text: سردارآباد کنونی (هوکتمبر سابق) شهری است در شرق ارمنستان که شکلگیری آن به زمانی که ارمنستان کنونی بخشی از ایران بود، برمیگردد. انگیزه نامگذاری این محل به سردارآباد به دوران حکومت آخرین خان قاجار حسینقلی خان سردار ملقب به سردار ایروانی بازمیگردد که به همراه برادرش حسن خان قاجار ملقب به ساری اصلان (شیر زرد) با احداث قصر و قلعهای با تکنیکهای مدرن آن زمان و با بکارگیری بقایای قلعههای باستانی آرماویر این محل را به یکی از مهمترین نقاط حکومتی آن زمان تبدیل میکند. در سال ۱۸۲۸ و در جریان دومین جنگهای میان ایران و روسیه تزاری این منطقه علیرغم دفاع جانانه و رشادت حسن خان ساری اصلان و به علت عدم پشتیبانی فتحعلی شاه از سپاه ایران بدست روسها افتاد و روسها این یادگار ایرانی را با خاک یکسان کردند. پس از آن، جنگهای زیادی در آن نواحی روی داد که نبرد سردارآباد و درگیریهای آذربایجانیهای ایروان و از این قبیل است. منابع شهرها و شهرکهای ارمنستان مناطق مسکونی در استان آرماویر


source: wikipedia

text: پارسی (منسوب به پارس) میتواند به موارد زیر اشاره کند: زبان پارسی میانه زبان پارسی ادبیات پارسی پارسیان (گروهی از مردمان) پارسیان هند پارسی (ستاره) شیوه پارسی، در معماری پارسی بلاگ پارسی (سوادکوه) تاتهای قفقاز افراد شهرنوش پارسیپور آرشام پارسی تریتا پارسی جستارهای وابسته فارسی (ابهامزدایی) فارس پارس (ابهامزدایی)


text: فارس میتواند به موارد زیر اشاره کند: فارس (سرزمین) استان فارس ایرانیان فارسیزبان مردمان فارسیزبان فارس (استان کلیسایی سریانی شرقی) دیگر موارد خبرگزاری فارس جستارهای وابسته پارس (ابهامزدایی) فارسی (ابهامزدایی)


