text: مسجد نُهگنبد یا مسجد حاجی پیاده (در دوران باستان: آتشکده نوبهار یا معبد نوبهار) بنایی است تاریخی در ولایت بلخ افغانستان، در ۳ کیلومتری جنوب شهر بلخ قرار دارد. این بنا در نیمهٔ دوم سدهٔ نهم میلادی و در دورهٔ سامانیان ساخته شدهاست. در دوران باستان و تا پیش از حملهٔ اعراب به بلخ و دوران برمکیان آتشکدهٔ زرتشتی و نیایشگاه بودایی بوده و به آتشکدۀ نوبهار یا معبد نوبهار معروف بودهاست. پس از ورود اسلام و در دورۀ حکومت اسلامی، معابد زردشتیان و بودائیان و غیره از فعالیت بازماندند یا تبدیل به مسجد شدند و شمار زیادشان هم تخریب شد. نوبهار یکی از معابدی بود که در زمان فضل برمکی به صورت مسجد جامع درآمد و پسانتر نام مسجد نُهگنبد را کسب کرد. یعقوب لیث صفاری نیز در این کار سهم گرفته و حتی بقایای آثار نوبهار را که دارایی این سرزمین بود، برای خلیفهٔ عباسی به عنوان تحفه فرستاد و سرانجام بدست چنگیزخان تمام آبادیهای بلخ همراه این بنای تاریخی که در آن زمان مسجد جامع شهر بود، ویران شد. و اکنون فقط چند ستون از آن باقی مانده است. یکی از دروازههای ششگانۀ جنوبی شهر بلخ به نام دروازۀ نوبهار است. جستارهای وابسته آتشکده نوبهار پانویس منابع فهرست پایگاههای باستانشناسیِ افغانستان (عنوان فرانسوی: Catalogue des sites archeologiques d'Afghanistan/عنوان انگلیسی: Archaeological gazetteer of Afghanistan)، جلد اول، نوشتهٔ وارویک بال (Warwick Ball)، انتشارات Editions Recherche sur les civilisations، پاریس، ۱۹۸۲ رنجبر احمد. خراسان بزرگ (بحثی پیرامون چند شهر از خراسان بزرگ). تهران: انتشارات امیرکبیر. ۱۳۶۳ محوطههای باستانشناختی در افغانستان بلخ ساختمانها و سازهها در ولایت بلخ معماری اسلامی


source: wikipedia

text: استوپاهای چشمه معاذالله از آثار تاریخی شهرستان کوهستان واقع در استان کاپیسای کشور افغانستاناند. این استوپاها مربوط به دوره بودایی است و امروزه ۱۵٪ ویران شده است. منبع https://web.archive.org/web/20140221162153/http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-0798c3927d6747d381e538185ad5c65e-fa.html http://www.tebyan.net/newmobile.aspx/Comment/literature_art/iraninthecamera/2010/06/html/newindex.aspx?pid=241118 محوطههای باستانشناختی در افغانستان


text: ولایت بدخشان (ساسانی: بَدَخش؛ پهلوی: bythš؛ اشکانی: bthšy؛ پارسی میانه: pituaxou) یکی از ۳۴ ولایت افغانستان است که در شمالشرقی آن واقع شدهاست. بدخشان از سطح دریا ۱٬۸۰۰ متر ارتفاع دارد و مرکز آن شهر فیضآباد است. این ولایت دارای مرز بینالمللی از شمال با تاجیکستان، از شرق با چین و از جنوب با پاکستان است. ولایت بدخشان با ۲۸ وُلُسوالی، پر ولسوالیترین ولایت افغانستان میباشد. این ولایت در ۴۷۰ کیلومتری کابل واقع است. بدخشان از جنوب با ولایتهای پنجشیر، و کاپیسا و از غرب با ولایت تخار هممرز است. مساحت بدخشان بیش از ۴۷٬۴۰۳ کیلومتر مربع میباشد و جمعیت آن بیش از یک میلیون نفر برآورد شدهاست. نام بدخشان از نظر ریشهشناسی از واژهٔ فارسی میانه (badaxš) که یک عنوان رسمی است، گرفته شدهاست. حروف (ān) که در آخر آن آمدهاست پسوندی است که برای نشان دادن منطقهٔ جغرافیایی بکار میرود؛ بنابراین کلمهٔ بدخشان (badaxšān) به معنای متعلق بودن این منطقه به شخصی به نام بدخش (badaxš) است. در زمان ساسانیان به این منطقه بِدِخش bidix و در زمان اشکانیان bthšy میگفتند؛ در سنگنوشتههای ساسانی در کعبهٔ زرتشت این نام بهشکل Bałasakan نیز آمدهاست. نام بدخشان، در زبان پهلوی بهصورت bythš، در سنگنوشتههای پارسی میانه بهصورت pitiaxou، در زبان یونانی بهصورت bdeašx، در زبان ارمنی بهصورت pəṭaḥšā یا afṭaḥšā و به زبان سریانی بهصورت مُفَتِّش آمدهاست. این نام در منبع چینی از سدهٔ هفتم میلادی به صورت Po-to-chang-na ثبت شدهاست. بدخشان از نخستین دورههای روزگار باستان به بعد منبع لاجورد بوده و معادن یاقوت آن نیز شهرت داشتهاند. واژهٔ فرانسوی «balais» و انگلیسی «balas» که نام گونهای از یاقوت بوده ریشه در همین واژهٔ بدخش دارد که در برخی از زبانهای ایرانی شرقی، حرف d به حرف l تبدیل شدهاست. بدخشان در اشعار بیشتر شاعران به کیفیت لعل خویش مشهور است. چنانچه فرخی سیستانی میسراید: مردم باشندگان این ولایت را اکثراً تاجیکها و پس از آن پامیریها، ازبیکها، هزارهها و قیرقیزها تشکیل دادهاست و زبانهای رایج در این ولایت عبارتند از زبانهای فارسیدری، زبانهای پامیری، ازبیکی و قرقیزی میباشند. در بدخشان زبانهای دیگری به نام زبانهای پامیری (از خانوادهٔ زبانهای ایرانیشرقی) هنوز زنده هستند و مردم به آنها گفتار میکنند. در ناحیهٔ پامیر نیز عدهٔ اندکی به زبان قرقیزی سخن میگویند. همچنین عده اندکی از پشتونها و ازبکهای کوچنشین و نیمهکوچنشین نیز که به این ولایت مهاجرت کردهاند در این ولایت ساکن هستند. عدهٔ کمی از مسلمانان روسی نیز پس از جنگ شوروی و افغانستان در دههٔ ۱۹۸۰ نیز در این ولایت ساکن شدهاند. بیشتر مردم، پیرو مذهب اهل سنت هستند و عدهای از پامیریها نیز پیرو مذهب تشیع اسماعیلی هستند. جمعیتشناسی پشتونهای بدخشان دعوت از افغانهای ساکن هندوستان جهت گرفتن زمینهای تاجیکان در زمان عبدالرحمن سرآغاز انتقال پشتونها از جنوب به مناطق شمالی از جمله بدخشان را رقم زد. در زمان حکومت عبدالرحمن عده از قبایل و عشایر آنسوی سرحد براساس سیاستهای استعماری امیر و هدایت بادارانش در شمال کشور به عناوین مختلف جابجا شدند که این سیاست در زمان حکومت آل یحیی توسط هاشمخان، محمد گل مومند، شیرخان و یارانش دنبال گردید. در جریان تطبیق این برنامه صدها هزار هکتار زمین مردم شمال به زور از دستشان گرفته شد و به مهمانان تحمیلی داده شد و بدین ترتیب مردم قبایل آنسوی دیورند یا ناقلین در شمال کشور جابجا شدند. عبدالرحمانخان هزاران خانواده از حامیان قوم درانی پشتون خودش را که مالدار بودند، از قندهار به ترکستان، قطغن و بدخشان انتقال داد و برای آنها در آنجا چراگاهها و مزرعههای رایگان اعطا کرد. امانالله (۱۹۲۹–۱۹۱۹)، نوهٔ امیر عبدالرحمان تهداب هژمونی پشتونیزم را با جابجا کردن ناقلین پشتون بهصورت دستهجمعی و ترویج فرهنگشان در ترکستان، قطغن و بدخشان گذاشتند. مردمان قطغن و بدخشان بهطور سیستماتیک در سال ۱۹۲۱ خلع سلاح شدند و در سال ۱۹۲۳ حکومت شاه امانالله نظامنامهٔ ناقلین به سمت قطغن خود را صادر کرد. این کار زمینهٔ اسکان مجدد را برای پشتونها در مناطق قطغن مساعد ساخت و برای هر مرد و زن عضو خانوادهٔ بالای سن ۷ سال، هشت جریب (نیم هکتار) یا چهار هکتار زمینهای آبی در مقابل پرداخت فیس ناچیز همراه با فواید مالیات ترجیحی اعطا شد. این روند طی دهههای ۱۹۳۰ تا ۱۹۵۰ تحت رهبری وزیر گل محمد خان مومند بهعنوان وزیر داخله کشور و نمایندهٔ ویژهٔ دولت در شمال افغانستان، ادامه یافت. او بهخاطر تخریب آثار تاریخی غیرپشتونها و نابودسازی نسخههای خطی تاریخی و تغییر نامهای اصلی از زبانهای بومی محلی به زبان پشتو شهرت کسب کرد. پیشینه در نتیجهٔ کاوشهای باستانشناسی صدها ابزار سنگی در ساحههای متعدد افغانستان و همچنان بدخشان - ابزاری چون ابزار کوارتزی متعلق به دورهٔ پارینهسنگی زیرین (تبرهای دستی، چاقوهای دستهدار و تراشهها) با قدمتی بیش از ۱۰۰٬۰۰۰ ساله - گواهی این است که بدخشان از دوران پارینهسنگی منطقهای مسکون بودهاست. اسکلت انسان نِئاندِرتال در طی اواسط دههٔ هفتاد میلادی در درهٔ کور