text: تومان ( گفتار عامیانه: تومن) یکای شمارش و یکای پول نیمه رسمی ایران است که بهطور پیوسته از قرن هفتم هجری تاکنون به عنوان یکای پول در ایران کاربرد داشتهاست و با وجود تغییر واحد پول ایران در سال ۱۳۰۸ به ریال، مردم همچنان از واحد شمارش تومان استفاده میکنند. در تاریخ ۱۵ اردیبهشت ۱۲۹۹ واحد پول ملی ایران از ریال به تومان تغییر یافت به این گونه که هر یک تومان صد قران و معادل دههزار ریال سابق شد. واژهشناسی ریشهٔ واژه «تومان» در زبانِ هندو-اروپاییِ تخاری است این قوم آریایی و ایرانی تبار بودند. این واژه از زبان تخاری-آ tmāṃ و تخاری-ب tmāne/tumane گرفته شدهاست که به معنی هزار میباشد. سپس این واژه از زبانِ تخاری وارد زبانهای آسیای مرکزی شدهاست. «تومان» در ایران، وامواژهای مغولی به معنای ده هزار (۱۰۰۰۰) است. در بخشبندیهای لشکری به ده هزار سرباز، تومان گفته و فرمانده آن را امیرتومان مینامیدند. این واژه از دوران امپراتوری مغول (سدهٔ ۷) در سرزمین ایران متداول گردید. " از هر ده یک نفر را امیر نُه دیگر کرده و از میان ده امیر یک کس را امیر صد نام نهاده و تمامت صد را در زیر فرمان او کرده و بدین نسبت تا هزار شود و به ده هزار کشد، امیری نصب کرده و او را امیرتومان خوانند و بدین قیاس و نسق هر مصلحتی که پیش آید.... (جهانگشای جوینی)" تاریخچه شواهد کاربرد تومان به عنوان واحد پول به دورة مغول بازمیگردد. برپایه منابع این دوره، تومان معادل ده هزار دینار زر رایج بودهاست. مغولها، پس از تسلط خود بر سرزمینهای مغلوب، سکههای نقره رواج دادند. با آنکه در زمان مغول سکه نقره در ایران رایج بود، صرافان به علت تنزل ارزش پول و جلوگیری از تقلباتی که در دینار بود، از «تومان» به عنوان واحد پول استفاده میکردند که ارزش آن معادل ۱۰ هزار دینار بود. «تومان» پول محاسباتی محسوب میشد و به صورت فیزیکی وجود نداشت. مأموران دولت نیز برای جلوگیری از تنزل درآمد خزانه مالیاتها را به تومان تسعیر و وصول میکردند. تسعیر پولها با این پول فرضی منبع درآمد سرشاری برای صرافان و بانکداران شده بود. همچنین به واسطه تهیشدن خزانه دولت از پول، فساد دستگاههای دولتی و افزایش براتهای عمده خزانه که توسط عمال دیوان در مقابل خرید اسلحه صادر شده بود، در سال ۶۹۳ هجری قمری فرمان رواج یک نوع پول کاغذی به نام «چاو» صادر و در هر شهر تشکیلاتی تحت عنوان «چاوخانه» ایجاد شد تا چاو جایگزین زر و سیم رایج شود. در دوران صفویه تومان در محاسبات دیوانی استفاده میشد اما سکهای به این نام و ارزش ضرب نمیشد. پرارزشترین سکهٔ این دوران «محمدی» نام داشته و ۱۰۰ دینار (معادل یکصدم تومان) ارزش داشت. مطابق سفرنامه شاردَن ارزش یک تومان در دوران صفوی معادل ۴۵ لیره فرانسوی آن روزگار بودهاست که ارزش امروزی آن تقریباً ۷۰۰ دلار آمریکا یا دو سکهٔ بهار آزادی میشود. در دورهٔ قاجار تومان طلا (به ارزش ۱۰ هزار دینار) علاوه بر انواع دیگر سکه ضرب میشد. در دوران احمد شاه قاجار (۱۹۱۲) هیچ سکه طلایی در چرخه مبادلات نبود و سکه استاندارد، قران با ارزش نه صدم دلار یا کمتر بود. ارزش ده قران برابر با یک تومان بود اما هیچ تومانی در چرخه مبادلات نبود و بزرگترین سکه، سکه دو قرانی بود.<ref>Samuel K Nweeya: (1916), pp.22, The Land of the Magi Or the Home of the Wise Men, Winston Building, Philadelphia, PA. Retrieved from http://books.google.com/books?id=zE1EflmFSkQC&lpg=PP1&dq=the%20land%20of%20the%20magi&pg=PA16#v=onepage&q&f=false%27%27The coinage system in Persia is simple. There are no gold coins in circulation. The standard coin is the Kran, worth about $0.09, or less, according to the rate of exchange. Ten Krans make a tuman, but there are no tumans in circulation, the largest coin being the two-kran piece. </ref>http://books.google.com/books?id=f_IaAAAAYAAJ&pg=PA317&dq=but+there+are+no+tumans+in+circulation,+the+largest+coin+being+the+two-kran+piece. &hl=en&sa=X&ei=xRwwT5DfLJD8iQK89oC9Cg&ved=0CD4Q6AEwAQ#v=onepage&q=but%20there%20are%20no%20tumans%20in%20circulation%2C%20the%20largest%20coin%20being%20the%20two-kran%20piece. &f=false but there are no tumans in circulation, the largest coin being the two-kran piece. بر اساس قانون اصلاح یکای پول ایران در سال ۱۳۰۸ (زمان رضاشاه پهلوی) ریال با ارزشی معادل ۱۰۰ دینار به عنوان یکای پول رسمی ایران انتخاب شد. یکاهای قدیمیتر مثل قران و تومان کنار گذاشته شدند، با این وجود تومان هنوز کاربرد خود در گفتار عامه را حفظ کردهاست. تومان در متون تاریخی لفظ تومان بارها در نوشتههای تاریخی آمدهاست و بر حسب ارزش پول هر منطقه انواع مختلفی داشتهاست مانند تومان خراسانی، تومان تبریزی، تومان عراقی (عراق عجم یا مناطق مرکزی ایران امروزی) و غیره. در جامعالتواریخ (داستان غازان خان) در منع فرمودن از زر به سود دادن و معاملات آمدهاست: «خواجه شمسالدین صاحب دیوان... گفت... از هر ده تومان که پادشاه اطلاق فرمود هشت تومان توفیر میکنم و به دو تومان بر ولایت برات میکنم چنانکه بارتان رسد آن معنی پسندیده افتاد و صاحب دیوان یرلیغهای ایشان میستد و بهر ده تومان دو تومان برات بر وجوه مرجوالحصول مینوشت.» در عالمآرای عباسی دربارهٔ شکست گروهی از عثمانیها به دست یکی از سرداران شاه اسماعیل آمدهاست: «و زال پاشا [سردار عثمانی] که سردار ده هزار کس بود به دست حلوا چی اوغلی کشته شد و از آن سی هزار کس، سیزده هزار کس به دررفتند و هفده هزار کس به جهنم داخل شدند و در کمر هر کدام بیست تومان زر نقد بود [که] به دست سپاه قزلباش افتاد.» و دربارهٔ انواع تومان در این کتاب به تومان خراسانی و عراقی اشاره شدهاست: «و روز پنجم بود که شاطر رسید و سلطان را جانی بر تن آمده و از مژدهٔ آن خبر، پانصد تومان خراسانی به آن شاطر بخشید و چهار گوشهٔ تخت را سرهای شیر و ببر و پلنگ و اژدها و مرغان قرار داده بودند و کلاه چنگیزخانی که قریب به هفتاد هزار تومان عراقی قیمت جواهرات آن بود...» در سفرنامه شاردن، بودجه سالانه حرم فاطمه معصومه، ۳۲۰۰ تومان ذکر شدهاست. کریم خان زند در فرمانی که به تاریخ جمادیالاول ۱۱۷۷ قمری، میرزا زینالعابدین را به سمت وزیر موقوفات منصوب کردهاست چنین نگاشتهاست: «به رتبهٔ بلند منصب ارجمند وزارت موقوفات مفتخر و مبلغ پنجاه تومان تبریزی نقد در وجه او مقرر [که] هر ساله بازیافت و صرف معاش خود نموده...» در حبیبالسیر دربارهٔ بدخواهی قاضی محمد کاشانی از امیر نجم رشتی، آمدهاست: «قاضی محمد کاشانی... در غیبت آن جناب [نجم رشتی] روزی که پادشاه گیتیفروز در بزم نشاط و کامرانی نشسته بود... معروض داشت که امیر نجمالدین مبلغ بیست هزار تومان از اموال شاهی تصرف دارد.» در کتاب تاریخ گیلان در وقایع سال ۱۰۰۱ قمری آمدهاست: «شاه عباس دربارهٔ کیافریدون صاحبکمال نمک بهحلال، نوازشات بیاندازه و تلطفات بلندآوازه مبذول داشته، سپهسالاری لاهیجان را با سیصد تومان مواجب به مشارٌالیه عنایت و احسان فرمودند...» در جهانگشای نادری در مورد سالهای پایانی پادشاهی نادرشاه و گرفتن مالیاتهای فوقطاقت که منجر به کشتار مردم و خرابی ایران شد آمدهاست: «آن جماعت که در ولایات دستی بلکه ناخنی نداشتند که قفای سر توانند خارید از پا بر فلک کشیده از ناخن به در میکردند تا آن بیگناهان بیدست و پا گشته هر کدام ده الف و بیست الف که هر الفی پنج هزار تومان بوده باشد، از دست چوب با قلمهای شکسته به پای خود مینوشتند...» سکههای طلا با واحد تومان از آغاز ضرب سکههای طلا در ایران، این سکهها در دورههای مختلف با نامهای متفاوت نامگذاری و شناخته شدهاند. با کنار رفتن زندیه و روی کار آمدن قاجار، واحد پول سکههای طلا از «مُهر اشرفی» به «تومان» تغییر یافت. وزن هر سکه طلای «مهر اشرفی» حدود ۱۱ گرم بود و سکه «نیم مهر اشرفی» ۵/۴ گرم وزن داشت. با توجه به اینکه سکه یک تومانی آغامحمدخان حدود ۸ گرم وزن داشت میتوان نتیجه گرفت که نرخ برابری «تومان» در برابر طلا نسبت به «مُهر اشرفی» پایینتر آمده بود. آغامحمدخان نخستین پولهایی که تحت عنوان «تومان» در ایران بهصورت رسمی رواج یافت، سکههای طلایی با وزن تقریبی ۴، ۸ و ۱۶ گرم بودند که به ترتیب نیم، یک و دو تومان زمان حکومت آغامحمدخان قاجار را تشکیل میدادند. این سکهها که در شهرهای مختلف از جمله رشت، تبریز، تهران، شیراز، خوی و ... ضرب میشدند در آغاز حکومت وی در روی خود دارای یک بیت شعر به صورت زیر بودند: در سوی دیگر سکه محل ضرب سکه و تاریخ ضرب آن بر پایه گاهشماری هجری قمری درج شده بود. شعر مزبور از زمان حکومت کریم خان زند بر روی سکهها درج میشد و تنها تفاوت سکههای طلای آغامحمدخان از نظر نوشتار درج عبارت «یا محمد» بجای عبارت «یا کریم» در پشت سکه هاست. بعدها شعارهای سهگانه مذهب تشیع جای این شعر را گرفتند. این شعارها بر روی برخی سکههای کریم خان نیز دیده میشوند. فتحعلی شاه در زمان فتحعلی شاه علاوه بر کاهش وزن سکههای طلا، عبارت مندرج بر روی سکهها نیز تغییر کرد و عنوان شاه بهصورت «السلطان بن السلطان فتحعلی شاه قاجار» جایگزین عبارات قبلی شد. وزن سکه نیم تومانی در این دوره حدود ۲/۵ گرم و سکه یک تومانی ۴/۶ گرم بود، جالب آنکه در این دوره و همزمان با جنگهای ایران و روس، سکههای یک تومانی با عبارت «سکه فتحعلی شه خسرو کشور سِتان» ضرب شدهاند که معادل یک تومان بوده اما وزن آنها به ۳/۴ گرم کاهش یافته بود. دو بار کاهش وزن سکهها در مدت حکومت فتحعلی شاه میتواند نشاندهنده وجود وضعیت نامناسب اقتصادی و در نتیجه کاهش برابری واحد پول رسمی در برابر طلا باشد. سکههای پنج تومانی نیز در این دوره ضرب شده که جنبهٔ رایج و متداول نداشتهاند.نکته دیگر آنکه نخستین سکه تصویری بعد از انقراض شاهنشاهی ساسانی در ایران، سکه یک تومانی تصویری فتحعلی شاه با وزن ۳/۳۴ گرم است که وی را نشسته بر تخت طاووس نقش نشان میدهد. با توجه به نایاب بودن این نوع از سکه یک تومانی، احتمالاً هدف از ضرب آنها برای استفادههای رایج و متداول نبودهاست. محمد شاه سکههای یک تومانی محمدشاه قاجار حامل عبارت «شاهنشه انبیا محمد» در روی خود هستند. وزن سکه طلای یک تومانی در این دوره ۳/۸ گرم بودهاست. ناصرالدین شاه در دوره ناصرالدین شاه و با آغاز سفرهای شاه ایران به اروپا، ضمن آشنایی شاه با پیشرفتهای صنعتی در این قاره زمینه ورود دستگاه ضرب سکه به ایران فراهم شد. در نتیجه سکههای این دوره به دو صورت چکشی و ماشینی دیده میشوند. سکههای چکشی ناصرالدین شاه عموماً دارای عنوانی مشابه سکههای فتحعلی شاه هستند: «السلطان بن السلطان ناصرالدین شاه قاجار». وزن سکه یک تومانی چکشی ناصرالدین شاه ۳/۴ گرم است. همچنین در این دوره سکههایی با تصویر نیمرخ چپ شاه در روی سکه طراحی و ضرب شدهاند، به دلیل ضعف طراحی در چهره شاه و عدم رعایت جزئیات و ظرافت در طراحی، این سکهها در بین مجموعه داران به سکههای کاریکاتوری معروفند. سکه ده تومانی نیز از این دوره بدست آمده که دارای تصویر شیر و خورشید نشسته در پشت سکه میباشد که نایاب بودن آن نشان میدهد که از سکههای رایج نبودهاست. ضرب سکههای طلای ماشینی یک تومانی ناصرالدین شاه از سال ۱۲۹۳ قمری و با همان وزن ۳/۴۵ گرم آغاز گردید. این سکهها در روی خود دارای عنوان شاه بهصورت «خسرو صاحبقران ناصرالدین شاه غازی» بودند و در پشت خود تصویر شیر و خورشید را داشتند. از سال ۱۲۹۷ هجری تصویر سه رخ شاه جای عنوان او را بر روی سکه گرفت و وزن سکههای یک تومانی به ۲/۸۷ گرم کاهش یافت. عنوان شاه نیز در پشت سکه و بهصورت «السُّلطان ناصرالدین شاه قاجار» جایگزین تصویر شیر و خورشید گردید. در این دوره نیز نظیر دوران فتحعلی شاه سکههای مناسبتی ضرب شدهاند. این سکهها بمناسبت سی امین سال سلطنت، سفر شاه به اروپا، پنجاهمین سال سلطنت و کشف معدن طلا و ... طراحی و ضرب شدهاند، سکه دو تومانی ماشینی ناصرالدین شاه شاید نخستین سکه ای باشد که دارای عبارت تومان بر روی خود است. این سکه با وزن ۶/۵ گرم برای نخستین بار در سال ۱۲۹۵ قمری و با عیار ۰/۹۰۰ ضرب گردید. در دورهٔ حکومت ناصرالدین شاه سکههای ده و بیست و پنج تومانی نیز ضرب شدهاند که رایج نبوده و به مناسبتهایی به افراد خاص اعطا شدهاند. مظفرالدین شاه نخستین سکههای مظفرالدین شاه نیز حامل عنوان او بهصورت «السلطان مظفرالدین شاه قاجار» در رو و تصویر شیر و خورشید در پشت خود هستند. سکههای یک تومانی تصویری مظفرالدین شاه از سال ۱۳۱۶ قمری طراحی و با حفظ وزن ۲/۸ گرم وارد چرخه شدند. تنها سکه دو تومانی بمناسبت پنجاهمین سالگرد تولد مظفرالدین شاه ضرب شده و عنوان «سکه مولود همایونی» در کنار تصویر شاه دیده میشود. در این دوره تنها سکههای ده تومانی دارای عبارت تومان بر روی خود هستند که آنها هم از تغییر نام شاه از ناصرالدین به مظفرالدین و همچنین تغییر تاریخ ضرب بر روی قالب سکه تهیه شدند. محمدعلی شاه در دورهٔ محمدعلی شاه علاوه بر واحد تومان، اشرفی نیز در بین سکههای طلا دیده میشود. اما سکههای اشرفی ظاهراً جنبهٔ آزمایشی داشته و به تولید انبوه نرسیدند. سکههای طلای یک تومانی در سال اول حکومت محمدعلی شاه نیز دارای عنوان شاه بهصورت «السلطان محمدعلی شاه قاجار» بر روی خود و تصویر شیر و خورشید در پشت خود بودند. سکههای تصویری این دوره توسط آلفونس میچاکس و در ضرابخانه بروکسل طراحی و ضرب شدهاند؛ حروف ابتدایی نام طراح بهصورت .A. M بر روی سینه شاه دیده میشود. از ویژگیهای این دوره تأکید بر درج مبلغ سکه بر روی آن است بطوریکه بر روی سکههای یک چهارم تومان و نیم تومانی نیز عبارات دوهزاری و پنجهزاری دیده میشود که به ترتیب معادل ۲۰۰۰ دینار و ۵۰۰۰ دینار نقره هستند. جالب آنکه عبارت یک تومان در پشت سکه «یک تومانی خطی» محمدعلی شاه دیده میشود اما کلمه طهران جایگزین آن در روی سکه «یک تومانی تصویری» گردیدهاست. در این دوره سکه دو و ده تومانی ضرب نشدهاست. احمد شاه در دوره احمد شاه نیز سکههای سه سال ابتدای حکومت بهصورت خطی و سکههای سالهای بعد بهصورت تصویری ضرب شدهاند. وزن سکه یک تومانی (و سایر سکههای) این دوره نسبت به زمان ناصرالدین شاه حفظ شده که همان ۲/۸۷ گرم میباشد. در این دوره سکههای دوهزاری، پنجهزاری، یک تومانی و ده تومانی بهصورت رایج و سکههای دو و پنج اشرفی بهصورت نمونه ضرب شدهاند. سکه دو تومانی نیز که بسیار نایاب است تنها در سال ۱۳۳۱ قمری در این دوره ضرب شدهاست. همچنین از بررسی عبارت مندرج در پشت سکهها که «السلطان سلطان احمد شاه قاجار» و تکرار کلمه سلطان میباشد مشخص میشود که نام کامل شاه، «سلطان احمد شاه» بودهاست. رضاشاه پهلوی تنها سکه یک