text: خلیج فارس (شاخاب پارس یا دریای پارس)، نام آبراهی پراهمیت در آسیای غربی و منطقهٔ خاورمیانه است که در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبهجزیره عربستان قرار دارد. مساحت خلیج فارس ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است، طول آن حدود ۹۰۰ کیلومتر و عرض متوسط آن ۲۵۰ کیلومتر است و پس از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان بهشمار میآید. خلیج فارس از شرق از طریق تنگهٔ هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانهٔ اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانهٔ دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم میشود. عمق خلیج فارس در عمیقترین نقطه، حدوداً ۹۰ متر است. هشت کشور در اطراف خلیج فارس قرار دارند. کشورهای ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیج فارس هستند. در این میان سواحل شمالی خلیج فارس تماماً در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند. به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیج فارس و سواحل آن، این آبراهه در سطح بینالمللی، منطقهای مهم و راهبردی بشمار میآید. نام تاریخی این پهنه آبی، همواره با نامهای سرزمین ایران پیوند داشته و در زبانهای گوناگون، ترجمه یا معادل «خلیج فارس، بحر فارس و دریای پارس» بودهاست. همچنین در تمام سازمانهای بینالمللی نام رسمی، «خلیج فارس» است، سازمان آبنگاری بینالمللی از نام «خلیج ایران» که آن را معادل (خلیج فارس) دانستهاست برای این خلیج استفاده میکند. برخی از کشورهای عربی در دهههای اخیر با تحریف نام خلیج فارس واژهٔ خلیج عربی یا بهسادگی، خلیج مینامند. خلیج فارس از شمال و شمال شرق به ایران، از شمال غرب به عراق و کویت، از غرب به عربستان، از جنوب غرب به بحرین و قطر، از جنوب به امارات و از جنوب شرق به عمان متصل است. خلیج فارس دارای مناطق ماهیگیری فراوان، آبسنگهای پهناور (عمدتاً صخرهای و گاهی مرجانی) و صدفهای مروارید فراوان است، اما بومشناسی آن بهدلیل صنعتی شدن و نشت نفت آسیب دیدهاست. خلیج فارس در حوضهٔ خلیج فارس است که منشأ نوزیستی دارد و مربوط به فرورانش صفحهٔ عربستان در زیر رشتهکوه زاگرس است. آبگیری کنونی این حوضه، ۱۵۰۰۰ سال پیش بهدلیل بالا آمدن سطح آب دریاها از عقبنشینی یخچالی هولوسن آغاز شد. پیدایش زمینشناسان معتقدند که در حدود پانصد هزار سال پیش، صورت نخستین خلیج فارس در کنار دشتهای جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت. خلیج فارس در آغاز، بسیار پهناور بوده بهطوریکه تا اواخر دوره سوم زمینشناسی، بیشتر جلگههای برازجان، بهبهان و خوزستان ایران تا کوههای زاگرس در زیر آب بودهاند. از آخرین تغییرات خلیج فارس، این بوده که این خلیج، طی دوران آخرین عصر یخبندان (حدود ۷۰ تا ۱۱ هزار سال پیش) که آبوهوای زمین، سردتر بوده و یخسارهای قطبی و یخچالهای کوهستانی، گسترش یافتهاند و در نتیجه، بهدلیل جذب آب اقیانوسها به یخسارهای قطبی و گسترش آنها، آب اقیانوسها و دریاها طی این دوران، پایین رفتهاست (بهطور میانگین ۱۲۰ متر). در این مدت، جایی که امروزه با نام خلیج فارس میشناسیم، وجود نداشته و بهصورت گودالی بسیار بزرگ بوده که رودخانهٔ پهناور اروندرود به آن میریخته و در عمیقترین بخشهای آن، دریاچهها و برکههایی وجود داشتهاند؛ برخی بررسیها نشان میدهد که احتمالاً تمدنی در آن مناطق شکل گرفته، که با ورود و بالا آمدن سطح آب در خلیج فارس، بقایای آن به زیر آب رفتهاست. پس از پایان آخرین عصر یخبندان در حدود ۱۱ هزار سال پیش، و ذوبشدن یخهای قطبی و بالا آمدن آب اقیانوسها و دریاهای آزاد، سطح دریای عمان نیز بالا آمده و از طریق تنگهٔ هرمز، آب به درون گودال بسیار بزرگی که امروزه با نام خلیج فارس میشناسیم، جاری شده و بهتدریج، به شکلی که امروز میبینیم درآمده است. گمانهزنیهایی وجود دارد که پس از خروج انسان خردمند از آفریقا در حدود ۷۰ هزار سال پیش، بستر خلیج فارس محل شکلگیری تمدن یا تمدنهایی بوده که پس از پایان عصر یخبندان، آثار آن به زیر آب رفتهاست. تاریخ خلیج فارس قرنها مرکز حیاتی تجارت و حمل و نقل بودهاست. تاریخ خلیج فارس را میتوان به دوران باستان با شواهدی از سکونتگاههای اولیه انسانها در حدود ۵۰۰۰ سال قبل از میلاد ردیابی کرد. در طول تاریخ، خلیج فارس خانه بسیاری از امپراتوریها و تمدنها از جمله سومریها، اکدیها، بابلیها، ایرانیها، یونانیها و اعراب بودهاست. این تمدنها برای کنترل خلیج فارس جنگیدهاند و محل درگیریهای متعددی از جمله جنگ ایران و عراق از سال ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ بودهاست. در قرن هفتم، خلافت اسلامی بر منطقه خلیج فارس تسلط یافت و به مرکز مهم تجارت و بازرگانی تبدیل شد. خلیج فارس در طول قرن نوزدهم با افزایش صادرات نفت شاهد افزایش قابل توجهی در تجارت بود و تا به امروز یکی از صادرکنندگان اصلی نفت است. در سالهای اخیر تنشها بین کشورهای همسایه به ویژه ایران و عربستان سعودی منجر به افزایش حضور نظامی و بیثباتی سیاسی در منطقه خلیج فارس شدهاست. با این حال، تلاشهایی نیز برای افزایش همکاریها و ایجاد اتحاد بین کشورهای منطقه به نفع متقابل انجام میشود. ویژگیهای جغرافیایی جغرافیای مکانی خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد. این خلیج توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است. از بین کشورهای همسایه خلیج فارس، کشور ایران دارای بیشترین مرز آبی مشترک با خلیج فارس است. طول مرز آبی کشور ایران با خلیج فارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰کیلومتر است. طول خلیج فارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریضترین بخش خلیج فارس است. عمیقترین نقطهٔ خلیج فارس با عمق ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کمعمقترین منطقهٔ آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر در سمت غرب است. همچنین جزایر متعددی در خلیج فارس وجود دارند. سازمان آبنگاری بینالمللی حد جنوبی خلیج فارس را «محدودهٔ شمال غربی خلیج عمان» تعریف کردهاست. این حد بهصورت «خطی که به رأس لیمه (۲۵ درجه و ۵۷ دقیقهٔ شمالی) در سواحل عربستان و رأسالکوه (۲۵ درجه و ۴۸ دقیقهٔ شمالی) در سواحل ایران میپیوندد» تعریف میشود. زمینشناسی از دیدگاه زمینشناسی، خلیج فارس فرونشست زمینساختی کمعمقی است که دوره ترشیاری پیش در حاشیهٔ جنوبی رشتهکوه زاگرس تشکیل شدهاست. در واقع این دریا بازمانده گودال بزرگی است که از دوران گذشته زمین شناختی زیر تأثیر فشار ناشی از آتش فشانهای فلات ایران بوده و پایداری فلات عربستان در مقابل این واکنشهای تکتونیکی سبب ایجاد و توسعه پهنا-ژرفای آن شدهاست. شدیدترین چین خوردگیهای دوران پلیو پلیستوسن، کرانههای شمالی خلیج فارس (زاگرس) را چین دادهاست. میزان این چین خوردگیها که در خشکیهای کشور ایران شدید است با شیبهای کمتر به طرف دریا ادامه پیدا میکند بهطوریکه در دریا این شیب به ۱۰ تا ۲۰ درجه میرسد. محور اصلی خلیج فارس نیز یکی از پیامدهای زمین ساختی پدیده چین خوردگی زاگرس است که در دوران پلیو پلیستوسن شکل گرفتهاست. در پایان دوره پلیوسن، سطح دریا احتمالاً ۱۵۰ متر بالاتر از سطح کنونی بودهاست. این سطح در حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و به تدریج به سطح کنونی رسیدهاست که آثار آن به صورت پادگانههای دریایی و سخا، در کرانههای جنوبی خلیج فارس بر جای ماندهاست. زمین ریختشناسی از نظر ژئومورفولوژی، خلیج فارس نامتقارن بوده و شیب سواحل جنوبی آن ملایمتر از شیب سواحل شمالی است. کرانهٔ جنوبی خلیج فارس، بهویژه در شرق شبهجزیرهٔ قطر، منطقهٔ وسیع و کمعمقی است (۱۰ تا ۲۰ متر) که بهطور عمده با ریختشناسی بسته، محیط تبخیری و منطقهٔ جزر و مدی مشخص است. خلیج فارس از رسوبات سخت و بلند با اشکال خطی ساخته شده و با واسطهٔ یک دشت ساحلی باریک با دریا در ارتباط است. جزایر ایرانی خلیج فارس بهصورت پشتههای کشیده و موازی ساحل که در واقع دنبالهٔ رشتهکوه زاگرس هستند که بر اثر بالا آمدن آب بهشکل جزیره درآمدهاند مانند قشم و کیش یا اینکه کم و بیش دایرهایشکل هستند مانند هرمز و ابوموسی که گنبدهای نمکی سری هرمز هستند. سطح جزایر خلیج فارس از رسوبات تخریبی و مارن تشکیل شدهاست که کم و بیش صدف دارند. خاک این جزایر عمدتاً شور یا حاوی گچ است که در نتیجه، رشد گیاهان را به گونههای خاص محدود میکند. شکل ساحلی خلیج فارس در مجاورت ایران از نوع طولی است که موازی با محور ارتفاعات مجاور است که گاهی تراکم آبرفتها فاصلهٔ زیادی بین خط ساحل و ارتفاعات زاگرس ایجاد کرده مانند جلگهٔ بوشهر و گاهی دامنهٔ تاقدیسها در خط ساحلی قرار گرفتهاند مانند غرب خورموج. اقلیمشناسی اقلیم خلیج فارس خشک و نیمهگرمسیری است. در تابستان، دما گاهی تا ۵۰ درجهٔ سانتیگراد میرسد و میزان تبخیر بیشتر از میزان آبهای وارده میشود. در زمستان دما تا ۳ درجهٔ سانتیگراد هم گزارش شدهاست. در عین شوری زیاد آب خلیج فارس، ۲۰۰ چشمهٔ آب شیرین در کف و ۲۵ چشمهٔ آب کاملاً شیرین در سواحل آن جریان دارند که منشأ همگی آنها از کوههای زاگرس در ایران است. آبهای شیرینی که وارد خلیج فارس میشوند عمدتاً محدود به روانآبهای کوههای زاگرس در ایران و کوههای ترکیه و عراق است. رودخانههای اروندرود، کارون، جراحی، مند، دالکی و میناب بزرگترین و پرآبترین رودخانههایی هستند که به خلیج فارس میریزند که بیشتر سرچشمههای آنها در کوههای زاگرس قرار دارند. در کرانهٔ جنوبی، آبهای ورودی به خلیج فارس بسیار کم است که موجب بالا بودن رسوبات کربناتی در این بخش شدهاست. بهدلیل محصور بودن، اثر اقیانوس بر خلیج فارس بسیار ناچیز است و به همین علت، سرعت جریانهای زیرین و افقی آن بسیار کم و در حدود ۱۰ سانتیمتر در ثانیه است. شوری بیشتر خلیج فارس نسبت به اقیانوس موجب پیدایش جریان آبی از اقیانوس هند به خلیج فارس میشود که به موازات ساحل ایران و در جهت پادساعتگرد است. جریان ذکر شده با کاهش دما و شوری همراه است بهطوریکه در تنگه هرمز مقدار نمک ۳۶٬۶ گرم در لیتر و در انتهای شمال غربی و در دهانه کارون در حدود ۴۰ گرم در لیتر است. میزان بارندگی در سواحل جنوبی کمتر از ۵ سانتیمتر در سال و در سواحل شمالی بین ۲۰ تا ۵۰ سانتیمتر در سال است. پیشینهٔ تاریخی نام خلیج فارس تا پیش از سفر اکتشافی دریاسالار مقدونی، نئارخوس، به دستور اسکندر مقدونی، تصوری دقیقی از وجود خلیج فارس نبود و تمام آبهای خلیج فارس و شرق آن، گوشهای از اقیانوسی پنداشته میشد که به آن دریای اریتره، دریای سرخ یا دریای پائین میگفتند و پنداشته میشد که دو رود دجله و فرات، مستقیماً به این اقیانوس میریزند. یونانیان اولین بار نام دریای پارس را بر این آبها اطلاق کردند و سفرنامهٔ نئارخوس تا صدها سال بعد، تنها مأخذ مورد استفادهٔ جغرافیدانان برای شناخت این آبها و سواحل آن بود. نام خلیج فارس خلیج فارس و مترادفهای آن در سایر زبانها، اصیلترین نام و نامی است بر جای مانده از کهنترین منابع، که از سدههای پیش از میلاد بهطور مستمر در همه زبانها و ادبیات جهانی استفاده شدهاست و با پارس، فارس، ایران و عجم ـ نامهای ایران ـ و معادلهای آن در سایر زبانها گره خوردهاست. در طی سالهای ۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد، مصادف با حاکمیت شاهنشاهی هخامنشی بر منطقه خاورمیانه، به ویژه کل بخش خلیج فارس و برخی از بخشهای شبه جزیره عربستان، نام دریای پارس بهطور گسترده در متون نوشتاری گردآوری شده دیده میشود. در همین دوره کتیبههای کانال سوئز داریوش بزرگ متعلق به سده پنجم پیش از میلاد وجود دارد. که میگوید: گرچه این آبراهه در همه متون تاریخی و جغرافیایی عربی خلیج فارس و بحر فارس نامیده شدهاست با این حال، این نامگذاری از دههٔ ۱۳۳۰ خورشیدی از سوی ملیگرایان عرب مورد چالش واقع شدهاست. کشورهای عربی، از دهه ۱۹۶۰ میلادی و با گسترش اندیشههای پان عربی توسط جمال عبدالناصر از نام جعلی خلیج عربی استفاده میکنند. این مطلب طی یک بخشنامه از طرف اتحادیه عرب به همه کشورهای عربی رسماً ابلاغ شدهاست. اما سایر کشورهای جهان و سازمانهای بینالمللی همچنان از نام اصلی و کهن خلیج فارس به صورت رسمی استفاده میکنند و گاهی ممکن است در مکاتبات غیررسمی برای سادگی یا تحت نفوذ مالی عربی عبارت خلیج را بهکار برند. در سالهای اخیر بسیاری از دانشمندان غربی و عربی و مسلمان در خصوص قدمت نام خلیج فارس یا علت تحریف نام خلیج فارس، اظهار نظرهای مستندی داشتهاند که مجموعه این اعترافات در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان نوشته محمد عجم و در وب سایت مرکز مطالعات خلیج فارس و دریای پارس جمعآوری شدهاست. تا پیش از دههٔ ۱۹۶۰، تمامی کشورهای عربی از عبارت «الخلیج الفارسی» در مکاتبات رسمی خود استفاده میکردند. اما در سالهای اخیر و به ویژه از دههٔ شصت میلادی به این سو، تحریف نام خلیج فارس در مکاتبات رسمی و در برخی نشریات و بنیادهای خبرپراکنی عربی دنبال شدهاست. نام خلیج فارس در اسناد، اطلسها و نقشههای کهن تا کنون چندین اطلس در بر دارندهٔ نام و نقشههای کهن از خلیج فارس منتشر شده که نشان میدهد که نام خلیج فارس در همه نقشههای کهن بهکار رفتهاست. در کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان، به جزئیات کامل این اطلسها اشاره شدهاست. از کهنترین این اطلسها بهطور نمونه میتوان به نقشهٔ جهان از آناکسیماندروس (۶۱۰–۵۴۶ ق. م)، جغرافیدان یونانی که در کتاب Kleinere schriften، اثر (Joachim Lelewel (1836 بازسازی شدهاست، نقشهٔ جهان هکاتئوس (۵۵۰–۴۷۶ ق. م)، از سرشناسترین جغرافیدانان یونانی و به نقشهٔ جهان بطلمیوس (۱۶۸–۹۰ م) اخترشناس و جغرافیدان مشهور اسکندریه و نخستین کسی که اطلسی شامل ۳۶ نقشه از نقاط مختلف جهان تهیه کردهاست اشاره نمود. جزایر خلیج فارس جزایر زیادی در خلیج فارس وجود دارند که برخی از آنها از اهمیت کم و برخی از اهمیت بالایی برخوردارند. اکثر جزایر مهم خلیج فارس متعلق به ایران است. جزایر مهم خلیج فارس عبارتاند از: قشم، بحرین، کیش، خارگ، ابوموسی، تنب بزرگ، تنب کوچک و جزیرهٔ لاوان. جزایر ایرانی خلیج فارس از میان جزایر خلیج فارس بیش از ۳۰ جزیرهٔ مسکونی و غیرمسکونی آن متعلق به کشور ایران است. برخی از این جزایر به علت کشند آب (جذر و مد) در زیر آب قرار میگیرند و غیرمسکونی هستند. جزایر غیرمسکونی خلیج فارس به عنوان زیستگاه مرجانهای دریایی، محل تخمگذاری پرستوهای دریایی و لاکپشتها و هم چنین زیستگاه انواع پرندگان مهاجر از اهمیت ویژه جهانی برخوردار است. بزرگترین جزیره این خلیج قشم نام دارد. جزایری که در استان هرمزگان ایران قرار دارند: کیش - قشم - تنب بزرگ - تنب کوچک - ابوموسی - لاوان - شیدور - هندرابی - فرور بزرگ - فرور کوچک - سیری - لارک - جزایر ناز - جزیره هرمز - جزیره هنگام جزایری که در استان بوشهر ایران قرار دارند: جزیره خارگ - جزیره خارگو - جزیره عباسک - جزیره میر مهنا - جزیره فارسی - جزیره نخیلو - جزیره تهمادون - جزیره امالکرم - جزیره شیخ کرامه - جزیره شیف - جزیره مطاف - جزیره مرغی - جزیره چراغی - جزیره امسیله - جزیره سهدندون - جزیره مولیات جزایری که در استان خوزستان ایران قرار دارند: جزیره مینو - خور موسی -جزیره بونه - جزیره دارا - جزیره قبر ناخدا اهمیت خلیج فارس خلیج فارس در واقع محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است. از نظر راهبردی در منطقه خاورمیانه، به عنوان بزرگترین و مهمترین مرکز ارتباطی بین این سه قارهاست و بخشی از یک سیستم ارتباطی شامل اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند است. به همین دلیل از دیرباز مورد توجه قدرتهای جهانی و هم چنین بازرگانان و تجار دنیا بودهاست. هم چنین این منطقه منبع مهم انرژی جهان است. در مجموع خلیج فارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی و تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم و حساس در دنیا محسوب میشود. اهمیت اقتصادی بزرگترین عامل اهمیت خلیج فارس وجود معادن سرشار نفت و گاز در کف بستر و سواحل آن است بهطوریکه این منطقه را «مخزن نفت جهان» نام نهادهاند. خلیج فارس مسیر انتقال نفت کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان و امارات متحده عربی است، و به همین سبب، منطقهای مهم و راهبردی بهشمار میآید. در حدود ۳۰ درصد نفت جهان از منطقه خلیج فارس تأمین میشود که این مقدار گاهی افزایش و گاهی کاهش مییابد. نفت تولیدشده در حوزهٔ خلیج فارس باید از طریق این پهنه آبی و از راه تنگه هرمز به سایر نقاط جهان حمل شود. خلیج فارس از نظر ذخایر نفتی در مقایسه با سایر نقاط جهان دارای مزایای زیادی مانند سهولت استخراج، هزینهٔ پایین تولید، مازاد ظرفیت تولید، کیفیت بالای نفت خام منطقه، سهولت حمل و نقل، توان بالای تولید چاهها و امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در منطقه است. طبق آخرین برآوردهای انجام شده، حوزهٔ خلیج فارس در حدود ۷۳۰ میلیارد بشکه ذخیرهٔ نفت اثباتشده و بیش از ۷۰ تریلیون مترمکعب گاز طبیعی را در خود جای دادهاست. همچنین بندرهای مهمی در حاشیهٔ خلیج فارس وجود دارد که از آنها میتوان بندرعباس، بوشهر، بندر لنگه، کیش، خرمشهر و بندر ماهشهر در ایران و شارجه، دبی و ابوظبی را در امارات متحده عربی، بندر کویت در کویت، دوحه در قطر، دمام و ظهران در عربستان و بندر بصره و فاو در عراق را نام برد. اهمیت نظامی-راهبردی از منظر نظامی، وجود پایگاههای نظامی متعدد اعم از دریایی، هوایی و زمینی در منطقه خلیج فارس که عمدتاً متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و هم چنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در آبهای خلیج فارس، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد. جنگ نفتکشها که در جریان جنگ ایران و عراق رخ داد یکی از عوامل حضور نظامی کشورهای غربی به ویژه آمریکا در خلیج فارس شد. اهمیت نظامی-راهبردی خلیج فارس بهطور ویژه در جریان جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و جنگ عراق آشکار شد. پیشینهٔ دریانوردی در خلیج فارس پیشینهٔ دریانوردی در خلیج فارس به گذشتههای بسیار دور، دستکم دو هزار سال پیش از میلاد، بازمیگردد. مردمان تمدنهایی مانند سومر، اکد، ایلام مسیر خود بین بینالنهرین و موهنجو دارو در درهٔ سند را از طریق این پهنهٔ آبی میپیمودند. بررسیهای اخیر نشان میدهد که فنیقیها، نخست در جزیرهها و سرزمینهای پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی میکردند. در دورهٔ هخامنشیان، داریوش بزرگ از دریانوردان برجستهٔ ایرانی، فنیقی و ساتراپهای یونانینشین امپراتوری پارس خواست تا برای کشف سرزمینهای جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ایرانیان نسبت به خلیج فارس بیشتر شد. در یکی از کهنترین اسناد پیرامون دریانوردی در خلیج فارس که به سده چهارم پیش از میلاد مربوط میشود، دریانوردی بهنام نئارخوس در یازدهمین سال فرمانروایی اسکندر مقدونی و به دستور او سفر دریایی خود را آغاز کرد و در این سفر از دهانهٔ رود سند به دهانهٔ تنگهٔ هرمز رفته و پس از عبور از خلیج فارس در ساحل رود کارون لنگر انداخت. او که در این سفر چند دریانورد ایرانی از جمله بگیوس پسر فرناکه، هیدارس بلوچ و مازان قشمی نیز او را همراهی میکردند، سفرنامهای از سفر ۱۴۶ روزهٔ خود نوشت که چکیدهای از آن باقی ماندهاست. او در سفرنامهٔ خود به فانوسهای دریایی بزرگ و شگفتانگیز در خلیج فارس اشاره میکند. دزدی دریایی در خلیج فارس در قرن ۱۸ تا ۱۹ به منطقه سواحل امروزی امارات متحده عربی و شمال عمان، ساحل دزدان گفته میشد. پس از پیروزی ارتش هند/بریتانیا بر دزدان و امضای قرارداد صلح، نام این منطقه به ساحل آشتی تغییر یافت. پادشاهان یا حکمرانان هرمز در دوران عظمت و اقتدار خویش حوزهٔ مسقط و منطقهای در دریای عمان و حتی قسمتی از کرانههای جنوبی خلیج فارس را که بعداً ساحل دزدان نام گرفته بود را همیشه تحت کنترل قرار میدادند و در کرانههای جنوبی ایران مانع عملیات دریازنان گردیده و هنگام نیاز، آنها را سرکوب میکردند. در قرن پانزدهم، کم و بیش فعالیت دریازنان بر اثر وجود حکمرانان هرمز، ناموفق باقی میماند. در سدههای بعد، پرتغالیها و سپس دودمان صفویان نمیگذاشتند دریازنی در خلیج فارس انجام بگیرد. بعد از صفویان نیز هلندیها و سپس انگلیسیها کم و بیش کوششهای مؤثری در این زمینه به عمل آوردهاند. منابع غذایی خلیج فارس بیش از ۱۵۰ نوع ماهی متفاوت در خلیج فارس یافت میشود. بیشتر آبزیان خلیج فارس بهجز چند مورد که وارد آبهای کارون، بهمن شیر و اروند میشوند مابقی در آبهای شور زندگی کرده و در همانجا تخم ریزی و تولید مثل میکنند. از مهمترین انواع ماهیهای تجاری خلیج فارس میتوان به زبیده، حلوا سفید، قباد، شیر ماهی، شانک، سنگسر، پیش ماهی، هامور، سیکین، کارفه، طوطی، حلوا سیاه، شوریده، خبور، کفشک، سرخو، خابور و سبور اشاره کرد. از دیگر محصولات غذایی باارزش خلیج فارس میتوان به میگو اشاره کرد. انواع صدفهای خوراکی نیز در برخی سواحل مانند ساحل بندرعباس و ساحل گشه (ساحل صدف) در بندر لنگه و همچنین در اطراف بعضی جزایر مانند هرمز، قشم و لارک یافت میشوند که بازار عمدهٔ آن کشورهای اروپایی است. محیط زیست خلیج فارس در کتابهای قدیمی از قول ناخدایان و دریانوردان از حیوانات و پریها و موجودات عجیب و غریب در خلیج فارس سخنهای فراوان گفته شدهاست. از ماهی قرش که قادر است کشتی را ببلعد تا کوسهای که از دهنش آتش بیرون میزند تا پری دریایی که مانند عروسان زیباروی است. خلیج فارس یکی از بزرگترین پناهگاههای موجودات دریایی مانند مرجانها، ماهیهای تزئینی کوچک، ماهیهای خوراکی و غیرخوراکی، صدفها، حلزونها، نرمتنان، شقایقهای دریایی، اسفنجهای دریایی، عروسهای دریایی، لاکپشتها، دلفینها، کوسهها و بسیاری از موجودات دریایی دیگر است. متخصصان محیط زیست بهدلیل نبود کارشناس و متخصص ویژه، هزینههای پژوهشی بالا و فقدان دانش کافی، گونههای مختلف جانوری پستاندار در خلیج فارس را در معرض خطر و آسیب میبینند. خشکسالی و عدم ورود مواد مغذی به آب، موجب کوچک ماندن و عدم رشد کافی برخی از آبزیان خلیج فارس شدهاست. لاکپشتها ۵ گونه از ۷ گونه لاکپشتهای دریایی موجود در جهان در آبهای خلیج فارس و دریای عمان زندگی میکنند که ۲ گونهٔ لاکپشت پوزهعقابی و لاکپشت سبز دریایی در سواحل و جزایر ایران تخمگذاری میکنند. این دو لاکپشت در سواحل جزایری چون هرمز، لارک، قشم، فرور بزرگ و فرور کوچک و مکانهای کمعمق ساحلی سکونت دارند و عمده مکانهای تخمریزی آنها در جزایر هرمز، هنگام، فرور، شیدور، لاوان، کیش، نخیلو و امالکرم گزارش شدهاست. وارد شدن نفت به آبهای خلیج فارس میتواند باعث ایجاد مسمومیت در این لاکپشتها شود. همچنین فعالیتهای صیادی، وجود زباله، فاضلابها، تردد شناورها، انفجارها جهت اکتشاف معادن و آلودگی حرارتی، تهدیداتی برای زندگی آنها محسوب میشوند. دلفینها و نهنگها دلفینها و نهنگها از جمله پستان داران آبی هستند که در خلیج فارس و دریای عمان زندگی میکنند. دلفینهایی با نام پورپویز و همچنین دلفینهای بینی بطری در جنوب جزیره قشم و در جوار جزیرههای هنگام، سالارک و هرمز زندگی میکنند که در معرض مخاطرات گوناگون هستند. نبود تحقیقات کافی و نبود متخصص زبده باعث کاهش تعداد دلفینهای گوژپشت و نهنگهای خاکستری شدهاست. برخورد دلفینها و نهنگها با شناورها و پروانه موتور قایقها و همینطور آلودگی برخی از نقاط آبهای خلیج فارس به آلایندههای نفتی و شیمیایی زندگی این پستانداران را تهدید میکند. طبق برخی گزارشها نهنگ خلیج فارس در معرض خطر انقراض قرار دارد. کوسهها ۷ گونه از کوسهها در آبهای خلیج فارس زندگی میکنند که از میان آنها میتوان به کوسه درنده، کوسه گربه ماهی، کوسهنهنگ، کوسه سرچکشی، کوسه شکاری و کوسه گورخری اشاره کرد. بهدلیل گرانی قیمت کوسه در مقایسه با دیگر ماهیان خلیج فارس، صید بیرویهٔ این آبزی در سالهای اخیر افزایش چشمگیری یافتهاست و نسل آنها را در معرض انقراض قرار دادهاست. از آنجایی که اغلب گونههای کوسهٔ ساکن خلیج فارس زندهزا هستند، نمیتوان برنامههای مناسبی برای احیای نسل آنها به روش پرورشی انجام داد. همچنین این کوسهها در زمان تولیدمثل بهسوی آبهای با عمق کمتر (که کمینهٔ دما را برای بچههای آنان فراهم میکند) میروند. افزایش تخریب مناطق ساحلی، خطری دیگر برای تداوم نسل آنها بهحساب میآید. جنگلهای حرا جنگلهای حرا در آب شور دریا و طی جزر و مد آب، شبها زیر آب هستند و روزها سر از آب بیرون میآورند. ریشهٔ درختان حرا، آب شور را، شیرین کرده و به درخت میدهد. آلودگی آب در دهههای گذشته آلودگی زیستمحیطی یکی از چالشهای مهم در این پهنه آبی بودهاست. از آن جایی که ۶۰ درصد از ذخایر نفت جهان در خلیج فارس است، احداث سکوهای نفتی و مجتمعها و پالایشگاهها در اطراف خلیج فارس و ورود نفت، مواد شیمیایی و پسابها به داخل آب از عوامل مهم این آلودگی میباشند. یکی از مهمترین آلودگیهای خلیج فارس در زمان جنگ ایران و عراق رخ داد بطوریکه در حدود ۵٬۸ میلیون بشکه نفت در آب رها شد و همچنین آتشسوزی چاههای نفت که باعث ورود حجم عظیمی از نفت خام به دریا شد. همچنین عبور سالانه بیش از ۱۰٬۰۰۰ شناور از خلیج فارس و دریای عمان که ۷۵ درصد آنها به حمل و نقل نفت خام و محصولات نفتی مربوط است و در پی آن تخلیه مواد زائد مختلف مانند آب شستشوی موتور، فاضلاب، آب توازن کشتی و بسیاری موارد دیگر سبب بروز مداوم انواع آلودگیها در منطقه میشود که اثرات قابل توجهی بر محیط زیست دارد. طبق مطالعات انجام شده سالانه در حدود ۱٬۵ میلیون تن نفت به خلیج فارس نشت میکند و به همین علت سازمان بینالمللی دریانوردی(IMO) این منطقه را در سال ۲۰۰۷ بهعنوان منطقهٔ ویژهٔ دریایی اعلام کرد. طبق آمارها میزان آلودگی این منطقه بیشتر از حد متوسط بینالمللی است. آلودگی ناشی از گرد و غبار یکی از عواملی که بر محیط زیست حاشیهٔ خلیج فارس و تمامی شهرهای غربی ایران اثرات زیستمحیطی منفی ناگواری برجای گذاشته، گرد و غبار عربی است هر سال در فصل خشک «توفانی از گرد و غبار» از سوی عراق، کویت و شمال عربستان بهسوی سواحل شمال خلیج فارس و غرب ایران وزیدن میگیرد. این گرد و غبار مخرب حتی گاهی تا تهران نیز میرسد و موجب تعطیلی زندگی و کسبوکار میشود. گرد و غبار باعث فرار جانوران شده و بر تنوع زیستی سواحل خلیج فارس آسیب زدهاست. افزایش دمای آب در سال ۱۳۹۶ برای اولین بار در آبهای اطراف جزیره کیش میانگین هفتگی دمای سطح آب از ۳۵ درجهٔ سانتیگراد فراتر رفت و حتی در مناطق اطراف جزایر خارگ و خارگو، این میزان دما از ۳۶ درجهٔ سانتیگراد نیز بیشتر شد. شاخصی با نام هفتههای گرم، دارای ناهنجاریهای مثبت دمایی برای تحلیل بهتر تأثیرات دما بر مرجانها وجود دارد که در سال ۱۹۹۸ میلادی برای اولین بار این شاخص به عددی نزدیک به ۱۰ رسید و در تابستان ۱۳۹۶ به ۱۲ رسید که موجب سفید شدن بسیاری از مرجانها شد. طوفان از طوفانهای شدیدی که در خلیج فارس رخ دادهاست در اکتبر ۱۹۲۵ بود که در بحرین ساحل جنوبی خلیج فارس روی داد و به مدت ۱۰ ساعت طول کشید و تقریباً تمام سطح خلیج فارس را تحت تأثیر قرار داد و تلفات و ضایعات بسیاری به بار آورد. روز ملی خلیج فارس یکی از اقدامات دولت ایران برای پاسداری از میراث معنوی و فرهنگی خلیج فارس رسمیت دادن به روز ملی خلیج فارس در تقویم رسمی کشور بود. در این راستا شورای عالی انقلاب فرهنگی در تیر ماه سال ۱۳۸۴ روز ۱۰ اردیبهشت ماه که مصادف با اخراج پرتقالیها از تنگه هرمز است را روز ملی خلیج فارس نام نهاد. خلیج فارس و موسیقی از دههٔ ۱۳۶۰ خورشیدی تاکنون ترانههای متعددی توسط خوانندگان ایرانی و پارسی زبان خوانده شد که موضوع اصلی این قطعهها خلیج فارس و موجودیت تاریخی آن است. پسوند اینترنتی خلیج فارس در سال ۱۳۹۲ و در پی درخواست یک شرکت ترکیهای برای ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس (Persiangulf) و پشتیبانی ایران و با وجود مخالفت و اعتراض ۶ کشور حاشیهٔ خلیج فارس به سرکردگی امارات متحدهٔ عربی، در نهایت پس از ارائهٔ مستندات قانونی و تاریخی از سوی ایران با رأی اکثریت اعضا، توسط مؤسسه آیکان مراحل ابتدایی ثبت پسوند اینترنتی خلیج فارس طی شد و وارد مراحل ارزیابی فنی و مالی شد. تاریخ حضور بریتانیا در خلیج فارس انگلیسیها اولین بار در اوایل قرن نوزدهم، زمانی که شروع به ایجاد پایگاههای تجاری در این منطقه کردند، وارد منطقه خلیج فارس شدند. این پایگاهها عمدتاً در امارات متحده عربی و عمان امروزی قرار داشتند و عمدتاً به عنوان توقفگاه کشتیهای عازم هند و خاور دور مورد استفاده قرار میگرفتند. با گذشت زمان، حضور انگلیس در خلیج فارس قوی تر شد، زیرا آنها پایگاههای دائمی بیشتری در منطقه ایجاد کردند و شروع به ایفای نقش فعال تری در امور محلی کردند. آنها این کار را تا حد زیادی برای حفظ منافع خود در منطقه انجام دادند که شامل تجارت و دسترسی به منابع نفتی ارزشمند بود. یکی از قابل توجهترین وقایع تاریخ حضور انگلیس در خلیج فارس، امضای معاهده صلح دریایی در سال ۱۸۲۰ بود. این قرارداد بین انگلیس و چندین حاکم محلی چارچوبی برای همزیستی مسالمت آمیز و روابط تجاری بین دو طرف ایجاد کرد. . رویداد مهم دیگری در سال ۱۸۹۲ اتفاق افتاد، زمانی که بریتانیا قرارداد انحصاری را با خاندان حاکم بحرین امضا کرد. این قرارداد کنترل سیاست خارجی بحرین را در ازای محافظت در برابر تهدیدهای خارجی به بریتانیا واگذار کرد. انگلیسیها همچنین نقش اساسی در کمک به توسعه صنعت نفت در منطقه خلیج فارس، به ویژه در سالهای منتهی به جنگ جهانی دوم داشتند. آنها سرمایهگذاری زیادی در تولید نفت و زیرساختها انجام دادند که به ایجاد منطقه به عنوان یک تأمین کننده بزرگ جهانی نفت کمک کرد. اگرچه نفوذ انگلیس در خلیج فارس پس از جنگ جهانی دوم شروع به کاهش کرد، اما میراث حضور آنها هنوز هم در بسیاری از جنبههای سیاسی، اقتصادی و بافت اجتماعی منطقه قابل مشاهده است. امروزه بریتانیا روابط نزدیکی با بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، قطر و امارات دارد و همچنان به ایفای نقش فعال در امور منطقه ادامه میدهد. برند خلیج همیشه فارس برند خلیج همیشه فارس در سال ۱۳۹۲ در دهمین جشنواره ملی قهرمانان صنعت ایران به عنوان یکی از ۱۰۰ برند برتر ایران شناخته شد. نگارخانه جستارهای وابسته تحریف نام خلیج فارس اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان خلیج فارس در موسیقی روز ملی خلیج فارس جزیرههای خلیج فارس فهرست جزیرههای خلیج فارس نخستین ناو جنگی ایران در خلیج فارس جنگ ایران و عراق جنگ خلیج فارس اصطلاحات دریانوردی در خلیج فارس کشورهای پیرامون خلیج فارس ساحل دزدان منطقه ژئوپلتیکی خلیج فارس پینوشتها منابع خلیج فارس، پیروز مجتهدزاده بخشی از کتاب پلینی و شرح خلیج فارس جغرافیای تاریخی خلیج فارس _ محمود طلوعی کتاب خلیج فارس نامی کهن تر از تاریخ محمد عجم - انتشارات پارت - تهران ۱۳۸۳ کتاب حاکمیت تاریخی ایران بر جزایر تنب و بوموسی، سید علی حقشناس، انتشارات سنا - تهران ۱۳۸۹. رضا طاهری، از مروارید تا نفت، چاپ دوم، انتشارات نخستین، ۱۳۹۰ پیوند به بیرون نقشهٔ کاتب چلبی از ایران با ذکر نام خلیج فارس خلیج فارس در دانشنامه بریتانیکا پاسداری از خلیج فارس اسناد و نقشههای تاریخی خلیج فارس در جزیره دانش توطئه برای تخریب نامی که میراث فرهنگی بشر است ۲۲ نقشه از خلیج فارس به زبان عربی ۱۶ نقشه ماهوارهای از خلیج فارس و تنگه هرمز نقشه توپوگرافی و مورفولوژی نقشههای نفت و گاز خلیج فارس نقشه مناطق حساس و نظامی نقشه آب و هوایی خلیج فارس نقشه قومی، دینی، زبانی PERSIAN GULF i. IN ANTIQUITY MIDDLE EAST map in united nation خلیج فارس, در YAHOO! Maps خلیج فارس, در Bing Maps خلیج فارس, در Nokia Maps اعتبار قانونی، تاریخی و جغرافیایی نام خلیج فارس گزارش منتشر شده در وبسایت سازمان ملل (PDF) نام خلیج فارس در معاهدات و قراردادها فیلم کامل مستند اسناد نام خلیج فارس به زبان عربی به نقل از وفاق نیسان ۲۹–۲۰۱۹ التاریخ و تسمیة الخلیج الفارسی فی نصوص نقشهها و اسناد نام خلیج فارس و جزایر آن. دکتر عجم، بنیاد ایرانشناسی (PDF) اسامی جغرافیایی باستانی میراث بشریت پژوهشی در مورد دو نام خلیج فارس و خزر و چالشهای فراروی توطئه برای تخریب نامی که میراث فرهنگی بشر است. نقشههای خلیج فارس «خلیج عربی» اغراض قومی و هجمه به هویت ایرانی گزیده کتابشناسی خلیج فارس مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی گزیده کتابشناسی خلیج فارس خبرگزاری کتاب ایران پهنههای آبی بحرین پهنههای آبی عراق پهنههای آبی عربستان سعودی پهنههای آبی قطر پهنههای آبی کویت تاریخ خلیج فارس تحریف نام خلیج فارس جغرافیای خاورمیانه جغرافیای سیاسی جغرافیای غرب آسیا حقوق بینالملل خاورمیانه خلیج فارس خلیجها دریاهای آسیا روابط ایران و کشورهای عربی قومیتستیزی مرز امارات عربی متحده-عربستان سعودی مرز ایران و عراق مرز ایران و قطر مرز بحرین-عربستان سعودی مرز بحرین-قطر مرز عراق و کویت مرز قطر-عربستان سعودی مرز کویت-عربستان سعودی مرزهای ایران مرزهای عراق مرزهای عربستان مرزهای قطر مناقشات بینالمللی نمادهای ملی ایران