در بدخشان، و همچنین استخوان گیجگاهی بزرگی یافت شدهاند که به عقیدهٔ دانشمندان میبایست متعلق به انسان امروزی با ویژگیهای نئاندرتالی باشد. لوئی دوپری، باستانشناس دانشگاه پنسیلوانیا راجع به کشف درهٔ کور میگوید: اما با حملهٔ شوروی به افغانستان در ۱۹۷۹ میلادی کاوشهای باستانشناسی بدخشان را که احتمالاً میتوانست این فرضیهٔ شگفتانگیز را تأیید کند، متوقف ساخت. آثار بدستآمده از درهٔ کور (کُر)، در غرب بدخشان، نخستین شواهد آشکار زیستگاههای انسان را در افغانستان نشان میدهد. طی کاوشهایی در درهٔ کور در سال ۱۹۴۴ توسط لوئی دوپری و همکارانش، ابزارهای موسترین و جمجمهٔ انسان نئاندرتال بهدست آمده که مربوط به دورهٔ میانسنگی بوده و عمر آن را ۳۰ هزار سال پیش تخمین زدهاند. در هزارهٔ یکم پیش از میلاد این منطقه بدست هخامنشیان افتاد و پس از سقوط آنها توسط اسکندر مقدونی، تحت فرمانروایی دولت یونانی بلخ درآمد. در سالهای پیش از اسلام این منطقه توسط سلسلههای مختلفی مانند کوشانیان و یفتلیان کنترل میشد. در دوران اسلامی هم بخشی از امپراتوری سامانیان و سپس غزنویان، سلجوقیان، غوریان، خوارزمشاهیان، مغولان و تیموریان بود. در اوایل قرن شانزدهم الی اواسط قرن هجدهم بدخشان تحت سیطرهٔ خانات بخارا قرار داشت که وقتی از امپراتوری درانیان شکست خوردند، طی معاهدهٔ صلحی در ۱۷۵۰ میلادی بین مراد بیگ بخارا و احمدشاه درانی، جز قلمرو درانیان گردید. بدخشان تحت سلطهٔ درانیها و به دنبال آن سلسلهٔ بارکزی قرار گرفت و طی سه جنگ افغان و انگلیس هم، دست نخورده باقی ماند. این منطقه در سال ۱۸۹۶ میان دو امپراتوری بزرگ (روسیهٔ تزاری و بریتانیا) به دو بخش تقسیم گردید. یک بخش این استان تحت نام بدخشان روسیه و بعداً منطقهٔ خودگردان کوهستانی بدخشان شوروی با مرکزیت شهر خاروغ به روسیه تعلق گرفت، و بخش دوم با مرکزیت شهر فیضآباد به امارت افغانستان پیوست. روسیه و انگلیس آمودریا (جیحون) را به عنوان مرز طبیعی پذیرفته و توسط ستونهای مرزی نشانهگذاری شد. در سال ۱۹۱۷ بعد از پیروزی انقلاب بلشویکی در روسیه بدخشان روسیه به شوروی در تشکیل جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان تعلق گرفت. این منطقه حدود ۱۰۰ سال در صلح بهسر میبرد تا اینکه شعلههای جنگ داخلی افغانستان و اتحاد جماهیر شوروی به بدخشان هم زبانه کشید. در طول دههٔ ۱۹۹۰، بیشتر مناطق شمالشرقی تحت کنترل نیروهای وفادار به برهان الدین ربانی و احمد شاه مسعود بود، تا سال ۱۹۹۶ که طالبان رسماً تشکیل دولت داده بودند، بدخشان تنها ولایتی بود که طالبان آن را فتح نتوانستند و الی ۲۰۰۱ میلادی و سقوط طالبان بدست نیروهای احمدشاه مسعود و برهانالدین ربانی بود. بدخشان بدین ترتیب یکی از معدود ولایات کشور بود که در جنگهای افغانستان شاهد شورشهای کمی بود اما در طی سالهای ۲۰۱۰ شورشیان طالبان موفق به حمله و کنترل چندین ولسوالی در این ولایت شدند. در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۵، زمینلرزهٔ هندوکش با ۷٫۵ مقیاس بزرگای گشتاوری، شمال افغانستان را با حداکثر چهار مقیاس شدت مرکالی (شدید) لرزاند. این زمین لرزه تقریباً ۳۰٬۰۰۰ خانه را ویران نمود، چند صد کشته برجا گذاشت و بیش از ۱٬۷۰۰ زخمی بدنبال داشت. جغرافیا بدخشان در ناحیهٔ شمالشرق افغانستان قرار داشته، یکی از ولایتهای کوهستانی، زلزلهخیز و سرسبز بوده و دارای منابع سرشار طبیعی از جمله معادن لعل و لاجورد میباشد که از پنج هزار سال پیش استخراج آن آغاز گردیدهبود. این ولایت از شمال با ولایت مختار کوهستان بدخشان و ولایت ختلان تاجیکستان، از شرق و از طریق دالان واخان ۹۱ کیلومتر با چین، از جنوب با پاکستان و ولایتهای ولایت نورستان، کنر، لغمان و کاپیسا، از جنوب غرب با ولایت پنجشیر و از غرب با ولایت تخار محدود است. این ولایت ۴۴٬۰۵۹ کیلومتر مربع (۱۷٬۰۱۱ مایل مربع) پهناوری دارد که بیشتر آن توسط رشتهکوههای هندوکش و پامیر اشغال شدهاست. از نظر موقعیت جغرافیایی، بدخشان بین خطوط طول جغرافیایی شرقی ۷۰ درجه ۴ دقیقه و ۳۶ ثانیه و عرض جغرافیایی شمالی ۳۶ درجه و ۵۰ دقیقه و ۱۶ ثانیه واقع است. طبق صندوق جهانی حیاتوحش، زمستانهای بدخشان آب و هوای سرد و تابستانهای آن اقلیم معتدل و گوارا دارد؛ متوسط میزان دما در زمستان ۲۰- درجهٔ سانتیگراد و در تابستان میان ۱۵ الی ۲۵ درجه میباشد. مقدار بارندگی این ولایت بین ۸۰۰ الی ۱٬۰۰۰ میلیمتر ثبت شدهاست که بیشتر بهشکل برف میباشد. ولایت بدخشان دارای کوههای بلند و رودخانههای خروشان است. سه رشتهکوه مهمی که این ولایت را اشغال کردهاست، رشتهکوههای پامیر (مرتفعترین قله، تغارمه با ۷٬۸۹۹ متر ارتفاع)، هندوکش (مرتفعترین قله، نوشاخ با ۷٬۴۹۲ متر ارتفاع) و خواجهمحمد (مرتفعترین قله، اَخوی با ۵٬۶۸۰ متر ارتفاع) میباشند؛ کوههای کمالنگ، جلغر، هزارچشمه (مرتفعترین قله، بیاکچشمه با ۴٬۷۴۱ متر ارتفاع)، کلات (مرتفعترین قله، کلات با ۴٬۰۹۰ متر ارتفاع) و سفیدخرس (مرتفعترین قله، سفیدخرس با ۵٬۳۲۶ متر ارتفاع) از دیگر ارتفاعات بدخشان بهشمار میروند. ولایت بدخشان ۵۳ درصد منابع آبی افغانستان را داراست که بهصورت یخچالهای طبیعی در بام دنیا ذخیره شدهاست و یخچالهای پارک ملی درهٔ واخان با طول ۷۵ کیلومتر و عرض ۶۰۰ متر، از بزرگترین یخچالهای طبیعی دنیا بهشمار میرود. رودخانههای مهم این ولایت عبارتاند از آمودریا، رود کوکچه، رود واخان، رود انجمن، رود تگاب، رود پامیر، یفتلآب، کوفآب، آیشآب، جیروآب، رونجآب، زریچآب، رود وردوج، رود شیوا، رود جرم، رود خستک، رود جوخان، رود درواز و رود راغ. دریاچههای بدخشان که در سرحد افغانستان و تاجیکستان قرار دارند عبارتند از: جهیل شیوا، زرکول و چقمقین، دیگر دریاچههای این ولایت عبارتند از: دریاچهٔ سبز، دریاچهٔ چاهیلِ سرغیلان، دریاچهٔ آغردهٔ غارسپان و دریاچهٔ غوریسنگ. دالان واخان در غرب بدخشان شامل دو منطقهٔ چراگاه و بوته زار کوهستانی است: استپ آلپی کاراکروم در غرب فلات تبت و استپ درواز در کوههای پامیر. این منطقه توسط دولت افغانستان منطقهٔ حفاظتشده اعلان گردیده و یکی از پارکهای ملی افغانستان میباشد. مجموع محوطههای جنگلهای بدخشان به ۴۵۰٬۰۰۰ هکتار میرسد که درختان سوزنیبرگ، صنوبر، بلوط، سرو و ناجو در ارتفاعات بلند و درختان چنار، کجبید، بادام و چهارمغز در ارتفاعات پایین آن میروید. در جنوب فیض آباد، پوشش گیاهی متداول شامل بوتههای خار، زیزیف، اقاقیا و آمیگداتوس است. زمینهای جنگلی پاروپامیزوس را میتوان در مناطق شمال غربی و مرکزی ولایت یافت. پوشش گیاهی متداول دیگر مناطق ولایت، شامل چمنزارها، گرمدشتها و درختچهزارهای معتدله، مریمگلی و خارخسک میشوند. این ولایت انواع مختلف حیوانات را دارا میباشد چنانکه وقتی مارکوپولو در قرن سیزدهم میلادی از بدشان بازدید نمود از یک نوع گوسفند خاص نام میبرد که بعداً بهنام وی بهنام گوسفند مارکوپولو شهرت یافت، وی بدخشان را مکان تربیه اسپهای اصیل و قوی نوشتهاست که در بزکشیهای محلی شاهد آن بوده و را خانآباد-بدخشان را بهخاطر پلنگها راه پرخطر توصیف کردهاست. هماکنون بدخشان زیستگاه گونههای خاصی از حیوانات، مانند گوسفند مارکوپولو، گوسفند وحشی اوریال، پلنگ برفی، گربهٔ پالاس، خرس قهوهای، گرگ خاکستری، سمور سنگی، روباه سرخ، وشق، سیاهگوش آهوی ختن و بز مارخور میباشد. اقتصاد گردشگری پارک ملی دهلیز واخان از مناطق حفاظت شده بدخشان بوده که با با گونههای زیستی منحصر بهفرد، یکی از مقاصد گردشگری چینیها و تاجیکها میباشد؛ دریاچه