text: بَرْدْسیر یکی از شهرهای استان کرمان و مرکز شهرستان بردسیر است. این شهر در فاصله ۶۵ کیلومتری کرمان واقع شدهاست. جمعیت شهر بردسیر بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۵، برابر با ۲۵٬۱۵۲ نفر بودهاست. ریشه نام بردسیر این شهر به نام مؤسس شهر بردسیر؛ اردشیر بابکان (یا «اردسیر») بودهاست که در بدو امر هم ‹‹وه اردشیر›› خوانده میشد که بعد به «اردشیر» تغییر یافت. نام قدیم کرمان در قرون وسطی بردسیر بوده که که به نام «گواشیر» نامیده میشدهاست. بردسیر در ابتدا روستای کوچکی بود که توسط اردشیر بابکان عمران و توسعه داده شد و به صورت شهر درآمد. مردم کرمان به منظور نشان دادن خرسندی خود از پیروزی او بر اردوان و به شاهی رسیدنش، نام این شهر را «وه ارتخشیر» نامیدند، این نام بعدها به «وه اردشیر»، «به اردشیر»، «بردشیر» و «بردسیر» تبدیل شد. «گواردشیر» نیز که مأخوذ از وه ارتخشیر است به همین محل اطلاق میشدهاست. قبلاً به این شهر بنا به یک روایت «اردشیر» میگفتهاند؛ یعنی جای نیک، ولی بعد از حمله اعراب، این محل بهرسیر نامیده شد و پس از مدتی بردشیر و درنهایت به دلیل ثقل کلام آن را «بردسیر» خواندند. با این حال در آن زمان بعضی از ایرانیان آن را گواشیر میخواندهاند که این کلمه مأخذ از اردشیر بودهاست. با توجه به مطالب یادشده، نام بردسیر پس از حملهٔ اعراب میان زبانها افتاد و به شهرت رسید. بردسیر بمانند واژگان گرمسیر و سردسیر است که به معنای سرزمین گرما و سرماست به معنای سرزمین برد هستش و برد به معنای سنگ است درزبان لری و زبان کردی پس بردسیر یعنی " سرزمین سنگ "بردسیر از واژه برد به معنی سنگ+سیر یعنی «مکان سنگدار» گرفته شده مانند واژگان گرمسیر و سردسیر که به معنای مکان گرما و سرماست پیشینه بردسیر که از آن به مشیز نیز یاد میشود، دارای سابقهٔ تاریخی قابل توجهی بوده و قدمت تاریخی آن به قبل از ساسانیان میرسد. این منطقه از اولین مکانهایی است که زندگی اجتماعی در آن شکل گرفتهاست و بهترین دلیل بر این مدعا، وجود آثار و بناهای تاریخی زیاد چون:پیرجارسوز، برج نگار، برج تاریخی قلعه ارگ بردسیر، تل ابلیس و... است. تحقیقات انجام شده توسط اساتید دانشگاه هاروارد در ۴۰ سال قبل نشان میدهد که در این سرزمین، مردمی زندگی میکردهاند که بیش از ۵۰۰۰ سال پیش برای نخستین مرتبه به صنعت ذوب مس دست یافتند. حفاریهایی که در سال ۱۳۱۴ توسط هراول اشتاین و در سال ۱۳۴۴ توسط ژوزف کالدوک انگلیسی انجام شدهاست، حکایت از این دارد که اهالی این محل ۶۰۰۰ سال قبل موفق به ذوب مس در محل «تل ابلیس» شدهاند و این کورهها را فعال کرده و موفق به ساختن اشیایی چون سنجاق و ظرف مسی شدند و در رونق اقتصادی این شهر همت گماردند. همچنین وجود اشتراک درسفالهای این منطقه با سفالهای مناطق بینالنهرین، سوریه و هند حاکی از ارتباط مابین این دو منطقه و تمدنهای آنان و قدمت دیرینه بردسیر میباشد. بردسیردر زمان سلطنت آل بویه مرکز ایالت گردیدهاست و طبق نظر حمزه اصفهانی دو نام بردسیر و گواشیر ممکن است نشان دهنده انتساب آن به اردشیر مؤسس سلسله ساسانی باشد. در زمان سلاجقه کتابخانه این شهر ۵۰۰۰ جلد کتاب داشته و داخل شهر چند بیمارستان و مدرسه بوده که خود بهترین دلیل بر عظمت و وسعت این شهر میباشد که متآسفانه در زمان حمله مغول ویران شدهاست. ابنحوقل بردسیر را در سال ۵۵۰ شهر کوچکی دانسته و محمدبنابراهیم نامهای بردسیر و گواشیر را به جای یکدیگر و به یک معنی به کار بردهاست. به هر حال بردسیر گرچه شهر کوچکی بوده، بسیار آباد و پیرامون آن زیر کشت قرار داشتهاست. بردسیر پیش از اسلام بردسیر سرزمین کهن تاریخی و از جمله مکانهایی ست که هزاران سال پیش از این، مردمی برخوردار از تمدن در آن زندگی میکردند. نخستین دلیل، وجود تل ابلیس است که بر اساس آخرین تحقیقات انجام شده، پنج هزار سال پیش از این مسکن مردمانی بوده که برای اولین بار یه صنعت ذوب مس دست یافتند، پیداست که چنین مردمی از درایت و هوش و علم و آگاهی برخودار بودهاند. دلیل دیگر، موقعیت خاص این شهرستان از نظر جغرافیایی است. میدانیم که انسانها در گذشته و قبل از استحصال آب از عمق زمین و کشف قنات و کاریز، ناگذیر در محلهایی تجمع میکردند که دارای رودخانه، ارتفاعات پربرف، و آب فراوان باشد، از آنجا که همهٔ این امکانات در بردسیر وجود داشته، لذا میتوان آن را به عنوان زیستگاه انسانهای هزاران سال قبل به حساب آورد. وجود برخی آثار تاریخی که سابقه آنها به قبل از اسلام برمی گردد، نظیر پیرجارسوز، برج تاریخی قلعه، برج نگار، قلعه غبیرا و آثار دیگری از این قبیل نیز میتوانند دلیلی بر این مدعا باشد. اظهار نظر برخی مورخین نیزبر قوت این نظر میافزاید، هر چند که به دور دستهای تاریخ اشاره نمیشود به عنوان مثال، ناصرالدین منشی، اینگونه اظهار نظر میکند که «گشتاسب بن لهراسب وقتی از استخر فارس که آشیان کامکاری و نشیمن شهریاری بود بر عزیمت تفرج و تصید به صوب کرمان عنان گرای شد و چون به هومه بردسیر رسید و آن حدود را مستعد عمارت یافت، به اساحت و اجرای کاریز اسف و بنای دهکده آن مثال داد. آتش خانه معبد آن جا را احداث فرمود تا منزل و مناخ صادر و وارد باشد». اقدام آذر ماهان، حاکم کرمان در عصر انوشیروان که بنای شهر ماهان را به او نسبت میدهند دائر به روستایی به همین نام در بردسیر نیز از جمله این دلایل بهشمار میرود. روستای ماهونو یا ماهونک بردسیر هنوز با همین اسم وجود دارد. بردسیر پس از اسلام اگر چه بعد از اسلام و در تواریخ مختلف به نام «بردسیر» برمیخوریم، اما بیان برخی از مورخین چنین شبههای را به وجود آورده که در بسیاری از موارد، منظور از بردسیر همان کرمان کنونی بودهاست. حتی اینکه در زمان علی ابن الیاس مرکز حکومتی از سیرجان به بردسیر انتقال یافته، باز هم منظور همان کرمان کنونی است. «لسترنج» در جغرافیای سرزمینهای خلافت شرقی بهطور مفصل بهایم موضوع پرداخته که بخشهایی از آن آورده میشود. (هماکنون گفتیم که کرسی فعلی استان کرمان شهر کرمان است و این شهر گر چه اول اسلام نیستولی از زمان ساسانیان شهری مهم بوده و اصل آن را، به قول حمزهی اصفهان مورخ قرن چهاردهم هجری، اردشیر مؤسس سلطنت ساسانیان شاخت و آن را «به اردشیر» نامید (جای نیک اردشیر) و اعراب آن را بهرسیر (یا بهدسیر) و بردسیر (یا بردشیر) تلفظ کردند و ایرانیان، به قول مقدسی، آن را گواشیر نامیدند که مأخوذ بود از «ویه ارتخشیر» (صورت قدیم تری از بیه اردشیر) یاقوت گوید: بردسیر را در زمان او «جواسیر» یا «جواشیر» و نیز «گواشیر» میگفتند. همه این اسامی با اسم عربی بردسیر مطابق است و به جای آن استعمال میشود. (شهر بردسیر که در زمان سلطنت آل بویه کرسی جدید ایلت کرمان شد بدون شک و تردید همان شهر جدید کرمان است) زیرا آنجه در کتابهای جغرافیا در باب محل بردسیر نوشته شده و تعریفی که اکثر جغرافی نویسان عری از ابنیه بردسیر و اوضاع طبیعی ان کردهاند و تمام آن هنوز موجود است است همه بر شهر فعلی کرمان تطبیق میشود. وقایع نگراران ای رانی و عرب چنانکه ذکر خواهیم کرد متفقند که پس از قرن چهارم بردسیر، که گواشیر نامیده میشد، کرسی کرمان گردید و مردم به جای تمام آن اسمی اسم «شهر کرمان» را به کار بردند و رفته رفته «شهر کرمان» را مختصراً «کرمان» گفتند و چنانکه تاکنون هم معمو است، اسم ایالت بر کرسی آن اطلاق گردید. مقدسی که به تفصیل در بارهٔ بردسیر سخن گفتهاست آن را هنگامی که در عهد آل بویه کرسی ایالت کرمان بود چنین وصف میکند: اگر چه شهر بزرگی نیست و لی شهری بسیا مستحکم است، بیرون شهر قلعه بزرگی است واقع بر فراز تپهای دارای باغستان و چاهی عمیق که به دستور ابن الیاس حاکم آن جا، مکه قبلاً نامی از وی بردیم، کنده شده و ابن الیاس معمولاً هر شب سوار میشد و از آن تپه بالا میرفت و در آن ثلعه میخوابید. در دروازه شهر، قلعه دیگری وجود داشت که اطراف آن خندقی حفر شده بد و به وسیله چند پل از آن خندق میگذشتند. در وشط شهر نیز قلعه دیگر بود که مسجد جامع بزرگ و باشکوه شهر در کنار آن قرار داشت. شهر دارای چهار دروازه بود که سه تای آن هر کدام به نام شهری که از آن دروازه به سوی شهر میرفتند موسوم بود، به این قرار: دروازه ماهان، دروازه خبیص و دروازه زرند. دروازهٔ چهارم دروازهٔ مبارک نام داشت که ظاهراً منسوب به شخصی مبارک نام بودهاست. مقدسی گوید در شهر باغهای بسیار است که از آب قناتها سیراب میشوند و آب خوردنی شهر از چاه است. از وقتی که ابن الیاس در زمان سلطنت عضدالدوله کرسی ایلات را به بردسیر منتقل کرد، چنانکه گفتیم این شهر به این مقام یعنی کرسی بودن کرمان باقی میماند و سرنوشت آن تابع سرنوشت ایالت کرمان شد که به قاعدهٔ زمان هر کس حکمران فارس بود حکومت کرمان را نیز داشت. در اوایل قرن پنجم دولت آل بویه در مقابل سلجوقیان که از سال ۴۳۳ تا سال ۵۸۳ فرمان روایان ایالت کرمان بودند سقوط کرد، در زمان فرمانروایی اینان اگر چه سیرجان یکی از شهرهای عمده منطقه فرمانروایی آنان بود اما بردسیر همچنان به صورت دارالملک باقی ماند. در تاریخ سجوقیان تألیف ابن ابراهیم پایتخت دولت گاهی به اسم بردسیر و گاهی به نام گواشیر ذکر شده در حالی که میرخواند مؤلف روضه الصفا در فصول مربوط به آن زمان دارالملک سلجوقیان را به نام «شهر کرمان» یا مختصراً به اسم «کرمان» ذکر میکند و نام بردسیر در روضه الصفا در هیچ جا ذکر نشدهاست؛ بنابراین این هر دو اسم، یعنی بردسیر و کرمان، بدون تفاوت بر یک محل اطلاق میشده چنانکه ابن اثیر در اخبار سال ۴۹۴ گوید ایرانشاه سلجوقی را از بردسیر که شهر کرمانست بیرون کردند». (ص۳۲۸ تا ۳۲۶) لسترنج در پایان نتیجهگیری میکند که آنچه دربارهٔ بردسیر از مآخذ مختلف وجود دارد، از مقدسی در قرن چهارم تا حافظ ابرو در اوایل قرن نهم، همه در شهر کنونیکرمان موجود است. حتی مسجد تورانشاه که حمدالله مستوف از آن نام میبرد، همان مسجد ملک است. با این همه، شهری که در گذشته از چنان عظمت و اقتداری برخوردار بوده، و حتی پس از اسلام و در عصر سلاجقه کتابخانهای با پنج هزار جلد کتاب و بیمارستان و مدرسه داشته، نمیتواند شهری محقر و کماهمیت باشد. مقدسی نیز در احسن التقاسیم که به سال ۳۷۵ه.ق تألیف کرده، برای کرمان پنج ناحیه اصلی و یک ناحیه فرعی ذکر میکند «بردسیر که در محل، گواشیر میگویند و کرسی نشین آن نیز موسوم به بردسیر و ناحیه فرعی آن خبیص است». پس از حمله اعراب این شهر به شدت توسعه یافت وسالها نیز به عنوان مرکزیت استان بردسیر مطرح بوده و حکومت اصلی ولایت کرمان در این شهر قرار داشتهاست. همچنان ازنظر وسعت، شهر به حدی گسترش یافته بود که به قول دکتر برومند سعید، استاد دانشگاه ویکی، خانههای بردسیر به منطقه نگار کاملاً وصل بودهاست، بهطوریکه اگر «کرّهای» درنگار گم میشدهاست، دربردسیر به دنبال آن میآمدهاند، که این نشان میدهد پشت بامها کاملاً به هم متصل بودهاند، امّا بعد از این دوران. دوران نزول و ویرانی این شهر شروع میشود و دیگر هرگز آن موقعیت را متأسفانه پیدا نمیکند. ویژگیهای انسانی دین و مذهب اکثریت مردم بردسیر، مسلمان و شیعه دوازده امامی میباشند و ارادت خاصی نسبت به اهل بیت دارند. البته در گذشته عدهای از پیروان دین زرتشت و فرقه دراویش اهل حق در این شهر و اطراف آن ساکن بودهاند. منطقه کوه پنج شهرستان بردسیر به «دارالحسین» شهرت دارد. زبان و گویش زبان اغلب مردم این شهر، فارسی با لهجه کرمانی میباشد. ولی تفاوت لهجهها در در مناطق مختلف شهرستان بردسیر (مانند: بیدخوان، باغابر و کوهپنج، نارپ و ایلاغ (چارطاق و حومه) و نگار) قابل مشاهده است. مختصات جغرافیایی و تقسیمات کشوری مختصات جغرافیایی: طول جغرافیایی: ۵۶ درجه ۳۴ دقیقه شرقی عرض جغرافیایی: ۲۹ درجه و ۵۵ دقیقه شمالی فاصله تا شهرهای مجاور کرمان: ۵۵ کیلومتر سیرجان: ۱۲۵ کیلومتر بافت: (از مسیر نگار) ۱۱۴ کیلومتر رفسنجان: (از مسیر باغین): ۱۲۰ کیومتر جغرافیای طبیعی آب و هوای شهر بردسیر معتدل است. به گونهای که شهر بردسیر تابستانهای خنک و ملایم و زمستانهای سرد و برفی دارد. از روستاهای خوش آب و هوای بردسیر بیدخوان، لاله زار، قلعه عسکر، مادون، گلزار، اردیکان، ماهونک و محمودآباد کوهپنج و... است.ارتفاع از سطح دریا در (مرکز شهر بردسیر): ۲٬۰۴۴ متر است. روستای اردیکان در فاصله ۱۲۰ کیلومتری جنوب شرقی بردسیر در دامنه جنوب غربی کوه هزار بلندترین منطقه مسکونی ایران محسوب میشود. جاذبههای گردشگری تاریخی تپه بلیس (تپه ابلیس)، غبیرا، ارگ بردسیر، خانه بهادرالملک، خانه مازولی، برج نگار، قلعه و برج ماهونک، قلعه کهنه، قلعه جلالآباد، برج بهرامجرد، قلعه ترشاب، برج محله سلورد، برج قریتالعرب، برج کمالآباد، برج یوسف علی، حمام قدیمی قریتالعرب، حمام قدیمی محمودآباد کوه پنج، حمام لالهزار، شیر سنگی، تپه آسیاب، قلعه دیو، آسیاب آبی ترشاب و آسیاب حنیفه، پیر باخدا در روستای هجین. طبیعت و چشماندازها سد حلبی ساز دریاچه ترشاب منطقه حفاظت شده بیدوئیه گود بیابونوئیه بند آببخشا کوه چهلتن کوه کله گاو دشت ریواس مؤمن آباد دشت شقایق باغبزم منطقه درونوئیه مذهبی پیر جارسوز (پیر برحق)، امام زاده سیدمحمد، مسجد جامع بردسیر، عمارت زرتشتیها، قدمگاه حضرت ابوالفضل، قدمگاه خضرنبی، امامزاده عبدالله، زیارتگاه خواجه بدرالدین نگار، امامزاده عباس، مقبره شیخ محمد کاکو وامامزاده سید شمسالدین لاله زار. مسجد امامحسن، مسجد بهاء الدین، مسجد حسن خان، زیارتگاه میرعباس محمودآباد کوه پنج، زیارتگاه خواجه بدرالدوله. زیارتگاه چهلتن مرقد شهید مدافع حرم سردار مهدی کریمزاده صنایع دستی از جمله مهمترین صنایع دستی این منطقه میتوان به قالی بافی، گلیم بافی وپته دوزی و چادر شب اشاره کرد. محصولات در روستاهای بردسیر به دلیل ازدیاد دام از نوع گوسفند (قوچ و میش بز ) بهترین لبنیات در شهر کرمان تولید میشود از جمله روغن های گوسفند و مسکه و کره انواع ماست و پنیر های پوستی که همگی بصورت سنتی و در مشک تولید شده و محبوبیت خاصی در استان کرمان دارد . لبنیات بردسیر در استان کرمان زبانزد خاصی دارد و شهره میباشد. پنیر پوستی نوعی از پنیر میباشد که پنیر گوسفند را آبکش کرده و آن را در مشک های کوچکی از پوست گوسفند کرده و آن را در پوست خشک گردانیده و در زمستان استفاده مینمایند . درگذشته که یخچال وجود نداشت مردم بردسیر بدینسان پنیر را نگه داری میکردند و تا ماهها از این پنیر در زمستان استفاده مینمودند . عطر و طعم این نوع پنیر مثال زدنی است و پوست از کپک زدن و رسیدن هوا جلوگیری نموده و طعم خاصی به آن میدهد . گل محمدی نام بردسیر با گل محمدی و گلاب گره خورده و از دیرباز مردم بردسیر این گل را در خانه های خود کشت میکردند و از زیبایی و عطر آن بهره میبردند.تا جایی که این گل بصورت صنعتی جدا نشدنی از این شهر گردید. مردم بردسیر همیشه گلاب را از این گل در خانه هایشان توسط دیگ نیچه استخراج میکردند و هم اکنون در بسیاری از نقاط بردسیر از جمله لاله زار، قریه العرب، باغسرخ، باغبزم و کریکو بصورت انبوه کشت و در کارخانجات این شهر تبدیل به گلاب می گردد . اسانس خالص گل محمدی بردسیر زبانزد میباشد آنقدر که از فرانسه افرادی برای خرید غنچه این گل به این شهر مسافرت مینمایند تا از آن عطر و پرفیوم های محبوب فرانسوی را تولید نمایند.همچنین بخش گلزار شهرستان بردسیر دارا ی رتبه اول استان از نظر تولید سیب و گلابی است فضای سبز شهری پارک بزرگ شهر پارک انقلاب بوستان شورا پارک دکتر ناظرزاده پارک بانوان پارک پرستار پارک شهدای آتش نشان پارک قائم بوستان شهدا بوستان جوان بوستان فرهنگیان امکانات فرهنگی کتابخانهها کتابخانه عمومی شهید صدر کتابخانه عمومی امام حسن عسکری کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نشریات هفتهنامه سپهر بردسیر هفتهنامه بامداد بردسیر هفتهنامه گوارا بردسیر مراکز درمانی بیمارستان قائم کلینیک غربالگری سرطان و مرکز دیالیز حضرت معصومه درمانگاه شبانهروزی مهراد کلینیک دندانپزشکی اردیبهشت اماکن ورزشی زمین چمن شهدا زمین چمن مصنوعی سالنهای فوتسال شهدا و حضرت ابوالفضل سالن والیبال مولای متقیان صنایع و معادن صنایع معدن مس درالو گلزار بردسیر(قسمتی در خاک شهرستان بردسیر) ومعدن در باب شمیل (کامل در خاک بخش گلزار و شهرستان بردسیر) شرکت کارخانجات فولاد سیرجان ایرانیان (SISCO) کارخانه نورد جهان فولاد سیرجان (SJSCO) کارخانه تغلیظ و فراوری مس درآلو(به طور کامل در خاک شهرستان بردسیر و بخش گلزار) کارخانه فولاد مشیز بردسیر کارخانه پنیر دشتکار کارخانه گلاب زهرا کارخانه عرقیات معرکه آب معدنی برد کارخانه لاستیک صنعت بردسیر کارخانه الکل شرکت کابل سازان چشمه کارخانجات همرس کارخانه گونی بافی کارخانه سنگ مصنوعی مشیز استون معادن شهرستان بردسیر دارای معادنی در بخشهای شن و ماسه، سنگهای ساختمانی (مرمر و تراورتن) و کانسارهای فلزی مانند مس، آهن و طلا است. در معادن کانسارهای فلزی معادن مس درآلو وآبتلخون و پشترود تونلهای شدادی و ترانشههایی با قدمت بالای ۵۰۰ سال وجود دارد مشخصات این معادن در سال ۱۳۵۲ در گزارش مطالعات کانسارهای مس در ایران (سازمان زمینشناسی) آمدهاست. در زیر برخی از مهمترین معادن شهرستان بردسیر نام برده شدهاست: معدن مس درآلو (گلزار بردسیر) معدن مس باب شمیل(گلزار بردسیر) معدن مس آبتلخون (کوهپنج بردسیر) معدن مس پشترود (نارپ بردسیر) معدن مس سه گداری معدن مس باب زنگوئیه معدن آهن پلاسری چهلتن معدن سنگ تراورتن پیربنه معدن سنگ تراورتن پشترود معدن سنگ مرمر سنگبر معدن شن و ماسه هجین لازم است ذکر شود مطالعات اولیه اکتشافی در معدن درآلو در سال ۱۳۵۲ توسط یوگوسلاوها انجام گردید و سپس مطالعات اکتشاف معدنی توسط شرکت اولنگ وابسته صندوق بازنشستگی صنایع ملی مس انجام گرفت. کارخانه فلوتاسیون سولفید مس در این معدن توسط بخش خصوصی ساخته خواهد شد. سرمایهگذار این کارخانه شرکت صنعت و معدن وابسته به بانک گردشگری است. لازم است ذکر شود که یکی از عمده سهامداران بانک گردشگری و این شرکت خصوصی جناب آقای مهدی جهانگیری برادر اسحاق جهانگیری معاونت محترم اول ریاست جمهوری اسلامی ایران در دورههای یازدهم و دوازدهم است. با توجه به اینکه این معدن در اراضی شهرستان بردسیر و محدوده مرزی آن واقع شدهاست تعارضات برای تصاحب این محدوده توسط دو شهرستان همواره موجب حاشیههای سیاسی بودهاست. دانشگاهها و مراکز آموزش عالی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بردسیر دانشگاه پیام نور بردسیر مرکز آموزش عالی کشاورزی بردسیر (زیر نظر دانشگاه شهید باهنر کرمان) دانشگاه علمی و کاربردی بردسیر جستارهای وابسته دانشگاه آزاد بردسیر منابع مختصات و ارتفاع اردشیر بابکان شهرهای شهرستان بردسیر شهرستان بردسیر شهرهای استان کرمان


