text: بدن انسان، کل ساختار انسان است که سر، گردن، تنه (سینه و شکم)، دو بازو و دستها و دو ساق پا و پاها را شامل میشود. هر قسمت بدن از انواع مختلف سلول تشکیل شدهاست. تعداد سلولهای بدن انسان حدود ۳۷٫۲ تریلیون تخمین زده شدهاند. این عدد از دادههای جزئی بدست آمدهاست و به عنوان نقطه شروع برای محاسبات بیشتر مورد استفاده قرار میگیرد. این عدد از تعداد همه سلولهای اندامهای بدن و نوع سلولهایشان بدست آمدهاست. اجزای سازنده بدن انسان نشان میدهد که بدن از تعدادی عناصر خاص در نسبتهای مختلف تشکیل شدهاست. بدن انسان میتواند ناهنجاریهای آناتومیک غیر پاتولوژیک را نشان بدهد. فیزیولوژی بر روی سیستم اعضای بدن و عملکردشان تمرکز دارد. سیستمها و مکانیزمشان در راستای حفظ هومئوستاز بدن عمل میکنند. مطالعه بدن انسان شامل کالبدشناسی و فیزیولوژی است. کالبدشناسی انسان یکی از شاخههای کالبدشناسی است. این رشته به بررسی اندامها و دستگاههای اندامهای بدن انسان میپردازد. تن انسان مانند تن همه جانوران از چندین دستگاه درست شدهاست که این دستگاهها از اندامها و ایشان از بافتها و این بافتها از یاختهها درست شدهاند. کالبدشناسی ماکروسکوپی کاری به بررسی بافتها یا یاختهها ندارد و تنها به شناخت اندامها و کارکرد آنها میپردازد. شناخت بافتها مربوط به بافتشناسی و بررسی یاختهها مربوط به یاختهشناسی میشود. ساختار بدن استخوانبندی، شکل کلی بدن را ایجاد میکند و در طول عمر انسان تغییر نمیکند. بهطور کلی شکل بدن (و شکل بدن زن) تحت تأثیر توزیعهای ماهیچه ای، بافتهای چربی و هورمونهای مختلف است. قد متوسط یک مرد بالغ (در کشورهای توسعه یافته) حدود ۱٫۷ – ۱٫۸ متر (۵’۷’’ تا ۵/۱۱’’) و یک زن بالغ حدود ۱٫۶ – ۱٫۷ متر (۵’۲’’ تا ۵’۷’’) است. قد بلند بستگی به ژنتیک و رژیم غذایی افراد دارد. شکل و ترکیب بدن تحت تأثیر عواملی مثل ژنتیک، رژیم غذایی و ورزش قرار دارد. بدن انسان دارای چندین حفره است که بزرگترین آن حفره شکمی است. این حفرهها محل قرار گرفتن اندامهای مختلف بدن از جمله ستون مهرهها هستند، که جریان مایع مغزی نخاعی از بطن مغز در آن جاری است. حفرههای کوچک دیگری نیز در بدن هستند که سینوس نامیده میشوند و عملکردهای مختلفی دارند. بهطور عمومی سینوسها به سینوسهای پارانازال اشاره دارند که در سینوزیت نقش دارند. سینوسهای پارانازال چهار جفت حفره هوایی در استخوان جمجمه هستند. این فضاهای پر از هوا در بین چشمها، بالای چشمها، عمیق تر در پشت چشمها و اطراف حفره بینی قرار دارند. ترکیب بدن در بدن بزرگسالان متوسط ۵–۵٫۵ لیتر خون و همچنین حدود ۱۰ لیتر از مایع میانبافتی وجود دارد. این مایع اطراف سلولها را طوری احاطه کردهاست که گویی در حال غرق شدن هستند. تمام فضای بافتها دارای مایع میان بافتی است. ترکیب بدن انسان اشاره به مقدار آب، محتوای عناصر، انواع بافتها و نوع مواد دارد. بدن یک فرد بالغ حاوی حدود ۶۰ درصد آب است که بخش قابل توجهی از وزن و حجم بدن را تشکیل میدهد. محتوای آب میتواند از ۷۵ درصد در نوزاد تازه متولد شده تا ۴۵ درصد در یک فرد چاق متفاوت باشد. (این اعداد آمار تقریبی هستند) ترکیب نوع بافتهای بدن انسان نشان میدهد که منشأ اکثریت قریب به اتفاق سلولها از سلولهای باکتریایی و سلولهای باستانیان (آرکی سلها) بهخصوص متانوژنها مانند Methanobrevibacter smithii است. میکروارگانیسمهای پوست و دیگر بخشهای بدن همگی میکروبیوم انسان نامیده میشوند و بزرگترین قسمت این ماده فلور میکروبی روده را تشکیل میدهد. عناصر بدن را میتوان به عناصر اصلی و عناصر کمیاب تقسیم کرد. انواع این مواد میتوانند شامل آب، پروتئینها، بافت همبند، چربیها، کربوهیدراتها و استخوانها باشند. کالبدشناسی بدن انسان کالبدشناسی بدن انسان یکی از علوم پایه در مطالعات ریختشناسی (مورفولوژی) بدن انسان است. کالبدشناسی به سه بخش کالبدشناسی ماکروسکوپی، کالبدشناسی میکروسکوپی (بافتشناسی) و کالبدشناسی تکوینی تقسیم میشود. کالبدشناسی ماکروسکوپی (که آناتومی توپوگرافی، آناتومی مبداءی، آنتروپوتومی یا آناتومی درشت نیز نامیده میشود. مطالعه ساختار آناتومیک با چشم غیرمسلح است. آناتومی میکروسکوپی شامل مطالعه ساختارهای آناتومیکی به وسیله میکروسکوپ است؛ و حوزه بافتشناسی مطالعه ساختار بافتها در تمامی سطحها از زیستشناسی سلولی (در گذشته سیتولوژی یا سلولشناسی نامیده میشد) تا اندامها است. بافتشناسی تکوینی به مطالعه نحوه تشکیل اندامها در دورههای رویانی و جنینی و عوامل مؤثر بر آن میپردازد. کالبدشناسی، فیزیولوژی (مطالعه عملکردها) و بیوشیمی (مطالعه شیمیایی مولکولهای زنده) پایههای علم پزشکی هستند که دانشجویان پزشکی به عنوان بخشی از محتوای درسی، آنها را مطالعه میکنند. در برخی از جنبهها کالبدشناسی (آناتومی) بدن انسان رابطه نزدیکی با جنینشناسی، کالبدشناسی تطبیقی و جنینشناسی تطبیقی (تبارزایش) داشته و ریشههای مشترک تکاملی دارند؛ به عنوان مثال، بدن انسان از یک الگوی سگمنتال باستانی باقی ماندهاست که در حال حاضر واحد پایه آن در تمام مهره داران ستون فقرات و قفسه سینه است و میتواند مراحل سومایتوجنسیس را در جنینهای تازه تشکیل شده ترسیم کند. بهطور کلی، پزشکان، دندانپزشکان، فیزیوتراپها، پرستاران، امدادگران، پرتونگاران و دانشجویان علوم زیستی، آناتومی کلی و آناتومی میکروسکوپی را از مدلهای آناتومیکی، اسکلت بدن، کتابهای مرجع، جداول، عکسها، سخنرانیها و آموزش مشاورهای یادمیگیرند. مطالعه آناتومی میکروسکوپی (یا بافتشناسی) را میتوان با تجربه عملی در بررسیهای بافتهای آماده (یا اسلایدها) زیر میکروسکوپ انجام داد، به علاوه اینکه، دانشجویان پزشکی و دندانپزشکی میتوانند آناتومی را با مطالعات کالبدشکافی و بررسی لاشه (اجساد) مطالعه کنند. مطالعات آناتومی برای همه پزشکان بهخصوص جراحان و پزشکان با تخصص تشخیصی مثل بافت آسیبشناسی و رادیولوژی لازم و ضروری است. کالبدشناسی بدن، فیزیولوژی و بیوشیمی اساس علم پزشکی هستند که دانشجویان پزشکی معمولاً در سال اول دانشکده پزشکی آنها را مطالعه میکنند. آناتومی بدن میتواند سیستمیک یا بخش بخش تدریس شود، که به ترتیب، مطالعه آناتومی بخشهای بدن مثل سر و سینه یا مطالعه سیستمهای مشخص مثل سیستم عصبی یا تنفسی است. کتاب مرجع اصلی آناتومی، آناتومی گری نام دارد که اخیراً در راستای روشهای مدرن، از شکل سیستمیک به شکل بخشی، تغییر یافتهاست. تغییرات آناتومیک در آناتومی بدن، اصطلاح تغییرات آناتومیک اشاره به ساختارهای آناتومیک غیر پاتولوژیک دارد که از حالت طبیعی خارج شدهاند. تغییرات آناتومیکی ممکن برای هر اندام و جریانهای شریانی و وریدی آن باید توسط پزشکان مانند جراحان یا رادیولوژیستها شناخته شود. برخلاف بیماری مادرزادی، تغییرات آناتومیک معمولاً بیاهمیت بوده و اختلال تلقی نمیشوند. عضلات فرعی دوبرابر شدن تکراری عضلات هستند که میتوانند اتفاق بیفتند و تنها در جایی درمان میشوند که عملکردشان دچار اختلال شده باشد. دیگر تغییر عمومی که در حدود ۱۰ درصد از مردم رخ میدهد طحال فرعی است. فیزیولوژی بدن انسان فیزیولوژی بدن انسان علم مطالعه عملکردهای مکانیکی، فیزیکی، بیوالکتریکی و زیست شیمی اندامها و سلولهای تشکیل دهنده آنها، در یک بدن سالم است. فیزیولوژی عمدتاً بر روی اندامها و سیستمها متمرکز است. بیشترین جنبههای فیزیولوژی بدن انسان مانند هومولوژی بسیار نزدیک به جنبههایی از فیزیولوژی جانوران است. بسیاری از آزمایشهای حیوانی که اساس دانش فیزیولوژی را فراهم کردهاست، با آناتومی و فیزیولوژی حوزه مطالعه نزدیکی دارند. آناتومی مطالعه شکل و فیزیولوژی مطالعه عملکرد است که ذاتاً به هم مربوط هستند و به عنوان بخشی از برنامه آموزشی پزشکی مورد مطالعه قرار میگیرند. دستگاههای بدن انسان بدن انسان از سیستمهای تعاملی بسیاری تشکیل شدهاست. هر یک از سیستمها به حفظ هومئوستاز خود، دیگر سیستمها و کل بدن کمک میکنند. هر سیستم از یک یا چند اندام که مجموعهای از بافتهای عملکردی است، تشکیل شدهاست. سیستمها به تنهایی کار نمیکنند و سلامتی فرد بستگی به سلامتی تمام سیستمهای تعاملی بدن دارد. سیستمهای تعاملی بدن با نامهای مشترکی معرفی میشوند مثل سیستم عصبی و سیستم غده درونریز که باهم سیستم غددی عصبی نامیده میشوند. دستگاههای اصلی بدن دستگاه قلب و رگها برای گردش خون دستگاه گوارش برای فرودادن هضم جذب و دفع خوراک دستگاه درون ریز برای هماهنگی اندامهای درونی با کمک هورمون دستگاه عصبی برای گردآوری، جابجایی و پردازش دادهها در مغز و نخاع و اعصاب دستگاه ماهیچهای برای جنباندن و حرکت دادن بدن انسان دستگاه تنفسی برای دم و بازدم دستگاه ادراری برای برونرفت ادرار دستگاه پوششی شامل پوست، مو و ناخن برای پوشش و حفاظت بدن استخوانبندی انسان برای سرپاداشتن و نگاهداری ساختار تن دستگاه دفاعی بدن برای دفاع و از بین بردن پاتوژن های بیماری زا دستگاه لنفاوی برای جذب چربی و جذب آب میان بافتی دفاع در برابر پاتوژن ها هومئوستاز بدن اصطلاح هومئوستاز به سیستمی گفته میشود که محیط درونی بدن را تنظیم کرده و آن را در شرایط نسبتاً پایداری حفظ میکند: از جمله دمای طبیعی بدن، تعادل اسید و PH. این سیستم برای بدن ضروری است. بدون توازن PH، دما، جریان خون و محل اندامها، زنده ماندن غیرممکن خواهد بود. بسیاری از مکانیسمها و سیستمهای تعاملی، محیط داخلی بدن را حفظ میکنند. سیستم عصبی پیامهایی را از تمام نقاط بدن دریافت میکند و به وسیلهٔ پیامرسانهای عصبی آنها را به سمت مغز هدایت میکند. سیستم غده درونریز نیز هورمونهایی را برای تنظیم فشار خون و حجم خون ترشح میکند. سوخت و ساز سلولی نیز به تنظیم PH خون کمک میکند. جامعه و فرهنگ تصویر آناتومی بدن به یکی از بخشهای کلیدی هنرهای تجسمی تبدیل شدهاست. چگونگی عملکرد عضلات و استخوانها و تغییر حرکتی آنها مفاهیم عمومی این هنر بوده و در طراحی و نقاشی یا متحرکسازی اساسی هستند. کتابهای بسیاری (مثل " آناتومی بدن انسان برای هنرمندان: عناصر فرم") برای راهنمایی طراحی بدن انسان نوشته شدهاند. لئوناردو دا وینچی هنر خود را با درک بهتر از آناتومی بدن انسان بهبود بخشیده بود. در این راستا، او پیشرفت بزرگی در آناتومی بدن انسان و نشان دادن آن در هنر داشتهاست. به دلیل پیچیده بودن ساختار موجودات زنده، آناتومی از سطحهای مختلف، از کوچکترین اجزای سلولی تا بزرگترین اندامها و ارتباط آنها با هم تشکیل شدهاست. تاریخچه آناتومی طی یک دوره زمانی طولانی، آناتومی در حال انجام و افزایش درک بهتر از عملکرد اندامها و ساختمانهای داخل بدن انسان است. روشها بهطور چشمگیری از یک آزمایش ساده به تشریح حیوانات و اجساد انسانها، استفاده از میکروسکوپ، تکنولوژی پیشرفته میکروسکوپ الکترونی و دیگر روشهای پیچیده قرن بیستم، پیشرفت کردهاند. در طول قرن ۱۹ و ابتدای قرن ۲۰، این علم برجستهترین پژوهشهای علمی را داشتهاست. تاریخچه فیزیولوژی اطلاعات فیزیولوژی بدن انسان حداقل به ۴۲۰ قبل از میلاد و زمان بقراط، پدر طب غربی، برمیگردد. تفکر انتقادی ارسطو و تأکید او بر ارتباط بین ساختار و عملکرد اندامها آغازگر فیزیولوژی در یونان باستان است، زمانی که کلادیوس گالنوس (۱۲۶ – ۱۹۹ بعد از میلاد) معروف به جالینوس، اولین کسی بود که آزمایشهایی را برای شناختن عملکرد بدن انجام میداد. جالینوس کاشف فیزیولوژی تجربی بود. جهان پزشکی از جالینوس به سمت آندرئاس وزالیوس و ویلیام هاروی حرکت کرد. در طول قرون وسطی، طب سنتی یونان و هند به پیشرفت طب اسلامی کمک کردند. برجستهترین کار این دوره زمانی را ابوعلی سینا (۹۸۰–۱۰۳۷) نویسنده قانون در طب و ابن نفیس (۱۲۱۳_۱۲۸۸) انجام دادهاند. پس از قرون وسطی، دوره رنسانس افزایش تحقیقات فیزیولوژی را در جهان غرب به ارمغان آورد و باعث مطالعات کالبدشناسی و فیزیولوژی پیشرفته شد. آندرئاس وزالیوس نویسنده تأثیرگذارترین کتاب کالبدشناسی بدن انسان، فابریکا است. از وزالیوس اغلب به عنوان بنیانگذار کالبدشناسی مدرن یاد میشود. کالبدشناس ویلیام هاروی سیستم گردش خون را در قرن ۱۷ توصیف کردهاست، مشاهده از نزدیک و آزمایشها دقیق برای یافتن چگونگی عملکرد بدن از اساسیترین روشهای پیشرفت فیزیولوژی بودهاست. از هرمان بورهاوه با توجه به آموزش نمونه اش در لیدن و کتاب مرجع Institutiones medicae، به عنوان پدر علم فیزیولوژی یاد میشود (۱۷۰۸). در قرن ۱۸، مهمترین فعالیتها در این حوزه را پییر کابانیس فیزیولوژیست و پزشک فرانسوی انجام دادهاست. در قرن ۱۹، دانستههای فیزیولوژیکی به سرعت روی هم انباشته میشدند، بهخصوص در سال ۱۸۳۸، نظریه یاخته ماتیاس یاکوب اشلایدن و تئودور شوان ظهور کرد. این نظریه اظهار داشت که اندامها از واحدهایی به نام سلول تشکیل شدهاند. اکتشافات و نوآوریهای کلود برنارد در نهایت منجر به مفهوم milieu interieur (محیط داخل سلولی) شد که بعدها به عنوان «هومئوستاز» توسط والتر کانن پشتیبانی شد (۱۸۷۱–۱۹۴۵). در قرن بیستم، زیست شناسان به چگونگی عملکرد اندامهای دیگر موجودات علاقهمند شدند که در نهایت فیزیولوژی مقایسهای و اکوفیزیولوژی بهوجود آمدند. اشخاص برجسته در این زمینه نات اشمیت-نیلسون و جورج بارتولومی هستند. اخیراً، فیزیولوژی تکاملی، جداگانه تنظیم شدهاست. مطالعه بیولوژی اساس مطالعات فیزیولوژی است که به یکپارچهسازی عملکرد بسیاری از سیستمهای بدن انسان و همچنین فرم آنها اشاره دارد. در بدن انسان، سیستم عصبی و غده درونریز نقش بزرگی در دریافت و انتقال اطلاعات دارند که باعث عملکرد مناسب بدن میشوند. با توجه به فعل و انفعالاتی که در بدن انجام میشود، هومئوستاز یک سیستم مهم برای بدن است. نگارخانه جستارهای وابسته اندامسازی دستگاه بویایی ریخت تن زن منابع ترجمه مقاله ویکیپدیای انگلیسی فیزیولوژی انسانی کالبدشناسی انسان


