text: پیشوا (تهران)، مرکز شهرستان پیشوا و یکی از شهرهای استان تهران است که در ۳۵ کیلومتری جنوب شرقی تهران پایتخت ایران واقع شدهاست. این شهر در مسیر کهن راه ابریشم و همچنین در مسیر خط راهآهن سراسری تهران-مشهد قرار دارد. به پیشوا لقب «مهد انقلاب ایران» نیز میدهند که در سفر ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی به این منطقه، پیشوا «نگین سبز استان تهران» نام گرفت و رهبر ایران نیز در سفرش، این شهر را «مرکز شهادت» نامید. این شهر زادگاه کیومرث، نخستین پادشاه ایران است که برای مقابله با اهریمن برخاست. نام سامنات در دستنویسی دربارهٔ تاریخ خوار (گرمسار امروزی) که رونویس آن هنوز باقی است حدود شهر امروزی پیشوا را «سامنات» نامیدهاند. در فرهنگ دهخدا نیز دشت وسیع دامنه جنوبی کوههای البرز بین تهران و سمنان، «سامنات» نامیده شدهاست. سامنات منتسب به سام، فرزند نوح و پدر کیومرث نخستین شاه یکتاپرست ایران است. سناردک یکی از نامهایی که به پیشوا نسبت داده میشود سناردک است. سنارک در لغت از دو قسمت «سنار» و «دک» تشکیل شده که در زبان پارسی میانه، «سنار» به معنی ساحل و بندر است و «دک» هممعنی خشکی و کویری است. پیشوا یکی از بندرهای کویر مرکزی ایران بهشمار میرود، از این رو به آن «سناردک» میگفتند که در زبان پهلوی به معنای ساحل خشکی است. سنارک، اکنون یکی از محلههای پیشوا در جنوب شرقی این شهر است. امامزاده جعفر پس از وقف زمینهای اطراف آرامگاه امامزاده جعفر توسط شیخ خضرالدین جنید رازی در قرن نهم هجری قمری و رونق گرفتن بیشتر منطقه، این شهر با محوریت آرامگاه امامزاده جعفر رشد کرد و نام این شهر به امامزاده جعفر تبدیل شد. گفته میشود که شاید یکی از دلایل به فراموشی سپرده شدن سامنات مرکزیت امامزاده جعفر بر شهر بودهاست. هماکنون نوادگان شیخ خضرالدین جنید رازی ساکن در پیشوا میباشند که به طایفهٔ مشایخ مشهورند و اکثراً با نامهای اسدی و جنیدی شناخته میشوند. بزرگترین فرد از این خاندان در هر دورهای متولی آرامگاه امامزاده جعفر میشود. پیشوا تا پایان روزگار قاجار، این شهر به نام امامزاده جعفر نامیده میشد ولی با ساخت راهآهن سراسری ایران در سال ۱۳۱۷ و گذر آن از این سامان، رضا شاه نام رسمی آن را از امامزاده جعفر به پیشوا تغییر داد پیشینه دیرینگی باستانشناسی پیشوا با کشف سنگهای رتوش شدهٔ دو لبه، به دورهٔ پارینه سنگی میانی بر میگردد. پیش از میلاد حکومت کیومرث و فریدون و ایرج سامنات اولین نامی است که شهر به آن نامیده شدهاست و منتسب به اولاد سوم سام بهنام کیومرث است که به باور بسیاری، از این شهر برای جهانگشایی برخاست چنانکه فردوسی در مورد او مینویسد: او اولین پادشاه یکتاپرست ایرانی بود که نوروز را عید گرفت و از سامنات به شاطی فرات رفت و به مرور زمان شوش، بابل را گرفت و شهرهایی از جمله بلخ را بنا کرد. سالها بعد فریدون در نزدیکی پیشوا تخت فریدون را بنا نهاد، شهر سامنات را آباد ساخت و بر ایران حکومت کرد. پس از او ایرج بر تخت نشست و دژی بلند بنا نهاد که همچنان بزرگترین قلعه خشت خام دنیا به حساب میآید. در مورد قلعه ایرج آوردهاند که قدمت این قلعه بیش از پنج هزار سال است و آن را برای حفظ مملکت و محروس داشتن آن از تطاول و حملههای تورانیان ساختهاند. در دوره کیانیان، این منطقه یکی از مناطق مهم بهشمار میرفته چرا که آمدوشد در این منطقه بسیار بودهاست. وجود ایوانکی (ایوانِ کِی خسرو و کِی کاووس) در همسایگی پیشوا که از آن تنها نامش بهجا مانده گواه بر این مدعاست. کاوشگریهای باستانشناسی پیشوا شهری کهن بوده و طی بررسیهایی که توسط هیئت باستانشناسی که در سال ۱۳۷۰ و ۱۳۶۳ انجام شد از عمق ۳۸۵ سانتیمتری تپه شغالی آثار و بقایای سفالی به دست آمد. عناصر معماری در تپه مزبور خشت خام و چینه است که این آثار را متعلق به اواخر هزاره ششم و پنجم پیش از میلاد میدانند. همچنین خشتهایی به صورت جفت و طاق چیده شدهاند که قدمت این آثار به سههزار سال پیش از میلاد میرسد. اهمیت دیگر تپه شغالی این است که تمدن موجود در تپه سیلک را یکجا و در یک تپه دارد. در سال ۱۳۶۳ هنگام احداث ساختمان کمیته انقلاب شهر پیشوا هنگام حفر چاه در عمق ۶ متری مقداری استخوان و سفال کشف شد که این آثار متعلق به دوران هزاره اول پیش از میلاد است، پس از کاوشگریهای بعدی مشخص شد که این مکان همان گورستان باستانی گبری است و از یک دوره ۵۵۰ ساله از اواخر هزاره دوم پیش از میلاد حکایت دارد. محدودهٔ این گورستان باستانی بسیار وسیع بوده که از انتهای شکستگی ناهمواریهای پیشوا در مرکز فعلی شهر آغاز شده و تا ده پاچنار در شرق شهر در دامنه تپه ادامه دارد، معماری قبرها از شیوه خاصی پیروی نمیکند اما بهطور محسوسی سنت اعتقادی ۳ در قبور تکرار شدهاست که کنار هر جسد سه ظرف بزرگ متوسط و کوچک گذاشته شدهاست که این ظروف قابل مقایسه با ظروف بدست آمده از تپه حصار در دامغان و تپه سیلک در کاشان است. با توجه به نتایج کاوشهای صورت گرفته میتوان گفت یک استقرار مستمر از هزاره ششم تا هزاره اول پیش از میلاد در این منطقه وجود داشتهاست. پس از میلاد از دورهٔ میلاد مسیح تا کشتهشدن جعفر الخواری فرزند موسی کاظم اطلاعات دقیق تاریخی در دست نیست اما برخی شواهد حکایت از استمرار حیات در شهر پیشوا دارد. اما به هر حال در این دورانها و پس از آن، این منطقه قسمتی از ملک ری محسوب میشدهاست. در کتاب ری باستان از احوالات مردم سناردک نقل شده که آنها از شیعیان متعصب بودهاند و علاقه آنها به خاندان اهل بیت باعث شده بود که امامزاده جعفر بن موسی الکاظم پس از درگیری و جراحت به این شهر پناه ببرد. زلزله ویرانگر در سال ۷۸۴ هجری قمری (۱۳۸۴ میلادی) گسل پیشوا با شدت ۷٫۲ ریشتر فعال شد که در اثر حرکت گسل، سکونتگاههای روی دامنهٔ تپهٔ پیشوا مدفون و مسجد جامع ورامین تخریب شد و شهرهای پیشوا، ورامین و ری به کلی ویران گردید. در کتاب منم تیمور جهانگشا آمدهاست که: در سال ۷۸۴ قمری دو سال قبل از اینکه او به ری برسد زلزله مهیبی شهر را کاملاً ویران کرده بود و فقط عدهای باقی مانده بودند که در خرابههای اطراف مسکن گزیدند. وقف جنید رازی نوشتار اصلی: وقف شیخ جنید رازی چندین سال پس از زلزله، شیخ جنید رازی که قصد سفر از ری به مشهد داشت با عبور از منطقه خالی از سکنه پیشوا، با مزار امامزاده جعفر برخورد کرد و بر آن شد تا اطلاعاتی در مورد امامزاده جعفر بدست آورد و هنگامی که با مقامات و کرامات امامزاده جعفر آشنا شد تصمیم گرفت خادم آن امامزاده شود، بنابراین ساکن این منطقه شد، داراییهایش را فروخت و پنج قنات و یک میلیون و ۵۵۵ هزار متر مربع ملک را در اطراف آرامگاه خریداری کرد و آباد ساخت و در سال ۸۷۳ هجری قمری وقف نمود و فرزندانش را موظف نمود که خادم امامزاده و متولی موقوفات باشند. پس از این آبادانی و وقف، رونق به پیشوا بازگشت و این شهر تمدن جدیدی را آغاز نمود. رونق صفوی در عصر صفوی به فقه شیعه و هنر و معماری اسلامی و ایرانی بسیار بها داده میشد، شهر امامزاده جعفر نیز به دلیل وجود امامزاده رونق ویژهای پیدا کرد. گنبد فیروزهای امامزاده جعفر یادگار عهد صفوی است که به دستور شاه طهماسب صفوی ساخته شد. «حرم، بازار، چهارسو، کوچهها، کوشکها، رباطهای اربابی، تکیه و آبانبار چاله خشتی»، از عناصر شهرسازی دورهٔ صفوی هستند که هنوز در بافت قدیمی شهر پیشوا دیده میشوند و بعضاً کاربری خود را حفظ نمودهاند. معاصر وقایع مشروطه هنگامی که محمدعلی شاه قاجار در مقابل مشروطه خواهان شکست خورد، به سفارت روس پناهنده شد و به فکر باز پسگیری تاج و تخت خود افتاد. ارشدالدوله که از یاران وفادارش بود برای او تلاشهای بسیاری کرد و در نقاط مختلفی جنگید. دریکی از درگیریهایش که به تپههای پیشوا و صحن امامزاده جعفر آمده بود، زخمی و دستگیر شد و در نهایت در بازار پیشوا تیرباران گردید. قیام ۱۵ خرداد پس از سخنرانی سید روحالله خمینی در ۱۳ خرداد ۱۳۴۲ در قم به مناسبت عاشورای حسینی در مدرسه فیضیه مردم تهران دست به تظاهرات جدی زدند. صبح روز پانزده خرداد آیت الله خمینی بازداشت و به تهران برده شد. ۱۵ خرداد سال ۴۲ مصادف با دوازدهم محرم و همزمان با روز برگزاری آیین بنی اسد در پیشوا بود. بعد از برگزاری مراسم، حسن مقدس بلندگو به دست گرفت و گفت: سپس مردم از همانجا تصمیم به قیام علیه رژیم شاه میگیرند. لذا در ساعت ۱۴ همان روز از ایوان آرامگاه امامزاده جعفر کفن پوشان به سمت تهران حرکت کردند، در میان راه مردم ورامین نیز به کفن پوشان پیوستند. وقتی به پل باقرآباد رسیدند مورد هجوم نیروهای دولتی رژیم پهلوی قرار گرفتند و تعدادی کشته و چندین نفر زخمی شدند. بسیاری واقعه ۱۵ خرداد را مبدأ تحولات انقلاب اسلامی ایران میدانند. از این رو پیشوا را مبدأ قیام ۱۵ خرداد یا مهد انقلاب ایران نامیدند. جغرافیا موقعیت پیشوا در نیمه شمالی ایران و ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی تهران قرار دارد. زمینشناسی پیشوا بر روی دامنهٔ تپههای طبیعی و روی گسل قرار دارد، از شمال به کوههای البرز و از جنوب شرق به کویر مرکزی ایران متصل است به همین دلیل منطقهٔ مناسبی برای کشت محسوب میشود. خاک دکتر پرویز کردوانی در خصوص خاک این منطقه میگوید: گسل شهر پیشوا بر روی گسل قرار دارد و ناهمواری این گسل بهراحتی پیداست. گسل پیشوا در راستای E 130 N است، از مرکز این شهر آغاز شده و به درازای ۳۴ کیلومتری شرق آن ادامه دارد. این گسلِ فشاری با شیب به سمت شرق به روشنی رسوبات کوارتز را بریده و مرز میان کوه و دشت را در پیشوا تشکیل میدهد. طول شرقی جغرافیایَ ۴۵°۵۱ تاَ ۱۵°۵۲ درجه و عرض شمالی جغرافیایَ ۱۵°۳۵ تاَ ۲۳°۳۵ درجه محدوده این گسل را شامل میشود. آخرین فعالیت بزرگ این گسل ۷۸۵ ه.ق (۱۳۸۴ میلادی) همزمان با حمله تیمور لنگ بوده و طی آن این شهر و محدوده ورامین و ری به کلی ویران گردیدهاست. آب و هوا پیشوا آب و هوای معتدل و نیمهخشک و در دشتها آب و هوای صحرایی مختص خود را دارد، نسبت به گرمسار و ورامین معتدل تر است ولی شبهای زمستانی سردتری دارد. درجه حرارت پیشوا بین ۱۴- درجه در زمستان و ۴۵+ درجه در تابستان در نوسان است. در بهار و پاییز به علت وجود درختان فراوان و مصونیت از آلودگیهای تهران هوای فرحبخش و دلنشینی دارد. منابع آب زمینهای زراعی و باغهای پیشوا توسط نهرها، چشمهها (چشمهٔ دریاچهٔ قلعهکرد و...)، قناتها (هرمین، سناردک و ...) و رودخانههای جاری شده از رشتهکوه البرز سیراب میگشت. در سالهای گذشته با هدف تأمین آب مطمئن برای کشاورزی منطقه پاکدشت، پیشوا و ورامین و همچنین تأمین آب شرب بخشهایی از شرق و جنوب تهران سدهای لار، لتیان و ماملو احداث گردید، اما با افزایش جمعیت کلانشهر تهران و خشکسالیهای پیاپی، تأمین آب شرب تهران درصد بیشتری را سهم خود کرد و رودخانه پیشوا و نهرها و چشمهها و قناتهایش یکی پس از دیگری خشک گردید و بسیاری از باغهای موقوفه که از درختان انار، انگور، انجیر، توت و گردو و... تشکیل میشد نیز از بین رفت. امروزه زمینهای پیشوا با چاههایی که بعداً حفر شد آبیاری میشود. بادها بادهای بارانزا: مهمترین منبع بارش در این منطقه بادهای مرطوب مدیترانهای و اطلسی است که از سمت غرب میوزد. رشته کوه البرز همجون سدی به نحو مؤثری از نفوذ بسیاری از تودههای هوا جلوگیری میکند در نتیجه باعث شدهاست که هوای شهر از یک سو خشکتر و از سوی دیگر از آرامش نسبی برخوردار باشد. باد شهریاری: بادی خنک و دلربا است که از سمت شهریار میوزد و هوا را لطیف میکند و محدود به فصل خاصی نیست. در تابستان گرمای هوا را کاهش داده و موجب رشد بهتر درختان میشود. وزیدن باد شهریاری در تابستان برای مردم پیشوا خوشایند است. باد خِشو: در اوج گرمای تابستان از سمت کویر میوزد و به خشکی و گرمای هوا شدت میبخشد و باعث ریزش گلها و گرد گرفتن درختان میشود. این باد در روزهایی حد فاصل اواخر خرداد تا پنجم مرداد میوزد. باد قبله: این باد در بهار از سمت جنوب و جنوب غرب میوزد و همراه با دولخ (نوعی گرد و خاک محلی) است و معمولاً با تودهای از ابر سیاه همراه است که به آن پایه میگویند و منجر به رعد و برق و باران و تگرگ میشود. باد احنمود: بادی است سردو خشک و سوزان که در اوج سرمای بهمن ماه از سوی کوههای شمال غربی میوزد، و هوا را از مناطق برفنشین هم سردتر میکند. هنوز وقتی این باد بوزد مردم میگویند: «معلوم نیست برفش کجا اومده که سوزش داره اینجا میاد». باد خالهپیرزن: معمولاً سه روز مانده به عید نوروز میوزد و معتقد بودند که «خاله پیرزن در اثر خستگی، شب عید خواب میماند و مدت ده روز باد نمیوزد و بعد از این مدت عمو نوروز میآید و خالهپیرزن بیدار میشود. اگر عمونوروز عصایش را به آب بزند خالهپیرزن میگوید باران ببارد و اگر به خاک بزند میگوید باد بوزد». ضربالمثلی پیشوایی میگوید: «خاله پیرزن گفته اگه پشتم به بهار نبود بچه رو توی گهوارهاش (از سرما) خشک میکردم». ساختار شهری گسترش شهر بافت شهر پیشوا از نظر قدمت به ۳ قسمت تقسیم میشود. هستهٔ اولیه شهر در محدودهٔ قدیمی شهر پیشوا است و در گذشته داری سه دروازه بودهاست. حرم، بازار و شهیدگاه از محلههای شاخص و قدیمی این قسمت شهر است. با آنکه شهر قدمتی چند هزار ساله دارد ولی به جز سناردک، از قدمت قدیمیترین محلات آن بیش پانصد نمیگذرد. بافت میانی شهر در نتیجهٔ عدم کشش جمعیتی بافت قدیمی گسترش یافت که در قسمت غربی شهر و در آن سوی رودخانهٔ مرکزی شهر پیشوا قرار دارد. این قسمت از شهر بیشتر حاصل ساخت و سازهای دهه ۳۰ تا ۸۰ خورشیدی است و معماری آن مشابه هستهٔ مرکزی ولی با مصالح مدرن است. نشانههای خیابانبندی و کوچههای پهنتر از ویژگیهای بافت میانی است. پس از احداث دانشگاه آزاد پیشوا و ایجاد شهرک صنعتی پیشوا در سوی شرقی شهر زمینهای لم یزرع آن محدوده ارزش پیدا کرد و ساخت و ساز رواج یافت و در آن محدوده چندین شهرک احداث شد که بعضی از آنها رو به توسعه است. قسمتهای شهر نواحی پیشوا شامل کوهها و محلههای قدیمی شهر و شهرکهای بعضاً تازه تأسیس و در حال توسعه هستند که همگی در قالب یک منطقه شهرداری اداره میشود. بعضی از این محلات قبلاً روستا بودهاند اما امروز جزء شهر پیشوا محسوب میشوند. نواحی مختلف شهر پیشوا عبارتند از: محلهها: باغ ناصر، پاچنار، پل حاجی، تپه حاج آقا