text: بُلبُل هزاردستان ، که با نامهای هزاردستان، شباهنگ، عندلیب، هزارآوا، هزارآواز و بلبل معمولی نیز شناخته میشود، نام گونهای پرنده خوشآوا است. این پرنده، در جنوب انگلستان، شرق و جنوب اروپا، مرکز آسیا و مناطقی از آفریقا زندگی میکند. بلبل پرندهای کوچک است که در سراسر ایران و خاورمیانه زندگی میکند. در بیشتر نواحی ایران، به جز بخشهایی از شرق، مرکز و جنوب وجود دارد و در بهار و تابستان فراوان است. آواز بلبل هزاردستان این پرنده تأثیر بسیاری در موسیقی آوازی و سازی ایران برجای گذاشتهاست. موسیقیدانان ایرانی همواره بلبل را سرمشق خود قرار داده و تنوع تحریر را از این پرندهٔ خوشآهنگ میآموختند. در این زمینه مثلی هست که میگویند، فلان خواننده مانند بلبل چهچه میزند. نورعلی برومند، استاد موسیقی ردیف دستگاهی ایران وقتی برای معرفی موسیقی ایرانی به دعوت دانشگاه ایلینوی به آمریکا سفر کرد، در ابتدای کلاسهای خود، نواری از صدای این پرنده را پخش کرد و برای دانشجویان از رابطه نغمههای موسیقی دستگاهی ایران با نوای این پرنده سخن گفته بود. آوازهای بلبل در بیشتر موارد در هر نوبت دارای سه بخش (موتیف) است و گفته شدهاست که این پرنده تقریباً هیچگاه یک آواز را دو بار تکرار نمیکند. جنس مادۀ بلبل، آوازی دلکش، اما آهنگی غمانگیز دارد. ویدئوی یک ساعت آوازخوانی و صدای خوش بلبل هزاردستان را در لینک زیر بشنوید: https://ifilo.net/v/rW8c0d2 ویژگیها این پرنده حدود ۱۵ سانتیمتر طول و پرهای بخشهای بالایی بدنش قهوهای و دمی تقریباً سرخ دارد. زیرتنه مایل به سفید و پر زیر دمش به رنگ زرد یا قرمز است. پرنده بیشتر در سوراخ درختان و طول جویبارها و در واحات سرسبز به سر میبرد. تغذیه غذای اصلی بلبل را حشرات تشکیل میدهند. ماده این پرنده از ۴ تا ۶ تخم قهوهای زیتونی همراه با لکهٔ ریز سیاه میگذارد. پرنده نابالغ خالخال و لکهلکهاست، اما به آسانی از روی اندازهٔ بزرگتر دم بلوطیرنگ و سطح شکمی سفیدتر از سینه سرخ تمیز داده میشود. در بیشههای مرطوب، پرچینهای انبوه لانه میسازد، در نزدیکی زمین و درون بوتههای خار و گزنه کاملاً پنهان میشود. زیرگونهها بلبل غربی (L. m. megarhynchos): اروپای غربی، آفریقای شمالی و آسیای صغیر، زمستانگذرانی در مناطق گرمسیری آفریقا بلبل قفقازی (L. m. africana): قفقاز و شرق ترکیه تا جنوب غربی ایران و عراق، زمستانگذرانی در شرق آفریقا بلبل شرقی یا بلبل حافظی (L. m. golzii = L. m. hafizi): دریای آرال تا مغولستان، زمستانگذرانی در ساحل شرقی آفریقا بلبل در فرهنگ مردم هزاردستان یا بلبل، پرنده ملی ایران زمین و بنگلادش است. عشق این پرنده به گل رز نیز بسیار در فرهنگ ملل مختلف مشهور است، به طوری که در ادبیات و نگارههای ایرانی (گل و بلبل) و ترکیه بسیار به آن اشاره شدهاست. نقش گل و بلبل در گبه ایرانی بهخصوص در میان عشایر کهگیلویه و بویر احمد از رایجترین نقوش است و دو بلبل روبروی یکدیگر بر روی یک شاخه گل که گلهای آن همان نیم گلهای هشتپر است نشستهاند. نگاره پانویس منابع بلبل، هزاردستان دانشنامه پرندگان ایران دکتر:، العلوی، هادی، «(عالم الطیور والحیوانات)»، دارالعودة، بیروت، لبنان، چاپ پنجم سال ۱۹۹۸ میلادی به (عربی). عطاءالله، سمیر، (موسوعة المعلومات العامة). دار عطاءالله للنشر والتوزیع، بیروت، لبنان، چاپ هشتم، سال انتشار ۱۹۸۴ میلادی به (عربی). پیوند به بیرون بلبل، هزاردستان مرجع حیات وحش ایران بلبل وبگاه بیابانها و کویرهای ایران پرندگان اروپا پرندگان اوکراین پرندگان ایران پرندگان پاکستان پرندگان ترکیه پرندگان توصیفشده در ۱۸۳۱ (میلادی) پرندگان جمهوری آذربایجان پرندگان سرگردان آفریقا پرندگان صحرای غربی پرندگان فلسطین پرندگان کامرون پرندگان مرکز آسیا جانوران با نامهای مشابه فهرست سرخ IUCN از گونههای کمترین نگرانی گنجشکسانان مهسرایندهها نمادهای ملی ایران


source: wikipedia

text: لُرستان به معنی سکونتگاه مردم لر واژهای است که به سرزمینهای لرنشین اطلاق میگردد و به معنای گستره جغرافیایی است که مردم لر در آن سکونت دارند. حدود لرستان از برخی مناطق دشتهای شرقی عراق آغاز و تا غرب و جنوب غرب ایران گستردهاست. حدود سرزمین لرستان در طول دوران دچار دگرگونی شدهاست. گستره نام لرستان پیش از حکومت صفویان، سکونتگاه لرهای بختیاری، لرهای بویراحمدی و کهگیلویه و لرهای ممسنی را نیز شامل میشد. اما پس از حکومت صفویان سکونتگاه لرهای بختیاری را منطقه بختیاری نامگذاری کردند و جغرافیای نام لرستان به حدود استان لرستان و ایلام کنونی محدود شد. این منطقه نیز در حکومت قاجاریان به دو بخش پشتکوه و پیشکوه تقسیم شد. امروزه لرستان نام یکی از استانهای غربی ایران است. اقوام کرد، لر و برخی اقوام دیگر در لرستان قدیم (از مناطقی در عراق تا خلیج فارس) ساکن بودهاند. تاریخ لرستان سرزمینی کوهستانی، پرآب و دارای مراتع سرسبز است. در سراسر سرزمین لرستان پوشش درختانی مانند بلوط، نارون، گردو و بادام وجود دارد. تاریخ سکونت اقوام آریایی در لرستان به بیش از ۱۰۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بازمیگردد. ابتدا مادها در مناطقی که لرستان گفته میشود ساکن شدند. در سالهای بین ۶۲۵ تا ۷۰۰ پیش از میلاد اقوام دیگری همچون سکاها نیز در لرستان ساکن شدند. تاریخ باستان دوره ایلامیان نخستین مردمی که بر مناطقی از لرستان حاکمیت داشتهاست الامیان بودهاند. گستره نفوذ ایلامیها تا منطقه ممسنی کنونی بودهاست. آنها از نژاد مردم بومی ایران هستند اما اطلاع درستی از چگونگی تشکیل جوامع و ابتدای تاریخ آنها در دست نیست با این حال توانسته بودند پیش از ورود اقوام آریایی به ایران و در حدود هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح در بخشهایی از غرب ایران کنونی دولتی بنا کنند.نخستین ساکنین لرستان کاسیها بودند. آنها بابل را فتح کردند و در سالهای ۱۶۵۰ تا ۱۷۵۰ پیش از میلاد مسیح بر بابل نیز حکومت کردند. اصالت لرها ممکن است به ایلامیان و کاسیتها برسد. |دولت ایلام شامل خوزستان، لرستان امروزی، پشتکوه و کوههای بختیاری بوده و بابلیها سرزمین ایلامیها را الام یا آلامتو که به معنی کوهستان و شاید کشور طلوع خورشید بوده مینامیدند. شهرهای ایلامیان شهرهای مهم حکومت ایلامیها عبارت بودند از: شوش، اهواز، ماداکتو و خایدالووالتر هینتس در خصوص شهرهای مهم عگایلامیها میگوید: ایلامیها در مدت چند هزار سال هویت خود را در برابر اقوامی نیرومند چون سومریها، اکدیها، بابلیها و آشوریها حفظ کردند و در نتیجه به علت اختلافهای داخلی و جنگهای خانگی، از دشمن خود آشور در سال ۶۵۴ پیش از میلاد مسیح شکست خوردند. مهمترین رویداد سیاسی ایران در هزاره سوم پیش از میلاد را میتوان به قدرت رسیدن ایلامیان و تشکیل حکومت ایلامی در شمال دشت خوزستان دانست. از آن هنگام تا پیش از ورود مادها و پارسیها حدود یک هزار سال آنچه از تاریخ سرزمین ایران میدانیم تنها از تاریخ سیاسی ایلام میباشد. دوران کاسیها کاسیان قبل از مادها و پارسیان، از ارتفاعات قفقاز و آذربایجان به جنوب غربی ایران وارد شدند ولی در ابتدا سکونت در فلات ایران در نواحی دریای مازندران ساکن شدند و نام خود را به این دریا داده و آن را دریای کاسپی نامیدند. احتمال دارد کاسیها قومی جدا از خوزیان باشند.استرابون مورخ یونانی در خصوص کاسیها اینگونه میگوید: واژه کاشی در کتیبههای بابلی به عبارت کاسی یا کاسپی آمده و اقوام کاسی (کاشی) در زمان مهاجرت به تدریج در شهرهای کاشان و قزوین نیز سکونت نمودند و نام خود را بر این دو شهر دادهاند. این قوم که همزمان با عیلامیها بر بخشهایی از لرستان تسلط داشتهاند چیرهدستی فوقالعادهای در ساختن مصنوعات مفرغی به دست آوردند. آنان مهمترین قبایل کوهستانی زاگرس محسوب میشدند و پیشه دامداری داشته و با زبانی که با ایلامی قرابت داشت، سخن میگفتند. آنان سوار کارانی دلیر و جنگجو بودند و بارها با همسایگان خود از جمله ایلامیها و بابلیها وارد نبرد شدند. آنها حتی توانستند دولت بابل را سرنگون ساخته و مدت شش قرن بر آن سرزمین حکمرانی نمایند. حکومت کاسیها بر بابل در نتیجه شکست از ایلامیها به پایان رسید. آنها پس از شکست از ایلامیها، به سرزمین کوهستانی خود یعنی کگههای زاگرس بازگشتند. شهرها نام شهرهای حکومت کاسیها از زبانهای هندواروپایی گرفته شدهاند. رود کشکان در منطقه لرستان احتمالاً از واژه کاسیت گرفته شدهاست. آثار برخی از شهرهای باستانی در منطقه لرستان همچنان وجود دارد که از آن جمله میتوان به شهرهای زیر اشاره کرد: لور، حدود دو فرسخی شمال شهر دزفول. کنزت اندیمش، در محل کنونی اندیمشک. لشتر، در محل کنونی الشتر. هخامنشیان تا ساسانیان لرستان در زمان حکومت هخامنشیان بخشی از حکومت کاسیها بهشمار میآمد و هخامنشیان هنگام حرکت از بابل به سوی همدان، از این منطقه عبور میکردند. پهله یا پهلو نام سرزمینی وسیع در غرب ایران بودهاست که بیشتر شهرها و نواحی زاگرس فعلی را فرا میگرفتهاست. ایالت پهله در زمان ساسانیان به این نام نهاده شده و پهلوی، به مردم، زبان و خط مربوط به پهله اشاره میکند. نام پهله بعد از ورود عربها به ایران به «جبال» و بعدها «کوهستان» تغییر یافتهاست. پهله خود از مناطق کوچکتری به نام «مهر» یا «مهرگان» تشکیل میشدهاست مانند «مهرگان کدک» که منظور غرب لرستان بودهاست. در زمان هخامنشیان، لرستان کنونی به اتفاق ایلام و خوزستان ایالت سوم این امپراتوری عظیم بودند. در زمان اشکانی این سرزمین یکی از ایالتهای خودمختار تحت عنوان الیمائی و تابع این سلسله بودهاست و سرانجام اینکه در زمان ساسانیان این منطقه به نام «پهله» نامگذاری شد. دوران اسلامی حمله اعراب حمله اعراب به ایران تأثیر بسیاری در فرهنگ و آداب مردم این کشور برجای گذاشت و این تأثیر شامل منطقه لرستان نیز شد. مردم لر به هر حال توانستند زبان و بسیاری از آداب و رسوم خود را حفظ کنند. تا پایان قرن سوم قمری منطقه لرستان خراج خود را به کوفه پرداخت میکرد و به صورت مستقیم زیر نظر خلفای راشدین اداره میشد اما پس از قدرت گرفتن آل حسنویه در غرب ایران بخش عمدهای از لرستان با حسنویه بن حسین برزیکانی مؤسس این سلسله متحد شد.پس از حسنویه پسر وی بدر شهر شاپورخواست یا خرمآباد کنونی را پایتخت خویش قرار داد و کوشش بسیاری در آبادی منطقه لرستان انجام داد. این سلسله پس از حمله آل بویه منقرض شد. پس از آن شهر شاپورخواست و منطقه لرستان زیر نظر حکومت آل بویه قرار گرفت. در نیمه نخست قرن پنجم قمری ترکان سلجوقی به ایران حمله کردند و لرستان به دست ابراهیم ینال برادر طغرل بیک سلجوقی شکست خورد و ضمیمه حکومت سلجوقیان شد. سلجوقیان شهر شاپورخواست را به عنوان مرکز لرستان باقی گذاشتند. سنگ نوشتهای در شرق شهر خرمآباد از این سلسله بر جای ماندهاست. تقسیمات در نمودار زیر تقسیمات لرستان از سال ۳۰۰ قمری تاکنون آورده شدهاست. لغتنامه دهخدا در کنار توصیف استان لرستان به عنوان یکی از تقسیمات کشوری جدید، از لرستان به معنای سرزمین محل سکونت لرها نام میبرد: در ادامه، لغتنامه دهخدا گویشوران ناحیه تاریخی لرستان را به دو گروه لر زبان و لکی تقسیم میکند: دوران ملوکالطوایفی دودمانها و پادشاهان هزاراسپیان که به نام اتابکان لرستان نیز شناخته میشود نام سلسلهای کردتبار است که از (۵۵۰ تا ۸۲۷ هَ. ق)، (۱۱۴۸ تا ۱۴۲۴) به نواحی لرستان کنونی و بخشهایی از استان خوزستان و چهارمحال و بختیاری حکومت کردهاند. اتابکان به دو دسته اتابکان لر بزرگ و اتابکان لر کوچک تقسیم میشود. پایتخت اتابکان لر بزرگ در شهر ایذه (ایذج) و پایتخت اتابکان لر کوچک در شهر خرمآباد بود. اتابکان لر بزرگ اتابکان لر بزرگ از سلسله هزاراسپیان است که به مناطق چهارمحال و بختیاری کنونی و بخشهای از استان خوزستان حکومت کردهاند. مؤسس این سلسله ابوطاهر است که او را اتابک (ترکمنان) سلغریان برای جلگویری از سرکشی لر بزرگ در سال ۵۴۳ ق. به این ناحیه فرستاد. اباقاخان مغول بعدها حکومت خوزستان را نیز بضمیمهٔ سرزمین اصلی لر بزرگ به ابوطاهر داد و یکی از آنها یعنی افراسیاب پس از مرگ ارغون خان اصفهان را محاصره کرد اما خیلی زود سرکوب شد. پایتخت این امرا در شهر ایذه بود. اتابکان لر بزرگ تا نیمه اول قرن نهم باقی بودند و آخرین حاکم آنان که غیاث الدین کاوس نام داشت به دست سلطان ابراهیم بن شاهرخ تیموری شکست خورد و سلسله ایشان انقراض یافت. اتابکان لر کوچک اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از هزاراسپیان هستند که در فاصلهٔ سالهای ۵۸۰ تا ۱۰۰۶(ه. ق) در قسمتهای شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچک حکومت میکردهاند. امرای این سلسله از اعتاب شجاعالدینخورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بودهاند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکم صفوی کشته و سلسله اتابکان لر کوچک منقرض گردید. دوران صفویان در دوران حکومت صفویان، ایران به چهار ولایت عربستان، لرستان، گرجستان، کردستان و سیزده بیگلربیگی تقسیم میشد. ایران در این دوره به ۲۴ ایالت تقسیم میشد که از تعداد دو ایالت جز ایالتهای لرنشین بودند. این دو ایالت شامل لرستان به مرکزیت خرمآباد و کهگیلویه به مرکزیت بهبهان بود. در این دوره ایالتهای لرستان و کهگیلویه دارای والیانی مستقل بودند. والیان لرستان فیلی در سال ۱۰۰۶ قمری به دستور شاه عباس حاکم پشتکوه و پیشکوه شدند و تا دوران قاجار بر این منطقه حکمرانی کردند. دوران زندیان لرستان در دوره زندیان نیز به عنوان یکی از ایالتهای ایران دارای والی مستقل بود. دوران قاجاریان در این دوره ایران به ۶ استان تقسیم شد که لرستان در استان غرب واقع بود. گستره این استان، همدان، کردستان و کرمانشاه تا خرمشهر و آبادان را شامل میشدهاست. تا پیش از روی کارآمدن سلسله قاجار تمام منطقه لرستان زیرنظر یک والی مستقل یا در بعضی مواقع دو والی مستقل اداره میشد اما پس از به قدرت رسیدن قاجارها، آقامحمدخان به دلیل کینهای که از زمان حکومت زندیان نسبت به مردم لر داشت دست به تغییرات بسیاری در منطقه لرستان زد. از جمله اقدامات آقامحمدخان میتوان به کوچاندن اجباری اقوام لر به قزوین اشاره کرد. همچنین فتحعلی شاه حکومت والیان لرستان را به پشتکوه محدود کرد. این اتفاق باعث شد که والیان لرستان به والیان پشتکوه معروف شوند. آنها تا سال ۱۳۰۷ در آن منطقه حکمرانی کردند اما پس از تصرف پشتکوه توسط نیروهای دولتی، غلامرضاخان آخرین والی پشتکوه به عراق رفت. تجزیه پشتکوه و پیشکوه پیشکوه نام تاریخی مناطقی است در غرب ایران که برابر است با استان لرستان امروزی. بین استان لرستان و استان ایلام رشته کوه کبیرکوه قرار دارد، لرستان را پیشکوه و ایلام را پشتکوه مینامیدند. در طرف مقابل پشتکوه نام تاریخی مناطقی است در غرب ایران که برابر است با استان ایلام امروزی است. انقلاب مشروطه یکی از مهمترین فعالیتهای سیاسی مردم لر در سده گذشته مشارکت در انقلاب مشروطه ایران بودهاست. طرفداری مردم لر و به خصوص ایل بختیاری نقش پررنگی در پیروزی انقلاب مشروطه داشتند. برخی همراهی مردم لر با انقلاب مشروطه را به دلیل مخالفت با محمدعلی شاه میدانند. این نویسندگان ارتباط سردار اسعد با انگلیسیها و ملاقات با " ادوارد گری " وزیر خارجه این کشور قبل از اقدام بختیاریها و عوامل دیگر را دلیل قانعکننده این هدف مشترک میدانند.سردار ظفر بختیاری انگیزه خود را در پیوستن به قوای دولتی چنین بیان میکند: فتح تهران با آغاز تیرماه ۱۲۸۸ شمسی، قوای سردار اسعد به قم و قوای سپهدار به ینگی امام رسیدند. در مقابل سعدالدوله قوایی به فرماندهی امیر مفخم بختیاری به سمت کرج فرستاد. شاه با گرو گذاشتن جواهرات سلطنتی مبلغ پنجاه هزار تومان از بانک استقراضی روس وام گرفت و قسمتی از حقوق معوقه سربازان را پرداخت. قوای نظامی دو طرف آماده جنگ شدند ولی سعدالدوله در تلاش برای مذاکره و حل و فصل مسالمت آمیز موضوع بود. بدین منظور از سردار اسعد و سپهدار خواست نمایندگانی برای مذاکره نزد او بفرستند ولی درخواست او به نتیجه نرسید و همکاران او از کار کنارهگیری کردند. روز ۲۲ تیرماه ۱۲۸۸ شمسی قوای سردار اسعد و سپهدار در نزدیکی تهران به هم رسیدند و در بادامک اردو زدند. جنگ بین قزاقان دولتی و قوای مشروطه خواه درگرفت و عصر روز ۲۴ تیرماه جنگ به نفع مشروطه خواهان پایان پذیرفت. فردای آن روز محمد علی شاه و نزدیکان او به سفارت روسیه و سعدالدوله به سفارت انگلستان پناه بردند. قیام بختیاریها در حالی که در تبریز مجاهدین در محاصره قوای دولتی و همپیمانان خارجی آن بودند در اصفهان اعتراضها به بستنشینی عدهای انجامید و قوای بختیاری که در آن هنگام توسط حاکم اصفهان و بختیاریها صمصام السلطنه رهبری میشد برای نجات جنبش مشروطه بسیج شده و از تمامی مناطق لرنشین به سوی اصفهان حرکت کردند. با پیوستن قوای بختیاری جنگ بالا گرفت و نجف قلی خان صمصامالسلطنه ایلخان بختیاری با نیروی مسلح به اصفهان وارد شد. برادر او علیقلی خان سردار اسعد نیز که تا آن زمان در فرانسه مشغول تحصیل بود، در پاریس با تعدادی از مشروطهخواهان ارتباط تنگاتنگی داشت و خود نیز از مشروطهخواهان بود، پس از سفر به لندن و مشورت با وزارت خارجه انگلستان به اصفهان آمد. مجاهدین بختیاری با حرکت به سوی تهران و با همراهی مجاهدین شمال به فرماندهی سپهدار اعظم که در نزدیکی تهران به هم پیوستند، پس از شکست مقاومت نیروهای استبداد صغیر موفق به فتح تهران و شکست استبداد صغیر شدند. تاریخ معاصر دوره پهلوی با روی کارآمدن رضاخان به عنوان وزیر جنگ ۱۲۹۹ و سپس نخستوزیری، اقدام به اعمال نظم و امنیت در مناطق غربی کشور نمود. به همین منظور شروع به یکجانشین کردن اجباری عشایر لر کرد، این اقدام باعث درگیریهای شدیدی میان نیروهای دولتی و عشایر لر شد. این درگیریها تا سال ۱۳۱۲ ادامه داشت که سرانجام به شکست عشایر لر منجر شد و پشتکوه و پیشکوه هر دو به کنترل نیروهای حکومتی درآمد. هرچند باروی کارآمدن حکومت پهلوی هرج و مرج در منطقه لرستان از میان رفت ولی به دلیل سیاستهای حکومت این منطقه پیشرفت قابل توجهای نداشت و همچنان در وضعیت نابسمانی قرار داشت. در سال ۱۳۰۴ ایران به ۱۳ استان تقسیم شد که لرستان جزئی از استان خوزستان محسوب میشد پس از مدتی استان لرستان امروزی از استان خوزستان جدا شد.استان چهارمحال و بختیاری در تقسیمات کشوری سال ۱۳۱۶ به همراه استانهای اصفهان و یزد کنونی استان دهم ایران را تشکیل میدادند. این منطقه در سال ۱۳۳۷ به صورت فرمانداری، با نام فرمانداری کل بختیاری و چهارمحال اداره میشد و در سال ۱۳۵۲ یک استان مستقل را تشکیل داد. مردم بختیاری یا لرهای بختیاری جزئی از مردم لر بهشمار میآیند و در جنوبغربی ایران ساکن هستند. بختیاریها با گویش بختیاری که یکی از شاخههای گویشهای لری است تکلم میکنند. گستره سکونتگاه لرهای بختیاری از شمال تا الیگودرز، فریدن و اصفهان و از جنوب غرب تا اهواز است.استان کهگیلویه و بویراحمد یا بهطور دقیق تر منطقه کهگیلویه طبق قانون مصوب ۱۳۱۶ جزئی از استان غرب بهشمار میآمد اما در تقسیمات سال ۱۳۴۰ به عنوان یکی از هشت فرمانداری کل ایران و با نام بویراحمد سردسیر کهگیلویه درآمد. شهر یاسوج در سال ۱۳۴۲ به عنوان مرکز فرمانداری کهگیلویه و بویراحمد و در سال ۱۳۵۵ به عنوان مرکز استانی به همین نام برگزیده شد. مردم کهگیلویه و بویراحمد و بهطور دقیقتر بویراحمدیها جزئی از مردم لر بهشمار میآیند و با گویش بویراحمدی که یکی از شاخههای گویش لری است تکلم میکنند. سرزمین و سکونتگاه بویراحمدیها از بهبهان تا دوگنبدان و کوهپایههای دنا و در حدود چهارهزار کیلومتر مربع وسعت دارد. در سال ۱۳۳۰ کهگیلویه به مرکزیت بهبهان بخشی از استان فارس بهشمار میآمد اما در سال ۱۳۴۲ و با تشکیل فرمانداری کهگیلویه و بویراحمد، بهبهان به استان خوزستان پیوست. شورش لرستان در سال ۱۳۰۲ نیروهای دولتی و عشایر لر در فاصله میان شهرهای بروجرد و خرمآباد وارد نبرد شدند. قوای عشایر متشکل از طوایف ایل بیرانوند، سگوند، پاپی و چگنی بودند و درگیریها در مهر سال ۱۳۰۲ آغاز شد ولی تا پایان آذر همان سال نیروهای دولتی توانستند خرمآباد را محاصره و آن را به کنترل درآورند. در آغاز نخستوزیری رضاخان، خرمآباد نقش پررنگی در شورش علیه نیروهای حکومتی داشت. دلیل این شورش دستگیری عدهای از عشایر به جرم راهزنی بود. پس از دستگیری راهزنان اعلام عفو عمومی شد و هنگامی که آنان سلاح خود را تحویل دادند برخی سران عشایر دستگیر و اعدام شدند. این رویداد باعث شورش در لرستان شد. شدیدترین درگیری میان مردم لر و نیروهای حکومت مرکزی در تنگهای به نام زاهدشیر در دوازده کیلومتری شمال خرمآباد صورت گرفت. پس از یک سلسله درگیری گسترده در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۰۲ خرمآباد به دست نیروهای قزاق اشغال شد. شکست مردم لر با تبلیغات گسترده در سطح کشور توأم شد. پس از فتح خرمآباد چندتن از سران عشایر بر خلاف آنچه عفو عمومی اعلام شده بود اعدام شدند. سرکوب مردم لر توسط سپهبد احمد امیراحمدی مورد تقدیر رضاخان قرار گرفت. اقدام حکومت مرکزی در نقض عفو عمومی و اعدام سران عشایر باعث شورش مجدد در منطقه لرستان شد. این شورش با محاصره خرمآباد در بهار ۱۳۰۳ آغاز شد. با آغاز فصل بهار و بازگشت ایلهای لر از شمال خوزستان به مرکز لرستان، درگیری مسلحانه با نیروهای حکومت مرکزی از سر گرفته شد. در این سال سپهبد محمد شاهبختی فرماندهی تیپ پیاده لشکر غرب را بر عهده داشت. علیرغم اینکه احمدی خواهان سرکوب بیشتر لرها بود شاهبختی در پی دفاع از مواضع نیروهای حکومتی بود. سرانجام در ۹ اردیبهشت همان سال در حالی که امیراحمدی فرماندهی را بر عهده داشت، پس از یک رشته درگیری میان مردم لر و نیروهای حکومت مرکزی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ بار دیگر خرمآباد تحت کنترل دولت مرکزی درآمد. امیراحمدی پس از پیروزی در پی سرکوب بیشتر مردم لر بود، اما رضاشاه در تاریخ ۱۹ مرداد همان سال با ارسال تلگرافی دستور اعلام عفو عمومی را صادر کرد. دوران جمهوری اسلامی جنگ ایران و عراق طی دوره هشت ساله جنگ ایران و عراق، استان لرستان به دلیل همسایگی با سه استان مرزی در غرب و جنوب غربی ایران شامل استانهای کرمانشاه، خوزستان و ایلام هم از نظر سوقالجیشی و هم از نظر پذیرایی از جنگزدگان دارای اهمیت بود. علاوه بر آن، شهرهای مختلف این استان به ویژه خرمآباد، بروجرد و پلدختر بارها مورد حمله هوایی و موشکی قرار گرفتند. برخی برآوردها حاکی از آن است که لرستان از نظر حجم مالی، دومین استان خسارت دیده در طول جنگ ایران و عراق بودهاست. لرها در زمان حال استان لرستان از استانهای غربی ایران است. این استان ۲۹۳۰۸ کیلومتر مربع مساحت و بیش از یک میلیون و هفتصد و شصت هزار نفر جمعیت دارد. نرخ بیکاری در لرستان با ۲۱ درصد بالاترین نرخ بیکاری در ایران است. این استان سیزدهمین استان کشور از نظر جمعیت میباشد. خرمآباد مرکز استان است. طبق آمار سال ۱۳۸۵، خرمآباد بیستمین شهر بزرگ کشور است. جستارهای وابسته زبان لری موسیقی لرستان پانویس منابع تاریخ لرستان تاریخ ایران تاریخ مناطق ایران