source: wikipedia

text: شهر کرمان مرکز استان کرمان ایران است. کرمان ممکن است اشاره به موارد زیر نیز باشد: ایران استان کرمان، یکی از استانهای ایران شهرستان کرمان کرمان (سوادکوه)، یکی از روستاهای شهرستان سواد کوه در استان مازندران ایران کرمان (استان ساسانی) ایالات متحده آمریکا کرمان (کالیفرنیا)، یکی از شهرهای ایالت کالیفرنیا آمریکا جوزف کرمان، موسیقیشناس اهل ایالات متحدهٔ آمریکا صفحههای ابهامزدایی مکانها


text: خلیل وثوقی (زادهٔ ۲۰ اسفند ۱۳۱۶) با نام هنری بهروز وثوقی بازیگر اهل ایران است. او قبل از بازیگری در سینما، کارمند ادارهٔ مالیات و بعد دوبلور و گویندهٔ رادیو تلویزیون بود. او برادر چنگیز وثوقی و شهراد وثوقی است که هر دو در ایران به کار بازیگری مشغولاند. نقشهای برجستهاش شامل فیلمهای مسعود کیمیایی همچون قیصر (۱۳۴۸)، رضا موتوری (۱۳۴۹)، داش آکل (۱۳۵۰)، خاک (۱۳۵۲) و گوزنها (۱۳۵۳) میشود. وثوقی در طول فعالیت هنریاش بارها نامزد و برندهٔ جوایزِ جشنوارههای مختلف شد که از مهمترین آنها میتوان به کسب دو مجسمهٔ سپاس بهترین بازیگر نقش اول مرد برای فیلمهای قیصر و رضا موتوری و جایزهٔ بز بالدار جشنوارهٔ جهانی فیلم تهران برای فیلم گوزنها اشاره کرد. او بهخاطر نقش شمایلوارش در فیلم قیصر از سوی سینما دوستان ایرانی به «قیصر سینمای ایران» ملقب شدهاست. زندگی و کارها بهروز وثوقی در سال ۱۳۱۶ در خوی متولد شد و به گفتهٔ خودش از شش ماهگی به تهران آمد و در خیابان آپادانا ساکن شد. شخصی به نام مسعود صمدی در سال ۱۳۳۴ در ۱۸سالگی بهروز وثوقی را مطرح کرد. بازی در نقشهای متفاوت و شخصیتهای بهیادماندنی سینمای ایران مانند داش آکل، سید در گوزنها، مجید ظروف چی در سوته دلان، ممل آمریکایی، زائر محمد (شیر محمد) در تنگسیر، رضا موتوری، ابی نسیه در کندو، دکتر رستگار در سازش، سرهنگ نصرالله در کاروانها وی را تبدیل به یکی از محبوبترین بازیگران تاریخ سینمای ایران کردهاست. او از سال ۱۳۳۷ با بازی در فیلم طوفان در شهر ما به سینما آمد و تا سال ۱۳۴۷ در نقشهای متفاوت اما نه چندان پررنگی ظاهر شد. نخستین فیلم سینمایی مورد توجه او صد کیلو داماد به کارگردانی عباس شباویز در سال ۱۳۴۰ بود. وی در سال ۱۳۴۸ توسط مسعود کیمیایی به فیلم قیصر دعوت شد و این نقطهٔ شروع وی به عنوان یک بازیگر مطرح بود، بازی وی در این فیلم مورد توجه عموم و علاقهمندان به سینما قرار گرفت. جوان اول آن سالهای سینمای ایران در بسیاری از فیلمها به ایفای نقش پرداختهاست. از جمله فیلمهای مطرحی که وی در آن به ایفای نقش پرداختهاست میتوان به سوتهدلان، ذبیح، کندو، داش آکل، خاک، بلوچ، تنگسیر، همسفر، ممل آمریکایی، رضا موتوری، دشنه، طوقی، گوزنها، سازش، کاروانها، ملکوت، گرگ بیزار، فرار از تله، قهرمانان و زرین اشاره کرد. بهروز وثوقی در سال ۱۳۵۷ و قبل از انقلاب اسلامی ایران به آمریکا رفت تا در فیلم «گربه در قفس» ساخته تونی زریندست بازی کند که اقامت او در آمریکا با انقلاب اسلامی مصادف شد. در سال ۲۰۰۰ داوران جشنوارهٔ فیلم سانفرانسیسکو جایزهٔ آکیرا کوروساوا را به عباس کیارستمی اهدا کردند و او نیز به بهروز وثوقی تقدیم کرد. وثوقی بعد انقلاب دوستی خود را با ناصر ملک مطیعی و جمشید مشایخی حفظ نموده و به گفتهٔ خودش فقط با این دو هنرپیشه در داخل کشور در ارتباط است. هنرپیشهٔ مشهور آمریکایی آنتونی کویین بازیگر نقش حمزه در فیلم محمد رسولالله چندین سال رابطهٔ بسیار صمیمانهای با وی در آمریکا داشتهاست. وثوقی در سال ۱۹۷۸ در فیلم کاروانها به همراه آنتونی کوئین و کریستوفر لی به ایفای نقش پرداخت. وی همیشه در قراردادهای خود از عقیدهٔ خاصی برخوردار بود و آن این بود که در فیلمی بهعنوان نقش اول در ابتدای فیلم اگر نام او نوشته نمیشد، در آن فیلم ایفای نقش نمیکرد، هرچند این مسئله برای فیلمسازان هم حایز اهمیت بود و باعث پرفروشیِ اثر آنها میگردید. در حادثهٔ آتشسوزی سینما رکسِ آبادان در مرداد ۱۳۵۷، ازدحام جمعیت برای تماشای فیلم گوزنهای بهروز بود. سعید پیردوست دربارهٔ بازی بهروز وثوقی در این فیلم میگوید: «آقای وثوقی به تحقیق و مطالعه برای نزدیک شدن به نقش اعتقاد داشت. من به خوبی به یاد دارم که آقای بهروز وثوقی، فرد معتادی را که در فیلم «گوزنها» هم در صحنههای بازارچه او را با وثوقی میبینیم را برای چند ماه به خانهاش برد تا با او زندگی کند به این دلیل که بتواند به شرایط و حال و هوای یک فرد معتاد نزدیک شود. بهروز وثوقی، تمام خماریها و چرت زدنهای او را دید و تمام شرایط یک معتاد را مستقیماً نظاره کرد و به همین دلیل هم توانست نقش سید را به خوبی ایفا کند. به گونهای که همه تماشاگران بازی او را تحسین کردند و پذیرفتند.» فیلمشناسی بهروز وثوقی در آثار کارگردانان نامداری چون ساموئل خاچیکیان، ناصر تقوایی، امیر نادری، فریدون گُله، مسعود کیمیایی، خسرو هریتاش، علی حاتمی، ژان نگولسکو، رضا بدیعی، شیرین نشاط، جیمز فارگو، بهمن قبادی، جلال مقدم و شاپور قریب ایفای نقش کردهاست. وی همچنین با بازیگران نامداری چون کامرون میچل، کریستوفر لی، آنتونی کویین، پوری بنایی، داریوش اسدزاده، جمشید مشایخی، رضا کرمرضایی، پرویز فنیزاده، فروزان، عزتالله انتظامی، پرخیده، گوگوش، مونیکا بلوچی، لیلا فروهر، شهره آغداشلو، ناصر ملکمطیعی، فرامرز قریبیان، رضا بیک ایمانوردی، شهلا ریاحی، پروین خیربخش، نوری کسرایی، فخری خوروش، جنیفر اونیل، محمدعلی کشاورز، بهزاد فراهانی، گلشیفته فراهانی، فرزانه تأئیدی، ایرج قادری، داود رشیدی، جیمز کارن، استوارت ویتمن، الکه زومر، بهمن مفید، جعفر والی، اکبر مشکین، ایرن زازیانس، کورنبرگ ریس و جف دانیلز همبازی بودهاست. بهروز وثوقی از ستایششدهترین بازیگران ایران است. آخرین اثر بهروز وثوقی در صحنهٔ تئاتر در ایران، بازیگری در نمایشنامهٔ موضوع جدی نیست از لویی جی پیراندلو، نویسندهٔ بنام ایتالیایی به ترجمه و کارگردانی ایرج انور بود که در تابستان ۱۳۵۷ در انجمن ایران و آمریکا به اجرا درآمد و نقش مقابل او را شهره آغداشلو به عهده داشت. تلویزیون ملی ایران این نمایش را به کیفیت عالی ضبط کرد اما هرگز پخش نشد. خسرو شکیبایی، بهمن قبادی و عباس کیارستمی از بهروز وثوقی بارها بهعنوان کسی که دیدن فیلمهایش آنها را به سینما علاقهمند کردهاست یاد کردهاند. جوایز و دستاوردها داخلی جشنواره فیلم سپاس تهران برنده جایزه مجسمه سپاس بهترین بازیگر نقش اول مرد در دومین دوره در سال ۱۳۴۸ برای بازی در فیلم قیصر برنده جایزه مجسمه سپاس بهترین بازیگر نقش اول مرد در سومین دوره در سال ۱۳۴۹ برای بازی در فیلم رضا موتوری نامزد جایزه مجسمه سپاس بهترین بازیگر نقش اول مرد در چهارمین دوره در سال ۱۳۵۰ برای بازی در فیلم داش آکل جشنواره جهانی فیلم تهران برنده جایزه بز بالدار بهترین بازیگر نقش اول مرد در سومین دوره در سال ۱۳۵۳ برای بازی در فیلم گوزنها نامزد جایزه بز بالدار بهترین بازیگر نقش اول مرد در چهارمین دوره در سال ۱۳۵۴ برای بازی در فیلم کندو نامزد جایزه بز بالدار بهترین بازیگر نقش اول مرد در پنجمین دوره در سال ۱۳۵۵ برای بازی در فیلم ملکوت نامزد جایزه بز بالدار بهترین بازیگر نقش اول مرد در ششمین دوره در سال ۱۳۵۶ برای بازی در فیلم سوته دلان بینالمللی برنده جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد جشنواره بینالمللی فیلم تاشکند برای بازی در فیلم داش آکل ۱۹۷۱ برنده جایزه بهترین بازیگر نقش اول مرد جشنواره فیلم دهلی برای بازی در فیلم تنگسیر ۱۹۷۴ جایزه یک عمر دستاورد هنری جشنواره بینالمللی فیلم سان فرانسیسکو ۲۰۰۶ جایزه یک عمر فعالیت هنری جشنواره فیلم توکیو فیلمکس ۲۰۱۲ جایزه یک عمر فعالیت هنری برای بازی در فیلم فصل کرگدن جشنواره بینالمللی فیلم تسالونیکی ۲۰۱۲ بازگشت به ایران در ۱۰ خرداد ۱۳۹۷ و چند روز پس از مرگ ناصر ملکمطیعی، ۱۰۰ نفر از چهرههای هنری داخل ایران از جمله ارمیا وثوقی، در نامهای به حسن روحانی، خواستار رفع تنگناها برای هنرمندان، از جمله بهروز وثوقی شدند و خواستار بازگشت او به کشور شدند. این نامه با واکنش تند محمدجعفر منتظری، دادستان کل کشور ایران همراه شد. وی دربارهٔ کمپین هنرمندان برای بازگشت وثوقی به ایران گفت: «این اقدام حسابشدهای است که ما از پشت پردهٔ آن مطلع هستیم. اینکه امروز عدهای از هنرمندان کمپینی به راه میاندازند و از فردی که فسادش در سینمای ایران علنی بود و پس از پیروزی انقلاب به دامان آمریکا فرار کرد، حمایت میکنند و قصد برگرداندن او به کشور را دارند، اقدام حسابشدهای است که از عوامل پنهان آن اطلاع داریم. هر ایرانی حق دارد به کشور خود بازگردد و هیچ مقامی نمیتواند مانع او شود اما اگر کسی کارهای خلاف و جرم مرتکب شده، باید بر اساس قانون با او برخورد کرد و اینطور نیست که هرکس بخواهد به ایران بازگردد، برای او فرش قرمز پهن کنند.» زندگی شخصی بهروز وثوقی دارای سه برادر با نامهای فیروز، چنگیز و شهراد است که همگی در ایران زندگی میکنند. او دو بار ازدواج کردهاست. اولین بار با گوگوش خوانندهٔ ایرانی بین سالهای ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۵ بود و بار دوم با کتایون امجدی در سال ۱۳۵۶ ازدواج کرد. او دارای دو فرزند به نامهای مهشید و ماهان است که هردوی آنها را از همسر دوم خود دارد. منابع پیوند به بیرون افراد آمریکایی آذریتبار افراد آمریکایی ایرانیتبار افراد ایرانی آذریتبار افراد زنده اهالی خوی اهالی سان رافائل، کالیفرنیا بازیگران آذری اهل ایران بازیگران اهل سان رافائل، کالیفرنیا بازیگران تئاتر مرد اهل ایران بازیگران مرد تلویزیونی اهل ایران بازیگران مرد فیلم اهل ایران تبعیدشدگان مربوط به انقلاب ۱۳۵۷ ایران در ایالات متحده آمریکا دور از وطنهای اهل ایران در ایالات متحده آمریکا زادگان ۱۳۱۶ زادگان ۱۹۳۸ (میلادی) صداپیشگان مرد اهل ایران مهاجران ایرانی به ایالات متحده آمریکا