جلال، تپه سلام، تپه میرزاکریم، چاله امید، سرچشمه، سناردک، شوش آباد، شهرداری قدیم، صفاییه، قلعه کرد، قلعه نو، کهنک، هاشمآباد، همتآباد کویها: ابوذر، بانک ملی قدیم، بهداری، بیبیهور، جهاد، حرم، رازی، سردار جنگل، سهجوبی، شهیدگاه، شیرازیها، عطاییها، فرهنگیان، کارخانهیخ، مبارز، میثم، نهضت، یاسر شهرکها: پاسارگاد، پانزده خرداد، خورشیدهشتم، شهید اردستانی، طاق سپهر، فرهنگیان، کوثر، گلها، مارگارین، معلم، نقش جهان. ترابری مسیرهای دسترسی فاصلهٔ پیشوا تا تهران ۴۵ کیلومتر، تا قم ۱۱۵ کیلومتر و تا سمنان ۱۵۵ کیلومتر است. مسیرهای دسترسی به پیشوا عبارتند از: بزرگراه امام رضا: از سه راه شریفآباد به سمت جنوب به طول ۱۲ کیلومتر. بزرگراه ورامین: بعد از کمربندی ورامین به سمت شرق به طول ۱۲ کیلومتر. بزرگراه قم-گرمسار: از سه راه امامزاده عبدالله به سمت شمالغرب به طول ۱۵ کیلومتر. راهآهن ایستگاه راهآهن پیشوا یکی از ایستگاههای خط سراسری تهران - مشهد است که حد فاصل ایستگاههای ورامین و گرمسار است و در سال ۱۳۱۷ احداث گردید. علاوه بر این، ایستگاه راهآهن دیگری در داخل شهر پیشوا ایجاد شده و ایستگاه پایانی ریل باس تهران-پیشوا است. متروی تهران-پیشوا احداث مترو در ورامین، پیشوا و قرچک بیش از ۱۵ سال قبل آغاز شده و هربار نمایندههای مجلس از طریق وعده پیگیری آن از مردم رأی گرفتند، اما متولی اجرای این پروژه بارها بین شرکت راهآهن و شرکت مترو دست به دست شدهاست، با پیگیریهای محسن منصوری، استاندار سابق تهران و معاون فعلی اجرایی رئیسجمهور در سفر اخیر رئیسجمهور اجرای مترو ورامین از راهآهن گرفته و تحویل شرکت مترو تهران شد، که احتمالاً دو سال هم برای تکمیل زمان لازم دارد. مردم زبان مردم پیشوا فارسیزبان و دارای لهجهٔ تهرانی با اندکی گویش محلی هستند. جمعیت طبق سرشماری سال ۱۳۹۰ مرکز آمار ایران جمعیت پیشوا ۴۷٬۲۵۳ نفر بوده که از این تعداد ۲۳٬۷۳۴ نفر مرد و ۲۳٬۵۱۹ نفر زن بودهاند و این تعداد در ۱۳٬۳۵۲ خانواده زندگی میکنند که اکثراً بومی همین منطقهاند. فرهنگ و هنر آیین بنی اسد بنی اسد قومی از طوایف عرب و از ذریه اسدبنخزیمه بودند که دو روز پس از نبرد کربلا کشته شدگان واقعه را تشییع و دفن نمودند. مردم پیشوا همه ساله دو روز بعد از عاشورا در روز دوازدهم ماه محرم کسب و کار و بازار را رها میکنند و با پوشیدن لباسهایی عربی موسوم به بنی اسد طی مراسمی نمادین پیکرهای کشته شدگان نبرد کربلا را در سالروزش در صحن امامزاده جعفر تشییع میکنند و به عزاداری و سوگواری میپردازند. طی این مراسم ابتدا فردی در نقش زین العابدین (امام چهارم شیعیان)، کشته شدگان را برای حاضرین معرفی میکند و از دلاوریهای آنان میگوید و سپس مرثیه آنان را میخواند و در پایان هر بخش این کشته شدگان از در ورودی اصلی صحن تا ایوان بر روی دست افراد پوشیده با لباس بنی اسد و مردم تشییع میشوند. معمولاً حر بن یزید ریاحی، قاسم بن حسن ،علی اصغر، علی اکبر، زهیر بن قین، حبیب بن مظاهر، عباس بن علی و حسین بن علی (امام سوم شیعیان) در این مراسم تشییع میشوند. این مراسم حدود پانصد سال است که در پیشوا و در جوار آرامگاه امامزاده جعفر بن موسی الکاظم برگزار میشود. قیام خونین مردم در ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ پس از این مراسم و از همین مکان آغاز شد. خانه هنر پیشوا خانه فرهنگ شیخ جنید اقتصاد کشاورزی پیشوا یکی از نواحی مُلک ری کهن محسوب میشود. ملکی که عمر سعد، به سودای فرمانروایی بر آن، در کشتن امام سوم شیعیان شریک شد. برای درک حاصلخیزی این منطقه یک ضربالمثل معروف کافی است که: «هم از گندم ری افتاد هم خرمای بغداد». مردم پیشوا از دیرباز در این منطقه به کشاورزی مشغول بودهاند و امروز نیز کشاورزی، نقش پررنگی در میان آنها دارد بطوریکه طبق سرشماریها حدود ۲۶درصد مردم پیشوا کشاورزند. بیش از ۸۵درصد زمینهای کشاورزی پیشوا زیر کشت میرود و سالانه بیش از ۵۰۰هزار تن محصولات کشاورزی تولید میشود که ۳۰۰هزار تن از آن، محصولات گلخانهای است و بخشی از آن، به خارج کشور صادر میشود. در سطح کشور، حدود ۸۰۰۰هکتار سطح گلخانهای وجود دارد که بیش از ۱۰۰۰هکتار معادل یکهشتم آن در پیشواست، بههمیندلیل این شهر یک قطب تولید محصولات گلخانهای و گیاهان دارویی در سطح استان تهران و ایران بهشمار میرود. پیشوا در آبانماه ۱۳۹۳ بهعنوان رتبهٔ برتر ارائه محصولات کشاورزی و در پاییز ۱۳۹۴ بهعنوان رتبه برتر علمیکردن کشاورزی در سطح ایران برگزیده شد. نیمی از محصولات کشاورزی پیشوا را غلات شامل ذرت، گندم و جو تشکیل میدهد. همچنین عمده محصولات گلخانهای در پیشوا، خیار و گل و گیاهان دارویی است. در رتبههای بعدی، صیفیجاتی همچون بادمجان، گوجه فرنگی، کدو و نیز کاهو، کلم و آفتابگردان قرار دارد. در سالهای اخیر کشت زرشک و زعفران رشد چشمگیری داشتهاست و پروش قارچ و آلوئهورا مورد توجه قرارگرفتهاست. علاوه بر این در حوزهٔ محصولات درختی، میوههای انار، انگور، انجیر، زیتون، گردو و خرمالو از محبوبیت و اهمیت بالایی در بین کشاورزان و باغبانهای پیشوا برخوردار است. دامپروری زمین حاصلخیز و کشاورزی مناسب زمینهٔ مناسبی برای دامپروی بهحساب میآید که بهخوبی در این منطقه مهیاست. در پیشوا ۶۱۵واحد دامداریِ پرواری، فرصت پرورش بیش از ۱۰۰۰۰راس دام را فراهم آوردهاست که از آنها سالانه حدود ۵۱۳۷۰تن گوشت قرمز تولید میشود. بعلاوه ۱۲۷واحد دامداری شیری وجود دارد که در مجموعههای کاملاً مکانیزه سالانه ۳۸۷۱۷تن معادل ۱۰۶تن در روز شیر تولید میکنند و همین باعث شده که پیشوا به عنوان دومین تولیدکننده شیر ایران شناخته شود. زنبورداری نیز در این شهر حاشیهکویری اهمیت ویژهای دارد، در پیشوا سالانه بیش از ۳تن عسل کویری توسط زنبورداران نمونه کشوری تولید میشود. همچنین در واحدهای مرغداری پیشوا سالانه ۲۵۰۰۰قطعه مرغ تولید میشود که در خودکفایی تولید مرغ و اشتغالزایی مردم منطقه تأثیر زیادی داشتهاست. علاوه بر همه اینها در سالهای گذشته پرورش شترمرغ رشد چشمگیری داشته و وجود بزرگترین مرکز پرورش شترمرغ ایران در پیشوا نمونهٔ دیگری از ویژگیهای ممتاز پیشوا در حوزهٔ دامپروری است. صنعت دامپروری و در نتیجهٔ آن تولید پشم، زمینه مناسبی برای تولید فرش و صنایع دستی به حساب میآید که این هم در پیشوا به خوبی فراهم است، به همین دلیل هنر فرشبافی در روستاهای اطراف پیشوا همچنان رایج است. همچنین شهرک صنعتی پیشوا در سال ۱۳۸۵ با مصوبه هیئت دولت فعالیتش را آغاز نمود، نزدیکی به تهران و همجواری با شهرهای پیشوا و شریفآباد، مجاورت با شبکه راههای سراسری از طریق محورهای تهران-مشهد و تهران-پیشوا، مجاورت با راهآهن سراسری و نزدیکی به ایستگاه راهآهن پیشوا از جمله امتیازهایی است که باعث جذب سرمایهگذار و پیشرفت در این شهرک شدهاست. هماکنون در این شهرک صنعتی صنایع مختلفی مانند صنایع غذایی، دارویی، شیمیایی، سلولزی، نساجی، فلزی، کانی غیر فلزی و صنایع تبدیلی برای ایجاد واحدهای خود مشغول به فعالیت هستند. دانشگاهها و مدارس علمیه دانشگاهها دانشگاه آزاد اسلامی واحد پیشوا دانشگاه فرهنگیان پردیس زینبیه پیشوا دانشگاه علمی کاربردی شهرداری پیشوا دانشگاه پیام نور پیشوا مدارس علمیه مدرسه علمیه فاطمیه پیشوا (خوهران) مدرسه علمیه جعفریه پیشوا (برادران) گردشگری گردشگری در پیشوا با باغهایش معنی میشود که بیشتر خصوصی هستند. اماکن زیارتی امامزاده جعفر بن موسی الکاظم '' گلستان شهدای گمنام امامزاده موسی و اسحاق کهنک بقعه یوسف رضا امامزاده ابراهیم (بهشت ابراهیم) امامزاده عبدالله قبر شیخ جنید رازی آثار باستانی قلعه ایرج تپه سفالین تپه شغالی (شاه قلی) تخت فریدون چاله خونی چاله مورت تپه غیاث آباد مکانهای تاریخی خانه تاریخی ارباب رازی خانه تاریخی ملامحمدتقی انصاری خانه تاریخی حاج میرزایعقوب جنیدی خانه تاریخی دکتر محمدخان مجرب آسیاب بالا (طاحونه زبر) آب انبار چاله خشتی یخچال طبیعی طارند مکانهای تفریحی تپه سلام پارک جنگلی پیشوا شهربازی پیشوا بوستان خانواده فاز ۱ بوستان خانواده فاز ۲ بوستان خانواده فاز ۳ بوستان زائر باغ گل بهشت جعفر باغ زیتون فاز ۱ باغ زیتون فاز ۲ ایستگاه قطار باغچه گیاهان دارویی زواره محمدآباد عربها قله طلا قله کوه گچ جستارهای وابسته شهرهای باستانی و تاریخی ایران شهرستان پیشوا امامزاده جعفر قیام ۱۵ خرداد پانویس پیوند به بیرون پایگاه خبری پیشوا پایگاه خبری تحلیلی ندای پیشوا شورای شهر پیشوا شهرداری پیشوا فرمانداری پیشوا پیشوا شهرستان پیشوا شهرهای استان تهران شهرهای باستانی ایران شهرهای شهرستان پیشوا شهرهای مذهبی ایران


source: wikipedia

text: دارآباد، یکی از محلههای شمال شهر تهران است. دارآباد از سوی شمال به ارتفاعات توچال، از جنوب به محلههای آجودانیه و اقدسیه، از سوی شرق به رودخانه دارآباد و محله شهرک نفت (تهران) و از غرب به بازوی توچال و محله نیاوران میرسد. در زمان قاجار آغا محمد خان طایفه لطفعلی خان زند را به باقلا زار تبعید و در حبس نگه داشته بود. دارآباد از قدیمیترین مناطق شهر تهران است که بنا بر بعضی مستندات، قدمتش به ۳۵۰ سال میرسد. این محله در ابتدا به واسطه رونق کشاورزی و دامپروری در منطقه کهنه دارآباد حوالی باقلازار شکل گرفت. کهنه دارآباد یا همان باقلازار در شرق محله فعلی دارآباد قرار داشت و از آنجایی که اهالی آن بیشتر به کشت باقلا (باقالی) مشغول بودند، به باقلازار مشهور شد. پیشینه مردم قدیم دارآباد پیشتر در جایی دیگر در جنوب ازگل و شرق سوهانک سکونت داشتند و نام آن محل کهنه دارآباد میباشد، ولی در پی خشکسالی آن زمینها را واگذاشتند و به جای کنونی دارآباد کوچیدند. نام دارآباد پس از ساختن کاخی در زمان مظفّرالدینشاه قاجار در این محله، به شاهآباد تغییر نام داده شد ولی بعدها دوباره نام پیشین به آن بازگردانده شد. هنوز کاریز (قنات) این محل به نام شاهآباد معروف است. گفته میشود پزشکان فرانسوی به خاطر بیماری آسم مظفرالدینشاه قاجار دارآباد را برای درمان بیماری به واسطهٔ آب وهوای خوب آن مناسب دانستند. در ساختمان و زمینهای کاخ، در زمان رضاشاه در سال ۱۳۱۲ هجری خورشیدی بیمارستان مسلولین ساخته شد. از دیگر عمارتهای قاجاری که نزدیک به کاخ شاهی ساخته شدهاست عمارت فخرالدوله میباشد. بر پایه سرشماری سال ۱۳۳۵ هجری خورشیدی محله دارآباد حدود ۱۰۰ نفر جمعیّت داشت که جمعیت آن در سال ۱۳۷۱ شمسی سه هزار تن برآورد شدهاست. رشد جمعیّت در سال ۱۳۷۱ بیشتر بخاطر مهاجرت غیربومیان از خلخال و اردبیل و ملایر و جوشقان) به دارآباد بودهاست. جغرافیا در جنوب شرقی دارآباد تپهای باستانی به نام سیمین قلعه قرار دارد که در آن کاوشهای باستانشناختی نیز انجام گرفتهاست. دارآباد دو قنات داشت که یکی از آنها را به اقدسیه اختصاص دادهاند و آب قنات دیگر به نام «سید آبگوشتی» که در شرق روستاست به تهران میرود. کوههای دارآباد که دو سوی این دهکده را دربر گرفتهاند رشته اصلی توچال است که از دامنه شرقی آن تا قوچک ادامه دارد. مَرغزارها یا مراتع شمالی آن از توچال به این شرح است: شهربانوکشک - کمردگور - تخت شاه - الشگا - چپدره - کلنو - توپز بلند - چال مگس - بند چلچلا - فراخسینه - سیردورو - درازلش - میردلو - پهنه خرگوشنو؛ و در بخش جنوبی: پیازچال - دره وزوا - عرقچینک - خوشچال بالا - خوشچال پایین. دارآباد دو رودخانه دارد به نامهای «دارآباد» و «کهنه دارآباد» که در جایی به نام «سیر دورود پایین» به هم میپیوندند و رودخانه دارآباد را تشکیل میدهند. میدان دارآباد تهران در ارتفاع ۱۷۰۰ متری از سطح دریا قرار دارد. موزه تاریخ طبیعی دارآباد که از موزههای خوب ایران است نیز در دارآباد واقع شدهاست. خطوط حمل و نقل عمومی این محله فاقد خط مترو میباشد. تنها خط اتوبوسرانی که بهصورت عبوری از این محل عبور مینماید: خط ۲۹۸ شهرک قائم به پایانه تجریش در مسیر خیابانهای شهرک قائم، بلوار ارتش، بلوار اوشان، دارآباد، خیابان پور ابتهاج (دارآباد)، خیابان باهنر (نیاوران)، میدان قدس، خیابان شهرداری و میدان تجریش پانویس پیوند به بیرون جغرافیای تاریخی شمیران، منوچهر ستوده، جلد یکم، تهران، ۱۳۷۱. کوههای استان تهران کوههای ایران محلههای تهران محلههای منطقه ۱ تهران موزههای تهران


text: سیمین قلعه یا «سینهقلعه» نام یکی از تپههای باستانی در جنوب شرقی دارآباد در شهر تهران است که بر آن آثار سازهای قدیمی دیده میشود. در سال ۱۳۴۰ هجری خورشیدی اداره باستانشناسی ایران در این محل کاوش مختصری انجام داد که در آن وجود یک بنای کهن به اثبات رسید. ضمنا ابن نام تعدادی از قلعه ها در شهرها و روستاهای ایران نیزبه صورت عمومی میباشد برای مثال در روستایی به نام وسفونجرد در حوالی تفرش نیز قلعهای به این نام وجود داشته است که در حال حاضر فقط نامی از آن باقی مانده است و محل آن تبدیل به پارکینگ عمومی و مکانی برای گپ زدنهای عصرگاهی روستاییان شده است . بناهای تاریخی استان تهران