text: «مذهب» در اصطلاح علم کلام اسلامی، شکلی خاص در فهم مسائل اعتقادی، خاصه امامت است که منشا اختلاف در آن، توجیه مقدمات منطقی یا تفسیر ظاهر کتاب الهیاست؛ مانند مذهب شیعهٔ دوازه امامی، اشعری، معتزله و ماتریدی. مذهب در اصطلاح فقهی، روشی خاص در استنباط احکام کلی فرعی از ظاهر کتاب و سنت مانند فقه مذهب شیعه، حنفی، مالکی، حنبلی و غیره است. تعریف مذهب یک سیستم اجتماعی_فرهنگی از رفتارها، تمرینات، سیرت، دیدگاه جهانی، متون، عبادتگاهها، رسالت، اخلاق، یا سازمانها است که بشریت را به عناصر ماوراء الطبیعه، متعالی یا روحی مرتبط میکند. معنی مذهب در گذشته به مکتبهای فکری درون یک دین (مانند مذاهب چندگانه فقه اسلامی) گفته میشد. در مغربزمین، واژه «Religion» به معنای "مکتبهای درون یک دین" و به معنای خود دین به کار میرود. حدود نیم قرن است که در ایران تحت تأثیر این موضوع، کلمه مذهب را به هر دو معنا استعمال میکنند. این اصطلاح در زبان عربی و فارسی به دو مفهوم به کار رفتهاست. بر این اساس مذهب را میتوان هر یک از شاخههای دینی معنی کرد. در ادبیات فارسی در ادبیات فارسی در بسیاری از گفتارها، مذهب به معنی روش و پیشه، راه و رسم و طریقت فکری نیز به کار رفتهاست. نمونههای اشعار: ناصر خسرو: در کلیله و دمنه: حافظ: مولانا: منابع مذهب اصطلاحات اسلامی جامعهشناسی دین فقه کلمات و عبارات عربی در احکام اسلام


