text: ولایت بلخ، اُستان بلخ یکی از ۳۴ ولایت کشور افغانستان، به مرکزیت مزار شریف است که ۱۷٬۲۴۹ کیلومتر مربع پهناوری دارد و داری جمعیتی نزدیک به ۱٬۱۲۳٬۹۴۸ نفر است. شهر مزار شریف ایستگاه مهم مسیرهای تجاری شرق دور به خاورمیانه، مدیترانه و اروپا بودهاست. مسجد کبود (آبی) در این ولایت موقعیت دارد. این مسجد توسط چنگیزخان تخریب شد اما بعداً تیمور دوباره آن را ساخت. موقعیت مهم بلخ و نواحی اطراف آن در طول تاریخ بخشی از آریانای کهن و خراسان بودهاست. امروز این ولایت به عنوان دروازه دوم اما اصلی افغانستان بعد از شیرخان بندر ولایت کندز به آسیای میانه میباشد. ولایت بلخ از غرب با جوزجان، از جنوب با ولایات سرپل و سمنگان، از غرب با ولایت قندوز و از شمال با منطقه سرخان دریا ازبکستان همسایه است. نام واژه بلخ در نام این ولایت، از شهر باستانی بلخ که در نزدیک شهر مدرن میباشد گرفته شدهاست. پیشینه دوران پیشاتاریخ بیشتر از ۲۰٫۰۰۰ ابزار سنگی بدستآمده از آقکُپرُک (در ولایت بلخ) آنچنان ماهرانه ساخته شدهاند که باستانشناسان اغلب از سازندگان این ابزار در آقکُپرُک به عنوان «میکلآنجلوهای دورهٔ پارینهسنگی فوقانی» یاد میکنند. آثار بدستآمده از آقکُپرُک متعلق به یک دورهٔ فرهنگی است که ۵۰۰۰ سال، از حدود ۲۰٫۰۰۰ تا ۱۵٫۰۰۰ سال پیش طول کشید. در دورهای که هنرمندی ناشناس چهرهٔ یک مرد (یا یک زن؟) بر روی سنگ آهک کوچکی تراشیده - و یکی از نخستین ترسیمهای چهرهٔ انسان ساخت دست است که به ما رسیدهاست. اگرچه ترسیمهایی دیگر از استخوان و سفال در چکسلواکیا و فرانسه در دورهای مشابه ساخته شدهاند، اما بقایای حجاریهای آقکُپرُک هنوز یکی از قدیمیترین ترسیمهای شناختهشده از چهرهٔ انسان است که تا به کنون کشف شدهاست. اما چرا این کندهکاری صورت گرفته؟ شاید پاسخ این پرسش را هرگز نیابیم. دوران باستان شهرنشینی باستانی مرگوش و بلخ همچنین شناخته شده به عنوان تمدن آمودریا برجستهترین تمدن باستانی فرهنگ عصر برنز در آسیای میانه است، که قدمت آن تقریباً حدود ۲۲۰۰–۱۷۰۰ پیش از میلاد است. گستره این تمدن بزرگ شامل نمازگاه تپه در ترکمنستان امروزی، باخلو در شمال افغانستان، جنوب ازبکستان و تاجیکستان غربی، در منطقه ای بلخ باستان (باکتریا) میباشد. این مکانها توسط ویکتور سیریانیدی (۱۹۷۶) باستانشناس شوروی کشف و نامگذاری شد. باکتریا نام یونانی ناحیه باخلو (بلخ امروزی) در شمال افغانستان کنونی بود و مرگوش نام یونانی ساتراپی فارسی مارگو به مرکزیت مرو در ترکمنستان امروزی بود. مورخ قدیم یونان ستیاس در ۴۰۰ پیش از میلاد (به دنبال دیودور سیسیلی) ادعا کرد که نینوس پادشاه افسانه ای آشور، اوکسیارت پادشاه باختر را در سال ۲۱۴۰ پیش از میلاد (۱۰۰۰ سال قبل از جنگ تروا) شکست دادهاست. از زمان کشف رمزگشایی خط میخی در قرن