تومانی دوره پهلوی در سال ۱۳۰۵ خورشیدی و بمناسبت جشن نوروز ضرب شد. در همین سال و با تصویب قانون تعیین واحد پول و مقیاس، سکههای طلا با واحد تومان از واحد پول رسمی کنار گذاشته و سکه پهلوی جایگزین آنها شد. اسکناسهای رایج با واحد تومان نوشتار اصلی: فهرست اسکناسهای ایران ناصرالدین شاه نخستین اسکناسهای رایج با واحد تومان در زمان ناصرالدین شاه قاجار و توسط بانک شاهنشاهی ایران طراحی و چاپ شدند. این اسکناسها که با واحد پول تومان انتشار یافتند شامل اسکناسهای یک، دو، سه، پنج، ده، بیست، بیست و پنج، پنجاه، صد و پانصد تومانی بودند. حکومت خودمختار آذربایجان دومین حکومتی که پس از ناصرالدین شاه قاجار دست به انتشار اسکناس با واحد تومان زد، حکومت ملی آذربایجان به رهبری جعفر پیشهوری بود. این اسکناسها شامل یک تومنی، پنج تومنی، ده تومنی و پنجاه تومنی بودند. جالب آنکه نوشتار تومان در این برگهها به تومن'' تغییر یافته بود. تبدیل واحد پولی کشور از ریال به تومان از آنجا که تمام مردم در داد و ستدهای روزمره با تومان کار میکنند، دولت هم باید همین روند جاری و غیررسمی را به صورت رسمی اعلام کند. درواقع ریال حذف نشده و همچنان معادل یک دهم تومان باقی خواهد ماند. از سوی دیگر، قرارنیست به سرعت اسکناسها و سکههای جدید عرضه شوند، بلکه در روند نوسازی اسکناسها که هرساله انجام میگیرد، به تدریج میتوان موارد جدید را جایگزین نمود. درواقع این کار هیچ ارتباطی به حذف صفر ندارد و صرفاً با هدف تسهیل محاسبات جاری انجام میگیرد. همچنین تبدیل این پیشنهاد به کانون اختلاف دولت و مجلس توجیهی ندارد. چون لایحه تغییر پول ایران از ریال به تومان و تعیین آن بر اساس ۱۰ ریال است. این موضوع مدتها قبل از سوی مردم و در تمام مبادلات پولی مورد استفاده بود، یعنی کاربرد واحد تومان به جای ریال، رسمیت یافت. درواقع تبدیل ریال به تومان به هیچ عنوان به معنای ورود به سیاست حذف صفر نیست و کاملاً با یکدیگر متمایز هستند. همچنین تأکید میشود که این پیشنهاد در راستای احترام به عرف جامعه بوده و از حذف صفر جداست. با تبدیل ریال به تومان باید اصلاحاتی در برخی بخشها مانند دفاطر حسابداری، چاپ اسکناس، دسته چکها یا ضوابط نگهداری حسابها در بانکها انجام شده و به تومان تبدیل شود در عین حال که در بانکداری الکترونیک نیز تغییرات ایجاد خواهد شد که در مجموع موجب ایجاد مشکلی برای مردم نمیشود. یکی دیگر از مواردی که در تغییر واحد پول ملی مورد توجه است، تغییرات اعمال شده برای چاپ اسکناسهای جدید خواهد بود که نسبت به اسکناسهای فعلی یک صفر کمتر خواهد شد. این کار فقط یک اصلاح جزئی در چاپ اسکناسها است و به تدریج وارد چرخه پولی خواهد شد. ×−√٪ مشکلات کنار گذاشتن تومان استفاده مردم ایران از یکای پول تومان به جای ۱۰ ریال باعث سردرگمی و مشکلاتی شدهاست. چون پول رسمی بر اساس ریال است و مردم در ذهنشان تومان را به کار میگیرند مجبورند هر گاه که قیمتی را به ریال میشنوند آن را به تومان تبدیل کنند و این موضوع یک تلاش ذهنی بیفایده را بر ایرانیان تحمیل میکند که گاهی با خطا همراه میشود. در بسیاری از مواقع نیز مشخص نیست که قیمت درج شده به تومان است یا ریال. چنین وضعیتی که یکای پول متفاوت به این شکل (یکی رسمی و دیگری در میان مردم) وجود داشته باشد تنها در ایران حکم فرماست. این موضوع برای گردشگران خارجی در ایران نیز باعث مشکل میشود. یکی از مقامات بانک مرکزی ایران گفتهاست که بانک مرکزی قصد دارد یکای ریال را به یکای تومان تغییر دهد. طرح اصلاح پول ملی ایران با توجه به تورم بالا در ایران و پایین آمدن ارزش پول ملی قرار بر حذف چند صفر (پیشنهاد بانک مرکزی ۴ صفر است) از پول ایران شدهاست. برخی نیز پیشنهاد تغییر نام ریال به تومان را دادهاند. غلامرضا مصباحی مقدم (رئیس وقت کمیسیون اقتصادی مجلس) گفتهاست: «آنچه در افواه مردم وجود دارد تومان است و عمده بدهبستانهای مردم بر اساس تومان صورت میگیرد. حتی مسئولان کشور هم در محاسبات و محاورات شان کمتر از ریال استفاده میکنند؛ بنابراین اگر ما هم از تومان به جای ریال استفاده کنیم به جای سه صفر میتوان چهار صفر را از پول ملی کشور حذف کرد.» «تغییر واحد پول کشور از ریال به تومان به دلیل بزرگ شدن ارقام پولی» یکی از تبعات کاهش شدید ارزش پول ملی ایران است که بانک مرکزی را به طرح پیشنهاد تغییر واحد پول ملی واداشتهاست. در جلسه هیئت دولت مورخ نهم مرداد ۱۳۹۸ که به ریاست حسن روحانی برگزار شد لایحه تغییر واحد پول ایران از ریال به تومان با حذف چهار صفر به تصویب رسید. و این لایحه به صورت یک لایحه دو فوریتی به مجلس ارجاع شد و در پانزدهم اردیبهشت ۱۳۹۹ این لایحه توسط مجلس شورای اسلامی ایران تصویب شد. تغییر پول ملی ایران از ریال به تومان کابینه هیئت دولت یازدهم در تاریخ ۱۷ آذر ۱۳۹۵ در جریان بررسی «لایحه بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران» یکای پول ایران را تومان و برابر با ۱۰ ریال تعیین کرد. تغییر یکای پول ایران از ریال به تومان پس از ارسال لایحه بانک مرکزی به مجلس شورای اسلامی و تصویب این بند در مجلس و تأیید آن توسط شورای نگهبان قانونی و قابل اجراست. ریال از سال ۱۳۰۸ (زمان رضاشاه پهلوی) به عنوان یکای پول رسمی کشور در گردش میباشد. نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جلسه علنی دوشنبه ۱۵ اردیبهشت و پس از تصویب کلیات لایحه اصلاح نظام پولی و بانکی، ماده واحده و جزئیات این لایحه را نیز به تصویب رساندند. برخی منابع بهاشتباه از تصویب کلیات لایحه اصلاح نظام پولی و بانکی خبر دادهاند درحالی که کلیات این طرح قبلاً تصویب شده بود و امروز ماده واحده و جزئیات این لایحه در مجلس به تصویب رسید. بعد از تأیید این طرح در شورای نگهبان، بانک مرکزی سه ماه وقت دارد تا آییننامه اجرایی اصلاح واحد پول ملی را به دولت ارائه دهد و اقدامات اجرایی را آغاز کند. همتی رئیسکل بانک مرکزی در زمان تصویب این طرح در مجلس در خصوص زمان مورد نیاز برای ایجاد این تحول، گفت: از ۲ تا ۵ سال بسته به شرایط آمادهسازی آن طول میکشد و تلاش ما این است که در اسرع وقت صورت گیرد و کارهای کارشناسی و سرعت، لطمهای به اجرای مطلوب آن نزند. گفتنی است، با حذف چهار صفر از پول ملی، «ریال» به «تومان» تغییر میکند و بر اساس لایحه اصلاح ماده یک قانون پولی و بانکی کشور هر ۱ تومان معادل ۱۰ریال واَضعاف آن «قران» خواهد بود و هر تومان معادل ۱۰۰ قران میشود. رئیسکل بانک مرکزی در همین خصوص گفت: تومان و قران همزمان با پول فعلی در کل کشور جاری شده و تدریجاً جایگزین اسکناسها و مسکوکات فعلی میشوند. متن کامل ماده واحده لایحه اصلاح پول ملی بهشرح زیر است: ماده واحده ماده ۱ قانون پولی و بانکی کشور بهشرح زیر اصلاح میشود: الف ــ واحد پول ایران تومان است و هر تومان برابر ۱۰ ریال جاری و معادل یکصد قران است. تبصره ۱ ــ برابری پولهای خارجی نسبت به تومان و نرخ خرید و فروش ارز توسط بانک مرکزی در چارچوب نظام ارزی حاکم و با رعایت ذخایر ارزی و عنداللزوم تعهدات کشور در مقابل صندوق بینالمللی پول، محاسبه و تعیین میشود. تبصره ۲ ــ دوره گردش موازی و اعتبار همزمان تومان و ریال که در این قانون، «دوره گذار» نامیده میشود، حداکثر دو سال با رعایت تبصره ۴ این بند خواهد بود. طریقه جمعآوری و شرایط خروج اسکناسها و سکههای ریال از جریان، بر طرق مفاد بند (ب) ماده ۳ و بند ج ماده ۴ قانون پولی و بانکی کشور حسب مورد، تعیین یا اجرا میشود. تبصره ۳ ــ پس از پایان دوره گذار، تعهداتی که پیش از این بر اساس واحد پول ریال ایجاد شدهاست، تنها با واحد پول تومان قابل ایفا خواهد بود. تبصره ۴ ــ بانک مرکزی موظف است ظرف ۲ سال از تاریخ لازم الاجرا شدن این قانون، ترتیبات اجرایی لازم را جهت آغاز «دوره گذار» فراهم کند. تبصره ۵ ــ آییننامه اجرایی این قانون ظرف ۳ ماه از تاریخ لازم الاجرا شدن توسط بانک مرکزی تهیه و به تصویب هیئت وزیران میرسد. جستارهای وابسته دریک طرح اصلاح پول ملی ایران اقتصاد ایران فهرست یکای پول رایج کشورها پیوند به بیرون تومان (دانشنامه جهان اسلام) منابع بانکداری در ایران تاریخ پول در ایران مقالههای خرد ایران ویکیسازی رباتیک یکاهای پول آسیا یکاهای پول بر پایه کشورها یکاهای پول منسوخشده نوین یکای پول ایران


source: wikipedia

text: مردم زولو (; ) یک گروه قومی نگونی بومی اهل آفریقای جنوبی است. مردم زولو بزرگترین گروه قومی و در آفریقای جنوبی می باشند، که جمعیت آن در حال حاضر برابر ۱۴ میلیون نفر است، که اغلب انها در استان کوازولو-ناتال مشغول زندگی هستند. مردم زولو از جوامع نگونی که در طول هزاران سال در مهاجرت بانتو مشارکت داشتند، ماخذ گردیده شده. بعدها این قوم با ادغام قبیله ها، حکومت شاکا را به علت شیوه ها و سازماندهی نظامی ترقی می دهند و بعدها این قوم برای ملت زولو موفقیت های را به ارمغان می آورند. مردم زولو به مراسم های خود یعنی یک نی یا رقص نی و اشکال گوناگون مهره کاری خویش افتخار می کنند. هنر و مهارت مهره دوزی در شناخت مردم زولو نقش داشته و هنر و مهارت های آنان به عنوان نوعی ارتباط و تعهد به قبیله و سنت های ویژه انجام می گیرد. در حال حاضر مردم زولو اغلب به مذهب مسیحیت باور دارند، ولی یک دین ترکیبی پایه گذاری کردهاند که با سیستمهای باوری پیشین زولو تلفیق گردیده شده. تاریخچه ریشه ها مردم زولو در ابتدا یک قبیله کوچک در ناحیه شمالی کوازولو-ناتال (کنونی) بودند، که تقریباً در همان مکان پایه گذاری شد. بعدها ۱۵۷۴ از طرف زولو مالاندلا. در زبان های نگونی، آیزولو به زبان زولو بهشت است. در آن زمان، این ناحبه از طرف بسیاری از جوامع و اقوام بزرگ نگونی (همچنین به نام مردم، یانام نام خانوادگی، با اشاره به قبیله یا نام خانوادگی آنها) تصرف شده بود. بعد از آن جوامع نگونی طی هزاران سال به عنوان بخشی از مهاجرت بانتو به سواحل شرقی آفریقا مهاجرت می کنند. همانطور که مردم در آن مکان شروع به توسعه می کند، حاکمیت شاکا قبایل را گرد هم می آورد تا یک هویت منسجم را برای مردم زولو تشکیل دهد. منابع دائرةالمعارف فارسی؛ به سرپرستی غلامحسین مصاحب زولو آفریقای جنوبی اقوام آفریقا اقوام در آفریقای جنوبی بنیانگذاریهای ۱۷۰۹ (میلادی) بنیانگذاریهای ۱۷۰۹ (میلادی) در آفریقا موضوعات زولو


text: بانتو نام یک قوم و خانوادهٔ زبانی در آفریقا است که بیش از ۴۰۰ گروه قومی را از کامرون تا آفریقای جنوبی در بر میگیرد. (در تمامی زبانهای بانتو، واژهَ بانتو به معنی انسان است) رژیم آپارتاید در آفریقای جنوبی سیاهان آن کشور را بهطور رسمی «بانتوها» مینامید. جستارهای وابسته زبان بانتو زولو مردم کنگو منابع بانتو اقوام آفریقا اهالی بانتو


text: ۲۹ آذر - دویست و هفتاد و پنجمین روز سال در گاهشماری خورشیدی است. به پایان سال ۹۰ روز (۹۱ روز در سال کبیسه) باقیاست. رویدادها ۱۳۵۸ - بنیان گذاری بانک تجارت ۱۳۸۹ - زمینلرزه ۱۳۸۹ فهرج ۱۳۹۵ - امضاء و ابلاغ منشور حقوق شهروندی توسط حسن روحانی ۱۳۹۶ - زمینلرزه ۱۳۹۶ ملارد ۱۳۹۹ - آغاز لیگ دسته دوم فوتبال ایران ۱۴۰۰–۱۳۹۹ زادروزها ۱۳۴۹ - فرمان فتحعلیان، آهنگساز و خواننده ۱۳۶۳ - سیاوش خیرابی، بازیگر ۱۳۶۴ - میثم نقیزاده، فوتبالیست درگذشتها ۱۳۳۶ - ابوالحسن صبا، موسیقیدان ۱۳۵۱ - گلچین گیلانی، شاعر ۱۳۸۵ - ناصر عبداللهی، خواننده ۱۳۸۸ - حسینعلی منتظری، فقیه و مجاهد ۱۳۸۹ - مهین قدیری، اولین قاتل سریالی زن ایرانی ۱۳۸۹ - حسین باغی، صداپیشه ۱۳۹۶ - محی الدین حایری شیرازی، روحانی شیعه و از اعضای مجلس خبرگان رهبری منابع وبگاه تاریخ ایران در این روز، نوشته نوشیروان کیهانی زاده برگرفته از ویکیپدیای انگلیسی روزهای آذر


text: رولاسکیت یا پالیزه که به صورت متداول تنها به وسیله واژه اسکیت نامیده میشود یکی از ورزشهای تفریحی است، و همچنین میتواند به عنوان یک وسیله نقلیه مورد استفاده قرار گیرد در این ورزش از یک جفت کفش پالیزه استفاده میشود که هرکدام معمولاً دارای چهار چرخ هستند. پالیزهها در دو شکل اصلی پالیزه کواد و دیگری پالیزه اینلاین وجود دارند. طرح پالیزه در سده هجدهم میلادی به وسیله یک مخترع گمنام انگلیسی از روی یخماله (اسکیت روی یخ) که تا پیش از آن متداول بود برای استفاده روی سطوح خشک ابداع شد. گونههای ورزشی که در آنها از پالیزه بهره میبرند در زیر نام برده شدهاند: رولاسکیت هنری رولاسکیت هنری یک گونه ورزشی است که دارای انواع متعددی میباشد. در رولاسکیت هنری معمولاً از رولاسکیت کواد استفاده میشود اما در برخی انواع نیز رولاسکیت این لاین کاربرد دارد. انواع رولاسکیتهای هنری عبارتند از: نمایشی در این نوع ورزشکاران بر گرد یک دایره یا بیضی میگردند تا کنترل و تمرکز خود را بر حرکت با اسکیت به تماشاگران نشان دهند. رقص در این گونه ورزشکاران میتوانند به صورت انفردی یا دو نفره یا تیمی به انجام حرکات نمایشی خود بپردازند. در این ورزش امتیاز داده شده به ورزشکاران بر اساس گامهایی که برمیدارند و هماهنگی با موسیقی میباشد. این گونه رولاسکیت هنری از اسکیت نمایشی اقتباس شدهاست. فریاستایل یک گونه نمایشی از پالیزه است که در آن خلاقیت مبنای کار ورزشکاران است. حرکات آنها میتواند شامل پرش ، چرخش و حرکات طراحی شده بر اساس موسیقی و ریتم باشد. اسکیت هماهنگ این گونه از ورزش اسکیت شامل انجام حرکات نمایشی ظریف بر روی زمین یا سطوح مختلف به صورت انفرادی، دو نفره یا تیمی میباشد که بر اساس ریتم موسیقی انجام میشود. تفاوت این گونه استفاده از سطوح مختلف برای انجام حرکات نمایشی است. اسکیت سرعت این لاین اسکیت سرعت این لاین ، ورزشی رقابتی است که ورزشکاران به وسیله کفش اسکیت این لاین به رقابت میپردازند. مسابقات و رقابتهای این ورزش در انواع پیست (سالن - فضای داخلی) و جاده (فضای بیرون) قابل انجام است و برگزار میشود. تاریخچه اولین منبع ثبتشده از استفاده رول اسکیت مربوط به اجرای نمایشی در لندن در سال ۱۷۴۳ است. مخترع این اسکیت ناشناخته است. اولین ثبت اختراع مربوط به سال ۱۷۶۰ توسط جان جوزف مرلین است. اولین رویداد ورزشی مرتبط با رول اسکیت به سال ۱۹۳۷ برمیگردد. جستارهای وابسته فدراسیون اسکیت ایران منابع National Museum of Roller Skating: Homework Page Russo, Tom, (2017) Chicago Rink Rats: The Roller Capital in Its Heyday. The History Press 120 Hours Longest Non-Stop Relay Roller Skating Marathon World Records NON STOP RELAY SKATING MARATHON BY INDIVIDUALS World Records پیوند به بیرون http://iranskating.ir/ رولاسکیت ورزشها بر پایه نوع ورزشهای فردی