text: جعفر الخواری، پسر موسی بن جعفر و برادر علی بن موسی الرضا، به ترتیب امامان هفتم و هشتم شیعه دوازدهامامی، از شخصیتهای مورد احترام شیعیان است. آرامگاه او در شهر پیشوا در ۴۵ کیلومتری جنوب شرقی تهران قرار دارد. بنای این آرامگاه در سال ۱۳۱۷ به شمارهٔ ۳۱۹ ثبت ملی شدهاست. شخصیت و زندگی موسی کاظم نسبت به دیگر امامان شیعه فرزندان بیشتری داشت. بیشتر مورخان تاریخ تعداد فرزندان او را ۳۷ تن شمردهاند امامزاده جعفر بن موسی الکاظم که وی را «خواری» و اولاد او را «خواریون» نیز میخوانند، پس از رشد و نمو، برادرش علی بن موسی الرضا را یاری کرد. پس از آنکه رضا دعوت مأمون را پذیرفت و از مدینه راهی شهر مرو شد، وی نیز با کاروانی به سرپرستی خود و با فرزندان و فرزندزادگان موسی کاظم همچون ابراهیم و ابوالجواد از بغداد به ولایت خراسان رفت. در میانهٔ راه به ناحیه ساوجبلاغ رسیدند و پس از درگیری با سپاهیان مأمون، حسن بن موسی الکاظم کشته شده و برخی دیگر از همراهانش، زخمی شدند و پس از این پیکار با فرارسیدن شب، همگی در اطراف این منطقه پراکنده شدند. جعفر بن موسی الکاظم که در منطقهٔ ساوجبلاغ در حین دفاع مجروح شده بود، در روستای «سناردک» شهرستان پیشوا، در منزل جلالالدین نام (شاید همین قتلگاه فعلی باشد) بر اثر شدت جراحات وارده در تاریخ ۱۵ جمادیالثانی سال ۲۱۷ هجری قمری درگذشت و در گورستان محل، دفن شد. همچنین او میتواند جعفر بن محمد بن جعفر بن حسن بن علی بن عمر بن علی بن حسین باشد که در جنگی میان احمد بن عیسی علوی و عبدالله بن عزیز عامل محمد بن طاهر در ری کشته شد. آثار تاریخی و معماری بنای آرامگاه بقعهٔ امامزاده جعفر در زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی ساخته شد و محراب داخلی حرم در قسمت جنوب بنای بقعه قرار دارد؛ ازارهٔ داخلی مقبره تا ارتفاع ۱٫۵ متری با کاشیهای معرق فیروزهای، مشکی، زرد و سفید بر زمینهٔ لاجوردی با نقوش تزیینی اسلامی تزئین شده و در اواخر دوران پهلوی، بالای ازارهٔ داخل حرم و گنبد نیز کاملاً آینهکاری شدهاست. ضریح این مقبره در وسط گنبد خانه بر روی پایهای ۳۰ سانتیمتری از سنگ مرمر سبز رنگ قرار دارد و ضریح از جنس طلا و نقرهاست که با میناکاری تزیین شده و کتیبههای آن با خط ثلث و نستعلیق نوشته و در سال ۱۳۷۱ هجری شمسی ساخته و نصب شدهاست؛ در پایان کتیبهای که روی در ضریح سابق مقبره موجود است، تاریخ سال ۹۴۴ هجری قمری حک شده و در پایین کتیبه داخل حرم که به خط ثلث است، نام شاه طهماسب صفوی و تاریخ ۹۵۶ هجری قمری ثبت شدهاست. گنبد این بنا، ۲۱ متر ارتفاع و ۹٫۵ متر قطر دارد که به شیوهٔ دو پوش ساخته شده و فاصلهٔ بین پوش اول و دوم آن هفت متر است و بر روی پایه شانزده ضلعی با هشت پنجره است که چهار پنجره آن شیشه رنگی دارد. کاشیهای فیروزهای قسمت خارجی گنبد، با نقوش هندسی و کتیبههایی به خط ثلث، نستعلیق و کوفی بنایی تزیین شده و علاوه بر جنبهٔ تزیینی، نقش عایق برای حفاظت از برف و باران دارد که در سال ۱۳۵۴ سازمان ملی حفاظت آثار باستانی آن را مرمت و تعمیر کردهاست. ایوان غربی صحن این بنا در سال ۱۲۲۷ هجری قمری به دستور فتحعلی شاه قاجار در هنگام تعمیرات بنا اضافه شد که ابعاد آن ۷× ۸٫۲۰ متر است و کف و ازارهٔ آن تا ارتفاع ۱٫۵ متری، در سالهای اخیر با سنگ مرمر پوشانده شده و پوشش سطح ایوان به وسیله گچ، سفیدکاری و در قسمت طاق، به صورت رسمی بندی تزیین شدهاست؛ طاق ایوان به شکل جناغی ساخته شده و از پاکار قوس طاق، کتیبهای به خط نستعلیق سفید بر روی ۵۰ لوح و ۴۵۰ قطعه کاشی لاجوردی وجود دارد که مشتمل بر ۲۵ بیت شعر از فتحعلیخان صبا است و هر مصرع آن درون کادری مشخص نوشته شده و فواصل بین کادرها را با کاشیهای زرد و سبز و طرحهای گل و برگ پُر کردهاند؛ بر روی آخرین کاشی از کاشیهای مذکور که از نوع کاشی خشتی زمان قاجاریهاست، تاریخ تعمیر بنا به سال ۱۲۲۷ هجری قمری حک شدهاست. بیت ماده تاریخ تعمیرات از صبا: از سال ۱۳۷۱ به این سو بناهای جدیدی به بنای اصلی اضافه شدهاند. در گذشته و حال، از صحن این مکان به عنوان قبرستان استفاده میشود ولی قبور به صورت همسطح ساماندهی شده و همانند حیاط صحنهای سایر امامزادگان و مساجد مناطق مختلف ایران، در وسط سطح صحن، یک حوض بزرگ قرار دارد. مکانهای وابسته زائرسرا، کتابخانه، سالن تشریفات، صحن امام رضا، ایوان پانزده خرداد، حسینیه شهدای ۷۲ تن، موزه (درحال ساخت)، دارالضیافه حضرتی، دارالحفاظ امام جواد، دارالقرآن شیخ جنید، دارالصلوه آیتالله خامنهای، دارالشفای حاج علی حکیم (درحال ساخت)، دارالتولیه شیخ خضر رازی، نقارهخانه اخ الرضا (درحال ساخت)، بازار سنتی جعفریه (درحال ساخت) و بوستان زائر مدفونان جنید رازی؛ عالم، عارف و واقف موقوفات امامزاده در قرن نهم هجری مصطفی اردستانی؛ خلبان و فرماندهٔ عملیاتی نیروی هوایی ارتش جمهوی اسلامی ایران پانویس منابع سفرنامهٔ مادام د یولافوآ نگارش و ترجمهٔ فرهوشی کتاب آشنایی با سلاله پاکان، امامزاده جعفربن موسی الکاظم نوشتهٔ حسن اصلانی امامزادهها در استان تهران پیشوا ساختمانهای مذهبی دارای گنبد فرزندان موسی کاظم مکانهای مقدس شیعه دوازدهامامی


text: به زمینهای شمال سرپل تجریش، نودونک' یا ناودانک میگویند. علت شهرت این زمینها به این نام آنست که برای بردن آب قناتی که بر دست راست درهٔ گلابدره آفتابی میشد، ناوی ساخته بودند که بر سر چارپایه چوبی درون دره اتکا داشت. آب قنات در آن ناو به سوی دیگر دره میرفت. ناودونک به رودخانه گلابدره و گورستان قدیم تجریش محدود میشد و از تجریش از کوچه محله بالا بدانجا میرفتند. باغی و زمینهای کشتزاری و چند خانواری ساکن داشت. این زمینها اکنون بخشی از شهر تهران است. منبع ستوده، منوچهر: جغرافیای تاریخی شمیران، پوشینه یکم، تهران ۱۳۷۱ خ. دیمه (صفحه) ۲۳۴ تجریش


text: استان لرستان از استانهای غربی ایران است. این استان ۲۹۳۰۸ کیلومتر مربع مساحت و بیش از یک میلیون و هفتصد و شصت هزار نفر جمعیت دارد. این استان سیزدهمین استان کشور از نظر جمعیت میباشد. خرمآباد مرکز استان است. طبق آمار سال ۱۳۸۵، خرمآباد بیستمین شهر بزرگ کشور است. لرستان سرزمینی کوهستانی است و غیر از چند دشت محدود، سراسر آن را کوههای زاگرس پوشاندهاست. اشترانکوه با ۴۱۵۰ متر ارتفاع بلندترین نقطه استان واقع در حدفاصل شهرستانهای دورود، ازنا و الیگودرز و پستترین نقطه آن در جنوبیترین ناحیه استان واقع شده و حدود ۵۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. بر اساس یافتههای باستانشناسی این منطقه یکی از نخستین سکونتگاههای قدیمی بشر است و مفرغ لرستان از شهرت باستانشناسی زیادی برخوردار است. لرستان تنها استان ایران است که به دلیل اهمیت فوقالعاده تاریخی یکی از ۴ بخش اصلی موزه ملی ایران را به خود اختصاص دادهاست. این ۴ بخش اصلی عبارتند از پیش از تاریخ، تاریخی و لرستان، دوران اسلامی، مهر و سکه. استان لرستان سومین استان پرآب کشور است و ۱۲ درصد آبهای کشور را در اختیار دارد. این استان علیرغم غیرمرزی بودن خسارتهای بسیاری در جریان جنگ ایران و عراق متحمل شدهاست. __فهرست__ ریشه نام لرها یکی از اقوام ایرانی هستند و از نظر قومی جزئی از مردم کرد بهشمار نمیآیند. واژهٔ کرد در دوران تاریخی پس از حمله اعراب به ایران به معنای رمهگردانان و کوچنشینان ایرانیتبار فلات ایران به کار رفتهاست و معنای قومی خاص نمیدادهاست. در برخی از منابع، لرها و دیلمیان و بلوچان و اقوام دیگر را جز کرد(یعنی کوچ نشین) شمردهاند؛ زیرا واژه کرد به معنی یک نوع شیوه زندگی و نه معنی زبانی بودهاست. اما از لحاظ قومیت لرها گروهی جدا از کردها حساب میشوند. نام لر در متون تاریخی پس از حمله اعراب به ایران، اولین بار در قرن ۴ هجری قمری به شکل واژههای اللّریه، لاریه، بلاد اللور و لوریه در متون بازمانده از آن دوران بروز میکند. حمدالله مستوفی میگوید در زبدة التواریخ آمدهاست: جغرافیای تاریخی لرستان پیش از رسیدن قوم ماد ساکنان لرستان اقوامی مانند کاسیها، الیپیها، لولوبیان و عیلامیها، بودند. لرستان به عنوان بخشی از سرزمین ایران شاهد مهاجرت قبایل آریایی بودهاست. قوم ماد به غرب ایران کنونی از جمله مناطق لرستان کنونی کوچ کردهاند. مادها پس از ورود به زاگرس اقوام ساکن آنجا یعنی کاسیها، الیپیها، لولوبیان و عیلامیها و دیگر اقوام آسیایی را در خود حل کردند و زبان ایرانی خود را در منطقه رواج کامل دادند. منطقه لرستان پس از حمله اعراب به ایران، با نامهای گوناگونی چون جبال، لر کوچک، پیشکوه و لرستان فیلی نیز شناخته میشدهاست. لرستان به معنی سکونتگاه مردم لر واژهای است که به سرزمینهای لرنشین اطلاق میگردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای بختیاری، لرهای کهگیلویه و لرهای بویراحمدی را هم شامل میشد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای بختیاری را منطقه بختیاری نامگذاری کردند و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد. این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد. در نمودار زیر تقسیمات لرستان از ۳۰۰ هجری قمری تاکنون آورده شدهاست. لغتنامه دهخدا در کنار توصیف استان لرستان به عنوان یکی از تقسیمات کشوری جدید، از لرستان به معنای سرزمین محل سکونت لرها نام میبرد: به این ترتیب ناحیه مورد نظر شامل نیمه غربی استان لرستان فعلی از حدود پل هرو در شرق تا مرز استان ایلام در غرب و از گاماسیاب در جنوب شهرستان نهاوند در شمال تا رود دز در شمال خوزستان در جنوب میشود. این منبع همچنین تنها مرکز شهری ناحیه لرستان را خرمآباد ذکر کردهاست: اتابکان لر اتابکان لرستان عنوان کلی دو سلسله مشهور به اتابکان لر بزرگ و اتابکان لر کوچک است که از اواخر عصر سلجوقیان بیش از چهار سده بر نواحی وسیعی فرمان راندند. شهرها و شهرستانها برابر با تقسیمات کشوری، استان لرستان ۱۱ شهرستان، ۲۹ بخش و ۸۵ دهستان دارد. استان لرستان هماکنون دارای ۲۴ نقطه شهری و ۲۸۶۴ روستای دارای سکنه میباشد. شهرستانهای این استان عبارتاند از: ازنا الیگودرز بروجرد پلدختر چگنی خرمآباد دلفان دورود رومشکان سلسله کوهدشت لرستان در ابتدای تقسیمات کشوری دوره پهلوی بخشی از فرمانداری کل خوزستان و لرستان بود که خیلی زود از خوزستان جدا و با عنوان فرمانداری کل لرستان مستقل شد. در ابتدای تشکیل، دارای دو شهرستان خرمآباد در غرب و بروجرد در شرق بود. در فاصله کوتاهی، الیگودرز از شهرستان گلپایگان جدا و سومین شهرستان استان شد. روند تشکیل شهرستانهای جدید تا اواخر دهه ۱۳۶۰ متوقف شده بود اما در پایان جنگ ایران و عراق، دورود از بروجرد، و کوهدشت و دلفان هم از خرمآباد جدا و به شهرستان تبدیل شدند. در سالهای بعدالشتر و پلدختر از شهرستان خرمآباد و نیز ازنا از شهرستان الیگودرز جدا و تبدیل به شهرستانهای مستقل شدند. شهرستان چگنی در اواخر سال ۱۳۸۶ از شهرستان خرمآباد جدا و مستقل شد. جدیدترین شهرستان این استان شهرستان رومشکان است که در اواخر سال ۱۳۹۲ از شهرستان کوهدشت جدا و مستقل شد. مرکز این شهرستان، شهر چقابل است. استان لرستان هماکنون دارای ۲۴ نقطه شهری است. بزرگترین شهرهای لرستان به ترتیب جمعیت عبارتند از: خرمآباد، بروجرد، دورود، کوهدشت، الیگودرز. بزرگترین شهر این استان از نظر وسعت شهری و جمعیت شهر خرمآباد و بزرگترین شهرستان استان شهرستان الیگودرز میباشد. استان زاگرس استان زاگرس طرح پیشنهادی برای تشکیل استانی جدید در شرق استان لرستان به مرکزیت بروجرد بود. این استان گاه با نامهای دیگر مانند استان بوستان، استان بروجرد یا استان لرستان شرقی هم نام برده شدهاست. طرح اولیه تشکیل این استان در سال ۱۳۷۵ به هنگام سفر رئیسجمهور وقت جمهوری اسلامی ایران، اکبر هاشمی رفسنجانی به بروجرد از سوی نمایندگان مردم بروجرد در مجلس شورای اسلامی ارائه شد. محدوده پیشنهادی برای استان زاگرس شامل تویسرکان، شازند، خنداب و ملایر را شامل میشود.پیشنهاد تشکیل استان زاگرس با یازده شهرستان انتقاداتی را دربرداشتهاست به گونهای که برخی خبرگزاریها مانند خبرگزاری فارس با انتشار یک خبر یکسان آن را «فتنه قومیتی» نامیدند. جغرافیا استان لرستان یکی از استانهای کوهستانی در غرب ایران است. بیشتر مناطق این استان را کوههای زاگرس پوشاندهاست. آب و هوای این استان متنوع است و تنوع آب و هوا در آن از شمال شرق به جنوب غرب کاملاً مشهود است. لرستان از شمال با استانهای همدان و مرکزی، از شرق با استان اصفهان، از جنوب با خوزستان و از غرب با استانهای کرمانشاه و ایلام همسایه است. همچنین این استان از طریق باریکهای در سمت جنوب شرقی دارای مرز بسیار کوتاهی با استان چهارمحال و بختیاری است. لرستان ۳۶۳٫۰۱ کیلومتر از تهران فاصله دارد. آب و هوا لرستان به لحاظ اقلیم و هواشناسی یک استان چهار فصل است و دارای آب وهوای متنوعی است، این تنوع از شمال به جنوب و از شرق به غرب کاملاً محسوس است. زمستان هنگامی که در شمال لرستان برف و کولاک ادامه دارد قسمتهای جنوبی آن دارای هوایی مطبوع و بارانی است. اختلاف ثبت شده در شهرهای استان لرستان بین حداکثر و حداقل مطلق دما بیش از ۸۰ درجه سانتیگراد است. حداکثر دمای ثبت شده ۴۷/۴ و حداقل دمای مطلق ثبت شده ۳۵- است. استان لرستان با بارش میانگین سالانه ۵۵۰ تا ۶۰۰ میلیمتر بعد از استانهای گیلان و مازندران سومین، استان از نظر بارندگی در کشور است. بهطور کلی در استان لرستان سه ناحیه مشخص آب و هوایی دیده میشود: سرد کوهستانی معتدل مرکزی گرم جنوبی جنگلها حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از مساحت استان لرستان پوشیده از جنگل است که این جنگلهای حوزه رویشی زاگرس از با ارزشترین ذخایر جنگلی جهان است. مهمترین گونه گیاهی در جنگلهای لرستان بلوط است که این درختان نقش فوقالعاده اکولوژیستی دارند و منابع مهمی برای حفظ آب و خاک محسوب میشوند. جنگلهای لرستان از سال دچار بیماری و خسارت شدهاند که بخشی از این بیماری متوجه عوامل انسانی و بخشی نیز به دلیل عوامل بیولوژیکی است و تاکنون تحقیقاتی در این زمینه انجام نشدهاست.