text: پساب، فاضِلاب یا چِرکآب، به بازماندهها و دورریزیهای عمدتاً مایع محلی، شهری یا صنعتی گفته میشود. شیوه گردآوری و دورریزی آن در هر منطقه، بسته به آگاهی محلی نسبت به محیط زیست فرق میکند. سیستمهای فاضلاب برای جمعآوری آبهای سطحی یا فاضلابهای صنعتی در مجتمعهای بزرگ صنعتی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است، چون نفوذ سیالات به عمق خاک میتواند ضربهٔ جبرانناپذیری را به پایهها و تأسیسات زیرزمینی وارد نماید. فاضلاب شهری معمولاً فاضلاب ترکیبی یا فاضلاب بهداشتی را حمل کرده و آن را در یک تصفیه خانه، تصفیه میکند. فاضلاب تصفیه شده از طریق نهرهای فاضلاب تخلیه میشود. فاضلاب تولید شده در مناطقی که به سیستمهای فاضلاب متمرکز دسترسی ندارند بر سیستمهای فاضلاب در محل تکیه میکنند. این فاضلابها بهطور معمول یک گندانبار، زهکشی تخلیهٔ فاضلاب و یک بخش اختیاری تصفیه در محل دارند. پساب یا گندآب زیر مجموعهای از فاضلاب است که از مدفوع و ادرار تشکیل شدهاست اما اغلب به معنی هر نوع فاضلابی استفاده میشود. فاضلاب، شامل محصولات خانگی، شهری یا زبالههای مایع صنعتی و بیمارستانی است که معمولاً از طریق یک لوله یا فاضلاب (بهداشتی یا ترکیبی) و گاهی در یک مخزن فاضلاب دفع میشود. خوردگی، زنگزدگی و آلودگی خاک از مهمترین دلایل جمعآوری آب و فاضلابهای صنعتی است. لوله و اتصالات پلیاتیلن با خواص ضدخوردگی و مقاومت در برابر انواع مواد شیمیایی راه حل مناسبی برای جمعآوری و انتقال سیالات فاضلابی است. سیستم فاضلاب یک زیرساخت شامل لولهها، پمپها، غربال، کانالها و... است، که برای انتقال فاضلاب از منشأ خود به نقطهای برای تصفیه یا دفع نهایی استفاده میشود. به غیر از گندانبار که تصفیه در محل انجام داده میشود، انواع دیگری از تصفیهٔ فاضلاب نیز وجود دارد. مجرای فاضلاب، سامانهٔ جابهجایی زیرزمینی پساب و فاضلاب برای دفع بهداشتی و ایمن یا تصفیه است. منشأ منشأ فاضلاب میتواند موارد زیر باشد (متنهای داخل پرانتز نشاندهنده اجزایی است که به احتمال زیاد جزو آلایندهها هستند): فاضلاب انسانی (مدفوع، دستمال توالت استفاده شده، ادرار یا دیگر مایعاتی که از بدن خارج میشوند)، به عنوان آب سیاه شناخته میشود، معمولاً از روشویی یا دستشویی خارج میشود. چاه توالت تخلیهٔ گندانبار تخلیهٔ کارخانههای تصفیه فاضلاب آب مورد استفاده در شستشو (شستشوی شخصی، لباس، کف زمین، ظرفها و غیره) که به عنوان پساب شناخته میشود. بارش باران جمعآوری شده در پشت بام، حیاط، جدولها و غیره. (بهطور کلی بدون وجود روغن یا سوخت) آب زیرزمینی نفوذ کرده به فاضلاب مازاد مایعات تولید شده از منابع خانگی (نوشیدنیها، روغن پختوپز، آفتکشها، روغن موتور، رنگ، مایعات تمیزکننده و غیره) آب جاریشده از راهها، سقفها، پیادهروها/ سنگفرشها (ترکیبشده با روغنها، مدفوع حیوانات، زباله، گازوئیل/ بنزین، سوخت دیزل یا لاستیکهای باقیمانده، پسماندهٔ صابون، مواد فلزیِ خارجشده از اگزوز وسایل نقلیه نفوذ آب دریا (با حجم بالایی از نمک و میکروب) نفوذ مستقیم آب رودخانه (با حجم بالایی از جانداران ریز زنده) ورود مستقیم مایعات ساخت انسان (دفع غیرقانونی از آفتکشها، روغنهای استفاده شده و غیره) زهکشیهای بزرگراه (روغن، مواد ضدیخ، باقیمانده لاستیکها) موارد حمل شده با طوفان (تقریباً همه چیز از جمله اتومبیلها، چرخهای دستی خرید، درختان، گاو و غیره) آب سیاه (آبهای سطحی آلوده به فاضلاب) زبالههای صنعتی زهکشیهای سایتهای صنعتی (گل و لای، شن و ماسه، مواد قلیایی، روغن، باقیماندههای شیمیایی) آبهای خنککنندهٔ صنعتی (زیستکش، گرما، لجنها، گل و لای) آبهای فرایندهای صنعتی زبالههای زیستفروسایی یا آلی، شامل فاضلابهای کشتارگاهها، کارخانههای لبنیات و بستنی. زبالههای آلی یا زیست تخریبناپذیر / سخت تخریب پذیر (داروهای شیمیایی یا آفتکشها) زبالههای با پیاچ بالا یا پایین (تولیدات اسیدی / قلیایی، آبکاری فلزات) زبالههای سمی (آبکاری فلزات، تولید سیانید، تولیدات آفتکشها و غیره) مواد جامد و نامیزهها (تولیدات کاغذ، مواد غذایی، روانکنندهها و تولید روغن هیدرولیک و غیره) زهکشیهای کشاورزی، مستقیم و پراکنده شکستگیهای هیدرولیکی آب تولید شده از نفت و گاز طبیعی ترکیبات فاضلاب ترکیبات فاضلاب تنوع گستردهای دارد. موارد زیر فهرستی از ترکیباتی است که ممکن است در آن وجود داشته باشند: آب (بیش از ۹۵ درصد) که اغلب هنگام استفاده از سیفون توالت برای حمل زباله به فاضلاب اضافه میشود. بیمارگرها شامل باکتریها، ویروسها، پریونها و کرمهای انگلی باکتریهای غیر بیماریزا ذرات آلی مثل مدفوع، مو، مواد غذایی، استفراغ، الیاف کاغذی، مواد گیاهی، گیاخاک و غیره. مواد محلول آلی مثل ادرار، قندهای میوهها، پروتئینهای محلول، داروها، مواد مخدر و غیره. ذرات معدنی مثل ماسه، ماسهسنگ، ذرات فلزی، سرامیک و غیره. مواد محلول معدنی مثل آمونیاک، نمک – جاده، نمک – دریا، سیانید، هیدروژن سولفید، تیوسیانات، تیوسولفات و غیره. جانوران مثل تکیاختگان، حشرات، بندپایان، ماهیهای کوچک و غیره. مواد جامد بزرگ مثل نوار بهداشتی، پوشک، کاندوم، سوزن، اسباببازی کودکان، جانوران و گیاهان مرده و غیره. گاز مثل سولفید هیدروژن، دیاکسید کربن، متان و غیره. نامیزهها مثل رنگ، چسب، سس مایونز، رنگ مو، روغنهای امولسیون و غیره. زهرابه مثل آفتکشها، سمها، علفکشها و غیره. داروهای شیمیایی و هورمونی انواع فاضلاب اصولاً فاضلابها برای تصفیهٔ فاضلاب شهری به سه دستهٔ زیر دستهبندی میشوند که به ترتیب عبارتاند از: فاضلاب خانگی (شهری) فاضلاب صنعتی فاضلاب سطحی (آبهای سطحی) فاضلاب کشاورزی فاضلاب شهری فاضلابهای خانگی عموماً از دستشویی، توالت، حمام، ماشین لباسشویی و ظرفشویی حاصل میشود. لازم است ذکر شود آنچه از آن تحت عنوان فاضلاب خانگی یاد میشود حاصل مجموع تمام فاضلابهای شهری مانند مغازهها، رستوران و غیره است. رنگ فاضلاب شهری بیانگر عمر فاضلاب است بهطوریکه فاضلاب تازه دارای رنگ خاکستری و فاضلاب مانده دارای رنگ تیره و سیاه است. فاضلاب صنعتی در تصفیهٔ فاضلاب شهری این فاضلابها از مراکز صنعتی مانند کارخانهها یا کارگاهها حاصل میشوند. این فاضلابها بسته به نوع بخش صنعتی ممکن است شامل مواد خطرناک مانند سرب، جیوه، مواد اسیدی و.... باشند. این فاضلابها هرگز نباید با فاضلابهای شهری ترکیب شوند. عموماً تصفیهٔ این فاضلابها به تخصص و هزینهٔ بالا نیازمند است. فاضلاب کشاورزی این فاضلاب عموماً شامل سموم و ضدآفتها است. همچنین به دلیل تماس آب با کودهای شیمیایی عموماً این پسابها آلوده به مواد شیمیایی هستند. منشأ این فاضلاب زمینهای کشاورزی و باغات است. فاضلاب سطحی در تصفیهٔ فاضلاب شهری فاضلابهای سطحی ناشی از بارندگی، ذوب شدن برف و موارد مشابه است. این فاضلابها با فاضلابهای شهری ترکیب شده و سپس به سمت تصفیهخانه هدایت میشوند. این فاضلابها در مسیر خود با زبالهها، آلایندههای هوا و مواد معدنی زمین در تماس هستند. در جنوب شهر تهران ممکن است این فاضلابها به دلیل در تماس بودن با آلایندههای هوا بهشدت آلوده باشند شاخصهای کیفیت فاضلاب هر مادهٔ قابل اکسایش و کاهش در آبراههای طبیعی یا فاضلابهای صنعتی میتواند با فرایندهای بیوشیمیایی (میکروبی) یا شیمیایی اکسید شود. در نتیجه میزان اکسیژن در آب کاهش خواهد یافت. اساساً، واکنش اکسیداسیون بیوشیمیایی به شرح زیر است: Oxidizable material + bacteria + nutrient + O2 → CO2 + H2O + oxidized inorganics such as NO3- or SO4— مصرف اکسیژن با کاهش مواد شیمیایی از جمله سولفید و نیتریت به شرح زیر است: Oxidizable material +--S-- + 2 O2 → SO4- Oxidizable material +NO2- + 1⁄2 O2 → NO3- از آنجایی که همهٔ آبراههای طبیعی شامل باکتری و مواد مغذی هستند، تقریباً هر نوع ترکیب زائدی که وارد این آبراهها میشود واکنشهای بیوشیمیایی را آغاز میکند. (همانگونه که در بالا گفته شد). این نوع واکنشهای بیوشیمیایی که در آزمایشگاهها اندازهگیری میشوند اکسیژن مورد نیاز بیولوژیکی نامیده میشوند (BOD). این مواد شیمیایی مسئول شکستن اکسیدکنندههای قوی هستند، این واکنشهای شیمیایی که در آزمایشگاه انجام میشوند اکسیژن مورد نیاز شیمیایی نامیده میشوند (COD). هر دو آزمایشهای BOD و COD برای اندازهگیری ارتباط اثر کاهش اکسیژن حاصل از آلایندههای فاضلابی هستند. تأثیر هر دو آزمایش بهطور گستردهای در اندازهگیری اثر آلایندهها به اثبات رسیدهاست. آزمایش BOD برای اندازهگیری اکسیژن مورد نیاز برای آلایندههای زیستتجزیهپذیر است، درحالیکه آزمایش COD برای اندازهگیری اکسیژن مورد نیاز برای آلایندههای اکسیدشونده است. اصطلاح BOD پنج - روزه مقدار اکسیژن مصرفشده توسط اکسیداسیون بیوشیمیایی مواد تشکیلدهندهٔ فاضلاب را در دورهٔ ۵ روزه اندازهگیری میکند. مقدار کل اکسیژن مصرفی در زمان واکنشهای بیوشیمیایی که تا پایان آن مصرف میشود BOD نهایی نامیده میشود. از آنجایی که BOD نهایی زمانبر است، BOD پنج - روزه به عنوان واحد اندازهگیری ارتباط اثرات آلودگی، تقریباً بهطور جهانی تصویب شدهاست. همچنین آزمایشهای COD مختلف زیادی وجود دارند که COD چهار-روزه از همه معمولتر است. هیچ ارتباط کلی بین BOD پنجروزه و BOD نهایی وجود ندارد. همچنین هیچ ارتباط کلی بین BOD و COD نیز وجود ندارد. ممکن است که بتوان این نوع ارتباط را در یک جریان خاص از فاضلاب برای آلایندههای خاص تعمیم داد اما این نوع ارتباط برای آلایندههای دیگر پساب در یک جریان دیگر از فاضلاب قابل استفاده نخواهد بود. چرا که ترکیبات هر جریان فاضلابی متفاوت است. به عنوان مثال آب رویی متشکل از محلولهای قندهای ساده که میتوانند از یک شیرینیفروشی خارج شوند احتمالاً ترکیبات آلی دارند که خیلی سریع از بین میروند. در این صورت، BOD پنج-روزه و BOD نهایی بسیار مشابه خواهند بود و بعد از ۵ روز مواد آلی بسیار کمی وجود خواهد داشت. با این حال، آب روی نهایی یک تصفیهخانه که در یک منطقهٔ بزرگ صنعتی کار میکند ممکن است تخلیهٔ BOD نهایی بسیار بیشتر از BOD پنج روزه داشته باشد چراکه بیشتر این موادی که به راحتی از بین میروند ممکن است طی مراحل تصفیهٔ فاضلاب حذف شده باشند و در بیشتر فرایندهای صنعتی، مولکولهای آلی خیلی سخت از بین میروند. تستهای آزمایشگاهی برای تعیین میزان بالای اکسیژن مورد نیاز در بسیاری از متون استاندارد، دقیق هستند. نسخهٔ آمریکایی آن «روشهای استاندارد برای آزمایشهای آب و فاضلاب» است. دفع فاضلاب در بعضی از مناطق شهری، فاضلابهای بهداشتی و فاضلابی که از خیابانها به دلیل بارش باران یا طوفانها جاری میشود جداگانه منتقل میشوند. دسترسی به هر کدام از اینها از یک منهول امکانپذیر است. در طول بارشهای شدید ممکن است فاضلابهای بهداشتی سرریز کنند و به محیط زیست جاری شوند. این مورد میتواند تهدید جدی برای بهداشت عمومی و محیط زیست باشد. فاضلابها میتوانند مستقیماً به داخل یک حوضهٔ آبریز بزرگ با تصفیهٔ کم یا بدون تصفیه وارد شوند. فاضلاب بدون تصفیه میتواند تأثیر جدی روی کیفیت محیط زیست و سلامت مردم بگذارد. بیمارگرها میتوانند باعث بسیاری از بیماریها شوند. مواد شیمیایی حتی در مقدار کم نیز خطراتی جدی ایجاد میکنند و در دراز مدت در بافتهای بدن انسان و جانوران تجمع مییابند. تصفیه روشهای بسیاری برای تصفیهٔ فاضلاب از انواع مواد تشکیلدهندهٔ آن وجود دارد. دو روش اصلی موارد زیر هستند: استفاده از زبالههای آب به عنوان منبع (مثل ساختن تالاب) یا تأکید آنها بر آلودگی (مثل انواع کارخانههای تصفیهکنندهٔ امروزی). بیشتر فاضلابها در مقیاس صنعتی پرانرژی در تصفیه خانههای فاضلاب (WWTPs) تصفیه میشوند که شامل مراحل تصفیه فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی میباشند. به هر حال، استفاده از گندانبار و دیگر امکانات فاضلابی در محل (OSSF)، به صورت گسترده در مناطق روستایی وجود دارند بهطوریکه بالای ۲۰ درصد از خانهها را در ایالات متحده ساپورت میکنند. مهمترین سیستمل تصفیه هوازی، فرایند لجن فعال است، اساس آن نگهداری و چرخش توده مخلوط تشکیل شده از میکرو ارگانیسمهایی است که توانایآی جذب و جذب سطحی مواد آلی درون فاضلاب را دارند. فرایندهای تصفیه بیهوازی فاضلاب (UASB , EGSB) بهطور گستردهای در تصفیه فاضلاب صنعتی و لجنهای بیولوژیکی استفاده میشوند. بعضی فاضلابها خطرات بالایی برای استفاده دوباره آب دارند. برای اکثر فاضلابها روشهای زیستمحیطی با استفاده از سیستمهای نی زار استفاده میشود، مثل تالابهای ساخته شده. قسمت سوم تصفیهها استفاده بیشتری دارند و عمومیترین تکنولوژی مورد استفاده، میکروفیلتراسیون یا غشای مصنوعی میباشند. بعد از فیلتراسیون غشایی، فاضلاب تصفیه شده غیرقابل تشخیص از آب طبیعی قابل نوشیدن (بدون مواد معدنی) باشد. نیترات با روشهای طبیعی در تالاب از فاضلاب خارج میشود اما همچنان نیتروژن دهی میکروبی وجود دارد، مقدار کمی متانول توسط باکتریهای کربنی اضافه میشود. تصفیه خانههای اوزونی نیز محبوبیت رو به رشدی دارند و از ژنراتور اوزون استفاده میکنند به این صورت که آلودگیهای آب را مثل حبابهای اوزونی از مخزن خارج میکنند اما انرژی فشرده میشود. دفع