text: سوختوساز، دِگَرگشت یا مِتابولیسم ، مجموعهٔ تغییرهای ترکیبی و تخریبی در موجودات زنده است. دگرگشت مجموعهای از تحولات شیمیایی زندگی پایدار در سلولهای سازوارههای زنده است. آنزیمهایی که واکنشها را کاتالیز میکنند، به سازوارهها (ارگانیسمها) اجازه رشد و تولیدمثل، حفظ ساختار، و پاسخ به محیط خود را میدهند. کلمه دگرگشت به تمام واکنشهای شیمیایی که در ارگانیسم زنده اتفاق میافتد نیز اشاره دارد، از جمله گوارش و انتقال مواد به داخل و بین سلولهای مختلف، که در این صورت مجموعه واکنشهای درون سلولها، دگرگشت واسطهای یا دگرگشت متوسط نامیده میشود. متابولیسم معمولاً به دو دسته تقسیم میشود. فروگشت (کاتابولیسم) که باعث شکسته شدن مواد و تولید انرژی به وسیله تنفس سلولی میشود، و فراگشت (آنابولیسم) که برای ساخت اجزای سلول از جمله پروتئینها و اسید نوکلئیک از انرژی استفاده میکند. واکنشهای شیمیایی متابولیسم در چند مسیر سوختوساز سازماندهی میشوند و طی آنها یک ماده شیمیایی توسط دنبالهای از آنزیمها در طول مجموعهای از مرحلهها به ماده شیمیایی دیگر تبدیل میشود. آنزیمها برای متابولیسم ضروری هستند زیرا با اتصال به فرایندهایی که انرژی آزاد میکنند به ارگانیسم اجازه میدهند تا انرژی لازم برای واکنشهای مطلوب را فراهم کنند. آنزیمها بهعنوان کاتالیز باعث میشوند تا واکنشها با سرعت بیشتری عمل کنند. آنزیمها به نظریه کنترل مسیرهای متابولیکی در پاسخ به تغییرات در محیط سلول، یا پیامرسانی سلولی از سلولهای دیگر نیز اجازه میدهند. سیستم متابولیسم یک ارگانیسم تعیین میکند که کدام ماده سم و کدام ماده برای تغذیه (ماده مغذی) است. به عنوان مثال، بعضی پروکاریوتها از سولفید هیدروژن به عنوان ماده مغذی استفاده میکنند، در حالی که این گاز برای جانوران سمی است. سرعت متابولیسم، میزان سوختوساز پایه (BMR)، بر مقدار مواد غذایی لازم برای ارگانیسم و همچنین توانایی آن در بهدستآوردن غذا تأثیر دارد. یکی از ویژگیهای قابل توجه متابولیسم، شباهت آن به مسیرهای سوختوساز پایه و اجزای بین گونههای بسیار متفاوت است. به عنوان مثال، مجموعهای از کربوکسیلیک اسیدها که به عنوان حدواسط در چرخه اسید سیتریک شناخته میشوند در تمام موجودات زنده شناختهشده وجود دارند، در گونههایی از باکتری تک سلولی اشریشیا کلی (E. coli) و پرسلولیهای عظیم مثل فیلها یافت میشوند. این شباهت قابل توجه در مسیرهای سوخت و ساز احتمالاً به دلیل شباهت اولیه آنها در تاریخ فرگشتی حیات و حفظ اثربخشی آن است. بهطور خلاصه میتوان گفت: متابولیسم، روندهای شیمیایی هستند که ادامهٔ زندگی را برای سلولها امکانپذیر میسازد. واژه شناسی متابولیسم فراواژگان آنابولیسم و کاتابولیسم است. در زبان یونانی باستان، άνω به معنای بالا، κάτω به معنای پایین و βολή به معنای رسیدن است. زیستشیمی کلیدی بیشتر ساختارهایی که جانوران، گیاهان و میکروبها را تشکیل میدهند از سه دسته اساسی مولکولها تشکیل شدهاند: آمینواسیدها، کربوهیدراتها و لیپیدها (اغلب چربیها نامیده میشوند). همانطور که این مولکولها برای زندگی اساسی هستند، واکنشهای متابولیکی روی ساخت این مولکولها در ساخت و ساز یاختهها و بافتها، یا شکستن آنها و استفاده از آنها به عنوان منبع انرژی به وسیله هضم آنها تمرکز دارند. این واکنشها میتوانند برای ساخت چند پلیمر از جمله دیانای و پروتئینها، درشتمولکولهایی که برای زندگی اساسی هستند، به یکدیگر متصل میشوند. آمینو اسیدها و پروتئینها پروتئینها از اتصال زنجیرهای خطی آمینواسیدها که با پیوند پپتیدی به هم متصل هستند تشکیل شدهاند. بسیاری از پروتئینها آنزیمهایی هستند که کاتالیزگر واکنشهای شیمیایی در متابولیسم میباشند. دیگر پروتئینها عملکرد ساختاری یا مکانیکی دارند، از جمله آنهایی که به شکل اسکلت سلولی، سامانه داربست هستند که شکل سلول را حفظ میکنند. پروتئینها همچنین در پیامرسانی سلولی، پادتنها، چسبندگی سلولی، انتقال فعال سلولی در سراسر غشا و چرخه سلولی نقش دارند. آمینو اسیدها نیز با ارائه یک منبع کربن برای چرخه اسید سیتریک (چرخه تریکربوکسیلیک اسید) در متابولیسم انرژی سلولی دخالت دارند، بهویژه زمانی که منبع اولیه انرژی مثل گلوکز کمیاب بوده یا زمانی که سلول تحت تأثیر فشار سوختوساز است. لیپیدها لیپیدها گروهی با بیشترین تنوع زیستشیمیایی هستند. استفاده اساسی آنها در ساختار غشاهای زیستی داخلی و خارجی میباشد، مانند پوسته سلول یا به عنوان منبع انرژی استفاده میشوند. لیپیدها معمولاً به عنوان ماده آبگریز یا آمفیپاتیک مولکولهای بیولوژیکی تعریف میشوند اما در حلالهای آلی از جمله بنزن و کلروفرم حل میشوند. چربیها گروه بزرگی از ترکیبات هستند که از اسید چرب و گلیسیرول تشکیل شدهاند؛ یک مولکول گلیسرول به سه استر اسید چرب متصل شده و تریگلیسرید نامیده میشود. کربوهیدراتها کربوهیدراتها آلدهیدها یا کتونهایی با اتصال گروه هیدروکسیل هستند که به صورت زنجیرههای مستقیم یا حلقهای وجود دارند. کربوهیدراتها فراوانترین مولکولهای زیستی هستند و نقشهای متعددی از جمله ذخیره و انتقال انرژی (نشاسته، گلیکوژن) و ترکیبات ساختاری (سلولوز در گیاهان، کیتین در جانوران) دارند. واحد اصلی کربوهیدراتها تکقندیها هستند و شامل گالاکتوز، فروکتوز و از همه مهمتر گلوکز میباشند. تکقندیها با روشهای نامحدودی میتوانند با هم پیوند یافته و چندقندیها را تشکیل دهند. نوکلئوتیدها دو اسیدنوکلوئیک دیانای و آرانای پلیمرهای نوکلئوتیدها هستند، هر نوکلئوتید از یک گروه فسفات متشکل از یک گروه قند ریبوز با یک پایه نیتروژنی تشکیل شدهاست. اسیدهای نوکلئیک برای ذخیرهسازی و استفاده از اطلاعات ژنتیکی مهم هستند و در طول فرایندهای رونویسی و زیستساخت پروتئین بیان میشوند. این اطلاعات توسط مکانیسمهای بازسازی دیانای محافظت و توسط همانندسازی گسترش مییابند. بیشتر ویروسها ژنوم آرانای دارند، به عنوان مثال اچآیوی، از روش رونویسی معکوس برای تشکیل الگو دیانای از ژنوم آرانای ویروسی استفاده میکند. آرانای در ریبوزیمها به عنوان پیرایشگر بوده و در ریبوزومها مشابه آنزیمهایی هستند که میتوانند واکنشهای شیمیایی را کاتالیز کنند. نوکلئوزیدهای منحصر به فرد توسط اتصال باز نوکلئوتیدی با یک قند ریبوز تشکیل میشوند. این بازهای حلقه هتروسیکلی حاوی نیتروژن، به نام پورینها یا پریمیدینها دستهبندی میشوند. نوکلئوتیدها به عنوان کوآنزیم در واکنشهای انتقال گروه دگرگشتی نیز عمل میکنند. کوآنزیمها سوخت و ساز شامل آرایه وسیعی از واکنشهای شیمیایی است، اما اغلب در چند نوع اساسی از واکنشها که شامل انتقال گروههای عاملی از اتمها و پیوندهای بین آنها در درون مولکولها قرار میگیرند. این شیمی مشترک به سلولها اجازه میدهد تا از مجموعه کوچکی از واسطههای شیمیایی برای حمل گروههای شیمیایی بین واکنشهای مختلف استفاده کنند. این واسطههای انتقال گروهی را کوآنزیم مینامند. هر دسته از واکنشهای انتقال گروهی توسط کوآنزیم مخصوص انجام میشوند، که برای مجموعهای از آنزیمهایی که آنها را تولید کردهاند، و مجموعهای از آنزیمهایی که آنها را مصرف میکنند پیش ماده هستند. این کوآنزیمها بهطور مداوم تولید، مصرف و بازیافت میشوند. یکی از کوآنزیمهای مرکزی آدنوزین تریفسفات (ATP) میباشد، که انرژی همگانی را در سلولها انتشار میدهد. این نوکلئوتید از انرژی شیمیایی انتقال بین واکنشهای شیمیایی مختلف استفاده میکند. تنها مقدار کمی از ATP در سلولها وجود دارد، اما بهطور مداوم بازسازی میشود، بدن انسان میتواند در حدود وزن خود ATP در روز مصرف کند. ATP به عنوان پلی بین کاتابولیسم و آنابولیسم عمل میکند. کاتابولیسم مولکولها را شکسته و آنابولیسم آنها را به هم متصل میکند. واکنشهای کاتابولیسم ATP را تولید و واکنشهای آنابولیسم آن را مصرف میکنند. این ماده همچنین به عنوان یک حامل از گروههای فسفاتی در واکنشهای فسفرگیری عمل میکند. مواد معدنی و کوفاکتورها عناصر معدنی نقش مهمی را در سوختوساز بازی میکنند؛ بعضیها فراوان هستند (مثل سدیم و پتاسیم) در حالی که بعضی دیگر به صورت غلظت در دقیقه عمل میکنند. حدود ۹۹٪ از جرم پستانداران از عناصر کربن، نیتروژن، کلسیم، سدیم، کلر، پتاسیم، هیدروژن، فسفر، اکسیژن و گوگرد تشکیل شدهاست. ترکیبات آلی (پروتئینها، لیپیدها و کربوهیدراتها) اکثراً از کربن و نیتروژن تشکیل یافتهاند، اکسیژن و هیدروژن در حال حاضر به عنوان آب وجود دارند. عناصر معدنی به عنوان الکترولیتهای یونی عمل میکنند. مهمترین یونها سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، کلر، فسفات و یون آلی بیکربنات هستند. ابقا دقیق شیب یونی در طول پوسته یاخته، فشار اسمزی و پیاچ را حفظ میکند. همچنین یونها برای عملکرد اعصاب و ماهیچهها مهم هستند. الکترولیتها از طریق پروتئینهای غشا سلولی به نام کانالهای یونی به سلول وارد یا از آن خارج میشوند. به عنوان مثال، انقباض عضله به حرکت کلسیم، سدیم و پتاسیم از طریق کانالهای یونی و لوله تی بستگی دارد. فلزهای واسطه با روی و آهن که فراوانترین آنها هستند، در حال حاضر به عنوان عنصر ردیابی در ارگانیسمها وجود دارند. این فلزات در بعضی از پروتئینها به عنوان کوفاکتور استفاده میشوند و برای فعالیتهای آنزیمها از جمله کاتالاز و پروتئینهای حملکننده اکسیژن مثل هموگلوبین اساسی هستند. کوفاکتورهای فلزی با اتصال سختی به بخشهای خاصی از پروتئینها متصل هستند؛ اگرچه کوفاکتورهای آنزیمی میتوانند در طول تجزیه اصلاح شوند، آنها همیشه در پایان واکنش کاتالیز به حالت اولیه خود بازمیگردند. فروگشت در مرحله کاتابولیسم، مولکولهای ترکیب آلی مواد غذایی (کربوهیدراتها، چربیها و پروتئینها) درون یاخته خورد میشوند. مسیرهای فروگشت انرژی آزاد میکنند؛ برخی به صورت ذخیره شده در آدنوزین تریفسفات و برخی به صورت ناقلین الکترون کاهش یافته مانند NADH، NADPH و FADH2 و انرژی باقی مانده به صورت گرما آزاد میشود. هدف واکنشهای کاتابولیک ارائه انرژی و اجزا مورد نیاز برای واکنشهای آنابولیک است. ماهیت دقیق این واکنشهای کاتابولیک از ارگانیسم به ارگانیسم دیگر متفاوت است و ارگانیسمها میتوانند بر اساس منبع انرژی و کربن دستهبندی شوند (گروههای مواد مغذی اولیه)، همانطور که در جدول زیر نشان داده شدهاست. مولکولهای آلی به عنوان منبع انرژی توسط ارگانوتروفها استفاده میشوند، درحالیکه لیتوتروفها از مواد معدنی استفاده کرده و فتوتروفها نور خورشید را به عنوان انرژی شیمیایی به دام میاندازند. هر چند، تمام روشهای مختلف دگرگشتی به واکنشهای اکسایش-کاهش بستگی دارند که شامل انتقال الکترون از مولکولهای کاهشدهنده مثل ترکیبهای آلی، آب، آمونیاک، سولفید هیدروژن یا یونهای آهنی به مولکولهای پذیرنده مثل اکسیژن، نیترات یا سولفات هستند. در جانوران این واکنشها شامل ترکیبات آلی پیچیده هستند که به مولکولهای سادهتر میشکنند، مثل کربن دیاکسید و آب. در ارگانیسمهای فتوسنتز کننده مثل گیاهان و سیانوباکتریها، این واکنشهای انتقال دهنده الکترون انرژی را آزاد نمیکنند، اما به عنوان یک روش ذخیرهسازی انرژی جذب شده از نور خورشید استفاده میشوند. {| class="wikitable float-right" style="text-align:center" width="50%" |+طبقهبندی ارگانیسمها بر اساس دگرگشت آنها |- | rowspan=2 bgcolor="#FFFF00" |منبع انرژی || bgcolor="#FFFF00" | نور خورشید || bgcolor="#FFFF00" | فوتو- || rowspan=2 colspan=2 | || rowspan=6 bgcolor="#7FC31C" | -تروف |- | bgcolor="#FFFF00" | مولکولهای تشکیل شده از قبل || bgcolor="#FFFF00" | کمو- |- | rowspan=2 bgcolor="#FFB300" | دهنده الکترون || bgcolor="#FFB300" | ترکیب آلی || rowspan=2 | || bgcolor="#FFB300" | ارگانو- || rowspan=2 | |- | bgcolor="#FFB300" | ترکیب معدنی || bgcolor="#FFB300" | لیتو- |- | rowspan=2 bgcolor="#FB805F" | منبع کربن || bgcolor="#FB805F" | ترکیب آلی || rowspan=2 colspan=2 | || bgcolor="#FB805F" | هترو- |- | bgcolor="#FB805F" | ترکیب معدنی || bgcolor="#FB805F" | اتو- |} مجموعهای از شایعترین واکنشهای کاتابولیک در جانوران را میتوان به سه مرحله اصلی تقسیم کرد. ابتدا، مولکولهای آلی مثل پروتئینها، پلی ساکاریدها یا لیپیدها در خارج از سلول به قطعات کوچکتر خود تبدیل میشوند. سپس، این قطعات کوچکتر توسط سلول برداشته شده و به قطعات کوچکتر تبدیل میشوند، معمولاً، استیل-کوآ (acetyl-CoA)، و مقداری انرژی آزاد میکنند. در نهایت، گروه استیل موجود در کوآ در چرخه اسید سیتریک و زنجیره انتقال الکترون به آب و کربن دیاکسید، اکسید شده و انرژی ذخیره شده توسط کاهش نیکوتینآمیدآدنیندی نوکلئوتید (NAD+) به NADH. هضم درشت مولکولهایی مثل نشاسته، سلولز یا پروتئینها نمیتوانند به سرعت توسط سلولها گرفته شوند و قبل از اینکه در متابولیسم سلولی مصرف شوند باید به واحدهای کوچکتر شکسته شوند. چندین دسته مشترک از آنزیمها به این پلیمرها هضم میشوند. این آنزیمهای گوارشی از جمله پروتئازها پروتئینها را به آمینواسیدها تجزیه میکنند، همچنین گلیکوزید هیدرولازها که چندقندیها را به قندهای ساده به نام تک قندیها تجزیه میکنند. میکروبها به راحتی آنزیمهای گوارشی را در اطراف خود ترشح میکنند، در حالیکه جانوران آنزیمها را از سلولهای مخصوصی در روده خود ترشح میکنند. تک قندیها یا قندهای آزاد شده توسط این آنزیمهای خارج سلولی توسط پروتئینهای انتقال فعال، درون سلولها پمپ میشوند. انرژی به دست آمده از ترکیبات آلی کاتابولیسم کربوهیدراتها، کربوهیدراتها را به واحدهای کوچکتر میشکند. کربوهیدراتها معمولاً یک بار توسط سلولها گرفته شده و به تکقندیها هضم میشوند. در داخل، مسیر اصلی شکستن قندکافت است، جایی که قندهایی مثل گلوکز و فروکتوز به پیرووات تبدیل شده و مقداری ATP تولید میشود. پیرووات یک ماده واسطهای در چندین مسیر متابولیکی میباشد، اما اکثر آن به استیل-کوآ تبدیل شده و در چرخه اسید سیتریک تغذیه میشود. اگرچه بیشتر ATP در چرخه اسید سیتریک تولید میشود، مهمترین ماده تولید شده NADH است، که هنگام اکسید شدن استیل-کوآ از NAD+ ساخته میشود. این اکسیداسیون دیاکسید کربن را به عنوان یک ماده زائد تولید میکند. در شرایط بی هوازی، قندکافت اسید لاکتیک|لاکتات تولید میکند. مسیر جایگزین برای شکستن گلوکز، مسیر پنتوز فسفات میباشد، که کوآنزیم NADPH را کاهش میدهد و قندهای پنتوزی مثل ریبوز را تولید میکند، که جزو قندهای اسید نوکلئیک است. تبدیل انرژی فسفرگیری اکسایشی در فسفرگیری اکسایشی، الکترونها از مولکولهای آلی موجود در زمینههایی از جمله چرخه پروتوگون اسید برداشته شده و به اکسیژن انتقال یافته و انرژی آزاد شده از آن برای ساختن ATP استفاده میشود. این واکنش در یوکاریوتها توسط مجموعهای از پروتئینهای غشای میتوکندری انجام شده و زنجیره انتقال الکترون نامیده میشود. در پروکاریوتها، این پروتئینها در غشای داخلی سلول وجود دارند. این پروتئینها از انرژی آزاد شده از عبور الکترون از کاهش مولکولهایی نظیر NADH بر روی اکسیژن در پمپ پروتون در سرتاسر غشا استفاده میکنند. پمپهای پروتون خارج میتوکندری واپخش پروتون را در طول غشا ایجاد کرده و یک شیب الکتروشیمیایی را تولید میکنند. این نیرو پروتونها را از طریق آنزیمهایی به نام ایتیپی سنتاز به داخل میتوکندری بازمیگرداند. جریان پروتونها چرخش زیرواحد پایه را ایجاد میکند و باعث فعال شدن دامنه سنتاز به تغییر شکل و فسفرگیری آدنوزین دیفسفات و تبدیل آن به ATP میشود. انرژی به دست آمده از ترکیبات معدنی کمولیتوتروف یک نوع واکنش دگرگشتی است که در پروکاریوتهایی که برای ایجاد انرژی از اکسایش ترکیبات معدنی استفاده میکنند یافت میشود. این ارگانیسمها میتوانند از هیدروژن، کاهش ترکیبات گوگردی (از جمله، سولفید، سولفید هیدروژن و تیوسولفات)، اکسید آهن (II) یا آمونیاک به عنوان منبع کاهش نیرو استفاده کرده و انرژی را از اکسیداسیون این ترکیبات با پذیرندههای الکترون از جمله اکسیژن یا نیترات به دست آورند. این فرایندهای میکروبی در چرخههای بیوژئوشیمی جهانی از جمله آستوژنسیس، نیتریفیکاسیون و دنیتریفیکاسیون مهم بوده و برای حاصلخیزی خاک خطرناک هستند. انرژی به دست آمده از نور خورشید انرژی نور خورشید توسط گیاهان، سیانو باکتریها، باکتریهای بنفش، باکتریهای گوگردی سبز و بعضی از آغازیان به دام میافتد. این فرایند اغلب همراه با تبدیل دیاکسید کربن به ترکیبات آلی، به عنوان بخشی از فرایند فتوسنتز میباشد که در ادامه بحث شدهاست. انرژی به دام افتاده و سیستمهای تثبیت کربن میتوانند به صورت جداگانه در پروکاریوتها عمل کنند، به عنوان مثال باکتریهای بنفش و باکتریهای گوگردی سبز میتوانند از انرژی خورشید در هنگام جابهجایی بین تثبیت کربن و تخمیر ترکیبات آلی به عنوان منبع انرژی استفاده کنند. در گیاهان، جلبکها و سیانوباکتریها، فتوسیستم II از انرژی نورانی برای جدا کردن الکترون از آب استفاده کرده و اکسیژن را به عنوان یک محصول زائد آزاد میکند. سپس الکترونها به سمت مجموعه سیتوکروم ب۶اف جریان مییابند، که از انرژی آنها برای پمپ پروتونها در سراسر غشای تیلاکوئیدها در کلروپلاستها استفاده میکنند. این پروتونها با تحریک ATPسنتاز دوباره از غشا به عقب برمیگردند. سپس الکترونها به سمت فتوسیستم I جریان مییابند و میتوانند برای کاهش کوآنزیم NADP+ برای استفاده در چرخه کالوین استفاده شوند که در ادامه بحث خواهد شد یا برای تولید بیشتر ATP بازیافت شوند. فراگشت فراگشت' یا آنابولیسم فرایندی سازنده در روند سوختوساز بدن (دگرگشت) است که در آن انرژی صرف میشود تا مواد سادهتر مانند اسید آمینو ترکیب گردد و ترکیبات آلی پیچیدهتر مانند زیمایهها (آنزیمها) و اسیدهای هستهای ساخته شود. فراگشت مجموعهای از فرایندهای سازنده در جایی است که انرژی آزاد شده به وسیله فروگشت برای ساختن مولکولهای پیچیده استفاده میشود. بهطور کلی، مولکولهای پیچیدهای که ساختار سلولی را تشکیل میدهند مرحله به مرحله از پیشسازهای کوچک و ساده ساخته شدهاند. فراگشت شامل سه مرحله اصلی میباشد. اولین مرحله، تولید پیشسازهایی از جمله آمینواسیدها، تکقندیها، ایزوپرنوئیدها و نوکلئوتیدها، دومین مرحله، فعالسازی خود به وسیله واکنشهایی با استفاده از انرژی ATP، و سومین مرحله، گردآوری این پیشسازها و تشکیل مولکولهای پیچیده از جمله، پروتئینها، چندقندیها، لیپیدها و نوکلئیک اسیدها میباشد. تثبیت کربن فتوسنتز، سنتز کربوهیدراتها از نور خورشید و کربن دیاکسید (CO2) میباشد. واکنش تثبیت کربن توسط آنزیم روبیسکو به عنوان بخشی از چرخه کالوین انجام میشود. یک نوع فتوسنتز در گیاهان اتفاق میافتد، تثبیت کربن C3، تثبیت کربن C4 و فتوسنتز CAM. کربن دیاکسید مسیرهای متفاوتی را در چرخه کالوین طی میکند، در مسیر C3 گیاهان CO2 را بهطور مستقیم تثبیت میکنند، درحالیکه در مسیر فتوسنتز C4 و CAM برای سازگاری با نور شدید خورشید و شرایط خشک، ابتدا CO2 را با دیگر مواد ترکیب میکنند. در پروکاریوتهای فتوسنتزی سازوکارهای تثبیت کربن متنوعتر هستند. در اینجا، کربن دیاکسید میتواند توسط چرخه کالوین، چرخه کربس یا کربوکسیلاسیون استیل کوآ تثبیت شود. کربوهیدراتها و گلیکانها در فراگشت کربوهیدرات، اسیدهای آلی ساده به تک قندیهایی مثل گلوکز تبدیل شده و سپس به چندقندیهایی مثل نشاسته تبدیل میشوند. تولید گلوکز از ترکیباتی مثل پیرووات، لاکتات، گلیسرول، گلیسرات ۳ فسفات و آمینواسیدها را نوگلوکززایی میگویند. چندقندیها و گلیکانها با اضافه شدن متوالی تکقندیها توسط گلیکوزیل ترنسفراز ساخته میشوند، از واکنش، یک دهنده قند-فسفات مانند اوریدین دیفسفاتگلوکز (UDP-گلوکز) به یک پذیرنده گروه هیدروکسیل چندقندیها گسترش مییابند. اسیدهای چرب، ایزوپرنوئیدها و استروئیدها اسیدهای چرب توسط سنتز اسیدهای چرب ساخته میشوند، با هم ترکیب شده و سپس واحدهای استیل کوآ را کاهش میدهند. ترپن و ترپنوئیدها گروه بزرگی از لیپیدها شامل کاروتنوئیدها و فرمی از بزرگترین گروه تولیدات طبیعی گیاهان هستند. این ترکیبات با تجمع و اصلاح واحدهای ایزوپرن داده شده از پیشسازهای واکنشهای ایزوپنتنیل پیروفسفات و دیمتیلآلیل پیروفسفات ساخته میشوند. یک واکنش مهم که در دهندههای ایزوپرن فعال استفاده میشود بیوسنتز استروئید میباشد. در اینجا، واحدهای ایزوپرن به یکدیگر متصل شده و اسکوآلن را میسازند و سپس تا خورده و مجموعهای از حلقهها را برای ساختن لانواسترول تشکیل میدهند. لانواسترول میتواند به دیگر استروئیدها از جمله کلسترول و ارگوسترول تبدیل شود. پروتئینها اسیدهای آمینه برای ساختن پروتئینها در یک زنجیرهای از پیوندهای پپتیدی به یکدیگر متصل میشوند. هر پروتئین دارای یک توالی خاص از اسید آمینه است. آمینو اسیدها میتوانند در توالیهای مختلفی با هم اتصال پیدا کرده و گروه عظیمی از پروتئینهای مختلف را بسازند. اسیدهای آمینه با پیوند استری توسط مولکول آرانای حامل به هم متصل شده و پروتئینها را تشکیل میدهند. سنتز نوکلئوتیدها و روش ساخت نوکلئوتیدها از آمینواسیدها، دیاکسید کربن و اسید فرمیک در مسیری که نیاز به مقدار زیادی از انرژی دگرگشتی دارد تشکیل میشوند. در نتیجه، بیشتر ارگانیسمها سیستمهای کارآمدی برای مازاد نوکلئوتیدهای تشکیل شده دارند. پورینها به عنوان نوکلئوزیدها ساخته میشوند (بازهای متصل شده به ریبوز). آدنین و گوانین از پیشمادههای نوکلئوزیدی اینوزین مونوفسفات تشکیل شدهاند، که آنها نیز از اتمهای آمینواسیدهای گلیسین، گلوتامین و آسپارتیک اسید، همچنین فرمات منتقل شده از کوآنزیم تتراهیدروفولات سنتز شدهاند. از طرف دیگر، پریمیدینها، از باز اوروتات که از گلوتامین و آسپارتات تشکیل شده، ساخته میشوند. ترمودینامیک موجودات زنده سازوارههای زنده باید از قوانین ترمودینامیک پیروی کنند، این قوانین انتقال گرما و کار را توصیف میکند. قانون دوم ترمودینامیک بیان میکند که در هر سیستم بسته، مقدار آنتروپی تمایل به افزایش دارد. اگرچه پیچیدگی شگفتانگیز موجودات زنده متضاد این قانون را نشان میدهد، زندگی زمانی ممکن است که تمام موجودات در یک سیستم باز، ماده و انرژی را با محیط اطراف خود تبادل کنند. از لحاظ ترمودینامیکی، حفظ سوختوساز بدن با ایجاد بی نظمی، تنظیم میشود. تعریف کالری کالری صرفاً روشی برای اندازهگیری انرژی است – انرژی موجود در مواد غذایی و همچنین انرژی آزاد شده در بدن. از لحاظ فنی، ۱ کالری مقدار انرژی لازم برای افزایش حرارت ۱ گرم آب به مقدار ۱ درجهٔ سانتیگراد است. زمانی که آرام مینشینید در هر دقیقه ۱ کالری مصرف میکنید، یعنی مقدار حرارت یکسانی که یک شمع یا لامپ ۷۵ واتی آزاد میکند. تنظیم و کنترل بیشتر سازوارهها در محیطهای زندگی، همواره در حال تغییر هستند، واکنشهای دگرگشتی باید برای مجموعهای از حالتهای درون سلولها به نام هومئوستاز، تنظیم نهایی شوند. همچنین تنظیمات متابولیکی به ارگانیسمها اجازه میدهند تا به سیگنالها پاسخ داده و تعامل فعالی با محیط خود داشته باشند. سطوح متعددی از تنظیمات متابولیکی وجود دارند. در تنظیم ذاتی، خودتنظیمی مسیر متابولیکی مسئول تغییرات در سطح لایهها یا تولیدات میباشد. این نوع از تنظیمات اغلب شامل دگرریختاری فعالیتهای آنزیمهای متعدد در مسیر میباشد. کنترل بیرونی شامل یک سلول در سازواره پرسلولی میباشد که دگرگشت خود را در پاسخ به سیگنالهای دیگر سلولها تغییر میدهد. سپس این سیگنالها توسط دومین سیستمهای پیامرسان که اغلب شامل فسفرگیری پروتئینها میباشد به داخل سلول منتقل میشوند. یک مثال بسیار خوب در کنترل بیرونی تنظیم دگرگشت گلوکز توسط هورمون انسولین میباشد. تکامل مسیرهای اصلی دگرگشت که در بالا توضیح داده شدند، از جمله گلیکولیز و چرخه اسیدسیتریک، در حال حاضر در تمام سه دامنه موجودات زنده وجود دارند و در آخرین جد جهانی نیز حاضر بودند. این سلولهای اجدادی جهانی، پروکاریوت و احتمالاً متانوژن بودند که متابولیسم گستردهای از آمینواسید، نوکلئوتید، کربوهیدرات و لیپیدها دارند. اولین مسیرهای متابولیسم آنزیم-باز ممکن است بخشی از متابولیسم نوکلئوتید پورین باشد، درحالیکه مسیرهای متابولیکی قبلی بخشی از دنیای آرانای اجدادی بودند. علاوه بر تکامل مسیرهای متابولیکی جدید، تکامل میتواند باعث از دست رفتن عملکردهای متابولیک شود. به عنوان مثال، بعضی انگلها فرایندهای متابولیکی را که برای زنده ماندن اساسی نیستند، از دست داده و آمینواسیدها، نوکلئوتیدها و کربوهیدراتها را به جای بازماندههای میزبان دوباره تشکیل میدهند. کاهش تواناییهای متابولیکی مشابه را میتوان در ارگانیسمهای اندوسیمبیوزیس دید. تحقیق و دستکاری بهطور کلاسیک، متابولیسم با یک رویکرد تقلیلگرایانه مورد مطالعه قرار میگیرد که تنها بر روی یک روش متابولیکی متمرکز است. ارزشمندترین روش استفاده از ردیاب در تمام ارگانیسم، بافت و لایههای سلولی است که مسیرهای پیشسازها را در تبدیل به محصول نهایی، با واسطه مواد رادیواکتیو نشاندار کرده و محصولات را تعریف میکند. آنزیمهایی که واکنشهای شیمیایی را کاتالیز میکنند سپس میتوانند خالص شده و سینتیک آنها و پاسخ به بازدارندگی آنها مورد بررسی قرار میگیرد. ایده پیچیدگی شبکههای دگرگشتی در سلولها که با هزاران آنزیم مختلف شمرده میشود، در شکل نشان داده شده، تعامل بین فقط ۴۳ پروتئین و ۴۰ متابولیت را نمایش میدهد. این مدلها زمانی که مسیر و اطلاعات متابولیت به دست آمده از روشهای کلاسیک را با اطلاعات بیان ژن از مطالعات پروتئومیک و ریزآرایه دیانای ادغام میکنند، بسیار قدرتمند هستند. استفاده از این تکنیکها، یک مدل از متابولیسم انسانی در حال حاضر تولید شدهاست که کشف داروها و تحقیقات بیوشیمیایی را در آینده هدایت خواهد کرد. تاریخچه اصطلاح متابولیسم از کلمه یونانی Μεταβολισμός مشتق شدهاست – «متابولیسموس» برای «تغییرات»، یا «سرنگونی». در سده سیزدهم یک پزشک مسلمان به نام ابن نفیس دریافت بدن و اجزای آن بهطور مستمر در حال انحلال و تغذیه هستند و به ناچار، دائماً تغییر میکنند. اولین مرجع مستند در مورد دگرگشت توسط ابن نفیس در سال ۱۲۶۰ بعد از میلاد مسیح در مطالعهای با عنوان «الرساله الکاملیه فی السیرة النبویه» نوشته شدهاست. تاریخچه مطالعه دگرگشت در محدوده چندین قرن میباشد و در مطالعات اخیر از آزمایش جانوران به آزمایشهای فردی واکنشهای دگرگشتی در زیستشیمی مدرن حرکت کردهاست. اولین آزمایشهای کنترل شده در دگرگشت انسانی توسط سانتوریو سانتوریو در سال ۱۶۱۴ در کتاب Ars de statica medicina'' منتشر شدهاست. در بررسیهای اخیر، سازوکارهای این فرایندهای دگرگشتی مشخص نشدهاست و اعتقاد به اصالت حیات به زندگی بخشیدن به بافتهای زنده معتقد است. کشف آنزیمها در آغاز سده بیستم توسط ادوارد بوخنر انجام شد که مطالعه واکنشهای شیمیایی دگرگشت را از مطالعه زیستشناختی یاختهها جدا کرده و آغاز زیستشیمی را مشخص کردهاست. یکی از برجستهترین زیستشیمیدانهای نوین هانس آدولف کربس میباشد که کمک بسیار بزرگی در مطالعه دگرگشت انجام دادهاست. او چرخه اوره را کشف کرده و بعدها، با همکاری هانس کورنبرگ، چرخه سیتریک اسید و چرخه گلیاکسیلات را کشف کردهاست. تحقیقات مدرن زیستشیمی تا حد زیادی با گسترش روشهایی از جمله کروماتوگرافی (سَوانِگاری)، بلورشناسی پرتو ایکس، طیفسنجی تشدید مغناطیسی هستهای، برچسب ایزوتوپی، میکروسکوپ الکترونی و شبیهسازی دینامیک ملکولی پیشرفت زیادی کردهاست. این روشها کشف و تجزیه و تحلیل دقیق بسیاری از مولکولها و مسیرهای متابولیکی را در سلول امکانپذیر کردهاند. جستارهای وابسته آنابولیسم (فراگشت) کاتابولیسم (فروگشت) منابع دگرگشت (به زبان انگلیسی) بیوشیمی زیستشناسی فیزیولوژی غواصی متابولیسم