تغییر اقلیم و وجود پدیده گرد و غبار، افزایش درجه حرارت، تغییر بارشها از برف به باران و عدم تعادل در پراکنش بارندگیها موجب تشدید خشکسالی و نابودی بلوط لرستان شدهاست. درصد علل بیماری خشکسالی تشخیص داده شدهاست. گونههای اندمیک غار ماهی کور غار ماهی کور تنها اثر طبیعی ملی استان لرستان است. این اثر در سال ۸۲ به عنوان اثر طبیعی ملی ثبت شدهاست. ماهی کور یکی از گونههای کمیاب و اندمیک ایران است که در دنیا گونهای منحصر به فرد محسوب شده که در غاری واقع در استان لرستان زندگی میکند و اولین «غارماهی» حقیقی جهان است که اولین بار ژئولوژیست دانمارکی در سال ۱۹۳۷ ضمن مسافرتی که به ایران داشت آن را کشف کرد و مطالعاتی بر روی این گونه انجام داد. این گونه تنها در استان لرستان وجود دارد و به این لحاظ از ذخایر ارزشمند ایران زمین است. سمندر لرستانی سمندر لرستانی یکی دیگر از گونههای اندمیک لرستان است که در معرض خطر انقراض میباشد. بیشتر در نواحی جنوبی لرستان و شمال خوزستان یافت میشود. این گونه سرخ در فهرست سرخ قرارداد حمایت از گونههای طبیعی (سایتس) قرار دارد. وزغ بی گوش نیز یک گونه انحصاری زیستبوم لرستان میباشد. انتقال آب لرستان به قم پس از اجرای طرح انتقال آب از الیگودرز در شرق استان لرستان به قم که رسانههای ایران از آن با عنوان کلی و مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخههای دز به قم» نام میبرند، شهرستان الیگودرز اکنون تأمینکننده اصلی آب مصرفی (شرب، صنعتی، کشاورزی) شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم میباشد. به گفته فتاح وزیر وقت نیرو این آب یکی از بهترین آبهای دنیا است. در مجموع ظرفیت انتقال و جمعآوری آب در این طرح ۲۳ متر مکعب بر ثانیه است در حالی که بیشترین میزان آبی که از سد کرج به تهران میآید ۱۱ متر مکعب بر ثانیه بوده و ظرفیت سامانه یادشده بیش از دو برابر آب انتقالی از سد کرج به تهران است. این سامانه سالیانه ۱۸۳ میلیون متر مکعب آب به پشت سد کوچری منتقل میکند. ظرفیت نهایی انتقال آب در این پروژه ۵۰۰۰ لیتر در ثانیه است. مقدار انتقال آب برای افق سال ۱۴۱۰ به ۲۴۰ میلیون مترمکعب میرسد که مطالعات آن در حال انجام است. اعتراضها و خسارتها انتقال آب از شرق استان لرستان و شهرستان الیگودرز به شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم باعث پایین رفتن شدید سطح سفرههای آب زیرزمینی و در نهایت خشک شدن چاههای آب این منطقه شدهاست. بیش از ۶۰ حلقه چاه خشک شده و ۱۷۱ حلقه از چاههای منطقه نیز در آستانه خشکیدن قرار دارند، اما تاکنون حقابه یی برای این روستاها در نظر گرفته نشدهاست. این طرح درحالی برای استانهای دیگر هدفگذاری شدهاست که ۸۹۲ روستای لرستان مشکل آب آشامیدنی دارند و ۶۸ هزار جمعیت روستایی این استان به وسیله تانکر آبرسانی میشوند. از سوی دیگر نامگذاری این طرح به عنوان مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخههای دز به قم» و همچنین نامگذاری پروژه ساخت و اجرای این طرح با نام پروژه قمرود باعث واکنشهایی در میان مردم استان لرستان شد تا جایی که محمد تقی توکلی نماینده شهرستان الیگودرز هم نسبت به نامگذاری این طرح اعتراض کرد و آن را مجعول خواند. خشک شدن چاهها و چشمههای شهرستان الیگودرز علاوه بر خسارات بسیاری که به بخش کشاورزی وارد کردهاست باعث از بین رفتن مجتمعهای پرورش ماهی در این شهرستان شدهاست. پرویز فتاح، وزیر نیروی پیشین دولت نهم مدعی شد که وی مدافع حقوق مردم الیگودرز است. این پروژه تنها پروژه ایران است که کلنگ آن برای آنکه باعث مطالبهای از سوی مردم لرستان نشود به جای مبدأ در مقصد طرح به زمین زده شدهاست. مکانهای دیدنی لرستان استان لرستان سرزمینی با آب و هوای معتدل و کوهستانی است که بین ۴۶ درجه و۵۱ دقیقه تا ۵۰ درجه و۲۲ دقیقه عرض شمالی در کوههای زاگرس میانی واقع شدهاست. اشترانکوه با ۴۱۵۰ متر ارتفاع بلندترین نقطه استان لرستان است و پستترین نقطه در جنوبیترین منطقه استان واقع شده و ارتفاع آن از سطح دریا ۵۰۰ متر است. از دیگر کوههای بلند میتوان به کوه گرین با ارتفاع ۳۷۰۰متر از سطح دریا در بروجرد نام برد. آثار باستانی و تاریخی لرستان جایگاه آثار باستانی و تاریخی فراوانی است که میتوان آنها را به سه دوره پیش از تاریخ، دوره ایران باستان و دوره اسلامی تقسیم کرد. یافتههای پیش از تاریخ لرستان، بیشتر شامل نقاشیها، کندهکاریهای غارها، سفالینهها و اشیای مفرغی هستند. به دلیل کوهستانی بودن منطقه، نخستین ساکنان در مناطق مرکزی و غربی لرستان سکونت یافتند. در این استان، بیش از ۲۵۰ غار و پناهگاه صخرهای وجود دارد که نیمی از آنان در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند. از جلمه غارهای مهم میتوان به غارهای منقوش پیش از تاریخ هومیان یک، هومیان دو و میر ملاس کوهدشت و دوشه بخش چگنی خرمآباد، غارهای مسکونی پیش از تاریخ دره خرمآباد مانند غارهای پاسنگر، قمری، کنجی، گرارجنه و یافته و غار باستانی و شگفتانگیز کلماکره پلدختر و غار تمندر، غار شاهرود و غار بزنوید الیگودرز اشاره کرد پلها و دژها از دورههای هخامنشیان و ساسانیان، پلها و دژهای ویران شده فراوانی به جای ماندهاست. پل گاومیشان، پلدختر، پل کشکان، پل شاپوری، پل کلهر، پل سی پله، پل معمولان و نیز قلعه نصیر، قلعه میشوند، کاروانسرای چمشک وقلعه فلک الافلاک از این دستهاند. گورستانها و تپههای تاریخی فراوانی در بیشتر مناطق این استان وجود دارند که هنوز مورد کاوش باستانشناسی قرار نگرفتهاند. فلک الافلاک یا دژ شاپورخواست قلعهای تاریخی در مرکز شهر خرمآباد در استان لرستان است. فلک الافلاک با نام قلعه دوازده برجی هم شناخته میشود. قلعه فلک الافلاک بر فراز تپهای مشرف به شهر خرمآباد و در نزدیکی رودخانه خرمآباد قرار گرفته و چشم گیرترین اثر تاریخی و گردشگری درون شهر خرمآباد است. قلعه باجول و قلعه مندیش در الیگودرز نیز نشان از قدمت تاریخی این منطقه دارد. از جاذبههای تاریخی شهر دورود میتوان به پل تاریخی چالانچولان اشاره کرد. پایه این پل در زمان ساسانیان پایهگذاری شدهاست و در زمان صفویه گسترش پیدا کرد. این پل بر روی رودخانه سزار احداث شدهاست و طول پل ۶ در ۱۲۰ متر است که دارای ۶ طاق چشمه میباشد که ارتفاع طاق چشمهها به بیش از یک متر میرسد. پل تاریخی چالان چولان دارای موج شکنهایی در قسمت شمال غربی است. جهت امنیت عابرین از روی پل، دو طرف پل دارای دیواره آجری به ارتفاع ۹۰ سانتیمتر است. این پل بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. این پل در ۲۰ کیلومتری شهر دورود واقع شدهاست. مسجدها مسجدها و امامزادهها نیز از مهمترین آثار به جای مانده از دورههای پس از اسلام در این منطقه هستند که مسجد جامع، مسجد سلطانی بروجرد مسجد جامع خرمآباد، امامزاده پیرشمس الدین بن موسی، امامزاده جعفر بروجرد، شاهزاده احمد پلدختر، شاهزاده محمد کوهدشت، امامزاده ابراهیم نورآباد، شاهزاده عبدالله، امامزاده زیدبن علی و امامزادگان ابوالوفا واقع در شهر خرمآباد، امامزاده محمد بن حسن الیگودرزاز قدیمیترین و مهمترین این آثار بهشمار میآیند. از جمله مهمترین مساجد استان لرستان میتوان به مسجد جامع بروجرد که به مسجد جمعه نیز شناخته میشود اشاره کرد که یکی از نخستین مسجدهای ساخته شده در ایران است که در قرن دوم تا سوم هجری در شهر بروجرد بنا نهاده شدهاست. این مسجد در دل یکی از محلههای تاریخی شهر با نام دودانگه واقع شده و به لحاظ معماری و قدمت، از بناهای منحصر به فرد استان لرستان و شهر بروجرد است. گردشگاهها و دیدنیهای طبیعی استان لرستان به دلیل قرارگیری در رشته کوههای زاگرس و وجود منابع فراوان آب دارای موقعیت مناسب از لحاظ گردشگاهها و دیدنیهای طبیعی است. لرستان یک استان چهار فصل و دارای آب وهوای متنوع است و سه ناحیه مشخص آب و هوایی دارد. کوهستانهای مرتفع، آبشارهای متعدد، دریاچههای طبیعی، جنگلهای وسیع بلوط و چند دشت وسیع در لرستان وجود دارند که از ظرفیتهای این استان برای جذب گردشگر هستند. از مهمترین گردشگاهها و دیدنیهای طبیعی لرستان میتوان به این مکانها اشاره کرد: دریاچه گهر دورود اشترانکوه لالههای واژگون دالانی الیگودرز پارک جنگلی شورآب منطقه گلدشت دریاچه کیو مجموعه تالابهای پلدختر آبشارها آبشارها لرستان به دلیل قرار گرفتن در مناطق کوهستانی و همچنین به دلیل برخوردار بودن از منابع آب بسیار و چشمههای فراوان در موقعیت بسیار خوبی برای به وجود آمدن آبشارهای طبیعی است. در لرستان بالغ بر ۵۰ آبشار وجود دارد که هر ساله در فصلهای مختلف علاقهمندان بسیاری را به خود جذب میکنند. آبشارهای شهرستان ازنا آبشار عروس آبشار کول جنو آبشار شن آبشار گل گل آبشار گردو آبشار مهر آبشار شن اسکی آبشار دره دِره آبشار جَرجَر آبشارهای شهرستان الیگودرز آبشار آبسفید آبشار برنجه آبشار چکان آبشار تیندر آبشار لوچ آبشار خورشید آبشارهای دورک آبشار وارگ آبشار چونگ شنه آبشار تاف آبشار کیگوران آبشار دره ماهی آبشار مبارکآباد آبشارهای شهرستان پلدختر آبشار افرینه آبشار آبتاف آبشار دره گرگ آبشارهای شهرستان خرمآباد آبشار نوژیان در بخش پاپی آبشار سرکانه در بخش پاپی آبشار وارک در بخش پاپی آبشار مخمل کوه آبشار بیشه در بخش پاپی آبشارهای شهرستان دلفان آبشارغسلگه آبشار سویله آبشارهای شهرستان دورود آبشار ازنادر آبشار آبگرمه آبشار تنگ عزیز آباد آبشار هشوید آبشار چکان آبشارهای شهرستان سلسله آبشار گلهو دریاچهها دریاچه گهر دریاچه گهر در میان رشته کوه اشترانکوه در جنوب شرقی شهرستان دورود واقع شدهاست. این دریاچه که به «نگین اشترانکوه» معروف است یکی از زیباترین دریاچههای طبیعی ایران بهشمار میرود و با ارتفاع ۲۳۶۰ متر از سطح دریا واقع شدهاست. دسترسی به این دریاچه از طریق شهر دورود امکانپذیر است. دریاچه کیو دریاچه کیو در شمال غرب شهر خرمآباد قرار گرفتهاست. مساحت دریاچه هفت هکتار و عمق آن بین سه تا هفت متر است. این دریاچه از ارزشهای توریستی درونشهری برخوردار بوده و همچنین زیستگاهی مناسب برای جانوران آبزی و پرندگان بومی و مهاجر است. کیو در گویش لری مردمان خرمآباد به معنی کبود رنگ و آبی است و دلیل استفاده آن آب زلال و عمیق این دریاچه است که به رنگ آبی و نیلی دیده میشود. دریاچه شط تمی دریاچه تمی یکی از جاذبههای گردشگری الیگودرز است. دریاچه تمی یکی از زیباترین دریاچههای کوهستان لرستان بهشمار میرود که در جنوب استان لرستان و شهرستان الیگودرز در منطقهای کوهستانی قرار دارد. تمی در گویش محلی به مکانی صاف و هموار که در جایی بلند قرار گرفته گفته میشود. دریاچه خانآباد دریاچه سد خانآباد یکی از جاذبههای الیگودرز میباشد. این دریاچه در ۵۰ کیلومتری جنوب شرقی الیگودرز قرار دارد که شامل امکانات تفریحی همچون قایق تفریحی، جت اسکی و اسکان شبانه میباشد. تالابها از مهمترین تالابهای لرستان میتوان به تالاب ازگن دورود و تالابهای پلدختر اشاره کرد. تالاب ازگن، تالابی فصلی در شهر دورود و در نزدیکی آبشار آب گرم قرار دارد. این تالاب فصلی بوده و از ابتدای بهار تا اواخر بهار به دلیل بارشها، دارای آب میباشد. این تالاب یکی از دیدنیهای شهر دورود در بهار میباشد. تالاب پلدختر در ۱۵ کیلومتری جنوب پلدختر قرار دارد و از طریق یک جاده خاکی فرعی کنار جاده پلدختر - اندیمشک قابل دسترس است. زندگی بسیاری از حیوانات آن منطقه به این تالابها بستگی دارد. بهطوریکه شکار در آن منطقه ممنوع است. تعداد تالابهای پلدختر به ۱۰ عدد میرسد. چشمهها وسرابها ازجمله موارد طبیعی و اکوتوریستی در لرستان وجود چشمه هاوسرابهای متعدد در سطح این استان است. این سرابها و چشمهها شرایط مناسبی را جهت جذب جمعیت توریستی داخل استان و خارج از استان را فراهم مینماید. سراب هنام و سراب کهمان در الشتر، سراب چگنی، کیو و چشمههای گلستان، گرداب سنگی در خرمآباد، سراب جانیزه، سراب زرشکه، سراب سفید، سراب زارم، سراب کرتول، و چشمههای ونایی، دره خونی، هفت چشمه و اسل در بروجرد و اشترینان، سراب غارتمندر و گردکانک، ماهی چال، فرسیان، گایکان، سر دره، رود آب در الیگودرز، سراب چشمه و رودک در دورود، و چشمه فلفلی در ازنا، اطراف برخی از این چشمهها و سرابها از پوشش گیاهی نادری برخوردار بوده و در طول فصول مساعد شرایط مناسبی را جهت جذب گردشگران فراهم مینماید. مردمشناسی جمعیت استان را طایفهها و تیرههایی از قوم ایرانی لر تشکیل میدهند.طبق آمارگیری های رسمی حدود ۹۲٪درصد مردم استان را لرها تشکیل می دهند.مردم لرستان عمداتا به زبان لری و زیر گویش های آن نظیر لری بالاگِریوِهای، لری خرمآبادی، لری بختیاری، لری ثلاثی، لکی و فارسی تکلم میکنند. محدوده سرزمینهای لرنشین محدود به استان لرستان نیست و در استانهای چهارمحال و بختیاری، فارس، اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد، بوشهر، خوزستان، همدان، مرکزی و ایلام نیز طایفههای گوناگون لر پراکندهاند. برخی از مردم لرستان به زبان لکی تکلم می کنند که شامل شهرستان های دلفان،سلسله و بخشی از شهرستان کوهدشت می شود.این زبان بهدلیل «وجود نداشتن یک رسمالخط کامل و جامع دانشگاهی و بدون اشکالات آواشناسی، آوا نگاری و زبانشناسی» فعلاً در دانشگاهها یا مدارس تدریس نمیشود. زبان و گویش در لرستان گویشهای لُری نزدیکترین گویشهای ایرانی به زبان فارسی هستند. زبان لری همانند زبان فارسی نوادهای از زبان پارسی میانه است و واژههای آن همانندی بسیاری با فارسی دارد. ریشه زبانهای ایرانی لری-بختیار مانند زبان فارسی به پارسی میانه (پهلوی ساسانی) و از طریق پارسی میانه به پارسی باستان (زبان هخامنشیان) برمیگردد. ویژگیهای زبان لری نشان میدهد که چیرگی زبانهای ایرانی در منطقه کنونی لرستان در تاریخ باستان از سوی ناحیه پارس صورت گرفته و نه از سوی ناحیه ماد. زبانشناسانی دیگر لری را یک پیوستار زبانی از گویشهای ایرانی جنوب غربی بین گونههای فارسی و کردی دانستهاند، که میان مردم لُر در غرب و جنوب غرب ایران رایج است و خود از سه گویش جدا تشکیل میشود که عبارتند از گویش لری فیلی، لری بختیاری و لری جنوبی (کهگیلویه و ممسنی و بویراحمدی) و در دو سوی پیوستار با انواعی از زبانهای کردی وفارسی شانه به شانهاست. به عبارت دقیق تر این خانواده یک گروه جدا اما مرتبط از چند زیرگروه پیوسته از ایلات و طوایف است، شناخته شدهترین این گروهها عبارتند از بخشی از فیلی ها یا لر کوچک و بختیاری، بویراحمد، کهگیلویه، لک و ممسنی (چهار گروه اخیر لر بزرگ را تشکیل میدهند). فیلی بیشتر به پیشکوه و پشتکوه تقسیم میشود، چند گروه کوچکتر دیگر هم هستند. جمعیت بر اساس سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت استان لرستان دوره در سال ۱۳۹۰ برابر با ۱٬۷۵۴٬۲۴۳ نفر بودهاست که ۲٫۳ درصد از جمعیت ایران را تشکیل میدهد. تراکم جمعیت استان لرستان در همین سال برابر با ۶۲ نفر در هر کیلومتر مربع بودهاست. همچنین طی دوره پنج ساله ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰، متوسط نرخ رشد سالانه جمعیت استان لرستان ۰٫۴۴ درصد بودهاست. در سرشماری سال سرشماری ۱۳۸۵، جمعیت لرستان ۱٫۷۱۶٫۵۲۷ نفر گزارش شدهبود. تعداد خانوارهای استان لرستان در سال ۱۳۹۰ برابر با ۴۶۲٬۵۲۸ نفر بودهاست. تعداد خانوارهای لرستان در سال ۱۳۸۵ برابر ۳۸۴٬۰۹۹ نفر بودهاست. به این ترتیب طی یک دوره پنج ساله تعداد خانوارهای لرستانی بیش از ۲۰ درصد رشد کردهاست. بر اساس همین سرشماری، جمعیت شهرنشین استان لرستان در سال ۱۳۹۰ برابر با ۱٬۰۷۵٬۹۵۱ نفر بودهاست که نسبت به سال ۱۳۸۵ از رشدی برابر با ۵٫۵ درصد برخوردار بودهاست. به این ترتیب ضریب شهرنشینی در استان لرستان ۶۱٫۳ درصد است. موقعیت اقتصادی لرستان به سبب داشتن کوهستانهای پهناور و مراتع بسیار، از گذشتههای دور زیستگاه مردمی بوده که دامپروری و کشاورزی پیشه اصلی آنان بودهاست. به همین سبب ساختار طایفهای در این استان از اهمیت بسیاری برخوردار بودهاست. ایلات و طوایف لرستان گستردگی زیادی دارند اما در مجموع به دو گروه کوچ رو و ساکن تقسیم میشوند. طایفههایی از لر بختیاری در شرق لرستان، در مناطق الیگودرز و ازنا ساکن هستند یا هر ساله به این منطقه کوچ میکنند. مراتع فراوان و بارندگی مناسب، امکان پرورش دام و کشاورزی را در این منطقه فراهم نمودهاست. از همین رو پیشه سنتی مردم لرستان دامپروری و کشاورزی بودهاست. ساکنان مناطق شهری، پیشهور، بازرگان یا صنعتگر بودهاند. امروزه درصد قابل توجهی از ساکنان شهرها را کارمندان ادارات دولتی، آموزشی و نظامی تشکیل میدهند. دامپروری از جمله فعالیتهای مهم مردم این استان بهشمار میرود. از لحاظ صنعتی نیز استان لرستان در حال توسعه میباشد که میتوان به صنایع ساختمانی، سیمان، فلزی، سرامیک، غذایی، پوشاک، صنایع دستی و شیمیائی اشاره کرد. معادن این استان شامل سنگ تراورتن، مرمریت، فلدسپات، تالک، سنگ آهک، سرب و روی میباشد. بیش از چهل گونه از صنایع دستی در استان لرستان رواج دارند که مهمترین آنها عبارتند از: فرش بافی، ورشوسازی، گلیم بافی، قلمزنی روی ورشو، جاجیم بافی، خراطی چوب، نمد مالی، ساخت و قلم زنی مصنوعات ورشویی، سیاه چادر بافی، گیوه دوزی و گیوه بافی منابع و معادن لرستان به دلیل وضعیت زمینشناسی، دارای معادن و ذخایر غنی مانند معادن تالک، آهک صنعتی و سنگهای ساختمانی و تزئینی (نما) بوده و این امر نشاندهنده ظرفیت بالای استان در حوزه معدن است به طوریکه لرستان در زمینه وجود معادن، رتبه پنجم کشور را داراست و حدود ۲۵ درصد از ذخایر سنگ معدنی کشور در این استان وجود دارد.