source: wikipedia

text: فرهنگ سرا ساختمانی است که در آن یک یا چند نهاد فرهنگی فعالیت دارند. در فرهنگ سراها معمولاً شرایطی برای آموزش امور گوناگون فرهنگی و اجتماعی و همچنین آموزش پیشهها و هنرهای گوناگون مانند نگارگری، کوزهگری، خیاطی و جز اینها فراهم میشود. برخی از فرهنگ سراها کتابخانه و انتشارات ویژهٔ خود را نیز دارند. در ایران، تا امروز، بیشتر فرهنگ سراها در شهر تهران و چند شهر بزرگِ دیگر مانند اصفهان برپا شدهاند و معمولاً کوشیده شده برای هر منطقهٔ شهرداری یک فرهنگسرای بزرگ ترتیب داده شود. برخی از فرهنگسراها، بهجز پوشش دادن منطقهٔ خود، به فعالیتهای فرامنطقهای نیز میپردازند. بسیاری از فرهنگ سراها ویژهکار (تخصصی)اند، یعنی فعالیت خود را گرد یک گروه یا یک محور کاری متمرکز میسازند. فرهنگ سراها، برپایهٔ شیوهٔ فعالیت، به یکی از محورهای سهگانهٔ شخصیت (کیستی)، محتوا (درونمایه) و نهاد میپردازند: فرهنگ سراهای شخصیتمحور عبارتند از فرهنگسراهای کودک، نوجوان، جوان، دانشجو، دختران، بانو، و سالمند. فرهنگ سراهای محتوامحور عبارتند از: اندیشه، قرآن، انقلاب، فرهنگسرای مجازی، پایداری، هنر، ملل، قانون، تیرهها (اقوام)، ورزش، ماه بهمن، کار، دانشها، تندرستی، طبیعت، و فناوری اطلاعات. فرهنگ سراهای نهادمحور عبارتند از خانواده، مدرسه، و شهر. جستارهای وابسته فهرست فرهنگسراهای تهران فرهنگسراهای اصفهان کتابخانه عمومی خاوران تهران خانههای فرهنگ محله مشهد فرهنگسراهای مشهد خانههای فرهنگ مطالعه مشهد پیوند به بیرون سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران باشگاه مخاطبان سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران سازمانهای فرهنگی


text: دَستنِوِشته یا دستنویس یا نُسخه خَطی به کتابها و نوشتههایی میگویند که بهوسیله گونهای قلم و با دست نوشته شده باشد. اُستاد خطوط قدیمی، جان مِلونِ فرانسوی بر این باور است که: «این نگاه تک بُعدی که «نسخههای خطّی، صرفاً حاوی اطلاعاتی برای مطالعه است» موجب وقوع بحران در این عرصه شدهاست.» از این رو هیچکس از اینکه ما باید تا این دوران منتظر میماندیم تا دریابیم که نسخههای خطّی یا کتابهای چاپی تنها ابزاری برای انتقال اندیشه نیست بلکه حاوی شواهد و قرائنی مادّی در مورد دورانِ پیدایش آن است، شگفت زده نمیشود. دستنویسی در خاورزمین و به ویژه ایران پیشینهای بسیار کهن دارد. در روزگاران کهن فرمانروایان معمولاً در دربار خود دیوان نگارش (دبیرخانه) برپا میکردند تا نگارندهها در آن به نوشتن دستنوشتهها یا رونویسی آنها بپردازند. پدیدآوردن رونویسهای نفیستر از روی دستنویسهای پیشین یکی از فعالیتهای دلخواه درباریان پیشین یوده است. مفهوم دستنوشته را در بیشتر زبانهای اروپایی با واژه لاتینی manuscript بیان میکنند که از دو واژه manu- (دست) و script (نوشته) تشکیل شدهاست. دستنوشتههای فارسی دستنوشتههای فارسی بسیاری اکنون در ایران، هند، افغانستان، ترکیه و دیگر کشورها در قالب کتاب، مرقع یا تکبرگ وجود دارد که در بهترین موزهها و کتابخانهها نگهداری میشود و از ارزش بالایی برخوردارند. از نسخههای خطی موجود در ایران تعداد ۳۲۰ هزار عدد دارای شماره ملی هستند. وضعیت اسفبار نگهداری نسخههای خطی رئیس کتابخانه ملی ایران از وجود حدود ۲ میلیون نسخه خطی ایرانی در شبه قاره و آسیای میانه خبر داده و از وضعیت «اسفبار» نگهداری از آنها سخن گفتهاست. به گفته او، حدود یک میلیون نسخه خطی فارسی یا عربی متعلق به ایران، در هند و پاکستان و حدود ۵۰۰ هزار نسخه خطی هم به همین شکل در آسیای میانه وجود دارد. به گفته او ۲۶۰۰ نسخه خطی نادر و نفیس نیز مربوط به ایران در کتابخانه ملی فرانسه نگهداری میشود، و در اسپانیا این تعداد بیشتر است. مجموعه داران بینالمللی کتابخانه دانشگاه کمبریج در دهه ۱۶۳۰ دانشگاه کمبریج یک کرسی زبان عربی تأسیس کرد. مجموعه کتابخانه دانشگاه کمبریج با اهدای یک جلد قرآن کریم توسط ویلیام بدول شروع به کار کرد. از آن زمان تاکنون به بیش از ۵ هزار اثر رسیدهاست. این مجموعه شامل مجموعههای اهدایی از توماس ارپنیوس، یوهان لودویگ بورکارت، ادوارد هنری پالمر و ای.جی. براون است. کتابخانه بریتانیا کتابخانه بریتانیا مجموعهای متشکل از ۱۵ هزار اثر در ۱۴ هزار جلد است. در سال ۱۹۸۲ مجموعه کتابخانه اداری هند به کتابخانه بریتانیا منتقل شد. دانشگاه میشیگان یکی از بزرگترین مجموعهها در آمریکای شمالی در دانشگاه میشیگان است که دارای ۱۸۰۰ متن در بیش از ۱۱۰۰ جلد است. نگارخانه جستارهای وابسته تاریخ بیهقی علینامه اختراعهای دوران طلایی اسلام کتابخانه دارالحکمه les manuscrits sont ecrit par les egyptien ou les moine http://nosakhekhati.persianblog.ir منابع کتابهای خطی و چاپ سنگی (کتابخانهٔ ملی ایران) نسخههای خطی؛ نماد ملیت و هویت ایرانی Wikipedia contributors, "Manuscript," Wikipedia, The Free Encyclopedia اسناد دانش متنی ادبیات داستانی نسخههای خطی واژهشناسی کتاب گونههای ادبیات داستانی


text: فراکتال یا بَرخال ، ساختاری هندسی است که با بزرگ کردن هر بخش از این ساختار به نسبت معین، همان ساختار نخستین به دست آید. به گفتاری دیگر فراکتال ساختاری است که هر بخش از آن با کلاش همانند است. فراکتال از دور و نزدیک یکسان دیده میشود. به این ویژگی خودهمانندی گویند. فراکتالها یکی از ابزارهای مهم در گرافیک رایانهای هستند و میتوان استفادههای بسیاری از آنها کرد نامگذاری فرکتال fractal از واژه لاتین fractus یا fractum به معنی شکسته گرفت شدهاست که بیانگر یکی از شناسههای اصلی آن یعنی -بخششدنی- است. فرهنگستان زبان فارسی واژه برخال را تصویب کرده و همچنین برای واژه فرکتالی واژه برخالی را تصویب کردهاست که از واژه برخ به معنی بخش و قسمت و پسوند -ال (مانند چنگال) تشکیل شدهاست و با واژه فراکتال هممعنی است. کشف واژه فرکتال در سال ۱۹۷۶ توسط ریاضیدان فرانسوی بنوآ مندلبرو وارد دنیای ریاضی شد. ماندلبرو هنگامی که پیرامون طول سواحل انگلیس پژوهش میکرد، دریافت که هرگاه با مقیاس بزرگ این طول اندازه گرفته شود بیشتر از زمانی است که مقیاس کوچکتر باشد. ویژگی شکل فراکتالی با توجه به نحوه شکلگیری آن قابل پیشبینی است. فرگشت (تکامل) همزمان دارد. دارای جایگزینی بهینه است. ریشه در قوانین ساده دارد. در شکلگیری گونه از تکرار بهرهمیجوید. سامانهای تو در تو است. ریختهای اقلیدسی با استفاده از توابع ایستا ساخته میشوند ولی ریختهای فراکتال با فرایندهای پویا ساخته میشوند. فرایندهای پویا، فرایندهایی هستند که دارای حافظه میباشند و رفتار آنها به گذشته بستگی دارد. دارای ویژگی خود همانندی است. هر فرایند تکراری و پویا باعث ایجاد ساختارهای پیچیده فراکتال نمیشود. سازوکار فرآوری چنین ساختارهای پویایی، آشوب است. در حقیقت، فراکتال نگارهای ریاضی از آشوب است. هندسه فراکتالی فراکتال از دید هندسی به چیزهایی میگویند که دارای این سه ویژگی باشد: دارای ویژگی خودهمانندی باشد یا به انگلیسی self-similar باشد. در مقیاس خرد بسیار پیچیده باشد. بعد آن یک عدد صحیح (مثلاً ۲) نباشد. محاسبه بُعد فراکتالها بعد خط یک، بعد صفحه دو و بعد فضا سه است. فراکتالها برخلاف همهٔ اینها بعد صحیح ندارند. برای نمونه بعد یک فراکتال میتواند ۱٫۲ باشد که بدین چم از خط پیچیدهتر و از صفحه سادتر است. بعد فراکتالها از یک سری فرمولهای لگاریتمی بدست میآیند. شکل فراکتال سامانه ساختاری تکرار این سیستم که دارای علامت اختصاری IFS - Iterated Function System - است، سیستم تکرار را مطرح میکند که به نوعی پایهٔ هندسه فراکتالی است. تکرار یکی از راههای ایجاد فرم در معماری است اما در فرکتال این فرم بایستی دارای مشخصات هندسی که در قسمت هندسه فراکتالی مطرح شد را دارا باشد. بهطور کلی این تکرار میتواند از کنار هم قرار گرفتن یک شیء بدست آید یا اینکه یک موضوع نسبت به موضوع دیگر و بهطور متوالی کوچک شود. خودهمانندی شیئی را دارای خاصیت خود متشابهی میگوییم که هر گاه قسمتهایی از آن با یک مقیاس معلوم، یک نمونه از کل شیئی باشد. سادهترین مثال برای یک شیئ خود متشابه در طبیعت گل کلم است که هر قطعهٔ کوچک گل کلم متشابه قطعه بزرگی از آن است. همینطور درخت کاج یک شیئ خود متشابه است، چرا که هر یک از شاخههای آن خیلی شبیه یک درخت کاج است ولی در مقیاس بسیار کوچکتر. همچنین در مورد برگ سرخس نیز چنین خاصیتی وجود دارد. رشته کوهها، پشتههای ابر، مسیر رودخانهها و خطوط ساحلی نیز همگی مثالهایی از یک ساختمان خود متشابه هستند. فراکتال شکل هندسی پیچیدهاست که دارای جزئیات مشابه در ساختار خود در مقیاسهای متفاوت میباشد و بی نظمی در آن از دور و نزدیک به یک اندازه است. جسم فراکتالی از دور و نزدیک یکسان دیده میشود؛ مثلاً وقتی به یک کوه نگاه میکنیم شکلی شبیه به یک مخروط میبینیم که روی آن مخروطهای کوچکتر و بی نظمی دیده میشود ولی وقتی نزدیک میشویم همین مخروطهای کوچک شبیه کوه هستند یا شاخههای یک درخت شبیه خود درخت هستند. البته در طبیعت نمونههای اجسام فراکتال فراوان است مثلاً ابرها -رودها -سرخسها و حتی گل کلم از اجسام فراکتال است؛ و اگر به ساختههای دست بشر هم نگاه کنیم تراشههای سیلیکان یا مثلث سرپینسکی نیز فراکتال هستند؛ و در معماری همیشه نباید نیاز بشر را هندسه اقلیدسی تأمین کند. گسترش شهرها نمونه آشکاری از فراکتال است. فراکتالهای طبیعی این فرمها که به صورت طبیعی وجود دارند دارای ساختاری خود متشابه هستند حتی در مقیاس میکروسکپی یکدانه برف دارای فرمی خود متشابه است. فرمهای مندلبرو مجموعههای مندلبرو دارای پیچیدگی خاصی هستند. زمانی که یک فرم حالتی پیچیده پیدا میکند یا به عبارت دیگر به عناصر خرد تشکیل دهنده کل میرسد، فرمهایی بسیار پیچیده اما در عین حال منظمی را به ما میدهد که در اشکال زیر و نمونههای پیشفرض و آماده در فرکتال اکسپلورر گذاشته شدهاست. فراکتال در مناظر طبیعی این فرمها همانطور که از اسم آنها پیداست دارای فرمی طبیعی هستند (عدم دستبرد دست بشر). شاید بسیار در عکاسی معماری (برای عکس از یک سوژه) به یک منظره برخورد کرده باشید که در دوردست تپهها و کوهها دیده میشوند، بد نیست بدانید که خود این منظره دارای فرمی فرکتال با هندسه فرکتال قابل حل است. الگوهای رویش فراکتالی ایده خود متشابه در اصل توسط لایبنیتس بسط داده شد. او حتی بسیاری از جزئیات را حل کرد. در سال ۱۸۷۲ کارل وایرشتراس مثالی از تابعی را پیدا کرد با ویژگیهای غیر بصری که در همه جا پیوسته بود ولی در هر جا مشتق پذیر نبود. گراف این تابع اکنون فراکتال نامیده میشود. در سال ۱۹۰۴ هلگه فون کخ به همراه خلاصهای از تعریف تحلیلی وایرشتراس، تعریف هندسیتری از تابع متشابه ارائه داد که حالا به برفدانه کخ معروف است. در سال ۱۹۱۵ واکلو سرپینسکی مثلثش را و سال بعد فرشاش (فراکتالی) را ساخت. ایده منحنیهای خود متشابه توسط پاول پیر لوی مطرح شد او در مقاله اش در سال ۱۹۳۸ با عنوان «سطح یا منحنیهای فضایی و سطوحی شامل بخشهای متشابه نسبت به کل» منحنی فراکتالی جدیدی را توصیف کرد منحنی لوی c. گئورگ کانتور مثالی از زیر مجموعههای خط حقیقی با ویژگیهای معمول ارائه داد. این مجموعههای کانتور اکنون بهعنوان فراکتال شناخته میشوند. اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم توابع تکرار شونده در سطح پیچیده توسط هانری پوانکاره، فلیکس کلاین، پیر فاتو و گاستون جولیا شناخته شده بودند. با این وجود بدون کمک گرافیک رایانهای آنها نسبت به نمایش زیبایی بسیاری از اشیایی که کشف کرده بودند، فاقد معنی بودند. در سال ۱۹۶۰ بنوا مندلبرو تحقیقاتی را در شناخت خودهمانندی طی مقالهای با عنوان «طول ساحل بریتانیا چقدر است؟ خود متشابهای آماری و بعد کسری» آغاز کرد. این کارها بر اساس کارهای پیشین ریچاردسون استوار بود. در سال ۱۹۷۵ مندلبرو برای مشخص کردن شئی که بعد هاوسدورف-بیسکویچ آن بزرگتر از بعد توپولوژیک آن است کلمه «فراکتال» (فراکتال) را ابداع کرد. او این تعریف ریاضی را از طریق شبیهسازی خاص رایانهای تشریح کرد. فراکتالها از نظر روش مطالعه به فراکتالهای جبری و بر خالهای احتمالاتی تقسیم میشوند. از طرف دیگر فراکتالها یا خودهمانند اند self similarity یا خودناهمگرد self affinity هستند. در خودهمانندی، شکل جزء شباهت محسوسی به شکل کل دارد. این جزء، در همه جهات به نسبت ثابتی رشد میکند و کل را به وجود میآورد. اما در خودناهمگردی شکل جزء در همه جهات به نسبت ثابتی رشد نمیکند؛ مثلاً در مورد رودخانهها و حوضههای آبریز بعد فراکتالی طولی متفاوت از بعد فراکتالی عرضی است Vx = ۰. ۷۲–۰. ۷۴ و Vy = ۰. ۵۱–۰. ۵۲ (ساپوژنیکوف و فوفولا، ۱۹۹۳) از اینرو شکل حوضه آبریز کشیدهتر از زیر حوضههای درون حوضه است. به خودهمانندی همسانگرد میگویند. به خود ناهمگردی ناهمسانگرد میگویند. طبقهبندی فراکتالها همچنین بر اساس خود-همانندی طبقهبندی میشوند. سه نوع خود همانندی وجود دارد: خود همانندی دقیق – این قویترین نوع خود همانندی است. گسترش رو به رشد رویکرد تکفراکتالی (مونوفراکتالی) اخیر، دادهها را با مجموعه فراکتالی، به جای بعد منفرد فراکتالی توصیف میکند. این مجموعه طیف چندفراکتالی multifractal spectrum نامیده میشود و روش توصیف تغییرپذیری بر اساس طیفسنجی چندفراکتالی به آنالیز چندفراکتالی معروف است (فریش و پاریسی، ۱۹۸۵). روش چند فراکتالی به اندازه خودهمانندی آماری دلالت دارد که میتواند به صورت ترکیبی از مجموعههای بههم تنیده فراکتالی مطابق با نمای مقیاسگذاری نمایش داده شود. ترکیبی از همه مجموعههای فراکتالی طیف چند فراکتالیای را ایجاد میکند که تغییرپذیری و ناهمگنی متغیر مورد مطالعه را مشخص میکند. مزیت رویکرد چند فراکتالی این است که پارامترهای چندفراکتالی میتوانند مستقل از اندازه موضوع مورد مطالعه باشند. کاربردها از فراکتالها به منظور آسانسازی در کارهای وابسته به مدلسازی پیچیدگی در زمینههای گوناگون علمی و مهندسی استفاده میشود. از زمینههای مهم کاربردی گزینههای زیر را میتوان برشمرد: گرافیک رایانهای پردازش تصاویر نظریهٔ موجکها تغییر شکل پلاستیک و شکست مواد رابطه فراکتال و معماری انسانها در روزگار قدیم در طبیعت میزیستند و مانند انسان دوره نوین، با طبیعت بیگانه نبودند، به این رو معماریشان با نظم طبیعت بود. آنها به این فرنود که در طبیعت رشد مییافتند، ضمیر ناخودآگاهشان نیز با نظم طبیعت- یعنی با نظم فراکتال- رشد مییافت، در نتیجه ساختههایشان نیز دارای نظم فراکتال میبود. مطالعه هندسه باید به طراح کمک کند که به درک بهتری از جریان ریزگان (جزئیات) در پیرامون ما و جهان طبیعی دست یابد. ویژگیهای فراکتالی یک آمیزه معماری در پیوستگی زنجیروار ریزگان است. این پیوستگی زنجیروار برای جذابیت معماری لازم است. هنگامی که تنومی (شخصی) به یک ساختمان نزدیک و سپس به آن وارد میشود همیشه باید مقیاس کوچکتر دیگری همراه با ریزگان جذاب وجود داشته باشد تا معنای کلی آمیزه را بیان کند که این یک ایده فراکتال است. فراکتال و هنر در هنر دورانهای مختلف ساختارها و گونهها و حتی نقاشیهای گوناگونی را از فراکتال میبینیم. در این زمینه به ذکر ۲ نمونه بسنده میکنیم. فراکتال یا فراکتال در هندسه معماری ایرانی-اسلامی، که بهترین نمونههای آن مقرنسهای مسجد شاه اصفهان و طرح کاشی کاری زیر گنبد مسجد شیخ لطفالله در میدان نقش جهان اصفهان است. فراکتال در هنر آفریقا فراکتال را در آثار نقاشانی چون جکسون پولاک و لاری پونز. دانشمندان علوم اعصاب شناختی دریافته اند که فراکتالهای جکسون پولاک همان واکنشی را در افراد ایجاد میکند که فراکتالهای موجود در طبیعت و فراکتالهای تولید شده توسط رایانه ایجاد میکند. فیزیکدانی به نام ریچارد تیلور، الگوهای فراکتالی کارهای جکسون پولاک را بررسی کردهاست. تیلور نتیجه گرفت که ابعاد فراکتال نقاشیهای قطره ای اولیه تیلور جکسون پولاک، با آنچه در طبیعت یافت میشود مطابقت دارد. به عنوان مثال، یک نقاشی وی، دارای ابعاد فراکتال ۱٫۴۵، شبیه بسیاری از خطوط ساحلی است. قطبهای آبی، یکی از آخرین نقاشیهای قطره ای جکسون پولاک که اکنون بیش از ۳۰ میلیون دلار ارزش دارد، در مدت شش ماه نقاشی شدهاست و دارای بالاترین ابعاد فراکتال از بین نقاشیهای جکسون پولاک است که تیلور آزمایش کردهاست: ۱٫۷۲. در سال ۱۸۲۰، کاتسوشیکا هوکوسای، هنرمند ژاپنی، اثر «موج عظیم کاناگاوا» را خلق کرد، جایی که موج بزرگ اقیانوس به موجهای کوچکتر و کوچکتر، یعنی موجهای مشابه خود، شکسته میشود. منابع و پانویس ویکیپدیای انگلیسی نظامالدین فقیه، آشوب و فراکتال در سیستمهای پویا ۹۶۴-۹۴۳۶۷-۱-۵:شابک Chaos and Fractals in Dynamic Systems نظامالدین فقیه، رموز تحول و توسعه در سیستمهای انسانی (نگرشی نوین) ۹۶۴-۳۵۸-۲۶۵-۵:شابک رموز تحول و توسعه در سیستمهای انسانی (نگرشی نوین) جستارهای وابسته نگارال چند فراکتالی بنوا مندلبرو موجکها پیچیدگی علوم نرم هنر فراکتال پیوند به بیرون فراکتال چیست؟، ساناز فرهنگی، مدرسهٔ اینترنتی تبیان دنیای زیبای فراکتالها، پریسا ظهیری، سازمان آموزش و پرورش شهر تهران برخالها توپولوژی شاخههای مطالعاتی محاسباتی هنر دیجیتال