text: کشور ترکیه ۸۱ استان دارد. مراکز همه استانها به جز سه استان با خود استان همنام هستند. سه استان نامبرده عبارتاند از: ختای (مرکز: انتاکیه)، قوجا ایلی (مرکز: ایزمیت)، سقاریه (مرکز: آداپازاری) و گاهی به استان مرسین استان ایچل هم میگویند. هرکدام از استانهای ترکیه به چندین بخش (معادل شهرستان در ایران) تقسیم شده است. اژه ازمیر افیون قرهحصار آیدین دنیزلی عُشاق کوتاهیه مانیسا موغله دریای سیاه آرتوین اردو آماسیه بارتین بایبورت بولی ترابزون توقات چوروم دوزجه ریزه زونگولداغ سامسون سینوپ قرهبوک قسطمونی گوموشخانه گرهسون آناتولی مرکزی اسکیشهر آقسرای آنکارا چانقری سیواس قرشهر قیریققلعه قونیه قیصریه قرامان نوشهر نیغده یوزگات آناتولی شرقی اردهان ارزروم ارزنجان آغری الازیغ ایغدیر بتلیس بینگول تونجایلی حکاری سعرد قارص ملطیه موش وان مرمره ادرنه استانبول بالیکسیر بورسا بیلهجک تکیرداغ چاناققلعه سقاریه قوجاایلی قرقلرایلی یالوا مدیترانه آدانا اسپارتا آنتالیا بوردور ختای عثمانیه قهرمان مرعش مرسین آناتولی جنوب شرق آدیامان باتمان دیاربکر شانلیاورفه شرناق غازی عینتاب کیلیس ماردین استانهای ناموجود پیشین دغوبایزید که اکنون بخشی از استان آغری ست چاتالجا که اکنون بخشی از استان استانبول است الازیغ مادنی که اکنون بخشی از استان الازیغ است گلیبولو که اکنون بخشی از استان چاناق قلعه است گنچ که اکنون بخشی از استان بینگول است کوزان که اکنون بخشی از استان آدانا ست شبین قرهحصار که اکنون بخشی از استان گیرهسون است سیورک که اکنون بخشی از استان شانلیاورفه است سلوکیه که اکنون بخشی از استان مرسین است استانهای ترکیه تقسیمات اداری سطح اول بر پایه کشور زیربخشهای کشور آسیا تقسیمات کشوری در اروپا فهرستهای تقسیمبندی کشوری فهرستهای زیربخشهای ترکیه فهرستهای مرتبط با جغرافیای ترکیه


text: باتْنه نام یکی از استانهای کشور الجزایر است. منابع استان باتنه ناحیههای استانهای الجزایر ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۹۷۴ (میلادی) شهرداریهای استان


text: 'ترکمنصحرا یا دشت ترکمن منطقهای جغرافیایی در شمال شرقی ایران است. از لحاظ موقعیت جغرافیایی این منطقه از مغرب به دریای خزر و از شمال به جمهوری ترکمنستان محدود میشود که با طول ۴۰۰ کیلومتر از غرب به شرق گستردهاست و از مشرق به خراسان و منطقه نیمهخشک بجنورد و درهگز و از جنوب به کوهپایههای جنگلی البرز شمالی محدود است. شیب زمین از جنوب به شمال و از شرق به غرب در امتداد شبکه آبها و رودهایی که به دریای خزر میریزد کاهش میابد. زمینشناسی و خاک این منطقه از رسوبات آبرفتی دوران چهارم زمینشناسی انباشته شدهاست که بهترین منبع ذخیرهکننده آب زیرزمینی است. این آبرفتها دارای بافت سست و ریز بوده، درجه سختی آنها بسیار کم است (رس، ماسه، مارن) و در نتیجه نه آنچنان ریز چسبندهاست و نه آنچنان سخت و سنگی، بلکه برای رویش گیاه و نفوذ آب امکانات را دارد. بغیر از چند تپه ماسهای (نهشتههای بادی از نوع لُس) ناهمواری چندانی در سطح دشت مشاهده نمیشود. تپههایی که در سطح منطقهاست به زبان محلی قرهدفه (سیاهتپه)، قیزلاردفه (تپه دختران)، یاریمدفه (نیمتپه)، کوموشدفه (تپهنقرهای) و... نامیده میشوند که البته این تپهها از نظر تغییرات اقلیمی و رویش گیاهی نقش تعیینکنندهای ندارند. ارتفاع دشت که در ساحل دریا (بندرترکمن) ۲۰- متر است به سمت مشرق در حوالی گوکجهداغ در شمالشرق گنبد به ارتفاع بیش از ۵۰۰ متر افزایش مییابد. از سمت مشرق، منطقه ناهموار کلاله، مینودشت، گلیداغ، قرهبلخان، مراوهداغ و حصارچه شروع شده و کمکم به تپههای جنگلی البرز شمالی و خراسان غربی متصل میشود. خاک منطقه از جنوب به شمال از نظر هوموس و میزان باروری فقیرتر میشود تا جایی که خاکهای مرغوب مناطق جنوبی جای خود را به خاکهای شور و بیابانی حوالی رود اترک و نوار مرزی در شمال استان گلستان میدهد. سطح دشت پوشیده از خاکهای قهوهای رسوبی نسبتاً ریز بافت است که امکان رویش علف و بوتهها شامل چمن و گیاهان نیمهخشک را فراهم آوردهاست. در این نوع خاک امکان کشت غلاتی نظیر گندم و جو و گیاهانی مثل پنبه، برنج و سبزیجات کاملاً فراهم است که علاوه بر تولید مواد غذایی، مقداری مرتع مصنوعی هم برای دامها فراهم میشود (بقایای گندم و سایر محصولات زراعی). در بخش شورهزارهای شمال و شمالغرب و در قسمت غرب دشت در حدود اترکرود- که شهر گنبدکاووس در آن واقع است- نوعی بیابانی وجود دارد. آب و هوا این منطقه از لحاظ آب و هوایی، پوشش گیاهی، خاک و زندگی جانوری از سایر مناطق شمال کشور (گیلان و مازندران) متمایز است و این با کاهش ریزشهای جوی، رطوبت نسبی هوا و افزایش درجه حرارت از غرب به شرق مشخص میشود به طوری که برای مثال میتوان اختلاف ریزشهای جوی را که در بابلسر۸۶۸ میلیمتر است و در گرگان به ۶۳۵ میلیمتر و در حوالی گنبد به ۴۷۲ میلیمتر کاهش مییابد در نظر گرفت، (سالنامه هواشناسی کشور- سال ۱۳۶۳) این اختلافات از ترکیب آب و هوایی منطقه ناشی میشود و از دیدگاه هواشناسی خود بخشی جداگانهاست اما پدیدههایی از قبیل دوری از ارتفاعات البرز، کاهش رطوبت بادهای غربی و عبور جریانهای هوایی سرد و خشک سپری از صحرای قراقوم را که بسیار کم باران است باید مؤثر دانست. ضمن اینکه شمال این منطقه ادامه صحرای خشک و نیمهخشک جمهوری ترکمنستان است. ماه بهمن پربارانترین و ماه تیر خشکترین ماه سال در این منطقهاست. درجه حرارت نیز از مغرب به مشرق افزایش مییابد به طوری که در تابستان در بعضی از نقاط صحرایی دمای بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد نیز مشاهده شدهاست. درجه حرارت نقاط مختلف یکسان نیست. هر چه از غرب به شرق و از جنوب به شمال برویم بر دمای محیط افزوده میشود. برای نمونه با توجه به یافتههای هواشناسی دو ایستگاه گرگان و گنبدکاووس میبینیم که میانگین دمای سالانه گرگان ۳۵/۱۷ درجه سانتیگراد و گنبد کاووس ۶/۱۷ درجه سانتیگراد است. با توجه به اینکه ارقام مربوط به میانگین دمای سالانه در یک نقطه نمیتواند گویای وضعیت کلی دما در آن منطقه باشد باید به ارقام حداکثر و حداقل مطلق (بیشینه و کمینه) دمای سالانه نیز توجه کرد. کمترین دمای سالانه ایستگاه گرگان ۶/۹- درجه سانتیگراد و در ایستگاه گنبد ۵/۱۴- درجه سانتیگراد در دیماه گزارش شدهاست. بیشترین دمای سالانه نیز در ایستگاه گرگان در تیرماه ۶/۴۳ درجه سانتیگراد و در ایستگاه گنبد در تیرماه ۴۶ درجه سانتیگراد ثبت شدهاست. از نظر تعداد روزهای یخبندان در سال نیز در نقاط گوناگون استان تفاوتهایی مشاهده میشود به طوری که در ایستگاه گرگان ۱/۱۳ روز و در ایستگاه گنبد ۸/۳۰ روز در طول سال یخبندان ثبت شدهاست. همچنین تعداد ماههای همراه با یخبندان در ایستگاه گرگان ۵ ماه و در ایستگاه گنبد ۶ ماه گزارش گردیدهاست بنابراین بارز است که بیشترین میزان تبخیر در نواحی شمالی و کمترین میزان در نواحی جنوبی صورت میگیرد. سردترین ماهها در منطقه دی و بهمن است با ۷/۱ و ۴/۰- درجه سانتیگراد در ایستگاه گنبد ثبت شدهاست و گرمترین ماهها خرداد، تیر و مرداد به ترتیب با ۲/۳۱، ۱/۳۷ و ۲/۳۳ درجه سانتیگراد است. اختلاف از نقطهای به نقطه دیگر را باید بیشتر معلول عوامل محلی مانند اختلافات ارتفاع یا بادهای محلی دانست. بادهای مرطوب غربی از جمله بادهای غالب منطقهاست که در طول زمستان از غرب به شرق و جنوبشرقی میوزد و اغلب بارانزاست. از دیگر بادهای منطقه باد سرد و خشک شمالشرقی است که از سیبری میوزد و فاقد رطوبت است و در منطقه به نام محلی ترکمنی «سورتیک» (Sortik) شناخته میشود. طبق آمار اختلاف درجه حرارت فصلی به وضوح در منطقه ترکمنصحرا مشهود است و پاییز و زمستان آن مرطوب است. از اینرو شمال این منطقه (بخش شمالی بندرترکمن، گنبدکاووس، مراوهتپه و آققلا) جزو قلمرو آب و هوای نیمهبیابانی یا نیمهخشک قرار میگیرد و مناطق جنوبی این منطقه (از جمله جنوب بندرترکمن و جزیره آشوراده) جزو مناطق معتدل با آب و هوای شبه مدیترانه به حساب میآید و هر چه از مشرق به طرف غرب ترکمنصحرا برویم آب و هوا معتدلتر میشود. سفر به این منطقه در فصل بهار بسیار دلانگیز است. منابع آب مهمترین منابع آبی در سطح ترکمنصحرا رودهایی دائمی هستند که عبارتاند از: ۱- رود گرگان: مهمترین رود صحرای ترکمن است که از کوه آلاداغ (حوالی بجنورد) سرچشمه میگیرد و در جهت شرق به غرب جریان یافته، در مسیر خود تا شرق منطقه گوکلان (از مناطق کوهستانی گنبد) با عمق نسبتاً زیاد عبور میکند، سپس وارد دشت گرگان شده، از شهرهای گنبدکاووس و آققلا عبور کرده پس از طی حدود ۳۰۰ کیلومتر در حوالی خواجهنفس از توابع بندرترکمن به دریای خزر میریزد. به علت پایین بودن سطح آب رود گرگان، استفاده از آن در امور زراعت تنها بهوسیله تلمبه یا سد امکان دارد. آب آن بسیار گلآلود بوده، مهمترین منبع آبی مردم این منطقه برای زراعت و مصرف دامها است. سد مخزنی خاکی وشمگیر که حدود ۵۰ هکتار از اراضی اطراف را مشروب میسازد بر روی این رود احداث شدهاست. ۲- رود اترک: به طول ۵۰۰ کیلومتر، از بزرگترین رودهای ایران است که از دامنههای غربی کوه هزارمسجد (حوالی قوچان) سرچشمه گرفته و از شرق به غرب به موازات رود گرگان جریان یافته، پس از عبور از درههای کوهستانی و تنگههای باریک در شرق، با یک قوس به سوی دشتهای ساحلی تغییر جهت میدهد و در خلیج حسنقلی به دریای خزر میریزد. اهمیت این رود به سبب مشروب کردن اراضی خشک و نیمهخشک ایران و جمهوری ترکمنستان است. ۳- رود قرهسو: این رود از کوههای شرقی گرگان سرچشمه گرفته و پس از طی مسیری از شرق به غرب به طول هشتاد کیلومتر به خلیج گرگان در دریای خزر میریزد. رود قرهسو به علت موقعیتش، آب تمام رودهای کوچک حوضه خود را که در دامنه شمالی البرز جریان دارد به طرف خود میکشاند که بدین ترتیب دشت گرگان و رود اترک در قسمت سفلای خود سهمی از آبهای دامنه شمالی البرز دریافت نمیکنند. چنین وضعی باعث ظهور دو منطقه متباین طبیعی در دو سوی شمالی و جنوبی آن شدهاست که جنوب آن دارای جنگلهای انبوه و شمال ان با مشخصات دشت شامل چمنهای موقتی و علفزار است. پوشش گیاهی پوشش گیاهی ترکمن صحرا به عملکرد پدیده آب وهوایی، ارتفاع و موقعیت جغرافیایی و خاک منطقه ارتباط مستقیم دارد و این میان، خاک، درجه حرارت و رطوبت از مهمترین عوامل تعیینکننده در نوع و زمان رشد گیاهان منطقه بهشمار میرود. پوشش گیاهی شمال گرگانرود نسبت به جنوب آن فقیرتر است و اغلب گیاهان شورپسند و مقاوم در برابر خشکی نظیر اشنیان و گز که برای پرورش شتر و بز و تا حدودی گوسفند مناسب است میروید و برعکس در جنوب رود گرگان، پوشش گیاهی بسیار غنی است و انواع گیاهان چمنی و تیره گندمان نظیر جو خودرو، به علاوه گیاهان متنوع دیگر نظیر برموس، فالاریس و دم در آن میروید که برای پرورش گوسفند و گاو مناسب است. زندگی جانوری جانوران این منطقه از انواع جانوران منطقه نیمه بیابانی تا جنگلی (طوقه جانوری پاله آرکتیک) است و میتوان از گرگ، روباه (روباه ترکمنی) و کفتار، خرگوش، موش صحرایی، جوجه تیغی، مار و آهو در بخش شرقی آن، پرندگانی مثل اردک و غاز در مردابها و چمنزارهای مرطوب، کبوتر چاهی، گنجشک، سار، دراج و قرقاول در بخش جنوبی و تیرههای مختلف شاهین و عقاب در شمال منطقه نام برد. در رودها و آبهای ساحلی دریای خزر نیز انواع ماهیهای شمال ایران به فور یافت میشود که صید آنها مشغله اصلی مردم بندر ترکمن، خواجه نفس و کمش تپهاست. به علت قرارگرفتن ترکمن صحرا بین مناطق مرطوب و جنگلی البرز شمال و خشک و بیابانی ترکمنستان در شمال و منطقه نیمه خشک مرتفع در شرق بجنورد، تربیت انواع دامها در این منطقه مقرون به صرفهاست. از جمله: اسب و گاو که در مناطق چمنزار و آب کافی تربیت میشود (جنوب گرگان و شرق گنبد) گوسفند و بز که در مناطق نیمه خشک استپی و نیمه مرطوب تربیت میشود. (بخشهای مرکزی، جنوبی و شرقی منطقه) شتر که در شمال رود گرگان و بخشهای شمالی منطقه به ویژه ریگزارها و شورهزارهای شمال و شمال شرقی که دارای هوای خشک و رطوبت کم است تربیت میشود. به تبعیت از ویژگیهای آب وهوایی، پوشش گیاهی، ارتفاع و زندگی جانوری این منطقه را میتوان به سه بخش اکولوژیکی تقسیم کرد: منطقه جنوبی که ناحیهای جنگلی و مرطوب است با بارش سالیانه بیش از ۵۰۰ میلیمتر و از نظر شکل زمین عموماً به شکل تپهاست که کمکم به دامنههای ملایم البرز شمالی وصل میشود و مهمترین منطقه پرورش گاو و گوسفند است. منطقه مرکزی شمال علیآباد، رامیان و گوکلان که بخش وسیعی را به نام دشت گرگان دربرمیگیرد و بین منطقه جنوب و رود گرگان واقع است که مهمترین بخش زراعی منطقه نیز بهشمار میرود. اقلیم معتدل و نیمهخشک مشخصه بارز این حوزهاست و پوشش گیاهی آن نیز چمن و استپ نیمهخشک است. منطقه شمالی که بین رودهای گرگان و اترک واقع شده؛ گنبد کاووس، آق قلا، مراوه تپه، داشلی برون، بندر ترکمن و کمش تپه را دربرمیگیرد که محل اصلی سکونت اقوام ترکمن است و کشت غلات و پرورش اسب و گوسفند در آنجا رایج است شناخت تاریخی منطقه ترکمن صحرا تاریخی بسیار کهن دارد. این منطقه به علت همجواری با شهرها، مناطق باستانی معروفی چون داهه، نیشابور، مرگیانا، نیسا، تپورستان و کومش است. اکثریت نسبی جمعیت ترکمن صحرا را ترکمنها تشکیل میدهند که مردمانی ترکمن و اهل سنت(حنفی) هستند. قدیمیترین یافتههای باستانشناسی منطقه شمال سفالینهها و دست ساختههای بشر، پیشینه سکونت و زیست در این منطقه را به بیش از هفت هزار سال پیش میرساند. وجود گورستان و تپه باستانی کمیش تپه کوچک، بقایای شهر تاریخی جرجان، دیوار تاریخی جرجان در شمال شهرستان آق قلا، جزیره آشوراده در غرب بندر ترکمن، پیشینه سکونت در این منطقه را به سالیان بسیار دورتر برمیگرداند. جستارهای وابسته ترکمنهای ایران ترکمنهای خراسان پانویس پیوند به بیرون پایگاه اطلاعرسانی دانشجویان و دانش آموختگان ترکمن ایران پایگاه اطلاعرسانی اخبار ترکمن استان گلستان ترکمنها جغرافیای ایران منطقههای ایران


