text: کُهگیلویِه و بویِراحمد یکی از استانهای ایران است که مرکز آن، شهر یاسوج میباشد. این استان با مساحتی حدود ۱۶ هزار و ۲۴۹ کیلومتر مربع، در امتداد رشته کوههای زاگرس قرار دارد که از شمال به چهارمحال و بختیاری، از غرب به خوزستان، از جنوب به بوشهر و از شرق به فارس و اصفهان محدود میشود. جمعیت کهگیلویه و بویراحمد بر پایه سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵ برابر با ۷۱۳٬۰۵۲ نفر بوده که ۵۰ درصد آنها در شهرستان بویراحمد حضور دارند. این استان حدود ۱ درصد از مساحت کل کشور را در بر میگیرد. با این وجود بیش از ۲۵ درصد نفت و گاز، ۱۰ درصد روانابها، ۲۰۰۰ گونه گیاهی (با بیش از ۴۵۰ گونه گیاهی دارویی)، در این استان قرار دارند. ولی با این همه، جز محرومترین استانهای ایران میباشد. استان کهگیلویه و بویراحمد ۹ درصد از جنگلهای کشور (حدود ۲۰ درصد کل زاگرس)، را در خود جای دادهاست، همچین ۵۶ درصد استان را جنگلها پوشانداند از این لحاظ استان مقام اول را در پوشش جنگلی کشور داراست تقسیمات کشوری این منطقه تا قبل از تصرف به دست والیان استان فارس بخشی از حکومت لر بزرگ بود و پس از فروپاشی حکومت لر بزرگ تا دوران قاجار خودگردان بود که سپس به تصرف یکی از والیان ایالت فارس درآمد و ولایتی از فارس شد. در سال ۱۲۵۸ هجری قمری، شهرستانهای امیدیه، آغاجاری بهبهان، هندیجان، بندر ماشهر ،دیلم و گناوه از منطقه کهگیلویه جدا شدند. (مردم این شهرستان ها همگی لر و لر زبان هستند) از سال ۱۳۲۴ هـ. ش به جهات سیاسی، بویراحمد از کهگیلویه مجزا و ضمیمه استان فارس گردید. در ۲۲ تیرماه ۱۳۴۲ طبق تصویبنامه مجلس شورای ملی، سرزمین ایلات ششگانه کهگیلویه و بویراحمد که تا آن زمان بخشی جزء استان فارس و بخشی جزء استان خوزستان بود از این دو استان جدا شد و به فرمانداری کل تبدیل گردید و متعاقب آن شهر یاسوج مرکز استان در سال ۱۳۴۴ شکل گرفت و سرانجام در خرداد سال ۱۳۵۵ با همان محدوده به استان تغییر یافت. این استان به نه شهرستان و 22 بخش تقسیم شدهاست که شامل 21 شهر و بیش از ۱۷۰۰ روستا میگردد. شهرستانهای این استان عبارتند از: آمار استان کهگیلویه و بویراحمد از نظر جمعیت و مساحت از استانهای کوچک ایران است و درهر دو مورد دارای رتبه ۲۸ در بین سی استان میباشد. بزرگترین و پرجمعیتترین شهرستان استان، شهرستان بویراحمد به مرکزیت یاسوج میباشد. جمعیت این استان حدود هشتصد هزار نفر میباشد. ۶۸ درصد از جمعیت کل استان ما در محدوده سنی ۱۵ تا ۶۴ سال هستندد که جمعیت جوان را تشکیل میدهند. از جمعیت ۷۳۰ هزار و ۵۲ نفر استان، ۱۹۵ هزار و ۲۴۷ نفر در گروه سنی صفر تا ۱۴ سال، ۴۸۴ هزار و ۹۹۵ نفر در گروه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال و تعداد ۳۲ هزار و ۸۴۶ نفر بیش از ۶۴ سال سن دارند. محرومیت استان کهگیلویه و بویر احمد با وجودی که ۷۱۳ هزار نفر جمعیت دارد، پنجمین استانی هست که بیشترین (۳/۹ درصد) نقش را در تولید ناخالص داخلی دارد. با این وجود جز استانهای محروم کشور میباشد. استان کهگیلویه و بویراحمد با ۱۲٫۶ درصد نرخ بیکاری، رتبه ششم بالاترین بیکاری را در کشور داشتهاست. درحالیکه ۲٫۲ تولید ناخالص داخلی ایران را تأمین میکند. تاریخ استان کهگیلویه وبویراحمد از مناطق اصلی تاریخی عیلامی و الیمائی بوده. با مطالعه باستان شناسان در استان قدمت استان به دوران پارینه سنگی میرسد استان کهگیلویه و بویراحمد در دوران ایلامیان جز از انزان شرقی بودهاست آثار فراوانی از دوره ایلامیان در استان وجود دارد، با آمدن آریاییها به این ناحیه و قدرت گرفتن شاهان هخامنشی استان جز خاستگاه تمدن هخامنشیان نیز محسوب میشد، امپراتوری هخامنشیان دارای ۲۳ ساتراپ بود. استان در دورههای مختلف تاریخشناسی ایران تاریخ پیش از اسلام و پیش از ورود آریاییها این استان (منطقه جغرافیایی این استان) در دوره هزاره ۴ قبل از میلاد بخشی از تمدن عیلام بوده. در دوره بعد از اسلام و همچنین بعد از ورود آریاییها از سال ۱۲ هجری به تدریج حمله اعراب به ایران آغاز شد و ساسانیان مغلوب آنان شدند و امپراتوری ایران به دست مسلمانان افتاد. در اوایل دوره اسلامی هر بخش را تحت اختیار یک فرمانروای عرب قرار دادند که یکی از این چهار بخش، منطقه کهگیلویه به مرکزیت ارجان بود. همچنین، ریاست مردم کهگیلویه در اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری به عهده فردی به نام روزبه بود که او را پادشاه این منطقه (پادشاه زمیگان) نیز میخواندند. با این تفاسیر، حداقل تا سال ۳۴۶ ه.ق خاندان گیلویه بر نواحی کهگیلویه حکومت میکردند. اما از قرن سوم هجری به بعد است که محدوده وسیعی از مملکت ایران، شامل استانهای لرستان، ایلام، کرمانشاه، چهار محال بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و همچنین بخشهایی از استان فارس، استان بوشهر و استان خوزستان، همگی تحت عنوان بلاد اللور (لرستان) شناخته شد و در سال ۳۰۰ هجری در اختیار دو برادر به نامهای بدر و منصور قرار گرفت. این استان به جز در سلسله حکومت سامانیان و طاهریان و قراقویونلو و قسمت شمالی ان در حکومت مادها جزئی از خاک تمامی حکومتهای ایران بودهاست. پیشینه لرستان به معنی سکونتگاه مردم لر واژهای است که به سرزمینهای لرنشین اطلاق میگردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای کهگیلویه و بویر احمدی را هم شامل میشد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای کهگیلویه را منطقه کهگیلوی نامگذاری کردند و سکونتگاه لرهای بویراحمد را منطقه بویراحمد نامگذاری کرده و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان کنونی محدود شد. این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد. امروزه لرستان نام یکی از استانهای غربی ایران است. در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شدهاست. مردمشناسی مردم استان از قوم لر میباشند و به زبان لری با گویش لری جنوبی سخن میگویند. این گویش برای دیگر لرزبانان به راحتی قابل درک است که درواقع تمام لرها به یک زبان سخن میگویند،مردم لرستان، ممسنی، کهگیلویه و بختیاری از یک نژاد بوده و با یک زبان صحبت میکنند؛ و این مردم لرتبار هستن اصلیترین مشخصه فرهنگی و اجتماعی منطقه، در گذشته ساختار اجتماعی عشایری بودهاست. مردم استان کهگیلویه و بویراحمد، به زبان لری صحبت میکنند. این گویش بازمانده زبان ایرانیان قدیم است که کمتر تحت تأثیر زبانهای بیگانه قرار گرفتهاست و اختلافات ریشهای با سایر گویشهای زبان لری ندارد. بیشترین جمعیت گویشوران لر در استانهای لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است. همچنین لرزبانها تشکیل دهنده جنوب استان ایلام، جنوب استان همدان، جنوب استان مرکزی، شمال استان بوشهر، غرب استان فارس و استان اصفهان هستند. لری جنوبی لری جنوبی تنها مختصر به استان کهگیلویه و بویراحمد نیست بلکه بسیاری از شهرها و شهرستانهای استانهای خوزستان فارس اصفهان و بوشهر به گویش لری جنوبی سخن میگویند که با گویش مردم کهگیلویه و بویراحمد یکسان است. مردم این شهرستانها با مردم کهگیلویه از یک ریشه و نژاد هستند و دارای تاریخ مشترک میباشند. سخنوران لری جنوبی با سایر لرها و لر زبان ها نیز هم تبار میباشند و همگی از یک قوم هستند. گردشگری کهگیلویه و بویراحمد دارای ۲۱۷ گردشگاه زیارتی و تفرجگاهی است که گردشگری کهگیلویه و بویراحمد را تنوع میبخشد و گردشگران تابستانی میتوانند از آنها دیدن کنند. روستاهای شهرستان باشت باغ گردشگری چشمه بلقیس چرام تنگ پیرزال در ۱۵ کیلومتری شمال شرق شهر دهدشت آبشار بهرامبیگی مورصفا دشتروم بقعه امامزاده «بیبیحکیمه» خواهر امام رضا، امام زاده جعفر برادر امام رضا در شهرستان گچساران سرچشمه چنارستان سفلی آبشار و طبیعت روستای شهنیز شهر تور یستی و زیبای سی سخت در دامنه کوه دنا دارای آب و هوای دلپذیر و سالم. دهستان توریستی کَریَک معروف به ماسوله جنوب واقع در ۲۵کیلومتری یاسوج و ۵ کیلومتری سیسخت رودخانههای مارون، چرام، نازمکان، بشار، زهره و مهریان به همراه هزاران چشمه سار دیگر و در کنار آنها سد کوثر، سد شاه قاسم و سد شاه مختار یاسوج. ۴۰قله بالای چهار هزار متر دنا آبشارهای کمردوغ از توابع شهر دهدشت، تنگه مهریان و گنجهای یاسوج و تنگ سولک بهمئی. امامزادههای کهگیلویه و شهر تاریخی بلاد شاپور دهدشت، دژ سلیمان و چندین دژ دیگر. آثار تل چگاه، آب گرمون، آب شوران، شهر لارندن، آب انبارها، کاروانسراها، قلعهها، گورستان سه طبقه، حمام کهیار دهدشت و تنگ سولک در رشتهکوههای بهمئی تنگ تکاب، محل برخورد آریو برزن با اسکندر مقدونی و قلعههای قدیمی متعدد شامل قلعه دختر، قلعه مانگشت، و دژ سلیمان که مجموع آنها به «دلی مهرگان» معروف است. تنگ شلال دون، رودخانه و بیشه زیبای شاه بهرام، روستای زیبای پلکانی و باغستانی مارین، تنگ هنگان، و امامزاده سید محمود (سید محمید) واقع در شهرستان کهگیلویه غارها و اشکفتهای کوهستانها. چهار طاقی خیرآباد علیا و پل خیری مح خان در خیرآباد علیا روستای گوشه و زیارت امام زاده شاه قاسم از نوادگان حضرت زین العابدین (ع) ۱۸ رودخانه کوچک و بزرگ، ۴۰ چشمه جوشان آب آشامیدنی و معدنی، ۱۷حلقه قنات، پنج آبشار، سه دریاچه، ۶۰دره و تنگه، بوستانها و دشتهای سرسبز، امامزادهها، گنبدها، قلعهها، کاروانسراها، مساجد، آب انبارها آتشکدهها، پلها و برجهای تاریخی از دیگر نقاط گردشگری منطقهاست. آب و هوا اقلیم استان به دو منطقه و تقسیم میشود: این مناطق حدود ۸۰۳۷ با میانگین ۹۰۰ متر فاصله از دریا، در استان را در بر میگیرد. این مناطق عموماً پر بارش و پر از جنگلهای انبوه بلوط، بن یا بنه بادام و... است. میانگین بارندگی در این مناطق بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ میلیمتر در سال است، بارشها از اوایل فصول سرما تا اوایل فصول گرم سال ادامه پیدا میکند، این مناطق شهرستانهای بویراحمد، دنا، مارگون و شمال شهرستانهای کهگلیویه و گچساران را در بر میگرید. وسعت این مناطق حدود ۸۲۲۶ با میانگین 307 متر از سطح دریا است. بارش بین ۳۰۰ تا 6۰۰ میلیمتر در سال در این مناطق متداول است. در این مناطق پسته کوهی به وفور پیدا میشود. این مناطق شامل شهرستانهای گچساران، کهگیلویه، باشت، بهمئی و لنده است. شهر یاسوج (مرکز استان) جز یکی از پر بارشترین مرکز ایران است. این شهر بعد از شهر رشت در جایگاه دوم پر بارشترین مرکز استان ایران قرار دارد. همچنین شهر یاسوج یکی از مرتفعترین مراکز استانهای ایران نیز بهشمار میرود و در جایگاه دوم بعد از شهرکرد قرار گرفتهاست. دربارهٔ نام استان کُهگیلویِه کهگیلویه با مرکزیت بلادشاپور (دهدشت کنونی) از دو بخش "کوه" به علاوهٔ "گیلویه" ساخته شدهاست. این نام از زمان ساسانیان تاکنون بر روی این ناحیه باقی ماندهاست. خاندان گیلویه یا به عبارتی خاندان روزبه، از مشهورترین و موثرترین خاندانهای ایرانی در سه سده نخست اسلامی بود که پس از سقوط ساسانیان، علاوه بر درگیری متناوب با اعراب مهاجم و مسلط، به تدریج موفق شدند در دستگاه خلافت عباسی نفوذ یابند و نقش بارز خود را در وقایع سیاسی- اجتماعی عصر نشان دهند. نام گیلویه در منابع و اسناد تاریخی به صورت معرب و به شکل " جیلویه " آمدهاست. بویِراحمد بویراحمد نام یکی از ایلات ساکن در این استان است. معادن چهارمین معدن نیترات دنیا در کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. همچنین سلستین، بوکسیت، سنگ گچ، مواد اولیه سیمان و مواد اولیه آجر و مصالح ساختمانی از جمله معادن این استان است. براساس آمار موجود، بیشترین معادن استان در شهرستان بویراحمد با ۲۲ مورد و بیشترین معادن فعال در شهرستان گچساران با ۱۲ مورد واقع شدهاند. به دلیل برخورداری از قابلیت تولید محصولات صادراتی با امکان ارزش افزوده و تنوع و پراکندگی ذخایر معدنی کهگیلویه وبویراحمد میتواند به برنامههای رشد و توسعه اقتصادی به ویژه در مناطق محروم کمک کند. کهگیلویه و بویراحمد دارای بزرگترین معادن رسوبی در ایران و بزرگترین معدن فسفات کشور بوده. نخستین ذخیره معدنی نیترات ایران در کهگیلویه و بویراحمد است. تاکنون ۷۵ فقره پروانه بهرهبرداری معدنی با حجم سرمایهگذاری افزون بر سه هزار و ۳۰۰ میلیارد ریال در استان صادر شده و ۴۷ واحد معدنی نیز با تولید دو میلیون و ۴۰۰ هزار تُن محصول فعال هستند. معدن نیترات پتاسیم لیراب با ظرفیتی بیش از یک میلیون تن. یک میلیارد و ۵۰۰ تن ذخیره معدنی در کهگیلویه و بویراحمد وجود دارد. موقعیت جغرافیایی استان کهگیلویه و بویراحمد از جمله استانهای جنوبی ایران بهشمار میرود که با پنج استان همسایه است: از شرق با استان اصفهان و فارس، از جنوب با استان بوشهر، از غرب با خوزستان و از شمال با چهارمحال و بختیاری. استان کهگیلویه و بویراحمد حدود ۱۶۲۶۴کیلومتر مربع وسعت دارد. استان کهگیلویه و بویراحمد در بین مدار ۲۹ درجه و ۵۲ دقیقه و ۳۱ درجه و ۲۶ دقیقه شمالی و نصف النهارهای ۴۹ درجه و ۵۵ دقیقه و ۵۱ درجه و ۵۳ دقیقه شرقی قرار دارد وضعیت اقتصادی این استان از نظر اقتصادی به عنوان ناحیه کشاورزی و دامپروری بهشمار میآید. بعد از دامداری و کشاورزی، صنایع استخراج نفت گچساران و کارخانه قند یاسوج و مجتمع دنا صنعت یاسوج (تولید انواع لولههای پلیمری) از اهمیت ویژهای برخوردار است، ولی با این حال فعالیتهای صنعتی و معدنی در این استان نسبت به سایر مناطق کشور، رشد نیافته و رونق چندانی ندارد. بهطور کلی صنایع موجود در این استان به دو گروه تقسیم میشوند، که عبارتند از صنایع دستی و ماشینی. بزرگترین صنعت موجود استان، صنعت نفت است. در زمینه معادن نیز این استان دارای معادن بوکسیت، مس، فسفات، گوگرد، و غیرهاست. استان کهگیلویه و بویراحمد بیش از یکمیلیون هکتار جنگل دارد و با دارا بودن یکدرصد از مساحت کل کشور، حدود ۳۰ درصد از کل گونههای گیاهی کشور را در خود جای دادهاست. درختان بلوط علاوه بر آنکه برای دامها مورد استفاده قرار میگیرد، میوه آن برای انسان نیز خاصیتهای زیادی دارد. خشکیدگی درختان بلوط یکی از مهمترین چالشهای جنگلهای زاگرس و این منطقه است. آفت کرم چوبخوار و بیماری ذغالی پس از سال ۱۳۹۰ به دلیل خشکسالی به بلوطهای مناطق زاگرس حمله کرده و این آفت در سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۳ خسارات بسیار زیادی به بلوطهای منطقه زدهاست. ترابری استان کهگیلویه و بویراحمد تاکنون فاقد راهآهن میباشد. این درحالی است که احداث راهآهن اقلید-یاسوج در