text: آنابولیسم یا فراگشت یک فرایند شیمیایی و سازنده در روند سوختوساز بدن (متابولیسم) است که در آن انرژی مصرف میشود تا مواد سادهتر مانند اسید آمینو ترکیب گردد و ترکیبات آلی پیچیدهتر مانند آنزیم و نوکلئیک اسید ساخته شود. به فرایند برعکس آن یعنی تخریب مولکولهای آلی پیچیده برای دریافت انرژی کاتابولیسم (فروگشت) میگویند. جستارهای وابسته متابولیسم (دگرگشت) کاتابولیسم (فروگشت) متابولیسم زیستشناسی


text: کاتابولیسم یا فروگشت یک فرایند گرمازای درون سلولی است که طی آن مولکولهای پیچیده به مولکولهای سادهتر تجزیه میشوند. فروگشت و فراگشت دو رکن سوختوساز هستند. جستارهای وابسته متابولیسم (دگرگشت) آنابولیسم (فراگشت) زیستشناسی متابولیسم


text: لوح فشرده یا سیدی یک نوع از لوح نوری است که برای ذخیرهکردن دادههای دیجیتالی به کار میرود. لوح فشرده در اصل برای کار با آواهای دیجیتالی شده، اختراع شدهبود و همچنین به عنوان ابزار ذخیره و انبارش دادهها یا همان لوح فشرده فقط خواندنی (سیدی رام CD-ROM) هم استفاده میشود. ابزاری که توانایی خواندن سیدی رام را دارند امروزه از اجزاء استاندارد رایانههای شخصی بشمار میروند. رویهمرفته لوحهای فشردهٔ آوایی با لوحهای فشرده فقط-خواندنی تمایز دارند و لوحنوازهایی (CD players) که برای شنیدن آوا درست شدهاند نمیتوانند دادههایی که بر روی سیدی رام انبار شده را درست بفهمند، گرچه رایانههای شخصی معمولاً میتوانند لوح صوتی را هم بنوازند. این ابزار توسط شرکتهای فیلیپس و سونی توسعهیافت و در ۱۹۸۲ منتشر شد. آمار فروش لوح فشرده در سال ۲۰۰۷ به بیش از ۲۰۰ میلیارد لوح میرسد لازم است ذکر شود که بازیهای پلیاستیشن و اکسباکس هم روی لوح فشرده هستند. تاریخچه این نوع دیسک اولین بار در سال ۱۹۷۹ میلادی(۱۳۵۷ هجری شمسی) توسط شرکت فیلیپس و سونی به عنوان دیسک نوری برای ذخیره موسیقی* cda معرفی شد. پس از یک سال کار مداوم پیشرفت زیادی در کیفیت صدا و حجم ذخیره شده به وجود آمد و درسال ۱۹۸۱ اولین محصول این نوع لوح با محتوی «سمفونی آلپ» ساخته ریچارد اشتراوس در کشور آلمان ساخته و عرضه گردید و در برنامه «جهان فردا» شرکت BBC پخش شد. هرچند ساخت لوح فشرده ابتدا به عنوان پخش صوت ابداع شده بود ولی در سال ۱۹۸۵ لوح رایانهای CD-ROM و در سال ۱۹۹۰ CD-Rcordable برای ذخیره اطلاعات و دادهها ساخته شد. مخترع CD یا لوح فشرده یا compact disc نوریو اوگا بود که در سال ۱۹۸۲ به ریاست شرکت سونی رسید و در سن ۸۱ سالگی در سال ۲۰۱۱ درگذشت. مشخصات فنی لوح همانطور که در شکل نشان دادهشده بهطور عمده از چهار لایه تشکیل شدهاست. پلاستیک پلیکربنات با روکش نازکی از آلومینیوم با خلوص بالا (Super Purity Aluminium) با غشاء محافظت کنندهای از جنس لاک. سیدیهای استاندارد ۱۲۰ میلیمتر دارای ظرفیت برابر ۷۴ دقیقه موسیقی یا ۶۵۰-MB اطلاعات هستند. (در نسخههای جدید تر تا ۷۰۰ مگابایت). سیدی دارای دو استاندارد برای ذخیره اطلاعات به صورت کتابچه قرمز (Red Book) برای سیدی صوتی و استاندارد کتابچه زرد (Yellow Book) برای سیدیرام (CD-ROM) است. اطلاعات درون CD به صورت شیارهای حلزونی شکل و مارپیچ ذخیره میشود(Pit)، برای بازیابی اطلاعات از زیرکانالهایی (subchannelهایی) که متناظر با بیتهای هر دیسک است استفاده میشود. کانالهای موجود در سیدی عبارت اند از P Q R S T U V W و متناظر با آن BITهای ۷ ۶ ۵ ۴ ۳ ۲ ۱ ۰ قرار دارند که در بازیابی از یک سیدی هد R/W را هدایت میکند تا به اطلاعات مورد نظر در دیسک دسترسی پیدا کند، علاوه بر آن خط و شیارهای (Trackهای) موجود در سیدی صوتی باعث میشود برای انتخاب هر شیار موسیقی هد R/W به صورت دستیابی مستقیم و بدون طی کردن کل دیسک به شیار مربوط دست پیدا کند. شکل ظاهری اولین نوع از دیسک نوری برای ذخیره اطلاعات دیجیتال و رسانهای توسعه یافته برای ذخیره موسیقی دیجیتال، دارای ابعاد استاندار، به قطر ۱۲۰ میلیمتر و ضخامت ۱٫۲ میلیمتر، ساخته شده و ظرفیت ضبط صدای آن ۷۰–۸۰ دقیقه است و ۶۵۰ الی ۷۰۰ مگابایت داده را نگهداری میکند. امروزه لوحهایی با اندازههای دیگر ساخته شدهاست. انواع Audio CD: همانطور که گفته شد در سال ۱۹۸۰ توسط شرکت سونی و فیلیپس برای اولین بار ساخته شد؛ و بهعلت رنگ پوشش آن به Red Book مشهور شد. Super Audio CD: که وضوح بالاتری نسبت به لوح صوتی معمولی دارد. (Video CD (VCD:برای ذخیرهسازی استانداردهای ویدیوئی ساخته شدهاست. Enhanced CD: یا CD-plus Bootable CD: یا Live CD که دارای توانائی نصب برنامه سیستم عامل است. انواعی که قابلیت نوشتن داده و چاپ روی سی دی را دارند: Printdable CD انواعی که قابلیت نوشتن داده یا دوبارهنویسی را دارند: Recordable CD لوح فشرده ویرایششونده جستارهای وابسته مینی سی دی سیدی-آر سیدی-رام منابع اختراعهای ژاپنی اختراعهای هلندی دید و شنودی معرفیشده در ۱۹۸۲ (میلادی) دیسک نوری دیسکهای دوار رایانه برای ذخیرهسازی رسانه ذخیره صدا رسانه خانگی سرمایهگذاریهای مشترک صوت دیجیتال فناوری اطلاعات در هلند معرفیشدههای ۱۹۸۲ (میلادی)


text: جاینامشناسی یا توپونیمی دانش مطالعهٔ جاینامها، ریشهٔ آنها، معنا، کاربرد، و گونهشناسی آنهاست. جایهایی که به آنها نامی تعلق میگیرد، رویهمرفته بر دو دستهاند: پدیدههای طبیعی پدیدههای ساختگی به بررسیهایی که دربارهٔ جاینامها انجام مییابد، جاینامشناسی میگویند. ساختارهای مرتبط نقشهنگاری کمیته تخصصی نامنگاری و یکسانسازی نامهای جغرافیایی ایران منابع ویکیپدیا انگلیسی جاینامها جاینامشناسی