text: نگارالها (گرفتال، گرافتال graftal) یکی از خانوادههای اشکال هندسی هستند که همانند فراکتالها هستند اما تعریف آنها سادهتر از فراکتالهاست. از نگارالها بیشتر در صنعت جلوههای ویژه بهره میگیرند تا از طرح و نقش های طبیعی مانند درختان و گیاهان نگارههایی ساختگی بیافرینند. اختراعهای مجارستانی الگوریتمهای گرافیک رایانه زبانهای صوری


text: قُله یا ستیغ یا چکاد، به بلندترین جای یک کوه گفته میشود. به عبارت دیگر، قله نقطهای بر سطح زمین است که ارتفاع آن از همه نقاط اطرافش بیشتر باشد. بلندترین قلهٔ ایران قلهٔ کوه دماوند است. بعد از قله دماوند قلههای علم کوه و سبلان به ترتیب دومین و سومین قلل بلند ایران هستند. بلندترین قلهٔ کرهٔ زمین، قلهٔ کوه اورست است. بلندترین قلّهٔ منظومه شمسی هم کوه المپوس در مریخ است. مشکلترین قله کره زمین برای صعود، کوه نوردان قله k2 با ارتفاع ۸۶۱۱ متر میباشد. پانویس جغرافیای طبیعی زمینچهرهای دامنهای زمینشناسی ژئودزی قلهها کوهنوردی کوهنامها کوهها مکاننگاری نقشهبرداری نقشهنگاری


text: سهراب سپهری (۱۴ مهر ۱۳۰۷ – ۱ اردیبهشت ۱۳۵۹) شاعر، نویسنده و نقاش اهل ایران بود. او از مهمترین شاعران معاصر ایران است و شعرهایش به زبانهای بسیاری از جمله انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی و ایتالیایی ترجمه شدهاست. به گفته خودش در ۱۴ مهر ۱۳۰۷ در قم به دنیا آمد، اما زیاد در قم نماندند و به خوانسار و سپس به شهر آبا و اجدادیش یعنی کاشان نقل مکان کردند. پدربزرگش میرزا نصراللهخان سپهری، نخستین رئیس تلگرافخانه کاشان بود. پدرش اسدالله و مادرش ماهجبین نام داشتند که هر دو اهل هنر و شعر بودند. دورهٔ ابتدایی را در دبستان خیام کاشان (۱۳۱۹)، و متوسطه را در دبیرستان پهلوی کاشان گذراند و پس از فارغالتحصیلی در خرداد ۱۳۲۲ در دورهٔ دوسالهٔ دانشسرای مقدماتی پسران، به استخدام ادارهٔ فرهنگ کاشان درآمد. در شهریور ۱۳۲۷ در امتحانات ششم ادبی شرکت نمود و دیپلم دوره دبیرستان خود را دریافت کرد. سپس به تهران آمد و در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران به تحصیل پرداخت و همزمان به استخدام شرکت نفت در تهران درآمد که پس از ۸ ماه استعفا داد. سپهری در سال ۱۳۳۰ نخستین مجموعهٔ شعر نیمایی خود را به نام مرگ رنگ منتشر کرد. در سال ۱۳۳۲ از دانشکده هنرهای زیبا فارغالتحصیل شد و نشان درجه اول علمی را دریافت کرد. در همین سال در چند نمایشگاه نقاشی در تهران شرکت نمود و نیز دومین مجموعهٔ شعر خود را با عنوان زندگی خوابها منتشر کرد. در آذر ۱۳۳۳ در ادارهٔ کل هنرهای زیبا (فرهنگ و هنر) در قسمت موزهها شروع به کار کرد و در هنرستانهای هنرهای زیبا نیز به تدریس میپرداخت. سهراب به فرهنگ مشرقزمین علاقه خاصی داشت و سفرهایی به هندوستان، پاکستان، افغانستان، ژاپن و چین داشت. مدتی در ژاپن زندگی کرد و هنر «حکاکی روی چوب» را در آنجا فراگرفت. همچنین به شعر کهن سایر زبانها نیز علاقه داشت؛ از این رو ترجمههایی از شعرهای کهن چینی و ژاپنی انجام داد. در مرداد ۱۳۳۶ از راه زمینی به کشورهای اروپایی سفر کرد و به پاریس و لندن رفت. ضمناً در مدرسهٔ هنرهای زیبای پاریس در رشتهٔ لیتوگرافی نامنویسی کرد. در دورانی که به اتفاق حسین زندهرودی در پاریس بود بورس تحصیلیاش قطع شد و برای تأمین خرجهای زندگی و ماندن بیشتر در فرانسه و ادامهٔ نقاشی، مجبور به کار شد و برای پاک کردن شیشهٔ آپارتمانها، گاهی از ساختمانهای بیست طبقه آویزان میشد. وی همچنین کارهای هنری خود را در نمایشگاهها به معرض نمایش میگذاشت. حضور در نمایشگاههای نقاشی همچنان تا پایان عمر وی ادامه داشت. سهراب سپهری مدتی در اداره کل اطلاعات وزارت کشاورزی با سمت سرپرست سازمان سمعی و بصری در سال ۱۳۳۷ مشغول به کار شد. از مهر ۱۳۴۰ نیز شروع به تدریس در هنرکدهٔ هنرهای تزیینی تهران نمود. پدر وی که به بیماری فلج مبتلا بود، در سال ۱۳۴۱ فوت کرد. در اسفند همین سال بود که از کلیهٔ مشاغل دولتی به کلی کنارهگیری کرد. پس از این سهراب با حضور فعالتر در زمینه شعر و نقاشی آثار بیشتری آفرید و راه خویش را پیدا کرد. وی با سفر به کشورهای مختلف ضمن آشنایی با فرهنگ و هنرشان نمایشگاههای بیشتری را برگزار نمود. در سالیان آغازین دههٔ ۱۳۴۰ سپهری همراهِ داریوش آشوری به ترجمهٔ پارههایی از مقالات و نمایشنامههای ژاپنی از روی نسخهٔ فرانسوی کمک کردند که در سال ۱۳۴۳ در کتابِ نمایش در ژاپن بهرام بیضایی چاپ شد. سهراب هنرمندی جستجوگر، تنها، کمال طلب، فروتن و خجول بود که دیدگاه انسان مدارانهاش بسیار گسترده و فراگیر بود. از این رو آثار وی همیشه با نقد و بررسیهایی همراه بودهاند. برخی از کتابهایی که در مورد او به رشته تحریر درآمدهاند بدین قرار هستند: «تا انتها حضور»، «سهراب مرغ مهاجر» و «هنوز در سفرم»، «بیدل، سپهری و سبک هندی»، «تفسیر حجم سبز»، «حافظ پدر، سهراب سپهری پسر، حافظان کنگره»، «نیلوفر خاموش: نظری به شعر سهراب سپهری» و «نگاهی به سهراب سپهری»وکتاب «آواز حقیقت». خانواده پدر سهراب، اسدالله سپهری، کارمند اداره پست و تلگراف کاشان، اهل هنر بود. وقتی سهراب خردسال بود، پدرش به بیماری فلج مبتلا شد و در سال ۱۳۴۱ درگذشت. مادر سهراب، ماهجبین که اهل شعر و ادب هم بود، در خرداد سال ۱۳۷۳ درگذشت. منوچهر سپهری، برادر ارشد سهراب و تنها برادر وی که همبازی دوران کودکی سهراب بود نیز، در سال ۱۳۶۹ درگذشت. او سه خواهر به نامهای همایوندخت، پریدخت و پروانه سپهری داشت. آثار شعر اکثر شعرهای سهراب سپهری در قالب نیمایی است. اشعار او دارای تصویرسازیهایی بکر و خلاقانه است. او با دیدگاه انسانمدارانه و آموختههایی که از فلسفه ذن فرا گرفتهبود به شیوه جدیدی دست یافت که «حجم سبز» شیوه تکامل یافته سبکش محسوب میشود. وی عادت داشت که دور از جامعه آثار هنری اش را خلق کند و برای رسیدن به تنهاییهایش «قریه چنار» و کویرهای کاشان را انتخاب کرده بود. شعر سهراب سپهری، سرشار از تصویرهای بکر و تازهاست که همراه با زبانی نرم، لطیف، پاکیزه و منسجم تصویرسازی میکند. از معروفترین شعرهای وی میتوان به: نشانی، صدای پای آب و مسافر اشاره کرد که شعر صدای پای آب یکی از بلندترین شعرهای نو زبان فارسی است. کریم امامی که از دوستان نزدیک وی بوده در زمان حیاتش برخی از شعرهای سهراب را به زبان انگلیسی ترجمه کردهاست. در سال ۱۳۷۵، ترجمه انگلیسی دو مجموعه صدای پای آب و حجم سبز با ترجمه اسماعیل سلامی و عباس زاهدی توسط انتشارات زبانکده منتشر شد. بعدها نیز مترجمان دیگری شعرهای وی را به زبانهای انگلیسی، فرانسوی، اسپانیایی و ایتالیایی و کرواتی ترجمه کردند. در سال ۱۳۷۱ شعرهای منتخبی از دو کتاب حجم سبز و شرق اندوه با نام «ما هیچ، ما نگاه» توسط «کلارا خانیس» به زبان اسپانیایی ترجمه شد. در سال ۱۳۷۵ منتخبی از اشعار سهراب سپهری توسط هنرمند ایرانی جاوید مقدس صدقیانی به زبان ترکی استانبولی ترجمه و از سوی انتشارات YKY در کشور ترکیه منتشر شد. در سال ۱۳۹۳ گزیده اشعار سهراب سپهری به نام صدای پای اب توسط ابتهاج نوایی به زبان کروآتی ترجمه و توسط انتشارات پرومته در کرواسی منتشر شد. نمونه اشعار محمد نوری و محمد اصفهانی خوانندگان پاپ موسیقی ایران این قطعه شعر را آهنگسازی و اجرا نمودند. نقاشی وی در نقاشی از دستاوردهای زیبایی شناختی شرق و غرب بهرهمند گشته بود که این تأثیرها در آثارش جلوه گر بودند. در آثار نقاشی اش رویکرد نوین و متفاوتی داشت بهطوریکه فرمهای هندسی نخودی و خاکستری رنگش با تمامی نقاشان فیگوراتیو همزمانش متفاوت بود. او در نقاشی به شیوهای موجز، نیمه انتزاعی دست یافت که برای بیان مکاشفههای شاعرانه اش در طبیعت کویری کارگشا بود. سپهری بیشتر نمایشگاههای داخلی آثار نقاشی اش را در «گالری سیحون» برگزار میکرد و عادت نداشت که برای روز معرفی در نمایشگاه شرکت کند. نقاشی سپهری هرچه پیش رفته کمتر به وسیلهٔ کنترل مستقیم قلم مو پدید آمده و در سری آثار متاخرش بیشتر رفتاری فی البداهه توسط ابزارهای غیر سنتی نقاشی است؛ شهروز نظری در این باره مینویسد: امضای وی بر روی نقاشیهایش به خط نستعلیق بوده که به نظر مرتضی ممیز جلوه از روحیه فروتنانه و ایرانی اش دارد. از آثار او میتوان به «طبیعت بیجان» ۱۳۳۶، «شقایقها، جویبار و تنه درخت» ۱۳۳۹، «علفها و تنه درخت» ۱۳۴۱، «ترکیب بندی با نوارهای رنگی» ۱۳۴۹، «ترکیب بندی با مربعها» ۱۳۵۱ و «منظره کویری» ۱۳۵۷ اشاره کرد. برخی از آثار وی در نزد مجموعه داران و دوستان سپهری قرار دارد و پروانه سپهری خواهر سهراب، آثاری از وی را که در اختیار داشت به موزه کرمان اهدا نمود. سپهری رکورددار قیمت نقاشی مدرن ایرانی است. در سال ۱۳۹۳ دو تابلو وی (تابلو تنه درختان و دیگری یک تابلوی انتزاعی) به قیمتِ یک میلیارد و هشتصد میلیون به فروش رسید. در سال ۱۳۹۵ نیز، دو تابلو دیگر از مجموعه تنههای درخت وی در حراج تهران به بالاترین قیمت پیشنهادی (اثر اول ۳ میلیارد و اثر دوم ۱ میلیارد و ۵۵۰ میلیون تومان) به فروش رسید. رکورد فروش نقاشی در ایران نیز به یکی از چشماندازهای این نقاش تعلق دارد که در سال ۹۷ به قیمت پنج میلیارد و صد میلیون تومان در حراج تهران به فروش رسید. درگذشت سهراب سپهری در سال ۱۳۵۸ به بیماری سرطان خون مبتلا شد و به همین سبب در همان سال برای درمان به انگلستان رفت، اما بیماری بسیار پیشرفت کرده بود و وی ناکام از درمان به تهران بازگشت. او سرانجام در غروب دوشنبه ۱ اردیبهشت سال ۱۳۵۹ در بیمارستان پارس تهران به علت ابتلا به بیماری سرطان خون درگذشت. صحن امامزاده سلطانعلی بن محمد باقر روستای مشهد اردهال واقع در اطراف کاشان میزبان ابدی سهراب گردید. در ابتدا یک کاشی فیروزهای در محل دفن سهراب سپهری نصبشد، و سپس با حضور خانواده وی سنگ سفید رنگی جایگزین آن گردید که بر روی آن قسمتی از شعر «واحهای در لحظه» از کتاب حجم سبز با خطاطی رضا مافی حکاکی شده بود: این سنگ در مهر ۱۳۸۴ با بیدقتی کارگران و به علت سقوط مصالح ساختمانی بر روی آن شکست و با سنگ سفیدرنگ دیگری که سعی شدهبود با سنگ قبلی شباهت داشتهباشد تعویض شد. در ۲۹ اسفند ۱۳۸۷، سنگ بزرگتر سیاهرنگی بر روی سنگ سفید نصب گردید. نکوداشت در روز ۱۵ مهر ۱۳۸۷ به مناسبت هشتادمین سالروز تولد سهراب سپهری، با اهدای ۸۰ شاخه گل، مراسمی بر سر آرامگاه وی برگزار شد. سپس این مراسم در مجموعه فرهنگی اقامتی خانهٔ احسان، از اماکن تاریخی کاشان، ادامه یافت. در این مراسم چهرههای فرهنگی و هنری همانند: احمد سمیعی گیلانی، شهرام ناظری، علی دهباشی و امینالله رشیدی حضور داشتند. حواشی در شهر کاشان که زادگاه سپهری هست هیچ خیابان یا کوچهای به نکوداشت نام سهراب سپهری نامگذاری نشدهاست و این مسئله از سوی هنردوستان و هنرمندان کاشانی هرازچندگاهی مورد انتقاد و اعتراض واقع میشود، ازجمله این اعتراضات میتوان به راه انداختن کمپینهای اینترنتی در شبکههای مجازی برای درخواست از شهرداری کاشان برای نامگذاری خیابانی در کاشان به نام سهراب سپهری اشاره کرد. همچنین در فروردین سال ۱۳۹۴ ویدئویی از سوی یکی از گرافیتیکاران شهر کاشان منتشر شد که نام سهراب سپهری را روی دیواری در شهر کاشان به نگارش درمیآورد. این گرافیتی نیز با اعتراض به همین مسئله که چرا خیابانی در کاشان بنام سهراب سپهری تاکنون وجود ندارد، انجام شده بود! به فاصلهٔ کوتاهی از انتشار این ویدئو در اینترنت، مستند زندگی سهراب از شبکه تلویزیونی استان اصفهان پخش شد که در انتهای آن مستند باز هم به همین مسئله نبود خیابان سهراب سپهری در کاشان اشاره شد! تلاشها برای متقاعد کردن شهرداری کاشان برای نامگذاری خیابانی به نام سهراب سپهری تابهحال بینتیجه ماندهاست. سفرهای خارج از کشور سفر به پاریس و لندن (۱۳۳۶) سفر به ژاپن (توکیو در مرداد ۱۳۳۹) برای آموختن فنون حکاکی روی چوب و بازدید از شهرها و مراکز هنری ژاپن سفر به هندوستان (۱۳۴۰) سفر مجدد به هندوستان (۱۳۴۲، بازدید از بمبئی، بنارس، دهلی، اگره، غارهای آجانتا، کشمیر) سفر به پاکستان (۱۳۴۲، تماشای لاهور و پیشاور) سفر به افغانستان (۱۳۴۲، اقامت در کابل) سفر به اروپا (۱۳۴۴، مونیخ و لندن) سفر به اروپا (۱۳۴۵، فرانسه، اسپانیا، هلند، ایتالیا، اتریش) سفر به آمریکا و اقامت در لانگ آیلند (۱۳۴۹ و شرکت در یک نمایشگاه گروهی و سپس سفر به نیویورک) سفر به پاریس و اقامت در «کوی بینالمللی هنرها» (۱۳۵۲) سفر به یونان و مصر (۱۳۵۳)؛ سفر به بریتانیا برای درمان بیماری اش سرطان خون (دی ۱۳۵۸) نمایشگاههای نقاشی از جمله نمایشگاههای نقاشی که سهراب سپهری در آنها حضور داشت، یا نمایشگاه انفرادی وی بودند، میتوان به موارد زیر اشاره کرد: اولین دوسالانهٔ تهران (فروردین ۱۳۳۷)؛ دوسالانهٔ ونیز (خرداد ۱۳۳۷)؛ دو سالانهٔ دوم تهران (فروردین ۱۳۳۹، برندهٔ جایزهٔ اول هنرهای زیبا)؛ نمایشگاه انفرادی در تالار عباسی تهران (اردیبهشت ۱۳۴۰)؛ نمایشگاه انفرادی در تالار فرهنگ تهران (خرداد ۱۳۴۱، دی ۱۳۴۱)؛ نمایشگاه گروهی در نگارخانه گیل گمش (تهران، ۱۳۴۲)؛ نمایشگاه انفرادی در استودیو فیلم گلستان (تهران، تیر ۱۳۴۲)؛ دوسالانهٔ سان پاولو (برزیل، ۱۳۴۲)؛ نمایشگاه گروهی هنرهای معاصر ایران (موزه بندر لوهار، فرانسه، ۱۳۴۲)؛ نمایشگاه گروهی در نگارخانه نیالا (تهران، ۱۳۴۲)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه صبا (تهران، ۱۳۴۲)؛ نمایشگاه گروهی در نگارخانه بورگز (تهران، ۱۳۴۴)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه بورگز (تهران، ۱۳۴۴)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه سیحون (تهران، بهمن ۱۳۴۶)؛ نمایشگاه گروهی در نگارخانه مس تهران (۱۳۴۷)؛ نمایشگاه جشنوارهٔ روایان (فرانسه، ۱۳۴۷)؛ نمایشگاه هنر معاصر ایران در باغ مؤسسه گوته (تهران، خرداد ۱۳۴۷)؛ نمایشگاه دانشگاه شیراز (شهریور ۱۳۴۷)؛ جشنوارهٔ بینالمللی نقاشی در فرانسه (اخذ امتیاز مخصوص، ۱۳۴۸)؛ نمایشگاه گروهی در بریج همپتن آمریکا (۱۳۴۹)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه بنسن نیویورک (۱۳۵۰)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه لیتو (تهران، ۱۳۵۰)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه سیروس (پاریس، ۱۳۵۱)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه سیحون تهران (۱۳۵۱)؛ اولین نمایشگاه هنری بینالمللی تهران (دی ۱۳۵۳)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه سیحون تهران (۱۳۵۴)؛ نمایشگاه هنر معاصر ایران در «بازار هنر» (بال، سوییس، خرداد ۱۳۵۵)؛ نمایشگاه انفرادی در نگارخانه سیحون تهران (۱۳۵۷). نگارخانه منابع سایر منابع زندگینامه سهراب سپهری، وبگاه آفتاب. ویژه نامه سهراب سپهری در روزنامه شرق چاپ شده ۱۳۸۵. پاکباز، رویین. «سپهری، سهراب». دائرةالمعارف هنر. ص ۲۹۹ و۳۰۰. یعقوبشاهی، نیاز. «سهراب سپهری». عاشقانهها، چاپ سوم ص ۱۹۹ و ۲۰۰. سپهری، سهراب. هنوز در سفرم. (خودنوشت زندگینامه سهراب سپهری به کوشش پریدخت سپهری چاپ شدهاست). «ترجمه اشعار سهراب سپهری به زبان اسپانیایی». ادبستان، آذر ۱۳۷۱، شماره ۳۶ ص ۲۳۴. پیوند به بیرون غزل مرگ و زندگی با شعر سپهری اهالی کاشان دانشآموختگان دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران درگذشتگان ۱۳۵۹ درگذشتگان ۱۹۸۰ (میلادی) درگذشتگان به علت سرطان خون درگذشتگان به علت سرطان در ایران زادگان ۱۳۰۷ زادگان ۱۹۲۸ (میلادی) سهراب سپهری شاعران اهل کاشان شاعران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران شاعران مرد اهل ایران نقاشان سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران نقاشان سده ۲۰ (میلادی) نقاشان مرد اهل ایران نویسندگان مرد اهل ایران نویسندگان مرد سده ۲۰ (میلادی) شاعران فارسیزبان سده ۱۴ (قمری)