text: مخدومقلی فراغی (مختومقلی هم نوشتهاند) (به ترکمنی: مخدومقلی فراغی، Magtymguly Pyragy) (زادهٔ ۱۱۰۲ خورشیدی _ درگذشتهٔ ۱۱۶۹ یا ۱۱۷۶ خورشیدی) شاعر ترکمن زاده ایران است که از بزرگترین شاعران زبان ترکمنی و یکی از مهمترین شخصیتهای مردم ترکمن بهشمار میآید. وی در اشعار خود بیشتر به مسایل اجتماعی و سیاسی میپرداخت. زندگی شخصی مخدومقلی در سال ۱۱۰۲ هجری خورشیدی در روستای آجیقوشان کشور ایران در شمالشرق گنبد کاووس به دنیا آمد. واژهٔ مخدوم به معنی «خدمتکردهشده»، فرد دارای خدمتکار، و سرور است و قلی به معنای غلام؛ و مخدومقلی به معنای «غلام سرور». برپایهٔ برخی منابع محل تولد وی در منطقهای به نام گینگجای نزدیک مراوهتپه بودهاست. پدرش دولت محمد آزادی از شاعران سرشناس قرن دوازدهم ترکمن و گوگلان و مادرش ارازگل از طایفهٔ گوکلان، تیرهٔ گرکز بودند. تحصیلات ابتدایی و زبانهای فارسی و عربی را نزد پدر خود آموخت، سپس برای تحصیل به مدرسهٔ شیرغازی در خیوه رفت و پس از آن سفرهای دیگری نیز داشت؛ از جمله به بخارا و افغانستان و هندوستان. او در جوانی عاشق دخترخالهٔ خود منگلی شده بود که نتوانست به او برسد، پس از کشته شدن برادر بزرگتر خود عبدالله در افغانستان که به درخواست احمد شاه درانی (جانشین نادرشاه افشار در نیمه شرقی ایران و افغانستان کنونی) به آنجا رفته بود با بیوهٔ برادر خود به نام آققیز ازدواج کرد و از او دو فرزند به نامهای بابک و ابراهیم داشت که هر دو در کودکی از دنیا رفتند. بر پایهٔ برخی منابع مخدومقلی در سال ۱۱۶۹ ه.ش در کنار چشمهٔ اباساری در دامنهٔ کوه سونگی داغ درگذشت. او را در کنار روستای آقتوقای در ۴۰ کیلومتری غرب مراوهتپه (شمالشرق استان گلستان) و در جوار آرامگاه پدرش به خاک سپردند. شعر مخدومقلی در شعر خود مسائل اجتماعی و سیاسی را مورد توجه قرار داده و به اتحاد ترکمنها و تقبیح جنگهای آن دوران به خصوص حملهٔ نادرشاه افشار میپردازد. او در مورد حمله نادر به ترکمنها با وجود کمکهای قبلی ترکمنها در اوایل حکومت او شعری گفته که در آن نادر را فتاح و محکوم به فنا مینامد و از عواقب کشتار آگاه میکند: پیشبینی او بزودی با ترور نادرشاه توسط یکی از اقوام خود به واقعیت پیوست. او همچنین مسائل اجتماعی همچون چندهمسری، سوادآموزی و نقش زنان در جامعه، فقر و اختلاف طبقاتی و معضل مواد مخدر را مورد توجه قرار میدهد. او به دلیل اعتراض به ریاکاری دینی عالمان دورو و کنایاتش به روحانیان و صوفیان مورد تحریم قرار گرفته و محاکمه شده و بهطور کلی مورد غضب اغلب خانها و قدرتمندان زمان خود بود. آرامگاه در دهه ۱۳۷۰ آرامگاهی برای مختومقلی فراغی ساخته شد. ساخت این آرامگاه در سال ۱۳۷۸ پایان یافت و در 28 اردیبهشت همزمان با سالگرد تولد او با حضور و سخنرانی صفر مراد نیازوف رئیسجمهور وقت ترکمنستان و عطاالله مهاجرانی وزیر وقت فرهنگ و ارشاد ایران افتتاح شد. در زادروز فراغی همواره جمعیت زیادی از مردم منطقه و مقامات دولت ایران و ترکمنستان برای برگزاری مراسم به این آرامگاه میآیند. اهمیت بیشتر اشعار او در جنگهای آن دوران (جنگهای ترکمنها با حکومت قاجار ایران، خاننشین خیوه و خاننشین بخارا و نیز جنگهای بین قبایل ترکمن) نابود شده، اشعار باقیمانده او در دههٔ ۱۸۷۰ توسط آرمینیوس وامبری، جهانگرد و خاورشناس مجار گردآوری شده و در کتابخانه بریتانیا نگهداری میشود. سه دهه پیش از وامبری هم مختومقلی توسط دو پژوهشگر لهستانی به نامهای بوریهو و آلکساندر شودزکو به دنیا معرفی شدهبود. محمدعلی جمالزاده مخدومقلی را فردوسی ترکمانان نامیدهاست. پانویس منابع پیوند به بیرون سایت مخدومقلی (ترکمنی، فارسی، انگلیسی، ترکی) Essay on Magtymguly's Philosophy of Upbringing Essay on the life and works of the poet Full text of the Ruhnama, with select quotes mentioning Magtymguly Pyragy. اهالی ترکمن ایران اهالی گنبد کاووس تاریخ ترکمنستان ترکمنستان ترکمنهای اهل ایران خاکسپاریها در ایران درگذشتگان دهه ۱۸۰۰ (میلادی) رهبران مذهبی اهل ترکمنستان زادگان ۱۷۲۴ (میلادی) شاعران ترکمن شاعران مرد اهل ایران صوفیان اهل ترکمنستان زادگان سده ۱۸ (میلادی)


text: دولت محمد آزادی (۱۱۱۲ ه. ق - ۱۱۷۴ ه. ق) یکی از شاعران ترکمنزبان از اهالی ترکمنهای ایران در قرن دوازدهم هجری قمری و پدر مختومقلی فراغی شاعر ملی ترکمنان است. زندگی شخصی دولت محمد (دولت مامد) در نواحی اطراف رود اترک متولد شد و تحصیلات اولیه را از پدرش مختومقلی دیوئهچی آموخت و پس از آن برای تحصیل بیشتر به خیوه رفت. دولت محمد در میانسالی با زنی به نام ارازگل ازدواج کرد، شش فرزند به نامهای محمدصفا، عبدالله، مختومقلی، قاهرقلی (نوادگان او در جرگلان، شهرستان بجنورد زندگی میکنند)، قولچه و زبیده از او داشت که محمدصفا و عبدالله در جوانی به سپاه احمد شاه درانی پیوسته و در جنگ کشته شدند. پس از مرگ ارازگل با زنی قزاق ازدواج کرده و چاقی و یاری از او به دنیا آمدند که نوادگان آنها هماکنون در قاری قلعه ساکن هستند. او در ۱۱۷۴ هجری (۱۷۶۰ میلادی) درگذشت و مزار او در روستای آق تقه در غرب مراوه تپه (در جوار مقبره فرزندش) قرار دارد. نویسندگی آزادی لقب ادبی دولت محمد بود. او گرایش مذهبی زیادی داشت و در آثاری به نامهای مناجاتنامه و مختصر (با حاشیه مختومقلی) به مسائل دینی پرداخته است. او در مهمترین کتاب خود به نام وعظ آزادی به اهمیت گسترش دانش و کاهش اختلاف طبقاتی برای پیشرفت جامعهٔ خویش اشاره داشتهاست. منابع امین گلی، تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمنها، اول، نشر علم، ۱۳۶۶، ص ۸-۲۴۶ اهالی بجنورد اهالی ترکمن ایران ترکمنها درگذشتگان ۱۱۳۸ زادگان ۱۰۷۸ شاعران ترکمن شاعران مرد اهل ایران زادگان دهه ۱۶۹۰ (میلادی) درگذشتگان ۱۷۶۰ (میلادی) شاعران سده ۱۸ (میلادی) اهل ایران پژوهشگران تصوف


text: ادبیات توده یا ادبیات عامیانه به آن دسته از ادبیات گفته میشود که بیشتر به گونه شفاهی از نسلهای پیشین سینه به سینه به زمان ما رسیدهاست و در میان توده مردم رواج دارد. ادبیات تودگانه در زبان پارسی به گونههای زیادی نمود یافتهاست از جمله: مثلها و ضربالمثلها متلکها معماها لغزها چیستان دوبیتیها فهلویات تقلید از زبان جانوران ترانهها آوازها قصهها متل-راز حکایات راجع به جانوران افسانهها (برای نمونه گوهر شبچراغ، جابلقا و جابلسا) تئاتر و نمایشهای توده: (نمایش تقلید، پهلوان کچل، خیمه شب بازی، تعزیه) تصنیفهای عامیانه کتابهای تفریحی توده (نمونه: رمز حمزه حسین کرد، امیرارسلان، چهل طوطی، اسکندر نامه، شنگول و منگول، خاله سوسکه، خسرو و دیوزاد، کلثوم ننه، بهرام و گلاندام، عاق والدین و جزاینها) رمانهای پهلوانی طومارهایی که در قهوهخانه میخوانند. نقالی و شاهنامهخوانی مرثیه در مرگ اشخاص سرشناس اشعاری که به مناسبت عید نوروز خوانده میشود. پیوند به بیرون فرهنگ کامل اصطلاحات عامیانه فارسی ادبیات بر پایه سبک ادبیات عامیانه


