text: کهکشانها سامانههایی بزرگ و با اندازه و مرز مشخصی هستند که از ستارهها، ستاره فشرده، ماده تاریک، غبار کیهانی و گرد و غبارهای میان ستارهای تشکیل شدهاند و با نیروهای گرانشی به گردِ هم آمدهاند. کوچکترین کهکشانها دارای پهنایی برابر با چند صد سال نوری، شامل نزدیک به صد میلیون (۱۰۸) ستاره هستند. بزرگترین کهکشانها تا ۳ میلیون سال نوری پهنا دارند و شامل بیش از صد تریلیون (۱۰۱۴) ستاره هستند. کهکشانها بر گرد مرکز جرم خود در گردشاند. بیشتر جرم یک کهکشان معمولی به شکل ماده تاریک است و تنها چند درصد از آن جرم به شکل ستارهها و سحابیها قابل مشاهده است. سیاهچالههای کلانجرم یک ویژگی مشترک در مرکز کهکشانها هستند. کهکشانها بر اساس مورفولوژی بصریشان بهعنوان بیضوی، مارپیچی، یا نامنظم دستهبندی میشوند. واژهشناسی کَه مخفف کاه است و به کهکشان، کاهکشان نیز میگویند. در شبهایی که آسمان صاف و کاملاً تاریک است، نواری ابر مانند از تعداد بسیار زیادی ستارههای کوچک نزدیک به هم در آسمان دیده میشود که در گذشته کهکشان نامیده میشد. دهخدا در لغتنامهٔ خود، علت این نامگذاری را چنین بیان میکند: «این را کهکشان از آن گویند که مشابه بدان است که کسی کاه را در رسن بسته بر زمین ریگ آلوده کشد و خطها از آن بر زمین پدید آیند.» امروزه این نوار نورانی را بیشتر با نام «راه شیری» یا «راه کاهکشان» میشناسیم و خود واژهٔ «کهکشان» برای اشاره به هر یک از گروههای بزرگ ستارگان که مانند جزیرههای دور از هم در عالم قرار گرفتهاند به کار میرود. کهکشانی که کرهٔ زمین به همراه سایر اجزای منظومه شمسی در آن قرار دارد را نیز کهکشان راه شیری مینامیم. در زبان انگلیسی واژهٔ galaxy برابر کهکشان است. این واژه از اصطلاح یونانی galaktikos (به معنای شیری) یا kyklos galaxias (به معنای ناحیهٔ شیریرنگ) گرفته شدهاست. هر دو اصطلاح به همان نوار نورانی مزبور اشاره دارد. ریشهٔ این واژه به یک افسانهٔ کهن یونانی برمی گردد. بر اساس این افسانه، زئوس پسر خود هرکول را که بهوسیله یک بانوی فناپذیر زاده شده بود در میان سینههای همسرش هرا که خواب بود قرار داد تا او شیر خدایی را بنوشد و فناناپذیر شود. هنگامی که هرا بیدار شد، نوزاد ناشناسی را دید که در حال نوشیدن شیر است. هرا نوزاد را پس زد، در نتیجه فوارهای از شیر به آسمان پاشیده شد که آنچه راه شیری نامیده میشود را پدیدآورد. در گذشته برخی اجرام آسمانی غیرستارهای (مانند M31)، به عنوان سحابیهای مارپیچی شناخته میشدند. بعداً معلوم شد که این اجرام در واقع تودههایی عظیم از ستارهها هستند. هنگامی که کمکم فاصلهٔ واقعی این اجرام مشخص شد، آنها را island universes (جهانهای جزیرهای) نامیدند. بعد از مدتی واژهٔ universe برای اشاره به همهٔ عالم به کار رفت و عبارت فوق کاربردش را از دست داد و اجرام مزبور galaxy نامیده شدند. امروزه در متون اخترشناسی، واژه Galaxy با حرف G بزرگ برای اشاره به کهکشان راه شیری و واژهٔ galaxy برای اشاره به کهکشان به صورت عام به کار میرود. بزرگی، ویژگیها، ریختشناسی و دستهبندی کهکشانها از دید بزرگی و شمار ستارهها دارای طیف گستردهای هستند، کهکشانهای کوتوله نزدیک ۱۰ میلیون ستاره و کهکشانهای غول آسا تا سقف ۱۰۰ تریلیون ستاره دارند. کلیه ستارگان یک کهکشان در مدار خود، به دور مرکز جرم کهکشان میگردند. کهکشانها ممکن است از چندین سامانه ستارهای، خوشههای ستارهای و ابرهای میانستارهای گوناگون تشکیل شده باشند. شکلهای مختلف کهکشانها بر پایه شیوهای دستهبندی میشود که بر پایه شیوه دستهبندی ستارهشناس آمریکایی، ادوین هابل (۱۸۸۹–۱۹۵۳)، شکل یافتهاست. دربارهٔ تکامل کهکشانها دادههای استوار کمی در دست است. تنها داده مورد اطمینان این است که کهکشانها میلیاردها سال پیش به گونهٔ تودهای از ابرهای گازی و غباری بهوجود آمدند. از دید تاریخی و پیشینه، کهکشانها با توجه به شکل ظاهریشان دستهبندی شدهاند که بیشتر این کار با بررسی ظاهر و ریختشناسی آنها انجام گردیدهاست. شکل متعارف کهکشانها بیضی شکل است که برش مقطع پهنایی آنها همانند یک بیضی نورانی است. کهکشانهای مارپیچی دارای سطح مقطعی شبیه یک صفحه گرد هستند که این صفحات توسط بازوهای پر گرد وغبار در کنار هم قرار گرفتهاند. گروهی دیگر از کهکشانها اشکال ناهمگون و غیرمعمول دارند که به کهکشانهای بیقاعده معروف هستند. دانش انتظام شکلی آنها بیشتر ناشی از کشش گرانشی کهکشانهایی است که در همسایگی آنها جای دارند. این چنین کنش و واکنشهایی که میان کهکشانهای مجاور رخ میدهد، ممکن است در پایان به درهم آمیختگی آنها بینجامد و به صورت ضمنی، بهطور قابل ملاحظهای باعث افزایش تشکیل و صف آرایی مجموعه ستارگانی گردد که کهکشانهای ستارهپاش نامیده میشوند. همچنین میتوان کهکشانهای ستاره پاش را که عاری از یک ساختار منسجم اند، به کهکشانهای بیقاعده نیز نسبت داد. بیشتر از ۲۰۰۰ میلیارد کهکشان در کائناتی که توسط بشر قابل مشاهدهاست، وجود دارد. اکثر کهکشانها قطری بین ۱۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ پارسک دارند(هر پارسک معادل ۳۱ تریلیون کیلومتر میباشد). کهکشانها بیشتر با فاصله میلیونها پارسک و حتی مگاپارسک از یکدیگر جدا افتادهاند. فضای بین کهکشانها با گاز پر شدهاست البته با چگالی کمتر از یک اتم در متر مکعب! درصد بالایی از کهکشانها به صورت سلسله مراتبی از ستارهها مرتبط هستند و به ظاهری خوشه شکل سازماندهی شدهاند و سرانجام خوشههای ستارهای غول آسا را تشکیل میدهند. این ساختارهای غول آسا بیشتر به غالب صفحات و رشتههایی قرار گرفتهاند که پیرامون آنها را خلاء لایتناهی پوشاندهاست. درک این موضوع که ماده تاریک ۹۰ درصد جرم اکثر کهکشانها را تشکیل میدهند، آسان نیست. نتایج و دادههای دیداری بیانگر این موضوع است که سیاهچالههای ابرغول و فرابزرگ ممکن است در میانه بیشتر (نه همه) کهکشانها وجود داشته باشند، این سیاهچالههای بزرگ و پر رمز و راز دلایل بنیادین و آغازین واکنشهای فعال در هسته برخی کهکشانها هستند. ستارهشناسان بر این باورند دست کم یک سیاهچاله در میان مرکز کهکشان راه شیری جا خوش کرده باشد. گونههای کهکشان از دید ظاهرشناسی کهکشان نامنظم کهکشانهای ناهمگون یا بیقاعده هیچ شکل یا ساختار سامانمندی ندارند، آنها دارای جرم بیشتری از کهکشانهای دیگر هستند و بیشتر ستارههای موجود در آنها دارای طول عمر کم و درخشان میباشند. با وجود اینکه بسیاری از کهکشانهای ناهمگون در بر گیرنده نواحی تابان گازی هستند که ستارهها در آنها ساخته میشوند، بیشتر گاز میان ستارهای کهکشانها بایستی فشرده شوند تا ستارههای تازهای بسازند. نزدیک به پنج درصد از هزار کهکشان درخشان را کهکشانهای ناهمگون تشکیل میدهند. این در حالی است که یک چهارم کهکشانهای شناخته شده نیز کهکشانهای ناهمگون هستند. کهکشان مارپیچی کهکشانهای مارپیچی دارای بازوهایی هستند که شکلی مارپیچی در پیرامون بر برآمدگی میانهای یا هسته، قرصی ایجاد میکنند که چرخش هسته با چرخش بازوهای آن همراه میشود. جوانترین ستارههای کهکشانهای مارپیچی در بازوهای کم توده یافت میشوند و ستارههای کهن بیشتر در هسته فشرده جای دارند. کهنترین ستارهها در هالههای کروی پراکنده جای دارند و پیرامون قرص کهکشانی را فرا گرفتهاند. این بازوها همچنین دارای غبار و گاز فراوانی هستند که منجر به ساخته شدن ستارههای تازه میشود. کهکشان مارپیچیِ میلهای یک کهکشان مارپیچی میلهای دارای یک هسته برآمدگی میانهای کشیده شده و میلهای شکل است. همزمان با چرخش هسته اینطور به نظر میرسد که در هر سوی هسته یک بازو نیز میچرخد. برخی ستارهشناسان بر این باورند که کهکشان راه شیری نیز یک کهکشان مارپیچی میلهای است. شکل کهکشانهای مارپیچی و کهکشانهای مارپیچی میلهای از کهکشانهای با برآمدگیهای میانهای بزرگ با بازوهای نه چندان به هم پیوسته تا کهکشانهای با برآمدگیهای مرکزی کوچک و بازوهای آزاد متغیر است. اگر چه کهکشانهای مارپیچی و مارپیچی میلهای پیش از این به عنوان دو گونه کهکشان جدا دستهبندی میشدند، ولی امروزه ستارهشناسان آنها را همانند میدانند. کهکشان بیضوی کهکشانهای بیضوی از دید شکل، از شکل بیضیگون (شبیه توپ راگبی) تا شکل کروی متغیر هستند و اشکالی میان این دو نیز یافت میشوند. برعکس کهکشانهای دیگر که نوری آبی از ستارههای فروزان و کم عمر منعکس میکنند، کهکشانهای بیضوی زرد رنگ دیده میشوند. علت این امر ساخته شدن ستارهها در این کهکشانها میباشد که در نتیجه کمابیش همه نور آنها از ستارههای غول سرخ که دارای طول عمر زیادی هستند به دست میآید. کهکشان راه شیری کهکشان راه شیری کهکشانی است که ما زمینیان در آن زندگی میکنیم. این کهکشان به شکل نوار درخشانی که آسمان را دور میزند و با استوای سماوی ۶۳ درجه زاویه میسازد. در شبهای تاریک بدون ماه با چشم غیر مسلح دیده میشود. این نوار که در حقیقت مقطع کهکشان از دید خورشید میباشد ناهمگون بوده و اندازه پهنای آن میان ۳ تا ۳۰ درجه متفاوت است. روشنایی و پهنای نوار کهکشان در سمت صورت فلکی قوس بیشتر میباشد و در شبهای تابستان بیشتر خودنمایی میکند دلیل این مسئله این است که میانه کهکشان راه شیری در این سمت جای دارد و زمانی که به صورت فلکی قوس نگاه میکنیم در واقع به قسمتهای درونی آن نگاه میکنیم که شمار ستارهها و سحابیهای آن بیشتر است. کهکشان راه شیری یک کهکشان مارپیچی با چند بازو میباشد. حتی با یک تلسکوپ کوچک میتوان میلیونها ستاره آن را دید که البته این ستارگان همه متعلق به بازوی جبار (یا بازوی محلی) هستند. ناهمگونیهایی که در کهکشان میبینیم ناشی از وجود ابرهای گازی و غباری تیرهکننده (سحابی تاریک) هستند. کهکشان راه شیری به همراه دو کهکشان مارپیچی آندرومدا و کهکشان سه گوش و نزدیک به سی کهکشان کوتوله خوشه محلی کهکشانی را ساختهاند. کهکشانهای کوتوله بر گرد سه کهکشان بزرگ مجموعه در حال چرخش بوده و در حقیقت اقمار این کهکشانها بهشمار میآیند. خورشید به همراه سامانه خود در فاصله حدود ۲۴۰۰۰ تا ۲۸۰۰۰ سال نوری از میانه کهکشان جای دارد و هر ۲۵۰ میلیون سال یک بار گرد مرکز آن میچرخد. با بررسی ۲۸ ستاره که در نزدیکی میانه کهکشان جای دارند آشکار شده که سیاهچاله ای با جرم نزدیک به ۴ میلیون برابر جرم خورشید در آنجا جای دارد. با توجه به قانون سوم کپلر دربارهٔ دو جسمی که دور هم میچرخند که در آن بیان میشود جرم جسم بزرگتر (که در اینجا همان کهکشان راه شیری است) بر حسب جرم خورشید برابر است با حاصل تقسیم توان سوم اندازه مدار جسم کوچکتر (که در اینجا خورشید است) بر حسب واحد نجومی بر توان دوم دوره چرخشی آن بر حسب سال و با توجه به اینکه خورشید در فاصله حدود ۸۰۰۰ پارسکی از مرکز کهکشان قرار دارد و دوره چرخش آن به گرد مرکز کهکشان در حدود ۲۲۵ میلیون سال است، جرم کهکشان در حدود ۹۰ میلیارد برابر جرم خورشید بدست میآید. این شماره با متمرکز کردن جرم همه موادی از کهکشان که درون مدار خورشید جای دارند در مرکز کهکشان بدست آمدهاست. طبیعی است که مقداری از جرم کهکشان هم در بیرون از مدار خورشید قرار دارد؛ یعنی این شماره، جرم این مواد را نشان نمیدهد. برای اندازهگیری جرم همه کهکشان از اندازهگیری سرعت ستاره و گازهایی که در فواصل دوری از مرکز کهکشان قرار دارند بهره برده میشود. دانشمندان دریافتهاند که مؤثرترین راه اندازهگیری جرم کهکشان پژوهش در طول موجهای رادیویی است چرا که این امواج کمتر تحت تأثیر گازها و غبارهای درون کهکشانی هستند و با بررسی آنها میتوان به مشاهده مواد دورتری پرداخت. با این روش دانشمندان توانستهاند به نموداری از جرم موادی که در فواصل متفاوتی از مرکز کهکشان هستند دست پیدا کنند. این نمودار با نام نمودار چرخشی شناخته میشود. با کمک این نمودار آشکار شده که جرم کهکشان در بازهٔ ۱۵۰۰۰ پارسکی از میانه کهکشان نزدیک به ۲۰ میلیارد برابر جرم خورشید است. این گستره خوشههای کروی و بازوهای کهکشان را نیز در بر میگیرد. ممکن است گمان کنید برای اجرامی که فاصله آنها تا میانه کهکشان از این فاصله بیشتر باشد مطابق آنچه در سامانه خورشیدی رخ میدهد شتاب آنها رو به کاهش باشد. بر پایه اندازهگیریها مشخص شده که اینطور نیست، یعنی سرعت این اجرام از آنچه که پیشبینی میشده بیشتر است بنابراین باید جرم بزرگتری در فواصل دورتری از ۱۵۰۰۰ پارسکی مرکز خورشید وجود داشته باشد. اکنون این جرم به وجود یک هاله تاریک (Dark halo) نسبت داده شدهاست. بیشترین جرم کهکشان ناشی از همین هالهٔ تاریک است که مشخص نیست از چه مادهای تشکیل شدهاست. واژهٔ تاریک به این معنا نیست که در محدودهٔ دیدگانی طیف مشاهده نمیشوند بلکه این مواد در همهٔ بازهٔ طیفی (از گاما تا رادیویی) قابل کشف نیستند. تنها به دلیل اثرات گرانشی آنها است که به وجود آنها پی بردهایم. این ماده تاریک نه از مولکولهای هیدروژن و نه از مواد ستارهای معمولی تشکیل شدهاست. سیاهچالههای با جرم ستارهای، اجرام ماکو(MACHO) که شامل کوتولههای قهوهای (ستارگانی که به دلیل جرم کم نتوانستهاند واکنشهای هستهای را شروع کنند)، کوتولههای سفید و کوتولههای سست و کم جرم سرخ میباشد از کاندیداهای مورد نظر میباشند. هماکنون گزینه ذرات زیر اتمی نیز به فهرست مواد تشکیل دهنده ماده تاریک افزوده شدهاست. این ذرات باید دارای جرم بوده ولی برهم کنش بسیار ناچیزی با مواد معمولی داشته باشند. یک دسته از این مواد با نام ذرات جرم دار با برهمکنش سست شناخته میشوند. شناخت بشر از کهکشان راه شیری به هزاران سال پیش بازمیگردد. پیشینیان ما نیز به وجود این نوار نقرهای رنگ در آسمان پی بردند. بسیاری از اقوام باستان بر این باور بودند که این نوار راهی است که در گذشتگان با گذر از آن به جهان دیگر مهاجرت میکنند. اقوامی دیگر باور داشتند که این نوار، پدیدهای خدایی است که شبها خود را محافظانه بر روی جامعه انسانی میگستراند. راه شیری یک مجموعه پهناور از بیش از ۲۰۰ میلیارد ستاره، سیاره، خوشه و گرد و غبار است. خورشید ما و سامانه خورشیدی نیز بخشی از این کهکشاناند. راه شیری یک کهکشان مارپیچی است، از دید هابل نوع آن اس-بی یا اس-سی و یکی از اعضا گروهی محلی، است که این گروه خود دربرگیرنده کهکشان راه شیری، ابرهای ماژلانی، آندرومدا و بسیاری دیگر از کهکشانهای کوچک است. رصدهای اخیر نشان میدهد که راه شیری، یک کهکشان مارپیچی بزرگ با جرمی بیش از ۷۵۰ میلیارد برابر جرم سامانه خورشیدی (منظومه شمسی) و قطری نزدیک به ۱۰۰٬۰۰۰ سال نوری میباشد. ستارهشناسان استرالیایی یک بازوی کیهانی اضافی را در کهکشان راه شیری کشف کردند که مانند یک مرز گازی ضخیم به دور این کهکشان بزرگ کشیده شدهاست. این ستارهشناسان امیدوارند که این یافتهها در نگارگری یک تصویر بهتر از کهکشان راه شیری که سیاره زمین نیز در آن جای دارد سودمند باشد. این مرز گازی شکل که ۶۵۰۰ سال نوری پهنا دارد نشان داد که ساختار کهکشان راه شیری همانند دیگر کهکشانها است. این کهکشانها دارای بازوهای مارپیچی گازی هستند که فراسوی بازوهای مارپیچی ستارهای میانهای گسترده شدهاند. به باور ستارهشناسان کهکشان راه شیری دارای ۴ بازوی متشکل از هیدروژن، گردوغبار و ستاره هاست که بیرون از مرکز آن میچرخند. این مرز گازی که تازگیها کشف شده ۶۰۰۰۰ سال نوری از میانه کهکشان راه شیری فاصله دارد. گاز در پیرامون این کهکشان وجود دارد؛ اما یک ساختار گازی در آن نقطه وجود ندارد. این مرز گازی در دوردستترین جای کهکشان جای دارد و واپسین چیزی است که پیش از ناپدید شدن کهکشان دیده میشود. این پژوهشگران در حال پژوهش روی گاز هیدروژن در صفحه یا دیسک کهکشان راه شیری بودند که با این بازوی اضافی مواجه شدند. به باور پژوهشگران این بازوی به تازگی کشف شده با یکی از بازوهای میانهای ستارهای کهکشان در پیوند است. دموکریتوس فیلسوف یونانی (زندگی ۳۷۰ تا ۴۵۰ قبل از میلاد) بر این باور بود که نوار درخشان و نام آشنای راه شیری، که در آسمان شب نمایان است، احتمالاً از ستارگانی با فاصله بسیار فراوان ساخته شدهاست. ارسطو (زندگی ۳۲۲ تا ۳۸۴ قیل از میلاد) بر این باور بود که راه شیری به سبب احتراق و انفجار گازهای تصاعدی و آتشین گروه بیشماری از ستارگان غول آسا و نزدیک به یکدیگر ایجاد شدهاست و همچنین این احتراق در بخش فراجو در ناحیهای از کیهان به همراه فعل و انفعالات سماوی رخ دادهاست. برای نخستین بار ابن هیثم ستارهشناس عرب (زندگی۹۶۵ تا ۱۰۳۷ میلادی) اختلاف منظر (دید گشت) راه شیری را اندازهگیری و مشاهده کرد. کهکشان آندرومدا کهکشان آندرومدا-M۳۱ بزرگترین کهکشان در گروه کهکشانهای محلی است و در فهرست شارل مسیه M۳۱ نامگذاری شدهاست. این کهکشان در فاصله ۲٬۵۵۵٬۰۰۰ سال نوری جای دارد. گروه کهکشان محلی شاملM31,M32,M33,M۱۱۰ و کهکشان راه شیری است. این جرم آسمانی با چشم غیرمسلح دیده میشود. برای نخستین بار به دست عبدالرحمن صوفی به نام ابر کوچک (Little Cloud) شناخته شده بود، در حالی که چارلز مسیه آن را در ۱۳ اوت سال ۱۷۶۴ در کاتالوگش به ثبت رسانید. تا زمان زیادی گمان میشد که آندرومدا نزدیکترین کهکشان به ماست، حتی ویلیام هرشل هم این لغزش را کرد. جرم این کهکشان نزدیک به ۳۰۰–۴۰۰ میلیارد برابر جرم خورشید است. نظریهها در مورد آندرومدا زمانی تغییر کرد که ادوین هابل، ستارهشناس پُرآوازه، با تلسکوپ ۱۰۰ اینچی ساخته شده در سال ۱۹۱۷ نزدیک لس آنجلس توانست برای نخستین بار ستاره مشخصی را در بازوهای این کهکشان پیدا کند. این ستارهها مانند ستارههای فراوانی هستند که در کهکشان راه شیری میتوان پیدا کرد ولی آنها بسیار کم نور بودند. ادوین هابل همچنین سه ستارهٔ متغیر را پیدا کرد که یکی از آنها جزء متغیرهای قیفاووسی بود، متغیرهایی که تغییرات درخشندگی آنها قابل پیشبینی بود. این ستارگان و متغیرهای پیدا شده به دست ادوین هابل او را به این اندیشه واداشت که این کهکشان نمیتواند یک خوشهٔ ستارهای در کهکشان ما باشد، بلکه این یک کهکشان بسیار دور از ما است. کهکشانهای فعال و غیرعادی از همه کهکشانها میزان آشکاری بازتاب الکترومغناطیسی ساطع میشود. برخی کهکشانها، به گونهٔ غیرعادی، مقادیر فراوانی تابش دارند. این کهکشانها، کهکشانهای فعال نامیده میشوند. انرژی آنها از منبعی با جرم بسیار زیاد اما به هم فشرده که در میانه کهکشان فعال جای دارد تأمین میشود. انرژی بیشتر گونه اشعه ایکس، موج رادیویی و همچنین نور است و میزان انرژی آزاد شده به اندازهای زیاد است که نمیتوان تصور کرد ستارهها آن را بهوجود آورده باشند. ستارهشناسان بر این باورند که تنها جسمی که قادر است این مقدار انرژی را آزاد کند یک حفره سیاه فوقالعاده پر جرم است. بنابر این، علت اینکه برخی کهکشانها از جمله کهکشان خودمان انرژی کمابیش کمی آزاد میکنند این است که حفره سیاه میانهای کوچکی را در میان گرفتهاند. ستاره نماها به نظر میرسد که کوازارها (ستاره نماها) هسته فعال کهکشانهای دور دست باشند. آنها درخشانترین، شتابانترین و دورترین اجرام شناخته شده در جهان هستند. کوازارها همانند ستارگان از سطح زمین به مانند یک نقطه نورانی خیلی ریز دیده میشوند. اگر چه کوازارها تنها به اندازه سامانه (منظومه شمسی) هستند، نور برخی از آنها مسافتی نزدیک به ۱۰ میلیارد سال نوری را میگذراند تا به ما برسد. ما برای اینکه بتوانیم چنین اجرام دوری را شناسایی کنیم نیاز به تابش زیاد نور آنها داریم. تشعشع انرژی بعضی از کوازارها حدود ۱۰۰ برابر تشعشع کهکشانهای بزرگ است. با گسترش جهان کوازارها که در لبه خارجی آن جای دارند بسرعت از زمین فاصله میگیرند. دورترین کوازارهای قابل رویت حدود ۱۲ میلیارد سال نوری در جهت انتهای قابل مشاهده جهان قرار دارند. به خاطر زمان زیادی که طول میکشد تا نور کوازارها به زمین برسد، این کهکشانها ستارهشناسان را قادر میسازند تا جهان را در نخستین مراحل شکلگیری، مورد مطالعه قرار دهند. کوازارها فوقالعاده درخشان و در عین حال بسیار فشرده میباشند. در سنجش با گستره کهکشان راه شیری که ۱۰۰٬۰۰۰ سال نوری میباشد، کوازارها قطری برابر با چند روز یا هفته نوری را تشکیل میدهند. بهطوریکه اگر به ترتیب از زمین شروع کنیم و بعد خورشید و سپس ستارههای کوازار به مرور دیگر خورشید در اثر کوچک بودن نسبت به این ستارهها محو میشود که بزرگترین ستاره شناخته شده حدود ۲۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰٫۰۰۰ برابر خورشید قطر دارد. کهکشانهای رادیویی تمامی کهکشانها، موج رادیویی، نور قابل رویت و انواع تشعشع از خودشان تولید مینمایند. انرژی رادیویی یک کهکشان رادیویی خیلی متراکم تر از انرژی کهکشانهای معمولی است. این انرژی از دو قطعه خیلی بزرگ، یا ابرهای عظیمالجثه متشکل از ذرات در حال دور روشن از کهکشانها تشعشع مییابند. این ابرهای عظیم از فورانهای گازی که از مرکز کهکشان با سرعتی معادل یک پنجم سرعت نور خارج میشوند، در آسمان شکل میگیرند. به نظر میرسد که فوران این انرژی عظیم توسط یک حلقه پیوستگی صورت میگیرد که یک حفره سیاه خیلی متراکم را در بر میگیرد و در مرکز کهکشان واقع است. از هر یک میلیون کهکشان فقط یکی از آنها یک کهکشان رادیویی است. برخوردِ کهکشانها بیشتر کهکشانها از کهکشانهای همسایه خود صد هزار سال نوری فاصله دارند. به هر روی، برخی از کهکشانها تا اندازهای به یکدیگر نزدیک میشوند که نیروی گرانش دو سویه آنها اشیاء موجود در کهکشانها دیگر را به پیرامون خود میکشد و این ماجرا باعث بهوجود آمدن تودههایی به نام دنبالههای کشندی میگردد که این دنبالهها مانند پلی، کهکشانها را به یکدیگر وصل مینمایند. نزدیکی بیش از اندازه کهکشانها ممکن است، همراه با تصادم آنها گردیده و به دنبال این رخداد یک دگرگونی بنیادی در شکل ظاهری آنها رخ دهد. خوشههای کهکشانی بیشتر کهکشانها جزو خوشهها یا گروههای کهکشانی هستند که توسط نیروی گرانش در کنار هم باقی میمانند. کهکشان راه شیری جزو خوشهای کوچک و با شکل ناهمگون است که گروه محلی خوانده میشود. خوشههای ناهمگون دربرگیرنده شمار گوناگونی از چند کهکشان یا چندین هزار کهکشان از انواع گوناگون هستند. خوشه سامانمند دربرگیرنده نزدیک به ۱۰۰۰ کهکشان میباشد که به صورت فشردهای گرد هم آمده و شکل کمابیش کروی، بهوجود آوردهاند، بیشتر این کهکشانها بیضوی هستند. حتی در چنین گروه بهم فشردهای، کهکشانها از یکدیگر صدها هزار سال نوری فاصله دارند. خوشههایی که در کنار هم جای دارند، ساختارهای بزرگتری به نام ابرخوشه تشکیل میدهند. دورترین شیء قابل دیدن با چشم غیر مسلح در جهان صورت فلکی آندرومدا است. این کهکشان در فاصلهای برابر ۲٫۲ میلیون سال نوری از زمین جای دارد. نزدیکترین کهکشانها به کهکشان راه شیری ابرهای ماژلانی بزرگ و کوچک میباشند که به ترتیب در فاصلهای حدود ۱۷۰٬۰۰۰ و ۱۹۰٬۰۰۰ سال نوری از زمین جای دارند. ابرخوشهها ابرخوشهها بهشماری خوشههای کهکشانی اطلاق میشود که در ردیف بزرگترین ساختارهای جهان قرار دارند. هر ابرخوشه ممکن است شامل ۱۰ خوشهٔ پرکهکشان باشد که شکل رشته درخشان مارپیچ یا نواری به خود گرفتهاند. این ساختار شاید تا یکصد میلیون سال نوری طول داشته باشد، خوشهای که ما جزء آن هستیم؛ یعنی گروه محلی، بخشی از ابرخوشه محلی است. این ابرخوشه شامل چند صد خوشهٔ کهکشانی میشود. نوارهای ابرخوشه مرزهای خلأ بین ابرخوشهها را تشکیل میدهند. ستارهشناسان موفق به کشف ساختاری شدهاند که حتی از ابرخوشهها هم بزرگتر هستند، این ساختار دیوار کبیر نام گرفت. دیوار کبیر متشکل از ابر خوشهها و خوشههای پراکنده بزرگ کشیده میباشد. ساختار مذکور حجمی در حدود ۲۶۰ در ۷۳۰ در ۳۰ میلیون سال نوری را اشغال میکند. به گمان ستارهشناسان جهان شامل تعداد زیادی از چنین دیوارهایی است که در عرضی از خلأ برابر با ۴۰۰ میلیون سال نوری پراکنده شدهاند. کهکشانخواری اغلب در قسمت مرکزی خوشهای که در برگیرنده انبوهی از کهکشانها است، یک کهکشان عظیم بیضوی قرار دارد. حجیمترین کهکشانهای شناخته شده در مراکز چنین خوشههایی یافت میشوند. مشاهدات خاطر نشان میکنند که حجیمترین کهکشانهای چنین خوشههایی به کهکشان عظیم مرکزی ملحق میشوند. به این فرایند، کهکشانخواری گفته میشود. کهکشانخوار ممکن است بیش از یک هسته داشته باشد. خوشه دوشیزه (سنبله) این خوشه نامنظم که حداقل از ۱۰۰۰ کهکشان تشکیل یافتهاست، ۶ میلیون سال نوری عرض و ۶۰ میلیون سال نوری طول دارد. شکل برخی کهکشانها و فاصله آنها تا کهکشان راه شیری جستارهای وابسته کهکشان راه شیری منظومه شمسی اخترشناسی مهبانگ سامانه ستارهای آسمان فهرست پیکرهای آسمانی رصدخانه فهرست درخشانترین ستارهها نجوم در ایران واژههای نجومی از زبان فارسی کهن تاریخ نجوم تلسکوپ سال نوری سال کهکشانی منابع https://phys.org/news/2015-12-biggest-star-universe.html اخترشناسی کهکشانی فیزیک کهکشانها


