text: روتور یا گاهی چرخانه، به بخش چرخندهٔ یک دستگاه یا ماشین میگویند. این چرخانهها را میتوان در دستگاههایی مانند موتور، تلمبه یا بالگردها دید. به بخشی از دستگاه که نمیچرخد ایستانه میگویند. چرخانه از چندین قطعه مجزای باریک فولادی که میانشان میلههایی از مس یا آلومینیوم تعبیه شده ساخته شدهاست. در رایجترین نوع روتور (روتور قفس سنجابی) این میلهها در انتهای خود به صورت الکتریکی و مکانیکی به وسیلهٔ حلقههایی به هم متصل شدهاند. تقریباً ۹۰ درصد از موتورهای القایی دارای چرخانه قفس سنجابی میباشند و این به خاطر آن است که این نوع روتور ساختی مستحکم و ساده دارد. این چرخانه از هستهای چند تکه استوانهای با محوری که شکافهای موازی برای جادادن رساناها درون آن دارد تشکیل شدهاست. هر شکاف یک میله مسی یا آلومینیومی یا آلیاژی را شامل میشود. در این میلهها بهطور دائمی به وسیلهٔ حلقههای انتهایی آنها همچنان که در شکل دو مشاهده میشود مدار کوتاه برقرار است. چون این نوع مونتاژ درست شبیه قفس سنجاب است، این نام برای آن انتخاب شدهاست. میلههای چرخانه دقیقاً با محور موازی نیستند؛ در عوض به دو دلیل مهم قدری اریب نصب میشوند : دلیل اول آنکه موتور با کاهش صوت مغناطیسی بدون صدا کارکرده و برای آنکه از هارمونیکها در شکافها کاسته شود. دلیل دوم آن است که گرایش روتور به هنگ کردن کمتر شود. دندانههای روتور به خاطر جذب مغناطیسی مستقیم (محض) تلاش میکنند که در مقابل دندانههای استاتور باقی بمانند. این اتفاق هنگامی میافتد که تعداد دندانههای روتور و استاتور برابر باشند. چرخانه به وسیلهٔ مهارهایی در دو انتها روی محور نصب شده؛ یک انتهای محور در حالت طبیعی برای انتقال نیرو بلندتر از طرف دیگر گرفته میشود. ممکن است بعضی موتورها محوری فرعی در طرف دیگر (غیرگردنده - غیرمنتقلکننده نیرو) برای اتصال دستگاههای حسگر حالت (وضعیت) و سرعت داشته باشند. بین استاتور و روتور شکافی هوایی موجود است. بعلت القا انرژی از استاتور به روتور منتقل میشود. گشتاور نیرو تولیدشده به چرخانه نیرو داده و سپس برای چرخیدن به آن نیرو میکند. صرف نظر از چرخانه استفاده شده قواعد کلی برای دوران یکی است. لرزش چرخانهٔ پروانهٔ اصلی باعث لرزش خطرناک بالگرد بر روی زمین و تشدید شدن آن در پایههای ارابهٔ فرود میشود که به آن تشدید زمینی میگویند. جستارهای وابسته ایستانه (استاتور) منابع وب سایت هوپا ویکیپدیای انگلیسی ماشینهای الکتریکی موتورهای الکتریکی


source: wikipedia

text: ایستانه یا استاتور بخش ثابت یک دستگاه یا ماشین چرخنده است. برای نمونه میتوان به پمپ و موتورهای الکتریکی اشاره کرد. البتّه بهطور ویژه این وسیله در ماشینهای الکتریکی اعم از الکتروموتورها یا مولدهای DC و AC استفاده میشود. بخش چرخنده دستگاه که چرخانه نامیده میشود معمولاً درون ایستانه میچرخد. استاتور از چندین قطعه باریک آلومینیوم یا آهن سبک ساخته شدهاست؛ ولی معمولاً از آنجاییکه وظیفه استاتور در ماشین الکتریکی، ایجاد میدان مغناطیسی، میباشد، آن را از جنس فولادی میسازند که علاوه برداشتن قابلیت مغناطیس شدن، بتواند تلفات مغناطیسی ناشی از جریانهای گردابی و پسماند مغناطیسی را نیز در کمترین مقدار، دارا باشد. جریانهای گردابی (جریانهای فوکو)، باعث گرم شدن استاتور میشوند و در واقع بخشی از توان الکتریکی را هدر میدهند. این قطعات به صورت یک سیلندر تو خالی به هم منگنه و محکم شدهاند (هسته استاتور) با شیارهایی که در شکل (۱) نشان داده شدهاند. سیمپیچهایی از سیم روکش دار در این شیارها جاسازی شدهاند. هر گروه پیچه با هستهای که آن را فرا گرفته یک آهنربای مغناطیسی (با دو پل) را برای کار کردن با تغذیه AC شکل میدهد. تعداد قطبهای یک موتور القایی AC به اتصال درونی پیچههای استاتور بستگی دارد. در ماشینهای الکتریکی سهفاز، پیچههای استاتور مستقیماً به منبع انرژی متصل اند و با برقراری تغذیه AC یک میدان مغناطیسی چرخنده تولید میشود. سیمهایی که برای قرار گرفتن درون شیارهای استاتور به کار برده میشوند، در اصطلاح عامیانه سیم لاکی خوانده شده که دارای لایه نازک عایقی هستند که به جای روکش سیمهای برق معمولی عمل میکنند. این لایه نازک معمولاً کمی شفافیت داشته و رنگ سیم از ورای آن قابل تشخیص است. به همین دلیل برای جلوگیری از خراش این لایه نازک که ممکن است در تماس با شیارهای استاتور ایجاد شود، درون شیارها را پیش از قراردادن کلافهای سیمپیچ، از ورقههای کاغذی موسوم به پریشمان یا برشمان یا هر ورقه عایق دیگر که در برابر حرارت نیز مقاوم باشد، پر میکنند. در مورد ماشینهای الکتریکی با توان کم مانند موتورهای الکتریکی مورد استفاده در وسایل خانگی و مانند آنها از سیمهای لاکی با مقطع گرد و در مورد ماشین الکتریکی بزرگ مانند مولدهای برق در نیروگاه از سیمهای لاکی با مقطع چهارگوش استفاده میشود. سیمپیچ استاتور در الکتروموتورها به منبع انرژی برق وصل میشود و با عبور جریان برق از آن، میدان مغناطیسی ایجاد شده به چرخانه یا روتور، انرژی الکتریکی را القاء مینماید؛ و این انرژی در چرخانه به انرژی مکانیکی تبدیل شده و موجب گردش آن و بار مکانیکی (مثلاً یک پمپ یا پروانه) متصل به آن میگردد؛ ولی در مولدها که خودشان منبع انرژی برق هستند، چرخانه حامل جریان برق DC بوده و توسط یک وسیله مکانیکی مانند یک توربین بخار به چرخش درمیآید. میدان مغناطیسی چرخانه به دلیل چرخش میتواند در سیمپیچ استاتور انرژی الکتریکی را به صورت ولتاژی که در دو سر آن ظاهر میشود، القاء نماید؛ بنابراین در مولدها، از سیمپیچ استاتور، برق گرفته میشود. جستارهای وابسته روتور منابع ویکیپدیای انگلیسی سیرنها ماشینهای الکتریکی موتورهای الکتریکی