text: کابُل، پایتخت افغانستان مطابق تخمین سال ۲۰۲۰ دارای جمعیتی حدود ۴٬۲۰۰٬۰۰۰ نفر و مساحتی حدود ۱٬۰۲۳ کیلومتر مربع است که در ولایت کابل واقع شدهاست. مرکز این شهر، شامل بافت کهنه و قدیمی آن است که مناطق پل خشتی، خوابگاه، کاه فروشی، مرادخانی، ده افغانان، چنداول، شوربازار، سراجی، زاناخان و باغ علیمردان را در بر میگیرد. کابل همراه با دیگر توابع (ولسوالیها)، جمعیتی بالغ بر ۴٬۳۷۲٬۹۷۷ میلیون نفر و مساحتی در حدود ۴۲۵ کیلومتر مربع دارد و در آن از همهٔ قومیتهای اصلی افغانستان زندگی میکنند. براساس شواهد رشد شهرنشینی حکایت از مهاجرت گسترده از سایر نقاط افغانستان به این شهر دارد. بر این اساس کابل نود و چهارمین کلانشهر جهان و در ردهٔ پنجمین شهر جهان از نظر سرعت رشد جمعیت قرار دارد. کابل مرکز اداری و سیاسی افغانستان است و در ۱٬۷۹۱ متری بالای سطح دریا در درهای دراز و باریک میان کوههای هندوکش را شکافته و در درازای دریای کابل امتداد یافتهاست. این شهر همراه با قندهار، هرات و مزار شریف توسط بزرگراههای حلقوی که در سرتاسر کشور امتداد یافتهاند وصل شدهاست. کابل همچنین مسیر اصلی شاهراه جلالآباد که به سوی پیشاور پاکستان میرود است. محصولات اصلی کابل شامل میوهٔ تازه و خشک، قالیچهٔ افغانی، چرم و محصولات پوست گوسفند، لباسها و اسباب محلی و نسخههای محصولات باستانی است. جنگهای ۱۹۷۸–۲۰۰۱ این صنعت را مختل کرد و به اقتصاد صدمهٔ بسیاری وارد کرد. شهر کابل قدمتی ۳٬۵۰۰ ساله دارد؛ پادشاهان بسیاری سالها روی شهر به خاطر موقعیت استراتژیکی آن که در طول مسیرهای جنوب و مرکز آسیا قرار گرفته جنگ میکردند. کابل در طول تاریخ توسط امپراتوریهای بزرگ زمان خودش حکومت میشدهاست. در حدود ۵ سده پیش از میلاد مسیح توسط هخامنشیان و پسانترها توسط سلوکیان، پادشاهی موریا، کوشانیان، ساسانیان، سلسلهٔ مغولان، صفویان، غزنویان و غوریان اداره و کنترل میشدهاست. از سال ۱۵۰۴ تا ۱۵۲۶ میلادی، کابل به عنوان مرکز رسمی بابر، سازندهٔ امپراتوری مغولان هندوستان بود. پس از آن تا سال ۱۷۳۸م زیر سلطنت دهلی بود، که نادرشاه و نیروهای افشاریان به گورکانیان حمله کردند. پس از مرگ نادرشاه در ۱۷۴۷، شهر به دست احمدشاه درانی افتاد که بسیار سریع آن را در کشور تازه تأسیس افغانستان اضافه کرد. در ۱۷۷۶، تیمورشاه درانی کابل را به پایتخت افغانستان مبدل ساخت. از سال ۱۹۸۰، با شروع جنگ بر ضد اتحاد جماهیر شوروی از سوی مجاهدین، شهر به دست گروههای جنگطلب متفاوتی افتاد. در بین سالهای ۱۹۹۲–۱۹۹۶ که جنگ داخلی میان گروههای مسلح رقیب و مخالف یکدیگر درگرفت و منجر به حکومت پنج سالهٔ طالبان شد؛ هزاران نفر از شهروندان کابل و مردم غیر مسلح کشته شدند و باعث وارد آمدن صدمات جدی به زیرساختهای کابل و مهاجرت گستردهٔ مردم از کابل و سایر نقاط افغانستان به کشورهای همسایه شد. پس از سقوط طالبان در نوامبر ۲۰۰۱، پس از حملهٔ نیروهای نظامی آمریکا و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی(ناتو) به افغانستان، حکومت وقت با همکاری سایر کشورها و سازمانهای بینالمللی فعالیت خود را جهت بازسازی زیرساختهای از دسترفتهٔ کابل آغاز کردهاست؛ اگرچه حملات انتحاری طالبان و دیگر شبهنظامیان روند بازسازی کابل و افغانستان را کند میکرد و شهر کابل هر از چندگاهی شاهد حملات انتحاری با هدف ضربهزدن به حکومت بود که جان شماری از شهروندان بیگناه نیز گرفته میشد. کابل تا پیش از هجوم طالبان در سال ۱۴۰۰ همچنان در حال توسعه و نوسازی بود. نام کابل یکی از قدیمیترین شهرهای بزرگ دنیاست. در کتاب مقدس ویدا به نام «کبه» (Kabha) و در پارچههای اوستا از آن به نام «کوبها» (Kobaha) یاد میشود. نویسندگان کلاسیک یونانی آن را «کوفن» (Kophen) یا «کوفس» (Kophfs) و «کووا» ثبت کرده و همچنان مردم فارس و ارستو این شهر را «خوسپس» (Khoaspes) خواندهاند. کابل از دیدگاه کتاب مهاباراتا هندوان، بهشت و جایگاهی تفکر برای خداوندان خوبی بوده و آن را در سانسکریت به نام اردهستانه یا عبادتگاهی مقدس حفظ کردهاند. معنای نام کابل ناشناخته است، اما واژهنامه مختصر اسامی مکانهای جهانی آکسفورد خاطرنشان میکند که مطمئناً قبل از ظهور اسلام زمانی که کابل مرکز مهمی در مسیر هند و جهان یونان بود، وجود داشتهاست. در سدهٔ هفتم میلادی، یک پژوهشگر چینی به نام شونگ چونگ، در نبشتههای خویش مشهور به هیوان تَسِنگ این شهر را «کاوفو» (Kaofu) مینویسد. وی چنین برداشت میکند که در حقیقت این شهر زیبا مسما به دریای کاوفو است که از قلب آن میگذرد، وی میافزاید که آریاییان قدیم از لحاظ دینی اهمیتی ویژه به این شهر داده و آن را «کوبها اردهستانه» (Kobaha Urddhastana) یا محل بلندپایه گفتهاند. این ناحیه به کابلستان نیز معروف بود. الکساندر کونینگام (متوفی ۱۸۹۳) در قرن نوزدهم افزود "Kaofu" که توسط چینیها ثبت شدهاست به احتمال زیاد نام "یکی از پنج قبیله یوچی یا تخاری" بودهاست. وی افزود که این قبیله نام خود را به این شهر پس از اشغال آن در قرن ۲ قبل از میلاد، دادند. طبق دائرةالمعارف دنیای مدرن آکسفورد، این «احتمالاً یک فرضیه به نظر میرسد» همانطور که مورخ افغان میر غلام محمد غبار (۱۸۹۸–۱۹۷۸) نوشت که در اوستا (کتاب مقدس زرتشتی)، کابل به عنوان Vaekereta (وائیکریتا) شناخته میشد، در حالی که یونانیان از دوران باستان از آن به عنوان Ortospana (ارتپسانه) به معنای «مرتفع» یاد شدهاست، که با کلمه سانسکریت Urddhastana (اردهستانه) مطابقت دارد که درباره کابل گفته میشد. بطلمیوس جغرافیدان یونانی (متوفی ۱۷۰ م) کابل را کابورا ثبت کرد. طبق یک افسانه میتوان دریاچه ای در کابل پیدا کرد که در وسط آن میتوان "جزیرهٔ خوشبختی" را یافت، جایی که خانواده ای شاد از موسیقیدانان زندگی میکردند. طبق همین افسانه، این جزیره با دستور یک پادشاه از طریق ساختن (پل "pul") ساخته شده از (کاه "kah") میتواند قابل دسترسی باشد. نام کابل بدین ترتیب در نتیجه ترکیب این دو کلمه (کاه پل "Kahpul") ایجاد شد. طبق دائرةالمعارف اسامی مکانهای جهانی آکسفورد، "این پیشنهاد که این اسم از ریشهٔ عربی "قبال" گرفته شده بعید است". این که نام کابل برای اولین بار چهوقت استعمال شد مشخص نیست. با این حال، دائرةالمعارف دنیای مدرن آکسفورد مینویسد که این نام «در پی تخریب کاپیسا و دیگر شهرهای واقع در افغانستان فعلی توسط چنگیز خان (حدود ۱۱۶۲ تا ۱۲۲۷) در قرن سیزدهم» برجسته شد. تاریخ قدمت درهٔ کابل قدمتی ۵٬۰۰۰ ساله دارد. واژهٔ «کابها» در حدود ۵٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح در ریگودا و اوستا یاد شدهاست که از دریای کابل یاد کردهاست. ریگودا این شهر را به عنوان شهری آرمانی تحسین میکند و مینویسد تصویری از بهشت در کوههای آن مجسم شدهاست. نظریههای دیگری اظهار میکنند که این شهر در بین ۱٬۵۰۰ تا ۲٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح تشکیل شدهاست. جایی که کابل واقع شدهاست، پیش از آن که توسط شاهنشاهی پارسها، هخامنشیان فتح شود بخشی از امپراتوری مادها بودهاست. مرجعی به نام "کابورا" وجود دارد که بهواسطهٔ فرمانروایان شاهنشاهی هخامنشی (داریوش بزرگ، داریوش دوم و داریوش سوم) تألیف شده، که بعدها پایهای برای استفاده نام کابورا (Κάβουρα) توسط بطلمیوس شد. آنجا مرکز مزدیسنا بود که بعدها با آیین بودا و آیین هندو همراه شد. اسکندر مقدونی این شهر را بعد از غلبه بر امپراتوری هخامنشیان در ۳۳۰ پیش از میلاد فتح کرد. بعد از مرگ اسکندر، این ناحیه پیش از اینکه به دست شاهنشاهی مائوریا بیفتد، قسمتی از امپراتوری سلوکیان محسوب میشد. در دوره مؤریا، تجارت به دلیل وزنها و معیارهای معادل رونق گرفت. تأسیسات آبیاری برای مصارف عمومی که منجر به افزایش برداشت محصولات میشود توسعه یافت. مردم به عنوان صنعتگر، جواهرساز و نجار اشتغال داشتند. در دومین سده پیش از میلاد دولت یونانی بلخ کابل را از ماوریان گرفته بهتصرف خویش درآورد. پس از آن زیردستان آنها امپراتوری هندویونانی شهر را در اواسط سدهٔ دوم پیش از میلاد به دست خود گرفتند. باختریها شهر پاروپامیز را نزدیک کابل بنیاد کردند، اما در سدهٔ یکم پیش از میلاد این شهر به ماوریان افتاد. سیتیها (سکاها) در اواسط دههٔ یکم پیش از میلاد هندویونانیها را از شهر بیرون انداختند اما ۱۰۰ سال پسانتر با روی کار آمدن شاهنشاهی کوشان شهر را از دست دادند. مطابق به تاریخنویسان، نام سانسکریتی کابل کمبوجه است. این نام در نوشتههایی باستانی در کوفس و کوفن ذکر شدهاست. در سدهٔ هفتم پس از میلاد ژوانزونگ این نام را به عنوان کافو بررسی کرده بود و اعلام کرد که این به خاطر لقب یکی از چهار قبیلهٔ یوئهژی است که آنها در اوایل مسیحیت در طول کوههای هندوکش بهسوی درهٔ کابل مهاجرت کرده بودند. این شهر توسط شاهنشاه کوشان، کوجولا کادفیزس در سال ۴۵ میلادی فتح شد و جزو املاک امپراتوری کوشان تا اواخر سدهٔ سومین پس از میلاد محسوب میگردید. در اطراف سالهای ۲۳۰ پس از میلاد، کوشانیها توسط شاهنشاهی ساسانی شکست خوردند و به همراه با هم بیعتهای ساسانی معروف به هندو-ساسانیان تبدیل شدند. در دوران ساسانیان، شهر با نام «کاپول» در خط پهلوی نامیده میشد. در ۴۲۰ میلادی هندو-ساسانیان توسط قبیلهٔ خیانیان که با نام «کیدارایتز» نیز شناخته میشدند، به بیرون رانده شدند که پس از آن در ۴۶۰ با هیاطله تبدیل شدند. آنجا به بخشی از باقیماندهٔ پادشاهی آشینا از کاپیسا که با نام کابلشاهیان نیز شناخته میشود، تبدیل شد. مطابق با تاریخ الهند اثر ابوریحان بیرونی، کابل توسط شاهزادگانی که از تبار ترکها بودند اداره میشد که برای ۶۰ نسل ادامه پیدا کرد. آنان و هندوها دیوار بزرگ دفاعی را در اطراف شهر به علت محافظت از مهاجمان آینده ساختند. این دیوار تا به امروز باقیمانده و همچنین به عنوان یک ساحهٔ تاریخی شناخته میشود. پیش از اسلام تاریخنویسان دورهٔ اسکندر، کابل را به نام «ارتوسپانه» (Artospana) که همان «اردهستانه» (Urddhastana) سانسکریت است در تاریخ یونانی قید نموده که پسانها (بعدها) در سدهٔ دوم میلادی این شهر را به نام «کابورا» (Kabura) یا قلب پاراپامیزاد نوشتهاند. در دوران شاهنشاهی کوشان بزرگ هنوز هم کابل به نام کاوفو شناخته میشده، که آهسته آهسته به کابورا مسما گردید تا آن زمان که کابل شاهان از آن به نام کابلستان یاد کردند. کابلستان برای چندین سده پیش و پس از دورهٔ مسیح، از بامیان و قندهار در غرب تا کوتل بولان و تمام جنوب را در بر میگرفت، که این خطهٔ وسیع به ده علاقهداری تقسیم بوده و شهرهای کابل، غزنی، بامیان، ننگرهار، سوات، پیشاور، اپوکین، بنو و بولر در بر میگرفتهاست. از تاریخ یونان چنین برداشت میشود که ارتوسپانه یا کابل مرکزی عمده و اصلی در منطقه بوده، که پسان در دورهی تسلط یونان، هرات که اسکندریهٔ افغان بود جای آن را اشغال کرد که پسانها (بعدها) شاهزادگان هندوساک آن را بار دیگر احیا کردند. تا آنکه در عصر زنبیلکشاه و زنبورکشاه، لشکر عرب پس از فتح برقآسای روم باستان (ترکیهٔ امروزی) و ایران به دروازههای این شهر کوبی، شاهان و کابلیان برای دفاع، دیوار بزرگی به نام شیردروازه در درازای کوه آسمایی یا آسهماهی بنا کردند که حکایتهای آن تا امروز سینهبهسینه حفظ گردیده. تاریخ مصر به وضوح مینویسد که لشکر اسلام پس از فتح نیم جهان در شیردروازههای کابلستان به مرتبهٔ بیستوسه بار شکست مطلق دید تا آنکه به مرور زمان کابلیان خود به دین اسلام گرویدند. حملهٔ مسلمانان در اواسط قرن هفتم(۶۴۲–۸۷۰) و در حمله اعراب به ایران، مسلمانان عرب، امپراتوری ساسانی را در جنگهای ولجه، نهاوند و قادسیه شکست دادند. اعراب سپس بهسوی شرق سرزمین ایران حملهور شده و در سال ۸۱ هجری شهر کابل را که در کنترل کابلشاهیان بود، از طرف دهمَزنگ شکافتند، مسلمانان عرب فاتح شدند و شاه کابل به گردیز رفت ولی بزودی دوباره کابل را بهدست آوردند. پس از آن کابلشاهیان ۲۳ بار با اعراب جنگیدند. در بعضی مواقع که ناتوان میگردیدند باج را قبول مینمودند. بدین ترتیب تا سقوط امپراتوری اعراب کابل را در حفاظت داشتند. پس از شکست امویان توسط عباسیان حکمرانهای خراسانی وابسته با اعراب در کشور بهسر اقتدار آمدند. —نانسی هچ داپری، ۱۹۷۱ پس از دولتهای صفاری و طاهری نفوذ اعراب از کشور کم شده رفت ادارهٔ کابل نیز به دست حکمرانان محلی افتاد؛ گزارش شد که حاکمان مسلمان کابل با غیرمسلمانان یکجا زندگی میکردند. مقارن ضعف صفاریان از کوهستان شرقی کابل یک قوم دیگر بنای سلطنت را در کابل گذاشت که سرکردهشان را کالاله میگفتند و تا به عصر غزنویان باقی بودند، تا اینکه در سال ۳۴۴ ه.ق ضمیمهٔ سلطنت غزنوی شد. با شروع سلطنت غزنویان شهر غزنی بهتدریج اهمیت یافت و کابل عقب ماند. در لشکرکشیهای چنگیزخان کابل نیز دستخوش چور و چپاول گردید. معماری و شهرسازی کابل بسیار زیبا و دقیق است و یکی از شهرهایی است که علیرغم قدمت بسیار، حساسیت زیادی در شهرسازی آن به کار رفتهاست. دورهٔ تیموریان و مغولان پس از آن کابل بهدست تیمور و حکمداران او بود تا آنکه دولت تیموری هرات قوت گرفت. پس از سقوط تیموریان، بابر در اینجا مستقر گردید و کابل دوباره رونق یافت و تا سال ۹۲۳ پایتخت بود و به تعمیر و آرایش آن پرداخت. بابر به کمک مردم این شهر، هندوستان را فتح کرد و پایتخت خود را از کابل به آگره نقل داد و کابل مرکز ولایت شد. آرامگاه این پادشاه هم در همین شهر است. امپراتوری درانی کابل در درازای تاریخ، در احساس چکامهسرایان، در چشم تمدن، در قلب آسیا، در خاطرههای اشغالگران و در ایمان بسا مردم، شهر باارزش و دارندهٔ ویژگیهای مقدس بودهاست. کابل در طول تاریخ بارها زیر تهاجم بیگانه قرار گرفت و به گشتهای متمادی، ویران و آباد گردید، تا سرانجام در سال ۱۷۷۶ تسلط خاندان درانی در قلمرو خراسان جاگیر شد و تیمورشاه پسر احمدشاه ابدالی، مرکز امپراتوری خود را از قندهار به کابل انتقال داد که پس از آن کابل تا امروز به صفت خانهٔ مشترک و مرکز یگانگی تمام مردم افغانستان پابرجا است. وقتی که سلطنت به احمدشاه درانی رسید، وی توجه به کابل نمود. وی در سال ۱۱۴۴ امر احداث یک دیوار بزرگ را در شهر داد. این دیوار در ظرف ۴ ماه آباد گردید. تیمورشاه پس از تنظیم قندهار در سال ۱۱۹۵ ه.ق کابل را پایتخت ساخت و از آن تاریخ تا امروز کابل مرکز و پایتخت افغانستان است. قرن بیستم صنایع چرم و منسوجات پس از تبدیل شدن کابل به یک شهر تجارتی، تا سال ۱۹۱۶ توسعه یافت. اکثر مردم در ضلع جنوبی رودخانه متمرکز شده بودند. کابل در سراسر رژیم شاه حبیبالله خان با معرفی برق، تلفن و خدمات پستی مدرنیزه شد. اولین مکتب مدرن به نام حبیبیه در سال ۱۹۰۳ تأسیس شد. در سال ۱۹۱۹، پس از جنگ سوم انگلیس و افغانستان، پادشاه امانالله خان، استقلال افغانستان را در امور خارجی در مسجد عیدگاه کابل اعلام کرد. امانالله شاه اصلاح طلب بود و قصد داشت پایتختی جدید در زمینی در فاصله ۶ کیلومتری کابل بسازد. این منطقه دارالامان نامگذاری شد که از کاخ معروف دارالامان تشکیل شده بود. بعداً وی در آنجا اقامت گزید. طی دهه ۱۹۲۰ بسیاری از مؤسسات آموزشی در کابل تأسیس شدند. در سال ۱۹۲۹ شاه امانالله به دلیل خیزش محلی که توسط حبیبالله کلکانی تنظیم شده بود، کابل را ترک کرد، حبیبالله کلکانی نیز پس از ۹ ماه قدرت توسط شاه نادر خان زندانی و اعدام شد. سه سال بعد، در سال ۱۹۳۳، پادشاه جدید در هنگام اهدای جایزه در داخل مدرسه ای در کابل ترور شد. تاج و تخت به پسر ۱۹ ساله او ظاهر شاه که آخرین پادشاه افغانستان گردید، سپرده شد. برخلاف امانالله خان، نادرخان و ظاهر شاه قصد ایجاد پایتخت جدید را نداشتند و بدین ترتیب کابل همچنان کرسی دولت این کشور باقی ماند. در دوره جنگهای داخلی، فرانسه و آلمان به توسعه کشور کمک کردند و مدارس دبیرستان و لیسهها را در پایتخت تأسیس و نگهداری کردند، برای فرزندان خانوادههای اعیان شهر آموزش ایجاد کردند. دانشگاه کابل در سال ۱۹۳۲ افتتاح شد و در دهه ۱۹۶۰ افغانهای تحصیل کرده در غرب اکثریت معلمان را تشکیل میدادند. در دهه ۱۹۶۰ اکثر مدرسان این دانشگاه از دانشگاههای غربی مدرک داشتند. هنگامی که ظاهرشاه در سال ۱۹۳۳ قدرت را به دست گرفت، کابل تنها ۱۰ کیلومتر (۶ مایل) خط ریل در کشور داشت و این کشور دارای تلگرافهای داخلی، خطوط تلفن یا جادههای کمی بود. ظاهرشاه برای کمک به توسعه شبکه حمل و نقل و ارتباطات مدرن به ژاپنیها، آلمانیها و ایتالیاییها متوسل شد. یک برج رادیویی توسط آلمانیها در سال ۱۹۳۷ در کابل ساخته شد و امکان برقراری ارتباط فوری با روستاهای اطراف را فراهم میآورد. بانک ملی و کارتلهای دولتی سازمان یافته بودند تا امکان مدرن سازی اقتصادی را فراهم کنند. کارخانههای نساجی، نیروگاههای برق، کارخانههای فرش و مبلمان نیز در کابل ساخته شدند که تولید و زیرساختهای مورد نیاز را تأمین میکردند. طی دهههای ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰، شهرنشینی شتاب گرفت و مساحت ساخته شده تا سال ۱۹۶۲ به ۶۸ کیلومتر مربع افزایش یافت، که تقریباً چهار برابر افزایش نسبت به سال ۱۹۲۵ بود. در نخستوزیری محمد داود خان در دهه ۱۹۵۰، سرمایهگذاری و توسعههای خارجی افزایش یافت. در سال ۱۹۵۵، اتحاد جماهیر شوروی ۱۰۰ میلیون دلار اعتبار به افغانستان ارسال کرد، که برای توسعه و ساخت حمل و نقل عمومی، فرودگاهها، یک کارخانه سیمان، نانوایی مکانیزه، یک بزرگراه پنج بانده از کابل تا مرز شوروی و بندها، از جمله گذرگاه سالنگ به شمال کابل را شامل میشد. در طول دههٔ ۱۹۶۰، خانههای مسکونی مکروریان به سبک شوروی ساخته شد که شامل شصت بلوک بود. دولت همچنین بسیاری از ساختمانهای وزارتخانه را به سبک معماری بروتالیست ساخت. در دههٔ ۱۹۶۰ فروشگاه مارک اند اسپنسر اولین فروشگاه مدرن آسیای میانه در کابل ساخته شد. باغوحش کابل در سال ۱۹۶۷ افتتاح شد، که با بازدید جانورشناسان آلمانی نگهداری میشد. خارجیها به کابل سرازیر شدند و صنعت جهانگردی کشور سرعت بیشتری گرفت. کابل آزادسازی را تجربه کرد، به ویژه از بین بردن محدودیتهای آزادی بیان و اجتماعات را که منجر به تشکیل انجمنهای دانشجویی در پایتخت شد. جناحهای سوسیالیست، مائوئیست و لیبرال هر روز در کابل تظاهرات میکردند در حالی که رهبران سنتیتر اسلامی علیه عدم کمک به حومهٔ افغانستان صحبت میکردند. از دهه ۱۹۶۰ تا اواخر دههٔ ۱۹۷۰، کابل ایستگاه اصلی مسیر معروف هیپی بود. با آغاز دههٔ ۱۹۷۰، کابل به دلیل فروشهای خیابانی حشیش معروف شد و به یکی از جاذبههای اصلی گردشگری هیپیهای غربی تبدیل شد. جنگهای داخلی بر اساس تخمین سازمان ملل متحد، ۹۰ درصد شهر به ویرانه مبدل گشت و بیش از شصت و پنج هزار نفر از اهالی شهر کشته و دهها هزار تن دیگر زخمی شدند. این جنگ کوچه به کوچه در شهر کابل تا تسخیر شهر بهوسیلهٔ طالبان در سال ۱۹۹۶ بیوقفه ادامه یافت. بعد از فروپاشی حکومت کمونیستی در افغانستان گروههای رقیب افغان برای تحکیم موقعیت خویش و تصرف پایتخت وارد نبرد شدند که خسارات زیادی بر جای گذاشت و قسمتهای عمدهٔ شهر بر اثر راکتباران گروههای مختلف آسیب جدی وارد گردید. جغرافیا کابل در شرق کشور افغانستان گرفتهاست. ۱۷۹۱ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و در یک درهٔ کمعرض بین کوههای هندوکش و به استقامت دریای کابل واقع شدهاست. در قسمت شرق و منطقه قدیم شهر حصار قدیمی کابل، کوههای شیر دروازه، و گورستان شهدای صالحین قرار دارد. کمی پیشتر از آن قلعه بالاحصار قرار دارد که در عقب آن دریاچهٔ حشمت خان واقع شدهاست. موقعیت آن به کاسهای بین کوهها تشبیه شدهاست. کوههای که کابل را احاطه کردهاند، کوههای: خیر خانه شمالی، خواجه رواش، شاخ باران تی، چهلستون، قرغه، خواجه رزاق و شیر دروازه هستندـ. همچنان دو کوه دیگر که در قسمت غربی و در داخل شهر قرار گرفتهاند: آسمایی همچنان به نام «کوه تلویزیون» و تپههای علیآباد شامل تپه مرنجان و بیبی مهرو. شهر در منطقهای با ۱۰۲۳ کیلومتر مربع وسعت قرار گرفته، که آن را بهمراتب بزرگترین شهر کشور کردهاست. نزدیکترین پایتختهای جهان به کابل مطابق پروازهای هوایی، اسلامآباد، دوشنبه، تاشکند، دهلی نو و بیشکک هستند. کابل بهطور عجیبی با شهر هانوی در شرق و استانبول در غرب هماندازه است. آب و هوا آب و هوای کابل، تابع وضع عمومی کشور افغانستان است. از آنجا که این کشور تقریباً در وسط آسیا واقع است، پس عرض و طول جغرافیایی، ارتفاع، امتداد کوهها و دوری از دریا از عواملی هستند که در آب و هوای افغانستان اثرگذار هستند. با وضع جغرافیایی که افغانستان دارد مناطق مختلف آن آب و هوای گوناگون دارد و کابل هرچند از دریا بسیار دور و تابع آب و هوای بری است، اما توازن در فصول چهارگانهٔ آن برقرار است و هر سه ماه تغییر فصل بهصورت منظم پیدا میشود. فصل بهار از ماه حمل (مارس، آوریل) آغاز میشود و تا پایان جوزا (مه، ژوئن) منظماً ادامه دارد. در این فصل میتوان آن را فصل نمو و انبساط خواند. از ماه سرطان (ژوئن، ژوئیه) تا آخر سنبله (اوت، سپتامبر) و هنگام تابستان گرمترین ایام کابل بهشمار میرود. در ماه میزان (سپتامبر و اکتبر) خزان آغاز میگردد و تا پایان ماه قوس (نوامبر، دسامبر) ادامه دارد. خزان فصل برداشتن محصول و جمعآوری میوهاست و کابل از این حیث در این فصل امتیاز فراوانی دارد. سه ماه اخیر سال، جدی (دسامبر، ژانویه)، دلو (ژانویه، فوریه) و حوت (فوریه، مارس) فصل زمستان کابل است که سرمای بسیار و بارش برف تا پایان آن ادامه مییابد. دادههای اقلیمی کابل به قرار ذیل است: محیط زیست دریای کابل از قلب شهر میگذرد و بازارهای شهر را بدو حصه تقسیم میکند. چندین پل برای عبور و مرور مردم روی دریا ساخته شدهاست که نامدارترین آنها پل خشتی، پل باغ عمومی، پل شاه دوشمشیره و پل محمود هستند. نظر به تغییرات اقلیمی، از قرن ۲۱ یکم بدینسو این دریا بیشتر سال خشک است و تنها در زمستان و بهار پرآب است. دریاچهٔ بزرگی هم در قسمت شرقی شهر بهنام دریاچهٔ حشمتخان وجود دارد. این تالاب استراحتگاه مهمی برای هزاران پرنده است که بین شبهقاره هند و سیبری پرواز میکند. در ۲۰۱۷, دولت این دریاچه را منطقه حفاظت شده اعلام کرد. در بعضی از گونههای مخصوص پرندگان این دریاچه لکههای روی بدن شان بهوجود آمدهاند مانند، عقاب امپراتوری شرقی و پلیکان دالمیشن. دیگر دریاچه بزرگ کابل قرغه است که در ۹ کیلومتری شمال غربی شهر واقع شدهاست. این دریاچه مکان دلپذیری برای مردم محل و خارجیان است. آلودگی هوا بزرگترین مشکل شهر در فصل زمستان است، که عامل آن استفاده از سوختهای فسیلی بیکیفیت توسط باشندگان شهر است. ناحیهها شهر کابل یکی از ۱۵ ولسوالیهای ولایت کابل است که بهعنوان مرکز ولایتی، به ۲۲ ناحیهٔ شهری و ۲۲ حوزه پولیس تقسیم شدهاست. در ۲۰۰۵, تعداد ناحیههای شهری از ۱۱ به ۱۸ ارتقا یافت. بعد از الحاق ناحیه ۱۴ و ۱۹–۲۲ که توسط شهرداری کابل از روی مناطق روستایی بهم ضمیمه شدند، در سال ۲۰۱۰ کابل دارای ۲۲ ناحیه شد. اندازه شهر افزایش یافت بهطور اساسی افزایش یافت. با مشاجرههای که شهرداری با ریاست ولایتی بروی علامت گزاریها داشتند، بیشتر این ناحیهها توسط ریاست ولایتی کابل اداره میشود تا شهرداری کابل. ناحیه ۱ کابل قسمت قدیمی شهر را شامل میشود، منطقه بالا شهر کابل ناحیههای ۲٬۴ و ۱۰ هستند، ناحیههای ۳ و ۶ هم مناطق تجاری و حکومتی را در خود جا دادهاست. شمال، غرب، شرق، و جنوب شهر بیشتر مناطق مسکونی است. جدول زیر ۲۲ ناحیه شهری کابل را با اطلاعات مساحت، زمین و استفاده شانرا در سال ۲۰۱۱, نشان میدهد. محله مشهور آن ده افغانان است. اقتصاد محصولات اصلی کابل شامل میوه تازه و میوه خشک، مغزیات، نوشیدنی، فرش افغانی، چرم و پوست گوسفند، مبلمان، عتیقه و لباسهای محلی میشود. در ۲۰۱۱, بانک جهانی مبلغ ۲۵ میلیون دالر را برای پروژه ساخت و ساز مناطق مسکونی کابل تصویب کرد. در دهههای اخیر، ایالات متحده مبلغ ۹٫۱ میلیارد دالر را در زیر ساختهای مسکونی کابل سرمایه گزاری نمودهاست. جنگ افغانستان (از ۱۹۷۸ تا کنون) تولیدات اقتصادی کابل را محدود کردهاست، هرچند بعد از حاکمیت حامد کرزی در ۲۰۰۱, پیشرفتهای در اقتصاد محلی پدیدار شدهاست. اولین نمونه آن کابل سیتی سنتر است که در ۲۰۰۵ باز شد. نمونههای دیگر آن گلبهار سنتر، برچی سنتر، سیتی واک مال و بهار سراب است. بزرگترین قطب صنعتی کابل در ناحیه ۹ و در شمال دریای کابل در نزدیکی فرودگاه بینالمللی حامد کرزی واقع شدهاست. حدود ۶ کیلومتری بالاشهر کابل، در زمینی حدود ۹ هکتار در بگرامی با جدیدترین امکانات که به تاجران اجازه کسب و کار را در آنجا میدهد، تکمیل شدهاست. این پارک مدیریت حرفهای در زمینه نگهداری روزانه جادهها، سرکهای داخلی، زمینهای عادی، زمینهای پارک، زنگ خطر ۲۴ ساعته و کنترل به رفت و آمد موترها و اشخاص دارد. کارخانههای که آنجا فعالیت دارند شامل: کارخانهٔ ۲۵ میلیون دلاری حبیب گلزار نمایندهٔ رسمی تولید انحصاری کوکاکولا در افغانستان و نماینده رسمی شرکت تویوتا افغانستان و نمایندهٔ رسمی محصولات نستله در افغانستان، کارخانهٔ نوشابههای غیرالکلی الکوزی، کارخانهٔ شیر قوت، و.... ترابری هوایی فرودگاه بینالمللی حامد کرزی (فرودگاه بینالمللی کابل) از مرکز کابل فاصله دارد، که عموماً فرودگاه اصلی کشور است. این فرودگاه قطب هواپیمایی آریانا افغان (هواپیمایی ملی افغانستان), هواپیمایی بینالمللی افغان جت، هواپیمایی افق شرق، هواپیمایی کام ایر، خطوط هوایی پامیر و خطوط هوایی صافی است. دیگر شرکتهای هواپیمایی منطقه مانند، ایر ایندیا، اسپایس جت، فلای دبی، هواپیمایی امارات، گلف ایر، ماهان ایر، هواپیمایی بینالمللی پاکستان و ترکیش ایرلاینز نیز برنامههای منظم پرواز به این فرودگاه دارند. چند ترمینال بینالمللی توسط کشور ژاپن در سال ۲۰۰۸ ساخته و راهاندازی شد. راهآهن کابل سرویس قطار ندارد. تنها سرویس راهآهن آن، تراموا کابل - دارالامان، از ۱۹۲۳ تا ۱۹۲۹ به مدت شش سال فعالیت داشت. سرویس ریل سبک در دوره توسعه میان مدت در حال برنامهریزی است. جاده بزرگراه AH76 کابل را به سمت شمال به سمت چاریکار، پل خمری و مزارشریف متصل میکنند. بیشتر شبکه جاده ای در مرکز شهر کابل از تقاطعهای مربع یا دایره ("char-rahi") تشکیل شدهاست. میدان اصلی شهر میدان پشتونستان (به نام پشتونستان) است که یک چشمه بزرگ در آن قرار دارد و در مجاورت کاخ ریاست جمهوری، د افغانستان بانک و سایر نقاط مهم واقع شدهاست. چارراهی مسعود کنار سفارت ایالات متحده واقع شده و یکی از جادههای با فرودگاه کابل متصل است. در منطقه شهر نو چندین تقاطع اصلی وجود دارد: انصاری، حاجی یعقوب، کوی بازار، صدارت و طره باز خان. دومی، به نام توراب خان، جاده گل و کوچه مرغها را به هم متصل میکند. در غرب کابل نیز دو تقاطع اصلی وجود دارد: چوک دهمزنگ و کوته سنگی. سالنگ وات جاده اصلی به سمت شمال غرب کشور است، در حالی که آسمایی وات سوم عقرب جاده اصلی به غرب کابل است. افزایش روزافزون جمعیت در قرن ۲۱ باعث ایجاد مشکلات عمده ازدحام در جادههای این شهر شدهاست. در تلاش برای مقابله با این موضوع، بودجه ۹۵ کیلومتر جاده کمربندی خارجی با هزینه ۱۱۰ میلیون دلار در سال ۲۰۱۷ تصویب شد. ساخت و ساز پنج سال طول خواهد کشید و از چار آسیاب از طریق احمد شاه بابا مینه، ده سبز (منطقه توسعه "شهر جدید کابل")، بزرگراه AH76، پغمان و دوباره چار آسیاب ادامه خواهد داشت. همچنین سرویس اتوبوس حمل و نقل عمومی جدید نیز در سال ۲۰۱۸ افتتاح شدهاست (به زیر مراجعه کنید). در سپتامبر ۲۰۱۷، رئیس شهرداری کابل اعلام کرد که «در آینده نزدیک» ۲۸۶ متر پل هوایی برای عابرین پیاده (پل عابر پیاده) در هشت منطقه شلوغ شهر ساخته خواهد شد. تحت پروژه بهبود بهرهوری حمل و نقل شهری کابل که در سال ۲۰۱۴ و با حمایت بانک جهانی امضا شد، این شهر شاهد بهبودهای گستردهای در وضعیت جادهها، از جمله ساخت پیادهروهای جدید برای عابرین پیاده، سیستم فاضلاب، برق و آسفالت سطح جادهها خواهد بود.. این پروژه تا ۳۱ دسامبر ۲۰۱۹ ادامه داشت. وسایل نقلیه شخصی از سال ۲۰۰۲ در کابل در حال افزایش است، از سال ۲۰۱۳ حدود ۷۰۰٫۰۰۰ اتومبیل ثبت شده که ۸۰٪ اتومبیلها، تویوتا کرولا بیده اند است. تعداد نمایندگیهای فروش نیز از ۷۷ در سال ۲۰۰۳ به بیش از ۵۵۰ در سال ۲۰۱۰ افزایش یافتهاست. پمپبنزینها عمدتاً متعلق به مالکیت شخصی هستند. دوچرخههای موجود در جاده از دیدنیهای معمول شهر است. تکسی تاکسی کابل با رنگ سفید و رنگ زرد رنگآمیزی شدهاست. اکثر اینها مدل قدیمی تویوتا کورولا هستند. چند کابین روسی متعلق به دوران اتحاد جماهیر شوروی نیز هنوز در حال کار هستند. اتوبوس و واگن برقی سفرهای طولانی مدت جاده ای توسط اتوبوس مربی مرسدس بنز یا لاری، کامیون و اتومبیل انجام میشود. اگرچه سرویس اتوبوسرانی در سراسر کشور از کابل در دسترس است، اما پرواز به ویژه برای خارجیها ایمن تر است. سرویس اتوبوسرانی عمومی شهر (ملی بس / "اتوبوس ملی") در دهه ۱۹۶۰ تأسیس شد تا مسافران را از مسیرهای روزانه به بسیاری از مقاصد برساند. این سرویس حدود ۸۰۰ اتوبوس دارد. سیستم اتوبوسرانی کابل منبع جدیدی از درآمد را در تبلیغات کل اتوبوس از MTN مشابه تبلیغات "بسته بندی اتوبوس" در حمل و نقل عمومی در کشورهای پیشرفته تر کشف کردهاست. یک اتوبوس سریع نیز وجود دارد که برای مسافران خطوط هوایی صافی از مرکز شهر به فرودگاه بینالمللی حامد کرزی حرکت میکند. یک سیستم الکتریکی واگن برقی از فوریه ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۲ با استفاده از ناوگان اوداکودا ساخته شده توسط یک شرکت چکسلواکی در کابل کار میکرد (برای اطلاعات بیشتر به ترولیبوسهای کابل مراجعه کنید). سرویس ترولیبوس عمدتاً به دلیل قیمت پایین در مقایسه با سرویس اتوبوسرانی معمولی ملی بس بسیار محبوب بود. آخرین واگن برقی در اواخر سال ۱۹۹۲ به دلیل جنگ متوقف شد - بسیاری از سیمهای مس هوایی بعداً غارت شدند اما تعدادی از آنها، از جمله تیرهای فولادی، امروز هنوز هم در کابل دیده میشود. در ژوئن ۲۰۱۷، شهرداری کابل از برنامههای حمل و نقل سریع سریع اتوبوس جدید، اولین طرح اصلی حمل و نقل عمومی شهری، رونمایی کرد. گردشگری تا پیش از تهاجم طالبان در سال ۱۴۰۰، هرساله ۲۰٬۰۰۰ گردشگر خارجی از افغانستان بازدید میکردند. بیشتر هتلهای کابل شامل: هتل کابل سرینا; هتل انتر کانتنینتال، و هتل صافی لندمارک است که در مرکز شهر قرار دارند. دیگر هتلهای کمتر شناخته شده نیز وجود دارند. گردشگران بیشتر مسافرخانهها را که در سراسر شهر وجود دارند، ترجیح میدهند. مسافرخانههای بهتر و امنتر در منطقهٔ وزیر اکبرخان است و بیشتر سفارتخانههای کشورها نیز در آن منطقه است. منطقه قدیمی شهر دارای بازارها، کوچههای باریک و جادههای نامنظم است. مکانهای فرهنگی شهر شامل: موزیم ملی افغانستان که تندیس مشهور سوریا، کشف شده از منطقهٔش خیرخانه را به نمایش میدهد، قصر دارالامان که در زمان حکومت اشرف غنی بازسازی شدهاست، آرامگاه بابر امپراتور مغول در باغ بابر، باغ چهل ستون، منار استقلال ساخته شده ۱۹۱۹ بعد از سومین جنگ افغان و انگلیس، آرامگاه تیمور شاه درانی، قصر باغ بالا و مسجد باشکوه عیدگاه (ساخته شده ۱۸۹۳). بالا حصار، قلعهٔ که توسط انگلیسیها در ۱۸۷۹, بخاطر جبران کشته شدن ۱۶٬۵۰۰ سرباز شان آن را تخریب کردند. اکنون از آن به عنوان کالج نظامی استفاده میشود. در قلعهٔ کلولهپشته که اردوی ملی افغانستان در آن مستقر بود؛ و قلعه قرن نوزدهمی برج شهرآرا که در ۱۹۲۸ تخریب شد، از قلعههای نظامی افغانستان است. دیگر آبدههای تاریخی تخریب شده آن، منار چکری، تخریب شده ۱۹۹۸ است که آثار بودایی سواستیکا، مهایانا و تراواده را دارا بود. کابل سیتی سنتر که اولین مال خرید در کابل است، ناحیه وزیر اکبرخان، باشگاه گلف کابل، باغوحش کابل، مسجد عبدالرحمن، شاه دوشمشیره و دیگر مسجدها، گالری ملی، آرشیف ملی افغانستان، قبرستان شهدای صالحین، تپهٔ بیبی مهرو و باغهای پغمان. شبکهٔ توسعهٔ آقاخان هم در بازسازی باغ بابر سهم گرفته بود. باغها (پارکها) باغ بابر (پارک) باغ چهلستون (پارک) باغ بالا (پارک) پارک زرنگار پارک شهر نو باغ زنانه (پارک) چمن حضوری پارک بی بی مهرو دریاچه قرغه مسجدها مسجد عبدالرحمن مسجد عیدگاه مسجد ابوالفضل مسجد پلخشتی مسجد شاه دو شمشیره آرامگاهها آرامگاه تیمور شاه درانی آرامگاه عبدالرحمنخان آرامگاه محمد ظاهرشاه و محمد نادرشاه آرامگاه سید جمالالدین اسدآبادی قصرها ارگ ریاستجمهوری افغانستان, شامل چندین قصر دیگر در داخل آن قصر استور قصر باغ بالا قصر تاج بیگ قصر چهلستون کابل قصر حرمسرا قصر دارالامان قصر دلگشا قصر زرنگار قصر شاه بوبو موزیمها موزیم ملی افغانستان آرشیف ملی افغانستان گالری ملی افغانستان نگارستان ملی هتلها هتل کابل سیرینا هتل انترکانتنینتال هتل صافی لندمارک مردم جمعیت کابل در سال ۲۰۲۰, ۴٫۴۳۴ میلیون نفر تخمین زده شدهاست. تخمین دیگری در ۲۰۱۵ آن را ۳٬۶۷۸٬۰۳۴ نفر گزارش دادهاست. جمعیت شهر در سالهای جنگ در نوسان بودهاست. این یعنی که تخمینهای مختلفی گزارش شده باشد. در ۱۸۷۸ جمعیت کابل از ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۷۰۰۰ و ۶۵٬۰۰۰ و در ۱۹۴۰ ۱۲۰٬۰۰۰ نفر تخمین شدهاست. در ۱۹۷۶, ۳۳۷٬۷۱۵ نفر و در ۱۹۷۹, ۵۰۰٬۰۰۰ نفر گزارش شدهاست. این رقم به ۱٫۵ میلیون نفر در ۱۹۸۸, رسید. کابل به یکی از سریعترین شهرهای دارای رشد سریع بین ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۴ تبدیل شد. علت آن هم بازگشت مهاجرینی بود که بهخاطر رژیم طالبان از کشور فراری شده بودند. عامل دوم آن رفتن مردم به پایتخت بهخاطر جنگهای بین طالبان و دولت در مناطق زندگیشان بود. بعضیهای دیگر هم بهخاطر جستوجوی کار و زندگی بهتر به کابل میروند که باعث گسترش وسیع مناطق شهری کابل شدهاست. کابل دارای بیشترین تنوع قومی در کشور است که جمعیت آن تمام افغانستانیهای سراسر کشور را شامل میشود. فارسی دری و پشتو بهطور گستردهٔ در منطقه استفاده میشود، زبان فارسی دری هم دارای لهجههای مختلف است و دو زبانگی هم بسیار رایج است. بر اساس آمار انجمن جغرافیای ملی حدود ۷۰ درصد مردم پارسیزبانان شامل ۴۵ درصد تاجیک و ۲۵ درصد هزاره و نزدیک به ۲۵ درصد مردم پشتون و ۵ درصد سایر اقوام بلوچ و ازبک و ترکمن هستند. ۶۸٪ مردم پیرو اسلام سنی و ۳۰٪ آن پیرو اسلام شیعه هستند. باقی ۲٪ آن صوفیه، هندویسم، یهودیت و مسیحیت هستند ورزش کرکت بازی محبوبترین بازی بین مردم با سه استادیوم ورزشی است.ی کابل مجتمعهای ورزشی زمین بینالمللی کرکت الکوزی کابل استادیوم غازی برای فوتبال استفاده میشود. جمنازیوم کمیته المپیک کابل جدید به علت کمبود فضا و منابع شهر فعلی کابل که جوابگوی شهروندان یا باشندگان آن نیست قرار است پایتخت افغانستان به شهر جدیدی که با نام کابل جدید که در شمال شهر کنونی کابل است انتقال یابد. پروژه ساخت کابل جدید در ماه مارس سال ۲۰۰۹ به تصویب شورای وزیران رسید. این شهر به مساحت پانصد کیلومتر مربع خواهد بود و گنجایش سه میلیون نفر جمعیت را دارد. کشور ژاپن تهیه نقشه این شهر را به عهده گرفتهاست. شهرهای خواهر اوماها، نبراسکا، ایالات متحده (از ۲۰۰۳) کانزاس سیتی، میزوری، ایالات متحده (از ۲۰۱۸) آنکارا، ترکیه (از ۲۰۰۳) استانبول، ترکیه (از ۱۹۹۲) کازان، روسیه (از ۲۰۰۵) جستارهای وابسته افغانستان قندهار هرات بلخ نگارخانه پیوند به بیرون نقشه شهر کابل عکسهای تاریخی کابل داستان کابل کابل کاروان کابل، شهر نور؛ پروژه ۹ میلیارد دلاری توسعه شهری راهنمای سفر به کابل از ویکیسفر مردم کابل؛ گزارش از رادیوی بینالمللی فرانسه به انگلیسی منابع بنیانگذاریها در هزاره ۲ (پیش از میلاد) پایتختهای آسیا جایها در شاهنامه شاهی کابل شهرها در افغانستان شهرهای راه ابریشم شهرهای رودگذر مرکز استانها در افغانستان مکانهای جغرافیایی در شاهنامه مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در هزاره ۲ (پیش از میلاد) مناطق مسکونی در ولایت کابل