text: ردهبندی زیستشناختی یا ردهبندی علمی جانداران برای اینکه کار بررسی جانداران، اعم از جانوران و گیاهان، سادهتر شود، آنها را ردهبندی یا طبقهبندی میکنند. در ردهبندی زیستشناختی، هر جانداری در جایگاه ویژهای از نظر دستهبندی قرار میگیرد. به هر سطح از دستهبندی، یک آرایه (Taxon) یا زیرمجموعه گفته میشود. ردهبندی علمی جانداران در واقع زیرمجموعهای از دانش آرایهشناسی زیستی یا آرایهشناسی (آرایهشناسی) آلفا (Alpha Taxonomy) است. «ردهبندی علمی جانداران» شکلی از آرایهشناسی علمی است که باید آن را از طبقهبندی جانداران از سوی مردم عادی، که بنیان علمی ندارند، بازشناخت. گرچه گاه اصطلاحات سامانهشناسی، آرایهشناسی و ردهبندی علمی را بهطور مترادف با هم بهکار برده میشوند و ممکن است برخی آنها را با هم اشتباه بگیرند، ولی هریک تعریف و مرز و محدودهٔ کاریِ مربوط به خود را دارند. آرایهشناسی به توصیف، شناخت، ردهبندی و نامگذاری جانداران (ارگانیسمها)، چه موجود و چه منقرض، گفته میشود در حالی که ردهبندی علمی تنها بر بخشی از این دامنه یعنی همان گذاشتن جانداران در گروههایی که ارتباط بین آنها را بنمایاند، میپردازد. با توجه به اینکه ارتباط میان یک جاندار با دیگر جانداران زنده را میتوان بدون آنکه اول چنانکه باید و شاید مورد مطالعه و بررسی دقیق و ریزبینانه قرار داده شود، فهمید، ردهبندی علمی یاری بزرگی در ثبت و گزارش اطلاعات، هم به دیگر دانشمندان و هم به مردم عادی میرساند و در واقع گام آغازینی برای ادامهٔ بررسیهای آرایهشناختی بهشمار میرود. تبارشناسی تبارزایش نیز هرچند در عمل کل حوزهٔ کاری «آرایهشناسی» را دربرمیگیرد ولی هدف اصلیش پی بردن به چگونگی خویشیها و نسبتهای جانداران در طول زمان است. «ردهبندی علمی» نوین ریشه در کارهای کارل لینه، که جانداران را بر اساس مشخصههای همسان جسمی گروهبندی میکرد، دارد. البته پس از وی، این گروهبندیها برای سازگاری هر چه بیشتر با «اصل نسب مشترک» داروینی مورد بازبینی قرار گرفتهاند. در واقع چالرز داروین کاملاً طبق دیدهها و تحقیقات خودش تمامی علوم زیستی را دگرگون ساختهاست. سامانههای اولیه سامانههای نوین (مدرن) لینهای دو سال پس از مرگ طبیعتگرای انگلیسی جان رِی، کارلوس لینه زاده شد. او در اثر سترگش، سامانه طبیعت (کتاب) (چاپ نخست در ۱۷۳۵ (میلادی)) که در طول عمر خود وی به ویرایش دوازدهم هم رسید، طبیعت را به سه فرمانرو تقسیم کرد: معدن، گیاه، جانور. لینه پنج رتبه یا طبقه را به کار بست: رده (class)، راسته (order)، سرده (genus)، گونه(species) و جوره (variety). لینه بیشتر بهدلیل معرفی روشی که هنوز برای فرمولبندی نام علمی هر گونهٔ زیستی بهکار میرود، شناخته میشود. رتبههای آرایهشناختی در ردهبندی جانداران هشت رتبهٔ اصلی وجود دارد که از بزرگ به کوچک به این صورت هستند: Domain: حوزه Kingdom: فرمانرو (سلسله) Division: دسته (در مورد گیاهان)، شاخه: Phylum (در مورد جانورها) Class: رده Order: راسته Family: خانواده (تیره) Genus: سرده (جنس) Species: گونه رتبهها (طبقهها) ی گیاهشناسی و جانورشناسی گاه اندکی متفاوتند. تکامل با آنکه لینه برای آسانی شناسایی ردهبندی میکرد، این امروز عموماً پذیرفته شده که ردهبندی باید «اصل نسب مشترک» داروینی را بازتاباند. از دههٔ شصت گرایشی به نام آرایهشناسی شاخهبندی (یا شاخهبندی یا همنیایی به انگلیسی: Cladistics or Cladism) پدیدار شد که آرایهها را در یک درخت تکاملی میچیند. روشهای گوناگون ردهبندی جانداران توسط دانشمندان گوناگون: همانگونه که دیده میشود بین این ردهبندیها اختلافهایی وجود دارد؛ برای نمونه در طبقهبندی ویتیکر، فرمانروهای جانداران، پنج تا بود: فرمانرو مونرا (Monera) فرمانرو آغازیان (Protista) فرمانرو قارچها (Fungi) فرمانرو گیاهان (Plantae) فرمانرو جانوران (Animalia) ولی جاندارن بر اساس ردهبندی ادوارد چاتون به پروکاریوتها و یوکاریوتها تقسیم میشوند: پروکاریوتها فقط شامل فرمانرو مونرا هستند ولی یوکاریوتها چهار فرمانرو دیگر را در بر میگیرند. سامانه سهحوزهای (Three-domain system) یک روش آرایهشناسی است که توسط کارل ووز در سال ۱۹۷۷ پیشنهاد شد که یاختهها را بر اساس فرمشان به سه حوزه باستانیان، باکتریها، و یوکاریوتها تقسیم میکند. سامانه سهحوزهای تقسیمبندی جدید «حوزه» را بالای پنج یا شش «فرمانرو» قبلی اضافه میکند. حوزه باکتریها – پروکاریوت (بدون هسته واقعی) هستند. حوزه باستانیان – پروکاریوت (بدون هسته واقعی) هستند. حوزه یوکاریوتها (یوکاریا) – هستهدار (یوکاریوت) هستند. یوکاریا شامل فرمانروهای زیر است: فرمانرو قارچها فرمانرو گیاهان فرمانرو جانوران فرمانرو حبابچهداران رنگی وضع کنندگان (یادکرد بانی آرایه) نام هر آرایه ممکن است که با یادکردی از شخص وضعکننده و بانی آن نام دنبال شود، که همان نام کسی است که برای نخستین بار توصیفی معتبر و موثق از آن آرایه را منتشر کرده باشد. این نامها پیدرپی کوتهسازی میشوند مثلاً دیگر «L.» بهطور همگانی به عنوان اختصار «لینه» پذیرفته شدهاست. البته سامانهٔ نسبت دادن فرد وضعکننده در شاخهها و رشتههای مختلف زیستشناسی (مثلاً جانورشناسی، گیاهشناسی و ...) با هم فرق میکند. شناسههای یگانهٔ جهانی برای نامها جنبشی در جریان است که میخواهد شناسههای یگانهٔ جهانیای به شکل شناسههای علمی حیات برای همهٔ نامهای زیستشناختی فراهم آورد. این به بانیان اجازه میدهد که نامها را بیابهام در رسانههای الکترونیکی یاد کنند و از اهمیت خطا در تلفظ نامها یا مخفف نام شخصیتهای معتبر باعث و بانی بکاهند. جستارهای وابسته آرایهشناسی آرایهشناسی آلفا آرایهشناسی لینهای جانوران باکتری حشرات طنابداران پستانداران منابع آریانپور، فرهنگ فشرده یکجلدی فارسی به انگلیسی، چاپ ششم، تهران: امیرکبیر ۱۳۷۳ خ؛ که در آن از سه منبع زیر استفاده شده: راهنمای گیاهی «گیا» از دکتر حسین گل گلاب. فرهنگ گیاهی از ح.ع. بهرامی. واژهنامه گیاهی از دکتر اسمعیل زاهدی. https://web.archive.org/web/20121228010937/http://www.emc.maricopa.edu/faculty/farabee/biobk/biobookdivers_class.html عطری، مرتضی، واژهنامه علوم زیستی، دوجلدی، همدان: اداره انتشارات دانشگاه بوعلیسینا، ۱۳۸۴. آفات گلهای زینتی Wikipedia contributors, "Biological classification," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=278960342 (accessed March ۲۷، ۲۰۰۹). Wikipedia contributors, "Systematics," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?oldid=278870249 (accessed March ۲۷، ۲۰۰۹). آرایهشناسی (زیستشناسی) جانورشناسی زیستشناسی سامانهشناسی سامانههای ردهبندی نامگذاری علمی جانداران طبقهبندی علمی گیاهشناسی نامگذاری