سفر اول دولت نهم به استان کهگیلویه و بویراحمد مصوب و در سال ۱۳۹۴ کلنگ زنی شد و هنوز در دست احداث است ولی بعد از گذشت چندین سال هنوز کاری در این پروژه انجام نشدهاست. با وضعیت فعلی این خط راهآهن و قطره چکانیهای دولت در خصوص تأمین اعتبار ممکن است تا ۵۰ سال طول بکشد! کلیه محورهای ارتباطی آن با استانهای همجوار از طریق راههای آسفالته برقرار میشود. از جمله محورهای ارتباطی که به شهرهای مهم استانهای همجوار میپیوندد، عبارتند از: مسیر شیراز-اردکان (سپیدان)-یاسوج و امتداد آن رو بهسوی شمال و پیوستن به شهر سیسخت. ادامه محور از یاسوج تا شهر سمیرم در استان اصفهان و همچنین مسیر یاسوج به شهر پاتاوه-لردگان و ادامه آن تا شهرکرد ،جاده پاتاوه دهدشت، دهدشت-چرام. یکی دیگر از محورهایی که سه استان همجوار را به هم میپیوندد و بسیار پرتردد میباشد، مسیر یاسوج-نورآباد (ممسنی)-گچساران-بهبهان در استان خوزستان است. به نظر میرسد که این استان مخصوصاً شهر یاسوج از داشتن آزادراه محروم است. طرح آزادراه سده-یاسوج که یاسوج را به آزادراه اصفهان-شیراز متصل میکند، در انتظار تصویب توسط هیئت دولت میباشد. این استان دارای دو فرودگاه در شهرهای یاسوج و گچساران میباشد. فرودگاه بینالمللی شهدای یاسوج فرودگاه شهید امید بخش گچساران فرهنگ یاریار زبان لری از آوازهای کهن مردم لر است که از فطرت پاک نیاکان سرچشمه گرفته و بخشی از هویت فرهنگی مردم لر را تشکیل میدهد. ادبیات ضربالمثل در استان شعرهای حماسی مهمی در ایالات قدیم وجود داشت در میان مردم استان کهگیلویه و بویراحمد اشعار حماسی شاهنامه فردوسی نیز طرفدارهای زیادی دارد؛ علاوه بر جشنها در برنامههای تلویزیونی شبکه دنا نیز شاهنامه فردوسی خوانی وجود دارد. همچنین در استان ضربالمثلهای متفاوتی وجود دارد که میتوان به چند مورد از آنها اشاره کرد: عَجَلَ کار شیطون: عجله کار شیطان است. هر کوری جلو پاش بهتر ایبینه: هر فرد نابینا جلوی پایش را بهتر از دیگران میبیند. دِرو وَ دیر ای شَلِه: دورغ از دور میلنگد. سُوار غم پیاده نی خَرَه: سوار به فکر پیاده نیست. جشنها و آیینهای مهم در استان عید نوروز سر آغاز سال شمسی در کشور است که مردم استان آن را جشن میگیرند چیدن سفر عید (هفت سین) جز رسومات عید نوروز است قبل از رسیدن عید نوروز بانوان خانه تکانی میکنند، چهارشنبه آخر سال (چهارشنبه سوری) آتش روشن کرده و روی آتش میپرند همچنین در پنجشنبه آخر سال یا چند روز مانده به سال تحویل برای مردگان غذای محلی شیر برنج تهیه کرد و خیرات میکنن پوشش محلی استان لباس بانوان در استان را میتوان به سه قسمت اصلی بالاتنه پاین تنه و سرپوش تقسیم کرد. سرپوش که خود نیز به سه قسمت تقسیم میشود یک روسری که داری طول یک متر و بین ۶۰ تا ۷۰ سانتیمتر عرض دارد که بر روی ان پارچی به نام چارقد (سربند) بسته میشود همچنین در زیر روسری (مینا) یک کلاه کوچک قرار میگرید بالاتنه لباس زنان یک پیراهن دو متر است که از زیر گردن تا کف پاها را میپوشاند. پاین تنه تشکل شده از یک دامن است که بیشترین مصرف پارچه را دارد که تقریباً بین پنج تا ۱۲ متر پارچه استفاده میکند موسیقی موسیقی در استان کهگیلویه و بویراحمد از جایگاه خاصی برخوردار است و به مواقع مختلف شادی و غم از موسیقیهای متفاوت استفاده میشود. توسعه انسانی شاخص کشوری میانگین قد در کشور ایران هماکنون شش درصد بوده که در استان کهگیلویه و بویراحمد این میزان با دو برابر افزایش حدود ۱۲ درصد برآورد شدهاست. این بدین معناست که میانگین کوتاهی قد در این استان بیش از دو برابر شاخص کشوری است. صنایع دستی صنایع دستی استان کهگیلویه و بویراحمد میتوان به قالیچه گلیم، گبه، خوردجین و جاجیم و... اشاره کرد سوغات استان سوغات استان میتوان به گردو ،عسل و انگور و ماهی قزلآلا اشاره کرد همچنین میخک نیز جز یکی از سوغاتهای استان بهشمار میرود. استان کهگیلویه و بویراحمد یکی از استانهای برجسته در تولید گردو میباشد. همچنین این استان یکی از قطبهای تولید عسل در کشور نیز میباشد و این محصول را به کشورهای دیگر نیز صادر میکند ورزش در استان بزرگترین ورزشگاه متعلق به شهر یاسوج ورزشگاه آزادی یاسوج است این ورزشگاه در سال ۱۳۹۴ با ۱۵۰۰۰ نفر ظرفیت افتتاح شد. تیمهای از استان در لیگ برتر هندبال مردان فعالیت میکنند که عبارتند از: باشگاه هندبال فراز بام خائیز دهدشت باشگاه هندبال نفت و گاز گچساران البته در فوتبال نیز تیمهای در استان فعالیت میکنند: باشگاه فوتبال نفت گاز گچساران باشگاه فوتبال شهرداری یاسوج باشگاه فوتبال اتحاد کهگیلویه باشگاه فوتبال ابوذر باشت غذاهای محلی استان استان دارای غذاهای سنتی متعددی است: آش کارده (هره) شله ماشکی (ماشی) شله شیری (شیر برنج) شله ماسی یا شله دووی (که به اسم آش دوغ معروف است) نان بلوط (کلگ) آش دنگو شله لیزک جستارهای وابسته جمعیت شهرهای استان کهگیلویه و بویراحمد اتابکان لر بزرگ اتابکان لرستان منابع پیوند به بیرون وبگاه استانداری کهگیلویه و بویراحمد استان کهگیلویه و بویراحمد کهگیلویه بنیانگذاریهای ۱۳۵۵ در ایران


source: wikipedia

text: استان گُلِستان از استانهای شمالی ایران است. این استان بخشی از استان مازندران بود که در سال ۱۳۷۶ به صورت استانی مستقل به نام گلستان درآمد و گرگان به عنوان مرکز آن برگزیده شد. اولین نشریه استان نیز همان سال بنام نیمروز منتشر شد. بزرگترین و پرجمعیتترین شهر آن گرگان است. نام گلستان نام جدیدی برای یک سرزمین تاریخی است که در طول تاریخ و تا سده هفتم هجری به نام ایالت گرگان و از آن پس تا آغاز سده دهم به نام استرآباد و در نوشتههای دوران اولیه اسلامی به نام (جرجان) و از اسفند ۱۳۱۶ گرگان نامیده شدهاست. این استان تا سال ۱۳۷۶ بخشی از استان مازندران بود، اما در آن سال به صورت استانی مستقل به نام استان گلستان درآمد و شهرستان گرگان به عنوان مرکز آن برگزیده شد. بیشتر شهرهای کنونی استان گلستان از قدمت چندانی برخوردار نیستند و از بزرگشدن روستاها به وجود آمدهاند و به عبارتی روستاشهر بهشمار میآیند. با این همه، شهرهای رامیان مینودشت ؛گرگان و گنبدکاووس و گمیش تپه ریشهٔ تاریخی دارند. روستاهای استان گلستان به صورت متمرکز و نزدیک به هم هستند. این روستاها در راستای جادهها و رودها به صورت طولی و در بخشهای کوهستانی به صورت پلکانی هستند. پیشینه تاریخی پیشینه تاریخی این سرزمین به ۷ هزار سال پیش و در غار کیارام واقع در روستای فرنگ بخش گالیکش به دوران پارینه سنگی برمیگردد. پژوهشهای تازه نشان دادهاست که منطقهٔ گرگان از ۶ هزار سال پیش فرهنگ پیش از آریاییها را در خود جای داده بودهاست؛ کهنترین آثار دورهٔ نوسنگی ایران از غار کمربند و غار هوتو در نزدیکی بهشهر پیدا شدهاست. این آثار از آشنایی مردمان آن زمان به سفالگری، هنر بافتن، اهلی کردن جانورانی مانند بز کوهی و ساخت ابزارهای سنگی صیقلی حکایت دارد. کاوشهای تورنگتپه، در نزدیکی گرگان، نیز نشان دادهاست که این منطقه روستاهای پرجمعیت، سفالگری انبوه و شبکهٔ آبیاری کشاورزی داشتهاست و دیرینگی آن دستکم به اندازهٔ شهر سوخته در سیستان است. نام این سرزمین در سنگ نوشتههای هخامنشی، از جمله سنگ نوشتهٔ داریوش در بیستون، به صورت ورگانه و در نوشتههای پهلوی به صورت گورکان آمدهاست. واژهٔ وُرگ در زبان طبری و پهلوی به معنای گرگ است. (همچنین واژه گراز از دگرگونش وُراز پدید آمده.) تاریخنگاران یونانی از آن با نام هیرکانی یاد کردهاند. ویشتاسپ پدر داریوش هخامنشی، زمانی ساتراپ این منطقه بودهاست. اسبسواران گرگانی همواره مورد توجه هخامنشیها بودند. گرگان کنونی تا سال ۱۳۱۶ «اَستَرآباد» یا «استرآباد» نام داشت. واژهٔ استرآباد از دو لفظ «استر» و «آباد» تشکیل شدهاست. استر یا استار در زبان طبری به معنای ستاره است؛ در حالی که همین واژه در زبان فارسی معنای قاطر میدهد. میگویند شهر باستانی استرآباد را خشایارشا به یادبود زن یهودی خود، که او را استر (ستاره) نام نهاده بود، ساخت. در زمان اردوان دوم اشکانی (۱۲۸–۱۲۴ پیش از میلاد) هیرکانی و کارمانیا (کرمان) زیر فرمان خاندان گودرز بود و جانشینان گودرز تا سدهٔ دوم پس از میلاد بهطور مستقل آن را اداره کردند. این سرزمین خوش آب و هوا از آرامشگاههای بهاری و تابستانی شاهان اشکانی بود. در همین دوران بود که ساختن دیوار بزرگ گرگان که به نام سد سکندر شناخته میشود، آغاز شد تا از یورش هونها به خاک ایران جلوگیری کند. کار ساختن این دیوار، که درازای آن را از ۱۵۵ تا ۱۷۰ و گاهی ۳۰۰ کیلومتر نوشتهاند، در دورهٔ ساسانی نیز پیگیری شد و میگویند که انوشیروان به بازسازی آن فرمان داد. در همین دورهٔ ساسانی بناهای محکمی در مرز و در جایجای منطقه برای پایداری در برابر یورشگران ساخته شد. پس از برآمدن اسلام، این منطقه به سال ۳۵ قمری خراجگزار عربهای مسلمان شد. در روزگار سلیمان بن عبدالملک، خلیفهٔ اموی، یزید بن مهلب ولایت گرگان را به سال ۹۸ قمری فتح کرد و از آن پس، شهر جرجان کرسی ولایت جرجان شد. ابن خلدون کشتهشدگان این نبرد را چهل هزار نفر از مردم گرگان پنداشته ولی گردیزی تلفات گرگانیان را دوازده هزار کشته و شش هزار برده اعلام میکند، محمد بن جریر طبری نیز ضمن تأیید مرگ چهل هزار گرگانی، میافزاید که پس از فتح گرگان، شخصی به نام جهم بن زحر توسط یزید والی آن شهر شد. پس از فتح گرگان به دست اعراب، فرخان بزرگ (اسپهبد طبرستان) به مبارزه با یزید بن مهلب پرداخت و توانست سپاه اعراب را شکست دهد و گرگان را از اعراب پس بگیرد. عمر بن عبدالعزیز خلیفهٔ اموی پس از این شکست تحقیرانه دستور داد یزید بن مهلب به دمشق بازگردد. این شهر در سدهٔ ۳ و ۴ هجری بسیار آباد شد و در روزگار فرمانرواییهای مستقل ایرانیان به زیر فرمان سامانیان درآمد. سپس گاهی در دست طاهریان و گاهی سامانیان بود تا این که آلزیار بر آن جا دست یافتند و بهآبادی آن کوشیدند. (توجه داشته باشید شهر جرجان در یورش مغولها ویران شد و شهر کنونی گرگان، زمانی استرآباد نامیده میشد) خاندان آلزیار شناختهشدهترین فرمانروایان این منطقه هستند که از آغاز سدهٔ چهارم (۳۱۶ قمری) تا میانهٔ سدهٔ پنجم (۴۳۵ یا ۴۴۱ قمری) در منطقهٔ گرگان، طبرستان و گیلان فرمانروایی کردند و گاهی تا ری، اصفهان، همدان و دینور را نیز در فرمان خود داشتند. مرداویج، بنیانگذار این دودمان، ریشهٔ خود را به شاهان گذشتهٔ ایران میرساند و در سر داشت بغداد را به چنگ آورد و پادشاهی ایرانیان را بار دیگر بنیانگذارد. با این همه، نه تنها او بلکه فرمانروایان پس از او نیز نتوانستند به چنین آرزوهای بزرگی دست پیدا کنند و سلجوقیان به فرمانروایی آنها پایان دادند. قابوس بن وشمگیر، شناختهشدهترین فرمانروایان آلزیار است که آوازهٔ دانش دوستیاش باعث شده بود بزرگانی چون ابوریحان بیرونی و ابنسینا به سوی گرگان بروند. بیرونی برخی از پژوهشهای خود را در پیرامون شهر گرگان انجام داد و نخستین کتاب مهم خود، به نام آثار الباقیه عن قرون الخالیه، را به نام قابوس نوشت. از خود قابوس کتابی با نام قابوسنامه برجای ماندهاست که از آثار ادبی و اخلاقی مهم ایران بهشمار میآید. بنای برج گنبد قابوس، در شهر گنبدکاووس نیز به فرمان او ساخته شدهاست که بزرگترین بنای آجری جهان بهشمار میآید. مردم جمعیت استان گلستان بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ بالغ بر ۱٬۷۷۷٬۰۱۴ نفر است که از این تعداد ۵۱/۰ درصد شهرنشین و ۴۹/۰ درصد روستانشین هستند. اقوام متعددی در این استان زندگی میکنند که میتوان به فارسها، ترکمنها، طبریها، بلوچها، کُردها، ترکها (آذربایجانی و قزلباش)، سیستانیها و قزاقها اشاره کرد. سیستانیها بیشتر در مرکز و جنوب استان و طبریها در غرب و جنوب استان سکونت دارند و به زبانهای طبری و فارسی گویش میکنند. قزلباشان در رامیان، آزادشهر، مینودشت، کلاله و گالیکش و آذریها در شهرستان گنبد کاووس و تعداد کمی در مینودشت و قزاقها نیز بیشتر در گرگان و تکرها (تهکر) در نگینشهر سکونت دارند. ترکمنها در بخش شرقی، مرکزی و شمالی استان و همچنین در مرکز استان سکونت دارند. ترکمنها سنیمذهب بوده و به زبان ترکمنی تکلم میکنند. گویش گرگانی در گرگان و گویش کتولی در علیآباد کتول متداول است و هر دو گویش زیر مجموعهٔ زبان طبری محسوب میشوند که خود ریشهٔ پهلوی اشکانی دارد. در بین شهرستانهای استان، بالاترین نرخ رشد جمعیت مربوط به شهرستان ترکمن با ۱/۹۰ درصد و پایینترین نرخ رشد جمعیت مربوط به شهرستان بندرگز با نرخ رشد منفی ۰/۰۸ است، نرخ رشد شهرستان مینودشت نیز منفی ۰/۰۵ گزارش شدهاست. گالش گالشهای طبری شاخهای از اقوام طبری هستند که در مناطق کوهستانی استانهای گلستان و مازندران زندگی میکنند و به طبری سخن میگویند. گالش یا گاولش «Galeš»، در طبری به معنای گاوبان را است. بهعبارت سادهتر گالش یعنی کسی که دامداری میکند و گاو پرورش میدهد. کلمه گالش از ریشه سانسکریت گئورکش «Gao-rakš» گرفته شدهاست «Gao» به معنی گاو و «Rakš» به معنی پاییدن و نگهبانیکردن است. همچنین در زبان طبری به چوپان گاو گالش «Galeš» و به چوپان گوسفند کرد «kerd» گفته میشود. در متون کهن طبری از کلمه گالش به معنای چوپان استفاده شدهاست. گالشهای طبری استان گلستان در شهرستانهای گرگان، علیآباد کتول، کردکوی، بندرگز، رامیان، آزادشهر، مینودشت و گالیکش ساکن هستند. گویش طبری استرابادی گویش طبری استرابادی لهجهای از زبان طبری است که در شهرستان گرگان گویش میشود. زبان طبری استرابادی زبان بومیان آبادیهای دهستان استرآباد جنوبی، دهستان انجیرآب، دهستان روشنآباد و همچنین زبان بخش عمدهای از مردم گرگان است. همچنین زبان طبری کتولی که زبان بومیان شهرستان علیآباد کتول است به همراه زبان طبری استرابادی در آبادیهای دهستان استرآباد شمالی و دهستان قرق رایج هست. زیارت، اصفهانکلاته، لمسک، زنگیان و کلاجان قاجار نمونههایی از آبادیهای طبریزبان شهرستان گرگان هستند. گویش گرگانی کهن گویش گرگانی یا گویش استرابادی یکی از گویشهای ایرانی است که در شهر گرگان یا استراباد بدان صحبت میشدهاست. ابوعبدالله مقدسی میگوید: «زبان کومش و گرگان به هم نزدیک است. ها بکار میبرند و میگویند هاکن و هاده و آن را حلاوتیست، و زبان مردم طبرستان بدانها نزدیک است مگر در آن شتاب است». دانشنامه ایرانیکا گویش گرگانی را همان زبان طبری یا گویشی بسیار نزدیک به آن میداند. لغتنامه دهخدا نیز گویش قدیم گرگانی را نزدیک به زبان طبری و گویشهای سمنانی دانسته و تصریح کردهاست که