text: جنوبگان یا قاره جنوبگان قارهای در قطب جنوب زمین است. این قاره سردترین جای زمین است و کمابیش همه سطح آن با یخ پوشیده شدهاست. جنوبگان پنجمین قاره بزرگ زمین پس از آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی است؛ ولی با این وجود کمترین جمعیت انسانی را میان همه قارهها دارد. همچنین بلندترین میانگین بلندی، کمترین میانگین رطوبت و پایینترین میانگین دما در میان همه قارههای جهان به این قاره تعلق دارد. همچنین بالغ بر ۸۰٪ از ذخایر آب شیرین کره زمین در جنوبگان قرار دارد. در این قاره، نزدیک به ۳۰ کشور نزدیک به ۷۰ پایگاه پژوهشی دارند که ۴۰ پایگاه سالانه یا همیشگی و ۳۰ پایگاه تابستانی هستند. استاندارد ایزو ۳۱۶۶–۱ آلفا-۲ بدون توجه به قلمرو ادعایی کشورها، به جنوبگان، دامنه اینترنتی .aq را دادهاست. در جنوبگان هر پایگاه بسته به وابستگی به کشور خود از پیششماره تلفن و واحد پولی ویژه خود استفاده میکند. دلار جنوبگان سوغاتی است که در پایگاههای ایالات متحده آمریکا و کانادا فروخته میشود اما پشتیبانی قانونی ندارد. کشف باور به وجود سرزمینی جنوبگانی یعنی قارهای بس بزرگ که در دورترین جای زمین قرار گرفته باشد تا بتواند توازن کره زمین را در برابر خشکیهای بزرگ شمال آن حفظ کند از زمان بطلمیوس در سده ۱ (میلادی) وجود داشتهاست. نظریه وجود این سرزمین منسوب به ارسطو است و توسط بطلمیوس بسط یافتهاست. بطلمیوس معتقد بود مساحت زمینهای شمالی و جنوبی زمین باید برابر باشد و به همین دلیل نتیجه میگرفت که سرزمینی ناشناخته در جنوب وجود دارد. ترسیم خشکیهای بزرگی در جنوب زمین در نقشههای کهن، مانند نقشههای معروف پیری رئیس، دریاسالار امپراتوری عثمانی سده ۱۶ (میلادی) رایج بود. دور زدن دماغه امید نیک و دماغه هورن در قرنهای ۱۵ و ۱۶ میلادی احتمال وجود سرزمینی در جنوب را افزایش داد. در سال ۱۶۰۶ جزیرهای بزرگ در جنوب گینه نو توسط اروپاییان کشف شد که گمان میرفت بخشی از سرزمین ناشناخته جنوبی باشد و به همین دلیل استرالیا (به معنای «جنوبیه» در زبان لاتین) نام گرفت. به دنبال ایده برابری مساحت زمینهای شمالی و جنوبی و کافی نبودن مساحت استرالیا برای تأمین این برابری، سفرهای اکتشافی متعددی در اقیانوس آرام و در مدارهای نزدیک به قطب جنوب انجام شد تا باقیمانده این سرزمین نیز کشف گردد. در سال ۱۷۷۳، جیمز کوک و خدمهاش از مدار جنوبگان گذشتند، اما در فاصله ۲۴۰ کیلومتری جنوبگان به جزیرهای رسیدند و سپس بازگشتند. در سال ۱۸۲۰، یک کاروان دریایی روسیه به فرماندهی فابین گوتلیب فن بلینگسهاوزن و میخائیل لازارف، یک کاروان بریتانیایی به سرکردگی ادوارد برنسفیلد و یک ملوان آمریکایی به نام ناتانئیل پالمر مدعی شدند که یختاقهای جنوبگان را مشاهده کردهاند. نخستین فرود بر سکوهای یخی جنوبگان احتمالاً یک سال بعد توسط دریانورد آمریکایی جان دیویس اتفاق افتادهاست. دوران قهرمانانه اکتشاف جنوبگان با سفرهای جستجوگرانه بسیاری که در آغاز قرن بیستم انجام پذیرفتند، شکل گرفت. سرانجام در ۱۴ دسامبر ۱۹۱۱، روئال آمونسن نروژی توانست به جنوبگان برسد. رابرت فالکون اسکات انگلیسی در مدت زمان کوتاهی پس از وی به جنوبگان رسید اما دریافت که پیش از وی، کاروان دریایی نروژ به جنوبگان رسیدهاند. محیط زیست و پژوهش جنوبگان، قارهای در قطب جنوب است که ۹۸ درصد آن را یخهای جامد تشکیل میدهد و در سال ۱۸۴۰ به عنوان یک قاره شناخته شد. این قاره سردترین و بادیترین نقطهٔ جهان که کمترین دمای ثبت شده تا به امروز (منفی ۳/۱۲۹ درجه فارنهایت یا (°۸۰-) سانتی گراد) و سرعت باد معمولاً بیش از ۲۰۰ مایل در ساعت متعلق به آن است و همچنین قطب جنوب خشکترین بیابان کره زمین است که حدود ۲ میلیون سال در آن هیچگونه بارانی نباریدهاست. به دلیل تأثیر جنوبگان بر روی اقلیم زمین، موقعیت منحصر به فرد آن در قطب جنوب، منابع بسیار زیستمحیطی و طبیعی و محیط زیست دست نخوردهاش به کانون توجه جهانیان تبدیل شدهاست. به صورتیکه میتوان از آن به عنوان یک آزمایشگاه طبیعی برای پژوهش علمی در بسیاری از شاخههای علوم بهره جست؛ زیرا این منطقه، ناحیهای کلیدی و مهم برای فهم اکوسیستم زمین و محیط زیست آن است. ویژگیهای منحصر به فرد جنوبگان، در طی ۵۰ سال گذشته، امکان پژوهش بر روی خاستگاه خشکیها، آلودگی هوا، و تغییر اقلیم زمین را برای دانشمندان فراهم آوردهاست. هواشناسی جنوبگان شاخصهای مورد نیاز جهت پیشبینی مدلهای هواشناسی نیمکره جنوبی و الگوی چرخش سامانههای اقیانوسی در اختیار پژوهشگران قرار میدهد. مغزههای یخی بهدست آمده از این قاره به عنوان یک مخزن ارزشمند اطلاعات در خصوص اقلیم گذشته و تاریخ محیطی زمین محسوب میشوند. اقتصاد جنوبگان منطقهای مهم اقتصادی و راهبردی است. اهمیت اقتصادی آن به دلیل وجود منابع طبیعی و نفت خام است. اهمیت راهبردی آن به خاطر مسیر دماغه هورن است که در زمان جنگ سرد، اهمیتی حیاتی برای آمریکا داشت؛ زیرا ناوهای هواپیمابر آمریکایی نمیتوانند از کانال پاناما عبور کنند. پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی اهمیت اقتصادی جنوبگان به خاطر منابع نفتی بر اهمیت راهبردی آن برتری یافتهاست. امروزه هیچگونه کنش اقتصادی در جنوبگان وجود ندارد و تنها ماهیگیری در بیرون و گردشگری در اندازه کوچک در ساحل جنوبگان دیده میشوند. اگرچه منابع زغالسنگ، هیدروکربن، سنگ آهن، پلاتین، مس، کروم، نیکل، طلا، و دیگر کانیها در جنوبگان یافت شدهاند اما برای بهرهبرداری به اندازه کافی بزرگ نیستند. در ۱۹۹۱ (میلادی) تصویب پروتکل حفاظت از محیط زیست جنوبگان هرگونه تلاش برای بهرهبرداری از ذخایر معدنی را از میان برد. در ۱۹۹۸ (میلادی) با تصویب توافقی، هر گونه امکان معدنکاری از میان رفت. بازنگری در مفاد این توافق، تنها در سال ۲۰۴۸ (میلادی) ممکن است و در صورت بازنگری محدودیتهای بیشتری بر توسعه اقتصادی و بهرهبرداری در نظر گرفته خواهد شد. مهمترین کنش اقتصادی در جنوبگان ماهیگیری است. در سالهای ۲۰۰۰–۲۰۰۱ گزارش شد که ۱۱۲٬۹۳۴ تن ماهی گرفته شد. از ۱ ژوئیه ۱۹۹۸ (میلادی) تا ۳۰ ژوئن ۱۹۹۹ (میلادی) ۱۱۹٬۸۹۸ تن ماهی به صورت قانونی گرفته شد. گردشگری اکتشافی در اندازه کوچک از ۱۹۵۷ (میلادی) وجود داشته و امروزه در سیستم پیمان جنوبگان و پروتکل حفاظت از محیط زیست جنوبگان گنجانده شدهاست. اما بر پایه انجمن بینالمللی گردانندگان گردشگری جنوبگان به صورت خود تنظیم کار میکند. همه کشتیهای گردشگری، عضو اتحادیه بینالمللی گردانندگان گردشگری جنوبگان نیستند اما اعضای این اتحادیه ۹۵٪ کنشهای گردشگری در جنوبگان را انجام میدهند. بیشتر مسافرتها با کشتیهای کوچک یا متوسط اندازه و در چشماندازهای زیبا و با جانوران بومی جنوبگان انجام میشوند. در تابستان سالهای ۲۰۰۶–۲۰۰۷ نیمکره جنوبی، ۳۷٬۵۰۶ و در ۲۰۱۵–۲۰۱۶، ۳۸٬۴۷۸ گردشگر از جنوبگان دیدن کردند که بیشتر آنها سوار بر کشتیهای تجاری بودند. نگرانیهایی دربارهٔ تأثیر احتمالی گردشگران بر محیط زیست و اکوسیستم وجود دارد. برخی کنشگران محیط زیست و دانشمندان برای وضع محدودیت بیشتر بر قوانین سختگیرانهتر برای کشتیها و سهمیه گردشگران، فراخوان دادند. مهمترین واکنشهای کشورهای عضو سیستم پیمان جنوبگان، گسترش دبیرخانه پیمان جنوبگان و عضویت در اتحادیه بینالمللی گردانندگان گردشگری جنوبگان، راهنمای استفاده از سایت گردشگری، وضع محدودیتهای جای کنارهگیری کشتی و فرود هواپیما، و بستن یا کم کردن بازدید از جاهای پر بازدید بود. تا پیش از سقوط پرواز شماره ۹۰۱ ایر نیوزیلند در ۲۸ نوامبر ۱۹۷۹ (میلادی) استرالیا و نیوزیلند پروازهای گردشگری بدون فرود به جنوبگان داشتند. از میانه دهه ۱۹۹۰ (میلادی) شرکت کانتاس بار دیگر این پروازها را از سر گرفت. تنوع زیستی جانوران حیات بیمهرگان جنوبگان شامل گونههایی از هیرههای میکروسکوپی مانند Alaskozetes antarcticus، شپش، نماتد، خرس آبی، چرخانتباران، کریل و دمفنری است. تعداد کمی از مهرهداران زمینی به جزایر حاشیهٔ جنوبگان محدود میشوند. مگسریزه بدون پرواز Belgica antarctica، به طول ۶ میلیمتر، بزرگترین جانور «کاملاً زمینی» جنوبگان است. کریلهای جنوبگان که در تودههای بزرگ جمع میشوند، گونه کلیدی اصلی اکوسیستم در اقیانوس جنوبی است که یک گونهٔ غذایی مهم برای نهنگها، فکها، فکهای پلنگی، فکهای خزدار، ماهی مرکب، یخماهیها و بسیاری از گونههای پرندگان مانند پنگوئنها و آلباتروس است. برخی از گونههای جانوران دریایی بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به فیتوپلانکتونها متکی هستند. زندگی دریایی جنوبگان شامل پنگوئنها، نهنگهای آبی، اورکاها، سرپاور عظیم و فکهای خزدار است. فک خزپوش جنوبگان در قرن ۱۸ و ۱۹ بهشدت توسط شکارچیان فک از ایالات متحده و بریتانیا شکار شد. فکهای پلنگی شکارچیان رأس هرم در اکوسیستم جنوبگان هستند و در اقیانوس جنوبی در جستوجوی غذا مهاجرت میکنند. تقریباً ۴۰ گونه پرنده وجود دارد که در جنوبگان یا نزدیک به آن زادوولد میکنند، از جمله گونههای پترل، پنگوئن، باکلان و مرغ دریایی. اقیانوس اطراف جنوبگان توسط گونههای مختلف پرندگان دیگر از جمله برخی از آنها که معمولاً در قطب شمال زندگی میکنند، مورد بازدید قرار میگیرد. پنگوئن امپراتور تنها پنگوئنی است که در زمستان در جنوبگان تولیدمثل میکند. این پنگوئن و پنگوئن آدلی در جنوبیتربن عرضهای جغرافیایی نسبت به سایر پنگوئنها تولید مثل میکنند. هیچ خرس قطبی در این قاره زندگی نمیکند. قارچها حدود ۱۱۵۰ گونه قارچ در منطقهٔ جنوبگان ثبت شدهاست که از این تعداد حدود ۷۵۰ گونه غیر گلسنگ هستند. برخی از گونهها که تحت شرایط شدید و نامساعد تکامل یافتهاند، حفرههای ساختاری را در سنگهای متخلخل، اشغال کردهاند و در شکلدهی صخرههای درههای خشک مکموردو (McMurdo) و پشتههای کوهستانی اطراف آن نقش داشتهاند. مورفولوژی سادهشدهٔ اینگونه قارچها، همراه با ساختارهای بیولوژیکی مشابه، سیستمهای متابولیسمی که میتوانند در دماهای بسیار پایین، فعال باقی بمانند و چرخههای زیستی کاهش یافته، آنها را برای چنین محیطهایی مناسب میسازد. سلولهای دارای دیواره ضخیم و ملانینیشدهٔ نیرومند، آنها را در برابر پرتو فرابنفش مقاوم میکند. همین ویژگیها را میتوان در جلبکها و سیانوباکتریها مشاهده کرد که نشان میدهد آنها سازگار با شرایط حاکم در جنوبگان هستند. این امر منجر به این گمانهزنی شدهاست که حیات در مریخ ممکن است شبیه گونههای قارچهای جنوبگان مانند کرایومایسس آنترکتیکوس و کرایومایسس مینتری باشد. برخی از گونههای قارچها که ظاهراً بومزاد جنوبگان هستند، در فضولات پرندگان زندگی میکنند و تکامل یافتهاند تا بتوانند در داخل مدفوع بسیار سرد رشد کنند، اما میتوانند از رودهٔ جانوران خونگرم نیز عبور کنند. گیاهان جنوبگان در طول تاریخ خود شاهد تنوع گستردهای از حیات گیاهی بودهاست. در دوره کرتاسه، اکوسیستم سرخس و مخروطیان بر آن تسلط داشت که در پایان آن دوره، به یک جنگل بارانی معتدل تبدیل شد. در طول دورهٔ نئوژن سرد، یک اکوسیستم توندرا جایگزین جنگلهای بارانی شد. اقلیم امروزی جنوبگان اجازهٔ تشکیل پوشش گیاهی گسترده را نمیدهد. ترکیبی از دماهای یخبندان، کیفیت پایین خاک و کمبود رطوبت و نور خورشید مانع از رشد گیاه میشود و باعث تنوع گونهای کم و توزیع محدود میشود. اکنون پوشش گیاهی در جنوبگان عمدتاً از خزهتباران (۲۵ گونه جگرواش و ۱۰۰ گونه خزه) تشکیل شدهاست. سه گونه از گیاهان گلدار در جنوبگان یافت میشوند: علف مویی جنوبگان، صدفیسای جنوبگان و گونهٔ غیر بومی علف آبی یکساله. جانداران دیگر از ۷۰۰ گونه جلبک در جنوبگان، حدود نیمی از آنها فیتوپلانکتونهای دریایی هستند. جلبکهای برفی رنگارنگ بهویژه در فصل تابستان در مناطق ساحلی فراوان هستند. باکتریهایی تا عمق زیر یخها در جنوبگان پیدا شدهاست. گمان میرود که یک جامعهٔ باکتریایی بومی در پهنهٔ آبی زیرزمینی دریاچهٔ وستوک وجود داشته باشد. تصور میشود وجود حیات در آنجا استدلال احتمال وجود حیات در قمر اروپای سیارهٔ مشتری را تقویت میکند. این قمر ممکن است در زیر پوستهٔ آب-یخ خود، آب داشته باشد. جامعهای از باکتریهای شدیددوست در آبهای بسیار قلیایی دریاچه آنترسی وجود دارد. گستردگی موجوداتی با سازگاری بسیار بالا در چنین مناطق «غیرقابلپذیرایی» میتواند استدلال برای زیست فرازمینی در محیطهای سرد و غنی از متان را بیشتر تقویت کند. ادعاهای مالکیت قاره جنوبگان طبق سیستم پیمان جنوبگان متعلق به همه کشورها است و هیچ کشوری نمیتواند مالک آن باشد. بر پایه این پیمان، سراسر این قاره تنها منطقهای برای پژوهش علمی است و هر گونه کنش نظامی و ادعای مالکیت در آن ممنوع است. رقابت برای مالکیت بر جنوبگان جنوبگان سردترین نقطه کره زمین با پوشش کاملاً یخی، پنجمین قاره بزرگ کره زمین پس از آسیا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای جنوبی است که دانشمندان معتقدند منابع گسترده و غنی مختلفی در آن وجود دارد. اکنون هفت کشور بهویژه استرالیا، چین و روسیه در مورد مالکیت بر جنوبگان سرشار از منابع غنی دریایی، معدنی و نفت و گاز است، ادعای ارضی دارند و در این قاره یخی برای کسب منافع بیشتر با یکدیگر به رقابت پرداختهاند. نقره، مس، طلا، نیکل، پلاتین، سنگ آهن، کروم، کبالت، مولیبدن، روی، سرب منگنز، تیتانیوم، نیکل و اورانیوم برخی از منابع برآورد شده دراین قاره یخی هستند. این قاره همچنین با برخورداری از منابع سرشار طبیعی و انرژی دارای اهمیت اقتصادی و راهبردی است. آرژانتین، استرالیا، شیلی، فرانسه، نیوزیلند، نروژ و انگلستان، ۷ کشور دارای ادعای ارضی در بخشهایی از جنوبگان هستند. چین بهطور ویژه در ۱۰ سال گذشته تبدیل به یک بازیکن برجسته قطب جنوب شدهاست و برخی آمار نشان میدهد که اکنون بیشتر از هر کشور دیگری در این بخش از جهان هزینه میکند. طبق این گزارش چین دارای سه پایگاه تحقیقاتی در قطب جنوب، ۲ اردوگاه میدانی و سه منطقه فرودگاهی است. روسیه نیز در قاره یخ زده ادعای دیرینه ارضی دارد و مدعی است که قاره جنوبگان را در سال ۱۸۲۰ میلادی کشف کردهاست. این درحالی است که آمریکا و انگلیس نیز ادعای مشابهی در این زمینه را مطرح کردهاند. پس از سقوط شوروی، سه پایگاه تحقیقاتی آن در دهه ۱۹۹۰ در قطب جنوب بسته شد اما روسیه در چند سال گذشته تحقیقات خود را در این نقطه از جهان با کاشت گیرندههای ماهواره ای از سرگرفته است. استرالیا و نیوزیلند امیدوارند بتوانند ذخایر و منابع انرژی خود را با استفاده از منابع این بخش از جهان افزایش دهند و البته همه کشورهای رقیب در جنوبگان به آن به عنوان پایگاه مهم استراتژیک در دهههای آتی در کره زمین نیز مینگرند. روسیه و چین نیز جنوبگان را برای نظم جهانی آینده بسیار حائز اهمیت میدانند. تاکنون ۷ کشور بر بیشتر نقاط جنوبگان ادعای مالکیت داشتهاند. یک منطقه نیز مورد ادعا قرار نگرفتهاست. استرالیا با ادعای مالکیت نزدیک به ۴۰٪ از جنوبگان، سرمایهگذاری چشمگیری روی پروژههای پژوهشی در این قاره انجام دادهاست. بر پایه برنامه راهبردی ۱۰ ساله پژوهشی این کشور در جنوبگان، استرالیا تمرکز ویژهای بر پژوهشها در این بخش دارد. یکی از دلایل اصلی این پژوهشها، ارتباط تنگاتنگ اکوسیستم جنوبگان و استرالیا است. این کشور، چهار ایستگاه پژوهشی در جنوبگان دارد و بهطور میانگین ۸۰ تا ۹۰ نفر از دو کشور استرالیا و نیوزیلند در آنها زندگی میکنند. ادعای مالکیت ایران بر جنوبگان سازمان اقیانوسشناسی ایران در صدد ایجاد کلبه پژوهشی در جنوبگان است. در اسفند ۱۳۹۱ محمد باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران گفت که ایران به دلیل امکان دسترسی از طریق دریای عمان به قطب جنوب و حائل نبودن هیچ سرزمینی در این میان میتواند «بر طبق قوانین بینالمللی در بخشی از قطب جنوب ادعای حاکمیت کند.» منطقه مورد نظر حدفاصل مختصات ۵۹٫۵۰ تا ۶۳٫۱۴ شرقی از سواحل ایران (۳٫۶۴ درجه عرض جغرافیایی) یک قطاع به طول تقریبی ۳۰۰۰ کیلومتر و عرض ۴۰۵ کیلومتر و مساحت تقریبی ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع است که با قلمرو جنوبگان استرالیا هم پوشانی دارد. شرقیترین نقطه ایران کوهک در استان سیستان و بلوچستان با مختصات جغرافیایی ۶۳٫۱۴ شرقی است. شرقیترین نقطه عمان واقع در منطقه استان شرقیه جنوبی با مختصات ۵۹٫۵۰ شرقی قرار دارد. فهرست کشورهای دارای طول جغرافیایی با ساحل آزاد به جنوبگان مالکیت بر جنوبگان هنوز رسمیت ندارد و در حال حاضر فقط ادعاهایی وجود دارد. سیستم پیمان جنوبگان این مسئله را هم بیان کردهاست. تا سال ۲۰۱۵، ۵۳ کشور، عضو رسمی این پیمان هستند که از آن میان، ۲۹ کشور (شامل ۱۲ کشور اولیه) در آن حق رای دارند. اعضای مشاور شامل ۷ کشور میشود که ادعای مالکیت بر بعضی مناطق جنوبگان را دارند. ۴۶ عضو بدون ادعای مالکیت، ادعاهای مالکیت بین خود و کشورهای غیر عضو را نمیپذیرند. ایران تا کنون این پیمان را امضا نکردهاست. در سال ۱۹۵۶ میلادی نظریه مقابله (:es:Teoría de la defrontación) نظریه مقابله توسط برزیل و چند کشور دیگر که ادعای مالکیت بر بخشهایی از قطب جنوب را داشتند به امضا رسید تا منافع خود را تأمین میکنند. خشم آرژانتین از نامگذاری جنوبگان به اسم ملکه انگلیس در سالهای اخیر سبب تنش بودهاست. اقدام دولت انگلیس مبنی بر نامگذاری بخشی از جنوبگان به نام «سرزمین ملکه الیزابت»، روابط این کشور با آرژانتین را متشنج کرد. دولت آرژانتین در اعتراض به اقدام دولت انگلیس، «جان فریمن» سفیر این کشور در بوینس آیرس را احضار کرد. آرژانتین اعلام کرد که این کشور «بهشدت» ادعای دولت انگلیس مبنی بر مالکیت بخشی از قطب جنوب که متعلق به آرژانتین است را رد میکند. دولت آرژانتین اعلام کرد که نام گذاری این سرزمین، برخلاف معاهده قطب جنوب است که برای بیش از نیم قرن گذشته توسط دهها کشور از جمله انگلیس و آرژانتین امضا شدهاست. این گزارش افزود: این بخش که در غرب جنوبگان قرار دارد تاکنون نامی نداشته و حاکمیت آن مورد اختلاف چندین کشور از جمله شیلی است. پیش از این تنش در روابط دو کشور به دنبال اختلاف بر سر مالکیت جزایر مورد مناقشه فالکلند (مالویناس) بالا گرفته بود. انگلیس بیش از ۱۸۰ سال است که جزایر مالویناس را که در ۴۸۵ کیلومتری ساحل آرژانتین قرار دارد، اشغال کردهاست. از بین ۷ کشوری که ادعای مالکیت کردهاند نروژ و سرزمین اصلی بریتانیا و فرانسه هیچ طول جغرافیایی آزادی به جنوبگان ندارند. سرزمین فرادریایی بریتانیا و سرزمین فرادریایی فرانسه و جزیره بووه نروژ در این میان مؤثر بودند. آرژانتین و بریتانیا و شیلی در ناحیه مورد ادعای خود اختلاف نظر دارند در حالی که استرالیا منطقه ای بسیار از فراتر از طول جغرافیایی خود را ادعا کردهاست. منطبقترین ادعا را نیوزلند در عرض آزاد خود کردهاست. عرض ۹۰ تا ۱۵۰ غربی (سرزمین ماری برد) به دلیل شرایط دشوار دسترسی هنوز مورد ادعای کشوری قرار نگرفتهاست. این فهرست شامل کشورهایی است که ساحل سرزمین اصلی یا قلمروهای فرادریایی یا جزایر آنها تا جنوبگان بدون حایل شدن توسط کشور و جزیره دیگری راه دارد. این فهرست از این جهت دارای اهمیت است که این کشورها همانند قوانین قطب شمال امکان ادعای مالکیت بر بخشهایی از جنوبگان را دارند: قاره آمریکا: برزیل اروگوئه آرژانتین شیلی پرو اکوادور کاستاریکا نیکاراگوآ السالوادور گواتمالا مکزیک آمریکا کانادا قاره اروپا: گرینلند ایسلند پرتغال فرانسه بریتانیا نروژ قاره آفریقا: سیشل موریس سومالی ماداگاسکار کنیا موزامبیک آفریقای جنوبی نامیبیا کنگو گابن سائوتومه و پرنسیپ گینه استوایی نیجریه بنین توگو غنا ساحل عاج لیبریا غنا سیرالئون گینه گینه بیسائو سنگال قاره آسیا: یمن عمان ایران پاکستان هند مالدیو سری لانکا بنگلادش میانمار اندونزی قاره اقیانوسیه: استرالیا نیوزلند جستارهای وابسته قطب جنوب سیستم پیمان جنوبگان تاریخ جنوبگان قلمرو جنوبگانی شمالگان یادداشتها منابع پیوند به بیرون همشهری آنلاین، قطب جنوب در آمار گمرک ایران، همشهریآنلاین، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۲ قارهها مناطق قطبی زمین منطقه جنوبگان منطقههای غیرنظامی نقطههای 'ترین در کره زمین


text: آبدَره یا فیورد شاخابهٔ باریک و ژرفی از دریا است که در خشکی پیش رفته باشد. آبدره معمولاً دارای دیوارههای پرشیب و تندی است. این دیوارهها در پی زیر آب رفتن دامنههای کوهها یا ادامه فرسایش یخچالی زیاد و عمیق شدن یک دره ساحلی تشکیل یافتهاست. پدیده آبدره در کرانههای نروژ بسیار دیده میشود. واژه انگلیسی برای آبدره یعنی Fjord هم از زبان نروژی آمدهاست. آبدرهها معمولاً در نقاطی دیده میشوند که یخگیریهای کهن یا امروزه به درون رویه دریا کشیده شده باشند. آبدره زمانی تشکیل میشود که یک یخچال طبیعی به دریا رسیده و آب شود. یخچالها معمولاً درههای U شکل ویژه خود را برمیکنند. این آب شدن یخچال، درهای پرشیب و باریک برجا میگذارد که آب دریا در آن میریزد. این ریزش دریاچهای ژرف و باریک پدید میآورد (گاه تا ژرفای ۱۳۰۰ م) که به دریا پیوند دارد. یخرفت پایانهای، که از سوی یخچال به پایین دره رانده میشود در دهانه آبدره در زیر آب برجا میماند. این روند باعث میگردد تا آب در گلوگاه یک آبدره نسبت به پشت گلوگاه آن کم ژرفاتر باشد. جستارهای وابسته خور (جغرافیا) منابع جعفری، عباس: فرهنگ بزرگ گیتاشناسی، تهران، چاپ دوم ۱۳۷۲. (اصطلاح آبدره نیز از این منبع گرفته شده). ویکیپدیای انگلیسی. آبدرهها اصطلاحات جغرافیا دریاچهها زمینچهرهای ساحلی و اقیانوسی زمینچهرهای یخچالی یخچالشناسی


text: یَخسار انبوههای از یخ حاصل از یخچال طبیعی است که پهنهٔ پیرامون خود را بپوشاند و از ۵۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع بزرگتر باشد. یخسارها از جزیرههای یخی یا یخچالها بزرگترند. تنها یخسارهای موجود جنوبگان و گرینلند میباشند. در زمانهای کهن، یخسار لارنتی بیشتر کانادا و شمال آمریکا را پوشانده بود. اصطلاحات کاهش حجم یخسار بر اثر تبخیر یا ذوبشدن را اصطلاحاً «یخکاست» میگویند. بخشی از یخسار یا حوضهٔ برفی که در آن یخکاست بیش از انباشتهشدن صورت میگیرد را نیز پهنهٔ یخکاست میگویند. غار یخکاستی نوعی غار یخساری با چند متر ارتفاع و عرض است که نزدیک به انتهای یخسار تشکیل میشود. منابع جعفری، عباس، فرهنگ بزرگ گیتاشناسی (اصطلاحات جغرافیایی)، تهران: انتشارات گیتاشناسی، چاپ دوم، ۱۳۷۲ خورشیدی. اقلیم پدیده هوای یخی یا برفی تأثیرات تغییر اقلیم تودههای یخی زمینشناسی یخچالشناسی یخچالهای طبیعی یخسارها یخکره


text: دوره یخچالی، دوره یخساری یا یخگیری به دورهای گفته میشود که یک منطقه به وسیله یخچال یا یخسار پوشیده میشود. دوره یخچالی بازه زمانی در مقیاس هزاران سال در طی یک عصر یخبندان است که که دمای پایین و پیشروی یخچالهای طبیعی شناخته میشود. از سوی دیگر دوره میانیخچالی به دورهای گفته میشود که بین دو دوره یخچالی قرار داشته و دمای هوا در آن دوره بالا است. آخرین عصر یخبندان حدود ۱۵۰۰۰ سال پیش پایان یافتهاست.<ref name="Severinghaus1999"></ref> دور هولوسن دوره میانیخچالی کنونی است. در دوره یخچالی یخسارهای انبوه از شمالگان و جنوبگان به سوی استوا پیشرفت میکنند. یخگیری با خود آب و هوای سرد و نمناک و یخسارهای ستبر رو به جنوب هر قطب به همراه دارد. در چنین دورهای یخچالهای کوهستانی که پیش از آن در بلندیها حضور داشتند به ارتفاعات پایینتر میگسترند. همچنین رویهٔ دریاها فرو میافتد. علت آن حضور حجم بزرگی از آب موجود در یخپهنههای بالای سطح دریاهاست. جستارهای وابسته یخچال طبیعی دوره میانیخچالی عصر یخبندان آخرین بیشینه یخچالی چرخههای میلانکوویچ حرکت تقدیمی یخبندان کواترنری منابع یخچالشناسی