text: آمودریا (رود وخش به معنی شتابان/ Oxus)، رودخانه آمو یا جیحون (به یونانی باستان: Oxus/Ὄξος/اُکسوس که یونانیشدهٔ نام پارسی باستان رود: وَخش است) پرآبترین رود در آسیای مرکزی است که رود دوم سیردریا است. در فارسی تاجیکی، به رود، دریا میگویند. آمودریا از کوههای پامیر سرچشمه گرفته و حدود ۱٬۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان جاری است. بخشهایی از آن قابل کشتیرانی است. در سواحل آن شیرخانبندر و بندر حیرتان قرار گرفته، که کالاهای صادراتی یا وارداتی افغانستان به کشورهای آسیای مرکزی از این طریق مبادله میشود. این رود بهطور تاریخی در حدود یا سرحد سرزمین باستانی ایران قرار داشته و در آثار اساطیری نیز مرز ایران و توران بهشمار میرود. در گذشته در دورهای به دریای خزر میریخته بعدها مسیر آن تغییر کرده و با پیوستن به رود سیردریا به دریاچه آرال میریزد. امروزه هرچند مسیر اصلی رود به سوی آرال است اما تمامی آب آن در طول مسیر و با کانالکشیهایی که برای کشاورزی صورت گرفته به مصرف میرسد. دریاچه آرال از سال ۱۹۶۰ به بعد رو به خشکی رفت و نود درصد آن خشک شدهاست. دلیل این خشکی بیشتر این بوده که شوروی سابق مسیر دو رودخانهٔ سیحون و جیحون را به سمت بیابانها تغییر میدهد تا آن اراضی را به زمینهای کشاورزی تبدیل کند. از زمان هخامنشیان آسیای مرکزی را اورزمی یا خوارزمی مینامیدند که در پارسی نو به شکل خوارزم (زمین خوار و پست و جلگهای) درآمد. نام این دریاچه در طول تاریخ دریاچه خوارزم یا دریاچه وخش بودهاست ولی از زمانی که آسیای مرکزی به دست مغولها و روسها افتاد نام غیراصیل آرال جایگزین نام تاریخی خوارزم شد. دو رود تاریخی این سرزمین هم رود وخش و رود یخشاارته بود که از سده ۱۶ به بعد به نامهای آمودریا و سیردریا جعل شد. پیشینهٔ تاریخی در کرانهٔ شرقی خراسان بزرگ دو رود بزرگ جاری بود که گاه به نامهای سیحون و جیحون خوانده میشوند و سرزمینهای آن سوی آنها را فرارود یا ورارود و به اصطلاح عربی ماوراءالنهر میخوانند. امروزه این دو رود به نام آمودریا و سیردریا خوانده میشوند. آمودریا در واقع نام قدیمی این رود است. در گذشته این رودخانه به دریای خزر میریختهاست. «گذرگاه پیشین و باستانی آمودریا به سوی دریای خزر امروزه به شکل گودال و شورهزاری به نام «اونگوز»، و نیز گذرگاه جدیدتر آن به نام «اوزبای» (اوزبوی)، همچنان در محل دیده میشود و در برخی نقشهها و اطلسهای جغرافیایی و عکسهای ماهوارهای نشان داده شدهاست.» آمودریا در اصل به معنای رود شهر آمو است. آمو کوتاهشدهٔ آمُل (آمل خراسان یا ترکمنآباد امروزی) است. آماردها به گفتهٔ ریچارد فرای، آملی کورت و کریستوفر برونر، آریایی بودهاند، و به مردمان سکا و داهه پیوند داده شدهاند. نام شهر امروزی آمل برمیگردد به زندگی آنان در آن گستره. همچنین آن که دو آمل، یکی در مازندران و دیگری در گسترهٔ آمودریا، جای داشته که به مهاجرت قبیلهای ایرانی بنام آماردی یا مردی بازمیگردد و برای تمیز از آمل طبرستان آن را آمل زم و آمل شط و آمل مفازه نیز خوانند؛ و این شهر را قوم تاتار ویران کردند. در فرهنگ دهخدا چنین آمده: آمو: رود آموی. آمُل. آمویه. جیحون. آمودریا. اُقسوس. آمون. آب. رود. آبهی. نهر. ورز. سرچشمهٔ این رود بلورکوه است به مشرق بدخشان، و در سابق این رود به خزرها میریخته و مغولان گاهِ جنگ (هنگام نبرد) با خوارزمشاه مجرای آن بگردانیدند به دریاچه آرال. اما جیحون نام دیگری بود که اهالی آنجا بدان رود داده بودند و شبیه «جیحون» (Gihon) بود که در «کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان» از آن به عنوان یکی از رودهای بهشت عدن نام برده شدهاست. در زبان انگلیسی رود آمو را آمودریا مینامند و فرارود را فرارود. استرابون نقل میکند که کالاهای هندوستان به وسیله این رودخانه تا دریای خزر حمل و از آنجا از طریق رود کورا به دریای سیاه فرستاده میشد. هنگامی که اسکندر به ایران حمله کرد، این رودخانه به دریای خزر میریخت و از آن پس مسیر آن تغییر کرد و چون مغولها شهر گرگانج پایتخت خوارزمشاهیان را تصرف کردند رودخانه مزبور را با تغییراتی در مسیر آن به طرف دریای مازندران جاری ساختند و این صورت تا سه قرن بعد از آن تاریخ دوام داشت و از آن پس به حالت کنونی برگشت. آنتونی جنکینسون انگلیسی که در زمان شاه طهماسب اول صفوی از طریق خیوه و بخارا به دربار صفوی آمد، میگوید رودخانهٔ اکسوس به دریای ختا میریخت و مسلماً دریایی را که وی نام میبرد همان دریاچه آرال است. آمودریا در ادبیات آمودریا همان رودی بودهاست که در ادبیات اساطیری ایران مرز بین ایران و توران را نشان مشخص میکردهاست. در غزل معروفی از رودکی شاعر معروف پارسیگو میخوانیم که: در تذکرهها آمده رودکی چنگنواز بودهاست. میگویند توان و چیرگی رودکی در شعر و موسیقی به اندازهای بودهاست که نیروی افسونگری شعر و نوازندگی وی در ابونصر سامانی چنان تأثیر گذاشت که وی پس از شنیدن شعر «بوی جوی مولیان» بدون کفش، هرات را به مقصد بخارا ترک کرد. این داستان که در کتاب چهارمقاله از نظامی عروضی آمدهاست بر این قرار است که امیرنصر سامانی (یا امیری دیگر) از بخارا به هرات میرود و دلبستهٔ هوای هرات میشود. بازگشت به بخارا را چنان فصل به فصل عقب میاندازد که مدت چهار سال او و ملازمانش در هرات میمانند. لشکریانش که دلتنگِ بخارا شده بودند به رودکی که در آن زمان نزد امیرمحتشم و مقبول القول بود روی آورده و به او گفتند اگر هنری بورزد و شاه را به بازگشت به بخارا ترغیب کند پنجاه هزار درم به او پاداش میدهند. رودکی نیز میدانست در این هوای لطیف نثر کارگر نیست و باید چیزی بسراید و بنوازد که از هوای هرات لطیفتر باشد. از این رو قصیدهای میسراید و هنگامی که امیر سامانی صبوحی کرده بود، چنگ نواخته و آن تصنیف را با آواز میخواند؛ و امیر چنان تحت تأثیر قرار میگیرد که بدون آنکه کفش را در پایش کند سوار بر اسب میشود و مستقیم به سوی بخارا میتازد؛ و نقل است که کفشهایش را تا دو فرسنگ دنبال او میبردند؛ و رودکی پنجاه هزار درم از لشکریان میگیرد. جستارهای وابسته سیردریا دریاچه آرال وخش مردم آمارد رود پنج رود پامیر پانویس منابع B. SPULER,, Encyclopaedia of Islam, 'ĀMŪ DARYĀ', Volume I: A - B, Brill, Leiden, 1986, رودهای ازبکستان رودهای افغانستان رودهای بینالمللی آسیا رودهای تاجیکستان رودهای ترکمنستان رودهای مرزی زمینچهرهای ولایت بدخشان (افغانستان) مرز ازبکستان و افغانستان مرز ازبکستان و ترکمنستان مرز افغانستان و ترکمنستان مزر افغانستان و تاجیکستان