هنوز هم در گرگان و روستاهای اطراف گرگان گویشوران زبان طبری زندگی میکنند. عشایر ترکمن و کرد ایلات مختلف فصل تابستان در ارتفاعات استان خراسان شمالی و فصل زمستان در دشتهای استان گلستان سکنی میگزینند و به دامپروری مشغول هستند. تقسیمات اداری این استان در اسفند سال ۱۳۹۰ دارای ۱۴ شهرستان به نامهای آزادشهر، آققلا، گرگان، گنبدکاووس، بندر ترکمن، گمیشتپه، رامیان، کردکوی، بندرگز، علیآباد کتول، گالیکش، کلاله، مراوه تپه و مینودشت و دارای ۲۹ شهر و ۲۷ بخش و ۶۰ دهستان میباشد. دین و مذهب حدود ۶۰٪ جمعیت استان گلستان را اهل تشیع و حدود ۴۰٪ مردم اهل تسنن تشکیل میدهد. اهل تشیع را تمامی گروههای فارسیزبان اعم از بومیان کهن، سیستانی، ترک (آذری و قزلباش) تشکیل میدهند و اهل تسنن را تمام گروههای ترکمن، بلوچ، و قزاق تشکیل میدهند. مسیحیان و صوفیان گنابادی از اقلیتهای کوچک مذهبی استان هستند. اقتصاد استان کشاورزی و دامپروری استان گلستان بیش از دو میلیون هکتار زمین، آبی و دیم، زیر کشت دارد. گندم، جو، پنبه و آفتابگردان از فراوردههای کشاورزی اصلی این استان است. بیش از۵۰ درصد از پنبه و ۱۰ درصد گندم کشور از این استان بهدست میآید. در سال کشاورزی ۸۳–۱۳۸۲ یک میلیون و دویست هزار تن گندم در استان برداشت شد. برنج، سویا، بادامزمینی، سبزیها، خیار، کاهو، کلزا، زیتون و دیگر دانههای روغنی نیز در استان کشت میشود. بیش از ۴۰ در صد دانههای روغنی کشور از زمینهای این استان به دست میآید و از این نظر رتبهٔ نخست را در کشور دارد. دامپروری هم به روش سنّتی و هم به روش نوین انجام میشود. این استان دارای سرزمینهای ییلاقی و قشلاقی مناسبی است ییلاقها در بخشهای کوهستانی جنوب استان و قشلاقها در بخشهای شمال و شمال شرقی هستند. طایفههای کرد بیشترین کوچروندههای استان را میسازند که بیشتر آنها از استان خراسان هستند. آنها همراه با دامداران سمنان و شاهرود قشلاق خود را در شهرستانهای گنبدکاووس و کلاله میگذرانند. بخش بسیار کمی از ترکمنهای استان نیز شیوهٔ کوچنشینی گذشتگان خود را نگه داشتهاند و در چادرهایی به نام آلاچیق زندگی میکنند. این کوچنشینان از دو طایفهٔ بزرگ ترکمن هستند: گوکلانها که در شرق گنبد تا مرز خراسان شمالی و یموتها که در غرب گنبدکاووس تا دریای خزر دیده میشوند. آنها در کنار گوسفندان خود به پرورش شتر نیز بهشمار اندک میپردازند. البته دراین بخش سیستانیها و بلوچها نیز به همت بزرگان خود بخصوص تلاشهای شبانهروزی بنیاد نیمروز و خانه فرهنگ وهنر سیستانیوبلوچ توانستهاست هویت فرهنگی خویش را حفظ نماید که در راستای جذب توریست مؤثر خواهد بود. پرورش ماکیان، بهویژه مرغ، پرورش کرم ابریشم و پرورش ماهی نیز در استان انجام میشود. پرورش ماکیان در مرغداریها نوین در جای جای استان انجام میشود. پرورش کرم ابریشم بیشتر در شهرهای شرقی استان، بهویژه شهرستان مینودشت و رامیان دیده میشود. نوغانداران این استان در سال ۱۳۸۴ بیش از ۲۷۲ هزار کیلوگرم پیلهٔ کرم ابریشم به دست آوردند. ماهیگیری در خلیج گرگان و بخشهای غربی دریای خزر انجام میشود و پرورش ماهی در دریاچههای مصنوعی، که به آببند شناخته میشوند، در کنار رودخانهها و نیز دشتهایی که برای کشاورزی مناسب نیستند، بهویژه در بخشهای شمالی شهرستان گنبد کاووس، انجام میشود. دو مرکز پرورش ماهیان خاویاری و یک مرکز پرورش ماهیان استخوانی در استان به کار تولید بچه ماهی میپردازند و این استان در تولید ماهیان گرمابی جایگاه چهارم را در کشور دارد. طرح پرورش ماهی قزلآلا در کشتزارها نیز در حال انجام است. گردشگری یکی دیگر از عوامل مؤثر بر اقتصاد استان گلستان گردشگری است. این استان با داشتن مناطق و شهرستانهای زیبا هرساله گردشگران داخلی وخارجی زیادی را به خود جذب میکند. جاجیم، صنایع دستی، ابریشم بافی رامیان، ماهی، خاویار، پنبه، حلوا آماج (مخصوص گرگان)، حلوا برنجی، کسمک (مخصوص مینودشت) نان شیرینی، زنجبیلی، نون عیدی (کلمبو)، قُطاب، پشت زیک (کنجدی) بابتو (مخصوص گرگان)، مارمرده (مخصوص گرگان)، پادرازی)، قالی، قالیچه، پشتی ترکمنی، شال وگلیم(روستای خالدنبی با تپه های ماهوری در جنوب این استان قرار دارد)، لباس سیستانی در کنار سوزن دوزی سیستانی به همراه هنرزیبای نیمروزکاری سیستانی وپرزک دوزی که توسط مرکز صنایع دستی سیستانی نیمروز در گرگان احیاشدهاست، عرق کشمش، حلوا گردویی (مخصوص کردکوی و بندر گز)، نان بهارهٔ تورشو چُرَگ و نان کاک (مخصوص رامیان) و نان شیرمال (مخصوص آزادشهر) میتوانند رهاورد سفر مسافران به این استان باشند. مراکز دیدنی همانطور که گفته شد استان گلستان به دلیل آب و هوا، پوشش گیاهی و پارکهای طبیعی زیبایی، مانند پارک ملی گلستان، از مرکزهای مهم گردشگری ایران بهشمار میآید. برخی از مهمترین جاذبههای گردشگری استان به شرح زیر است: پارک ملی گلستان درحد فاصل استانهای گلستان و خراسان شمالی در موقعیت جغرافیایی بین ۳۱/۳۷ الی ۰۴/۵۳ عرض شمالی و ۴۳/۵۵ الی ۱۷/۶۶ طول شرقی واقع شده و مساحت آن در حدود ۸۷۲۴۲ هکتار میباشد. پوشش گیاهی: بلوط، بلندمازو، ممرز، انجیلی، پلت، شیردار، کرکو، آزاد، آوری، توسکای قشلاقی، کلهو، انجیر، توت، ملچ، داغداغان، ازگیل، ولیک، زالزالک، سیاه تلو، گوجه وحشی، شیر خشت، گردو، تمشک، انار وحشی، گلابی وحشی، زرشک، تاغ، گز، پرند، کاروانکش، کلاه میرحسن، گون، چوبک، درمنه، خارشتر و ارس. پستانداران: مرال، شوکا، خرس قهوهای، پلنگ، خوک وحشی، گربه جنگلی، تشی، آهو، قوچ و میش، پلنگ، گرگ، روباه، کل، بز. پرندگان: قرقاول، کبک، تیهو، زنگوله بال، کوکر سینه سیاه، ابیا و بلدرچین، قرقی، دلیجه، سارگپه پا بلند، سارگپه، عقاب دوبرار، دال شیا، دال، عقاب دریایی دم سفید، مرادان، بالابان، هما، دارکوب سیاه، بلبل، توکای باغی، سهرهها، سکاها، زرده پرهها، مگس گیرها، زنبورکها و دم سرخها. این پارک تا قبل از سال ۱۳۳۶ شکارگاه محسوب میشد. در شهریور ۱۳۴۲ به پارک محمد رضاشاه تغییر نام داد و در سال ۱۳۵۳ به پارک ملی تبدیل شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ با وسعت ۹۱۸۹۵ هکتار تحت حفاظت قرار گرفت. این پارک در ۵۵ کیلومتری شرق گنبد و ۱۱۵ کیلومتری غرب بجنورد در مسیر مشهد واقع شدهاست. رویشهای اصلی پارک به علت ۳ اقلیم متفاوت متنوع است. روستای وامنان این روستا از توابع شهرستان آزادشهر در شرق استان گلستان و در جاده آزادشهر به شاهرود قرار دارد و با داشتن آب و هوای فوقالعاده با طراوت مسافران را به خود میخواند. جنگل زیبای شانوین در شمال این روستا جذابیت بیشتری به این منطقه بخشیدهاست. همچنین وامنان دارای آبشارهای دائمی و پرآبی در جنگلهای این روستا است. روستای وامنان به عنوان روستای گیاهان داروئی نیز به خاطر تولید انواع مختلف آن شناخته میشود. روستای سایر سایر، روستایی است از توابع بخش مرکزی شهرستان مینودشت. این روستا با داشتن طبیعت بکر و سر سبز و چشمههای زلال و طبیعت و آب و هوای بسیار عالی، و کشت انواع محولات کشاورزی و انواع میوه جات، مکان مناسبی برای میزبانی از طبیعت گردان است. همچنین چنار تاریخی و کهنسال روستای سایر که بدست یکی از اهالی روستا در گذشته دور کاشته شده با قدمتی بیش از ۷۰۰ سال، در جلسه کمیته ثبت و حریم میراث طبیعی که در تاریخ ۳۱ مرداد ماه سال ۱۳۹۴ در محل سازمان مرکزی میراث فرهنگی برگزار شد، در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد. امام زاده آق امام این امام زاده در فاصله ۲ کیلومتری آزادشهر و جنب محور تهران به مشهد بر روی یک تپه بلند به ارتفاع ۳۰۰ متر واقع شدهاست. آرامگاه مختومقلی فراغی مختومقلی فراغی در روستای حاجی قوشان یکی از روستاهای گنبدکاووس به دنیا امده است آرامگاه مختومقلی مربوط به اواخر دوره قاجاریه - دوره پهلوی است و در شمال استان گلستان، شهرستان مراوهتپه، روستای آقتقه قدیم واقع شدهاست. این اثر در تاریخ ۲۶ اسفند ۱۳۸۶ با شمارهٔ ثبت ۲۲۲۵۱ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. این آرامگاه شامل مقبرهٔ مختومقلی فراغی شاعر ملی ترکمنها (مرگ در ۱۱۶۹ یا ۱۱۷۶ ه.ش) و پدرش دولت محمد آزادی میشود. در دههٔ ۱۳۷۰ بنایی بر روی این مقبره ساخته شده و در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۷۸ با حضور صفر مراد نیازوف رئیسجمهور وقت ترکمنستان و عطاالله مهاجرانی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد ایران افتتاح شد. هرساله در زادروز مختومقلی فراغی مراسمی با حضور مردم و مقامات دولت ایران و ترکمنستان در کنار این آرامگاه برگزار میشود. در سال ۱۳۸۹ اسفندیار رحیم مشایی رئیس دفتر رئیسجمهور در این مراسم از تخصیص دو میلیارد تومان برای سازماندهی این مقبره خبر داد. برج گنبد قابوس بلندترین برج آجری جهان این برج در سال ۳۹۷ قمری به فرمان شمسالمعالی قابوس بن وشمگیر ساخته شد و اکنون در درون شهر گنبدکاووس جای دارد. این برج با بلندی ۶۰ متر بر بالای تپهای ساختگی به بلندی ۱۵ متر بر پا شدهاست و بزرگترین بنای آجری جهان بهشمار میآید. این بنا به شماره ۸۶ در سال ۱۳۱۰خورشیدی به ثبت آثار ملی رسیده و در تیرماه ۱۳۹۱نیز به عنوان پانزدهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی (یونسکو) ثبت شد. پارک جنگلی ناهارخوران این پارک در ۵ کیلومتری جنوب شهر گرگان جای دارد و از نظر آرامشگاهها، رستورانها، شبکهٔ آبرسانی بهداشتی و دیگر امکانات رفاهی از پارکهای شناخته شده و پرجاذبه برای گردشگران است. بیشتر مسافرانی که به سوی مشهد مقدس میروند، ساعتهایی را در این پارک میگذرانند. پارک جنگلی النگدره پارک جنگلی النگدره، دارای وسعتی به مساحت ۱۸۵ کیلومتر و چشماندازی منحصر به فرد است و به عنوان یکی از ۷ منطقه نمونه گردشگری کشور و همچنین پارک جنگلی شاخص شمال کشور انتخاب و معرفی شدهاست. هوای جنگل حداقل ۱۰ درجه خنکتر از نقاط شهری است. در دامنه جنگل پوشش گیاهی ویژه و همچنین رودخانه و چشمههایی وجود دارد. رودخانه قلاشی از قسمت جنوب پارک تا شمال امتداد دارد و تقریباً از وسط آن میگذرد. در نزدیکی این رودخانه، ۳ چشمه آب وجود داردو پوشش گیاهی ابن جنگل را درختان انجیلی و ممرز، توسکا، لرگ، افرا، بلوط، بید، شیردار و خردمندی تشکیل میدهد. جنگل و آبشار زیارت آبشار زیارت گرگان در موقعیت جغرافیایی E542757 N364029 در استان گلستان واقع است. آبشار زیارت در میان جنگل ناهارخوران و در حاشیه روستای زیارت واقع است. ناهارخوران نقطهای جنگلی در جنوب شهر گرگان است که در فاصله هشت کیلومتری از مرکز شهر قرار دارد. این منطقه از هوای نسبتاً مطبوع و ملایم تری در مقایسه با شهر و مناطق شمالی این منطقه برخوردار است. به مرور زمان و با افزایش جمعیت و وسعت شهر گرگان از حدود ۲۰ سال قبل فاصله بین مرکز شهر و ناهارخوران به صورت یک خیابان عمومی و نسبتاً شلوغ و پررفتوآمد تبدیل شده و اکنون یکی از خیابانهای اصلی گرگان است. این مسیر که به جاده ناهارخوران مشهور است، مسیری برای پیادهروی و تفریح مردم است. در این جنگل امکانات متعددی همچون آلاچیق، کمپینگ، رستوران، فروشگاه و سرویس بهداشتی برای گردشگران در نظر گرفته شدهاست. آبشار رنگو گرگان در موقعیت جغرافیایی E5425 N3644 در استان گلستان واقع است. این آبشار در ۱۵ کیلومتری جنوب غربی گرگان واقع گردیدهاست. محیط پیرامون رودخانه رنگو دارای هوای خنک و لطیف و با درختان سربه فلک کشیده پوشانده شدهاست. هرچند آبشار رنگو ارتفاع زیادی ندارد ولی به دلیل بستر نیم دایرهای که دارای یک محل ریزش اصلی و چندین محل ریزش فرعی با حجم آب به نسبت قابل توجه، منظرهای جالب و دیدنی را به وجود آوردهاست. این مجموعه فاقد امکانات تفرجگاهی برای علاقهمندان به طبیعت است. آبشارهای دره تل انبار در موقعیت جغرافیایی N363914 E542731 در استان گلستان واقع است. این دره در نزدیکی روستای زیارت واقع شدهاست. روستای زیارت در ۱۷ کیلومتری جنوب گرگان قرار دارد و دارای پتانسیل بالای گردشگری است. از روستای زیارت به سمت دوراهی آبشار زیارت یک جاده خاکی وجود دارد که میتوان آن را با خودرو طی کرد. برای رسیدن به ابتدای این دره ۲ مسیر وجود دارد که مورد استفاده در صعود قله تلانبار هم قرار میگیرد. مسیر چشمه شهربت و دیگری مسیر چمازچال است. مسیر چشمه شهریت کاملاً پاکوب است. این راه در قدیم محل تردد اهالی روستای چهار باغ و شاهکوه به زیارت و نهایتاً گرگان بودهاست. پس از عبور از چشمه شهریت و ادامه مسیر تا چشمه سیاه خانی در ارتفاع ۲۳۰۰۰ متری، به یک دو راهی خواهید رسید که مسیر سمت راست به قله و مسیر سمت چپ که پاکوب کمتری دارد به سمت شرق به سمت دره میرود. پس از عبور از یک مرتع کوچک مسیر پاکوب به پایان میرسد و از این نقطه مسیری وجود ندارد. با ادامه حرکت به سمت شرق و عبور از یک دره، به دره تل انبار خواهید رسید. رشته کوه تل انبار بخشی از کوههای البرز شرقی است که در جنوب شهر گرگان قرار دارد و در مرتفعترین قسمت به ارتفاع ۳۰۳۰ متر دارای قلهای به همین نام (تل انبار) میباشد. دره در دامنه شمالی قله قرار دارد و دارای آبشارهای متعددی است که در انتها به آبشار دوقلوی روستای زیارت ختم میگردد. این دره از دوب خش اصلی تشکیل میگردد که شامل بخش بالای دره که از یال تل انبار تا آبشار حد فاصل منطقه صندوق به منطقه میان وله و همچنین بخش پایینی دره که از آبشار مذکور تا آبشار دوقلو است. این دره متشکل از ۵۳ آبشار ۲ الی ۴۰ متری است که ۲۰ آبشار آن بیش از ۱۰ متر ارتفاع دارند. برای بازدید از این آبشارها نیاز به مهارتهای فنی و تجهیزات فرود است. ۲۵ آبشار در این دره نیازمند فرود با طناب است. فصل مناسب برای عبور از این دره از اول تیرماه تا نیمه اول شهریورماه است. همچنین ابزار کارگاه زدن، دو حلقه طناب ۵۰ متری و یک طناب ۲۰ متری، اطلاع از وضعیت جوی منطقه، آشنایی کامل نفرات به فرود از ملزومات حرکت در این دره است. شایان ذکر است پس از فرود از آبشار اول این دره، باید مسیر را ادامه داد و راه بازگشت وجود ندارد. رودخانه با دیوارههای بلند احاطه شده و همچون کانالی خروشان و کف آلود پایین میرود. در این قسمت از مسیر دیگر درختی برای برپایی گارگاه نیست از این رو برای کارگاه زدن باید از شکاف دیوارهها استفاده نمایید. انتهای این مسیر به آبشار زیارت گرگان ختم میشود. نکته مهم در اینگونه برنامهها، توجه به عایق بندی صحیح و اصولی پوشاک، غذاها و سایر ملزومات مهم نظیر کیف کمکهای اولیه است. اکثر آبشارها کارگاه استاندارد و قابل اطمینانی ندارند و در برخی