text: یخچالشناسی ، دانش مطالعه یخچالهای طبیعی در نواحی قطبی و کوهسارها یا بهصورت کلیتر، مطالعه همه نمودهای یخ و پدیدههای حاصل از آن در سطح زمین است و در آن، ویژگیهای گوناگون آب در حالت جامد (برف و یخ) بررسی میشود. یخچالشناسی شاخهای از علوم زمین و ترکیبی از دانشهای ژئوفیزیک، زمینشناسی، جغرافیای طبیعی، ژئومورفولوژی، اقلیمشناسی، هواشناسی، آبشناسی، زیستشناسی و بومشناسی است. تأثیرات یخچالها بر انسان نیز در حیطه جغرافیای انسانی و انسانشناسی است. یافتن یخ بر سطح ماه، مریخ و اروپا شاخهای فرازمینی از این رشته را بهوجود آوردهاست که یخچالشناسی نجومی نامیده میشود. جستارهای وابسته یخچال طبیعی یخفرسایی یخکوه یخکافت یخشار یخمه یخنهشت یخکند یخپهنه یخرفت یخرفتچال یخزایی یخسار یخ زمینی یخزار یخگیری یخگشا استالاگمیت یخی منابع جعفری، عباس: فرهنگ بزرگ گیتاشناسی، نشر از گیتاشناسی، تهران ۱۳۷۲، چاپ دوم. Wurbs, R. and W.P.James, Water resaercas engineering, Prentice Hall of india, New delhi، ۲۰۰۲. پیوند به بیرون World Data Centre for Glaciology, Cambridge, UK National Snow and Ice Data Center, Boulder, Colorado Global Land Ice Measurements from Space (GLIMS) Glacial structures – photo atlas North Cascade Glacier Climate Project Centre for Glaciology, University of Wales Caltech Glaciology Group Glaciology Group, University of Copenhagen Institute of Low Temperature Science, Sapporo National Institute of Polar Research, Tokyo Glaciology Group, University of Washington Glaciology Laboratory, Universidad de Chile-Centro de Estudios Científicos, Valdivia Russian Geographical Society (Moscow Centre) – Glaciology Commission Institute of Meteorology and Geophysics, Univ. of Innsbruck, Austria. جغرافیای طبیعی زمینشناسی ژئومورفولوژی مهندسی هیدرولوژی یخچالهای طبیعی


text: کوه یخ یا یخکوه تودهای از آب شیرین یخ زدهاست که از انتهای یک یخچال یا کنارهٔ یک پهنهٔ یخی یختاق جدا شده و روی آب دریا شناور شدهباشد. با ورود به آبهای کمعمق، کوه یخ ممکن است در تماس با بستر دریا فرایند «خراش بستر دریا» را پدیدآورد. تقریباً ۹۱٪ از یک کوه یخ در زیر سطح آب قرار میگیرد. هنگامی که زبانهٔ یک یخچال وارد دریا میشود، زیر آن، رفتهرفته شسته شده و به آسانی از بدنهٔ اصلی جدا میشود. جنوبگان و دریای گرینلند یکی از مهمترین خاستگاههای یخهای شناور هستند. نگاه اجمالی از آنجا که چگالی یخ خالص حدود ۹۲۰ کیلوگرم بر متر مکعب است و از طرفی تراکم آب دریا به حدود ۱۰۲۵ کیلوگرم بر مترمکعب میرسد، معمولاً یک دهم حجم کوه یخی؛ (به دلیل قانون شناوری ارشمیدس) در بالای آب است. داوریِ شکل بخشهایی که در زیر آب هستند؛ با نگاه کردن به قسمت بالای سطح آب، دشوار است. این نکته در زبانهای گوناگون به پیدایش اصطلاح دیدن تنها «نوک کوه یخ»: (tip of the iceberg) منجر شده که برابر فارسی آن «مشت نمونه خروار» است. یک کوه یخ بهطور معمول بین ۱ تا ۷۵ متر (۳٫۳ تا ۲۴۶٫۱ فوت) بالاتر از سطح دریاست و دارای وزنی بین ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۲۰۰٫۰۰۰ تن است. بزرگترین کوه یخی شناخته شده در شمال اقیانوس اطلس با بلندی ۱۶۸ متر (۵۵۱ فوت) بالاتر از سطح دریا بوده، توسط کشتی یخشکن آمریکایی ایست ویند در سال ۱۹۵۸ گزارش شده که این ارتفاع به اندازهٔ یک ساختمان ۵۵ طبقه است. این کوههای یخ از یخچالهای طبیعی غربی گرینلند سرچشمه میگیرند و میتوانند یک دمای داخلی حدود -۱۵ تا -۲۰ درجه سانتیگراد (۵ تا -۴ درجه فارنهایت) داشته باشند. منابع اقیانوسنگاری فیزیکی تودههای یخی زمینشناسی کوه یخیها واژگان اقیانوسنگاری یخ در ترابری


text: ولاپوک (Volapük) یک زبان ساختگی یا فراساخته است که در سال ۱۸۸۰ از سوی یوهان مارتین اشلیر (یا شلهیر) کشیش کاتولیک آلمانی پدید آمد. این زبان بر واژگان ژرمنی ساده و دستوری منظم مبتنی است. ولاپوک امروزه کمابیش از میان رفته ولی در دههٔ ۱۸۸۰ در محفلهای دانشگاهی آلمان ناموری بسزا یافته بود و گویا نزدیک ۵۰۰ هزارتن به فراگرفتن آن مشغول بودند. امروزه تعداد گویشوران به زبان ولاپوک در جهان ۲۵ تا ۳۰ تن برآورد میشود. نام این زبان از دو واژه وُل و پوک گرفته شده که تحریف شده دو واژه انگلیسی world (جهان) و speak (سخن گفتن) است. ولاپوک از زبان ویلیام الد ویلیام الد، نویسنده، شاعر و مترجم توانای زبان فراساختهٔ اسپرانتو، که چندین بار نامزد دریافت جایزهی ادبی نوبل نیز شد، در بارهٔ زبان ولاپوک در اثر ارزشمند خود، تحت عنوان پدیدهی اسپرانتو، چنین مینویسد: در دنیای زبانهای فراساخته، نخستین پروژهای که تعداد قابل توجهی پیرویِ جدی برای خود بهدستآورد و موفق شد که در عمل نیز، مورد استفاده قرار گرفته و توسعه یابد، زبان وُلاپوک بود. این زبان توسط یک کشیش آلمانی بهنام یوهان مارتین شلهیر و در سال ۱۸۸۰ انتشار یافت. شلهیر به کمک مجلهٔ مردمیای که به زبان آلمانی منتشر میکرد، توانست بهخوبی راجع به پروژهاش تبلیغ کرده و در شناساندن هر چه بیشتر آن کوشش کند، بهگونهای که پس از گذشتِ نُه سال، زبان او چنان همهگیر شده بود که پیروزیِ نهائیِ آن حتمی بهنظر میرسید. طبق گفتهٔ تئو یونگ: در سال ۱۸۸۹ تعداد ۲۸۳ باشگاه ولاپوک در سراسر دنیا وجود داشت؛ در آنزمان ۳۱۶ کتاب به ۲۵ زبان مختلف جهان برای آموزش ولاپوک نوشتهشدهبود، ۲۵ مجله منتشر میشد که ۷ عدد آن تماماً به زبان ولاپوک نگاشته میشد. سه کنگرهٔ ولاپوکدانان برگزار شده بود که سومین آنها، یعنی مهمترینشان، در پاریس و در سال ۱۸۸۹ برگزار شد. در این کنگره فقط به زبان ولاپوک صحبت میشد، و پیروزیِ نهائیِ زبانِ شلهیر قطعی به نظر میرسید. اما در همان سال، سقوط آن شروع شد. سرعت پژمرده شدن و از میان رفتن نهضت زبان ولاپوک، حتی از سرعت شکوفا شدن آن نیز بیشتر بود. علت این امر، چند اشتباه اساسیِ شلهیر درمفاهیم مهم مربوط به زبان بود. اولاً هرچند زبان ولاپوک از لحاظ ساختاری، خیلی جالب و حتی دقیق بود ولی در عمل برای فراگیری بیش از حد مشکل بود. با اینکه ریشهٔ واژگان آن از زبانهای اروپایی، بهخصوص از زبان انگلیسی، اخذ شده بود ولی شکل آنها در ولاپوک چنان تحت تغییرشکلهای بیپایه قرار میگرفت که بازشناختن اکثر آنها بهسختی امکانپذیر بود. بهعنوان مثال، خودِ نامِ این زبان از دو لغت انگلیسیِ World و Speak تشکیل میشد ولی پس از اِعمال تغییر شکلهای یادشده، به Volapük تبدیل شده بود! واژهٔ فرانسوی Douleur در ولاپوک به Dol، کلمهٔ آلمانی Berg به Bel و بالاخره لفظ پرتغال به بودوگان تبدیل شده بود! بهعلاوه، دستور زبان آن نیز بسیار پیچیده بود: بنابر محاسبات یک استاد ولاپوک، فعل در این زبان میتواند ۵۰۵٬۴۴۰ شکل داشته باشد! تجربه نشان داد که اگر این زبان بخواهد در ایفای نقش خود در جهان موفق شود، لازم است سریعاً اصلاحاتی در آن به عمل آید. بهخاطر رفع کردن همین مسئله بود که دومین اشتباه شلهیر آشکار گشت. او در زبان خود امکان رشد و تکامل طبیعی را در نظر نگرفته بود، چرا که وی از این واقعیت که زبان یک پدیدهٔ اجتماعی است و به تمامیِ استفاده کنندگان آن، بهطور برابر تعلق دارد، اصلاً آگاهی نداشته است. هر واژهٔ جدیدی، بهخاطر همین انتزاعی بودن لغات، میبایست به تصویب شخص مؤلف که همهٔ حقوق مربوط به زبانش را برای خود حفظ کرده بود، برسد. هر چند نفسِ حقالتألیف، امری است قابل احترام ولی در این مورد بهخصوص، آن همبستگیِ اجتماعی را که بهتنهایی، میتواند ضامن زنده نگاهداشتنِ یک زبان باشد، غیرممکن میساخت. "تفرقهٔ بین ولاپوکدانان، فقدان یک مرکزیتِ رهبری، عدم امکان اصلاح گامبهگام زبان، استبدادباوریِ بیدلیل شلهیر در مورد زبان و سازماندهیِ پیشبرد آن و بالاخره رشد شدید اختلاف عقاید، اصلاحگران را به عقبنشینی واداشت. اضمحلال انجمنها یکی پس از دیگری شروع شد. مجلات با اعتراض به فقدان اقدامات یکدست و گلایه از تاکتیکهای شلهیر، به عمر خود خاتمه دادند. چنانچه خواننده علاقهمند باشد که هیبت این تجربهٔ زبانی عجیب و جسورانه را مشاهده کند، در اینجا بند نخست دعای ’پدر ما‘ به زبان ولاپوک آورده میشود: O fat obas, kel binol in süls, Paisaludomöz nem ola, Kömomöd monargän ola, Jenomöz vil olik, äs in sül i su tal. برخی واژگان زبان ولاپوک زبان فارسی: Pärsänapük جستارهای وابسته زبان میانجی جهانی اسپرانتو اینترلینگوا ایدو منابع Volapükalised / A complete original grammar of Volapük (Schleyer's classic Volapük) by Charles E. Sprague - 1888 A complete italian grammar of Volapük (1888) (Schleyer's classic Volapük) by V. Amoretti Una grammatica completa di Volapük in lingua italiana (1888) (il Volapük classico di Schleyer - non riformato) a cura di V. Amoretti Article on Volapük from the 1911 Encyclopaedia Britannica Flenef bevünetik Volapüka / International Friendship of The World Language] دائرةالمعارف دانش بشر فرهنگ نشرنو پیوند به بیرون زبان ولاپوک زبانهای ایزو ۶۳۹–۱ زبانهای تصریفی زبانهای دارای کد ایزو ۶۳۹–۲ زبانهای در خطر ولاپوک زبانهای فراساخته زبانهای میانجی جهانی ولاپوک معرفیشدههای ۱۸۷۹ (میلادی) زبانهای پیوندی


text: هواایستها هواگردهای سبکتر از هوا هستند. برای نمونه بالنها و کشتیهای هوایی. شناوری یک هواایست در هوا به همان شیوه است که شناوری یک کشتی در آب یعنی با جایگزینی هوا در پیرامون وسیله با یک گاز سبکتر (هلیم یا هیدروژن) یا هوای داغ. تفاوت میان بالن و کشتی هوایی این است که کشتی هوایی سکان دارد و هدایت شونده است ولی بالن به همراه باد میرود و هدایت نمیشود. نگارخانه بالونها (هوانوردی) کشتیهای هوایی بادکنکی بیسرنشین هواگردها بر پایه نوع


text: هواناو یا هاورکرافت گونهای شناور دریایی است که بر روی بالشتکی از هوای فشرده تکیه دارد. هواناو توانایی گذشتن از پهنههای گوناگون بر روی زمین و همچنین گذر از روی آب را دارد. هواناو، شناوری دومنظوره (آبیخاکی) است که به روش هوابرد و با استقرار روی بالشتکی از هوای فشرده بهآسانی و با نیروی رانشِ نسبتاً کمی روی سطوح آبی و خاکی حرکت میکند. هوای ورودی به هواناو، از طریق پروانه (fan) به زیرِ سازه و بالشتکها منتقل و سبب خیزش (hovering) یا بلند شدن وسیله از روی سطح و استقرار آن بر روی تودهای از هوای تحت فشار میشود. بدین ترتیب، در زمان حرکت، نیروی مقاوم شناوری تا حد قابل توجهی کاهش مییابد و هواناو با بهکارگیری سامانهٔ رانش و ملخ هوایی به حرکت درمیآید. تاریخچه ساخت هواناو در سال ۱۹۵۲ توسط مخترع بریتانیایی کریستوفر کاکرل ساخته شد. وی در سال ۱۹۶۹ به خاطر خدماتش در زمینه مهندسی به دریافت نشان شهسواری نائل شد. کاکرل با آزمایشهای سادهای بهوسیله موتور یک جاروی برقی و دو قوطی استوانهای اصول کاربردی یک وسیله نقلیه متکی به بالشتک هوا را ثابت کرد. وی نشان داد که زمانی که بالشتک با فشار به بیرون بدمد وسیله نقلیه به آسانی بر روی سطح جنبشپذیر خواهد بود. این کار به آن وسیله نقلیه امکان حرکت بر روی گل نرم، آب و مرداب و مانداب و همچنین زمین سفت را میدهد. ساختار کلی هواناو تغییرات بسیاری نداشتهاست. بیشتر اصلاحات در سامانههای ناوبری، بهکارگیری مواد مهندسی به روز نظیر مواد کامپوزیتی در بدنه و غیره میباشد. ایران طی سالهای ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۵ اقدام به خرید ۸ فروند هواناو متوسط SR.N6 و ۶ فروند هواناو بزرگ BH-7 از انگلیس کرد. آنزمان ایران با این تعداد هواناو نظامی بریتانیایی الاصل خود، بزرگترین ناوگان هواناو دنیا را در نیروی دریایی خود تشکیل داده بود و قصد گسترش آن را نیز داشت. در حال حاضر ایران با ساخت هواناوهای بومی در اندازههای متفاوت از جمله یونس۶ و تندر و پیروزان اقدام به مسلح کردن آنها نیز کردهاست. کشورهای متعددی دارای هواناو برای یگان نیروهای نظامی آبی-خاکی خود هستند. روسیه با بزرگترین هواناو دنیا بنام ZUBR و آمریکا با هواناوهای LCAC پر شمار و انگلیس با هواناوهای مشهورش در زمره این کشورها هستند. توانمندیهای کلی هواناو هواناو به سبب ویژگیهای خاص طراحی، دارای توانمندیهای ویژه ای در زمینههای مختلف است. از خصوصیات شاخص این شناورها میتوان به سرعت (هواناوها) که بسیار بیشتر از کشتی است (چون آنها برای مقابله با فشار آب، هیچ نیرویی را مصرف نمیکنند، بلکه تنها هوا را میشکافند) اشاره کرد؛ از دیگر خصوصیات آن نیز برتری نسبت به هواپیما به دلیل قابلیت حمل بار آن است. راحتی در طول حرکت نیز از نکات مهم هواناوها محسوب میشود، این شناورها مانند دیگر شناورهای دریایی دچار ضربات قوی امواج نشده و مشکلاتی مانند دریازدگی را برای مسافران ایجاد نمیکند که این ویژگی هنگام حمل نیروهای نظامی بسیار حائز اهمیت است. بهطور کلی کاربردهای هواناو به موارد زیر دستهبندی میشوند: انجام عملیات آمادی و پشتیبانی در رزم دریایی، بهویژه در مناطق باتلاقی، لجنزار، آبراههای ناشناخته، مناطق کم عمق و مردابهای پوشیده از گیاهان دریایی و نیزار انجام عملیات گشت ساحلی، مبارزه با قاچاقچیان و انجام عملیات تعقیب و گریز از نواحی کم عمق دریایی تا اغلب قسمتهای نوار ساحلی انجام عملیات هیدروگرافی و بسترشناسی دریا، مطالعات علمی در مناطق ساحلی و فلات قاره و ایجاد آزمایشگاه سیار جهت امور مطالعاتی انجام عملیات باربری و مسافربری به جزایر کوچکی که عملاً امکان ساخت اسکله و بندرگاه در آنها توجیه اقتصادی نداشته و فاقد چنین تأسیساتی هستند انجام عملیات امداد رسانی در زمان وقوع حوادث غیرمترقبه، بهویژه سیل و آب گرفتگی، و کمک به مصدومین و مجروحین حادثه انجام عملیات زیستمحیطی، جمعآوری لکههای نفتی در امتداد ساحل و جلوگیری از تخریب و آلودگی محیط زیست در مناطق کم عمق انجام عملیات گشتی با سرعت بسیار و جابهجایی فرماندهان و خدمه شناورهای دریایی و پوشش دادن نیازمندیهای سازمان بنادر و کشتیرانی عملیات مین گذاری و مین روبی در سطح آبراههای بینالمللی و تنگههای پرتردد و ... سامانهها و متعلقات در یک نگرش ساده، هواناو شامل سازهای دریایی است که به وسیلهٔ یک سامانه بالابر از سطح زمین بلند شده و در نهایت توسط سامانه رانش به حرکت درمیآید. بهطور کلی، سامانههای اساسی هواناو به ساختارهای زیر دستهبندی میشوند: سازه: شامل اتاقکهای آببندی، نشیمنگاه موتور، تکیهگاه ملخ، نشیمنگاه سازه، بالک و مخازن شناوری سازه انعطافپذیر: شامل بالشتک و اتصالات سامانه بالابری: شامل پروانه، کانال حلزونی و متعلقات سامانه رانش و جلوبری: شامل ملخ، داکت و تجهیزات جانبی سامانه کنترل سوخت و تعادل: شامل مخزن سوخت، پمپ، شیرهای یکطرفه و لولههای هیدرولیک سامانههای انتقال قدرت: شامل موتور، تجهیزات انتقال قدرت و متعلقات سامانه اطفای حریق: شامل مخزن کف، هشدار دهنده، خاموشکننده دستی و ... سامانه تهویه مطبوع: شامل دمنده هوا، وسایل سرمایش و گرمایش؛ سامانههای الکتریکی: شامل چراغهای ناوبری، روشنایی داخلی، سیمکشی، ژنراتور و ... سامانههای اویونیکی: شامل رادار، GPS, سونار و ... سامانههای مکانیکی: شامل مکانیزم لنگر، مکانیزم کشش و ... تجهیزات نظامی: شامل سلاح، سامانههای جانبی و ... تجهیزات اضطراری: شامل قایق نجات، جعبه کمکهای اولیه منابع مشارکتکنندگان ویکیپدیا، «Hovercraft»، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (نسخهٔ ۱۹ سپتامبر ۲۰۰۶). اختراعهای انگلیسی نیروی دریایی وسایل نقلیه خاکی-آبی