شیوا با آب بسیار شفاف و زلال از دیگر منطقه گردشگری این ولایت میباشد. در بدخشان در مجموع ۲۱ مکان باستانی راجستر شده توسط وزارت اطلاعات و فرهنگ وجود دارد که در شهر فیض آباد و هشت ولسوالی دیگر واقع میباشند. از بعضی مکانهای معروف آن: پلخشتی دریای کوکچه، خرقه مبارک، آرامگاههای میریاری بیگ، میرغیاثالدین و حکیم ناصرخسرو بلخی، ۵۷ مناره ولسوالی بهارک، توپخانه ولسوالی زیباک، بالاحصار اشکاشم و قلعه پنج نام برد. زراعت این ولایت بیش از ۳۹۰ هزار هکتار زمین آبی و ۶۰۰ هزار هکتار زمین للمی دارد؛ اکثر اهالی بدخشان زراعت پیشه و مالدار بوده، فرآوردههای عمدهٔ این ولایت جو، گندم، جودر، ارزن و جواری است. از جمله میوهها، توت، چهارمغز، زردآلو، آلوبالو و سیب آن مشهور است. سیب بهارک، توت یفتل، انار خواهان و چهارمغز سرغیلان از شهرت خوبی برخوردار است. ناک بدخشان خیلی نازک و شیرین است که شبیه آن در جاهای دیگر پیدا نمیشود. این ولایات دارای ساحات وسیع جنگلات بادام کوهی و سنجد نیز میباشد. لوبیا بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان در سال ۱۳۹۹، این ولایت انواع مختلف لوبیا مانند سرخ، ژاله، سفید و سفید ژاله دارد که بیشتر این نژادها، در ولسوالیهای بهارک، کشم، شهدا، وردوج، جرم و فیضآباد کشت و تولید میشود. سالانه حدود ۷۰۰ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت لوبیا است که حدود ۱٬۲۴۰ تُن لوبیا از آن حاصل میشود و هر سیر آن (معادل ۷ کیلوگرام) ۵۶۰ افغانی فروخته میشود. چهارمغز بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان در سال ۱۳۹۹، چهارمغز در ولسوالی شهدا پرورش داده میشود. بدخشان ۱۸۰۰ هکتار باغ چهارمغز دارد که از همین مقدار سالانه حدود ۵۳۰ تُن چهارمغز برداشت میشود و هر سیر آن (معادل ۷ کیلوگرام) ۲۰۰۰ افغانی فروخته میشود. ناک بدخشان انواع مختلف ناک مانند یخناک، چینایی، ایتالیایی، بلخی، خواجه صادقی، نشپاتی و قیام را تولید میکند. قرار ریاست احصائیه وزارت زراعت ولایت بدخشان در حدود ۲۷ هکتار باغ ناک دارد که از همین مقدار سالانه حدود ۷۰۰ تُن ناک برداشت میشود. عسل بدخشان بیش از ۵۹۰ فارم تولید عسل دارد که در سال ۱۳۹۹، از آن ۲۸۳ تُن عسل بهدست آوردهاست. هر کیلوگرام عسل در بدخشان بین ۴۵۰ الی ۱۲۰۰ افغانی فروخته میشود زیره بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان گیاه زیره به شکل طبیعی در تمام کوهستانهای این ولایت وجود دارد و در ولسوالیهای شغنان، اشکاشم و شهدا نیز کشت و تولید میشود. سالانه حدود ۴۰۰ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت زیره است که حدود ۱۰۰ تُن از آن حاصل میشود و هر سیر آن (معادل ۷ کیلوگرام) در بازارهای داخلی به دو هزار و ۵۰۰ افغانی فروخته میشود. هینگ بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان گیاه هینگ در ولسوالیهای درایم و تیشکان کشت و تولید میشود. سالانه حدود ۲۵۹ هکتار زمین در این ولایت تحت کشت هینگ است که حدود ۳۵ تُن از آن حاصل میشود. پسته بر اساس آمار ریاست زراعت ولایت بدخشان در سال ۱۳۹۹، حدود ۵۵۰ تن پسته از پستهزارهای بدخشان حاصل شدهاست و نسبت بهسال ۱۳۹۸ که ۲۰۰ تُن پسته بهدست آمدهبود، ۶۴٪ افزایش را نشان میدهد. ریاست زراعت ولایت بدخشان عامل افزایش تولیدات پسته را جلوگیری از قطع جنگلات پسته این ولایت اعلان میکند. معادن بدخشان به داشتن معادن لعل، لاجورد، زمرد، فیروزه و طلای خویش مشهور است. عمدهترین معادن بدخشان؛ لاجورد یُمگان به مساحت سیصد کیلومتر طول و ۴۷ کیلومتر عرض، معدن لعل در سرغیلان و معادن طلای راغ و یفتل و همچنین معدن مُنجان (مشترک با پنجشیر) میباشد. لاجورد لاجورد بیش از ۶۰۰۰ سال است که در معادن سر سنگ واقع در منطقه کران و منجان بدخشان استخراج میشود. این معادن بزرگترین و شناخته شدهترین منابع دوران باستان بودند. بیشتر فعالیتهای معدنی اخیر بر روی سنگ لاجورد متمرکز بودهاست، درآمد حاصل از معادن سنگ معدن برای تأمین بودجه نیروهای اتحاد شمال و قبل از آن، مجاهدان ضد شوروی استفاده میشدهاست. لعل لعل بدخشان در بیشتر متون ادبی جهان و به ویژه فارسی کهن، به دلیل کیفیت بسیار بالای خود شهرتی ویژه داشته و زبان زد عام و خاص است. به گونه ای که بیشتر ادبا در سطح جهان، سرخیِ لب یار را به آن تشبیه کردهاند. نفت در نتیجه بررسیهای که اخیراً در مورد نفت در افغانستان صورت گرفتهاست، این ولایت را دارای ذخایر بزرگ نفتی تثبیت کردهاند. بررسیهای زمینشناسی اخیر، محل سایر ذخایر سنگ قیمتی، به ویژه یاقوت و زمرد را نشان دادهاست. بهرهبرداری از این ثروت معدنی میتواند کلید شکوفایی بدخشان باشد. در ۵ اکتبر ۲۰۱۸ در واشینگتن دی سی، مقامات افغان قراردادی ۳۰ ساله با ۲۲ میلیون دلار سرمایهگذاری توسط گروه سرمایهگذاری سنتر و شرکت بهرهبردار آن با شرکت طلا و مواد معدنی افغانستان، برای اکتشاف استخراج طلا و توسعه منطقه ای بدخشان امضا کردند. بر اساس آمار وزارت معادن و پترولیم افغانستان، ذخایر آهن در ساحه ساجر و فارماره، مس در گلیک، سرب و جست در بایقره، لاجورد و قلعی ده گال، تورمالین در رباط، طلا در ویکادور، کوارتز در مندوقول، تراورتین در سرجنگل، زغال در اندمین و بیروج در کفتر خانه ولایت بدخشان میباشند. شهرستان ها ولایت بدخشان به ۲۸ ولسوالی تقسیم شدهاست: نگارخانه جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان پشتونسازی تاجیکها منابع پیوند به بیرون یک لایه اطلاعاتی جهت تقسیمات ولایت بدخشان ولایت بدخشان (افغانستان) بدخشان


text: هِلمَند (اوستایی: هَئیتومَنت/Haētumant) یکی از بزرگترین ولایات افغانستان بهشمار میرود که در جنوب افغانستان قرار دارد و از جنوب با پاکستان همسایهاست. این ولایت ۱٬۴۴۶٬۲۳۰ نفر جمعیت و ۵۸٬۵۸۴ کیلومتر مربع مساحت دارد که پشتونها اکثریت جمعیت را شامل میشوند؛ و نفوس کمی آن را بترتیب تاجیکها و هزارهها تشکیل میدهند. نام واژهٔ هیرمَند برگرفته از نام رود هلمند، رودی بزرگ در تاریخی، که در اوستا بنام رود هَئیتومَنت/Haētumant یاد شده میباشد. در نسک یشتها (در ۶۹–۱۹٫۶۶) از این شاخههای رود بزرگ هئیتومنت (هلمند) نیز یاد شده: Xvāstrā/خواسترا (خاشرود)، Hvaspā/هوَسپا، Fradaθā/فرَدَثا (فرارود)، Xvarənahvaitī/خوَرِهنَوَیتی (رود ارغنداب)، Uštavaitī/اوشتَوَیتی، Urvā/اُروا، Ǝrəzī/اِرِهزی (زرنج)، و Zarənumatī/زَرِهنومَتی. این اسامی در نوشتههای پهلوی، بهویژه در کتاب نیز اینگونه یاد شدهاست. هِندمَند، در منابع اولیه اسلامی، همچون توسط استخری، صص. ۴۵–۲۴۲؛ یاقوت، در بُلدان، ص. ۴۱۸؛ هیلمَند، توسط ابن حوقل، ص. ۴۱۷؛ هیرمید: توسط مقدسی، صص. ۳۰۴، ۳۲۹؛ هیدمَند، در حدودالعالم، برگردان و تفسیر از مینورسکی، صص. ۷۳، ۱۱۰؛ هیرمَند، نام معمول فارسی آن است که تا امروز کاربرد میشود، توسط حمدالله مستوفی، در نُزهَت القُلوب، برگردان لِسترانج (Guy Le Strange)، صص. ۱۴۲، ۱۷۸؛ نَهرِ بُست، توسط مسعودی در مروجالذهب. (در زبان اوستایی) به معنی دارای پل و دارندهٔ سد و بند است. رود هیرمند از رودهای فلات شرقی ایران نام رودی بزرگ در سیستان شرقی (افغانستان) و سیستان غربی (ایران) است. هیر همچنین به معنی آتش و سرپرست آتش آمدهاست. هیرمند به معنی آتشپرست که ملازم آتش باشد ذکر شده؛ مرکب از هیر بمعنی آتش و مند بمعنی صاحب و دارا. به رود هیرمند در شاهنامهٔ فردوسی بارها اشاره شده. این رود هیرمند از رودهای شرقی فلات ایران است که طول آن به ۱۱۰۰ کیلومتر میرسد. هیرمندرود