کارگاهها از ابزارهای بسیار مستهلک و طنابچههای نازک، طنابهای پلاستیکی قدیمی، تسمه کمربند ایمنی اتومبیل و غیره استفاده شده که به شدت خطرناک هستند. توصیه میشود قبل از فرود از این آبشارها با وسایلی که در اختیار دارید کارگاهی ایمن تعبیه نمایید. بازدید از این دره نیازمند ۲ روز زمان است. ر برخی از نقاط دره امکان استفاده از تلفن همراه وجود دارد و این موضوع باید در اداره تیم و سرپرستی برنامه مورد توجه قرار گیرد. جنگل رنگو دارای گرمابه قدیمی – امامزاده ابراهیم میباشد و از لحاظ طبیعی دارای طبیعت زیبا اطراف آبشار- درههای مسیر رودخانههای منطقه میباشد؛ و همچنین حدود ۵ ساعت پیادهروی در امتداد دره و رودخانه آبشار رنگو خودنمایی میکند مکانها و شهرهای اصلی در مسیر: از مسیر پارک جنگلی و روستای توشن در ۵ کیلومتری جنوب گرگان قابل دسترسی است. پارک جنگلی تنگه چهل چای پارک جنگلی تنگه چهل چای در جنوب شهرستان مینودشت شامل ۳ منطقه به نامهای تفرجگاه جنگلی تنگه، تفرجگاه طبیعی طول آرام و استراحتگاه بین راهی آق چشمه میباشد که محدوده جغرافیائی منطقه از ۰۰ ۲۵ ۵۵ الی ۰۰ ۳۰ ۵۵ طول شرقی تا ۱۰ ۱۰ ۳۷ الی ۳۰ ۱۷ ۳۷ عرض شمالی با مساحتی حدود ۵۹ هکتار و متوسط ارتفاع حدود ۳۵۰ متر از سطح آبهای آزاد جهان گسترش دارد. از جمله آبادیهای مجاور پارک میتوان روستاهای نالاج، زنگلاب، طول آرام و یکه سور را نام برد. پارک جنگلی چهل چای با گذر از شهر کوهپایهای و قدیمی مینودشت در فاصله ۱۰ الی ۱۳ کیلومتری از محور آسفالته مینودشت – قلعه قافه و با شیب بسیار مناسب و دسترسی آسان و جای گرفته در دل جنگلهای زیبای شمال واقع گردیدهاست که با گذر رودخانه دائمی و پرآب و زیبای چهل چای از وسط پارک مناظر آن را بدیع تر و چشمنوازتر کردهاست و صدای جریان آب آرامش دهنده روح و روان هر گردشگری است. آبشار لوه این مجموعه آبشار در ۲۵ کیلومتری شهرستان مینودشت، در میان درختان و کوههای غرب پارک ملی گلستان و در کنار روستای لوه جای دارد. بلندی برخی از آبشارهای این مجموعه تا ۱۵ متر هم میرسد و حوضچههای زیبا و خنک آن گردشگران بسیاری را در تابستان به خود فرامیخوانند. آبشارهای روستای ساسنگ این روستا در ۲۵ کیلومتری شمال غربی شهرستان مینودشت قرار دارد. بافت این روستا مسافران را به زندگی اصیل شمالی میبرد. در این روستا همچنین اقامت گاههایی برای میزبانی از مسافران وجود دارد. آبشارهای این روستا بسیار زیبا و پرآب و چشمنواز است. آبشار تمام خزهای کبودوال این مجموعه آبشار در درهای نسبتاً عمیق و بسیار زیبا و در جنگل انبوه و دیدنی کبود وال واقع شدهاست. آبشار کبودوال در ۵ کیلومتری جنوب علیآباد کتول قرار دارد و همواره توجه گردشگران را به خود جلب کردهاست. کبودوال تنها مجموعه آبشار تمام خزهای جهان است. مسجد جامع گرگان بنای آغازین این مسجد به روزگار سلجوقیان بازمیگردد که تنها منارهای از آن بنای آغازین برجای ماندهاست. بازسازی و گسترش این بنا در دورهٔ تیموری و صفوی ادامه یافته و در سالها کنونی نیز مورد توجه بودهاست. کتیبههای آجری به خط کوفی، منارهای از دوران سلجوقی، در و منبر چوبی منبتکاری شده، از جاذبههای این مسجد باشکوهاست. پارک شبنم نوده خاندوز پارک جنگلی شبنم نوده خاندوز نقاط دیدنی استان گلستان واقع در شهر «نوده خاندوز» در شهرستان آزادشهر است. این پارک جنگلی به همت شهرداری نوده واهالی خوب آن در سالهای اخیر بازسازی و مهیای پذیرایی از بازدیدکنندگان شدهاست. چشمانداز و آب وهوای خوب آن زبانزد خاص و عام میباشد. این پارک بر فراز تپهای مشرف به شهر قرار دارد دیواره و پلههای سنگی این پارک مناظری زیبا را بهوجود آوردهاست. سینمای پارک و مراسم نورافشانی شب نیمه شعبان باعث معروفیت و جاذبه بیشتر این مکان زیبا شدهاست. آبشار لاشو آبشار لاشو د ۱۰ کیلومتری شرق آزادشهر در روستای مرزبن جای گرفتهاست. آبشار لاشو جز آبشارهای چند صخره ای ایران میباشد که از دو تخته سنگ رسوبی بزرگ تشکیل شده و ارتفاع تقریبی آن ۲۵ متر است. این آبشار از زیبا ترین آبشار های استان میباشد و سالانه مسافرین زیادی از این جاذبه طبیعی دیدن میکنند.همچنین منطقه گردشگری لاشو دارای امکاناتی نظیر پارکینگ و سرویس بهداشتی نیز میباشد. زیتون تپه آزادشهر پیرباد نوده خاندوز امامزاده م امامزادهای در فاصله ۲ کیلومتری گرگان واقع در روستای آباد مکانی سور سبز و دیدنی در کنار امکانات تفریحی و ورزشی در قدیم معروف نخیل nokhailبوده. نخیل نامی بودکه اهالی به آدند و روستا را نیز به همین نام میشناختند. در این امامزاده که قدمتی طولانی دارد سنگ قبرهایی مربوط به قرن ۵و ۶ هجری یافت شدهاست. امامزاده محسن از فرزندان امام موسی کاظم امام هفتم شیعیان است. پارک جنگلی مرتفع هزارپیچ از ارتفاعات اطراف گرگان است و به دلیل موقعیت خاص و منظره خوبی که از شهر گرگان میدهد مورد توجه مردم و گردشگرانی که وارد شهر میشوند قرار میگیرد. هزار پیچ در ابتدای غرب گرگان واقع شدهاست و فرستنده اصلی تلویزیون شهر نیز بر روی آن واقع شدهاست. پوشش گیاهی آن نیز درخت و درختچههای سرو میباشد. نوع خاص ارتفاع باعث به وجود آمدن سایت پروازی بر روی قسمتهایی از آن شدهاست که علاقهمندان برای انجام پروازهای سبک با انواع چترو پاراگلایدر از آن بهره میبرند. چشمه گل رامیان گل رامیان عمیقترین چشمه آب سرد جهان میباشد. در کیلومتر ۵ جاده رامیان به شاهرود چشمه بزرگ و طبیعی به ابعاد ۹۰ در ۸۰ متر و عمق آن را تا ۸۰ متر نیز نوشتهاند که از آن به دالان بهشت تعبیر میکنند وجود دارد از این چشمه میتوان به یک استخر طبیعی بزرگ یا یک دریاچه کوچک نام برد این چشمه از یک طرف به کوه و جنگل و از طرف دیگر به زمینهای کشاورزی مشرف میباشد. گل رامیان در نزدیکی گونه درختی زربین قرار گرفتهاست. زربین رامیان عظیمترین منبع زربین باقیمانده در جهان میباشد که خوشبختانه هنوز به دست بشر نابود نگشتهاست. کوه قلعه موران، پایتخت ییلاقی اشکانیان و دژ عهد سلوکیان نیز از این محل قابل رویت میباشد. این کوه، قلعه موران، همان جایی است که در کناره خود، منطقه اترک چال، تنها ذخیره گاه درختان سرخدار جهان را ابشارهای هفتگانه ی شیر آباد و غار دیو سپید ابشارهای شیر آباد در هفت کیلومتری شهر خان ببین و در روستای شیر آباد واقع شدهاست، این آبشار هه دارای هفت آبشار پشت سر هم است و در بین آبشار دوم و سوم غار دیو سپید واقع شدهاست ک همان غار معروف خان هفتم رستم در شاهنامهٔ فردوسی است. تنها سمندر سفید گرگانی در جهان ک در حال انقراض است در این غار زندگی میکند. وجود پارکهای جنگلی و چشمه سارهای گوناگون بر زیبایی این مکان افزودهاست، این مکان دارای دستشویی، هتل، رستوران و تمامی امکانات است، ضمن این که آبشار سوم آن به عنوان عروس ابشارهای ایران شناخته و آبشار اول ان با عمق ۳۰ متر از گودترین ابشارهای ایران بهشمار میرود، طبیعت بکر و دست نخوردهٔ ان زبان زد عام و خاص نیزهست گونههای وحشی پلنگ، خرس، گاو وحشی، سمندر گرگانی (تنها زیستگاه سمندر گرگانی در جهان) مرال، در این جنگل یافت میشود جغرافیا و آب و هوا در محدوده جغرافیایی ۵۴ درجه تا ۵۶ درجه طول شرقی و ۳۶٫۳۰ تا ۳۸٫۱۵ عرض شمالی و در بین استانهای مازندران، سمنان و خراسان شمالی قرار دارد. گلستان با کشور ترکمنستان نیز همجوار و دارای ۳۴۸ کیلومتر مرز خاکی و ۹۰ کیلومتر مرز آبی با این کشور است. این استان به دلیل جایگاه جغرافیایی ویژهٔ خود از آب و هوای گوناگونی برخوردار است. بخشی از رشته کوه البرز شرقی از غرب به سوی شرق استان کشیده شده که گرایش زیادی به سوی شمال شرقی دارد و رفتهرفته از بلندی کوههای آن کاسته میشود. شاهوار با بلندی ۳۳۲۰ متر از سطح دریا، که بلندترین قلهٔ استان است، در جنوب غربی استان جای دارد. در پایه این بلندیها، بهویژه در جنوب و شرق استان، کوهپایههایی از رسوبهای دانه ریز و دانه درشت دیده میشود که سفرههای آب زیرزمینی فراوانی را در خود دارند و به صورت چاه و قنات از آنها بهرهبرداری میشود. بخش زیادی از پهنهٔ استان گلستان به صورت جلگهاست. در بخش جلگهای دو گونه آب و هوا دیده میشود. بیش از ۳/۲ این جلگه آب و هوای خشک و نیمه خشک دارد که هر چه به سوی شمال و مرز ترکمنستان نزدیک میشویم بر خشکی آن افزوده میشود. ۳/۱ دیگر، که مانند نواری سبز بین بخش کوهستانی در جنوب و بخش خشک و نیمهخشک در شمال جای گرفتهاست، آب و هوای معتدلی دارد و از نظر کشاورزی بسیار پر بازدهاست. بیشتر شهرها و روستاهای استان نیز در این ناحیهٔ سرسبز جای گرفتهاند. دو تودهٔ هوا در تعیین آب و هوای استان نقش مهمی دارند. تودهٔ شمالی از سیبری به استان وارد میشود و طی پاییز و زمستان با ریزش برف در بلندیهای جنوبی و باران در کوهپایهها و نوار معتدل میانی همراه میشود. تودهٔ دیگر، تودهٔ غربی از اقیانوس اطلس و دریای مدیترانه سرچشمه میگیرد و در زمستان به بارندگی و در تابستان به افزایش رطوبت و شرجی شدن هوای استان میانجامد؛ بنابراین، بیشترین بارندگی در ماههای زمستان و کمترین آن در ماههای تابستان دیده میشود. با این همه، نیمهٔ شمالی استان، بخش نیمهخشک و خشک، از کمترین بارندگی بهرهمند است و به دلیل تبخیر زیاد آب، زمینهای شور و کمبازده نیز بسیار دارد. راههای ارتباطی استان گلستان از طریق راهآهن سراسری ایران (راهآهن شمال) از شهر گرگان تا بندر ترکمن و از آنجا به ساری و سوادکوه و گرمسار و تهران متصل شدهاست. همه ساله به دلیل موقعیت خوب استان در مسیر مسافرین عازم به مشهد از سمت استان مازندران پذیرای هزاران گردشگر ایرانی است. همچنین شبکه ریلی سراسری ایران نیز تا اینچه برون در مرز ترکمنستان هم رسیده است. قرار است بزودی عملیات احداث دو خط راه آهن گرگان-بجنورد-مشهد و اینچهبرون-شاهرود-طبس آغاز شود. استان گلستان بیش از پنج هزار کیلومتر راه اصلی و فرعی دارد. مهمترین محور دسترسی به استان گلستان، محور بزرگراه ساری-بهشهر-گرگان است که به عنوان جاده کناره شهرت دارد. ادامه این محور از طریق بجنورد و قوچان به مشهد و از آنجا به سرخس منتهی میشود. در سال ۱۳۸۹ خورشیدی ۳۰۰ هزار اصله نهال در حاشیه راههای گلستان غرس شد. استان گلستان از داشتن یک متر آزادراه محروم است؛ دو پروژه بزرگ آزادراه مشهد-بجنورد-گرگان و آزادراه گرگان-ساری-رشت در دست احداث هستند فقط فازهای مربوط به حوزه استحفاظیه استان گلستان در انتظار تصویب توسط دولت هستند. از فرودگاه بینالمللی گرگان پروازهایی به تهران، مشهد، زاهدان، تبریز، شیراز، قشم، اکتائو، بغداد، رشت، چابهار، عسلویه، بندرعباس، نجف و اهواز به طور منظم برقرار است. همچنین فرودگاه کلاله که در شرق شهر کلاله است، ارتباط هوایی تهران و این شهر را برقرار می نماید. بندر ترکمن که روزگاری نقشی مهم در ارتباطات دریایی ایران داشت، اهمیت خویش را از دست داده و تنها جهت حمل سوخت مورد استفاده قرار میگیرد. جغرافیا میزان بارندگی در استان گلستان هر چند از دو استان شمالی مازندران و گیلان کمتر است، اما نسبت به استانهای دیگر بسیار بهتر است و میانگین بارش سالانهٔ آن ۳ برابر میانگین بارش سالانه کشور است. مجموع حجم آبهای سطحی و زیرزمینی استان بیش از ۲۴۰۰ میلیون متر مکعب است که ۵۲ درصد آن را آبهای سطحی و ۴۸ درصد آن را آبهای زیرزمینی تشکیل میدهند. آبها سطحی در بیش از ۴۰ شاخه رود جاری هستند که بیشتر آنها از جنوب به شمال و از شرق به غرب جریان دارند. رود اترک، گرگانرود و رود قرهسو، سه رود مهم استان گلستان هستند. رود اترک این رود از کوههای هزارمسجد خراسان سرچشمه میگیرد و نزدیک ۱۲۰ کیلومتر آن، مرز آبی ایران و ترکمنستان را میسازد. این رود سرانجام در خلیج حسینقلی به دریای خزر میریزد. گرگانرود این رود از دامنههای شمالی البرز شرقی و دامنههای غربی بلندیهای خراسان سرچشمه میگیرد و پس از گذشتن از شهرهای گنبد کاووس و آققلا، در غرب روستای خواجهنفس با تشکیل دلتای بزرگی به دریای خزر میریزد. رودهای کوچک زیادی، مانند زاو، دوغ، تیلآباد، رامیان و محمدآباد، به گرگانرود میپیوندند و آن را رود بزرگی میسازند. تاکنون سدهای وشمگیر و گلستان ۱ و ۲، که هر سه از گونهٔ سدهای خاکی هستند، روی این رود و شاخههای آن ساخته شدهاست که در بهبود کشاورزی استان سودمند بودهاند. رود قرهسو این رود از کوههای النگ در کوههای البرز شرقی سرچشمه میگیرد و رودهای میاندره، نومل، زیارت، گرمابدشت، ناهارخوران و چند رود کوچک دیگر به آن میپیوندند و سرانجام به خلیج گرگان میریزد. استان گلستان به دلیل بارندگی مناسب از سفرههای آب زیرزمینی سرشاری بهرهمند است. این آبها را از راه چاه و قنات به سطح زمین میآورند یا خود به صورت چشمه به بیرون راه پیدا میکنند. نزدیک ۴ هزار چاه عمیق، ۱۰ هزار چاه نیمهعمیق، بیش از ۲۶۰ قنات و ۳۸۴ چشمه در استان وجود دارد که از آب آنها برای کشاورزی، پرروش ماهی و آب نوشیدنی شهرها و روستاهای استان بهرهبرداری میشود. از ۳ تالاب مهم استان، تالاب آلماگل، تالاب آجیگل و تالاب آلاگل نیز در زمان پرآبی برای کشاورزی و پروش ماهی بهرهبرداری میشود. کوثر، وشمگیر، گرگان، نومل، گرمابدشت، گلستان یک و دو از سدهای مهم استان هستند. وضعیت ناهمواری استان گلستان از نظر ناهمواری به سه ناحیه زیر تقسیم میشود: * ناحیهٔ کوهستانی: این ناحیه از ارتفاع ۵۰۰ متری تا بیش از ۳۰۰۰ متر را دربر گرفته و پوشیده از گونههای جنگلی و مرتعی است. ناحیهٔ کوهپایهای: این ناحیه شامل تپههای کوچک بادرُفت، تپهماهورها و بدبومها است که پوشیده از اراضی جنگلی هستند. ناحیه جلگهای و اراضی پست: ارتفاع این ناحیه در حاشیه دریاچه کاسپین و خلیج گرگان پایینتر از سطح دریای آزاد و به تدریج به سمت شرق به ارتفاع افزوده میشود. این منطقه محل استقرار شهرها و اکثر روستاهای استان است. به لحاظ تراکم جمعیت، اراضی کشاورزی، صنایع، دامپروری از اهمیت بسزایی برخوردار است. جنگل و منابع طبیعی نزدیک ۱۸ درصد از سطح این استان را جنگلها پوشاندهاند، اما چرای بیرویهٔ دامها، گسترش زمینهای کشاورزی، برداشت بیرویه از جنگل، آتشسوزی و سیلابهایی که در این چند ساله در استان رخ داد، آسیب زیادی به جنگلها استان وارد کردهاست. بلوط، ممرز، راش، توسکا، لرگ و انجیلی از گونههای درختی جنگلها استان هستند که از بلندی ۳۰۰ متری تا ۲۵۰۰ متری رویش دارند. در بلندیهای بیش از ۲۵۰۰ متر نیز درختان سرو کوهی (اورس) به صورت پراکنده دیده میشوند. در بخشهایی بازسازی شدهٔ زمینهای جنگلی، گونههایی از کاج و درختان میوه دار، مانند گردو و زیتون، نیز کاشته شدهاست. نزدیک ۵۰ درصد از سطح استان را مرتعها پوشاندهاند که دامداران کوچنده، روستاییان گلهدار و دامداران کوهستانی از آنها بهرهبرداری میکنند. بیش از ۷۳ درصد مرتعهای استان از نوع فقیر، نزدیک ۱۵ درصد متوسط و کمتر از ۱۲ درصد از نوع خوب است. سالانه بیش از ۵/۲ میلیون واحد دامی در مرتعهای استان چرا میکنند. چرای بیرویه آسیبزیادی به مرتعهای استان زده و میزان مرتع فقیر را افزایش دادهاست. این در حالی است که مرتعها این استان گونههای گیاهی باارزشی را در خود دارند. جانوران در استان گلستان شاپرکی به نام شاپرک گلستانی زندگی میکند که بومی این منطقه است؛ و آخرین ببر هیرکانی درهمین استان به قتل رسید و این استان بزرگترین زیستگاه گونههای جانوری ایران میباشد و تعداد زیادی پلنگ و خرس سیاه و روباه ترکمنی و... در استان گلستان زندگی میکنند. پانویس و منابع پیوند به بیرون گلستان بنیانگذاریهای ۱۳۷۶ در ایران