۶۰ درصد معادن لرستان سنگهایتزیینی هستند و ۱۸نوع ماده معدنی از معادن استان استخراج میشود؛ همچنین اجتماع معادن استان در نزدیکی هم و در محدودهای کوچک، از خصوصیات ارزشمند این معادن محسوب میشود.همچنین استان لرستان دارای منابع غنی نفت و گاز است بر اساس پژوهش ها و اکتشافات بیست سال اخیر ۱۸ میدان نفتی در محدوده شهرهای رومشکان، کوهدشت و پلدختر کشف شده که شش میدان از این میدانها نفتی با ظرفیت ۱۵۰میلیون کشف شدهکه هماکنون روزانه ۱۰ هزار بشکه نفت از منطقه سرکان مالکوه پلدختر استخراج و به پالایشگاه کرمانشاه پمپاژ میشود. بر اساس نتایج مطالعات انجام شده، برآورد می شود که در معدن شیل نفتی در قالی کوه لرستان ۲ میلیارد بشکه نفت از نوع سبک داشته باشد. راههای ارتباطی جادهها در پی تأسیس وزارت طرق و شوارع در سال ۱۳۰۸ اداره طرق و شوارع خوزستان و لرستان در سال ۱۳۱۲ شروع به فعالیت کرد. در ابتدای فعالیت این وزارت حدود ۳۱۰ کیلومتر راه شوسه در محدوده استان لرستان قابل استفاده بود که این مقدار با تبدیل وزارت طرق و شوارع به وزارت راه به ۵۹۰ کیلومتر ارتقاء یافت. اداره کل راه و ترابری استان لرستان بهطور مستقل در سال ۱۳۵۴ تشکیل و حوزه راه استان لرستان و خوزستان رسماً از یکدیگر جدا شدند. تا پایان سال ۱۳۸۱ طول راههای برونشهری استان لرستان عبارتند از ۱۶۷۱ کیلومتر راه آسفالت اصلی و ۱۵۳۳ کیلومتر راه آسفالت روستایی و ۲۷۵۰ کیلومتر راه شوسه روستایی. آزادراه خرم زال آزادراه خرمزال که با نام آزادراه خرمآباد - پل زال نیز شناخته میشود و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شده بود در حد فاصل دو شهر خرمآباد و اندیمشک به طول ۱۰۴ کیلومتر قرار گرفتهاست. از جمله اهداف ساخت این آزادراه کاهش تصادفات، کاهش زمان سفر و همچنین صرفه جویی سالانه ۴۰۰ میلیارد ریال در مصرف سوخت، کاهش ۶۰ کیلومتری طول آزاد راه نسبت به مسیر قدیمی خرمآباد - پلدختر - اندیمشک، کاهش بار ترافیکی و افزایش سرعت مطمئن در این محور عنوان شدهاست. فرودگاه اولین هواپیما در سال ۱۳۰۴ در این فرودگاه به زمین نشست. پس از انقلاب ۱۳۵۷ هیچگاه پروازهای منظمی در این فرودگاه صورت نگرفته و در برخی مواقع این فرودگاه به صورت کامل تعطیل شدهاست. خطوط هوایی فعال در فرودگاه خرمآباد، خط هوایی خرمآباد، فرودگاه مهرآباد و خط هوایی خرمآباد، فرودگاه بینالمللی شهید هاشمینژاد مشهد است. راهآهن |} راهآهن استان لرستان به دلیل کوهستانی بودن مسیر یکی از مناطق پراهمیت شبکه ریلی ایران است. مسیر ریلی استان لرستان هماکنون ۲۱۵ کیلومتر است که در طول این مسیر ۱۵ ایستگاه ایجاد شدهاست. مسیر راهآهن لرستان دارای ۱۳۳ تونل است، همچنین این مسیر در کنار رودخانههای دز و سزار میباشد. ساخت راهآهن سراسری شمال به جنوب از سال ۱۳۰۶ آغاز و در سال ۱۳۱۷ به بهرهبرداری رسید. راهآهن لرستان ابتدا جزء ناحیه جنوب بود و در اواخر سال ۱۳۲۴ و پس از خروج متفقین از مناطق کوهستانی راهآهن جنوب بین ایستگاههای دورود و اندیمشک بهوجود آمد. انتقال اداره کل اداره کل راهآهن لرستان از ابتدای استقلال از بخش جنوب در شهر اندیمشک مستقر بود. در حال حاضر این اداره کل به شهر دورود در استان لرستان منتقل شدهاست. فرسودگی خطوط فرسودگی خطوط راهآهن منطقه لرستان همواره سبب ایجاد حوادث متعدد و مسدود شدن تنها خط ارتباط ریلی تهران به جنوب شدهاست. توسعه طی طرحی که در دولت محمود احمدینژاد مطرح گردیدهاست با اختصاص بودجهای ۱۳۰۰۰ میلیارد ریالی راهآهن سراسری از شهر دورود به شهر بروجرد و شهرهای خرمآباد، کوهدشت، پلدختر و اندیمشک متصل کند. معاون ساخت و توسعه راهها و راهآهن وزارت راه و شهرسازی ایران سرعت ساخت در این طرح را ۱۰۰ کیلومتر در سال عنوان کردهاست. آموزش و پرورش نخستین مدرسه استان لرستان به سبک امروزی در سال ۱۳۱۷ هجری قمری با نام آمینه در شهر بروجرد و با الگوبرداری از دارالفنون ایجاد شد. نخستین مدرسه خرمآباد با نام دبستان سپه در بنایی به نام خانه رحیمی دبیرستان پهلوی که در سال ۱۳۱۵ خورشیدی در محوطه سربازخانه قدیمی بروجرد افتتاح شد، یکی از قدیمیترین مدارس نوین ایران است که دارای طراحی ترکیبی ایرانی - اروپایی است. در زمان افتتاح این مجتمع بزرگ، طبقه اول بنا، به عنوان دبیرستان پهلوی فعالیت یافت و طبقه دوم نیز محل استقرار اولین اداره فرهنگ (آموزش و پرورش) غرب ایران شد که پیش تر با نام اداره معارف بروجرد در سال ۱۲۹۸ شروع به کار کرده بود. آموزش عالی دانشگاه علوم پزشکی لرستان دانشگاه لرستان دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خرمآباد دانشگاه آزاد اسلامی خرمآباد دانشگاه آزاد اسلامی کوهدشت دانشگاه آزاد اسلامی الیگودرز دانشگاه آزاد اسلامی واحد پلدختر دانشگاه آیتالله بروجردی دانشگاه آزاد اسلامی بروجرد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات بروجرد دانشگاه آزاد اسلامی دورود حوزه علمیه کمالیه دانشگاه آزاد اسلامی رومشکان رسانهها نخستین روزنامه بروجرد و لرستان در دوره قاجار و در سال ۱۳۲۷ قمری (۱۲۸۸ خورشیدی) با نام بیضاء منتشر شد. لرستان دارای بیش از ۱۵۶ رسانه (شامل نشریات و پایگاههای خبری فعال و دارای مجوز، نمایندگی خبرگزاری سراسری، نمایندگی روزنامهٔ سراسری و...) است. از آبان ۱۳۹۱ با صدور مجوز اولین پایگاه خبری رسمی در لرستان، مطبوعات این استان به صورت رسمی وارد فضای مجازی و برخط شدند و در سال ۱۳۹۴ رکورد تیراژ مطلب در مطبوعات لرستان شکسته شد. شبکه افلاک شبکه افلاک که با نام شبکه استانی سیمای مرکز لرستان نیز شناخته میشود. شبکه تلویزیونی استانی متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که ویژه مردم استان لرستان برنامه پخش میکند. تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با نصب چند ایستگاه فرستنده تلویزیونی بخشی از شهرستانهای لرستان تحت پوشش قرار گرفت. برنامههای این مرکز پیش از ایجاد شبکه استانی از سال ۱۳۶۷ با افتتاح تلویزیونی محلی استان فعالیت خود را بهطور منسجم در مر کز آغاز نمود. رادیو لرستان رادیو لرستان در سال ۱۳۳۷ آغاز به کار کرد. در آن زمان نیروی ارتش و لشکرمستقر در خرمآباد به وسیله بیسیم، هفتهای یک روز به مدت شصت دقیقه برنامههای مختلفی پخش میکرد. در سال ۱۳۵۱ یک فرستنده یک کیلوواتی با پخش روزانه ۹ ساعت برنامه در خرمآباد آغاز به کار کرد که از این مدت ۸ ساعت به تقویت شبکه سراسری رادیو و یک ساعت نیز اختصاص به پخش خبر و ترانه داشت. در سال ۱۳۵۲ در یکمین سالگرد تأسیس رادیو مرکز لرستان ساعات کار این مرکز به ۱۰ ساعت رسید که از این ده ساعت دو ساعت تولید محلی و بقیه آن تقویت شبکه بودهاست. موسیقی لرستان موسیقی لرستان از تنوع و پیشینهای کهن برخوردار است که به دو بخش کلی، موسیقیهای آوازی (کلامی) و موسیقیهایسازی تقسیم میشود. هماکنون موسیقی لری در قالب ترانه به هفت بخش تقسیم میشود. بر اساس کاوشهای باستانشناسی در مناطق لرنشین، تصویری از رقص و پایکوبی بر قطعهای سفالی به دست آمده که قدمت موسیقی در این منطقه را به هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح رقم میزند. همچنین از آثار و شواهد به دست آمده در این مناطق تصاویری از آلات موسیقی دوران مانند شیپور و تنبور بر روی ظروف نقره وجود دارد که حاکی از رواج موسیقی نزد این قوم در عهد ساسانی است. امروزه نیز برخی از نغمههای باستانی در قالب مقامهای موسیقی قومی باقی ماندهاست. موسیقی و ترانههای مردم لر معمولاً در میزانهای مرسوم۴/۲، ۸/۶، ۸/۷ اجرا میشوند. همانطور که مشاهده میشود این وزنها در موسیقی مردم کرد نیز وجود دارند. اما نکته قابل ملاحظه در این میان نحوه اجرای تاکیدها در هر قوم است که باعث تفاوت و ایجاد ویژگی برای هر قوم میگردد. جستارهای وابسته گویشهای لری اتابکان لرستان اتابکان لر کوچک فهرست طایفههای لرستان پوشاک مردم لرستان موسیقی لرستان منابع پیوند به بیرون وبگاه رسمی استان لرستان لرستان بنیانگذاریهای ۱۳۵۲ در ایران لرها مردمان ایرانیتبار


text: زبان لَکی از زبانهای ایرانی شاخه شمالی غربی رایج در غرب ایران است. بسیاری از منابع از جمله دانشنامه اتنولوگ آن را شاخهای از زبانهای کردی میدانند و برخی منابع نیز لکی را گویشی از کردی جنوبی دانستهاند. اما با این حال، این نظریات مورد پذیرش همگان نیستند؛ چنانکه برخی از منابع آن را شاخهای از گورانی، لری یا بازماندهٔ فارسی باستان و برخی نیز لکی را یک زبان مستقل دانستهاند. حدود یکونیم میلیون تا دو میلیون نفر با زبان مادری (۲۰۱۴) به این زبان سخن میگویند. گویشوران این زبان در استانهای همجوار غرب ایران زندگی میکنند. و زبان مشترک اقوام کرد و لر بودهاست. زبان لکی به درخواست میراث فرهنگی استان لرستان در مرداد ماه ۱۳۹۶ ثبت ملی شد. در زبان لکی کنونی برخی از لغات، اصطلاحات و واژههای موجود در زبان اوستایی با کمترین تغییر، رایج و معمول هستند. ادبیات لکی، منظوم و مملو از اشعار، ضربالمثلها، تمثیلها، افسانهها و بسیاری از کلمات و جملات آن دارای اوزان عروضی است، با این تفاوت که شعر لکی همهجا ۱۰هجایی است، اما گاهی ۸ و ۱۲هجایی نیز دارد. زبان و ادبیات لکی در معرض فراموشی و آسیب جدی است و این زبان در مدارس آموخته نمیشود. رسمالخط واحدی در زبان لکی وجود ندارد. عبدالعلی میرزانیا کارشناس، شاعر و پژوهشگر زبان لکی میگوید: واژههای زبان لکی در معرض فراموشی قرار دارند که این موضوع هشداری جدی برای مقابله با آسیب رسیدن به این زبان کهن است. زبان گفتاری اکثر کودکان لک زبان، فارسی است. تبارشناسی نظریهها در مورد تبار کردی دانشنامه اتنولوگ لکی را شاخهای از زبانهای کردی میداند.دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز، لکی را لهجهای از زبان کردی دانستهاست. در فرهنگ دهخدا، لکی، «لهجهای از زبان کردی که مردم هرسین و توابع بدان سخن گویند.» تعریف شدهاست. برخی از زبانشناسان لکی را در شاخه کردی جنوبی طبقهبندی کردهاند. برخی از منابع زبانشناسی لکی را در شاخه زبانهای کردی از شاخه زبانهای ایرانیتبار غربی قرار دادهاند. ژویس بلو معتقد است که کردی جنوبی از تعداد زیادی گویشهای ناهمگون تشکیل شده که از این بین میتوان به گویش کرمانشاهی، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد. گویشهای کردی جنوبی شامل تعداد زیادی لهجههای منفرد و متفاوت نظیر (کرمانشاهی، کلهری، لکی، سنجابی، فیلی) در استانهای کرمانشاه، کردستان، ایلام و لرستان در غرب ایران و نیز در شرق عراق میباشند. سایر نظریهها اما به تازگی برخی از زبانشناسان رویکرد جدیدی را در این مورد آغاز کردهاند که دربارهٔ طبقهبندی لکی به عنوان یکی از زیرشاخههای زبان کردی ابهام دارد. فرامرز شهسواری زبان لکی را یک شاخه مستقل زبانهای ایرانی در گروه شمال غربی و جدا از کُردی و لُری میداند. همچنین محمد دبیرمقدم در کتاب ردهشناسی زبانهای ایرانی لکی را به عنوان زبانی مستقل و جدا از کُردی و لُری طبقهبندی کردهاست. مهرداد ایزدی و نادر انتصار نیز زبان لکی را یکی از گویشهای اصلی زبان گورانی میدانند. در کتاب فرهنگ و واژهنامه لکی کیان به نقل از کتاب جغرافیای نظامی ایران آمده: «زبان لکی از زبانهای فارسی قدیم ایران میباشد که به علت کوهستانی بودن جایگاه آن مردم، از نفوذ واژههای بیگانه محفوظ ماندهاست.» ویلیام فرالی لکی را شاخهای از زبان لری میداند. ویژگیها برخی معتقدند ساختار اصلی دستوری و افعال لکی «همانند دیگر لهجههای کردی» در زمره زبانهای ایرانی غربی قرار میگیرد. این ارتباط همچنین با مشاهده بقایای ساختار کنایی (ارگاتیو) در لکی تصدیق میشود. در گویش لکی مانند هورامی و لهجه اردلانی و کرمانجی ویژگی ارگاتیو مشاهده میشود، بنابراین زبان لکی شبیه به کردی و از لری متفاوت است. حمید ایزد پناه محقق لر، دربارهٔ زبان لکی میگوید که این زبان از لری متفاوت است؛ لکی مربوط به پهلوی اشکانی است و لری مربوط به فارسی هخامنشی میباشد و لکی را همان شعر فهلوی دانستهاست. لکی در دسته شمال غربی زبانهای ایرانی قرار دارد و چون لری در شاخه جنوبی زبانهای ایرانی قرار دارد. میتوان گفت لکی در دسته زبان لری قرار نمیگیرد و پیوند ۸۰ درصدی با لری خرمآبادی را میتوان در حضور بیشینه طوایف لک در شهر خرمآباد دانست. این که ۷۰ درصد واژههای لکی و زبان فارسی و ۶۹ درصد با لری شمالی و ۷۸ درصد با لری خرمآباد یکی است، به گفته فرامرز شهسواری دلیل صریحی است که زبان لکی کاملاً از لُری و کُردی جداست و مشابهتها به دلیل همجواری جغرافیایی است: «بهطور تقریبی، انواعی که بین ۹۰–۸۰ درصد تشابه واژگانی دارند، ممکن است به یک زبان واحد تعلق داشته باشند یا نه. زبانهای با بیش از ۹۰ درصد تشابه واژگانی، معمولاً گویشهای یک زبان هستند.» تحقیقات اتنولوگ و آنونبی تحقیقات اتنولوگ و آنونبی دربارهٔ زبان لکی نشان میدهد ۷۰ درصد واژگان لکی با زبان فارسی مشترک است. ۷۸ درصد با لری خرمآبادی و ۶۹ درصد با لری شمالی. در لرستان جایگزینی زبانی به سوی لری در میان گویشوران لکی در جریان است و گویشوران لری نیز به نوبه خود گرایش به استفاده بیشتر از فارسی معیار دارند. محل زندگی گویشوران حوزه گسترش لکی عبارت است از: استان لرستان: شهرستان سلسله (با مرکزیت :الشتر) شهرستان دلفان (با مرکزیت نورآباد) شهرستان کوهدشت شهرستان خرمآباد شهرستان بروجرد شهرستان رومشکان استان کرمانشاه: شهرستان هرسین شهرستان صحنه شهرستان کنگاور شهرستان کرمانشاه استان ایلام: شهرستان هلیلان شهرستان درهشهر استان همدان: شهرستان نهاوند بخشهایی از جنوب غربی استان همدان بخشهایی دیگر از طوایف لک در :کردستان عراق، کرکوک و خانقین سکونت دارند. در کردستان عراق تعداد گویشوران لک بیشتر از ایران است. گروههای زیادی از لکها در طول تاریخ از مناطق خود کوچانده و تبعید شدهاند از جمله گروهی که ساکن شمال ایران هستند و به کردهای تبعیدی معروفند و گروهی دیگر که توسط عثمانیها به اطراف آنکارا (شهر هایمانا یا هیمنا) کوچانده شدند به لکهای «شیخ بزینی» یا کردهای هیمنهای معروفند که هنوز فرهنگ و هویت خود را کمابیش حفظ کردهاند. معمولاً لکهای جنوب استان همدان لر دانسته میشوند. در تاریخهای گذشتگان از جمله تاریخ گزیده نوشته حمدالله مستوفی از شانزده ولایت به عنوان کردستان یاد شدهاست. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری نخستین کسی بود که اسم کردستان و شانزده ولایت آن را آوردهاست: «کردستان و آن شانزده ولایت است و حدودش به ولایات عرب و خوزستان و عراق عجم و آذربایجان و دیاربکر پیوستهاست. آلانی، الیشتر، بهار، خفتیان، دربند، تاج خاتون، دربند رنگی، دزبیل، دینور، سلطان آباد، چمچمال، شهر زور، کرمانشاه (قرمیسین) هرسین، وسطام.» در اسناد تاریخی سده شانزدهم میلادی نیز طوایف لک را بخشی از طوایف کرد میدانند نظیر کتاب شرفنامه اثر شرفخان بدلیسی که به فارسی نوشته شدهاست. بخشهایی دیگر از مردم قوم لک در کرکوک و خانقین عراق سکونت دارند. در عراق تعداد گویشوران لک را بیشتر از ایران حدس زدهاند. طوایف استان لرستان خود سه بخش اصلی هستند، لر بختیاری، لر بالا گریوهای یا خرمآبادی، و لک. با این حال پرویز ناتل خانلری زبانهای لری و بختیاری را همخانواده با کردی میداند. در کوهستان بختیاری و قسمتی از مغرب استان فارس ایلهای بختیاری و ممسنی و بویراحمدی به گویشهایی سخن میگویند که با کردی خویشاوندی دارد، اما با هیچیک از شعبههای آن درست یکسان نیست، و میان خود آنها نیز ویژگیها و دگرگونیهایی وجود دارد که هنوز با دقت حدود و فواصل آنها مشخص نشدهاست. اما معمول چنین است که همه گویشهای بختیاری و لری را جزو یک گروه بشمارند. چالشها یکی از مشکلات این زبان، عدم تدریس آن در مراکز علمی است. از آنجا که زبان لکی دارای یک رسمالخط استاندارد لکی نیست، آموزش این زبان در مناطق لکنشین تاکنون عملی نشدهاست. یک سال پس از ثبت زبان لکی، در جلسهای که توسط تنی چند از زبانشناسان در تاریخ ۱۳ مرداد ۱۳۹۷ در استان لرستان تشکیل شد، قرار شد در آیندهای نزدیک رسمالخطی واحد برای زبان لکی معرفی شود. ثبت ملی زبان لکی لکی به عنوان زبانی قدیمی از طرف سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جمهوری اسلامی ایران در جلسهٔ روز ۱۰ مرداد ۱۳۹۶ خورشیدی، به عنوان اثری ملی در حوزهٔ میراث ناملموس به در خواست لرستان ثبت شد. ثبت زبان لکی به عنوان یک زبان مستقل و جدای از زبان کردی واکنش منفی و تندی را از طرف برخی از کردهای ایران و عراق در پی داشت و باعث شد دانشجویان دانشگاه مهاباد طی نامهای از سازمان میراث فرهنگی تقاضا کنند از این تصمیم صرف نظر کند. احزاب کرد اپوزسیون ایران هم آن را آسمیلاسیون و تفرقه افکنی در بین کردها قلمداد کردند. آواها اُ (مثل اردک) از لری وارد لکی شدهاست و برخی از لکها این آوا را ندارند (لرها معمولاً «آ» را به «ۆ» تبدیل میکنند). دستور ضمایر شخصی ضمیر انعکاسی "خود " در لکی «ووژ» است. ضمایر اشاره حالت مجهولی پسوند مجهولساز در لکی "-ریاً و "یاً" است. افعال حال ساده فعل "خوردن": مثال: ئاوه مههوارد. (آب خوردم) ماضی ساده فعل "خوردن": مثال: ئاوت هوارد. (آب خوردی) ماضی استمراری فعل "خوردن": مثال: ئهوانه مههووارد. (آب میخوردند) ماضی نقلی فعل "خوردن": مثال: ئاومان هواردیه. (آب خوردهایم) ماضی بعید فعل "خوردن": مثال: ئاوتان هواردۊی. (آب خورده بودید) جستارهای وابسته گویش چهاردولی زبان کردی گویشهای جنوبی کردی منابع پیوند به بیرون نمودار درختی زبان لکی در اتنولوگ __نمایه__ __بخشجدید__ زبان کردی زبان مردم شهر کرمانشاه زبانهای ایران زبانهای ایرانی مردم لک


text: لری گاپلهای یا لری جاپلقی لحجه ای از زبان لری است که در منطقه جاپلق و ازنا و الیگودرز و جنوب خمین تکلم می شود،این لهجه مخلوطی از زبان لری بختیاری و لری شمالی(ثلاثی) است. جستارهای وابسته گاپله شهرستان ازنا گویشهای لرستان


text: تناسخ یا سَمساره یا تجدید حیات یا زادْمُرد گونهای اعتقاد فلسفی یا مذهبی است که در آن، جوهر غیر فیزیکی یک موجود زنده پس از مرگ بیولوژیکی، زندگی جدیدی را در شکل یا بدن فیزیکی متفاوت آغاز میکند. رستاخیز فرایند مشابهی است که در برخی ادیان فرض شدهاست، و در آن روح در همان بدن زنده میشود. روح در اکثر باورهای مربوط به تناسخ، فناناپذیر تلقی میشود و تنها چیزی که فنا میپذیرد، بدن است. پس از مرگ، روح به یک نوزاد (یا حیوان) جدید منتقل میشود تا دوباره زندگی کند. اصطلاح انتقال به معنای انتقال روح از بدنی به بدن دیگر پس از مرگ است. تناسخ یک باور عامیانه به معنای تولد دوباره پس از مرگ است و در آیین هندو به چرخهٔ زندگی و مرگ و انتقال روح از جسم مرده به جسمی تازه و تکرار زایش و مرگ گفته میشود. طبق آیین هندو این چرخه تا زمانی که روح از آلودگیها، غفلتها و نادانیها پاک نشدهاست ادامه مییابد. تناسخ یک باور اصلی در ادیان هندی است (یعنی هندوئیسم، بودیسم، جینیسم و سیکگرایی)؛ اما گروههایی هستند که به تناسخ اعتقاد ندارند ولی در عوض به زندگی پس از مرگ معتقد هستند. اگرچه اکثر فرقههای مسیحیت و اسلام معتقد نیستند که افراد تناسخ مییابند، اما گروههای خاصی در این ادیان به تناسخ اشاره میکنند. این گروهها شامل اصلیترین جریانهای تاریخی و معاصر کاتاریسم، علویان، اهل حق (یارسان)، آیین مانوی، دروز، و چلیپای گلگون هستند. تبدیل نقطه به خط و حروف و اعداد مراحل تکامل این تفکر است و همان است که فیثاغورثیان، عدد را نقطۀ اولای کل عالم میدانستند و حاج محمدکریم خان رئیس طایفه شیخیه کرمان میگفت: «اکمل اعداد عدد هفت است». تناسخ در اشکال گوناگون، به عنوان یک اعتقاد باطنی در بسیاری از جریانات یهودیت از جنبههای مختلف اتفاق میافتد، در برخی از اعتقادات مردم بومی قاره آمریکا، و برخی از بومیان استرالیا (هر چند اکثر آنها به زندگی پس از مرگ یا جهان روح معتقدند). اعتقاد به تولد مجدد توسط شخصیتهای تاریخی یونان، مانند فیثاغورس، سقراط و افلاطون و همچنین در ادیان مختلف وجود دارد. روابط تاریخی بین این فرقهها و اعتقادات مربوط به تناسخ که از ویژگیهای نوافلاطونی، اورفیسم، هرمتیسم، مانوئیسم و عرفان دوران روم و همچنین ادیان هند است، موضوع تحقیقات علمی اخیر بوده و در دهههای اخیر، بسیاری از اروپاییها و آمریکاییهای شمالی علاقه به تناسخ پیدا کردهاند و بسیاری از آثار معاصر خود از آن یاد میکنند. فلسفهٔ اعتقاد به تناسخ به اعتقاد هندیان به کارما یا «قانون تاوان» بازمیگردد. بدین صورت که هندوها معتقد بودند که پاداش و عذاب در همین جهان رخ میدهد. اگر انسان در زندگی فرد نیکی باشد زندگی راحتتری خواهد داشت. سپس این سؤال مطرح شد که: «چرا افراد نیکی وجود دارند که زندگی آنها سرشار از رنج است؟» در پاسخ به این سؤال فرضیهٔ تناسخ یا وازایش مطرح شد. که میگفت روح انسان پس از مرگ دوباره در قالبی جدید به این جهان بازمیگردد و نتیجهٔ اعمال زندگیهای قبلی را در این زندگی میبیند. به این چرخهٔ زایشهای مجدد نام تناسخ را دادهاند. تعریفی متداول از نسخ و مسخ و رسخ و فسخ بترتیب عبارت است از انتقال روح انسان به جسم انسان دیگر، انتقال روح انسان به جسم حیوان، انتقال روح انسان به جسم گیاه، انتقال روح انسان به جسم جماد واژگان و ریشهشناسی تناسخ یک واژه عربی است. در ادبیات ایرانی میانه، به ویژه زبانهای ایرانی خاوری که با فرهنگها و تمدنهای شرقی همچون هند و چین نزدیکتر بوده و سنت ترجمه از زبانهای سنسکریت، تبتی و چینی نیز وجود داشته، واژگان و اصطلاحات به گونههای زادْمُرد (به پارتی مانوی: 𐭆𐭀𐭃𐭌𐭅𐭓𐭕/ zādmurd به سغدی: ܙܐܠܡܘܪܕ/ ܙܐܬܡܘܪܬ z'tmwrδ /z'δmwrd) یا سَنْسار (به سغدی: ܣܢܟܣܐܐܪ snks''r) یا آژیمَرچ (به سغدی: ܐܐܙܝܡܪܤܗ zymrch'') دیده شدهاند. تناسخ از منظر تفکر بودایی ما معمولاً اهدافی برای خود خلق میکنیم و به سوی آنها حرکت میکنیم. ما امیدواریم به اوج رضایت پایدار حرکت کنیم و این امیدواری ما را پیوسته مشغول میسازد. ما دائماً در حال شنا به جایی هستیم که فکر میکنیم ساحل ست؛ چیزی که احساس میکنیم پاسخ مشکل ماست: خواه یک رابطه عاشقانه جدید، خواه درمان یک بیماری، خواه راهی برای جوان ماندن و خواه رسیدن به ثوابی ملکوتی. در کل آنچه فکر میکنیم جواب ما خواهد بود خود به عامل افزایش رنج بدل میشود؛ پس دوباره به دنبال راه حل میگردیم. این چرخه بی پایان است. معادل سانسکریت این زنجیره چرخشی سمسارا است. تا وقتی که در غفلت زندگی میکنیم وجود سمسارایی بی پایان است. هدف آیین بودایی شکستن این چرخه است. انسانی که به درجه بودا شدن میرسد از چرخه سمسارا رها شده و به آرامش، صلح و رضایت برتر یا نیروانا میرسد. از منظر تفکر بودایی، در اصل در دنیای سمسارا هیچ چیز واقعی نیست. وجود این چرخه در اصل به دلیل اعتقاد کذب از مفهوم خویشتن ریشه میگیرد که در اصل یک اعتقاد خیالین است. هنگامی که انسان به روشنایی یا نیروانا میرسید میگوید من یک اسم، یک تاریخچه شخصی، انبوه خاطرات و رؤیا دارم اما هنگامی که دقیق نگاه میکنم اینها موهومی اند. من حال به دنبال چیزی هستم که دیگر برای من پنهان نیست: منی که از تصاویر ذهنی پاک شدهاست درست مثل قطره بارانی که به اقیانوس میپیوندد و ابری که در آسمان ناپدید میشود. در این هنگام، زمانی که سیدارتا به این شناخت رسید و بودا شد گفت من زمین را به رهایی ام از چرخه تولد و مرگ شاهد میگیرم. شگفتا این روشنایی طبیعت همه آدمیان است حال آنکه مردم از فقدان آن رنج میبرند و در چرخه بی پایان و موهومی سمسارا گرفتارند. از نظر این تفسیر وجود روحی که ممکن است تناسخ داشته باشد انکار میشود و صرفاً بر وجه روانی افراد تأکید دارد. ایده تناسخ گاهی برخی افراد که تصور دقیق و منطقی از ادیان شرقی و آیین بودا ندارند را هیجان زده کردهاست چرا که گویا برای آنها حیات جاودانه را تضمین میکند ولی این تصور صرفاً یک سوءتفاهم است. با این حال بسیاری از فرقههای بودایی به تناسخ روحانی اعتقاد دارند و در این مورد بین بوداییها اختلاف نظر وجود دارد. ادیان معتقد به تناسخ شاید هیچ اعتقاد مذهبی به اندازه تناسخ در طول تاریخ دچار تغییر و دگرگونی نشده باشد. طبق اسناد به جا مانده و تحقیقات به عمل آمده، هر گروه و فرقهای بنا برخواستهها، امیال و انتظاراتش این باور را شخصیسازی مینمودهاست. هندوئیسم در هندوئیسم، روح (آتمن) جاودانه و نامیرا است، در حالی که جسم تولد و مرگ دارد. روح، جسم را مانند لباس کهنه ترک میگوید و لباس نو میپوشد. برهمنها به ایده وازایش (تناسخ) معتقد هستند؛ یعنی هر وقت موجودی از بین برود، روح آن از کالبد جدا شده و در همین دنیا به کالبد موجود دیگری درمیآید. بودایی به استناد کتب مقدس، بودا معتقد به نوعی از وازایش (تناسخ) بود. در آیین بودا، وازایش، مطلقاً به معنای حرکت روح یا «نفس» از یک کالبد به کالبد دیگر نیست. این برداشت شبهه انگیز، از اخلاط اندیشه هندو و فلسفه بودایی ناشی شده، حال اینکه در آیین بودا، موجودات دارای «خود» یا بخش پایدار وجود، نبوده و بنابر این، انتقالی صورت نمیگیرد. تمثیل بودا در این باب چنین است که همانگونه که با آتش یک شمع روشن، میتوان شمعی دیگر را روشن کرد (آتش شمع اول، علّت روشنایی شمع دوم است)، آگاهی یک موجود، میتواند باعث پدیداری واحد(های) آگاهی دیگر شود. تائوئیسم در تائوئیسم افرادی را میبینیم که در قالب افراد متفاوت در زمانهای مختلف زندگی کردهاند. در متن مقدس چانگ تزو آمدهاست: تولد آغاز نیست، مرگ پایان نیست، وجود داشتن بدون محدودیت است. ادامه یافتن بدون آغاز است. یارسان (اهل حق) «دونادون»، «دون به دون» یا «جامه به جامه» مفهومی در آیین یارسان یا اهل حق است که ارتباط نزدیکی با مفهوم تناسخ و حلول روح دارد. در دین یارسان، تناسخ به این مفهوم که روح بی هدف از یک کالبد به کالبد دیگر منتقل شود کاملاً نفی شده و از اساس رد میشود. اما مفهوم دیگری به نام دونبهدون شدن (که در ظاهر به فلسفه تناسخ شباهت دارد) حقیقتی جدا نشدنی از جهانبینی یارسانی است. یارسان میگوید که هر روحی باید در زمانی محدود (۵۰ هزار سال) سیری را برای تکامل خود طی کند و آن را با دونادون میشناسند. روح باید جسمها و جامههای مختلف از جمله مرحله جانوری، نباتی، جمادی و ... را طی کند و در هر مرحله روح وارد عالم برزخ میشود و پس از رسیدگی به اعمال روح و سنجش اعمالی که روح با اختیار خود بهدست آورده دوباره روح با توجه به استحقاق خود به صورت نوزاد در خانواده مستحق خود (مثلاً در جامه انسانی) در خانواده ثروتمند یا فقیر و ... مورد آزمایش قرار میگیرد؛ و بعد از طی هزار دون (دون هزار و یکم) روح انسان کامل میشود و ذات خدایی در آن روح نایل میشود. البته روحهایی وجود دارد که کمتر یا بیشتر از هزار دون را طی میکنند و این بستگی به دلایل مختلف از جمله ریاضت و لطف خداوند و ... دارد. در تناسخ اعتقاد به حلول روح است ولی در دونادون اعتقاد بر تجلی و مظهریت ذات بر روح است و ... شیعیان علوی برخی شیعیان معروف به غُلات شیعه نیز به باززایی اعتقاد دارند و آن را با رجعت یکی میدانند. سیکیسم پیروان آیین سیک نیز به تناسخ و حلول روح در وجود دیگر پس از مرگ معتقد اند. دیدگاههای دیگر عدهای مانند شهرستانی و جان ناس معتقدند عقیده به تناسخ عقیدهای گسترده در سطح جهان است: شهرستانی میگوید: «فرقهای نیست که در آن تناسخ جایگاه محکمی نداشته باشد.» جان ناس میگوید: «عقیدهٔ به تناسخ منحصر به مردم هند نیست، بلکه تمام مذاهب عالم از بدویان وحشی گرفته تا مردم پیشرو که دارای فرهنگی متعالی میباشند همه کم و بیش قدمی در راه عقیده به تناسخ برداشتهاند.» در مقابل عدّهای معتقدند این عقیده در ادیان نبوده و بعداً به دلایلی وارد ادیان شدهاست. سید حسن ابطحی میگوید: «در کلّ جریاناتی که قائلین به تناسخ [برای اثبات] نقل کردهاند مانند ... (اگر واقعیت داشته باشد) ممکن است ارواح خبیثه (شیاطین) برای انحراف مردم از حقیقت دخالت داشته و آنها خود را به جای سوژه یا روح متوفّا قرار داده و با طرف مقابل به گفتگو برخاستهاند.» جستارهای وابسته کارما چهار حقیقت شریف کارما در هندوئیسم منابع کتاب آفتاب و سایهها، دکتر محمدتقی فعالی لغتنامه دهخدا: سمساره برای مطالعه بیشتر رجعت از دیدگاه متکلمان برجسته شیعی و رابطه آن با تناسخ، اصغر بهمنی، انتشارات زائر، قم تناسخ (بودن یا نبودن، مسئله این است)، نویسنده: مرتضی فتحی فر، چاپ و نشر غرب، شابک: ۰-۹۷۳۴-۰۴-۹۶۴-۹۷۸ الهیات اسماعیلی الهیات دروز بازگشت روح پس از مرگ دروز درونگرایی فلسفه دین فلسفه ذهن کابالا مرگ در فلسفه یونان مفاهیم فلسفی بودایی مفاهیم فلسفی جین مفاهیم فلسفی هندو