از غرب کابل نزدیک بامیان سرچشمه گرفته تا مرز میان ایران و افغانستان جاریست. مردم بیشتر مردم ولایت هلمند به زبانهای پشتو سخن میگویند. براساس آخرین برآوردها پشتونها بیش از ۹۰ درصد از جمعیت ولایت هلمند را تشکیل میدهند و ۱۰ درصد نفوس این ولایت متشکل مابقی از دیگر قومیتها میباشد. سیکها سیکها در زمان ظاهرشاه به ولایت هلمند آمدند و در مارجه ساکن شدند. بعد به دیگر مناطق این ولایت سفر کردند؛ از جمله لشکرگاه. سالها زندگی آرامی داشتند تا هنگامی که با آغاز جنگهای دههٔ هفتاد مهاجرت هندوها از این ولایت نیز آغاز شد. شمار دقیق سیکها و هندوها در افغانستان مشخص نیست. گفته میشود تا پیش از جنگهای دههٔ هفتاد خورشیدی، شمار این اقلیتها به حدود ۱۰۰ الی ۲۰۰ هزار نفر میرسید، اما در حال حاضر بین سه تا چهار هزار سیک و هندو در بخشهای مختلف افغانستان زندگی میکنند که عمدتاً به دکانداری و تجارت مشغول هستند. در سال ۱۳۹۶ خورشیدی، در ولایت هلمند، از بیش از ۱۲۰ خانواده اهل سیک و هندو تنها ۲ نفر باقی ماند بودند. جغرافیا ولایت هلمند در ۶۰ درجه و ۶۱ دقیقه طول البلد و ۲۹ درجه و ۳۰ دقیقه عرض البلد به مرکزیت شهر «لشکرگاه» موقعیت دارد. مساحت آن ۶۱٬۸۲۹ کیلومتر مربع و جمعیت اش ۱٬۴۴۶٬۲۳۰ نفر است. نام هلمند را در ایران بیشتر هیرمند میخوانند که در واژه به معنای «دارندهٔ آتش» است و رودی است که از افغانستان به سیستان ایران و در پایان به دریاچه هامون میریزد. این ولایت بیشتر بیابانی است. سد کجکی بند برق کجکی یکی از پروژهای مهم ولایت هلمند بشمار میرود. این بند با داشتن سه توربین ظرفیت تولید ۵۱ میگاوات برق را دارد؛ این سد بزرگترین سد آبیاری کشور از نظر بزرگی و پس از سد نغلو دومین سد افغانستان از نظر تولید برق میباشد. سد گرشک این سد توسط آمریکا و پیش از یورش شوروی به افغانستان ساخته شدهاست و ظرفیت تولید ۲٫۵ مگاوات برق را دارد. آمریکا از دههٔ ۱۳۴۰، برنامهای با عنوان «کمی با آمریکا» را در این منطقه اجرا کردهاست. تقسیمات اداری بَغران دیشو ریگِ خاننشین سَنگین کَجَکی گرمسیر لشکرگاه موسیقلعه نادعلی ناوهٔ بارکزائی نوزاد نهرِ سراج واشیر اقتصاد خرما بر اساس آمار ریاست احصائیه وزارت زراعت ساحه تحت کشت خرما در ولایت هلمند به ۵۱ جریب زمین میرسد. که سالانه حدود ۶۵ هزار کیلو خرما غز آن به دست میآید. مواد مخدر حدود ۶۰ درصد مواد مخدر افغانستان در ولایت هلمند کشت میشود. امنیت این ولایت بر عهدهٔ نیروهای انگلیسی است و ۸ هزار سرباز انگلیسی در این ولایت حضور دارند. نیروهای انگلیسی در برابر کشت خشخاش واکنشی نشان نمیدهند و با قاچاقچیان مواد مخدر همکاری میکنند. آموزش طبق آمار سال ۲۰۱۲، فقط ۶٫۱ درصد بزرگسالان (بالای ۱۵ سال) در ولایت هلمند سواد داشتند. از بین مردان ۱۰٫۲ درصد باسواد بودند و از بین زنان فقط ۱٫۶ درصد. این ولایت از لحاظ میزان باسوادی، در قعر فهرست ولایتهای افغانستان قرار دارد. فرهنگ هرچند که هلمند از زمانههای دور مرکز فرهنگ، تمدن و مرکز میراثهای تاریخی بود؛ اما اخیراً امور فرهنگی در آن به شکل منظم با ایجاد انجمن فرهنگی بُست در سال ۱۳۸۴ آغاز گردید و به تعقیب آن انجمن ادبی هلمند، انجمن پیرروشان، انجمن سنگ روخام، انجمن محمودطرزی، انجمن هاشم سروانی، انجمن ادبی نادعلی، انجمن ادبی شمله و سراج در ولسوالی گرشک به فعالیت آغاز کردند. نگارخانه جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان سیل ۱۳۹۶ در هرات منابع ویکیپدیای انگلیسی آیین هندو در افغانستان بوداگرایی در افغانستان هلمند


text: سامانی میتواند به سامانیان دودمان تاریخی حاکم بر بخشهایی از آسیای میانه و قسمتهایی از ایران کنونی اشاره داشته باشد. سامانی همچنین میتواند به موارد زیر اشاره داشته باشد: سامانی، واحد پول کشور تاجیکستان قله سامانی، بلندترین کوه تاجیکستان جزیره سامانی، جزیرهای در دریاچه ارومیه عمان سامانی، از شاعران شهر سامان استان چهارمحال و بختیاری ایران دهقان سامانی، از شاعران شهر سامان استان چهارمحال و بختیاری ایران


text: سامانی (به تاجیکی: Сомонӣ) نام یکای پول کشور تاجیکستان است که از ۳۰ اکتبر سال ۲۰۰۰ یکای پول رسمی آن کشور اعلام و جایگزین روبل تاجیکستان شد. دولت تاجیکستان برای بزرگداشت خاندان سامانیان، نام پول رایج خود را «سامانی» گذارده است. هر هزار روبل تاجیکستانی برابر با یک سامانی قرار داده شد. بر روی اسکناسهای سامانی چهره برخی از مشاهیر مشترک ایران و تاجیکستان نقش بسته است. برای نمونه بر روی اسکناس ۱۰۰ سامانی چهره اسماعیل سامانی و بر روی دیگر اسکناسها چهره رودکی، پورسینا (ابن سینا) و میر سید علی همدانی دیده میشود. اسکناسهای دیگر با سیمای مشاهیر معاصر تاجیکستانی مانند صدرالدین عینی، باباجان غفورف، میرزا ترسونزاده و دیگران آراسته شدهاست. کد بینالمللی این یکای پول TJS است. اسکناسها نرخ کنونی ارز جستارهای وابسته فهرست یکای پول رایج کشورها منابع پیوند به بیرون نگارخانهٔ دن(نگارخانهٔ سکههای جهان) - بخش تاجیکستان اقتصاد تاجیکستان ایزو ۴۲۱۷ بنیانگذاریهای ۲۰۰۰ (میلادی) در تاجیکستان بنیانگذاریهای ۲۰۰۰ (میلادی) تاجیکستان یکاهای پول آسیا یکاهای پول بر پایه کشورها یکاهای پول در گردش یکای پول معرفیشده در ۲۰۰۰ (میلادی)


text: دینْکَرد یا دینکَرت کتاب سترگی است به زبان پارسی میانه (پهلوی)، که آن را بهدرستی "دانشنامهٔ مَزْدَیَسْنی" یا "درسنامهٔ دین مزدایی (زرتشتی)" خواندهاند. واژهٔ "دینْکرد" (dēnkart در پارسی میانه) را میتوان به "کردهها (کارها)ی دینی" و نیز "نوشتهٔ دینی" برگردانید. این گردآوردهٔ بزرگ خود دارای ۹ نسک است، که از آن میان نسکهای نخست و دوم و نیز پارهای از نسک سوم آن به دستان ما نرسیدهاست. «دینْکرد» فراهمآمده از نوشتههایی است که زمان نگارش و نیز نویسندگان آنها سراسر شناخته نیستند، و نسکی که در دستان ماست بر پایهٔ این نوشتهها در سدههای نهم و دهم پس از میلاد به دست دو تن از فرهیختگان تاریخ فرهنگ ایرانزمین، به نامهای آذرفَرْنْبَغِ فرخزادان و آذربادِ امیدان گردآوری و سامانبندی (تنظیم) شدهاست. آذرفَرْنْبَغِ فرخزادان همان فرزانهای است که در دربار مأمون، خلیفهٔ عباسی، با زرتشتی بهاسلامگرویدهای به گفتگو پرداخت و از این گفتگو پیروز بیرون آمد. نیازمند منبع در این دانشنامه که بهرام فرهوشی آن را «یک دانشنامه دینی و علمی»، و فریدون فضیلت آن را «گرانْسنگترین بُنْنوشتِ پهلوی از دانایان پیشین» میخواند، در زمینههای زیر سخن به میان آمدهاست: الهیات، فلسفه، اسطورهشناسی، کلام، عرفان، اخلاق، آداب دینی، زندگانی زرتشت، پیدایش جهان، سزاشناسی (حقوق)، سیاست، شهرداری و کشورداری، منطق، ریاضیات، هندسه، فیزیک، اخترشناسی، پزشکی، و دانشها و شاخههای دیگر. این اثر دانشنامهای عظیم با ۱۶۹ هزار واژه است که در سدهٔ نهم تدوین شدهاست. دو کتاب نخستین از نه کتاب آن گم شدهاست. کتاب ششم دربارهٔ تبیین حکمت اخلاقی است. کتاب هفتم در بر دارندهٔ سرگذشتی افسانهای از زرتشت است که بعدها در زرتشت نامه نقل شدهاست. کتاب هشتم حاوی خلاصهای مهم از ۲۱ نسک اصلی اوستاست. کتاب نهمِ دینکرد تفسیر پهلویِ سه نسکِ گمشدۀ اوستاست. این کتاب، مانند تمام متون زند یا متونی که منبع اصلی آنها زند است، دارای شماری واژه و تفسیر آنهاست که فقط ترجمههای پهلوی یا شکلهای پهلویشدۀ کلماتِ اوستایی است. این کتاب را نخستین بار دانشمند پارسی دستور پشوتن سنجانا و پسرش داراب با حواشی و ملاحظات به انگلیسی ترجمه و در بمبئی چاپ کرده اند. پانویس منابع نوشتاری از «پژوهنده» بر پایه: کتابِ سومِ دینْکرد (درسْنامهٔ دینِ مزدایی)، دفتر یکم: ۱۱۲–۰، آراستاری، آوانویسی، یادداشتها و ترجمه: فریدون فضیلت، انتشارات فرهنگ دهخدا، تهران، ۱۳۸۱. J.P.de Menasce, Une encyclopedie mazdeene: La Denkart ,Paris: Presses Universitaires: de France, 1958 S.Shaked,trans, The Wisdom of the Sasanian Sages (Denkard VI) by Aturpati-i Emetan,Boulder: Westview, 1979 پیوند به بیرون ترجمهٔ انگلیسی دینکرد ادبیات فارسی میانه دانشنامهها متون زرتشتی