text: استان یزد یکی از استانهای مرکزی ایران است که پایتخت آن کلانشهر یزد که همزمان مرکز شهرستان یزد است میباشد. استان یزد هشتمین استان پهناور، بیست و چهارمین استان پرجمعیت ایران است. مهمترین شهرهای این استان، شهرهای یزد، میبد، اردکان و هستند. استان یزد از شمال با استان اصفهان، از شرق با استان خراسان جنوبی، از جنوب با استان کرمان و از غرب با استان فارس همسایه است. جمعیت جمعیت استان یزد طبق آخرین سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر با ۱٬۱۳۸٬۵۳۳ نفر (۳۴۰٬۶۵۷ خانوار) نفر بودهاست. جمعیت این استان در سال ۱۴۰۰ برپایه برآورد رسمی مرکز ملی آمار ۱٬۲۵۲٬۰۰۰ نفر (۳۸۰٬۱۰۰ خانوار) محاسبه شدهاست. پیشینه در اولین قانون تقسیمات کشوری ولایت یزد یکی از ۱۲ ولایت ایران بود. در دومین قانون تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۳۱۶، شهرستان یزد و اصفهان استان دهم را تشکیل میدادند. در سال ۱۳۴۸ یزد از استان اصفهان جدا و به فرمانداری کل تبدیل گردید. این استان تا سال ۱۳۵۲یکی از شهرستانهای استان دهم محسوب میگردید که در سال ۱۳۵۲ با مصوبه هییت وزیران به استان ارتقاء پیدا کرد. یزد در مرکز ایران قرار گرفته و از پیرامون با استانهای اصفهان، خراسان جنوبی، کرمان و فارس همسایه است. این استان در حدود ۷۶٬۴۶۹ کیلومتر مربع وسعت داشته و به تنهایی چهار و نیم درصد از کل مساحت ایران را در بر میگیرد. در فصول بهار و تابستان، آب و هوای بیشتر مناطق استان، گرم و خشک و در فصول زمستان و پاییز سرد و نسبتاً مرطوب است. یزد دومین شهر ایران پس از بم است که در یونسکو به ثبت جهانی رسیدهاست. در برخی از منابع، بنای اولیهٔ برخی از شهرهای استان را به سلیمان پیامبر، ضحاک، اسکندر مقدونی و ابراهیم پیامبر نسبت دادهاند. آثاری چون دستافزارهای بهدستآمده از درههای شیرکوه، نگارههای کوه ارنان و سفالهای منقوش قلعهٔ میبد نشاندهندهٔ تمرکز مدنیت یزد در گذشته در چهار منطقهٔ استان هستند: بافق و فهرج، یزد، رستاق، میبد و اردکان. کشاورزی به دلیل خشکی آب و هوا و اندک بودن میزان بارندگی بین استانهای ایران کمترین منبع آب کشاورزی در یزد قرار دارد. عمده محصولات کشاورزی این استان به ترتیب در شهرستانهای خاتم و ابرکوه تولید میشود. محصولاتی همچون گندم، ذرت، زرد آلو، انار، بادام، پسته، انگور و غیره در این شهرستانها تولید میشود و اغلب با شهرستانهای شمال فارس مبادلات کشاورزی خود را انجام میدهند. در سالهای اخیر با توجه به بازده بالای محصولات گلخانه ای و همچنین مبارزه با کمآبی در منطقه هرات گلخانههای زیادی شکل گرفتهاند که تولیدات متنوعی همچون خیار، گوجه فرنگی، آلوئه ورا و فلفل دلمه ای را روانه بازار کردهاست. یکی از موفقترین کشتهای گلخانه ای شهر هرات میوه استوایی پاپایا بودهاست که برای نخستین بار در ایران به صورت گلخانه ای عمل آورده شدهاست. از دیگر محصولات کشاورزی استان یزد میتوان به خرما اشاره کرد که در شهرستان بافق تولید میشود. علاوه بر شهرستانهای نامبرده در شهرستان بهاباد کشت زعفران و در شهرستانهای اشکذر و یزد کشت گلخانهای رواج دارد. منطقه قاسمآباد در جنوب شهر یزد از قدیم محل کاشت محصولات صیفی و سبزیجات بودهاست. همچنین کاشت برنج بهطور محدودی در مناطقی از شهرستان مهریز و طبس رواج دارد که سطح زیر کشت آن تقریباً ۶۰ هکتار است. بدیهی است به دلیل کمآبی کشت دیم در استان یزد رواج ندارد به استثناء کشت گیاهان دارویی در دامنههای شیرکوه به صورت دیم. از دیگر مناطق کشاورزی استان یزد را میتوان شهرستانهای تفت و اردکان و میبد را نام برد، در این شهرستانها بیشتر محصولات باغی مانند انار به عمل میآید. به علت کمآبی این استان بیشتر جنبه صنعتی دارد. صنایع و منابع تأمین انرژی استان یزد را به دلیل ذخایر معدنی «بهشت معادن» مینامند. این استان دومین استان معدنی ایران پس از کرمان است. از ۶۰ نوع ماده معدنی کشور ۵۰ گونه آن بهطور قطع در یزد موجود است. هرچند فعلاً تنها ۳۰ گونه آن قابل استخراج است. معدن سرب و روی مهدیآباد یکی از این معادن است که بزرگترین معدن از نوع خود در جهان محسوب میشود. صنعت بافندگی یزد از شهرت زیادی برخوردار است. صنعت شیرینیسازی در استان یزد از قدمتی دیرینه برخوردار است و محصولات آن صاحب شهرتی شدهاند که از مرزهای ایران فراتر رفتهاست. مهمترین شیرینیجات یزدی با نامهای قطاب، پشمک و باقلوا شهرت دارند. بیشترین تولیدات واحدهای صنعتی شهر را منسوجات، کاشی و سرامیک و فرش ماشینی تشکیل میدهد. واحدهای صنعتی استان یزد عمدتاً در شهرکهای صنعتی یزد و میبد و اردکان متمرکز شدهاند. همچنین یزد دارای معادن زیادی است که مهمترین آنها معدن سنگ آهن چادرملو و چغارت بافق و معدن سرب و روی کوشک بافق، فسفات آسفوردی بافق هستند. معادن غنی اورانیوم نیز در اواخر دهه ۸۰ در منطقه ساغند اردکان کشف شدهاست. برق استان یزد توسط شرکت برق منطقهای یزد که از سال ۱۳۶۸ تأسیس گردیدهاست تأمین میشود. این شرکت با فروش بیش از ۵۲ درصد از فروش کل خود در سال به مشترکین صنعتی (بالغ بر ۳ میلیارد کیلووات ساعت انرژی در سال ۸۵) سهم مهمی از صنعت استان را تشکیل میدهد. پیک برق استان در سال ۹۱ حدود ۹۳۰ مگاوات بوده که حدود ۵۵ درصد از این میزان مربوط به صنایع فولاد است. در اواخر بهار ۱۳۹۲، توان نامی نیروگاههای نصبشده در این استان ۱۴۲۰ مگاوات اعلام شدهاست. از جمله منابع تأمین انرژی در این استان میتوان به نیروگاه سیکل ترکیبی شیرکوه، نیروگاه خورشیدی کوشک بافق، نیروگاه سیکل ترکیبی چادرملو، نیروگاه زنبق یزد و نیروگاه خورشیدی یزد اشاره نمود. تاریخ و فرهنگ استان یزد از سرزمینهای تاریخی و بزرگ است که در میان ایالتهای قدیمی از جمله پارس، اصفهان، کرمان و خراسان قرار داشتهاست. آبادی نشینی در این منطقه از قدمت طولانی برخوردار میباشد. این سرزمین از گذرگاههای مهم در دورههای تاریخی محسوب میشدهاست. این ناحیه در دوره هخامنشیان از راههای معتبر موسسههای راهداری، مراکز پستی و چاپاری برخوردار بودهاست. راهداری در یزد از زمان قدیم چنان اهمیتی داشت که خاندان آل مظفر از منصب راهداری ناحیه میبد به پادشاهی رسیدند. این استان از درگیریها و جنگهای تاریخ کشور ایران تا حدودی ایمنی داشتهاست. سختگذر بودن راهها به همراه محدودیت منابع آبی مانع عمده تسخیر این منطقه توسط بعضی از حکومتهای بزرگ و کوچک پیرامون این منطقه در طول تاریخ بودهاست. وجود آثاری از مهر و آناهیتا، ایساتیس و هخامنشی و زندان اسکندر و برج و بارو و کهن درهای بزرگ و عظیم و پناهگاههای متعدد و موبدان و سران ساسانی و ابنیه و یادگارهای بعد از اسلام نظیر مساجد و امامزادهها و مزارها نشانگر فرهنگ و تمدن قبل و بعد از دوره اسلامی بودهاست. مردم از گذشته روابط بازرگانی و خویشاوندی قدرتمند با شهرهای انار و رفسنجان به دلیل تجارت پسته، با شهرهای طبس و تربت حیدریه به دلیل بودن بر سر راه یزد مشهد و با شهرهای به دلیل خرید و فروش محصولات کشاورزی و مرکزیت داشتن اداری، آموزشی و سیاسی یزد در مرکز ایران وجود دارد. اماکن دیدنی استان یزد شهرستان ابرکوه سرو کهن ابرکوه خانه آقازاده یخچال خشتی ابرکوه گنبد عالی شهرستان اردکان منارجنبان خرانق پیر سبز هریشت پیر سبز چک چک مسجد جامع اردکان رباط ساغند اردکان کاروانسرای خرانق مجموعه آبانبار احمدآباد خانه تقدیری خانه آیتالله خاتمی شهرستان اشکذر آسیابآبی اشکذر مسجد ریگ مجومرد مجموعه باغ وزیر حجت آباد شهرستان بافق تپه قاضی میر جعفر منطقه حفاظتشده کوه بافق و کویر کاراکال صادقآباد مسجد جامع بافق و مدرسه علمیه قلعه باقرآباد شهرستان بهاباد قلعه ده عسگر برج حاجیآباد شهرستان تفت مجموعه تاریخی شاهنعمتالله ولی عمارت و باغ صدری (نمیر) بقعه شیخ جنید تورانپشت قلعه رشکوئیه قلعه شواز آبشار فصلی دره گاهان شهرستان خاتم جنگل باغ شادی هرات نهر مسیح خانه دکتر صالحی شهرستان مروست قلعهٔ تاریخی مروست کاروانسرای شعبه شهرستان مهریز باغ پهلوانپور مجموعه مهرپادین مهریز قلعه سریزد شهرستان میبد نارین قلعه برج کبوتر خانه کاروانسرای شاه عباسی میبد یخچال میبد مسجد جامع میبد و گنبد امام حسن مسجد جامع ندوشن شهرستان یزد آتشکده زرتشتیان یزد بقعه سید رکن الدین آبانبار شش بادگیر مجموعه میدان امیرچخماق خانه لاریها دخمه زرتشتیان مدرسه ضیائیه (زندان اسکندر) مسجد جامع کبیر یزد مسجد ریگ یزد بازار خان و حمام خان باغ دولتآباد بقعه دوازده امام قنات باغ زارچ مسجد جامع فهرج همچنین از مناطق خوشآبوهوای استان مهریز، تفت، ده بالا، طزرجان، منشاد و غربالبیز هستند. تقسیمات استانی استان یزد در سال ۱۳۵۲ از استان اصفهان جدا شد. استان یزد دارای ۱۲ شهرستان، ۲۲ بخش، ۴۶ دهستان و ۲۱ شهر به توضیح زیر است: جستارهای وابسته پلاک وسایل نقلیه استان یزد فهرست شهرستانهای استان یزد فهرست شهرهای استان یزد فهرست بخشهای استان یزد منابع پیوند به بیرون استانداری یزد فرمانداری استان یزد پرتال جامع اطلاعات استان یزد شهرداری یزد یزد یزد بنیانگذاریهای ۱۳۵۲ در ایران


text: ایران به سیویک استان تقسیم میشود. ادارهٔ هر استان برعهدهٔ مرکز استان است که معمولاً بزرگترین شهر آن استان به حساب میآید. استاندار مسئول ادارهٔ استان است که به وسیله وزیر کشور با تصویب کابینه منصوب میشود. تاریخ معاصر ایران از زمان پیمان پاریس در سال ۱۸۵۷، قلمرو مدرن خود را حفظ کردهاست. از سال ۱۲۸۵ تا ۱۳۳۹، ایران به دوازده استان تقسیم میشد: اردلان، آذربایجان، بلوچستان، فارس، گیلان، عراق عجم، خراسان، خوزستان، کرمان، لارستان، لرستان و مازندران. در سال ۱۳۱۶، ایران به منظور تشکیل ۱۰ استان با شماره استانهای سازماندهی شد: استان اول؛ استان دوم؛ استان سوم؛ استان چهارم؛ استان پنجم همدان؛ استان ششم؛ استان هفتم؛ استان هشتم؛ استان نهم؛ استان دهم و استانها له شماره و بدون مرکز نامگذاری شده بودند به دلیل این که در مقابل پایتخت سرکشی نکنند اطلاعات فهرست استانها جستارهای وابسته فهرست استانهای ایران بر پایه شاخص توسعه انسانی تقسیمات کشوری در ایران منطقهبندی استانهای ایران فهرست شهرهای ایران بر پایه جمعیت فهرست مراکز استانهای ایران شهرستانهای ایران ریشهیابی نام شهرهای ایران منابع اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، تهران: گیتاشناسی، ۱۳۸۳خ. ایران زیربخشهای ایران زیربخشهای کشور آسیا ایران استان فهرستهای مرتبط با جغرافیای ایران


text: (سده بیستوششم پ.م. - سده بیستوپنجم پیش از میلاد مسیح - سده بیستوچهارم پ.م. - سدههای دیگر) رخدادها ۲۹۰۰-۲۳۳۴ (پیش از میلاد)؛ جنگهای خاندانی آغازین در میانرودان ۲۵۰۰ (پیش از میلاد)؛ ساخت یک نشان استوانهای در سومر، اکنون در موزه هنر متروپولیتن در شهر نیویورک نگهداری میشود. ۲۴۹۴ (پیش از میلاد)؛ پایان دودمان چهارم و آغاز دودمان پنجم در مصر باستان، آغاز ساخت هرمها. ۲۴۶۰ (پیش از میلاد)؛ آغاز دودمان ششم در مصر باستان ۲۴۵۰ (پیش از میلاد)؛ بر سر کار آمدن دودمانی تازه در میانرودان ۲۴۵۰ (پیش از میلاد)؛ کیش از قبیلهای که از کوههای کردستان امروزی آمدهبودند شکست خورد؛ عیلامیها بر بخشهایی از سومر چیرهشدند. ۲۴۱۰ (پیش از میلاد)؛ پادشاهان سومر از اینکه خودبهخود خدای شهر باشند دستکشیدند. آغاز رخنه و پیروزیهای سامیها در میانرودان. فرهنگ یادگار سنگی از اسپانیا به ایرلند رفت و در میان اروپا و غرب مدیترانه نیز پخششد. آغاز تازش سلتها از شرق به اروپا. نشانههای آغازین فرهنگ تبرزین در قفقاز ایلوریها و دیگران در ایتالیا جاگیر شدند. مردمانی که از شیوه سفالگری پیشدودمانی مصری سود میبردند در جنوب شرقی اسپانیا در کرانه مدیترانه جاگیر شدند. اموریها و کنعانیها از عربستان به سوریه و لبنان کنونی کوچیدند. چهرههای برجسته ۲۴۹۱ (پیش از میلاد)؛ امپراتورِ اسطورهای چین هوانگتی ۲۴۹۰ (پیش از میلاد)؛ منکائورا فرعون مصر باستان ۲۴۷۵ (پیش از میلاد)؛ شپسهکاف فرعون مصر باستان ۲۴۶۵ (پیش از میلاد)؛ اوسرکاف فرعون دودمان پنجم ۲۴۵۸ (پیش از میلاد)؛ ساهوره فرعون مصر باستان ۲۴۴۶ (پیش از میلاد)؛ نهفهریرکاره کاکای فرعون مصر باستان ۲۴۲۶ (پیش از میلاد)؛ شپسهکاره ایسی فرعون مصر باستان ۲۴۱۹ (پیش از میلاد)؛ رهنه فهرف فرعون مصر باستان ۲۴۱۶ (پیش از میلاد)؛ نیوسرره فرعون مصر باستان نوآوریها، یافتهها، آشناییها تمدن هاراپایی در اوج خود ۴۸۰هزار کیلومتر مربع راز یر پوشش گرفتهبود. مرکز این تمدن دره رود سند بود ولی باشندگان این تمدن از کرانه مکران و بلوچستان، افغانستان تا شرق پنجاب و کوچ (هند) و سئورشترا پراکنده شده بودند. شهرهای اینان هاراپا؛ موهنجودارو، کالیبانگان، دولاویرا و بندرهایی چون لوتال و سوتکاکوه و سوتکاگیندور بود، افزون برآن چندین روستا. آنان برای کشتزارها و ساخت شهرها از آبیاری سود میبردند. دو شهر اصلی این شهریگری از سامانه پساب، نمونه آغازین سکه، برنز و هیروگلیف بهرهمند بود. حتی در هر روستا استخر نیز بود که در کنار روستا با خشت ساخته میشد. ساختار مهرابهها و نیایشگاهها این تمدن را با آنچه در یاجورودا گفتهشده هماهنگ میسازد. نمایه روی مرمر استوانهای نشان از کاربرد پایپ و کیتارا در لیر دارد. کهنترین نمونه اسکی در چنین زمانی در باتلاقی در سوئد رهاشد. سومریان برای کشاندن ارابههای جنگی از خرهای رامشده سود بردند. کشت پنبه و کدو در پریتا هواکا. مرگها ۲۴۲۵ (پیش از میلاد)؛ مرگ اآنناتوم فرمانروای لاگاش محاللیل پسر قینان (بر پایه گاهشماری یهودی) منابع نویسندگان ویکیپدیای انگلیسی، 25th century BC,http://en.wikipedia.org/wiki/25th_century_BC ،(نسخه ۳۰ ژانویه ۲۰۰۷) سده ۲۵ (پیش از میلاد) سدهها (میلادی) هزاره ۳ (پیش از میلاد)