source: wikipedia

text: در دانش کیهانشناسی به ابر یا گازی که در حال تبدیل به یک کهکشان است نیاکهکشان گفته میشود. باور اخترشناسان بر اینست که در این دوره از فرگشت (تکامل) کهکشانی، این آهنگ شکلگیری ستارگان است که تعیین میکند که آیا کهکشان مارپیچی یا بیضوی میشود. تشکیل آهستهتر ستارهها معمولاً یک کهکشان مارپیچی میآفریند. منابع Wikipedia contributors, "Protogalaxy," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Protogalaxy&oldid=200275608 کهکشانها کیهانشناسی کیهانشناسی فیزیکی


text: واژِه به مجموعه حروف یا واکهایی که با کنار هم قرار گرفتنشان یک واحد یا یکای تحلیلپذیر را پدیدار میسازند گفته میشود. در دستور زبان فارسی، بیشتر واژه را در نُه گونه دستهبندی میکنند: نام، گزارواژه(زیب، صفت)، شماره، کنایه، پویه(فعل)، ویژگی(قید)، واک افزوده، واک پیوند، آوا. «واژه» کوچکترین دستهٔ معنادار از واکها است اگر بتواند به تنهایی بهکار رود. برای نمونه، «-انه» در واژههایی مانند مردانه، زنانه، مهربانانه، دارای معنی ویژهٔ خود است، ولی از آن جا که نمیتوان آن را به تنهایی بهکار برد، واژه نامیده نمیشود. بسیاری از واژهها به بخشهای کوچکتری بخشپذیرند که به آنها تکواژ گفته میشود. تکواژ کوچکترین بخش واژه است که در بسیاری از نمونهها یک واژهٔ خودسالار شمرده شده و در برخی دیگر نیز واژه بهشمار نمیآید. تفاوت واژه با کلمه واژه، ریشهٔ پارسی و کلمه ریشهٔ عربی دارد. فرمهای آزاد بیشتر زبانشناسان بر این باورند که بهترین روش برای واگران واژگان بر پایهٔ کالبد یا کالبهایی است که واژهها از دیدگاه نحوی یا دستوری بهره میبرند. پذیرفتهترین واگران گفته شده بر این پایه دربردارنده است از: «واژه، فرم آزادِ کمینه در یک زبان است.» فرم آزاد به بنپارهای از زبان گفته میشود که بتواند به گونه تنها باشیدن داشته باشد و به جایگاه و ایستار یکسر پایدار و استوار و دگرناپذیری به پارههای زبانی زیستگاه پیرامون خود نیاز نداشته باشد. پیرو واگران بالا، «شکارچی» یک واژه است، چرا که، میتواند بهتنهایی پدیدار شود و پدیداریِ آن در جاهای گوناگونی در درازنای جمله رخ دهد. مانندها: شکارچیان به پیگرد آهو پرداختند. آهو به میانجی شکارچیان پیگرد شد (یا: تعقیب شد). در جایگاه مقایسه یا سنجش یکاهای «چی» و «ان» (در شکارچیان) واژگان بهشمار نمیآیند، زیرا نمیتوانند که به دیسهٔ منزوی باشیدن پیدا کنند، ونکه، باید صددرصد جایگاهشان در برابر بخشهای زبانی کناری پایدار و استوار و دگرناپذیر برجای بماند. گونههای واژه واژه روی هم رفته به هفت دستهٔ نام، پویه، حرف، ویژگی، ضمیر یا فرانام، گواژه و آوا بخشبندی میشود. مانند آهو یک نام و سبز یک ویژگی است. صرف مقالهٔ اصلی: صرف واژههای مورد مصرف انسان در زبانهای طبیعی را میتوان به دو دسته قسمت کرد: واژههای ساده واژههای پیچیده واژگان ساده آنهایی هستند، که نمیتوانیم به یکاهای معنادار کوچکتر خردشان کنیم، درحالیکه تکههای واژگان پیچیده را میتوان واکاوی کرد. پانوشتهها جستارهای وابسته زبانشناسی صرف و نحو زبان جمله منابع O'Grady, W. , Dobrovolsky, M. , and aronoff, M. , Contemporary Linguistics, An Introduction, 2nd ed. , St. Martin' Press, Inc. , 1993. پیوند به بیرون واژههای فارسی در زبان انگلیسی ویکیواژه بنشناسی واژه عناصر نحوی کاربردشناسی واحدهای تکواژی واژهها


text: رَزمایش یا مانور نظامی به یک تمرین نظامی در مقیاس بزرگ گفته میشود که در آن مانورهای گوناگون رزمی اجرا و شبیهسازی میشوند. رزمایش در اصل شبیهسازی یک شرایط جنگی است و هدف از آن، آزمودن و همچنین آموختن شگردهای جنگی است. شیوههای مؤثر هماهنگی و ساماندهی نیروهای رزمنده نیز از دیگر موارد آزمایش در یک رزمایش است. در یک رزمایش معمولاً دو سوی نبرد شبیهسازیشده با نام «آبی» و «قرمز» نامگذاری میشوند تا از نامیدن گروه یا کشور بخصوصی بهعنوان دشمن اجتناب شود. واژهشناسی واژهٔ رزمایش از همآمیزی دو واژهٔ رزم + آزمایش پدید آمده. این واژه از مصوبات فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. برنامهها در یک رزمایش شهری، اجرای برنامههای زیر میتواند جزو یک رزمایش باشد: اجرای نمایش حرکات منظم، شعارنویسی و شکلسازی (کارازل)، عملیات رزمی، حرکات راهور، عملیات نمایشی، سلاحکشی، اجرای سرود رژه و بازدید و سن، پرواز هواگردها، فرود چتربازان و عملیات راپل، اجرای حرکات موزون نمایشی و انجام حرکات مختلف ورزشهای رزمی و دفاع شخصی. منابع جستارهای وابسته نظامیگری ارتش یگانهای ارتش ارتش رزمایشهای نظامی


text: پرندهنگری گونهای سرگرمی است که مربوط به دیدن و بررسی پرندگان در طبیعت میشود. پرندهنگری بخشی از فعالیت بومگردی (اکوتوریسم) بهشمار میآید. در ایران روز ۲۵ آبان برای این روز اختصاص یافتهاست. فعالترین فصلهای سال برای پرندهنگری در منطقه گرمسیری به هنگام کوچ بهاره و کوچ پائیزه پرندگان است. در این فصول میتوان بیشترین گونههای پرنده را دید زیرا آن گونه پرندههایی که در منطقه ویژهای آشیانه نمیسازند، در این فصلها از شمال به جنوب کوچ میکنند و در میان دسته پرندگان مهاجر دیده میشوند. تعداد پرندهنگرهای دنیا پیاپی رو به افزایش است، تا حدی که در کشورهای انگلیس و آلمان برابر طرفداران فوتبال، پرندهنگر وجود دارد. در ایران نیز روز به روز بر شمار دوستداران پرندگان و پرندهنگری افزوده میشود. پرندهنگری جزو هیچیک از شاخههای علوم محسوب نمیشود و یک پرندهنگر در زمره محققان بهشمار نمیرود. بلکه پرندهنگری یکی از زیر شاخههای اکوتوریسم یا طبیعتگردی است. پرندهشناسها بسیار جزییتر از پرندهنگرها به پرندگان نگاه میکنند و تنها هدفهای مطالعاتی و پژوهشی را دنبال میکنند. در حالی که پرند نگری لذت بردن، تجربه کسب کردن و آموختن از دنیای پر رمز و راز پرندگان است و پرندهنگرها برای کسب لذت بیشتر، از جزیینگری پرهیز میکنند. اصول پرندهنگری در جنگل: بر روی زمین به دنبال پرندهها باشید. شاخههای کوتاه یا بوتههای کوتاه میتوانند محل زندگی بعضی از پرندههای کوچک باشند. سایهبان درختان میتوانند محل مناسبی برای پیدا کردن پرندههایی باشند که در حال استراحت هستند. اصول پرندهنگری در نقاط مرطوب: سر شاخهی درختان را به خوبی نگاه کنید. کنار رودخانهها میتوانید پرندههایی که برای خوردن آب میآیند را پیدا کنید. اصول پرندهنگری در ساحل: کنار آب میتوانید به سادگی پرندههایی که برای قدم زدن آمدهاند را پیدا کنید. ممکن است پرندههایی را پیدا کنید که بر روی صخرههای کنار ساحل مشغول پرآرایی باشند. از بهترین سامانهای پرندهنگری در ایران میتوان از مرداب انزلی، جزیره قشم، دریاچه ارومیه و شبه جزیره میانکاله را نام برد. جستارهای وابسته فیبی اسنتسینگر پانویس منابع Wikipedia contributors، «Birdwatching،» Wikipedia، The Free Encyclopedia، http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Birdwatching&oldid=182778827 (accessed January ۸، ۲۰۰۸). پیوند به بیرون وبگاه پرندهنگری در ایران وبگاه باشگاه پرندهنگری در ایران دانشنامه پرندگان ایران وبگاه انجمن حفاظت پرندگان و پرنده نگری آوای بوم پرندگان سرگرمیهای دیدنی فعالیتهای اوقات فراغت گردشگری


text: شهرک راهآهن یا شهرک گلستان نام محلهای در شمالغرب شهر تهران است. این شهرک یکی از محلات منطقه ۲۲ شهرداری تهران میباشد. تاریخچه پیدایش شهرک به سال ۱۳۴۰ با تشکیل تعاونی کارکنان شرکت راهآهن و واگذاری قطعات در ابعاد پانصد و سیصد متری به اعضا بازمیگردد این زمینها تا پیش از آن مزرعه و باغ متعلق به فئودالهای زمیندار اهل منطقه کن بوده و با نام لتمال کن شناخته میشدهاست. اما رونق منطقه پس از انقلاب با هجوم افراد از روستاها به شهرها و افزایش قیمت زمین در تهران و اجبار به حاشیهنشینی شروع شد و با فروش زمینهای زیر شهرک به اعضای تعاونی مسکن هوانیروز در ابعاد دویست و هشت متری به سرعت آن افزوده شد، اما شتاب اصلی و افزایش حداکثری قیمت منطقه با تأسیس منطقه ۲۲ شهرداری در سالهای دهه هفتاد و اعلام هدایت منطقه به سمت توریستی شدن و با هدف جذب گردشگر داخلی آغاز شد. درسالهای اخیر ساخت مجتمع برجهای بسیار توسط نهادهای قدرتمند ازجمله سپاه و نیروی انتظامی، در زمینهایی که توسط آشنایی با شهردار وقت به بهایی اندک از کاربری عمومی و فضای سبز در سالهای گذشته به تصرف گرفته شده و فروش یا اجاره واحدهای مسکونی آنها به مردم عادی باعث افزایش بسیاری در جمعیت، ترافیک و قیمت ساختمان و زمین در این شهرک شدهاست. جغرافیا شهرک از شمال به ارتفاعات البرز و بزرگراه شهید خرازی، از غرب به مجتمع ایران مال و دریاچه چیتگر، از جنوب به پارک جنگلی چیتگر و آزادراه تهران - کرج و از شرق به بزرگراه آزادگان محدود میگردد. بلوار امیرکبیر، بلوار گلها، بلوار کاج، بلوار کاشان، بلوار جدی اردبیلی، بلوار علامه قزوینی، بلوار صدف، بلوار موج و بلوار میعاد اصلیترین خیابانهای شهرک هستند که بیشتر دارای کاربری تجاری-اداری و تفریحی میباشند. بلوارهای هاشمزاده، اقاقیا، طبیعت، کوهک و یاس سوم خیابانهای اصلی و هوانیروز، بنفشه، بنفشه نهم، گلفام، میلاد، نیما یوشیج، قائم، نور و مولوی خیابانهای فرعی شهرک میباشند. شهرک راهآهن همچون بافت گیاهی شایع تهران، کلونیای از درختان انار بودهاست. باتوجه آب و هوای خنک و خشک این منطقه، به صورت سنتی در گوشه و کنار شهرک درختان انار به چشم میخورد. هماکنون در زیباسازی فضای سبز منطقه، بیشتر از درختان نارون، اکالیپتوس، توت کاکوزا، سرو، افرا و کاج سوزنی استفاده شدهاست. در سالهای اخیر تلاشهایی برای تغییر نام این شهرک از راهآهن به گلستان صورت پذیرفتهاست که باعث سردرگمی اهالی منطقه گردیدهاست. همچنین نام بلوار کاج از سوی شهرداری منطقه ۲۲ به بلوار برادران شهید زینعلی تغییر یافتهاست. البته تغییر نام در معابر و اماکن منطقه ۲۲، تازگی ندارد، تغییر نام بخشی از دریاچه مصنوعی چیتگر به دریاچه شهدای خلیج فارس بخشی از آثار تصمیمات مقامات شهری است. آب و هوا قرار گرفتن این منطقه در غربی ترین نقطه شهر تهران به عنوان دالان هوای ورودی تهران و همچنین همسایگی با رشته کوه البرز و جوار آن بوستان های لتمال کن و آبشار تهران و مجموعه دریاچه و پارک چیتگر در غرب و بوستان جوانمردان در شرق، همگی باعث شده که این شهرک و همچنین منطقه ۲۲ جزو پاک ترین مناط تهران باشند. تراکم جمعیتی و ترافیک شهرک گلستان دارای بافت ویلایی می باشدبهطوری که تمام ساختمان های آن شخصی و حداکثر در سه طبقه ساخته شده اند، و دارای تراکم جمعیتی پایین تری نسبت به الباقی نقاط تهران می باشد. با این حال با افزایش ساخت و ساز ها در اطراف این شهرک و برج سازی های صورت گرفته در سطح منطقه به تراکم جمعیتی منطقه ۲۲ افزوده شده است. با وجود خیابان بندی و دسترسی های استانداردی که در این منطقه اجرا شده است، حجم ورودی بازدیدکنندگان از مجموعه های تفریحی، تجاری و اداری سطح منطقه مشکلی برای اهالی این شهرک ایجاد نکرده است. مراکز مهم دولتی کلانتری۱۴۱شهرک راهآهن (بلوار گلها، یاس هفتم) نیروی هوافضای سپاه پاسداران پادگان پنها (ستاد کل نیروهای مسلح) مراکز فرهنگی فرهنگسرای امیرکبیر (بلوار امیرکبیر، خ بنفشه، بنفشه سوم) فرهنگسرای سنبل (بلوار امیرکبیر، بلوار هاشمزاده، قائم ششم) فرهنگسرای بنفشه (بلوار اقاقیا) مراکز درمانی درمانگاه امام رضا (ع)(بلوار امیرکبیر، بلوار کاج) درمانگاه شفا (بلوار امیرکبیر، بلوار کاج، بلوار اقاقیا) درمانگاه اقاقیا (بلوار امیرکبیر، بلوار کاج، بلوار اقاقیا) درمانگاه شبانهروزی تختی (بلوار امیرکبیر، بلوار گلفام) درمانگاه رازی (بلوار امیرکبیر) درمانگاه گلچین (بلوار امیرکبیر، بلوار کاج) مراکز مذهبی مسجد جامع حضرت ولیعصر (عج)(بلوار امیرکبیر، بلوار کاج، سروستان هشتم) مسجد جوادالائمه (ع)(بلوار امیرکبیر، ابتدای بلوار کاج) هیئت یا ثارالله (بلوار امیرکبیر، خ گلفام، نبش بنفشه چهارم) مسجد ۱۴ معصوم (بلوار گلها خیابان ولیعصر) مراکز ورزشی مجموعه ورزشی آسمان غرب (بلوار هاشمزاده) مجموعه ورزشی راد (بلوار هاشمزاده) مجموعه ورزشی اورنتا (میدان اتریش) مجموعه ورزشی رعنای غرب (خ طوبی) مجموعه ورزشی امیرکبیر (بلوار امیرکبیر) مجموعه ورزشی سورن۱(بلوار کاج) مجموعه ورزشی سورن۲(میدان اتریش) بوستانها بوستان گلآرا (بلوار امیرکبیر) بوستان گل بهار (بلوار امیرکبیر) بوستان شب بو (بلوار امیرکبیر) بوستان آتشنشان (بلوار امیرکبیر) بوستان سنبل (بلوار هاشم زاده) بوستان کوکب (بلوار کاج) بوستان کاملیا (بنفشه دهم) بوستان نسترن (بلوار گلها) بوستان سلامت (بلوار امیرکبیر) منابع راه خودرو، نقشه ویژه ترافیکی تهران (مخصوص خودرو)، تهران ۱۳۸۳خ وبگاه مؤسسه جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی کتاب اول شهرداری منطقه۲۲تهران شهرکهای تهران تهران شهرهای استان تهران


text: بَهرام نامی ایرانی است. افراد شاخص با این نام از این قرارند: بهرام پسر گودرز، از پهلوانان شاهنامه بهرام یکم، شاهنشاه ساسانی بهرام دوم، شاهنشاه ساسانی بهرام سوم، شاهنشاه ساسانی اردشیر دوم ساسانی که به نام اردشیر بهرام بر تخت نشست بهرام چهارم، شاهنشاه ساسانی بهرام گور، شاهنشاه ساسانی بهرام چوبین، شاهنشاه ساسانی بهرام هفتم، شاهنشاه ساسانی بهرام (پسر سیاوش)، از بزرگان ساسانی بهرام (پسر آذرگندبد)، از بزرگان ساسانی بهرام شاپور، پادشاه ارمنی بهرام باوندی، شاهزاده باوندی بهرام ورجاوند، یکی از افراد موعود در دین زرتشت منصور حکمت، نامی که منصور حکمت، مبارز و تئوریسین معروف کمونیست، در اوایل انقلاب ایران از آن استفاده میکرد. بهرام صادقی، نویسنده معاصر ایرانی بهرام بیضایی، کارگردان سینما و تئاتر و نمایشنامهنویس و فیلمنامهنویس و پژوهشگر ایرانی بهرام رادان، بازیگر ایرانی سینما. بهرام سیاره، شاعر ایرانی، متخلص به پریش، معرف به پریش شهرضایی. بهرام نورایی، خواننده ایرانی جستارهای وابسته بهرام (ابهامزدایی) صفحههای ابهامزدایی صفحههای ابهامزدایی مکانها