text: فیزیک پلاسما از شاخههای فیزیک است که به بررسی یکی از اشکال وجود ماده یعنی پلاسما میپردازد. در فیزیک پلاسما دربارهٔ سیستمهایی بحث میکنیم که از ذرّات باردار مثبت و منفی تشکیل شدهاند و میتوانند آزادانه حرکت کنند. ذرّات باردار در یک پلاسما نه تنها با میدان الکترومغناطیسی موضعی برهمکنش میکنند بلکه حرکت این بارها میتواند میدانهای الکتریکی و مغناطیسی ایجاد کند. از آنجا که بخش بزرگی از جرم قابل مشاهدهٔ عالم، ستارگان با دماهای بسیار زیاد هستند، امکان وجود ماده به صورتهای جامد و مایع در این اجرام منتفی است. از سوی دیگر گاز نیز، به دلیل این حرارت بسیار زیاد، تبدیل به یک توده یونیزه شده و به صورت مخلوطی از یونهای مثبت (هسته اتمها) یونهای منفی (الکترونها) و ذرات خنثی در میآید. در این توده، به دلیل وجود نیروهای الکتریکی که بسیار قوی تر از نیروی گرانشی است ذرات بر روی هم تأثیر زیادی میگذارند. بهطوریکه حرکت بخشی از این توده، باعث تغییر در وضعیت حرکت و انرژیِ بخشهای دیگر میشود که به این پدیده، اثر جمعی گفته شده، و هر گاه گاز به شدت یونیزه شده دارای این خاصیت باشد، پلاسما نامیده میشود و این بدین معنی است که بخش غالب ماده قابل مشاهده جهان، پلاسما است. جالب این است که پلاسما ممکن است در عین حال دارای چندین دماباشد که این حالت با توجه به اینکه میزان برخوردبین خود یونها یا خود الکترونها از میزان برخوردهای بین یک یون و یک الکترون بیشتراست میتواند پیش بیاید. چند مورد از پلاسما که ما روزانه باآن سروکار داریم عبارت است از: جرقه رعدوبرق، تابش ملایم شفق قطبی، گاز هادی داخل یک لامپ فلورسنت، چراغ نئون و یونش مختصری که در گازهای خروجی موشک دیده میشود. پلاسما، امروزه نقش مهمی در توسعهٔ منابع انرژی، از راه همجوشی هستهای یافتهاست. جستارهای وابسته فیزیک پلاسما و همجوشی کنترل شده معادله کورتوگ-دوریز سولیتون رفتارهای غیر خطی منابع امواج غیر خطی، سولیتونها و بینظمیها فیزیک پلاسما


text: رئیسجمهورها جمهوری اول افغانستان رئیسجمهور محمدداودخان (۱۷ ژوئیه ۱۹۷۳ - ۲۷ آوریل ۱۹۷۸) جمهوری دموکراتیک افغانستان رئیسجمهور نورمحمد ترهکی (۳۰ آوریل ۱۹۷۸ - ۱۶ سپتامبر ۱۹۷۹) رئیسجمهور حفیظالله امین (۱۶ سپتامبر ۱۹۷۹ - ۲۷ دسامبر ۱۹۷۹) رئیسجمهور ببرک کارمل (۲۷ دسامبر ۱۹۷۹ - ۲۴ نوامبر ۱۹۸۶) رئیسجمهور حاجیمحمد چمکنی (۲۴ نوامبر ۱۹۸۶ - ۳۰ سپتامبر ۱۹۸۷) رئیسجمهور دکتر نجیبالله (۳۰ سپتامبر ۱۹۸۷ - ۳۰ نوامبر شخصیت وطن دوست ۱۹۸۷) جمهوری دوم افغانستان رئیسجمهور دکتر نجیبالله (۳۰ نوامبر ۱۹۸۷ - ۱۶ آوریل ۱۹۹۲) رئیسجمهور عبدالرحیم هاتف (۱۶ آوریل ۱۹۹۲ - ۲۷ آوریل ۱۹۹۲) دولت اسلامی افغانستان رئیس دولت صبغتالله مجددی (۲۷ آوریل ۱۹۹۲ - ۲۸ ژوئن ۱۹۹۲) رئیس دولت برهانالدین ربانی (۲۸ ژوئن ۱۹۹۲ - ۲۷ سپتامبر ۱۹۹۶) حکومت طالبان ملا محمد عمر (۲۷ سپتامبر ۱۹۹۶ - ۱۳ نوامبر ۲۰۰۱) دولت اسلامی افغانستان رئیس دولت برهانالدین ربانی (۱۳ نوامبر ۲۰۰۱ - ۲۲ دسامبر ۲۰۰۱) ادارهٔ موقت افغانستان رئیس حامد کرزی (۲۲ دسامبر ۲۰۰۱ - ۷ دسامبر ۲۰۰۴) دولت انتقالی اسلامی افغانستان رئیس حامد کرزی (؟؟؟ - ۷ دسامبر ۲۰۰۴) جمهوری اسلامی افغانستان رئیسجمهور حامد کرزی (۷ دسامبر ۲۰۰۴ - ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴) رئیسجمهور اشرف غنی احمدزی (۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴ - ۱۱ نوامبر ۲۰۲۱ ) که سرانجام در همین تاریخ دولت اشرف غنی احمدزی توسط مجاهدین امارت اسلامی طالبان سقوط کرد . امارت اسلامی افغانستان رهبر هبتالله آخندزاده (۱۱ نوامبر ۲۰۲۱ - تا اکنون ) جستارهای وابسته نخستوزیر افغانستان پادشاهان افغانستان فهرست رئیسجمهورهای افغانستان منابع افغانستان در پنج قرن اخیر نوشته میر محمد صدیق فرهنگ افغانستان در مسیر تاریخ نوشته میر غلام محمد غبار فرمانروایان افغانستان فهرستهای اهالی افغانستان فهرستهای سیاستمداران فهرستهای مربوط به افغانستان فهرستهای مربوط به سیاست


text: زَنجان () یا زَنگان مرکز استان زنجان و شهرستان زنجان است که در شمال غربی ایران واقع شدهاست؛ و براساس آمار منتشر شده دارای ۴۳۰٬۸۷۱ نفر جمعیت در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، بیستمین شهر کشور از لحاظ جمعیت محسوب میشود. نام زنجان عربیشده واژه زنگان است. مردم منطقه هنوز هم تلفظ زنگان را به کار میبرند. شهر زنجان در دره زنجانچای (از شاخههای قزلاوزن قرار گرفته و سر راه شوسه و راهآهن تهران به تبریز میباشد. صنایع دستی از قبیل ورشوسازی و نقرهسازی و ملیله کاری و چاروقدوزی و چاقوسازی، مسگری و فرشبافی (فرش زنجان) آن مشهور است. پیشینه در مورد وجه تسمیه شهر زنجان تاکنون نظرات گوناگونی ازسوی پژوهشگران و نویسندگان ارائه شدهاست. حمدالله مستوفی، تاریخنگار نامدار، بنیاد شهر زنجان را از اردشیر بابکان، سردودمان ساسانیان دانسته و نام نخستین این شهر را شهین ذکر کردهاست. مآخذ و منبع مستوفی در مورد کلمه شهین که به زنگان اطلاق میگردیده مبهم است و تاکنون هیچ منبع موثق دیگری در این ارتباط اظهار نظر ننمودهاست. در لغتنامهٔ دهخدا هم در سرواژهٔ شهین چنین نوشته: «شهین نام شهر زنگان است و معرب آن زنجان باشد و گویند این شهر را اردشیر بابکان بنا کردهاست.». شهری بود بزرگ در میان ری و آذربایجان، و وجه تسمیه آن، مخفف زندگان یعنی اهل کتاب زند است، و زندیگان زنگان شده و دال او محذوف گردیده. بیتی از حکیم زجاجی: اسم دیگر شهرستان زنجان (خمسه) است. اطلاق این کلمه به منطقه در منابع و متون جغرافیایی از اواخر دوران قاجار ظاهر شده و در مورد وجه تسمیه آن دو نظر میتواند مطرح باشد. نظر نخستین ناظر بر استقرار طوایفی از ایلات پنجگانه در این منطقه است؛ و محتملا وجود منطقه ای به نام (خمسه) در استان فارس که بر مبنای استقرار پنج ایل نامگذاری شده بسود این نظریه است. در فرهنگ آنندراج ذیل کلمه زنگان چنین آمده " چون پنج بلوک بود آنرا خمسه گویند " لغت نامه دهخدا با تکرار مورد مزبور مینویسد (این شهرستان "زنجان" از پنج بلوک بنام بخش حرمه، بخش ابهررود، بخش قیدار، بخش ماه نشان، بخش سردان ...) در این بخشبندی بخشهای ایجرود، زنجان رود، که جز’ خمسهاند سخنی به میان نیامده، لاجرم این نظریه با شک و تردید مواجه میگردد. اما بخشهای پنجگانه ابهر رود، خرا رود، زنجان رود، ایجرود، سجاس رود که بخشهای اصلی خمسه را تشکیل داده منبع و مرجع موثقی به وجه تسمیه آن میتواند باشد. ذکر این نکته ضرورت دارد که منطقه بزینه رود معروف به قشلاقات افشار که هماکنون از توابع خمسه است تا اواخر دوران در حوزه ساسی ولایت کردستان بودهاست، بنابراین پنج بلوک بودن منطقه قطعی بنظر میرسد. دائرةالمعارف مصاحب بر این اساس ذیل کلمه (خمسه) مینویسد: خمسه مخفف ولایات خمسه در جنوب آذربایخان و غرب قزوین کرسی آن زنجان و از شهرهای