text: صورتِ فلکی یا هماختران ، گردایهای از ستارهها است که از دیدگاه زمینی به شکل ویژهای مانندسازی و نامگذاری شدهاست. در واقعیت سه بعدی، ستارگان یک پیکر آسمانی لزوماً به هم نزدیک نیستند و پیوندی به هم ندارند. قرار دادن آنها در یک مجموعه تنها بهخاطر نزدیکی ظاهری از دیدگاه زمینی است. دستهبندی ظاهری ستارگان به صورت پیکرهای آسمانی از دید نشانیدهی و ساختن نقشههای آسانفهمِ آسمان سودمند است. تاریخچه پژوهشهای باستانشناسی نشان میدهد که نگارههای نقاشی شده بر روی دیوارهای غار لاسکو در جنوب فرانسه دربرگیرنده نشانههای نجومی است. گمان میشود خوشه ستارهای پروین در کنار خوشه قلائص (صورت فلکی گاو) بر روی این نگارهها نمایش داده شدهاست. شاید انسانهای روزگار پارینه سنگی (۳۰٬۰۰۰ تا ۲۶٬۰۰۰ سال پیش از میلاد) نخستین کسانی بودند که چهار جهت اصلی را شناسایی کردند. در اواخر دوره پارینهسنگی (۲۰٬۰۰۰ تا ۱۶۰۰۰ سال پیش از میلاد) در فرانسه هنر ساخت ابزارهای سنگی به اوج خود رسید و در آن هنگام اندیشه نخستین صورتهای فلکی پایهگذاری شد. این را در یادگارهای به جای ماندهٔ نقشهای درون غارهای این روزگار میتوان یافت. در دره میرملاس و همیان در شمال کوهدشت لرستان نیز پناهگاههایی از این روزگار وجود دارند. در این پناهگاهها نقشهای رنگدار زیادی است. حدود ۱۶٬۰۰۰ تا ۸٬۰۰۰ سال پیش از میلاد، کمکم اسامی گروههای ستارهای (صورت فلکی) به سه دستهٔ نمادین تغییر کرد. دنیای پایینی، میانی و بالایی. حدود ۱۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد، دورهٔ یخبندان در اروپا به پایان رسید. با گرم شدن زمین، علفزارها و دشتهای اروپا جای خود را به جنگلها دادند و دوران نوسنگی آغاز شد. در این دوره، انسانها به جای شکار و گردآوری خوراک به کشاورزی و تولید خوراک میپرداختند. از این رو نیاز آنها به چگونگی آب و هوا، و دانستن فصلها بیشتر شد. بدینسان به گذر سالانه خورشید در آسمان توجه بیشتری کردند. میتوان گفت حدود ۵٬۶۰۰ سال پیش از میلاد، چهار صورت فلکی در آسمان شکل گرفته بودند: دو پیکر، سنبله، قوس و ماهی. آنها نمایانگر نقاط اعتدالها و انقلابهای آن زمان بودند و پایهٔ صورت فلکیهای منطقةالبروجی امروزی شد. از سویی به نظر میرسد نخستین صورت فلکی خرس بزرگ بوده که به دست سومریان به انگیزه تشخص آن و تعیین جهت شمال معین شدهاست و پس از آن صورتهای فلکی دایرةالبروج و آنگاه به دست مصریان، بابلیان و اعراب شمار آنها به ۴۸ صورت فلکی رسیدهاست. در سال ۱۹۳۰ میلادی برای تمام آسمان ۸۸ صورت فلکی به صورت فرامرزی شناسایی و به پذیرش رسید. کاربرد بیشترین کاربردی که صورتهای فلکی دارند، تقسیمبندی آسمان به ناحیههای مشخص و نامگذاری آنها است. وسعت آسمان نیاز وجود یک سری آدرس را ضروری ساختهاست. هرچند با مختصات نجومی مانند بعد و میل نیز میتوان این کار را انجام داد اما بهرهگیری از این مختصات کار آسانی نیست. راحتترین راه این است که آسمان به نواحی مختلف آشکاری تقسیم شود. بهترین راه برای چنین تقسیمبندی استفاده از ستارههای بارز و مشخص آن است. این تقسیمبندی شامل چند ستاره در کنار یکدیگر میشود که مثلاً شکل یک مربع یا مثلث را تشکیل میدهند. این تقسیمبندی به آشناسازی و نیز در اشاره و یافتن مکان یک جرم آسمانی نیز کمک میکند؛ مثلاً وقتی گفته میشود ماه در صورت فلکی قوس است میتوان پی برد که به کدام سوی آسمان نگاه باید کرد. در واقع میتوان گفت یکی از کاربردهای صور فلکی برای آدرس دهی در آسمان است. اسطورهها، الههها، موجودات افسانه ای، اشیا مقدس و... هستند که هرکدام به نحوی به آسمان راه پیدا کردهاند و برای هر قومی نماد خاصی داشتهاند. اگرچه هر فرد میتواند هر شکلی را در آسمان برای خود تصور کند و صوری فلکی مخصوص به خود را داشته باشد، اما در کل ۸۸ صورت فلکی رسمی وجود دارد که از هر دو نیم کره شمالی و جنوبی زمین قابل مشاهده است که از این تعداد ۴۸ عدد آنها را بطلمیوس فهرست بندی کرد و ۴۰ نقش باقیمانده از حدود قرن ۱۷ به بعد، به دلیل اکتشاف قسمتهای بیشتری از نیمکره جنوبی زمین کشف و نامگذاری شدند. صورتهای فلکی برای برابری نامهای صورتهای فلکی با نامهای عربی و انگلیسی آنها به فهرست صورتهای فلکی بازگردید. جستارهای وابسته فهرست پیکرهای آسمانی فهرست درخشانترین ستارهها فهرست پیکرهای آسمانی بر اساس وسعت پیوند به بیرون تاریخچه نگارههای ستارهها، صور فلکی و سایر اجرام سماوی Space Today: نجوم باستانی، سیاره زمین، دستگاه خورشیدی منابع اجرام آسمانی نقشهنگاری آسمان


text: پوروچیستا نام کوچکترین دختر از سه دختر زرتشت، پیامآور ایرانی بودهاست. نام و نام خانوادگی پوروچیستا بهطور کامل پوروچیستا اسپنتمان هیچداسپان بود. واژهٔ پوروچیستا بهمعنی پُربینش است. نام پوروچیستا را در یکی از بندهای گاهان که در آن زرتشت وی را دربارهٔ زندگانی آیندهاش پند و اندرز میدهد؛ و همچنین در فروردینیشت (۱۳۹) میبینیم. بهقولی پوروچیستا، جاماسب فرزانه (از دانشمندان و نخستین پزشکِ ایرانی) را به همسریِ خود گزید. پوروچیستا از نخستین گروندگان، شاگردان و یاران اشوزرتشت بود. منابع بستگان زرتشت زنان ایران باستان


text: یَشت از نظر لغوی هم ریشه با کلمهٔ یسن است و معنی تحتاللفظی آن نیز پرستش و نیایش است. یشتها سرودهایی هستند که عموماً به ستایش خدایان قدیم ایرانی مانند مهر، ناهید و تیشتر و غیره اختصاص دارند. همهٔ یشتها از نظر قدمت یکسان نیستند. در اوستا یشت، نام بخشی از کتابِ اوستا، کتاب دینی زرتشتیان است. یشتن در زبانِ پهلوی، بمعنای ستودن و عبادت کردن است. در اوستا، ۲۱ یشت و به نامهای گونهگون وجود دارد و در آنها عناصرِ مهم از دیدگاهِ مزدیسنا ستوده میشوند. هر یک از یشتهای بزرگ در نسخههای خطی به بخشهایی تقسیم میگردد که اصطلاحاً کرده نامیده میشوند. لازم به تذکر است که تقسیمبندی هر یشت به بندها که در چاپهای کنونی اوستا معمول است، در نسخههای خطی دیده نمیشود و یک روش ابداعی است که توسط دانشمندان اوستاشناس عصر حاضر و به منظور سهولت استفاده و ارجاع به وجود آمدهاست. گرشویچ تاریخ سرایش آنها را حدود سالهای ۴۳۰ تا ۴۲۰ پ.م میداند. بویس دربارۀ جایگاه چنین ایزدهایی گفته است: «از آن جا که آفرینش او (اهورامزدا) در برگیرنده همۀ خدایان بخشندۀ دون پایه تر است، آنان، یَزَتَههای دین زرتشتی، را احتمالاً نمی توان به درستی «خدا» دانست؛ زیرا این واژه موجودات آسمانی و مستقل مشرکان را تداعی میکند.... از سوی دیگر، منشأ بیشتر یزتهها در مقام خدایان مشرکان و جایگاه آنها در مقام موجوداتی که بشخصه شایان پرستش هستند، آنان را فراتر از فرشتگان قرار میدهد که در ادیان یک خدایی واسطۀ بین انسان و خدا بهشمار می روند.» نام یشت در کتاب اوستا به صورت «یشتی» (yasti (همریشه و هم معنای «یسنه» به معنای پرستش ایزدان با خواندن نیایشها و برگزار کردن آیین فدیه آمدهاست. بخشی از اوستا که در ستایش ایزدان است یشتها نامیده میشود. یشتها را به دو دسته: یشتهای بزرگ و کوچک تقسیم میکنند. هر یک از یشتهای بزرگ دارای چندین فصل است که آنها را «کرده» میگویند. از میان یشتهای ۲۱ گانه، یشتهای زیر در زمرهٔ گروه یشتهای بزرگ: ۱۶ ،۱۵ ،۱۴ ،۱۳ ،۱۱ ،۱۰ ،۹ ،۸ ،۵ ،۱۹ و آنچه میماند، در شمار یشتهای کوچک قرار دارند. کهنگی یشتهای ۲۱ گانه یاد شده، با هم یکسان نیست. یشتهای ۱ تا ۴ و یشت ۱۸ ،۱۲ ،۲۰ جدیدتر هستند. یشتهای ۵ ،۸ ،۱۰ ،۱۹ ،۱۷ ،۱۳ یشتهای کهن هستند. و سرانجام یشتهای ۹ ،۱۶ ،۱۵ ،۱۴ ،۱۱ در مواردی، ویژگیهای یشتهای کهن را دارند. نام یشتها یشت اول، هرمزدیشت یشت دوم، اَمِشَ سپنتَه (هفتن یشت) یشت سوم، اردیبهشت یشت یشت چهارم، خرداد یشت یشت پنجم، آبانیشت یشت ششم، خورشید یشت یشت هفتم، ماه یشت یشت هشتم، تیر یشت یشت نهم، گوش یشت یا درواسپ یشت یشت دهم، مهریشت یشت یازدهم، سروش یشت یشت دوازدهم، رشن یشت یشت سیزدهم، فروردینیشت یشت چهاردهم، بهرام یشت یشت پانزدهم، رام یشت یشت شانزدهم، دین یشت یشت هفدهم، ارد یشت یشت هیجدهم، اشتاد یشت یشت نوزدهم، زامیادیشت یشت بیستم، هوم یشت یشت بیست و یکم، ونند یشت زمان آرتور کریستنسن زمان سرایش یشتهای بزرگ را به تقریب، این گونه آوردهاست: یشت ۱۰ و ۱۳ و ۱۹ پیش از دوره هخامنشی و اوایل آن عهد یشت ۵ پس از سال ۴۰۴ پیش از میلاد، یشت ۱۷ و ۸ و ۱۴ و یسنای ۹–۱۱ و یسنای ۵۷ و یشت ۱۵ در دوره هخامنشی و احتمالاً سدهٔ چهارم پیش از میلاد، یشت ۹ در حدود سدهٔ نخست میلادی در دوره اشکانی و یشت ۱۶ در اواخر دوره اشکانی البته با نگاهی کلی به این یشت و دیگر یشتها، این احتمال میرود که ایزدان مورد ستایش هر یک در روزگاری و قبیله تنها خدای مورد پرستش بودهاند، ولی با درهم آمیختن قبیلهها، چنانکه سران آنان ریاست خود را از دست داده و به معاونت تن دادهاند، با شکلگیری سلسله مراتب نوین، سران ایزدان بی همتا نیز در برابر خدایان قبیلههای نیرومندتر، به مرتبه معاونت و پایین دستی رسیدهاند. جستارهای وابسته وزن یشتها پانویس منابع رضی، هاشم. اوستا. تهران:سازمان انتشارات فروهر، ۱۳۶۳ یشتها، جلد اول، ترجمه و تفسیر ابراهیم پورداوود تفضلی، احمد، و به کوشش آموزگار، ژاله. تاریخ ادبیات ایران پیش از اسلام. تهران: انتشارات سخن، ۱۳۷۶ ادبیات فارسی میانه اوستا یشتها متون زرتشتی


text: خُردهاَوِستا (خورده اوستا) یکی از کتابهایی است که مجموعهای به نام اوستا را تشکیل میدهند. اوستا کتاب دینی زرتشتیان است. خردهاوستا جوانترین بخش اوستا و گزیدهٔ بخشهایی از یشتها و یسنه است. موضوع خردهاوستا دعاهای کوتاه، نمازهای روزانه و سرودهای آیینی و سرودهایی درباره درگذشتگان است. این کتاب را آذرباد مهراسپندان تدوین کردهاست. واژهشناسی نام این نسک در پارسی میانه خورتک اوستاک بوده؛ به معنای «اوستای کوچک». کاربرد این نسک دربرگیرندهٔ نمازها، نیایشها و درودهایی است که زرتشتیان در هنگامهای گوناگون شب و روز یا در جشنهای دینی سال یا رویدادهای مهم خویش چون سدره پوشیدن و کُشتی بستن کودکان و عروسی و سوگواری، آنها را میخوانند. بخشها و نسخههای خرده اوستا نسخههایی که از خردهاوستا در دست است؛ یکی نیست و در برخی، دعاهایی افزوده دارد و در بخشی دیگر ندارد. به همینگونه میان خردهاوستاهای در دست در هندوستان و ایران نیز چندگونی دعاها دیده میشود و دشوار میتوان دو نسخه از این نسک را یافت که محتوی یکسانی داشته باشد. تنها بخش ثابت در همهٔ خوردهاوستاها هرمزدیشت است. مفسرین اروپایی بخشهای دیگر اوستا را نیز به خردهاوستا چسباندهاند؛ ولی ابراهیم پورداوود خردهاوستا را بخشهای زیر میداند: اشم وهو-یتا اهو نیرنگ کشتیبستن سروشباژ هوشبام پنجنیایش پنجگاه دوسیروزه چهارآفرینگان پانویس منابع ابراهیم پورداوود؛ خرده اوستا اوستا متون زرتشتی نسکهای اوستا


text: کیوان یا زحل (به انگلیسی :saturn)، بعد از سیارهٔ هرمز (مشتری)، دومین سیارهٔ بزرگ سامانه خورشیدی و ششمین سیارهٔ نزدیک به خورشید است. کیوان (زحل) یک گلولهٔ گازی غولپیکر است که با وجود حجم زیادش تنها ۹۵ برابر زمین جرم دارد. چگالی این سیاره حدود یکهشتم زمین و کمتر از آب است. یک روز کامل در کیوان (زحل) برابر ۱۰ ساعت و ۳۹ دقیقه در زمین و یک سال آن ۲۹٫۵ برابر سال زمین است. از آنجایی که مدار استوایی کیوان (زحل) تقریباً همانند زمین در ۲۷ درجه است، تغییرات زاویهٔ سیاره نسبت به خورشید شبیه به زمین است و در این سیاره نیز همان چهار فصل مشاهده میشود. جرم سیارهٔ کیوان (زحل) همانند مشتری از گاز است که بیشتر آن را هیدروژن تشکیل میدهد. میزان اندکی هلیوم و متان در ردههای بعدی گازهای تشکیلدهندهٔ سیاره قرار دارند. در آسمان شب زمین، کیوان (زحل) به دلیل اندازهٔ بزرگ، نسبتاً درخشان دیده میشود. زیبایی آسمان کیوان (زحل) به خاطر نوارهای روشن حلقههای اطراف آن و نیز به خاطر ماه های زیادش است. به علت سرعت حرکت کیوان (زحل) به دور خود در قطبهای آن نوعی حالت پخی مشاهده میشود که سیاره را از شکل کرهٔ کامل دور میکند. سیاره کیوان (زحل) از جنبههای زیادی شبیه هرمز است، جز اینکه در اطراف آن چندین حلقهٔ شگفتانگیز وجود دارد. چرخش و مدار زحل با فاصلهٔ ۹٫۵۳۹ واحد نجومی از خورشید و تناوب مداری ۲۹٫۵ سال، در مداری که با مدار زمین زاویه ۲٫۴۸ درجه میسازد، میگردد. از روی زمین قطر زاویهای زحل در نقطهٔ مقابله حدود ۲۰ ثانیهٔ قوسی است. مانند مشتری، زحل دارای جو پر از ابری است که به صورت جزئی میچرخد. از مشاهدات انتقالات دوپلری در عرض سیاره و با زمانبندی دقیق علامتهای جوی، دورهٔ تناوب چرخش نجومی آن، در نزدیک استوایش ۱۰ ساعت و ۱۴ دقیقه و در عرضهای جفرافیایی بالا ۱۰ ساعت و ۳۸ دقیقه محاسبه شدهاست. در اینجا هم مجدداً چرخش جزئی مشابه مشتری داریم. استوای زحل به اندازهٔ ۲۶ درجه و ۴۵ دقیقه با صفحهٔ مداری آن زاویه میسازد، بهطوریکه قطبهای سیاره در فاصلههای زمانی حدود ۱۵ سال یکبار سمت زمین متمایل میشوند. چرخش باعث پخی زیاد (۹۶٪) زحل میگردد، بهطوریکه شعاعهای قطبی و استوایی به نسبت ۱۰/۹ هستند. ویژگیهای فیزیکی زحل کمی از مشتری کوچکتر است و جرم آن کمتر از جرم مشتری و در حدود ۹۵ برابر جرم زمین است. زحل سومین جسم در سامانهٔ خورشیدی بر پایهٔ جرم و حجم میباشد. زحل یک غول گازی است زیرا سطح آن به صورت کلی از گاز تشکیل شدهاست با اینکه ممکن است دارای یک هستهٔ جامد باشد. زحل کمترین چگالی میانگین را نسبت به سایر سیارات سامانه خورشیدی دارد. اگر بتوان زحل را در دریایی عظیم انداخت این سیاره بر روی آب شناور میماند. اندازهٔ شعاع این سیاره در منطقههای استوایی با مقدار آن در قطبها نزدیک به ۱۰٪ متفاوت است؛ ۶۰٫۲۶۸ کیلومتر در برابر ۵۴٫۳۶۴ کیلومتر. درون زحل احتمالاً ترکیب مشتری را دارد. برآوردهای نظری مقادیر حدود ۷۴٪ هیدروژن، ۲۴٪ هلیوم، ۲٪ عناصر سنگینتر را پیشنهاد میکند. این ترکیب تقریباً مشابه ترکیبات خورشید است. گمان میرود زحل دارای یک هستهٔ سنگین کوچک به قطر ۲۰ هزار کیلومتر و جرمی معادل ۲۰Mφ باشد. جو ساختار جو زحل با کمربندهایی که به موازات استوا امتداد دارند، همانند مشتری است؛ هرچند آشفتگیهای این کمربندها بسیار کمتر از مشتری است (تاکنون از روی زمین فقط ۱۰ لکه مشاهده شدهاند). ترکیب جو زحل نیز شباهت زیادی با جو مشتری دارد. تاکنون متان (CH4)، آمونیاک (NH3)، اتان (C2H6)، فسفین (PH3)، استیلن (C2H2)، متیل استیل (C3H4)، پروپان (C3H8) و هیدروژن مولکولی (H2) آشکار شدهاست. لایه خارجی زحل دارای ۹۶٫۳٪ هیدروژن و ۳٫۲۵٪ هلیم میباشد. درصد المانهای دیگر به صورت کامل مشخص نیست ولیکن تصور میشود درصد بسیار کمی از آنان وجود داشته باشد. ابرهای زحل خیلی کمرنگ تر از ابرهای مشتری به نظر میرسند. ابرهای مشتری اغلب به رنگ زرد کمرنگ و نارنجی هستند، به این دلیل که دما در زحل کمتر از مشتری است، ابرهای زحل در لایه پایینتری از جو آن قرار میگیرند. شش ضلعی قطب شمال تصاویر فروسرخ جدید فضاپیمای کاسینی از زحل یکی از عجیبترین عوارض سطح این سیاره را نمایان کرد. ساختار ابر مانند یک شش ضلعی که به دور نقطهٔ قطب شمال زحل در گردش است میباشد. این ساختار بیست سال پیش درگذر فضاپیمای وویجر از کنار زحل در درجه ۷۸ شمال کشف شدهاست. هر ضلع این شش ضلعی حدود ۱۳۰۰۰ کیلومتر است که از شعاع زمین بزرگتر است. از این رو این شش ضلعی به قدری بزرگ است که شش زمین در آن قابل جاسازی است. ساختار شش ضلعی هر ۱۰ ساعت و ۳۹ دقیقه و ۲۴ ثانیه یکبار میچرخد که تصور میشود این زمان زمان چرخش درون زحل باشد. علت تشکیل این ساختار برای محققان معلوم نیست ولیکن بیشتر آنان تصور میکنند این ساختار از برهمکنش موج و ماده ایجاد شدهاست. محققان موفق شدند در آزمایشگاه نیز ساختارهای هندسی به وسیله موج ایجاد کنند. قطب جنوب در قطب جنوب زحل نیز یک ساختار چرخشی بزرگ وجود دارد. در سال ۲۰۰۶ ناسا اعلام کرد که فضاپیمای کاسینی یک طوفان بزرگ در قطب جنوب زحل دیدهاست که دارای ساختاری شبیه یک چشم است. اندازه این ساختار تقریباً دارای اندازه زمین است. قمرهای طبیعی زحل بیشترین شمار قمر را در میان سیارههای سامانه خورشیدی دارد. این سیاره دارای ۸۳ قمر است که ۵۳ قمر از آنها دارای نامهای رسمی هستند و تیتان با قطر ۵۱۵۰ کیلومتر بزرگترین آنهاست. چهار قمر رئا، دیونه، تتیس و یاپتوس نیز قطرهایی بین ۱۰۵۰ کیلومتر و ۱۵۳۰ کیلومتر را دارا میباشند. قمر رئا دارای یک سیستم حلقه مجزا و اتمسفر خاص است. بیشتر قمرهای دیگر بسیار کوچک هستند و ۳۴ عدد از آنها دارای قطر کمتر از ۱۰ کیلومتر میباشند. ۱۴ قمر دیگر دارای قطر بین ۱۰ تا ۵۰ کیلومتر هستند. همچنین، قمر نامنظم دیگر با قطرهای بیش از در بخش بیرونیتر پیرامون این سیاره پراکندهاند. بیشتر نامهای قمرهای زحل از نامهای تیتانها در اسطورههای یونان باستان اقتباس شدهاست. تیتان تنها قمر در تمامی منظومه شمسی است که دارای اتمسفر کافی برای وجود واکنشهای شیمیایی میباشد. همچنین تیتان تنها قمر دارای دریاچه هیدروکربن است. در ۶ ژوئن ۲۰۱۳ دانشمندان موفق به کشف هیدروکربنهایی در قسمت بالای اتمسفر تیتان شدند که پیش زمینه حیات هستند. در ماه آوریل سال ۲۰۱۴ محققان ناسا اعلام کردند که یک قمر جدید در حال شکلگیری در حلقه آ زحل است. یکی از پدیدههای خاص در قمرهای زحل، میان دو قمر جانوس و اپیمتئوس اتفاق میافتد این دو قمر در مداری تقریباً یکسان دور سیارهٔ زحل چرخش میکنند و هر چهار سال یکبار به یکدیگر بسیار نزدیک میشوند. در زمان نزدیک شدن، نیروی جاذبهٔ متقابل آنها باعث میشود که مدار چرخش آنها با یکدیگر جابهجا شود. میماس جزء کوچکترین اقمار زحل است که در سال ۱۷۸۹ میلادی توسط ویلیام هرشل کشف شد. این قمر کوچک و آبله گون که به ستاره مرگ معروف است، یکی از بزرگترین دهانههای برخوردی را با پهنایی حدود ۱۳۰ کیلومتر بر روی خود دارد، دلایل شکلگیری چنین عوارض سطحی به این دلیل است که جرم میماس آنقدر قوی است که با ایجاد کردن گرانش سطحی، ظاهر آن را کروی نگه میدارد و آنقدر ضعیف است که اجازهٔ شکل گرفتن چنین دهانههای بزرگی را میدهد. حلقههای سیارهای حلقهها یا کمربندهای زحل در فاصله ۱۱۲۰۰ کیلومتری آن جای گرفتهاند. حلقههای زحل، از تکههای یخ و همچنین تکههای سنگ و غبار تشکیل شدهاند؛ برخی به اندازه یک غبار ریز و برخی به اندازه یک خانه. حلقههای زحل پهن هستند ولی بسیار تخت و نازک. پهنای آنها ۲۸۰ هزار کیلومتر است اما کلفتی آنها تنها یک کیلومتر است؛ بنابراین هنگامیکه از پهلو به زحل بنگریم حلقهها تیغه باریکی میشوند و دیده نمیشوند. پهنای برخی از حلقههای زحل به اندازه فاصله زمین تا ماه میباشد. مشتری و نپتون و اورانوس هم حلقه دارند اما حلقه زحل از همه بهتر دیده میشود. به باور دانشمندان دلیل درخشانتر بودن حلقههای زحل، تازهتر بودن و جوانتر بودن آن هاست. آنها میانگارند که این حلقهها در پی نزدیک شدن یک قمر به زحل و فروپاشی آن قمر در اثر گرانش زحل پدید آمدهاند. حلقههای زحل به ترتیبی که کشف شدهاند با حروف الفبا نامگذاری شدهاند. ای، بی، سی، دی، ای، اف و جی. در میان حلقهها سه شکاف وجود دارد به نامهای آنکه، کیلر و مکسول و یک بازه بزرگ به نام شکاف کاسینی. نخستین کسی که به حلقه رازآمیز پیرامون زحل علاقهمند شد و آن را کشف کرد گالیله بود. او در سال ۱۶۱۰ به این موضوع پی برد و در آغاز بر این باور بود که این حلقه از جنس جامد میباشد. اما امروزه ثابت شدهاست که این حلقه از قطعات سنگ و آب یخ زده تشکیل شدهاست که برخی از آنها در اندازههای یک خودروی معمولی میباشند. مجموع گرانش (جاذبه) زحل و گرانشهای آن حالتی را پدید میآورند که این قطعات همواره به صورت حلقههای نازک به دور این سیاره به نظر ثابت ایستادهاند. شکاف کاسینی در سال ۱۶۷۵ میلادی (۱۰۵۴ خورشیدی) جووانی دومنیکو کاسینی، اخترشناس ایتالیایی، کشف کرد که حلقه زحل از دو حلقه تشکیل یافتهاست و میان آن دو جدایی وجود دارد. این جدایی شکاف کاسینی نامیده میشود و در اثر کشش گرانشی قمر غول پیکر تیتان به وجود آمدهاست. بررسیهای واپسین نشان دادهاند که در اطراف زحل، بر روی هم چهار حلقه وجود دارد. درونیترین آنها بسیار کم نور و تقریباً با بالای ابرها در تماس است. قطر حلقه نورانی بیرونی به ۱۴۰۰۰۰ کیلومتر میرسد. شکاف کاسینی ۴۷۰۰ کیلومتر پهنا دارد. مطالعات بر روی زحل در متون باستانی زحل از زمانهای بسیار قدیم شناخته شدهاست. در مصر باستان آن را «رِمفان» مینامیدند. در زمانهای قدیم این سیاره دورترین؛ (بیرونیترین) سیارهٔ شناخته شده نسبت به زمین بود و در تمامی اسطورههای گذشتگاه تأثیر مهمی داشت. ستاره شناسان بابل قدیم حرکت سیاره زحل را شناسایی و ضبط میکردند. در روم باستان ایزد ساترنوس مرتبط با سیاره زحل و ایزد کشاورزی بود. رومیها اعتقاد داشتند که ساترنوس معادل خدای یونانی کرونوس است. در ستارهشناسی هندوها ۹ جرم سماوی وجود دارند که زحل یکی از آنان است شانی نام دارد و اعمال خوب و بد مردم را مورد قضاوت قرار میدهد. در زبان عبری و در دین یهودیت زحل به نام شبتای (שבתאי) شناخته میشود. فرشته مرتبط با آن کاسیل(Cassiel) نام دارد. روح آن و بعد مثبت آن آگیل (Agiel) و روح منفی آن زازل (Zazel) نام دارد. در متون قدیمی همواره زحل به عنوان سیاره عبریان شناخته میشد. همچنین روز مرتبط با زحل (شنبه یا Saturn day) روزی است که خداوند بر قوم یهود به عنوان روز مقدس (سبت) اعلام کرد. در عهد عتیق و عهد جدید نام زحل چندبار تکرار شدهاست. اولین بار در کتاب عاموس فصل ۵ خدای عبریان خطاب به آنان میگوید: در کتاب اعمال از کتب عهد جدید استفان از پیروان عیسی نیز سخنان عاموس را بار دیگر تکرار میکند. این سخنان باعث خشم دادگاه شرعی یهود (سنهدرین) و نهایتاً سنگسار شدن استفان میشود. در اروپا (قرن ۱۷ تا ۱۹) مشاهده حلقههای زحل به یک تلسکوپ حداقل ۱۵ میلیمتری احتیاج دارد. اولین بار این حلقهها توسط گالیله در سال ۱۶۱۰ مشاهده شدند؛ ولیکن گالیله تصور میکرد که این حلقهها دو قمر زحل هستند. این باور تا زمانی که کریستیان هویگنس موفق شد با تلسکوپ قویتری آن را مشاهده کند ادامه داشت. هویگنس قمر تیتان را کشف کرد. بعداً جیوانی کاسینی موفق شد این حلقه را مشاهده کند و چهار قمر زحل به نامهای رئا، دیونه، تتیس و یاپتوس را کشف کرد. در سال ۱۶۷۵ کاسینی شکاف کاسینی را برای اولین بار مشاهده نمود. تا سال ۱۷۸۹ مشاهدات مهم دیگری انجام نشد. در این زمان ویلیام هرشل دو قمر میماس و انسلادوس را کشف کرد. قمر هایپریون که دارای شکل نامنظمی است و دارای رزونانس با تیتان میباشد در سال ۱۸۴۸ به دست یک تیم بریتانیایی کشف گردید. در سال ۱۸۹۹ ویلیام هنری پیکرینگ قمر فیبی را کشف کرد که دارای شکل بسیار نامنظمی است و چرخش آن به دور زحل همزمان با گردش آن نیست. فیبی اولین قمری بود که دارای این ویژگی بود و چرخش آن به دور زحل حدود یکسال طول میکشد. در قرن ۲۰ مطالعات بر روی تیتان نشان داد که این قمر دارای اتمسفر ضخیمی میباشد که ویژگی منحصر به فردی در تمامی منظومه شمسی میباشد. مشاهدات مدرن فضاپیمای پایونیر ۱۱ برای نخستین بار در سال ۱۹۷۹ از این سیاره دیدن کرد و پس از آن در سالهای بعد وویجر ۱ و سپس وویجر ۲. از جمله مواردی که فضاپیمای وویجر ۲ در مأموریت خود توانست به آن دست پیدا کند اثبات وجود باد، میدانهای مغناطیسی، شفق صبحگاهی و همچنین تندر و آذرخش در این سیاره زیبا میباشد. سرعت بادهایی که در قسمت استوایی این سیاره میوزد به ۵۰۰ کیلومتر بر ساعت نیز میرسد. پایونیر ۱۱ موفق شد تصاویری از زحل و چندین قمر آن تهیه کند ولیکن کیفیت این تصاویر بسیار پایین بود. این فضاپیما همچنین حلقههای زحل را مورد بررسی قرار داد. در نوامبر ۱۹۸۰ وویجر ۱ به زحل رسید. اولین تصاویر با کیفیت بالا از زحل توسط این فضاپیما تهیه شد. ساختار بعضی قمرها برای اولین بار دیده شد. وویجر ۱ از نزدیکی قمر تیتان گذر کرد و تصاویری از اتمسفر آن تهیه نمود. این تصاویر نشان داد که اتمسفر تیتان بسیار ضخیم است و نور مریی از آن گذر نمیکند. در سال ۱۹۸۱ وویجر ۲ به مطالعه زحل ادامه داد. تصاویر نزدیکتری از زحل و حلقههای آن تهیه شد؛ ولیکن مشکلات فنی باعث شد که این فضاپیما نتواند به قدر کافی تصویر از زحل تهیه کند. میدان مغناطیسی میدان مغناطیسی دارای یک گشتاور کلی برابر ۳۵/۱ گشتاور مشتری است. اما این مقدار به حد کافی قوی است که یک میدان مغناطیسی سپهر مشتری گون با کمربندهای تابشی مشابه زمین ایجاد کند. گشتاور دوقطبی مغناطیسی با میل یک درجه نسبت به محور چرخش زحل قرار میگیرد که این مقدار با انحراف مشخص محورهای مغناطیسی مشتری و زمین تفاوت آشکار دارد. مغناط کرهٔ زحل ذرات بسیار کمتری از ذرات مغناطکرهٔ مشتری را در خود جای میدهد. دو دلیل عمده این تفاوت شامل کمبود یک منبع محلی ذرات باردار که در مورد مشتری توسط فورانهای آیو تولید میشوند و حلقههای قابل رویت زحل که بهطور مؤثری ذرات باردار را جذب کرده و مغناطیسسپهر داخلی را از ذرات باردار خالی میکنند، است. در خارج لبه حلقهها چگالی ذرات باردار به سرعت افزایش مییابد و در حدود ۵Rs تا ۱۰Rs به یک قله میرسد. در اینجا، ذرات باردار بهطور محکم به میدان مغناطیسی در حال دوران سریع جفت میشوند. این برهمکنش، لایهای از پلاسما به ضخامت تقریباً ۲Rs ایجاد میکند که تا حدود ۱۵Rs ادامه مییابد. در ورای این مقدار، مغناطکره شکل خود را از دست میدهد. اندازه آن با دمای خورشید تغییر مییابد. جستارهای وابسته سیاره غولپیکر فهرست قمرهای زحل فضانوردی کاسینی-هویگنس وویجر ۱ وویجر ۲ پانویس منابع دانشنامهٔ رشد بخشی از مطالب برگرفته از وبگاه سیمرغ غولهای گازی مقالههای دانشنامه رشد منظومه شمسی نوشتارهای صوتی


text: مریخ یا بهرام چهارمین سیاره در منظومهٔ خورشیدی است که در یک مدار طولانیتر و با سرعتی کمتر از زمین به دور خورشید میچرخد. هر یک بار گردش این سیاره به دور خورشید معادل ۶۸۷ شبانهروز زمین طول میکشد و طول شب و روز آن از زمین کمی طولانیتر است. نام فارسی این سیاره بهرام و نام عربی-یونانی آن مِریخ است. در کتابهای قدیمی فارسی آن را فلک شحنهٔ پنجم و سایس رواق پنجم نیز نامیدهاند. قطر مریخ نزدیک به یکدوم قطر زمین و برابر ۶٬۷۹۰ کیلومتر است. (قطر زمین: ۱۲٬۷۵۶ کیلومتر). نوری که از خورشید به مریخ میرسد نصف نوری است که زمین دریافت میکند، اما روز مریخی چهل دقیقه طولانیتر از زمستان زمین است و به این خاطر امکان رشد گیاهان در شرایط گلخانهای در مریخ وجود دارد. روزهای مریخ ۲۴ ساعت و ۳۷ دقیقه طول میکشد. از آنجا که محور سیاره مریخ همانند زمین °۲۴ درجه کج است، در این سیاره نیز فصلهای سال وجود دارند. اما هر سال مریخی کم و بیش دو برابر سال زمینی یعنی ۶۷۸ روز طول میکشد. اتمسفر مریخ سرخرنگ است و از زمین در آسمان شب نیز سرخی آن دیده میشود. کرهٔ مریخ دو قمر کوچک به نامهای فوبوس و دِیموس دارد که ظاهری نابسامان دارند. این دو قمر شاید شهابسنگ هستند که در مدار مریخ به دام افتادهاند. اگر شخصی در کرهٔ مریخ باشد خواهد دید که فوبوس سه بار در یک روز طلوع و غروب میکند. دیموس نیم فوبوس بوده و چنانچه از مریخ به آن نگاه کنیم این قمر بیشتر همانند یک ستاره خواهد بود تا یک ماه. خورشیدگرفتگی در مریخ به دلیل کوچک بودن قمرهای آن کامل نیست. قمرهای مریخ به سطح آن نزدیک هستند و بزرگترین قمر آن فوبوس است که گردش آن به دور سیارهٔ مریخ نزدیک به ۷ ساعت و ۳۹ دقیقه و ۲۷ ثانیه است. زمان گردش مداری دیموس نیز ۱ روز و ۶ ساعت و ۲۱ دقیقه و ۱۶ ثانیه است. مریخ، سیاره سرخرنگ منظومهٔ خورشیدی، یکدوم زمین قطر دارد و مساحت سطح آن برابر با مساحت خشکیهای روی زمین است. همانند زمین، یخهای قطبی، درههای عمیق، کوه، غبار، توفان و فصل دارد. در دشتهای آن مانند ماه، گودالهایی برآمده از برخورد سنگهای آسمانی دیده میشود. با وجود اندازهٔ کوچکش، بلندترین قلهٔ منظومهٔ خورشیدی یعنی کوه المپوس و بزرگترین درهٔ منظومهٔ خورشیدی در این سیاره پیدا شدهاست. کهنهبودن بیشتر دهانههای برخوردی سیارهٔ مریخ نشاندهندهٔ پرکاری زیاد پدیدههای زمینشناختی در این سیارهاست. در تاریخ ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲ اولین تصویر و اطلاعات ثبت شده توسط تلسکوپ فضایی جیمز وب از سیاره مریخ توسط ناسا منتشر شد. ویژگیهای فیزیکی مریخ از زمین کم چگالیتر است، به گونهای که حجمی برابر ۱۵٪ و جرمی برابر ۱۱٪ زمین دارد. مساحت سطح آن تنها اندکی کمتر از مجموع سطوح خشکیهای زمین است. مریخ در برابر عطارد بزرگتر و دارای جرم بیشتر و در نتیجه چگالیتر است. همین زمینه سبب شدهاست نیروی گرانش بیشتری در سطح مریخ وجود داشته باشد. مریخ از نظر میزان حجم و جرم، هشتمین جسم در منظومهٔ شمسی است. مریخ از دید اندازه، جرم و گرانش سطح، حالتی میان زمین و ماه (ماه زمین) دارد؛ ماه قطری برابر یک دوم قطر مریخ دارد، در حالی که قطر زمین حدود دو برابر قطر مریخ است، زمین