text: ویکینِبشته (کتابخانهٔ آزاد) یکی از پروژههای بنیاد ویکیمدیا است که هدف از آن فراهمآوردن مجموعهای آزاد از کتابها، نوشتارها و متون و مراجع بنیادین دیگر به همهٔ زبانها است. ترجمهٔ متون بنیادین به زبانهای گوناگون نیز از اهداف این پروژه است. محتوای کتابخانه در کتابخانهٔ ویکینبشته متون منتشرشده در قالب رمان، داستانهای غیرتخیلی، نامهها، سخنرانیها، قوانین و غیره جمعآوری میشود. تمام محتوای جمعآوریشده در این کتابخانه، عاری از هرگونه حق تکثیر است یا در قالب اجازهنامهٔ GFDL منتشر میگردد. نماد قبل از اینکه نام این ویکی به ویکینبشته تغییر کند، نام انگلیسی آن Project Sourceberg بود که در واقع نامی اقتباسشده از نام پروژهٔ گوتنبرگ بود. به تناسب همین نام، نماد این ویکی هم یک «کوه یخ» بود که هنوز به عنوان نماد این پروژه به کار میرود. پیوند به بیرون ویکینبشتهٔ انگلیسی ویکینبشتهٔ فارسی نبشته، ویکی تامینکنندگان کتابهای الکترونیکی متعلقات اینترنت بنیانگذاریشده در ۲۰۰۳ (میلادی) نمونهخوانی وبگاههای آزاد تبلیغاتی وبگاههای چندزبانه


text: صنعت نشر کتاب در ایران (که با صنعت نشر روزنامه تفاوت دارد)، قدمتی بیش از صد سال دارد و مرکزیت آن هم در تهران محسوس است. این امر تقریباً در تمام کشورهای دیگر نیز مصداق دارد و پایتخت کشورها مرکز تمرکز ناشران است. (تنها تفاوت در آمریکاست که شهر نیویورک مرکز کلیه ناشران مهم این کشور است). تاریخچه نشر در ایران در دوران قاجار به ویژه در دوران ناصرالدین شاه، کتابفروشانی با انتشار قرآن، شاهنامه و مثنوی، نقش ناشر را هم ایفا میکردند. نسل اول ناشران ایران، گرچه بهطور عمده در نواحی بازار و تیمچه حاجبالدوله و بازار بینالحرمین و خیابان ناصرخسرو کار خود را شروع کردند، اما به علت گسترش شهر تهران، کتابفروشیهای خود را به مقابل دانشگاه نیز توسعه دادند. از نامهای مشهور نسل اول ناشران ایران، «علمی»ها و «رمضانی»ها هستند، انتشارات علمی، نام یکی از پرکارترین و مشهورترین ناشران نسل اول صنعت نشر کتاب در ایران است. (چاپخانه متعلق به حاج محمدعلی در باغچه علیجان کوچه خدابندهلو قرار داشت که تقریباً تمام کارهای چاپی آنها را انجام میداد). میرزا علیاکبرخان خوانساری، جد «علمی»ها، در خوانسار به پیشه کتابفروشی اشتغال داشت. او به تهران میآید و در تیمچه حاجبالدوله کتابفروشی دایر میکند. پسر او، میرزا محمد اسماعیل، ابتدا با پدر، سپس بهطور مستقل در خیابان ناصریه (ناصرخسرو بعدی) دکانی باز میکند و به فکر چاپ و نشر میافتد. جستارهای وابسته دارالفنون پیشینه صنعت چاپ در ایران منابع صنعت در ایران


text: مکتب ادبی، معادل اصطلاح انگلیسی (Literary school) و به معنای مجموعهٔ سنتها، هنجارها، اندیشهها، نظریهها و ویژگیهایی است که به دلیلهای اجتماعی، سیاسی یا فرهنگی در دورهای خاص در ادبیات یک یا چند کشور نمود پیدا میکند. این مجموعه معمولاً در آثار گروهی از صاحبان قلم رخ میدهد و باعث تمایز آنها در سبک از شاعران و نویسندگان دیگر میشوند. منتقدان، پژوهشگران، نویسندگان و شاعران برجسته و ماهر چنین مجموعهای را مییابند و در قالب مشخصههای هر مکتب ارائه میدهند. هر مکتب با پیروانی که برای خود مییابد دورهای ویژه – کوتاه یا بلند – را میپیماید و سپس بازمیایستد. معمولاً پایهگذاران هر مکتب خودشان نیز از مشخصههای آثارشان آگاه نیستند و دیگران شیوههای هنری آنان را مشخص و معرفی میکنند. البته این اصل جنبهٔ همگانی ندارد زیرا مکتبهایی هم بودهاند که بنیانگذاران آنها دانسته و با تصمیمی آگاهانه بیانیهای دربارهٔ مکتب خود صادر میکردند پیش از آن که شیوهای تازه در نگارش آثار ادبی در پیش گیرند؛ مانند سوررآلیستها و دادائیستها. باید توجه داشت که نباید مکتب را با سبک اشتباه گرفت، مکتب باید دارای ایده و اندیشه نو، بکر و اصلی باشد، اندیشهای که صاحب نظر آن فقط بنیانگذار مکتب باشد، نه اینکه از مکاتب پیشین خود به گونه آشکار تقلید کند، یا اینکه مکاتب پیشین را احیا کند. اما اندیشه در سبک میتواند پیرو اندیشههای گذشته باشد و از آنها تقلید کن یا آنها را احیا کند. ویژگیهای هر مکتب ادبی، رفتهرفته در آثار ادبی مربوط به آن مکتب نمود پیدا میکند. گفتنی است که هر مکتب ادبی به قول آرش آذرپیک شکل دگرگون یافته مکتب پیش از خود (ابداع) یا واکنش و طغیانی در برابر آن است (بدعت)؛ از همین رو، میتوان گفت که هیچ مکتبی بدون مقدمه پیدا نمیشود و ردّی از ویژگیهای بیشتر مکتبهای ادبی را در آثار ادبی پیش از آن میتوان یافت. مهمترین عامل پیدایش هر مکتب ادبی، نوع نگرشی است که ادیبان هر دوره به زندگی و دنیای پیرامون خویش دارد. در نتیجهٔ همین نگرش است که بیان هنری، شکلهای گوناگونی مییابد و تغییرهایی در بهکارگیری زبان و شیوهٔ کاربرد واژگان پیش میآید. خلاصه اینکه شرایط و اوضاع اجتماعی، سیاسی، اقتصادی یا فرهنگی در ایجاد یا تغییر مکتبهای ادبی تأثیر غیرقابل انکاری دارند. مکتبهایی کاملاً متفاوت و تقریباً همزمان با هم سر برآوردند و در کنار یکدیگر شکفتند؛ مانند سمبولیسم (نمادگرایی) و رآلیسم (واقعگرایی). به همین دلیل است که گاه هم نسبت دادن کامل یک شاعر یا نویسنده به مکتبی خاص، دشوار و تا حدی نشدنی است. شاعران و نویسندگانی بوده و هستند که در دورهٔ فعالیتهای ادبی خویش، گرایشهای گوناگون به مکتبهای مختلف داشتهاند، مانند ولفگانگ گوته، نویسنده و شاعر آلمانی؛ (۱۷۹۴ – ۱۸۳۲ م) که او را میتوان هم در شمار رمانتیکها دانست هم در زمرهٔ کلاسیکها». (انوشه: ۱۳۷۶: ص ۱۲۶۵) از اواخر سدهٔ نوزدهم میلادی اثرگذاری و اثر پذیریهای ادبی سرعت زیادی یافتهاست و علت این امر را میتوان در چند مورد جستجو کرد: توسعهٔ روابط فرهنگی – اجتماعی، گسترش شتابندهٔ افکار و اندیشههای اجتماعی – سیاسی و آشنایی روزافزون ملتها با زبان و ادبیات یکدیگر؛ که این امر باعث کوتاهی عمر مکتبهای ادبی و آمیختن آنها با یکدیگر شدهاست؛ اما رگههایی از اینگونه مکتبها را در مکتبهابی که سالها پس از آنها سر برآوردهاند، میتوان مشاهده کرد. آثار ادبی – به ویژه شعر فارسی– را بر پایهٔ شیوههایی که در دورههای گوناگون تاریخ ادبیات ایران بهوجود آمدهاند و به اصطلاح سبک نامیده میشوند تقسیمبندی میکنند؛ مانند سبک خراسانی، سبک عراقی و سبک هندی و سبک بازگشت و سبک وقوع. در ادبیات فارسی هیچگاه شکوفایی یا افول مکتبهای ادبی – به آن مفهومی که در ادبیات غرب پیشآمد – نبودهاست. گفتنی است که بخش عمدهٔ ادبیات نوین ایران برگرفته از ادبیات رآلیستی روسیه است؛ از همین رو بیشتر آثاری که نویسندگان پیشرو ایران پدیدآورند، جنبهٔ رآلیستی دارند؛ مانند «شوهر آهو خانم» نوشتهٔ علی محمد افغانی. این امر بدان معنا نیست که مکتبهای پیش از رآلیسم که در اروپا رواج داشتند پیشتر در ادبیات فارسی بودند؛ زیرا، همان گونه که اشاره شد ادبیات معاصر ایران عمدتاً جولانگاه رآلیسم روسی گردید، با این توضیح که رمانتیسمی که پیش از رآلیسم در روسیه وجود داشت مدتها پیش از ورود رئالیسم به ایران در آثار فارسی رخ نمود.» (همان) از جملهٔ مکتبهای ادبی میتوان به کلاسیسم، رئالیسم، سوررئالیسم، ناتورالیسم، اکسپرسیونیسم، امپرسیونیسم، پارناس، باروک، اگزیستانسیالیسم (وجودگرایی) و پست مدرنیسم اشاره کرد. انواع مکاتب ادبی رمانتیسم کلاسیسیسم رئالیسم (واقع باوری) رئالیسم ابتدایی رئالیسم جادویی رئالیسم سوسیالیستی ناتورالیسم (طبیعتگرایی) دادائیسم نمادگرایی جادویی سوررئالیسم کوبیسم (حجم گری) پارناس (هنر برای هنر) سمبلیسم ناتوریسم یگانهگرایی (اونانیمیسم) جهانگرایی (کوسموپولیتیسم) وریسم (واقعگری محض) مردمیگری (پوپولیسم) آیندهگرایی (فوتوریسم) رمان نو (موج نو) اگزیستانسیالیسم (هستی گرایی، وجودگرایی) نهیلیسم (هیچ انگاری) ابزوردیسم عریانیسم (اصالت کلمه) پست مدرنیسم کرئاسیونیسم /آفرینش گرایی جنبش بیت ایماژیسم باروک آکمه ایسم اولتراییسم منابع انوشه، حسن؛ فرهنگ نامهٔ ادبی فارسی (دانش نامه ادب فارسی)، تهران، سازمان چاپ و انتشارات ۱۳۷۶، چاپ یکم، ص ۱۲۶۵. سید حسینی، رضا؛ مکتبهای ادبی، تهران، انتشارات نگاه، ۱۳۶۶، چاپ نهم، ص ۵۰. لغتنامه دهخدا، ذیل واژه مکتب. تسلیمی، علی، پژوهشهای انتقادی-کاربردی در مکتبهای ادبی، تهران، انتشارات آمه ۱۳۹۶ ادبیات جنبشهای ادبی فهرستهای مربوط به ادبیات


text: تایتان ، یا تیتان، بزرگترین قمر سیارهٔ کیوان (زحل) است که در فاصلهٔ ۱٫۲ میلیارد کیلومتری از خورشید واقع شدهاست. تیتان بزرگترین قمر زحل دارای متراکمترین هواکره (اتمسفر) در منظومه شمسی است که شواهد پایدار از مایعات سطحی نیز در آن یافت شدهاست. تیتان بسیار کندتر از زمین به دور خود میچرخد، به طوری که یک روز تیتان در حدود ۱۶ روز زمین است. تیتان از نظر میزان جرم، یازدهمین جسم پرجرم در منظومهٔ شمسی است. این قمر در ۲۵ مارس ۱۶۵۵ م. توسط کریستین هویگنس هلندی کشف شد. تیتان با چشم غیر مسلح قابل رؤیت نیست ولی میتوان آن را با استفاده از تلسکوپهای آماتوری یا حتی برخی دوربینهای دوچشمی قوی مشاهده کرد. تیتان تنها قمری است که دارای هواکرهٔ غلیظ بوده و تنها جرمی غیر از زمین است که دارای منابع اثباتشدهٔ سطحی مایعات میباشد. تیتان غالباً قمری با مشخصات سیاره خوانده میشود. تیتان دومین قمر بزرگ در سامانهٔ خورشیدی است. جو تیتان غالباً از نیتروژن است با این حال دارای متان و اتان نیز میباشد. وجود باد و باران سطح تیتان را به شکلی مشابه سطح زمین تبدیل کردهاست. ماهوارههای زیادی وجود زیست یا مراحل ابتدایی پیدایش شرایط پیشا-زیستی در تیتان را مورد کاوش قرار دادهاند. تیتان دارای جوی نسبتاً فشرده و شبیه به زمین در دوران شکلگیری آن است. اما با توجه به سرمای شدید (منهای ۱۸۰ درجه) در تیتان، وجود زیست از نوع زمینی در آن بعید به نظر میرسد. نگارههای تازهٔ کاوشگر کاسینی ناسا از وجود دریاچهای حاوی هیدروکربن مایع مانند متان در تیتان حکایت دارد. این نگارهها نشان میدهد که سرمای سطح این دریاچه به ۱۸۰ درجهٔ سانتیگراد زیر صفر میرسید. در زیر سطح تیتان، ترکیباتی از آب و آمونیاک وجود دارد. این اقیانوس زیرسطحی در حقیقت یک لایهٔ مایع است که محتوی ترکیباتی از آب یا آب و آمونیاک است و در ژرفای بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ کیلومتری از سطح تیتان قرار گرفتهاست. ساختار درونی تیتان از یک لایهٔ یخی تشکیل شدهاست که از هستهٔ سنگی آن از طریق یک لایهٔ مایع جدا شدهاست. این ویژگی موجب میشود که سطح جامد تیتان از بادهای فصلی حاضر در اتمسفر آسیب نبیند. کاوشگر کاسینی به منظور بررسی بیشتر تیتان فضاپیمای پژوهشی کاسینی به فضا فرستاده شد و در سال ۲۰۰۴ این فضاپیما به نزدیکی تیتان رسید و علاوه بر تهیه عکسهایی از نزدیکی تیتان با فرستادن کاوشگری به سطح تیتان با نام هویگنس امکان آزمایشهایی را نیز از سطح تیتان فراهم آورد که نتایج این آزمایشها توسط کاسینی به زمین مخابره شد. سفر کاسینی و همراهش، هویگنس، به زحل ۷ سال به طول انجامید. پس از رسیدن به زحل، هویگنس از کاسینی جدا شد و روی سطح تیتان، بزرگترین قمر زحل فرود آمد. به لطف دادههای کاسینی و هویگنس، آنچه امروز از منظومهٔ زحل میدانیم بسیار بیشتر از گذشتهاست. جو تیتان (هواکره) اگر چه تیتان یکی از قمرهای سیاره کیوان است و قمرهای سیارات منظومه شمسی اکثراً (به دلیل جاذبه کم و نداشتن میدان مغناطیسی برای دفع بادهای خورشیدی) فاقد جو میباشند، اما تیتان دارای جوی کدر است که تقریباً ده برابر ضخیمتر از جو زمین میباشد. بیش از ۹۸٪ درصد از جو تیتان را نیتروژن تشکیل میدهد و از این رو جو تیتان دارای یک چرخه هیدرولوژیکی شبیه به زمین است. تیتان حتی مدلی زنده از زمین ابتدائی نامیده شدهاست. دو درصد باقی مانده عمدتاً شامل گاز متان (۱٫۴٪) و هیدروژن (۰٫۲٪) میشود. جو تیتان ممکن است که از دنبالهدارها به وجود آمده باشد. مدلهای سنتی، فرض کردهاند که جو تیتان به وسیلهٔ فعالیت آتشفشانی یا تأثیر پرتو افکنی خورشیدی به وجود است، اما اینها بستگی به این دارد که تیتان در گذشته نسبت به حال بیشتر گرم بوده باشد. تحقیق جدید نشان میدهد که بر خوردهای دنبالهدارها در طول یک دوره که «اواخر بمباران سنگین» نامیده میشود، یعنی زمانی نزدیک به ۴ میلیارد سال پیش، زمانی که تصادفات توسط اجسام بزرگ همچون دنبالهدارها و شهابهای آسمانی بهطور منظم در میان اجرام بزرگ مانند سیارات، در سامانه خورشیدی اتفاق میافتادهاست، ممکن است جو نیتروژنی تیتان را به وجود آورده باشد. پژوهشگران دیدند با شلیک لیزر به داخل محلول آمونیاک و مواد آب یخ، چیزی که در تیتان اولیه احتمالاً وجود داشتهاست، نیتروژن به وجود میآید. بالغ بر هزار سال این برخوردها میتوانستند نیتروژن کافی را به وجود آورند تا قمر را در یک مه (بخار) متراکم بپوشاند تا جو ضخیم امروز حاصل شود. جو تیتان از تبدیل آمونیاکی که در طول دوره اواخر بمباران سنگین در ۴ میلیارد سال پیش به وجود آمدهاست. اگر این مدل درست باشد، بدین معناست که منبع نیتروژنی تیتان از دنیاهای خارجی دیگر و حتی سیارات داخلی مثل زمین بسیار متفاوت است. راز طوفانها و دریاچههای تیتان تیتان بزرگترین قمر شگفتانگیز و ناشناختهٔ زحل، سراسر پوشیده از ابر ضخیمی از متان است. دمای سطح آن ۳۰۰- درجهٔ فارنهایت و قطرش کمتر از نصف قطر زمین است که با طوفانهای بارانی و دریاچههای متانش خودنمایی میکند. در منظومهٔ شمسی به غیر از زمین تیتان تنها مکانی است که سطح آن با مقادیر بسیار زیادی از مایع پوشیده شدهاست. یکی از این سوالهای عجیب در رصدی در سال ۲۰۰۹ بود، زمانی که گروهی از پژوهندگان به سرپرستی پروفسور «اودد آهارونسون» (Oded Aharonson)، از مؤسسهٔ فناوری کالیفرنیا (کلتک) دریافتند که دریاچههای متان بیشتر در حوالی قطبهای تیتان دیده میشوند و در نیمکرهٔ شمالی بیشتر از جنوب وجود دارند. کشف دوم این بود که در عرضهای جغرافیایی پایینتر نزدیک به استوای تیتان رطوبت و دریاچههای کمتری وجود دارد. در سال ۲۰۰۵ وقتی کاوشگر هیوگنس بر سطح تیتان نشست کانالهایی پر از متان مایع یافت و در سال ۲۰۰۹ پژوهشگران کلتک طوفانهای شدیدی را کشف کردند که این باران را به این مناطق خشک رسانده بود. نگارخانه منابع ویکیپدیای انگلیسی پیوند به بیرون معمای دریاچههای تیتان (تایتان) از وبگاه دانش فضایی تیتان (قمر) جمهوری هلند در ۱۶۵۵ (میلادی) زحل قمرهای زحل نوشتارهای صوتی