فاضلاب از یک کارخانهٔ صنعتی سخت و هزینهبر میباشد. پالایشگاههای نفت، کارخانههای شیمیایی و پتروشیمی در محل خود امکاناتی دارند تا فاضلابشان را تصفیه کنند؛ بنابراین، غلظت آلایندهها در فاضلاب تصفیهشدهٔ آنها مطابق با مقررات محلی یا ملی در مورد دفع فاضلاب در کارخانهها یا داخل رودخانه، دریاچه یا اقیانوس میباشد. تالابهای ساختهشده موارد استفاده زیادی دارند چراکه کیفیت بالا داشته و تصفیه را در همان مکان انجام میدهند. دیگر فرایندهای صنعتی که فاضلاب زیادی تولید میکنند صنعت کاغذ و خمیرکاغذ میباشد که نگرانیهای زیستمحیطی را ایجاد کردهاند، در نتیجه، آب مورداستفادهشان در کارخانه قبل از دفع پاکسازی میشود. استفاده مجدد فاضلاب تصفیه شده میتواند دوباره به عنوان آب آشامیدنی، در صنعت (برج خنککننده)، شارژ مجدد سفرههای آب، در کشاورزی و توان بخشی اکوسیستم طبیعی (زمینهای باتلاقی فلوریدا)، استفاده شود. پکیج تصفیه فاضلاب بهداشتی در سالهای اخیراً با توجه به رشد روزافزون مواد آلی و آلاینده رها شده در محیط از طریق جوامع انسانی لزوم استفاده از پکیجهای تصفیه فاضلاب اهمیت بالایی پیدا کردهاست. پکیج تصفیه فاضلاب بهداشتی که با بدنه معمولاً فولادی (با جنس پلاستیک فشرده یا کامپوزیت) ساخته میشود، یک مجموعه از قبل ساخته شده میباشد که بعد از انتقال به محل استفاده، سریعاً آماده استفاده میشود. و خروجی آن شامل آب زلال، بدون رنگ و بو میباشد. یکی از پراهمیتترین تجهیزات تصفیه فاضلاب که میتواند فاضلاب تولید شده در محلهای روستایی و مسکونی یا جوامع کوچک انسانی و شهری استفاده شود پکیجهای تصفیه فاضلاب بهداشتی میباشد. استفاده از فاضلاب تصفیه نشده در کشاورزی حدود ۹۰ درصد فاضلاب تولید شده در سطح جهان تصفیه نشده باقی میماند و باعث آلودگی گستردهٔ آب بهخصوص در کشورهای کمدرآمد میشود. استفاده از فاضلاب تصفیه نشده برای آبیاری زمینهای کشاورزی رو به افزایش است. شهرها، محصولات تازهٔ پرسود خود را برای جذب کشاورزان به فروشگاهها عرضه میکنند. درحالی که بخش کشاورزی برای افزایش منابع آبی خود با صنعت و شهروندان در رقابت است اغلب هیچ جایگزینی برای کشاورزان وجود ندارد که از آب آلوده شده با فاضلاب شهری مستقیماً برای آبیاری محصولات خود استفاده نکنند. خطرات بهداشتی آبیاری با آب آلوده خطرات بهداشتی قابل توجهی در استفاده از این نوع آب وجود دارد. فاضلابهای شهری میتوانند شامل مخلوطی از آلودگیهای بیولوژیکی و شیمیایی باشند. در کشورهای کمدرآمد، اغلب سطح بالایی از پاتوژن در فضولات وجود دارد، درحالیکه در کشورهای در حال توسعه که صنعت از مقررات زیستمحیطی پیشی میگیرد خطرات ناشی از مواد شیمیایی آلی و غیرآلی در حال افزایش است. سازمان بهداشت جهانی، در همکاری با سازمان غذا و کشاورزی سازمان ملل متحد (FAO) و برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) دستورالعملهایی را برای استفادهٔ ایمن از فاضلابها نوشتهاست. مؤسسهٔ بینالمللی مدیریت آب که در هند، پاکستان، ویتنام، غنا، اتیوپی، مکزیک و دیگر کشورها در حال کار است پروژههای مختلفی را با هدف بررسی و کاهش خطرات ناشی از آبیاری فاضلابی انجام میدهد. آنها خواستار یک رویکرد چند مانعی برای استفاده از فاضلاب و تشویق کشاورزان برای اتخاذ رفتارهای با خطر کمتر، هستند. این رویکردها شامل متوقف کردن آبیاری، چند روز قبل از برداشت محصول به منظور از بین رفتن پاتوژنها در برابر نور خورشید، جلوگیری از آلوده شدن سبزیجات برگی که بهطور خام مصرف میشوند با دقت در آب دادن به آنها، ضدعفونی کردن سبزیجات یا خشک کردن لجن مدفوع انسانی پیش از استفاده به عنوان کود، میباشند. قانونگذاری اتحادیهٔ اروپا دستور شورای EEC/271/91 در مورد تصفیهٔ فاضلاب شهری در تاریخ ۲۱ مه ۱۹۹۱ توسط دستور کمیسیون EC/15/98 اصلاح و بهروزرسانی شدهاست. تصمیم کمیسیون EEC/481/93 دستورالعملی را که کشورهای عضو باید در کمیسیون دولت اجرا کنند را تعریف میکند. ایالات متحده قانون آب پاک اولین قانون فدرال در ایالت متحده برای حاکمیت بر آلودگی آب است. جستارهای وابسته فاضلابزدایی تصفیهٔ فاضلاب همهگیرشناسی فاضلاب بنیان منابع پیوند به بیرون آلودگی آب بومشناسی آبی زیستبومها گندآب مجموعهنمایهها مهندسی شیمی مهندسی محیط زیست واژگان فنی هضم بیهوازی


source: wikipedia

text: پهلوی یا فهلوی واژهای در پارسی میانه برای اشاره به موضوعهای گوناگونی چون خط، زبان، دوره و طبقه است. همچنین پهلوی (نام خانوادگی) یک نام خانوادگی است. این واژه همچنین ممکن است در اشاره به یکی از موارد زیر باشد: فهلوی عربیشده «پهلویک»، واژهای در پارسی میانه برای اشاره به موضوعهای گوناگونی چون خط، زبان، دوره و طبقه دودمان پهلوی، نام آخرین سلسله پادشاهی ایران زبان پهلوی یا پهلوی ساسانی یا زبان پارسی میانه زبان پهلوی اشکانی یا زبان پارتی خط پهلوی، خط رسمی ایران در دوران ساسانیان پهلوی به معنی منسوب به پهله، از شهرهای استان ایلام در ایران خیابان پهلوی، نام پیشین خیابان ولیعصر بندر پهلوی نام پیشین بندر انزلی جستارهای وابسته پهلوی (نام خانوادگی) فهلویات صفحههای ابهامزدایی نام خانوادگی نامهای خانوادگی زبانهای ایرانی


text: یادگار زریران یا ایاتکار زریران، رسالهٔ حماسی و مذهبی کوتاهی است در اصل به زبان پارتی و ظاهراً نثر توأم با شعر بودهاست چون در خلال آن، واژگان، ترکیبات و ساختارهای پارتی را میتوان دید؛ اما به صورت کنونیِ آن به خط و زبان پارسیگ است. این متن که در سال ۵۰۰ میلادی یا کمی دیرتر نوشته شدهاست، قدیمیترین داستان پهلوانی است که به زبانهای ایرانی برای ما باقیماندهاست. متن دارای ۱۱۴ بند متن اصلی و ۷ بند پایاننوشت است که صفحات ۱ تا ۱۷ مجموعهٔ متون پهلوی را به خود اختصاص دادهاست. این متن در بعضی از دستنویسها «شاهنامهٔ گشتاسپ» نیز نامیده شدهاست. اگر چه یادگار زریران اثری از ادبیات دورهٔ ساسانی است، اما اصل آن به زمان اشکانی میرسد. به دو دلیل: یکی اینکه برخلاف سایر متون پهلوی که در آنها معمولاً به اوضاع زمان ساسانی و اوایل دورهٔ اسلامی اشاره شده و از شخصیتهای آن زمان نام رفتهاست، متن در این مورد سکوت کردهاست. دلیل دیگر وجود تعداد زیادی از کلمات پارتی در آن است. نکتهٔ دیگر وجود نام رستم دستان در این متن پارتی است. در واقع این قدیمیترین متنیست که نام پهلوان بزرگ روایت ملی ایران را در خود حفظ کردهاست. این از یک طرف قدمت افسانهٔ رستم را تا زمان اشکانی بالا میبرد و از طرف دیگر مدرکی است در تأیید این نظر که نه تنها روایات حماسی مربوط به رستم و خاندان او از روایات ملی زمان اشکانی است، بلکه شخصیتهای تاریخی و افسانهای زمان اشکانی در شاهنامه حفظ شدهاند، اما به بخش کیانیان از این کتاب منتقل شدهاند. به نظر میرسد که یادگار زریران در اصل اثری نمایشی بودهاست که به وسیلهٔ گوسانها به اجرا درمیآمدهاست. سبک نگارش نخستین بار نولدکه موضوع منظوم یا منثور بودن یادگار زریران را مطرح کرد. او پس از ذکر این نکته که بیان واقعی و زندهٔ الفاظ پهلوی از پس خط نارسای آن بر ما شناخته نیست، میگوید که در این مورد نمیتوان نظری قطعی داد. بعد با اشاره به ناهمسانی اجزای برخی جملات، از نظر کوتاهی و بلندی، احتمال میدهد که این متن منثور بوده و ایرانیان، در گذشتههای دور، تنها روایات حماسی منثور داشتند. محمدتقی بهار جملهبندی قسمتهایی از یادگار زریران را مطابق قواعد معمول نثر پهلوی نمیبیند و از اینرو بر این عقیده است که این قسمتها، یعنی جملات خطابی، در اصل منظوم بوده و کل اثر را آمیختهای میداند از نظم و نثر که بر اثر مرور زمان، عبارات آن دچار اغتشاش شده و شکل اصلی خود را از دست دادهاست. بارتولومه با بررسی بند ۸۴ از یادگار زریران دربارهٔ سه سطر نخستین مویه بستور، پسر زریر بر پیکر بیجان پدر مینویسد: به سبب قدرت تکاندهنده و شورانگیزش که در سراسر ادبیات پهلوی کتابی نظیرش یافت نمیشود، از آوازی برگرفته شده یا از شعری حماسی. موضوع یادگار زریران پس از اینکه گشتاسپ و خاندان او به آیین مزداپرستی میگروند، ارجاسپ شاه خیونها در نامهای که به گشتاسپ مینویسد از او میخواهد که یا دست از دین نو بردارد یا آمادهٔ جنگ شود. چون گشتاسپ در دادن پاسخ به ارجاسپ دودلی نشان میدهد، زریر برادر او، پاسخِ نامه را بیباکانه میدهد و با ارجاسب قرار جنگ میگذارد و سالاری سپاه ایران را بهدست میگیرد. پیش از آغاز جنگ جاماسب در پیشبینی خود کشته شدن زریر و شاهزادگان ایران را در نبرد تنبهتن با دشمن به گشتاسپ خبر میدهد. گشتاسپ با شنیدن آن میخواهد از شرکت آنان در جنگ جلوگیری کند. جاماسپ به گشتاسب میگوید که در این صورت چه کسی میتواند از هجوم دشمن جلوگیری کند و چون او را از پیروزی نهایی ایران در جنگ آگاه میکند، گشتاسپ خشنود میشود. با تأکید بر وفاداری خود به دین مزداپرستی به تماشای جنگ مینشیند. پس از کشته شدن زریر، کسی آمادگی برای نبرد تنبهتن با ویدرفش جادو، کُشندهٔ زریر را در خود نمیبیند، مگر بستور پسر زریر. با آنکه او خردسال است، گشتاسپ به پیروی از اندرز جاماسب، بر او آفرینی میخواند و به او تیری میدهد. بستور، در نبرد تنبهتن با ویدرفش جادو، با آن تیر وی را میکشد. پس از او گرامیکرد (پسر جاماسب) و اسفندیار (پسر گشتاسپ) ایرانیان را در جنگ با دشمن به پیروزی میرسانند. مطالب این اثر از متنی اوستایی گرفته شدهاست که امروز اصل آن در دسترس نیست. اما بخشهایی از آن در ضمن سرگذشت زرتشت در کتاب هفتم دینکرد آمدهاست. شرح جنگهای گشتاسب و ارجاسب را دقیقی به نظم کشیده و فردوسی آنها را عیناً نقل کردهاست. در مواردی مطالب این منظومه با یادگار زریران قابل انطباق است. آثار بعد از اسلام در نیمهٔ نخست سدهٔ چهارم، دقیقی داستان یادگار زریران را از نثر به نظم درآورده است که در شاهنامهٔ فردوسی نیز آمدهاست. شعر دقیقی در عین نزدیکی کاملاً با متن داستان یکسان نیست. از سدهٔ چهارم تا ششم هجری نیز تنها در «غرر اخبار ملوک الفرس» اثر ثعالبی از این داستان یاد شدهاست. برخی دیگر از مورخان تنها به نبرد ارجاسب و گشتاسپ اشاره میکنند. ردّ پای سوگنامهٔ داستان زریران را در کتابهای مقتل هم (که به بازگویی داستان کربلا میپردازد) دیده میشوند. در شاهنامه، گرامیکرد (گرامی کردار)، پسر جاماسب، در حین نبرد، دستهایش قطع میشود و درفش (پرچم) را به دندان میگیرد که روایت کتب مقتل از دستهای قطعشدهٔ عباس بن علی و گرفتن مشک آب توسط او تداعی میشود. رفتار شمر در داستان کربلا، هم بی شباهت به بیدرفش جادو در یادگار زریران، نیست. بهنظر میآید که بعید نباشد روایتهای حماسی-دینی این سوگنامه، در مایهور ساختنِ ذهنِ تعزیهخوانان و نویسندگانِ کتابهایِ روضة الشهدا و تصویرگران تراژدی کربلا مؤثر افتاده باشد. چاپها و ترجمه متن این رساله در مجموعهٔ متون پهلوی جاماسپ آسانا به چاپ رسیدهاست. این رساله توسط محمدتقی بهار، مهرداد بهار، سعید عریان، بیژن غیبی، یحیی ماهیار نوابی و ژاله آموزگار وسهند آقاییبه فارسی ترجمه شدهاست. پانویس منابع کتاب مجله پیوند به بیرون ترجمه انگلیسی یادگار زریران یادگار زریران در دانشنامه ایرانیکا ادبیات فارسی میانه اسطورهشناسی ایرانی تاریخ مزدیسنا حماسههای فارسی حماسههای ملی ایران متون زرتشتی


text: شاپورگان کتابی نوشته شده به زبان پارسی میانه (پهلوی) بوده است، که توسط مانی نوشته شده و او آن را به شاهنشاه ساسانی، شاپور یکم پیشکش کرد. در شاپورگان آفرینش زمین و جهان مادی و پا گرفتن اهریمن و جهان فروغمند و درخت فروغمند و رویدادهای پایان جهان بازنمود شدهاست. تا سده چهارم هجری هم بخشهایی از آن در دست بودهاست اما از میان رفت و بعدها در بخشهای تکه تکهای از آن در بیابان تورفان (در سین کیانگ در غرب چین) در زیر شنهای کویر بازیافته شد. شاپورگان از سوی بانو نوشین عمرانی در ایران به چاپ رسیدهاست. در ویرایش این اثر، از متن چاپ شده «شاپورگان» به کوشش «مکنزی» (استاد زبانهای ایرانی در دانشگاه لندن) و بخشهای به چاپ رسیده از سوی «مری بویس» - در آکتا ایرانیکا- بهرهگیری شدهاست. «درهر زمانی انبیا حکمت و حقیقت را از جانب خداوند به مردم عرضه کردهاند؛ گاهی در هند بهوسیله پیامبری به نام بودا و گاهی در ایران بهواسطهٔ زردشت و گاهی در مغرب زمین به وسیله عیسی و عاقبت من که مانی پیامبر خدای حق هستم و مامور نشر حقایق در سرزمین بابل گشتهام» منابع ادبیات فارسی میانه شاپور یکم کتابهای سده ۳ (میلادی) واژهها و عبارتهای فارسی متون در سریانی