text: سیونیک ( , ) (تلفظ: سییوونیک) استانی از کشور جمهوری ارمنستان است با مرکزیت شهر کاپان که تنها استان ارمنی هممرز با ایران است، این استان علاوه بر ایران با جمهوری آذربایجان و جمهوری خودمختار نخجوان نیز هممرز است. مغری شهر مرزی استان سیونیک با ایران شهر مغری است. این شهر گرمترین نقطهٔ ارمنستان است و آب و هوایی خشک دارد؛ ولی آب رود مغری باعث سرسبزی شهر و مناطق پیرامونش شدهاست. برروی تپهای در شمال شرقی شهر دژی قرار دارد بهنام دژ مغریبرد که در سدهٔ ۱۰ میلادی ساخته شده و در اوایل سدهٔ ۱۸ بدست داویت بک بازسازی شد. این دژ تنها دژ در ارمنستان است که برای کاربرد تفنگ و اسلحهٔ گرم طراحی شدهاست. داویت بک فرماندهٔ نیروهای آزادیبخش سیونیک ارمنی بود که با امپراتوری عثمانی میجنگیدند. در اینجا در سال ۱۷۲۷ میلادی ۴۰۰ تن از افراد داویت بک توانستند ۵ روز تمام در برابر نیروی عثمانی که شمارشان چندین برابر بود و از غرب آمده بودند ایستادگی نمایند تا اینکه نیروی کمکی رسید. در مغری و پیرامونش کلیساهای تاریخی و خانههای قدیمی نیز وجود دارد. فعالیت اصلی صنعتی این منطقه وجود کارخانهٔ مس و مولیبدن زانگزور و کارخانهٔ مس و مولیبدن آگاراک است. تقسیمات دوره ارمنستان شوروی زانگزور کوهستان زانگزور نام رشتهکوهی در این استان و نام کهن آن منطقه نیز است. متس ایشخاناسار - ۳۵۵۲ متر - فلات قرهباغ خوستوپ - ۳٬۲۰۱ متر - کوه کاپودچوغ - ۳٬۹۰۵ متر - در مرز مشترک با جمهوری خودمختار نخجوان رود واچاگان رودخانه وروتان تقسیمات استانی استان سیونیک شامل موارد زیر است ۱۰۹ جوامع (hamaynkner), of which 7 are considered urban و ۱۰۲ ناحیه روستایی. شهرکها یا جوامع شهری روستاها یا جوامع روستایی آچانان آگاراک آغیتو آغوانی آخلاتیان آکنر آلوانک آنگغاکوت آنتاراشات آراجادزور آراووس آرویس آرتسوانیک آشوتاوان بالاک باردزراوان بنونیس برناکوت چاکاتن چاپنی دارباس داویت بک جوراستان گغانوش گغی گورایک گتاتاغ گودمنیس هالیدزور هارژیس هارتاشن هاتساوان ایشخاناسار کاغنوت کاجاران کاراهونج کاراشن کارچوان کاشونی خدرانتس خناتساخ خندزورسک خوت خوزناوار کورنیدزور کوریس لهواز لرنادزور لیچک لور لتسن موتسک نرکین هاند نرکین خندزورسک نرکین خوتانان نور آستغابرد نوراشنیک نوراوان نرنادزور نژده اوختار سالوارد سارناکونک سواکار شاغات شاکی شناتاغ شیکاهوغ شینوهایر شورنوخ شرونانتز شوانیدزور اسپانداریان سراشن سوارانتس سیونیک تاناهات تاندزاتاپ تاندزاور واشتون تاسیک تاتو تاوروس تغ تولورس تورونیک تساو تسغوک اویتس اوژانیس واغاتین واغاتور واهراوار وانک واردانیدزر وارداوانک ورین خوتانان وریشن وروتان وروتان یغگ یغوارد روستاهای بدون جوامع آجاباج متعلق به ناحیه نور آستغابرد. آیگدزورمتعلق به ناحیه واردانیدزر بارگوشات متعلق به ناحیه سیونیک دیتسمایری متعلق به ناحیه سیونیک گتیشن متعلق به ناحیه نور آستغابرد گوماران متعلق به ناحیه گغانوش کاتنارات متعلق به ناحیه لرنادزور کاوچوت متعلق به ناحیه لرنادزور خوردزور متعلق به ناحیه سیونیک موسالام متعلق به ناحیه لرنادزور پخروت متعلق به ناحیه لرنادزور شامب متعلق به ناحیه دارباس شیشکرت متعلق به ناحیه تساو سزناک متعلق به ناحیه سیونیک تخکوت متعلق به ناحیه واردانیدزر تسغونی متعلق به ناحیه نژده روستاهای پیشین آغبولاغ متعلق به ناحیه شورنوخ دزوراک متعلق به ناحیه شورنوخ گغاوانک متعلق به ناحیه گغی کارد متعلق به ناحیه گغی کاروت متعلق به ناحیه گغی کیتسک متعلق به ناحیه گغی نرکین گیراتاغ متعلق به ناحیه لرنادزور واناند متعلق به ناحیه شورنوخ ورین گیراتاق لرنادزور ورین گقاوانک متعلق به ناحیه گغی وچتی متعلق به ناحیه نور آستغابرد استانداران هونان بوغوسیان اماکن گردشگری، مذهبی و تاریخی سازههای تاریخی، گردشگری و مذهبی این استان عبارتنداز: استادیوم گاندزاسار تاتوی آناپات دژ هالیدزور زوراتس کارر صومعه تاتو پارک ملی آرئویک پارک ملی دریاچه آرپی بغنو-نوراوانک آبشار شکی وروتناوانک بالهای تاتو منابع پیوند به بیرون تصاویری از مغری منطقههای ارمنستان


text: کاپان یک شهرک در جنوبغربی ارمنستان و مرکز استان سیونیک است آن در جنوب پایتخت ایروان واقع شدهاست. کاپان در منطقهای جنگلی و در ریزشگاه دو رودخانه واقع شدهاست. این شهرک در دوره شوروی قاپان نامیده میشد تاریخچه از محدوده کاپان فعلی برای نخستین بار در سده پنجم میلادی بعنوان زیستگاهی کوچک یاد شدهاست. کاپان که زمانی یک شهر پر جنب و جوش معدنکاری بود در پایانههای سده ۱۹و با سرمایه فرانسویان ساخته شد. این شهر با اینکه از یک معماری شوروی گونه برخوردار است اما نمودی نسبتاً خوب دارد. در میدان اصلی این شهر هتلی بلند و یک موزه قرار دارد. در کناره غربی شهر بر روی تپهای در جنوب رود وُغجی ویرانههای دژ هالیدزور بجا ماندهاست. این ساختمان که در سده ۱۷ بهعنوان یک صومعه ساخته شده بود در آغاز سده ۱۸ قرارگاه داویت بک سردسته جنگجویان آزادیبخش ارمنی علیه عثمانیان شد. نام اصلی این شهر در زمان قاجارها معدن بوده که بعدها به قاپان و از سال ۱۹۹۱ به کاپان تغییر یافتهاست. اماکن چندین کلیسای قدیمی دیگر نیز در این منطقه موجود است. شهرهای خواهرخوانده گلندیل، کالیفرنیا، ایالات متحده آمریکا باریساو، بلاروس نگارخانه جاذبههای تاریخی جستارهای وابسته کنسولگری ایران در کاپان فهرست شهرداریهای ارمنستان پانویس منابع پیوند به بیرون عکسهای کاپان شهرداریهای استان سیونیک شهرها و شهرکهای ارمنستان مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در سده ۵ (میلادی) مناطق مسکونی در استان سیونیک


text: آگاراک (به ارمنی: Ագարակ) یک شهر در ارمنستان است که در استان سیونیک واقع شدهاست. در کیلومتری جنوب کاپان، مرکز استان سیونیک واقع شدهاست. این روستا در سال ۱۹۴۹ بنیانگذاری شدهاست. آگاراک از شهرهای ارمنستان واقع در استان سیونیک و در مرز ایران است. آخرین شهر در میان راه شهر مغری ارمنستان به سوی ایران شهر کوچک آگاراک است که در سال ۱۹۴۹ ساخته شدهاست. در آنجا یک پل ماشینرو و یک پل پیادهرو بر روی دوخانه ارس، ایران و ارمنستان را به هم میپیوندد. در بالای روستای آگاراک، میان این روستا و روستای کارچِوان، راه خاکی ای است که از کنار یک معدن مس و مولیبدن بزرگ میگذرد. در نزدیکی آگاراک محل قدیمی روستای آگاراک قرار دارد که در آن دو کلیسا متعلق به سده هفدهم میلادی به نامهای «کلیسای آکناخاچ» و «کلیسای آمِناپْرکیچ» جای دارد. جاده آگاراک به ایران به کنار رود ارس میرسد و چشماندازی چشمگیر دارد با گردنههای خشک و بریده بریده و درههای سرسبز. ریشهشناسی تاریخچه جغرافیا و آب و هوا آگاراک ۲٫۵ کیلومتر مربع مساحت و ۴٬۴۲۹ نفر جمعیت دارد و ۶۵۰ متر بالاتر از سطح دریا واقع شدهاست. در کیلومتری جنوب کاپان، مرکز استان سیونیک واقع شدهاست. جمعیتشناسی فرهنگ خواهرخوانده شهر سالیهورسک در بلاروس خواهرخواندهٔ آگاراک هست. ترابری اقتصاد آموزش و پرورش ورزش مشاهیر بومی دورنمای شهر نگارخانه جستارهای وابسته فهرست شهرداریهای ارمنستان خطوط لوله گاز ایران به ارمنستان منابع بر پایه دادههایی از آرمنیاپدیا پیوند به بیرون بنیانگذاریهای ۱۹۴۹ (میلادی) در ارمنستان پایانههای مرزی ارمنستان و ایران شهر و روستاهای ساخته شده در اتحاد شوروی شهرداریهای استان سیونیک شهرها و شهرکهای ارمنستان مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در ۱۹۴۹ (میلادی) مناطق مسکونی در استان سیونیک


text: مِغری (به ارمنی: Մեղրի) یک شهر در ارمنستان است که در استان سیونیک واقع شدهاست. در کیلومتری جنوب کاپان، مرکز استان سیونیک واقع شدهاست. مغری شهری مرزی است در استان سیونیک ارمنستان که بر مرز ایران و آگاراک قرار گرفتهاست. نام این شهر را برگرفته از واژه مهر که در روزگار باستان نام ایزد آفتاب بوده دانستهاند. مغری ۳ کیلومتر مربع مساحت و ۴٬۵۸۰ نفر جمعیت دارد و در ارتفاع متر بالاتر از سطح دریا قرار گرفتهاست. شهر مرزی سیونیک با ایران شهر مغری است. این شهر گرمترین نقطهٔ ارمنستان است و آب و هوایی خشک دارد؛ ولی آب رودخانهٔ مغری باعث سرسبزی شهر و مناطق پیرامونش شدهاست. برروی تپهای در شمال شرقی شهر دژی قرار دارد بهنام دژ مغریبرد که در سدهٔ ۱۰ میلادی ساخته شده و در اوایل سدهٔ ۱۸ بدست داویت بک بازسازی شد. این دژ تنها دژ در ارمنستان است که برای کاربرد تفنگ و اسلحهٔ گرم طراحی شدهاست. داویت بک فرماندهٔ نیروهای آزادیبخش سیونیک ارمنی بود که با امپراتوری عثمانی میجنگیدند. در اینجا در سال ۱۷۲۷ میلادی ۴۰۰ تن از افراد داویت بک توانستند ۵ روز تمام در برابر نیروی عثمانی که شمارشان چندین برابر بود و از غرب آمده بودند ایستادگی نمایند تا اینکه نیروی کمکی رسید. در مغری و پیرامونش کلیساهای تاریخی و خانههای قدیمی نیز وجود دارد. فعالیت اصلی صنعتی این منطقه وجود کارخانهٔ مس و مولیبدن زنگزور و کارخانهٔ مس و مولیبدن آگاراک است. اقتصاد این شهر بر پایه تولید فراوردههای خوراکی است. این شهر دارای تولیدات قوطی سازی، شراب سازی و نانپزی است. از اماکن دیدنی مغری، دژی به نام مغریبِرد است که بر سر تپهای قرار گرفتهاست. این تنها دژ ارمنی بود که توسط نیروهای آزادیبخش ساخته شده بود. در سال ۱۷۲۷ چهارصد تن از افراد داویت بک به مدت ۵ روز در این دژ در برابر نیروهای عثمانی ایستادگی کردند تا اینکه نیروهای کمکی به آنها رسید. در پایین دژ در منطقه «متستاغ» یک کلیسای متعلق به سده ۱۷ به نام «مریم مقدس» قرار دارد که دیوارنگاشتههای جالبی از سده ۱۹ میلادی دارد. نگارخانه جاذبههای تاریخی جستارهای وابسته فهرست شهرداریهای ارمنستان پانویس منابع بر پایه دادههایی از Rediscovering Armenia Guidebook در آرمنیاپدیا. Land Swap in Nagorno-Karabagh: Much Noise Over An Unrealistic Option.Tigran Martirosyan. 08/14/2002. Central Asia-Caucasus Institute. «Հայաստան» հանրագիտարան: Երեւան: ՀՀ Գիտությունների ակադեմիա: 2012: էջ 1164: ISBN 978-5-89700-040-1 پیوند به بیرون شهرداریهای استان سیونیک بنیانگذاریهای ۹۰۶ (میلادی) شهرها و شهرکهای ارمنستان فرمانداری الیزابتپول مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در سده ۱۰ (میلادی) مناطق مسکونی در استان سیونیک


text: آرشاگ هُوْهانِسی چوبانیان ، زاده ۱۵ ژوئیه ۱۸۷۲ - درگذشته ۸ ژوئن ۱۹۵۴)، نویسنده داستان کوتاه، روزنامهنگار، ویراستار، شاعر، ترجمه، نقد ادبی، نمایشنامهنویس، لغتشناس، و رماننویس ارمنستانی بود. بجز زبان ارمنی به زبان فرانسوی هم شعر گفته است. زندگینامه آرشاگ چوبانیان در ناحیه بشیکتاش کنستانتینوپل در یک خانواده ارمنی که از اصالتا از روستای Agn (Kemaliye فعلی) بودند به دنیا آمد مادر وی زمانی که وی حدود یکماهه بود درگذشت و پدرش نیز زرگر محترمی بود. وی آموزش خویش را در مدرسه محلی ماکروهیان کسب نمود. در سال ۱۸۹۸ وی گاهنامه معروف خویش "Anahit" را بنیانگذاری نمود. ارتباطات و آشناییهای وی با چهرهای ادبی و فکری برجسته در فرانسه به وی این اجازه را داد که دربارهٔ نسلکشی ارمنیها و آزادی ناعدالتیهای در روزنامههای مشهور فرانسوی همچون Mercure de France به نگارد. جستارهای وابسته فهرست نویسندگان ارمنی ارمنیهای فرانسه پانویس منابع Արշակ Չոպանյան - Վիքիպեդիա՝ ազատ ... - Գլխավոր էջ - Wikipedia ارمنیان اهل عثمانی ارمنیان اهل فرانسه اهالی بشیکتاش (استانبول) اهالی قسطنطنیه درگذشتگان ۱۹۵۴ (میلادی) روزنامهنگاران اهل ارمنستان زادگان ۱۸۷۲ (میلادی) شاعران اهل ارمنستان نویسندگان ارمنیتبار نویسندگان اهل ارمنستان نویسندگان سده ۱۹ (میلادی) اهل ارمنستان نویسندگان سده ۱۹ (میلادی) اهل امپراتوری عثمانی نویسندگان سده ۲۰ (میلادی) اهل ارمنستان نویسندگان مرد اهل ارمنستان نثرنویسان ارمنیتبار اهل فرانسه


text: دریاچهٔ سِوان دریاچهای در ارمنستان است. این دریاچه و کرانههای آن از جاذبههای گردشگری ارمنستان بهشمار میآیند. جغرافیا دریاچهٔ سوان در ۶۰ کیلومتری شمال شرقی ایروان و در استان گغارکونیک قرار دارد. این دریاچه که بزرگترین دریاچهٔ قفقاز و از بزرگترین دریاچههای کوهستانی آب شیرین در جهان است، در بلندای ۱٬۹۱۶ متری سطح دریا واقع شدهاست. نام سوان از ریشهٔ اورارتویی سیونا و به معنی «سرزمین دریاچهها» گرفته شدهاست. حدود ۳۶ جویبار به این دریاچه میریزند و تنها رودخانهای که از سوان سرچشمه میگیرد رود هِرازدان است. مساحت حوضهٔ دریاچهٔ ۵٬۰۰۰ کیلومتر مربع است و یک ششم مساحت کل ارمنستان را تشکیل میدهد. از گردشگاههای پیرامون این دریاچه، چشمهٔ آب معدنی دیلیجان و شهرستانی به همین نام است. ماهی قزلآلای مشهوری به نام ایشخان (شاهزاده) بومی این دریاچه است. از نکات جالب دربارهٔ این دریاچه میتوان به ابعاد ۱۰ برابری دریاچه در قرنهای ابتدایی شکلگیری آن اشاره کرد (۱۰ برابر بیشتر از حالت کنونی) و سن آن نیز بین ۲۵ تا ۳۰ هزار سال پیش تخمین زده میشود. اقتصاد دریاچهٔ سوان در اقتصاد ارمنستان تأثیر بسزایی دارد. این دریاچه منبعی برای تأمین آب، تولید برق با هزینهٔ کم، ماهیگیری، گزینهای مناسب برای تفریحات و گردشگری است که بخش زیادی از اقتصاد ارمنستان را تأمین میکند. جستارهای وابسته استان ارمنیه نگارخانه جستارهای وابسته رودها و دریاچههای ارمنستان کوههای ارمنستان فهرست آتشفشانهای ارمنستان جغرافیای ارمنستان آب و هوای ارمنستان منابع ویکیپدیای انگلیسی جاذبههای گردشگری در استان گغارکونیک جغرافیای استان گغارکونیک دریاچههای ارمنستان دریاچههای کوهستانی مناطق کنوانسیون رامسر در ارمنستان