text: دریاچهٔ ارومیه یک دریاچه شور در شمال غربی ایران و بزرگترین دریاچه داخلی این کشور است. این دریاچه میان دو استان آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی قرار گرفتهاست. سطح آب دریاچه در دهههای اخیر بهطور چشمگیری کاهش پیدا کرده و تا سال ۱۴۰۱، ۹۵ درصد دریاچه خشک شدهاست. مساحت این دریاچه در سال ۱۳۷۷ در حدود شش هزار کیلومتر مربع بود که در ردیف بیست و پنجمین دریاچه بزرگ دنیا از نظر مساحت قرار میگرفت. دریاچهٔ ارومیه به عنوان بزرگترین دریاچهٔ داخلی ایران، بزرگترین دریاچهٔ آب شور در خاور میانه، و ششمین دریاچهٔ بزرگ آب شور دنیا شناخته میشد. بخش بزرگی از آب این دریاچه از رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود، تلخه رود، گادر، باراندوز، شهرچای، نازلو و زولا تغذیه میشدهاست. مهمترین جزایر این دریاچه عبارت اند از جزیره کبودان (قویون داغی)، اشک داغی، آرزو و اسپیر. مدیرکل مدیریت بحران آذربایجان غربی در سال ۱۴۰۱ گفت طی بیش از دو دهه گذشته، هرسال بهطور متوسط ۴۰ سانتیمتر از ارتفاع دریاچه ارومیه کاسته شده و اکنون ۹۵ درصد این دریاچه خشک شدهاست. در ۱۳ آذر ۱۴۰۱ محمدصادق معتمدیان دبیر کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه بیان کرد وضعیت دریاچه ارومیه روبه بهبود است. تاریخ تاریخ دریاچه ارومیه به دوران باستان بازمیگردد. رومیان به دریاچه ماتیانوس و در متون اولیه فارسی آن را دریاچه اسپوتا میشناختند. این دریاچه در زمان امپراتوری هخامنشیان بخش مهمی از تمدن ایرانیان بودهاست که از آن برای حمل و نقل، ماهیگیری و آبیاری استفاده میشدهاست. در دوره اشکانیان و ساسانیان این دریاچه به مرکز تولید نمک تبدیل شد. در طول دوره اسلامی، دریاچه با تولید نمک، ماهی و مروارید، همچنان یک منبع مهم اقتصادی بود. شهر تبریز که در مجاورت دریاچه قرار داشت به قطب تجاری بزرگ تبدیل شد. در قرن بیستم، این دریاچه به دلیل فعالیتهای انسانی مانند استفاده بیش از حد از منابع آب، ساخت سدها و تغییرات آب و هوایی با چالشهای زیستمحیطی زیادی مواجه شد. این دریاچه شروع به کوچک شدن کرد و باعث آسیب زیستمحیطی قابل توجهی شد. علیرغم این تلاشها، دریاچه همچنان در وضعیت بحرانی قرار دارد و سطح آب همچنان در حال کاهش است. حفظ این دریاچه باستانی یک چالش مداوم برای آینده است. شیمی یونهای اصلی موجود در آب دریاچه ارومیه شامل است بر Na+، K+، Ca2+، Li+، و Mg2+ میباشد که Cl−، SO42−، و HCO3− آنیونهای اصلی میباشند. غلظت Na+ و Cl− بهطور تقریبی چهار برابر آب دریاهای آزاد میباشد. غلظت سدیم در بخش جنوبی دریاچه اندکی بیشتر از غلظت آن در بخش شمالی دریاچه است. حوضهٔ آبریز دریاچه ارومیه بزرگترین آبگیر دایمی در آسیای غربی در شمال غرب فلات ایران قرار گرفتهاست. حوضهٔ آبریز دریاچه ارومیه، ۵۱٬۸۷۶ کیلومتر مربع است معادل بیش از ۳٪ مساحت کل کشور ایران میباشد. این حوضچه توسط مجموع ۶۰ رودخانه سیرآب میشود که ۲۱ رودخانه دایمی یا فصلی هستند و ۳۹تای آنها دورهای میباشند. از این میان زرینه رود، سیمینه رود و آجی چای (تلخهرود) ورودیهای اصلی به دریاچه ارومیه میبودند. این حوضه با داشتن دشتهایی مانند دشت ارومیه، تبریز، آذرشهر، بوکان، بناب، ملکان، میاندوآب، مهاباد، نقده، سلماس، پیرانشهر و اشنویه، یکی از کانونهای ارزشمند فعالیت کشاورزی و دامداری در ایران بهشمار میرود. سد بزرگ مخزنی بوکان نقش مهمی در حفظ این دریاچه تاکنون داشتهاست. سد سازی در حوضه دریاچه ارومیه طی دهههای گذشته سدسازی گسترده و برداشت آب قابل توجهی در حوضه آبریز دریاچه ارومیه انجام شدهاست. وزارت نیرو از این سدها دفاع میکند و وجود آنها را برای دریاچه خیلی مضر نمیداند، اما منتقدان معتقدند این سدها به علت دگرگون کردن جریان طبیعی رودخانههایی که آب دریاچه را تغذیه میکردند، اثرات تعیینکنندهای در کاهش آب دریاچه داشتهاند. نام سدهای ساخته شده در حوضه دریاچه ارومیه (تا سال ۱۳۹۶) سد پارام استان آذربایجان شرقی. سد چوغان (جوقان) استان آذربایجان شرقی. سد آمند تبریز استان آذربایجان شرقی. سد اردلان استان آذربایجان شرقی. سد تاجیار سراب استان آذربایجان شرقی. سد تیل استان آذربایجان شرقی. سد حسنلو استان آذربایجان غربی. سد ده گرچی اشنویه استان آذربایجان غربی. سد زولا استان آذربایجان غربی. سد ساروق (گوگردچی) استان آذربایجان غربی. سد شهرچائی استان آذربایجان غربی. سد علویان استان آذربایجان غربی. سد شهید کاظمی بوکان استان آذربایجان غربی. سد قاضی کندی استان آذربایجان شرقی. سد قلعه چای عجبشیر استان آذربایجان شرقی. سد قوریچای قوشاچای (میاندوآب) استان آذربایجان غربی. سد قیصرق استان آذربایجان شرقی. سد کردکندی استان آذربایجان شرقی. سد مقصودلو استان آذربایجان شرقی. سد ملا یعقوب استان آذربایجان شرقی. سد ملک کیان استان آذربایجان شرقی. سد مهاباد استان آذربایجان غربی. سد نهند استان آذربایجان شرقی. نام سدهای در دست ساخت در حوضه اصلی آبریز دریاچه ارومیه (سال ۱۳۹۶) سد اشنویه (چپر آباد) استان آذربایجان غربی. سد چراغ ویس استان کردستان. سد امام چای استان آذربایجان شرقی. سد باراندوز استان آذربایجان غربی. سد سیمینه رود استان آذربایجان غربی. سد شهید مدنی (ونیار) استان آذربایجان شرقی. سد لیلان چای استان آذربایجان شرقی. سد نازلو استان آذربایجان غربی. سد خراسانه بوکان استان آذربایجان غربی. سد دیرعلی استان آذربایجان غربی. نام سدهای در دست مطالعه حوضه اصلی آبریز دریاچه ارومیه (سال ۱۳۹۶) سد چهرگان – مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد آتمیان – در مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی. سد آجرلو – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد آلقو – در مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی. سد ابرغان – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد باروق (قطار) – در مرحله دوم – استان آذربایجان غربی. سد ترپ – مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی. سد تسوج – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد توپچی – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد خانم گلی – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد خراجوچای – در مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی. سد دوش – در مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی. سد ساینجق – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد سردار آباد – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد سنته – در مرحله دوم – استان کردستان. سد سینیخ چای – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد شورسو – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد عباسآباد هریس – مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی. سد عسگرآباد – در مرحله شناسائی – استان آذربایجان شرقی. ۲۰ – سد قاشقیه – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد کهریز – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد مردق چای (قره ناز) – در مرحله دوم – استان آذربایجان شرقی. سد مرخز – در مرحله اول – استان کردستان. سد هرزورز هریس (خارج بستر) – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد کردکند (قپلانتو) – در مرحله اول – استان آذربایجان شرقی. سد زره شوران – در مرحله اول -استان آذربایجان غربی. سد قینرجه – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد خلیفان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد زید کندی – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد مامالو – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد بردوک – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد فلکان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد رشکان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد خانقاه سرخ – در مرحله دوم – استان آذربایجان غربی. سد گل تپه مهاباد – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد شیرمرد – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد قیزقاپان – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. ۳۸ – سد حاجی بابا – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. ۳۹ – سد بالقچی – در مرحله اول – استان آذربایجان غربی. سد یزدکان – در مرحله دوم – استان آذربایجان غربی. سد سیرلر بستان آباد – مرحله اول – آذربایجان شرقی. زیستبوم بر اساس لیست تنوع زیستی پارک ملی دریاچه ارومیه که در سال ۲۰۱۴ و ۲۰۱۶ ارائه شدهاست پارک ملی دریاچه ارومیه مسکن ۶۲ گونه باکتری و آرکئوباکتر، ۴۲ گونه قارچهای میکروسکوپی، ۲۰ گونه جلبک، ۳۱۱ گونه گیاه، ۵ گونه نرمتنان دو کفهای (رودخانههای جزایر)، ۲۲۶ گونه از پرندگان، ۲۷ گونه خزنده و دوزیست و ۲۴ گونه از پستانداران میباشد. همچنین دست کم ۴۷ گونه فسیل یافته شدهاست این زیستبوم به صورت بینالمللی توسط یونسکو به عنوان منطقه تحت حفاظت به ثبت رسیدهاست. سازمان محیط زیست ایران اکثر نقاط این دریاچه را به عنوان پارک ملی شناسایی نمودهاست. این دریاچه با داشتن بیش از یکصد جزیره کوچک صخرهای محل توقف پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو، پلیکان، کفچهنوک، اکراس، لکلک، اردک پیسه، نوکخنجری٬ چوبپا، و مرغ نوروزی میباشد. به خاطر شوری بیش از حد دریاچه هیچ نوع ماهی در این دریاچه زندگی نمیکند. با اینحال دریاچه ارومیه یکی از زیستگاههای مهم سختپوست آرتمیا شناخته میشود. این سخت پوست یکی از منابع اصلی تغذیه پرندگان مهاجر از جمله فلامینگو بهشمار میآید. در اوایل سال ۲۰۱۳ از رئیس وقت مرکز مطالعات آرتمیای ارومیه نقل شد که آرتمیا در این دریاچه منقرض شدهاست. این نظر توسط برخی کارشناسان دیگر رد شدهاست. در بهمن ۱۳۹۴ رئیس مرکز تحقیقات آرتمیای کشور عنوان داشت که بر پایه بررسیها آرتمیای زنده در دریاچه ارومیه وجود ندارد. یوسفعلی اسدپور افزود: در سه ماه اول سال جاری به علت وجود آب و ورود کافی آن به دریاچه ارومیه در مصب رودخانههای آن آرتمیا شروع به زندگی کرد که متأسفانه با خشکسالی تابستانه این موجودات نابود شدند. پارک ملی دریاچه ارومیه دریاچه ارومیه در سال ۱۳۵۲ در فهرست پارکهای ملی ایران به ثبت رسید. پارک ملی دریاچه ارومیه، از زیستگاههای طبیعی جانوران در ایران میباشد. این پارک ملی با وسعت ۴۶۲۶۰۰ هکتار همچنین یکی از ۹ ذخیرهگاه زیستکره در ایران است. خشک شدن دریاچه دلایل خشک شدن این دریاچه از اواسط دهه ۸۰ شروع به خشک شدن کرد و امروزه در خطر خشک شدن کامل قرار دارد. بررسی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که در سال ۲۰۱۵ دریاچه ۸۸ درصد مساحت خود را از دست داده (گزارشهای قبلی تنها به از دست رفتن ۲۵ تا ۵۰ درصد مساحت دریاچه اشاره کرده بودند). دلایل بسیاری برای خشک شدن دریاچه ذکر شدهاست از جمله سد سازی بیرویه، احداث بزرگراه بر روی دریاچه، و استفاده بیرویه از منابع آب حوزه آبریز دریاچه و همچنین بارش کم برف و باران در سالهای اخیر میباشد. تحقیق جدیدی توسط چند تن از محققان در آمریکای شمالی نشان میدهد که خشکسالی تنها باعث کاهش ۵ درصدی بارش در حوزه آبریز دریاچه شده و عوامل انسانی شامل پروژههای جاهطلبانه توسعه اقتصادی-آبی به همراه ساخت بزرگراه ۱۵ کیلومتری بر روی دریاچه با دریچه کوچک ۱/۲ کیلومتری وضعیت دریاچه را به بحران کشانیدهاست که برای ساخت آن از کوه مجاورت دریاچه استفاده کردند. تا سال ۲۰۱۲ بیش از دویست سد بر روی رودخانههای حوزه آبریز این دریاچه در مرحله آماده بهرهبرداری، یا پایان مراحل طراحی بودند. در اولین هفته از آبان ۱۳۹۴ خورشیدی، تراز آب دریاچه ارومیه ۱۲۷۰٫۰۴ متر اعلام شد که نسبت به آبان سال ۱۳۹۳ خورشیدی، ۴۰ سانتیمتر کاهش نشان میداد. روزنامه اقتصاد پویا در سرمقالهای مقصر خشکیدن دریاچه ارومیه را مردم و نمایندگانی معرفی کرد که برای تأمین نیازهای کشاورزی و خانگی آذربایجان، بارها خواستار انتقال آب رودخانههایی که به دریاچه ارومیه میریزند به نقاط دیگر شدهاند و از مقامات حکومتی درخواست داشتند تا آب این رودخانهها برای تأمین نیاز باغهای مراغه و دیگر شهرهای استان استفاده شود یا با فشار بسیار بر مسئولین، طرح پل میانگذر دریاچه ارومیه را اجرایی کردند. البته قابل ذکر است که بیش از ۷۰ درصد مردم ارومیه از طریق کشاورزی هزینههای زندگی خود را تأمین میکنند و باید فکری اساسی شود تا هیچ طرف متضرر نشود. برخی کارشناسان معتقدند: برای نجات دریاچه ارومیه به جای خشکاندن ارس و از بین بردن زمینهای بارور نقاط دیگر، باید از مصرف آب کاسته شود و به وزارت نیرو اجازه داده شود تا آب رودخانههایی را که بهطور طبیعی به دریاچه ارومیه میریختهاند دوباره به دریاچه ارومیه بریزند. مخاطرات خشک شدن دریاچه برخی کارشناسان محیط زیست پیشبینی میکنند در صورت خشک شدن این دریاچه هوای معتدل منطقه تبدیل به هوای گرمسیری با بادهای نمکی خواهد شد و زیستمحیط منطقه تغییر خواهد کرد. علاوه بر نمک بسیاری از آلودگیهای شامل فلزات سمی سنگین مورد استفاده در صنعت و مواد سمی مورد استفاده در کشاورزی به آبهای سطحی و زیر سطحی مرتبط با دریاچه نفوذ کردهاند و در صورت خشک شدن دریاچه بسیاری از از مواد سمی هوازی شده و خطرات بیماریهای تنفسی برای زیستبوم و مردم منطقه به وجود خواهد آورد. با این حال هنوز اقدام جدی برای نجات دریاچه صورت نگرفته کارشناسان و فعالان محیط زیست اعتقاد دارند خطر خشک شدن دریاچه ارومیه تا شعاع ۵۰۰ کیلومتری این دریاچه را تهدید میکند. پیشبینی شده در صورت خشک شدن احتمالی این دریاچه، شاهد بارش باران نمک در بسیاری از استانهای همجوار باشیم که این امر به به آواره شدن ۱۳ میلیون نفر منجر خواهد شد. در اعتراض به خشک شدن دریاچه در فروردین سال ۱۳۹۰ اعتراضهای متعددی در شهرهای تبریز و ارومیه صورت گرفت. البته این دریاچه در سال ۱۳۹۸ به علت