text: سوپرانو () نام بازهای از صدا در موسیقی و گونهای از صدای بسیار زیر (متضاد بَم) زنانه در خوانندگی و اپرا است. تعریف واژه سوپرانو از واژه ایتالیایی Sopra به معنای بالا، گرفته شده. همانطور که صدای سوپرانو بالاترین فرکانس در صدای انسانی را دارد و معمولاً نقشهای اصلی را در اپرا میگیرد. سوپرانو بهطور کلی به صدای زن اشاره دارد ولی به صورت خاص به صداهایی مانند صدای پسران (Boy soprano) و در پسوند نام سازهایی که بالاترین صدا را در خانواده خود دارند از واژه سوپرانو استفاده میشود. مانند: ساکسوفون سوپرانو. ویژگی دامنه صدایی سوپرانو با استفاده از نوشتار علمی بسامد، حدوداً از «دو» ی وسط پیانو (C4) با فرکانس ۲۶۱ هرتز تا «لا» ی اکتاو پنجم (A5) با فرکانس ۸۸۰ هرتز در موسیقی کرال، و در موسیقی اپرایی، تا «دو» ی اکتاو ششم (C6) با فرکانس ۱۰۴۶ هرتز است. در هارمونی چهار بخشی کرال، بالاترین نتها را سوپرانو میخواند که معمولاً همان خط ملودی را شامل میشود. صدای سوپرانو به انواع مختلفی چون: دراماتیک، سوبریت، لیریک و کلراتور تقسیم میشود. صدای لیریک، معمولترین صدا در بین سوپرانوها است. در هارمونی چهاربخشی معمولاً چهار قسمت صدایی بنامهای سوپرانو، آلتو، تِنور و باس. مورد استفاده قرار میگیرد. پانویس منابع پیوند به بیرون اصطلاحات اپرای ایتالیایی خوانندگان سوپرانو گونههای صدا موسیقی آوازی موسیقی کرال واژگان اپرا واژگان موسیقی وامواژههای ایتالیایی


text: گغارکونیک یک از استانهای جمهوری ارمنستان میباشد که در شرق این کشور واقع شدهاست. مساحت این استان ۵۳۴۸ کیلومتر مربع و مرکز این استان شهر گاوار است. عوارض جغرافیایی دریاچه سوان دریاچه سوان سطح بزرگی از این استان را پوشانده و حوضه آبریز این دریاچه تشکیل شده از جویبارهای فراوانی که به رودخانه هرازدان و از آنجا به رود ارس فرو میریزند. کوهها کوههای زیادی در سطح گغارکونیک پراکندهاند مانند کوه آژداهاک (۳٬۵۹۷ متر). کوه واردنیس - ۳۵۲۲ متر - رشتهکوه واردنیس گنداسار - ۲۹۴۶ متر - رشتهکوه گغاما قله کاشاتاغ - ۲٬۹۰۱ متر - رشتهکوه سوان آژداهاک - ۳٬۵۹۷ متر - کوه آرتانیش - ۲۴۶۱ متر - پوراک - ۲٬۸۰۰ متر - رود گتیک - ۵۸ کیلومتر تقسیمات استانی شمار آبادیهای این استان ۹۸ پارچه است. استان گغارکونیک 92 communities (هامایانکنر hamaynkner), تشکیل شدهاست که از آنها ۵ شهری هستند و ۸۷ روستایی هستند. شهرکها یا communities شهری روستاها یا communities روستایی آغبرک آخپرادزور آکونک آنتارامج آرگونی آرپونک آرتانیش آرتسوانیست آرتسواشن آستغادزور آوازان آیگوت آیرک آزات بردکونک چکالووکا داراناک ددماشن دپراباک دراختیک دزوراگیوغ دزوراوانک گاندزاک گغاکار گغاماباک گغاماسار گغاماوان گغارکونیک گغهوویت گتیک هایراوانک جاغاتسادزور جیل کاخاکن کالاوان کارچآغبیور کارمیرگیوغ خاچآغبیور کوت کوتاکان لانجآغبیور لچاپ لچاشن لچاوان لیچک لوساکونک مادینا ماکنیس مارتونی متس ماسریک نرکین گتاشن نرکین شورژا نوراباک نوراکرت نوراشن نوراتوس پامباک پوگر ماسریک ساروخان سیمیونوفکا شاتجرک شاتوان شورژا ستک ورفاوان ترتوک تساغکاشن تساغکونک تساکار تساپاتاغ تسوواگیوغ تسوواسار تسووازارد تسوواک تسووینار تتوجور واغاشن واهان وانوان واردادزور واردنیک وارسر ورین گتاشن ورین شورژا یرانوس زولاکار زووابر Non-community villages بارپات، متعلق به کالاوان community. گاگارین، متعلق به سوان (ارمنستان) community. لرناهوویت، متعلق به گغهوویت community. روستاهای سابق چاپکوت، متعلق به آیگوت community. نشخارک، متعلق به گغهوویت community. زاریور، متعلق به کوتاکان community. اماکن مذهبی و تاریخی سازههای تاریخی، گردشگری و مذهبی این استان عبارتنداز: باغ گیاهشناسی سوان صومعه آختالا صومعه ساناهین صومعه هاقپات دریاچه سوان صومعه وانوان فرودگاه استپاناوان کلیسای سارگیس مقدس، تسووینار منابع استان گغارکونیک منطقههای ارمنستان زیربخشهای ارمنستان


text: هِرازدان (به ارمنی: Հրազդան) یک شهر در ارمنستان است که در استان کوتایک واقع شدهاست. در کیلومتری شمال هرازدان، مرکز استان کوتایک واقع شدهاست. هِرازدان مرکز استان کوتایْک است و رودخانهای به همین نام از میان شهر میگذرد. ریشهشناسی دو نظریه در مورد ریشه شناسی نام این شهر وجود دارد : 1-نام هرازدان از نام فارسی میانه فَرَزدان گرفته شدهاست. فرزدان در اوستا نام دریاچهای است که گشتاسب شاه در کنار آن از ایزدبانو آناهیتا خواستار پیروزی بر هماوردانش میشود و در بهمنیشت آمده که هوشیدر، نخستین موعود مزداپرستان در کنار دریاچه فرزدان زاده خواهد شد. ارمنیان پیش از اینکه مسیحی شوند زرتشتی بودند و نامهای زرتشتی در گوشه و کنار ارمنستان بجا ماندهاست. 2-این شهر قبلاً چندین نام داشته است. نام باستانی شهر Korkotis از ریشه Korkot (ظرف) و از پسوند آشوری گرفته شده است. این نام تا قرن هفدهم حفظ شده است . این نام پس از تبعید ارامنه توسط شاه عباس به فارس در سال 1605 فراموش شد. نام روستای واناتور از منطقه هرازدان به افتخار کمونیست مشهور در سالهای شوروی ، اولین رئیس جمهور جمهوری چک ارمنستان شوروی ، جورج آتاربکیان ، آتاربکیان نامگذاری شد. قبل از آن ، به روستای آتاربکیان کاروانسرا گفته می شد ، زیرا کاروانسرای مردم و اسبها وجود داشت. تاریخچه این شهر تا سال ۱۹۵۹ آختالا Akhtala نامیده میشد. جغرافیا و آب و هوا هِرازدان ۲۲ کیلومتر مربع مساحت و ۴۱٬۸۷۵ نفر جمعیت دارد و ۱٬۶۷۵ متر بالاتر از سطح دریا واقع شدهاست. در کیلومتری شمال هرازدان، مرکز استان کوتایک واقع شدهاست. جمعیتشناسی − فرهنگ مجسمهها رسانهها ترابری اقتصاد آموزش و پرورش ورزش مشاهیر بومی دورنمای شهر جاذبههای تاریخی جاذبههای گردشگری نگارخانه جستارهای وابسته فهرست شهرداریهای ارمنستان نگارخانه پانویس منابع پیوند به بیرون فرمانداری ایروان مناطق مسکونی در استان کوتایک


text: دهستان فامور نام دهستانی در جره و بالاده شهرستان کازرون در استان فارس است. روستاهای آن در اطراف دریاچه فامور، پراکنده شدهاند. فامور، جزء مناطق گرمسیری فارس محسوب میشود و در منابع جغرافیایی به آن اشاره شدهاست. ابن حوقل، در سفرنامه خود مینویسد: ‹‹ سرزمین فارس به وسیله خطی که از نزدیکیِ ارجان به نوبندجان و از آن جا به جره، آن گاه بر حدود سیف تا کارزین منتهی میشود و سپس امتداد آن به زم دارابجرد تا فرج و تارم کشیده میشود، به دو منطقه تقسیم میگردد. قسمتهایی که در جنوب واقع اند، گرمسیر و قسمتهای شمالی، سردسیرند و در منطقه گرمسیر نواحی ارجان ... جره، مور (فامور) و ... ››. در شمال و جنوب منطقه فامور، دو رشته کوه به موازات هم از غرب به شرق کشیده شدهاند که ادامه همان دو رشته کوهی است که جلگه فامور در بین آنها قرار گرفته است. این رشته کوهها، دنباله کوهستان زاگرس است که از کوه معروف دنا در شمال غربی فارس جدا میشود. در همین رشته کوه شمالی فامور است که راه پْرپیچ و خم قدیمی شیراز و کتلهای سخت و ناهموار «دختر» و «پیره زن» قرار دارد. وجود همین کوهها، موقعیتی خاص برای جلگه و منطقه فامور ایجاد کردهاست، یعنی تابستانهای گرم، زمستانهای معتدل، بهار فوقالعاده سبز و خرم ولی کم دوام. روستاهای فامور در جلگه نسبتاً همواری قرار دارند که از پریشان تا قلعه نارنجی، شمال آنها را کوه فرا گرفته و از جنوب به دریاچه محدود شده و از نرگس زار تا ملا اره که در محور مقابل قرار دارند، از ناحیه شمال به دریاچه فامور محدود میشوند و در جنوب آنها رشته کوه جنوبی واقع شدهاست. از نظر جهتهای جغرافیایی، در مشرق دهستان فامور شهر شیراز، درشمال، کوهمره و دشت ارژن قرار دارند و در امتداد جره، فیروزآباد و فراشبند قرارگرفتهاند. از نظر سیاسی، فامور پیش از اسلام، در زمان ساسانیان جزء کوره شاپور که یکی از پنج کوره فارس بوده، قرار داشتهاست. بعد از اسلام، در تقسیمبندی چهارگانه که فارس به صورت ملوک الطوایفی درآمد و به چهار قسمت: شبانکاره، فارس، کهگیلویه و لارستان تقسیم شد، جزء فارس قرار گرفت. در سال ۱۲۹۱ شمسی، فارس به هشت ناحیه تقسیم گردید؛ از جمله ولایت قشقایی که جره و فامور جزء ولایت قشقایی قرارگرفت. در سال ۱۳۳۴، ایران به ده استان و چهار فرمانداری کل و دوازده شهرستان تقسیم شد که فارس استان هفتم شد. منابع بررسی فرهنگ، واژگان و گویش مردم فامور جهانبخش ثواقب - عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز. دهستانهای شهرستان کازرون


text: مجموعهٔ یشتها جزء گنجینهٔ اشعار ایران باستان به شمار میرود. ریشهیابی ویژگی فنی شعر ایرانیِ این دوره مستلزم بررسی همهجانبهٔ اشعار بازماندهٔ گاتاهای/ یشتی است. یشتها عمدتاً از مصراعهای ۸ هجایی و گاه ۱۰ یا ۱۲ هجایی تشکیل شدهاست. در این مقاله، نخست نظریهٔ گلدنر دربارهٔ وزن اشعار کهن یشتها مطرح میشود، آن گاه نظریهٔ هنینگ مبنی بر وزن ضربی/ تکیهای اشعار یشتی، فارسی میانه و پارتی بررسی و نقد میشود. سپس، ضمن بررسی جدیدترین آرای ایران شناسان – به ویژه نظرگاه ژیلبر لازار – دربارهٔ ویژگی وزنی یشتها، به یک دیدگاه کلی و فراگیر در موضوع مطرح شده دست خواهیم یافت. دیدگاه تازهای که نویسنده مطرح میکند، مبتنی بر عدم تساوی اجباری مصراعها در سرودهای یشتی است. بررسی و تحلیل وزن هجایی یشتها نشان میدهد که کم بسامدترین مصراعها، ۵ هجایی و ۱۱ هجایی و پربسامدترین مصراعها ۸ هجایی است. اما نتیجهٔ این بررسی نشان میدهد که حتی با وجود اثبات بسامد واقعی اشعار ۸ هجایی، چه در اشعار ودایی، چه در اشعار یشتی نمیتوان آن را به یک اصل کلی و محتوم برای همهٔ سرودهای ۲۱ یشت بازماندهٔ اوستای متأخر تعمیم داد. بررسی فنی اوزان یشتها اصل الزام مصراعهای ۸ هجایی اشعار هنر ایرانی را مورد تردید قرار میدهد و دیدگاه عدم تساوی اجباری مصراعها و هجابندیهای شعر اوستای متأخر را مطرح مینماید. منبع بررسی وزن یشتها، ابوالقاسم اسماعیلپور - عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی اوستا