text: اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی یک انجمن بینالمللی برای ستارهشناسان حرفهای با درجهٔ پیاچدی و بالاتر از آن است که در زمینههای آموزش و پژوهش حرفهای ستارهشناسی کار میکنند. در میان دیگر کنشهای اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی، اختیار آن در نامگذاری اجرام آسمانی (ستاره، سیاره، سیارک، دنبالهدار، شهابسنگ و مانند آنها) و هر گونه عوارضی بر روی آنها به رسمیت شناخته میشود. اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی عضو شورای بینالمللی علوم است. آرمان بنیادین آن پیشرفت و حفاظت از دانش ستارهشناسی در همهٔ جنبههای آن با همکاری بینالمللی است. اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی پیوند دوستانهای با سازمانهای ستارهشناسی دارد که ستارهشناسان آماتور عضو آنها هستند. ستاد اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی در طبقهٔ دوم نهاد اخترفیزیک پاریس در بخش ۱۴ام پاریس است. گروههای کاری، شامل گروه کاری نامگذاری سامانهٔ سیارهای و گروه کاری نام ستارهها میشود که بر پایهٔ کنواسیون نامگذاری اخترشناسی، نام ستارهها و سیارهها را استاندارد و دستهبندی میکند. اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی همچنین سرپرست سامانهٔ تلگرامهای ستارهای است که در دفتر مرکزی تلگرامهای ستارهشناسی، ساخته و پخش میشوند. مرکز بررسی ریزسیارهها نیز زیر نظر اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی کار میکند و کار «پاکسازی» را برای همهٔ اجرام غیر سیارهای و غیر ماهگونه سامانهٔ خورشیدی انجام میدهد. گروه کاری نامگذاری بارش شهابی و مرکز دادهٔ شهابسنگ کار نامگذاری باران شهابی را انجام میدهند. تاریخچه اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی در ۲۸ ژوئیهٔ ۱۹۱۹ میلادی در مجلس مؤسسان شورای بینالمللی پژوهش (شورای بینالمللی علوم امروزی) در بروکسل بلژیک پایهگذاری شد. دو زیرمجموعهٔ شورای بینالمللی علوم نیز در این مجمع پایهگذاری شدند که نام آنها کمیسیون بینالمللی زمان (در دفتر بینالمللی زمان در پاریس) و دفتر مرکزی تلگرامهای ستارهای (با دفتر نخستین در کپنهاگ دانمارک) بود. هفت عضو نخستین اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی بلژیک، کانادا، فرانسه، بریتانیا، یونان، ژاپن، و ایالات متحدهٔ آمریکا بودند. مدت کوتاهی پس از آن ایتالیا و مکزیک نیز به اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی پیوستند. نخستین کمیتهٔ اجرایی از بنجامین بایو (رئیس، فرانسه)، آلفرد فاولر (دبیرکل، بریتانیا)، و چهار معاون رئیس به نامهای ویلیام کمپبل (آمریکا)، فرانک دایسن (بریتانیا)، ژورژ لکنت (بلژیک)، و آنیبال ریکو (ایتالیا) پدید آمد. ۳۲ کمیسیون (که در آغاز به «کمیتههای دائمی» شناخته میشدند) در نشست بروکسل منصوب شدند و بر موضوعهای مرتبط با ریزسیارهها تمرکز کردند. گزارش ۳۲ کمیته، موضوع بحث نخستین مجمع عمومی در رم ایتالیا در ۲ تا ۱۰ مه ۱۹۲۲ (میلادی) بود. در پایان نخستین مجمع عمومی ۱۰ کشور استرالیا، برزیل، چکسلواکی، دانمارک، هلند، نروژ، لهستان، رومانی، آفریقای جنوبی، و اسپانیا نیز به اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی پیوستند و شمار اعضا به ۱۹ رسید. اگرچه اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی بهطور رسمی ۸ ماه پس از پایان جنگ جهانی اول پایهگذاری شد اما پیش از آن نیز همکاری بینالمللی نیرومندی نیز در زمینهستارهشناسی وجود داشتهاست. مانند برنامهٔ کاتالوگ انجمن ستارهشناسی از ۱۸۶۸ میلادی تاکنون، کاتالوگ نقشهنگاری آسمان از ۱۸۸۷ میلادی تاکنون، و اتحادیهٔ بینالمللی پژوهش خورشیدی از ۱۹۰۴ میلادی تاکنون. ۵۰ سال نخست تاریخ اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی به خوبی مستند شدهاست. تاریخ پس از آن نیز به شکل یادداشتنویسی رئیسان و دبیرکلهای پیشین اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی ثبت شدهاست. دوازده نفر از چهارده دبیرکل پیشین اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی میان ۱۹۶۴ میلادی تا ۲۰۰۶ میلادی در یادآوری تاریخ انجمن در بولتن اطلاعات شمارهٔ ۱۰۰ همکاری کردند. شش رئیس پیشین میان سالهای ۱۹۷۶ میلادی تا ۲۰۰۳ میلادی نیز در یادآوری تاریخ انجمن در بولتن اطلاعات شمارهٔ ۱۰۴ همکاری کردند. ترکیب اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی ۱۲٬۶۶۴ عضو حقیقی دارد که ستارهشناسان حرفهای از ۹۶ کشور جهان هستند. ۸۳٪ اعضا مرد و ۱۷٪ زن هستند. ۷۹ سازمان ملی ستارهشناسی نیز عضو انجمن میباشند. بدنهٔ پایهٔ اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی، مجمع عمومی آن است که از همهٔ اعضای آن پدید میآید. مجمع، خطمشی، قانون، و آییننامه (همه متممهای پیشنهادی) اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی را تعیین میکند. گزینش کمیتههای گوناگون نیز بر عهدهٔ مجمع عمومی انجمن است. حق رأی در مورد مسائل مطرح در مجمع، متناسب با نوع موضوع بحث، متفاوت است. قانون اتحادیه، این موضوعها را به دو دسته، تقسیم میکند: موضوعهای «اساساً با ذات علمی» (که توسط کمیتهٔ اجرایی تعیین میشوند) که بر پایهٔ آن، حق رأی تنها در اختیار اعضای حقیقی است و همهٔ دیگر موضوعها (مانند بازنگری قانون و مسائل رویهای) که بر پایهٔ آن، حق رأی تنها در اختیار سازمانهای نمایندهٔ دولتها است. در مورد مسائل بودجه (که در دسته دوم قرار میگیرد) وزن رایدهی نمایندهٔ دولتها بر پایهٔ نسبت سطح اشتراک آنها محاسبه میشود. تصویب رأیگیری در دستهٔ دوم نیاز به موافقت دستکم دو-سوم نمایندگان دولتها دارد. برای تصویب هر رأیگیری، اکثریت مطلق کافی است. به غیر از رأیگیری بازنگری قانون که به دو-سوم اکثریت نیاز دارد. اگر شمار رایها برابر باشند رای رئیس انجمن تعیینکننده خواهد بود. مجمعها از ۱۹۲۲ میلادی تاکنون به غیر از ۱۹۳۸ میلادی تا ۱۹۴۸ میلادی به خاطر جنگ جهانی دوم، مجمع عمومی اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی هر سه سال برگزار میشود. پس از درخواست جمهوری خلق لهستان در ۱۹۶۷ میلادی و با تصمیم بحثبرانگیز رئیس انجمن، یک مجمع عمومی فوقالعاده در سپتامبر ۱۹۷۳ در ورشو، مدت کوتاهی پس از نشست طبق برنامه در سیدنی برگزار شد تا ۵۰۰امین سال زادروز نیکلاس کوپرنیک جشن گرفته شود. کمیسیون ۴۶ کمیسیون ۴۶ یکی از کمیتههای اجرایی اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی است که نقش ویژهای در زمینهٔ توسعهٔ ستارهشناسی با همکاری دولتها و فرهنگستانهای علمی بازی میکند. بخشی از کمیسیون ۴۶ «برنامه آموزش ستارهشناسی برای توسعه» را در کشورهایی پیش میبرد که هماکنون آموزش ستارهشناسی در آنها بسیار کم است. برنامهٔ آموزشی دیگر «برنامه تربیت آموزگار گالیله» است که پروژهٔ سال بینالمللی ستارهشناسی در ۲۰۰۹ میلادی بود. این برنامه، یکی از برنامههای «دستیابی جهانی به کیهان» است که بر منابع بیشتر کنشهای آموزشی برای کودکان و مدارس تمرکز دارد و برای پیشرفت و توسعهٔ پایدار در جهان طراحی شدهاست. برنامهٔ تربیت آموزگار گالیله همچنین بر استفادهٔ مؤثر و انتقال ابزارها و منابع آموزش ستارهشناسی در برنامهٔ درسی کلاسهای علمی تأکید دارد. یک طرح راهبردی برای دورهٔ ۲۰۱۰ میلادی تا ۲۰۲۰ میلادی منتشر شدهاست. انتشارات در سال ۲۰۰۴ میلادی اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی با همکاری انتشارات دانشگاه کمبریج، مجموعهٔ مقالات اتحادیهٔ بینالمللی اخترشناسی را منتشر کرد. در سال ۲۰۰۷ میلادی نهاد ستارهشناسی ارتباطی با همکاری گروه کاری ژورنال همگانی، پژوهشی را برای برآورد امکانسنجی نهاد ستارهشناسی ارتباطی با ژورنال همگانی انجام داد. جستارهای وابسته کمیته سازمان ملل در امور استفاده صلحآمیز از فضا پانویس پیوند به بیرون فهرست مجمعهای عمومی اتحادیه بینالمللی اخترشناسی (به انگلیسی) اعضای شورای بینالمللی علوم انجمنهای حرفهای بینالمللی بنیانگذاریهای ۱۹۱۹ (میلادی) در فرانسه سازمانهای اخترشناسی سازمانهای بنیانگذاریشده در ۱۹۱۹ (میلادی) سازمانهای بینالمللی فرانسه سازمانهای بینالمللی سازمانهای پاریس سازمانهای علمی بنیانگذاریشده در ۱۹۱۹ (میلادی) سازمانهای علمی بینالمللی اروپا سازمانهای علمی بینالمللی سازمانهای علمی در فرانسه موسسات استاندارد موسسههای استاندارد در فرانسه


text: ناهید یا زهره به ترتیب نزدیکی به خورشید، دومین سیارهٔ زمینسان سامانهٔ خورشیدی است که در هر ۲۲۵ روز یکبار به دور خورشید میچرخد. زهره در مداری میان مدارهای زمین و تیر قرار گرفته و از نظر مداری، نزدیکترین فاصله را با مدار زمین دارد. ناهید پس از ماه، درخشانترین جرم آسمانی طبیعی است که به هنگام شب در آسمان زمین دیده میشود و قدر ظاهری آن به ۴٫۶- میرسد. سیارهٔ ناهید (زهره)، بدون ماه است و در مدار تقریباً دایرهواری بهدور خورشید میگردد. این سیاره از بسیاری دیدگاهها ازجمله اندازه، جرم، گرانش و ترکیبات ساختاری به زمین همانندی دارد و به خاطر همین نزدیکیها آن را سیارهٔ «خواهر زمین» نیز خواندهاند. زهره از نظر حجم و جرم، هفتمین جسم بزرگ در سامانه خورشیدی است. ناهید گرمترین سیاره در سامانه خورشیدی است. این سیاره دارای هواکره است. هواکرهای ضخیم و غلیظ که موجب میشود که دیدن سطح آن با چشم غیرمسلح دشوار باشد. بیشتر هواکرهٔ آن را کربن دیاکسید تشکیل داده و در ابرهای بالایی آن قطرههای ریز سولفوریک اسید وجود دارند. وجود کربن دیاکسید در هواکرهٔ این سیاره که گرما را در سیاره نگه میدارد دمای آن را به مقدار بسیار چشمگیری (۴۸۱ درجهٔ سلسیوس نزدیک سطح سیاره) افزایش دادهاست. در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۹۹ در حساب توییتری رسانهٔ خبری دیلیمیل انگلستان اعلام شد که نشانههایی احتمالی از حیات (وجود گاز فسفین) در این سیاره دیده شدهاست! این سیاره یکی از سیارههای سنگی و فشرده و دارای آتشفشانهای فعال، زمینلرزه و رشتهکوه است. زمان لازم برای یکبار گردش این سیاره به دور خورشید ۲۲۵ روز زمینی است. ناهید (زهره) در سنجش با بیشتر سیارهها در منظومهٔ شمسی از جمله زمین، کرویتر است و به علت چرخش بسیار آهسته دور محوری آن، پدیدهٔ تورفتگی یا مسطح شدن قطبها و برآمدگی یا تورم نواحی استوایی در آن، کمتر از دیگر سیارهها رخ میدهد. طول یک شبانهروز در سیارهٔ زهره از یک سال این سیاره کمی بلندتر است. مقایسه با زمین سیارهٔ زهره بدون قمر است ولی از بسیاری دیدگاهها مانند اندازه، جرم، گرانش و ترکیبات ساختاری به زمین همانندی دارد و به خاطر همین نزدیکیها آن را سیاره خواهر زمین خواندهاند. قطر زهره کمی کوچکتر از قطر زمین و نزدیک به است. در حالی که قطر زمین است. گرانش سیارهٔ زهره نزدیک به ۹۱ درصد گرانش زمین، جرم آن نیز نزدیک به ۸۱ درصد جرم زمین، و چگالی آن نزدیک به ۹۵ درصد چگالی زمین است. با این حال این سیاره در سنجش با بیشتر سیارهها در منظومهٔ شمسی از جمله زمین، کرویتر است و به علت چرخش بسیار آهسته دور محوری آن، پدیدهٔ تورفتگی یا مسطح شدن قطبها و برآمدگی یا تورم نواحی استوایی در آن، کمتر از دیگر سیارهها رخ میدهد. زهره از زمین بسیار گرمتر است. سطح سیاره این سیاره یکی از سیارههای سنگی و فشرده و دارای هزاران آتشفشان فعال، زلزله و رشتهکوه است. دشتهای صاف و سنگلاخی، دو سوم سیاره را پوشاندهاند. زمینساخت بیشتر سطح زهره از صفحات گدازههای آتشفشانی پدید آمدهاست. از هنگام پیدایش زهره و مدتها پس از آن، کنشهای آتشفشانی چنان زیاد بوده که سطح سیاره، چندین بار بازسازی شده و هرگونه نشانه برخورد شهابسنگ را از بین بردهاست. آخرین بازسازی سطحی که بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون سال پیش در این سیاره رخ داده هر گونه کنش زمینساختی بَعدی در زهره را آرام کرده و سطحی یکپارچه و صُلب به آن دادهاست. جغرافیا دو منطقهٔ بزرگ یا قاره در زهره، قابل جداسازی هستند: قارهٔ Ishtar Terra در شمال با بزرگی به اندازهٔ استرالیا و قارهٔ Aphrodite Terra با بزرگی به اندازهٔ آفریقا که از استوا تا قطب جنوب زهره کشیده شدهاست. Ishtar Terra دارای کوههایی بلند است که بلندترین کوه آن به نام «ماکسول» به ۱۰ کیلومتر میرسد. بلندی مهمترین فلات در نیمکرهٔ شمالی زهره «آتالانتا» ۱٬۴۰۰ متر و مساحت آن به اندازهٔ خلیج مکزیک است. فلات Beta Regio در نیمکرهٔ شمالی از جنس مواد آتشفشانی با درازای نزدیک به ۲٬۵۰۰ کیلومتر است. در این فلات دو آتشفشان سپری به نامهای Rhea Mons و Theia Mons با بلندی ۴ کیلومتر وجود دارند. بقیهٔ بخشهای نیمکرهٔ شمالی از دشت پوشیده شدهاست. Leda Terra در عرض جغرافیایی ۵۰ درجه و در شمال آن فلات Alpha Regio قرار دارد. ساختار درونی با در دست نبودن دادههای لرزشسنجی، گشتاور لختی و جزئیات زمینشیمی از ساختار درونی سیارهٔ ناهید، آگاهی کمی از ساختار داخلی و ژئوشیمی این سیاره در دست است. دو دیدگاه دربارهٔ ساختار درونی سیارهٔ زهره وجود دارد. به نظر میرسد به خاطر نزدیکی اندازه، جرم، چگالی زهره و زمین، لایههای درونی زهره مانند زمین، از پوسته، گوشتهٔ احتمالاً جامد و هستهٔ مذاب تشکیل شده باشد و هستهٔ این سیاره نیز مانند زمین ترکیبی از آهن و نیکل باشد. بر پایهٔ یافتههای ونرا-۴ در ۱۹۶۷ میلادی سیاره زهره دارای میدان مغناطیسی بسیار ضعیفی است. به نظر میرسد به دلیل چرخش بسیار کند زهره، هستهٔ مذاب آن (خاستگاه پیدایش میدان مغناطیسی) حرکت زیادی نداشته و میدان مغناطیسی آن ضعیف باشد. اما گرمایی که در میلیونها سال در درون سیاره حبس شده، به شکل ناگهانی و مانند فعالیتهای آتشفشانی بسیار بزرگ آزاد شده و شکل سطحی سیاره را دگرگون میکند. هواکره زهره دارای هواکره است. هواکرهٔ ضخیم و غلیظ آن موجب میشود که دیدن سطح آن به سادگی، ممکن نباشد. مواد سازنده تفاوت بزرگ زهره با زمین، هواکرهٔ آن است که ۹۶٫۵٪ آن را کربن دیاکسید و ۳٫۵٪ آن را نیتروژن تشکیل داده و در ابرهای فوقانی آن قطرات ریز سولفوریک اسید وجود دارد. وجود کربن دیاکسید در هواکره این سیاره دمای آن را به مقدار بسیار چشمگیری افزایش دادهاست (تا ۴۸۰ درجهٔ سلسیوس در سطح سیاره). گرما زهره گرمترین سیاره در منظومهٔ شمسی است. نور آفتاب پس از نفوذ در هواکره این سیاره و جذب شدن توسط سطح آن، بهصورت گرما از سطح بازتابیده میشود. اما انبوه کربن دیاکسید هواکره زهره، این گرمای بازتابیده را به دام انداخته و از رها شدن آن در فضای بیرونی جلوگیری میکند. این جذب اضافی گرما که به اثر گلخانهای شناخته میشود میانگین گرمای زهره را بیش از هر سیارهٔ دیگری (حتی سیارهٔ تیر) در منظومهٔ شمسی بالا بردهاست. بهطوری که این حرارت برای ذوب کردن فلز سرب کافیست. از اینرو پیدایش زندگی شبهانسان خاکی، در این سیاره، غیرممکن است. لایهها از دید اندازهٔ ذرات و غلظت، سه لایهٔ جداگانهٔ ترپوسفر (در بلندی ۱۰۰ تا ۷۵ کیلومتر و ۹۳ درجهٔ سلسیوس تا ۲۷ درجهٔ سلسیوس)، اکسپوسفر (در بلندی ۷۰ تا ۵۰ کیلومتری و ۲۷ درجهٔ سلسیوس تا ۹۳ درجهٔ سلسیوس)، ترموسفر (۵۰ کیلومتر تا سطح و ۹۳ درجه سلسیوس تا ۴۷۰ درجهٔ سلسیوس) وجود