text: زهره داود نخستین دختر افغانستانی است که در سال ۱۹۷۲ به عنوان دختر زیبای سال برگزیده شد. زهره در سال ۱۹۵۴ در مزار شریف زاده شدهاست. او دختر یکی از ارتشبدان (ژنرالهای) محمد ظاهر شاه است که در رشته جراحی در آمریکا تحصیل کرده بود. زهره که در ۱۸ سالگی دختر شایسته افغانستان شد، به زودی در میان هنرمندان و هنرپیشگان کابل نامآور شد و کار خود را در بخش رادیو و تلویزیون آغاز کرد. با شرکت در برنامههای مسابقات ذهنی و اخبار، به یکی از محبوبترین چهرهها در میان شهروندان کابل تبدیل شد. در آن حین با خانوادگان سیاستمداران و طبقات بالای کابل و ستارگان هنری از جمله احمد ظاهر دوست صمیمی شد. وی پس از گزینش به عنوان دختر شایسته (میس افغانستان) با محمد داود ازدواج کرد و برای سپری کردن ماه عسل به آمریکا مسافرت کردند. یک سال پس از دخالت نظامی شوروی به خاک افغانستان، زهره با شوهر و فرزندش میهن را ترک کرد. مقدار کمی با زبان انگلیسی آشنایی داشت، ولی چون در رشتهٔ ادبیات فرانسوی در دانشگاه کابل تحصیل کرده بود، قدری فرانسوی میدانست و ازین رو در یک نانوایی فرانسوی در ریچموند استخدام شد. شوهرش با وجود داشتن مدرک خلبانی کار خود را در یک رستوران مک دونالدز آغاز کرد و سپس راننده تاکسی شد. زهره و شوهرش در دورههای شبانهٔ زبان انگلیسی شرکت کردند، پروازهای تمرینی، دادن امتحان، تماسهای جدید، وظایف تازه بخش دیگری از کارهای بعدی این خانواده را تشکیل میدهد. آنها اکنون در ویلای خود در مَلیبو واقع در کالیفرنیا زندگی میکنند. زهره پروژهای به نام «زنان برای زنان افغانستان» را در سال ۲۰۰۱ بنیاد نهادهاست. هدف از تأسیس این سازمان تأمین و گسترش حقوق زنان افغان است. وی در مورد شتاب در اجرای الگوهای غربی در افغانستان هشدار میدهد و آن را منبع بروز تنش میداند. وی برای صلح، امنیت، ثبات اقتصادی و احترام به حقوق زنان با حفظ سنتهای پسندیده افغانی کوشش میکند. منابع از وبگاه آریائی مس افغانستان سال ۱۹۷۲ Miss Afghanistan 1972 Afghans in America: Isolation and Worry Women for Afghan Women: Shattering Myths and Claiming the Future (Paperback) 'A TALK WITH' Zohra Yusuf Daoud افراد دارای تابعیت ایالات متحده آمریکا افراد زنده افغانستانیتبارهای اهل ایالات متحده آمریکا افغانستانیهای مهاجرتکرده به ایالات متحده آمریکا برندگان زیبایی دختر شایسته اهل افغانستان برندگان مسابقههای زیبایی اهل افغانستان پناهندگان اهل افغانستان تاجیکهای اهل افغانستان خبرنگاران تلویزیونی اهل افغانستان خبرنگاران تلویزیونی زن زادگان ۱۹۵۴ (میلادی) زنان افغان سده ۲۱ (میلادی) زنان اهل افغانستان زنان سده ۲۰ (میلادی) اهل افغانستان فعالان حقوق زنان اهل افغانستان مدلهای زن اهل افغانستان