text: زبان گیلکی (گیلٚکی زٚوان ɡilɵki zɵvān) از گروه زبانهای ایرانی شاخهٔ شمال غربی است که زبان مادری اکثر مردم استان گیلان و جوامع کوچکتری در استانهای مجاور، از جمله استانهای مازندران، استان قزوین و نیز در استان تهران است. گیلکی از شرق با گویشوران مازندرانی و از غرب با گویشوران تالشی و از جنوب با گویشوران تاتی همجوار است و در درون محدودهٔ خود دارای گونههایی است. زبان گیلکی از گروه زبانهای شمال غربی ایرانی و در مجموع زبانهای حاشیه دریای خزر است. علاوه بر گیلکی این خانواده شامل زبانهای تالشی، مازندرانی و تاتی است. بهباور زبانشناسان گیلکی زبان خواهر مازندرانی میباشد و نزدیکترین زبان از نظر دستوری به این زبان است. از دیدگاه تاریخی این زبانها به زبان پارتی (اشکانی) وابستگی دارند. گیلکی با دیگر زبانهای ایرانی شمال غربی نزدیکی دارد. دستور زبان در این زبان چهارده نوع زمان دستوری وجود دارد. ماضی: ساده، استمراری، مستمر، نقلی، التزامی، بعید، ابعد، ابعد دستوری و کامل. مضارع: ساده، مستمر، التزامی، مستقبل و کامل. بنابر نظر دونالد استیلو در دانشنامهٔ ایرانیکا، بیشترین تفاوتها در گرامر بین گویشهای غربی و شرقی در افعال است و از لحاظ علم صرف (تکواژشناسی) تاریخی بیشترین ویژگیهای قابلتوجه، پسوندهای سازندهٔ زمان فعل در گویش شرقی گیلکی است. سازندهٔ فعل زمان حال حاضر که ریشه در زبانهای هندواروپایی دارد، گیلکی شرقی را با زبان مازندرانی و گویشهای سمنان (شهمیرزادی و سنگسری و افتری و سرخهای و لاسگردی و نه خود گویش سمنانی) و تاتی شمالی و زازاکی متحد میکند. سازندهٔ زمان فعل گذشته شرطی که در گویش گورانی شمال کرمانشاه و منطقهٔ موصل دیده شده و گذشتهٔ تابعی در بلوچی، پسوند هست برای ریشهٔ گذشته و در جملههای شرطی در هر سه گویش مورد استفاده قرار میگیرد. در هر دوی این ویژگیها گویش غربی گیلکی بیشتر به گویشهای همسایهٔ غربی و جنوبی خود شبیه است از آنجا که افعال زمان حاضر و افعال بیقاعده به همین شکل در تالشی جنوبی و کلوری و رودباری شکل گرفتهاند. پیشینه گیلکی از گروه زبانهای شمال غربی ایرانی است. گروه زبانهای حاشیه دریای خزر در خانوادهٔ زبانهای ایرانی شامل زبانهای تالشی، مازندرانی، گیلکی و تاتی است. در خانوادهٔ زبانهای غربی ایرانی زبانهای دیگری مانند کردی و لری و زبان بلوچی و زبانهای مرکزی (راجی و گلپایگانی و زبانهای ایران مرکزی و زبان زردشتیان یزد) و همچنین زبان سیوندی میباشند. الفبا الفبای گیلکی دارای ۳۹ حرف است که مجموعهای از تلفیق و آمیزش آنچه پاینده لنگرودی در کتاب فرهنگ گیل و دیلم خود آورد و بعد از آن، تأثیر بسیار زیادی که مجلهٔ گیلهوا بر آثار مکتوب گیلکی گذاشت و در نهایت خط پیشنهادی گیلکی که به صورت منسجم و کامل اولین بار در سایت ورگ منتشر شد. سامانهٔ نوشتاری این خط همچون کردی و فارسی و... به خط عربی است. همچنین در بعضی از سایتهای اینترنتی از الفبایی بر پایهٔ الفبای لاتین استفاده میشود؛ که به شرح زیر است: Aa-Āā-Bb-Cc-Dd-Ee-Ⲑⲑ,(Əə)-Ff-Gg-Hh-,İi-Jj-Kk-Ll-Mm-Nn-Oo-Öö-Pp-Qq-Rr-Ss-Šš,(Şş)-Tt-Uu-Üü-Vv-Xx-Yy-Zz-Žž گفتنی است که در بعضی از مواقع از حرف Ww نیز استفاده میشود. همچنین دو حرف Šš و Ⲑⲑ شکل دیگری دارند که مرسوم است- Şş و Əə. خطر نابودی بررسیهایی نشان میدهد زبان گیلکی در خطر است و پدران و مادران گیلکزبان بهویژه در شهرهای گیلکنشین اصرار دارند فرزندانشان فارسی صحبت کنند. این عامل، با کاهش دانستههای واژگان گیلک زبانها، از یک سو باعث اختلال در فرایند زایش واژگانی و دستوری گیلکی میشود و از سوی دیگر با تشدید دوزَبانه شدن گیلکی و استفادهٔ اجباری گیلکها از واژگان فارسی در گفتگوهایشان، فرایند مرگ تدریجی زبان مادری گیلکها را شتاب میدهد. به ادعای بعضی منابع بیاعتنایی آموزش و پروش گیلان به زبان گیلکی و خالی بودن جای این زبان فراگیر گیلان، در فرایند آموزشی دانشگاهها هم در این امر نقشآفرینی میکند، البته عنادی هم با گیلکی صحبت نمودن مشاهده نشدهاست. با توجه به روند تغییر زبان و لهجه در شهرستانهای گیلان از جمله رشت، دو نسل آینده دیگر قادر به تکلم زبان گیلکی نیستند. گفته شدهاست که بنابر اعلام مؤسسهٔ مکس پلانک، زبان گیلکی دومین زبان ایرانی در معرض خطر است. آواشناسی زبان گیلکی واکههای زبان گیلکی زبان گیلکی شامل ۱۱ واکه به شکل زیر میباشد. همخوانهای زبان گیلکی همخوانهای زبان گیلکی با فارسی یکی است با اینحال از نظر واجشناسی تفاوتهایی دارند اگرچه تفاوت در حدی نیست که در صورت استفاده از آنها در زبان مقابل معانی واژگان تغییر یابد با این وجود برخی همخوانها مانند آوای "k", "g" و "q" در این زبان از نظر مکان و نحوهٔ تولید متفاوت از فارسی ادا میشود. واژهشناسی زبان گیلکی واژگان زبان گیلکی از ریشهٔ ایرانی هستند و با سایر زبانهای ایرانی در این زمینه مشابهت دارد. همبستگی واژگانی میان گیلکی و سایر زبانهای شمال غربی ایران بهویژه مازندرانی، تالشی، کردی و زبان بلوچی بیشتر است. با این وجود واژههای دخیل فارسی و اصطلاحات روزمرهٔ فارسی در این زبان کاملاً مشخص است. در زبان گیلکی مانند فارسی تحلیلی اما اسمها صرف میشوند. زبان گیلکی از هشت حالت صرفی اسم در ایرانی باستان سه حالت نهادی، اضافی و مفعولی را نگه داشتهاست. هرچند که ستاک و مادهٔ اصلی اسم همان حالت نهادی آن است و پایانهٔ صرفی، آنگونه که در ایرانی باستان بوده در این زبان باقی نماندهاست. همچنین این زبان فاقد تثنیه و جنس دستوری است. پسوند جمعساز اسم در زبان گیلکی أن (an) و ؤن (on) است. در نوشتارهای رسمی این پسوند، ان (ān) میباشد. صرف اسم در زبان گیلکی: صرف حالات واژه (پئر per) بهمعنی پدر نمونه واژگان شماری از واژههای گیلکی به دو گویش بی ٚ پیشی (شرقی)، بی ٚ پسی (غربی) با برابر فارسی و انگلیسی آن: گویشها مردم گیلک زبان با گویشهای مختلف سخن میگویند که ریشه در زبانهای ایران باستان دارد. در بین گویشهای مختلف زبان گیلکی از نظر فونتیک (بیان صوت و آوا) و صرف افعال اختلاف جزئی دیده میشود که ناشی از تحول تدریجی و ویژگی فرهنگی اقلیمی هر منطقهاست. منوچهر ستوده گویشهای زبان گیلکی رایج در گیلان را به بخشهای زیر تقسیم کردهاست: گویش بیهپیشی (گویش جلگه نشینان خاور سفیدرود): رودسر، اشکور پایین و بالا، لاهیجان، لنگرود، کنار فریضه و جز آن را شامل میشود. گویش بیهپسی (گویش جلگه نشینان باختر سفیدرود): انزلی، صومعهسرا، فومن، رشت، چهار فریضه، گسکر، کسما، تولم، شفت، خمام، موازی، کهدم، لشت نشا را شامل میشود. گالشی که زبان مردم کوهپایه گیلان است. نادر جهانگیری دربارهٔ گونههای گیلکی این چنین گفتهاست: گیلکی خود سه گونهٔ عمده دارد.الف. گونهٔ گیلکی لاهیجان (بیهپیش) در منطقهای محدود از شمال به دریای خزر، از جنوب به بلندیهای سیاهکل، از غرب به آستانه و حسنکیاده تا مرزهای کوچصفهان و از شرق به لنگرود و رودسر که به تدریج به گویش مازندرانی میآمیزد.ب. گونهٔ گیلکی رشت (بیهپس) که در رشت، خشکبیجار، بندر پهلوی [انزلی]، فومن و شفت، خمام به آن سخن میگویند.ج. گونهٔ گالشی گونهٔ دیگری از گونههای گیلکی است که مردم نواحی کوهستانی گیلان و مناطق کوهستانی مازندران به آن سخن میگویند. گویش الموتی تعیین جایگاه گویش الموتی نسبت به دیگر گویشهای شمال غربی، کار دشواری است، به طوری که برخی آن را گونهای از گیلکی و برخی آن را مازندرانی (طبری) و برخی دیگر نیز آن را تاتی مینامند. بهطور کلی شهرهای گیلکنشین و شهرهایی که در آنها زبان گیلکی رایج است به شهر زیر میباشند: رضوانشهر، فومن، شفت، انزلی، صومعهسرا، رودبار و رشت در باختر سپیدرود و آستانه، لاهیجان، دیلمان، سیاهکل، لنگرود، املش، رودسر و اشکورات در خاور سپیدرود و رامسر، کتالم و ساداتشهر، شیرود، تنکابن و چالوسدر استان مازندران. مردم شمال غربی گیلان، به زبانی دیگر از خانواده حاشیه دریای خزر که زبان تالشی باشد تکلم میکنند. گیلکی نزدیکی زیادی با زبان مازندرانی داشته و گویشوران این دو زبان تا حد نسبتاً زیادی میتوانند سخنان هم دیگر را بفهمند. گیلکی تنها در ایران رواج دارد و شبکه استانی گیلان بخشی از برنامههای تلویزیونی خود را به این زبان اجرا میکند. گیلکی به عنوان زبان رسمی جلسات شورای شهرستان رشت تعیین شدهاست. باید توجه کرد که نه تنها بین گیلکی و مازندرانی تفاوتهای زیادی وجود دارد بلکه هر یک از این دو گونه زبانی دارای لهجههای فراوانند. زبان گیلکی مشتمل بر سه گویش اصلی است، بیهپسی، بیهپیشی و گالشی که در کوهستانهای جنوب گیلان و غرب مازندران رایج است. بیهپیش و بیهپس توسط رودخانه سپیدرود از هم جدا میگردند. با اینکه گیلکی دارای سه گویش اصلی است اما لهجه هر شهر گیلان تفاوت ناچیزی با بقیه شهرها دارد. برای زبان گیلکی چند لهجه یا زیرگویش تعیین شدهاست که عبارتند از: رشتی، رودباری، صومعهسرایی، لاهیجانی، لنگرودی، رودسری، بندرانزلی، خمامی (در خمام و خشکبیجار)، لشت نشائی و فومنی (در فومن و شفت). به گفته حسین وثوقی زبان گیلکی به دو گویش غربی و شرقی تقسیم میشود و مردم شهرهای رشت، انزلی، صومعهسرا، لشت نشا و کوچصفهان به گویش غربی و مردم شهرهای لاهیجان، لنگرود، رودسر و کلاچای به گویش شرقی صحبت میکنند. حسین وثوقی حد شرقی زبان گیلکی را تا کلاچای میداند. به اعتقاد عباس خائفی گویش رامسری یکی از گویشهای موجود در زبان گیلکی در حاشیه دریای خزر است. هر چند این شهرستان در استان مازندران واقع شدهاست اما همانند شهرستان تنکابن به زبان گیلکی سخن میگویند و از آداب و رسوم گرایش یافته به استان گیلان برخوردارند. به گفته ایوب رسایی گیلکی شرقی شامل گویشهای لاهیجان، رودسر، گالش و تنکابن میشود و گیلکی غربی شامل گویشهای رشت، فومن و رودبار میشود. گیلکی در رامسر و تنکابن با زبان مازندرانی درمیآمیزد. بهرام فره وشی زبانشناس و متخصص زبانهای ایرانی، گویش منطقه لاهیجان را گونهای میانه مازندرانی و گیلکی میداند. گاه گویش بینابین چابکسری-تنکابنی (رامسری-تنکابنی) که به مازنی-گیلکی (محدوده تنکابن تا چابکسر) معروف است هم به گروه زبان گیلکی اضافه میشوند. و گاه نیز گویش تنکابن به عنوان آخرین گویش از زبان مازندرانی در مطالعات زبانشناسی شناخته میشود. زبان گیلکی به دو گویش غربی (بیهپس) و شرقی (بیهپیش) تقسیم میشود و گاه دو گویش دیلمی-اشکوری و گویش بینابین چابکسری-تنکابنی (رامسری-تنکابنی) که به طبری-گیلکی (محدوده تنکابن تا چابکسر) معروف است هم به این فهرست اضافه میشوند. ادبیات گیلکی زبانهای گیلکی و مازندرانی را میتوان زبان دوم مذهب زیدی در سدههای هشتم و نهم دانست از آن دوران کتب فراوانی بجای مانده که با توجه به آنها میتوان این زبان را پس از فارسی با قدمتترین زبان ایرانی دانست که نگارش ادبی تاریخی دارد. از کتب زیدی باقی مانده که به زبانهای گیلکی و عربی نگاشته شده میتوان به چند تفسیر زیدی قران مانند: تفسیرکتاب الله، تفسیرمغنیسا، تفسیرقرآن سورتچی، تفسیرقران نسخهٔ اسکاتلند و همچنین کتابی دربارهٔ مذهب زیدی به نام الابانه به عربی و گیلکی توسط ابوجعفر محمد بن یعوب نگاشته شده همچنین کتبی مانند: اول مخشیه زیدی، دوم مخشیه زیدی، مقامات الحریری، الکفایه و چند کتاب دیگر به گیلکی نگاشته شدهاند. فهلویات در میان اشعار گویندگان بعد از اسلام به آثاری برمیخوریم که به زبان گیلکی کنونی نزدیک است. فهلویات شامل اشعاری (دوبیتی) است به گویشهای غرب و مرکز و شمال ایران. مناطق فهله عبارت هستند از اصفهان و ری و همدان و ماه نهاوند و آذربایجان اما میتوان از دیدگاه زبانشناسی گیلان را نیز شامل این مناطق دانست. هساشعر هساشعر سبکی مدرن از شعر گیلکی و بعداً مازندرانی است که توسط شاعران گیلک از جمله محمد بشرا، رحیم چراغی و محمد فارسی از اوایل دهه هفتاد پایهریزی شد. هساشعر موجز و کوتاه است و علیرغم مدرن بودن از لحاظ زبان و شیوهٔ بیان، فضای آن عموماً طبیعت محض و به دور از فضای شهری است. جستارهای وابسته ادبیات گیلکی گالشی زبان گلی پانویس منابع راهنمای زبانهای ایرانی: زبانهای ایرانی نو، ویراستهٔ رودیگر اشمیت. دیمه. پیوند به بیرون گیلکی زبانهای ایرانی شمال غربی زبانهای کاسپین