دارد. اکسپوسفر در بخش تاریک سیاره از میان میرود. در لایهٔ ترپوسفر در قطرههای سولفوریک اسید مواد اصلی ابرهای سیاره هستند که از واکنش مولکولهای آب و گوگرد دیاکسید در بخشهای بالایی هواکره با انرژی فرابنفش پرتو خورشید پدید میآیند. دمای ابرهای بالایی ترپوسفر ۲۷ درجه سلسیوس و در سطح سیاره به ۴۷۰ سلسیوس افزایش پیدا میکند. دمای سیاره از این مقدار کنونی بیشتر نمیشود چون هواکرهٔ سیاره و سطح آن در موازنهٔ شیمیایی هستند. تندباد برخلاف چرخش کند سیاره به دور خود، ابرهای آن هر ۴ روز یکبار به دور سیاره میچرخند. در بلندی بالای هواکرهٔ زهره طوفانهایی با سرعت ۳۶۰ کیلومتر بر ساعت میوزند. دلیل این سرعت زیاد، انتقال تکانه از حرکت کند سیاره و لایههای پایینی هواکره به لایههای بالایی آن (که غلظت بسیار کمتری دارند) است. در بلندی ۱۰ کیلومتری، سرعت باد به حدود ۱۸ کیلومتر در ساعت و به دلیل غلطت بالای هواکره در نزدیکی سطح سیاره سرعت باد تنها ۳ کیلومتر بر ساعت است. همچنین به دلیل غلظت بالای هواکره، نور شدید آذرخشهای عظیم به سطح زهره نمیرسد. مدار زهره در مدار تقریباً دایرهواری با میانگین فاصلهٔ ۱۰۸ میلیون کیلومتر از خورشید، به دور آن میگردد. هنگامی که در نزدیکترین وضعیت نسبت به زمین قرار میگیرد، فاصلهٔ آن دو با هم تنها ۴۱ میلیون کیلومتر است و در دورترین حالت این دوری به ۲۵۷ میلیون کیلومتر میرسد. سیارهٔ زهره از نظر مداری، نزدیکترین فاصله به زمین را دارد. اما در حین گردش مداری به دور خورشید، سیارهٔ عطارد به مدت بیشتری در نزدیکترین فاصله از زمین باقی میماند. قمر زهره قمر ندارد. اما تا اواخر سدهٔ ۱۹ میلادی فکر میکردند که دارای قمر است و حتی آن را Neith مینامیدند. احتمالاً ستارگانی که در نزدیکی زهره بودند اشتباه ماه زهره انگاشته میشدند. درازای شبانهروز زمان لازم برای یکبار گردش این سیاره به دور خودش ۲۴۳ روز زمینی است. در واقع زهره آنقدر کند و آهسته دوران میکند که یک شبانهروز آن ۲۴۳ روز و یک سال شمسی در زهره هم کمی کمتر از این اندازه و ۲۲۵ روز است. این چرخش معکوس در سال ۱۹۶۴ میلادی و با استفاده از اثر دوپلر کشف شد. نامگذاری دیگر نام این سیاره زهره بوده و در فارسی بیدخت و بیلفت نیز نامیده میشد. و واژه بیدُخت در شکل کهنتر خود بَغدخت و به معنای «دختر خدا» بودهاست. نام این سیاره در زبان لاتین، ونوس، برگرفته از نام خدای عشق و زیبایی روم باستان است. در یونان باستان، نام خدای آفرودیته بر آن نهاده شد. ستاره صبح زهرهٔ صبحگاهی را کوکب صباحی و زهرهٔ شامگاهی را کوکب مسائی میگفتند. عناوین «ستارهٔ صبحگاهی» و «ستارهٔ شامگاهی» تنها برای نورانیترین سیاره یعنی سیارهٔ زهره (ناهید) به کار میرفت. سیارهٔ زهره بسیار درخشانتر از ستارههای حقیقی آسمان بوده، چشمک نمیزند بلکه با نوری ثابت و نقرهفام نورافشانی میکند. کاوشها در اوایل دههٔ ۱۹۶۰ میلادی کاوشگر ماژلان را به سوی زهره نشانهروی کردند که سیگنالهای آن از ابرهای این سیاره عبور کرده و پس از برخورد با سطح جامد سیاره، منعکس شد. برای نخستین بار دانشمندان اطلاع جالبی را دربارهٔ سطح زهره بهدست آوردند که نشان میداد زهره دارای حرکت چرخشی در جهت معکوس است. چرخش آن از خاور به باختر است و آفتاب از باختر طلوع و در خاور غروب میکند. مارینر ۲ فضاپیمای مارینر ۲، ساخت ناسا که در اوت ۱۹۶۲ پرتاب شد، در دسامبر ۱۹۶۲ از ۳۵٬۰۰۰ کیلومتری زهره گذشت. مشاهدات این سفینه نشان داد که زهره را ابرهای سفید رنگ مایل به زردی، کاملاً پوشاندهاست و شکافی در این ابرها نیست که از راه آن بتوان نظری به سطح جامد این سیاره افکند. مارینر ۱۰ فضاپیمای مارینر ۱۰ در فوریهٔ ۱۹۷۴ از بلندی کمتر از ۶٬۵۰۰ کیلومتری، زهره را مورد پژوهش قرار داد و معلوم شد که این ابرها حرکت منطقهای دارند و با سرعتی بیش از ۲۴۰ کیلومتر در ساعت سیاره را دور میزنند و در مناطقی از زهره که رو به خورشید است، برهمکنشی میان جریانهای بزرگ مقیاس همرفتی با این حرکت منطقهای وجود دارد. ونرا ۹ در ۲۲ اکتبر ۱۹۷۵ میلادی وسیلهای از سفینهٔ بدونسرنشین ونرا ۹ متعلق به اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی، بر زهره فرود آمد؛ و علیرغم شرایط فوقالعاده سخت دما و فشار توانست به مدت ۲ ساعت نگارههایی از چشمانداز این سیاره بگیرد و اطلاعات گستردهای از سطح زهره بفرستد. ونرا-۱۰ سه روز پس از آن وسیلهٔ مشابهی از سفینهٔ ونرا-۱۰ در ۲٬۲۰۰ کیلومتری محل فرود وسیلهٔ ونرا ۹ به زهره نشست و یافتههای خود را به مدت ۶۵ دقیقه فرستاد. این نگارهها، نخستین نگارههایی بودند که تا آن زمان از سطح سیارهای دیگر گرفته شده بود. ونرا ۱۳ و ۱۴ اطلاعاتی که ونرا ۹٬۱۰٬۱۱ و۱۲ از زهره فرستادند خوب بود اما متأسفانه کامل نبود. ونرا ۱۱ و ۱۲ هم پس اتحاد جماهیر سوسیالیسیتی شوروی تصمیم گرفت ونرا ۱۳ و ۱۴ را بسازد ونرا ۱۳ با موفقیت به فرود و حتی یک نگاره رنگی فرستاد و حدود ۶۰ دقیقه اطلاعات فرستاد. ونرا ۱۴ مانند ونرا ۱۳ با موفقیت فرود آمد و اطلاعات و یک نگاره فرستاد. ونوساکسپرس کاوشگر مداری ونوساکسپرس، ۱۱ آوریل سال ۲۰۰۶ میلادی وارد مدار سیاره زهره شد و تنها پس از یک روز موفق شد نخستین تصویر از قطب جنوب این سیاره را به زمین بفرستد. ایو قرار بود کاوشگر ایو (EVE) با همکاری آژانس فضایی اروپا و روسیه در سال ۲۰۱۳ میلادی به فضا پرتاب و بر سطح زهره بنشیند؛ ولی این کار تا به امروز انجام نشدهاست. فهرست فهرست کاوشگرهایی که به زهره فرستاده شدهاند: در فرهنگ ایران دانش ابن سینا در سدهٔ یازده میلادی گذر زهره از مقابل قرص خورشید را مشاهده کردهاست. ابن باجه اخترشناسی اندلسی در سدهٔ دوازدهم میلادی از رصد دو سیاره به شکل دو نقطهٔ سیاه بر سیمای خورشید خبر داد که یک قرن پس از او قطبالدین شیرازی، ستارهشناس ایرانی در رصدخانهٔ مراغه آن را بهدرستی با عنوان گذر زهره و تیر از جلوی خورشید شناسایی کرد. اسطورهشناسی در اسطورهشناسی ایرانیان به ویژه اسطورهشناسی هخامنشیان، این سیاره را به ایزدبانو آناهیتا و در زبان فارسیمیانه به اَناهید ایزد باروری و آبها، در بندهشن بزرگ مرتبط میدانند. در متون به زبان اوستایی مهریشت (یشت ۱۰)، مهر (ایزد) با آناهیتا پیوندهایی دارد. نام ناهید مشتق شده از اَناهید و آناهیتا است. در ادبیات سیارهٔ زهره در ادبیات فارسی از اهمیت بالایی برخوردار است. این سیاره نماد عشق و دلدادگی و نیز معروف به سیارهٔ نوازنده است و صاحب آن خداوند عشق است. از داستانهای آن میتوان به داستان نظامی گنجوی یا داستان ایرج میرزا اشاره کرد. در عجایبالمخلوقات زکریای قزوینی چنین آمده که: عاشق چون نظر در ناهید کند، حرارت عشق بر وی سنگینتر شود و الفت آورد میان مردان و زنان و گویند وقت نکاح اگر که ناهید ناظر باشد و نیکوحال، میان زن و مرد محبتی عجب افتد. در شعر فردوسی فردوسی در آغاز شاهنامه این چنین میگوید: حافظ حافظ میگوید: ایرج میرزا وی در منظومهٔ «زهره و منوچهر» چنین میسراید: جستارهای وابسته گذر زهره جو زهره کشیدگی (ستارهشناسی) یادداشتها پانویس منابع "Venus." Britannica Student Library. Ultimate Reference Suite. پیوند به بیرون صفحه ویژه ناهید در وبگاه ناسا صفحه ویژه ناهید اکسپرس در وبگاه آژانس فضایی اروپا Venus - Educational facts and history of the planet Venus Planet Venus Facts: A Hot, Hellish & Volcanic Planet Venus Facts - Interesting Facts about Planet Venus - Space Facts Venus Facts: Interesting Facts about Planet Venus • The Planets سیارههای زمینسان منظومه شمسی


text: مُشتَری یا هُرمُز(که به نامهای بِرجیس، اورمزد، زاوش، ژوپیتر نیز شناخته میشود)، بزرگترین سیاره در منظومه شمسی است. این سیارهٔ غول گازی با جرم یکهزارم خورشید است، ولی جرمی دو و نیم برابر تمامی دیگر سیارههای منظومهٔ شمسی دارد و دومین جسم در منظومهٔ شمسی بر پایهٔ جرم و حجم است. از نظر دوری از خورشید، مشتری پنجمین سیاره پس از تیر، ناهید، زمین و بهرام است. نگاه کلی در یک نگاه کوتاه، مشتری چهارمین جسم درخشان در آسمان پس از خورشید، ماه و زهره است. اگرچه گهگاه مریخ (بهرام) درخشانتر بهنظر میآید. به کمک دوربین دوچشمی برخی از قمرهای مشتری نیز قابل دیدن میباشند. جرم مشتری ۲٫۵ بار از مجموع جرم دیگر سیارههای منظومهٔ شمسی بیشتر است. جرم مشتری ۳۱۸ بار بیشتر از جرم زمین است. قطر آن ۱۱ برابر قطر زمین است. مشتری میتواند ۱٬۳۰۰ زمین را در خود جای دهد. میانگین دوری آن از خورشید در حدود ۷۷۸ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر است یعنی بیشتر از ۵ برابر دوری زمین از خورشید. ستارهشناسان با تلسکوپهای برپاشده در زمین و ماهوارههایی که در مدار زمین میگردند به بررسی مشتری میپردازند. ایالات متحده تا کنون ۶ فضاپیمای بدون سرنشین را به مشتری فرستادهاست. در ژوئیهٔ ۱۹۹۴، هنگامی که ۲۱ تکه از دنبالهدار شومیکر-لوی ۹ با هواکرهٔ مشتری برخورد کرد، ستارهشناسان شاهد رویدادی بسیار تماشایی بودند. این برخورد برانگیزاننده انفجارهای سهمناکی شد که پارهای از آنها قطری بزرگتر از قطر زمین داشتند. ویژگیهای فیزیکی جرم مشتری به تنهایی ۲٫۵ برابر جرم تمام سیارههای دیگر در منظومهٔ خورشیدی است. نسبت جرم این سیاره به اندازهای است که مرکز سنگینی سراسری آن با خورشید بالاتر از سطح خورشید، در ۱٬۰۶۸ برابر شعاع خورشید (فاصله از مرکز خورشید) قرار میگیرد. حجم مشتری ۱٬۳۲۱ برابر حجم زمین و جرم آن تنها ۳۱۸٫۵ برابر زمین است. این نسبت، زمین را بهطور قابل توجهی متراکمتر از مشتری نشان میدهد. شعاع مشتری حدود یکدهم شعاع خورشید است و جرم آن ۰٫۰۰۱ برابر جرم خورشید است، بنابراین چگالی این دو با هم مشابه است. مدار و چرخش مشتری در یک مدار کموبیش بیضی شکل به دور خورشید میچرخد. هر دور، نزدیک به ۱۲ سال زمینی به درازا میکشد. همچنان که سیاره به دور خورشید میگردد، به دور محورٍ فرضی خود نیز میگردد. چرخش مشتری به دور خود تندتر از هر سیاره دیگری در منظومه شمسی است. تنها ۹ ساعت و ۵۶ دقیقه نیاز است تا مشتری یک بار به دور خود بچرخد. برای اندازهگیری تندی گردش سیارههای گازی به دور خود، دانشمندان ناگزیرند از روشهای غیر مستقیم استفاده کنند. آنها نخست سرعت میانگین چرخش ابرهای قابل مشاهده را اندازهگیری میکنند. مشتری به اندازه نیاز امواج رادیویی میفرستد که به وسیله رادیو تلسکوپهای زمینی دریافت شود. هماکنون دانشمندان از اندازه امواج برای سنجش سرعت چرخش مشتری بهره میبرند. قدرت امواج، تحت تأثیر میدان مغناطیسی سیاره، در یک الگوی تکراری ۹ ساعت و ۵۶ دقیقهای، تغییر میکند؛ زیرا سرچشمه میدان مغناطیسی، هسته سیاره است. این دگرگونیها نشان دهنده سرعت چرخش درونی سیارهاست. چرخش تند مشتری مایه برآمدگی در بخش استوا و پخی در قطبهایش میشود. قطر استوایی مشتری ۷ درصد بیشتر از قطر آن در راستای قطبهاست. جرم و چگالی مشتری از هر سیارهٔ دیگری در منظومهٔ شمسی سنگینتر است. جرم آن ۳۱۸ بار بیشتر از زمین است؛ ولی با این جرم زیاد، کم و بیش دارای چگالی کمی است. میانگین چگالی آن ۱٫۳ گرم در سانتیمتر مکعب است که اندکی از چگالی آب بیشتر است. چگالی مشتری در حدود یکچهارم چگالی زمین است؛ زیرا بیشتر سیاره از عناصر سبک هیدروژن و هلیوم ساخته شدهاست. از سوی دیگر زمین بیشتر از عناصر سنگین آهنی و سنگی ساخته شدهاست. عناصر شیمیایی سازندهٔ مشتری بیشتر از زمین همانند ستارههایی چون خورشید است. شاید مشتری دارای هستهای از عناصر سنگین باشد. هسته شاید ترکیبی همانند هستهٔ زمین اما ۲۰ تا ۳۰ برابر سنگینتر داشته باشد. احتمالاً هستهٔ مشتری نه چندان سفت، نسبتاً رقیق و خیلی بزرگ است. نیروی گرانش در سطح سیاره ۲٫۴ برابر بیشتر از سطح زمین است؛ یعنی چیزی که روی زمین ۱۰۰ نیوتون وزن دارد، در روی مشتری وزنی برابر با ۲۴۰ نیوتون خواهد داشت. لکه سرخ بزرگ بارزترین نمود سطح مشتری لکه سرخ بزرگ آن است که توده گاز چرخان، همانند گردباد است. در ۳ آوریل ۲۰۱۷ با اندازهگیری ۱۶٬۳۵۰ کیلومتر و عرض (۱۰٬۱۶۰ مایل)، لکه سرخ بزرگ قرمز مشتری ۱٫۳ برابر قطر زمین تخمین زده شد. رنگ لکه بیشتر از سرخ آجری به قهوهای کمرنگ تغییر میکند و گاهی این لکه تماماً ناپدید میگردد. رنگ آن شاید برآمده از اندازه کم فسفر و گوگرد در کریستالهای آمونیاک باشد. تندی چرخش لکه در لبه آن در حدود ۳۶۰ کیلومتر در ساعت است. این لکه در فاصله یکسانی از استوا به آرامی از شرق به غرب حرکت میکند. ناحیهها و کمربندها و لکه بزرگ، بسیار پایدار و همانند سیستم چرخش زمین است. از زمانی که رابرت هوک در سال ۱۶۶۴ این لکه را پیدا کرد، این ویژگیها تغییرات چندانی از خود نشان ندادهاند. دما دمای هوا در ابرهای بالایی مشتری در حدود ۱۴۵- درجهٔ سلسیوس است. اندازهگیریها نشان میدهند که دمای مشتری با افزایش ژرفا در زیر ابرها افزایش مییابد. دمای هوا در سطحی که فشار اتمسفر ۱۰ برابر زمین است، به ۲۱ درجهٔ سانتیگراد میرسد. دانشمندان میاندیشند که اگر مشتری دارای گونهای از حیات باشد، حیات در این سطح پا خواهد گرفت. چنین حیاتی در گاز خواهد بود؛ زیرا در این سطح هیچ بخش جامدی وجود ندارد. دانشمندان تا کنون هیچ گواهی از حیات بر روی مشتری نیافتهاند. نزدیک مرکز سیاره دما بسیار بیشتر است. دمای هسته در حدود ۲۴ هزار درجه، یعنی داغتر از سطح خورشید است. ستارهشناسان بر این باورند که خورشید، سیارات و دیگر جرمهای منظومهٔ شمسی از چرخش ابرهایی از گاز و غبار پا گرفتهاند. گرانش گازی و ذرات غبار آنها را به صورت ابرهای ستبر گوی مانند از مواد درآورد در حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش مواد به هم فشرده شدند تا اجسام بسیار منظومهٔ شمسی پدید آمدند. فشردگی مواد ایجاد گرما نمود. گرمای بسیاری هنگامی که مشتری پا گرفت ایجاد شد. میدان مغناطیسی مشتری نیز همانند زمین و بیشتر سیارهها، دارای میدان مغناطیسی است و مانند یک آهنربای بزرگ عمل میکند. در ماه مهٔ ۲۰۱۷ دادههای بهدست آمده از فضاپیمای جونو نشان دادند که قدرت میدان مغناطیسی مشتری، فراتر از برآوردهای پیشین است. شدت این میدان در نزدیکترین فاصلهٔ جونو از سیاره دو برابر میزانی است که در گذشته تخمین زده میشد. این میدان ۱۰ بار قویتر از میدان مغناطیسی زمین است. برابر اندازهگیریهای گرفته شده به دست فضاپیماها، (به جز لکههای خورشیدی و ناحیههای کوچکی از سطح خورشید) میدان مغناطیسی مشتری قویترین در منظومهٔ شمسی است. دانشمندان بهطور کامل از چگونگی ایجاد میدان مغناطیسی آگاه نیستند، هر چند که گمان میبرند که حرکت هیدروژن فلزی داخل هستهٔ سیارهٔ ایجاد میدان مغناطیسی میکند. میدان مغناطیسی مشتری بسیار نیرومندتر از میدان مغناطیسی زمین است، زیرا مشتری بسیار بزرگتر و با