text: درخت آسوری یا درخت آسوریگ کتابی است منظوم در هشتصد واژه به وزنِ هجایی که به زبان پارتی یا پهلوی اشکانی و خط پهلوی کتابی نوشته شده و از معدود متنهای غیردینی است که از زبان پارتی (آمیخته به پارسی میانه) برجای ماندهاست. گویا متن اصلیِ کتاب به زبانِ پهلوی اشکانی و به صورت شفاهی روایت میشده و سپس در عهد ساسانی نگارش یافتهاست. در این داستان شاهد گفتمان درخت آسوری (درخت آسورستانی، درخت نخل) و بز هستیم که هر یک از این دو در ضمن برشمردن فوائد خود، بر دیگری فخر میکند و در فرجام به برتری بز میانجامد. شاید بتوان بز را نماینده دین زرتشت و درخت آسوریک را نماینده دین چندگونهپرستی آسور دانست. درخور نگرش است که در آیین دینی آسوریان درختی خشک به کار میرفته که آن را با زر و زیور ساختگی میآراستند. بیپروا و خشن بودن بز را هم در گفتگو میتوان دلیل بر برتری اجتماعی مزداپرستان دانست. آسورستان یکی از استانهای ایران بود که اکنون عراق مرکزی را تشکیل میدهد. نظریه دیگری هم هست که در آن، نخل را نماد دوره کشاورزی و بز را نماد دوره شهرنشینی دانستهاند. چه بسا درخت خرما سمبل یکجانشینی و بز نشان تحرک و دوندگی است. در متن داستان هم بز به درخت میگوید: «تو همچون میخی بر زمین کوبیده شدهای و توان رفتن نداری.» از سوی دیگر، در میان یافتههای کوچک و بزرگ باستانشناسان در شهر سوخته، سفالینهای هست که در آن بزی در پنج حرکت به سمت درختی میجهد و برگهای آن را میخورد. گفته میشود این سفالینه که هماکنون بهعنوان نخستین پویانمایی جهان در دنیا مطرح شدهاست، در حقیقت پویانمایی داستان منظوم کهن درخت آسوریک و بز است. کتاب کوچک درخت آسوریک به گونه شعر و درپیوسته (منظوم) بودهاست با مصراعهای ششهجایی و یازدههجایی. برخی پژوهشگران آن را از آثار ادبی و درپیوسته روزگار اشکانی دانستهاند. بخشهایی از آن که باقی مانده اوزان شعرگون خود را نگاه داشتهاست. پساوندها (قافیهها) با «الف و نون» و برخی با «نون و دال» بودهاست. داستان منثور متن منثور این داستان در کتاب «داستانهای ایرانی» نوشته «احمد تمیمداری» آمده است:در سرزمین سورستان درختی بلند رُسته بود که بنش خشک بود. برگهایی سبز داشت و میوههایی شیرین میآورد. روزی آن درخت بلند با بز نبرد کرد که: من بر پایه داشتههای بسیاری که دارم از تو برترم، از جمله آن هنگامی که میوه نوبر میآورم، شاه از میوههای من میخورد؛ از چوب من کشتی میسازند، از برگهایم جاروب میسازند، از من طناب میسازند تا تو را ببندند، سایهام در تابستان سایبان شهریاران است، آشیان پرندگان هستم و اگر مردم مرا نیازارند، تا روز رستاخیز جاوید و سبز برجا میمانم. بز در پاسخ گفت: هرچند مرا مایه ننگ است که به سخنان بیهودهات پاسخ دهم، اما ناگزیر از سخن گفتنم. برگهای تو در درازی به موهای دیوان پلیدی میماند که در آغاز دوران جمشید بنده مردمان بودند. من آنم که بهتر از هرکسی میتوانم دین مزدیسنان را بستایم، زیرا در پرستش خدایان از شیر من بهره میگیرند. کمربندی را که مروارید در آن مینشانند از من میسازند و نیز از پوستم مَشک میسازند. سفرههای سور را با گوشت من میآرایند. پیشبند شهریاران را از من میسازند. پیماننامهها را بر پوست من مینویسند. زه کمان را از من میسازند. برک (گونهای پارچه پشمین) و دوال را از من میسازند. من میتوانم کوه به کوه در کشورهای بزرگ سفر کنم و مردمانی از نژادهای دیگر را ببینم. از شیر من پنیر و افروشه (آروشه) و ماست میسازند و دوغم را کشک میکنند. حتی بهای من در بازار بیش از بهای خرمای توست. هرچند که سخنانم در نزد تو مانند مرواریدی است که در پیش خوک و گراز انداخته باشند، اما بدان که من در کوهستانهای خوشبو چرا میکنم و از گیاهان تازه میخورم و از چشمههای پاک مینوشم، در حالی که تو همچون میخی بر زمین کوبیده شدهای و توان رفتن نداری. بدین ترتیب بز پیروز و سربلند از آنجا رفت و درخت خرما سرافکنده برجای ماند. داستانهای مشابه در قالب نوشتههای فارسی- یهودی، داستانی بر جای مانده با عنوان «میش و رَز»(مناظره گوسفند و درخت انگور) که بیشباهت به داستان درخت آسوریگ نیست. داستان رز و ميش : كه براى مثال توسط خوانندگان و راويان خنياگر قوم بختيارى خوانده مى شده يكى از نمونه هاى معاصر چنين داستانى ست، در اين داستان درخت مو به بز مى گويد اگر سر تو را بزنند مى ميرى اما اگر شاخه هاى مرا بزنند بارور مى شوم. پانویس منابع ماهیار نوایی، منظومه درخت آسوریگ : متن پهلوی، آوانوشت، ترجمه فارسی، فهرست واژهها و یادداشتها داستانهای ایرانی، احمد تمیمداری عناصر اسطورهای در منظورمه درخت آسوری Aḥmad Tafażżolī. DRAXT Ī ĀSŪRĪG. دانشنامه ایرانیکا. 1 December 2011. انجمن پژوهشی ایرانشهر همنشین بهار: درخت آسوریگ Drakht-i Asurig قصه «ميش و رز» (منظومه ای فارسی- يهودی به شيوه درخت آسوريگ)، منصور معتمدی ادبیات فارسی میانه ادبیات حکمت زبان پارتی شاهنشاهی اشکانی شعرهای فارسی گفتگوها ویکیسازی رباتیک


text: چترنگنامک یا چترنج نامک، گزارش شطرنج یا ماتیکان شترنگ یکی از کتابهای بجا مانده از زبان پارسی میانه است. واژهٔ پارسی میانه برای کتاب، ماتیکان بوده. ماتیکان شترنگ یعنی کتاب شطرنج یا شطرنجنامه. این کتاب به داستان ابداع بازی نرد توسط بزرگمهر اشاره دارد. این بازی را بزرگمهر در پاسخ به بازی شطرنج که پادشاه هندوستان برای انوشیروان میفرستد، ابداع میکند. فردوسی نیز در شاهنامه گوشههایی از این داستان را از یادگار بزرگمهر به نظم درآوردهاست که اینگونه آغاز میشود: داستان شطرنج و نرد در این داستان آمده است که در زمان پادشاهی انوشیروان، پادشاه هندوستان دیورسام بزرگ برای سنجش خرد و دانایی ایرانیان و اثبات برتری خود شطرنجی را که مهرههای آن از زمرد و یاقوت سرخ بود، به همراه هدایایی باارزش به دربار ایران فرستاد و تخت ریتوس دانا را نیز گمارده انجام این کار ساخت. او در نامهای به پادشاه ایران نوشت: «از آنجا که شما شاهنشاه ما هستید، دانایان شما نیز باید از دانایان ما برتر باشند. پس یا روش و شیوه آنچه را که به نزد شما فرستادهایم (شطرنج) بازگویید یا پس از این ساو و باج برای ما بفرستید.» شاه ایران پس از خواندن نامه چهل روز زمان خواست و هیچیک از دانایان در این چند روز چاره و روش آن را نیافت، تا اینکه روز چهلم بزرگمهر که جوانترین وزیر انوشیروان بود به پا خاست و گفت: «این شطرنج را چون میدان جنگ ساختهاند که دو طرف با مهرههای خود با هم میجنگند و هر کدام خرد و دوراندیشی بیشتری داشته باشد، پیروز میشود.» و رازهای کامل بازی شطرنج و روش چیدن مهرهها را گفت. شاهنشاه سه بار بر او درود فرستاد و دوازده هزار سکه به او پاداش داد. پس از آن تخت ریتوس با بزرگمهر به بازی پرداخت. بزرگمهر سه بار بر تخت ریتوس پیروز شد. روز بعد بزرگمهر تخت ریتوس را به نزد خود خواند و وسیله بازی دیگری را نشان داد و گفت: «اگر شما این را پاسخ دادید ما باجگزار شما میشویم و اگر نتوانستید باید باجگزار ما باشید.» دیورسام چهل روز زمان خواست، ولی هیچیک از دانایان آن سرزمین نتوانستند وین اردشیر را چارهگشایی کنند و بدین سان شاه هندوستان پذیرفت که باجگزار ایران باشد. این بازی نو تخته نرد بود. برگردان متن پهلوی در نسک پهلوی شترنگ نامک میخوانیم: اندر خدای خسرو انوشه روان از دیپ سرم، بزرگ شهریار هندوان، برای آزمودن خرد و دانایی ایرانشهریان شترنگ فرستاد... و به فرور نامک ایدون نبشت که: چنانکه شما به نام شاهنشاهی بر ما همه شاهانید، باید که دانایان شما از آن ما داناتر باشند، اگر چم این شترنگ گذارید یا ساو و باژ فرستید! براستی اگر آنان که میگویند ایرانیان از دانش شترنگ بی بهره بودند و آن رهاورد هندوان است پس چگونهاست همان سان که در نسک پهلوی و شاهنامه میخوانیم گنجور دانشمند انوشیروان که بزرگمهر نام دارد راز پردهٔ بازی میگشاید و هندوان را شرمسار و ایرانیان را دانا در پیش چشم گیتیان مینمایاند؟ پاسخ دندان شکنی که بزرگمهر دانا در سراپردهٔ نوشیروان به فرستادگان هندو مینماید خود جای سخنی دیگر میجوید که از بخت این جستار تهی است. پاسخ بزرگمهر به فرستادگان هندی را به زبان امروزی میتوان به شمایل «شما بروید کشکتان را بسایید ما سالها پیش ازین خود سازنده و گسترندهٔ شترنگیم!» و سپس به گفتمانی پیرامون اشو زرتشت و گشتاسپ شاه کیانی میپردازد... گشتاسپ شاه ایران از زندگی یکنواخت و سراسر خوشی خسته آمده چرا که هر چه را آرزو همی داشت، به دست آورده بود. نه جنگ و نه پیروزگری و نه شکار و نه کامرانی او را به کام خسته آمده بود. کسی را پیروزگر نمیبود که شادمانی را به شاه جهان بازگرداند تا این که زرتشت سپنتامن بازی شترنگ را که شادان گر اندیشه و بیدارگر پندار و جایگاه مبارزهاست، آفرینش کرده به نزد گشتاسپ شاه رفت و شیوهٔ بازی را که به گونهٔ ناب و دگرگون نشده بود به شاه آموخت. و گوهرهٔ آن بازی بدین گونه بود که گسترهٔ زمین جایگاه مبارزه و پیکار است، مبارزه و پیکاری همیشگی میان دو گوهر همزاد که مانا در ستیزند، گوهری نیکو به نام راستی و گوهری پتیاره به نام دروغ؛ و بر آدمی بایستنی است تا با همهٔ توانش مبارزه نماید و گر نه درین جایگه جایی برای زندگانی خویش نمیماند و تنبلی و سستی و بی ارادگی و نومیدی به فرجام مرگ و بردگی در دام اهریمن خواهد رسید. گشتاسپ شاه ازین رویداد خشنود و شادمان شد و در وی دلبستگی به زندگی و کوشش پیکار دیگربار پدیدار شد. جستارهای وابسته شطرنج شطرنج تاریخی ایران پیشینه شطرنج منابع داستانهای ایرانی، نوشتهٔ دکتر احمد تمیمداری. شاهنامه فردوسی ادبیات فارسی میانه


text: ماتیکان گجستگ ابالیش کتابی به زبان فارسی میانه است که در آن به مناظره و مجادلهٔ ابالیشِ زندیک با آذرفرنبغِ مزدیسن پرداخته شدهاست. نامشناسی مادَیان در زبان پارسی میانه به معنی کتاب است. گجستگ به معنی «گجسته» و نفرین شدهاست. نام ابالیش به شکلهایی گوناگون بازسازی شدهاست: هانس شدر آن را تصحیف «ابالیث» عربی، دمناش آن را صورتی از «یَبَلَه» سریانی و بعدها «عبدالله» عربی دانست در نخستین خط از متن مادیان گجسته ابالیش آمده: «ایدون گویند که گجستگ ابالش زندیگ از استخر بود». زندیگ (معرب: زندیق) واژهای است که موبدان مانویان را میخواندند. این واژه برگرفته است از واژه آرامی zaddīḳ (برابر با «صدیق» عربی) که مانویان به بزرگان و «گزیدگان» خود میگفتند. درونمایه ابالیش که نام اصلیاش «دینهرمزد» بوده برای گرفتن کمک مالی به آتشگاه میرود. اما چون چیزی به او نمیدهند با خشم به دربار مأمون عباسی در بغداد میرود «تا با همگی دانایان بهدینان، و تازیان و جهودیان و ترسایان ایرنچینیدن (= مجادله) کند.» مناظره میان او و یکی از موبدان زرتشتی به نام آذرفروبغ پسر فرخزاد در حضور مأمون و سایر علمای ادیان آغاز میشود. ابالیش بحث را طرح میکند و موبد پاسخ میدهد. در پایان هر مسئله مأمون پاسخهای موبد را میپسندد. دین ابالیش ادعایی در این خصوص وجود دارد که ابالیش مسلمان بوده و نام اصلی او ابالیث بودهاست. این در حالی است که اصل متن ماتیکان گجستک ابالیش به روشنی میگوید که وی زندیق بودهاست. با توجه به معنی واژه زندیگ و کاربرد آن در ادبیات پارسی میانه، و نیز قصد ابالیش برای پیکار با «تازیان» (= مسلمانان) این ادعا بی اساس است. در منابع مختلف زرتشتی و اسلامی نیز این مناظره را بین یک زرتشتی و مانوی دانستهاند. جستارهای وابسته ماتیکان یوشت فریان مادیان هزار دادستان پانویس (barthelemy) دکتر فریدون جُنِیدی ریشهٔ نام ابالیش را اینگونه حدس زدهاست: ا- حرف نفی+ (بالِش رشد بالندگی): میباشد پس ابالیش صفتی به چم ضدّ بالندگی است. پیوند به بیرون مدخل «ابالیش» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامی منابع ادبیات فارسی میانه


text: مُرداب، مانداب یا هور به جایی در طبیعت میگویند که آب در آن مانده و گیاهان کوتاه بیشتر از جنس علف و نی بر آن روییده باشد. مانداب گونهای تالاب بهشمار میآید. مردابها را اغلب میتوان در لبههای دریاچهها و جویبارها یافت، جایی که آنها اتصال بین اکوسیستمهای آبی و زمینی را تشکیل میدهند. مردابها غالباً پوشیده از علفها، راشها یا نیزارها هستند. در صورتیکه گیاهانی دارای بافت چوبی نیز وجود داشته باشند، معمولاً درختچههایی با رشد کم هستند و بعضا به آنها کریر میگویند. این شکل از پوشش گیاهی همان چیزی است که مردابها را از سایر انواع تالابها که وجود درختان در آن وجه غالب را دارند متمایز میکند. واژه لغتنامه دهخدا مرداب . [ م ُ ] (اِ مرکب ) برکه و آبگیر عمیق و پر عرض و طول . (جهانگیری ). تالاب و استخر و آبگیر عمیق و پر عرض و طول .(برهان قاطع). غالباً در آب غیر روان استعمال میشود که ایستاده است و حرکت نمیکند برخلاف آب رود که جنبش و رفتار دارد. (انجمن آرا). آب ایستاده ٔ غیر جاری و ناروان خلیج . (ناظم الاطباء). آب راکد و ساکنی که نه چون رودخانه جریان داشته باشد و نه چون دریا موج ؛ و اغلب بر خلیجهای بسیار کوچکی گفته میشود که از پیش رفتگی آب دریا در خشکی حاصل شده باشد و پناهگاه بی تموج و آرامی است برای قایقها و کشتیهای کوچک، مثل مرداب غازیان و مرداب انزلی یا به آبگیر وسیعی گفته شود که از تجمع آب رودخانه حاصل شدهاست چون مرداب گاوخونی. پیش رفتگی کوچک دریا در خشکی. (لغات فرهنگستان). بررسی مردابها، مناطق مرطوب گرمی هستند که سرشار از هم زندگی گیاهی و هم زندگی جانوری هستند. زمین پرآب مردابها اغلب به میزان زیادی با درختانی شبیه به سرو پوشیده شده. بعضی از جانوران داخل آب با اکسیژن اندک مرداب کنار می آیند و در آن زندگی می کنند (بعضی از ماهی ها، ماهی خاردار، میگو، بچه قورباغه، لارو حشره و غیره). بعضی از جانوران هم در سطح آب مرداب زندگی می کنند (مثل تمساح). بعضی از جانوران بالای آب زندگی می کنند (مثل پرندگان ، حشرات ، قورباغهها و غیره) و جانوران دیگری هم در زمین نرم و اسفنجی مانندی که باتلاق را احاطه کرده زندگی میکنند (مثل راکون، آهو، کرم خاکی و غیره). بعضی از جانورانی که در محیط مردابها زندگی میکنند عبارتند از: تمساح، کروکودیل، نوعی مار، عقاب سرسفید، سگ آبی، خرس قهوهای، نوعی گربه وحشی، مرغ ماهیخوار، کپیبارا (بزرگترین جونده جهان)، کپپود (نوعی سخت پوست)، ماهی خاردار، نوعی دارکوب، سنجاقک، کرم خاکی، ماهی، فلامینگو، قورباغه، نوعی سمندر، عنکبوت آبی، راکون، باز دمسرخ، گرگ قرمز، سمور رودخانه، عقرب، میگو، حلزون، نوعی لاک پشت، آهوی دمسفید و زؤپلانکتون. انواع درخت مرداب نگارخانه جستارهای وابسته مرداب خواب واژگان گیتاشناسی با آب تالاب گیاه آبزی بایو پودهزار خلاش پوداب باتلاق منابع جعفری، عباس، فرهنگ بزرگ گیتاشناسی (اصطلاحات جغرافیایی)، تهران: انتشارات گیتاشناسی، چاپ دوم، ۱۳۷۲ خورشیدی. پیوند به بیرون Marshes of the Lowcountry (South Carolina) – Beaufort County Library خاکشناسی پدیدههای جغرافیایی تالابها علم خاک ماندابها زمینچهرهای رودخانهای