text: ولایت غور در مرکز افغانستان است و با ولایتهای بامیان، دایکندی، جوزجان، فاریاب، بادغیس، هرات، فراه و هلمند مرز مشترک دارد. مرکز این ولایت شهر فیروزکوه است. مساحت آن به ۳۸٫۸ هزار کیلومتر مربع و جمعیت آن نظر به احصاییه که بعد از به وجود آمدن ادارهٔ موقت در افغانستان صورت گرفت حدود ۸۰۰٬۰۰۰ هزار نفر بالغ میگردد و ولسوالی لعل و سرجنگل پرنفوسترین ولسوالی این ولایت است. غور که در چار چوب اداری ولایت هرات قرار داشت، در سال ۱۳۴۲ به عنوان ولایت جداگانه تشکیل و شهر چغچران به عنوان مرکز آن تعیین گردید و نظر به پیشنهاد فرهنگیان و جوانان ولایت غور و با همکاری ریاست اطلاعات و فرهنگ این ولایت به تاریخ ۱/۲/۱۳۹۳ خورشیدی جلسه شورای وزیران افغانستان تحت ریاست حامد کرزی رئیسجمهوری اسلامی افغانستان تغییر نام مرکز ولایت غور را از چغچران به فیروزکوه با در نظر داشت پیشینهٔ تاریخی شهر فیروزکوه که در سالهای ۵۴۰–۵۴۴ ه.ق توسط سلاطین غوری ساخته شده و حدود صد سال مرکز حکمروایی دودمان غوریان بودهاست، تصویب نمودند. تاریخ ساکنان غور در دوران حکمرانی غوریان کاملاً مسلمان بودند. پیش از قرن ۱۲ میلادی، این منطقه محل زندگی بوداییان، زرتشتیان و تعداد کمی از یهودیان بود. بقایای قدیمیترین شهرکهای کشف شده توسط باستان شناسان لیتوانیایی بین سال ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸ در غور شواهد زندگی و تمدن را در ۵۰۰۰ سال قبل از میلاد نشان میدهد. ویرانههای چند قلعه و سایر استحکامات دفاعی نیز در حومه فیروزکوه کشف شد. صومعههای بودایی که در کنار رودخانه هریرود به صورت دستی تراشیده شدهاست، نشان دهنده آنست که در قرنهای اول و در دوران بودیسم ساخته شدهاند. این غارهای مصنوعی شهادت زندگی روزمره راهبان بودایی را در منطقه غور نشان میدهد. دانشمندان و مورخان مختلفی مانند جان مک لئود، مسلمان شدن غوریان را به دست سلطان محمود غزنوی میدانند که پس از فتح غور دین مبین اسلام را در آنجا اشاعه داد: مردمانی از مرکز افغانستان که توسط سلطان محمود غزنوی به اسلام گرویده بودند. مورخان سنتی مسلمان مانند اصطخری و ابن حوقل نیز وجود مردمان غیر اسلامی غور را قبل از زمان سلطان محمود غزنوی گواهی میدهند که توسط وی مسلمان شده بودند. در بین سالهای ۱۰۱۱، ۱۰۱۵ و ۱۰۲۰، هر دو محمود و مسعود یکم لشکرکشیهای را به غور انجام دادند و اسلام را به جای بتپرستی بومی بنیان نهادند. پس از این، غور به عنوان یک دولت دست نشانده از امپراتوری غزنوی در نظر گرفته میشد. در زمان عبدالرشید و طغرل غاصب، غور و غرجستان خودمختاری شان را به دست آوردند. غور در قرن ۱۲ و ۱۳ پایتخت سلسله غوریان بود. بقایای پایتخت آنها فیروزکوه، که در سال ۱۲۲۲ توسط مغولان از بین رفته و تخریب شد، شامل منار جام که یکی از میراث جهانی یونسکو است میباشد. غور مرکز فرمانروایی غوریها و از زیباییهای آن زمان بودهاست. ترابری در تمام این ولایت تنها دو فرودگاه وجود دارد، فرودگاه فیروز کوه و فرودگاه ولسوالی لعل و سرجنگل از سپتامبر ۲۰۱۴ بدینسو، فرودگاه فیروزکوه واقع در مرکز ولایت غور، پروازهای منظمی را به کابل و هرات انجام میدهد. ولایت غور در مقایسه با سایر ولایات تعداد قابل توجهی راننده زن دارد. از سال ۲۰۱۳ نیز جادههای این ولایت تا حد زیادی توسعه یافته، آسفالت شده و اغلب بالای رودخانههای آن پل ساخته شدهاست. اقتصاد زراعت و دامداری عمدهترین فعالیتهای اقتصادی ولایت غور است. در غور معادن سرب، سیماب، نمک و همچنین آهن، زاک، زمج و طلا وجود دارد. تعداد گوسفندان حدود سه میلیون رأس برآورد میشود و فرآوردهٔ گندم بیشتر از ۶۰ درصد نیازهای مردم را رفع نمینماید. طبق اعلام سازمان ملل، بسیاری از جوانان مجبور به ترک ولایت برای یافتن کار در هرات یا ایران شدند و درصد کمی از مردم معلمان، مقامات دولتی، قالیبافان، نجاران و خیاطان بودند. بیش از نیمی از مردم با سطح درآمد خود نمیتوانستند نیازهای اساسی خود را تأمین کنند. در پی عزیمت طالبان، به دلیل تلاش افراد محلی برای افزایش درآمد خود شروع به تولید محصول پردرآمد تریاک نمودند که از نظر اقتصادی برایشان سود سرشار داشت. زنان غور در دوختن لباسهای محلی مانند پیراهن، چپن، چادر و کلاه زنانه و مردانه مهارت خاصی دارد. علاوه بر این قالیچههایی که در ولسوالی تولک بافته میشود به دلیل اینکه تصاویر سلاطین غور و منار جام بر روی آن نقش بستهاست، شهرت جهانی پیدا کردهاند. مردم وقتی تیمور از بیرجند به سوی جنوب براه افتاد در یک منزلی بیرجند بود که ارتباط جلوداران قشون وی با او قطع شد. او خود میگوید که میدانستم اتفاقی برای طلایه من افتاده که نتوانستند گزارش دهند، به همین سبب گروهی را مأمور کشف واقعه نمودم و آنها گزارش دادند تمام سربازان طلایه به قتل رسیدند و هر چه داشتند به یغما رفتهاست. طلایه من بهترین سربازان تعلیم دیده بودند و قتل تمامی شان، خبر از دشمن خطرناک را میداد؛ دستور دادم اردو بزنند. تیمور امر کرد حاکم بیرجند را نزد او بیاورند و وی از او دربارهٔ قاتلان سربازاناش پرسید. حاکم بیرجند در پاسخ گفت کسی جرئت حمله به سربازان تو در این حدود را ندارد و احتمالاً خارجی میباشند، اجازه بده به قتلگاه روم تا بگویم قاتلان کیستند. پس از مراجعت حاکم بیرجند به تیمور گفت سربازان تو را پادشاه کشور غور به قتل رسانیده و او معروف به ابدال کلزائی میباشد. تیمور میگوید: پرسیدم غور کجاست، گفت مملکت وسیع بین هرات و کابل است. از وی پرسیدم احتمالاً کلزاییها از یک راه نزدیک به اینجا آمدهاند و اگر من بخواهم به هرات و سپس غور بروم راهم طولانی خواهد شد، راه نزدیکتر کدام است؟ حاکم بیرجند گفت تو میتوانی از اینجا به اسکندر (قندهار) و سپس به غور بروی. اما از این سفر صرفنظر کن چون غوریان مردان متهور و بیباک هستند و با تلوار میجنگند و کرسی شان شهر فیروزکوه است که پدران ابدال کلزایی آنرا ساختهاند و اگر تو ده سال تمام آنرا محاصره نمایی قادر به تصرف آن نخواهی شد. پرسیدم غوریان چگونه مردمی هستند؟ پاسخ داد: آنها در وقت جنگ تا آخرین نفر از سربازان حریف را به قتل میرسانند، همانطور که جلوداران قشون تورا تا آخرین نفر به قتل رسانیدند. آنها بلند قامت و قدرتمند هستند و پدران شان در گذشته حتی بر هندوستان دست میانداختند. من به قتلگاه رفتم و دیدم ۲۵۰ سرباز طلایه من طوری به قتل رسیدهاند که نشان میداد غافلگیر شدهاند و این موضوع حایز اهمیت است چون طلایه را به جلو میفرستند تا دشمن را شناسایی کند و خود غافلگیر نشود و اگر طلایه من غافلگیر شدهاست معلوم میگردد که خصم هوشیار و زرنگ است و میداند چگونه یک قشون را بدام بیندازد. مردم این ولایت ۹۹٪ پارسیگویان شامل هزارهها، ایماقها و تاجیکها هستند. همچنان گروههای کوچکی از پشتونها و ازبکها نیز در ولسوالیهای تولک و ساغر زندگی میکنند. مناطق بهداشت درصد خانوارهای دارای آب آشامیدنی پاک از ۱۴٪ در ۲۰۰۵ به ۹٪ در ۲۰۱۱ کاهش یافتهاست. درصد تولدی که مادر در آن حضور داشتهاست از ۹ درصد در سال ۲۰۰۵ به ۳ درصد در سال ۲۰۱۱ رسیدهاست. در سال ۱۳۹۰ ولایت غور دارای چهار شفاخانه و ۱۵۰ بستر میباشد: شفاخانهٔ ولایتی غور با ۸۰ بستر در موقعیت مرکز شهر فیروزکوه؛ شفاخانهٔ ۱۰ بستر تداوی معتادان در مرکز شهر فیروزکوه، شفاخانهٔ ۳۰ بستر ولسوالی لعل و سر جنگل، شفاخانهٔ ولسوالی تیوره با ۲۰ بستر که در مرکز آن ولسوالی موقعیت دارد و کلینیک جامع ولسوالی شهرک با ۲۰ بستر که در آن امکانات و تسهیلات جراحی صغیره وجود دارد. جغرافیا بیشتر ولایت غور را کوهها تشکیل میدهد و در بسیاری از مناطق آب و هوای سرد حاکم است به طوری که در بعضی از مناطق با شروع فصل خزان و زمستان و بارش سنگین برف راههای مواصلاتی برای چندین ماه بسته میباشد. مناطقی با آب و هوای معتدل و گرم نیز در بعضی از نقاط این ولایت وجود دارد. وجود سه رودخانه هریرود، فراه رود و مرغاب در ولایت غور بر زیبایی این ولایت افزودهاست. آموزش میزان سواد کلی (۶+ سال) از ۱۹٪ در ۲۰۰۵ به ۲۵٪ در ۲۰۱۱ افزایش یافتهاست. نرخ کلی ثبتنام خالص (۶ تا ۱۳ سال) از ۲۸ درصد در سال ۲۰۰۵ به ۴۷ درصد در سال ۲۰۱۱ افزایش یافتهاست. در سال ۱۳۵۷ تعداد مکاتب در این ولایت به ۱۴۱ باب میرسید که در شش باب آن دختران آموزش میدیدند. تعداد آموزگاران و کارمندان آموزش و پرورش در غور به ۶۸۹ نفر میرسید (شمار تمام آموزگاران و مأموران دولتی در ولایت غور از ۱٬۰۷۰ نفر در نمیگذشت) و مکاتب، حدود ۲۰۰ نفر آموزگار کمبود داشتند. شمار شاگردان همهٔ مکاتب در غور به حدود ۱۶ هزار نفر میرسید و درصد باسوادان این منطقه به رقم پنج بالغ میگردید. دانشگاه غور که ابتدا به عنوان مؤسسهٔ آموزش عالی غور تأسیس شدهبود و سپس به دانشگاه غور ارتقا یافت، حدود ۵۰۰ دانشجو با تعداد قابل توجهی دانشجویان دختر دارد. همچنین تعدادی مؤسسههای تربیت معلم در ولسوالیهای، تیوره و لعل و سرجنگل وجود دارد. در ۱۰ سال گذشته تعداد مکتبها افزایش یافته و حضور در امتحانات ورودی دانشگاه (کانکور) از صدها دانشآموز به هزاران دانشآموز افزایش یافتهاست. چندین مدرسهٔ کشاورزی و مکانیک نیز تأسیس شدهاست. فقط یک مدرسهٔ پرستاری وجود دارد که زنان جوان فارغالتحصیل مکتب را برای قابلگی و پرستاری آموزش میدهد که بخشی از وزارت صحت عامه است و توسط یک سازمان غیردولتی با همکاری شفاخانهٔ ولایتی غور اداره میشود. فرهنگ زبان مردم ولایت غور فارسیدری با گویش محلی است. در زمینهٔ گویش فارسیدری غور تاکنون هیچ پژوهشی انجام نشدهاست. میتوان میان ویژگیهای گفتاری تحصیلکردگان که زبان کتاب و مکتب در آنها نفوذ نموده و مردم عادی و محروم از سواد، تا جایی فرق قائل شد، لیکن بهطور کلی، لهجهٔ غور فرقهای فاحشی با زبان معیار کشور و گویش کابل دارد. آثار تاریخی نخستین آثار تاریخی که بلافاصله بعد از شنیدن ولایت غور به ذهن هر شنوندهای خطور میکند، منارهای جام میباشد که بازتابکنندهٔ تاریخیبودن این ولایت میباشد. منار جام منار جام در ۶۰ کیلومتری شمالشرق ولسوالی شهرک در قریهٔ موسوم به جام موقعیت دارد. منار جام در زمان سلطنت غیاثالدین غوری در سال ۱۲۰۲ میلادی (دورهٔ غوریان) بنا یافتهاست که بعد از منار قطب دهلی (هندوستان)، دومین منار از لحاظ بزرگی و معماری قدیمی بوده و از جمله شاهکارهای نادر جهان محسوب میشود. خاجهجوش حفرهای عمیق است که در ولسوالی لعل و سرجنگل قرار دارد و سالانه تعداد زیادی بازدیدکننده دارد. . منطقهٔ کشک کهنه این منطقه باستانی در ولسوالی دولتیار قرار دارد که بازتابدهندهٔ دورهٔ بوداییها میباشد. قلعهٔ ضحاک این قلعه در حومهٔ شهر فیروزکوه موقعیت دارد که قدمت آن به هفت هزار سال قبل برمیگردد. تقسیمات اداری ولایت غور دارای یازده واحد اداری به نامهای: فیروزکوه، لعل و سرجنگل مرغاب، پسابند، تولک، تیوره، ساغر، دولت یار، چارسده و شهرک میباشد. لعل و سرجنگل پسابند تولک مرغاب تیوره دولتیار دولینه چارسده چَغچَران ساغر شهرک جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان ولسوالی لعل و سرجنگل مطالعات بیشتر قصرهای در بین توسط روری استیوارد، ۲۰۰۵، انتشارات پیکادور هریرود دومین دریای طولانی افغانستان که از لعل و سرجنگل سرچشمه میگیرد. شهر تاریخی فیروزکوه منابع نوشتار: لهجه فارسی کاکری، غلام حیدر یگانه - کارشناس ارشد زبان و ادبیات بلغاری و استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه صوفیه لعل میدیا پیوند به بیرون برنامه جهانی غذا، تصویر ولایتی غور (دریافت شده ۱۱ فوریه ۲۰۱۳) بوداگرایی در افغانستان غور هزارستان


text: روستای کاکری که هماکنون حدود پانصد خانوار در آن زندگی میکنند، در منطقه جنوبی ولایت غور افغانستان به فاصله حدوداً ۱۲۰ کیلومتر از مرکز این ولایت - چغچران - قرار دارد. این روستا که قبلاً به نام ناوه هندو شهرت داشته، سالها قبل در مدارک رسمی به نام کاکری ثبت شده و سپس مورد پذیرش مردم قرار گرفته است. منابع نوشتار: لهجه فارسی کاکری، غلام حیدر یگانه - کارشناس ارشد زبان و ادبیات بلغاری و استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه صوفیه ولایت غور


text: فیروزکوه یا چَغْچَران شهری در مرکز غربی افغانستان و مرکز ولایت غور است. این شهر در زمان غوریان، پایتخت افغانستان فعلی بود. فیروزکوه با بیش از ۱۵٬۰۰۰ نفر جمعیت، ۲۲۵۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. این شهر در کنارهٔ جنوبی هریرود واقع شده و با شهر هرات ۳۸۰ کیلومتر فاصله دارد. فرودگاه فیروزکوه در شمالخاوری شهر قرار دارد. مرغاب مرغاب در شمال شهر فیروزکوه یکی از ساحات دیدنی مربوط به فیروزکوه است، باشندگان مرغاب به صورت عموم از قوم تاجیکاند و به زبان فارسی صحبت میکنند؛ رود مرغاب در سر سبزی و شادابی منطقهٔ مرغاب افزودهاست. مرغاب بعد از درخواست باشندگان آن به حیث یک واحد اداری تحت نام ولسوالی مرغاب در سال ۱۳۹۸ ه.ش تشکیل شد. پیشینه شهر فیروزکوه در سالهای ۵۴۰–۵۴۴ ه.ق توسط سلاطین غوری ساخته شده و حدود صد سال مرکز حکمروایی سلسلهٔ غوریها بودهاست. شهر فیروزکوه پیش از این به نام چَغْچَران یاد میشد که آغاز بناهای شهری در آن از سال ۱۹۶۳ شروع شدهبود، که نظر به پیشنهاد فرهنگیان و جوانان ولایت غور و با همکاری ریاست اطلاعات و فرهنگ این ولایت به تاریخ ۱۳۹۳/۲/۱ خورشیدی جلسهٔ شورای وزیران افغانستان تحت ریاست حامد کرزی رئیسجمهوری اسلامی افغانستان تغییر نام مرکز ولایت غور را از «چَغچَران» به «فیروزکوه» با در نظرداشتِ پیشینهٔ تاریخی آن تصویب نمودند. اطلاعات بیشتر آب و هوا و وضعیت طبیعی شهر فیروزکوه مرکز ولایت غور میباشد چغچران دارای آب و هوای قاره ای گرم و مرطوب تابستانی با زمستان های برفی و تابستان های گرم و خشک است. بارندگی کم است و بیشتر در زمستان و بهار می بارد..میانگین متوسط بارندگی در شهر غور بطور متوسط بین ۲۱۰ تا ۲۵۰ میلی متر در سال متغیر است این شهر به ارتفاع ۲٬۲۵۰ متر از سطح دریا بلند واقع گردیدهاست. تاریخچه پیشتر چَغْچَران نامیده میشد اما در سال ۱۳۹۳ ه.ش به فیروزکوه تغییر نام یافت. هدف کلی ازین نامگذاری، احیای نام مرکز سلاطین غوریها همانا فیروزکوه تاریخی بودهاست که بالای مرکز کنونی غور گذاشته شد. شهر فیروزکوه در میان کوههای مشهور سیاهکوه و سفیدکوه که از شرق به غرب امتداد یافتهاست، قرار دارد و دریای خروشان هریرود از میانهٔ آن میگذرد. هرچند محدودهٔ عمومی فیروزکوه وسیع و با ولایات همجوار و ولسوالیهای این ولایت پیوند دارد، اما حدود موجودهٔ ساحهٔ شهرداری نیز رو به گسترش میباشد و به نسبت اینکه مردم روستاهای مرکز و ولسوالیها علاقهٔ فراوان به زندگی شهری پیدا نمودهاند، هر روز ساحهٔ آن گسترش یافته و به روستاهای نزدیک حومههای شهر وصل میشود. هرچند تا هنوز پلان پنجم شهری تطبیق گردیدهاست و قرار است پلان ششم در محل کنونی و شهرک نو در قسمت حوض مرغان نیز به مرحلهٔ اجرا قرار گیرد. ولی در گذشتهها به نسبت نبود افراد مسلکی برای پیشبرد درست مسؤولیت خویش، توسعهٔ کیفی شهری وجود نداشتهاست، لذا این ساحهٔ شهر فاقد جاهای تفریحی منظم، نبود محل برای اعمار اماکن علمی و اجتماعی و سایر ضروریات عامه میباشد. و در کنار آن در گذشته، بسیاری از موقعیتهای مهم و عامه نیز به نفع افراد و اشخاص توزیع گردیدهاست. اما ناگفته نباید گذاشت که درین اواخر تلاشهایی برای ایجاد پارکهای کوچک و برخی محلات عامالمنفعه انجام شده که به نسبت تقاضای شهروندان موجود، به هیچ صورت کافی نیست. و نیاز به فعالیتهای بیشتری در این عرصه میباشد. تیمور و غوریان وقتی تیمور از بیرجند به سوی جنوب براه افتاد در یک منزلی بیرجند بود که ارتباط جلوداران قشون وی با او قطع شد. او خود میگوید که میدانستم اتفاقی برای طلایه من افتاده که نتوانستند گزارش دهند، به همین سبب گروهی را مأمور کشف واقعه نمودم و آنها گزارش دادند تمام سربازان طلایه به قتل رسیدند و هر چه داشتند به یغما رفتهاست. طلایه من بهترین سربازان تعلیم دیده بودند و قتل تمامی شان، خبر از دشمن خطرناک را میداد؛ دستور دادم اردو بزنند. تیمور امر کرد حاکم بیرجند را نزد او بیاورند و وی از او دربارهٔ قاتلان سربازاناش پرسید. حاکم بیرجند در پاسخ گفت کسی جرئت حمله به سربازان تو در این حدود را ندارد و احتمالاً خارجی میباشند، اجازه بده به قتلگاه روم تا بگویم قاتلان کیستند. پس از مراجعت حاکم بیرجند به تیمور گفت سربازان تو را پادشاه کشور غور به قتل رسانیده و او معروف به ابدال کلزائی میباشد. تیمور میگوید: پرسیدم غور کجاست، گفت مملکت وسیع بین هرات و کابل است. از وی پرسیدم احتمالاً کلزاییها از یک راه نزدیک به اینجا آمدهاند و اگر من بخواهم به هرات و سپس غور بروم راهم طولانی خواهد شد، راه نزدیکتر کدام است؟ حاکم بیرجند گفت تو میتوانی از اینجا به اسکندر (قندهار) و سپس به غور بروی. اما از این سفر صرفنظر کن چون غوریان مردان متهور و بیباک هستند و با تلوار میجنگند و کرسی شان شهر فیروزکوه است که پدران ابدال کلزایی آنرا ساختهاند و اگر تو ده سال تمام آنرا محاصره نمایی قادر به تصرف آن نخواهی شد. پرسیدم غوریان چگونه مردمی هستند؟ پاسخ داد: آنها در وقت جنگ تا آخرین نفر از سربازان حریف را به قتل میرسانند، همانطور که جلوداران قشون تورا تا آخرین نفر به قتل رسانیدند. آنها بلند قامت و قدرتمند هستند و پدران شان در گذشته حتی بر هندوستان دست میانداختند. من به قتلگاه رفتم و دیدم ۲۵۰ سرباز طلایه من طوری به قتل رسیدهاند که نشان میداد غافلگیر شدهاند و این موضوع حایز اهمیت است چون طلایه را به جلو میفرستند تا دشمن را شناسایی کند و خود غافلگیر نشود و اگر طلایه من غافلگیر شدهاست معلوم میگردد که خصم هوشیار و زرنگ است و میداند چگونه یک قشون را بدام بیندازد. دستور دادم حاکم بیرجند چند ردزن بهمن بدهد تا جای نعل اسبان سربازان غوری را تعقیب کنیم. ردزنها تا ۲۵ فرسنگ جای نعل اسبان را تعقیب نمودند و معلوم شد آنها به اسکندر نرفتهاند و مستقیماً بهسوی فیروزکوه میروند. من نمیتوانستم قشون خودرا مستقیماً به فیروزکوه ببرم چون راه آن آذوقه کافی را برای سربازانم نداشت و همچنان نمیتوانستم توهین و خیرهسری ابدال کلزائی را بدون جواب بگذارم پس به اسکندر رفتم و آنجا پوستین و نمد بسیار خریداری کردم؛ در ضمن بلدهای جدیدی هم استخدام کردم، آنها به من گفتند فیروزکوه سردسیر است و سربازانت از شدت برف و سرما معذب خواهد شد. من گفتم آتش روشن خواهم کرد آنها با دیده شک و تردید بهمن مینگریستند و فکر میکردند منظورم از آتش هیزم میباشد حال آنکه منظور من از آتش باروت بود. چند روز بعد شهر فیروزکوه نمایان گردید، وقتی من شهر را دیدم متوجه شدم که آنرا برای جنگ ساختهاند چون تمام مختصات یک دژ جنگی را دارا است. شهر بالای تپه واقع شده و راه آن سر بهبالا است که برای اطفال و پیرزنان اشکال دارد. حصار شهر از سنگ تراشیده درست شده و سنگتراشی در اینجا هنر محلی است که از پدران به پسران منتقل میگردد و من فکر میکنم اجداد آنها بتهای بزرگ بامیان را تراشیده و سپس هنر خود را به اخلاف خود منتقل کردهاند. جستارهای وابسته فهرست شهرهای افغانستان شهر تاریخی فیروزکوه ولایت غور غوریان منابع http://www.jame-ghor.com/news/persian/news_1393/0021_22042014_news.htm https://web.archive.org/web/20140509022417/http://news.af/1393/02/01/%D9%85%D8%B1%DA%A9%D8%B2-%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%AA-%D8%BA%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D9%8A%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%A9%D9%88%D9%87-%D9%85%D8%B3%D9%85%D9%89-%D8%B4%D8%AF/ https://web.archive.org/web/20140518101928/http://www.watan24.com/index.php/cultural/item/985-2013-11-18-12-39-14 عبدالستار سروش و خان محمد سیلاب، معرفی مختصر شهر فیروزکوه، شناسنامه غور. ۱۳۹۸، نشر پرند: کابل. شهرها در افغانستان مرکز استانها در افغانستان مناطق مسکونی در ولایت غور ولسوالیهای ولایت غور