بارانهای متوالی و خوب دوباره احیا و بیش از ۹۰ سانتیمتر بر ارتفاع آن افزوده شدهاست. طرحهای نجات دریاچه طرح نجات دریاچه ارومیه، گرانترین و پرمخاطبترین پروژهٔ زیستمحیطی ایران است. این طرح تا سال ۱۴۰۰ بیش از ۱۵ هزار میلیارد تومان هزینه داشتهاست. یکی از طرحهایی که برای نجات دریاچه ارومیه مطرح شده انتقال آب از حوضههای آبریز دیگر از جمله رود ارس بود که انتقال آن میتوانست به پر شدن دریاچه ارومیه کمک شایانی کند. به گفتهٔ نادر قاضیپور، تنها راه نجات دریاچه ارومیه، استفاده از آبهای رود ارس و شهرستان پیرانشهر است. اما این نظریه با مخالفتهایی روبروست. در مرداد ۱۳۹۰ خورشیدی مجلس شورای اسلامی با دو فوریّت طرح انتقال آب به دریاچه ارومیه موافقت نکرد. اما چندی بعد در جریان تلاشها برای احیای دریاچه ارومیه، آب سد کانی سیب به این دریاچه انتقال یافت. برای این انتقال سد کانی سیب در دی ماه ۱۳۹۹ و تونل ۴۳ کیلومتری انتقال آب از پیرانشهر به دریاچه ارومیه در خرداد ۱۴۰۰ نصف و نیمه افتتاح گردید. که هنوز هم ۶۰۰ متر از عملیات کندن تونل باقی است. برنامه نجات دریاچه ارومیه در دولت یازدهم با انتخاب حسن روحانی به سمت ریاستجمهور و شکلگیری دولت یازدهم، برنامه نجات دریاچه ارومیه مورد تأکید قرار گرفت و کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه به مدیریت معاون اول رئیسجمهور تشکیل شد. موضوعاتی همچون مقابله با ریزگردها، وضعیت کشاورزی و الگوی کشت در منطقه و تعداد زیاد چاههای آب مورد بررسی قرار گرفت. برخی کارشناسان اعتقاد دارند فعالیتهای ترمیمی انجام شده در این دوره در کنار حمایتهای مردمی، موجب کاهش روند تخریب دریاچه ارومیه و در برخی بخشها باعث بهبود شرایط شدهاست. به رغم برنامهریزیهای صورت گرفته، وضعیت دریاچه ارومیه وخیمتر شد. در ۲۹ مهر ۱۳۹۶ خورشیدی، تراز سطح آب این دریاچه ۱۲۷۰٫۲۵ متر اعلام شد. این تراز نسبت به روز مشابه در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۲۳ سانتیمتر و نسبت به میانگین دراز مدت ۴٫۵ متر کاهش نشان میداد. مساحت این دریاچه نیز در ۲۹ مهر ۱۳۹۶ خورشیدی، ۱۶۹۸٫۶۴ کیلومتر مربع اعلام شد که نسبت به روز مشابه در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۲۷۸٫۷۴ کیلومتر مربع و نسبت به میانگین دراز مدت، ۲۸۲۸٫۰۹ کیلومتر مربع کاهش یافتهبود. حجم آب موجود در این دریاچه نیز در ۲۹ مهر ۱۳۹۶ خورشیدی، ۱٫۰۱ میلیارد متر مکعب اعلام شد که نسبت به روز مشابه در سال ۱۳۹۵ خورشیدی، ۰٫۴۳ میلیارد متر مکعب کاهش را نشان میداد. در نیمه اول آبان ۱۳۹۶ خورشیدی نیز اعلام شد که سطح تراز آب دریاچه ارومیه به ۱۲۷۰٫۱۹ متر رسیدهاست. همچنین اعلام شد که وسعت این دریاچه به ۱۵۹۴ کیلومتر مربع رسیدهاست. با توجه به بارندگیهای بهار سال ۱۳۹۸ این دریاچه نیز از آبهای سر ریز سدها و سیلابها تغذیه شدهاست به طوری که طبق گفته مدیر ستاد احیای دریاچه (فرهاد سرخوش) میزان تراز دریاچه بیش از ۱۱۸ سانتیمتر افزایش داشته و به ۱۲۷۱/۱۹ رسیدهاست. کشتیرانی در دریاچه ارومیه کشتیرانی در دریاچه ارومیه سابقه دیرینه دارد و رونق آن به پیش از حمله مغول بازمیگردد. نخستین گزارشهایی که از قرن نوزدهم در باب کشتیرانی در دریاچه در دست است، نشان میدهد که شناورهایی هرچند تکامل نیافته و با خدمههای فاقد مهارتهای دریانوردی در دریاچه وجود داشت. به گفته اگوست بن تان، افسر فرانسوی که به دربار عباس میرزا در تبریز اعزام شده بود، کشتیرانی در دریاچه ارومیه به علت طوفانهای ناگهانی با مخاطره همراه بود. ملک قاسم میرزا، پسر فتحعلیشاه که در دوران عباس میرزا و محمد شاه حاکم ارومیه بود امتیاز انحصار کشتیرانی در این دریاچه ارومیه را از محمدشاه گرفت و برای بهرهبرداری از این حق، تعدادی از قایقهای ابتدایی روستاییان سواحل دریاچه را نابود کرد و به صنعتگران روسی که از بنادر دریای مازندران به شیشوان آورده بود، سفارش ساخت کشتی کوچکی را داد که در دریاچه به آب انداخته شد. سپس با استخدام یک استاد کشتی ساز از باکو و تعدادی نجار، کشتی بزرگی با ظرفیت یکصد تن در شیشوان ساخت تا برای حمل کالا به کار رود. ملک قاسم میرزا یک کشتی بادی اختصاصی با کابینی مجلل داشت که فاصله شیشوان تا ارومیه را در سه روز میپیمود. پس از ملک قاسم میرزا، امتیاز کشتیرانی در دریاچه ارومیه به پسرش امامقلی میرزا رسید که ناوگان تجاری اش شامل سه کشتی بادی با کف مسطح بود که هر یک با یک دوجین خدمه ظرفیت حمل بیست تن بار داشتند. از آنجا که تردد این شناورها به وزش باد موافق بستگی داشت، حرکتاش نامنظم و با تأخیر همراه بود. تفاوت عمده حق کشتیرانی امامقلی میرزا با ملک قاسم میرزا این بود که او سالانه هزار تومان به دولت میپرداخت. امامقلی میرزا از سال ۱۳۰۸ قمری (۱۲۷۰ خورشیدی) کشتیهای خود را در ازای سالی ۲۷۲۰ تومان هشتصد لیره) به فردی به نام اصلان خان سرهنگ اجاره داد. به گفته اوژن اوبن، وزیر مختار فرانسه، ناوگان امامقلیمیرزا در سال ۱۳۲۴ قمری (۱۲۸۵ خورشیدی) شامل سه قایق بزرگ بادی، هر یک با نه خدمه، بود که آهنآلات و منسوجات روسی را که از اردبیل به مراغه وارد میشد، به ارومیه انتقال میدادند و در بازگشت، تولیدات کشاورزی ارومیه را حمل میکردند. در صورت وزش باد موافق، سفر بین دو کرانه برای این شناورها هشت تا نه ساعت به طول میانجامید. امامقلی میرزا درصدد به آب انداختن کشتی بخار برآمد اما ورود قطعات این کشتی که از اروپا (احتمالاً آلمان) خریداری شده بود، با کارشکنی روسیه روبرو شد تا اینکه با مداخله دولت ایران و صدور فرمانی که امامقلی میرزا و فرزندانش را از انتقال حق امتیاز خود به اتباع خارجه منع میکرد، دولت روسیه خیالش از بابت بازشدن پای کشور ثالث به دریاچه ارومیه راحت شد و با عبور قطعات کشتی موافقت کرد. قطعات کشتی را مهندسی آلمانی در کنار دریاچه ارومیه مونتاژ کرد و کشتی را در ربیعالاول ۱۳۲۵ قمری (اردیبهشت ۱۲۸۶ خورشیدی) به آب انداخت. با درگذشت امامقلیمیرزا، فرزندان او امتیاز کشتیرانی در دریاچه ارومیه را در حدود سال ۱۲۹۳ خورشیدی به یک ارمنی به نام بداغیانس دادند که با شرکت یک انگلیسی به نام استیونز کشتیرانی دریاچه ارومیه را اداره میکرد تا اینکه در سال ۱۳۰۳ خورشیدی، دولت رضاخان سردارسپه از مجلس شورای ملی اجازه خواست که همه کشتیها و تأسیسات متعلق به بداغیانس و استیونز را به مبلغ ۳۲۰ هزار تومان خریداری کند. با تصویب این درخواست. از آن پس کشتیرانی در دریاچه ارومیه به مالکیت و انحصار دولت درآمد. در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۰۴ به درخواست دولت، مجلس شورای ملی بودجه یکصد و هفتاد هزار تومانی به تصویب رساند که بخشی از آن صرف کشتیرانی در دریاچه ارومیه شود. پیشینه از نخستین اشارات به دریاچه ارومیه کتیبه سدهٔ نهم پیش از میلاد مسیح در شلمنسر سوم (سلطنت بین ۸۵۸–۸۲۴ قبل از میلاد) است که به دو نام در محل دریاچهٔ ارومیه اشاره شده: پرسواه و ماتای (یا میتانیها). هنوز روشن نیست که این نامها به منطقه یا قبیله یا پادشاهی اشاره دارد. پادشاهی منائیان در تپه حسنلو در جنوب دریاچه بودهاست. منائیان به دست متیان مغلوب شدند: مردمان ایرانی مختلفی که سکاها، سرمتیها، یا کیمری شناخته میشدند. به درستی معلوم نیست که مردمان نامشان را از دریاچه گرفتهاند یا دریاچه نامش را از اقوام اطراف گرفتهاست؛ ولی کشور باستانی متیان نامیده میشد که نام لاتین دریاچه از آن گرفته شدهاست. در حال حاضر بیشتر مردم ساکن اطراف دریاچه را اقوام آذربایجانی و کرد تشکیل میدهند. نامهای تاریخی دریاچه نام کهن این دریاچه چیچَست بودهاست. این واژه، واژهای است از زبان اوستایی و پارسی باستان و تلفظ آن چَئِچَستَ بودهاست. دریاچهٔ چیچست در اسطورههای ایرانی نقشی بنیادین دارد. عرصهٔ بسیاری از رویدادهای مهم زندگی کیخسرو، کرانهٔ این دریاچه بودهاست. دژ بهمن که کیخسرو در نبردی غولآسا و سهمگین آن را میگشاید و از چنگ دیوان به درمیآورد، در نزدیکی همین دریاچه بوده و بسیاری از اسطورههای دیگر. در دوران پهلوی به مناسبت پادشاهی رضاشاه پهلوی، به این دریاچه نام رضائیه داده شد. نام دریاچه در نقشه ایران در دوره افشاریه، دریاچه شاهی (L. of Shahi) ذکر شدهاست. وجه تسمیه این دریاچه را در زبان سریانی ارمیا، در عربی ارومیه، در فارسی و ترکی عهد عثمانی ارومیه URMU GÖLÜ نوشتهاند. نویسندگان دربارهٔ نام این دریاچه به گونههای مختلف داوری کردهاند: پورداود نام اورمیه را ترکیبی از دو واژه آرامی «اور» به معنای شهر و «میاه» به معنای آب نوشتهاست. در هزوارش پهلوی، نوشته آرامی «میاه» آب خوانده میشود، ولی در شهر نامیدن «اور» جای تردید است. «اور» در زبان عبری به معنای نور آمدهاست... مینورسکی با تکیه به متنی سریانی که در آن اسم مکانی به نام ارمیت در کنار دریاچه مزبور آمدهاست، نام اورمیه را «ارومیه» (ارمیا) و به ظاهر سریانی خواندهاست. این نام در متون اسلامی به صورت ارومیه و اُرمی آمدهاست. مردم محلی دریاچه مزبور را اورمی مینامند. برخی نویسندگان ترک این دریاچه را ارومیه یا رومیه نوشته، و چنین پنداشتهاند که منسوب به روم شرقی است. این دیدگاه در همة موارد قاطع نیست، زیرا در نوشتههای برخی نویسندگان معاصر ترک نیز نام دریاچه به صورت اورمیه آمدهاست (در متون کهن ایرانی نام این دریاچه به صورت چیچست با یاء مجهول آمدهاست) واژه اوستایی چیچست به معنای درخشنده و شفاف است گمان میرود شوری و ذرات نمک فراوان موجب درخشندگی آن شده باشد. مؤلفان عهد اسلامی اغلب از شوری آب این دریاچه یاد کردهاند. در شاهنامه فردوسی و در نسخهای از نزهة القلوب نام چیچست به صورت خنجست آمدهاست (بارتولد، که آن را تصحیف همین اسم دانستهاند). از دیگر نامهای کهن این دریاچه، کبودان است. استرابن که در حدود سده ۱م میزیسته، این دریاچه را کپوتا نوشتهاست. پورداود معتقد است نام دو هزار ساله کپوتا باید از واژه کپوت (کبود) در زبان پارسی باستان باشد. در منابع اسلامی نیز این نام به صورت دریای کبوذان و کبودان آمدهاست. دریاچه اورمیه را در نوشتهها به نام جزیرههای درون آن نیز خواندهاند. یکی از این جزیرهها کبودان است. شاید نام جزیره از نام دریاچه یا به عکس گرفته شده باشد. پورداود نام جزیره را برگرفته از نام دریاچه دانستهاست. بطلمیوس نام دریاچه را مارگیانه (مانتیانه، به احتمال مراغه) نوشتهاست. هرودت از قومی با نام ماتینوی یاد کرده که به نام مانتیانه نزدیک است مینورسکی نام مانتیانه را با نام مانّاها که در حوالی این دریاچه میزیستهاند، نزدیک دانستهاست ابوالفدا دریاچه مزبور را «بحیرة تلا» ضبط کرده، دژی را نیز بر کوهی در این دریاچه به همان نام نامیده، و مدعی شدهاست که هلاکو اموال خود را در آن دژ نهاده بود. طبری از دژ نام برده، و نوشتهاست که محمد بن بعیث در ۲۲۰ق به دژی در میان این دریاچه که شاهی نامیده میشد، رفت. پورداود مینویسد که این دریاچه را گاه به نام یکی از جزیرههای بزرگ کوهستانی آن که «شاهی» نام دارد، دریاچه شاهی خوانند. حمدالله مستوفی آن را به نامهای بحیرة چیچست، دریای شورِ طسوج (طروج) نامیدهاست. این دریاچه را اصطخری «بحیرة الشراة» نیز نامیده که به معنای دریاچه خوارج است. این نام به احتمال از آنجا ناشی شده که به نوشته یاقوت در کوه جزیره وسط دریاچه، دژی استوار وجود داشته که ساکنانش بر والیان آذربایجان عاصی بودهاند. محتمل است این همان جزیره شاهی یا شاهو باشد که طبری (همانجا) از آن یاد کرده، و رشیدالدین آن را «شاهوتله» نوشتهاست--> نام دریاچه نام این دریاچه امروزه دریاچه ارومیه است که از نام شهر ارومیه، مرکز استان آذربایجانغربی گرفته شدهاست. در گذشته نامهای شور دریا و دریای شاهی نیز برای این دریاچه استفاده میشد. در دهه ۱۹۳۰ میلادی به هنگام سلطنت رضاشاه این دریاچه به افتخار وی دریاچه رضائیه نامگذاری شد. پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ نام دریاچه به نام پیشین خود، دریاچه ارومیه بازگردانده شد که در زبان ترکی به آن اۇرمۇ گؤلۆ گفته میشود. در زبان پارسی کهن، این دریاچه چیچست به معنای درخشنده نامیده شدهاست. در دوران میانه این دریاچه «کبودا» (کبودان) نیز نامیدهشده که از لغت آزور "azure" در فارسی یا կապույտ یا "Kapuyt/Gabuyd" در زبان ارمنی عاریه گفته شدهاست. در لاتین این دریاچه لاکوس ماتینوس Lacus Matianus نامیده شدهاست. در زبان ارمنی کپوتان (Կապուտան ծով) نام این دریاچه است. نام این دریاچه در زند اوستا «چیچستا» ذکر شدهاست و تا زمان حمدالله مستوفی نیز معمول بودهاست. مسعودی و ابن حوقل در قرن چهارم آن را کبودان که از لغت ارمنی به معنی «دریاچه آبی» مأخوذ است نامیدهاند. اصطخری آن را دریاچه ارومیه نوشته و در جای دیگر آنرا دریاچه «شراة» یعنی دریاچه مخالفان نامیده زیرا در سواحل آن فرقهای از خوارج به این نام اقامت داشتهاند. ابوالفدا آن را دریاچه «تلا» که معنای آن معلوم نیست نامیدهاست. مستوفی اغلب آن را چیچست نامیده و «دریا شور» هم به آن گفته و به مناسبت شهر مهمی که در ساحل شمالی آن بوده دریاچه طروج یا طسوج هم نامیدهاست. نگارخانه پیش از آغاز روند خشکیدن دریاچه پس از آغاز روند خشکیدن دریاچه سُرخشدن بخشی از دریاچه ارومیه برای مطالعه بیشتر پل میانگذر دریاچه ارومیه بانوی ارومیه مافیای آب منابع فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای کشور (شهرستان ارومیه)، سال ۱۳۷۹ پیوند به بیرون مقایسه مساحت دریاچه ارومیه در پایگاه Earth Observatory ناسا برداشت نمک از دریاچه ارومیه آشور استان آذربایجان شرقی استان آذربایجان غربی جغرافیای آشوریان دریاچههای آب شور آسیا دریاچههای آب شور ارومیه ارومیه دریاچههای ایران دریاچههای خشکشده دریاچههای درونریز آسیا دریاچههای درونریز دریاچههای کوچکشده ذخیرهگاههای زیستکره ایران زمینچهرهای استان آذربایجان شرقی زمینچهرهای استان آذربایجان غربی فاجعههای زیستمحیطی در ایران مسائل زیستمحیطی در استان آذربایجان غربی مقالههای دارای ویدئو مناطق کنوانسیون رامسر در ایران