text: ارمنیان جشنهای بسیاری دارند که بعضی جشنهای مذهبی و بعضی دیگر جشنهای باستانی است. جشن دِرِندِز (آتش افروزی) جشن دِرِندِز (آتش افروزی) از جشنهای ویژه تیرههای هندواروپایی بوده که ایرانیان آن را جشن سده و ارمنیان درندز مینامند. در ارمنستان باستان برای آتش صفات زنانه و برای آب فروزههای مردانه قائل بودند. این جشن در ایران از زمان مادها تا پایان دورهٔ صفوی برگزار میشد. این جشن در روز سیزدهم فوریه مصادف با بیست و چهارم بهمن ماه برگزار میشود. در این روز ارمنیان به کلیسا میروند. مقام روحانی پس از به جای آوردن مراسم مذهبی ویژه آن روز شمع روشنی را از محراب کلیسا برداشته به محوطه حیات کلیسا میرود و با آن شمع بوتههایی که برای آتش افروزی گردآمده میافروزد. پس از مراسم آتش بازی، هنگام ترک کلیسا هر کس شمع یا اخگردانی (مشعلی) را که با آتش صحن کلیسا روشن شده به عنوان تبرک به منزل میبرد. جشن باریگِندان (برغندان) از جمله جشنهای بسیار کهن دو ملت ایرانی و ارمنی جشن باریگندان ارمنی یا برغندان ایرانی است که شیوه برگزاری آن میان دو تیره دارای همانندیهای بسیاری است. برپایی این جشن و سرور پیش از ایام روزه بزرگ بیانگر شادی و خرسندی دو قوم از فرا رسیدن روزهای روزه بوده است. معنی واژه باریگندان در ارمنی شادمانی است. این جشن از جشنهای پیش از پذیرش مسیحیت همزمان با جشن ناواسارد برگزار میشد. از ویژگیهای برجسته این جشن، برابری کامل در آن روز میان قشرها و لایههای جامعه و آزادی انتقاد از بزرگان و توانگران بود. در روز باریگندان معمولاً سفره شام رنگینتر و مفصلتر از شبهای عادی است. از جمله عادات دیگر این روز استفاده از نقاب و برگزاری شب نشینی با نقاب میباشد. جشن ناواسارد نخستین ماه سال در گاه شماری ارمنستان باستان ناواسارد نام داشت که به معنی سال نو است. در نخستین روز ماه ناواسارد جشن با شکوهی برپا میشد و همه مردم در این جشن شرکت میکردند. در روز عید پیکارهای ورزشی مانند دو، اسب سواری و ارابهرانی برگزار میشد. پهلوانان زورآزمایی میکردند و نوازندگان تازهترین آهنگهای خود را مینواختند. برخی نیز به کبوترپرانی سرگرم میشدند. در روز جشن مردم با انواع چهرهپوشها روی خود را میپوشاندند چرا که ارمنیان باستان بر این باور بودند که نقاب ارواح پلید را گریزان میکند. امروزه جشن ناواسارد در جوامع ارمنی روز یازدهم اگوست برگزار میشود. در این جشن تیمهای ورزش ارمنیان در یکی از کشورها گرد هم آمده و با یکدیگر به رقابت میپردازند و برندگان مسابقات پیروزمندان ناواسارد خوانده میشوند. در چند سال اخیر مسابقات ورزش ناواسارد در جمهوری ارمنستان برگزار میشود. در پایان بایستی یادآور شد که جشن ناواسارد بر پایه بسیاری از منابع موجود دارای اصل و ریشه ایرانی است و مترادف با نوسرد است که از جمله کهنترین اعیاد ایرانی بوده که در روزگار مادها برگزار میشده ولیکن امروزه به فراموشی سپرده شده است. جشن وارداوار (آب پاشان) این جشن از قدیمیترین جشنهای ارمنیان محسوب میشود که در میان ایرانیان به عید آب پاشی ارمنیان شهرت دارد. ارمنیان در این روز به یکدیگر آب میپاشیدند، کبوترپرانی میکردند و مسابقات ورزشی ترتیب میدادند. بیشتر محققانی که در زمینه اعیاد ارمنیان پیش از مسیحیت تحقیق میکنند، این جشن را مربوط به الههٔ آستغیگ و الههٔ آناهید میدانند. به موجب افسانههای ارمنی، آستغیگ، الههٔ زیبایی، باروری و حاصلخیزی بود و برگزاری این جشن در فصل تابستان به منظور طلب باران و برکت بوده است. جشن آب پاشی از جشنهای خاص اقوام آریایی است و ارتباطی با دین خاصی ندارد ولی ارمنیان از سدهٔ چهارم میلادی پیرایههایی مذهبی برای آن فراهم کردند. اکنون جشن وارداوار به عنوان یکی از اعیاد مسیحیت، نود و هشت روز پس از عید پاک، بین بیست و هشتم ماه ژوئن تا اول ماه اگوست برگزار میشود. این جشن در ایران از زمان مادها تا پایان دورهٔ صفوی برگزار میشد. پانویس منابع پیوندها ارمنستان ارمنستان فرهنگ در ارمنستان جشنوارههای ارمنی


text: دودمان آرتاشسی یا آرتاشسیان (به ارمنی Արտաշեսյան արքայատոհմ)، دودمانی ارمنی است که توسط آرتاشس یکم در ۱۹۰ (پیش از میلاد) در شهر آرتاشات بنیانگذاری کرد. تاریخ بعد از شکست آنتیوخوس سوم حاکم ارمنستان بزرگ در سال ۱۹۰ پیش از میلاد از دولت روم، ایجاد و احیای ارمنستان مستقل را تسهیل نمود؛ و آرتاشس یکم در ۱۹۰ پیش از میلاد پادشاه ارمنستان شد. او شهری به نام (آرتاکساتا)، آرتاشات در دامنه کوه آرارات بنا کرد که پایتخت آن روز ارمنستان گردید. پس از آرتاشس یکم دو فرزندش آرتاوازد یکم و تیگران یکم به حکومت رسیدند. در همین زمان در ایران حکومت تازهای به نام پارت روی کار آمده بود. پارتها که با نام اشکانیان هم معروفند از تیره ایرانی بودند. پادشاه پارتی ایران مهرداد دوم (زندگی: ۱۱۵ پیش از میلاد) تا ۸۸ پیش از میلاد - مرزهای غربی قلمرو خود را تا رود فرات گسترش داد. او با آرتاوازد یکم درگیر شد و تیگران برادرزاده شاه ارمنستان را به گروگان برد. وقتی پدرش در سال ۹۵ پیش از میلاد فوت کرد اشکانیان آزادش کردند، ولی او ناگزیر شد به بهای آزادیش از درههای مرز جنوبی ارمنستان واقع در منطقهای را که امروزه ارمنستان غربی است به آنان واگذارد. در زمان فرمانروایی تیگران دوم، قلمرو ارمنستان سه برابر گشت و ارمنستان به یکی از نیرومندترین حکومتهای آن روز تبدیل شد. به همین علت تیگران دوم را در تاریخ تیگران بزرگ مینامند. در سال ۸۸ پیش از میلاد، با مرگ مهرداد دوم شاه پارت که داماد و هم پیمان تیگران بزرگ بود، لشکریان ارمنی وارد هفتاد جلگه شدند و به مرزهای آتورپاتکان و ماد حمله کردند و تا همدان، پایتخت پارت، پیش رفتند و پس از تصرف این شهر کاخ شاه را به آتش کشیدند. پس پیمان آشتیای بسته شد که طی آن هفتاد جلگه، آتورپاتکان، ماد و سرزمینهای شمالی میانرودان به تیگران دوم سپرده شد. تیگران دوم در سامانهای گوناگون زیر دست خود شهرها و آبادیهایی به نام تیگراناکرت (به معنای ساخته تیگران) بنا کرد. تیگراناکرت اصلی در جایی بوده که اکنون شهر دیاربکر کردستان ترکیه امروزی قرار دارد. لوکولوس بعد از شکست از تیگران دوم در نبرد تیگراناکرت سرداری به نام پومپه به فرماندهی سپاهیان روم منصوب شد. پومپه به وعده واگذاری قسمتی از سرزمینهای متصرفی لوکولوس در میان رودان به فرهاد سوم پادشاه اشکانی وی را با خود متحد ساخت و وادارش کرد که به ارمنستان حمله کند. در خلال این اوقات فرهاد سوم بر ارمنستان تاخت. از بخت بد تیگران دوم پسر نوجوانش شاهزاده تیگران دست به یک خیانت شرمآور زد، به این معنی که با گروهی از سربازان به اردوگاه اشکانیان پیوست. اشکانیان با کمک سربازانی که شاهزاده تیگران در اختیارش گذاشته بود پیش آمدند و شهر آرتاشات پایتخت ارمنستان را محاصره کردند. وقتی بر اثر شکست مهرداد و فروپاشی حکومت پنتوس، پومپه به سمت ارمنستان پیشروی کرد وضع تیگران دوم وخیم و یاسانگیز شد. این جنگی بود که او میبایست در دو جبهه انجام دهد، با بیگانگان یک جنگ داخلی هم افزوده شده بود. تیگران توانست بقدر کافی نیرو تجهیز کند و پس از گردآوری نیروهایش به لشکری که آرتاشات را محاصره کرده بود حمله کرد، شکست سنگینی برآن وارد آورد و اشکانیان را از ارمنستان بیرون راند. لیکن با وجود این پیروزی تیگران حس کرد که غیرممکن است بتواند به نبرد ادامه بدهد، زیرا ارتش روم اکنون از جبهه دیگری داشت وارد خاک کشور او میشد. پومپه به پیشروی خود به طرف قلب ارمنستان ادامه داد و بیآنکه با مقاومتی برخورد کند به منطقه فعلی ارزروم رسید تیگران دوم از او تقاضای صلح کرد و پومپه هم پذیرفت. در سال ۵۶ پیش از میلاد، با مرگ تیگران دوم آرتاوازد دوم به فرمانروایی رسید. آرتاوازد دوم به سبب قراردادی که پومپه با ارمنستان بسته بود به اجبار متحد روم شد. او به کراسوس نقشه جنگی عاقلانهای پیشنهاد کرد دایر براینکه نامبرده لشکریان رومی را به ارمنستان بیاورد، چون در آنجا بهتر میتواند ایران اصلی را که هم نزدیک است و هم پایه واقعی قدرت اشکانیان، مورد حمله قرار دهد. لیکن کراسوس خواه از روی غرور و خودخواهی و خواه به انگیزه حرص و آز و به طمع اینکه هر چه زودتر تیسفون پایتخت اشکانیان را با همه گنجینههایش به تصرف درآورد، این نقشه را رد کرد، سرانجام بخش عمدهای از آن در نبرد حران نابود شد. کراسوس در حین نبرد کشته شد و کاسیوس که فرماندهی بازماندگان را برعهده گرفته بود پس از یک عقبنشینی وحشتناک خود را به سوریه رسانید. پس از شکست کراسوس و عقبنشینی بازمانده سپاهیان رومی به سوریه دیگر برای ارمنستان غیرممکن بود به تنهایی بار سنگین جنگ را تحمل کند، و لذا پادشاه آرتاوازد مجبور شد با اشکانیان قرار داد ببندد. آرتاوازد به شرایط آن قرار داد گردن نهاد و به موجب آن قسمت جنوبی ارمنستان را به ایران واگذاشت و بهعلاوه با پادشاه اشکانی هم پیمان اتحاد بست، این پیمان با ازدواج خواهر پادشاه ارمنستان با یکی از پسران اشکانی تحکیم شد. مارکوس آنتونیوس بنا به اندرزهای خائنانه کلئوپاترا که میخواست ثروتهای ارمنستان را تصاحب کند و یکی از فرزندان خود را بر تخت سلطنت آنجا بنشاند آرتاوازد را با فریب و نیرنگ به نزد خود به شهر نیکوپولیس خواند، کلئوپاترا آنان را مورد آزار و شکنجه قرار داد تا محل اختفای گنجینههای ارمنستان را فاش کنند. سپس کلئوپاترا و مارکوس لشکریانی برای اشغال ارمنستان فرستادند و اسکندر جوان را که ارشد فرزندان حاصل از ازدواجشان بود بر تخت سلطنت آن کشور نشاندند. آرتاوازد دوم به دست کلئوپاترا کشته شد. اسکندر پسر مارکوس آنتونیوس تازه به زور بر تخت سلطنت ارمنستان نشسته بود که یک شورش بزرگ ملی وی را از مملکت راند و به جای او پسر آرتاوازد دوم به نام آرتاشس دوم بر تخت نشانید. آنگاه لشکریان مارکوس باردیگر کشور را اشغال کردند و آرتاشس دوم (یا آرتاکسیاس دوم) به دربار پادشاه اشکانی که همچنان با رومیان در جنگ بود پناه برد. اسکندر دوباره بر تخت سلطنت ارمنستان نشست و در حمایت سپاهیان رومی از ۳۴ تا ۳۱ پیش از میلاد سلطنت کرد. مارکوس در آخرین مرحله مبارزه اش با آگوستوس مجبور شد که نیروهای خود را از ارمنستان بیرون بکشد. آرتاشس دوم با کمک پادشاه اشکانی به ارمنستان بازگشت، دوباره مقام سلطنت را به دست گرفت، و از سال ۳۰ تا ۲۰ پیش از میلاد سلطنت کرد. آرتاکسیاس (آرتاشس) دوم به دست گروهی که توسط رومیان اجیر شده بودند کشته شد و برادرش تیگران سوم بر تخت سلطنت ارمنستان نشست. از آن پس ارمنستان وضع مملکت خودمختاری را پیدا میکرد که متحد روم بود و روم بر او سلطهای کم یا بیش واقعی اعمال مینمود. پس از تیگران سوم، تیگران چهارم برتخت نشست با سلطنت این پادشاه سلسله آرتاشسها توأم با جنگهای داخلی بود که ارمنستان را روبه ضعف برد. پس از مرگ تیگران چهارم، به نام آریوبرزن دوم بر تخت نشست لیکن استقرار او بر تخت سلطنت ارمنستان بدون زحمت صورت نگرفت برای اینکه ارمنیها برضد نفوذ روم دست به نبرد و شورش زده بودند. بعد از آریوبرزن پسرش به نام آرتاوازد سوم به جایش نشست. با روی کار آمدن او دوران اغتشاشها دوباره آغاز شد. دیون کاسیوس نقل میکند که: «سال بعد، ارمنیان به جان هم افتادند و بجز این کار دیگری نکردند.» ارمنستان بجز در یک دوره کوتاه از آرامشی نسبی برخوردار نشد، و آن هم پس از سال ۱۷ میلادی بود که ژرمنیکوس ژولیوس سزار با سپاه خود به ارمنستان آمد تا آرتاشس سوم معروف به زنون را بر تخت سلطنت بنشاند. پادشاهان آرتاشس یکم، پسر زاره (۱۹۰ تا ۱۵۹ پیش از میلاد) تیگران یکم، پسر آرتاشس یکم (۱۵۹ تا ۱۲۳ پیش از میلاد) آرتاوازد یکم، پسر آرتاشس یکم (۱۲۳ تا ۹۵ پیش از میلاد) تیگران دوم، پسر تیگران یکم (۹۵ تا ۵۵ پیش از میلاد) آرتاوازد دوم، پسر تیگران دوم (۵۵ تا ۳۴ پیش از میلاد) آرتاشس دوم، پسر آرتاوازد دوم (۳۳ تا ۲۰ پیش از میلاد) تیگران سوم، پسر آرتاوازد دوم (۲۰ تا ۱۰ پیش از میلاد) تیگران چهارم، پسر تیگران سوم و ملکه اراتو دختر تیگران سوم (۱۰ تا ۲ پیش از میلاد) آریوبرزن دوم ماد آتروپاتن، پسر آرتاوازد یکم آتروپاتکان آرتاوازد سوم، پسر آریوبرزن آرتاشس سوم (معروف به زنون)، پسر پونتوس تیگران پنجم، پسر آلکساندر و ملکه اراتو جستارهای وابسته تاریخ ارمنستان منابع Hovannisian, Richard G. (2004). The Armenian People From Ancient to Modern Times: Vol. I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century. Palgrave Macmillan. p. 372 pages. . Grousset, René (originally 1947; 1995 ed.). Histoire de l'Arménie des origines à 1071. Payot. p. 644 pages. دودمان آرتاشسی بنیانگذاریهای ۱۸۹ (پیش از میلاد) بنیانگذاریهای ۱۹۰ (پیش از میلاد) پادشاهان ارمنستان پادشاهی ارمنستان تاریخ ارمنستان خاندانهای پادشاهی آسیا خاندانهای والای ارمنستان


text: در سال ۵۱ میلادی، بلاش یکم (۷۸–۵۱ م) که از نیرومندترین پادشاهان اشکانی ایران بود به پادشاهی رسید و ارمنستان به دومین شاهنشین مستقل اشکانی بدل شد. پس از جنگهای طولانی میان روم و اشکانیان، نرون امپراتور روم با درخواست بلاش یکم مبنی بر حکومت برادرش تیرداد بر ارمنستان موافقت کرد. تیرداد با اینکه رفتار و سلوک پادشاهان اشکانی را با خود به ارمنستان آورده بود ولی آداب و سنن حکومتی دودمان آرتاشسی به گونهای در ارمنستان ریشه دوانیده بود که وی به خود فرهنگ ارمنی گرفت و مردم ارمنستان نیز با آغوش باز او را پذیرفتند. از زمان فرمانروایی بلاش پنجم (۱۸۰ میلادی) حکومت شاهان اشکانی ارمنستان یا آرشاکیان موروثی شد. سلسله اشکانی ارمنستان با نام آراشکونی خوانده میشود. در سال ۲۲۶ میلادی، اردشیر بابکان که از خاندان ساسان شاه پارس بود اردوان پنجم اشکانی را سرنگون کرد و فرمانروایی ایران به دست ساسانیان افتاد. ساسانیان با گذشت زمان ارمنستان را تسخیر و آن را جزئی از خاک ایران کردند. منابع جستارهای وابسته جنگهای ایران و روم تاریخ ارمنستان تاریخ نظامی شاهنشاهی اشکانی جنگهای ایران در قفقاز