text: فروغزمان فرخزاد (۸ دی ۱۳۱۳ – ۲۴ بهمن ۱۳۴۵) شاعر اهل ایران بود. او شش دفتر شعر منتشر کرد که از نمونههای شایان شعر نوی فارسی هستند. فرخزاد با مجموعههای اسیر، دیوار و عصیان در قالب شعر نیمایی کار خود را آغاز کرد. او یکی از پیشگامان شعر نوی فارسی دانسته شدهاست. سپس آشنایی با ابراهیم گلستان، نویسنده و فیلمساز سرشناس ایرانی و همکاری با او، موجب تحول فکری و ادبی در فرخزاد شد. فرخزاد در بازگشت دوباره به شعر، با انتشار مجموعهٔ تولدی دیگر ستایش گستردهای برانگیخت. سپس مجموعهٔ ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد را منتشر کرد تا جایگاه خود را در شعر معاصر ایران به عنوان شاعری برجسته تثبیت کند. آثار و اشعار فرخزاد به زبانهای انگلیسی، ترکی، عربی، چینی، فرانسوی، اسپانیایی، ژاپنی، آلمانی و عبری ترجمه شدهاند. فرخزاد از عامهترین جلوههای فرهنگی فمینیسم در تاریخ ایران بودهاست. شعرها و گفتاوردهای او در طی زندگی کوتاه هنری خود مورد تحسین منتقدان و محبوبیت فراوان نزد مردم و ادبیات دوستان بودهاست. او در ۳۲ سالگی بر اثر واژگونی خودرو درگذشت. زندگی فروغالزمان فرخزاد، ۸ دی ۱۳۱۳ در تهران به دنیا آمد. او فرزند چهارم محمد فرخزاد و توران وزیریتبار بود. او سه برادر به نامهای امیرمسعود، فریدون و مهرداد و دو خواهر به نامهای پوران و گلوریا داشت. فرخزاد از نوجوانی استعداد خود را نشان داد و پدرش او را تشویق به سرودن شعر کرد. ازدواج با پرویز شاپور فروغ فرخزاد در سالهای ۱۳۳۰ در ۱۶ سالگی با پرویز شاپور، طنزپرداز ایرانی که نوه پسرخالهٔ مادر وی بود، ازدواج کرد. این ازدواج در سال ۱۳۳۴ به جدایی انجامید. حاصل این ازدواج، یک پسر به نام کامیار (۲۹ خرداد ۱۳۳۱–۲۵ تیر ۱۳۹۷) بود. فروغ پیش از ازدواج با شاپور، با وی نامهنگاریهای عاشقانهای داشت. این نامهها به همراه نامههای فروغ در زمان ازدواج این دو و همچنین نامههای وی به شاپور پس از جدایی از وی، بعدها به دست کامیار شاپور و عمران صلاحی در کتابی به نام اولین تپشهای عاشقانهٔ قلبم منتشر شد. سفر به اروپا پس از جدایی از شاپور، فروغ فرخزاد برای گریز از هیاهوی روزمرگی، زندگی بسته و یکنواخت، روابط شخصی و محفلی به سفر رفت. او در این سیر و سفر کوشید تا با فرهنگ اروپا آشنا شود. با آنکه زندگی روزانهاش به سختی میگذشت، به تئاتر و اپرا و موزه میرفت. وی در این دوره زبان ایتالیایی، فرانسه و آلمانی را آموخت. سفرهای فروغ به اروپا و آشناییاش با فرهنگ هنری و ادبی اروپایی، ذهن او را باز کرد و زمینهای برای دگرگونی فکری در او فراهم کرد. فعالیتهای فروغ در سینما و تئاتر آشنایی با ابراهیم گلستان، نویسنده و فیلمساز سرشناس ایرانی و همکاری با او موجب تغییر دیدگاههای اجتماعی و در نتیجه تحول فکری و ادبی در فروغ شد. نامهٔ منتشرشدهٔ فروغ برای ابراهیم گلستان نشانگر وجود رابطه عاشقانه بین این دو است. در سال ۱۳۳۷ سینما توجه فروغ را جلب میکند و در این مسیر با ابراهیم گلستان آشنا میشود و این آشنایی مسیر زندگی فروغ را تغییر میدهد. این دو چهار سال بعد یعنی در سال ۱۳۴۱ فیلم خانه سیاه است را در آسایشگاه جذامیان باباباغی تبریز میسازند. فروغ در سال ۱۳۴۲ در نمایشنامه شش شخصیت در جستجوی یک نویسنده اثر لوئیجی پیراندلو به کارگردانی پری صابری بازی چشمگیری از خود نشان میدهد. در زمستان همان سال خبر میرسد که فیلم خانه سیاه است برنده جایزه نخست جشنواره اوبر هاوزن شده و باز در همان سال انتشارات مروارید مجموعهٔ تولدی دیگر را با تیراژ بالای سه هزار نسخه منتشر کرد. فروغ در سال ۱۳۴۳ به آلمان، ایتالیا و فرانسه سفر کرد. سال بعد در دومین جشنواره سینمای مؤلف در پزارو شرکت میکند که تهیهکنندگان سوئدی ساختن چند فیلم را به او پیشنهاد میدهند و ناشران اروپایی مشتاق نشر آثارش میشوند. پس از این دوره، وی مجموعه تولدی دیگر را منتشر کرد. اشعار وی در این کتاب تحسین زیادی برانگیخت؛ پس از آن مجموعه ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد را منتشر کرد. ابراهیم گلستان در مصاحبهای با سعید کمالی دهقان از روزنامه گاردین در بهمن سال ۱۳۹۵ — پنجاه سال پس از درگذشت فروغ — گفت که رابطه او با فروغ دوطرفه بودهاست. او دربارهٔ اینکه آیا فروغ تبدیل شده بود به یک عضو خانواده، گفت: «خانواده چیست؟ اصلاً خانواده معنی ندارد. [تبدیل شده بود به] یک عضو شخصیت من.»در میان سالهای ۱۳۴۲–۴۳ فروغ یکبار دست به خودکشی زد. او یک جعبه قرص گاردنال خورد ولی خدمتکارش در هنگام غروب متوجه شد و او را به بیمارستان البرز برد. پایان زندگی حادثه در ساعت ۱۶:۳۰ بعد از ظهر دوشنبه ۲۴ بهمن ۱۳۴۵ هنگام رانندگی با خودروی جیپ ابراهیم گلستان، در مسیر بین دروس و قلهک خیابان لقمانالدوله ادهم (بعداً شهید کماسایی) چهارراه مرودشت (بعداً شهید سوری) اتفاق افتاد. به گفته ابراهیم گلستان، فروغ قرار بود برای امور فنی فیلمی را به استودیو من (که اکنون در اختیار سیمافیلم است) ببرد. تصادف در مسیر برگشت و در صدمتری استودیو اتفاق میافتد. فروغ به علت اینکه با چند بچه که با بیاحتیاطی به خیابان دویدهاند برخورد نکند، چپ میکند و ماشین جیپ او در جوی بزرگ کنار خیابان میافتد. مستخدمی که همراه فروغ بوده، ابراهیم گلستان را خبر میکند و او را به بیمارستان هدایت که در بیست متری استودیو بود، میبرند اما به این علت که او بیمه کارگری ندارد در آن بیمارستان پذیرفته نمیشود و در نهایت او را به بیمارستان رضا پهلوی (بیمارستان شهدای تجریش) میبرند که در آن بیمارستان فروغ فوت میکند. روز چهارشنبه ۲۶ بهمن جسد او را در امامزاده اسماعیل (زرگنده) شستشو دادند و با حضور خانواده، دوستان و علاقهمندانش در گورستان ظهیرالدوله به خاک سپردند. صادق چوبک، ابوالقاسم انجوی شیرازی، جلال آلاحمد، مهدی اخوانثالث، احمد شاملو، هوشنگ ابتهاج، سیاوش کسرایی، بهرام بیضایی، نجف دریابندری، احمدرضا احمدی و بسیاری دیگر از هنرمندان و نویسندگان در این مراسم حاضر بودند. ناصر تقوایی تصویر بخشهایی از این مراسم را در فیلم مستند فروغ فرّخزاد ۱۳ دی ۱۳۱۳ - ۲۴ بهمن ۱۳۴۵ آوردهاست. سالشمار زندگی فروغ ۱۳۳۶ سفر به آلمان و ایتالیا ۱۳۳۸ سفر به انگلستان جهت مطالعهٔ سینما و امور تشکیلاتی فیلم ۱۳۳۹ بازی در فیلمی مستند، دربارهٔ مراسم خواستگاری، به سفارش مؤسسهٔ فیلم ملی کانادا. ۱۳۳۹ تهیهٔ سومین قسمت فیلم آب و گرما. ۱۳۴۰ سفر مجدد به انگلستان جهت مطالعهٔ امور سینمایی – بازگشت به ایران و تهیهٔ یک فیلم کوتاه برای مؤسسه کیهان با همکاری سهراب سپهری ۱۳۴۱ سفر به تبریز جهت مقدمات فیلمی دربارهٔ جذامیها. ۱۳۴۱ سفر مجدد به تبریز همراه سه تن، اقامت در تبریز به مدت ۱۲ روز و تهیهٔ فیلم خانه سیاه است، دربارهٔ جذامیها. ۱۳۴۲ تهیهٔ فیلمنامه برای فیلمی که هرگز ساخته نشد. ۱۳۴۳ همکاری در فیلم خشت و آینه ساختهٔ ابراهیم گلستان. ۱۳۴۳ ترجمهٔ نمایشنامهٔ ژان مقدس اثر برنارد شاو دربارهٔ زندگی ژاندارک که قرار بود به روی صحنه بیاید و فروغ عهدهدار نقش ژاندارک باشد. ۱۳۴۳ ترجمهٔ سیاحتنامهٔ هنری میلر در یونان به نام ستون سنگی ماروسی. (چاپ نشد) ۱۳۴۳ چاپ برگزیدهٔ اشعار فروغ ۱۳۴۵ سفر مجدد به ایتالیا و شرکت در دومین فستیوال مؤلف. شعر محمد حقوقی زندگی ادبی فروغ را به دو بخش تقسیم میکند: دوره اول (۱۳۳۲ تا ۱۳۳۹) که اسیر، دیوار و عصیان ماحصل آن است و دوره دوم (۱۳۳۹ تا ۱۳۴۵) که تولدی دیگر و ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد را سرود. به گفته وی، شعرهای او در هر دو دوره، «بیزنگار» و «نماینده ذهنیات زنی صمیمی و اصیل» است. به نظر حقوقی، شاعر دوره اول «زنی تنها و معترض» و سرشار از «تلاطم احساسات زنانه و مادرانه» است که در برابر سنتهای اجتماعی و خانوادگی قیام کردهاست. شعرهای فروغ در این دوره در قالب چارپاره است و خط محتوایی آنها عمیق نیست. اما به نظر حقوقی، دوره دوم، بیانگر زنی همچنان تنها ولی با تفکر و تخیلی جهانی است که در قالب آزاد شعر میسراید و شعرهایش خواننده را در عمق به پیش میبرد و به تأمل وامیدارد. مضمون فروغ موضوعاتی را در شعر خود مطرح کرد که به گفته سیروس شمیسا در حدوداً هزار و دویست سال ادبیات فارسی سابقه نداشتهاست؛ مثلاً شاعران کهن کمتر در مورد زندگی خصوصی خود سخن گفتهاند و اگر هم گفتهاند، معلوم نیست صادقانه بوده یا خیر. اما فروغ عاطفه و احساس خود را صمیمانه بیان کردهاست. از طرف دیگر، نگاه زنانه فروغ، به گفته شمیسا، در ادبیات فارسی سابقه نداشتهاست؛ چنانکه شعرهایش بیپرواست اما رکیک نیست. او بر خلاف پروین اعتصامی از شوهر و پدر و فرزند و معشوق خود گفت و از چرخ خیاطی و جارو و آشپزخانه. طرح این مسائل در شعر در ادبیات و اجتماع دوران فروغ، تازگی داشت و از این رو شعرهای فروغ با (به تعبیر شمیسا) پیشداوریهای عجولانه و غیرعلمی مواجه شد؛ در حالی که ادبیات فارسی به این نگرش نیاز داشت. تا قبل از فروغ، معشوق در شعرهای شاعران فارسیزبان، در مقام معشوق زن توصیف میشد. حتی در شعرهای رابعه و مهستی، معشوق مرد چهره مشخصی نداشت و قابل تفکیک از معشوق زن نبود. فروغ، بیشتر و صریحتر از دیگران چهره مرد زمینی را بهعنوان معشوق توصیف کردهاست. از طرف دیگر، معشوقِ شعرهای فروغ، دارای فردیت است؛ در حالی که تا قبل از آن معشوق یک موجود جمعی است و هویت مشخصی ندارد. شمیسا بنمایههای شعر فروغ را در کتاب نگاهی به فروغ فرخزاد فهرست کردهاست. به تعبیر محمد حقوقی، در شعر فروغ بیش از هرچیز، نگرانی و اضطراب، تنهایی و بیهودگی، مسخ و دگردیسی، وحشت و تاریکی موج میزند و همه این مفاهیم با درونمایه اصلی شعر او؛ یعنی «دلهره زوال» پیوند میخورد. شاعر گاه در گرداب زوال گرفتار میشود و تلاش میکند از آن بگریزد و گاه پیروزمندانه بر آن فائق میشود و رویش دوباره خود را به مخاطب نشان میدهد. زبان به گفته سیروس شمیسا، زبان فروغ، زبانی آهنگین، ملایم، صمیمانه و روان است و در عین حال که زبانی ادبی است، به طبیعت کلام عادی بسیار نزدیک است. شعر فروغ سخت عاطفی و مؤثر است و بوی صداقت و صمیمیت میدهد؛ چنانکه خود فروغ از آن با عنوان «شعر صمیمانه» یاد کرده و آن را در مقابل «شعر فاضلانه» نشاندهاست. به عقیده شمیسا، ادبی بودن شعر فروغ از جنس امروزی است و از واژگان و اصطلاحاتی استفاده کردهاست که در زمان خودش مرسوم بوده. به گفته شمیسا، زبان فروغ، در عین حال، زبانی سمبولیک است؛ چون بیش از شاعران دیگر از زندگی خصوصی خود با صداقت صحبت کرده و درنتیجه آگاهانه یا ناخودآگاه وجه سمبولیکی برای واژگان قائل شدهاست. شمیسا از واژگانی مانند حجم، دست و آینه نام میبرد که در شعر فروغ هاله معنایی و کاربردی خاص خود را پیدا کردهاند. محمد حقوقی، همنشین کردن صفتها و مضافالیههای تازه با کلمات را، به خصوص در دوره دوم شاعری (تولدی دیگر به بعد)، از مشخصات زبان فروغ برمیشمارد. م. آزاد، شعر فروغ را دو قِسم میداند؛ یکی حدیث نفس که بداههسراییها و زمزمههای او را تشکیل میدهد و دیگری، حساسیت شدید که موجب دقت سریع و غیرطبیعی به اشیا میشود. قسم دوم، منشأ کشف رابطه در چیزهای ظاهراً بیربط و ایجاد تداعیهای تازه میشود. موسیقی فروغ اهمیت زیادی برای وزن قائل بود و چنانکه سیروس شمیسا گفتهاست، «همه اشعار او وزن دارد اما گاهی نه وزنی که دقیقاً مبتنی بر قواعد عروض شعر کلاسیک باشد.» به گفته وی، همه اشعار فروغ که در قالبهای سنتی و نیمهسنتی (مانند چارپاره) سروده شدهاست و همچنین تعدادی از شعرهای او در قالب نیمایی، از نظر عروضی اشکالی ندارد اما در بعضی از شعرهای نیمایی او، دو وزن در هم آمیخته شده یا به جای بعضی از ارکان عروضی، از ارکان متفاوتی استفاده شدهاست که این امر در عروض سنتی مرسوم نیست. مثلاً در شعر «ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد»، که در وزن مجتث (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن) سروده شدهاست، در جاهایی به جای مفاعلن از مستفعلن، مفاعلُ، مفاعیلن یا فعولن استفاده کرده و در جاهایی نیز مفعولن یا فاعلاتن را به جای فعلاتن نشاندهاست. به گفته شمیسا فروغ که در جایی گفتهاست: «من هیچ اوزان عروضی نخواندهام.»، بدون توجه به نکات فنی مربوط به عروض و با تکیه بر ذوق و حس موسیقایی خود، توانست به عروض فارسی وسعت بیشتری ببخشد و امکان نزدیک شدن شعر و طبیعت گفتار امروزی را فراهم کند. بر خلاف نیما یوشیج و پیروانش از جمله مهدی اخوان ثالث، فروغ برای نوآوری در وزن شعر، فقط به کوتاه و بلند کردن مصراعها از طریق انبساط یا انقباض طولی (یعنی تکرار غیرمساوی ارکان عروضی در مصراعها) اکتفا نکرد؛ بلکه انبساط یا انقباض درونی مصراعها را نیز به کار برد. منظور از انبساط درونی این است که یکی از ارکان عروضی (یا بخشی از آن) در مصراع تکرار شود. بهطور مثال، وزن مصراع «و این غروب بارور شده از دانش سکوت»، مفاعلن (مفاعلن) فعلاتن مفاعلن است. این وزن، نسبت به وزن اصلی (مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن)، رکن «فعلن» را کم دارد (انقباض طولی) و رکن مفاعلن که در پرانتز آمده، تکراری است (انبساط میانی). تاثیرپذیری شاعران ایدهآل فروغ در ابتدای دوران شاعری، به گفته خودش، نادر نادرپور، هوشنگ ابتهاج و فریدون مشیری بودند. به گفته محمد حقوقی، آشنایی با اشعار احمد شاملو و نیما یوشیج در آستانه بیست سالگی، تحولی در نگاه شاعرانه فروغ ایجاد کرد که ماحصل آن کتاب تولدی دیگر و شعرهای بعدی او بود که جایگاه او را به عنوان یک شاعر برجسته و صاحب سبک تثبیت کرد. حقوقی، تأثیر پذیری فروغ از شاملو را نه از حیث محتوا، بلکه به لحاظ زبان میداند. وی وجود واژگان مشترک بین شعرهای این دو شاعر (مانند «خطوط پیکر» یا «نینی چشم») را ناشی از ارتباط کوتاه مدت فروغ با دفتر هوای تازه شاملو دانستهاست و معتقد است بین این دو شاعر هیچ تشابه فکری وجود نداشت. حقوقی یکی از منابع مهم تاثیرپذیری فروغ را تورات میداند؛ چنانکه شعر «آیههای زمینی» از نظر محتوا و شیوه بیان، به تورات شباهت پیدا کردهاست. او از این منظر، شباهت شعر فروغ به شعرهای ادیت سیتول را ناشی از مشترک بودن منبع الهام این دو شاعر میداند: «وقتی خاستگاه دو شعر از دو شاعر از یک منبع بود، دیگر نمیتوان از تأثیر یکی بر دیگری سخن گفت». وی همچنین تجربه سینمایی فروغ، به خصوص حضور در جذامخانه تبریز را از عوامل تأثیرگذار بر شعر او میداند. خود فروغ فرخزاد در نامهای که ابراهیم گلستان، گفتهاست: «ای کاش میتوانستم مثل حافظ شعر بگویم و مثل او حساسیتی داشته باشم که ایجادکننده رابطه با تمام لحظههای صمیمانه تمام زندگیهای تمام مردم آینده باشد.» سبک محمدرضا شفیعی کدکنی، سبک و زبان فروغ فرخزاد را دارای تشخص و استقلال میداند و سه ویژگی برای آن برمیشمارد: اول این که زبان شعر فروغ ساده و نزدیک به زبان محاوره است. دوم این که فروغ قدرت و مهارت زیادی در فراخوانی واژگان دارد و به خوبی و آزادانه آنها را برای بیان دریافت شخصی خود انتخاب میکند و سوم نوآوری او در توسعه وزن عروضی شعر و بهطور خاص، انبساط میانی وزن شعر است که در کتاب تولدی دیگر کاملاً مشهود است. به گفته شفیعی کدکنی، توسعه ارکان عروض در شعر فارسی، در قرن چهارم هجری سابقه داشتهاست، اما به فراموشی سپرده بود. فروغ به نوعی شعر محض گرایش دارد که مسیر خیال و احساس او در شعر، بدون اندیشه قبلی ثبت میشود. او بنیادگذار این شیوه نیست اما به نظر شفیعی کدکنی، «نمونههایی ارجمند» از این نوع شعر از وی بر جای ماندهاست. وی شعر غنایی سادهای را ارائه کردهاست که حد اعلای دریافتهای فردی او، به عنوان یک زن، از روابط عشقی و غریزی است؛ عشقی زمینی و ساده. سیروس شمیسا استفاده از واژگان اروتیک را، حتی به صورت ناخودآگاه، از مختصات سبکی فروغ میداند. با این حال، شعر فروغ به جنبههای اجتماعی هم پرداختهاست؛ چنانکه به عقیده شفیعی کدکنی، شعرهایی مانند «آیههای زمینی»، «عروسک کوکی»، «ای مرز پرگهر» و «دیدار شب» از منظر دریافت اجتماعی با شعر تواناترین شاعران معاصر در این حوزه، مانند احمد شاملو و مهدی اخوان ثالث برابری میکند. تأثیرگذاری به گفته شمیسا، شاعران بسیاری تحت تأثیر زبان فروغ قرار گرفتهاند و از سهراب سپهری نام میبرد که زبانش بیش از دیگران به فروع شبیه است. به گفته شمیسا، از آنجا که سهراب بهترین شعرهای خود را در اواخر عمر فروغ و پس از وی سرودهاست، سهراب تحت تأثیر لحن و زبان فروغ بودهاست. محمد حقوقی نیز به تأثیرگذاری فروغ بر شیوههای بیانی سهراب اشاره کردهاست و در جلد چهارم از مجموعه شعر زمان ما، از قطعهشعرهایی نام میبرد که به زعم وی، الهامبخش سهراب در صدای پای آب بودهاست. ضیاءالدین ترابی مبدع انبساط میانی در وزن را فروغ میداند و میگوید که شاعران همدوره یا بعد از فروغ هم به تناسب و ضرورت از آن استفاده کردهاند. وی در کتاب فروغی دیگر، نمونههایی از اشعار نصرت رحمانی، رضا براهنی، محمدعلی سپانلو، طاهره صفارزاده، منوچهر آتشی و شاعران دیگر را فهرست کرده که از این شگرد استفاده کردهاند. محمد حقوقی همچنین به تأثیر منفی فروغ بر شاعران جوان و به خصوص شاعران زن در دهه ۱۳۴۰ اشاره کردهاست. آثار مجموعه شعر ۱۳۳۱ - اسیر، شامل ۴۳ شعر ۱۳۳۵ - دیوار، شامل ۲۵ قطعه شعر ۱۳۳۶ - عصیان، شامل ۱۷ شعر ۱۳۴۱ - تولدی دیگر، شامل ۳۵ شعر ۱۳۴۲ - ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد، شامل ۷ شعر فیلم ۱۳۴۱ - خانه سیاه است تحلیل و بازخورد نقد شعر بخشی از نقدی که به شعرهای فروغ فرخزاد شدهاست، متوجه سه دفتر شعر اول او؛ یعنی اسیر، دیوار و عصیان است. محمد حقوقی، حدود نیمی از شعرهای این سه دفتر را، از لحاظ تصویر و ترکیب و فکر و محتوا، شاعرانه و خاص فروغ میداند اما نیم دیگر اشعار را «حرفهای مستقیم منظوم» قلمداد کردهاست که اگر وزن از روی آنها برداشته شود، «نثرِ صِرف» خواهد شد و معتقد است که نمیتوان آنها را «شعر» نامید. سیروس شمیسا یکی از نقصهای شعر فروغ را «اضطراب سبک» عنوان میکند؛ در این معنا که شاعر در میانه شعری که با زبان امروزی سروده شدهاست، از ترکیبات واژگانی کهن، مخففهای شعری قدیمی یا از دستور زبان کهن استفاده میکند که سنخیتی با شعر امروز ندارد. به گفته شمیسا، فروغ از آنجا که بنیان اشعار خود را بر استفاده از زبان کهن یا تلفیق زبان امروز و قدیم قرار نداده بود و زبانش زبان امروز بود، مجوزی برای استفاده از واژگان و دستور زبان کهنه نداشت. اما با این حال، در شعرهای او اضطراب سبک، هرچند بسیار کمتر از شاعران نوگرای دیگر، اما به چشم میخورد. وی مثالهایی از این نقصان را در کتاب نگاهی به فروغ فرخزاد ذکر کردهاست که از آن جمله، استفاده از فرم مخفف «کز» به جای «که از» در بعضی از مصراعهای شعری است. محمد حقوقی، اشعار فروغ را در زمره شعرهای «حرفی» و «غیرساختمند» میداند؛ به این معنا که خواننده را تنها بر یک مسیر مستقیم پیش میبرد و با کمک گرفتن از تصویرسازی، حرفهای بندهای دیگر شعر را عینیت میبخشد. به عقیده حقوقی، از میان شعرهای غیرساختمند معاصر، تنها اشعار فروغ است که آغاز و پایانی بجا دارد و خواننده پس از پس از خواندنش، درست در جایی متوقف میشود که حرکت طبیعی شعر به پایان رسیدهاست. عبور از سنت شفیعی کدکنی معتقد است که در دوران معاصر، روشنفکران زیادی برای عبور از سنت و حرکت به سمت مدرنیته تلاش کردهاند؛ استدلال کردهاند، شعار دادهاند یا آثار هنری خلق کردهاند اما بیش از همه، تصویرهایی که فروغ از گسستن خویش ارائه کردهاست، مخاطب را از سنت دور میکند و رهایی میبخشد. وی معتقد است که عالیترین جلوه رهایی از سنت در نیمه دوم قرن بیستم در ایران، در شعر فروغ متجلی میشود و فروغ را از معدود چهرههای معاصری میداند که عنوان «روشنفکر» را میتوان به کمال به او نسبت داد. به گفته محمد حقوقی، فروغ، شاعری «منسرا» است؛ به این معنا که آشکارا و گستاخانه حرف خود را میزند و با سنت ضدیت میکند. به عقیده حقوقی، «منِ» فروغ در دوره اول شاعریاش، شخصی و ایرانی است اما در دوره دوم شاعری، به «منِ» اجتماعی و جهانی بدل میشود. حالات روحی سایه اقتصادینیا با تطبیق شواهد شعری و دادههای زندگینامهای کوشیدهاست پارهای از نشانههای ابتلای احتمالی فروغ فرخزاد به اختلال دوقطبی را نشان دهد. اقتصادینیا در جستار «فروغ فرخزاد: شخصیتی دوقطبی؟» نوشتهاست: این جستار با نقل قولی از یدالله رؤیایی به پایان میرسد که حالات متضاد روحی فروغ فرخزاد را وصف کردهاست: سانسور فروغ فرخزاد در دوران زندگیاش در دوره حکومت محمدرضا شاه پهلوی سانسور نشد، اما پس از مرگش آثار او در دورههای مختلفی سانسور شدند. با توجه به اینکه تطور احوال وجودی فروغ در طی دوران کوتاه زندگی خود به ما نشان میدهد که او به تقدیر و سرنوشت از پیش شکلگرفته برای خود راضی نبود و با جسارت و آزادی اراده در جهت تغییر ماهیت و نحوه تفکر و شخصیت خود گام برداشت، با توسل به اصل محوری اصالت وجود بر ماهیت مکتب اگزیستانسیالیسم و اشعار مکتوب او در دفاتر پنجگانهاش میتوان خوانشی اگزیستانسیالیستی از زیست جهان فروغ داشت. الهام و بازآفرینی ناصر صفاریان در سال ۱۳۸۱ سه فیلم مستند با نامهای جام جان، اوج موج و سرد سبز دربارهٔ فروغ ساخت که در آن با افراد زیادی همچون کاوه گلستان، بهرام بیضایی، فریدون مشیری، امیرمسعود فرخزاد (برادر فروغ)، مادر فروغ و کسان دیگری گفتوگو شدهاست. همچنین در این فیلم عکسهای منتشرنشده بسیاری از فروغ به نمایش گذاشته شدهاست. غادة السمان، شاعر مشهور سوری، گفته «معتقد است از فروغ در اشعارش الهام گرفتهاست». در سال ۲۰۱۱ میلادی یک گروهِ زیرزمینیِ موسیقی به نامِ اولد فرندز (Old Friends) دو ترانه روی اشعارِ فروغ فرخزاد اجرا کرد: «من تو باشم تو» و «پرنده مردنی است». سالِ ۲۰۱۳ آربی موسسیان، خوانندهٔ همین گروه، آهنگی به نامِ «نهایت شب» برای یکی از اشعارِ فروغ فرخزاد اجرا کرد. به کار رفتن آثار در رسانهها ترانهها عاشقانه (از دفتر تولدی دیگر)، آلبوم پنجره، معین این چه عشقیست (دیدار تلخ، از دفتر اسیر)، آلبوم پرواز، معین اندوه، فرزاد فتاحی فروغ، علیرضا قربانی کجاست خانه باد، پیمان خازنی نگاه کن، جهان قشقایی و امید نعمتی (گروه پالت) رمیده، شکیلا به علی گفت مادرش روزی (از دفتر تولدی دیگر)، آلبوم نقاب، علی هاتف هستی (تولدی دیگر از دفتر تولدی دیگر)، هاله غفوری اسیر (تکآهنگ با نام اثیر) (از دفتر اسیر)، فرشاد رمضانی ترانههای احمد ظاهر این چه عشقیست که در دل دارم (دیدار تلخ، از دفتر اسیر)، افغان موزیک آلبوم ۱ میروم خسته و افسرده و زار (وداع، از دفتر اسیر)، افغان موزیک آلبوم ۶ تو را افسون چشمانم (دعوت، از دفتر اسیر)، افغان موزیک آلبوم ۱۰ از تنگنای محبس تاریک (در برابر خدا، از دفتر اسیر)، افغان موزیک آلبوم ۱۰ این شعر را برای تو میگویم (شعری برای تو، از دفتر عصیان) آریانا موزیک آلبوم ۱ مرگ من روزی فرا خواهد رسید (بعدها، از دفتر عصیان) آریانا موزیک آلبوم ۱ آلبوم شیدایی درون ۱ و ۲ (دگردیس)، فرشاد رمضانی آفتاب میشود (از دفتر تولدی دیگر) بعدها (از دفتر عصیان) گذران (از دفتر تولدی دیگر) پوچ (از دفتر عصیان) آغاز فصل سرد (از دفتر ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد...) آن روزها (از دفتر تولدی دیگر) روی خاک (از دفتر تولدی دیگر) یادداشتها پانویس منابع پیوند به بیرون اهالی تفرش اهالی تهران ایرانیتبارها درگذشتگان ۱۳۴۵ درگذشتگان ۱۹۶۷ (میلادی) درگذشتگان حادثه رانندگی در ایران زادگان ۱۳۱۳ زادگان ۱۹۳۵ (میلادی) شاعران زن اهل ایران شاعران زن فارسیزبان شاعران سده ۲۰ (میلادی) اهل ایران شاعران فارسیزبان کارگردانان زن فیلم اهل ایران کارگردانان زن فیلم کارگردانان فیلم اهل ایران گلچینشناسان مدفونان در گورستان ظهیرالدوله مستندسازان اهل ایران مستندسازان زن نویسندگان زن اهل ایران نویسندگان زن سده ۲۰ (میلادی)