نوزدهم، کشف سوابق واقعی دولتهای یونانی بلخ و آشور امکانپذیر شد. با این حال، مورخان ارزش کمی برای این دولت یونانی قائل هستند. به گفته برخی از نویسندگان، باختر میهن قبایل هند و اروپایی بود که حدود ۲۵۰۰–۲۰۰۰ قبل از میلاد به جنوب غربی سوی ایران امروز و شمال غربی سوی هند و پاکستان امروزی نقل مکان کردند. که بعداً به ساتراپیهای شمالی امپراتوری هخامنشی تبدیل شد. پیامبر زرتشت در این مناطق، جایی که خاک حاصلخیز بلخ توسط صحرای توران احاطه شده بود، متولد شد و اولین پیروان خود را بدست آورد. زبان که آنها صحبت میکردند اوستایی بود، زبان قدیمیترین بخشهای اوستای زرتشتی و یکی از زبانهای قدیمی هند و اروپایی. زمانی نظریه اینکه باختر جزو امپراتوری مادها بوده توسط ای. هرزفیلد پیشنهاد شد. در قرن ۶ پیش از میلاد باختر توسط کوروش به امپراتوری هخامنشی ضمیمه شد و همراه با مرگوش دوازدهمین ساتراپی هخامنشیان را تشکیل داد. پس از اینکه داریوش سوم توسط اسکندر بزرگ شکست خورد و در هرج و مرج بعدی کشته شد، قاتل وی بسوس، ساتراپ باختر، سعی کرد نقشه استقلال باختر را در ساتراپی خود سازمان دهد اما توسط دیگر جنگ سالاران اسیر شده و به اسکندر تحویل داده شد. اسکندر بزرگ سغدیانه و پارس را فتح کرد. با این حال، در جنوب، قبل از اینکه به آمودریا برسد، با مقاومت شدیدی برخورد نمود. پس از دو سال جنگ باختر توسط مقدونیها اشغال شد، اما اسکندر هرگز با موفقیت مردم را تحت سلطه خود درآورده نتوانست. پس از مرگ اسکندر، سرانجام امپراتوری مقدونیه بین ژنرالهای اسکندر تقسیم شده، باختر جزو قلمرو سلوکوس اول، بنیانگذار امپراتوری سلوکی شد. "ثروتمندترین امپراتوری معروف هزار شهر باختر" سلوکوس بدنبال ادامهٔ سیاستهای اسکندر با اپامه دختر اسپیتامن یکی از دشمنان اسکندر در سرزمین باختر ازدواج کرد. تا سلسلهای را بنیان نهد که آمیزهای از نژاد ایرانی و مقدونی باشد. او جهت ایجاد وحدت در قلمرو خود، به احداث شهرهای یونانینشین پرداخت. مشکلاتی که امپراتوری سلوکی با آن مواجه بود، جنگ با بطلیموس دوم مصر بود. این جنگ به دیودتس، والی باختر فرصت لازم برای اعلام استقلال (حدود ۲۵۵ پ. م) را داد. وی سغدیانه را تسخیر نموده پادشاهی یونانی بلخ را بنیانگذاری نمود. دیودتس و جانشینان وی توانستند خود را در برابر حملات سلوکیها حفظ کنند به ویژه از حملات آنتیوخوس سوم بزرگ، که در نهایت وی را شکست دادند (حدود ۱۹۰ پیش از میلاد). یونانیان بلخ چنان قدرتمند بودند که توانستند قلمرو خود را تا هند گسترش دهند: یونانیانی که باعث شورش باختر شدند، تصمیم بر این داشتند تا حکومت مستقلی ایجاد کنند. آنها موفق شدند و دولتهای یونانی بلخ وهند را تأسیس کردند، همانطور که آپولودور دمشقی میگوید: یونانیها و باختریها از زبان یونانی برای اهداف اداری شان