text: ساوه از شهرهای استان مرکزی و مرکز شهرستان ساوه، در کشور ایران است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۹۵ برابر با ۲۲۰٬۷۶۲ نفر است. ساوه یکی از شهرها و مناطق باستانی بازمانده از دوره ساسانی است که در اواخر آن دوره و در اوایل دوره اسلامی یعنی سال ۲۲ هجری، جزو ایالت جبال یا همان عراق عجم بودهاست. ساوه از شمال به شهرستان زرندیه و استان قزوین، از جنوب به شهرستان تفرش، از جنوبشرق به استان قم، از شرق به استان تهران و قم و از غرب و جنوب غربی به استان همدان و شهرستان کمیجان محدود میگردد. نامگذاری گروهی نام آن را مأخوذ از واژه اوستایی «سَوا» Sava یا واژه پهلوی «سَوَکا» Savaka دانستهاند. ساوه بر وزن کاوه، از نام پهلوانی تورانی به نام «ساوهشاه» گرفته شدهاست. ساوه تغییریافته واژه سهآبه به معنای مکانی با سه رودخانه خوانده شدهاست. ساوه در زبان فارسی به معنای خردهطلا است، نام بخشهایی مانند زرند، گواه کاربرد این معنی برای منطقه ساوهاست. نام شهری است نامدار در عراق عجم، گویند دریاچهای در آن جا بود که هر سال یک کس را در آن غرق میکردند تا از سیلاب ایمن بمانند و در شب ولادت پیامبر اسلام آن دریاچه خشک شد. پیشینه تاریخی ساوه یکی از شهرها و مناطق باستانی بازمانده از دوره ساسانی است. این شهر در دوران گذشته در برخورد کلانترین راههای کاروانی میان ری باستان، همدان، اصفهان، قزوین، زنجان، قم و کاشان قرار داشته و در روزگار پارتیان یکی از خانمانهای مهم میان راهی بوده و در سدهٔ ۷ (پیش از میلاد) یکی از دژها و خانمانهای سرزمین ماد بهشمار میرفته و زیست همگانی در این بخش از ایران از پیشینه و دیرینگی بسیار برخوردار است و از دید زمینشناسی از آن دوران سوم و چهارم زمینشناسی میباشد. ساوه نخست از توابع میدان بوده و بعد بخشی از ری بزرگ شده و به سبب نزدیکی با میانههای نیرومند برخی دودمان و پادشاهان بر ایران گذشته از این که همواره از ارزش ویژهای برخوردار بوده دارائی و چمنزارهای آن نیز از دیرباز جای توجه دودمانها بوده و روی همین پایه فرمانروایان آن اغلب از میان دولتمردان بنام برگزیده شدهاند بعد از ساسانیان حکومت سامانیان و آلبویه و سپس سلجوقی بر این سرزمین دست داشتند. ساوه در جریان حمله مغول در قرن هفتم هجری صدمه و آسیب فراوان دید، مغولان شهر را ویران کردند و ساکنان آن را از دم تیغ گذراندند. کتابخانههای بزرگ و موزههای ساوه طعمه حریق شد وکتابها و ابزار دانشی کتابخانه و دانشوران نابود شدند. حمدالله مستوفی در مورد ساوه اینگونه نوشته:در اول در آن زمین بحریه (دریاچه) بوده و در شب ولادت رسول اکرم آب آن به زمین فرو شد و آن از مشروبات بودهاست و بر آن زمین شهری ساختند. بانی آن معلوم نیست و در حمله مغولها باروی آن دچار خرابی شد و خواجه ظهیرالدین علی بن ملک شرفالدین ساوجی آن را عمارت نمود. هوایش به گرمی مایل است و آبش از رودخانه مزدقان و قنوات مشروب میشود. ساوه از دیر باز محل برخوردهای نظامی ایران بوده در دوره مغول نیز گذرگاه جهانگردان بیگانه شد مارکوپولو و نیزی و بسیاری از پیامبران و مبلغان آئینی، بازرگانان، و ایلچیان در گزارشها و نوشتههای خود از ساوه یاد کردهاند. پی آمد حمله مغول کاهش شدید مردم ساوه بوده که کاهش زیاد ماندگاران روستایی و ویران شدن دستگاههای آبیاری موجب افت شدید کشاورزی در سرزمین ساوه شد. در دوره صفویه که آئین شیعه آئین رسمی کشور شد منطقه ساوه در دوره یاد شده جزو زمینگاه علی شکر بود در سال ۹۰۸ با چیرگی صفویه بر پادشاه مراد عثمانی همدان که والینشین زمینگاه یاد شده بود بدست قزلباشها افتاد. در روزگار صفویه مردم ساوه از تیرههای گوناگون بودند و زبان و آداب و روسوم آنان نیز طبعاً با هم فرق داشت؛ ولی بیشتر مردم از همان گذشته پارسیزبان با گویش محلی بودند تا به امروز هم ادامه دارد. قحطی بزرگ ساوه در سال ۱۲۸۸ قمری/۱۸۷۱ تا ۱۸۷۲ میلادی/۱۲۵۰ خورشیدی شامل بیآبی، گرانی شدید، و حتی آدمخواری شد. دوران قاجار براساس رساله و دستنوشتهای که در کتابخانه مجلس شورای اسلامی ایران وجود دارد اوضاع شهر ساوه در دوران قاجار اینگونه تفسیر شدهاست: نویسنده از قتلعام مردم ساوه و ویرانی بناها و آثار پس از حمله چنگیزخان مغول یاد کردهاست که بعدها توسط صفویان بازسازی شدهاست، وی ساوه را محل زرادخانه (قورخانه) سلطنتی صفویه دانستهاست، براساس این نسخه خطی ساوه به دلیل تصمیمات حاکمان و پادشاهی قاجار رو به نابودی رفته، بهطوریکه راه قافلهها و کاروانها را به سمت ساوه ممنوع و فروش انار این شهر را قدغن کرده بودند و به اسم سمنان، کاشان و اردستان میفروختند، بر خلاف گذشته صد و پنجاه سال از ساوه فردی به دستگاه حکومتی نمیتوانسته راه یابد. مساحت کلی ساوه چهل فرسخ که چهار طایفه بزرگ به نامهای خلج، بیگدلی، بیات و شاهسون داشتهاست. جغرافیا موقعیت جغرافیایی اقلیم میانگین دمای سالانه ۱۸٫۲ درجه سلسیوس بودهاست. میزان بارندگی کم و حدود ۲۱۶ میلیمتر در سال میباشد و بیشتر بارش به صورت باران است. در تقسیمبندی اقلیمی شهرستان ساوه دارای اقلیم نیمه خشک با تابستانهای گرم و زمستانهای کمی سرد نامگذاری شدهاست. متوسط رطوبت شهر ساوه ۳۹٪ میباشد که ماههای دی با میانگین ۵۸٪ مرطوبترین ماه و ماه تیر و مرداد با میانگین ۲۶ درصد خشکترین ماه سال میباشد. باد غالب ساوه شمالی و شمال غرب (۳۶۰ درجه) میباشد و بیشترین سرعت باد وزیده شده به میزان ۹۰کیلومتر در ساعت در ماه فروردین ۱۳۷۲ گزارش شدهاست. اقلیم ساوه براساس طبقهبندی دمارتن خشک و طبقهبندی آمبرژه معتدل میباشد. زمین لرزه ساوه از نظر مطالعات زلزله در محدوده محدوده زلزله خیزی بالا قرار دارد. وجود گسل هندس در ۱۸ کیلومتری جنوب شهر در لرزه خیزی این منطقه تأثیر بسیاری دارد. مردمشناسی جمعیت جمعیت شهر ساوه در سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ برابر ۲۲۰٬۷۶۲ نفر که شامل ۱۱۲٬۷۴۲ مرد، ۱۰۸٬۰۲۰ زن و ۶۷٬۲۳۰ خانوار بودهاست. جمعیت این شهر در سال ۱۳۹۰ شمسی ۲۰۰٬۴۸۱ نفر و در سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۷۹٬۰۰۹ نفر بودهاست. زبان زبان مردم ساوه فارسی است و به لهجه ساوهای صحبت میکنند. اتباع خارجی شهر ساوه به دلیل جاذبههای صنعتی و کشاورزی و نزدیکی به پایتخت ایران یکی از مناطق جذب اتباع خارجی بهویژه مهاجران کشور افغانستان است، بهطوری بیش از ۲۰ هزار افغانستانی در شهرستان و شهر ساوه زندگی میکنند و در شغلهای سخت مشغول بهکار هستند. همچنین در نزدیکی این شهر اردوگاه پناهندگان افغانستانی موسوم به مهمانشهر شهید ناصری وجود دارد که تاریخ ساخت آن به سال ۱۳۶۷ برمیگردد و بر اساس آمار رسمی فروردین ماه ۱۳۹۱، ۴۹۷۴ نفر پناهنده دارد. ساختار شهری زیرساختها در سال ۱۳۲۸ کارخانه برق ساوه با مشارکت عدهای سهامدار و به صورت خصوصی با خرید دو موتور مولد برق شروع به ساخت و در سال ۱۳۲۹ به بهرهبرداری رسید و سپس در سال ۱۳۴۱ نوسازی و گسترش یافت. در حال حاضر تعداد کل مشترکین برق ساوه و غرقآباد ۱۱۷٬۲۴۴ است. شبکه لولهکشی آب شهری در ساوه در سال ۱۳۴۲ آغاز و در سال ۱۳۴۳ مورد بهرهبرداری رسیدهاست و هماکنون در حدود ۵۰٬۰۰۰ مشترک آب دارد، همچنین یک تصفیهخانه با ظرفیت تصفیه ۳۴ هزار متر مکعب فاضلاب در شبانهروز برای دویست هزار نفر در حال ساخت میباشد. شهر ساوه دارای ۹۵٬۱۲۸ مشترک خط ثابت تلفن (ضریب نفوذ ۳۶٫۷۲٪)، ۲۰۶٬۱۹۰ مشترک تلفن همراه (ضریب نفوذ ۸۰٪) و ۵٬۹۰۰ مشترک اینترنت پرسرعت (ADSL) میباشد. همچنین گازرسانی به این شهر از سال ۱۳۶۵ آغاز و در سال ۱۳۶۷ مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاست، که هماکنون دارای ۵۰۰ کیلومتر شبکهگذاری و ۳۶٬۰۰۰ انشعاب نصب شدهاست. شهرداری سابقه ایجاد شهرداری در ساوه طبق مدارک مستند به سال ۱۳۳۶ بازمیگردد، اما گفتهها حاکی از این است که در سال ۱۳۲۰ در این شهر بلدیه یا شهرداری وجود داشتهاست. فضای سبز شهری سرانه فضای سبز شهر ساوه برای هر نفر حدود ۱۳ متر مربع است. وسعت فضای سبز ۲٬۶۷۵٬۰۰۰ متر مربع شامل ۶۱ پارک محلهای، ۱۳ پارک اصلی و سایر فضاهای سبز است. میانگین سرانه فضای سبز این شهر با توجه به موقعیت جغرافیایی و اقلیمی از میانگین کشوری بیشتر است. پارک طالقانی (پارک شهر) پارک ولیعصر پارک جنگلی اقتصاد و صنعت شهر صنعتی کاوه در ۱۰ کیلومتری شهر ساوه، بزرگترین شهرک صنعتی کشور و یکی از قطبهای مهم صنعت در ایران به حساب میآید. شهر صنعتی کاوه در سال ۱۳۵۲ در شمال شرقی شهر ساوه ایجاد شدهاست که هماکنون در مساحتی بالغ بر ۳۰۰۰ هکتار و با بیش از ۶۰۰ واحد کارخانه تولیدی مشغول به فعالیت است. ترابری مسیرهای ارتباطی آزادراه ۵ (ساوه - تهران) آزادراه ۵ - (ساوه - سلفچگان - اراک) آزادراه ۶ (ساوه-همدان) جاده ۶۵ (ساوه - تهران) جاده ۶۵ (ساوه - اراک) (ساوه - قم) جاده ۴۸ (ساوه - همدان) جاده ۴۹ (ساوه - قزوین - رشت - آستارا) فاصلهٔ شهر ساوه با برخی از مناطق پر رفتوآمد: پایانه مسافربری پایانه مسافربری بین شهری ساوه در ورودی شهر ساوه قرار دارد. در این پایانه خطوط مختلف تاکسی، مینیبوس و اتوبوس قرار دارند. بیشترین میزان حمل و نقل مسافرین، بین این پایانه و پایانه مسافربری غرب تهران انجام میگیرد. راهآهن ایستگاه راهآهن ساوه که در مسیر خط راهآهن تهران-همدان و در ۱۰ کیلومتری شهر ساوه قرار دارد در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ افتتاح شد اما مسافرگیری این ایستگاه در مهر ۱۳۹۷ در مسیر راهآهن همدان-مشهد آغاز شد. تاکسیرانی شهر ساوه در سال ۱۳۹۱ دارای ۸۰۰ دستگاه تاکسی بودهاست که روزانه ۹۰ هزار مسافر را در ۱۸ مسیر جابهجا کردهاست. اتوبوسرانی سازمان اتوبوسرانی ساوه در سال ۱۳۷۷ با تصویب در وزارت کشور تأسیس شده و به صورت رسمی در ۱ فروردین ۱۳۷۹ آغاز به کار کردهاست. اتوبوسرانی ساوه دارای ۲۰ خط و ۸۴ اتوبوس فعال است که روزانه ۸۰ هزار مسافر را جابهجا میکند. خدمات عمومی مراکز درمانی بیمارستان شهید مدرس بیمارستان شهید چمران بیمارستان فاطمه زهرا بیمارستان زنان و زایمان ۱۷ شهریور آتشنشانی آموزش آموزش عالی ساوه دارای ۱۲ مرکز آموزش عالی میباشد که دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساوه در ۲۵ بهمن۱۳۶۶ و دانشگاه پیام نور واحد ساوه در ۱۳۶۹ تأسیس شدهاست و مجموعاً دارای ۱۸ هزار دانشجو میباشند. دانشکده علوم پزشکی ساوه مؤسسه آموزش عالی انرژی ساوه دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساوه دانشگاه پیام نور واحد ساوه مؤسسه آموزش عالی رضویه ساوه مؤسسه آموزش عالی دانشستان ساوه مؤسسه آموزش عالی فن و دانش ساوه مؤسسه آموزش عالی فخر رازی ساوه مؤسسه آموزش عالی ناصر خسرو ساوه دانشکده غیرانتفاعی اصول الدین ساوه دانشکده فنیوحرفهای پسران ساوه مرکز آموزش عالی علمی کابردی جهاد دانشگاهی ساوه مرکز آموزش علمی کاربردی شهرداری ساوه مرکز آموزش علمی کاربردی بهزیستی ساوه مرکز آموزش علمی کاربردی گروه صنعتی صفا آموزشکده سما واحد ساوه مدارس علوم دینی حوزه علمیه ولیعصر حوزه علمیه امام صادق حوزه علمیه زنان فاطمه الزهرا جاذبههای گردشگری، تاریخی و مذهبی و رهاورد تاریخی نظر به اینکه ساوه یکی از شهرستانهای باستانی ایران زمین است لذا آثار باستانی آن نسبتاً زیاد میبوده تا اینکه در حمله مغول و بعد به دست سپاهیان تیمور لنگ اکثر آنها منهدم گردید. بازار ساوه - قدمت تاریخی دوره صفویه مسجد جامع ساوه - قدمت تاریخی دوره سلجوقی مناره مسجد جامع - قدمت تاریخی ۵۰۴ ه.ق مناره مسجد میدان - سدهٔ ۵ ه.ق مسجد سرخ یا انقلاب - قدمت تاریخی ۴۵۳ ه.