text: یکتاپرستی یا توحید به معنی باور به وجود تنها یک خدا و قادر مطلق است. تعریف اصطلاح دینی توحیدمترادف با اصطلاح فلسفی یگانهگرایی (مونیسم)نیست. مورد اخیر به این دیدگاه اشاره دارد که همه چیز موجود در گیتی سرانجام از یک جوهر سرشته شدهاست و همه پدیدهها تنها نمودهایی از یک جوهر واحد هستند - یعنی اینکه فقط یک نوع واقعیت وجود دارد. برای توحید دو واقعیت اساساً متفاوت وجود دارد: خدا و جهان. خداوند در توحید به عنوان خالق جهان و انسان تصور میشود. خداوند نه تنها جهان طبیعی و نظم موجود در آن را آفریدهاست، بلکه نظم اخلاقی را که بشریت باید با آن منطبق باشد و بهطور ضمنی در نظم اخلاقی، نظم اجتماعی را آفریدهاست. همه چیز دست خداست. خدای توحید، همانطور که در ادیان توحیدی بزرگ - یهودیت، مسیحیت و اسلام - یک خدای شخصی است. از این نظر، خدای یگانه توحید با تصوری که در برخی ادیان غیر توحیدی از الوهیت غیرشخصی یا وحدت الهی وجود دارد که در سراسر جهان، از جمله خود بشریت رسوخ میکند، در تقابل قرار میگیرد. انواع توحید انحصاری در «توحید انحصاری»فقط یک خدا وجود دارد. خدایان دیگر یا اصلاً وجود ندارند یا حداکثر، خدایان یا شیاطین کاذب هستند - یعنی موجوداتی که وجودشان تأیید شدهاست اما نمیتوان آنها را از نظر قدرت یا هیچ راه دیگری با خدای یگانه و حقیقی مقایسه کرد. این جایگاه در اصل جایگاه یهودیت، مسیحیت و اسلام است. در حالی که در کتاب مقدس عبری (عهد عتیق) خدایان دیگر در بیشتر موارد هنوز به عنوان خدایان دروغین شناخته میشدند، در یهودیت بعدی و در مسیحیت که از نظر الهیاتی و فلسفی توسعه یافت، تصور از خدا به عنوان یکتا و یگانه پدیدار شد و خدایان دیگر اصلاً وجود ندارد. توحید انحصاری در تقابل کامل با موقعیت افراطی «شرک نامحدود»وجود دارد، به عنوان مثال، در ادیان کلاسیک یونان و روم: خدایان مختلف نامها و شکلهای خاص خود را دارند. تعداد خدایان زیاد و اصولاً نامحدود است. در مقام و قدرت بین خدایان، عملکرد و حوزه نفوذ تفاوتهایی وجود دارد، اما همهٔ آنها به یک اندازه الهی هستند. در واقع یک پانتئون منظم وجود دارد. در شرک نامحدود، تعداد خدایی که واقعاً پرستش میشوند به ندرت از چند صد خدا در یک دین بیشتر میشود، اما در تئوری، مانند هند، میلیونها و میلیونها خدا ممکن است وجود داشته باشند. توحید فراگیر توحید فراگیر وجود تعداد زیادی از خدایان را میپذیرد، اما معتقد است که همه خدایان اساساً یکسان هستند، به طوری که تفاوت چندانی نمیکند یا فرقی نمیکند که تحت کدام نام یا بر اساس کدام آیین یک خدا یا الهه خوانده میشود. چنین تصوراتی مشخصه ادیان هلنیستی دوران باستان بود. تکخداگزینی تکخداگزینیبرای اشاره به پرستش یک خدای منفرد، در عین پذیرش وجود یا امکان وجود خدایانی دیگر، به کار گرفته شد. تکپرستی تکپرستی اعتقاد به وجود چندین خدا است اما با پرستش متداوم تنها یک الهه یا ربالنوع یا خدا. عبارت تکپرستی (monolatry) احتمالاً اولین بار توسط یولیوس ولهاوزن استفاده شده باشد. تکپرستی با هنوتئیسم باوری دینی که در آن باورمند یک خدا را میپرستد، بدون این که امکان پرستش خداهای متفاوتی با اعتبار برابر توسط دیگران را منکر شود، نیز متفاوت است. توحید متکثر در «توحید متکثر»، خدایان مختلف پانتئون، بدون از دست دادن استقلال خود، در عین حال مظاهر یک جوهر الهی تلقی میشوند. تفکر تثلیث یا سهگانه باوری در مسیحیت شباهت زیادی به طرز تفکر توحید متکثر دارد. دوگانهباوری برخی از ادیان به ثنویت یا دوگانهباوری اعتقاد دارند: آنها گیتی را شامل دو اصل اساسی و معمولاً متضاد میدانند، مانند خیر و شر یا روح و ماده. تا آنجا که به مفهوم خدا و ضد خدا به جای دو خدا برخورد میشود، این نوع دین را میتوان گونه ای دیگر از توحید دانست. مهمترین مصداق ثنویت در یک دین، دین ایرانی زرتشتی است. تاریخچهٔ کلی تاریخچه کلی یکتاپرستی را زیگموند فروید در کتاب موسی و یکتاپرستی به وسیلهٔ تحلیل روانشناسی به اثبات میرساند و به این نتیجه میرسد که یکتاپرستی از مصر وارد میانرودان شده و موسی پیامبر قوم یهود، مصری بودهاست. در مزدیسنا عناصرِ مزدَیَسنا یکتاپرستانه هستند. در یهود تکخداپرستی، آموزهٔ اصلی تورات، کتاب مقدس یهودی، است. تورات، خدا را با نام خاص یهوه میخواند. کتاب مقدس یهودی از تورات و همچنین کتب سایر انبیا تشکیل شدهاست. یهودیان مجموعهٔ این کتب را تنخ مینامند. مسیحیان این کتابها را به همان اندازه مقدس شمرده و در کتاب مقدس خود، آنها را با عنوان عهدقدیم دستهبندی میکنند. در تورات، نام ابرام یا ابراهیم به عنوان نخستین یکتاپرست آمدهاست و با خدایان کهن که به شیوهٔ اشباح و مجسّمههای سنگی یا چوبی بودند، مخالفت نمود. لازم است ذکر شود که تورات از پنج بخش تشکیل شده به نامهای پیدایش، خروج، لاویان، اعداد و تثنیه. در تورات مکتوب است: در تورات، بخش خروج، خدای عبرانیان غیور نام گرفتهاست: و نیز آمدهاست: همچنین در تورات مکتوب است: و این ذکر معروف به شَمَع است که هر کودک یهودی ابتدا آن را یادمیگیرد و هر یهودی روزی یکبار در مناجات صبح خود آن را میگوید. در دورهای که یهودی یا اسفار تورات نگاشته شده بودند؛ هنوز تأکیدی نمیشد که فقط یهوه وجود دارد و دیگر خدایان دروغین هستند، بلکه تأکید بر غیرت و حسادت خدای عبرانی بود که نمیتوانست تحمّل کند که قوم او به خدایان دیگر سجده کنند. علاوه بر این در تورات مکتوب است: همچنین: پس از دوران تبعید، هنوز در معبد یهوه در اورشلیم چندخدایی پنهان در بین سران قوم اسرائیل رایج بود. در کتاب حزقیال (یکی از کتب تنخ یا عهدقدیم) آمدهاست: در مسیحیت تکخداپرستی مهمترین حکم کتاب مقدس مسیحی است. عیسی مسیح در انجیل به صراحت ایمان به یگانگی خداوند را به عنوان مهمترین حکم خداوند مینامد: در انجیل مرقس مکتوب است: «... از او پرسید: "از همهٔ فرمانها، مهمترین کدام است؟". عیسی پاسخ داد: "اول این است: بشنو ای اسرائیل، خداوند، خدای ما، خداوند یگانه است"» همجنین در ادامهٔ همین بخش: «و کاتب (یهودی) به او (عیسی) گفت: "بسیار خوب ای استاد، تو راست گفتی، او یگانه است و جز او نیست و محبّت کردن او با تمام قلب و تمام فهم و تمام قدرت..."» در ادامهٔ همین بخش انجیل انچنین میگوید: «و عیسی چون دید خردمندانه پاسخ دادهاست به او گفت: «تو از ملکوت خدا دور نیستی»...» در اسلام تکخداپرستی اولین رکن دین اسلام است. آیات قرآن به شدّت توحیدی میباشد، به صورتی که یکی از سورههای آن به نام توحید نام گذاری شدهاست و موضوع آن یگانگی خداوند میباشد: و یادآوری میکند که با فرزندان آدم پیمان گرفته شدهاست که تنها خدا را بپرستند و عبادت خدا را تنها راه رستگاری میداند: قرآن تکخداپرستی را شرط لازم برای بخشیده شدن در روز قیامت معرفی میکند: همچنین قرآن مسیحیان و پیروان دیگر ادیان را به خاطر پرستش غیر از خدا سرزنش میکند و او را منزه از هر شریک دیگری میداند: قرآن، انسان را بهطور ذاتی یکتاپرست میداند: همچنین عبارت «لا اِلهَ اِلا الله» ذکر تهلیل (خدایی جز خدای یگانه (الله) نیست) اولین بخش از شهادتین میباشد که در اذان و نمازهای مسلمانان، هر روز تکرار میشود. همچنین کسانی که میخواهند مسلمان شوند، باید این عبارت (شهادتین) را بگویند. جستارهای وابسته یکتاپرستی در دین اسلام شرک یادداشتها پانویس منابع Wikipedia contributors, "Monotheism," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Monotheism&oldid=191982037 (accessed February ۱۹، ۲۰۰۸). ادیان در اسرائیل و یهودیه باستان پرستش فلسفه دین مفاهیم خدا