text: حوزهٔ علمیه یک نوع مدرسه علوم دینی در جهان اسلام و به ویژه در میان شیعیان است که در آن علوم اسلامی آموزش داده میشود. حوزه در اصطلاح شیعه به معنی مرکز علوم دینی یا به عبارت دیگر مرکز بررسی و پژوهش در فقه، اصول، حدیث و امور مربوط به تربیت مجتهد و مبلّغ در زمینه شریعت اسلام میباشد. اولین حوزه علمیه ویژه شیعیان در سدهٔ چهارم قمری در شهر نجف عراق در کنار حرم علی بن ابیطالب (امام اول شیعیان) توسط شیخ طوسی برپا شد. اکنون مهمترین حوزههای علمیه شیعه در شهرهای نجف، قم و مشهد قرار دارند. مهمترین حوزههای علمیه ایران در قم و پس از آن در شهرهای مشهد، تهران، اصفهان و . . . قرار دارد. شایان ذکر است که حوزههای علمیه ایران در طول تاریخ با حوزههای نجف، کربلا و سامراء در عراق از رابطه بسیار نزدیکی برخوردار بودهاند. حوزههای علمیه در ایران عبدالکریم حائری یزدی در سال ۱۳۴۰ (۱۳۰۱ش) در قم مستقر شد و حوزه علمیه جدید قم را بنا نهاد. حائری در مدت اقامت حدود پانزده ساله خود در قم، با مدیریت قوی خود حوزه علمی نیرومندی را به وجود آورد. هماکنون حوزههای علمیه موجود در ایران، تحت مدیریت مرکز مدیریت حوزههای علمیه اداره میشود. این مرکز زیر نظر جمعی به نام شورای عالی حوزههای علمیه اداره میشود. مدیر حوزه علمیه قم، با تصویب اعضای شورای عالی حوزه انتخاب میشود و همچنین سیاستهای کلی و بنیادین حوزه نیز با تأیید این شورا اعمال میشود. رئیس کنونی مرکز مدیریت حوزه، علیرضا اعرافی است. مرکز مدیریت حوزه علمیه قم دربر گیرندهٔ بیش از ده معاونت از جمله آموزش، پژوهش، تبلیغ، تهذیب، امور مدارس، آمار و بررسی است. معاونت آمار و بررسی مرکز مدیریت با طلابی که از «موازین طلبگی» تخطی کنند برخورد میکند. حوزه علمیه قم دارای مراکز تخصصی از جمله تفسیر، نهج البلاغه، تبلیغ، کلام، فلسفه و علوم حدیث، حقوق و قضای اسلامی میباشد. در حوزه علمیه قم، مباحث عالی فقه و اصول و نیز فلسفه و عرفان به سبکهای متفاوت و ویژه ای عرضه شدهاست. حوزه علمیه قم در دروس عالی دیگر غیر از فقه و اصول، مثل کلام، فلسفه و تفسیر هم در دهههای سی تا پنجاه شمسی، که در دیگر حوزهها کمتر مورد توجه بود، شهرت یافت. پذیرش هرسال از حدود ماه بهمن تا فروردین، ثبت نام در آزمون ورودی حوزه، انجام میشود. بعد از گرفتن آزمون که معمولاً در دو سطح «دیپلم» و «زیر دیپلم» انجام میشود، توزیع قبول شدگان براساس محلهای مورد نظر برای تحصیل انجام میشود و بعد از این، قبول شدگان برای تحصیل در قم، برای انجام مصاحبه، به مرکز مدیریت فراخوانده میشوند و کسانی که برای شهرستانها قبول شدهاند به حوزههای شهرستان. برای کسانی که بعد از گرفتن مدرک از دانشگاه بخواهند به حوزه بروند در گذشته هیچ گونه آزمونی در نظر گرفته نمیشد و برای پذیرش فقط مصاحبه میکردند، ولی امروزه دانشجویان هم برای مشخص شدن وضعیت هوشی و علمی مورد آزمون و مصاحبه قرار میگیرند. ورودیهای فوق دیپلم به بالا، در مدرسه معصومیه قم مشغول به تحصیل میشوند. مدارس موجود در قم، جمعاً حدود ۵۰ مدرسه است که نصف آن مربوط به طلاب دیپلمه و نصف دیگر مدارس سیکل هستند. برنامه درسی مدارس سیکل با مدارس دیپلم تفاوت اندکی دارد. تغییر نظام آموزشی نظام سنتی: تا قبل از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، حوزههای علمیه بر پایهٔ همکاری متقابل استاد و شاگرد اداره میشد و نظام آموزشی واحد و نظاممندی نداشتند. نظام جدید: بعد از انقلاب، حوزهها به تابعیت شورای عالی حوزههای علمیه و مدیریت «مرکز مدیریت حوزههای علمیه» تحت شورای عالی حوزهها درآمدند. به دنبال آن ساختارهای سنتی در برخی از بخشها فرو ریخت و حوزههای علمیه ساختار جدیدی یافتند. حوزه علمیه خواهران حوزههای علمیه خواهران دو بخش موازی دارد: مرکز مدیریت حوزه علمیه خواهران سراسر کشور، جامعه الزهراء. مرکز مدیریت حوزه علمیه خواهران در میان شیعیان تحصیل علوم دینی میان زنان به صورت منفرد و پراکنده بود. از حدود چهار دهه پیش، مراکز تحصیلی علوم دینی زنان به شکل سامان یافته به تعداد کمی وجود داشت. شورای عالی حوزه علمیه قم در اسفند ۱۳۷۵ مرکز مدیریت حوزههای علمیه خواهران را تأسیس کرد تا «با مدیریت واحد، مدارس علمیهٔ خواهران را سازماندهی، هدایت و نظارت کند». جامعة الزهراء حوزه علمیه جامعة الزهراء قم هم به پذیرش و آموزش طلاب خانم اقدام میکند. تحصیلات حوزوی به کسانی که در حوزه علمیه مشغول به تحصیلات حوزوی هستند، طلبه میگویند. در حوزه، نسبت به شهر و مرکزهای آن، دروس متفاوتی خوانده میشود. هر پایه در طول یک سال تحصیلی و در دو ترم خوانده میشود. طلاب میتوانند در کنار نظام آموزشی متداول حوزه در مراکز تخصصی وابسته به حوزه به تحصیل تخصصیتر و گستردهتر علوم مرتبط به تحصیلات حوزوی بپردازند. همچنین مؤسسات آموزش عالی وابسته به حوزه نیز که مرتبط با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری هستند امکان تحصیل تخصصی طلاب در رشتههای مرتبط با تحصیلات حوزوی را فراهم میکنند. پس از انقلاب اسلامی ایران حوزههای علمیه در ایران به صورت قانونمند درآمدند به این صورت که تحصیل در حوزه علمیه به دو نظام زیر گفته تقسیم شد: بلند مدت (اجتهاد محور یا مجتهد پرور) کوتاه مدت (تبلیغ محور یا مبلّغ پرور) هر پایه تحصیلی معادل یک سال تحصیلی عادی نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران (از ابتدای مهر ماه تا انتهای خرداد ماه) متشکل از دو نیمسال تحصیلی است. دوره بلند مدت بهطور کلی، مواد درسی اصلی در حوزه علمیه در درجه اول فقه، اصول فقه، ادبیات عرب و در کنار آنها کلام، حدیث، رجال، تفسیر، تاریخ اسلام، منطق، فلسفه، اخلاق و... میباشد. مهمترین کتب درسی حوزه شامل شرح لمعه دمشقیه، اصول فقه، فرائدالاصول (رسائل)، مکاسب و کفایةالاصول است. در دوره بلند مدت و در بدو ورود به حوزه، طلاب وارد سطح ۱ میشوند که در سه سال ابتدایی، ادبیات عرب (صرف، نحو، معانی، بیان، بدیع، لغت)، احکام، تجوید قرآن، کلام و عقاید اسلامی، منطق قدیم (ارسطویی)، اخلاق اسلامی، تفسیر قرآن، تاریخ اسلام و... خوانده شده و در سه سال دوم با مبانی و کلیات فقه و اصول فقه آشنا میشوند. کتاب الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (شرح لمعه) در فقه و اصول فقه مرحوم مظفر در اصول فقه از مهمترین کتبی است که در گذرانده میشود. طلاب حوزهٔ علمیه که بر اساس مدرک صادر شده مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، دوره سطح ۱ را طبق برنامه گذراندهاند از کلیه مزایای علمی و استخدامی فارغالتحصیلان دوره کاردانی دانشگاهها برخوردار خواهند بود. طلاب در سطح ۲ بیشتر وقت خود را صرف فقه (مکاسب مرتضی انصاری) و اصول فقه (فرائد الاصول مرتضی انصاری و فلسفه اسلامی (بدایة الحکمة) میکنند. زمان باقیمانده باید صرف تحصیل در کلام، رجال و تفسیر شود. طلاب حوزهٔ علمیه که بر اساس مدرک صادره مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، دوره سطح ۲ را طبق برنامه گذراندهاند از کلیه مزایای علمی و استخدامی فارغالتحصیلان دوره کارشناسی دانشگاهها برخوردار خواهند بود. فارغالتحصیلان این دوره میتوانند در آزمون ورودی مقطع کارشناسی ارشد دانشگاهها در تمامی رشتههای علوم انسانی شرکت کنند و در صورت پذیرفتهشدن، ادامه تحصیل دهند. طلاب در سطح ۳ بیشتر وقت خود را صرف فقه (مکاسب مرتضی انصاری) و اصول فقه (کفایة الاصول آخوند خراسانی) و فلسفه اسلامی (نهایة الحکمة) میکنند. زمان باقیمانده باید صرف تحصیل در کلام، رجال و درایه (مصطلحالحدیث) و تفسیر شود. طلاب حوزهٔ علمیه که بر اساس مدرک صادرشده مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، دوره سطح ۳ را طبق برنامه گذراندهاند از کلیه مزایای علمی و استخدامی فارغالتحصیلان دوره کارشناسی ارشد دانشگاهها برخوردار خواهند بود. طلاب حوزههای علمیه فارغالتحصیل این دوره میتوانند در امتحان ورودی مقطع دکترای درتمامی رشتههای علوم انسانی شرکت کنند و در صورت پذیرفتهشدن برحسب تشخیص گروه آموزشی، دروس پیشنیاز را تا سقف تعداد واحدهای مجاز در دو نیم سال تحصیلی بگذرانند. سطح ۴ یا سطح خارج، بالاترین سطح حوزه است که در این سطح، طلاب کتاب خاصی را نمیخوانند بلکه برای تحقیقات و پژوهش بیشتر و آموختن روش اجتهاد و استنباط و نظریهپردازی در علوم دینی در علاوه بر تحقیقات و پژوهشهای فردی در درس خارج شرکت میکنند. این دوره برای تمرین و کارورزی و تحقیق و آموزش روش نظریهپردازی در علوم دینی است که درصورت تکمیل آن مجتهد میشوند. مجتهد کسی است که در فهم علوم دینی متخصص و صاحبنظر باشد. دارا بودن سطح چهار حوزه به معنای اجتهاد مطلق نیست. طلاب حوزهٔ علمیه که براساس مدرک صادرشده مرکز مدیریت حوزه علمیه قم، دوره سطح ۴ را طبق برنامه از کلیه مزایای علمی و استخدامی فارغالتحصیلان دوره دکتری دانشگاهها برخوردار خواهند بود. دوره کوتاه مدت عالیترین مدرک حوزهٔ علمیه که البته به صورت غیررسمی میباشد، اجازه اجتهاد است که از سوی مراجع تقلید یا مجتهدان غیر مرجع، صادر میشود که به معنای تأیید توانایی فرد برای اجتهاد و فتوا دادن است. مجتهدین تراز اول که شرایط تقلید را داشته باشد و مورد رجوع بسیاری از شیعیان برای شناخت احکام شرعی باشند مرجع تقلید نام دارند. این مراجع علاوه بر ارائه احکام شرعی به پرورش طلاب در دروس عالی خارج میپردازند. بعضی تصور میکنند، طلاب زمانی را نیز صرف فراگیری ریاضیات، طب اسلامی، عرفان اسلامی و مکالمه عربی میکنند که با مرور در برنامه درسی حوزههای علمیه معلوم میشود این درسها هیچ جایگاه رسمی در این برنامه ندارند. فهرست حوزههای علمیه مطرح شیعیان حوزههای علمیه مطرح شیعه:در ایران حوزه علمیه قم حوزه علمیه تهران حوزه علمیه اصفهان حوزه علمیه خراسان سایر کشورها: حوزه علمیه نجف حوزه علمیه کربلا مدارس علمیهای که فقط شهرت و سابقه تاریخی دارند: مدرسه سپهدار مدرسه مریم بیگم صفوی خوانسار (با نام فعلی حوزه علمیه علوی خوانسار) مدرسه آقا ضیاءالدین مدرسه حاج محمدابراهیم مدرسه علمیه خان مدرسه گلشن نیشابور مدرسه فضل بن شاذان نیشابور مدرسه علمیه آقا بابا خان شیراز مدرسه علمیه منصوریه شیراز مدرس مَدْرَس واژهای عربی به معنای محل درس دادن است. مَدرَس یکی از اجزای مدارس سنتی حوزه علمیه است که محل درس دادن یا کتابخانه بودهاست. در کنار مدرسها، حجرهها نیز علاوه بر کارکرد اقامتی، فضایی نیز برای تدریس بودهاست. میزان اعتبار مدارک حوزوی مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی جمهوری اسلامی ایران دربارهٔ میزان اعتبار مدارک حوزوی عنوانها و القاب طلاب و روحانیون اطلاق عنوانها و القاب گوناگون به طلاب و روحانیون دارای رتبهبندی رسمی و قانونی نیست، اما میتوان تا حدودی میزان، درجه و رتبهٔ هر عنوانی را در ایران معاصر مانند تعریفات ذیل طبقهبندی کرد. ثقةالاسلام این عنوان پیشتر دربارهٔ طلابی که تازه شروع به تحصیل علوم دینی کردهبودند، استفاده میشد. در یکی دو قرن اخیر، برای صاحبان مقامات بالای علمی و دینی، عنوان «آیت الله» یا «آیت اللّه العُظمی» رایج شده و عنوان ثقة الاسلام اغلب برای محصلان سطوح مقدماتی علوم دینی و نیز روحانیانی که در همان سطوح علمی قرار دارند، به کار میرود البته هماکنون در ایران کاربردی ندارد. پیشینه در گذشته و در حدود هزار سال پیش به شخصیتهای بارز علمی و راویان ثقهٔ حدیث مانند شیخ کلینی، شیخ صدوق و سایرین لقب ثقةالاسلام داده میشده و این لقب دارای بار بالایی بودهاست. همچنین در گذشته نه چندان دور لقب آخوند به علمای بسیار بارز مانند آخوند ملا محمد باقر مجلسی یا آخوند ملا محمد کاظم خراسانی داده میشد. حجتالاسلام و المسلمین این عنوان امروزه بهویژه در ایران برای طلاب معمم (در پنجمین سال تحصیلی در حوزه، طلاب میتوانند برای کسب مجوز تلبس ثبت نام کرده و پس از گذراندن دوره تلبس و مصاحبه تلبس، در صورت قبولی، ملبس به لباس روحانیت شوند) به کار میرود. حجتالاسلاموالمسلمین کاملشدهٔ «حجتالاسلام» است و مانند آن برای طلبههای معمم استفاده میشود. البته به گونهای تخصصیتر امروزه بعضی از افراد تصور میکنند به طلابی که به مرحله درس خارج نیز رسیدهاند گفته میشود. در حالی که این لقب برای تکریم طلبهها و روحانیون سطح پایین هم به کار میرود. برخی فقهای دیگر نیز یافتن معیار و قاعده برای این عنوان و عناوین مشابه مانند حجتالاسلام و ثقةالاسلام را بیفایده دانستهاند. پیشینه در گذشته محمد غزالی دارای این لقب بودهاست هم چنین به گفتهٔ سید حسین نصر و حمید دباشی، سید محمدباقر شفتی احتمالاً نخستین کسی است که عنوان حجتالاسلام را دریافت کردهاست. این عنوان بعدها به روحانی معروفی از کاشان نیز داده شد، ولی پس از آن بشدت از اعتبار این عنوان کاسته شد. دلیل دادن این عنوان به شفتی، نقش دوگانه او به عنوان قاضی و مفتی بود که کتابی دربارهٔ پیادهسازی دین اسلامی در زمان غیبت نوشت. سید محمد باقر شفتی بعدها این لقب را به شاگرد خود محمد اشرفی نیز داد. به گفتهٔ مرتضی انصاری از نوادگان مرتضی انصاری، محمدباقر شفتی و محمد اشرفی و اسدالله بروجردی ملقب به «حجتالاسلام» بودهاند. اما به تدریح از جایگاه این لقب کاسته شد. آیتالله این عنوان به صورت تخصصی برای کسانی است که به مرتبهٔ اجتهاد (بالاترین مدرج تحصیلی در نظام آموزشی حوزه) رسیده و توانایی استنباط علوم دینی داشته و در زمینهٔ علوم دینی صاحب نظر هستند گفته میشود. البته سن روحانی نیز در استفادهٔ از آیتالله موضوعیت دارد؛ مثلاً مجتهدان جوان یا کسانی که تازه به میانسالی رسیدهاند را گاه همچنان با عنوان حجتالاسلام یا حجتالاسلاموالمسلمین نام میبرند. از سوی دیگر گاه به عالمانی که سالخورده و سرشناس و غیر مجتهد هستند نیز این عنوان داده میشود. پیشینه کاربرد تاریخی این لقب به علامه حلی فقیه سده هفتم هجری اشاره دارد و تا قرن چهاردهم این لقب تنها مختص وی بود. در این دوران سید محمدمهدی بحرالعلوم نیز از سوی برخی آیتالله خوانده شد و چند دهه بعد، از لقب آیتالله برای اشاره به فقهای دیگری چون شیخ مرتضی انصاری و میرزای شیرازی نیز استفاده شد. مورخان مشروطه برای اشاره به برخی فقهای آن دوران همچون آخوند خراسانی نیز از لقب آیتالله استفاده کردند. پس از تشکیل حوزه علمیه قم توسط شیخ عبدالکریم حائری یزدی تعدادی از استادان این حوزه نیز به آیتالله معروف شدند. آیتالله العظمی کاربرد این عنوان امروزه برای مراجع تقلید شیعه است. این لقب به دوران پس از سید حسین طباطبایی بروجردی بازمیگردد. تا آن زمان مراجع تقلید را حجتالاسلام و حجتالاسلاموالمسلمین مینامیدند و بر روی رسالههای سید حسین طباطبایی بروجردی که نخستین رساله عملیه شمرده میشود نیز از این لقب برای او استفاده شد. آیت الله العظمی تنها به کسانی تعلق میگیرد که علاوه بر اجتهاد فقهی، مقلدان فراوانی نیز داشته باشند. به گفته سید عبدالکریم موسوی اردبیلی «آیتالله العظمی به کسی گفته میشود که علاوه بر اجتهاد، جایگاه علمی برتری دارد و در مقام افتا قرار دارد». همچنین به گفته مبشر کاشانی «اگر از مراجع تقلید باشد یا شأنیت این مقام را داشته باشد و مجتهد جامعالشرایط باشد، آیتالله العظمی گفته میشود.» همچنین حسین مظاهری رئیس حوزه علمیه اصفهان، افراد متخصص در علوم حوزوی را آیتاللهالعظمی و افراد نیمه متخصص را آیتالله میداند. علامه علامه لقبی برای دانشمندان اسلامی است که در چندین رشته دست داشته، دارای معلومات وسیع بوده و صاحبنظر و تأثیرگذار بوده باشند. این لفظ جزء الفاظ رسمی حوزوی محسوب نمیشود؛ و حتی به همهٔ دانشمندان مسلمان با این ویژگیها نیز اطلاق نمیشود، بلکه تنها عدهای از این دانشمندان به این لقب مشهور شدهاند. غالباً دربارهٔ استادان صاحبنظر در فلسفه و گاه فقه و حتی ادبیات و فرهنگ — که معمولاً مطالعات دینی نیز دارند — اطلاق میشود. در مطالعات دینیِ معاصر، در اغلب موارد، علامه بهتنهایی اشاره به سید محمدحسین طباطبایی است؛ و در گذشته در فقه معمولاً اشاره به علامه حلی است. علامه دانش خود را از طریق استدلال کسب میکند؛ ازاینرو اکثر معروفان به «علامه»، فیلسوف نیز بودهاند. در عصر پیش از اسلام، میان اعراب، کسی را که آگاه به انساب مردمان بوده علامه میگفتند. جستارهای وابسته نقض حقوق حوزویان در جمهوری اسلامی ایران فهرست فقیهان شیعه دوازدهامامی ایرانی فهرست مراجع تقلید شیعه روحانیگرایی در ایران روحانی (اسلام) روحانیگرایی روحانیستیزی منابع پیوند به بیرون حوزه علمیه قم شورای عالی حوزههای علمیه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم مرکز مدیریت حوزههای علمیه سایت آموزش معارف اسلامی علم منیر آموزش اسلامی اسلام در ایران اصطلاحات اسلامی حوزه علمیه دانشگاههای تکجنسیتی