text: در افغانستان زبان فارسی (که در آنجا بهطور رسمی «دری» نام گرفته) با لهجههای گوناگونی صحبت میشود. بهطور کلی، لهجههای زبان فارسی افغانستان در سه دسته طبقهبندی میشوند: شمال شرقی: لهجههای کابلی و پیرامون آن، پروان، بلخ، بغلان، سمنگان، قندوز، تخار و بدخشان. غربی: لهجههای هراتی، بادغیسی، فراهی، نیمروزی و غوری. مرکزی: لهجه هزارگی؛ در مناطق بامیان، دایکندی، غور، غزنی، ارزگان، پروان، میدان، بلخ، بغلان، سمنگان، سرپل، هرات و... منابع نوشتار: لهجه فارسی کاکری، غلام حیدر یگانه - کارشناس ارشد زبان و ادبیات بلغاری و استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سوفیا. زبانهای افغانستان لهجههای زبان فارسی


text: در سدههای آغازین اسلامی، منطقهای با نام «کُران» یا «کاران» یا «کاریان» به عنوان آخرین ایستگاه کاروانهای بازرگانی به سمت «سیراف» معرفی شدهاست. محل این منطقه جایی در استان بوشهر ایران است. جغرافی نویسان مسلمان تا سده ششم هجری از این توقفگاه یادکردهاند و در متون تاریخی نیز گاه به گاه از آن نامیبرده شدهاست. محل دقیق «کُران» تاکنون بر ما ناآشکار مانده بود. پژوهشگران درون و برونمرزی که پیرامون «سیراف» و بازرگانی دریاییِ آن، نوشتارهای پرشماری به چاپ رسانده اند، تنها به یادکرد نام این منطقة مهم بسنده نمودهاند. در پی پژوهش میدانی بازماندههای چند نیایشگاه دورة اشکانی و ساسانی در منطقة یافت شدهاست. «کُران» به عنوان پس کرانه «سیراف» موقعیت مهمی در بازرگانی دریاییِ ایران داشته و در طول تاریخ، نشیب و فرازهای بسیاری به خود دیده است. برگرفته از نوشتار: یافتههایی نو از یک شهر باستانی اشکانی – ساسانی در پس کرانه خلیج فارس، محمدباقر وثوقی- استادیار دانشگاه تهران


text: شاهان نصری، شاخهای از شاهان بومی سیستان هستند که در حدود دویست سال (در میان سالهای ۴۳۲-۶۳۲ ه.ق) در آن ناحیه حکومت داشتند. این دودمان که نام خود را از ملک تاج الدین ابوالفضل نصر اول (۴۲۹-۴۶۵ ه.ق) پایهگذار آن خاندان گرفتهاست، نقش مهمی در پاسداری از مرزهای جنوب شرقی ایران در برابر اقوام مهاجم داشتهاست. همچنین ملوک نصری با ابراز وفاداری نسبت به حکومتهای مرکزی ایران، موجبات حفظ دستاوردهای مادی و معنویِ آن ناحیه را فراهم آوردهاند. اصلیترین عوامل ظهور و سقوط ملوک نصری در سیستان به اختصار به قرار زیر میباشد: با وجود از میان رفتن صفاریان سیستان به دست سلطان محمود غزنوی، روحیه استقلال طلبی مردم آن ایالت از میان نرفت. این روحیه که مهمترین عوامل خیزشهای ضدغزنوی بود، سرانجام باعث شد تا موجبات ظهور شاهان نصری فراهم آید. اگرچه وجود روحیه استقلال طلبی و میل به داشتن حکومتی بومی در میان مردم سیستان از مهمترین عوامل روی کارآمدن نصریان بود، عوامل دیگری نیز در قدرت یابی آنان مؤثر بودند. عامل نخست که بیشترین فشار را بر مردم سیستان وارد میساخت و آنان را از حکومتهای بیگانه میرنجاند، زیاده ستانیهای مالیِ کارگزاران غزنوی بود. اگرچه غزنویان نیز به این مسئله پی برده بودند و میکوشیدند تا با تعویض کارگزارانشان مانع از این اقدام شوند، توفیقی نیافتند. این امر موجب شد تا مردم سیستان که هنوز یاد خوش روزگار صفاریان را به یاد داشتند، درصدد احیاء دوباره حکومت بومی برآیند. عامل دوم، سستی نیروی نظامی غزنویان در دهههای سوم و چهارم سده پنجم بود. ملک ابوالفضل نصر اول، با مشاهده این ضعف و این حقیقت که غزنویان تواناییِ پاسداری از مرزهای سیستان را ندارند، بیدرنگ به سلجوقیان پیوست و با ابراز وفاداری به آنان موجبات ظهور ملوک را فراهم آورد. عامل سوم، ساختار عشیرهایِ دولت سلجوقی بود که عموماًً به ابراز وفاداریِ فرمانروایان بومی و پرداخت باج و خراج بسنده مینمود و اقدامی در جهت نابودی آنان انجام نمیداد. فهرست شاهان منابع نوشتار: علل ظهور و سقوط ملوک نصری (بررسی تاریخ سیستان در خلال سالهای ۴۳۲-۶۳۲ ه .ق) نوشته برات دهمرده - استادیار گروه تاریخ دانشگاه سیستان و بلوچستان امیرهای سیستان ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۰۲۹ (میلادی) ایالتها و قلمروهای منحلشده در ۱۲۲۵ (میلادی) تاریخ استان سیستان و بلوچستان تاریخ ولایت نیمروز صفاریان کشورهای پیشین در آسیا


text: الیمائی یک سرزمین وابسته به امپراتوریهای سلوکی و اشکانی بود که شامل استانهای خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد و بختیاری و لرستان و ایلام کنونی میشد. در رابطه با واژه «الیمایی» ساموئل بشارت چند قرن پیش الیماییس و ایلام کتاب مقدس را یکی دانست. دنیل پاتس معتقد است برخلاف متون اکدی که فقط واژه ایلامی را به کار میبردند، متون یونانی و لاتین از واژههای «الیماییس» و «الیمایی» استفاده میبردند. آرش سلحشور واژه «الیمایی» را شکل تغییر یافته «ایلامی» میداند که در زبان محاوره ای مردم رواج داشته و به مرور زمان، واژه الیمایی جایگزین ایلامی میشود و همین شکل تغییر یافته به صورت الیماییس به متون یونانی و لاتین راه پیدا میکند. او میگوید جابجایی حروف در کلمات هنوز هم وجود دارد که اصطلاحاً به آن قلب میگویند؛ مثلاً گاه دیده میشود که در محاوره مردم، واژه قفل به صورت قلف به کار میرود. معمولاً بسیاری از این واژهها در زبان تثبیت میشوند و نمیتوان آن را از زبان خارج کرد. واندنبرگ و شیپمن نیز نام الیمایی را مشتق از ایلام میدانند که با واژه آشوری-بابلی «الامتو» سرزمین کوهستانی تطابق دارد. داریوش بزرگ، در سنگنوشته بیستون، در سه متن ایلامی، بابلی و پارسی باستان، دست به ترجمه زدهاست: هوجه-آریایی، ایلامتو-بابلی و هلتمتی به زبان ایلامی، هرسه به دشتهای خوزستان گفته شدهاست. هوجه و بابیرئوش و برازجان، هر سه به گراز مرتبط اند که توتم مردمان ساکن منطقه بودهاست؛ و اینکه ایلام را نام استانی متفاوت گذاشتند، خطایی آشکار است. ایلام نام دیگر دشت خوزستان است. این نام در تلفظ یونانی «الیمائی» ثبت شدهاست. تاریخ از میان رفتن توان هخامنشیان و دگرگونی ساختار قدرت در خاور نزدیک باستان پس از مرگ اسکندر مقدونی منجر به پیدایش دولتهای مستقل و نیمه مستقل شد. الیمائی، یکی از این حکومتهای محلی بود که در روزگار اشکانی پدیداری شد و پایتختش در دوره سلوکی در ایذه و در دوره اشکانی در شوشتر بود. الیمائیان که خاستگاه اصلیِ آنها کوههای شمال شرقی خوزستان بوده، از میانههای سده دوم پیش از میلاد به عنوان یک قدرت سیاسی مطرح شدند و با افزایش یافتن قدرتشان، قلمرو خود را به سمت دشت خوزستان (سوزیان یا خوزیان) گسترش داده و توانستند تا اوایل سدة سوم میلادی به حیات خود ادامه دهند. حکومت خودگردان الیمائی، خاستگاه حوادث تاریخیِ بسیار مهمی بوده و نقش فعالی در صحنة سیاسی و اقتصادیِ روزگار سلوکیان و اشکانیان داشتهاست. قدرت آنان در زمان سلوکی و اشکانی به آنجا رسید که شاهان این دوره به نبرد با آنها برخاستند. ایستادگیِ آنها در برابر حملات شاهان سلوکی و اشکانی، از آنان مردانی دلاور ساخته بود که به توانِ نظامی و مناطق کوهستانیِ خویش تکیه داشتند. موقعیت جغرافیاییِ سرزمین الیمائی و قرارگرفتن در خط سیر بازرگانی غرب به شرق و گسترش راههای بازرگانی، رونق اقتصادی و بازرگانی را برای الیمائیها به دنبال داشته و موجب رشد و شکوفاییِ این دولت شدهاست، چنانکه رواج سکهها و ثروت نیایشگاههای آنها که در متون تاریخی آمده، گواهی بر این مدعاست. به گزارش استرابون الیمائیها در جنگ علیه مردم بابل و شوش از ۱۳هزار نیروی کاسایی استفاده نمودند. هیچ چیز در مورد زبانشان شناختهشده نیست، جز اینکه زبان ایلامی در پادشاهی هخامنشی ۲۵۰ سال پیش از اینکه پادشاهی الیمایی حتی هستی یابد کاربرد داشتهاست. چندی سنگنوشته به آرامی در الیمای پیدا شدهاست. در ۲۲۴ میلادی توسط سر خاندان ساسانی دوره پادشاهی الیمائی به پایان رسید. نام شاهان الیمائی پادشاهان الیمائی در آغاز در دودمان کامناسکرسی و واپسین در دودمان اشکانی به پادشاهی رسیدند. دودمان کامناسکرسی کامناسکرس اول (۱۴۷–۱۴۵ پ. م) کامناسکرس دوم (۱۴۵–۱۳۹ پ. م) اوکوناپسس (۱۳۹–۱۳۸ پ. م) تیگارویس (۱۳۸–۱۳۳ پ. م) داریوش (پیش از ۱۲۹ پ. م) کامناسکرس سوم (۸۲–۷۶ پ. م) و ملکه انزازه کامناسکرس چهارم (۷۳–۴۶ پ. م) کامناسکرس پنجم (۴۶–۲۸ پ. م) کامناسکرس ششم (۲۸ پ. م تا سال اول میلادی) کامناسکرس هفتم (۱–۱۵ میلادی) کامناسکرس هفتم (۱۵–۲۵ میلادی) دودمان اشکانی این دودمان با ارد یکم آغاز میشود. ارد یکم قرن یکم میلادی ارد دوم یا ارد - کامناسکیرس قرن یکم تا دوم میلادی فرهاد قرن یکم تا دوم میلادی خسرو قرن دوم میلادی ارد سوم به همراه اولفان قرن دوم میلادی ابارباسی قرن دوم میلادی ارد چهارم قرن دوم تا سوم میلادی خواسک قرن سوم میلادی ارد پنجم قرن سوم میلادی جستارهای وابسته استودان (دخمه) باباطاهر شهر قدیم دستوا -منطقه ماهی بازان پانویس منابع ELYMAIS - Encyclopædia Iranica | Articles پاکزادیان، حسن. سکههای الیمایی، ناشر: مؤلف، بیجا، ۱۳۸۶. شابک ۳–۹–۱۱۱–۰۴–۹۶۴–۹۷۸ ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۲۴۷ (پیش از میلاد) ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در سده ۲ (پیش از میلاد) ایالتهای رعیتی پیشین بنیانگذاریهای دهه ۱۴۰ (پیش از میلاد) در آسیا بنیانگذاریهای دهه ۱۴۰ (پیش از میلاد) پادشاهیهای پیشین تمدن ایلام حکومتهای محلی در ایران سکهشناسی شاهنشاهی اشکانی کشورهای پیشین در خاورمیانه مردمان باستانی ویکیسازی رباتیک