تندی بیشتری به دور خود میگردد. میدان مغناطیسی مشتری الکترونها و پروتونها و دیگر ذرات دارای بار الکتریکی را در کمربند پرتوزا که در پیرامون سیاره قرار دارد به دام میاندازد. این ذرات بسیار نیرومندتر هستند به گونهای که میتوانند به ابزارهای فضاپیماهایی که نزدیک سیاره شدهاند آسیب برساند. در درون ناحیهای از فضا که مغناطیسسپهر نامیده میشود. میدان مغناطیسی مشتری همانند یک زره کار میکند. این زره سیاره را از بادهای خورشیدی و ذرات پر انرژی پیاپی که از خورشید میآیند پاسداری مینماید. بیشتر این ذرات الکترونها و پروتونهایی هستند که با تندی ۵۰۰ کیلومتر در ثانیه حرکت میکنند. میدان، ذرات الکتریکی باردار شده را در کمربند پرتوزا به دام میاندازد. مرکز تله مغناطیسسپهر نزدیک قطبهای میدان مغناطیسی است. در آن بخش از سیاره که از خورشید دور است مغناطیسسپهر به صورت دنبالهای سترگ در فضا کشیده میشود که دنباله مگنتو نامیده میشود. درازای این دنباله ۷۰۰ میلیون کیلومتر است. امواج رادیویی که از مشتری به رادیو تلسکوپهای زمینی میرسند نشاندهندهٔ دو نوع فورانهای انرژی و تابشهای پیدرپی هستند. فورانهای نیرومند هنگامی رخ میدهند که آیو، نزدیکترین ماه مشتری و چهارمین آنها از میان مرکز مغناطیسی سیاره گذر میکند. تابشهای پی در پی از سطح مشتری و همچنین ذرات پر انرژی کمربند پرتوزای مشتری میآیند. جو مشتری، گوی غولپیکری آمیخته از گاز و مایع است و گمان میرود مقداری سطح جامد هم داشته باشد. بین ۸۸ تا ۹۲ درصد این غول سیاره از عنصر هیدروژن و ۸ تا ۱۲ درصد آن از هلیوم تشکیل شدهاست. قطر مشتری در ناحیهٔ استوا ۱۴۲٬۹۸۴ کیلومتر است و بر اساس نظریههای ارائه شده این بالاترین طول قطری است که یک سیارهٔ گازی میتواند داشته باشد. از این پس، ورود جرم بیشتر این غول سیاره را کوچکتر، و فشردهتر میکند. بنابر اصل ناپایداری کلوین–هلمهولتز هماکنون سالانه حدود ۲ سانتیمتر از قطر مشتری کاسته میشود. سطح سیاره از ابرهای ستبر زرد، قرمز، قهوهای و سفید رنگ پوشیده شدهاست. بخشهای روشنتر «ناحیه» و بخشهای تاریکتر «کمربند» نامیده میشوند. کمربندها و ناحیهها به موازات استوای سیاره قرار دارند. مشتری همچنین گرانش بسیار نیرومندی دارد. در سطح سیاره نسبت جرمی هیدروژن و هلیم نزدیک به ۷۱ و ۲۴ درصد و ۵ درصد دیگر مواد است. در ماه مهٔ ۲۰۱۷ دانشمندان مسئول مأموریت فضاپیمای جونو در سازمان ملی هوانوردی و فضایی آمریکا (ناسا) اعلام کردند که توفندهای بزرگی را در قطبهای مشتری مشاهده کردهاند. این توفندها مانند توفندهای استوایی بوده و هر کدام با اندازهای نزدیک به زمین، همگی همزمان در کنار هم دیده میشوند. این موضوع باعث به چالش کشیده شدن همهٔ فرضیههای مورد علاقهٔ سیارهشناسان در مورد چگونگی کارکرد مشتری میشود. هیچیک از فضاپیماهای پیشین اعزامی به مشتری هرگز از بالا یا پایین به آن نگاه نکرده بودند. شکل این توفانها متفاوت از چیزی است که در قطبهای کیوان دیده میشوند. همچنین معلوم نیست که قدمت این توفانها چقدر است و اینکه آیا این توفانها زودتر از توفانهای موجود در عرضهای جغرافیایی پایینتر مشتری ناپدید میشوند؟ اتمسفر مشتری از ۸۶ درصد هیدروژن ۱۴ درصد هلیوم و مقدار ناچیزی متان، آمونیاک، فسفین، آب، استلین، اتان، ژرمانیم و کربن مونوکسید ساخته شدهاست. درصد هیدروژن، بر پایهٔ شمار مولکولهای موجود در اتمسفر آن است تا جرم کلی آنها. این سیاره از لایههای رنگی از ابرها در ارتفاعات مختلف ساخته شدهاست. مرتفعترین ابرهای سفید از بلورهای منجمد آمونیاک و متان ساخته شدهاند. بخشهای تاریکتر و ابرهای کمبلندا در کمربندها جای گرفتهاند. پایینترین سطحی را که میتوان دید از ابرهای آبی رنگ ساخته شدهاست. دانشمندان امید کشف ابرهای آبدار را در ۷۰ کیلومتری سطح زیرین ابرهای آمونیاکی دارند. هر چند که تاکنون چنین سطحی پیدا نشدهاست. قمرها مشتری دارای ۹۲ قمر شناخته شدهاست که ۱۶ ماه آن قطری بیش از ۱۰ کیلومتر دارند. چهار ماه از بزرگترین ماههای مشتری به ترتیب دوری از این سیاره عبارتند از: آیو، اروپا، گانیمد و کالیستو. این چهار ماهک را ماههای گالیلهای مینامند؛ زیرا ستارهشناس ایتالیایی گالیلئو گالیله آنها را در سال ۱۶۱۰ به وسیلهٔ نخستین تلسکوپ پیدا کرد. در ۶ دسامبر ۱۹۹۵، فضاپیمای گالیله متعلق به ناسا به مشتری رسید و نخستین گردش خود از ۳۵ گردش دور سیاره را آغاز کرد. در بیشتر از هفت سال، این فضاپیما ۱۴٬۰۰۰ تصویر از مشتری و ماهها و حلقههای آن گرفت. در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۳ فضاپیمای گالیله در یک فرود قابل کنترل قرار داده شد تا مأموریت خود را با سقوط در جو مشتری پایان دهد. افزون بر ابزارهای عکسبرداری، فضاپیما یک آشکارساز غبار بسیار حساس حمل میکرد که هزاران برخورد از ذرات غبار مسیر خود به سوی حلقهٔ مشتری در سالهای ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ را ثبت کرد. یکی از کشفهای جدید فضاپیمای گالیله کشف ماه تبه بود. آیو دارای آتشفشانهای فعال بسیاری است. هر فوران گازی آن دارای گوگرد نیز هست. رنگ زرد نارنجی سطح آیو شاید از اندازهٔ بسیار زیاد گوگرد جامد که در سطح سیاره انباشته شده حکایت داشته باشد. اروپا کوچکترین ماه گالیلهای است که قطر آن برابر با ۳ هزار و ۱۳۰ کیلومتر است. اروپا دارای سطحی از یخ صاف و ترک خوردهاست. بزرگترین ماه گالیلهای، گانیمد با قطری برابر با ۵٬۲۶۸ کیلومتر است. گانیمد بزرگتر از سیارهٔ عطارد است. کالیستو با قطری برابر با ۴٬۸۰۶ کیلومتر اندکی کوچکتر از عطارد است. گمان میرود کالیستو و گانیمد از یخ و اندکی مواد سنگی ساخته شده باشند. هر دو ماهک دارای دهانههای بسیاری هستند. دیگر ماهکهای مشتری از ماهکهای گالیلهای بسیار کوچکترند. آمالتئا و هیمالیا دو ماهک بزرگ بعدی هستند. امالیتا با قطری برابر با ۲۶۲ کیلومتر به شکل سیب زمینی است. قطر هیمالیا برابر با ۱۷۰ کیلومتر است. بیشتر ماههای به جای مانده از مشتری با تلسکوپهای بزرگ زمینی پیدا شدهاند. دانشمندان متیس و آدرستا را در سال ۱۹۷۹ با بررسی نگارههائی که فضاپیمای وویجر گرفته بود پیدا کردند. تا سال 2017، سیاره مشتری تنها دارای 67 قمر ثبتشده بود. در سال 2017 و 2018، چندین قمر جدید توسط اخترشناس «اسکات شپرد» بههمراه تیمش برای این سیاره گازی شناسایی شد که تعداد کلی آنها به 79 رسید که کمی کمتر از 83 قمر زحل بود. در سالهای 2021 و 2022، دانشمندان موفق به شناسایی سه قمر جدید شدند. مرکز بررسی ریزسیارهها در تاریخ 20 ژانویه 2023 (30 دیماه 1401) آخرین دسته از 10 قمر جدید شناساییشده برای مشتری را به رسمیت شناخت تا مشتری با 92 قمر دارای بیشترین تعداد قمر در منظومه شمسی باشد. حلقههای مشتری مشتری دارای سه حلقهٔ باریک در اطراف استوای خود است. این حلقهها بسیار کمنورتر از حلقههای کیوان هستند. به نظر میآید حلقههای مشتری بیشتر از ذرات ریز غبار ساخته شده باشند. حلقهٔ اصلی در حدود ۳۰ کیلومتر ضخامت و بیشتر از ۶٬۴۰۰ کیلومتر پهنا دارد. مدار آمالتئا درون حلقه جای گرفتهاست. دانشمندان دانشگاه مریلند، کالج پارک و انجمن ماکس پلانک راز دیرین، شوند (علت) ناهنجاریهای حلقههای نازک مشتری را دریافتهاند. در پژوهش چاپ شده در نسخهٔ ۱۲ اردیبهشت مجلهٔ نیچر دانشمندان، گسترش اندک بیرونیترین حلقه به خارج از مدار تبه، یکی از قمرهای مشتری، را گزارش دادند و دیگر دانشمندان، انحرافهایی را در مدل پذیرفته شده شکلگیری حلقهها مشاهده کردند؛ بنابراین مدل، از برهمکنش سایه و نور خورشید بر روی ذرات غبار، حلقهها ساخته میشوند. داگلاس هامیلتون، استاد ستارهشناسی دانشگاه مریلند، کالج پارک گفت: «معلوم میشود که محدودهٔ افزایش حلقهٔ بیرونی و دیگر رفتارهای عجیب در حلقههای مشتری در هاله ابهامند.» «همچنان که حلقهها به دور سیاره میچرخند، ذرات غبار داخل حلقهها هنگام گذر از میان سایهٔ سیاره بهطور متناوب بارگیری و تخلیه بار میشوند. میدان مغناطیسی پرقدرت سیاره بر این تغییرات منظم بارهای الکتریکی ذرات غبار اثر میگذارد. در نتیجه، ذرات کوچک غبار به خارج از مرز بیرونی حلقه مورد نظر سوق داده میشوند و حتی ذرات بسیار کوچک میل مداری یا جهت مداری خود را نسبت به سیاره تغییر میدهند.» هامیلتون و هارالد کروگر، دستیار نویسندهٔ آلمانی مقاله برای نخستین بار اطلاعات برخوردی جدید در مورد اندازهٔ ذرات غبار و سرعتشان و جهتهای مداری آنها را که فضاپیمای گالیله در طول سفرش از حلقههای مشتری در سالهای ۲۰۰۳–۲۰۰۲ میلادی دریافت کرده بود، مطالعه کردند. کروگر مجموعهٔ اطلاعات جدید را بررسی کرد و هامیلتون مدلهای رایانهای دقیقی را ایجاد کرد که با غبار و اطلاعات تصویری روی حلقههای مشتری هماهنگ بود و خروج از مرکز مشاهده شده را توضیح میداد. کروگر گفت: «با مدل خود میتوانیم تمام ساختارهای ضروری حلقهٔ غباری مشاهده شده را توضیح دهیم.» بر طبق نظر هامیلتون، سازوکارهای مشخص شده در این مدل، حلقههای هر سیارهای در هر منظومهٔ ستارهای را تحت تأثیر قرار میدهد؛ ولی این اثرات ممکن است بدین گونه که در مشتری است، آشکار نشود. هامیلتون گفت: «ذرات یخی در حلقههای معروف کیوان خیلی بزرگتر و سنگینتر از آن هستند که بهطور قابل ملاحظهای با این روند شکل گیرند. به همین دلیل ناهنجاریهای مشابه در آنجا مشاهده نمیشود.» «یافتههای ما بر طبق اثرات سایه ممکن است جنبههایی از شکلگیری سیارهای را روشن کند؛ زیرا ذرات غبار باردار باید به صورت تودههای بزرگتر ترکیب شوند تا این که در نهایت سیارهها و ماهها شکل گیرند.» غباری که حلقههای کمرنگ مشتری را تشکیل میدهد در زمانی که ذرات باقیمانده در فضا به صورت قمرهای داخلی کوچک به ترتیب از نزدیکترین تا دورترین: آدراستیا، متیس، آمالتیا و تبه فروپاشی کردند، شکل گرفتند. این غبار به صورت یک حلقهٔ اصلی، یک هالهٔ میانی و دو حلقهٔ کمرنگتر با فاصلهٔ بیشتر مرتب شدهاست. حلقهها بیشتر در مدارهای این چهار ماه محدود شدهاند؛ ولی برجستگی اندک و آشکار گسترش غبار به سوی خارج از مدار تبه تا این زمان دانشمندان را شگفت زده کردهاست. برخورد دنبالهدار شومیکر-لوی ۹ در مارس ۱۹۹۳ سه ستارهشناس به نامهای یوجین مرل شومیکر، کارولین شومیکر و دیوید لوی یک دنبالهدار را نزدیک مشتری کشف کردند که بعدها «شومیکر-لوی ۹» نام گرفت. به علت گرانش مشتری، دنبالهدار به سوی مشتری کشیده شد. هنگامی که دنبالهدار کشف شد به ۲۱ تکه شکسته شده بود. احتمالاً هنگامی که به سیاره نزدیک شده بود در اثر گرانش سیاره متلاشی شده بود. محاسبهها بر مبنای مکان و سرعت دنبالهدار نشان دادند که در ژوئیهٔ ۱۹۹۴ تکههای دنبالهدار با اتمسفر مشتری برخورد خواهند نمود. دانشمندان امیدوار بودند که اطلاعات زیادی از اثرات برخورد دنبالهدار و سیاره به دست بیاورند. ستارهشناسان تلسکوپهای بزرگ و مهم روی زمین را در تاریخ پیشبینی شده به سوی مشتری نشانهروی کردند. دانشمندان همچنین مشتری را به وسیلهٔ تلسکوپ فضایی هابل و فضاپیمای گالیله که در راه خود به سوی مشتری بود مشاهده مینمودند. تکهها به پشت مشتری که از زمین و تلسکوپ هابل قابل مشاهده نبود برخورد نمودند. اما چرخش مشتری باعث شد که پس از نیم ساعت، اثر برخورد قابل مشاهد باشد. دانشمندان حدس میزدند که بزرگترین قطعهها قطری برابر با۵/-۴ کیلومتر را داشته باشند. برخورد بهطور مستقیم توسط فضاپیمای گالیله که در فاصلهٔ ۲۴۰ میلیون کیلومتری سیاره قرار داشت، قابل مشاهده بود. اما به دلیل ریسک از کار افتادن دستگاههای فضاپیما و از دست دادن هدف اصلی مأموریت دادهها ثبت و ارسال نشدند. احتمالاً به علت فشار، و گرم و پخش شدن اتمسفر گازی سیاره، برخورد باعث انفجارهای عظیمی شد. اگر برخوردی اینچنینی با زمین رخ میداد در اثر گرد و غبار ناشی از ان و سرد شدن زمین احتمالاً زیست بر روی زمین از میان میرفت. مأموریتها به مشتری تاکنون چندین فضاپیمای سازمانهای فضایی آمریکا و اروپا به مشتری سفر کرده یا از کنار آن گذشتهاند: ۱. پایونیر ۱۰ (۱۹۷۳) ۲. پایونیر ۱۱ (۱۹۷۴) ۳. وویجر ۱ (۱۹۷۹) ۴. وویجر ۲ (۱۹۷۹) ۵. اولیس (۱۹۹۲ و ۲۰۰۴) ۶. گالیله (۱۹۹۵) ۷. کاسینی-هویگنس (۲۰۰۰) ۸. نیوهورایزنز (۲۰۰۷) ۹. جونو (۲۰۱۶) نام نام سیارههای منظومهٔ شمسی در فارسی از اسطورههای ایرانی و در زبانهای غربی از اسطورههای رومی و یونانی سرچشمه میگیرد. برای نام سیارهٔ مشتری چندین صورت نوشتاری وجود دارد؛ که به سبب تبدیل از شکل گفتاری به شکل نوشتاری ناشی شدهاست. در فارسی این شکلها تغییر یافته اهورامزدا هستند. باید توجه شود که صورتی بیش از سایرین رایج بوده و هست همان شکل هرمز است. فهرستی از نامها را که برگرفته از لغتنامهٔ دهخدا: (نامهای پایانی غیر فارسی هستند) نامهای فارسی: هُرمُز (هورمز) زاوش اهورامزدا هرمزد ارمزد (اورمزد) برجیس (؟) مژدو آورسر (؟) مشتری نامهای عربی: هرمز (از فارسی) سعد اکبر منتهی الارب احور خطیب فلک قاضی فلک نامهای دیگر: زئوس: (زوس، زاوش، زواش، زوش): یونانی ژوپیتر: رومی (که خداوندان طبیعت هستند) برهسپت: هندی رووخسپی در ادبیات رمان دنبالهدار علمی تخیلی ادیسه، تألیف آرتور سی. کلارک طی دورهٔ سی و سه ساله ۱۹۶۴ تا ۱۹۹۷ در مورد چند سفر تخیلی به ماههای این سیاره تألیف شدهاست. این رمان از بزرگترین آثار علمی تخیلی جهان بوده و منشأ ساخت فیلمهای سینمایی معروف از جمله ساختهٔ کلاسیک استنلی کوبریک بودهاست. جستارهای وابسته جو مشتری پانویس منابع http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html اودیسه دو. آرتور سی کلارک. رضا فاضل. سروش پیوند به بیرون نام تمام سیارهها در زبانهای مختلف غولهای گازی منظومه شمسی