text: فیزیک (فارسی ایران) یا فِزیک (فارسی افغانستان) یا فیزیکَه (فارسی تاجیکستان) (به زبان یونانی به معنای طبیعت و φυσικῆ، «دانش طبیعت») علوم طبیعی مطالعهٔ ماده، حرکت و رفتار آن در فضا-زمان و جستارهای مرتبط انرژی و نیرو است. در زبان پارسی میانه (پهلوی) نام فیزیک «چهر شناسی» بوده است.در کل، فیزیک علم قوانین حاکم بر طبیعت است و هدف اصلی آن درک چگونگی رفتار جهان میباشد. فیزیک از مفاهیمی مانند انرژی، نیرو، جرم، بار الکتریکی (چارچ الکتریکی)، جریان الکتریکی، میدان الکتریکی، الکترومغناطیس، فضا، زمان، فضا-زمان، اتم و نورشناسی استفاده میکند. در میتوان گفت فیزیک یکی از قدیمیترین علوم طبیعی است که به مطالعه خود طبیعت میپردازد و وظیفه اصلی آن تربیت افرادی است که بتوانند با تصرف در طبیعت، به شناخت دقیقتری از آن برسند. فیزیک؛ یکی از قدیمیترین و پایهایترین علوم طبیعی است و شاید قدیمیترین مبحث آن را بتوان اخترشناسی نامید. مدارکی وجود دارد که نشان میدهد هزاران سال پیش از میلاد مسیح، اقوامی همچون سومریها و همچنین اقوامی در مصر باستان و اطراف سند تحقیقات و درک پیشگویانهای (گمانهزنیهایی) از حرکت خورشید، ماه و ستارگان داشتهاند. در طی دو هزار سال اخیر، فیزیک، شیمی، زیستشناسی و بخشهای مشخصی از ریاضیات به عنوان بخشهایی از دانش فلسفه طبیعی شناخته میشدند اما در طی انقلاب علمی در قرن هفدهم، با تلاش مستقلانه دانشمندان هر یک از این علوم، به عنوان ردههایی مشخصی از دانش شناخته شدند. به دانشمندی که در علم فیزیک متخصص شده، فیزیکدان میگویند. فیزیک با خیلی از حوزههای پژوهشی میان رشتهای، همچون بیوفیزیک و شیمی کوانتوم نقطه اشتراک دارد و درواقع مرزهای دانش فیزیک بهطور دقیق مشخص نشدهاند. ایدههای جدید در فیزیک اغلب به توضیح سازوکارهای بنیادی که توسط علوم دیگر مطالعه شدهاند، میپردازد و مسیرهای تحقیقاتی جدیدی را برای این علوم دارای ارتباط مستقیم با فیزیک (همچون اصول ساختار مولکولی در شیمی) یا حتی علوم دیگر مثل ریاضیات و فلسفه باز میکند. پیشرفت در فیزیک اغلب پیشرفت در فناوری را نیز قادر میسازد. برای مثال، پیشرفت در درک مفاهیم الکترومغناطیس، فیزیک نیمه هادیها و فیزیک هستهای بهطور مستقیم منجر به توسعه محصولات جدیدی شد که به طرز چشمگیری جامعه امروزه را متحول کرد. از قبیل این محصولات میتوان تلویزیون، کامپیوتر، لوازم خانگی برقی (بزرگ) و بمب هستهای را نام برد. پیشرفت در ترمودینامیک منجر به توسعه صنعتیسازی شد. ویا پیشرفت در مکانیک، پیشرفت در علم جبر ریاضیات (حساب دیفرانسیل و انتگرال) را باعث شد (به علت نیاز استفاده آن در علم مکانیک). پیشینه واژه فیزیک ریشه در کلمه φυσική (ἐπιστήμη) در زبان یونانی باستان دارد که بعد ترجمه شدن به رومی تبدیل به: physikḗ (epistḗmē) شد که به معنای «دانش طبیعت» میباشد. اخترشناسی در دوران باستان اخترشناسی از قدیمیترین دانشهای علوم طبیعی است. در دوران باستان، در اولین تمدنها در حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح همچون سومریها، مصر باستان، تمدن دره سند، انسانها دانشی پیشبینی کننده و مبتدیانه از طرز حرکت خورشید ماه و بعضی ستارگان داشتند. در آن زمان، اعتقاد اشتباهی وجود داشت که خورشید و بعضی سیارات خدا هستند که اغلب به همین علت پرستش میشدند. با اینکه در آن موقع توضیح علت حرکت مکان ستارههای مشاهده شده در آسمان غیرعلمی و بدون هیچگونه مدرکی بود اما همین مشاهدهها پایههای علم اخترشناسی را ایجاد کرد؛ زیرا متوجه شده بودند که ستارهها در دایره بزرگ پیمایش میکنند. که البته برای توجیه حرکت سیارات اشتباه بود. طبق نظر اسگر آبو، ریشه اخترشناسی غربی را میتوان در بینالنهرین یافت. همچنین تمام تلاش غربیها در علوم دقیقه (علومی با دقت کامل در نتایج و بدون خطا همچون ریاضی) ریشه در اخترشناسی بابلیان در بینالنهرین دارد. از اخترشناسان مصر باستان لوحهای تاریخی به جا ماندهاست که نشان دهنده دانش و آگاهی بالای آنان از صور فلکی و حرکت اجرام آسمانی میباشد. این در حالیست که هومر شاعر یونایی دربارهٔ اجرام آسمانی متفاوتی در ایلیاد و اُدیسه خود نوشتهاست که بعدها اخترشناسان یونانی برای اکثر صور فلکی قابل مشاهده از نیمکره شمالی زمین از جمله اجرام مورد اشاره هومر، اسم گذاشتند که حتی تا امروز نیز از این اسمها استفاده میشود. فلسفهٔ طبیعی فلسفه طبیعی ریشه در یونان و در دوران یونان کهن دارد (از ۶۵۰ تا ۴۵۰ قبل از میلاد مسیح) وقتی که دانشمندان پیشاسقراطی همچون تالس دلایل غیرطبیعی را برای پدیدههای طبیعت رد کردند و بیان داشتند که هر اتفاقی دلیلی طبیعی دارد. آنها ایدههایی را در نظر داشتند که با دلیل یا مشاهده اثبات شده بود و درستی بسیاری از فرضیههای آنان بعدها در پژوهشهای مختلف آزموده شد. برای مثال، اثبات درستی مکتب اتم گرایی، درحدود ۲۰۰۰ سال پس از پیشنهاد شدن آن توسط لئوکیپوس و شاگردش دموکریت، انجام شد. قرون وسطی امپراتوری روم غربی در قرن پنجم سقوط کرد و این منجر به کاهش فعالیتهای فکری در بخش غربی اروپا شد. در مقابل، امپراتوری روم شرقی (که به عنوان امپراتوری بیزانس شناخته میشود) در برابر حملات بربرها مقاومت کرد و به پیشرفت در زمینههای مختلف یادگیری از جمله فیزیک ادامه داد. در قرن ششم، فیزیکدان معروف ایسیدور میلتوس (Isidore of Miletus) مجموعه مهمی از آثار ارشمیدس را جمعآوری و ایجاد کرد که در چندنگاشته ارشمیدس رونوشت شدهاست. در قرن ششم، جان فیلوپونوس، دانشمند بیزانسی (اهل روم شرقی)، آموزه فیزیک ارسطو را زیر سؤال برد و به اشکالات آن اشاره کرد. او نظریه میل را معرفی کرد. فیزیک ارسطویی تا زمان ظهور فیلوپونوس مورد بررسی قرار نگرفت. برخلاف ارسطو که فیزیک خود را بر استدلال کلامی استوار میدانست، فیلوپونوس بر مشاهده تکیه کرد. فیلوپونوس دربارهٔ فیزیک ارسطو نوشتهاست:اما این کاملاً اشتباه است و دیدگاه ما ممکن است با مشاهده واقعی مؤثرتر از هر نوع استدلال کلامی تأیید شود؛ زیرا اگر شما دو وزنه را که یکی از آنها چند برابر دیگری جرم دارد از یک ارتفاع به زمین رها کنید، خواهید دید که نسبت زمانهای لازم برای حرکت به نسبت وزنها بستگی ندارد، بلکه تفاوت در زمان بسیار کوچک است. و بنابراین، اگر اختلاف اجرام دو وزنه زیاد نباشد، یعنی به عنوان مثال یکی دوبرابر دیگری باشد، اختلاف زمانی وجود نخواهد داشت، یا با گذشت زمان اختلاف نامحسوسی بوجود خواهد آمد، هر چند اختلاف وزنها بطوریکه وزن یک جسم دو برابر جسم دیگری است به میزانی میباشد که به هیچ وجه قابل چشم پوشی نیست.ده قرن بعد، در زمان انقلاب علمی، انتقاد فیلوپونوس از اصول ارسطویی فیزیک الهام بخش گالیلئو گالیله بود. گالیله در آثار خود از فیلوپونوس بهطور اساسی در این مورد که فیزیک ارسطویی ناقص است، استناد کرد. در حدود سالهای ۱۳۰۰ ژان بوریدان، معلم دانشکده هنر در دانشگاه پاریس، مفهوم نظریه میل را توسعه داد. که گامی به سوی ایدههای مدرن اینرسی و حرکت بود. جهان اسلام در ابتدا پژوهشگران در جهان اسلام دانش فیزیک را از یونانیان به ارث بردند و در دوران طلایی اسلام آن را بیشتر توسعه دادند، به ویژه با تأکید گذاشتن بر مشاهده و استدلال پیشینی که شکلهای اولیه روش علمی را به وجود آورد. برجستهترین نوآوریها در زمینه علم نورشناسی و بینایی بود که آثار بسیاری از دانشمندان آن دوره مانند ابن سهل، کندی، ابن هیثم، کمال الدین فارسی و ابن سینا به جا ماندهاست. برجستهترین این آثار اثر، کتاب نورشناسی(با عنوان کتاب المناحیر) نوشته ابن هیثم، پدر علم نورشناسی (اپتیک) است، که در آن او بهطور قاطع ایده دانشمندان یونان باستان در مورد بینایی را رد کرده و نظریه جدیدی ارائه کرد. در این کتاب، او برای نخستینبار از دوربین سوراخ سوزنی (نسخه ای هزار ساله او از تئوری اولین دوربین سوزنی) و دوربین تاریکخانهای در آزمایشهایش جهت بررسی خواص نور، استفاده نمود و آن را به جهان معرفی کرد. او با استفاده از کالبد شکافی و دانش دانشمندان قبلی، توانست توضیح دهد که چگونه نور وارد چشم میشود. او اظهار داشت که پرتو نور متمرکز است، اما توضیح واقعی نحوه تابش نور به پشت چشم تا سال ۱۶۰۴ مسکوت ماند. او با رساله خود در مورد نور، عملکرد و طرز کار دوربین عکاسی را صدها سال قبل از ساخته شدنش کاملاً توضیح داد. کتاب هفت جلدی نورشناسی (کتاب المنثیر) به مدت بیش از ۶۰۰ سال بر تفکر در سراسر حوزههای مطالعه مختلف، از نظریه ادراک بصری تا ماهیت پرسپکتیو در هنر قرون وسطی، چه در شرق و چه در غرب، تأثیر بسیار زیادی گذاشت. بسیاری از محققان اروپایی و همتایانش، از روبرت گروسستست و لئوناردو داوینچی گرفته تا رنه دکارت، یوهانس کپلر و آیزاک نیوتن، مدیون او بودند. بهطور قاطع، میزان اثرگذاری کتاب نورشناسی او، با اثر نیوتن با همین عنوان که ۷۰۰ سال بعد منتشر شد، در یک سطح و حتی بالاتر قرار دارد. ترجمه کتاب نورشناسی ابن هیثم تأثیر زیادی بر اروپا گذاشت. دانشمندان اروپایی بعدها توانستند وسایلی را که ابن هیثم سالها پیش ساخته بود مثل ذره بین و ... را دوباره بسازند و به این طریق نحوه رفتار نور را درک کنند. با اینکار، اختراعات مهمی مانند عینک، تلسکوپ و دوربین ابداع شد. از دیگر پژوهشهای فیزیک در دروران طلایی اسلام میتوان بهطور خلاصه به نظریه شکست نور، اندازهگیری ضخامت جو زمین، حل مسئله الحسن (الحازن)، آینههای کاو، کوژ و کروی، میل مغناطیسی، اسطرلاب، فاصله زمین از خورشید، ساخت اولین رصدخانه (رصدخانه الشمسیه)، ربات مکانیکی-هیدرولیکی، سنسور و سوپاپ و میل لنگ، آب سنج و چگالی سنج، پمپ بادی، دستگاه پنبه ریسی و غیره اشاره کرد. فیزیک کلاسیک از دورانی که فیزیک به عنوان شاخهای از فلسفه جدا شد و نام آن را فلسفه طبیعی نهادند و سالیان طولانی ادامه یافت. تا حدوداً در قرن هفدهم میلادی که دوباره با حضور چهرههای بزرگ و برجستهای همچون آیزاک نیوتن و گوتفرید لایبنیتس میرفت که دوباره تحولی عظیم در علم و نحوه نگرش به آن مخصوصاً در ریاضیات و فیزیک ایجاد شود. با چاپ شدن کتاب نیوتن در سال ۱۶۸۷ با نام اصول ریاضی فلسفه طبیعی (همانطور که پیداست همچنان از عبارت فلسفهٔ طبیعی در عنوان آن استفاده شده) تقریباً این نوع نگرش به فیزیک و ریاضیات به پایان راه خود رسید و نیوتن و همکاران وی در قرن هفدهم میلادی، نحوهٔ نگرشی نو به طبیعت را بنیانگذاری کردند که امروزه به فیزیک کلاسیک معروف است. البته ذکر این نکته الزامی است که این جنبش، قبل از قرن هفدهم، با تلاش دانشمندانی چون گالیلئو گالیله، نیکلاس کوپرنیک و یوهان کپلر آغاز شده بود و در زمان نیوتن به اوج خود رسید. بهطور کلی میتوان بیان داشت از ابتدای قرون جدید (یا ابتدای دوران مدرن اروپا از حدود سال ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ میلادی) زمانی که اروپاییان مدرن اولیه از روشهای تجربی و کمی برای کشف آنچه که امروزه به عنوان قوانین فیزیک در نظر گرفته میشوند، استفاده کردند، فیزیک به یک علم جداگانه تبدیل شد. پس از قرن هفدهم، فیزیک و ریاضیات با سرعت قابل توجهی توسعه یافتند و دانشمندان زیادی در شاخههای مختلف این دو علم، توانستند پاسخ بسیاری از پرسشهای خود را بیابند. این روند تا قرن نوزدهم ادامه داشت. جامعهٔ فیزیکدانان در قرن نوزدهم، عموماً گمان میکردند که با کشفیات جیمز کلرک ماکسول در حوزهٔ الکترومغناطیس و معادلهبندی چگونگی ایجاد شدن میدان الکتریکی و مغناطیسی، توسط بارها و جریانهای الکتریکی، فیزیک به نقطهٔ تکامل خود رسیدهاست و دیگر هیچ پدیدهٔ طبیعی وجود ندارد که نتوانند آن را توجیه و پیشبینی کنند. برای جمعبندی تحولات عمده در این دوره را میتوان شامل جایگزینی مدل زمینمرکزی منظومه شمسی با مدل کوپرنیکی خورشید مرکزی، قوانین حاکم بر حرکت اجسام سیاره ای (که توسط کپلر بین سالهای ۱۶۰۹ و ۱۶۱۹ میلادی تعیین شد)، تلاشهای پیشگامانه گالیله بر روی تلسکوپها و اخترشناسی رصدی بین قرن شانزدهم و هفدهم، و کشف و یکپارچه سازی آیزاک نیوتن از قوانین حرکت و گرانش جهانی (که به افتخار خدماتش به نام او ثبت شدهاست). نیوتن همچنین حساب دیفرانسیل و انتگرال، روشی بر مبنای ریاضی که بررسی پیوسته تغییرات را که باعث ایجاد روشهای جدیدی برای حل مسائل فیزیکی میشود را ارائه کرد.(البته لازم است ذکر شود که مقدمه علم حسابان به ۷۰۰ سال قبل تر و به ابن هیثم بازمیگردد که برای حل مسئله الحازن برای اولین بار روشی (فرمولی) کشف کرد که بهطور کلی جمع جواب هر درجه توان انتگرالی را تعیین میکرد، او با این فرمول کلی، جمع جوابهای معادله درجه چهارم را برای بهدست آوردن حجم سهمیگون(Paraboloid)ها برای حل مسئله بهدست آورد. او میتوانست فرمول انتگرال هر چند جملهای را بدون ایجاد فرمول کلی بیابد.) کشف قوانین جدید در ترمودینامیک، شیمی و الکترومغناطیسی ناشی از تلاشهای تحقیقاتی در طول انقلاب صنعتی به علت افزایش نیاز به انرژی بود. امروزه قوانین فیزیک کلاسیک، همچنان بهطور بسیار گسترده برای اجرام در مقیاسهای روزمره که با سرعتهای غیر نسبیتی حرکت میکنند، استفاده میشود، زیرا آنها در چنین شرایطی نتایج را با خطای بسیار کمی ارائه میدهند، در نتیجه در زندگی روزمره نظریههایی مانند مکانیک کوانتومی و نظریه نسبیت به معادلهای کلاسیک خود در آن شرایط ساده میشوند. در اوایل قرن بیستم که نادرستی در نتایج و خطای بسیار زیاد مکانیک کلاسیک برای اجسام بسیار کوچک یا اجسامی با سرعتهای بسیار بالا مشخص گردید منجر به توسعه فیزیک مدرن شد. فیزیک مدرن همانطور که اشاره شد در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود که پدیدههایی توسط برخی از فیزیکدانان مشاهده شد که با علم فیزیک آن زمان قابل توضیح نبود یا اگر توضیحی ارائه میشد، در آن تناقضهایی وجود داشت. یا حتی در برخی پدیدهها نتایج قابل انتظار مکانیک کلاسیک با نتایج حاصله خطای فاحشی داشت. در این زمان بود که فیزیکدانان تقریباً به دو دسته تقسیم شدند. دستهای سردمدار پایهگذاری فیزیکی جدید، که در آن اشکالات و کاستیهای فیزیک کلاسیک جبران شده باشد، بودند و دستهای سر سرسختانه در مقابل هر گونه تغییر مقاومت میکردند و میکوشیدند که پدیدههای جدید را با همان فیزیک کلاسیک (یا نیوتنی) توضیح دهند. سرانجام ماکس پلانک بر پایه تلاشهای دانشمندان قبل از خود همچون رابرت هوک، کریستیان هویگنس، توماس یانگ و لئونارد اویلر توانست نظریه مکانیک کوانتومی را ارائه دهد و همینطور آلبرت اینشتین توانست نظریهٔ نسبیت را ارائه و با موفقیت از آن دفاع کند. هر دوی این نظریهها به علت نداشتن دقت کافی نتایج در فیزیک کلاسیک در بعضی موقعیتهای خاص بود. فیزیک کلاسیک پیشبینی کرده بود سرعت نور به حرکت بیننده بستگی دارد این درحالیست که طبق معادلات ماکسول در رابطه با الکترومغناطیس، سرعت نور ثابت پیشبینی شده بود. این ناهماهنگی توسط نظریه نسبیت خاص انیشتین اصلاح شد که این نظریه با نظر مکانیک کلاسیک برای اجسام با سرعت زیاد جایگزین شده و درنتیجه درستی سرعت ثابت نور طبق معادلات ماکسول را ممکن ساخت. یک پدیده دیگری که برای فیزیک کلاسیک مشکل ایجاد کرد، پدیده تابش جسم سیاه بود، که توسط ماکس پلانک اصلاح شد. در اواخر قرن نوزدهم، فیزیکدانان مشاهده کردند که تابش (تشعشعات) ساطع شده از یک جسم سیاه یا همان «تابش جسم سیاه» با پیشبینیهای فیزیک کلاسیک مطابقت ندارد. (یک جسم ایدهآل را فرض کنید که تمام تشعشعات (امواج الکترومغناطیسی) تابیده شده به خود را جذب میکند و هیچ بازتابی از خود ساطع نمیکند. برای ناظر، این جسم سیاه ویا تاریک به نظر میرسد. (زیرا اساس دیدن وجود بازتابی از شی است) به همین علت آن را «جسم سیاه» مینامیم. حال اگر این جسم را داغ کنیم، مشاهده میشود این جسم، شروع به انتشار تابش در تمام فرکانس ها (بسامدها) در یک طیف پیوسته مشخص میکند. این بدان معناست که تابش ساطع شده از جسم سیاه حاوی انرژی در هر بسماد ممکن، از کمترین تا بالاترین است. طیف پیوسته تابش جسم سیاه با دمای آن مشخص میشود. با افزایش دمای جسم سیاه، شدت تابش در همه فرکانسها افزایش مییابد و اوج این طیف به فرکانسهای بالاتر منتقل میشود. توزیع تابش ساطع شده از منحنی خاصی به نام منحنی تابش پلانک پیروی میکند که اولین بار توسط ماکس پلانک در سال ۱۹۰۰ استخراج شد. این رابطه استخراج شده بین دما و طیف تابش ساطع شده از یک جسم سیاه به عنوان قانون تابش پلانک شناخته میشود) بهطور دقیق تر میتوان گفت، فیزیک کلاسیک پیشبینی کرد که با افزایش بسامد (فرکانس) تابش، شدت تابش بدون محدودیت افزایش مییابد. با این حال، دادههای تجربی نشان داد که شدت تابش در یک بسامد مشخص دارای حداکثر مقدار بوده و سپس در بسامدهای بالاتر کاهش مییابد. برای توضیح این پدیده، ماکس پلانک پیشنهاد کرد که انرژی تابش کوانتیزه شدهاست، به این معنی که آن انرژی را فقط میتوان در بستههای مجزا به نام «کوانتا» (فیزیکدانان امروزی، «کوانتا» را فوتون نام نهادند) گسیل یا جذب کرد. پلانک همچنین پیشنهاد کرد که این تشعشعات توسط سیستمهایی با ارتعاشی میکروسکوپی درون جسم سیاه منتشر میشود که او آنها را «نوسانگرهای ماده» نامید. طبق فرضیه پلانک، او پیشنهاد کرد که انرژی این نوسانگرها متناسب با بسامد آنهاست و این انرژی تنها میتواند در مضربهای صحیح یک واحد انرژی که او آن را «کوانتوم» نامید، گسیل یا جذب شود. این ایده راه حلی برای توضیح رفتار مشاهده شده از تابش جسم سیاه ارائه کرد و یک پیشرفت بزرگ در توسعه مکانیک کوانتومی بود. این نظریه، همراه با اثر فوتوالکتریک و نظریه مدل اتمی که گسستگی ترازهای انرژی در اوربیتالهای اتمی را پیشبینی میکرد منجر به ایجاد تئوری مکانیک کوانتمی شد که در آن زمان بهصورت بسیار کوچک و آرامی بر فیزیک کلاسیک در حال توسعه و رشد پیدا کردن بود. در همین سالها بود که فیزیکدانان پذیرفتند، با وجود اینکه فیزیک کلاسیک در حوزه مورد بحث خود (که عموماً پدیدههایی آزمایش پذیر بودند) خالی از هرگونه خطا است، اما نیاز به ایجاد شاخهای جدید در علم فیزیک با نام فیزیک نوین است. پس از آلبرت اینشتین، تئوری مکانیک کوانتومی و همچنین فیزیک اتمی با تلاش دانشمندان بزرگی چون ورنر کارل هایزنبرگ، آروین شرودینگر، ولفگانگ پائولی و پل دیراک هر روز کامل تر شد، از تلاشهای اولیه و کارهای مرتبط این دانشمندان، مدل استاندارد فیزیک ذرات مشتق شد. پس از کشف یک ذره با ویژگیهای سازگار با بوزون هیگز در سرن در سال ۲۰۱۲، به نظر میرسد که تمامی ذرات بنیادی پیشبینی شده توسط مدل استاندارد کشف شدند و هیچ ذرهٔ دیگری وجود ندارد، با این حال، فیزیک فراتر از مدل استاندارد با نظریههایی مانند فراسنجی یک حوزه فعال در زمینهٔ تحقیقات است. برای این حوزه، زمینههایی از ریاضیات نیز مانند مطالعه میدانهای احتمالاتی ویا نظریه گروهها مهم هستند. این تکامل روزافزون علم فیزیک، تا به امروز در دهها گرایش و شاخه ادامه دارد. نکته مهمی که باید توجه شود این است با اینکه فیزیک نوین درک و نگاه جدیدی از فیزیک به نمایش گذاشتهاست ممکن است برای بعضی دیدگاهی به وجود آید که بعضی نظریههای فیزیک کلاسیک همچون گرانش از دیدگاه نیوتن غلط هستند، اما این دیدگاه غیرقابل قبول است. با اینکه که بعضی نظریههای فیزیک کلاسیک توسط نظریههای مدرنتری مانند نسبیت و مکانیک کوانتومی جایگزین شدهاست، اما هنوز یک تقریب بسیار دقیق و مفید برای تقریباً تمامی پدیدههای روزمره ارائه میکند و همچنان برای موقعیتهای مختلف و کاربردهای مختلف آنها در دیگر علوم همچون مهندسی و مکانیک استفاده میشوند و نتایج دقیقی بهدست میآورند. از طرفی دیگر استفاده از فیزیک مدرن برای پیشبینی پدیدههای فیزیکی زندگی روزمره تقریباً غیرممکن است. فیزیک مدرن زمینههای خاص مورد مطالعه خود را در مقیاسهای اندازه ای یا جرمی بسیار کوچک یا بسیار بزرگ دارد، پس در نتیجه میتوان بیان داشت با اینکه فیزیک کلاسیک دیگر پیشرفتهترین نظریه فیزیک نیست، ولی در بسیاری از موقعیتها نتیجه درستی و دقیقی ارائه میدهد و اصول آن هنوز در بسیاری از نظریههای مدرن صادق است. به همین خاطر است فیزیکدانان هنوز هم نظریههایی که در فیزیک کلاسیک به عنوان «قانون» (گزارههای اساسی که رفتار سیستمهای فیزیکی را توصیف میکنند، این قوانین جهانی هستند و در همه سیستمهای فیزیکی کاربرد دارند مانند قوانین حرکت نیوتون) شناخته شدهاند را همچنان قانون میدانند اگرچه اکنون عدم پاسخ آنها با فرضیههای جدید اثبات شدهاست. فلسفه از بسیاری از جهات، فیزیک، از فلسفه یونان باستان نشأت میگیرد. از اولین تلاش تالس برای شناخت ماده، تا استنباط دموکریت که ماده باید به حالت ثابتی تقلیل پیدا کند، از نظریه زمینمرکزی در نجوم بطلمیوسی و گنبد آسمان تا کتاب «فیزیک» ارسطو (کتابی اولیه در زمینه فیزیک که تلاش میکرد از دیدگاه فلسفی حرکت را تجزیه و تحلیل و تعریف کند)، فیلسوفان یونانی بسیاری تلاش خود را برای درک این علم طبیعت ارائه و نطریات خود را در جهت پاسخ به پرسشهای آن پیشرفت دادند. (واژه فیزیک ریشه در کلمه φυσική (ἐπιστήμη) در زبان یونانی باستان دارد که بعد ترجمه شدن به رومی تبدیل به: physikḗ (epistḗmē) شد که به معنای «دانش طبیعت» میباشد) بطوریکه تا قرن ۱۸ میلادی، فیزیک به عنوان فلسفه طبیعی شناخته میشد. در قرن ۱۹ میلادی بود که فیزیک به عنوان یک رشته مجزا از فلسفه و سایر علوم شناخته شد. فیزیک، مانند بقیه علوم، بر فلسفه علم و «روش علمی» تکیه میکند تا با بهرهگیری از آن دانش و آگاهی ما را از جهان فیزیکی که در آن زندگی میکنیم، پیشرفت دهد. روش علمی با استفاده از دو استدلال «شواهد تجربی» و «پسینی و پیشینی» و استفاده از کاربرد «استدلال بیزی» برای سنجش صحت فرضیه مطرح شده، استفاده میکند. توسعه فیزیک، به بسیاری از سوالات فیلسوفان اولیه پاسخ داد، اما این پیشرفت، همچنین باعث ایجاد سوالات جدیدی شد. مطالعه مسائل فلسفی پیرامون فیزیک، که به عنوان «فلسفه فیزیک» شناخته میشود، شامل مسائل پیرامون فطرت و ذات فضا و زمان، جبرگرایی، یا حتی دیدگاههای متافیزیکی مانند تجربهگرایی، طبیعتگرایی و واقعگرایی میشود. نظریههای اصلی در علم فیزیک، ما با سامانههای بسیار متفاوتی رو به رو هستیم، اما نظریههای اصلی که در هسته علم فیزیک قرار دارند، توسط همهٔ فیزیکدانان مورد استفاده قرار میگیرند. در فیزیک کلاسیک، ما با نظریههایی سروکار داریم که حرکت اشیاء که ابعاد و سرعتهایی که قابل تصور و عموماً آزمایش پذیرند را، پیشبینی و تحلیل میکنند. زمانی که صحبت از ابعاد قابل تصور برای عموم مردم میشود، منظور از ابعادی فرا اتمی و فرامولکولی شروع میشود و تا ابعاد سیارات را در بر میگیرد و سرعت قابل تصور، عموماً سرعتی کمتر از سرعت نور است. اما هنگامی که سیستمهای مورد بررسی ما، ابعادی فراتر از حد تصور ما به خود میگیرند، مثل منظومهها، کهکشانها و دیگر سیستمهای عظیم ستارهای و آسمانی یا ابعادی بسیار کوچک، مثل ابعادی زیر اتمی و حتی کوچکتر، فیزیک و مکانیک کلاسیک از خود ضعف نشان میدهد و دیگر قدرت پیشبینی و درک صحیح واقعیات را ندارد. به همین دلیل تئوریهایی که اینگونه سیستمها را تحلیل میکنند، در حوزهٔ فیزیک جدید صورتبندی میشود. البته کاملاً بدیهی است، این تعاریفی که در اینجا ارائه میشود کاملاً شکلی عمومی دارند و در علم فیزیک، مرز واضحی میان فیزیک کلاسیک و فیزیک جدید به هیج وجه وجود ندارد. به صورتی که برخی از فیزیک دانان، فیزیک جدید را شکل تکامل یافته و تصحیح شده فیزیک کلاسیک میدانند، اما برخی از فیزیکدانان که مهمترین آنها ورنر کارل هایزنبرگ بودهاست، همانطور که در کتاب خود جز و کل میگوید، فیزیک کلاسیک یک مقوله کاملاً جدا، فرمولبندیشده، بدون ایراد و کامل است اما در حوزهٔ سیستمهای مورد بررسی خودش و نمیتوان فیزیک جدید را شکل تکاملیافتهٔ فیزیک کلاسیک دانست. هدف اصلی علم فیزیک توصیف تمام پدیدههای طبیعی قابل مشاهده و غیرقابل مشاهده برای بشر، توسط مدلهای ریاضی (به اصطلاح کمیکردن طبیعت) است. تا قبل از قرن بیستم، با دستهبندی پدیدههای قابل مشاهده تا آن روز، فرض بر این بود که طبیعت از ذرات مادی تشکیل شدهاست و تمام پدیدهها به واسطهٔ دو نوع برهمکنش بین ذرات (برهمکنشهای گرانشی و الکترومغناطیسی) رخ میدهند. برای توصیف این پدیدهها نظریههای زیر بهتدریج شکل گرفته و تکامل یافتند: مکانیک کلاسیک (توصیف حرکت اجسامی است که اندازهای ماکروسکوپی دارند و با سرعتی غیرنسبیتی (خیلی کمتر از سرعت نور) در حال حرکتاند) الکترومغناطیس (مطالعهٔ پدیدههای الکتریکی و مغناطیسی و ارتباط این دو با هم است) ترمودینامیک و مکانیک آماری (توصیف پدیدههای مرتبط با گرما بر حسب کمیتهای ماکروسکوپی یا میکروسکوپی) به مجموع این نظریهها فیزیک کلاسیک گفته میشود. در ابتدای قرن بیستم پدیدههایی مشاهده شدند که توسط این نظریهها قابل توصیف نبودند. بعد از پیشرفتهای بسیار بنیادین در ربع اول قرن بیستم، نظریههای فیزیکی با نظریههای کاملتری که این پدیدهها را نیز توصیف میکردند جایگزین گشتند. مهمترین تغییر، تشکیل دو دینامیک متفاوت برای اجسام کوچک و اجسام بزرگ است. چون دینامیک اجسام بزرگ از لحاظ ساختاری و مفاهیم به دینامیک قبلی نزدیکی زیادی دارد (بر خلاف دینامیک اجسام ریز که ساختاری کاملاً متفاوت دارد) نظریهها به دو دسته دینامیک کلاسیک اصلاح شده (با شالودهٔ مکانیک نیوتنی) و مکانیک کوانتومی تقسیم شدند.نظریههای دیگری درفیزیک مدرن به تدریج شکل گرفتند که عبارتاند از: نسبیت عام (برهمکنش گرانشی و دینامیک اجسام بزرگ) مکانیک کوانتومی (دینامیک اجسام ریز) مکانیک آماری (حرکت آماری ذرات بر پایهٔ دینامیک کوانتومی) الکترودینامیک کلاسیک (برهمکنش الکترومغناطیسی و نسبیت خاص) بعدها با پیدا شدن دو برهمکنش دیگر (برهمکنش هستهای قوی و برهمکنش هستهای ضعیف) برای فرمولبندی آنها هم اقدام شد و از نسبیت خاص برای تمام نظریهها استفاده شد و کل نظریهها عبارت شدند از: نسبیت عام مکانیک آماری الکترودینامیک کوانتومی QED (برهمکنش الکترومغناطیسی و دینامیک کوانتومی) کرومودینامیک کوانتومی QCD (برهمکنش هستهای قوی و دینامیک کوانتومی) ۵-نظریهٔ ضعیف کوانتومی (برهمکنش هستهای ضعیف و دینامیک کوانتومی بعداً با تلفیق با الکترودینامیک نظریه الکترو ضعیف کوانتومی را ساخت) تمام این نظریهها بهجز نسبیت عام از دینامیک کوانتومی استفاده میکنند. به مجموعهای ازQED وQCD و نظریهٔ ضعیف اصطلاحاً مدل استاندارد ذرات بنیادی گفته میشود. امروزه بسیاری از فیزیکدانان به دنبال متحد کردن چهار برهمکنش (نظریه وحدت بزرگ) میباشند که مشکل اصلی وارد کردن گرانش و استفاده از دینامیک کوانتومی برای گرانش میباشد. نظریههای گرانش کوانتومی و بهخصوص نظریهٔ ریسمان از نمونههای این تلاشها است. همچنین بیشتر نظریههای جدید از مفهومی به نام میدان استفاده میکنند که به نظریههای میدان مشهور هستند. زیرمجموعهها جدول زیر بسیاری از زمینهها و زیرزمینههای فیزیک به همراه نظریههای مربوط و مفاهیم به کار رفته در آنها را در بر میگیرد. جستارهای وابسته منابع ورنر هایزنبرگ، "باز تعبیر کوانتمی رابطههای سینماتیکی و مکانیکی " ترجمه احمد شریعتی، مجله گاما، شماره ۲، ۱۳۸۳، ص۲۵ ریچارد فاینمن، "قانون گرانش نمونهای از قوانین فیزیکی" ترجمه رضا بهاری، مجله فیزیک، جلد۲، شماره ۳٬۱۳۶۳، ص ۲۲۲ آلبرت اینشتین، "تأثیر ماکسول بر ساخت مفهوم واقعیت فیزیکی" ترجمه محمدرضا کلاهچی، مجله فیزیک، سال ۲۲، شماره ۳و۴، ۱۳۸۳، ص۱۲۲ پل دیراک، "در بایستهای نظریه فیزیکی بنیادی" ترجمه محییالدین شیخالاسلامی، مجله فیزیک، جلد ۲، شماره ۲، ۱۳۶۳، ص۷۳ جرج گاموف، "سرگذشت فیزیک"، رضا اقصی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۹ حسن فروزند "آشنایی با فیزیک"انتشارات نخبگان Brian Greene, The Elegant Universe, Vintage, 2000 W.Heisenberg , The Physicist's Conception Of Nature, Greenwood Press, p 25 Griffiths, David J. Introduction to Elementary Particles 1987 پیوند به بیرون عمومی (به زبانهای دیگر) Physics2005.org وبگاه سال جهانی فیزیک ۲۰۰۵ A Century of Physics دربارهٔ تاریخ فیزیک PSI.ir وبگاه انجمن فیزیک ایران IPM.ir وبگاه مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات (پژوهشگاه دانشهای بنیادی) AIP.org وبگاه بنیاد فیزیک آمریکا EPS.org وبگاه انجمن فیزیک اروپا IOP.org وبگاه بنیاد فیزیک IYPT.com وب گاه مسابقات جهانی فیزیک علوم طبیعی فیزیک مقدماتی مفاهیم فیزیکی