text: باغ لطیف در نزدیکی بالاحصار شهر کابل، پایتخت افغانستان، و در آغاز شهدای صالحین قرار داشت و از سوی سرهنگ عبداللطیف خان بنا شده بود. سرهنگ عبداللطیف از تیرهٔ مومند و اصلاً ساکن شالیز غزنه بود. وی در دوران جوانی و در هنگامیکه امیرمحمدافضل خان هنوز به امارت نرسیده بود و از طرف پدرش فرمانروای کل صفحات ترکستان بود، به درجه کپتانی رسید که نامبرده در توپخانه حضور به عنوان فرمانده (قوماندان) ایفای وظیفه میکرد. چندی بعد به درجه (رتبه) سرهنگی (کرنیلی) رسید که تا زمان حکومت امیرعبدالرحمن خان در همین درجه باقیماند. با به قدرت رسیدن عبد الرحمن خان، عبداللطیف خان، برادر بزرگش عبدالقادرخان و پسر بزرگش عبدالسلام خان یکی پی دیگری بین سالهای ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۸ هجری قمری محبوس گردیدند تا اینکه در زندان جان باختند و در همین باغ دفن گردیدند که اکنون گورگاههای ایشان مشخص نیست. سرهنگ لطیف در شوربازار کابل سکونت داشت که محل سکونت وی بنام گذر کرنیل لطیف نامیده میشود. وی این باغ را در زمان سرهنگی خود ساخته بود که در آن زحمات فراوانی کشیده بود. این باغ با داشتن گلهای رنگارنگ و درختان زیبای شاه توت، توت، سیب، آلبالو، زردآلو و غیره در شهر کابل نمونه بود. در میان باغ جوی آب روان قرار داشت و در کنار این جوی مسجدی نیز بنا شده بود. این باغ بزرگترین تفریگاه برای اهالی شهر کابل بود که مردم شهر کابل از طرف عصر بدانجا سرازیر میشدند. به همین دلیل، همه ساله برای مدت پنج هفته جشن (میله) نوروزی جشن دهقان درینجا برپا میشد. درین روزها، دهقانان به نمایش فرارودههایشان میپرداختند. نمایش گاوها، اسبها، قوچ جنگی، سگ جنگی، مرغ جنگی، کاغذپرانبازی، میله (جشن) گل ارغوان و دهها سرگرمیهای دیگر هزاران شهروند کابل و اطراف آن را به خود میکشانید. دراوائل سال ۱۳۷۶ خورشیدی ازین باغ اثری بجا نمانده بود. این باغ در اثر بیتوجهی حکومتهای پیشین و سپس در دوران جنگهای ۲۳ سال اخیر به ویرانهای تبدیل شد و مکانی برای کشتن چارپایان بدست قصابان بود. ولی با اینحال مسجد آن طور نسبی آباد بود. کابل محوطههای باستانشناختی در افغانستان


text: جغرافیای افغانستان به دو دسته بخش میشود: جغرافیای طبیعی افغانستان جغرافیای انسانی افغانستان صفحههای ابهامزدایی


text: افغانستان سرزمینی کوهستانی و محصور در خشکی است که در قلب قاره آسیا جای گرفتهاست. این سرزمین در نیمکرهٔ شمالی، نیمکرهٔ شرقی و در محدودهٔ آسیای میانه و آسیای جنوبی و خاورمیانه واقع است و بخش بندی آسیا را بهم متصل میکند که به قلب آسیا شناخته میشود. مساحت آن ۶۵۲٬۲۲۵ کیلومتر مربع و چهل و یکمین کشور جهان از نظر پهناوری بهشمار میآید. طول مرزهای افغانستان حدود ۵٬۸۰۰ کیلومتر است که شامل ۲٬۳۸۴ کیلومتر در شمال با جمهوریهای تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان، ۲٬۲۴۰ کیلومتر از شرق و جنوب با پاکستان، ۷۳ تا ۹۳ کیلومتر از سمت شمال خاوری از راه دالان واخان با استان مسلماننشین سینکیانگ (سنجان) جمهوری خلق چین و ۸۵۵ تا ۹۳۰ کیلومتر در غرب با ایران (که ۶۱۹ کیلومتر آن با استان خراسان است)، میباشد. بیشترین فاصلهٔ شرق تا غرب افغانستان ۱٬۲۴۰ کیلومتر، شمال تا جنوب آن ۸۵۵ کیلومتر و کمترین فاصلهٔ آن با آبهای آزاد جهان نزدیک به ۵۰۰ کیلومتر است. بخشهای گستردهای از خاک افغانستان، بیشتر در شمال و شرق کشور، را کوهها و سنگلاخها پوشاندهاست. کوههای هندوکش به طول ۶۰۰ و عرض ۱۰۰ کیلومتر از سمت شمالشرقی به غرب و جنوبغربی کشیده شده و تقریباً از میانهٔ کشور میگذرد. این کوهها بیش از نیمی از سرزمین افغانستان را فرا گرفته و برای شهرهای کابل، قندهار و هرات ارزش راهبردی مهمی ایجاد کردهاست. این کوهها هر اندازه که به سوی غرب امتداد مییابند، از ارتفاع آنها کاسته شده و در نزدیکی مرزهای ایران تبدیل به کوهها و تپههای کمارتفاع میگردند. در بلندیهای هندوکش همواره برف وجود دارد. حتی در تابستانها نیز قلهها و یخچالها پربرف است. در میان کوهستانهای هندوکش، درههای ژرف، خوش آب و هوا، زیبا و حاصلخیزی وجود دارد که محیط مساعدی برای پرورش دام و تولید میوه است. افغانستان از نظر طبیعی سرزمین افراط و تفریط است. کوههای سر به فلک کشیده، درههای ژرف، بارانهای بهاری و تابستانهای خشک، زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای گرم، بلندیهای پوشیده از برف در طول سال و سرزمینهای پست و خشک و سوزان. این افراط و تفریط در زندگی اجتماعی نیز وجود دارد. میزان لرزهخیزی افغانستان به حیث کمیت و شدت از بالاترینها در جهان میباشد. زلزلههای این کشور تا هزارهٔ دوم پیش از میلاد شناسایی شده. در کوه خواجه تا کنون چندین زلزله با شدت بالای ۷ ثبت گردیده است. سرزمین افغانستان در درازای تاریخ مدافع تهاجم به هند بودهاست. جنگجویان بسیاری چون شاهنشاهان هخامنشی، اسکندر مقدونی، محمود غزنوی، تیمور گورکانی، و نادر شاه افشار از پیچ و خم کوهها و درههای این کشور خود را به هندوستان رساندهاند. افزونبر این تا پیش از کشف راههای آبی در سدههای اخیر و سپس گسترش راههای هوایی، خط مسیر بازرگانی شرق به غرب از دشت شمالی آن میگذشت. گذرگاه کاروانهای جادهٔ ابریشم از این سرزمین بوده که بیشتر از راه قندهار به هند و از راه بلخ به چین میرفت. پس از کشف راههای آبی و سپس گسترش راههای هوایی، افغانستان مانند سایر سرزمینهای آسیای میانه به منطقهای بنبست تبدیل شد و گذر هیچ بیگانهای به آنجا نیفتاد. همچنین کوهستانهای افغانستان سپر راهبردی استواری میان آسیای شمالی و آسیای جنوبی است. کوهها و کوهستانها مهمترین کوهستانهای کشور از این قرار است: ۱. هندوکش (۶٬۲۹۸ متر) ۲. پامیر کوچک (۶٬۲۸۱ متر، دروخان) ۳. بدخشان (۵٬۳۵۵ متر) ۴. بابا (۵٬۴۱۳ متر، بامیان) ۵. سفید خرس ۶. ترغان (۳٬۹۸۲ متر) ۷. سفید کوه (۴٬۷۵۵ متر، سکرم) ۸. نورستان ۹. شاه مقصود (۲٬۷۷۳ متر) ۱۰. مزار (۳٬۷۸۷ متر) ۱۱. هزارجات (۴٬۱۰۱ متر، تمران) ۱۲. بندبیان ۱۳. چلبدالان ۱۴. سیاه کوه ۱۵. بالا کوه (۳٬۸۷۲ متر) ۱۶. دوشاخ (۲٬۱۱۰ متر) ۱۷. یاه بند (۲٬۵۶۰ متر) ۱۸. چاغی رودها رودهای افغانستان، که به آن دریا میگویند، از کوههای مرکزی و مناطق شرقی کشور سرچشمه گرفته و به سمت غرب و جنوب جریان مییابد. به دلیل ارتفاع زیاد کوهها و کاهش نسبتاً سریع ارتفاع کوهها، سرعت آبها بسیار زیاد است و به همین جهت برای تولید انرژی برق مناسب است. مهمترین رودهای کشور عبارتاند از: ۱. آمودریا (جیحون): از کوههای پامیر سرچشمه گرفته و حدود ۱٬۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی کشور با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان است و قسمتهایی از آن قابل کشتیرانی است. در سواحل آن رودخانه شیرخان بندر و بندر حیرتان قرار گرفته، که کالاهای صادراتی یا وارداتی افغانستان به کشورهای آسیای میانه از این طریق مبادله میشود. آمودریا در منبع و ساحات پامیر و واخان دارای آبشارهای متعدد است و برای تولید نیروی برقآبی قابل استفادهاست. ۲. هیرمند (هلمند): از کوههای پغمان در غرب کابل سرچشمه گرفته و ۱٬۴۰۰ کیلومتر طول دارد و در جنوب غربی افغانستان بخش کمی از مرز مشترک ایران و افغانستان را تشکیل میدهد و مهمترین منبع تأمین آب دریاچههای سیستان و بلوچستان و کشتزارهای شمالی آن است. ۳. هریرود: از کوه بابا در مرکز افغانستان سرچشمه گرفته، از هرات میگذرد و در شمال غربی کشور اندکی از مرز مشترک ایران و افغانستان را تشکیل داده سرانجام در ریگزارهای ترکمنستان فرومیرود. ۱٬۲۳۰ کیلومتر طول داشته و دارای آبشارهای متعدد است و برای تولید نیروی برق مناسب است. ۴. کابل رود: از یکجا شدن دریای گلبهار پغمان، دریای لوگر پنجشیر و کنر این دریا شکل میگیرد. این دریا از میانهٔ دو شهر مهم «کابل» و «جلالآباد» عبور کرده، وارد خاک پاکستان میشود و به رود «سند» میریزد. ۵. رود پنج: رودی است در آسیای میانه که در میان تاجیکستان و افغانستان روان است و ریزشگاه آن رود آمودریا است. سرچشمهٔ رود پنج، رودهای رود پامیر و وخان دریا هستند که یکی از دریاچهٔ زارکول در سرزمین تاجیکستان و دیگری از کوهسار وخان در سرزمین افغانستان آب میگیرند. درازای این رود ۹۲۱ کیلومتر، پهنای حوزهٔ آبخیز آن ۱۱۴ هزار کیلومتر مربع، میانگین دبی آب آن ۱٬۰۰۰ متر مکعب بر ثانیهاست. ۶. رود کوکچه ۷. رود فرخار ۸. رود کندوز ۹. رود علینگار ۱۰. رود بلخ ۱۱. رود ارغنداب: رودخانهٔ ارغنداب (لاتین: آراخوتوس Arachotus) رودی است که از کرانههای قندهار گذشته و به رود هلمند (هیرمند) میپیوندد. ۱۲. رود پنجشیر ۱۳. رود کند ۱۴. رود علیشنگ ۱۵. رود لوره ۱۶. رود ترناک ۱۷. خاش رود ۱۸. فراه رود ۱۹. رود نیزنگ ۲۰. رود تکاب استادن ۲۱. رود شیرین تکاب ۲۲. رود مرغاب: رود مُرغاب یا دریای مرغاب، به درازای ۸۵۰ کیلومتر، از شمال باختری افغانستان و از ولسوالی مرغاب ولایت غور سرچشمه گرفته، به سوی شمال باختر جریان مییابد و سرانجام به بیابان قرهقوم در ترکمنستان رسیده و پایان مییابد. ۲۳. رود اولنگ ۲۴. رود گز دریاچهها دریاچههای پراکنده و بسیار کوچکی در افغانستان وجود دارد که برخی از مهمترین آنها عبارتند از: ۱. بند امیر ۲. آب ایستاده ۳. بند کجکی ۴. بند ارغنداب ۵. دق پترگان (در مرز ایران) ۶. هامون پوزک (درمرز ایران) ۷. دشت ناامید (در مرز ایران) دشتها پراکندگی دشتهای این کشور بیشتر در بخشهای شمال و شرق آن است. برخی از مهمترین دشتهای این سرزمین عبارتند از: ۱. دشت برنگ ۲. دشت رود ۳. گرمسیر ۴. ریگستان ۵. سیاه سنگ ۶. دشت مرغو (مارگو) ۷. دشت خلش ۸. دشت همدم آب ۹. هجده نهر ۱۰. دشت ناامید (کیلگی) همچنین میتوان از دشت شور، دشت آبدان نیز نام برد. آب و هوا طبیعت افغانستان به خاطر بلندیهای سر به فلک کشیده و رودخانههایی که از آن سرچشمه میگیرد، زیباست و تنوع آب و هوا در آن مشهود است. زمستانهایش بسیار سرد (تا ۲۰ درجه زیر صفر) و تابستانهایش بسیار گرم (تا ۴۰ درجه بالای صفر) است. آب و هوا از یک ولایت به ولایت دیگر و از یک شهر به شهر دیگر تفاوت دارد. بارندگی نیز در نقاط گوناگون، متفاوت است و بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ میلیمتر در نوسان است. این مقدار در مناطق شرقی بین ۲۵۰ تا ۴۰۰ و در مناطق غربی و جنوب غربی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیمتر است. در مناطق مرکزی به علت وجود بلندیها و بارندگی بیشتر، هوا از ناحیههای دیگر سردتر است ولی در مناطق جنوبی و غربی به علت کمی بارندگی هوا گرمتر بوده و دارای تابستانهای گرم و خشک و زمستانهای معتدلتر است. در بخشهای کوهستانی به علت برف و یخبندان ارتباط روستاییان و قبایل نیمی از سال با یکدیگر میگسلد و آبوهوا تأثیر بسیاری در پراکندگی و جدایی جمعیت دارد. منابع آب زیرزمینی افغانستان نسبتاً غنی است. در شهر کابل آب در ژرفای ۳–۴ متری زمین قرار دارد ولی به دلایل فنی کمتر از آب زیرزمینی استفاده شده و بیشتر مردم افغانستان با مشکل کمبود آب آشامیدنی و آب کشاورزی روبرو هستند. تنها ۲۲٪ مردم در این کشور به آبهای سالم مصرفی دسترسی دارند. (۳۹٪ شهرها، ۱۸٪ روستاها). پوشش گیاهی پوشش گیاهی نسبتاً غنی در کوههای افغانستان محدود به رشتهکوههای بزرگ و برخی شاخههای آنهاست. کوههای دورتر از تودههای بزرگ اصلی معمولاً خشک و سنگیاند. در محدوده کوهستانی سفیدکوه و شاخههای چسبیده به آن، در ارتفاع ۱٬۸۰۰–۳٬۰۰۰ متر درختان جنگلی بزرگ رشد فراوانی دارند که در این میان، سوزنیبرگان درختان اصلی و برجسته هستند. سِدر مقدس، نَرّاد، سیاهکاج، کاج کاشفی، کاج دریایی و کاج چتری از نمونههای اصلی مخروطیان در منطقه سفیدکوه هستند. درختان دیگر این مناطق عبارتند از سرخدار، فندق، ارس، چهارمغز(جوز)، هلوی وحشی و بادام. در سایهٔ این درختان نیز گونههای مختلف رز، پیچ امینالدوله، انگورفرنگی، زالزالک و خرزه هندی میروید و گلهای گوناگونی در این سایهسارها میروید که فراوانی آلالهها در میان آنها بیشتر است. لیمو و تاک وحشی نیز در این مناطق دیده میشوند، اما در کوههای شمالی رایجترند. در ارتفاعات پایینتر گردو و بلوط میروید که رشد آنها با توسکا، زبانگنجشگ، خِنجَک (پسته کوهی)، ارس، با گونههای گَوَن و درخت پروانه همراه است. نگارخانه جستارهای وابسته ۱. اقلیم افغانستان ۲. فهرست کوههای افغانستان ۳. فهرست رودهای افغانستان ۴. تنظیم منابع آب در افغانستان ۵. منابع آبهای افغانستان منابع جغرافیای افغانستان


text: جمهوری اسلامی افغانستان در سال ۱۹۹۷ م ۲۰٬۸۳۸٬۰۰۰ نفر جمعیت داشتهاست، و از این نظر چهل و هفتمین کشور جهان محسوب میگردد. پیشبینی میگردد با بازگشت مهاجران افغان از آسیا (به خصوص پاکستان، ایران و امارات) و اروپا (به ویژه آلمان، فرانسه) و آمریکا و استرالیا، جمعیت کشور در سال ۲۰۰۴ به حدود ۲۸ میلیون نفر بالغ گردد.رشد جمعیت %۲٫۳ بوده و تراکم جمعیت حدود ۳۱٫۹ نفر در هر کیلومتر مربع است. پرجمعیتترین شهرهای آن عبارتاند از: کابل (پایتخت) ۲/۰۳۴/۰۰۰ نفر، قندهار ۲۲۵/۵۰۰ نفر؛ هرات ۱۷۷/۳۰۰ نفر، مزار شریف ۱۳۰/۶۰۰ نفر، جلال آباد ۵۸/۸۰۰ نفر قندوز ۵۷/۱۰۰ نفر، بغلان ۴۱/۲۰۰ نفر. بقیه شهرها جمعیت اندکی داشته و با چهره سازی روستایی مانند و حتی ظاهر یک شهر را نیز ندارند.%۱۶/۵ در شهر و %۷۳/۷ در حدود ۲۰/۰۰۰ روستا ساکن هستند و %۸/۶ بقیه نیز زندگی عشایری (چادر نشین) دارند؛ و به دلیل اینکه حدود ۱۷ میلیون افغان در خارج از شهرها زندگی میکنند، اساس جامعه در این کشور «ده» میباشد.متوسط طول عمر ۴۱/۵ سال، و امید به زندگی ۴۱ سال و نرخ مرگ و میر کودکان بین ۱۸۲ تا ۲۰۰ در هر ۱۰۰۰ نفر کودک است. به علت نظام قومی و قبیله ای، شرایط خاص اجتماعی و اقتصادی نبوده جادههای مناسب برای رفتوآمد (به حدی که اکثر جادههای روستایی و یک سوم راههای بین شهری در زمستان مسدود میگردد)، نبود وسایل حمل و نقل کافی و مشکل بودن زندگی در شهرها، به علت فقدان کار و درآمد، و عدم پذیرش افراد قبایل دیگر در میان قبیله جدید، مهاجرت و رفتوآمد در کشور محدود است و بیش %۸۰ جمعیت معمولاً در همان جایی به سر میبرند که متولد گردیده و حداکثر از محدوده جغرافیایی قبیله، چند کیلومتر این طرف و آن طرف میروند. بر اثر وقوع جنگ داخلی در کشور پس از سال ۱۹۸۰ م حدود ۵ یا ۶ میلیون نفر از اهالی کشور، به دو کشور پاکستان و ابران حتی اروپا و آمریکا و استرالیا مهاجرت کردهاند. اقوام در افغانستان جغرافیای افغانستان