text: ماسوله شهری در استان گیلان و از توابع بخش سردار جنگل شهرستان فومن است. ماسوله، در منطقه جنوب غربی استان گیلان و در فاصله ۳۶ کیلومتری شهر فومن و ۶۰ کیلومتری شهر رشت واقع شدهاست. راه قدیمی ماسوله به خلخال که در گذشته شاهراه ارتباطی گیلان و آذربایجان بودهاست به منظور حفاظت از محیط زیست، طبیعت بکر و میراث معنوی ماسوله و جلوگیری از تخریب منابع طبیعی و دخل و تصرف، با دخالت سازمان منابع طبیعی و ابخیزداری کشور و سازمان حفاظت از محیط زیست و پایگاه میراث فرهنگی ماسوله در چندین دهه گذشته از سمت استان گیلان حفاظت شدهاست. این شهر در سال ۱۳۵۴ هجری خورشیدی طی شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی به ثبت رسیدهاست. ماسوله در پی احداث جاده ارتباطی جدید بین گیلان و آذربایجان و نیز قحطی ۱۳۲۰ و ... بیشتر جمعیت خود را از دست داد. پس از ثبت ماسوله به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی، اجازه ساخت و ساز و توسعه شهر توسط شهرداری ماسوله (تأسیس ۱۳۱۱)، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی و ابخیزداری کشور داده نشد و مجموعه شهر تاریخی تقریباً به همان صورت قدیمی و تاریخی مورد حفاظت قرار گرفتهاست. این شهر هماکنون در برابر مسائلی مانند ریزش سنگ، سیل، رانش زمین، زمینلرزه، تصرف به منظور توسعه عمرانی و انسانی و تخریب و... حفاظت میشود؛ و در صف انتظار جهت ثبت به عنوان میراث جهانی برای حفاظت بیشتر قرار دارد. جمعیت این شهر در بخش سردار جنگل قرار دارد و طبق سرشماری سال ۹۵، دارای جمعیت ۳۹۳ نفری است؛ که با این حساب، این شهر جزو ۱۰ شهر دارای کمتر از ۱۰۰۰ نفر جمعیت در ایران است. کالبد شهر تاریخی ماسوله کالبد شهر تاریخی ماسوله متأثر از ارتباطات پیچیده و ویژگیهای اجتماعی و اقتصادی این زیستگاه کهن است. طبیعت مرتعی و کوهستانی و از سوی دیگر فرهنگ و تمدن خاصی که اولین نمایه کالبدی آن قرار گرفتن خانهها در ماسوله است، طوری که با یک نگاه گویی پلکانهای بزرگی از کوه به دره کشیده شدهاند.این وضعیت ساختمانی باعث شدهاند که خانههای ماسوله بدون حیاط احداث گردند. در واقع سقف خانهٔ زیرین به عنوان حیاط خانه بالایی محسوب میگردد. بهترین مرفولوژی برای خانههای ماسوله به صورت برونگرا میباشد. در این فرم برای تأمین آسایش، ساختمانها را تا حد امکان در ارتفاع بلندتر از سطح زمین و از دو یا چهار طرف باز به بناها این قابلیت را میدهد تا محدودیتهای نورگیری در شرایط سخت آب و هوایی و دسترسیهای افقی و عمودی مشکلی نداشته باشند. بافت شهری در ماسوله نوع همزیستی بین فضاهای سبز محیط طبیعی و معماری محیط مصنوعی ایجاد کردهاست که خود از اصول معماری همساز با محیط زیست است. در واقع میتوان چنین ادعا کرد که ماسوله یک باغ شهر تاریخی است. در ماسوله نیز مانند سایر شهرهایی که در منطقهٔ کوهستانی واقع شدهاند، بافت شهری در قسمت پایین دره نمیگیرد، چون هنگام شب هوای سرد سنگین تر است و به پایین دره نفوذ میکند و همچنین در این قسمت از دره خطر سیل وجود دارداز طرف دیگر قسمت شمالی کوه همواره در سایه قرار دارد و بسیار سرد است. همچنین قسمت بالای کوه به دلیل شدت باد و نبود حصار برای کنترل آن، برای استقرار بافت شهری مناسب نمیباشد. گردشگری ماسوله ماسوله شامل وسعتی معادل یکصد هکتار منطقه تحت حفاظت میراث فرهنگی و منابع طبیعی، یکی از خوش آب و هواترین نقاط ایران است که هر ساله پذیرای دهها هزار گردشگر میباشد. شهر تاریخی و توریستی ماسوله به دلیل داشتن معماری منحصربهفرد در جهان شناخته شدهاست. ماسوله با کوهستانهای مرتفع، جنگل و ییلاقات سرسبز از توریستیترین مناطق شمالی ایران با جلوههای طبیعی فراوان به ویژه در اواخر بهار و فصل تابستان است و قلهٔ شاه معلم در ماسوله با ارتفاع ۳٬۰۵۰ متر بلندترین نقطه استان گیلان و هدفی جذاب برای گروههای کوهنوردی میباشد. دو هتل در داخل فضای معماری سنتی ماسوله و چندین هتل در جادهٔ منتهی به آن پذیرای گردشگران ایرانی و خارجی هستند همچنین تعداد زیادی مهمانخانه و خانهٔ اجارهای هم در این زمینه وجود دارند. تاریخ حدود سده هشتم هجری (قرن ۱۴ میلادی) مردم کهنه ماسوله که در ۶ کیلومتری شمال غرب این شهر واقع است به همراه مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به نقطهای که هماکنون به عنوان شهر ماسوله شناخته شدهاست کوچ کردند. سالشمار تحولات معاصر شهر ماسوله ۱۲۸۹: ایجاد کتابخانه (کتابخانه عمومی) ماسوله با هزار جلد کتاب خطی. ۱۲۸۹: تأسیس نخستین مدرسه در ماسوله (مدرسه اسلامیه). ۱۲۹۳: تأسیس نخستین مدرسه دولتی (مدرسه ایمان). بهمن ۱۲۹۴: رویارویی قوای جنگل با قوای روس در جریان اشغال ایران در جنگ جهانی اول. ۱۲۹۵: تأسیس اداره پست. ۱۳۰۴: تأسیس اداره دارایی. ۱۳۰۸: تأسیس اداره آمار (ثبت احوال). ۱۳۱۱: تأسیس شهرداری ماسوله. ۱۳۱۶: راه اندازی تلفن. ۱۳۱۷: تأسیس اداره امنیه. ۱۳۲۴: رویارویی قوای دولتی در ماسوله با فرقه دموکرات آذربایجان که از راه ماسوله قصد ورود به گیلان را داشت. (فرقه دموکرات آذربایجان نام سازمانی سیاسی بود که شوروی برای ضمیمه ساختن شمال غربی ایران به خاک خود در سال ۱۹۴۵ میلادی تأسیس کرد). ۳۰ مرداد ۱۳۵۴: ثبت ماسوله در فهرست آثار ملی به شماره ۱۰۹۰. شهریور ۱۳۸۵: ثبت کهنه ماسوله در فهرست آثار ملی. ۱۳۵۶ تدوین اولین ضوابط حفاظتی میراث فرهنگی بافت ۱۳۷۶ ابلاغ مجموعه ضوابط حفاظتی عرصه و حریم ماسوله ۱۳۹۳ ابلاغ ضوابط حفاظتی بازنگری حریم و عرصه منظر فرهنگی ماسوله ماسوله هماکنون در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو ثبت شدهاست و در انتظار ثبت در فهرست قطعی میراث جهانی است. گفته میشود عدم هماهنگی مسئولین اجرایی و سیاسی استان گیلان مانع جدی در تحقق این مهم بودهاست. ماسوله در پی احداث جاده ارتباطی جدید بین گیلان و آذربایجان و نیز قحطی ۱۳۲۰ و ... بیشتر جمعیت خود را از دست داد. کاروانسراهای شاهراه ارتباطی شمال و آذربایجان از رونق افتادند و بازار داد و ستد و صنایع فلزی و چرم آن نیز از دور افتاد. . کهنه ماسوله در ۱۰ کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازماندههای انسانی از قبیل سنگ کوره و... در منطقهای گسترده پراکنده شدهاست که جزء آثار باستانی بهشمار میآیند. طی کاوشهای انجام شده از محوطه باستانی کهنه ماسوله سفالینه هائی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری بدست آمدهاست که دقیقترین مستندات قابل توجه تاریخی میباشند. کهنه ماسوله در سال ۱۳۸۵ در فهرست آثار ملی قرار گرفت. در سال ۱۳۹۷ باستانشناس معروف گیلانی، بهروز همرنگ در زمانی که مشغول فعالیتهای هیئت لایه نگاری باستانی در ماسوله، به دلیل نارحتی قلبی درگذشت. یادش گرامی باد. جغرافیای ماسوله شهر امروزی ماسوله شامل مجموعه معماری سنتی ازرشمندی است است که در دل ژرف طبیعت رشته کوههای سرسبز با وسعتی معادل ۱۰۰ هکتار در مختصات جغرافیایی ۴۸ درجه، ۵۹ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه، ۹ دقیقه عرض شمالی قرار دارد؛ و محدوده آن از سمت شمال به شهرستان ماسال، از سمت جنوب به طارم علیا (استان زنجان)، از سمت شرق به جلگه شهر فومن و از سمت غرب به شهرستان خلخال (استان اردبیل) میرسد محدوده مرکزی ماسوله از سه جهت شمال، جنوب و غرب به کوه و از طرف شرق بر درهای زیبا مشرف است ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد برابر با ۱۰۵۰ متر است آب و هوای ماسوله کوهستانی، با تابستانهای خنک و زمستانهای سرد و پر برف است اطراف ماسوله پوشیده از جنگل است و راه اصلی ارتباطی آن، جاده ایست که به سمت فومن کشیده شدهاست معماری ماسوله ماسوله دارای معماری منحصربهفردی است. محوطه جلوی خانهها و پشت بامها هر دو به عنوان پیادهرو استفاده میشوند. بافت معماری ماسوله در دوران زندیه شکل گرفتهاست و خیابانهای کوچک و پلههای بسیار به هیچ وسیله نقلیه موتوری اجازه ورود نمیدهد. معماری ماسوله در یک جمله توصیف میشود: حیاط ساختمان بالایی پشت بام ساختمان پایینی است. تعداد طبقات ساختمانها معمولاً تا دو طبقه میرسد. محلههای ماسوله ماسوله دارای ۴ محله اصلی به نامهای «خانه بر» (خونَ وَر)، «مسجدبر» (مَزَ وَر)، «کِیسَر» شامل کَفا کِیسَر و بِنَ کِیسر و «اسد محله» (اَسَ مَل) و بازاری در چهار طبقه است که هر چهار محله بهطور مستقل به بافت بازار شهر ارتباط بیواسطه دارند. در حال حاضر در ماسوله بیش از ۳۵۰ واحد مسکونی وجود دارد که در گذشته (حدود ۱۰۰ سال پیش)، این تعداد ۶۰۰ واحد بودهاست. وجود بیش از ۱۲۰ واحد تجاری در محدودهٔ بازار آن، بیش از ۴ کاروان سرا، ۲ حمام خزینهدار، بیش از ۳۳ چشمهٔ عمومی (خونی)، ۱۰ مسجد و ۵ امام زاده حاکی از رونق و شکوفایی این شهر در دورههای متاخر میباشد. جمعیت ماسوله طی ۶۰ سال گذشته کاهش یافتهاست. اقتصاد ماسوله قرار داشتن در شاهراه ارتباطی سابق و وجود هشت کاروانسرا موید این مطلب است که پیشه بسیاری از مردمان ماسوله داد و ستد بودهاست. صنایع دستی ماسوله شامل صنایع فلزی و چوبی نیز تا حدود دهه شصت رواج داشته که در حال حاضر به کلی از بین رفتهاست. اقتصاد ماسوله در حال حاضر مبتنی بر توریسم است. پیدایش ماسوله ماسولهٔ قدیم یا «کهنه ماسوله» که در فاصله «هشت کیلومتری غرب جاده ماسوله به خلخال» قرار گرفتهاست سکونتگاه اصلی و اولیه ماسوله ایها بودهاست که اکنون آنچه در این مکان به چشم میخورد سنگ دیوار بناهای آن است. در نخستین کاوشهای باستانشناسی شهرستان فومن که در شهریور ماه ۱۳۷۴ توسط هیئت پژوهشکده باستانشناسی سازمان میراث فرهنگی استان گیلان در این محوطه صورت گرفت مشخص شد که از سده پنجم تا هشتم هجری «کهنه ماسوله» به عنوان یکی از مراکز مهم در زمینه فلزکاری بودهاست. همچنین سفالینههای لعابدار با رنگهای متنوع که مشخصات دوره سلجوقی را داشتهاند در این منطقه کشف شد این ناحیه به دلیل اهمیت و اعتبار تاریخی آن در شهریور ۱۳۸۵در فهرست آثار ملی ثبت شد. دربارهٔ منتقل شدن ماسوله ایها به مکان فعلی آرای مختلف و گوناگونی ارائه شدهاست یکی از روایتها اینست که عون بن علی از نوادگان امام اول شیعیان به همراه سید جلال الدین اشرف از فرزندان موسی کاظم امام هفتم شیعیان که مزارش در شهر آستانه اشرفیه گیلان قرار دارد در جنگی در حوالی طارم زنجان زخمی شد و راه ماسوله در پیش گرفت و در مکان فعلی ماسوله جان سپرد و به خاک سپرده شد. سپس به تدریج ماسوله ایها در اطراف مزارش خانه ساختند و بدین ترتیب ماسوله فعلی شکل گرفت. روایتی زلزله بزرگسال ۸۹۰ هجری قمری را علت کوچ ماسوله ایها به مکان فعلی بیان میکند و روایتی دیگر نیز همه گیر شدن بیماری طاعون در سال ۹۴۳ هجری قمری در کشور را دلیل جا به جایی ذکر میکند؛ ولی بر اساس مشهورترین روایت، که سند آن در حاشیه یک کتابی خطی ـ موجود کتابخانه ملی رشت نگه داری میشود، شکلگیری ماسوله به فاجعه حمله مغول به ایران منتسب است. در واقع بعد از حمله مغول به ایران و مهاجرتهای گسترده اقوام ایرانی، گروهی از تجار، روحانیان، صاحبان حرف از اقصی نقاط کشور به ویژه از خراسان و آذربایجان به منطقه گیلان که در آن زمان منطقه ای امن محسوب میشدهاست پناه آورده و با همراهی مردمان بومی منطقه، که عموماً تالش بودند ماسوله به مثابه شهر را بنیاد نهادند. نسلهای بعدی، در همین مکان جدید هم ماندگار شدند و شهری که مرکز داد و ستد و شاهراه ارتباطی بین گیلان و آذربایجان (زنجان و خلخال و سایر شهرها) بود و بازار، کاروانسراهای و صنایع فلزی و غیر فلزی آن رونق فراوان داشت با کاهش چشمگیر مواجه شد. زمانی قرار گرفتن ماسوله در نقطه ثقل گیلان، زنجان و آذربایجان اهمیت ویژهای به آن بخشیده بود ولی با ایجاد راههای اصلی بین گیلان و آذربایجان و گیلان و زنجان از دیگر مسیرها، ماسوله رونق اقتصادی و به دنبال آن، جمعیت خود را از دست داد اشغال کشور در سال ۱۳۲۰ خورشیدی در جریان جنگ جهانی دوم و هرج و مرج ناشی از آن نیز بر مهاجرت اهالی ماسوله تأثیرگذار بود. شهرداری ماسوله در سال ۱۳۱۱ هجری خورشیدی تأسیس شد ولی در سال ۱۳۱۸ تعطیل گردید؛ و در سال ۱۳۴۱ مجدداً شروع به کار کرد. مردم ماسوله نقش والایی در تاریخ جنبش جنگل در برابر تهاجم روسیه و بریتانیا داشتهاند. ماسوله ایها به قوای جنگل کمک میکردند و عدهای مانند شهید باباغلامعلی در کنار آنها میجنگیدند. زبان ماسوله مردم ماسوله تالش هستند و به گویش جنوبی زبان تالشی سخن میگویند. تالشی در بخشهایی از غرب گیلان، جنوب شرقی اردبیل و جنوب جمهوری آذربایجان رایج است که به زبان اوستایی و زبان تاتی بسیار نزدیک است. دین مردم ماسوله اسلام و مذهبشان شیعه است. تالشی از خانواده زبانهای ایرانی شمال غربی و زبانهای کاسپین است. گویش جنوبی زبان تالشی به زبان تاتی بسیار نزدیک و به صورت دوطرفه قابل فهم میباشد اما در عین حال این دو زبان به عقیده برخی زبانشناسان متفاوت از هم هستند. تالشی همچنین همریشه با دیگر زبانهای کاسپین همچون گیلکی و مازندرانی است ولی با آنها تفاوتی آشکار دارد. تاتها و تالشها و مازندرانیها و گیلکها به زبانهایی سخن میگویند که در بسیاری موارد با زبان فارسی تفاوت داشته و با مادی و پارتی و اوستایی مشابهت دارد. زبان تالشی مشابهت با زبانهای اوستایی و کردی دارد. همچنین این زبان به زبان آذری باستان نزدیک است.«زبان تالشی» از زبانهای ایرانی شمال غربی محسوب میشود که با زبان مادی، پارتی و اوستایی و نیز با زبان آذری باستان - و نه ترکی ـ شباهت بسیاری دارد. چند نمونه از تشابه زبان پهلوی و تاتی با تالشی و فارسی: ↓پهلوی ↓تاتی ↓تالشی ماسوله ↓فارسی سوچ ← سوچ ← سوچ ← سوز کالجار ← کلنجار ← کَلَنجار ← جدال مزگت ← مچت ← مَچِّت ← مسجد وات ← وا ← وا ← باد وره ک ← وره ← وَرَّه ← برّه وهرگ ← ورگ ← وَرگ ← گرگ وچک - وچه - وَچَه - بچه وس ← وس ← وَس ← بس چند نمونه از تشابه زبان اوستایی، تالشی ماسوله و فارسی: ↓اوستایی ↓ تالشی ماسوله ↓فارسی اَش ← چِم ← چشم اَهمه ← اَمَ ← ما کارِتَه ← کاردَه ← کارد سوخره ← سُر ← سرخ زَن ← زونِه ← دانستن اَواَ ← اَوَر ← آنجا ایسبی ← ایسپی ← سفید آسن ← آسِن ← آهن خته ← خُتَه ← خوابیدن نمونهای از شعر فولکور تالشی با معادل فارسی: بند سرون شیمه مرزه به مرزه: کوهها را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشتم ویندمه الاله تا بندی کا لرزه: دیدم گل آلالهای در کوهستان میلرزید واتم الاله تا چی را ت لرزی: گفتم ای گل آلاله چرا لرزان هستی واتش ترسم بشی من پس بیرزی: گفت میترسم بروی و مرا تنهایم بگذاری زبان تالشی به مادی و پارتی شبیه است. و نیز مشابهت با زبانهای اوستایی و کردی دارد. همچنین این زبان به زبان آذری باستان نزدیک است.«زبان تالشی» از زبانهای ایرانی شمال غربی محسوب میشود و نیز با زبان آذری قدیم شباهت بسیاری دارد. هر چند تالشی با زبان گیلکی (زبان اصلی مرکز و شرق گیلان) متفاوت است ولی ماسوله ایها از گذشته به واسطه ارتباط با فومن به راحتی گیلکی صحبت میکردند. فرهنگ ماسوله نکته دیگر بارزی که در فرهنگ مردم ماسوله وجود دارد، پذیرا بودن است. آنچه از آیین گذشته ماسوله به جا ماندهاست، مراسم سنتی ماه محرم است؛ که از جاذبههای فرهنگی - توریستی ماسوله بهشمار میرود و هر ساله جمعیت عظیمی را به خود جلب میکند و نکته جالب اینکه بر خلاف بسیاری از نقاط، خطیب و مداح و بازیگران تعزیه هیچ مبلغی دریافت نمیکنند. چون امکان ساخت و ساز در ماسوله بسیار محدود است (تنها خرابیها قابل بازسازی است) جمعیت ساکن و ثابت ماسوله حدود کمتر از ۱۰۰۰ نفر است ولی چند ده برابر ساکنین ثابت آن در شهرهای بزرگ ایران و خارج از ایران ساکن هستند. رستوران ماسوله در شهر شیکاگو در ایالات متحده آمریکا معرف ماسوله و غذاهای ایرانی و گیلانی با مدیریت عظیم نصیری ماسوله است. چگونگی تشرف مردم ماسوله به اسلام هرچند اسناد مکتوبی از چگونگی صحیح، در تشریف به اسلام از جانب ماسولهایها در دست نیست ولی دلایل زیر میتواند ما را به یک واقعیت مطلوب راهنمایی نماید. · وجود حضرت عون ابن محمد ابن علی بن ابیطالب در ماسوله · تاریخ حکشده بر روی یکی از علمهای محلات اربعه ماسوله به تاریخ ۱۳۸ هـ ق با اسم شخص محرز آن و نام تهیهکننده او. · انجام مراسم مذهبی که طبق سندیت ۸ قرن از بزرگداشت آن میگذرد. · وجود ۱۰ مسجد و ۲ حسینیه در مجموعه شهر ماسوله. · وجود بقعه متبرکه، امامزاده هاشم، امامزاده ابراهیم، امامزاده عین الدین و امامزاده زید الدین. بیان مطالب سینهبهسینه توسط قدمای ماسوله ما را به این حقیقت نزدیک مینماید. در سال۲۲ هجری که آذربایجان توسط سپاه اسلام فتح گردید و آهنگ اسلام در سرتاسر نواحی آن پیچید شهرها و روستاهای دور نزدیک آذربایجان یکی پس از دیگری مجذوب دین مبین اسلام میشد در سال ۳۵ هجری هنگامیکه فرستادگان اسلام در حاکمیت (عتبه فرقه و پاسازیه الخزاعی والی آذربایجان) برای ابلاغ پیام صلح و دوستی اسلام عازم طبرستان بودند از طریق شال- کلور- ماجلان- اندرق وارد اولین نقطه گیلان شدند (کهنه ماسوله) و زمانی متوجه شدند که اهالی کهنه ماسوله زرتشتی میباشند لذا ضمن معرفی خود بهعنوان نمایندگان اسلام و علت عزیمت به شهر کهنه ماسوله وارد گردیدهاند؛ و مردم ماسوله نیز پس از تأملات با آذربایجان مشتاق به پذیرش دین مبین اسلام گردیدهاند. در سال ۱۳۴۷ حاج محمدعلی دژم فکر به فرمایش پدر ملاربیع دژم فکر استاد و مدرس قرآن و اخلاق ماسوله به همراه معین فاضلی و درویش دانادوست تصمیم به ساخت علامتی به شکل علامت ماسوله جهت اجرای مراسم عزاداری اباعبدالله الحسین به سبک خود ماسوله اما در پایتخت تهران میگیرند و در سال ۱۳۴۸ مسجد قنات آباد در مولوی تهران انتخاب میشود و از سال ۱۳۵۰ مراسم بهطور رسمی و باشکوه هرچه تمام تر برگزار شد. جمعیت دینی اهالی ماسوله مقیم مرکز در سالهای اوج با هدایت و رهبری حاج محمدعلی دژم فکر به عنوان ریاست هیئت تا سال ۱۳۹۰ به فعالیت خود ادامه داد. وجه تسمیه نام ماسوله نام ماسوله یا با تلفظ اصلی "Mooslah" به زبان تالشی از سدهٔ هشتم و نهم هجری به بعد به همین صورت کنونی خود کاربرد دارد. برخی آن را برگرفته از نام کوهی در جوار ماسوله به نام «ماهسالار» میدانند به باور ایشان این ناحیه ابتدا «ماسالا» خوانده میشد و بر اثر کثرت استعمال بعدها به «ماسوله» مبدل شد. به روایتی دیگر کلمه «ماسوله» از دو بخش «ماس» و «اوله» تشکیل شدهاست. بخش نخست در فرهنگهای ایرانی به معنای کوه و مانع و بخش دوم نیز به معنای بلند است که در ترکیب با «های» تصغیر به مفهوم «مانند» آمدهاست؛ بنابراین ماسوله را میتوان «کوه بلند» و «کوه مانند» معنا کرد. با تکیه بر زبانهای سانسکریت و پارسی پهلوی آن را «ماه کوچک» یا «سرزمین ماه کوچک» نیز معنا کردهاند. برخی این نام را برگرفته از نام «موصل» شهری در اقلیم کردستان میدانند و معتقدند ماسوله ایهای اولیه کرد بودند و آیین ایزدی داشتند. حال اگر از پیشینه تشیع و مراسم خاص ماه محرم ماسوله بگذریم در این وادی به یک تفاوت ساده میان «ص» و «س» و نیز تشابه نامی ماسوله با ماسال شهری که در نزدیکی ماسوله قرار دارد توجه نشدهاست از این رو این تعبیر سطحی به نظر میرسد این تعبیر باعث داستانسراییهای دیگری نیز توسط افراد مغرض یا بی سواد شدهاست که ایزدیان را به یزید خلیفه اموی مرتبط کردهاند و ... تعبیری دیگر ماسوله را کلمهای عربی و مرکب از واژهای «ما»، «سو»، «ل» و «ه» و به معنای «جایگاهی که فقر و زشتی در آن راه ندارد» معنا میکند. بسیاری از پژوهشگران چنین توجیه و روایاتی را صحیح نمیدانند. آنچه صحیح تر به نظر میرسد این است که: با توجه به شباهت نام ماسوله با نام ماسال، (شهری در نزدیکی ماسوله) و روستایی به نام ماسوله خانی در شهرستان ماسال و نیز با توجه به اینکه ابتدا این نام مربوط به کهنه ماسوله یا ماسوله قدیم که به زبان تالشی (Knah mooslah) تلفظ میشود بودهاست، هسته اصلی مردم ماسوله که از کهنه ماسوله به ۸ کیلومتر پایینتر جابهجا شدهاند. مانند مردم ماسال تالش (تیره آریایی ساکن در البرز غربی) بودهاند. معماری ماسوله که متعلق به دوران زند است مانند بسیاری از نقاط سرزمین پهناور ایران در استان اردبیل مانند کزج و استان کردستان مانند اورامان و خراسان رضوی مانند روستای کنگ و استان مرکزی مانند وفس پلکانی ساخته شدهاست. به فراخور آب و هوا، شیب زمین، برای دفاع راحتتر در برابر گروههای چپاولگر و البته برخورداری از معماران چیرهدست زنجیروار ساخته شدهاست و نیز شواهدی چون گویش قدیمیهای ماسوله که حتی به فارسی پیش از ورود اعراب بر میگردد مثلاً «هفت»، «هپت» و «اسب»، «اسپ» تلفظ میشود و به «خانه»، «ک ء» گفته میشود همانطور که در فارسی باستان گفته میشد و مرد را کدوان و زن را کدبانو میگفتند و در واقع میشود گفت ماسوله شهری است با ناگفتهها و ناشناختههای بسیار. ثبت ماسوله در فهرست میراث جهانی ثبت جهانی ماسوله از سال ۹۰ در دستور کار قرار گرفت، اما نبود مدیریت یکپارچه شهری و وجود ۱۱ ساختمان اداره برق، آب و فاضلاب، مخابرات، هواشناسی، تعاونی صنایع دستی، درمانگاه، دو واحد تجاری، دو واحد مسکونی در حریم فضای سبز مانعی بر سر راه جهانی شدن ماسوله شدهاست. برای رفع این مشکل در مرحله اول پیشنهاد شده تا دو ساختمان اداره برق و مخابرات بهطور موقت برای ۳ تا ۵ سال به داخل بافت ماسوله انتقال داده شود که با تخریب این دو بنا بخشی از حریم فضای سبز ماسوله آزاد شده و مراحل ثبت ادامه خواهد یافت. اگرچه از سال ۷۶ نواحی پایین دست بافت تاریخی ماسوله در حریم فضای سبز قرار گرفت و ساخت و ساز در آن ممنوع شد، اما مشکل ۱۱ ساختمان ناهمگون که در این قسمت این شهر تاریخی قرار دارد تاکنون حل نشدهاست. در حال حاضر مدیریت دستگاههای خدماترسان در شهرک تاریخی ماسوله جداگانه است که بر اساس شرط یونسکو باید این مدیریت منسجم و یکپارچه شود. شهر تاریخی ماسوله به تاریخ ۱۳۵۴/۵/۳۰ به عنوان اولین شهر تاریخی زنده کشور به صورت یک مجموعه کامل در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاست. ماسوله به عنوان نمونه زنده بومشهر ماسوله را میتوان یک اکوشهر یا بومشهر و به عنوان یک مکان بوممحور و نمونه ایرانی و زندهٔ آن محسوب کرد چرا که بسیاری از ویژگیهای آن شامل موارد ذیل با معیارهای بومشهر قابل تطبیق هستند: سرانه بالای فضای سبز در سطح شهر مشهود است، از گستردگی شهری پرهیز شدهاست، اختلاط کاربری در آن وجود دارد و مراکز تجاری و خدماتی در بازار چهار طبقه در مرکز شهر تجمع یافتهاند، محیط مصنوع شهر منطبق بر بستر طبیعی است و شهر منطبق بر خطوط توپوگرافی در قسمت جنوبی با جهتگیری مناسب در میانهٔ شیب کوه و با مصالح بومآور ساخته شدهاست، خودرو در کوچههای آن راه ندارد و دسترسی پیاده حتی در قسمتهای ماشینروی آن نیز اولویت دارد، آب شهر مستقیماً از چشمههای بالای شهر تأمین شده و با استفاده از شیب جریان پیدا میکند، تنوع زیستی از گیاهان گرفته تا پرندگان در شهر مشهود است و حس تعلق به مکان در کل منظر تاریخی شهر و خانههای آن درک میشود. نشانههای بوم شهر در حالی در شهر تاریخی ماسوله قابل درک و شناسایی است که این مکان در شمار میراث ملی ایران قرار دارد و از سال ۱۳۵۴ هجری خورشیدی از گسترش شهر جلوگیری شده و طبیعت، خانهها، بافت و منظر تاریخی آن به عنوان میراث طبیعی و فرهنگی مورد حفاظت قرار گرفتهاست. با این وجود، زندگی در آن جریان دارد و علاوه بر گردشگرپذیر بودن دارای شهروندان دائمی نیز میباشد. جستارهای وابسته فهرست آثار ملی ایران نگارخانه پانویس . - فارسی۲ . . منابع ماسوله قدیم کجاست؟ بلایای طبیعیِ ماسوله جدید کدام است؟ بهمن رمضانی - استادیار دانشگاه آزاد اسلامی رشت بروشور سازمان میراث فرهنگی گزارش صعود - ابراهیم حداد شرفی ماسوله فرهاد و فروغی ماسوله ناصر(۱۳۷۲)، شهر من ماسوله، شهرداری ماسوله. بانک اطلاعات شهری استان گیلان، ۱۳۸۳، سازمان مدیریت و برنامهریزی استان گیلان. پندی کیوان(۱۳۸۸)، ماسوله نگین ایران زمین، انتشارات طاعتی. شهبازی ماسوله مصطفی. پایاننامه «تأثیر گردشگری فرهنگی بر احیا صنایع دستی و هنرهای سنتی ماسوله»، دانشگاه سوره، تهران. (۱۳۸۹) جاذبههای گردشگری استان گیلان جاذبههای گردشگری فومن شهرستان فومن شهرهای استان گیلان شهرهای شهرستان فومن