text: توحید در عربی به معنی تکخداپرستی است و اینگونه باور، بنیادیترین اصل اعتقادی در اسلام و به معنای یکتا و بیمانند دانستن خدا و همچنین بیشریک بودن او در آفریدن جهان هستی است. نخستین جملات محمد، پیامبر اسلام، در آغاز فراخواندن مردم به اسلام، حاوی گواهی دادن بر یکتایی خدا و پرهیز از چندخداپرستی بودهاست. توحید همچنین در قرآن و روایات نقل شده از امامان شیعه، مورد توجه قرار گرفته و سورهٔ توحید در همین موضوع است. در فرهنگ اسلامی تکخداپرستی امری بایسته و چندخداپرستی نکوهیده اعلام شدهاست. چندخداپرستی را در اسلام شِرک مینامند که در متون و گفتمان اسلامی بار منفی زیادی دارد. متکلمان مسلمان برای تکخداپرستی مراتبی برشمردهاند، از این قرار: توحید ذاتی (تکخدایی سرشتین) به معنای باور به یگانگی ذات خدا. توحید صفاتی (تکخدایی ویژگیها) به معنای یکی بودن ذات الهی با صفات او. توحید افعالی (تکخدایی کرداری) به معنای آنکه تمام نیرو ها وحرکات در جهان از یک ذات است. توحید عبادی (تکخدایی نیایشی) به معنای آنکه جز خدا کسی سزاوار پرستش نیست. این موارد، چهار مرتبه در باور به توحید است که اولین مرتبهٔ آن توحید ذاتی و بالاترین مرتبه، توحید افعالی است. روحانیان شیعه، در آثار فراوانی به مسئله تکخداپرستی پرداختهاند؛ برخی از این کتابها بهطور مستقل دربارهٔ توحید است و برخی دیگر، بخشی دربارهٔ توحید دارند. (کتاب التوحید شیخ صدوق، گوهر مرادعبدالرزاق لاهیجی، الرسائل التوحیدیه علامه طباطبایی و توحید مرتضی مطهری، از این موارد است). گروهی از اهل سنت ازجمله ابن تیمیه، محمد بن عبدالوهاب و عبدالعزیز بنباز، اعتقاد به شفاعت و توسل به پیامبران و اولیای الهی پس از مرگ آنان را از نشانههای چندخداپرستی و عدم باور به توحید عبادی دانستهاند. شیعیان در پاسخ میگویند که بر خلاف بتپرستان، پیامبر را ربّ و زمامدار هستی نمیدانند و قصدشان از تکریم پیامبران و اولیای الهی، تقرب جستن به پروردگار از طریق آنهاست. پیشینه در قرآن قرآن انسان را بهطور ذاتی و از ابتدا یکتاپرست میداند: از دیدگاه قرآن، تکخداپرستی یا چندخداپرستی (شرک) در زندگی انسان نقش اول را برعهده دارد؛ زیرا کردار و رفتار انسان، نمود باور و اندیشه او است. گونهها توحید ذاتی توحید صفاتی توحید افعالی توحید عبادی توحید خالقیت توحید در ربوبیت توحید مالکیت توحید حاکمیت توحید در قانون گذاری یگانگی سرشتین طبق گفته کتاب مقدس مسلمانان قرآن و روایات اسلامی، بر یگانه بودن و بیهمتایی الله و تعددناپذیری سرشتین او تأکید شدهاست. از جمله آیات قرآن در اینباره عبارتند از: خدا گواهی میدهد که معبودی جز او نیست و فرشتگان و صاحبان دانش گواهی میدهند، در حالی که خدا در تمام عالم به عدالت قیام دارد؛ معبودی جز او نیست که هم توانا و هم حکیم است. بر طبق این آیه خدا، فرشتگان و عالمان بهطور واضح بر توحید شهادت میدهند. در آیه ای دیگر آمدهاست: بگو: خدا، یکتا و یگانه است؛ خدای صمد، نه کس را زاده، نه زاییده از کس و برای او هیچگاه شبیه و مانندی نبودهاست. یگانه بودن آفریننده توحید در خالقیت (یگانه بودن آفریننده) بدین معناست که در عالم، آفریدگاری جز الله، وجود ندارد و هر موجودی که لباس هستی پوشیده، آفریده اوست. بنابر گفته مسلمانان، علاوه بر قرآن، خرد آدمی نیز بر این یکتا بودن گواهی میدهد.قرآن در این باره میگوید: «بگو خدا خالق همه چیز است و او است یکتا و پیروز.» اسلام، تکآفرینندگی را به معنای نفی اصل علیت در نظام هستی نمیداند. بر پایه دیدگاه اسلام، وجود علت و نیز علیت اشیا، از مظاهر اراده خدا بهشمار میروند و خداست که به خورشید و ماه گرمی و درخشندگی عنایت کردهاست و هرگاه بخواهد این ویژگی را از آنها میگیرد از این رو آفریدگار یکتا و بی همتاست. قرآن نظام علیت را در عالم تأیید میکند: «خدا همان کسی است که بادها را میفرستد، تا ابرهایی را به حرکت درآورند، سپس آنها را در پهنه آسمان آن گونه که بخواهد میگستراند و متراکم میکند.» یگانه بودن در گرداندن امور توحید در ربوبیت، به معنای آن است که تنها الله در اداره و تدبیر و کارگردانی جهان و انسان مؤثر است. همچنین به معنای مردود دانستن هر نوع اندیشه تدبیر مستقل از اجازه الهی برای غیر خدا است. یگانگی تکوینی مقصود از توحید تکوینی، کارگردانی جهان آفرینش است، بدین معنا که اداره جهان هستی، همانند ایجاد و احداث آن، فعل خداوند یکتا است. در کارهای بشری تدبیر از احداث، تفکیکپذیر است؛ برای مثال فردی کارخانه میسازد و دیگری آن را اداره میکند؛ ولی در عالم آفرینش، آفریدگار و کارگردان یکی است، و نکته آن، این است تدبیر جهان جدا از آفرینشگری نیست. درواقع این دیدگاه میکوشد که آفریننده و ادارهکننده را یکی بگیرد و با تفکیک آن مخالف است. یگانه بودن قانونگذار توحید تشریعی به این معنا است که: «قانونگذاری و تشریع فقط ویژه خدا است.» زیرا کسی که میتواند زمام امور زندگی بندگان خدا را به دست گیرد جز خدا نیست. این دیدگاه با توجه به اینکه خدا را دارای وجود و یکتایی میداند تصریح میکند: «انسان خواهان زندگی اجتماعی است و هر اجتماعی نیازمند قانون است.» چگونگی تکخداپرستی آمدهاست گروهی نزد محمد آمدند و از او خواستند خداوند را برای ایشان توصیف نماید. در پاسخ سؤال کنندگان سورهٔ توحید نازل شد: معنای توحید ذات، این است که خدا یکی است و دومی برای او تصوّر نمیشود؛ به بیان دیگر ذات خدا هیچگونه شبیه و مثل و نظیر ندارد؛ و از هر جهت یکتا و بیهمتا است. وینسنت کرنل، اسلام پژوه، در شرح مفهوم توحید در اسلام جملات زیر را از علی بن ابیطالب نقل میکند: از دیدگاه قرآن، یکتاپرستی شرط لازم برای بخشیده شدن در روز قیامت است: جستارهای وابسته لا اله الا الله الله تکخداپرستی مراتب توحید یادداشت پانویس منابع کتابشناسی الاعتقادات شیخ محمد بن علی بن بابویه القمی (الصدوق) التوحید شیخ محمد بن علی بن بابویه القمی (الصدوق) پیوند به بیرون توحید، وبگاه حوزه جهانبینی توحیدی و توسعه - از وابستگی به پیوستگی اصول دین اسلام اصطلاحات اسلامی الهیات تشیع الهیات اسلامی مفاهیم خدا خدا در اسلام یکتاپرستی


text: نظامیگری یا میلیتاریسم باور یا خواست یک دولت یا ملت است؛ به اینکه یک حکومت باید توانمندی نظامی خود را قوی نگهدارد و از آن برای گسترش منافع و/یا ارزشهای ملی خود، استفادهٔ تهاجمی کند. همچنین میتواند بهمعنای افتخار به ارتش و آرمانهای طبقهٔ نظامی و «نفوذ نیروهای مسلح در اداره یا سیاست دولت» باشد (همچنین ببینید: ارتشسالاری و خونتای نظامی). نظامیگری رکنی مهم در ایدئولوژیهای توسعهطلبانه یا امپریالیستی بسیاری از ملتها در طول تاریخ بودهاست. برخی از دولت/ملتهایی که به نظامیگری متهم شدهاند؛ امپراتوری آشور باستان، دولتشهر اسپارت، امپراتوری هخامنشی ایران امپراتوری روم، آزتکها، امپراتوری مغول، پادشاهی زولو، پادشاهی پروس، دودمانهای هابسبورگ/هابسبورگ-لورن، امپراتوری عثمانی، امپراتوری ژاپن، امپراتوری روسیه، شوروی، چین، کره شمالی، عربستان سعودی، اسرائیل، ایران، عراق بعثی، لیبی، آمریکا، آلمان نازی، امپراتوری ایتالیا در دوران بنیتو موسولینی، امپراتوری آلمان، امپراتوری بریتانیا و امپراتوری اول فرانسه. جستارهای وابسته جینگوئیسم ارتشسالاری منابع جامعهشناسی نظامی راهبرد نظامی نظریههای سیاسی


text: لَشکَر — یگانی راهکنشی که دارای تجهیزات و تسلیحات لازم برای اجرای عملیات رزمی است و بزرگتر از تیپ یا هنگ و کوچکتر از سپاه است. لشکر یا به فارسی افغانستان فرقه، یکی از یگانهای بزرگ ارتش است. لشکر دارای تجهیزات و تسلیحات لازم برای اجرای عملیات رزمی است و بزرگتر از تیپ یا هنگ و کوچکتر از سپاه است. لشکر شامل ۱۰٬۰۰۰ الی ۲۰٬۰۰۰ سرباز میشود. در بیشتر ارتشها یک لشکر از چند تیپ تشکیل میشود. لشکرها بهطور معمول بهوسیلهٔ اعداد ترتیبی نامگذاری میشوند (برای نمونه لشکر ۷۷ خراسان). همچنین ردههای گوناگون به نام آنها افزوده میشود مانند؛ «پیاده»، «زرهی»، «موتوریزه» و ... در ایران معمولاً فرمانده یک لشکر درجهٔ سرتیپ دومی دارد هر چند که دارای جایگاه سرلشکری است. در ارتش آمریکا معمولاً ۲ لشکر با هم تشکیل یک سپاه را میدهند و هر لشکر معمولاً از ۲-۴ تیپ تشکیل شده است. پیشینه لشکر همچون یگان رزمی نخستین بار در سپاه شاهنشاهی هخامنشی (۵۵۰ — ۳۳۰ پیش از میلاد) پدید آمده و «بیوره» () نامیده میشده و آن را «بیورهپتی» ( «بیوربد») فرماندهی میکرده است. هر بیوره از ۱۰ هزاره () تشکیل میشده و ۱۰،۰۰۰ سرباز را در بر میگرفتهاست. در سپاه اشکانیان (۲۵۰ پیش از میلاد — ۲۲۴ میلادی)، که سازمان ردهبندی دهدهی سپاه هخامنشیان را به کار گرفته بوده، بیورهها «گُند» (() «لشکر؛ گروه، دسته»> > ایرانی باستان: -vr̥nda* «لشکر؛ سپاه») نام گرفته و فرماندهان آنها «گُندسالار» () خوانده میشدهاند. در سپاه ساسانیان (۲۲۴ — ۶۵۱ میلادی) نیز همین ردهبندی و نامگذاری به کار میرفته، ولی هر گُند از ۵ درفش () تشکیل میشده، که هر کدامی ۱۰۰۰ سرباز را در بر میگرفتهاست. فرمانده گُند در سپاه ساسانیان نیز گُندسالار () نامیده میشد. اما از میانههای سدۀ پنجم میلادی در کنار اصطلاح «گُند» اصطلاح «لشکر» ( > «محافظتکننده» > «پاسداری کردن») نیز به کار میرفته است. اصطلاح «لشکر» در آثار ادبی فارسی، بویژه «شاهنامه»، بسیار به کار رفته است. چنانچه، فردوسی گفته: برو با سپاهی به کردار کوه، گزین کن ز گُردان لشکر گروه. در سپاه سامانیان، غزنویان و سلجوقیان فرمانده لشکر را «سالار لشکر» و «امیر لشکر» میگفتند. چنانچه، «سالار لشکر» در «شاهنامه» بارها به کار رفته و از بافتار چنین بر میآید، که آن منصبی پایینتر از سپهسالار بوده و مقام جانشینی داشتهاست: سپه را به سالار لشکر سپرد، برفت و جهاندیدگان را ببُرد. فرهنگستان ایران با پیشنهاد انجمن واژهگزینی ارتش در سال 1314 «لشکر» را جایگزین وامواژههای ترکی-مغولی «تومان» و فرانسوی «دیویزیون» () و «سرلشکر» را جایگزین «امیر تومان» کرد. جستارهای وابسته لشکر پیادهنظام (ورماخت) منابع لشکر واحدها و تشکیلات نظامی بر پایه اندازه واژگان نظامی