text: تیر یا عُطارِد نزدیکترین سیاره به خورشید در منظومهٔ شمسی و تندروترین سیارهٔ این منظومه است که با سرعتی حدود ۴۷٫۳۲ کیلومتر بر ثانیه، هر ۸۸ روز یکبار خورشید را دور میزند. از این رو سیارهای گریزپا است و به همین دلیل است که، ایرانیان باستان آن را «تیر» نامیدهاند. در روم باستان «مِرکوری» یا «پیک خدایان» لقبش داده بودند و نام یونانی آن هرمس خدای سرعت بودهاست. تیر (عطارد) کوچکترین و درونیترین سیارهٔ منظومهٔ شمسی است و مانند سیارهٔ ناهید در بخش درونی مدار زمین به دور خورشید قرار گرفتهاست. این سیاره ماه ندارد و سطح رو به خورشیدِ آن بسیار داغ و رویهٔ پشت به خورشید آن بسیار سرد است. تیر مدار انتقالی خود را در ۸۷٫۹۷ روز زمینی میپیماید. مشاهدهٔ عطارد از زمین هرگز از ۲۸ درجهٔ فاصلهٔ زاویهای فراتر نمیرود. در نتیجهٔ این نزدیکی به خورشید، این سیاره فقط پس از غروب خورشید در افق شرقی پیش از طلوع آفتاب؛ معمولاً در شرایط گرگ و میش، در نزدیکی افق غربی قابل دیدهشدن است. در این زمان، ممکن است به صورت یک ستارهٔ روشن به نظر برسد، اما مشاهدهٔ آن اغلب به مراتب دشوارتر از مشاهدهٔ سیارهٔ زهره است. عطارد در طول دورهٔ تناوب مداری خود، طیف کاملی از گامهای سیارهای را، مانند زهره و ماه، به نمایش میگذارد که به صورت تلسکوپی از زمین میتواند تماشا و پیگیری شود. طول دورهٔ تناوب مداری این گامهای عطارد (همزمانی با توجه به جابهجایی زمین) در حدود ۱۱۶ روز است. چرخش تیر (عطارد) با گرفتاری در قفل جزر و مدی و رزنانس مداری ۳:۲ با خورشید، در سامانه خورشیدی یک چرخش سیارهای بیهمتاست. این سیاره به ازای هر دو بار گردش به دور خورشید، دقیقاً سهبار به دور خود میچرخد (نسبت حرکت وضعی به حرکت انتقالی ۳ به ۲)، به این معنا که: در مقایسه با ستارگان ثابت (بیرون از سامانه خورشیدی و نه از دیدگاه زمینی)، یک روز کامل (شبانهروز) در سیارهٔ عطارد حدود ۱۷۶ روز زمینی است. از دیدگاه خورشید، در چارچوب مرجع؛ که خود با حرکت مداری میچرخد، سیارهٔ عطارد در هر دو بار گردش به دور خورشید (یا هر دو سال عطاردی)، تنها یکبار به دور خود میچرخد. با این حساب از دیدگاه یک ناظر در سیارهٔ عطارد، او یک روز کامل را هر دو سال عطاردی یک بار، تجربه خواهد کرد. محور تیر دارای کمترین انحراف محوری در مقایسه با هر یک از سیارات سامانهٔ خورشیدی (تنها در حدود ۰٫۰۳ درجه) است. خروج از مرکز مداری آن بیشترین در میان سیارههای شناخته شده در این منظومه در وضعیت اوج است. فاصلهٔ عطارد از خورشید تنها در حدود دو سوم (یا ۶۶٪) فاصلهٔ آن در حضیض است. سطح عطارد به شدت درهمشکسته به نظر میرسد و از نظر ظاهری شبیه به ماه است، از نظر زمینشناسی این نشان میدهد که این سیاره برای چند میلیارد سال غیرفعال بودهاست. با نداشتن تقریبی اتمسفر برای حفظ گرما، درجه حرارت سطحی روزانهٔ آن بیشتر از دیگر سیارههای سامانهٔ خورشیدی است و از ۱۰۰ درجهٔ کلوین: (۱۷۳- سانتیگراد: ۲۸۰- فارنهایت)) در شب، تا ۷۰۰ کلوین: (۴۲۷ درجهٔ سانتیگراد: ۸۰۰ درجهٔ فارنهایت) در طول روز در سراسر مناطق استوایی متغیر است. دمای نواحی قطبی دائماً زیر ۱۸۰ کلوین: (۹۳- درجهٔ سانتیگراد ؛۱۳۶ درجهٔ فارنهایت) قرار دارد. این سیاره هیچ ماهوارهٔ طبیعی شناختهشدهای ندارد. تاکنون دو فضاپیما از عطارد بازدید کردهاند: مارینر ۱۰ در سال ۱۹۷۴ و ۱۹۷۵ پرواز کرد؛ و کاوشگر مسنجر، که در سال ۲۰۰۴ به فضا پرتاب شد، بیش از چهار سال و پس از مصرف سوخت خود و سقوط بر سطح سیاره در ۳۰ آوریل ۲۰۱۵، در حدود ۴٬۰۰۰ بار بر گرد عطارد چرخید. فضاپیمای بپیکلمبو قرار است در سال ۲۰۲۵ وارد عطارد شود. با وجود اندازهٔ کوچک، سیارهٔ عطارد از میدان مغناطیسی نسبتاً نیرومندی برخوردار است؛ شدت میدان مغناطیسی این سیاره حدود یکصدم زمین است. این سیاره، یازدهمین جسم منظومهٔ خورشیدی از نظر حجم میباشد. ریشهشناسی در قدیم عطارد را «ذوجسدین» نیز نامیدهاند. نام آن در فارسی باستان «تیر» بودهاست و در همهٔ زبانهای اروپایی به آن «مِرکوری» گفته میشود، در فارسی گاهی عُطارِد خوانده میشود. دهانههای برخوردی دهانههای برخوردی سیارهٔ عطارد به نام نویسندگان و هنرمندان مشهور جهان نامیده شدهاند که در میان آنها نام شاعران مختلف ایرانی نیز دیده میشود از جمله: دهانهٔ فردوسی، دهانهٔ نظامی، دهانهٔ رودکی، و دهانهٔ نوایی. یکی از دشتهای بزرگ عطارد به نام هامونهٔ تیر نیز نام فارسی این سیاره را برخود دارد. ویژگیها سیارهٔ عطارد با فاصلهٔ ۵۷ میلیون و ۹۲۴ هزار کیلومتری از خورشید، نزدیکترین سیارهٔ سامانهٔ خورشیدی به خورشید است و کمترین مسافتی که با زمین پیدا میکند، به ۸۰ میلیون کیلومتر میرسد. به خاطر نزدیکی این سیاره به خورشید در طرف رو به خورشید آن دما به ۴۶۵ درجهٔ سانتیگراد و به علت حرکتی وضعی آرام آن در طرف شب دما به ۱۴۸- درجهٔ سانتیگراد میرسد. گردش وضعی این سیاره، حدود دو ماه طول میکشد و از این رو، گرم شدن آن در روز و سرد شدنش در شب دیرپاست و همین باعث فرسایش خاک عطارد میشود. حفرههای کوچک یا بزرگ بسیاری در سطح سیارهٔ عطارد دیده میشود که حکایت از برخورد شهابسنگهای کوچک و بزرگ دارد البته قطر برخی از دهانهها به دهها کیلومتر میرسد. برخی از این دهانهها محل خروج مواد مذاب است که امروزه با سنگهای مذاب پر شدهاند و مانند کوههای آتشفشانی هستند. سطح عطارد بیشتر خاکستریرنگ است و به خاطر نوع دهانههای آتشفشانی و آبگیرها بسیار شبیه کرهٔ ماه است. دانشمندان تصور میکردند که فعالیتهای آن مانند کرهٔ ماه است. اما اکنون میدانیم که سیارهٔ عطارد با کرهٔ ماه بسیار متفاوت است. عطارد کوه و آتشفشانهای بزرگ و عمدهای ندارد و از نظر فعالیتهای زمینشناختی سیارهای مرده بهشمار میآید. این سیاره از دسته سیارههای زمینسان است. عطارد همچون ناهید و ماه، حالتهای گوناگونی از هلال تا قرص کامل را به خود میگیرد. قرص کامل، چون در آن سوی خورشید است دیده نمیشود. اما اشکال هلالی و نیمهٔ آن به هنگام جلوههای شرقی و غربی، مشاهده میگردند. نیروی گرانش این سیاره کم و دارای جو ناچیزی است که ۹۸٪ آن از هلیم و بقیه از هیدروژن، اکسیژن و سدیم ساخته شدهاست. بادهای خورشیدی به شدت به عطارد میدمند و این میرساند که تقریباً هیچ هوایی در آن وجود ندارد. این سیاره نیز، مانند سیارهٔ زهره بین زمین و خورشید قرار گرفته و به خاطر این ویژگی، چشماندازی که «جلوههای شرقی و غربی» و ... نامیده میشوند، به وجود میآورد. عارضههای سطحی دانشمندان هنوز نمیدانند که فعالیتهای آتشفشانی این سیاره سنگی، چقدر به طول انجامیده. سن دشتهای گدازهایاش را میتوان به عصر «بمباران سهمگین متأخر»، یا حدود ۴ میلیارد سال پیش نسبت داد؛ که در جریانش اعضای منظومه شمسی، آماج برخورد شهابسنگهای غولآسا واقع میشدند. به محض کاهش آمار این برخوردها بود که گدازه در سرتاسر عطارد جریان یافت و با پر کردن گودالها، عوارض نرم و مسطحی را به وجود آورد. فرو زمینها هم در همین گودالها به وجود آمدند و در واقع تنها نقاطی بهشمار میرفتند که بستر سنگیِ سیاره در آنها «منبسط» (و نه منقبض) میشد. در دشتهای آتشفشانی عطارد عوارض نامتعارفی وجود دارد که بیشتر شبیه «کلوچه» های کیهانیاند و هیچگونه نمونه مشابهی در سایر نقاط منظومهمان ندارند. این «کلوچهها» سازههای دوار و غولآسایی هستند که مرز گودالهای مدفون را مشخص کردهاند و خودْ از چینخوردگیهای درونی و عوارضی موسوم به «فروزمین» پر شدهاند؛ یعنی باریکههایی که در مرز دو گسل موازی، فرو نشستهاند. حدود یک میلیارد سال پیش، گدازههای آتشفشانی بهسرعت بستر گودالهای شهابسنگی پراکنده در سطح عطارد را پر کردند. حجم عظیمی از گدازه در مدتزمان نسبتاً کوتاهی نشست کرد و همین میتوانسته عاملی برای ظهور این درههای نامتعارف باشد. مدار، گردش وضعی و طول جغرافیایی عطارد دارای بالاترین خروج از مرکز مداری ۰٫۲۱ در بین دیگر سیارهها است؛ که فاصلهٔ آن را از خورشید از ۴۶٬۰۰۰٬۰۰۰ تا ۷۰٬۰۰۰٬۰۰۰ کیلومتر (۲۹٬۰۰۰٬۰۰۰ تا ۴۳٬۰۰۰٬۰۰۰ مایل) تغییر میدهد. تکمیل یک دور مدار برای این سیاره ۸۷٫۹۹۶۹ روز زمینی به طول میکشد. تأثیر این خارج از مرکزی در نمودار (سمت چپ)؛ که مدار عطارد (به جای یک مدار دایرهای) با نیمهقطر محوری بزرگ پوشش یافته، نشان داده شدهاست. سرعت بالاتر عطارد هنگامی که در نزدیکی اوج قرار میگیرد از مسافت بیشتری که در هر فاصلهٔ ۵ روزه دارد مشخص است. در نمودار فاصله مختلف عطارد تا خورشید با تغییر دراندازهٔ سیاره نمایش داده شدهاست، که به صورت عکس متناسب با فاصلهٔ عطارد از خورشید است. در نتیجهٔ این تغییر فاصله از خورشید سطح عطارد توسط نیروی کشندی که خورشید ایجاد کرده و تقریباً ۱۷ برابر از تأثیر جزر و مدی ماه بر کرهٔ زمین قویتر است، خم و راست گردد. با به هم پیوستن تاثیرهای رزنانس مداری ۳: ۲ و قفل جزر و مدی با خورشید و چرخش سیاره بر گرد محور خود؛ که منجر به تغییرهای پیچیدهای در دمای سطح سیاره نیز میشود تنها یک روز خورشیدی در عطارد دقیقاً دو سال عطارد یا تقریباً ۱۷۶ روز زمینی طول میکشد. همانگونه که در نمودار کناری نشان داده شده مدار انتقالی سیارهٔ عطارد ۷ درجه نسبت به صفحهٔ مدار انتقالی زمین متمایل است. در نتیجهٔ این تمایل، گذرهای سراسری سیارهٔ عطارد از برابر خورشید تنها در زمانی از زمین دیده میشود که آن سیاره هنگام گذر از این صفحه (دریچه)، خود بین زمین و خورشید قرار گرفته باشد. این در واقع خورشید گرفتگی؛ که در ماه مه یا ماه نوامبر پیش میآید، بهطور متوسط حدود هر هفت سال یک بار تکرار میشود. شیب محوری عطارد تقریباً صفر است، با دقیقترین مقدار تاکنون اندازهگیری شده مقدار آن به ناچیزی ۰٫۰۲۷ درجه بودهاست. این بهطور قابل توجهی کمتر از شیب محوری کم سیارهٔ مشتری است که پس از عطارد دارای دومین شیب محوری ناچیز در میان همه سیارهها با داشتن ۳٫۱ درجه است. این بدان معناست که از دیدگاه یک ناظر در قطب عطارد، مرکز خورشید هرگز بیشتر از ۲٫۱ دقیقهٔ قوسی در افق بالا نمیرود. اساطیر عطارد در ادبیات فارسی و ادبیات عربی، «دبیر فلک» نیز خوانده شدهاست. در فارسی به خانه عطارد (برج جوزا و سنبله)، پاتو میگفتند. نام اروپاییِ این سیاره، Mercury، از واژهای لاتین گرفته شده که در مقابل نام یونانی هرمس است. خدایی که پیغام برنده برای خدایان دیگر بوده و به همین دلیل هرمس در اغلب تصاویر با صندلهای بالدار کشیده میشود. علاوه بر پیغامرسانی، او نگهدار بازرگانان و مسافران بود. مرکوری در ادبیات افسانهای یونان و روم، خدای سخنوری و نویسندگی است. به اعتقاد یوهان مرسیه، رئیس دانشکدهٔ علوم اختریِ دانشگاه پاریس، در مقالهای که در اواخر سال ۲۰۰۹ منتشر شد، احتمالاً عطارد یکی از ماههای سیارههای داخلیِ منظومهٔ شمسی بوده که از گرانش مادر خود جدا شده و به دام خورشید گرفتار گشتهاست. سیاره عطارد و عصر فضا در سال ۱۹۷۴ میلادی، سفینهٔ مارینر ۱۰ آمریکا، از نزدیکی عطارد گذشت و توانست ۶۴۸ عکس خوب، از حدود ۵۰٪ سطح سیاره، که در آن هنگام در برابر خورشید واقع شده بود، گرفته و مخابره کند. عکسها نشان میدهند که سطح عطارد نیز چون ماه، دارای کوهها و نیز درههای فراوانی است که به نظر میآید به علت بمباران مداوم صدها هزار سنگ آسمانی صورت گرفته باشد. زمان این بمبارانها شاید بلافاصله پس از پیدایش و تکوین منظومهٔ شمسی بودهاست. عکسهایی که فضاپیمای «مسنجر» ناسا از عطارد برداشتهاست شواهد فعالیت «گسترده» آتشفشانی بر سطح این سیاره را آشکار میکند. در عطارد، درهٔ بزرگی به قطر تقریبی ۱٬۳۰۰ کیلومتر وجود دارد که اطراف آن را کوههای به نسبت بلندی که ارتفاع برخی از آنها به یک و نیم کیلومتر نیز میرسد، احاطه کردهاند. برخی از این گودیها، شاید به علت جریان مواد مذاب آتشفشانی قدیمی، صاف و تیز شیار شیار شدهاند. ارتباط با مارینر ۱۰ در ۲۴ مارس ۱۹۷۵ قطع شد. این سفینه اولین سفینهای بود که به مقصد عطارد روانه شد. در بررسیهایی که در سال ۱۹۹۰م از روی زمین در مورد سیارهٔ عطارد به عمل آمد، دیده شد که دو ناحیه بر روی سطح این سیاره از نقاط دیگر بسیار داغ ترند، علت آن را تأثیر توأم گردشهای وضعی و انتقالی عطارد در حفظ گرمای گرفته شده از خورشید دانستند؛ زیرا مدت یک شبانه روز در عطارد دو سوم مدت یک سال آن است. عطارد بر خلاف اندازهٔ کوچکی که دارد، بسیار سنگین است و از این جهت ستارهشناسان معتقدند، در زیر پوستهٔ سنگی نازک این سیاره، هستهٔ مرکزی بزرگی از جنس آهن، وجود داشته باشد. گذر عطارد سیاره عطارد نیز مانند سیاره زهره بین زمین و خورشید قرار گرفته و از ناظر زمینی موجب گذر قرص آن از خورشید میگردد. عبور عطارد فقط یا در اردیبهشت ماه (ماه مه) یا آبان ماه (ماه نوامبر) روی میدهد؛ و علت ندرت این عبورها (که در هر قرن تا ۱۳بار روی میدهند) به این علت است که زاویه میل مدار آن با مدار زمین (۷درجه) سبب میشود که سیاره معمولاً یا از شمال یا از جنوب خورشید بگذرد. اندازهگیریهای دقیق عبورهای عطارد نه فقط برای تعیین دقیق مدار عطارد بلکه برای محاسبه دوره تناوب حرکت وضعی زمین نیز به کار میآید. گذرهای تاریخی عطارد: ۱۰۱۰ خورشیدی (۷ نوامبر ۱۶۳۱ میلادی) اولین گذر ثبت شده توسط پییر گاسندی ستارهشناس فرانسوی ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۲ (۷ مه ۲۰۰۳ میلادی)؛ از ایران هم قابل رویت بود ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۵ (۹ مه ۲۰۱۶ میلادی)؛ قابل رویت از ایران ۲۰ آبان ۱۳۹۸ (۱۱ نوامبر ۲۰۱۹ میلادی)؛ در مناطق غربی ایران قابل مشاهده بود ۲۲ آبان ۱۴۱۱ (۱۳ نوامبر ۲۰۳۲ میلادی)؛ اولین گذر قرن پانزدهم شمسی جستارهای وابسته جوّ عطارد اسکان بشر در عطارد کشیدگی منابع سالاری، حسین. دهر-پویشی در جهان بیکران. تهران:نشر مهاجر، ۱۳۸۵ دانشنامه آزاد رشد Wikipedia-bijdragers, "Mercurius (planeet)," Wikipedia, de vrije encyclopedie, http://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Mercurius_(planeet)&oldid=23448442 (accessed december 17, 2010). دگانی، مایر. -نجوم به زبان ساده. تهران:نشر مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۸۶ پیوند به بیرون سیارههای زمینسان منظومه شمسی