ق مسجد بازار ساوه - قدمت تاریخی دوره زندیه گنبد چهارسوق - قدمت تاریخی دوره صفویه قلعه دختر یا قیزقلعه - قدمت تاریخی دوران ساسانیان امامزاده سید اسحاق - (از نوادگان موسی کاظم- با سه واسطه) - قدمت تاریخی ۶۷۶ ه. ق مذهبی امامزاده سید ابو رضا امامزاده عبدالله ابن موسی الکاظم امامزاده اسحاق ابن موسی الکاظم امامزاده سید حسین ابن موسی الکاظم امامزاده سید بشیر ابن موسی الکاظم امامزاده سید علیاصغر مراکز تفریحی مجتمع تفریحی امام خمینی (بلوار تختی) بام ساوه (شهرک فجر) بوستان خانواده (بلوار مطهری) پارک بسیج (بلوار مطهری ساوجی) پارک شهر (بلوار طالقانی) پارک جنگلی بوستان فدک رهآوردها انار ( بزرگترین تولیدکننده انار در ایران است و پس از آن شهرستان فردوس و نی ریز رتبه داران تولید انار هستند) طالبی پسته هتلها هتل صدرا (خیابان مطهری) هتل بینالمللی کاوه (شهر صنعتی کاوه) هتل آزادی (میدان آزادی) رسانهها نشریهها از جمله نشریات محلی ساوه میتوان به دو هفتهنامه پیام اندیشه، گلهای ساوه، آرمان جوان، یاقوت سرخ، صبح ساوه، سیمانگار و ماهنامههای عهد جاوید و سیمای ساوه اشاره نمود. همچنین دو هفتهنامه مدینه گفتگو یکی از نشریات شهرستان ساوه و استان مرکزی بود که در تیر ماه ۱۳۸۹ توقیف شدهاست. فرهنگ بومی صنایع دستی هنر صنایع دستی در شهر ساوه دارای قدمت زیادی است. وجود تکههای سفالینه کشف شده در اطراف تپه باستانی آوه شاهدی بر این مدعاست. همچنین گلیم ساوه یکی از آثار مشهور کشور است که از دوره صفوی در این شهر رواج داشتهاست. سفالگری در زمان سلجوقیان، ساوه یکی از مراکز مهم سفالگری بود که هر چند نمیتوانست با ‹‹ری›› در این زمینه رقابت کند ولی به هر طریق از اهمیت فراوانی برخوردار بود. پس از حمله مغول، ‹‹ری›› از فعالیت بازایستاد لکن ساوه همچنان به خلق آثار گرانبهایی در این زمینه ادامه داد. نمونههای زیبایی از سفالینههای ساوهای در حفاریهای تپههای تاریخی ‹‹ آوه›› به دست آمده که در ‹‹ موزه ایران باستان›› نگاهداری میشود. گلیم بافی در گلیم ساوه استفاده از رنگهای مناسب و طرحهای زیبا دیده میشود و این امر گلیم ساوه را در سطح استان مطرح ساختهاست. روستای «نورعلی بیگ» در بخش مرکزی شهرستان ساوه از جمله روستاهایی است که بافت گلیم در آن مشهود است. از انواع گلیمها، خورجین، گاله یا به اصطلاح ساوهایها «گووالا» و غیره تهیه میشود. گاله اغلب در کودکشی مورد استفاده قرار میگیرد. «سفره آرد» یا به قول محلیها «اون سفرا» از دیگر دستبافتهای مردم این دیار است. سفره آرد گلیمی ظریف از نخ پنبه است و معمولاً در نانپزی مورد استفاده قرار میگیرد. قالی بافی رودوزیهای سنتی منبت قلمزنی غذاها و شیرینیها از جمله شیرینیهای سنتی شهر ساوه میتوان به نان ماستی (نون ماستی یا نون قندی)، چوکه، نان قندی، روحافزا اشاره کرد. اماکن موزهها موزه مردمشناسی چهارسوق که از آثار به جای مانده دوران صفویه است در تاریخ ۲۸ مرداد ۱۳۸۶ به مناسب روز جهانی صنایع دستی به عنوان موزه مردمشناسی شهرستان ساوه مورد بهرهبرداری قرار گرفتهاست، در این موزه اشیای همچون کتب خطی و دستنویس، انواع قفلهای قدیمی، ظروف مسی و سفالی، سکه و اسناد خطی، سنگ قبرهایی مربوط به دوره قاجار به نمایش درآمدهاست. سینما در تاریخ ۳۱ شهریور ۱۳۹۴ سینما شهر ساوه در سالن سلمان ساوجی که متعلق به اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی ساوه میباشد با اکران فیلم محمد رسولالله افتتاح شدهاست، پیش از این در سال ۱۳۷۴ سینما هلال احمر و پس از آن سینمایی که سابقاً در محل فعلی سالن چمران ارشاد ساوه وجود داشته فعالیت آن متوقف شده بود. ظرفیت این سینما ۴۲۰ نفر است. کتابخانهها کتابخانه هاشمینژاد کتابخانه سلمان ساوجی کتابخانه علامه عسگری کتابخانه ولیعصر ورزش شهر ساوه در دورههای مختلف تیمهای ورزشی مانند باشگاههای باشگاه فوتسال شنسا ساوه و باشگاه فوتسال شهرداری ساوه در لیگ برتر فوتسال ایران داشتهاست. باشگاه شنسا ساوه قهرمان نخستین دوره جام باشگاههای آسیا در سال ۱۳۸۴، مسابقات بینالمللی پرتغال موسوم به جام جهانی کوچک در سال ۱۳۸۶ و قهرمان لیگ برتر فوتسال ایران در سال ۱۳۸۵ شدهاست. همچنین باشگاه فوتبال شهر صنعتی کاوه که وابسته به شهر صنعتی کاوه در نزدیکی ساوهاست در لیگ دسته اول ایران به عنوان نماینده شهر تهران شرکت میکند. در حال حاضر باشگاه فوتسال سنایچ در لیگ برتر فوتسال ایران و باشگاه فوتبال خوشه طلایی ساوه در لیگ آزادگان حضور دارند. مجموعههای ورزشی مجموعه ورزشی چمران مجموعه ورزشی هلال احمر مجموعه ورزشی تختی مجموعه ورزشی کوثر سالن فجر ساوه باشگاه تیراندازی شهرداری ساوه نگارخانه پانویس پیوند به بیرون ساوه شهرهای استان مرکزی شهرهای دارای نام با ریشه زبان پهلوی


text: فوبوس بزرگترین و نزدیکترین قمر سیارهٔ بهرام (مریخ) است. بهرام دو قمر دارد. نام فوبوس از روی نام پسر آرِس (مارس) در افسانههای یونانی گرفته شدهاست. فوبوس از همهٔ قمرهای منطومهٔ خورشیدی به کرهٔ خود نزدیکتر است و تنها ۶٬۰۰۰ کیلومتر از بهرام فاصله دارد. میانگین شعاع فوبوس حدود ۱۱ کیلومتر است. فوبوس، یکی از کم انعکاسترین اجسام در منظومهٔ خورشیدی است. بزرگترین حفره بر روی سطح فوبوس، حفرهٔ استیکنی (Stickney) نام دارد. سرعت حرکت فوبوس به دور بهرام سریعتر از حرکت بهرام به دور خودش است. فوبوس، نخستینبار توسط آساف هال (Asaph Hall)، ستارهشناس آمریکایی در ۱۸ اوت سال ۱۸۷۷ کشف شد. این ستارهشناس، قمر دیگر بهرام یعنی دیموس را نیز کشف کرد. محققان فوبوس را محل مناسب برای فرود میدانند، در دو سوم مسیر گردش فوبوس به دور مریخ، آسمان این قمر به وسیلهٔ مریخ پوشیده که باعث محافظت انسان در برابر اشعهٔ کیهانی و اشعهٔ فرابنفش خورشید میشود. منشأ پیدایش این قمر به صورت کامل شناختهشده نیست. در برخی مطالعات فوبوس و دیموس به عنوان سیارکهایی که توسط میدان گرانش مریخ اسیر شدهاند ذکر شدهاند و در برخی مطالعات آنها را حاصل برخورد جسمی دیگر به مریخ میدانند. مطالعات اخیر نشان میدهد فوبوس و دیموس حاصل از هم گسیخته شدن یک قمر بزرگتر در حدود ۲٫۷-۱ میلیارد سال پیش هستند. منابع Adapted from the public domain work United States Geological Survey Gazetteer of Planetary Nomenclature پیوند به بیرون فوبوس (قمر) اجرام آسمانی کشفشده در سال ۱۸۷۷ (میلادی) قمرهای مریخ منظومه شمسی


text: نام ۱۰۰ جزیره دریاچه ارومیه در استان آذربایجان غربی ایران بدین شرح است: جزیرهٔ آتش جزیرهٔ آذر جزیرهٔ آذین جزیرهٔ آرام جزیرهٔ آرزو جزیرهٔ آرش جزیرهٔ اردشیر جزیرهٔ اسپیر جزیرهٔ اسپیرک جزیرهٔ اسپیرو جزیرهٔ اشک جزیرهٔ اشکسر جزیرهٔ اشکو جزیرهٔ امید جزیرهٔ ایراننژاد جزیرهٔ برد جزیرهٔ بردک جزیره بردین (داشآدا) جزیرهٔ برز جزیرهٔ برزو جزیرهٔ برزین جزیرهٔ بستور جزیرهٔ بن جزیرهٔ بناشک جزیرهٔ بهرام جزیرهٔ پناه جزیرهٔ پنهان جزیرهٔ پیشوا جزیرهٔ تخت جزیرهٔ تختان جزیرهٔ تشبال جزیرهٔ تک جزیرهٔ تنجک جزیرهٔ تنجه جزیرهٔ توس جزیرهٔ تیر جزیرهٔ جودره جزیرهٔ جوزار جزیرهٔ جوین جزیرهٔ چاکتپه جزیرهٔ چشمهکنار جزیرهٔ خرسک جزیرهٔ دی جزیرهٔ زاغ جزیرهٔ زرتپه جزیرهٔ زرکمان جزیرهٔ زرکنک جزیرهٔ زیرآبه جزیرهٔ سامانی جزیرهٔ سپید جزیرهٔ سرخ جزیرهٔ سروش جزیرهٔ سریجه جزیرهٔ سنگان جزیرهٔ سنگو جزیرهٔ سهران جزیرهٔ سیاوش جزیرهٔ سیاهتپه جزیرهٔ سیاهسنگ جزیرهٔ شاهی جزیرهٔ شاهین جزیرهٔ شبدیز جزیرهٔ شمشیران جزیره شورتپه جزیرهٔ شوشتپه جزیرهٔ کاکایی بالا جزیرهٔ کاکایی پایین جزیرهٔ کاکایی میانه جزیرهٔ کام جزیرهٔ کامه جزیرهٔ کاوه جزیرهٔ کبودان جزیرهٔ کرکس جزیرهٔ کریوه جزیرهٔ کفچهنوک جزیرهٔ کلسنگ جزیرهٔ کمان جزیرهٔ کنارک جزیرهٔ کوچکتپه جزیرهٔ گرده جزیرهٔ گرز جزیرهٔ گریوک جزیرهٔ گلگون جزیرهٔ گیو جزیرهٔ ماغ جزیرهٔ مرکید جزیرهٔ مشکین جزیرهٔ مهدیس جزیرهٔ مهر جزیرهٔ مهران جزیرهٔ مهرداد جزیرهٔ مهوار جزیرهٔ میانه جزیرهٔ میدان جزیره ناخدا جزیرهٔ نادید جزیرهٔ ناوی جزیرهٔ ناویان جزیرهٔ نهان جزیرهٔ نهفت منابع فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای کشور (شهرستان ارومیه)، سال ۱۳۷۹ خورشیدی. جزیرههای استان آذربایجان شرقی جزیرههای استان آذربایجان غربی جزیرههای دریاچه ارومیه دریاچه ارومیه


text: مَراغه یکی از شهرهای استان آذربایجان شرقی است که پس از شهر تبریز دومین شهر بزرگ و پرجمعیت استان است. این شهر در کنار رودخانهٔ صوفیچای در دامنهٔ جنوبی کوه سهند و در ۱۳۵ کیلومتری جنوب مرکز استان واقع شدهاست. مراغه که به باغ شهر ایران و پایتخت نجوم ایران شهرت دارد جزو ده شهر تاریخی ایران میباشد. سالانه گردشگران خارجی و ایرانی زیادی از مراغه دیدن میکنند. از نظر دکتر و رئیس شورای شهر بهزاد رحمت زاده مراغه را به بهشت دوم تشبیه کرده. مراغه با فضای سبز و باغات متعدد در داخل شهر همچنین رودخانه زیبای صوفی چای که از مرکز شهر میگذرد یکی از مهمترین مراکز توریستی و گردشگری در استان آذربایجان شرقی محسوب میشود، خیابانهای مشجر و درختان سر به فلک کشیده زیبایی خاصی به خیابانهای مراغه بخشیدهاست. مراغه همچنین دومین کهن شهر آذربایجان بعد از ارومیه میباشد این شهر از دوران قبل از اسلام آباد بودهاست اما قرون ۱۲ تا ۱۴ میلادی دوران رشد و شکوفایی آن است؛ زمانی که پایتخت سلسلههای متعدد محلی از جمله احمدیلیان و اتابکان آذربایجان بودهاست و در نهایت مرکز حکومت ایلخانان و پایتخت ایران در آن دوران قرار داده شد. مراغه به لحاظ بافت غنی تاریخی و فرهنگی، با بیش از ۳۰۰ اثر ثبت شده ملی، جزء ۱۰ شهر برتر کشور محسوب میشود. رصد خانه مراغه که در دوران خواجه نصیرالدین توسی بنا شده از جمله آثار تاریخی برجسته مراغه و ایران است که بیش از ۴۰۰۰۰۰جلد کتاب در آن موجود بودهاست و بزرگترین دانشمندان اسلامی سراسر جهان اسلام در آن گرد هم آمده بودند. مراغه با دارا بودن ۳۰ کیلومتر مربع مساحت (سال۱۳۹۸ خورشیدی) و۱۷۵۶۰۰نفر جمعیت شهری که بدون احتساب بخشها و روستاهای حومه آن این میباشد (سال ۱۳۹۵ خورشیدی)، دومین شهر بزرگ پس از تبریز و دومین شهر پرجمعیت استان پس از تبریز بهشمار میرود. نام واژهٔ مراغه، از حدود قرن دوم هجری رایج شدهاست. به گفته مورخان، این شهر با نامهایی همچون افراهرود (احمد بلاذری)، افرازهروح (معجمالبلدان)، افراه رود (احمد بن یعقوبی)، افرازهرود (یاقوت حموی)، افرازه رود (بارتولد)، امداده رود، مراوا یا ماراوا (کسروی) و ماراغا (ویلسون، سیاح انگلیسی) شناخته میشدهاست. وجه تسمیه در مورد وجه تسمیه نام مراغه نظریات زیر مطرح شدهاست: ماراوا احمد کسروی در کتاب آذری یا زبان باستان آذربایجان مینویسد: «بیگمان درستِ این نام مراوا یا ماراوا بوده و از اینرو معنی آن را جایگاه ماد توان پنداشت.» ماراغا ویلسون، سیاح انگلیسی در سفرنامهاش لفظ مراغه را برداشتی از نام یک اسقف مشهور نسطوری به نام ماراغا میپندارد. مارکیانا برخی محققان نام مراغه را با مارکیانا که در کتاب تعلیمات جغرافیایی بطلمیوس به دریاچه ارومیه اطلاق شده، مرتبط میدانند. تاریخ این شهر از دوران قبل از اسلام ، آباد بوده است اما قرنهای ۱۲ تا ۱۴ میلادی دوران رشد و شکوفایی آن است؛ زمانی که پایتخت سلسلههای متعدد محلی از جمله احمدیلیان و اتابکان آذربایجان بودهاست و در نهایت مرکز حکومت ایلخانی قرار داده شد. پیش از اسلام قبرستان تپه سی واقع در دهستان سراجوی غربی، روستای یای شهری مراغه به شماره ثبت ملی ۲۱۰۸۶ در تاریخ ۱۳۸۶/۱۱/۳۰ ، که با قدمتی حدود ۵ هزار سال که تاریخچه سکونت مراغه را بیشتر و با اهمیت می کند دیاکونوف با استفاده از مندرجات الواح آشوری از وجود یک پادشاهی نیمهمستقل به نام «اوئیشدیش» یا «ویشدیش» در سدهٔ هشتم قبل از میلاد در حدود ناحیهٔ مراغهٔ کنونی و در جوار قلمرو دولت ماننا و تحت نفوذ آن خبر دادهاست. اما هیچ نشانهای از قرارگاه و مرکز این دولت محلی باستانی در دست نیست. دیاکونوف در سال ۳۶ پیش از میلاد، مارک آنتونی، سردار جمهوری روم پایتخت آتروپاتکان، شهری به نام «فراعته» یا «فراسپا» را که دارای استحکامات تدافعی خوبی بودهاست محاصره کرده بودهاست که در نهایت مغلوب مقاومت آتروپاتها و پارتیان شد و عقبنشینی کرد. شهر نامبرده به احتمال زیاد مراغه کنونی بودهاست. پس از اسلام در سال ۲۲ هجری قمری ناحیه مراغه در پی حمله اعراب به تصرف آنها درآمد. محمد افشین در سال ۲۸۰ هجری قمری پس از غلبه بر حاکم مراغه، عبدالله بن حسین همدانی، مراغه را به عنوان پایتخت حکومتش برگزید. عزالدین ابن اثیر (۱۱۶۰ -۱۲۳۳ میلادی) در کتاب «الکامل فی التاریخ» در توضیح رویدادهای سال ۱۰۳۷ میلادی - ۴۱۶ خورشیدی و جریان هجوم نخستین گروه از تُرکان غز یا اغوز به آذربایجان، مراغه را مسکن کردهای هذبانیه ذکر میکند و روایت میکند: عهد مغول مغولان در ماه صفر سال ۶۱۸ هجری قمری عزم تسخیر مراغه کردند. پس از یک هفته درگیری، مراغه به تصرف آنان درآمد، پس از خونریزی بسیار غارت و سوزاندن بقایا خارج شدند ولی نسل مغولها در بازماندگان مراغه تکثیر یافت. در سال ۶۲۲ هجری قمری جلالالدین خوارزمشاه بدون مقاومت مهمی مراغه را تصرف کرد. در این زمان قسمتی از ویرانیهای حمله مغول ترمیم شد. پس از رفتن سلطان جلالالدین از آذربایجان، در اواخر سال ۶۲۸ هجری قمری قشون مغول دوباره مراغه را تصرف کردند. هلاکوخان پس از مرگ چنگیزخان، متصرفات مغول بین فرزندانش تقسیم شد. در اواخر نیمه اول قرن هفتم یکی از نوادگان چنگیز به نام هلاکو فرماندهی اردوی غرب را به دست گرفت و بار دیگر به ایران حمله کرد. وی پس از تصرف نقاط شرقی ایران و قلع و قمع اسماعیلیان عازم بغداد شد. هلاکو بغداد را غارت کرد و با قتل مستعصم به خلافت عباسیان خاتمه بخشید. سپس در تاریخ صفر ۶۵۶ هجری قمری به ایران بازگشت و در آذربایجان مستقر شد و مراغه را به سبب آب و هوای خنک و مراتع خرم، پایتخت خود قرار داد. اوج شهرت و آبادانی مراغه در این زمان است. به فرمان هلاکو دانشگاهی بزرگ، رصدخانه و سایر مراکز تحقیقات و علمی به دست خواجه نصیرالدین طوسی با همکاری چندین دانشمند و ستارهشناس دیگر تأسیس شد و دانشپژوهانی از اطراف و اکناف عالم جهت مطالعه به این شهر رو آوردند. هلاکو در سال ۶۶۳ هجری قمری در اثر عارضهای در گذشت و طبق آئین مغول به خاک سپرده شد.