text: چلیپاسنگ یا خاچکار (به ارمنی: "Խաչքար") نام سنگهایی است که بر روی آنها نقش صلیب کنده شده و هزاران عدد از آنها در سراسر ارمنستان پراکندهاست. خاچ به ارمنی یعنی صلیب یا چلیپا (واژه خاج که ما در ورق بازی بکار میبریم وام واژهای ارمنی است در فارسی) و کار یعنی سنگ، پس خاچکار را میتوان در فارسی به چلیپاسنگ ترجمه نمود. پیشینه چلیپاسنگهای ارمنی بقولی به روزگار پیش از مسیحی شدن ارمنیان برمیگردد. بنظر کاوه فرخ میان چلیپا سنگهای ارمنستان و صلیب میترایی یا صلیب ایرانی ارتباط وجود دارد. در آن زمان نقش اژدها و دیگر موجودات افسانهای را بر روی چوب میکندند. نخستین چلیپاسنگهای مسیحی بر روی چوب و سنگ هر دو کنده کاری میگشت و از سده نهم میلادی به این سو در سراسر سرزمین ارمنستان چلیپاسنگهایی برپا گشت. آنها بیشتر بهعنوان یادمان برای رویدادهای کهن و مهم مسیحی ساخته میشدند. بر روی برخی از آنها شرح آن رویدادها نگاشته شدهاست. مردم ارمنستان به دور برخی از چلیپاسنگها زیارتگاههایی برپا کردهاند و برخی هم معجزاتی را به آنها نسبت میدهند. چلیپاسنگ برای ارمنیان حکم همان پیکر مقدس کاتولیکها و شمایل ارتودوکسهای یونانی را دارد. به جز نقش صلیب این سنگها نماد رنج مسیح و برخاستن او نیز هست. به علاوه چلیپاسنگها نماد درخت زندگی نیز هستند و این جنبه با آذینهای برگ مانند روی آنها مشخص تر میگردد. باور توده مسیحی بر آن بوده که جنس چوب چلیپایی که عیسی در گُلگُتا بر آن میخکوب شد از جنس چوب درخت زندگی در باغ عدن بود. واپسین گروه چلیپاسنگهای ارمنی هزاران خاچکاریست که در سدههای ۱۶ تا ۱۸ میلادی در گورستان شهر جلفا (به ارمنی: هین جوغا) ساخته و پرداخته گشتهاست. منطقه جلفا به یک کانون بازرگانی میان غرب و ایران تبدیل شده بود و تأثیر هنر ایرانی بر چلیپاسنگهای جلفا کاملاً هویداست. این تأثیر باعث شد تا چلیپاسنگها شکل ستون مانند و باریکتری پیدا کنند، صلیب میانی در میان یک محراب باریک قرار گیرد و بخش بالای محراب به یک کمان نوک تیز ختم شود که از ویژگیهای هنری ایران و شرق است. نخجوان پس از استقلال جمهوریهای سابق شوروی و آغاز مناقشهٔ قرهباغ، ارمنیان باقیمانده در نخجوان نیز از این منطقه اخراج شدند. طی سالهای پس از استقلال، جمهوری آذربایجان با پیروی از سیاستهای ترکیه برای اثبات عدم تعلق ارمنیان به این منطقه و نبود پیشینهای از آنان اقدام به تخریب بناهای تاریخی به جای مانده از ارمنیان در ابعاد بسیار وسیع کرد. حد نهایت این نابودسازی فرهنگی در منطقهٔ جلفا اتفاق افتاد. در کنارهٔ رود ارس و در نزدیکی خط مرزی ایران، حدود سه هزار چلیپاسنگ مربوط به سدههای نهم تا شانزدهم میلادی قرار داشت که آثاری منحصر به فرد محسوب میشدند. در ۱۹۹۸م جمهوری آذربایجان با کمک ماشینآلات سنگین پس از خرد کردن این چلیپاسنگها شروع به حمل آنها با قطار به محلی نامعلوم کرد که با اعتراض دولت ارمنستان و دخالت یونسکو تخریب این چلیپاسنگها متوقف شد اما به دلیل عدم قاطعیت سازمانهای بینالمللی در جلوگیری از نابودسازی فرهنگی درمنطقهٔ نخجوان دولت آذربایجان تخریب این آثار را از سر گرفت و در نوامبر ۲۰۰۴م، با اعزام حدود دویست سرباز طی چند روز کلیهٔ سنگصلیبها خرد شد، آنها را به داخل رود ارس ریختند و سپس، در محل این آثار با ارزش تاریخی میدان تیر بنا کردند. نگارخانه پانویس یکی از اولین مطالبی که به زبان فارسی دربارهٔ این موضوع نوشته شد مطلب چلیپاسنگ توسط مانی پارسا در وبنوشت ارمنستان بود. اصطلاح چلیپاسنگ ترجمه واژگانی خاچکار ارمنی است که توسط مانی پارسا پیشنهاد شد. این ترجمه فارسی آن نام، امروزه در محافل پژوهنده فرهنگی ارمنی به زبان فارسی، رواج بیشتری یافته چنانکه مقاله مربوط به این موضوع در سی و سومین شماره فصلنامه فرهنگی پیمان (فصلنامه فرهنگ ارمنی) چاپ پاییز ۱۳۸۴ عنوان خود را چلیپاسنگ قرار داده. منابع با استفاده از دادههایی در: ویکیپدیای انگلیسی. آرمنیاپدیا مقاله کاوه فرخ به زبان انگلیسی سنگها صلیب فرهنگ در ارمنستان میراث فرهنگی و معنوی بشر نمادهای مسیحیت هنر ارمنستان یادبودها و یادوارهها در ارمنستان یادبودها و یادوارهها در جمهوری آذربایجان یادبودها و یادوارهها در جمهوری آرتساخ


text: زبان ارمنی (; هایِرِن) یکی از زبانهای هندواروپایی است که در منطقهٔ قفقاز و بهویژه در کشور ارمنستان و آرتساخ و سایر کشورهای دیگر که ارمنیان به عنوان جماعت ارمنیان پراکنده شناخته میشوند به آن صحبت میکنند. ارمنیان تا پایان سدهٔ چهارم میلادی از خط سریانی یا یونانی استفاده میکردند و از این رو ادبیات و تاریخ آنان به خط و زبانی غیرارمنی نوشته میشود. پس از رسمیت یافتن دین مسیح در ارمنستان و مسیحی شدن ارمنیان، چون کتاب مقدس این دین به زبان یونانی یا سریانی بود، در مراسم مذهبی کلیساها نیز به این زبانها سخن گفته میشد. در برخی کلیساها کتاب مقدس را هنگام مراسم به زبان ارمنی ترجمه و تفسیر میکردند و برای حضار بازگو میکردند. حروف خط ارمنی نخستین بار به کوشش و مجاهدت یک روحانی ارمنی به نام مسروب ماشتوتس، که با زبانهای یونانی و زبان پارتی و زبان پارسی میانه (در دورهٔ ساسانی) آشنایی کامل داشت، اختراع شد. زبان ارمنی در گذشته جایگاه زبان ارمنی نامعین بود و به گفتهٔ «روبرت آفوکس» بزرگترین اشتباه دانشمندان این بود که برای تعیین جایگاه زبان ارمنی در خانوادهٔ زبانها، فقط به مجموعه واژگان این زبان استناد میکردند. نظریهٔ رایجِ آن زمان این بود که زبان ارمنی یکی از زبانهای ایرانی است. تحول زبانی عوامل گوناگونی دارد که در خصوص زبان ارمنی میتوان آنها را از این قرار برشمرد: اول، تحولهای داخلی که از راه طبیعی صورت میگیرد و نتیجهٔ تکامل و ترقی زبان است. دوم، تحولهای خارجی که بخش عمدهٔ آن با وامگیری انجام میشود و نتیجهٔ عوامل خارجی است. سوم، تحولهای کوچکی است که به دست افراد صورت میگیرد و حاصل نوآوریهای ادبی است. این تحولات سهگانهٔ زبان ارمنی به تاریخ سیاستهای ملی، تاریخ ادبیات و تاریخ سیاسی ملت ارمنی مربوط میشود. نظریهٔ ایرانی بودن زبان ارمنی در سه ربع اولِ سدهٔ نوزدهم در اروپا حاکم بود و دانشمندانی مانند راسموس راسک، «اوگوست اشلایشر» (که البته بعدها از این نظریه انصراف داد)، و «فرانتس بپ» آن را مطرح کرده بودند و «هاینریش هوبشمان»، دانشمند و زبانشناس نامدار، در مقالهای با عنوان «موقعیت زبان ارمنی در میان زبانهای هندواروپایی» (که در ۱۸۷۷ م منتشر کرد)، این نظریه را تغییر داد. «آنان که بر شباهتهای واژگان دو زبان انگشت مینهادند، نیندیشیده بودند که امکان دارد این همانندی در نتیجهٔ وامگیری واژهها صورت گرفته باشد و عملاً هیچگونه روشی برای بررسی این امکان پیشنهاد نکرده بودند. هوبشمان با قراردادن ویژگیهای بنیادین نظامهای آوایی زبانهای ایرانی و ارمنی در جدولها، توانست روشن کند که واژهٔ موردنظر ارمنی اصیل یا وامواژهٔ ایرانی است. نتیجهگیری نهاییِ هوبشمان ازاینقرار بود که زبان ارمنی یک گویش ایرانی نیست، بلکه شاخهای مستقل از گروه زبانهای هندواروپایی است. به عبارت دیگر، زبان ارمنی نیز، مانند زبانهای ایرانی، شاخهای متمایز از یک زبانِ مادر است، و امروزه این نظریه را همهٔ دانشمندانی که در رشتهٔ زبانشناسی تطبیقی پژوهش میکنند، پذیرفتهاند.» زبان ارمنی را میتوان به دو دورهٔ کلی تقسیم کرد: الف: دورهٔ گفتاری (دورهٔ قبل از ابداع الفبای ارمنی)، یعنی از قدیمترین روزگار تا سال ۴۰۴ م. ب: دورهٔ نوشتاری (دورهٔ بعد از ابداع الفبای ارمنی)، یعنی از ۴۰۴م تا به امروز. از دورهٔ گفتاری اطلاعات زیادی در دست نیست. دورهٔ نوشتاری به سه دورهٔ اصلی و چندین دورهٔ فرعی تقسیم میشود. سه دورهٔ اصلی عبارتاند از: دورهٔ باستان یا «گرابار»، دورهٔ میانه یا کیلیکیه، و دورهٔ جدید معاصر یا «آشخارهابار». در تمام این دورهها، زبان ادبی، به عنوان بزرگترین گونهٔ زبان ارمنی در درجهٔ اول اهمیت قرار دارد. در اینجا باید متذکر شد که زبان ادبی جدید یا معاصر خود به دو بخش تقسیم میشود: زبان ادبی شرقی زبان ادبی غربی دورههای زبان ارمنی دورهٔ ارمنی باستان یا «گرابار» این دوره به سه دورهٔ فرعی تقسیم میشود. دورهٔ ارمنی متأثر از گرابار کلاسیک (نیمهٔ اول سدهٔ پنجم) در این دوره، گونههای گفتاری و نوشتاری یکی است و گرایشی به سبک آشوری (سریانی) در زبان پدیده آمده است که دلیل آن تماس نزدیک میان روحانیون آشوری و ارمنی، ترجمهٔ بعضی از متون آشوری به ارمنی، نزدیکی روابط فرهنگی و مذهبی، و اعزام روحانیون برای تحصیلات عالیه به آن سرزمین بوده است. از آثار این دوره میتوان تاریخ ارمنستان، اثر موسس خورناتسی و تاریخ ارمنستان، اثر قازار پاربتسی را نام برد. دورهٔ بعد از ارمنی باستان (سدههای ششم تا هفتم) در این دوره گونه ادبی از گونه گفتاری فاصله بیشتری میگیرد، ولی از تأثیر آن برکنار نیست. علت بهوجود آمدن این فاصله از یک طرف گرایش به سبک و مکتب ادبی یونانی است و از طرف دیگر تضعیف تأثیر زبان نوشتاری بر زبان گفتاری است. از آثار این دوره میتوان از تاریخ، اثر «سبئوس» نام برد. دورهٔ پیش از ارمنی میانه (سدههای هشتم تا یازدهم) در این دوره فاصلهٔ مابین زبان ادبی و زبان گفتاری زیادتر شده است و سعی نویسندگان بر این است که از زبان گفتاری دوری جویند و اصالت زبان ادبی «گرابار» را حفظ کنند که این خود نشانه آگاهی آنان است. در این دوره به علت استقرار و استیلای اعراب به مدت دو سده (از سده هفتم تا نهم) در ارمنستان، واژههای عربی وارد زبان ارمنی شده است، ولی در آثار نویسندگان گرایش به کاربرد واژههای یونانی و سبک یونانی هنوز دیده میشود. در این دوره تفاوت بین گونههای زبان ارمنی عمیقتر شده است. دورهٔ میانه در این دوره زبان گفتاری همپایه زبان ادبی میشود. اساس زبان ادبی دوره میانه گویش ارمنی منطقه کیلیکیه است، لیکن گویشهای دیگر نیز در آن بی تأثیر نبوده است. البته در این دوره، گرابار نیز اهمیت خود را حفظ کرده است. بدین نحو که زبان دوره میانه به عنوان زبان مکاتبات رسمی، احکام دولتی، نوشتههای علمی، هنری، تاریخی و زبان گرابار به عنوان زبان کتابت در مراسم دینی و بعضی از تحقیقات علمی در زمینهٔ فلسفه و منطق بهکار میرود. از نمونههای سبک این دوره میتوان به آثار «ماتئوس اورهایتسی» اشاره کرد. زبان گرابار این دوره را میتوان به دو بخش تقسیم کرد: الف: سبک نوشتاری گرابار قدیم که گونهای پیچیده و دارای واژههای یونانیِ فراوان است. ب: سبک نوشتاری جدید که گونهای نسبتاً سادهتر و دارای واژههای جدیدتر است. دورهٔ جدید زبان این دوره به آشخارهابار معروف است و زبان ادبی آن زبان ادبی جدید یا «آشخارهابار ادبی» نامیده میشود. در این دوره گرابار منحصر به کتابهای دینی و مراسم مذهبی است. مسروپ تاقیادیان از نویسندگان این دوره و یکی از آثار وی تاریخ ایران است. الفبای ارمنی را که در حدود ۱۶۰۰ سال از ابداع آن میگذرد و دارای ۳۸ حرف است (دو حرف آخر آن، یعنی O و F بعداً اضافه شده است و پیش از آن، O را به شکل Av مینوشتند)، مسروب ماشتوتس در اوایل سدهٔ پنجم ابداع کرد و از نظر مصوِّتها شباهت زیادی به زبان یونانی دارد. خط ارمنی از چپ به راست نوشته میشود. بعد از ابداع حروف الفبای ارمنی، ترجمه از متون یونانی و آشوری شروع شد و اولین ترجمهها نیز ترجمههایی از انجیل بود. یکی از ترجمههای انجیل که به یاری سی تن از مترجمان و زبان دانان آن زمان صورت پذیرفت به دلیل کامل و رسا بودن در سطح عالی قرار گرفت و ملکه ترجمهها نامیده شد. همزمان با ترجمه انجیل، ترجمههای فراوانی از زبان یونانی و سریانی به زبان ارمنی انجام گرفت که متن اصلی تعدادی از آنها امروزه در دسترس نیست و از بین رفته است، در حالی که ترجمه ارمنی آنها موجود است. در ۱۹۲۰م زبان شناسان ارمنی به پیروی از شعار «همه چیز باید نو شود» به منظور آسان سازی املای ارمنی، به فکر تغییر املای این زبان و انطباق خط یا تلفظ بیفتند. آوانگار بودن الفبای ارمنی دوره باستان از یک نظر نیز بسیار حایز اهمیت است و آن محفوظ نگه داشتن تلفظ درست واژههای فارسی باستان، پهلوی و پارتی است که با واژههای ارمنی هم ریشهاند. این امر کمک بزرگی است برای زبان شناسان ایرانی که در تحقیقات خود به دنبال یافتن تلفظ درست واژههای فارسی باستان یا پهلوی و پارتی هستند که به فارسی کنونی نرسیده یا صورت آنها تغییر یافته است. اقتباس زبان ارمنی از زبانهای ایرانی اقتباس زبان ارمنی از زبانهای ایرانی بیشتر به زبان پهلوی اشکانی در دوره اشکانیان بازمیگردد. بعضی از کلمات پهلوی اشکانی یا ساسانی در زبان ارمنی حفظ شده و هنوز به کار برده میشوند. همچنین این کلمات و تشابه زبان ارمنی در زبانهای هم خانواده با زبان پارتی قابل مشاهده است. تعدادی واژه در زبان ارمنی وجود دارد که مشابه آن در زبان پهلوی موجود است که اکنون نیز در زبان های هم خانواده با زبان پهلوی (پارتی) قابل مشاهده است. زبان ارمنی امانت دار صدیقی برای این واژههای اصیل پهلوی بوده است. نامهای ارمنی تعدادی از نامهای ارمنی یا ریشه در زبانهای ایرانی دارند یا از نامهای اصیل ایرانی که در دوره پادشاهی هخامنشی، اشکانی و ساسانی بهکار میرفته وام گرفته شدهاند. ارمنیان با انتخاب نامهای اصیل ایرانی و گذاشتن این نامها بر فرزندان خود مانع از میان رفتن و فراموش شدن این نامها شدهاند. آرداشس، از نامهای پهلوی، به معنی فرمانروایی کردن آرداگ، از نامهای پهلوی، مأخوذ از نامهای آرداوازد و آرداوان آرداوازد، از نامهای پهلوی، به معنی کسی که بی گناهیاش ثابت شده است. آرداواز، نام فرمانده ارمنستان در زمان هخامنشیان. آروسیاگ، از نامهای معمول در زمان اشکانیان. نام ستاره زهره است. آرشاک، در زبان اوستایی به معنی دلیر یا مرد است؛ و نام یکی از بزرگان پارت، بنیانگذار شاهنشاهی اشکانی بودهاست. آرشاویر، نام دیگر فرهاد چهارم پادشاهی اشکانی است. آشخن، از نامهای پهلوی، به معنی کبود رنگ یا سبز رنگ. آنوش، به معنی بی مرگ، جاویدان، شیرین آنوشاوان، در زبان پهلوی به معنی روح جاویدان. خورن، نامهای اشکانی است به معنی خورشید. زاون، به معنی یاری دهنده. یاور سورن یا سورین، این نام از ریشه زبان اوستایی است به معنی دلیر و توانا. شاهن، از نامهای ایرانی، به معنی باز سفید و نام یکی از بزرگترین سرداران ایران در زمان خسرو پرویز بودهاست. گارن، از نامهای اشکانی بوده است. گورگن، از نامهای پهلوی، به معنی گرگ شجاع. نِرسِس، نام فرشته و ایزد حامی وحی بوده است. نوبار، به معنی نوبر و میوه تازه رسیده. نائیری، به معنی زن نیکوکار و یزدانپرست. (از نامهای بسیار رایج در میان زنان ارمنی است) واژه اوستایی که برای بانوان پارسای شوهر به کار برده میشده است؛ یا نائیرکا وارداپت، این نام در کتیبه شاپور یکم بر کعبه زرتشت آمده، و نام دیگر بغدات است. در زبان ارمنی به روحانیی که مقام خلیفگی داشته باشد وارداپت گفته میشود. وازگن، از نامهای اشکانی به معنی فاتح است. واهان، از نامهای اشکانی است. به معنی سپر. نام بیست و هفتمین روز از ماه ارمنیان باستان بوده است. هامو، کوتاه شده هامازاسب، از نامهای اشکانی. به معنی (کسی که اسبهای فراوان دارد) هایرابد، به معنی سرکرده کلیسا یا یکی از مقامات کلیسا است. یرواند، از نامهای پهلوی و به معنی سریع است. یادداشت جستارهای وابسته تاریخ ارمنستان زبان اشاره ارمنی پانویس منابع پیوند به بیرون ارمنی زبانهای ارمنستان زبانهای ارمنی زبانهای ایران زبانهای ایزو ۶۳۹–۱ زبانهای باستانی زبانهای پیوندی زبانهای ترکیه زبانهای جمهوری آذربایجان زبانهای دارای کد ایزو ۶۳۹–۲ زبانهای روسیه زبانهای فاعل-مفعول-فعل زبانهای قبرس زبانهای قزاقستان زبانهای قفقاز زبانهای گرجستان زبانهای لبنان ارمنی ارمنی ویکیسازی رباتیک