text: دین معمولاً به عنوان یک نظام اجتماعی-فرهنگی از رفتارها و اعمال تعیین شده، اخلاقیات، باورها، جهان بینیها، متون، مکانهای مقدس، پیشگوییها یا سازمانها تعریف میشود که عموماً بشریت را به عناصر ماوراء طبیعی، ماورایی و معنوی مرتبط میکند. با این حال، هیچ اجماع علمی در مورد اینکه چه چیزی دقیقاً یک دین را تشکیل میدهد، وجود ندارد. ادیان مختلف ممکن است حاوی عناصر مختلفی باشند یا نباشند، از چیزهای الهی، مقدسات، ایمان، یک موجود فراطبیعی یا موجودات ماوراء طبیعی، یا «نوعی غایت و تعالی که هنجارهایی را فراهم میکند. و قدرت تا آخر عمر». اعمال مذهبی ممکن است شامل مناسک، موعظه، دعاکردن،قربانی، فستیوال، اعیاد، خلسه، تشییع جنازه، مراسم ازدواج، مدیتیشن، دعا، موسیقی، هنر، رقص، خدمات عمومی، یا سایر جنبههای فرهنگ بشری ادیان دارای تاریخها و روایات مقدسی هستند که ممکن است در متون مقدس و نمادها و مکانهای مقدس حفظ شود که بیشتر هدف آنها معنا بخشیدن به زندگی است. مذاهب ممکن است حاوی داستانهای نمادین باشند، که گاهی توسط پیروان گفته میشود که درست است، که ممکن است سعی در توضیح منشأ حیات، جهان و سایر پدیدهها داشته باشد. از قدیم ایمان را علاوه بر عقل، منبع اعتقادات دینی دانستهاند. تخمین زده میشود که ۱۰۰۰۰ دین متمایز در سراسر جهان وجود دارد. حدود ۸۴ درصد از جمعیت جهان به مسیحیت، اسلام، یهودیت، بودیسم یا هندوئیسم، و... نوعی از دین عامیانه وابسته هستند. جمعیتی که از نظر مذهبی وابستگی ندارند شامل کسانی میشود که با هیچ دین خاصی، ملحدان و ادم دینی همسانی ندارند. در حالیکه غیرمذهبیها در سطح جهانی رشد کردهاند، بسیاری از غیر مذهبیها هنوز عقاید مذهبی مختلفی دارند. مطالعه دین شامل طیف گستردهای از رشتههای دانشگاهی، از جمله الهیات، فلسفه دین، دین تطبیقی، و مطالعات علمی اجتماعی است. نظریههای دین، تبیینهای گوناگونی برای منشأ و عملکرد دین ارائه میکنند، از جمله مبانی هستیشناختی هستی و اعتقاد دینی. مفهوم و ریشهشناسی واژهٔ دین در فارسی واژهٔ دین در زبانهای ایرانی ریشه دارد. در سانسکریت و گاتها و دیگر بخشهای اوستا مکرر واژهٔ «دئنا» آمده دین در گاتها به معانی مختلف کیش، خصایص روحی، تشخص معنوی و همچنین به معنای وجدان بکار رفتهاست و به معنی اخیر دین یکی از قوای پنجگانهٔ باطن انسان است واژه دین از واژه اوستایی دَئِنا ریشه میگیرد. خود واژه دئنا به ریشه کارواژه «دا» به معنی اندیشیدن و شناختن میرسد. در اوستا واژهٔ دئنا به معنی دین و نیز نیروی ایزدی بازشناسی نیک از بد گزارش شدهاست. در زبان اوستایی و نیز پارسی میانه به همکردها (ترکیبها) یی گوناگونی از این واژه برمیخوریم مانند: دین آگاهی، دین بُرداری (نمایش دینی)، دینکرد (کردار دینی)، دین یشت (نام شانزدهمین یَشت از یشتهای بیست و یکگانه اوستا) و جز اینها. واژهٔ religion در دیگر زبانها religion/دین (از واژهٔ فرانسوی religion به معنای «جامعه دینی» و واژهٔ لاتین religionem (اسم religio) به معنای «احترام به چیزی مقدس، احترام به الههها»، «تعهد، رابطه بین بشر و الههها») ریشه در واژهٔ لاتین religio دارد، ریشههای اصلی آن نامشخص هستند. یک احتمال، ریشه یابی از واژهٔ مشابه le-ligare است، یعنی تفسیر منسوب به سیسرون که Lego «خواندن»، یعنی re (دوباره) و lego در مفهوم «انتخاب کردن»، «دوباره مرور کردن» یا «با احتیاط اندیشیدن» را بهم مرتبط میسازد. پژوهشگران معاصر مانند تام هارپور و جوزف کامپ بل ریشه یابی ازLigare «پیوند داشتن، رابطه داشتن» را احتمالاً از واژهٔ پیشوندی re-ligare، یعنی re (دوباره) و ligare «رابطه داشتن» میسر میسازند. اکثر زبانها دارای واژگانی هستند که میتوان آنها را «دین» ترجمه کرد، ولی ممکن است کاربردهای متفاوتی داشته باشند، و بعضی زبانها هیچ واژهای برای دین ندارند؛ مثلاً، واژهٔ سانسکریت dharma، را گاهی «دین» ترجمه کردند که به معنای شرع است. در جنوب آسیای باستان، مطالعهٔ شرع شامل مفاهیمی مانند ریاضت کشیدن برای رسیدن به تقوا و انجام آداب و رسوم تشریفاتی و عملی بود. در ژاپن قرون وسطایی، رابطهٔ مشابهی بین «قانون امپراتوری» و قانون جهانی یا «قانون بودایی» وجود داشتهاست، ولی این قوانین بعدها به منابع مستقلی از قدرت تبدیل گشتند. واژههای دیگری مانند کیش و مذهب گاه به همان معنی دین و گاه به معنی زیرشاخههایی از یک دین بکار میروند. در زبان عبری، معادل دقیقی برای religion وجود ندارد، و یهودیت بین هویتهای دینی، ملی، نژادی، یا قومی تمایزی قائل نمیشود. یکی از مفاهیم اصلی آن، halakha است که گاهی «شرع» ترجمه میشود، که راهنمای انجام تکلیف دینی و اعتقاد و اکثر جنبههای زندگی روزمره میباشد. مفهوم دین مجموعهای از نظامهای فرهنگی، اعتقادی و جهان بینیهایی است که با ایجاد نمادهایی، انسان را به ارزشهای روحانی و گاه به ارزشهای معنوی ارتباط میدهد. بیشتر ادیان با شرح روایات، الگوها، سنن و تاریخهای مقدسشان قصد دارند که به زندگی معنا دهند یا به هستیشناسی بپردازند. آنها مایلند تا اصولی اخلاقی، دینی یا یک سبک زندگی بهتری از ایدههایشان را دربارهٔ ماهیت انسان و جهان هستی ارائه دهند. گاهی واژهٔ دین با ایمان یا نظام اعتقادی اشتباه گرفته میشود، اما دین با باور شخصی که جنبهٔ عمومی دارد متفاوت است. اکثر ادیان رفتارهایی همچون مراحل سلوک روحانی، تعریفی که پیروان یا اعضای همان دین از آن دارند، مجامع عمومی، نشستهای منظم [مذهبی] یا خدماتی که به منظور حل مشکلات یا عبادات [انجام میشود] مکانهای مورد احترام (چه طبیعی باشد یا بنا شده) یا کتابهای مقدس سازماندهی میشوند. اعمال [مذهبی] یک دین همچنین ممکن است شامل آیینها، مراسم یادبود از نعمتهای یک خدا یا خدایان، قربانیها، جشنها، ضیافتها، بیخودی، تشرّف، مراسم تدفین، خدمات ازدواج و نکاح، مراقبه، موسیقی، هنر، رقص، خدمات عمومی یا دیگر جنبههای فرهنگی انسان شود. تعریف دین میتواند بخش مرکزی هویت فرد باشد. فرهنگ لغتهای مدرن دین را یک سیستم سازمان یافته از اعتقادات و مناسک با محوریت یک موجود یا موجودات ماوراء طبیعی تعریف میکنند. تعلق به یک مذهب اغلب بیش از به اشتراک گذاشتن اعتقادات آن و شرکت در مراسم آن است. همچنین به معنای بخشی از یک اجتماع و گاهی فرهنگ است. ادیان جهان از جهات مختلف شبیه هم هستند. استفان پروترو، محقق، از این شباهتها به عنوان «شباهتهای خانوادگی» یاد میکند. همه ادیان شامل مناسک، کتاب مقدس و روزهای مقدس و مکانهای تجمع هستند. امیل دورکیم: دین را این گونه تعریف میکند «دین نظامی است یگانه از اعتقادات و اعمال مربوط به امور مقدّس ـ جدا از امور غیرمقدّس و ممنوع. این اعتقادات و اعمال کسانی که به آنها باور دارند را در یک مجتمعی معنوی به نام «کلیسا» (سازمان دینی) متحد میکند. چیزهای مقدس محدود به خدایان یا ارواح نیستند. برعکس، یک چیز مقدس میتواند سنگ، درخت، چشمه، سنگریزه، تکه چوب، خانه، در یککلام، هر چیزی مقدس باشد. باورهای دینی، اسطورهها، جزمها و افسانهها، بازنماییهایی هستند که ماهیت این مقدسات و فضایل و قدرتهایی که به آنها نسبت داده میشود را بیان میکنند.» ویلیام جیمز: دین عبارت است از احساس، اعمال و تجربههای افراد هنگام تنهایی، آنگاه که خود را در برابر هرآنچه الهی مینامند مییابند. شلایر ماخر: دین عبارت است از احساس خداآگاهی.کانت: دین عبارت است از شناخت تکالیف ما به عنوان احکام الهی. جنبهها میتوان گفت در بعضی از ادیان بزرگان و عالمان آن دین سعی میکنند که بخشهایی از دستورها و عقاید دینی را به وسیلهٔ استدلال و برهان عقلی توجیه کنند و از این نظر قابل استناد به عقل بنظر برسند. بعضی از ادیان نیز فراعقلی اند، یعنی بخشهایی از آن مستقل از عقل و بر مبنای عشق و عاطفه و احساسات و اعتقاداتی مبنی بر این امور اند و حتی گاهی بر پایه اعتقاداتی ناشی از تقلید از پدران قبیله و فامیل و اطرافیان است. در باور پیروان ادیان، موجود یا موجوداتی که فراتر از قوانین جاری طبیعت هستند این جهان را آفریده و بر آن فرمانروایی میکنند و انسان میتواند از راه عبادت و پرستش او/آنان از واکنش آن موجود یا آن چند موجود استفاده نماید و به درجهای از حس امنیت و آرامش برسد. دربارهٔ اینکه «موجود آفریننده» مورد نظر ادیان چه خصوصیاتی دارد و تعداد و صفات و اهداف آنها چیست و طول عمر و ابعاد و شمار پیامآوران آنها چه تعداد و اندازهاست در میان ادیان اختلاف نظرهای بسیار زیادی وجود دارد. مجموعه دین از دو بخش تشکیل شدهاست: آموزهها و گزارههای اعتقادی (هستها /اصول) دستورهای عملی، اخلاقی و ارزشی که بر پایه آموزههای اعتقادی استوار شدهاند (بایدها /فروع). در ادیان مختلف، این آموزههای اعتقادی تلاش میکنند تا پاسخی برای درک معماهای هستی و آنچه درک نشدنی است (بینهایت، مرگ) فراهم کنند. اساطیر برای آشنایی با دین باید ابتدا با مفهوم اسطوره آشنا شد زیرا بسیاری از داستانهایی که در دین عنوان میشوند مثل؛ آفرینش اولین انسان، مرگ و ... ریشه در تاریخ و اساطیر یک قوم دارند. اسطوره کلمهای معرب است که از واژه یونانی هیستوریا (historia) به معنای «جستجو، آگاهی و داستان» گرفته شدهاست. برای بیان مفهوم اسطوره، در زبانهای اروپایی از واژه myth به معنای افسانه و قصد و شرح و خبر استفاده شدهاست. اسطوره را باید داستان و سرگذشتی مربوط به فراسوی جهان مادی و ملموس دانست؛ که معمولاً اصل آن معلوم نیست. در اسطوره وقایع دوران اولیه آفرینش نقل میشود. به عبارت دیگر سخن از آنست که چگونه هر چیزی پدید میآید و به هستی خود ادامه میدهد؟ این دقیقاً یک سؤال فلسفی است اما اسطورهها و افسانهها به این سؤال از طریق تخیلات پاسخ میدهند نه از روی منطق. شخصیتهای اسطوره را موجودات مافوق طبیعی (خدایان) تشکیل میدهند و همواره هالهای از تقدس؛ قهرمانان مثبت آن را فراگرفتهاست. اسطوره نماد دوران پیش از دانش و نماد و نشان مشخص روزگاران باستان است. تحول اساطیر هر قوم و ملتی، معرف تحول شکل زندگی، دگرگونی ساختارهای اجتماعی و تحول اندیشه و دانش است. در واقع اسطوره نشانگر یک دگرگونی بنیادی در پویش بالارونده ذهن بشر است. اساطیر روایتی است که از طبیعت و ذهن انسانهای نخستین ریشه میگیرد و برآمدهٔ رابطه دوسویه این دوست. اسطوره ریشه تاریخی دارد؛ یعنی اگر از دید ساختاری به اسطورههای جوامع مختلف نگاه کنیم یک چیزهایی از آن جوامع را در روزگاران دور منعکس میکند. در آیینهایی انسان از گیاه خلق میشود؛ مثلاً در اوستا، انسانهای اولیه دو گیاه بودند به نامهای مشی و مشیانه؛ این اسطوره مخصوص زمانی است که انسان کشاورزی را میشناخته و در واقع رویش گیاه را میفهمد که تخم میرود زیر خاک، در میآید و رویش پیدا میشود و گیاهان ایجاد میشوند؛ بنابراین فکر میکند تشکیل انسان هم در آغاز مثل گیاه بودهاست. در آیینهایی انسان از گل ساخته میشود مثلاً در اساطیر مصر باستان حتی یکی از خدایان، آدم را از گل درست میکند و میبرد در کوره خورشید میپزد و آدم را بهوجود میآورد؛ یعنی در واقع سفالگری؛ یعنی این اسطوره مخصوص دوره سفالگری است. پس یک اسطوره برای دوره کشاورزی است و یکی برای سفالگری. این معنای تاریخی دارد. دیگر اینکه اسطوره روی هوا پیدا نمیشود، اسطوره در جامعه پیدا میشود، مردمی هستند که اسطوره را خلق میکنند، بنابراین اسطوره با آن مردم ارتباط دارد. وقتی با مردم ارتباط دارد یعنی با تاریخ ارتباط دارد، با جامعه ارتباط دارد بنابراین میتوان به اسطوره معنای تاریخی داد به شرطی که لوازم آن کار در اختیار باشد مثلاً نباید اسطوره را با تاریخ امروز تصویر کرد. یک اسطوره کهن باید جای تاریخی خودش را پیدا کند. بهطور خلاصه برای انواع اسطورهها تعاریف زیر موجود است: اسطوره واکنشی است از ناتوانی انسان در مقابله با درماندگیها و ضعف او دربرآوردن آرزوها و همچنین ترس از حوادث است. انسانها همواره در مقابل بسیاری از پدیدههای طبیعی ضعیف بودهاند (به خصوص درگذشته) بنابراین تنها راهی که همیشه آنان را امیدوار نگاه میداشته ساختن اسطورهها و خدایان و متوسل شدن به نیروی آنان بودهاست. البته در برخی از جوامع تعداد انگشت شماری از افراد به جای اکتفا به نیروی اساطیر و خدایان موهوم از نیروی تفکر خود استفاده کردند و به چاره اندیشی منطقی پیرامون پدیدهها پرداختند و علم را پایهریزی کرند، اگر بشر امروزه بدین سطح از تمدن و تکنولوژی رسیدهاست نتیجه شک کردن همین تعداد انگشت شمار (در ادوار مختلف تاریخی) در بنیانهای فکری جامعه و تلاش برای تغییر نگرش خود نسبت به محیط پیرامون بودهاست. اسطوره داستان و تجسمی از احساسات آدمیان است. تکرار این داستانها که در قالب آداب و رسوم سنتی و مراسمهای آیینی برگزار میشود به آدمیان واقعیت و حقانیت میبخشد؛ و در نهایت به او توهم بهترین موجود هستی بودن را میدهد. اسطوره نشانهای از عدم آگاهی بشر است. در گذشته انسان به پیروی از تخیل و کنجکاوی خود برای رویدادها علت و انگیزه میتراشیدو به این ترتیب، تخیل را با واقعیتها پیوند میداد در واقع تمامی اساطیر، افسانهها و ادیان بر پایه همین تخیلات زاده شدند. در یککلام اسطوره تلاشی برای بیان واقعیتهای پیرامونی با امور فراطبیعی است. انسان در تبیین پدیدههایی که به علتشان واقف نبوده، به تعبیرات فراطبیعی روی آورده و این دقیقاً زمانی است که هنوز دانش بشری توجیهکننده حوادث پیرامونی اش نیست. خاستگاهها نظریههای زیادی در مورد خاستگاههای دین وجود دارد. گِرِگ ام. اپستاین، کشیش رشتهٔ انسانیت در دانشگاه هاروارد، اظهار میدارد که لزوماً اکثر ادیان بزرگ دنیا مبتنی بر این اصل هستند که موجودات و نیروهای الهی میتوانند نشانهٔ عدالت در ماوراءالطبیعه باشند که در طبیعت قابل رؤیت نیستند. جیمز فریزر اسطورهشناس انگلیسی نوشتهاست همه ادیان در اصل، آیینهای باروری بودند که بر گرد پرستش و قربانی کردن و الوهیت خورشیدی متمرکز بودند که در زمان بهار با الههٔ زمین وصلت مینماید، این افسانه عصاره همهٔ اساطیر عالم است. کارکردهای دین بسیاری از کارهای امیل دورکیم بر کارکردهایی دین بر جامعه تأکید دارد. بینشهای دورکیم امروزه همچنان بر تفکرات جامعه شناختی در مورد کارکردهای دین تأثیر میگذارد. معنا و هدف دادن به زندگی درک بسیاری از مسائل در زندگی دشوار است. حتی در عصر بسیار علمی امروز، بسیاری از جنبههای مرگ و زندگی یک راز باقی ماندهاست و ایمان و اعتقادات مذهبی به بسیاری از مردم کمک میکند تا چیزهایی که علم نمیتواند پاسخگو باشد را درک کنند. روانشناسی آمریکایی، اریک اریکسون ابراز میکند که دین بهطور بالقوه میتواند پاسخها و دیدگاههای نهایی