خواجه نصیرالدین طوسی در آن واقعه میگوید: با توجه به این که هلاکو بودایی و زن و مادرش مسیحی بودند، در این دوران مراغه و حوالی آن مرکز مسیحیت بهشمار میرفتهاست. رومیان، ارامنه، نسطوریان، به ویژه دانشمندان و هنرمندان این فرق در مراغه گرد آمدند و کلیساهای متعددی ساخته شد. شهر با دیواری بلند محصور بودهاست که منسوب به دوران حکومت هلاکو است. در قرن هشتم هجری که ایلخانان ضعیف شدند، حکومت به دست فئودالهای مغول، چوپانیان و جلایریان افتاد. دوره قاجار در اوایل این دوره، مراغه جزء ده شهر بزرگ و پرجمعیت ایران بودهاست که شهرهای بناب،عجبشیر، ملکان، هشترود، میاندوآب (مرحمت آباد)، مهاباد (ساوجبلاغ)،تکاب، شاهیندژ ، باروق و قرهآغاج (چاراویماق) از توابع آن بودهاند. در این دوره اولین کارخانه اسلحهسازی ایران در مراغه دایر شدهاست. مردم زبان مردم مراغه به زبان ترکی آذربایجانی تکلم میکنند. همچنین زبان ارمنی در بین مسیحیان ساکن رواج دارد. حمدالله مستوفی در ۷۴۰ قمری در کتابش، نزهةالقلوب، زبان مردم شهر مراغه را «پهلوی مغیر» یا «پهلوی معرّب» نامیده که منظور همان زبان آذری است. اولیاء چلبی درنیمه دوم قرن یازدهم هجری نیز میگوید که «اکثر زنان مراغه به زبان پهلوی گفتگو میکنند» دکتر محمدامین ریاحی خویی در رابطه با این سخن اولیاء چلبی میگوید: سخن او دربارهٔ زنان مراغه، فصل رسالهٔ انارجانی را «تواظعات اناث تبریز» به زبان کهن یاد میآورد و معلوم میشود که خانه نشینی زنان و دوری آنها از اجتماع و بینیازی آنها از گفتگوهای دیوانی و بازاری سبب شده که طبعاً دگرگشتهای زبان در محاورات آنها کمتر و دیرتر اثر بگذارد. مراغیهای رودبار الموت پس از حملات عربها گروهی از مردم مراغه در حدود هزار سال پیش از آن شهر کوچیده و به منطقه رودبار الموت رفتند. این کوچندگان امروز نیز به نام مراغیها نامیده میشوند و در ۷–۸ روستای رودبار الموت سکونت دارند و به گویش مراغی که از گویشهای زبان تاتی است، سخن میگویند. مراغیان، مانند سایر ساکنان منطقه به صورت رسمی شیعه شناخته میشوند اما به نظر میرسد به آیین زرتشتی و نیز اسماعیلیه مقید هستند. حمدالله مستوفی در نزهةالقلوب مینویسد: «مراغیان را به مزدکی نسبت کنند، و چون اشخاص باسواد در میان مراغیها نایاب است و در کتمان طریقهٔ خود مُصرند و هیچگاه میل ندارند دیگران به راه رسم و عقیدهٔ آنها آگاه شونده از این رو نمیتوان به حقیقت معتقدات آنها آگاهی یافت.» احسان یارشاطر زبان مراغی را بازماندهٔ زبان مادها میداند و چنین توصیفش میکند: «زبان مراغی، مانند برخی از لهجههای تاتی طارم علیا (هزار رودی و نوکیانی) و اشهاردی و چلی (در رامند) و کرنی و کرلقی (در خلخال) زبانی نسبتاً محافظهکار است و بسیاری از خصوصیات کهنتر لهجههای مادی را حفظ کردهاست.» دین اکثریت قریب به اتفاق مردم مراغه مسلمان و دارای مذهب شیعه هستند. اقلیتی از سایر ادیان از قبیل چند خانوادهٔ ارمنی نیز در آن ساکن هستند. ارامنه در زمانی که مراغه به عنوان پایتخت انتخاب شده بود از آنجا که مادر هلاکو مسیحی بود، مسیحیان از امتیازات خاصی برخوردار بودند؛ رومیان، ارامنه و نسطوریان از اطراف و اکناف در این شهرگرد آمدند و کلیساهای متعدد ساخته شد. در آن زمان خلیفهٔ ارامنه در این شهر سکونت داشتهاست. غازان خان در زمان حکومتش فرمان قبول اسلام و تخریب کلیساها، معابد یهود و بودایی و آتشکدههای زرتشتی را صادر میکند. این فرمان در مراغه نیز به شدت تعقیب میشود و به مرور زمان از تعداد ارامنه در این منطقه کاسته میشود. در ادوار گذشته و در اثر حملات کردها و همزمان با مهاجرت بزرگ ارامنه ایران در سال ۱۸۲۸ میلادی تعداد ۷۰۰ خانوار ارمنی از این شهر و روستاهای اطراف به قفقاز مهاجرت کردند و تعداد زیادی از دهات ارمنینشین خالی از سکنه شد. اینان در دهکدهای که در قرهباغ ایجاد و به مناسبت خاستگاهشان مراغه نامگذاری شده بود ساکن شدند. بعد از وقایع شهریور ماه سال ۱۳۲۰ و وقایع سال ۱۳۲۴ نیز تعداد زیادی از ارامنه به اتحاد جماهیر شوروی مهاجرت کردند. جمعیت طبق سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ برآورد جمعیت مراغه در نقاط شهری، برابر ۱۶۳۸۵۹ نفر، با۱۲۵۲۸۳ مرد و ۱۲۲۳۹۸ زن بودهاست. بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ جمعیت شهر مراغه به بیش از ۱۷۵ هزار نفر افزایش یافتهاست. جغرافیا موقعیت مراغه در جنوب غربی استان آذربایجان شرقی، در مشرق دریاچه ارومیه و بر دامنه جنوبی کوه سهند قرار گرفته و از شمال به شهرستان تبریز، از شرق به شهرستان هشترود، از جنوب به شهرستان باروق و از غرب به شهرستان بناب دریاچه ارومیه محدود است. آب و هوا آب و هوای مراغه معتدل متمایل به سرد و نسبتاً مرطوب است. بیشینهٔ دمای این شهر در تابستانها حدود ۳۵ درجهٔ سانتیگراد بالای صفر و کمینهٔ آن در زمستانها حدود ۲۰ درجه سانتیگراد زیر صفر است؛ همچنین میزان بارش سالانه در مراغه حدود ۳۳۰ میلیمتر و ایام یخبندان آن، حدود ۱۱۴۱ روز در سال است. بهجهت قرارگرفتن این شهر در دامنهٔ جنوبی سهند، رودخانههایی نظیر صوفیچای و مردقچای که از این کوهستان سرچشمه میگیرند، از داخل مراغه عبور کرده و در رونق و آبادانی شهر تأثیر بهسزایی داشتهاند. بارندگی بارش برف در این شهر معمولاً از دی ماه شروع و تا اواسط اسفند ماه ادامه دارد. بارش بارانهای بهاری که در اصطلاح محلی به «نِیسان» مشهور است از اوایل فروردین ماه شروع شده و تا اواسط اردیبهشت ماه، ادامه مییابد. ناهمواریها بهطور کلی شهرستان مراغه متشکل از دو ناحیهٔ کوهستانی و جلگهای است که از شمال به جنوب و از شرق به غرب تا سواحل دریاچه ارومیه و جلگه میاندوآب از ارتفاع کوهها کاسته میشود. ارتفاعات سهند در شمال، مندیلبسر و سرگونی در جنوب شرقی، قوزلجه در شمال غربی و قرهقشون در جنوب غربی از ارتفاعات مهم اطراف این شهر هستند. منطقه فسیلی در میانهٔ قرن ۱۹ میلادی لایههایی فسیلی در خاک مراغه کشف شد؛ اولین بار در سال ۱۸۴۰ یک مأمور شوروی به نام «خانیکوف» که به عنوان کنسول دولت روس در تبریز مقیم بود مقادیری استخوان و فسیل کشف کرد. از سال ۱۹۷۴ تا ۱۹۷۶ تیمی مشترک از موزه تاریخ طبیعی لس آنجلس و موزه ملی تاریخ طبیعی آمریکا اقدام به حفاری و مطالعه در منطقه کردند. قدمت این لایهها ۱۱ تا ۵ میلیون سال پیش (اواخر میوسن تا اوایل پلیوسن) دانسته شدهاست. در گذشته محققان و کارشناسان مختلفی از کشورهای اتریش، انگلیس، آمریکا، فرانسه و در سالهای اخیر از کشورهای فنلاند، چین و ژاپن مطالعاتی بر روی فسیلهای منطقه انجام دادهاند. این منطقه با فسیلهایی به قدمت هفت میلیون سال به عنوان نخستین اثر ملی، طبیعی و فسیلی ایران شناخته میشود. ساختار شهری مراغه شهری زیباست که در امتداد یک دره سرسبز کشیده شدهاست که آن را کوهها و تپهماهورهایی چند احاطه کردهاند. مکانهای دیدنی آثار تاریخی مراغه به لحاظ بافت غنی تاریخی و فرهنگی، با بیش از ۳۰۰ اثر ثبت شده ملی، جزء ۱۰ شهر برتر کشور محسوب میشود. مزارهای پنجگانه این پنج بنای متعلق به قرنهای ۶ تا ۸ هجری، برجستهترین بقاع واقع در این شهر هستند: معبد مهر که باید آن را در ردیف یکی از نخستین سکونتگاهها و معابد بشر پیش از تاریخ محسوب کرد از تاریخ ناگفته مراغه حکایت دارد. این معبد در زیر یک گورستان تاریخی قرار داردو با خاکبرداری، بخشهایی از آن، خود را نمایان کرده، اما همچنان بخش عمدهای ازآن در زیر خاک قرار دارد. گنبد سرخ در بین پنج بقعهٔ واقع در مراغه قدیمیترین است که در آذربایجان بیشتر به گنبد قرمز مشهور است. تاریخ احداث بنا ۱۵ شوال ۵۲۵ هجری قمری است و در جنوب غربی شهر واقع شدهاست. برج مدور احداث این بنا در تاریخ رجب ۵۶۳ هجری قمری به پایان رسیدهاست. این بنای مدور که از گنبد و سقف آن چیزی بر جا نماندهاست در کنار گنبد کبود قرار دارد. گنبد کبود در فاصلهٔ حدود ۱۰ متری برج مدور بنایی به شکل منشور دهوجهی وجود دارد که مردم محلی آن را «قبر مادر هلاکو» یا «گؤی برج» (به معنای «برج کبود») مینامند. البته با توجه به کتیبههای حک شده بر بنا که آیاتی از قرآن در آنها به چشم میخورد ادعای نسبت این بنا با مادر مسیحی هلاکو مردود است. گنبد غفاریه تاریخ احداث این مقبره در فاصله سالهای ۷۲۵ تا ۷۲۸ هجری قمری است. این بنای مربعی شکل در شمال غربی شهر و در کنار رودخانه صوفی قرار دارد. گوی برج این بنا در محلهٔ اتابک، کوچهٔ سبزیچیها قرار داشت که در طول سالهای ۱۳۱۵–۱۳۱۶ هجری شمسی به کلی ویران شد و امروزه اثری از این بنای مدور وجود ندارد. رصدخانه پس از انتخاب مراغه به عنوان پایتخت از سوی هلاکو، به تقاضای خواجه نصیرالدین طوسی موجبات ایجاد رصدخانهای بر تپهای در شمال غرب شهر فراهم شد. خواجه اقدام به تأسیس این رصدخانه کرد و زیج ایلخانی را در این رصدخانه تدوین نمود. همچنین دانشمندانی را از اطراف و اکناف به مراغه دعوت کرد و با همکاری آنان مرکزی علمی تشکیل داد. آرامگاه اوحدی مقبرهٔ رکنالدین ابوالحسن مراغی در باغی متعلق به فرقهای از اهل حق مراغه قرار دارد. این مقبره در سال ۱۳۵۲ تجدید بنا شد، این عملیات شامل ساخت گنبدی از بتون آرمه (سنگ مقبره قبلی به موزهٔ آرامگاه منتقل شدهاست)، محوطهسازی و ساخت کتابخانه بود. در جوار این آرامگاه، مقبرهٔ دیگری متعلق به پیری به نام سرخوش بیگ وجود دارد که در همزمان با اوحدی میزیستهاست. این مقبره مورد احترام و زیارتگاه دستهای از مریدان علی بن ابیطالب به نام گورانها میباشد. معبد مهر مراغه این بنای تاریخی را متعلق به دورهٔ اشکانی و جایی میدانند که آیین مهرپرستی در آن اجرا میشد. اهالی منطقه این محوطه را با نامهایی مانند «امامزاده معصوم مراغهای»، «خانقاه»، «اجاق» و «اولیاء» نامیدهاند و مناطقی مانند «معبد»، «قبرستان»، «اصطبل»، «چله خانه» و یک محوطهٔ تاریخی دارد که بهنظر میرسد قبرستانی مربوط به عصر آهن است. معبد «مهر» نیایشگاه زیرزمینی و محل پرستش خورشید و برگزاری آیین مهرپرستی در جنوب روستای ورجوی مراغه به صورت زیرزمینی و صخرهای بنا شدهاست. پیروان آیین مهر، آن را با تراشیدن قطعه سنگی عظیم از جنس شیست با دهانهای به عرض ۵/۴ متر به وجود آوردهاند. این بنا را از نظر حجم کار و دقت هنرمندانی که در امر حجاری آن دخیل بودهاند میتوان جزء نمونههای ارزنده ستایشگاههای کهن دانست. با توجه به این که مشخصه معماری صخرهای تا دوران هخامنشی سطوح مسطح و راست گوشه بدون خطوط منحنی چه در درگاهها و چه در پوشش سقفها میباشد و در واقع این همان نکتهای است که ما را به پیشینهٔ معبد مهرورجوی و به دورهٔ اشکانی راهنمایی مینماید. این مجموعه باستانی شامل قبرستان، معبد و یک محوطه تاریخی میباشد. مراغه شهری که روزگاری مرکز اسکان تمدنهای بزرگ انسانی بوده و اکنون فراموش شده میراث داران ایشان است. برای آشنایی با تاریخ مراغه نمیتوان از آثار بسیار کهن مهرابههای مراغه به سادگی گذشت. مهرابهها نیایشگاههای مهرپرستان در دنیای باستان بودهاست. مهرپرستی دینی ایرانی بوده که پرستش خورشید از اجزای اصلی آن بهشمار میرفتهاست. دینی که از ایران در دورهای نیز به اروپای غربی رخنه کرد. اما اکنون از مهرابههای کهن در این شهر تنها معبد مهرو معابد (غارهای) اطراف رصدخانه مراغه به یادگار ماندهاست و بس. گرچه اکنون از معبد مهرجز نامی و نشانی دیگر چیزی باقی نمانده؛ اما کماکان نشان از تاریخچه بسیار غنی این سرزمین تاریخی دارد. مهر یا میترا خدایی بوده که پرستش او در غرب تا شمال انگلستان و در شرق تا هند، هزاران سال رواج داشتهاست و هنوز هم مورد احترام زرتشتیان است. پیروان مهر او را فرشته مهر و دوستی و عهد و پیمان و مظهر فروغ و روشنایی میپنداشتهاند. آنها بر این عقیده بودند که مهر در غاری متولد شدهاست از اینرو هر جا غاری مییافتند، در آن به پرستش و نیایش مهر میپرداختند و آن مکان را «مهرابه» میگفتند. قیزلار قلعهسی قلعه قیزلار قلعهسی مربوط به هزاره ۱- دورانهای تاریخی پس از اسلام است و در شهرستان مراغه، بخش مرکزی، روستای قره ناز واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۳ شهریور ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۱۰۲۰۵ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. دیگر آثار تاریخی از دیگر آثار تاریخی شهر مراغه میتوان تپه قلعه جمالآباد و محوطه سئودلیقلعه و موزه سنگنگارهها را نام برد. جاذبههای طبیعی کوه سهند قلهٔ جام و سهند، که به ترتیب دومین و سومین قلل بلند سهند میباشند در ۴۰ کیلومتری شمال مراغه قرار گرفتهاست؛ که سالانه عده زیادی برای فتح این قلل زیبا راهی مراغه