معروفش سلطانیه پنج بلوک عمده ای که این ناحیه به مناسبت آنها خمسه خوانده شدهاست عبارت بودند از ابهر رود، زنجانرود، ایجرود، سجاس رود که حالیکه همگی جزو شهرستان زنجانند. شهر تاریخی زنجان به لحاظ وجود مقاومتهای مردمی و منطقهای در مقابل سپاهیان اسلام از شهرهای دشوارگشا بودهاست، در سال ۲۴ هجری قمری به دست براء بن عازب سردار تخریب شده، که این محل خاستگاه اولیه بوده و در شمال شرقی شهر فعلی قرار داشتهاست. آثار و بقایای نخستین استقرار شهر که د راصطلاح کهندژ نامیده میشود تا سال ۱۳۰۰ خورشیدی پابرجا بوده و در جریان ساختمان (خیابان فرهنگ) تسطیح شدهاست. قبرستان شهر در حد جنوب شرقی محل استقرار و در داخل حد طبیعی سیلاب شرق شهر منطبق بر (خیابان امام) فعلی تا (فدائیان اسلام) بودهاست. در احیاء مجدد و گسترش آن، در اوایل دوران اسلامی، شهر اندکی به طرف غرب استقرار نخستین، در ساحل چپ سیلاب قدیمی که امروزه منطبق بر خیابان استانداری است کشیده شد، برجستگی کهندژ این دوره در محله فعلی (نصرالله خان) بوده که در سال ۱۳۴۰ تسطیح و محل آن به دبیرستانهای دخترانه تبدیل شدهاست. گسترش شهر در این دوره به طرف شرق محل مورد بحث که اراضی شهری قابل استفاده در شهرسازی بوده، امتداد یافت. حمدالله مستوفی درنزهة القلوب دور باروی شهر را ده هزار گام ذکر نموده که در حدود ۵/۴ کیلومتر است و از قلعه کنونی شهر اندکی بزرگتر بوده بهطوریکه دامنه استقرار تا حد سیلاب شرقی کشیده شدهاست. قول حمدالله مستوفی با یافتههای باستانشناسی مطابقت دارد چنانکه در اراضی شرقی خارج از دیوار قلعه، آثار قرن شش هجری قمری در عمق ۲ متری از کف معابر فعلی قرار گرفته و قابل رؤیت است. کتاب صورالاقالیم از مزار اکابر و اولیای موجود در شهر، قبور شیخ اخی فرج زنگانی و استاد عبدالغفار سکاک و عیسی کاشانی را نام بردهاست. در کتاب صورة الارض آمده: ابهر و زنجان دو شهر کوچک استوار و پرآب و درخت و کشتاند و زنجان بزرگتر از ابهر است اما مردمانش اغلب غفلت و تباهی عقل دارند. در مسالک و ممالک اصطخری آمده: ابهر و زنگان دو شهر کوچکند. نعمت و درخت و کشاورزی بسیار دارند زنگان بزرگتر از ابهر است. لیکن مردم زنگان با غفلت باشند. این شهر برای بار دوم در پاییز سال ۶۲۸ هجری قمری در فتنه مغول تخریب شده و شدت آن به حدی بود که شهر برای مدتی از قید حیات ساقط شد. به ویژه انتخاب سلطانیه به پایتختی در دوران ایلخانی و گسترش شهر مزبور در ایام حکومت غازانخان و خدابنده و اولجایتو در اواخر قرن هفتم هجری قمری، به علت نزدیکی این دو شهر، در متروکه شدن شهر زنجان عامل تعیینکنندهای بود، به عبارت دیگر در تمام ایام شکوفایی شهر سلطانیه، شهر زنجان به حالت نیمه ویران باقی ماندهاست. سلطانیه پس از برچیده شدن حکومت ایلخانی به قول دونالد ویلبر «به علت قرار نداشتن شهر در راستای راههای تجارتی و عدم وجود جاذبههای شهری در آن، سریعتر از آنچه که آباد شده بود، تخریب و متروک گردید». که خود دلیل قاطعی برای توسعه شهر زنجان بودهاست. این شهر مجدداً توسعه یافته و از طالع بد برای بار سوم در نیمه دوم قرن هشتم هجری قمری با یورش امیرتیمور گورکانی مواجه و پس از قتلعام اهالی بهطور کلی با خاک یکسان شد. کلاویخو سفیر پادشاه اسپانیا در دربار میرانشاه از نوادگان تیمور در نیمهٔ اول قرن نهم هجری در سفرنامهٔ خود، قسمت اعظم شهر زنجان را غیر مسکون و مخروبه ذکر نموده و حصار شهر را غیرقابل تعمیر دانسته و مینویسد: «در شب هنگام به محلی رسیدیم که به زنجان معروف است و بیشتر قسمتهای این شهر غیر مسکون است اما گویی که در گذشته این شهر یکی از بزرگترین شهرهای ایران بودهاست. این شهر در دشتی در میان دو کوه بلند که لخت و خالی از جنگل هستند قرار دارد. ما دیدیم که حصار شهر دیگر قابل تعمیر نیست اما در داخل حصار هنوز خانهها و مساجد بسیاری همچنان استوار و پابرجا بودند و در خیابانهای آن نهرهایی میگذشت اما همه اینها اینک خشک و بیآب هستند.» شاردن جهانگرد فرانسوی که به سال ۱۶۷۲ میلادی از شهر زنجان بازدید نموده مینویسد: «هنوز در حوالی یک مایل و بیشتر، آثار و بازماندههای ویرانهای مشاهده میشود». موارد دیگری از این مقولات بیانگر این حقیقت است که شهر زنجان تا اواخر قرن نهم هجری قمری غیر مسکون و مخروبه بودهاست. در دوران صفویه -که آرامش نسبی در منطقهها حاکم بودهاست - شهر تجدید بنا شده و مجدداً تکاپوی حیات در آن آغاز گردیدهاست. حال با توجه به گزارش سیاحان و جهانگردان و هم چنین مطالعهٔ متون تاریخی و بررسیهای باستانشناسی معلوم میشود علیرغم قدمت سه هزار ساله، کلیهٔ آثار فعلی و بافت شهری نسبتاً جدید است. به عبارت دیگر با عنایت به آنچه که اجمالاً بیان شد شهر زنجان در دورههای مختلف بر اثر هجوم دشمن تخریب و به مرور شهر جدید بر روی خرابههای قدیمی احیا شدهاست. منطقهٔ زنجان در برخی مقاطع تاریخی در منطقهٔ آذربایجان نیز دانسته شدهاست. علت انطباق و احیای شهر در محل فعلی، معلول جاذبههای شهری-منطقهای از جمله وجود سفرههای آب زیرزمینی، استفاده مجدد از قنوات قدیمی، دسترسی و مورد استفاده قرار دادن زنجان چای، اوضاع توپوگرافی محلی و بالاخره عامل تعیینکنندهٔ استقرار شهر در سر راه تجاری و راهبردی فلات مرکزی ایران و ارتباط آن با آذربایجان و لزوم اتراق کاروانها، بازسازی شهر زنجان را منطبق بر خرابههای قدیمی، امری لازم و ضروری مینمودهاست. شهر فعلی از دوران صفویه تکوین و توسعه پیدا کردهاست، خاستگاه اولیهٔ شهر در این دوره از تجدید بنا، به لحاظ استفاده از امکانات و استعدادهای بالقوهٔ شهری و زیستی در حد نهایی اراضی شهری در جنوب، در ساحل راست رودخانهٔ زنجانرود قرار گرفتهاست. جهت توسعه و رشد شهری از نظر توپوگرافی و وجود اختلاف ارتفاع در ناحیهٔ جنوبی شهر و دارا بودن شیب نسبتاً تند تا کف رودخانهٔ زنجانرود که استقرارهای شهری را با مشکلات جدی مواجه میسازد، به طرف شمال امری اجباری و قطعی بودهاست. به هر حال گسترش شهر هنوز محدود به مسیلهای شرقی و غربی بوده که محل استقرار شهر به صورت دلتا نسبت به زنجانرود است. با تحلیل و توجیه عوامل و عناصر شهری از قبیل قبرستانهای قدیمی و مناطقی تحت عنوان «کولوک» که تا امروز باقیمانده، شکلگیری و گسترش شهر را میتوان پیگیری و تبیین نمود قدیمیترین عنصر، متعلق به اواسط دوران صفویه است که به نام کاروانسرای سنگی واقع در قسمت شرقی کهندژ در ورودی شهر به اسم دروازه همدان قرار دارد. این کاروانسرا که هماکنون قسمت اعظم آن از میان رفته و به اداره اوقاف تبدیل شدهاست، یادگاری از دوران شاه عباس دوم است. بدین ترتیب قبل از احداث مجموعهٔ بازار زنجان در دوران آقا محمد خان قاجار(۱۲۰۰ هجری قمری)، میدانهای آهنگران و راسته دباغها با عنایت به نقش عملکردی شهر که در مقدمه بیان شد، از عناصر اصلی آن محسوب میشوند که این عناصر نسبت به شارستان مرکزیت دارد. در دوران آقا محمد خان قاجار با توسعهٔ نسبی شهر در حد قلعهٔ فعلی که خود از مسیلهای طبیعی الهام گرفته، مجموعه بازار به مثابهٔ قطب واحد اقتصادی، خدماتی و فرهنگی منسجمترین عنصر شهری را به وجود آوردهاست و با عنایت به پدیدههای مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و عملکردی، و... بهطوریکه در زندگی روزمره شهری نقش اساسی داشته باشد، محلهبندی شهر صورت گرفتهاست. در این دوره بهطور کلی شهر به سه منطقه تقسیم شده، نخست منطقه مرکزی شهر با جای گرفتن مراکز حکومتی، اداری و مذهبی در آن موجودیت یافته و فاقد اسم خاصی