text: تار نوری یا فیبر نوری یا فایبر نوری (Optical fiber) رشتهٔ باریک و بلندی از یک مادّهٔ شفاف مثل شیشه (سیلیکا) یا پلاستیک است که میتواند نوری را که از یک سر به آن وارد شده، از سر دیگر خارج کند. فیبر نوری دارای پهنای باند بسیار بلندتر از کابلهای معمولی میباشد و با آن میتوان دادههای تصویر، صوت و دادههای دیگر را بهراحتی با پهنای باند بالا تا ۱۰۰ گیگابیت بر ثانیه و بالاتر انتقال داد. امروزه مخابرات نوری، به دلیل پهنای باند وسیعتر در مقایسه با کابلهای مسی، و تأخیر کمتر در مقایسه با مخابرات ماهوارهای از مهمترین ابزار انتقال اطلاعات محسوب میشود. تارها، خصوصیات کابل و پوشش آنها، در سه دسته عمده تقسیمبندی میشوند: (Indoor (Tight Buffer (Outdoor(Loose tube Indoor & Outdoor تاریخچهٔ ساخت فیبر نوری اولین کسانی که در قرون اخیر به فکر استفاده از نور برای انتقال اطلاعات افتادند، انتشار نور را در جو زمین تجربه کردند. اما وجود موانع مختلف نظیر گرد و خاک، دود، برف، باران، مه و... انتشار اطلاعات نوری در جو را با مشکل مواجه ساخت. بعدها استفاده از لوله و کانال برای هدایت نور مطرح شد. نور در داخل این کانالها به وسیلهٔ آینهها و عدسیها هدایت میشد، اما از آنجا که تنظیم این آینهها و عدسیها کار بسیار مشکلی بود این کار نیز غیر عملی تشخیص داده شد و مردود ماند. ایده استفاده از انکسار (شکست) برای هدایت نور (که اساس فیبرهای نوری امروزی است) برای اولین بار در سال ۱۸۴۰ توسط Daniel Colladon و Jacques Babinet در پاریس پیشنهاد شد. شاید اولین تلاش در سیر تکاملی سیستم ارتباط نوری به وسیله الکساندر گراهام بل صورت گرفت که در سال ۱۸۸۰، درست ۴ سال پس از اختراع تلفن، اختراع تلفن نوری (فوتوفون) یا سیستمی که صدا را تا فواصل چند صد متر منتقل میکرد، به ثبت رساند. تلفن نوری بر مبنای مدوله کردن نور خورشید بازتابیده با به ارتعاش درآوردن آینهای کار میکرد. گیرنده یک فتوسل بود. در این روش نور در هوا منتشر میشد و بنابراین امکان انتقال اطلاعات تا بیش از ۲۰۰ متر میسر نبود. به همین دلیل، اگرچه دستگاه بل ظاهراً کار میکرد اما از موفقیت تجاری برخوردار نبود. همچنین John Tyndall در سال ۱۸۷۰ در کتاب خود ویژگی بازتاب یکلی را شرح داد: «وقتی نور از هوا وارد آب میشود به سمت خط عمود بر سطح خم میشود و وقتی از آب وارد هوا میشود از خط عمود دور میشود. اگر زاویهٔ پرتو نور با خط عمود در تابش از داخل آب بزرگتر از ۴۸ درجه شود هیچ نوری از آب خارج نمیشود در واقع نور بهطور کامل از سطح آب منعکس میشود. زاویهای که انعکاس کلی آغاز میشود را زاویه بحرانی مینامیم». کاکو و کوکهام انگلیسی برای اولین بار استفاده از شیشه را به عنوان محیط انتشار مطرح ساختند. آنان مبنای کار خود را بر آن گذاشتند که به سرعتی حدود ۱۰۰ مگابیت بر ثانیه و بیشتر بر روی محیطهای انتشار شیشه دست یابند. این سرعت انتقال با تضعیف زیاد انرژی همراه بود. این دو محقق انگلیسی، کاهش انرژی را تا آنجا میپذیرفتند که کمتر از ۲۰ دسی بل نباشد. اگر چه آنان در رسیدن به هدف خود ناکام ماندند، اما شرکت آمریکایی (کورنینگ گلس) به این هدف دست یافت. در اوایل سال ۱۹۶۰ میلادی با اختراع اشعه لیزر ارتباطات فیبرنوری ممکن شد. در سال ۱۹۶۶ میلادی، دانشمندان در این نظریه که نور در الیاف شیشهای هدایت میشود پیشرفت کردند که حاصل آن از کابلهای معمولی بسیار سودمندتر بود. چرا که فیبرنوری بسیار سبکتر و ارزانتر از کابل مسی است و در عین حال ظرفیت انتقالی تا چندین هزار برابر کابل مسی دارد. توسعه فناوری فیبرنوری از سال ۱۹۸۰ میلادی به بعد باعث شد که همواره مخابرات نوری به عنوان یک انتخاب مناسب مطرح باشد. تا سال ۱۹۸۵ میلادی در دنیا نزدیک به ۲ میلیون کیلومتر کابل نوری نصب شده و مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاست. از فیبر نوری (معمولاً از جنس سیلیسیم دیاکسید) برای انتقال دادهها توسط نور لیزر استفاده میشود. یک کابل فیبر نوری که کمتر از یک اینچ قطر دارد از مجموعهای از این فیبرها تشکیل شده و میتواند صدها هزار مکالمهٔ صوتی را حمل کند. فیبرهای نوری تجاری ظرفیت ۲٫۵ گیگابایت در ثانیه تا ۱۰ گیگابایت در ثانیه را فراهم میسازند. فیبر نوری از چندین لایه ساخته میشود. درونیترین لایه را هسته مینامند. هسته شامل یک تار کاملاً بازتابکننده از شیشه خالص (معمولاً) است. هسته در بعضی از کابلها از پلاستیک کا ملاً بازتابنده ساخته میشود، که هزینه ساخت را پایین میآورد. با این حال، یک هسته پلاستیکی معمولاً کیفیت شیشه را ندارد و بیشتر برای حمل دادهها در فواصل کوتاه به کار میرود. حول هسته بخش پوسته قرار دارد، که از شیشه یا پلاستیک ساخته میشود. هسته و پوسته به همراه هم یک رابط بازتابنده را تشکیل میدهند که باعث میشود که نور در هسته تابیده شود تا از سطحی به طرف مرکز هسته بازتابیده شود که در آن دو ماده به هم میرسند. این عمل بازتاب نور به مرکز هسته را (بازتاب داخلی کلی) مینامند. در نوع مرسوم فیبر نوری قطر هسته و پوسته با هم حدود ۱۲۵ میکرون است (هر میکرون معادل یک میلیونیم متر است)، که در حدود اندازه یک تار موی انسان است. بسته به سازنده، حول پوسته چند لایه محافظ، شامل یک پوشش معمولاً از جنس پلاستیک قرار میگیرد. یک پوشش محافظ پلاستیکی سخت لایه بیرونی را تشکیل میدهد. این لایه کل کابل را در خود نگه میدارد، که میتواند صدها فیبر نوری مختلف را در بر بگیرد. قطر یک کابل نمونه کمتر از یک اینچ است. از لحاظ کلی دو نوع فیبر وجود دارد: تک حالتی و چند حالتی. فیبر تک حالتی یک سیگنال نوری را در هر زمان انتشار میدهد، در حالی که فیبر چند حالتی میتواند صدها حالت نور را بهطور همزمان انتقال بدهد. سیستمهای مخابرات نوری گسترش ارتباطات راه دور و راحتی انتقال اطلاعات با سیستمهای انتقال و مخابرات نوری یکی از پراهمیتترین موارد در جهان امروز است. سرعت، دقت و تسهیل از مهمترین ویژگیهای مخابرات نوری است. یکی از پراهمیتترین موارد استفاده از مخابرات نوری آسانی انتقال سیگنالهای اطلاعات دیجیتالی است که قابلیت تقسیمبندی در حوزه زمانی را دارا است. به این معنی که مخابرات دیجیتال دارای پتانسیل کافی برای استفاده از امکانات مخابره اطلاعات در بستههای کوچک اطلاعات در حوزه زمان است. برای مثال عملکرد مخابرات نوری با توانایی ۲۰ مگاهرتز با داشتن پهنای باند ۲۰ کیلوهرتز دارای گنجایش اطلاعاتی ۰٫۱٪ است. در سال ۱۸۸۰ میلادی الکساندر گراهام بل چهار سال بعد از اختراع تلفن موفق به اخذ امتیازنامه خود در زمینه مخابرات نوری برای دستگاه خود با عنوان فوتو تلفن شد. در سالهای اخیر با پیشرفت لیزر به عنوان یک منبع نور قدرتمند و خطوط انتقال نوری فاکتورهای جدیدی از تکنولوژی و تجارت بهتر را برای انسان به ارمغان آوردهاست. مخابرات نوری ابتدا به عنوان یک مخابرات از راه دور تلقی میشد که در آن امواج نوری به عنوان حامل یک یا چند واسطه انتقال استفاده میشد. با آنکه امواج نوری حامل سیگنالهای آنالوگ بودند اما سیگنالهای نوری همچنان به عنوان سیستم مخابرات دیجیتال بدون تغییر باقیماندهاست. از دلایل این امر میتوان به موارد زیر اشاره کرد: تکنیکهای مخابرات در سیستمهای جدید مورد استفاده قرار میگرفت. سیستمهای جدید با بالاترین تکنولوژی برای داشتن بیشترین گنجایش کارآمدی، سرعت و دقت طراحی شده بود. انتقال به کمک خطوط نوری امکان استفاده از تکنیکهای اخت. این مطلب نیاز به دسترسی به مخابره اطلاعات بهصورت بیت به بیت را پاسخگو بود. توانایی پردازش اطلاعات در حجم وسیع: از آنجاکه مخابرات نوری دارای کارایی بالاتری نسبت به سیمهای مسی سنتی هستند بشر امروزی تمایل چندانی برای پیروی از سنت دیرینه خود ندارد و توانایی پردازش حجم وسیعی از اطلاعات در مخابره فیبر نوری او را مجذوب و شیفته خود ساختهاست. رهایی از نویزهای الکتریکی: فیبر نوری از جنس پلاستیک یا شیشه ساختهمیشود، در نتیجه میتواند از میدانهای الکتریکی در امان باشد. از قابلیتهای مهم این نوع مخابرات میتوان به امکان عبور کابل حامل موج نوری از میان میدان الکترومغناطیسی قوی اشاره کرد که سیگنالها بدون آلودگی با پارازیتهای الکتریکی یا سیگنالهای تداخلگر به حداکثر کارایی خود خواهند رسید. کاربردهای فیبر نوری کاربرد در مخابرات: یکی از مرسومترین کاربردهای فیبر نوری انتقال اطلاعات توسط لیزر است. برای این کار از ابزاری به نام SFP کمک گرفته میشود که بهطور کلی یک ماژول تبدیل سیگنال دیجیتال به سیگنالهای نوری بوده که کاربردهای متعددی دارد کاربرد در حسگرها: استفاده از حسگرهای فیبر نوری برای اندازهگیری کمیتهای فیزیکی مانند جریان الکتریکی، میدان مغناطیسی، فشار، حرارت، جابجایی، آلودگی آبهای دریا، سطح مایعات، تشعشعات پرتوهای گاما و ایکس در سالهای اخیر شروع شدهاست. در این نوع حسگرها، از فیبر نوری به عنوان عنصر اصلی حسگر بهرهگیری میشود بدین ترتیب که ویژگیهای فیبر تحت میدان کمیت مورد اندازهگیری تغییر یافته و با اندازه شدت کمیت تأثیرپذیر میشود. کاربردهای نظامی: فیبر نوری کاربردهای بیشماری در صنایع جنگافزاری دارد که از آن جمله میتوان برقراری ارتباط و کنترل با آنتن رادار، کنترل و هدایت موشکها، ارتباط زیردریاییها (هیدروفون) را نام برد. کاربردهای پزشکی: فیبرنوری در تشخیص بیماریها و آزمایشهای گوناگون در پزشکی کاربرد فراوان دارد که از آن جمله میتوان دُزیمتری غدد سرطانی، شناسایی نارساییهای داخلی بدن، جراحی لیزری، استفاده در دندانپزشکی و اندازهگیری مایعات و خون نام برد. همچنین تارهای نوری در دستگاههایی به نام درون بین یا آندوسکوپ استفاده میشود تا به درون نای، مری، روده و مثانه فرستاده شود و درون بدن انسان بهطور مستقیم قابل مشاهده باشد. کاربرد فیبرنوری در روشنائی: از جمله کاربردهای فیبر نوری که در اواخر قرن بیستم به عنوان یک فناوری روشنایی متداول شده و در چند سال قرن اخیر توسعه و رشد فراوانی پیدا کردهاست کاربرد آن در سیستمهای روشنایی است. در این فناوری نور از منبع نوری که میتواند نور مصنوعی (نور لامپهای الکتریکی) یا نور طبیعی (نور خورشید) باشد وارد فیبر نوری شده و از این طریق به محل مصرف منتقل میشود. به این ترتیب نور به هر نقطهای که در جهت تابش مستقیم آن ناست منتقل میشود. امتیاز این نور که موجبات رشد سریع بهکارگیری و توجه زیاد به این فناوری شدهاست این است که فاقد الکتریسیته گرما و تشعشعات خطرناک ماورای بنفش بوده (نور خالص و بیخطر) و دیگر اینکه با این فناوری میشود نور روز (بدون گرما و اشعههای ماورای بنفش) را هم به داخل ساختمانها و نقاط غیرقابل دسترسی به نور خورشید منتقل کرد. فناوری ساخت فیبرهای نوری برای تولید فیبر نوری، نخست ساختار آن در یک میله شیشهای موسوم به پیشسازه از جنس سیلیکا ایجاد میگردد و سپس در یک فرایند جداگانه این میله کشیده شده تبدیل به فیبر میشود. از سال ۱۹۷۰ روشهای متعددی برای ساخت انواع پیشسازهها به کار رفتهاست که اغلب آنها بر مبنای رسوبدهی لایههای شیشهای در داخل یک لوله به عنوان پایه قرار دارند. روشهای ساخت پیشسازه روشهای فرایند فاز بخار برای ساخت پیشسازه فیبر نوری را میتوان به سه دسته تقسیم کرد: رسوبدهی داخلی در فاز بخار رسوبدهی بیرونی در فاز بخار رسوبدهی محوری در فاز بخار مواد لازم در فرایند ساخت پیش سازه تتراکلرید سیلیکون: این ماده برای تأمین لایههای شیشهای در فرایند مورد نیاز است. تتراکلرید ژرمانیوم: این ماده برای افزایش ضریب شکست شیشه در ناحیه مغزی پیشسازه استفاده میشود. اکسی کلرید فسفریل: برای کاهش دمای واکنش در حین ساخت پیشسازه، این مواد وارد واکنش میشود... گاز فلوئور: برای کاهش ضریب شکست شیشه در ناحیه غلاب استفاده میشود. گاز هلیم: برای نفوذ حرارتی و حبابزدایی در حین واکنش شیمیایی در داخل لوله مورد استفاده قرار میگیرد. گاز کلر: برای آبزدایی محیط داخل لوله قبل از شروع واکنش اصلی مورد نیاز است. مراحل ساخت مراحل صیقل گرمایشی: پس از نصب لوله با عبور گازهای کلر و اکسیژن، در دمای بالاتر از ۱۸۰۰ درجه سلسیوس لوله صیقل داده میشود تا بخار آب موجود در جدار درونی لوله از آن خارج شود. مرحله اچینگ: در این مرحله با عبور گازهای کلر، اکسیژن و فرئون لایه سطحی جدار داخلی لوله پایه خورده میشود تا ناهمواریها و ترکهای سطحی بر روی جدار داخلی لوله از بین بروند. لایهنشانی ناحیه غلاف: در مرحله لایهنشانی غلاف، ماده تتراکلرید سیلیسیوم و اکسی کلرید فسفریل به حالت بخار به همراه گازهای هلیم وارد لوله شیشهای میشوند و در حالتی که مشعل اکسی هیدروژن با سرعت تقریبی ۱۲۰ تا ۲۰۰ میلیمتر در دقیقه در طول لوله حرکت میکند و دمایی بالاتر از ۱۹۰۰ درجه سلسیوس ایجاد میکند، واکنشهای شیمیایی زیر به دست میآیند. ذرات شیشهای حاصل از واکنشهای فوق به علت پدیده ترموفرسیس کمی جلوتر از ناحیه داغ پرتاب شده و بر روی جداره داخلی رسوب میکنند و با رسیدن مشعل به این ذرات رسوبی حرارت کافی به آنها اعمال میشود بهطوریکه تمامی ذرات رسوبی شفاف میگردند و به جدار داخلی لوله چسبیده و یکنواخت میشوند. بدین ترتیب لایههای شیشهای مطابق با طراحی با ترکیب در داخل لوله ایجاد میگردند و در نهایت ناحیه غلاف را تشکیل میدهند. فیبر نوری در ایران در ایران در اوایل دههٔ ۶۰، فعالیتهای پژوهشی در زمینهٔ فیبر نوری، برپایی مجتمع تولید فیبر نوری در پونک تهران را در پی داشت و در سال ۱۳۶۷، کارخانهٔ تولید فیبر نوری در یزد به بهرهبرداری رسید. عملاً در سال ۱۳۷۳ تولید فیبر نوری با ظرفیت ۵۰٬۰۰۰ کیلومتر در سال در ایران آغاز شد. فعالیت استفاده از کابلهای نوری در دیگر شهرهای بزرگ ایران آغاز شد تا در آینده نزدیک از طریق یک شبکهٔ ملی مخابرات نوری به هم بپیوندند. در همان سال ۱۳۶۷ نخستین خط مخابراتی تار نوری میان تهران و کرج به کار افتاد. نخستین پروژهٔ فیبر نوری با اجرای ۷۰۰ کیلومتر کابل با ۱۳ هزار کانال میان چندین مسیر با هزینهای بالغ بر ۴۰ میلیارد ریال بین سالهای ۶۹ تا ۷۳ انجام شد. در برنامهٔ دوم توسعه پروژهٔ فیبر نوری با ۱۱٬۶۰۰ کیلومتر کابل با ۶۲۰ هزار کانال بین شهری با هزینهٔ ۶۵۴ میلیارد ریال در سالهای ۷۴ تا ۷۸ به انجام رسید و نهایتاً در برنامهٔ سوم توسعه ۱۷٬۸۵۰ کیلومتر تا ۲ میلیون کانال با پروتکشن بین شهرهای کشور با هزینهای بالغ بر ۱٬۰۳۵ میلیارد در سالهای ۷۹ تا ۸۳ اجرا شد. پروژهٔ تار نوری آسیا-اروپا که به TAE مشهور است دارای ۲۴٬۰۰۰ کیلومتر طول است و از چین، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان، ایران، ترکیه، اوکراین و آلمان میگذرد. ظرفیت قابل حمل این خط، ۷٬۵۶۰ کانال تلفنی است. فیبر نوری یک موجبر استوانهای از جنس شیشه یا پلاستیک است که دو ناحیهٔ مغزی و غلاف با ضریب شکست متفاوت و دو لایه پوششی اولیه و ثانویهٔ پلاستیکی تشکیل شدهاست. برپایهٔ قانون اسنل برای انتشار نور در فیبر نوری شرط: میبایست برقرار باشد که به ترتیب ضریب شکستهای مغزی و غلاف هستند. انتشار نور تحت تأثیر عواملی ذاتی و اکتسابی دچار تضعیف میشود. این عوامل عمدتاً ناشی از جذب فرابنفش، جذب فروسرخ، پراکندگی رایلی، خمش و فشارهای مکانیکی بر آنها هستند. فایبرهای نوری نسل سوم طراحان فیبرهای نسل سوم، فیبرهایی را مد نظر داشتند که دارای کمترین تلفات و پاشندگی باشند. برای دستیابی به این نوع فیبرها، پژوهشگران از حداقل تلفات در طول موج ۱۵۵۰ نانومتر و از حداقل پاشندگی در طول موج ۱۳۱۰ نانومتر بهره جستند و فیبری را طراحی کردند که دارای ساختار نسبتاً پیچیدهتری بود. در عمل با تغییراتی در پروفایل ضریب شکست فیبرهای تک مد از نسل دوم، که حداقل پاشندگی آن در محدودهٔ ۱٫۳ میکرون قرار داشت، به محدوده ۱٫۵۵ میکرون انتقال داده شد و بدین ترتیب فیبر نوری با ماهیت متفاوتی موسوم به فیبر دی.اس. اف (D.S.F. Fiberِ) ساخته شد. فیبر نوری بهترین نوع انتقال اطلاعات در عصر امروزی است. منابع Nonlinear effects in optical fibers: limitations and benefits Mário F. S. Ferreira Department of Physics, University of Aveiro, 3810-193 Aveiro, Portugal. NONLINEAR EFFECTS IN OPTICAL FIBERS: ORIGIN, MANAGEMENT AND APPLICATIONS S. P. Singh † and N. Singh Department of Electronics and Communication University of Allahabad Allahabad-211002, India. انتقال نوری تجهیزات مخابرات تولید شیشه فیبرهای نوری فیزیک نور مهندسی شیشه