میشوند آبهای معدنی در اطراف شهر مراغه و در مناطق روستایی آبهای گرم و سرد معدنی وجود دارند که مشهورترین آنها بدین شرحاند: شور سو (آب شور) در جنوب مراغه و در روستای ورجوی واقع است. آب این چشمه دارای مقدار فراوان گاز کربنیک است. شور سو چایباغی (آب شور) این چشمه در حدود ۵/۷ کیلومتری جنوب مراغه و در نزدیکی دهکدهٔ زیبای چایباغی واقع شدهاست در این ناحیه درهای شرقی – غربی وجود دارد و رودخانه چکان پس از عبور از روستاهای تازه کند سفلی و علیا خود را به جوار شور سو رسانده و به طرف مغرب جریان مییابد. چشمهٔ آب معدنی شور در قسمت شمالی و کمی بالاتر از رودخانه قرار گرفتهاست. آب و گاز از قسمت شمالی این حوضچه خارج میشود و در قسمت غربی حوضچه مجرایی وجود دارد که زیادی آب حوضچه از آن خارج میشود وبر رودخانه میریزد. آبده این چشمه در حدود دو لیتر در ثانیهاست در آب این چشمه گاز کربنیک به مقدار فراوان یافت میشود و چون آب حوضچه را به هم بز نند در اثر گاز کربنیک سفید رنگ بهنظر میرسد. در چند متری شرقی چشمه آب شور مظهر وجود دارد و آب و گاز از شکاف سنگ خارج و مستقیماً بر رودخانه جریان مییابد؛ و این آب در ردیف آبهای معدنی بیکربناته کلسیک و منیزین گازدار و آهن دار سرد است. آب این چشمه معدنی، بهطور معجزه آسایی، درمان بیشتر بیماریهای پوستی از جمله حساسیتهای مخملی و... بیماریهای رماتیسم، زانو درد، همچنین آرام بخش بسیاری ار بیماریهای روانی و افسردگی محسوب میشود و بلاک ایوب فارابی اصل زیباییهای مراغه چشمه گشایش چشمههای معدنی دره گشایش علاوه بر طبیعت دیدنی آن به علت خواص شفابخشی که در مورد برخی امراض دارد به جاذبهای درمانی برای بهرهمندی گردشگران از خواص این آبها تبدیل شدهاست. چشمههای آب معدنی از موهبتها و پدیدههای طبیعی است که میتوان از آنها در زمینه درمان جسم و از فضاهای طبیعی پیرامون آنها برای سلامت روان استفاده کرد. آب این چشمهها از لابه لای صخرههای سنگی این دره و از کف رودخانه با فشار خارج شده و به رودخانه مردق چای میریزد و از دیرباز ساکنان منطقه از این آبها برای درمان بعضی بیماریها به ویژه پوستی استفاده میکنند. هماکنون شهرت درمانی این آبها از منطقه مراغه فراتر رفته و گردشگران و علاقهمندان به طب سنتی، از آن استقبال زیادی میکنند بهطوریکه روز به روز بر اهمیت و ارزش آن در بین گردشگران افزوده میشود. دره گشایش در حد فاصل روستاهای گشایش و امیر واقع شده و کوههای سر به فلک کشیده صخرهای، آن را به آغوش کشیدهاند. طول این دره حدود شش کیلومتر بوده و رودخانه خروشان، چشمههای معدنی و مناظر بکر طبیعی و دیدنی، آذین بخش طول مسیر این دره است. وجود باغات و مزارع سرسبز پوشیده از درختان میوه در ابتدا و انتهای دره گشایش منظرهای دیدنی را برای گردشگران به تصویر میکشد و از دیرباز تاکنون این دره در بهار و تابستان با دامنی گسترده از گلهای رنگارنگ، صدای چهچهه پرندگان وحشی و بوی علوفههای معطر از علاقهمندان به طبیعت استقبال میکند. دره گشایش مراغه را میتوان نگینی بر نقاشی نگارنده طبیعت در این منطقه دانست و از دیدن مناظر طبیعی آن به عظمت خالق هستی پی برد. ساری سو ساری سو (آب زرد) چشمهٔ معدنی ساری سو در چهار کیلومتری مراغه و در سه کیلومتری شمال غربی آبادی ورجوی در مسیر راه آبادی خا نقاه بالای تپهای در مختصات ذکر شده قرار گرفتهاست این چشمه بقدری زیباست که هر بیننده در اولین نگاه به عظمت خالقش انگشت حیرت بر دهن میگذارد بتازگی مسیر راهآهن مراغه به ارو میه از ۵۰متری این چشمه عبور کردهاست. در ۴ کیلومتری جنوب مراغه و در مسیر روستای ورجوی قرار دارد. قره پالچیق قره پالچیق (سیاه گِل) آب معدنی قره پالچیق در دامنه کوه سنجان قرار گرفتهاست این چشمه در فصل تابستان جهت استحمام مورد استفاده اهالی آبادیهای اطراف و شهر مراغه قرار میگیرد طبق تعریف مردم آب این چشمه دارای خواص طبی میباشند. وقتی از سربالاییهای دامنه کوه سینجان عبور میکنی تا به این چشمه برسی ظاهراً محال میبینی که اون بالا ابی وجود داشته باشه وقتی به استخر چشمه میرسی باز هم در مقابل عظمت خداوند خلاق سر تعظیم فرود میآوری ایستی بلاغ ایستی بلاغ (چشمه گرم) این چشمه بهطوریکه از اسمش پیداست دارای آب گرم و خواص درمانی و املاح معدنی میباشد این چشمه در۴ کیلومتری شرق مراغه و ۴۰۰ متری غرب روستای تازکند سفلی قرار گرفتهاست این چشمه در اطراف خود انشعاباتی دارد که هر کدامشان مستقل میباشد باز شرح این چشمه در زیباییهای روستای تازه کند سفلی آورده شدهاست درمان بیشتر بیماریهای پوستی از جمله حساسیتهای مخملی و... بیماریهای رماتیسم، زانو درد، همچنین آرام بخش بسیاری ار بیماریهای روانی و افسردگی محسوب میشود. چشمه سنگ صفرا چشمه ای نشأت گرفته از باغهای زیبای مراغه که اکنون در محدوده شهری واقع شدهاست. جاده دسترسی به این چشمه در شهر مراغه، در کمربندی شمالی، پائینتر از میدان استاد کریمی، کوی الهیه واقع است که بعد از طی مسافتی حدود ۹۰۰ متر با اتومبیل و ۸۰ متر پیادهروی، چشمه ای را مشاهده میکنید که دمای آن ۷ درجهٔ سانتی گراد است و درون آب آن هیچگونه موجود زنده (تکسلولی، جلبک و ...) و میکروسکوپی به چشم نمیخورد و در محل خروج آب نیز هیچ گیاه و جلبکی وجود ندارد. آب این چشمه برای از بین بردن سنگ کیسه صفرا مفید است. پتانسیلهای ورزشی شهرستان مراغه با دارا بودن آب وهوای عالی و پتانسیلهای ورزشی فراوان، در زمره بهترین شهرهای ایران برای برگزاری اردوهای باشگاهی و تیمهای ملی میباشد این شهرستان با همت مردم و مسئولین شهرداری و اداره ورزش و جوانان توانسته در سالهای اخیر با ایجاد مراکز ورزشی همچون پیست قایقرانی آبهای خروشان، پیست کانوپولو، پیست باشگاه اسب سواری ایلخی مراغه، ایجاد استخرهای شنا و سالنهای سرپوشیده و همچنین ساخت ورزشگاه ۵هزار نفری مراغه (در حال ساخت) و برگزاری انواع مسابقات آزاد تیراندازی با کمان کشور مسابقات تنیس روی میز استان آذربایجان شرقی و... بستر مناسبی را برای میزبانی هرچه بهتر مسابقات در سطح منطقهای، کشوری و جهانی و آرامش خاطری را برای برگزاری اردوهای تیمهای باشگاهی و ملی ایجاد کند. شهردار مراغه در گفتگو با پایگاه اطلاعرسانی رصد مراغه: شهرستان ویژه مراغه آماده پذیرایی از تیمهایی سایر استانها و آماده برگزاری تورنمنتهای چند جانبه بینالمللی با کشورهای همسایه میباشد و در تلاش هستیم تا در ماههای آینده شاهد برگزاری مسابقات جهانی و بینالمللی در مراغه باشیم. آموزش پیشینه همانطور که اشاره شد، مراغه مدتها مرکز تجمع علما و دانشمندان بودهاست. حضور دانشمندان بزرگ در مراغه نشان از آن دارد که این شهر در زمان سلجوقیان به ویژه قرن ششم هجری موقعیت علمی ویژهای داشتهاست. از جمله شخصیتهای نامدار علمی که در این شهر اقامت داشتهاند میتوان دانشمندانی چون شیخ شهاب الدین سهروردی، مجدالدین جیلی، امام فخر رازی، سموئل بن یحیی بن عباس مغربی، ابن عبری و مجدالدین محمد ابن خلیفه بن سیواسی رومی را یاد کرد. مدارس تاریخی مدرسه احمدک این مدرسه پیش از سال ۵۲۹ دایر بودهاست و گویا خلیفه مسترشد را در آن دفن کردهاند. مدرسه عزیه مدرسه عزیه یا مدرسه قاضی را منسوب به عزالدین بک ارسلان آبه مراغی (مقتول به ۶۵۵) از امرا سلطان محمد بن محمود بن محمد سلوقی، که بانی مدرسه بودهاست میدانند. به احتمال زیاد این مدرسه جایگاه معتبری در زمینهٔ پژوهشهای علمی بوده و سالهای درازی بر پا بودهاست. چنانکه بنا به نوشتهٔ ابن الغوطی، مویدالدین در دوران اقامت خود در مراغه، در این مدرسه اقامت داشتهاست. آنچه که به اسم مثلث پاسکال معروف است در شش قرن قبل از او توسط ریاضیدان، المغربی، از کرجی، ریاضیدان معروف که در اواخر قرن چهارم هجری متولد شدهاست استنتاج شدهاست که در نتیجه کشف این مثلث توسط کرجی است که شش قرن از پاسکال قدیمی تر بودهاست. این ریاضیدان معروف قرن ششم که جدول مزبور را در کتاب خود نقل کرده در طول سال ۵۷۵ هجری (۱۱۸۰ میلادی) در مراغه درگذشتهاست؛ بنابراین میتوان گفت که احتمال دارد او نیز در مدرسهٔ عزیه مشغول بودهاست. همچنین این مدرسه را به قاضی کمال الدین محمد قزوینی نسبت میدهند. مدرسه اتابکیه این مدرسه یکی دیگر از مدارس معروف مراغه در آن دوران بوده که کمال الدین قزوینی یکی از مدرسین آن بودهاست. مدرسه محییه بنای مدرسه واقع در بازار مراغه و متعلق به پیش از سال ۶۰۷ و به محیی الدین ابوحامد یحیی بن صدرالدین نسبت داده شدهاست. مدرسه سیواسی این مدرسه برای مجدالدین محمد بن خلیفه بن الب ارسلان سیواسی مدرسهای (پس از ۶۸۰) در مراغه دایر بودهاست. در کتاب علما النظامیات (ص ۱۲۴) علاوه بر دو مدرسه فوق به یک مدرسهٔ دیگر نیز اشاره شده و آمدهاست که فخرالدین ابومسعود منصور بن محمد کازرونی طبیب هنگام ورود به مراغه در سال ۶۶۴ در مدرسهای فرود آمد. مدارس امروزی نخستین مدرسه به سبک نوین در مراغه در تاریخ ۱۲ شوال ۱۳۲۴ هجری قمری با نام «مدرسه سعدیه» تأسیس شد. محمدعلی خویی معروف به ضیاءالحکما، یکی از خیرین ساکن مراغه بانی این مدرسه بود. دانشگاهها دانشگاه مراغه دانشکده علوم پزشکی مراغه دانشگاه آزاد اسلامی واحد مراغه دانشگاه پیام نور مرکز مراغه مؤسسه آموزش عالی صنعتی مراغه مرکز آموزش علمی–کاربردی مراغه مرکز آموزش علمی–کاربردی بازرگانی مراغه مرکز آموزش علمی–کاربردی صنایع غذایی مراغه اقتصاد کشاورزی ترکیب مشاغل و توزیع منابع درآمد در شهرستان مراغه در مجموع نشان میدهد این شهرستان در قالب فعالیتهای اقتصادی یک مرکز کشاورزی محسوب میشود. عمده فعالیتهای صنعتی تولید محصولاتی از قبیل کشمش، خشکبار، عسل، مواد لبنی، پوست، فرش و سایر مواد غذایی است لذا میتوان نتیجه گرفت که فعالیتهای صنعتی نیز وابسته به فعالیتهای کشاورزی است. تولید میوه این شهر سالانه ۲۳۷ هزار تن انواعی از جمله سیب، انگور، گردو، بادام و گوجه سبز است که محصول بیش از ۲۰ هزار هکتار باغ میوه اطراف این شهر است. حدود ۷۰ درصد از این تولیدات به صورت مستقیم یا به شکل فراوردههای کشاورزی به دیگر کشورها صادر میشود. اطراف شهر مراغه پوشیده از باغهای انگور و سایر میوهها است که طرفین رودخانه صوفیچای و دره شمالی آن را پوشانیدهاند. باغات انگور مراغه از منظمترین تاکستانهای کشور محسوب میشوند و همهساله مقدار زیادی سبزه و کشمش حاصل از این باغها به خارج از کشور صادر میشود که به علت کیفیت عالی دارای موقعیت ویژهای در این بازارها است. صنعت فعالیتهای عمده تولیدی و صنعتی در این شهر از جمله صنایع دستی، مواد غذایی، صنایع بزرگ خشکبار، صنعت بستهبندی عسل، صنعت بستهبندی دم نوشهای گیاهی، صنعت شیرینی، صنایع بزرگ صابونسازی مراغه، شیشهسازی و کارخانههای تولید شن و ماسه و ذغال سنگ و سنگ سینجان و... میباشد. این شهر از لحاظ راههای ارتباطی زمینی ریلی و هوایی در جایگاه خوبی است و به دلیل ارزان بودن کارگر، زمین و در اختیار داشتن تمام امکانات طبیعی و بالقوه و همچنین آب و هوای بکر، جاذبه خوبی را برای سرمایهگذاران بخش صنعت فراهم نمودهاست. حمل و نقل جادهای جاده۲۴ که هشترود را به مراغه وصل میکند و همچنین ازادراه مراغه به هشترود نیز در حال ساخت است که گفته میشود قطعه های ۲و۳ ان تا سال۱۴۰۲ افتتاح میگردد یکی از راه های مهم می باشد که شهر های جنوب استان اذربایجان شرقی و اذربایجان غربی را به ازادراه تهران تبریز وصل میکند. مراغه از شرق و جنوب به دو شهر بناب و ملکان متصل است که جادههای نسبتاً خوبی را برای عبور و مرور فراهم آوردهاست،هم چنین پروژه تحقیقاتی راه گردشگری برای اتصال مراغه از شمال به روستای کندوان تبریز نیز در دست مطالعه میباشد. فاصله مراغه با برخی از مراکز استان: راه آهن ایستگاه مراغه که در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۳۵ افتتاح شدهاست. این ایستگاه به خط راهآهن آذربایجان (تهران-تبریز) و خط راهآهن مراغه-ارومیه متصل است و یکی از تشکیلاتی ترین ایستگاه های راه آهن کشور است. ساختمان ایستگاه از سال ۱۳۳۳ تا ۱۳۳۶ احداث شدهاست. این ایستگاه از لحاظ درجهبندی، وضع بار و مسافرت و موقعیت جغرافیایی و نظامی بهطور کلی جزء ایستگاههای درجه یک کشور است که در آن تعمیرات اساسی و و مانور واگنها و لوکوموتیوها صورت میگیرد. با توجه به موقعیت جغرافیایی شهرستان مراغه و امکانات راهآهن در حمل مواد نفتی، شرکت ملی نفت ایران در مجاورت ایستگاه راهآهن مراغه اقدام به احداث یک انبار مواد نفتی کردهاست و از این طریق مواد نفتی مناطق اطراف را تأمین میکند. همچنین یک انبار سیلو با ظرفیت حدود ۲۰۰۰۰ تن در نزدیکی ایستگاه ایجاد شدهاست. هوایی فرودگاه سهند مراغه از فرودگاههای اقماری اداره کل فرودگاههای استان آذربایجانشرقی بوده و در شهرستان مراغه قرار دارد، این فرودگاه در زمینی به مساحت ۴۲ هکتار در کنار پادگان امام رضا مراغه ارتش و در جاده مراغه-تبریز واقع شدهاست و تنها فرودگاه جنوب استان میباشد. هماکنون پروازهابه سمت تهران و بالعکس در روزهای جمعه و دوشنبه در آن دایر است. شهرهای خواهرخوانده گراژده، بوسنی و هرزگوین: از ۲۳ ژوئیه ۲۰۰۹ نیشابور، ایران: از ۱۸ مه ۲۰۱۵ نگارخانه یادداشتها پانویس منابع مروارید، یونس. مراغه. ویرایش دوم. چاپ دوم، تهران: انتشارات علمی، ۱۳۷۲. مستوفی، حمدالله، به کوشش محمد دبیرسیاقی. نزهةالقلوب. تهران: کتابخانه طهوری، ۱۳۳۶. کسروی، احمد. آذری یا زبان باستان آذربایجان، چاپ دوم. تهران: چاپ تابان، ۱۳۱۷. ا.ن. قلیاف. تاریخ آذربایجان. ترجمهٔ ا.آ. افشار. تهران: انتشارات شورا، نشر معاصر، ۱۳۵۹. مشکور، محمدجواد. نظری به تاریخ آذربایجان. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، انتشارات کهکشان، چاپ دوم ۱۳۷۵، گنجینهٔ ایران: ۲۱. ورجاوند، پرویز. سرزمین قزوین، سابقه تاریخی و آثار باستانی و بناهای تاریخی سرزمین قزوین. تهران: انتشارات راستی نو، چاپ دوم، ۱۳۷۴. غلامیه، مسعود. تاریخ مراغه به روایت تصویر. چاپ اول. تهران: نشر اوحدی، ۱۳۸۵. . باختری، هوشنگ. در دیار آشنا. تهران: چاپ روز، ۱۳۵۴. دیاکونوف، ایگور میخائیلوویچ. تاریخ ماد، چاپ دوم. ترجمهٔ کریم کشاورز. تهران: انتشارات پیام، ۱۳۵۷. غلامیه، مسعود. حاجی صدخان شجاعالدوله و رژیم مشروطه. چاپ اول. تهران: نشر اوحدی، ۱۳۸۰. . صدرالاسلامی، فخرالدین. دیدنیهای مراغه و عجب شیر. تهران: نشر اوحدی، ۱۳۸۱. ورجاوند، پرویز. رصدخانه مراغه. تهران: نشر، ۱۳۵۵. خیرالهی، عطوف. مراغه در عهد قاجار. تبریز: نشر اختر، ۱۳۸۷. . سپهروند، مجید. مراغه در سیر تاریخ. تبریز: انتشارات احرار، ۱۳۸۱. . Firouz, Eskandar. The complete fauna of Iran. I. B. Tauris, 2005. . Bloom, Jonathan. The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Volume 2. Oxford University Press, 2009. . پیوند به بیرون شهرداری مراغه __نمایه__ __بخشجدید__ مراغه روستاهای شهرستان مراغه شهرهای استان آذربایجان شرقی شهرهای شهرستان مراغه ویکیسازی رباتیک ایلخانیان