text: گروهان یگانی نظامی که از دو یا چند دسته تشکیل شده است. گروهان معمولاً از ۷۰ تا ۲۰۰ سرباز را در بر میگیرد. فرماندهِ یک گروهان، معمولاً درجهٔ سروانی دارد. هر گروهان خود معمولاً به سه تا شش دسته بخش میگردد. چند گروهان با هم تشکیل یک گردان میدهند. منابع واحدها و تشکیلات نظامی بر پایه اندازه سازمانهای نظامی استونی واژگان نظامی


text: سروان درجهای افسری در نیروهای مسلح و نهادهای نظامی، انتظامی و امنیتی است، که جایگاهی پایینتر از سرگرد و بالاتر از ستوان دارد. سروان در نیروهای مسلح معمولاً سمت فرماندهی گروهان را دارد، که یگانی تاکتیکی است، که از دو یا بیشتر دسته تشکیل شده و بخشی از گردان یا یگانی جداگانه است و معمولاً از ۱۰۰ تا ۴۰۰ سرباز تشکیل شدهاست. واژهشناسی سروان از «سر» و «-وان» (گونهای دیگر از پسوند -بان به معنای نگهبان») ساخته شده و لفظاً به معنای «سردار، سرور» است. پیشینه سروان همچون سمت نظامی نخستین بار در سپاه هخامنشیان (۵۵۰ — ۳۳۰ تا میلاد) پدید آمده و «سدهبد» (پارسی باستان: -θata-pati*) نامیده میشد و فرمانده «سده» (پارسی باستان: -θata*) بوده است. هر سده از ۱۰ دهه (پارسی باستان: -daθa*) تشکیل میشد و صد سرباز را در بر میگرفت. در سپاه اشکانیان (۲۵۰ تا میلاد — ۲۲۴ میلادی)، که سازمان ردهبندی دهدهی سپاه هخامنشیان را به کار گرفته بود، سده «وست» () نام گرفته و فرمانده آن «وستسالار» () خوانده میشد. در سپاه ساسانیان (۲۲۴ - ۶۵۱ میلادی) نیز همین ردهبندی به کار میرفته، ولی این یگان «وشت» () خوانده میشده و ۵۰۰ سرباز را در بر میگرفته و فرماندهش «وشتسالار» () نامیده میشده است که با سروان برابر بود. در دورهٔ پهلوی اول، این درجه را «سلطان» مینامیدند. در فارسی دری افغانستان برای درجهٔ سروان واژهٔ «تورن» و برای سروان بلندپایهتر جکتورن بهکار میرود. نام و نشان درجۀ سروانی در نیروهای مسلح برخی از کشورهای جهان جستارهای وابسته درجههای نظامی ایران منابع واژههای نو فرهنگستان ایران تا پایان سال ۱۳۱۸، تهران، نشر ابن سینا، ۱۳۱۹ خ. درجات ارتش ایران درجات نظامی استرالیا درجات نظامی ایرلند درجات نظامی پاکستان درجات نظامی روسیه درجات نظامی سنگاپور درجات نظامی سوئد درجات نظامی کانادا درجات نظامی هند عنوانها در ایران واژگان نظامی


text: سازمان نظامی یا یگان ارتشی راهی است برای سازماندهی نیروهای مسلح کشور به منظور توانمندسازی آنها در جهت دستیابی به سیاست پدافند ملی. در برخی از کشورها نیروهای شبهنظامی نیز به نیروهای مسلح کشور ضمیمه میشوند. نیروهای مسلحی همچون نیروهای شورشی که جزو نظام یا سازمانهای شبهنظامی نیستند از سازمانهای نظامی رسمی یا مخصوص به خود تقلید میکنند. یگان ارتشی سازمانی است در درون نیروهای مسلح. هر یگان میتواند چندین سرباز، ناو، نفربر یا هواگرد را در بر بگیرد. هر سه نیروی زمینی، هوایی و دریایی بهطور پایگانی به گروههای گوناگون بزرگ و کوچکی بخش شدهاند. این یگان بندیها به مدیریت بهتر کارکردی، تاکتیکی و اداری نیروهای مسلح یاری میرساند. به شیوه تقسیم این یگانها در نبردگاه یا محل رزمایش، آرایش نظامی میگویند. تشکیلات نظامی مبتنی بر سلسله مراتب است. استفاده از درجههای رسمی در یک ساختار سلسله مراتبی در ارتش روم عمومیت پیدا کرد. در زمان کنونی، کنترل اجرایی، مدیریت و ادارهٔ سازمانهای نظامی معمولاً در دولت و از طریق یکی از وزارتخانهها به نام وزارت دفاع یا وزارت جنگ انجام میشود. این وزراتخانه نیز آن دسته از نیروهایی را که مسئول نبرد، پشتیبانی رزمی و پشتیبانی خدماتی یگانها هستند را مدیریت میکند. کنترل اجرایی، مدیریت و اداره سازمانهای نظامی معمولاً در کشورهای مردمسالار، کنترل اجرایی سازمان نظامی ملی توسط مردم و از طریق رهبران سیاسی منتخب انجام میشود. وزیر دفاع نیز معمولاً مستقیماً عهدهدار این مسئولیت میشود. (در سیستم دموکراسی ریاستی همچون ایالات متحده، رئیسجمهور فرمانده کل قوا است و وزیر دفاع مقام دوم فرماندهی بهشمار میرود) مقامهای پایینتر معاونان مسئول بخشهای عملیاتی نیروهای مسلح هستند مانند آنهایی که پشتیبانی خدماتی نیروهای مسلح را فراهم میکنند. در سومین رده فرماندهی معمولاً سران قسمتهای اداری خاص قرار میگیرند که مسئول تدارک و مدیریت دانش و مهارتهای نیرو محور نظیر مشاوره راهبردی، ارزیابی رشد تواناییها یا مقررات علوم دفاعی در مورد پژوهش، طراحی و توسعهٔ فناوریها هستند. در هر قسمت اداری شعبات اجرایی وجود دارند که مسئول کارهای تخصصی اداره متبوع خود هستند. برای نمونه ممکن است که اداره راهبرد دارای شعبهای برای تولید مشاورههایی در مورد مفاهیم عملیاتی باشد. همچنین ممکن است شعبهای مسئول مشاوره پیرامون روشهای عملیاتی و شعبهای دیگر مسئول ترکیب اعمال آن دو شعبه در بستر عملیاتهای مشترک نیروهای مسلح باشد. تشکیلات نیروهای مسلح قوای نظامی در کشورهای مختلف معمولاً در قالب چند شاخه یا نیروی مسلح تقسیمبندی میشوند. برخی از کشورها نیروی تفنگداران دریایی و نیروهای ویژه را نیز به عنوان نیروهای مجزا در نظر میگیرند. حتی در برخی موارد گارد ساحلی یک کشور هم نیروی جداگانهای تلقی میشود. البته در بسیاری از کشورها گارد ساحلی یک اداره مدنی یا نهاد اِعمال قانون است. سازمان نظامی فرانسه که توسط بسیاری از کشورها مورد تقلید قرار گرفت دارای سه نیروی سنتی و یک نیروی چهارم به نام ژاندارمری است که مسئول حفظ امنیت داخلی میباشد. در مقابل در ایالات متحده نیروهای نظامی از هر گونه اِعمال قانون منع شدهاند. خوب است که در اینجا از نیروی مشترک هم ذکری به میان آید. در نیروهای نظامی غربی، نیروی مشترک به یگان یا آرایشی گفته میشود که از بدنهٔ دو یا چند نیرو شکل گرفته باشد. قرارگاه، آرایش و یگان معمولاً در نیروهای نظامی اروپایی و آمریکای شمالی برای اشاره به قسمتهای سازنده نظام از اصطلاحاتی نظیر قرارگاه فرماندهی، آرایش و یگان استفاده میکنند. در بستر مفاهیم نظامی، قرارگاه (command) به مجموعهای از یگانها و آرایشات تحت فرماندهی یک افسر گفته میشود. با این حال در طول جنگ جهانی دوم در ارتش آمریکا، command به یک گروه رزمی در ارتش اطلاق میشد. اما در کل، قرارگاه، مرکز فرماندهی راهبردی اداری و اجرایی است که به دولت ملی یا مرکز فرماندهی نظامی ملی پاسخگو است. در برخی از کشورها هر کدام از نیروها دارای قرارگاه مخصوص به خود هستند (مانند قرارگاه نیروی هوایی، قرارگاه نیروی زمینی و قرارگاه نیروی دریایی در ارتش کانادا) اما این موضوع مانعهالجمع قرارگاههایی نیست که نیرو محور نیستند. آرایش، یک سازمان نظامی مرکب است که ترکیبی از یگانهای جزء یکپارچه و عملیاتی است و معمولاً توانایی رزم دارد. وزارت دفاع آمریکا، آرایش را به این شکل توصیف میکند: «دو یا چند هواپیما، کشتی یا یگان که تحت فرماندهی یک فرمانده عمل میکنند». آرایشها شامل یگانهایی در سطح تیپ، لشکر، تیپ هوایی یا غیره میشوند. یک یگان عادی سازمان نظامی همگنی است که تواناییهای رزمی، پشتیبانی خدمات رزمی یا غیررزمی دارد و شامل کارکنانی از یک نیرو یا شاخهٔ نظامی میشود و اعمال فرماندهی و اجرایی آن یکپارچه است (متکی به خود). هر گروه کوچکتر از یگان را یگان جزء مینامند. ممکن است نیروهای مسلح مختلف و حتی شاخههای مختلف یک نیرو از یک نام برای اشاره به سازمانهای نظامی متنوع استفاده کنند. برای مثال «اسکادران». در بسیاری از نیروهای دریایی یک اسکادران به آرایش چند کشتی گفته میشود؛ در بسیاری از نیروهای هوایی به یک یگان اطلاق میشود؛ در ارتش آمریکا به یک یگان زرهی در حد تیپ گفته میشود و در ارتشهای کشورهای مشترکالمنافع اسکادران نامی برای یک یگان جزء در اندازه گروهان است. جدول سازمان و تجهیزات جدول سازمان و تجهیزات (TOE or TO&E) سندی است که وزارت دفاع آمریکا منتشر میکند و هدف آن تعیین سازمان، بکارگماری و تجهیز یگانها از سطح لشکر به پایین و همچنین در سطح قرارگاههای سپاهها و ارتشها است. جدول سازمانی همچنین دارای اطلاعاتی پیرامون مأموریت و تواناییهای یک یگان و وضعیت جاری یگان نیز هست. یک جدول سازمان و تجهیزات کلی برای نوعی از یگان (مثلاً یک یگان پیاده) است و مخصوص یک یگان خاص (مثل لشکر سوم پیاده) طراحی نمیشود. به این صورت، تمامی یگانهای یک نیرو (مانند یگانهای پیاده) از یک رهنمود ساختاری پیروی میکنند. سلسله مراتب در نیروهای زمینی نوین در اینجا به بررسی برخی اصطلاحات که به منظور توصیف سلسله مراتب در نیروهای زمینی مدرن در سطح دنیا به کار میروند میپردازیم. هر چند اختلافاتی بین مدلهای نیروهای زمینی کشورهای مختلف وجود دارد اما بسیاری از آنها بر اساس مدل بریتانیایی یا آمریکایی یا هر دو طراحی شدهاند. با این حال بسیاری از یگانها و آرایشات نظامی ریشه در تاریخ دارند و توسط متفکران نظامی مختلف در طول تاریخ اروپا اختراع شدهاند. برای مثال سپاه برای اولین بار در سده ۱۸ میلادی توسط فرانسه ایجاد شد ولی بعدها در سازمان نظامی اغلب نیروهای زمینی جهان مورد استفاده قرار گرفت. احتمال جا انداختن چند تا از پلههای این نردبان در نیروهای مختلف کشورهای جهان وجود دارد: برای مثال، نیروهای ناتو بهطور معمول از سطح گردان مستقیماً به تیپ میروند. همچنین تنها نیروهای نظامی بزرگ دارای بالاترین سطوح هستند. کشورها و نیروهای زمینی مختلف نیز ممکن است از نامهای سنتی مختلفی برای نامگذاری موارد فوق استفاده کنند که این مسئله تا حد زیادی باعث تداخل و پیچیدگی نامها میشود: برای مثال یک هنگ (گردان) زرهی بریتانیایی یا کانادایی به چند اسکادران (گروهان) و چند واحد (دسته) تقسیم میشود در حالی که یک اسکادران (گردان) زرهی آمریکایی به چند واحد (گروهان) و چند دسته تقسیم میشود. نیرو، گروه نیرو، منطقه و صحنه همگی از آرایشاتی هستند که تا حد زیادی از نظر اندازه و سلسله مراتب بین نیروهای مسلح جهان تفاوت دارند. تا پیش از جنگ جهانی دوم عناصر پشتیبانی (مانند توپخانه صحرایی، بیمارستان، آماد و پشتیبانی نظامی و غیره) در سطح لشکر به ساختار یگانی اضافه میشدند اما پس از این جنگ بسیاری از تیپها نیز دارای این واحدها گشتند و پس از دهه ۱۹۸۰ بسیاری از هنگها نیز این واحدها را دریافت میکنند. در آمریکا به هنگی که دارای چنین واحدهای پشتیبانی باشد، تیم رزمی هنگی گفته میشود و در بریتانیا و دیگر نیروها گروه رزمی. ارتش سرخ در طول جنگ جهانی دوم از چنین ساختار سادهای برای خود استفاده کرد. اما در ابتدا بسیاری از یگانهای آن تا حد زیادی از کمبود نیرو رنج میبردند و اندازهٔ آنها در واقع یک پله پایینتر از چیزی بود که در نیروهای کشورهای دیگر مرسوم بود. برای مثال یک لشکر ارتش سرخ در طول جنگ جهانی دوم تقریباً به اندازهٔ هنگ یا تیپ در بسیاری از نیروهای زمینی دیگر جهان بود. گروه نیرو که در بالای این نردبان قرار دارد در ارتش سرخ به نام جبهه نامیده میشد. در مقابل در همان زمان گروههای نیروی Wehrmacht ارتش آلمان به خصوص در جبههٔ شرقی مثل گروه نیروی مرکزی بسیار بیش از اندازهٔ معمول نیرو داشتند و بیشتر بر مسیرهای راهبردی شوروی منطبق بودند. سلسله مراتب در نیروهای دریایی نوین سازمانهای نیروهای دریایی در سطح ناوتیپ به ندرت استقرار مییابند زیرا کشتیها ممکن است در وضعیتهای مختلف در گروههای کوچکتر یا بزرگتری عمل کنند که ممکن است در هر لحظه تغییر کنند. با این حال واژگان خاصی برای نامگذاری گروههای کشتیها در نیروهای دریایی جهان وجود دارد تا بتوان یک مفهوم کلی از اندازهٔ یک گروه خاص از کشتیها را به دیگران انتقال داد. نیروهای دریایی بهطور کلی برای اهداف ویژه به خصوص اهداف راهبردی به چند گروه تقسیم میشوند. این گروهبندیهای سازمانی بنا بر اوضاع و مأموریتهایی که بر عهدهٔ نیروی دریایی گذاشته میشوند در زمانهای مختلف تشکیل و ملغی میگردند. این مسئله با ثبات یگانها در نیروی زمینی که تا سالها با همان افراد و تجهیزات باقی میمانند مغایرت دارد. درجهٔ پنجستارهٔ بزرگ دریابد پس از دههٔ ۱۹۹۰ دیگر عمدتاً به کار نمیرود، مگر در انتصابهای تشریفاتی یا افتخاری. اکنون، همهٔ نیروهای دریایی عمده بسته به اندازهشان توسط یک دریابُد (امیر چهارستارهٔ نیروی دریایی) یا دریاسالار (امیر سهستارهٔ نیروی دریایی) فرماندهی میشوند. نیروهای دریایی کوچکتر همانند نیروی دریایی پادشاهی زلاند نو و نیروهای دریاییای که بیشتر نقش گارد ساحلی را ایفا میکنند توسط یک دریابان یا دریادار یا حتی یک ناخدا یکم فرماندهی میشوند. ناوهای هواگردبر (حامل هواپیما یا بالگرد) معمولاً توسط یک ناخدا یکم فرماندهی میشوند. زیردریاییها و ناوشکنها بهطور معمول توسط یک ناخدا یکم یا ناخدا دوم فرماندهی میگردند. برخی ناوشکنها بهویژه ناوشکنهای کوچکتری مانند ناوچه (پاسناو) معمولاً توسط افسرانی با درجهٔ ناخدا دوم فرماندهی میشوند. کشتیهای کمکی مانند ناوچهٔ سبک، قایق توپدار، مینروب، قایق گشتی، شناوک خط رودخانه، ناو پشتیبان و قایق اژدرافکن معمولاً توسط ناخدا سومها یا ناوسروانها فرماندهی میشوند. معمولاً هر چه ناو کوچکتر باشد فرماندهش درجهٔ پایینتری دارد. برای نمونه، قایقهای گشتی توسط ناوبان دومها فرماندهی میشوند در حالی که ناوچهها بهندرت توسط افسری با درجهٔ پایینتر از ناخدا دوم فرماندهی میگردند. نیروهای دریایی تاریخی از دید ساختاری بسیار انعطافناپذیرتر بودهاند. کشتیها در ناودستهها گرد میآمدند که آنها نیز به نوبهٔ خود در شماری ناوگروه گرد میآمدند و آنها نیز شماری ناوگان پدیدمیآوردند. اجازهٔ جدایی یک کشتی از یک یگان و پیوستن به یگانی دیگر میبایست روی کاغذ تأیید میشد. نیروی دریایی نوین ایالات متحده بر اساس چندین استاندارد تقسیمبندی کشتیها استوار است که میتوان از آن میان به گروه هواپیمابر ضربتی و گروه اعزامی ضربتی اشاره کرد. افزون بر این، سازمانبندی نیروی دریایی بر روی یک کشتی هم ادامه مییابد که شامل سه یا چهار دپارتمان (مانند تاکتیکی یا مهندسی) میباشد که هر کدام دارای چند قسمت است و اینها نیز به نوبهٔ خود شامل چند مرکز کاری است. سلسله مراتب در نیروهای هوایی ساختار سازمانی نیروهای هوایی کشورهای مختلف با هم تفاوت دارد: برخی از نیروهای هوایی (مانند نیروی هوایی ایالات متحده و نیروی هوایی پادشاهی بریتانیا) به چند قرارگاه، گروه و اسکادران تفسیم میشوند. برخی دیگر (مانند نیروی هوایی شوروی) دارای ساختاری مبتنی بر نیروی زمینی هستند. آرایشهای نظامی گذشته از سازمان سلسله مراتب رسمی ارتش که از سده ۱۷ میلادی به این سو در اروپا در حال تحول بودهاست، نیروهای جنگاور برای دستیابی به اهداف خاص عملیاتی به سازمانهای مأموریت محور تقسیمبندی یا گروهبندی شدهاند که میتوان از میان آنها به کامپفگروب (Kampfgruppe) در آلمان، تیم رزمی در نیروی زمینی و نیروی مأموریت در نیروی دریایی ارتش ایالات متحده یا گروه مانور عملیاتی شوروی در طول جنگ سرد اشاره کرد. گروه رزمی (battlegroup) در ارتشهای بریتانیا و کشورهای مشترکالمنافع به وسعت برای گروهبندی گروهانها در طول جنگ جهانی دوم و جنگ سرد مورد استفاده قرار گرفت. در ایران پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران، درجاتی مانند سپهبد و ارتشبد وجود داشت همچنین فرمانده کل سه نیروی مسلح بزرگارتشتاران نامیده میشد که لقبی ریشهدار و باستانی است و از زمان هخامنشیان در زبان پارسی بکار میرفتهاست. پس از انقلاب این درجه ارتشی را فرمانده کل قوا نام گذاشتند. برابرهای انگلیسی یگانهای ارتش جستارهای وابسته سازمان نظامی درجههای نظامی ایران منابع فرهنگ همراه پیشرو آریانپور، انگلیسی-فارسی. ویکیپدیای انگلیسی علوم نظامی واحدها و تشکیلات نظامی بر پایه نوع واژگان نظامی واحدها و تشکیلات نظامی بر پایه اندازه