را در مورد مسائل دستنیافتنی زندگی ارائه دهد. تقویت وحدت و ثبات اجتماعی این یکی از مهمترین بینشهای امیل دورکیم بود. دین ثبات اجتماعی را حداقل از دو جهت تقویت میکند. اول، باورهای مشترکی را به مردم ارائه میدهد و بنابراین عامل مهمی در اجتماعی شدن است. دوم، عمل مشترک به دین، مانند عبادتگاهها، افراد را از نظر جسمی دور هم جمع میکند، ارتباطات و سایر تعاملات اجتماعی آنها را تسهیل میکند و در نتیجه پیوندهای اجتماعی آنها را تقویت میکند. عامل کنترل اجتماعی دین رفتارهای اخلاقی را به مردم میآموزد و بنابراین به آنها کمک میکند که چگونه اعضای خوب جامعه باشند در نتیجه نظم اجتماعی را تقویت میکند. در سنت یهودی-مسیحی، ده فرمان شاید معروفترین مجموعه قوانین برای رفتارهای اخلاقی باشد. هویت تأثیر دین بر شکلگیری هویت نیز ممکن است از تأثیر جامعه ناشی شود. اگر هنجارهای جامعه برای اکثر افراد جامعه الزامآور باشد، هویت دینی ممکن است نقش مهمی در شکلگیری هویت داشته باشد. قدرت پیوند نیز به دوره تحت پوشش بستگی دارد. به نظر میرسد که دین در قدیم در مقایسه با جامعه مدرن نیرومندتر بودهاست. در گذشته، بیشتر جوامع تمایل به مذهبی بودن داشتند. این بدان معناست که تأثیر دین بر هویت در چنین جوامعی قوی خواهد بود. این در تضاد با جامعه مدرنی است که دین هنوز نقش مهمی در آن ایفا میکند، اما در مقایسه با گذشته بسیار کمتر است. تأثیر دین در شکلگیری هویت در این نوع صورت ممکن است کمتر باشد. بهطور کلی، مذهب بسته به شرایط، گروههای تحت پوشش و دوره تحت پوشش، یک عامل کلیدی در شکلگیری هویت است. بهزیستی روانی و جسمی بیشتر ایمان و عمل دینی میتواند با ایجاد آسایش برای افراد در مواقع ناراحتی و افزایش تعامل اجتماعی آنها با دیگران در مکانهای عبادت، بهزیستی روانی را افزایش دهد. بسیاری از مطالعات نشان میدهند که افراد در هر سنی، نه فقط افراد مسن، اگر متدین باشند از زندگی خود شادتر و راضیتر هستند. ظاهراً دینداری سلامت جسمانی بهتری را نیز ارتقا میدهد و برخی مطالعات حتی نشان میدهند که افراد مذهبی تمایل بیشتری به زندگی نسبت به افرادی که مذهبی نیستند، دارند. بر اساس تحقیقی که در دسامبر ۲۰۱۰ در مجله بازنگری جامعهشناختی آمریکا منتشر شد، شادتر بودن افراد مذهبی نه به علت وابستگی به فرقه یا اعتقاد خاصی، بلکه از لذتهای اجتماعی ناشی از شرکت داشتن در خدمات منظم ناشی میشود. گردهم آمدن با دیگران در کلیسا، معبد یا کنیسه به مردم اجازه میدهد تا شبکههای اجتماعی، روابط نزدیکتر و در نهایت رضایت بیشتری از زندگی به دست بیاورند. بهبود افسردگی در زمینه مذهبی بهتر پیش میرود. طبق مقالهای که در سال ۱۹۹۸ در مجله آمریکایی روانپزشکی منتشر شد، بیماران مسنی که به دلیل مشکلات جسمی در بیمارستان بستری بودند و از افسردگی نیز رنج میبردند، اگر دین جزء ذاتی زندگی آنها بود، امکان بهبود آنان از مشکلات روحیشان بیشتر بود. دانشمندان در مجله روانشناسی بالینی در سال ۲۰۱۰ گزارش دادهاند که اعتقاد به خداوند مهربان پاسخ به درمان روانپزشکی در بیماران افسرده را بهبود میبخشد. به گفته پاتریشیا مورفی، محقق دانشگاه راش، این افزایش پاسخ و ایجاد احساس امید در بیمار، به دیگر عواملی که ممکن است به وسیله مذهب اعطا شود، ارتباطی ندارد. برانگیختن مردم جهت تغییرات مثبت اجتماعی دین چند دهه پیش در توسعه جنبش حقوق مدنی جنوب آمریکا نقش اساسی داشت. اعتقادات مذهبی مارتین لوتر کینگ و دیگر فعالان حقوق مدنی را برانگیخت تا جان خود را برای جداسازی مناطق جنوبی به خطر بیندازند. کلیساهای سیاهپوست در جنوب نیز به عنوان محیطی عمل میکردند که در آن جنبش حقوق مدنی جلساتی برگزار میکرد، اعضای جدید را جذب میکرد و پول جمعآوری میکرد. نابرابری و تعارض دین میتواند نابرابری اجتماعی و تعارض اجتماعی را نیز تقویت و ارتقا دهد. این دیدگاه تا حدی از کارل مارکس الهام گرفته شدهاست، او گفت که دین افیون تودهها است (مارکس، ۱۸۴۳). منظور او این بود که دین مانند مواد مخدر، مردم را از شرایط موجود خوشحال میکند. بسیاری از مردم بر این باورند که اگر رنج خود را تحمل کنند، در آخرت پاداش خواهند گرفت. دیدگاههای مذهبی آنها باعث میشود طبقه سرمایهدار را در فقر خود سرزنش نکنند و در نتیجه قیام نکنند. مارکس گفتهاست، به این دلایل، دین فقرا را به پذیرش سرنوشت خود سوق میدهد و به حفظ سیستم موجود نابرابری اجتماعی کمک میکند. نابرابری جنسیتی دین همچنین با ارائه کلیشههای منفی در مورد زنان و تقویت دیدگاههای سنتی در مورد تبعیت آنها از مردان، نابرابری جنسیتی را ارتقا میدهد. نظریهپردازان فمینیست ادعا میکنند که اگرچه زنان بهطور معمول کسانی هستند که کودکان را به دینداران تبدیل میکنند، اما بهطور سنتی قدرتهای بسیار کمی در ادیان داشتهاند. افزایش درگیری اجتماعی دین میتواند درگیری اجتماعی را ترویج دهد، و تاریخ جهان نشان میدهد که افراد و تمام جوامع و ملتها کاملاً آماده تعقیب، کشتن و جنگ بر سر اختلافات مذهبی هستند. افزایش حرمت نفس بسته به محل زندگی، ممکن است دین موجب شود انسان احساس بهتری نسبت به خود داشته باشد. بر اساس مطالعهای که در ژانویه ۲۰۱۲ انجام شدهاست، افرادی که مذهبی هستند از عزت نفس بالاتری برخوردار هستند و سازگاری روانی بهتری نسبت به افرادی که مذهبی نیستند، در آنها دیده میشود اما این مزیت مذهبی فقط برای افرادی است که در کشورهایی زندگی میکنند که دین آنها گسترده و مهم است. یافتههایی که در مجله فیزیولوژیکال ساینس گزارش شدهاست، نشان میدهد که مذهبی بودن یک فرد متدین در ترکیه موجب تقویت شادی در آن شخص میشود، اما در سوئد سکولار چنین مزیتی مشاهده نمیشود. افزایش باروری مرکز تحقیقات پیو نتایج یک نظرسنجی گسترده و ۳۵۰۰۰ نفری دربارهٔ وضعیت دین در آمریکا را در سال ۲۰۱۵ منتشر کرد. در این نظرسنجی تفاوت فاحش نرخ باروری بین اعضای سنتهای مختلف مذهبی به چشم میخورد. طبق دادههای مرکز تحقیقات پیو، یک مورمون میتواند انتظار داشته باشد که بهطور متوسط در طول زندگی خود ۳٫۴ نوزاد به دنیا آورد. یهودیان، کاتولیکها و بیشتر فرقههای پروتستانیسم دارای نرخ باروری بین ۲ تا ۲٫۵ هستند. در انتهای پایین طیف زادوولد، خداناباوران، با ۱٫۶ کودک و ندانمگراها، که میانگین کودکان آنها فقط ۱٫۳ کودک است قرار دارند. همچنین در این نظرسنجی روندهای دوگانه کاهش پایبندی به ادیان مسیحی و افزایش ظهور افراد بیدین نیز دیده میشود. بر اساس گزارش پیو، پیشبینی میشود سهم افرادی که اعتقاد خاصی ندارند در جمعیت آمریکای شمالی طی ۴۰ سال آینده افزایش یابد. اما سهم چنین افرادی در جمعیت جهان، تا حدی به دلیل نرخ پایین باروری کاهش یابد. طبقهبندی توسعهٔ دین فراخور فرهنگهای مختلف اشکال مختلفی به خود گرفتهاست. برخی ادیان تأکید را بر باورها قرار دادهاند در حالیکه ادیان دیگر بر اعمال تکیه دارند. برخی ادیان روی تجربیات دیداری، ایمان فردی تمرکز دارند در حالیکه دیگر ادیان فعالیتهای جمعی دینی را ارزشمندتر میدانند. برخی ادیان ادعا میکنند که جهانی هستند، باید به قانونها و جهانبینیشان اعتقاد داشته باشند، در حالی که ادیان دیگر فقط بهوسیلهٔ یک گروه کاملاً مشخص یا محدود فعالیتهای خود را انجام میدهند. در بسیاری از جاها دین با سازمانهای عمومی همچون آموزش و پرورش، بیمارستانها، خانواده، حکومت و سلسله مراتب سیاسی آمیخته شدهاست. برخی مطالعات آکادمیک که این موضوع را مورد مطالعه قرار دادهاند دین را به سه بخش تقسیم کردهاند: ادیان جهانی، یک اصطلاحی است که به فرهنگهای سرتاسری، باورهای ملی اشاره میکند: ادیان بومی، که به گروههای دینی فرهنگی خاص اشاره میکند و جنبشهای مذهبی جدید که به باورهای تازه توسعه یافته اشاره میکند. یک نظریهٔ پیشرفتهٔ آکادمیک دین، ساختارگرایی اجتماعی، میگوید که دین یک مفهوم جدیدی است که همهٔ اعمال معنوی و عبادی پیروانش را یک مدلی شبیه به ادیان ابراهیمی میداند که همانند یک سیستم منظمی به تفسیر واقعیت و دفاع از وجود انسانی کمک میکند، بنابراین دین، به عنوان یک مفهوم، برای فرهنگهای غیرغربی که بر پایهٔ چنین سیستمی بنا نهاده نشدهاند، یا برای سیستمهایی که ساختار سادهتری دارند به صورت نامناسب بکار برده شدهاست. شمار پیروان ادیان یافتن منبع رسمی و کاملاً موثق برای اظهار نظرهای دقیق در مورد شمار پیروان مذاهب در سراسر جهان بسیار سؤالبرانگیز و دشوار است. نه تنها روش پژوهش متفاوت است، بلکه بهطور قابل توجهی بسته به وضعیت کشورها بسیار متفاوت است، به عبارتی دیگر فقط از کشورهایی که در آنها آزادی مذاهب به معنای دقیق کلمه وجود دارد نسبتاً میتوان دادههای دقیق و مورد اطمینانی بهدستآورد. اما حتی در آنجا هم اختلافهای بالای آماری در دادههای مختلف مشاهده میشود. بهطور مثال بسته به اینکه منبع کسب آمار رجوع بهشمار اعضای یک تشکل دینی باشد یا مصاحبه مستقیم، نتایج آماری متفاوت است. رژیمهایی که آزادی مذاهب را محدود میکنند یا کشورهایی که رسماً خود را بیخدا مینامند، بهدست آوردن یک تصویر واقعی از دین را تقریباً غیرممکن میسازند. علاوه بر این، در ادیان و جوامع و فرهنگهای متفاوت، معیار دیندار بودن یا به عبارتی پیرو یک دین بهشمار آمدن در گوشه و کنار جهان متفاوت است و ناهمگون، بهطور مثال، مسیحیت در کشورهای آفریقایی با مسیحیت در بسیاری از کشورهای اسکاندیناوی متفاوت است. در آلمان آمار مسیحیان تنها به پرداخت کنندگان مالیات کلیساها محدود میشود، در عربستان سعودی حتی اگر کسی به هیچ وجه هیچگونه عقیدهٔ دینی نداشته باشد، همینکه شهروند عربستانی است جزء آمار شمرده میشود، نقص دیگر در صحت آمار ادیان میتواند از این موضوع ناشی شود که، کودکان و نوجوانانی که به دین والدین خود نسبت داده میشوند، نمیتوان گفت که همه لزوماً بهطور کامل خود را متعلق به آن آیین احساس میکنند. برخی کشورها با سیستمهای آماری شناخته شده و معتبر دادههای دقیق تری ارائه میدهند اما چون سیستمهای آمارگیری در کشورها متفاوت است از این رو نمیتوان به آسانی از مقایسهٔ دادهها هم کسب نتیجه کرد. شایان ذکر است که در این لیست قطعاً نام تمام ادیان موجود وجود ندارد و تنها بر طبق دو پایگاه دادهٔ ذکر شده، ادیان با بیشترین پیروان ذکر شدهاست. ادیان خاص دین یا اصطلاحاً «آسمانی» است یعنی پیامبر ی آمده و مدعی این است که هر چه آورده از طرف آنچه وی خدا مینامد سرچشمه گرفته یا «آسمانی» نیست یعنی حاصل افکار و عقاید یک انسان میباشد. ادیان لزوماً خدامحور نیستند ولی به نظر میرسد تمام ادیان معتقد به ماوراء طبیعت باشند. ابراهیمی از گستردهترین دینهای جهان میتوان از دینهای ابراهیمی نام برد. دینهای ابراهیمی که همه از یک ریشه و منطقهٔ خاور میانه سرچشمه میگیرند عبارتاند از اسلام، مسیحیت و یهودیت. دینهای بابی و بهائی نیز از این دسته و از ادیان نوین هستند. ادیان هندی هندوئیسم جین (دین) آیین بودایی ترواده مهایانه وجرهیانه آیین سیک آسیای شرقی آیین بودایی کنفوسیوسگرایی ادیان بومی: ادیان سنتی چینی شینتو بومی و محلی دین بومی شمنباوری آفریقایی سنتی ادیان سنتی آفریقایی ایرانی دینهای ایرانی یارسان مزدیسنا زروانی مهرپرستی مانویت یزدانیسم ایزدیان بهائیت بابیه صابئه جنبشهای مذهبی جدید جنبشهای نوپدید دینی بهائیت اکنکار اپیکوریسم شاهدان یهوه دروئید (امروزی) جهانگرایی توحیدگرا ویکا نقد دین مشکلات زیر با دین مرتبط در نظر گرفته میشود: تعارض با علم، محدود کردن آزادیها، توهم، ادعای داشتن حقیقت منحصر به فرد، ترس از مجازات، احساس گناه، تغییرناپذیری، ایجاد ترس، درگیریهای داخلی، غیر منطقی بودن، توجیه خشونت ، محدودیت حقوق زنان، قدیمی بودن، تداوم فرقه فرقه شدن، آزار و شکنجه، تعصب، رد دیدگاه گستردهتر، ساختارهای اجتماعی، آداب و رسوم عجیب، روابط تیره با پیروان مذاهب مختلف، ساختار دین، سرکوب کنجکاوی، استفاده از آن به عنوان ابزاری برای کنترل و پیچیدگی کنت لوسی استاد فلسفه و دین در دانشگاه نوادا عقیده دارد که مشکل اصلی ادیان در شیوهای است که اکثر مردم به دین خود میرسند، یعنی. به دست آوردن اعتقادات از طریق شخصیتهای مقتدر در دوران کودکی خود. اکثر اعضای گروههای مذهبی معتقدند که این عقاید همان چیزی است که در کودکی به آنها آموزش داده شدهاست. اگر کسی مسلمان است، به این دلیل است که مسلمان شدهاست. اگر یکی مورمون است، به این دلیل است که والدین مورمون بودند. اگر در خانوادهای کاتولیک، یهودی یا هندو بزرگ شوید، به احتمال زیاد شما عضوی از آن دین خواهید بود. البته این بهطور جهانی صادق نیست. گاهی افراد در بزرگسالی به باورهای مذهبی جدیدی دست مییابند اما وقتی این اتفاق میافتد، اغلب نتیجه تأثیر برخی افراد کاریزماتیک است. در نتیجه این حقیقت ذاتی یا درستی آموزهها نیست که باعث اعتقادات میشود، بلکه اعتقاد در نتیجهٔ اقتدار شخصی افراد با نفوذی است که کودک را بزرگ کرده یا آموزش دادهاند. بسیاری از بیخدایان بر این باور هستند که «برخلاف علم که رازهای ناگشوده را چالشی برای پاسخگویی مییابد، دین فقط ناشناختهها را تقدیس میکند». ولی این موضوع را دین یاران ادیان مختلف از جمله اسلام رد میکنند چون عقیده دارند مسئلهٔ لا ادریگری بسیار در میان آنها کم است و دلایل متعددی برای اثبات موضوعاتی که برای آنها تقدس قائلند بیان میکنند. برخی قائلند علت وجود ادیان کوشش دستهای از انسانها برای توجیه پدیدههایی که هنوز با عقل و خرد خود توضیحاتی برای آن نیافتهاند است. انسانها به منظور حفاظت از خود و همچنین به خاطر درجهای از نیاز، به مراسم، عادتها، دعاها، التماسها و قربانی کردنهایی رو میآورند که مجموعه آنها دین نامیده میشود. همچنین در تعبیری دیگر دین کوشش انسان برای تماس با «ماوراءالطبیعهای» است که بسیاری آن را فرضی میدانند. آلبرت اینشتین میگوید: «دانش تنها میتواند چیستی را معلوم دارد، اما نه آنچه را باید باشد و انواع قضاوتهای ارزشی خارج از قلمرو آن باقی خواهد ماند. از جهت دیگر دین تنها افکار و اعمال انسانی را ارزیابی میکند، دین نمیتواند معقولانه از حقایق و روابط بین آنها سخن گوید... اما اکنون قلمرو علم و دین کاملاً از یکدیگر جدا شدهاست، علیرغم اینکه بین آنها روابط دو جانبه و وابستگیهای قوی وجود دارد. هر چند ممکن است مذهب هدفها را مشخص سازد اما این علم است که به ما کمک میکند به این هدفها برسیم.» جستارهای وابسته دین سکولار فهرست نام آیینها آیینهای نوظهور سوءاستفاده دینی تعصب مذهبی دین نقیضه تاریخ ادیان ادیان ماقبل تاریخ پانویس منابع پیوند به بیرون دین سبک زندگی فرهنگ معنویت مقالههای موضوعات اصلی نقد دین