text: شبکههای گرید محاسباتی شبکههای محاسباتی گرید مجموعهای از چندین سیستم با قدرت محاسباتی متفاوت میباشند که در نتیجه اتصال آنها به یکدیگر، یک ابر رایانهٔ مجازی شکل میگیرید که با استفاده از آن میتوان بسیاری از محاسبات پیچیدهٔ ریاضی، نجوم، زیست و... را در زمان بسیار کمی انجام داد. شعار شبکههای گرید محاسباتی، نادیده گرفتن نگرانیهای ناشی از محدودیت سختافزاری سیستمهای کامپیوتری میباشد. در شبکههای گرید محاسباتی، منابع (منظور منابع فیزیکی) بین چندین کاربر موجود در شبکه مشترک هستند. هر کاربر، به صورت همزمان با دیگر کاربران در ارتباط بوده و درخواستهایش را به آنها ارائه میکند. از این رو پروسهها از طرف چندین کاربر ارائه میشوند. این پروسهها از هم مستقل بوده و هر درخواست با درخواست دیگر متفاوت است. معمولاً بخش مدیریت منابع (Resource management) با محاسبات متفاوت، سرعت و اندازههای مختلف کارها را دریافت میکند، سپس این پروسههای ورودی را به گرههای محاسباتی (Nodes Computational) موجود در شبکه اختصاص میدهد. دانشجویان دانشگاهها و محققین در این حوزه به دلیل هزینه زیاد برپایی یک شبکهٔ محاسباتی برای انجام آزمایشهای خود ناچار به استفاده از نرمافزارهای شبیهسازی میشوند. از مهمترین نرمافزارهای شبیهسازی گرید میتوان به Grid sim اشاره کرد. در Grid sim با خصوصیات و معماری ابزارهای شبیهسازی Grid سرو کار داریم. Grid sim یک toolkit یا جعبه ابزار برای مدلسازی منابع و شبیهسازی اتصالات شبکه با پیکر بندیهای مختلف است. اجزاء این شبیهساز یک API java و بخشی از پروژه grid bus هست. Grid sim toolkit قادر است گروهها و دستههای مختلفی از منابع ناهمگن، کاربران، برنامههای کاربردی، و زمانبندها را شبیهسازی کند. گریدها شبه به هم نیستند و اندازه و شکل متفاوتی دارند. در ادامه سه تقسیمبندی یا کلاس Gridهای فعلی را که رایانههای فردی را تبدیل به یک مزرعهٔ ابر رایانه با هزاران پردازنده کرده فهرست شدهاست: - گرید خوشهای(cluster) که سادهترین نوع این سیستم هستند از مجموعهای از رایانهها که با هم کار میکنند تشکیل شدهاند ویک نقطه دسترسی به سیستم برای کاربران یک پروژه یا بخش سازمانی خاص ایجاد میکنند. - گرید پردیزه (campus) به پروژهها و بخشهای سازمانی متعدد اجازه میدهد که منابع رایانهای خود را با هم به اشتراک بگذارند. سازمانها میتوانند از این نوع سیستمها برای مدیریت بسیاری از کارها، از فرایندهای تجاری سازمان تا داده کاوی استفاده کنند. - گرید جهانی(global) مجموعهای از چندین گرید پردیزه میباشد که پا بر فراز مرزهای سازمانی گذاشته و یک سیستم مجازی بسیار بزرگ را ایجاد کردهاست. کاربران میتوانند به منابع رایانهای بیش از آنچه که در سازمان دارند دسترسی داشته باشند. مزایا: معایب: کاربردها: معماریها: مدلهای پیادهسازی: منابع http://www.iran-newspaper.com/1387/870515/html/internet.htm (انگلیسی) http://www.redbooks.ibm.com/abstracts/sg246778.html?Open (انگلیسی) https://web.archive.org/web/20120204080942/http://www.redbooks.ibm.com/abstracts/redp3613.html (انگلیسی) https://web.archive.org/web/20060228084255/http://www.gridbus.org/~raj/papers/CSICommunicationsJuly2005.pdf https://web.archive.org/web/20121112213435/http://www.iritn.com/?action=show&type=news&id=5458 http://forum.takdownload.ir/showthread.php?t=20944 رایانش مشبک شبکههای رایانهای محاسبات توزیعشده ویکیسازی رباتیک