دارای جرمی در حدود ده برابر جرم مریخ است، در حالی که جرم ماه ده برابر کمتر از مریخ است. نمای سرخ-نارنجی رنگ مریخ در اثر وجود آهن (III) اکسید، که بیشتر به هماتیت یا زنگ آهن مشهور است، به وجود آمدهاست. خاک در ژوئن ۲۰۰۸، دادههای به دست آمده به دست کاوشگر فینیکس ثابت کرد که خاک مریخ دارای اندکی ویژگی بازی (قلیایی) و همچنین دربرگیرندهٔ موادی مانند منیزیم، سدیم، پتاسیم و کلر، که وجود همه آنها برای زیست و رویش موجودات زنده ضروری است، میباشد. پژوهشگران خاک به دست آمده از بخشی نزدیک قطب شمال مریخ را با کمی خاک باغچه زمینی هم سنجی کردند و به این نتیجه رسیدند که خاک مریخ برای رشد گیاهانی چون مارچوبه مناسب است. در اوت ۲۰۰۸، کاوشگر فینیکس با انجام آزمایشهای ساده شیمیایی، مثل آمیختن آب زمین با خاک مریخ، با هدف آشکار ساختن پیاچ خاک مریخ، نشانههایی از نمک پرکلرات پیدا کرد، که این موضوع تئوری دانشمندان بسیاری را که ادعا کرده بودند خاک مریخ بهطور چشمگیری دارای ویژگی بازی است، تأیید میکرد. pH خاک مریخ ۷٫۷ اندازهگیری شد. نتایج حاصل از نمونهگیری و آزمایش خاک سطح مریخ، که از جمله با کمک اشعه ایکس، توسط کاوشگر کنجکاوی انجام گرفت، نشان میدهد که سطح مریخ بافتی بازالتی دارد که نوعی سنگ آتشفشانی، مشابه شنهای سواحل هاوایی است. مدار فاصلهٔ متوسط مریخ از خورشید تقریباً ۲۳۰ میلیون کیلومتر (۱۴۳ میلیون مایل) و دوره مداری آن ۶۸۷ روز (زمین) است. روز خورشیدی در مریخ تنها کمی طولانیتر از روز زمین است: ۲۴ ساعت، ۳۹ دقیقه و ۳۵٫۲۴۴ ثانیه. یک سال مریخ برابر با ۱٫۸۸۰۹ سال زمین یا یک سال، ۳۲۰ روز و ۱۸٫۲ ساعت است. جو جو زمین شامل ۷۸ درصد نیتروژن، ۲۱ درصد اکسیژن، ۰٫۹ درصد آرگون، ۰٫۰۳ درصد کربن دیاکسید و مقادیری بخار آب و ذرات معلق است. در حالی که در جو مریخ ۹۵ درصد دیاکسید کربن، ۳ درصد نیتروژن، ۱٫۶ درصد آرگون و فقط مقدار ناچیز اکسیژن و آب وجود دارد. جو سیارهٔ سرخ بسیار رقیق است، بهطوریکه فشار جوی سطح آن معادل یک صدم فشار جو زمین در سطح دریاست. افزونبر این جو مریخ محافظ خوبی در برابر تابشهای مرگبار فضایی نیست. بیشتر مناطق مریخ بسیار سرد است. دمای هوا در قطبهای آن میتواند تا ۱۳۰ درجه زیر صفر پایین برود. به دلیل رقیق بودن «هوای» مریخ، دمای هوا به سرعت تغییر میکند؛ مثلاً فقط لحظاتی پس از طلوع خورشید دما در سطح بیش از ۲۰ درجه افزایش مییابد. در هر لحظه دمایی که پای شما احساس میکند (هوای نزدیک سطح) با دمای هوای اطراف سر شما ممکن است تا ۲۰ درجه اختلاف داشته باشد. به این ترتیب اگر روی استوای مریخ باشید، دمای سطح ۲۰ درجهٔ سلسیوس و دمای اطراف سر شما صفر درجهاست. در مریخ بادهایی با سرعت زیاد (متجاوز از ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت) میوزد که سبب میشود غبارها در ارتفاع ۴۰ کیلومتری معلق بمانند علت ایجاد این بادها غالباً اختلاف دما توأم با اختلاف فشار است افسانه مریخ، نام ستارهٔ فلک پنجم از ستارههای خنس و آن را بهرام نیز گویند، منحوس و دال بر جنگ و خصومت و خونریزی و ظلم است. (منتهیالارب). کوکبی است از جملهٔ سبعهٔ سیاره و در آسمان پنجم است. (برهان). ستارهای است از خنس، گویند سبب تسمیهٔ آن سرعت سیرش است و برخی گویند به سبب رنگ زرد و سرخ آن است که شبیه مرداسنج (مردار سنگ) باشد. (از اقرب الموارد). چهارم کوکب سیار در عالم شمسی که بهرام نیز گویند و به اعتقاد بطلمیوس کوکب سیاری که در آسمان پنجم واقع شدهاست. (ناظم الاطباء). از کواکب سبعهٔ سیاره است و مأخوذ از مرخ و آن درختی است که از چوب آن آتشزنه سازند و سبب تسمیهٔ آن تشبیه به آتش است از نظر سرخی، و گویند مریخ در لغت عبارت از تیر بدون پر است که در حرکت خود پیچ و تاب میخورد و ستارهٔ مذکور نیز به سبب به چپ و راست رفتن در حرکت بدین نام خوانده شده مریخ در فلک پنجم است و فاصلهٔ آن از زمین سه هزار هزار و نهصد هزار و دوازده هزار و هشتصد و شصت و شش میل است. (از صبح الاعشی ج ۲). از کلدانی مَرداخ، و شاید اصل مرداخ نیز فارسی باشد، یا فارسی و کلدانی از مرد (رجل) و آک بهمعنی اسب به فارسی یا به کلدانی. یکی از پیکرهایی که یونانیان باستان برای مریخ میپنداشتند اسب بود، و واژهٔ مارس از همین مریخ آمدهاست، یعنی مرداخ و مرداس نامی است که به پدر ضحاک میدادهاند و این نام در میان عرب بسیار است. خروج از مرکز خروج از مرکز مریخ متغیر است و از ۰٫۰۰۹ درجه تا ۰٫۱۰۴ درجه تغییر میکند اکنون خروج از مرکز ۰٫۰۹۳ درجه است؛ مدت زمان این تغییر صدها سال تا هزاران سال تغییر میکند مقابلهٔ مریخ و زمین توجه به مدت زمان سال مریخی (۶۸۷ روز) و سال زمینی (۳۶۵ روز) نشان میدهد که فاصلهٔ زمانی هر دو مقابله حدود دو سال و دو ماه است. اما با توجه به بیضی بودن مدار هر دو سیاره میتوان انتظار داشت که فاصلهٔ بین زمین و مریخ در هر مقابله متفاوت باشد. کمترین فاصله، زمانی رخ میدهد که زمین در اوج و مریخ در حضیض مدار خود باشد. در این حالت زمین و مریخ تا ۵۶ میلیون کیلومتر به هم نزدیک خواهند شد. دورترین فاصله بین دو سیاره در مقابله میتواند تا ۲۴۰ میلیون کیلومتر افزایش یابد. کمترین فاصله بین زمین و مریخ در مقابلههایی رخ میدهد که در دورههای ۱۵ تا ۱۷ ساله تکرار میشوند. اما آنچه حائز اهمیت است توجه به این نکته میباشد که فاصلهٔ دو سیاره در مقابلههای نزدیک الزاماً یکی نیست و به همین دلیل است که نزدیکترین مقابلهها (مانند آنچه در ۲۷ اوت سال ۲۰۰۳ رخ داد) در فواصل زمانی بسیار طولانی رخ میدهند. جهتگیری مدار مریخ در فضا به هنگام مقابلهٔ نزدیک به گونهای است که مریخ در جهت صورت فلکی دلو یا در نزدیکی صورت فلکی بزغاله قرار میگیرد. از طرفی کرهٔ زمین نیز در امرداد هر سال از این مکان میگذرد؛ بنابراین مقابلهٔ نزدیک دو سیاره همیشه در مرداد یا شهریور هر ۱۵ تا ۱۷ سال رخ میدهد. در این هنگام مریخ در جنوب استوای سماوی قرار دارد و بنابراین این نوع مقابلهها از عرضهای جغرافیایی جنوبی زمین بهتر مشاهده میشوند. عکس این مطلب در مقابلههای دور صادق است چرا که این نوع مقابلهها در صورت فلکی شیر و در ماه بهمن و اسفند رخ میدهند، در نتیجه از نیمکرهٔ شمالی زمین بهتر دیده میشوند. کاوشگران مریخ ناسا تاکنون چندین فضاپیما و کاوشگر کاربردی را در اطراف و روی سیارهٔ مریخ به کار گرفتهاست: کاوشگرهای مریخنورد فرصت (آپورچونیتی) و کنجکاوی و اینسایت و استقامت که به ترتیب در سالهای ۲۰۰۴ و ۲۰۱۲ و ۲۰۱۸ و ۲۰۲۱ در مریخ فرود آمدند و مدارگردهای اودیسهٔ مریخ، MRO و ماون که در مدار خود گرد سیارهٔ سرخ گردش میکنند. اودیسهٔ مریخ در سال ۲۰۰۱، MRO در سال ۲۰۰۶ و ماون در سال۲۰۱۴ به مدار مریخ وارد شدند. فضاپیمای مارس اکسپرس اروپا و مأموریت مدارگرد مریخ هند نیز از بالا به پایش سیارهٔ سرخ میپردازند و تعداد مدارگردهای عملکردی مریخ را به پنج رساندهاند. دوربین هایرایز مدارگرد MRO شامل یک لنز تلسکوپی است که میتواند ویژگیهای کوچک تا یک متر را در سطح مریخ تشخیص دهد. این دوربین همچنین تصاویر را در طولموجهای نزدیک فروسرخ جمعآوری کرده که به پژوهشگران در یادگیری کانیشناسی مریخ کمک میکند. وجود آب کلیهٔ مشاهدات پیشین توسط ماهوارهها و مریخنوردها حاکی از آن بودهاست که سیارهٔ سرخ زمانی پوشیده از لایهٔ غلیظی از گازها بوده که امکان حضور آب مایع بر سطح را فراهم میکردهاست. این برداشت (وجود آب سطحی) در مشخصههای سطح مریخ، مثل آثاری که شبیه بستر رودها، دلتاها و دریاچههاست، مشهود میباشد. اما فشار هوای مریخ امروز کمتر از یک درصد زمین است، یعنی اگر آب مایع را روی سطح بریزید (بسته به جای آن) میجوشد و بخار میشود یا یخ میبندد. در ماه آوریل ۲۰۱۵، مریخنورد ناسا که حدود سه سال در این سیاره مشغول پژوهش است، خاکی مرطوب شده با آب نمک را کشف کرد که نقطهٔ انجماد را کاهش میدهد. سپس مریخنورد در ماه سپتامبر صخرههایی زیر سطح مریخ یافت که چهار برابر آنچه که پیش از آن تصور میشد مرطوب بود. افزونبر این، تصاویر ماهوارهای که از سنگریزهها در سطح این سیاره تهیه شده بود، نشان میداد روزی در این سیاره جریان آب وجود داشتهاست. همچنین مریخ، درون خاکش خاکستری است. ایلان ماسک پروژه سفر به مریخ با استار شیپ را آماده کردهاست. مریخ بهترین گزینه بعد زمین برای زیست میباشد. با مطالعهٔ تصاویر تهیه شده توسط مریخنورد از سنگهای بازالتی و تیرهٔ سطح مریخ، گمانهزنیهایی از پوشیده بودن این سیاره از آب در سالهای دور به میان آمد. ناسا در نشستی خبری در ۶ مهر ۱۳۹۴ (۲۸ سپتامبر ۲۰۱۵) وجود آب در مریخ را تأیید و اعلام کرد که در ماههای گرم آب جاری در این سیاره وجود دارد. عکسهایی از مریخ به زمین رسیده بود که در آنها بهطور واضح دیده میشد که رگههای تیره روی یک سرازیری مریخ چگونه با فصلها تغییر میکنند. این رگهها با نام رگههای خطوط شیب برگردنده (recurrent slope linea) در ماههای گرمتر تا پایین شیبها هم کشیده میشوند ولی طی فصلهای سردتر ناپدید میشوند. دانشمندان ناسا اعلام کردند که رگههای تیره بهطور حتم آب جاری هستند که در تابستان دیده شده و در زمستان مریخ محو میشوند. باید توجه داشت که آب کشف شده خالص نیست و نوعی نمک موجود در آن باعث میشود که این آب بتواند در دمای معمول ۵۰ درجهٔ سلسیوس زیر صفر مریخ جاری باشد. این مسئله میتواند به معنای وجود نوعی حیات در مریخ باشد. در تاریخ ۱ مرداد ۱۳۹۶ ۲۵ ژوئیه ۲۰۱۸ دانشمندان ایتالیایی با بررسی اطلاعات ابزارهای راداری مدارگرد مریخ (مدارگرد اکسپرس) توانستند دریاچهای از آب مایع در قطب جنوب سیارهٔ سرخ پیدا کنند، این دریاچه ۱/۵ کیلومتر زیر سطح قلهٔ یخی در قطب جنوب مریخ پنهان شدهاست. به گفتهٔ گروه تحقیقاتی این دریاچهٔ بزرگ ۲۰ کیلومتر عرض دارد. با کشف آب مایع روی این سیاره احتمال وجود حیات نیز افزایش مییابد. محققان ایتالیایی میگویند دریاچهٔ مریخ بسیار شبیه به دریاچههای به دام افتاده زیر تودههای یخی در قطب شمال و جنوب سیارهٔ زمین است. از آنجایی که در دریاچههای زیریخی زمینی حیات وجود دارد، احتمال دارد که در دریاچهٔ مریخی نیز علائمی از حیات کشف شود. جدول مشخصات سیارهٔ مریخ جستارهای وابسته انجمن سیارهای اسکان بشر در مریخ درهوار مارینر پرچم مریخ منابع برگرفته از لغتنامه دهخدا ویکیپدیای انگلیسی دانشنامهٔ آزاد «:مریخ» پیوند به بیرون رمزگشایی از معمای لکههای مرموز در قطب جنوب مریخ، از وبگاه دانش فضایی گیاهانی که برای سفر به مریخ آماده میشوند، از وبگاه دانش فضایی سیارهشناسی سیارهها سیارههای زمینسان مریخ منظومه شمسی


text: این فهرستی است از روشنترین ستارگان آسمان شب به ترتیب از پرنورترین به کمنورترین است. این فهرست تا قدر ظاهری ۲ ادامه دارد. قدر ظاهری همهٔ ستارگان به درخشندگی و دوری آنها از ما وابسته است. برای نمونه ستارهٔ سهیل در اصل بسیار روشنتر از ستارهٔ شباهنگ است ولی بخاطر اینکه سهیل در سنجش با شباهنگ از ما خیلی دورتر است قدر ظاهری آن در مرتبه بعد از شباهنگ است. برای مشاهدهٔ فهرست ستارگان بر اساس قدر مطلق به فهرست درخشانترین ستارگان مراجعه کنید. برای فهرستی از کلیه ستارگان شناختهشده در گذشته به فهرست نامهای سنتی ستارگان بازگردید. * ستارگان فوق متغیر هستند و قدر ظاهری اعلام شده میانگین است. درخشندگی سیارههای تیر، ناهید، بهرام، مشتری و کیوان نیز در گسترهٔ همین جدول قرار دارند. اگر همه ستارگان را در ۱۰ پارسکی (هر پارسک برابر است با ۳۰٫۱ میلیون میلیون کیلومتر) بچینیم درخشندگی ستارگان به این ترتیب خواهد بود: سهیل (درخشندگی آن ۱۹۰۰ برابر خورشید است) بزبان (یک غول سرخ است) کرکس نشسته شباهنگ (یک جفت کوتوله سفید به نام توله دارد) رجل قنطورس نامهای دیگر برخی از ستارهها نامهای گوناگونی در زبان پارسی دارند. گروهی از این نامها از زبان پارسی میانه به ما رسیدهاند مانند ونند، اپوش، تیر، تیشتر، سدویس، میخگاه، اسپور، بشن، یوغ، درفشه (درفشگ)، پسی، پها، پرک، اگست، پارند، مزدهداد. شباهنگ: شِعرای یمانی، کاروانکُش، وَراهَنگ، شبکش، تیر، تیشتر. سهیل: پَرَک، اگست بزبان: عَیّوق، پارَند، مَزدهداد، نگهبان. نگهبان شمال: سِماک رامح، حارس شمال، حارسالسماء. کرکس نشسته: نسر واقع، وَنَند. کرکس پرنده: نسر طائر، یوغ (در پارسی میانه) پای شکارچی: رجلالجبار، رجلالجوزا شانه گاوران: منکب الجوزا قلب عقرب: سَدویس، اپوش، دل رأس پیکر پسین: رأس التوأم المؤخر رأس پیکر پیشین: رأس التوأم المقدم. جمع رأس پیکر پسین و رأس پیکر پیشین را در پارسی میانه رَخوَت مینامیدند. ابط الجوزا: یدالجوزا، بَشن شوله: دِرَفشه (درفشگ) سماک اعزل: اسپور دبران: پسی (پَسیگ)، پَها، چشم گاو هقعةالجوزا: بُزیسر شرطین: پَدیسپَر ستاره قطبی: جدی، میخگاه قائد: قائد بنات النعش، راهنمای هفتاورنگ شانه ارابهران: (منکب ذیالعنان) ناطح: رأس حَمَل دنب: ردف منابع هاج، پاول، ساختار ستارگان و کهکشانها، ترجمه توفیق حیدرزاده، تهران: سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، چاپ دوم، ۱۳۷۲خ، ص۳۰۲. دگانی، مایر، نجوم به زبان ساده، جلد ۱ و ۲، ترجمه محمدرضا خواجهپور، تهران: سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، چاپ ششم ۱۳۷۴خ، صص۱۶۹–۱۸۶. لغتنامه دهخدا. بهار، مهرداد: پژِوهشی در اساطیر ایران، پاره نخست و دویم، چاپ سوم، نشر آگه، تهران ۱۳۷۸، صص۵۷–۶۷. آکادمی علوم فضایی ایران Bright Star Catalogue فهرستهای بزرگترینها در اخترشناسی فهرستهای ستارگان


text: به گروهی از ستارهها که در تجسم انسان شکل و پیکربندی مشخصی را تشکیل داده باشند صورت فلکی یا پیکر آسمانی میگویند. صورتهای فلکی در فرهنگهای گوناگون حضور داشتهاند و طی گذشت زمان تغییراتی هم در تقسیمبندی، تعداد و نامگذاری آنها صورت گرفتهاست. جدول زیر نامهای فارسی صورتهای فلکی امروزی را نشان میدهد: لیست صورتهای فلکی در زبان فارسی برای دستهای از صورتهای فلکی (پیکرهای آسمانی) که از قدیم شناخته شده بودند نامهای گوناگونی بکار رفته است. بسیاری از آنها انواع نامهای عربی یا فارسی بهکاررفته در متون قدیمیتر هستند. این نامهای مترادف و برابرهای انگلیسی آنها در زیر میآیند: SQ۲ SQ۲ SQ۴ SQ۲ جستارهای وابسته فهرست پیکرهای آسمانی بر اساس وسعت منابع منابع نامهای جدول: فراس، نایجل، آسمان شب، ترجمه علی رؤوف، تهران: چاپ دوم ۱۳۶۹، صص ۷۵-۷۸. لغتنامه دهخدا. ترجمه عجایبالمخلوقات قزوینی. دانشنامه رشد. آکادمی علوم فضایی ایران صورتهای فلکی فهرستهای صورتهای فلکی پیکرهای آسمانی