text: مراقبه یا درونپویی در اخلاق و عرفان اسلامی بخش مهمی از سیر و سلوک است که پس از توبه و مشارطه و پیش از محاسبه است. شیخ محمد بهاری دربارهٔ لفظ مراقبه میگوید: «مراقبه یعنی کشیک نفس را کشیدن که مبادا اعضا و جوارح را به خلاف وا دارد و عمر عزیز را که هر آنی از آن بیش از تمام دنیا و ما فیها قیمت دارد، ضایع بگرداند.» روزبهان در مَشرَب الارواح میگوید: «مردی از ابنمبارک پرسید: ای ابو عبدالرحمن مرا وصیتی کن. گفت: مراقب حق تعالی باش. آن مرد تفسیر این سخن را خواست،گفت: همیشه چنان باش که خدای را میبینی.» عطار نیشابوری در تذکرةالاولیاء در ذکر عبدالله مغربی میگوید: «و [عبدالله مغربی] گفت: فاضلترین اعمال عمارت اوقات است به مراقبات.» لفظ مراقبه مراقبه کلمهای عربی است که از ماده رقبه به معنی گردن و ورود گرفته شدهاست و برای که «انسان به هنگام نظارت و مواظبت از چیزی گردن میکشد، و اوضاع را زیر نظر میگیرد، این واژه بر معنی نظارت و مواظبت و تحقیق و زیر نظر گرفتن چیزی، اطلاق شدهاست.» منابع پیوند به بیرون مراقبه اسلام تشیع خود خودپروری خودشناسی شفای فراطبیعی عرفان اسلامی معنویت مقالههای نیازمند توجه متخصص دین واژهها و عبارتهای عربی فلسفه صوفی