text: هُنَر مجموعهای از آثار یا فرآیندهای ساخت انسان است که برای اثرگذاری بر احساسات و هوش انسانی یا به منظور انتقال یک مفهوم، خلق میشود و با خلاقیت انسان همراه است. همچنین هنر، توانایی و مهارت آفریدن زیبایی است که به شکلی نمادین ظهور میکند. فرهنگ، جامعه، محل تولد، آب و هوا و تحولات زندگی شخصی افراد هنرمند عوامل متعددی هستند که در نوع هنر هر شخص میتواند تأثیر بهسزایی داشته باشد. رشتههای هنری از مهمترین رشتههای هنری میتوان به موارد زیر اشاره کرد: هنرهای تجسمی (plastic arts): نقاشی، طراحی، تندیسگری، عکاسی، خوشنویسی ، چاپ و ... هنرهای نمایشی (dramatic arts): تئاتر، رقص و ... هنرهای آوایی (phonetic arts): موسیقی، ادبیات، شعر، آوازو ... هنرهای مرکب (Composite Arts): سینما، معماری و ... فلسفه هنر هنر کنشی است آزادانه، یعنی برای نشان دادن اثر هنری که همیشه با زیبایی همراه نبودهاست ولی همواره معنی و مفهوم معینی را به وجود میآورد. بدین ترتیب حوزهٔ هنر از سایر حوزههای فعالیت انسانها نظیر حوزهٔ علم، فلسفه، اخلاق، منطق، سیاست و زندگی روزمره متمایز و مشخص شدهاست. گرچه مرزبندی هنر و سایر حوزههای آن آسان نیست. در علوم فلسفه و ماهیت وجود هنر رابطه بسیار نزدیکی با متافیزیک و اگزیستانسیالیسم و رئالیسم دارد. نزدیکی این رابطه را میتوان معلول توجه بسیاری از فلاسفه مدرن به زیباییشناسی دانست. دانشنامهٔ بریتانیکا هنر را به عنوان «استفاده از توانایی و تخیل در خلق آثار زیبا، محیط یا تجاربی که میتوان با دیگران به اشتراک گذاشت» تعریف میکند. البته هیچ توافق جامعی بر اینکه چه چیزی اساس هنر را تشکیل میدهد وجود ندارد. ذات هنر و مفاهیم مرتبط مانند زیبایی و خلاقیت، در شاخهای از فلسفه به نام فلسفهٔ هنر و زیباییشناسی بررسی میشود. آثار هنری همچنین در رشتههایی مانند نقد هنری و تاریخ هنر نیز بررسی میشوند. افلاطون و امانوئل کانت معتقد بودند که هنر یک نوع فعالیت و مشغلهای است که به خودیِ خود مطبوع و خوشایند بوده و غیر از خود هدف دیگری ندارد. البته بعدها نظریه هنر برای هنر بهکلی مردود شناخته شد. شیلر، شاعر و هنرمند آلمانی، نظریه کانت را میپذیرد و میگوید: «بازی را باید منشأ هنرها به حساب آوریم.» فیلسوف انگلیسی، «هربرت اسپنسر»، نظریه شیلر را تأیید میکند و پرندگان را مثال میآورد که لانههای خود را تزیین میکنند. ارسطو ویژگی ذاتی هنرها را در تقلید یافت. او معتقد بود که تقلید نه تنها ابزار آنهاست، بلکه هدف آنها نیز میباشد. او مانند افلاطون باور ندارد که یک مرتبه ای ایدهآل از واقعیت (شکلها) و یک مرتبه ای پایینتر از واقعیت (چیزهای مادی) وجود دارد و حقیقت و ارزشهای دوم (واقعیت مادی) توسط اولی (اشکال) ارائه میشود. در نتیجه، ارسطو برای هنر نیز محکومیت اخلاقی ندارد. فیلیسین شاله هنر را این گونه تعریف میکند:«هنر عبارت از کوششی برای ایجاد یک عالم ایدهآل، یک عالم صور و عواطف بیآلایش، در کنار عالم واقعی است»او در جای دیگری اضافه میکند که هنر عبارت از طبیعت است که از خلال روحیه و از ورای شخصیت هنرمند به آن میرسیم. تعریف او از هنر نظریه گرانت آلن را دربارهٔ زیبایی تداعی میکند که میگفت: «زیبا چیزی است که موجب حداکثر تحریک حواس و حداقل خستگی اندام گردد.» در قرن هجدهم دیدرو نوشت:«هدف هر بازیگر باید این باشد که صفات خوب را دوستداشتنی و صفات بد را زشت و مضحک نشان بدهد.»تولستوی که قبل از انقلاب روسیه چشم از جهان فروبست، معتقد بود:«هنر هنگامی ارزش دارد که با عواطف نیکو و هنر واقعی، هر نویسنده، نقاش و پیکرتراش بتوانند احساسات مذهبی را در میان مردم تقویت کند.»نظریهٔ او مورد اعتراض واقع شد و گفتند که وظیفهٔ هنرمند با مسئولین اجرایی و مبلغین دین و مذهب نباید مخلوط شوند. قرنهای متمادی استعداد برخی از هنرمندان در خدمت ذوق پست ثروتمندان قرار گرفت و هنر به صورت یک شغل و حرفه برای ارتزاق درآمد. مارسل پروست نویسنده معروف فرانسوی در یکی از نامههای خود چنین نوشت:«کسی که پاک نیست و جهان را به نظر بیآلایش نگاه نمیکند، نمیتواند هنرمند واقعی باشد.»پروست شرط لازم برای هنرمند بودن را، بیآلایشی و پاک بودن میداند. جامعهشناس دیگری با نام امیل دورکیم دربارهٔ هنر میگوید:«هنر انسان را عادت به و طهارت را به زندگی شخصی و اجتماعی داخل میکند. آدمی همیشه به حظّ و نشاط احتیاج دارد. هنر، عواطف و احساسات بیآلایش گوناگونی در انسان به وجود میآورد و او را از کینهتوزی و خودبینی رها میسازد.»گویو فیلسوف فرانسوی در همین معنا میگوید:«بهترین شاهد و مدرک برازندگی در یک عالم والا میدهد، صفا ارزشگذاری بر یک اثر هنری آن است که شما به عنوان مخاطب، خودتان را پاکتر و نیرومندتر احساس نمایید.»صحنهای از فیلم برباد رفته که در سال ۱۹۳۹ توسط ویکتور فلمینگ کارگردانی شد. آثار هنری، علامت و نفوذ ملتی را که هنرمند در میان آن رشد کرده به دنیا نشان میدهد. ژرژ دوهامل عقیده دارد که هنرمند و دوستداران هنر، صاحبان واقعی عالم هستند. حتی شوپنهاور فیلسوف بدبین آلمانی معتقد بود که:«هنر نه تنها شخص را از دلتنگیهای مبهم و یأس و حرمان نجات میدهد، بلکه میتواند منبع لذتها و شادیها و نشاطهای بیپایان گردد.»ژان ژورس در همین معنا عقیده دارد که:«هنر عالیترین الهامات را به عمق حیات روزانه و دلهای افسرده ما میرساند».اگوست کنت معتقد است که:«هنر به عنوان یک زبان مشترک، عبارت از یک دین و آئین است.»عالمی نتیجه گرفت که هنر تأثیر خود را از راه تلقین انجام میدهد. برگسون وسائل و اسلوبهای هنری را همتای اسلوبهای خواب مصنوعی میداند، با این تفاوت که تأثیر آثار هنری خفیفتر، لطیفتر و معنوی هستند. مانرو بریسیدی (۱۹۸۲) یک تعریف کارکردی از هنر ارائه میدهد:«اثر هنری ترکیبی از شرایط مورد نظر است که به منظور ارائه تجربههای زیباییشناختی ارزشمند قادر به نشان دادن ویژگیهای زیباییشناختی هنر باشد.»پازولینی نیز میگوید:«هنر وسیلهای است برای به نمایش گذاشتن یک ایدهٔ ذهنیِ خیلی خاص که حداقل ده نفر دیگر از آن اطلاع نداشته باشند.»کارکردیها، ارزش هنر وابسته، صرفاً توصیفی و مبتنی بر ارزیابی نیست. از تعاریف ارائه شده میتوان به تعریف دیگری اشاره کرد که یک تعریف سازمانی محسوب میشود. او در درجهٔ اول اثر هنری را به عنوان «اثر تصنعی» و در درجهٔ دوم به عنوان «مجموعه ای از جنبههای کلیدی که از طرف برخی از نامزدها برای قدردانی از افراد فعال در منظومه هنر اعطا میشود» میبیند. در ادبیات ایران در دورهٔ اسلامی این معنا دوباره به ماهیت آن برمیگردد، تعریف رویهگرایان دگرگون شد و هنر به معنای دلیری، کمال، فضیلت، هوشیاری، فضل، تقوی، دانش و کیاست و... به کار رفت، که دارای بار معنایی عام بود: به دشمن نمایم هنر هرچه هست * زمردی و پیروزی و زور دست * چون غرض آمد هنر پوشیده شد * صد حجاب از دل به سوی دیده شد * با دانش است فخر نه با ثروت و عقار * تنها هنر تفاوت انسان و چهارپاست * از دیوان «پروین اعتصامی» چو دخلت نیست خرج آهستهتر کن* که میگویند ملاحان سرودی از گلستان «سعدی». ریشهشناسی واژهٔ هنر در زبان سانسکریت، ترکیبی از دو واژهٔ «سو» به معنی نیک و «نر» یا «نره» به معنای زن و مرد است. در زبان اوستایی «س» به «ه» تبدیل شده و واژهٔ «هون» ایجاد شدهاست که در زبان پهلوی یا فارسی میانه به شکل امروزی «هنر» درآمده است که به معنای انسان کامل و فرزانه است. در زبان یونانی هنر، تِکنِس گفته میشود که این اسم بهطور اشتباه وامواژه تِکنالجی به معنای «فناوری» در زبان انگلیسی شدهاست. هنرهای تجسمی مبانی هنرهای تجسمی دارای عناصری هستند که شامل: نقطه، خط، سطح، (فضا و زمان)، ترکیب (ترکیببندی)، تناسب، تعادل (توازن) و تباین (تضاد یا کنتراست) است. تقسیمبندیهای هنر متنوع است؛ یکی از آنها در حالت کلی آثار هنری را به دو دستهٔ هنرهای زیبا و هنرهای کاربردی تقسیم میکند: هنرهای کاربردی: منظور (هنرهای حجم، فرم (شکل)، رنگ، نور، بافت، ریتم و حرکت مفید) هنرهایی است که نخست، کارکرد و سودمندی آنها اهمیت دارد و هدف از خلقشان کاربردشان بودهاست. مانند: طراحی خودرو، معماری، طراحی صنعتی. هنرهای زیبا: منظور از هنرهای زیبا هنرهایی است که تنها به دلیل زیبا بودنشان خلق شدهاند. به عبارتی «نه به خاطر چیزی دیگر، بلکه به خاطر خودشان به وجود آمدهاند». مانند: نقاشی، مجسمهسازی، موسیقی، رقص. واژه هنر امروزه در زبان فارسی در معنایی متفاوت از گذشته به کار میرود و بیشتر منظور از آن اشاره به نتیجه خلق انسانها در زمینه هنرهای زیبا است. معنای این واژه امروز معادلی برای واژه هنرهای زیبا در زبان انگلیسی است. بهطور سنتی مجموعه هنرهای زیبا به ۷ دسته تقسیم میشوند: موسیقی هنرهای دستی: مجسمهسازی، شیشهگری و ... هنرهای ترسیمی: نقاشی، خطاطی، عکاسی و ... ادبیات: شعر، داستان، نمایشنامه، فیلمنامه و نثر معماری رقص و حرکات نمایشی و... هنرهای نمایشی: سینما، تئاتر و ... نمونهٔ دیگر تقسیمبندی هفت هنر به ترتیب زمان ایجاد یا توسعه عبارتند از: نقاشی هنرهای تجسمی «نقاشی، طراحی، تندیسگری، عکاسی و چاپ» معماری ادبیات موسیقی تئاتر سینما انیمیشن وجوه مشترک آثار هنری عبارتاند از: تخیل به عنوان مهمترین عامل در شکلگیری اثر هنری است. همه آثار هنری از عاطفه و احساس هنرمند سرچشمه میگیرند نه از تفکر منطقی و عقلانی او. چند معنایی بودن و منشور مانندی، وجه اشتراک سوم تمام آثار هنری است. این جنبه از ویژگیهای آثار هنری، در واقع از دو ویژگی قبلی که نام بردیم، نتیجه میشود. بدین معنی که هر پدیدهای که عنصر اصلی سازنده آن تخیل و عاطفه باشد، بیشک نمیتواند معنایی منجمد از احساسات باشند. اثری که هنر بر روح انسان میگذارد، تغییری عمیق و ماندگار و طولانی است. در نتیجه هرگاه خواهان اثرگذاری ماندگار باشیم، میتوانیم از هر یک از رشتههای هنری به فراخور نیازمان بهره ببریم. همانطور که در روانشناسی این بحث به اثبات رسیدهاست، جهان از مجموعهای از افراد تشکیل شدهاست، پس اگر بخواهیم در سریعترین حالت بر تعداد زیادی از افراد تأثیرگذار باشیم، میتوانیم از اسباب هنر استفاده کنیم. هنر موسیقی و هنرهای نمایشی چون از طریق حس شنوایی و حس بینایی به سرعت درک میشوند، میتوانند توأم با یکدیگر به سرعت و در ابعادی جهانی تأثیری ژرف، عمیق، ماندگار و طولانی در جوامع به وجود آورند. هنرهای صناعی هنرهای صناعی یا سنتی، هنرها و صنایعی هستند که تکبعدی باشند. از این روست که هر کس در برابر آثار هنری میایستد؛ دریافت و استنباط خاصی دارد. آثار هنری به سادگی میتوانند بیانکننده زیبایی حقیقی باشند یا ظریفهای هستند که در طول سدههای متمادی با حفظ ریشهها و سنتهای خود رشد کرده مراحل شکلگیری خود را گذرانده یا میگذرانند و نشان دهنده فرهنگ یک ملت میباشند. هنرهای سنتی ایران را میتوان به گروههای زیر تقسیم کرد: شعر و ادبیات موسیقی معماری و هنرهای وابسته نمایشهای سنتی و آیینی صنایع مستظرفه صنایع ظریف صنعت و صنایع ظریف، مقیاسی برای سنجیدن درجهٔ تکامل معنوی و روحی یک ملت است. در این جهان میان هزاران محسوسات که ما در زیر نفوذ حواس پنجگانهٔ خود از وجود و چگونگی آنها باخبر میشویم، بعضی چیزها هست که ما بیاختیار آنها را بیشتر دوست میداریم. روح ما و قلب ما مجذوب آنها میشود بدون آنکه از آنها یک فایدهٔ عملی و آنی برای ما حاصل گردد؛ مثلاً وقتی که در جلوی یک پردهٔ نقاشی که ثمرهٔ قوای دماغی و روحی یک صنعتکار را نشان میدهد میایستیم، ساعتها مشغول تماشای آن و غرق حیرت و تعجب میشویم. که بجز موارد بالا همه آثار هنری را شامل میشود. هنر مقدس همواره دو غایت بنیادی داشتهاست. اول زیبایی صورت عبادات و دوم نگهبانی و حفاظت از آن. دومین ممیزه هنر مقدس بدان حقیقت رجوع میکند که اسلام صرف زیبایی را مطلوب تلقی نکرده، بلکه زیبایی را با کمال مورد تأمل قرار میدهد. آنچه منشأ نقوش پراکنده و مایه پراکندگی خاطر است در قلمرو هنر اسلامی نفی میشود، از اینجا هرگونه آرایش زرین یا جامههای فاخر در عبادات طرد میگردند. به تعبیر بورکهارت آداب دینی هنر الهی است. از آنجا که گونهای جلوهگری و سمبولیسم در سطحی از شکلها و حالتهای آدمی برای جستوجوی راهی به ماورای همه مظاهر و اعیان وجود است. در مسیحیت این آداب نیایشی است -مانند عشای ربانی و آداب خاص مسیحی- متضمن هنر مقدس یعنی معماری و شمایلنگاری مسیحی که از برجستهترین مظاهر هنر مسیحی میباشند. با توجه به معنای ذاتی عبادات اسلامی و هنری که به زیبا کردن آن متوجه است، در عالم اسلامی به گونهای دیگر فیضان و انعکاس هنری آداب دینی را میبینیم، یعنی جدا از مفهوم شمایلنگاری در عبادات مسیحی که درضمن نوعی هنر تلقی میشود. معمولاً از عبارت هنرهای صناعی برای بیان آن بخش از صنایع دستی که بیش از فن به هنر وابستهاند استفاده میشود. جستارهای وابسته هنر اروتیک هنرهای تجسمی هنرهای زیبا هنر عمومی مطالعات تاریخ هنر هنرهای نمایشی هنر مفهوم هنر اینترنتی هنر مولد هنر ایرانی هنر اقیانوسیه هنر تجارتی هنر خیابانی هنرهای باهمستان هنرهای سنتی منابع تاریخ هنر جانسن «مقدمه» آشنایی با میراث فرهنگی و هنر ایران اطلس چهارده قرن هنر اسلامی، جلد دوم: هنر خوشنویسی از آغاز تا امروز Atlas of 14 centuries of Islamic Arts, Vol.2 Calligraphy، تألیف عباس سحاب، ناشر مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب، تهران اردیبهشت ماه ۱۳۸۱، رده دیوئی: م۸۰–۳۳۷۰ آزمایشهای فکری زیباییشناسی هنرهای تجسمی