text: زاگرُس رشتهکوهی است که از غرب تا جنوب غربی فلات ایران کشیده شدهاست. این رشتهکوه از کرانههای دریاچه وان در جنوب شرقی ترکیه آغاز شده و پس از گذشتن از استانهای آذربایجان غربی، لرستان، همدان، مرکزی، اصفهان، فارس، کردستان، کرمانشاه، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال و بختیاری، خوزستان و تا استانهای کرمان، بوشهر و هرمزگان ادامه مییابد. دامنهٔ این رشتهکوه به شمال عراق و شرق ترکیه نیز امتداد دارد. آثار بر جای مانده از غارنشینی در کوههای زاگرس مربوط به حدود ۱۰۰٬۰۰۰ سال پیش، بیانگر سکونت انسان در این مناطق در دوره پارینهسنگی و عیلامی (۳۰۰٬۰۰۰ تا ۳۰٬۰۰۰ سال پیش) است. نام نام باستانی رشته کوه زاگرس در اوستا اسپروچ یا اسپروز است و شاید کُر یا کور است: بر طبق اسطورهشناسی سومری کور (کر) اساساً نام یک کوه یا کوههایی بوده، و معمولاً به کوههای زاگرس واقع در شرق سومر گفته میشد. کور همچنین نام دیگر امپراتوری اکد است که از سه هزار سال پیش و قبل از آن بر کل نواحی زاگرس گسترده شده بود. بعضی معتقدند ریشه این نام اوستایی است. در زبان اوستایی زاگر Za-G'R' به معنای کوه بزرگ است. اما نظری نیز هست این است که این کلمه از نام قبیله مهاجران پارسی ساکن در این منطقه معروف به ساگارتی گرفته شده. نام قدیمی این رشتهکوه در زبان فارسی «پاتاق» که نام رشتهکوهی معروف در استان کرمانشاه نیز هست بوده و پیش از آن «کوهستان» (در عربی: «جبال») و «پهلو» یا «پهله» بود. واژهٔ «زاگرس» یا «زاگروس» از بیش از هشت دهه پیش و از اواخر دوره قاجار از طریق ترجمه آثار نویسندگان اروپایی (و بعضاً از زبان یونانی) وارد زبان فارسی شده و سپس بر روی نقشه ایران نیز گذاشته شد. ظاهراً حسن پیرنیا اولین کسی است که واژهٔ زاگرس را در حاشیهٔ صفحهٔ ۲ کتاب خود بنام «تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان» آوردهاست. او خود تأکید نموده که اروپاییها چنین (یعنی زاگرس) نامند. بعد از نوشتهٔ پیرنیا بارها به اشتباه از زاگرس به نام کوه یا دره نام برده شد که برداشت نادرستی بودهاست زیرا واژهٔ زاگرس بخش گستردهای از شمالغربی تا جنوب شرقی ایران را با بیش از ۲۴۰ نام از رشته کوه، دشت، دره، رود و شهر و بخش و روستا در استانهای آذربایجان غربی، کردستان، لرستان، ایلام، کرمانشاه، مرکزی و اصفهان و فارس و کهگیلویه و بویراحمد و چهارمحال و بختیاری و خوزستان را شامل میشود. واژهٔ زاگرس در هیچیک از کتابهای تاریخی و جغرافیایی یا مسالک و الممالک و نوشتههای دوره اسلامی نوشته نشدهاست. در لغتنامه دهخدا یا دائرةالمعارف مصاحب نیز نکتهای مهم و اساسی دربارهٔ ریشه و اصل واژه زاگرس بیان نشدهاست. محمد قزوینی در صفحهٔ ۴۸ از جلد ۵ کتاب خود مینویسد: «زاگرس نام یونانی سلسله جبال غربی ایران به خصوص منطقهٔ لرنشین در غرب ایران است.» در دانشنامه لاروس از زاگرس به کوتاهی بهعنوان نام درهای نفتخیز ذکر شدهاست. در واژه نامهٔ یونانی به آلمانی که سال م۱۸۸۶ در لایپزیگ به چاپ رسیده واژه Zagrio یا Zagros را بهعنوان «کوهی در دوران ماد» به نقل از نوشتههای استرابون و پولیبیوس آوردهاست. در لغت نامهٔ جغرافیایی Lexique géographique در زیر واژه و عنوان «زاگرو» (زاگرس) آمدهاست: «رشته کوهی است در آسیا که از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده .» رومن گیرشمن باستانشناس فرانسوی در کتابش زاگرس را نام قبیلهای دانسته و مینویسد: «حرکت عمومی قبایل ایرانی هنوز به پایان نرسیده بود که قبیلهٔ سومی از قبیلههای مهم ایرانی بنام «Zikirtu» یا «ساگارتی» بسوی نواحی شرقی تری رفته و مستقر شدند.» هرودوت نیز در نوشتههایش در بخش معرفی قبایل پارسی از همین قبیله صحراگرد با نام «ساگارتی» یاد کرده و مینویسد: «قبیلههای دیگر که صحراگردند از این قرارند: داینها، ماردها، دروپیکها و ساگارتیها» دیاکونوف نیز در کتاب تاریخ ماد خود در شرح حملهٔ آشوریها به پارسوا و به استناد کتیبههای خوانده شده مینویسد: «بهطوری که در متن تصریح شده، آخرین نقطهٔ لشکر کشی ظاهراً زاکروتی بود» به استناد مطالب ذکر شده ریشهٔ واژهٔ زاگرس از زبان اوستایی است و یونانیها با افزودن S (س) به آخر آن این واژه را به شکل یونانی مبدل نمودند. زاگرس Zagreus، در استورههای ارفه ای، فرزند خدایگون زئوس (به شکل یک مار) و دخترش پرسیفونه است؛ لذا واژهٔ زاگرس (همانند واژه بختیاری) هم نام کوه و دژ و هم ایل، قوم، قبیله و محلی بودهاست. به باور فریدون جنیدی در کتاب «داستان ایران» نام اصلی زاگرس در اوستا «اوپایِری سَئِنَ» (بر فرازش آهن) است! «آسِن/آهِن» نام همگانی هر «فلز» بود و هنوز بسیاری از ایرانیان آن را با زیر «ه» بر زبان میآورند! «اوپایری سَئِنَ» (در پهلوی «اَپورسِن»)، میباید امروز «اَبَرسِن» باشد؛ ولی اندهگنانه نام یونانی «زاگرس» جایگزین شدهاست! زمینشناسی کمربند چینخورده و رانده زاگرس یک کمربند طولانی حدوداً ۱۸۰۰ کیلومتری (۱۱۰۰ مایل) از سنگهای پوستهای تغییر شکل یافتهاست که در جبهه برخوردی بین صفحات عربی و اوراسیا تشکیل شدهاست. رشته کوههای زاگرس حاصل یک فعالیت تکتونیکی یعنی برخورد دو صفحه تکتونیکی اوراسیا و عربستان هستند. این چین خوردگی متوقف نشده و دگرگونی زمین در غرب ایران و منطقه زاگرس همچنان ادامه دارد. چین خوردگیهای متعدد و وجود گنبدهای نمکی فراوان، زاگرس را به منطقهای نفتخیز تبدیل کردهاست. از نظر زمینشناسی، زاگرس به دو یا سه بخش مجزا قابل تفکیک است: زاگرس شمالی، زاگرس میانی و زاگرس جنوبی. تفاوت زاگرس شمالی و جنوبی در نوع چین خوردگیها و نیز در نحوهٔ قرارگیری چینها بر روی گنبدهای نمکی است. استانهای فارس و کهگیلویه بویر احمد، بخشهای جنوبی استانهای اصفهان و چهارمحال و بختیاری، ارتفاعات شرقی استان بوشهر و ارتفاعات شمالی استان هرمزگان همگی زاگرس جنوبی محسوب میشوند. بخشهای غربی استان اصفهان، بخش بزرگی از چهارمحال و بختیاری، استان لرستان، ارتفاعات شمالی-شرقی استان خوزستان، بخشهای جنوبی استانهای مرکزی و همدان از جمله مناطق زاگرس مرکزی بهشمار میروند. اما بخشهای شمال غربی مناطق مذکور که شامل استانهای ایلام، کرمانشاه، کردستان، بخشهای جنوبی و غربی آذربایجان غربی، ارتفاعات زاگرس در شمال عراق هستند به عنوان زاگرس شمالی شناخته میشوند در یک تقسیمبندی دیگر، کوههای زاگرس به دو بخش اصلی قابل تفکیک هستند: زاگرس مرتفع و زاگرس چین خورده. رشته کوه زاگرس میزبان یکی از بزرگترین ذخایر هیدروکربنی کره زمین میباشد و میدانهای گازی و نفتی متعددی در این منطقه در حال فعالیت و استخراج هستند. وجود تعداد بالای میدانهای هیدروکربنی و استخراج از آنها و همچنین فعالیت طبیعی تکتونیکی در زاگرس، این کوهزایی را به یک نمونه بی همتا در کره زمین تبدیل کردهاست. مطالعه ای در منطقه زاگرس نشان داده گرچه زاگرس از دیدگاه تکتونیکی به عنوان منطقه فعال دستهبندی میشود، اما استخراج از ذخایر هیدروکربنی نیز باعث وقوع زمینلرزههای القایی در این ناحیه میشود. زاگرس مرتفع بر پایه تقسیمبندیهای ساختمانی زمینشناسی ایران، پهنه زاگرس مرتفع یا زاگرس بلند، با پهنای متوسط ۸۰ کیلومتر در میان دو پهنه زمینشناختی سنندج-سیرجان در شمال و پهنه زاگرس چینخورده در جنوب قرار دارد و بلندترین بخشهای رشتهکوه زاگرس را در خود جای دادهاست. مرز شمالی پهنه زاگرس بلند، یک گسل معکوس بزرگ است که آن را گسل اصلی معکوس زاگرس مینامند. گسل زاگرس بلند نیز مرز جنوبی پهنه زاگرس بلند محسوب میشود و این پهنه را از زاگرس چینخورده جدا میسازد. زاگرس مرتفع بخش شمال شرقی رشته کوههای زاگرس و در واقع اولین ردیف از کوههای زاگرس را تشکیل میدهند و به صورت دیوارهای بلند اما با پهنای نسبتاً کم (حداکثر ۸۰ کیلومتر) از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شدهاند. میزان ارتفاع و بارش برف و باران در این بخش از زاگرس زیاد میباشد. مرتفعترین قلل زاگرس شامل دنا، زردکوه، کبیر کوه، اشترانکوه و گرین در زاگرس مرتفع قرار دارند. زاگرس چینخورده بخش غربی و جنوبی رشته کوههای زاگرس، با طولی حدود ۱۳۷۵ کیلومتر و عرضی بین ۱۲۰ تا ۲۵۰ کیلومتر، زاگرس چین خورده نامیده میشود. این بخش از زاگرس، همراستا با زاگرس مرتفع، تا خلیج فارس و تنگه هرمز ادامه مییابد. تاقدیسهای بزرگ و کشیده از مشخصههای زاگرس چین خورده هستند. گسل زاگرس بلند مرز شمالی پهنه زاگرس چینخورده محسوب میشود و این پهنه را از زاگرس بلند جدا میسازد. کوهها بلندترین قلههای این رشته کوه به ترتیب، دنا (۴۴۰۹ متر) بلندترین قله زاگرس جنوبی، زردکوه بختیاری (۴۲۲۱ متر) بلندترین قله زاگرس مرکزی، اشترانکوه (۴۱۰۰ متر) بلندترین قله زاگرس شمالی، قالی کوه (۴۱۰۰ متر)، شاهانکوه (۴۰۴۰) بل (۳۹۴۳ متر) و کینو (۳۷۱۰ متر) هستند. دنا با ارتفاع ۴۴۰۹ متر بلندترین ارتفاعات زاگرس میباشد و از ۴۴ قله مرتفع بالای ۴۰۰۰ متر تشکیل شدهاست و بیش از ۸۰ کیلومتر طول دارد. از لحاظ موقعیت جغرافیایی، کمی از آن در جنوب استان اصفهان و بخش اعظم آن در شمال شرقی استان کهگیلویه و بویراحمد قرار دارد. در تمام سال پوشیده از برف بوده و یکی از کم نظیرترین منابع انواع و اقسام گیاهان دارویی در دنیاست. این کوه یکی از سرچشمههای رود کارون است. زردکوه بختیاری با ارتفاع ۴۲۲۱ متر دومین قله بلند زاگرس و بلندترین قله زاگرس مرکزی در شهرستان کوهرنگ در استان چهار محال و بختیاری قرار دارد. زردکوه بختیاری در تمام طول سال پوشیده از برف بوده و سرچشمهٔ اصلی رودخانههای کارون، زایندهرود و کرخه میباشد. اشترانکوه با ارتفاع ۴۱۰۰ متر در استان لرستان جای گرفته که دارای هشت قلهٔ بلند و به هم پیوستهاست که در تمام طول سال پوشیده از برف است. دریاچه گهر در این رشته کوه قرار گرفتهاست. قالی کوه در جنوب شهرستان الیگودرز قرار دارد نیز با ارتفاع۴۱۰۰ متر جز قلههای بلند زاگرس محسوب میشود. رودخانه دز از این کوه سرچشمه میگیرد. آبشار آب سفید نیز در این ناحیه از رشته کوه زاگرس قرار دارد. منطقه قالی کوه پناهگاه حیوانات وحشی بسیاری است. شاهانکوه با ۴۰۴۰ متر ارتفاع، بلندترین قلهٔ استان اصفهان و از کوههای بلند زاگرس است که در ۲۰ کیلومتری جنوب غرب فریدونشهر واقع گردیدهاست. رشته کوه شاهان کوه از دره وهرگان در ۴۰ کیلومتری باختر شمالی فریدونشهر شروع شده و رو به سوی جنوب خاوری تا دره آب میدانک، ۲۵ کیلومتری جنوب باختری فریدونشهر به طول حدود ۴۳ کیلومتر و عرض متوسط آن ۱۰ کیلومتر میباشد. میزان بارندگی سالانه این رشته کوه بین ۸۰۰ تا یک هزار میلیمتر و میانگین دمای سالیانهٔ آن بین ۵ تا ۱۰ درجه سانتی گراد است. رودخانهٔ خدنگستان، آب ترزه، آب سه پستان و آب سرداب میباشد و چشمه لنگان در شمال این رشته کوه قرار دارد. کوه کِینو باارتفاع ۳۷۱۰ متر در شمال خوزستان (شهرستان اندیکا) و هممرز با چهارمحال و بختیاری و لرستان قرار دارد و در بیشتر ماههای سال پوشیده از برف است. این کوه منبع اصلی تغذیه تالاب زیبای شیرین بهار خوزستان است. از ارتفاعات مهم در زاگرس شمالی رشته کوه الوند است ک دارای چندین قلهٔ مهم و مرتفع در جهت شمالغربی ب جنوبشرقی کشیده شدهاست. بلندترین نقطه آن قله کوبُره ۳۵۸۶متر است. قلل یخچال، کلاهقاضی، کلاغلانه، قزلاَرسلان، شاهنشین، اَردَکمَردَک از ارتفاعات شاخص کوهستان الوند در زاگرس شمالی هستند. بیشترین مساحت کوهستان الوند در حوزه شهرهای تویسرکان و همدان قرار دارد. از دیگر ارتفاعات مهم زاگرس شمالی میتوان به رشته کوه گرین (۳۶۰۰ متر) در حد فاصل استانهای لرستان و همدان اشاره کرد. بیشتر مساحت این رشته کوه در محدوده شهرستان بروجرد و در جنوب غربی تا شمال غربی شهر بروجرد قرار گرفتهاست، اما با این وجود، گرین با طول بیش از ۱۸۰ کیلومتر، بخش اعظم مساحت شهرستانهای بروجرد، الشتر و نورآباد در استان لرستان، شهرستان نهاوند در استان همدان و نیز بخشهایی از استان کرمانشاهان را فرا گرفتهاست. قلههای ولاش، چهل نابالغان، سه کوزان، هجده یال و میش پرور از بلندترین ارتفاعات رشته کوه گرین هستند. بلندیهای زاگرس حوضه آبخیز رودخانههای زایندهرود، کارون، مارون، کرخه و دز را تشکیل میدهد و با توجه به حجم بارش و پایین بودن سطح تبخیر و موقعیت نسبتاً مناسب سازندهای زمینشناختی بخش اعظم آبهای زمینی و زیرزمینی کشور به میزان ۴۵ تا ۵۰ درصد را تأمین میکند. در جنوبیترین نقطه زاگرس قله کوهٔ به بلندی۳۲۶۰ متر زیستگاه تشگرد وکوه فارغان هست تغییرات ارتفاعی و وجود کوههای مرتفع و ایجاد میکرو کلیماهای متفاوت همچنین قرار گرفتن این منطقه در بین دو ناحیه رویشی ایران و تورانی و صحارا – سندی دارای فلور خاصی است. به طوریکه عناصر گیاهی ایران و تورانی و صحارا – سندی با هم در این منطقه دیده میشوند. علاوه بر این عناصر نفوذی مدیترانه ای اروپا – سیبری سینو ژاپنی و نیز در این منطقه حضور دارند. نوع زیستگاه ۱- مناطق کوهستانی از ارتفاع ۳۲۶۰ متر (شیبهای صخره ای و سنگی، شکاف صخرهها) درهها خاکهای ماسهای از دیگر قلههای بلند آن میتوان به پریز در شهرستان دورود، هشتاد پهلو در بخش پاپی، لیله در شهرستان اندیکا اشاره کرد. هفده قله مرتفع زاگرس عبارتند از: زندگی نخستین انسانها بهطور کلی در هزاره سوم، دوم و اول قبل از میلاد، دامنههای شرقی و غربی زاگرس و زاویه جنوب غربی ایران یکی از مراکز مهم تجمع اقوام گوناگون در جهان بودهاست که دارای نژادی مشترک، فرهنگ و تمدنی مشابه با حکومتهای تقریباً مهم بودهاند که در رأس آنها ایلام قرار داشت. نیمهٔ شمالی رشته کوه زاگرس در دورهٔ ایران باستان محل زندگی مادها بودهاست. نتیجهٔ تحقیقات بر روی استخوانهای کشاورزان نخستین در منطقهٔ زاگرس ایران نشان میدهد دیانای کشاورزان باستان اهل زاگرس بیش از همه به زرتشتیهای ایران و ساکنان امروز افغانستان، پاکستان و ایران شباهت دارد و خیلی متفاوت از مردمانی است که زراعت را از ترکیه به اروپا بردند. تفاوت شگفتانگیز ژن کشاورزان اولیه ساکنان شرق و غرب هلال حاصلخیز که تا پیش از این تصور میشد از یک نژاد هستند به عنوان دستاورد این پژوهش توسط یک تیم بینالمللی در نشریه ساینس منعکس شدهاست. ساکنان امروز بیشتر جمعیت رشته کوه زاگرس را اقوام ایرانیتبار لر، و کرد تشکیل میدهند که از دیرباز در این رشته کوه زندگی کردهاند. گیاهان و جانوران زاگرس رشته کوه زاگرس دارای حیات وحش بسیار غنی میباشد و گونههای گیاهی و جانوری کمیاب و بعضاً در حال انقراض را در خود جای دادهاست. سمندر لرستان بلوط ایرانی نگارخانه جستارهای وابسته توروس البرز سیلاخور مأموریت مکاننگاری شاتل رادار کوههای بختیاری سنجاب ایرانی دالانکوه پانویس آناتولی ایالت چهرنگاشتی بومناحیههای آسیا جزیره (میانرودان) جغرافیای کردستان ایران جغرافیای کردستان ترکیه جغرافیای کردستان عراق رشتهکوههای ایران رشتهکوههای ترکیه رشتهکوههای عراق زیواگان ایران زیواگان عراق فلات ایران کردستان عراق کوههای زاگرس گیاگان ایران گیاگان ترکیه گیاگان عراق هلال حاصلخیز