text: فرمانده کل قوا (به انگلیسی: commander-in-chief یا supreme commander) عنوانی رسمی برای فردی است، که فرماندهی و کنترل نیروهای مسلح هر کشور را برعهده دارد. این مقام در اغلب کشورهای جهان (همچون آمریکا، روسیه و فرانسه) در اختیار رئیسجمهور و در برخی کشورها در اختیار رئیس کشور یا رئیس دولت قرار دارد. ایران پیش از وقوع انقلاب ۱۳۵۷ در ایران از آن به عنوان بزرگارتشتاران یاد میشدهاست. بزرگارتشتاران عنوانی رسمی و نظامی بودهاست که در دوره پهلوی برای مقام فرماندهی سه نیروی مسلح کشور ایران بکار میرفت. فرماندهی این ۳ نیرو در آن دوره برعهده محمدرضاشاه پهلوی بود. در ایران، مطابق قانون اساسی فرماندهی کل نیروهای مسلح، برعهدهٔ رهبر جمهوری اسلامی ایران میباشد. رهبر عالی در ایران به عنوان فرمانده کل قوا، مسئولیت اعلان جنگ و صلح و فرماندهی نیروهای مسلح در زمان جنگ را برعهده خواهد داشت، همچنین عزل و نصب فرماندهان عالی را نیز برعهده دارد. هماکنون سید علی خامنهای فرمانده کل نیروهای مسلح ایران است. یونان باستان لقب «استراتیگوس افتوکراتور»(στρατηγός αὐτοκράτωρ, stratēgós autokrátōr) به معنی «رهبر نظامی خودکامه» یا معادل «فرماندهٔ کل قوا»، عنوانی رسمی بود که در آتن باستان توسط انجمن شهر به اشخاص داده میشد. این صفت بعد از تشکیل اتحادیه هلنی، رسما به فیلیپ دوم مقدونی و بعد از او به اسکندر بزرگ نیز اعطاء شد. ایالات متحده آمریکا بریتانیا منابع جامعهشناسی نظامی درجات نظامی سازمان نظامی فرماندهان کل نیروهای مسلح


text: بَسامَد یا فِرِکانس برابر «تعداد رخداد یک رویداد تکراری» در «واحد زمان» است. از این رو گاهی به آن فرکانس زمانی هم میگویند تا بر اختلاف آن با فرکانس فضایی تأکید کنند، و گاهی نیز به آن فرکانس معمولی میگویند تا بر اختلاف آن با فرکانس زاویهای تأکید کنند. فرکانس به هرتز (Hz) اندازهگیری میشود، که برابر یک رویداد در ثانیه است. دوره تناوب به معنی مدت زمان یک چرخه در یک رویداد تکراری است، از این رو دوره تناوب وارون فرکانس است. برای مثال، اگر قلب در فرکانس ۱۲۰ بار در یک دقیقه ضربان دارد (۲ هرتز)، دوره تناوب آن - بازه زمانی بین ضربانها - برابر نیم ثانیه است (۶۰ ثانیه تقسیم بر ۱۲۰ ضربان). فرکانس یک پارامتر مهم است که مخصوصاً در علوم و مهندسی، برای تعیین نرخ پدیدههای نوسانی و ارتعاشی از آن استفاده میشود، مثل ارتعاش مکانیکی، سیگنال صوتی (صدا)، امواج رادیویی و نور. تعاریف و واحدها برای پدیدههای تناوبی مثل نوسان، امواج، یا برای مثالهای حرکت همساز ساده، اصطلاح فرکانس به صورت تعداد تناوب یا ارتعاش در واحد زمان تعریف میشود. نماد مرسوم فرکانس f است؛ حرف یونانی (nu) هم برای این کار استفاده میشود. دوره تناوب برابر زمان لازم برای تکمیل یک چرخه از یک نوسان است. رابطه بین فرکانس و دوره تناوب توسط این معادله بیان میشود: از اصطلاح «فرکانس زمانی» برای تأکید روی آنکه فرکانس توسط تعداد رخداد یک رویداد تکراری در واحد زمان، و نه واحد فاصله، مشخص میشود، استفاده میشود. یکای فرعی SI برای فرکانس هرتز (Hz) است، که از نام فیزیکدان آلمانی هاینریش هرتز از کمیسیون بینالمللی الکتروتکنیک در سال ۱۹۳۰ گرفته شدهاست. این واحد توسط CGPM (کنفرانس عمومی وزن و اندازهگیری) در سال ۱۹۶۰ قبول شدهاست، و به صورت رسمی جایگزین نام قبلی اش «چرخه در ثانیه» (cps) شدهاست. واحد SI برای دوره تناوب، مثل همه اندازهگیریهای زمان، ثانیه است. یک واحد سنتی برای اندازهگیری، که همراه با وسایل مکانیکی دورانی استفاده میشود، «دور بر دقیقه» است که مخفف آن r/min یا rpm است. 60 rpm معادل یک هرتز است. امواج دریایی تولید شده توسط باد، از دیدگاه دوره تناوبشان (و نه فرکانس) توصیف میشوند. دوره تناوب دربرابر فرکانس برای راحتی، امواج بزرگتر و آهستهتر، مثل امواج سطحی اقیانوس، گرایش دارند که توسط دوره موج و نه فرکانس توصیف شوند. امواج کوتاه و سریع، مثل صدا و رادیو، معمولاً توسط فرکانسشان (به جای دوره تناوبشان) توصیف میشوند. بعضی از تبدیلهای معمول در زیر فهرست شدهاست: انواع مرتبط فرکانس فرکانس زاویهای، که معمولاً توسط حرف یونانی ω (اومگا) نشان داده میشود، توسط نرخ تغییر جابهجایی زاویهای (در مدت چرخش)، θ (تتا) یا نرخ تغییر فاز یک حالتموج سینوسی (به ویژه در نوسان و امواج) یا به صورت نرخ تغییر آرگومان به تابع سینوس تعریف میشود: فرکانس زاویهای معمولاً به صورت رادیان در ثانیه (rad/s) اندازهگیری میشود، اما برای سیگنالهای زمان-گسسته، میتوان آن را به صورت رادیان در بازه نمونهگیری هم بیان کرد، که یک کمیت بدون بعد است. فرکانس زاویهای (در rad/s) از فرکانس معمولی (در Hz) با یک عامل ۲π بزرگتر است. فرکانس فضایی مشابه فرکانس زمانی است، اما محور زمانی توسط یک یا بیشتر محور جابهجایی فضایی جایگزین شدهاست، مثل: عدد موج، k، مشابه فرکانس فضایی برای فرکانس زمانی زاویهای است، و در واحد رادیان در متر اندازهگیری میشود. اگر بیشتر از یک بعد فضایی داشته باشیم، عدد موج یک کمیت برداری خواهد بود. در انتشار امواج برای امواج متناوب در رسانههای غیرپاششی، (یعنی رسانهای که سرعت موج مستقل از فرکانس است)، فرکانس رابطه معکوسی با طولموج λ (لامبدا) دارد. حتی در رسانه پاششی، فرکانس f برای یک موج سینوسی برابر سرعت فازی v برای موج، تقسیم بر طول موج λ برای موج است: در حالت بخصوصی که امواج الکترومغناطیسی که در خلاء حرکت میکنند، v = c است که در آن c سرعت نور در خلاء است، و این عبارت به این صورت میشود: موقعی که امواج از یک منبع تکرنگ از یک رسانه به دیگری حرکت میکند، فرکانس آنها ثابت میماند (فقط طولموج و سرعت آنها تغییر میکند). اندازهگیری اندازهگیری فرکانس به این شیوهها قابل انجام است: شمارش محاسبه فرکانس یک رویداد تکراری توسط شمارش تعداد دفعاتی که رویداد در یک دوره زمانی بخصوص رخ میدهد، و سپس تقسیمکردن این تعداد بر طول زمان دوره انجام میشود. برای مثال، اگر ۷۱ رویداد در ۱۵ ثانیه بروز کند، فرکانس این مقدار است: اگر تعداد رقم خیلی بزرگ نباشد، دقیقتر است که بازه زمانی را برای تعداد از قبل معین از رخدادها اندازهگیری کنیم، بجای آنکه تعداد راخداد را در یک بازه معین اندازه بگیریم. روش دوم یک خطای تصادفی به رقم بین صفر و یک معرفی میکند، از این رو به صورت متوسط نصف رقم است. به این موضوع «خطای دروازهای» گفته میشود، و منجر به یک خطای میانگین در فرکانس محاسبه شده به اندازه یا یک خطای کسری به اندازه میشود که در آن بازه زمانی و همان فرکانس اندازهگیری شدهاست. این خطا با فرکانس کاهش مییابد، از این رو، این موضوع معمولاً یک مشکل در فرکانسهای پایین است که در آن تعداد شمار N کم است. چرخشبین (استروبوسکوپ) یک روش قدیمی برای اندازهگیری فرکانس اشیای چرخنده یا ارتعاشی استفاده از یک چرخشبین یا استروبوسکوپ است. این ابزار، یک نور چشمکزن تکراری شدید (نور چشمکزن یا نور استروب) دارد که فرکانس آن توسط یک مدار زمانی مدرج قابل تنظیم است. نور استروب به یک شیء دورانی اشاره دارد و فرکانس آن به سمت بالا و پایین تنطیم میشود. موقعی که فرکانس استروب برابر فرکانس شیء چرخشی یا ارتعاشی است، بین چشمکهای نور، شیء یک چرخش نوسانی را کامل میکند، و به محل اولیهاش برمیگردد، از این رو موقعی که شیء توسط استروب نورانی میشود، شیء مانا به نظر میرسد. سپس فرکانس را میتوان توسط بازخوانی مدرج روی چرخشبین خوانده شود. یک ایراد این روش آن است که شیء متناوب در ضرب صحیح از فرکانس استروبشده هم مانا به نظر میرسد. شمارشگر فرکانس فرکانسهای بالاتر معمولاً توسط یک شمارشگر فرکانس اندازهگیری میشود. این یک ابزار الکترونیکی است که فرکانس یک سیگنال الکترونیکی تکراری عملی را اندازهگیری میکند، و نتیجه را به هرتز در یک نمایشگر دیجیتالی نمایش میدهد. این دستگاه از منطق دیجیتال برای شمارش تعداد چرخهها در طول یک بازه زمانی (که توسط یک مبنای زمانی کوارتز دقیق بنا شدهاست) استفاده میکند. فرایندهای چرخشی که الکتریکی نیستند، مثل نرخ چرخش یک شافت، ارتعاش مکانیکی، یا امواج صوتی، را میتوان توسط مبدل، به یک سیگنال الکترونیکی تکراری تیدیل نمود، و سپس سیگنال را به یک شمارشگر فرکانس اعمال کرد. تا سال ۲۰۱۸، شمارشگرهای فرکانس توانایی پوشش محدودهای تا حدود 100 GHz را داشتهاند. این موضوع نمایانگر حد روشهای شمارش مستقیم است؛ فرکانسهای بالاتر از این را باید با روشهای غیرمستقیم اندازهگیری کرد. روشهای دگرآمیزی یا هیتروداین برای فرکانسهای بالاتر از فرکانس شمارشگرها، فرکانس سیگنالهای الکترومغناطیسی معمولاً به صورت غیرمستقیم به کمک هیتروداین یا دگرآمیزی (تبدیل فرکانس) اندازهگیری میشود. در اینجا یک سیگنال مرجع از فرکانس شناختهشده که نزدیک فرکانس ناشناخته است با فرکانس ناشناخته، در یک وسیله ترکیب غیرخطی، مثل دیود، ترکیب میشود. این منجر به یک سیگنال دگرآمیزی یا «ضربه» در تفاوت بین دو فرکانس میشود. اگر دو سیگنال از نظر فرکانسی به هم نزدیک باشند، دگرآمیزی به اندازهای کم است که توسط یک شمارشگر فرکانس اندازهگیری شود. این فرایند فقط تفاوت بین فرکانس ناشناخته و فرکانس مرجع را اندازهگیری میکند. برای رسیدن به فرکانسهای بالاتر، چندین مرحله از دگرآمیزی قابل استفاده است. تحقیق فعلی این روش را به فرکانسهای فروسرخ و نوری گسترش میدهد (تشخیص دگرآمیزی نوری). تقسیمبندی باندهای فرکانسی در اندازهگیری فرکانس صدا، امواج الکترومغناطیسی (مانند امواج رادیویی یا نور)، سیگنالهای الکتریکی یا دیگر امواج، فرکانس بر حسب هرتز، تعداد سیکلهای شکل موج تکرارشونده است. اگر موج، صدا باشد، فرکانس آن چیزی است که نواک (زیر و بمی) این موج را مشخص میکند. فرکانس رابطه معکوسی با طول موج دارد. فرکانس f برابر است با سرعت v موج تقسیم بر طول موج: در موارد خاص که امواج الکترومغناطیسی از خلأ عبور میکنند، v=c که در آن c برابر سرعت نور در خلأ است و این عبارت به صورت زیر در میآید: نکته:بعضی فرکانسها توسّط حواس دیگر مثل بینائی و بویائی سنجیده میشوند مثالها نور نور مرئی یک موج الکترومغناطیس است، که شامل میدانهای الکتریکی و مغناطیسی است که در فضا حرکت میکنند. فرکانس موج تعیینکننده رنگ آن است: 400 THz یا Hz برابر نور قرمز و 800 THz یا () برابر نور بنفش است، و بین اینها (در محدوده 400–800 THz) همه رنگهای دیگر طیف مرئی قرار دارد. یک موج الکترومغناطیسی با فرکانس کمتر از برای چشم انسان غیرقابل مرئی است؛ به این موجها تابش فروسرخ (IR) گفته میشود. در فرکانسهای کمتر، به این موج ریزموج گفته میشود، و در فرکانسهای هنوز کمتر به آن موج رادیویی گفته میشود. به صورت مشابه، امواج الکترومغناطیسی با فرکانس بالاتر از نیز برای چشم انسان غیرمرئی است؛ به این موجها تابش فرابنفش (UV) گفته میشود. موجهای با فرکانس بالاتر پرتو ایکس نام دارند، و هنوز بالاتر پرتو گاما هستند. همه این امواج، از پایینترین-فرکانس امواج رادیویی تا بالاترین-فرکانس پرتو گاما، از بنیاد یکسان هستند، به همه آنها تابش الکترومغناطیسی گفته میشود. همه آنها در خلاء با یک سرعت مشابه حرکت میکنند (سرعت نور)، که این باعث میشود طولموج آنها به صورت وارون با فرکانسشان متناسب شود. که در آن c سرعت نور (c در خلاء یا کمتر در دیگر رسانهها)، f فرکانس است و λ طولموج است. در رسانههای پاششی، مثل شیشه، سرعت به فرکانس وابسته است، از این رو طولموج کاملاً به صورت وارون متناسب با فرکانس نیست. صدا صدا به صورت امواج ارتعاش مکانیکی فشار و جابجایی، در هوا و دیگر مواد منتشر میشود. به صورت کلی، مولفههای فرکانسی صدا تعیینکننده «رنگ» آن یا تمبر آن هستند. موقعی که دربارهٔ فرکانس (به صورت منفرد) از یک صدا صحبت میکنیم، این یعنی ویژگی که بیشتر تعیینکننده زیروبمی آن است. فرکانسهایی که گوش میتواند آن را بشوند به یک محدوده بخصوص از فرکانسها محدود است. محدوده فرکانسی قابل شنیدن برای انسانها معمولاً تقریبا بین 20 Hz و 20,000 Hz (20 kHz) است، اگرچه حد فرکانس بالایی معمولاً با سن کاهش مییابد. گونههای دیگر موجودات محدوده شنوایی متفاوتی دارند. برای مثال، بعضی از نژادهای سگ میتوانند ارتعاشهایی تا 60,000 Hz را درک کنند. در دیگر رسانهها، مثل هوا، سرعت صوت تقریباً مستقل از فرکانس است، از این رو طولموج امواج صدا (فاصله بین تکرارها) تقریباً به صورت وارون با فرکانس متناسب است. خط جریان در اروپا، آفریقا، استرالیا، ساکنان جنوب آمریکای جنوبی، بیشتر آسیا، و روسیه، فرکانس جریان متناوب در پریزهای الکتریکی خانگی برابر ۵۰ هرتز (نزدیک تون G) است، درحالیکه در آمریکای شمالی و ساکنان شمال آمریکای جنوبی، فرکانس جریان متناوب در پریزهای الکتریکی خانگی ۶۰ هرتز است (بین تنهای B♭ و B، یعنی، یک سوم کوچک بالای فرکانس اروپایی). فرکانس «وزوز» در ضبط صدا نشاندهنده آن است که ضبط در کجا انجام شدهاست، در کشورهایی که از شبکه فرکانس اروپایی یا اینکه آمریکایی استفاده میکنند. فرکانس نادورهای فرکانس نادورهای برابر نرخ رویداد یا رخداد یک پدیده غیر-متناوب، شامل فرایندهای تصادفی، مثل واپاشی هستهای است. این موضوع در واحد اندازهگیری ثانیه وارون (s−1)، یا، در حالات رادیواکتیو بکرل بیان میشود. این موضوع به صورت یک نسبت f = N/T تعریف میشود، که شامل تعداد دفعاتی است که یک رخداد (N) در یک مدت زمان (T) روی میدهد؛ این موضوع یک کمیت فیزیکی از نوع نرخ زمانی است. فرکانس در آمار در علم آمار فرکانسیک واقعه برابر است با تعداد دفعات رخ دادن یک حادثه در آزمایش یا مطالعهای که در یک دوره زمانی صورت میگیرد. فرکانسها معمولاً به صورت گرافیکی در نمودار هیستوگرام نمایش داده میشوند. یادداشتها پانویس منابع http://www.merriam-webster.com/dictionary/frequency