بودهاست. اراضی و محدثات واقع در شرق محدوده مرکزی در مجموعه بازار تحت عنوان یوخاریباش و افراد ساکن در این منطقه در کلیات با همین عنوان مشخص شده و از نظر اقتصادی (در اوایل دوران قاجار) از ظرفیت بالایی برخوردار بودهاند. اراضی و محدثات واقع در غرب محدوده مرکزی به نام اشاقهباش موسوم شدهاست. در این تقسیمبندی هر یک از مناطق دوگانه (اشاقهباش و یوخاریباش) از نظر زندگی روزمره و مقررات اجتماعی، دارای امکانات فیزیکی و کالبدی دارای وحدت و هم آهنگی کامل است. محلات از نام بانی مساجد و تکایا الهام گرفته یا با انتساب به صنف خاصی نامگذاری شدهاند. محلات قدیمی دارای عناصر شهری منسجمتری بوده و به عنوان مراکز محلهای نقش اساسی را در زندگی عمومی ایفا میکند. این محلات از نظر فیزیکی دارای الگوی خاصی است، بدین ترتیب که به عناصری از قبیل مسجد، تکیه، حمام، مراکز خرید روزانه، مراکز خدماتی، آب انبار، فضای مشاعی جهت انجام مراسم مذهبی، سنتی و تجمعهای عمومی و بالاخره محل بازیهای کودکانه مجهزند. بهطوریکه این مراکز تا امروز با حفظ عملکردهای نخستین در تکاپوی حیات در محلات نقش اساسی دارند. نمونههای بارز آن محلات دود قلی، مسجد یری پایین، نصرالله خان، محله زینبیه و محله قهرمان میباشند و تقریباً سایر محلات دارای چنین خصیصه بارز و روشناند که با گسترش تدریجی شهر نسبت به مرکزیت کهندژ و سپس مجموعه بازار با انسجام معقول و منطقی جای گرفتهاند. بهطور کلی ۱۸ محله در داخل قلعه و ۹ محله در خارج از قلعه تا اواخر دوران پهلوی ضمن گسترش تدریجی مستقر شدهاند. روند گسترش تا اواخر دوران قاجار بسیار بطئی و در سطح قلعه به میزان ۱۸۵ هکتار بودهاست. از حد فاصل اواخر دوران قاجار تا اواخر دوران پهلوی با افزایش محلات خارج از قلعه، وسعت شهر به میزان تقریبی ۴۸۰ هکتار گسترش یافتهاست. شهر فعلی در مساحتی معادل ۱۲۵۷ هکتار مستقر شده که به استناد ضوابط طرح جامع مصوب پیشبینی شده در سال ۱۳۷۵ وسعت آن به میزان ۴۴۵۰ هکتار افزایش مییابد. جغرافیا اقلیم آثار تاریخی بازار زنجان، طولانیترین بازار سرپوشیده ایران مسجد میرزائی (اوایل صفوی) مسجد جامع زنجان (دورهٔ قاجار) مسجد چهلستون زنجان (دورهٔ قاجار) مسجد جمیله خانم (دورهٔ قاجار) مسجد اسحاقمیرزا (دورهٔ قاجار) مسجد عباسقلی (دورهٔ قاجار) مسجد دمیریه (دورهٔ قاجار) بقعه میرزا ابوالقاسم زنجانی (دورهٔ قاجار) بقعه مجتهدی (دورهٔ قاجار) بقعه میرزا مهدی زنجانی (دورهٔ قاجار) عمارت ذوالفقاری (دورهٔ قاجار) خانه و باغ معینالتجار (دورهٔ قاجار) خانه شیخالاسلامی (دورهٔ قاجار) خانه بهمنی (دورهٔ قاجار) خانه توفیقی (اواخر قاجار) خانه مقدم (دورهٔ قاجار) خانه خدیوی (دورهٔ پهلوی) کارخانه کبریت سازی (دورهٔ پهلوی) که در حال حاضر به عنوان موزه بازگشایی شدهاست. بنای رختشویخانه (دورهٔ پهلوی) کاروانسرای سنگی (دورهٔ صفوی) کاروانسرای دخان (دورهٔ قاجار) حمام حاجداداش (دورهٔ قاجار) پل سردار (دورهٔ قاجار) پل حاج سید محمد (دورهٔ قاجار) پل میر بهاءالدین (دورهٔ قاجار) عمارتهای تاریخی عمارت شیخالاسلامی (دورهٔ قاجار) عمارت ذوالفقاری (دورهٔ قاجار) عمارت ضیائی (دورهٔ قاجار) عمارت مظفری (عاصم السلطنه) (دورهٔ قاجار) عمارت معینی (دورهٔ قاجار) عمارت بهمنی (دورهٔ قاجار) عمارت توفیقی (اواخر قاجار) عمارت مقدم (دورهٔ قاجار) خانه خدیوی (دورهٔ پهلوی) مردم و زبان حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب (تألیف در ۷۴۰ق/۱۳۳۹م) زبان زنجان و مراغه و تالش گشتاسبی را پهلوی ذکر میکند و میگوید «زبانشان پهلوی به جیلانی بازبسته است» که منظور همان گویشهای گوناگون زبانهای تاتیتبار است. امروزه زبان مردم زنجان ترکی آذربایجانی، با لهجه زنجانی است. و از لحاظ فرهنگی و زبانی به مانند سایر شهرهای آذربایجانینشین ایران بهشمار میروند. فارسی نیز در برخی خانوادهها رایج است. هماینک استفاده از واژگان فارسی در مکالمات روزمره مردم منطقه مرسوم شدهاست. مردم استان زنجان در ادارهها، مدارس و مکانهای عمومی به زبان پارسی سخن میگویند و در مکالمههای روزمره و محلی به زبان ترکی آذربایجانی لهجه زنجانی صحبت میکنند. دین دین اغلب مردم زنجان اسلام است و اهالی زنجان پیرو مکتب شیعه بهشمار میروند. هر ساله دسته عزاداری حسینیه اعظم زنجان از خیابان فردوسی تا بلوار آزادی که فاصله چند کیلومتری است در هشتم محرم با قدمت بیش از یکصد ساله برگزار میشود که از نمادهای عزاداری شماری از مردم زنجان است، که علاوه بر زنجان از سایر شهرهای داخلی و خارجی با جمعیت زیادی واقعه عاشورا را گرامی میدارند. حسینیه اعظم زنجان یکی از بزرگترین مراکز مذهبی جهان تشیع که روز هشتم محرم هر سال دسته عزاداری بزرگی را برگزار میکند که قدمتش به دوران قاجاریه میرسد. این دسته دومین قربانگاه جهان اسلام پس از منا در عربستان و نخستین قربانگاه جهان تشیع در زنجان بهشمار میرود. جمعیت دسته عزاداری حسینیه اعظم را بین ۵۰۰ هزار تا یک میلیون نفر دانستهاند این اجتماع به عنوان دهمین میراث معنوی کشور ثبت گردیدهاست. در صداوسیما، از دسته حسینیه اعظم زنجان به عنوان بزرگترین دسته عزاداری جهان نام میبرند. در حرکت دسته عزاداری حسینیه اعظم زنجان علاوه برشماری از مردم زنجان افراد عالیرتبه کشوری و لشکری و مهمانان خارجی حضور مییابند و همه ساله نذورات این حسینیه بیش از یک میلیارد تومان جمعآوری میشود که بیشترین نذری که تقدیم حسینیه میشود احشام زنده و ذبح شده مقابل دسته عزاداری است، از زنجان با عنوان پایتخت شور و شعور حسینی نیز یاد میشود از سال ۸۳ خورشیدی که دسته عزاداری به صورت زنده و مستقیم از صدا و سیما پخش میشود. شهرهای دیگر مانند اردبیل از عزاداری زنجانیها الگو برداری کردند. آموزش مدارس نخستین مدرسه جدید زنجان، در سال ۱۲۸۵ خ. به دستور وزیر همایون غفاری، حاکم وقت زنجان و توسط علیمحمد فرهوشی (مترجم همایون) تأسیس شد. محل مدرسه در دارالحکومه شهر بود و بیشتر فرزندان اعیان و اشراف در آن مشغول به تحصیل بودند. معلمان مدرسه از میان طلاب علوم دینی انتخاب شده بودند و روشهای نوین تدریس به آنان آموزش داده شده بود. مدرسه یکسال پس از رفتن وزیر همایون منحل شد. در سال ۱۳۲۷ هـ. ق آقا میرزا احمد زنجانی مدرسهای تأسیس کرد. در سال ۱۲۹۲ خ. مترجم همایون بار دیگر به زنجان بازگشت و با کمک اسعدالدوله ذوالفقاری، «مدرسه اسعدیه» را تأسیس کرد. در روزگار تصدی مترجم همایون بر اداره فرهنگ زنجان (۱۲۹۵ تا ۱۳۰۱ خ) مدارس متعددی دایر شد که از آن میان «مدرسه توفیقی» همچنان پابرجاست. نخستین دبستان دخترانه زنجان موسوم به «دبستان بنات» در سال ۱۳۰۰ خ. توسط عالیه سنجیده تأسیس شد و نخستین دبیرستان دخترانه به نام «دبیرستان آزرم» در سال ۱۳۱۴ شمسی به دست بانو مصداقی دایر گشت. بر اساس آمارهای ارائه شده، هماکنون این استان دارای ۲۲۱۱ مدرسه است که ۸۳۷۵ کلاس درس در آنها دایر میباشد و همچنین تعداد کل دانش آموزان برابر ۱۷۴۰۵۳ نفر بوده که از این تعداد ۸۲۳۰۷نفر دانش آموز دختر و ۹۱۷۴۶ نفر دانشآموزان پسر را شامل میشود. مراکز آموزشی دانشگاه زنجان دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان دانشگاه علوم پزشکی زنجان دانشگاه آزاد اسلامی واحد زنجان دانشگاه پیام نور زنجان مرکز آموزش جهاد کشاورزی زنجان دانشکده فنی الغدیر زنجان مؤسسه آموزش عالی روزبه مؤسسه آموزش عالی عبدالرحمن صوفی رازی مؤسسه آموزش عالی میراث ایرانیان دانشگاه جامع علمی کاربردی زنجان آموزشکده فنی و حرفهای قائم