text: شرجی شدن یعنی پر از رطوبت و دَم شدن هوا به همراه دمای بالا، پدیدهای جوی است. شرجی شدن در خلیج فارس و کرانههای آن معمولاً از فروردین و اردیبهشت آغاز میشود و ۹ ماه به درازا میانجامد. واژهٔ شرجی دگرگون شدهٔ واژهٔ شرقی است و این واژه از گویش عربهای جنوب به فارسی وارد شدهاست. در آب و هوای شرجی به دلیل اشباع هوا از بخار آب، حالت دمکردگی به وجود میآید. منابع کتاب خرماستان ایران نوشته عباس انجم روز. بادها هواشناسی


text: شهرستان لارستان، یکی از شهرستانهای جنوبی استان فارس ایران است. مرکز این شهرستان، شهر لار است و بزرگترین شهرستان استان فارس میباشد. پیشینهٔ نام بر اساس شواهد و اسناد قدیمی و متون خطی ، لاری ها قوم جنگجویی از مردمان آماردی طبری واقع در بخش لاریجان شهرستان آمل در مازندران بودند که به علت سرمای وحشتناک آن منطقه در چند قرن پیش از لاریجان آمل به منطقه ای گرم در استان فارس کوچ نمودند و آن منطقه وسیع و بکر را لار و لارستان نامیدند. و همچنین بر اساس آنچه در تاریخ موجود است و بر اساس کوچ مردم و جنگجویان کرد در فواصل زمانی متعدد بخشی از مردم لار کرد هستند. بر اساس اسطورهها و افسانههای قدیم ایران زمین آوردهاند، گرگین میلاد از پهلوانانِ باستان، بنیانگذار شهری بود که با مشتقگیری از نام او احتمالاً به لاد شهرت یافت و این نام بعدها به لار دگرگون شد. طبق روایات افسانهای موجود، پس از گرگین میلاد فرزندان آن پهلوان افسانهای، نسل اندر نسل به حکومت این منطقه منصوب شدهاند و تا سال ۱۰۱۵ ق، حکومتشان زیر لقای شاهان ایران بر جای بودهاست. تاریخ تأسیس لار کنونی در اواخر قرن ششم قمری بیان شدهاست و ذکری از آن تا قرن هفتم و هشتم قمری به میان نیامده است. اولین بار منابع قرن هشتم هجری از جمله حمدالله مستوفی از لار خبر دادهاست. ساکنان بومی بحرین هنوز هم بعد از سالها، به زبان لارستانی تکلم میکنند. لارستان در دوره صفویه ولایتی مهم و وسیع در جنوب فارس بوده و سکه تجاری مخصوص خود را ضرب میکردهاست. منطقه لارستان در دوره صفویه، از حکومت مرکزی جدا بوده و گمرکات جنوب (بندرعباس و قشم) را در اختیار داشتهاست. شاه عباس صفوی با کمک حاکم کرمان و شیراز، لارستان را پس از محاصره طولانی تصرف میکند. بازار قیصریه لار را دیده و به تقلید از این بازار، بازار بزرگ اصفهان را میسازد. پس از تصرف لار، بندر گمبرون و گمرکات جنوب را تصرف کرده و به همین دلیل اسم بندر گمبرون به بندرعباس تغییر میکند. فرهنگ و زبان لارستانی تأثیر زیادی بر مناطق جنوب و کشورهای حاشیه خلیج فارس داشته و زبان لارستانی در این مناطق با لهجههای گوناگون تکلم میشود. مردم و حاکمان عرب امارات متحده عربی ریشه لارستانی دارند. راههای باستانی وجود راههای باستانی که از فیروزآباد و استخر از طریق خنج، و علامرودشت و فال و اسیر به طرف بندر باستانی سیراف، و جنوب میرفتهاست و آثار آن بر جای مانده در این مسیر، از نشانههای وجود فرهنگ و تمدن پیش از اسلام در این منطقه است. بناهای تاریخی از جمله بناهای تاریخی پیش از اسلام در لارستان تمب بت، قلعه اژدها پیکر در لار، آتشکدهُ محلچه در بین راه اصلی لار به شیراز، قلعه جبرئیل در بنارویه و کاروانسراهای متعدد واقع در بین جادههای شهرها میتوان نام برد. جغرافیا شهرستان لارستان دارای مساحتی برابر با ۱۰٬۷۴۱ کیلومتر مربع است. این شهرستان در جنوب استان فارس و بین نوار ۵۳ درجه و ۸۷ دقیقه تا ۵۵ درجه ۴۴ دقیقه طول شرقی و ۲۷ درجه و ۲۱ دقیقه تا ۲۸ درجه و ۲۱ دقیقه عرض شمالی واقع شدهاست. این شهرستان از شمال به شهرستانهای داراب و زریندشت از غرب به جویم، اوز، گراش و لامرد و از شرق و جنوب به استان هرمزگان محدود میباشد. آب و هوا لارستان از نظر آب و هوا جزو مناطق گرم و خشک بهشمار میرود و دارای زمستانهایی معتدل و تابستانهایی بسیار خشک است. ولی در گذشتههای دور کشاورزی در لار رونق داشتهاست. کوهها لارستان در جنوب رشتهکوههای زاگرس قرار گرفتهاست که در این منطقه کوهها به صورت موازی غرب به شرق طاقدیسهایی به وجود آوردهاند و هر کدام از این طاقدیسها از نام یا نامهایی برخوردارند که به تعدادی از آنها اشاره میشود. کوه البرز 40000000 کوه شب ۲٬۶۷۰ کوه شور ۲٬۲۲۵ کوه برخ ۲٬۲۱۶ کوه گاوبست ۲٬۱۷۰ کوه کورده ۱٬۹۷۰ کوه گچ ۱٬۹۰۰ گنبدهای نمکی لارستان گنبدهای نمکی متعدد در لارستان چهرهٔ این منطقهٔ بزرگ از کشور را دگرگون کردهاند. گنبدهای نمکی که از رسوبات نمک طی میلیونها سال به سطح زمین میرسند و همیشه در حال رشد هستند گنبدهای نمکی در لارستان امروزه به ارتفاعات مهمی تبدیل شده که با تنوع رنگها، چشمها به آن خیره میگردد و یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری در لارستان بهشمار میآیند افزون بر جذب گردشگر، منابع غنی از معادن مختلف را در خود جای دادهاند که در رأس آنها نمک و از دیگر ذخایر معدنی گوگرد، اورانیوم، آهن، سولفات، گرانیت و ... میتوان نام برد. در منطقهٔ لارستان تعداد زیادی از این گنبدها وجود دارد که در اینجا به چند مورد از آنها اشاره میشود. گنبد نمکی کرمستج در ۲۰ کیلومتری شهر لار. گنبد نمکی برخ واقع در روستای کرمستج به فاصله ۲۵ کیلومتری از لار. گنبد نمکی گچ واقع در طاقدیس گچ به فاصله ۱۵ کیلومتری شهر لار. گنبد نمکی کهنه مرکزی - ۲۰ کیلومتری لار. گنبد نمکی بادنی واقع در کوه شور کرمستج ۳۵ کیلومتری لار گنبد نمکی بریز (معروف به سینهسفید) به فاصلهٔ ۳۵ کیلومتری از لار گنبد نمکی شاه غیب گنبد نمکی بنو گنبد نمکی پاسخند گنبد نمکی گاوبست رودخانهها رودخانهٔ خشک شور کهنه مرکزی رودخانهٔ خشک کل رودخانهٔ خشک مهران رودخانهٔ شور شاه غیب منطقهٔ حفاظتشدهٔ هرمود منطقهٔ حفاظتشدهٔ هرمود در بین استانهای فارس و هرمزگان واقع است. این منطقه که در شرق لارستان و در مرز مشترک استان فارس و هرمزگان قرار گرفته در حدود ۲۰۱٬۶۲۵ هکتار وسعت دارد و به علت داشتن شرایط خاص زیستگاهی، از نظر برخورداری از گونههای گیاهی و جانوری خاصِ مناطق گرمسیری و قوچ لارستان، یکی از مناطق بینظیر و قابل توجه گردشگاهی و پژوهشی است. طبق مصوبه شورای عالی محیطزیست ۲۰۱ هزار هکتار تحت عنوان منطقهٔ حفاظت شده در ۴۰ کیلومتری شرق لار به نام هرمود اعلام شد. بخشی از رودخانه شور که از غرب به شرق جاری است سراسر مرز شمالی منطقه را تشکیل میدهد. مرز غربی و جنوبی منطقه جاده لارـ بندرعباس است. هدف از اعلام این منطقه به عنوان منطقه حفاظت شده حفاظت از قوچ نادر لارستان است. چشماندازهای زیبای منطقه به خصوص کوه شب به ارتفاع ۲٬۶۸۲ متر بلندترین کوه لار در دشت جیحون با پوشش گیاهی عالی است. از گیاهان منطقه میتوان آکاسیا، کنار، کهور، استبرق، بادام کوهی، بنه، کیکم، زیتون، سرو کوهی، مورخش شاخ غزالی، گیاهان شورپسند، گز قیچ، نخل، نیزار، پده، انار شیطان، گیاهان صخره، چسب پامچال و لکچی را نام برد و از گونههای جانوری میتوان به بز، قوچِ لارستان و میشِ لارستان، جبنیر، پلنگ، کفتار، گرگ، روباه معمولی، شاه روباه و شغال، انواع گربه وحشی، تشی، خارپشت، هوبره، چاخ لق، کوکر، کبوتر، قمری معمولی، چکاوک، چکچک، جغد، خور، سبزقبا، کبک، تیهو و لیکو، انواع پرندگان شکاری و لاشخور، شهدخوار، سسک، توکا، طرقه، کمرکولی، دارکوب و انواع پرندگان مهاجر مانند حواصیل، لک لک سیاه، اردک، آبچلیک، دیدومک و خزندگان انواع مختلفی از مارمولکها و مارها و اخیراً گزارشهایی در مورد مشاهده یوزپلنگ و خرس سیاه داده شده. به منظور تأمین آب حیات وحش غیر از چشمهها و منابع آب موجود سه آبشخور مصنوعی و دو تلمبه بادی طراحی و نصب و آب انبار موجود مرمت و بازسازی شدهاست. مردمشناسی جمعیت بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت شهرستان لارستان برابر با ۱۴۷٬۴۵۶ نفر بودهاست. زبان و دین زبان و گویش مردم لارستان لاری (اَچُمی) می باشد. دین بیشتر مردم لارستان، اسلام و همچنین سایر ادیان چون بهایی و زرتشت است. اقتصاد و صنعت بازرگانی، صنعت و خدمات پیشهٔ عمدهٔ اهالی لار است و برخلاف عمدهٔ مناطق کشور، کشاورزی و دامپروری به دلایلی چون کمآبی، هوای نامساعد و شوری اراضی این شهرستان (بهویژه در نواحی جنوبی) در این منطقه رونق چندانی ندارد. لارستان دارای دو شهرک صنعتی به نامهای شهرک صنعتی لار با ۱۱۹ هکتار مساحت و شهرک صنعتی بخش بیرم با ۴۲ هکتار و دو ناحیه صنعتی حسنلری و پشتهسنگر شهر لار هرکدام با ۱۳ هکتار مساحت و در مجموع ۱۸۷ هکتار فضای صنعتی است. لارستان از حیث تعداد واحدهای واگذاری و فعالیت پس از شهرستان شیراز در رده دوم شهرهای استان فارس قرار دارد؛ در شهرک صنعتی شهر لار تا به حال ۱۰۷ واگذاری زمین صورت پذیرفته که از این تعداد ۶۰ واحد دارای پروانه بهرهبرداری، ۲۵ واحد نیمهفعال و مابقی در حال ساخت یا تعطیل است. شهرک صنعتی بزرگ شهر لار دارای دو فاز ۶۰ هکتاری است. رهآورد حلوا مسقطی لاری: یکی از معروفترین سوغات لارستان، حلوا مسقطی لاری است. همانطور که از نام آن پیدا است، حلوایی است با ترکیبی از نشاسته، روغن، مغز پسته، آرد، شکر و رنگهای گیاهی. این حلوا منسوب به یکی از شهرهای عمان بنام مسقط است که تجار لارستانی در سفرهایی که به آن شهر داشتند طرز پخت آن را یادگرفته و به لارستان آوردند. این حلوا هماکنون در بستههای زیبا و رنگارنگ و در طعمهای مختلف به شهرهای دیگر ایران صادر میشود. کنجه لاری: کبابی بسیار خوش طعم که با ترکیب گوشت (گوساله، گوسفند، مرغ و...) با نوعی ماست تهیه میشود و قدمتی چند صد ساله در لارستان دارد. مهوه (مهویا): نوعی خوراک جنوبی محسوب میشود که با تخمیر نوعی ماهی که در اصطلاح محلی به آن «موتو» میگویند تهیه میشود و همراه با نان و معمولاً روغن زیتون میل میشود. پپلوس: نوعی غذای قدیمی که با تکههای نان، پیاز و... درست میشود و میتوان گفت در لارستان امروز رواج کمتری دارد. ترابری مسیرهای ارتباطی فاصله لار تا شیراز ۳۳۰ کیلومتر، و تا بندرعباس ۲۴۰ کیلومتر است. از لحاظ دسترسی به دریا کوتاهترین مسیر ۱۶۰ کیلومتر است که آن را به بندر پل متصل میکند ولی به شکل خط مستقیم این فاصله به ۹۷ کیلومتر تقلیل مییابد. فرودگاه فرودگاه آیتالله آیتاللهی لارستان از سال ۱۳۶۰ فعالیت خود را آغاز کردهاست. در حاضر پروازهایی به مقاصد تهران، دبی، کویت و دوحه در این فرودگاه برقرار میباشد. راهآهن راهآهن لار قطعهای از مسیر راهآهن شیراز-بندرعباس میباشد که در دست احداث میباشد. این مسیر راهآهن بهصورت یک خطه از بندرعباس آغاز و پس از گذر از لار و جهرم در منطقهٔ کوار به راهآهن شیراز-بوشهر متصل میشود. هماکنون راهآهن فعال لارستان از طریق ایستگاه زاد محمود هرمزگان در شرق لارستان امکانپذیر میباشد. و دهستان درزوسایبان لارستان بزرگ به راهآهن سراسری وصل میکند. تقسیمات کشوری شهرستان لارستان دارای ۴ بخش، ۹ دهستان و ۷ شهر به شرح زیر است: منابع کتابهای لارستانشناسی: کتاب دو جلدی تاریخ مفصل لارستان کتاب لارستان شهری به رنگ خاک کتاب تاریخ لارستان کتاب لارستان و جنبش مشروطیت استاد: اقتداری، لارستانی، احمد. (کتاب زبان لارستانی) . چاپ اول، ناشر: همسایه، تهران: سال ۱۳۸۴ خورشیدی. بنیاد بازشناسی لارستان کهن http://www.farsnews.ir/newstext.php?nn=8903310092 http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100878470353 https://seeiran.ir/مسقطی/ جستارهای وابسته ارتفاعات شهرستان لارستان استان لارستان لارستان لارستان