text: انارک یکی از بخشهای شهرستان نائین، در شرق استان اصفهان میباشد. وسعت این بخش ۱۸۰۰۰ کیلومتر مربع است و از شمال به استان سمنان، از جنوب به استان یزد و شهرستان اردکان، از شرق به شهرستان خور و بیابانک و از غرب به بخش مرکزی شهرستان نائین منتهی میشود. تقسیمات کشوری بخش انارک دهستان چوپانان شهر: انارک شهر انارک شهر انارک مرکز بخش انارک است. در مورد تاریخ اولین سنگ بنایش سخنها زیاد به میان آمده. به نقلی تاریخ این شهر به زمان ساسانیان برمیگردد که واحهای بر سر راه معدن سرب و نقره نخلک بودهاست. در زمان ساسانیان نام شهر انارک نارسینه بوده که به مرور زمان نام آن تغییر کرد. تا حدود اواخر دوران قاجاریه انارک به عنوان چهارراه ارتباطی مورد توجه بودهاست. مسیری که از جنوب کشور آغاز و به ورامین و تهران ختم میشد. استانهای غربی کشور برای دسترسی به استانهای شرقی و مخصوصاً خراسان رضوی از این شهر عبور میکنند. تنها سند باقیمانده و معتبر راجع به ساخت و سازهای انارک، نامه میرزا تقی خان امیرکبیر مبنی بر پرداخت وجهی برای ساخت قلعه و حصار شهر به منظور تأمین امنیت محل از دستبرد راهزنان خطاب به کدخدایان انارک میباشد. اسناد دیگری که از بین رفتهاند یکی گچبری مسجد حاج محمدرضا بوده که قدمت ۲۵۰ ساله مسجد را نمایانگر بوده و در دهه ۶۰ دست تغافل مرمتگران آن را به نابودی کشانید و دیگری سنگ شناسنامه کاروانسرای رباط (rabat) که در دهه ۷۰ به سرقت رفت. بقایای برج و بارو، در و دروازه، کوچه و پسکوچههای باریک و پرپیچ و خم این شهر نشان از اندیشه امنیتی- دفاعی در ساخت بافت شهر دارد. این مجموعه شامل کاروانسرا، مسجد جامع، حسینیه و خانههای مسکونی است که هریک با بهرهگیری از معماری سنتی ساخته شدهاند. کالبد قدیمی انارک، شامل هفت محلهاست که بر اساس وضعیت طبقاتی، موقعیت مکانی و کاربری محلات نامگذاری شدهاست و شامل محلات بیابانک، بیکعلی، حصار، عربها، سراب، قافلهگاه و جوباره میگردد. گویش گویشی که در انارک به آن صحبت میشود از گویشهای ایران باستان و مربوط به گویشهای ایران مرکزی است. گویش محلی و پاره ایی کلمات در این شهر نشان از قدمت گویش انارکی داشته و به پیش از اسلام و یورش اعراب بازمیگردد و تفاوت آن با گویش مردم نائین تنها در لهجه و آواهاست. شباهت گویش مردمان انارک با لهجه مردم نائین، اردستان و زرتشتیها خود گواه قدمت این سرزمین و آواها و واکههای زبانی دارد. این گویش نیز مانند دیگر گویشهای ایران به دلیل گسترش رسانههای پارسیزبان، کمتر بر زبان جوانان جاری میگردد. واژه نامه انارکی به قلم اختر سهرابی انارکی نیز جهت آشنایی بیشتر با این گویش قابل استفاده می باشد. جاذبههای گردشگری با توجه به وسعت بخش انارک و قرار گرفتن کویر ریگ جن و قسمتی از کویر سیاه کوه در این منطقه، مردم محلی اقدام به راهاندازی اقامتگاههای بوم گردی نموده و میهمانان را با غذاهای محلی پذیرایی مینمایند. شتر سواری، تفریح در تپههای شنی، برنامههای رصدی و اجرای مراسمهای محلی از جاذبههای این منطقه میباشد. جاذبه های گردشگری اطراف انارک، عبارت است از اسماعیلان که دارای اقامتگاه بوم گردی نیز می باشد، برج و بارو های موجود در کوه ها، روستای چوپانان، روستای اشین (عشین)، ریگ زار علم، معدن متروکه باقرق، آب انبار، موزه مردم شناسی، دره انجیر و .... می باشد. سوم فروردین ماه هر سال مراسمی در کوه دره انجیر به مناسبت نوروز برگزار می گردد و ساکنین انارک و سایر اشخاص که در این زمان به شهر اجدادی خود سفر نموده اند در این مراسم گرد هم آمده و پس از آن همگی به اسماعیلان رفته و در آنجا نیز جشن نوروزی خود را ادامه می دهند. شغل مردم شهر انارک اغلب مردمان شهر انارک در اصفهان به کار در معادن مشغول هستند. به دلیل مشکلات بی آبی که در این مناطق کویری شدت پیدا کرده مردم دیگر نمیتوانند کشاورزی کنند. دامداری انارک که سنتی است در سال ۶۰ حدود ۱۰۰۰ راس گوسفند داشته و درسال ۷۰ به ۷۰۰ راس گوسفند رسیدهاست. صنعت فرش بافی هم در این شهر از بین رفته و دیگر کسی سراغی از آن نمی گرد. اما در این شهر معادن بسیاری وجود دارد. از جمله معادنی که در این شهر وجود دارند از مس طالمسی، معدن مسکنی، تلخه، پتیار، کالکافی، خونی، جعفری باقرق، چاه سفید، علم، خالو حیدر، چاه شوره، سبرز، بل عظیم، قبله، چاه خربزه، گود، سیاه کوه و نخلک. این معادن دارای ذخایر سرب، آهن، طلا، مولیبدن، پیریت، نیکل، کبالت، اورانیوم، مس، زاغ، آنتیموان هستند. قدیمیترین معدن در این شهر نخلک است که در ۳۱ کیلومتری شمال شرقی انارک قرار گرفتهاست و قدمت این معدن به دوره ساسانیان و قبل از آن بر میگردد و در سال ۱۳۱۰ مورد استخراج قرار گرفت. محمد علی ابراهیمی انارکی، برای افزایش اطلاعات عمومی انارکی ها و سایرین کتبی منشتر نموده که از جمله آن انارک از دیدگاه تاریخی، جغرافیایی و اجتماعی، فرهنگ کویر، پژوهشی در انساب و مدرسه فرخی انارک می باشد. همچنین نامبرده چند کتاب شعر با تخلص "کویر" نیز منتشر نموده که عبارت است از "ای نارُسینه" و "مجموعه اشعار شعر کویر". جمعیت و آب و هوای انارک با توجه به آمار سرشماری که در سال ۱۳۹۵ دربارهٔ جمعیت شهر انارک صورت گرفته حدود ۱۹۰۳ نفر بودهاست. آب و هوای این شهر بیابانی خشک بوده و بارندگی آن سالیانه ۱۰۸ میلیمتر است. جاذبههای شهر انارک در شهر انارک جاذبههای تاریخی عبارتند از برج و باروها و دروازههایی که از آنها بقایایی باقی ماندهاست. علاوه بر اینها کوچه و پس کوچههایی در این شهر قرا ر دارد که شامل کاروانسرا، مسجد جامع، حمام، حسینیه و خانههای مسکونی نیز وجود دراد. کالبد قدیمی انارک، شامل هفت محله است که بر اساس وضعیت طبقاتی، موقعیت مکانی و کاربری محلات نامگذاری شدهاند و شامل محلات بیابانک، بیک علی، حصار، عربها، سراب، قافله گاه و جوباره میگردد. بادگیرهایی در این شهر تاریخی وجود دارد که فضاهای داخلی و خارجی بناها را تزئین کردهاند. مسجد قدیمی حاج محمدرضا که قدمت این محراب به سال ۱۱۸۱ هجری قمری بازمیگردد. با توجه به مرمت ناآگاهانه ای که در این مسجد سال ۱۳۶۶ صورت گرفته تاریخ محراب آن از بین رفت، کنار مسجد حاج محمدرضا یک حمام عمومی هم وجود دارد که موزه میراث فرهنگی شدهاست. کمی بالاتر با گذر از بخش طبقاتی شهر میتوان حسینیه قدیمی انارک را هم دید. در شهر انارک، موزه مردم شناسی انارک وجود دارد که در آن برخی ابزار های قدیمی مورد استفاده در زمان های گذشته (اعم از وسایل نخ ریسی، پنبه زنی، آینه شمعدان های قدیمی، ابزار های مورد استفاده در معادن انارک و ...) وجود دارد و بازدید از آن خالی از لطف نیست، همچنین در این موزه تصاویر اشخاصی که در معادن اطراف انارک مشغول به کار بودند به چشم می خورد، برخی وسایل موجود در موزه نیز اهدایی اشخاص ساکن در انارک به این موزه بوده است. جمعیت براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵، جمعیت بخش انارک برابر با ۳٬۸۲۰ نفر بودهاست. پیوند به بیرون وبسایت گردشگری انارک انارک در یک نگاه- فرمانداری شهرستان نائین انارک - نارسینه (ناروسینه) انارک شبکه خبری انارک - خبرگزاری محلی نارسینه تبعید به انارک نائین The Anarak, Jandaq and Posht-e-Badam metamorphic complexes in central Iran: New geological data, relationships and tectonic implications منابع کتاب انارک از دیدگاه تاریخی، جغرافیایی و اجتماعی مؤلف:محمدعلی ابراهیمی انارکی انارک وبگاه فرمانداری شهرستان نائین انارک شهرستان نائین ویکیسازی رباتیک