text: قله دنا یا رشتهکوه دنا؛ بلندترین و بزرگترین چینخوردگی رشتهکوه بزرگ زاگرس محسوب میشود و دارای خط الراسی به طول تقریبی ۹۰ کیلومتر است. نام این کوه برگرفته از شهری باستانی دهنار (ده انار) در دامنه غربی جنوبی کوه میباشد که آثار ویرانههای ان در نزدیکی روستاهای خونگاه و دشت رز شهرستان دنا مشهود است. رشتهکوه دنا، در استانهای اصفهان و کهگیلویه و بویراحمد واقع شدهاست و یکی از ۱۵۱۵ قله بسیار برجسته جهان بهشمار میرود رشتهکوه دنا ۵۲ قله بالای ۴۰۰۰ متر دارد و بیشترین مجموعه قلههای بالاتر از ۴۰۰۰ متر در ایران به این رشتهکوه تعلق دارد. برخلاف تصور رایج، دنا یک قله نیست؛ بلکه رشته کوهی در زاگرس است که از شمال غربی تا جنوب شرقی کشیده شدهاست و در مرز سه استان اصفهان، کهگیلویه و بویراحمد و نیز چهارمحال و بختیاری قرارداشته و به سه رشته اصلی و یک رشته فرعی عمودی توسط سه گردنه بیژن، مورگل غربی و پوتک تقسیم میگردد. دنا از ۲۰ کیلومتری شرق یاسوج آغاز شده و تا ۷۰ کیلومتری شمال غرب در استان اصفهان ادامه مییابد. این کوه از شمال غرب (روستای کتا) آغاز و به سمت جنوب شرق (منطقه کاکان) امتداد یافتهاست که حدود ۹۰ کیلومتر طول و ۱۵ کیلومتر پهنای متوسط است. بلندترین قلهٔ رشتهکوه دنا، قله بیژن۳ (قاشمستان) در مرز منطقه پادنا سمیرم و شهر سی سخت، ۴۴۵۹ متر ارتفاع دارد و در ۳۵ کیلومتری شمال غربی یاسوج قرار دارد. منطقه پادنا (سمیرم) و شهر سیسخت مرکز شهرستان دنا در دامن این کوه جای گرفتهاست. با توجه به طول زیاد و ارتفاعات گوناگون، بارش سالانه در این کوه از ۶۰۰ تا ۱۸۰۰ میلیمتر متغیراست و رودهای زیادی از آن سرچشمه میگیرند که در میانشان میتوان از بشار، خرسان، ریگان، ماربر، مهریان، کوه گل، دیاشم، سریز، تیزاب و دژکرد نام برد. منطقهٔ حفاظتشده مرز شرقی منطقه حفاظتشده دنا از شمال شهر سیسخت مرکز شهرستان دنا شروع میشود. از مهمترین پاسگاههای محیط بانی میتوان محیط بانی خاریدون، محیط بانی روستای کره محیط بانی اب سپاه و میمند را نام برد. منطقه حفاظت شده دنا به عنوان یک ذخیرهگاه زیستکره با وسعتی معادل ۹۳ هزار و ۸۲۱ هکتار در جنوب غربی کشور در استان کهگیلویه و بویر احمد E5121 عرض جغرافیایی و N3057 طول جغرافیایی واقع شدهاست. از سوی دیگر در دامنههای دنا درههای متعددی وجود دارد که پر از چشمه کوچک و بزرگ است. بسیاری از این چشمهها از زیر برف میجوشند و از دامنههای پرشیب دنا سرازیر میشوند و پس از پیوستن به یکدیگر رودخانههای سرد، شیرین و زلال بشار و خرسان را تشکیل میدهند. وجه تسمیه اسامی قلههای بالاتر از ۴۰۰۰ متری دنا به ترتیب ارتفاع افسانه معروف شاهنامه در خصوص دنا : هنگامی که کیخسرو «شاه ایران زمین» متوجه شد که مرگش نزدیک است، شخصی گمنام به نام لهراسب را جانشین خود معرفی کرد و بعد از آبتنی در چشمه بشو (میشی) به سوی ارتفاعات دنا رهسپار گردید. در بین سرداران کیخسرو، سرداری بیباک به نام «بیژن» از لهراسب حمایت نکرد و با سی مرد دلاور به سوی کیخسرو و ارتفاعات دنا رهسپار گردید، کیخسرو، بیژن و مردان جنگی همراه با او را پند به اطاعت از لهراسب فراخواند و آنرا پیام ایزدی خواند، اما بیژن آنرا نپذیرفت. کیخسرو از طریق دامنههای دنا و سپس کوه آسمانی وارد غاری شده و در آنجا ناپدید گردید. «این غار هماکنون به نام غار کیخسرو مشهور میباشد و در روستای خفر اصفهان واقع شدهاست» بیژن و دلاوران همراه او در راه بازگشت گرفتار برف و بوران شده و راه را گم میکنند و در نتیجه از هم جدا میشوند، سی مرد دلاور در ارتفاعات دنا بر اثر سرما یخ زده و همگی می میرنند و از آنها تندیسهای یخی بجا میماند و از آن پس به آن منطقه سی سخت و گردنه آن را بیژن میگویند. بیژن نیز که در گردنه از دلاوران همراه خود جدا شده بود به سوی ارتفاعات دنا میرود و در بین راه جان به جان آفرین تسیلم میکند. از آنجا که محل دقیق مرگ او مشخص نیست به سه قلهٔ که احتمال محل مرگ اوست بیژن ۱ و ۲ و ۳ میگویند. ۱- قاش مستان (بیژن ۳) (۴۴۵۹ متر) : وجه تسمیه بیژن همان افسانه معروف شاهنامه میباشد. اما نام قاش مستان به علت وجود شکاف و قاش انتهای قله میباشد که کل و بزهای منطقه در فصل جفتگیری و مست شدن به این شکاف میآیند. ۲- مورگل (۴۴۲۶ متر) : به علت گلهای زیبا و ریز و مورچه مانند که در فصل تابستان در بین شکافها و صخرههای قله میروید که به آن گل مروارید نیز میگویند. ۳- برج آسمانی (بیژن ۲) (۴۳۹۵ متر) : وجه تسمیه بیژن همان افسانه معروف شاهنامه میباشد. اما نام برج آسمانی به علت شبیه برج بودن نوک قله میباشد. ۴- قزل قلعه (قزل قله) (۴۳۸۰ متر) : به علت سرخ رنگ بودن خاک جبهه جنوبی قله به آن قزل قله یا قله سرخ رنگ میگویند، اما با توجه به نمای شرقی قله که شکل یک برج قلعه مانند میباشد به آن قزل قلعه نیز میگویند. ۵- حوض دال مرکزی (۴۳۰۵ متر) : به علت وجود شکل حوض مانند زیر قله «سمت غرب پناهگاه» که عقاب (در زبان محلی به آن دال میگویند) در آنجا مینشیند و چون در جبهه مرکزی واقع شده به آن حوض دال مرکزی میگویند. ۶- ماش (بیژن ۱) (۴۳۴۰ متر) : وجه تسمیه بیژن همان افسانه معروف شاهنامه میباشد. اما نام ماش به علت وجود تل ماشکی در یال شمالی قله میباشد که در قدیم آنجا ماش کاشته میشدهاست. ۷- کل قدویس (۴۳۴۰ متر) : محلیهای منطقه چون این قله از بقیه قلههای اطراف بلندتر بوده آنرا مکانی مقدس می دانستن و به همین علت به آن کل قدویس میگویند (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۸- کل شیدا (۴۳۲۰ متر) : به علت تیغهٔ بودن و به صورت آشفته و پراکنده بودن این تیغهها (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۹- بن رو (۴۳۳۰ متر) : به علت دره بن رو که در زیر جبهه جنوبی قله قرار دارد (بن رو به معنی رودی که از بن کوه یا زیر کوه میگذرد) ۱۰- کل بلبل (۴۳۰۰ متر): : بر اساس نامی است که در نقشههای سازمان جغرافیایی ارتش در سال ۱۳۵۶ به آن تعلق گرفته ، انتخاب شدهاست. ۱۱- پوتک (۴۳۰۰ متر) : نام خود را از کاسه پوتک که در زیر قله وجود دارد و یکی از قسمتهای دیدنی دنا است گرفتهاست. ۱۲- هرم (۴۳۰۰ متر) : به علت شکل هرمی و مثلث مانند آن از سمت جبهه شمالی میباشد. ۱۳-پازن پیر (۴۳۰۰ متر) : به علت وجود پازنهای که بخاطر مسیر طولانی قله کمتر شکار میشدند و اکثراً تا پیر شدن آنجا بودند، به آن پازن پیر میگویند. ۱۴- کرسومی غربی (۴۲۷۰ متر) : بر اساس نامی میباشد که در نقشههای سازمان جغرافیایی ارتش در سال ۱۳۵۶ به آن تعلق گرفته ، انتخاب شدهاست. چون دو قله نزدیک به هم میباشند به قلهٔ در سمت غرب، کرسومی غربی میگویند. ۱۵- لوکوره (۴۲۶۵ متر) : بر اساس نامی میباشد که در نقشههای سازمان جغرافیایی ارتش در سال ۱۳۵۶ به آن تعلق گرفته ، انتخاب شدهاست. ۱۶- تل گردل (۴۲۶۰ متر) : به علت نیمه دایره بودن قله و اینکه شبیه یک تل خاکی میباشد به این نام معروف شدهاست. ۱۷- کرسومی شرقی (۴۲۵۰ متر) : بر اساس نامی میباشد که در نقشههای سازمان جغرافیایی ارتش در سال ۱۳۵۶ به آن تعلق گرفته ، انتخاب شدهاست. چون دو قله نزدیک به هم میباشند به قلهٔ در سمت شرق، کرسومی شرقی میگویند. ۱۸- حرا (تنگه راه) (۴۲۴۰ متر) : نام خود را از تنگه ای در جهبه جنوب شرقی خود گرفتهاست. ۱۹- کل گردل (۴۲۳۰ متر) : به علت شکل نیمه دایره بودن قله (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۲۰- قلات بزی (۴۲۲۶ متر) : اشاره به مکان خاص و پرآب برای بز کوهی ۲۱- کپیری (۴۲۱۰ متر) : به علت وجود منطقه ای سرسبز و پرآب و وسیع به همین نام در زیر جبهه جنوبی قله میباشد. ۲۲- چات سبز (۴۲۰۰ متر): نام خود را از منطقه ای به همین نام که در زیر قله میباشد برگرفته است. ۲۳- پازنک (مورگل غربی) (۴۲۰۰ متر) : به علت وجود پازنهای جوان در منطقه و همینطور به علت قرارگیری در غرب قله مورگل به آن مورگل غربی نیز گفته میشود. ۲۴- سی چانی (۴۱۹۰ متر) : به علت اینکه سه قله در کنار هم هستند به سه چانه خمیر نان تشبیه شدهاست، که به اختصار به آن سیچانی میگویند. ۲۵- کل خرمن: (۴۱۹۰ متر) : به خاطر شکل قله از دور که شبیه انباشته گندم خرمن میباشد (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۲۶- قبله (کمر قبله) (۴۱۸۴ متر) : به علت اینکه نوک قله به سمت قبله میباشد و همچنین درهٔ در زیر یال شمالی قله که به کمر قبله معروف میباشد. ۲۷- رمبسه (۴۱۸۰ متر) : نام خود را از دره به همین نام و در جبهه شمالی خود گرفته، در این تنگه قسمتهای از آن ریزش کرده و در انتهای دره به صورت سنگهای کوچک و بزرگ پراکنده شدهاست. ۲۸- آب سپاه (۴۱۷۰ متر) : نام خود را از روستایی در زیر خود گرفتهاست، البته به آن آب سپا نیز گفته میشود که به معنی آب دارای سه پا میباشد. (تنگه ای در نزدیکی روستا که از این قله و از سه جهت، آب در آن جاری بوده و سپس یکی میشدهاست) ۲۹- چال وهلی (۴۱۶۰ متر) : محلی که در آن درخت وهل (سرو کوهی) میروید. ۳۰- کل شور (۴۱۳۰ متر) : نام خود را از تنگهٔ که در شرق قله و به نام میشک شور میباشد گرفتهاست. (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۳۱- خرسان شرقی (۴۱۳۰ متر) : نام خود را از تنگ شمالی خود به نام خرسان گرفتهاست و به علت شرقی بودن نسبت به قلهٔ کناری و نزدیک خود به آن خرسان شرقی میگویند. خود خرسان نیز به معنی تعداد زیاد خرس در یک محل میباشد. ۳۲- نول شمالی (۴۱۳۰ متر) : در زبان پهلوی یا پارسی میانه به معنای جویبار زلال و خروشان میباشد. چون دو قله نزدیک به هم میباشند به قلهٔ شمالی، نول شمالی میگویند. ۳۳- خرسان غربی (۴۱۲۰ متر) : نام خود را از تنگ شمالی خود به نام خرسان گرفتهاست و به علت غربی بودن نسبت به قلهٔ کناری و نزدیک خود به آن خرسان غربی میگویند. خود خرسان نیز به معنی تعداد زیاد خرس در یک محل میباشد. ۳۴- کل اسد خانی (۴۱۲۰ متر) : به علت وجود منطقه شکار خوب در زیر قله به این نام مشهور است. ۳۵- هلی (۴۱۱۲ متر) : به علت اینکه نسبت به دو قله قبل و بعد از خود دارای جلورفتگی میباشد به این نام معروف شدهاست. ۳۶- قاش سرخ (۴۱۱۰ متر) : علت این نام به خاطر وجود منطقه ای به همین نام در زیر دیوارههای جنوبی میباشد که خاک آن سرخ رنگ است. ۳۷- کل گایونه (۴۱۱۰ متر) : نام خود را از تنگهٔ در زیر قله و در سمت جنوب غربی برگرفته است. (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۳۸- کل پازنی (۴۱۰۰ متر) : اولین بلندی دنا که در آن پازن دیده میشود. ۳۹- ایستگاه (۴۱۰۰ متر) : به علت وجود منطقه ای خاکی و مسطح در زیر قله که به صورت یک استراحت گاه میباشد. ۴۰- اشکفت (۴۱۰۰ متر) : به علت وجود یک شکاف در زیر قله به آن اشکفت میگویند. ۴۱- کل اوآرزنی (۴۱۰۰ متر) : به علت اینکه آب در زیر قله به صورت آربیز (تشت مخصوص خیساندن برنج) جریان پیدا میکند. (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۴۲- برف کرمو (۴۱۰۰ متر) : به علت متخلخل شدن برف آن در اواخر تابستان مانند اسفنجی میشود که کرم آن را سوراخ کردهاست. ۴۳- تاپو (۴۱۰۰ متر) : نام خود از تنگهٔ در زیر قله به همین نام گرفتهاست. ۴۴- بردآتش (۴۰۹۰ متر) : به علت اینکه سنگهای منطقه در اثر برخورد صاعقه سوخته و سیاه شدهاست. (به عبارتی بردآتش به معنی سنگ آتش گرفته میباشد) ۴۵- کل آب اسپید (۴۰۸۰ متر) : نام خود از چشمهٔ آب اسپید که در جبهه غرب آن قرار دارد گرفتهاست. (کل در زبان محلی به بلندترین نقطه گفته میشود) ۴۶- نول جنوبی (۴۰۸۰ متر) : در زبان پهلوی یا پارسی میانه به معنای جویبار زلال و خروشان میباشد. چون دو قله نزدیک به هم میباشند به قلهٔ جنوبی، نول جنوبی میگویند. ۴۷- فردای قیامت (۴۰۵۰ متر): به علت طولانی بودن و بلند به نظر آمدن نمای جنوبی از روستای زیر دست قله میباشد. (به عبارتی برای رسیدن به این قله باید تا فردای قیامت راه بروی) ۴۹- کل فرهاد (۴۰۴۰ متر): نام خود را از چشمهٔ در زیر قله گرفتهاست. ۵۰- حوض دال شمالی (۴۰۳۰ متر) : به علت وجود شکل حوض مانند زیر قله «سمت شرق» که عقاب (در زبان محلی به آن دال میگویند) مینشیند و چون در جبهه شمالی واقع شده به آن حوض دال شمالی میگویند. ۵۱- نمک (۴۰۳۰ متر): به علت وجود چشمه نمک و تنگ نمک در دامنه جنوبی قله که در تنگ کوه گل سی سخت میباشد. (چون چشمه و تنگه در زمستان عین نمک سفید پوش میشود به این نام معروف شدهاند) ۵۲- لای نخود (۴۰۰۵ متر) : نام خود را از گردنهٔ در مسیر قله قرار دارد گرفتهاست. مشخصات قلههای بالاتر از ۴۰۰۰ متری رشته کوه دنا نگارخانه منابع استان کهگیلویه و بویراحمد جاذبههای گردشگری استان کهگیلویه و بویراحمد ذخیرهگاههای زیستکره ایران زمینچهرهای استان اصفهان زمینچهرهای استان چهارمحال و بختیاری زمینچهرهای استان کهگیلویه و بویراحمد کوهنوردی در ایران کوههای استان اصفهان کوههای استان کهگیلویه و بویراحمد کوههای ایران کوههای چهار هزار متری زاگرس کوههای زاگرس