text: سِکسیسم یا جنسگرایی، یا گاهی تبعیضِ جنسیتی، جنسیتنگری، جنسیتزدگی بهمعنی هرگونه پیشداوری یا تبعیض بر اساس جنسیت یا جنس فرد است. پیامدِ این امر، تبعیض منفی نسبت به انسانها و بر پایهٔ هویتِ واقعی یا فرضی جنسیتی ایشان است. این مفهوم همچنین میتواند در اشاره به نفرت یا بدگمانی نسبت به یک جنس –زنستیزی یا مردستیزی– یا کلیشهای کردنِ مردانگی در رابطه با مردان و زنانگی در رابطه با زنان باشد. تبعیضِ جنسی بهطور تاریخی و فرهنگی بیشتر در جهتِ فرودست کردنِ زنان و دختران بهکار رفتهاست. پیامدِ تبعیضِ جنسیتی میتواند بهگونههای آزار جنسی، تجاوز جنسی یا انواعِ خشونت جنسی خود را در جامعه نشان دهد. انواع جنسیتزدگیِ خصمانه جنسیتزدگیِ خصمانه به شکلِ سلطهجوییِ مردسالارانه و باورهای تحقیرآمیز خود را نشان میدهد و موضوعِ مرکزی آن صراحتاً این است که مرد جنسِ برتر است و باید قدرت را در اختیار داشته باشد. به عبارتِ دیگر همان نگاهی که زن را «ضعیف» میبیند. جنسیتزدگیِ دلسوزانه جنسیتزدگیِ دلسوزانه نگاهی ملایمتر نسبت به زن دارد و زن را موجودی زیبا و شکننده میبیند که باید از او حمایت کرد. با این حال، زنان باید همان نقشهای محدود و کلیشهای را بپذیرند و دنبالهرو باشند. به عبارتِ دیگر؛ همان نگاهی که زن را «جنسِ لطیف» میبیند. بهترین نمونه برای جنسیتزدگیِ دلسوزانه، تصویر کردنِ زنِ ایدئال بهعنوانِ همسر و مادرو خواهر وسوژهٔ عشقِ رمانتیک است. افرادی که چنین نگاهی دارند به زنان زیاد کمک میکنند و با آنها روابطِ صمیمانه و دوستانه دارند. جنسیتزدگیِ دلسوزانه نگاهی مثبتتر از جنسیتزدگیِ خصمانه به زنان دارد، اما در یک نکته با آن شریک است. اینکه زن موجودی «ضعیفتر» است و برای حفظِ ساختارِ قدرتِ مردانه این نگاه را توجیهی مناسب میبیند برای اینکه زن بهتر است به وظایف خانگی رسیدگی کند. دو استادِ روانشناسی، پیتر گلیک و سوزان فیسک با پرسشنامهٔ خود جنسیتزدگی را در ۱۹ کشور بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که در تمام آنها جنسیتزدگی خصمانه در مردان بیشتر از زنان است، اما در جنسیت زدگی دلسوزانه اینطور نیست. روانشناسانِ فمینیست نگاهی بسیار منفی به جنسیتزدگیِ دلسوزانه دارند؛ مثلاً وقتی مردی زنی را غرق در عواطف میکند یا به او میگوید که نمیتواند بدون او زندگی کند، این رفتار را جنسیتزده میدانند. آنها معتقدند که این اعمال برای حفظ و دوامِ اجتماعی است که زنان در آن جنسِ آسیبپذیر باشند و در آن بیعدالتی و نابرابری برقرار باشد. نمونهها عدالت و مقررات قانونی در چندین کشور از سازمان همکاری اسلامی (OIC) شهادت یک زن از نظر حقوقی نیمی از مرد ارزش دارد این کشورها عبارتند از: الجزایر (در پروندههای کیفری)، بحرین (در دادگاههای شرعی)، مصر (در دادگاههای خانواده)، ایران (در اکثر موارد)، عراق (در بعضی موارد)، اردن (در دادگاههای شرع)، کویت (در خانواده)، لیبی (در بعضی موارد)، مراکش (در موارد خانوادگی)، فلسطین (در موارد مربوط به ازدواج، طلاق و حضانت فرزند)، قطر (در امور حقوق خانواده)، سوریه (در دادگاههای شریعت)، امارات متحده عربی (در برخی از امور مدنی)، یمن (در بعضی از موارد مانند زنا و قصاص مجاز به شهادت نیست) و عربستان سعودی که چنین قوانینی توسط سازمان دیدهبان حقوق بشر مورد انتقاد قرار گرفتهاست. سیستم عدالت کیفری در بسیاری از کشورها نیز به تبعیض علیه زنان متهم شدهاست. در بسیاری از کشورها قانون مشترک، دفاع جزئی به قتل، این است که وقتی شخصی در اثر «تحریک» رفتار یک نفر را به قتل میرساند اعمال میشود. این دفاع به دلیل استفاده نامتناسب در موارد زنای محصنه، مورد انتقاد جنسیتی قرار گرفته و به نفع مردان است. و دیگر اختلافات خانگی هنگام کشته شدن زنان توسط اعضای خانواده خود در نتیجه این دفاع، تعصب جنسیتی شدیدی را نشان داده و نوعی مشروعیت بخشیدن به خشونت مردان علیه زنان و به حداقل رساندن آسیب ناشی از خشونت علیه زنان است که در چندین حوزه قضایی لغو یا محدود شدهاست. تحصیلات زنان بهطور سنتی به آموزش عالی دسترسی محدودتری داشتهاند. در گذشته هنگامی که زنان در آموزش عالی پذیرفته میشدند، آنها را در رشتههای کمتر علمی تشویق میکردند. مطالعه ادبیات انگلیسی در دبیرستان و دانشگاههای آمریکایی و بریتانیایی به عنوان زمینه ای مناسب برای «خرد کمتر» زنان تأسیس شد. تخصصهای آموزشی در آموزش عالی نابرابری بین زن و مرد را ایجاد و تداوم میبخشد، تبعیض خصوصاً در علوم کامپیوتر و اطلاعرسانی وجود دارد، جایی که در ایالات متحده زنان فقط ۲۱٪ از مدرک کارشناسی را دریافت میکنند، و در مهندسی، که زنان در سال ۲۰۰۸ فقط ۱۹٪ از آنان ان درجه را دریافت کردند. از هر پنج نفر زن تنها به نفر از آنان دکترای فیزیک در ایالات متحده به آنان اعطا میشود و فقط نیمی از این زنان آمریکایی هستند. در کل فقط ۱۴٪ از اساتید فیزیک دو آمریکا زن هستند. سطح سواد جهانی برای زنان کمتر از مردان است. دادههای World Factbook نشان میدهد که ۷۹٫۷٪ زنان دارای سواد هستند در حالی که ۸۸٫۶٪ مردان دارای سواد هستند در بعضی از نقاط جهان، دختران همچنان از آموزش مناسب دولتی یا خصوصی محروم هستند. در مناطقی از جهان همچون افغانستان، دخترانی که به مدرسه میروند با خشونت جدی برخی از اعضای جامعه محلی و گروههای مذهبی روبرو میشوند. طبق برآوردهای سال ۲۰۱۰ سازمان ملل، فقط افغانستان، پاکستان و یمن کمتر از ۹۰ دختر در مقابل ۱۰۰ پسر در مدرسه داشتهاند. سربازی اجباری سربازی اجباری یا نظام وظیفه عمومی یکی از مواردی است که در آن تبعیض جنسیتی مشهود است. تا قبل از قرن بیستم، فقط مردان مشمول قانون سربازی میشدند و بسیاری کشورها هنوز هم به همان روند سربازگیری را فقط از بین مردان انجام میدهند. دیوید بناتار فیلسوف، در کتاب خود به عنوان «جنسیتزدگی دوم: تبعیض در برابر مردان و پسران» که در سال ۲۰۱۲ نوشته شده، اظهار میدارد: «فرض غالب است که در جایی که لازم است سربازگیری شود، فقط مردان هستند که باید وارد سربازی شوند و به همین ترتیب فقط مردان باید مجبور به جنگ شوند». به اعتقاد وی، این یک فرض جنسیتزدهاست. به اعتقاد انسانشناس آیز گول آلتینای، «هیچ تبعیضی به اندازه سربازی اجباری، بهطور رادیکال بین زن و مرد تفاوت قائل نمیشود». در حال حاضر فقط ۹ کشور از بین زنان نیز سربازگیری میکنند: چین، اریتره، اسرائیل، لیبی، مالزی، کره شمالی، نروژ، پرو و تایوان کشورهای دیگری چون ترکیه، فنلاند و سنگاپور، فقط مردان را مجبور به گذراندن سربازی میکنند و زنان هم میتوانند به اختیار خود این دوره را بگذرانند. در سال ۲۰۱۴، نروژ اولین کشوری بود که به منظور گامی در جهت برابری جنسیتی، زنان را نیز مشمول قانون سربازی اجباری کرد. جستارهای وابسته ماسکولیسم فمینیسم خشونت علیه مردان خشونت علیه زنان ختنه پسران ختنه دختران حجاب اسلامی اجباری خدمت سربازی اجباری برابری جنسیتی منابع پیوند به بیرون نقشه قابل کلیک: میزان شکاف جنسیتی در کشورهای جهان مجمع جهانی اقتصاد: شکاف جنسیتی در زمینههای بهداشتی، آموزشی، اشتغال و سیاست اعتقادات غیروابسته به مقام یا موقعیت برابری جنسیتی پیشداوریها پیشداوریهای جنسی و جنسیتی تبعیض جنسی تبعیض جنسیتزدگی شوونیسم قلدری نفرت


text: مردستیزی یا مردبیزاری به نفرت یا تعصب منفی نسبت به مردان یا پسرها گفته میشود. این نفرت را میتوان نفرتی به موازات زنبیزاری در نظر گرفت. مردبیزاری به اشکال مختلف میتوان بروز کند: از جمله تبعیض جنسیتی، کوچک انگاشتن مردان، محرومیت اجتماعی، خصومت، خشونت علیه مردان، شی انگاری جنسی مرد یا بهطور کلیتر به نفرت، ترس، خشم و تحقیر مردان. دید کلی فعالان حقوق مردان، قوانین مدرن را در رابطه با طلاق، خشونت خانگی و تجاوز به عنوان سازمانهایی مرد ستیز مورد انتقاد قرار میدهند. مطالعات مذهبی پرفسور پاول ناتانسون و کاترین یانگ، نهادینه کردن مردبیزاری در حوزهٔ اجتماعی را در کتاب۳جلدی «فراتر از سقوط انسان» که در سال ۲۰۰۱ نوشتهاند، بررسی میکنند و مردبیزاری را به عنوان شکلی از تعصب و تبعیض که در جامعهٔ آمریکای شمالی رسمی شده، یادآور میشوند. همچنین نوشتهاند که، همان مشکلی که به مدت طولانی مانع احترام متقابل بین مسیحیها و یهودیها میشد و به آنها تحقیر کردن دیگری را آموزش میداد، درحال حاضر مانع احترام متقابل بین زنان و مردان میشود. در روانشناسی پرفسور پیتر گلیک و سوزان فیسک سازههای روانسنجی را برای سنجش نگرش افراد نسبت به مردان به نام "پرسشنامه دو سوگرایی نسبت به مردان(۱۹۹۶)" ایجاد کردند، که شامل عوامل خصومت نسبت به مردان بر اساس گفت و گوهای کوچک با زنان و سپس استفاده از روشهای آماری برای کاهش تعداد سوالات، میشد. عوامل خصومت نسبت به مردان به ۳ دسته تقسیم شد: پدرسالاری، تمایز جنسیتی، دگرجنس گرایی. در ادبیات ادبیات یونان باستان فروما زیتلین، پرفسور کلاسیک، از دانشگاه پرینستون در مقاله ای با عنوان «الگوهای جنسیت در درام آشیل: هفت در برابر تبس و سه گانه دانائید» دربارهٔ مردبیزاری بحث میکند. شکسپیر منتقد ادبی هارولد بلوم استدلال کرد که، حتی اگر کلمه مردبیزاری در ادبیات تقریباً شنیده نشده باشد، میتوان آن را بهطور ضمنی یا حتی صریحاً یافت. با مراجعه به آثار شکسپیر، هارولد بلوم استدلال میکند «من نمیتوانم به مثالهایی از زن ستیزی فکر کنم، درحالی که مردبیزاری یک عنصر قوی است. شکسپیر به طور کامل روشن میکند که زنان به طور کلی باید ازدواج کنند و مردان خودشیفته و غیر قابل اعتماد و غیره هستند. در کل او دید تیره تری از مردان نسبت به زنان به ما میدهد.» ادبیات مدرن آنتونی سینوت استدلال میکند که، در ادبیات تمایل برای نشان دادن مردان به عنوان شرور و زنان به عنوان قربانی وجود دارد و همچنین استدلال میکند که با استناد به رمان اتاق زنان نوشتهٔ مرلین فرنچ و رمان رنگ ارغوانی نوشتهٔ آلیس واکر، یک بازار برای رمانهای «ضد مرد» وجود دارد که هیچ بازار «ضد زن» متناظر با آن وجود ندارد. سینوت نمونههایی از مقایسهٔ مردان با زندانبانهای نازی را به عنوان موضوعی رایج در ادبیات بیان میکند. منتقد جریان اصلی فمینیسم، کریستینا هوف سومرز نمایش ایو انسلر در تکگوییهای واژن، به خاطر اینکه «هیچ مرد تحسین برانگیزی در آن وجود ندارد و گالری از مردان وحشی، سادیست، کودک آزار، قطع کنندهٔ آلت تناسلی، متجاوز، متنفر از پسران کوچک را ارائه میدهد» مردبیزار دانستهاست، که ایوا انسلر همگام با این واقعیت فهمیدهاست که بیشتر مردان وحشی و ستمگر نیستند. مرد بیزاری نژاری کم و بیش در فرهنگ و ادبیات رخ میدهد. برای مثال مردان آفریقایی-آمریکایی بسته به کلیشههای فرهنگی رایج، اغلب به عنوان کودک یا به سبک اروتیک معرفی میشوند. مردستیزی و فمینیسم فمینیسم رادیکال اغلب در آگاهی عمومی با نفرت از مردها همراه بودهاست. با این حال، استدلالهای فمینیست رادیکال نیز به اشتباه تفسیر شدهاست و فمینیستهای رادیکال فردی مانند والری سولاناس که بیشتر به خاطر اقدام به قتل اندی وارهول در سال ۱۹۶۸ شناخته شدهاست، در فرهنگ عمومی محبوبیت بالاتری نسبت به دانشمندان فمینیست برخوردار بودند. ''آلیس ایکولز، استاد تاریخدان، درسال ۱۹۸۹، در کتاب جرأت بد بودن: فمینیسم رادیکال در آمریکا ۱۹۷۵–۱۹۶۷، استدلال میکند که والری سولاناس در بیانیهٔ تکهتکه کردن مردان (SCUM Manifesto)، حد بسیار زیادی از مردبیزاری را از خود نشان داد و یادآور میشود که، این برای فمینیستهای رادیکال آن زمان معمول نبود. ایکولز اظهار دارد: مردبیزاری بی حد و حصر سولاناس مغایر با نوعی فمینیسم رادیکال بود که در اکثر گروههای زنان در سراسر کشور حاکم بود. ایکولز همچنین اظهار دارد که، تلاش سولاناس برای قتل و بیانیهٔ تکهتکه کردن مردان میان فمینیستهای رادیکال محبوب شد ولی همهٔ فمینیستهای رادیکال عقاید او را به اشتراک نگذاشتند. برای مثال آندریا دورکین فمینیست رادیکال، جبرگرایی زیستی در فمینیسم رادیکال را مورد انتقاد قرار داد که، در سال ۱۹۷۷، دورکین با افزایش تعداد دفعات شرکت در محافل فمینیسم رادیکال متوجه شد که عقاید والری سولاناس را تکرار میکنند، که مردان بهطور زیست شناختی نسبت به زنان حقیر هستند و ذاتاً خشن هستند و نیازمند کشتار جنسیتی برای اجازهٔ ظهور نوع جدیدی از زن (new Übermensch Womon) هستند. دیدگاههای فردی بل هوکس نویسنده بل هوکس موضوع «تنفر از مرد» را در دورهٔ اولیهٔ آزادی زنان، به عنوان واکنشی به ستم پدرسالاری و همچنین زنانی که از جنبشهای اجتماعی غیر فمینیستی تجربهٔ بد داشتند، مفهوم سازی کردهاست. او همچنین از رشتههای جدایی طلبانهٔ فمینیسم، به دلیل ارتجاعی برای ترویج ایده ای که، مردان ذاتاً غیراخلاقی، فرومایه و ناتوان در کمک و ستم جنسیتی و بهرهمندی از فمینیسم هستند، انتقاد کرد. هوکس در کتاب «فمینیست برای همه است» از اینکه، فمینیستهایی که تعصب ضد مرد را در جنبش اولیه زنان نقد میکردند، در رسانههای اصلی هرگز مورد توجه قرار نگرفتند، ابراز تأسف میکند و میگوید «کار نظری ما در نقد کردن شیطان سازی از مردان دیدگاه زنانی را که ضد مرد بودند را تغییر نداد.» او همچنین نظریهپردازی کرده بود که، این شیطان سازی منجر به اختلاف بین جنبش مردان و جنبش زنان شدهاست. جستارهای وابسته خشونت علیه مردان زنبیزاری مرد سالاری زنسالاری تبعیض جنسیتی مردمگریزی منابع الجیبیتی پیشداوریهای جنسی و جنسیتی جنسیت خشونت علیه مردان مردبیزاری