زنجان دانشگاه فرهنگیان کتابخانهها نخستین کتابخانهٔ زنجان به دستور سلطان محمد خدابنده در سلطانیه تأسیس شد. این کتابخانه حاوی نسخههای ارزشمندی به زبان عربی بود که در قطع بزرگ با حروف سیاه و طلایی نگارش یافته بودند. به احتمال زیاد عرفاً و فقهای نامدار زنجان در قرون بعدی، صاحب کتابخانههای نفیس شخصی بودهاند که اکنون نشانی از آن در دست نیست. امیر محسن زنجانی (فوت ۱۱۴۸ هـ. ق) صاحب کتابخانه معتبر و نفیسی بودهاست که در حمله افغانها به ایران دچار آتشسوزی و نابودی گردیدهاست. کتابخانه شیخ فضلالله شیخ الاسلام زنجانی (قرن ۱۳ هـ. ق) حاوی نسخههایی از قرن ۱۱ هـ. ق بوده و میرزا ابوعبدالله زنجانی (علامه زنجانی) کتابخانهای شامل پنجاه هزار جلد کتب و رسائل فلسفی داشته{تعدادی از کتابها در کتابخانه شخصی فرزندانشان دکتر لطف اله ضیایی و دکتر محمد صادق ضیایی} که از جمله آثار موجود در آن سعدالسعود تألیف ابن طاووس (فوت ۶۶۴ هـ. ق) به خط خود مؤلف بودهاست. در این کتابخانه هشت رساله نیز به خط بابا افضل کاشانی (قرن ۷ هـ. ق) موجود بودهاست. کتابخانه مسجد چهلستون زنجان در سال ۱۲۸۴ هـ. ق به دست ملا علی زنجانی تأسیس شد که به نوعی نخستین کتابخانه عمومی شهر نیز بهشمار میرود. «کتابخانه سهروردی»، نخستین کتابخانه عمومی زنجان به سبک جدید، در سال ۱۳۴۱ هـ. ق (۱۳۰۱ خورشیدی) تأسیس شد که تا سال ۱۳۷۰ خورشیدی دارای مجموعهای در حدود ۱۹۰۰۰ جلد کتاب بود. از کتابخانههای دیگر شهر میتوان به کتابخانه مسجد سید اشاره کرد که توسط آیتالله سید عزالدین محمد حسینی زنجانی برای استفاده طلاب علوم دینی بنا شده و شامل تعدادی نسخ نفیس خطی است. فرودگاه این فرودگاه از سال ۱۳۹۰ شروع به فعالیت کردهاست. فعلاً پروازهای فرودگاه زنجان به مقصد مشهد صورت میپذیرد. از خردادماه سال ۹۲، پروژه توسعه باند فرودگاه زنجان آغاز شدهاست. با توجه به مصوبه دولت مبنی بر تبدیل فرودگاه زنجان به مرز هوایی در اردیبهشت ۹۱ نیز نخستین پرواز خارجی به مقصد عربستان انجام شد. با توجه به علاقه مردم، قرار است سفرهای خارجی به مقصد ترکیه و جمهوری آذربایجان نیز از فرودگاه زنجان برقرار گردد. نیروهای مسلح تیپ ۲۱۶ مستقل زرهی ارتش زنجان سپاه انصار المهدی زنجان موزهها موزه غله در ساختمان قدیم بوجاری موزه عمارت دارایی موزه سنگ نوشتهها موزه نسخ خطی موزه مردمشناسی (رختشویخانه) موزه مردان نمکی (عمارت ذوالفقاری) موزه (عمارت توفیقی) آثار شهدا موزه تعزیه حمام حسینیه اعظم زنجان موزه تاریخ طبیعی زنجان موزه خصوصی صنایع دستی و سوغات مرسومترین سوغاتی زنجان چاقو و چاروق (نوعی کفش زنانه ایران باستان) و فرش زنجان (با طرحی معروف به ریز ماهی) و ملیلهکاری است. صنایع دستی زنجان عبارتند از: چاروق دوزی ملیله کاری شامل سینی، سرویس بشقاب کاسه و وسایل مصرفی، وسایل زینتی و تابلوهای بی بدیل زینتی مسگری (ساخت ظروف مسی و تابلوهای زینتی) چاقوسازی شامل کارد آشپز خانه و میوه خوری و همچنین قندشکن، قلمتراش گلیم بافی فرش بافی تذهیب، تراش سنگهای قیمتی، رنگرزی، منبت کاری، نگارگری، مصنوعات چرمی، معرق چوب و قلم زنی. دراستان زنجان رشتههای مختلف دیگر صنایع دستی رواج دارد. از آن جمله گلیم بافی در ابهر، قیدار و زنجان روستاهای آن گیوه دوزی ابریشمی و نخی در انگوران و زنجان، رنگرزی در ابهر، زنجان، قیدار، سفالگری در روستای قلثوق، جاجیمبافی نواری در شهرستانهای طارم و ماهنشان، انگوران، کیسهبافی حمامی نواری در انگوران، ماهنشان، قیدار را میتوان نام برد. ضمن آنکه باید گفت قالیبافی از جمله هنرها و حرفههایی است که در اکثر شهرها و روستاهای استان زنجان رونق و رواج دارد. گردن بند و دست بندهای دستساز هم به عنوان سوغاتی کمیابی از این استان شناخته میشود. نشریات اولین نشریه زنجان به دست میرزا عیسی قانونخواه (ناصرالمله) با عنوان پروین خمسه منتشر شد. این نشریه سه روز در هفته با قطع بزرگ در چهار صفحه منتشر میشد. سه صفحه به اعلانات ثبتی و یک صفحه به سرمقاله و اخبار خارجی و داخلی اختصاص داده شده بود. انتشار این نشریه پس از شش سال در ۱۳۱۵ با فوت ناصرالمله پایان یافت. پس وقفهای یک دههای در انتشار مطبوعات محلی، هفتهنامه آذر به مدیریت منوچهر سعیدوزیری آغاز به کار کرد. این نشریه که همزمان با قدرت گرفتن فرقه دموکرات آذربایجان انتشار مییافت، خود را ارگان کمیته ولایت زنجان و زیر مجموعه فرقه دموکرات معرفی میکرد. آذر پس از یک سال انتشار پیش از آزادسازی زنجان توسط ارتش ملی، تعطیل شد. در اواخر دهه بیست نشریات متعددی در زنجان انتشار مییافتند که اغلب حامی سیاستهای محمد مصدق بودند و به همین سبب جز یکی، انتشار باقی آنها پس از کودتای ۲۸ مرداد متوقف شد. پس از انقلاب اسلامی، چندین عنوان نشریه در زنجان به چاپ رسید که از آن میان میتوان به هفتهنامه پیام زنجان اشاره کرد که از سال ۱۳۶۷ انتشار مییابد و پرسابقهترین نشریه زنجان محسوب میشود و نیز از هفتهنامه امید زنجان نام برد که اولین نشریه محلی زنجان بود که توانست مخاطبانی در استانها دیگر از جمله تهران و آذربایجان بیابد. در این میان، هفتهنامه بهار زنجان به صاحب امتیازی و مدیرمسئولی رحمتاله بیگدلی - عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی زنجان و اکنون عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی - به دو زبان ترکی و فارسی در استان زنجان منتشر میشد که از پرمخاطبترین نشریات استان بود. این هفتهنامه به دلیل انتشار عین کلمات موهن منصور ارضی علیه مشایی در مهرماه ۸۹ توقیف و سپس به دلیل آنچه «انتشار مطالب خلاف عفت عمومی و توهین به مقامات کشور» اعلام شد، همچنین به دلیل اصرار بر تخلفات به استناد تبصره ۲ ماده ۶ و تبصره ماده ۱۱ قانون مطبوعات، لغو مجوز گردید. مدیرمسئول این نشریه همزمان با روی کار آمدن دولت حسن روحانی، مجوز هفتهنامه «بهار رحمت» را دریافت کرد که در انتشار مرتب آن توفیقی نداشت. در سال ۱۳۹۰ پانزده نشریه (سه روزنامه و دوازده هفتهنامه و ماه نامه) در زنجان منتشر میشدهاست که برخی از آنها عبارتند از: روزنامه مردم نو روزنامه صدای زنجان هفته نامه موج بیداری هفته نامه قلم زنجان هفته نامه سیمای زنجان هفته نامه پیام زنجان هفته نامه بایرام هفتهنامه بهار رحمت هفته نامه بایرام به زبان ترکی منتشر میشود. در طول این سالها، نشریات زنجان بستر مناسبی برای رشد فعالین مطبوعات این استان بودهاست، از جمله این افراد باید به رضا میرکریمی اشاره کرد که فعالیت هنری خود را به عنوان گرافیست در هفتهنامه پیام زنجان آغاز کرد. شهرهای خواهرخوانده مشهد، ایران ترابوزان، ترکیه چلیابینسک، روسیه ملاکا، مالزی قرهقروم، مغولستان صنایع سرب و روی شیر پاستوریزه تولیدات شیمیایی نساجی نخ تایر فراوردههای غذایی ترانسفورماتور (ایران ترانسفو) سوئیچهای برق فشار قوی(پارس سویچ) صنایع شیمیایی (گروه صنعتی گلرنگ) برق و الکترونیک سیگار و دخانیات نیروگاه سلطانیه زنجان آهن و فولاد (مجتمع آندیا فولاد زنجان/ سرمایهگذاری از چین) جستارهای وابسته فهرست نمایندگان زنجان در مجلس شورای ملی فهرست نمایندگان زنجان در مجلس شورای اسلامی فهرست نمایندگان زنجان در مجلس مؤسسان حسینیه اعظم زنجان منابع تاریخ زنجان؛ دکتر هوشنگ ثبوتی؛ دانشگاه زنجان فرهنگ معین پیوند به بیرون وبسایت استانداری زنجان وبسایت شهرداری زنجان شهرهای استان زنجان شهرهای دارای نام با ریشه زبان پهلوی شهرهای ساسانیان شهرهای شهرستان زنجان مرکز استانهای ایران واژگان بازگشتی