text: ریگان نام رودخانهای در استان کهگیلویه و بویراحمد در ایران است. این رود از قله دنا سرچشمه میگیرد. منابع حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان رودهای استان کهگیلویه و بویراحمد


text: کوه گول نام قسمتی از طبیعت دنا واقع در نزدیکی شهر سیسخت در استان کهگیلویه و بویراحمد است که دارای چشمههای آب معدنی، دریاچههای فصلی و دامنههای پوشیده از گُل است و همچنین نام رودخانهای که از چشمههای فوق سرچشمه میگیرد. کوه گول در زبان محلی مردم سی سخت به معنای کوهی است که دارای چندین دریاچه و تالاب کوچک است ولی متأسفانه امروزه در پی بیتوجهی به زبان و گویش مردم محلی منطقه که در ابتدا همین مردم اسم کُه گول را انتخاب کرده بودند و هنوز هم توسط مردم محلی استفاده میشود، به اشتباه اسم کوه گل استفاده میشود که این اسم صحیح نیست. دریاچههای فصلی این منطقه در اواخر زمستان و تا اوایل بهار بر اثر بارش باران و ذوب شدن برفهایی که بر ارتفاعات دنا جای خوش کردهاند پر از آب میشوند و تا اواخر تابستان تقریباً خشک میشوند. دریاچه کوه گل که در همین ناحیه واقع شده، یکی از زیباترین جاذبههای طبیعی این منطقه بهشمار میرود. این دریاچه با مساحتی حدود نیم هکتار و عمقی برابر ۱۵ متر، باعث پدید آمدن طبیعت و اکوسیستم جذابی در اطراف خود شدهاست. دربارهٔ تنگ کوه گل هم باید گفت که از نظر پوشش گیاهی و جانوری غنیترین منطقه دنای شرقی محسوب میشود. در طول تابستان میتوان پرندگان مهاجری همچون مرغابی، اردک کله سبز، درنا، لک لک، حواصیل، چنگر، خروس کولی و پرندگانی بومی دیگر را در این منطقه مشاهده کرد. طبیعت این منطقه شامل گیاهانی مانند گل شقایق، آویشن، قارچ کوهی، چویل، بابونه، نعناع کوهی، ریواس، جاشیر و پونه کوهی میشود. از دیگر جاذبههای کوه گل میتوان به دشت لالههای واژگون، آبشار تنگه نمک، چشمه سردو و منطقه حفاظت شده دنا اشاره کرد که همه اینها به همراه خود دریاچه و برفهایی که بر روی قلهها نشستهاند یکی از زیباترین نقاط ایران را پدیدآوردهاند. منابع کوههای استان کهگیلویه و بویراحمد


text: سریس نام رودخانهای در استان کهگیلویه و بویراحمد در ایران است. این رود از قله دنا سرچشمه میگیرد. حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان رودهای استان کهگیلویه و بویراحمد


text: گردنهٔ بیژن نام گردنهای در کوه دنا است که در میان سیسخت از استان کهگیلویه و بویراحمد و منطقهٔ پادنا در شهرستان سمیرم از استان اصفهان جای دارد. نام این گردنه از نام یکی از سرداران ایرانی به نام بیژن گرفته شدهاست که همراه با سربازانش هنگام گذر از این گردنه که میان دو قلهٔ نزدیک به هم و بلند دنا جای دارد برفگیر شد و همانجا در زیر خروارها برف ناپدید شدند. از میانهٔ این گردنه یک جادهٔ آسفالت میگذرد که سیسخت (استان کهگیلویه و بویراحمد) را به پادنا (استان اصفهان) پیوند میدهد. این جاده در نیمی از فصل پاییز و همهٔ فصل زمستان به علت برفگیر بودن گردنه بسته میشود. منابع کوههای استان کهگیلویه و بویراحمد گردنههای ایران


text: دراویدی (به انگلیسی: Dravidian) به مردمان جنوب غربی شبهقاره هند گفته میشود. آنان به زبانهای متعددی سخن میگویند که همگی در یک خانوادهٔ زبانی دراویدی قرار دارند. زبان تامیل مهمترین این زبانهاست. رابرت کالدول (Robert Caldwell) نخستین کسی بود که از واژهٔ دراویدی بعنوان نام یک خانواده زبانی استفاده نمود. این واژه از کلمهٔ سانسکریتی دراویدَ (drāviḍa) گرفته شدهاست که از گذشته به منظور مشخص کردن افرادی که به زبان تامیل سخن میگفتهاند و در جنوب هند میزیستهاند، بکار میرفتهاست.بر اساس مطالعات صورت گرفته، منشأ آنها نواحی غربی ایران و جنوب قفقاز،حدود آذربایجان در شمال و جنوب کوههای زاگرس در ایران امروزی است که حدود ۱۰۰۰۰ سال قبل به هند مهاجرت کردند.از لحاظ زبانشناسی شباهتی بین زبان ترکی و دراویدی یافت شده است این مردم چندین هزار سال پیش از نواحی غربی ایران به هند مهاجرت کردند،و تبار آنان به کشاورزان ایرانی (قبل از آریایی ها)که در نواحی غربی ایران مانند تپه حسنلو آذربایجان بوده اند میرسد بعد ها مهاجران هندواروپایی به هندوستان مهاجرت کرده و با بومیان تیره پوست دراویدی آمیخته و قومی با تبار مختلط تحت عنوان هندوآریایی ها را بوجود می آورند پیش از مهاجرت آریایی ها به ایران و آسیا،کشاورزانی از نواحی غربی ایران مانند آذربایجان و عیلام و دیگر نواحی شمال و جنوب زاگرس،به هند و پاکستان مهاجرت کردند،این اقوام سبب پدید آمدن دراویدیها و تمدن دره سند شدنداز لحاظ ژنتیکی بخش عمده تبار دراویدی های هندوستان به بومیان نواحی غرب و شمالغرب ایران باز می گردد که منشا در کوه های زاگرس دارد. امروزه مردمی که به این نژاد تعلق دارند حدود یکچهارم جمعیت هند را تشکیل میدهند و اکثراً در جنوب هندوستان زندگی میکنند. سریلانکا، پاکستان، نپال و مالدیو کشورهای دیگری هستند که دراویدیها در آنجا اقلیت قابل ملاحظهای را شکل میدهند. البته پس از مهاجرت آریاییان در حدود سه تا چهار هزار سال پیش به شبه قاره هند، رفته رفته در بخشهای بزرگی از هندوستان آمیزش گستردهای میان آریاییان روشنپوست و دراویدیان تیرهپوست صورت گرفت و امروزه بیشتر هندیان از تبار آمیخته این دو نژاد هستند. دراویدیان حدود شش هزار سال پیش از سوی شمال به شبهقاره هند وارد شده بودند. پیش از حرکت به سوی جنوب، یک شاخه از آنها به سوی غرب کوچیدند. زبان شناسان برای آشنایی با فرهنگ دراویدیها، مجموعه واژگانی که در زبانهای دراویدی برای نامیدن اشیا و مفاهیم مختلف بکار میرود را بررسی کردهاند و دریافته اند که در فرهنگ دراویدی، پادشاهان یا اربابانی وجود داشتهاند که بر مردم حکمرانی میکردند. آنها در قصرهایی زندگی میکردند که مجهز به برج و بارو و حصار بود و گرداگرد این قصرها، خندقی مملو از آب قرار داشتهاست. مردم ملزم به پرداخت مالیات یا خراج بودند. زبان براهویی امروزه نیز در برخی مناطق بلوچستان ایران و پاکستان صحبت میشود. در ایران از مردم شهرستان خاش میتوان نامبرد که با تیرهٔ براهویی آمیختگی نژادی دارند. فرضیاتی هم در مورد ارتباط زبانهای دراویدی با زبان عیلامی مطرح شدهاست. وجود یک زبان مشترک که زبانهای دراویدی و عیلامی از آن منشعب شدهاند، به معنای نیای مشترک ساکنان بومی ایران و هندوستان قبل از ورود آریاییان به این سرزمین است. فرضیه نژاد دراویدی ها باید توجه کرد که دراویدی ها ، مردم تیره پوست هندند که با بومیان استرالیا آمیخته شدند و بنابراین آنهایی که در ایران بودند دراویدی نبودند ( چون دراویدی ها بعداً ، در جنوب هند پدید آمدند و پیش از آن نبودند ) آنهایی که در ایران بودند ، هم تباران کسانی بودند که بخشی از آنها به هند رفتند و بعداً نژاد دراویدی را پدید آوردند. به طور عامه آنان توسط مردم شناسان به عنوان گروهی از قفقازی ها (و طبعا به عنوان سفید پوست، مانند قوم سینهالی که به عنوان گروهی از هندوآریاییان و نژاد سفید در نظر گرفته می شوند.) طبقه بندی می شوند. پانویس قوم دراویدی اقوام در هند دراویدیها