استفاده میکردند و زبان محلی باختری نیز تحت تأثیر یونانی قرار گرفت، همانطور که از الفبای یونانی استفاده میکردند و واژههای آنرا قرض میگرفتند. به نوبه خود، برخی از این کلمات نیز توسط به پشتوی مدرن، زبان افغانستان رسید. ضعف دولت یونانی بلخ با سرنگونی ناگهانی و کامل آن، ابتدا توسط سکاها و سپس توسط سیتیها که بعداً به کوشانها معروف شد، مقدر گردید. طوریکه در زمان فرستاده امپراتوری هان (ژانگ چیان) باختر (حدود ۱۲۷ پیش از میلاد) را فتح شده بود، این فرستادن توسط امپراتور چین برای تحقیق در مورد سرزمینهای غرب چین به آنجا فرستاده شده بود. کوجولا کادفیسس، گیوشوانگ ژیو (یا شاهزاده) دایوئزی، در اوایل قرن ۱ میلادی این منطقه را متحد کرده پایههای قدرتمند، اما کوتاه مدت امپراتوری کوشان (قرن ۱ تا ۳ میلادی) را بنا نهاد. این امپراتوری کمکم توسط ساسانیان شکست خوردند. نام داکسیا که از قرن ۳ قبل از میلاد توسط چین بکاربرده شدهاست، اشاره به پادشاهی اسطوره ای در غرب چین دارد. گزارشات ژانگ چیان توسط سیما چیان در قرن ۱ قبل از میلاد مکتوب شدهاست. آنها تمدن مهمی شهری را با یک میلیون نفر جمعیت توصیف میکنند که در شهرهای محصور تحت فرمانروایی دولت شهرهای کوچک خود زندگی میکنند. داکسیا کشوری مرفه و دارای بازارهای غنی با انواع باورنکردنی کالاهای تجاری که تا جنوب چین میآمدند، روبرو بود. در زمان بازدید ژانگ کیان از داکسیا، دیگر پادشاه بزرگی وجود نداشت و باختریان برای یوئزیها عشایری که در شمال قلمرو آنها و آمو دریا مستقر بودند، آمادگی میگرفتند. بهطور کلی ژانگ کیان افراد کاملاً پیچیده اما بداخلاقی را توصیف میکند که برای جنگ با باختر آماده بودند. به دنبال این گزارشها، وودی امپراتور چین از سطح مرفه تمدنهای شهری فرغانه، باختر و پارت مطلع شده، علاقهمند به توسعه روابط تجاری با آنها شد: این تماسها بلافاصله منجر به اعزام چندین سفیر توسط چینیها شد که به توسعه جاده ابریشم کمک کردند. حمله اعراب مسلمان نخستین حملهٔ مسلمانان به بلخ در سال ۶۵۲ م. (۳۲ ه.ق) به سرکردگی احنف بن قیس بود. در سال ۴۳ ه.ق دوباره بتصرف مسلمانان درآمد ولی در زمان قتیبة بن مسلم (متوفی بسال ۹۶ ه.ق) بود که کاملاً مغلوب آنان شد. در دورهٔ اعراب، یعنی در قرون وسطی، بلخ همراه با هرات، نیشابور و مرو یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بود. در سال ۱۱۸ ه.ق اسدبن عبدالله قسری پایتخت خراسان را از مرو به بلخ انتقال داد و شهر رونق یافت. در سال ۲۵۶ ه.ق این شهر بتصرف یعقوب لیث صفاری درآمد. در سال ۲۸۷ ه.ق عمرو لیث صفاری نزدیک بلخ مغلوب اسماعیل سامانی شد و به قتل رسید و بلخ تحت حکومت سامانی درآمد. در سال ۴۵۱ ه.ق سلجوقیان تصرفش کردند و در سال ۵۵۰ ه.ق بدست ترکان غز افتاد. در سال ۶۱۷ ه.ق) با وجود اینکه بلخ تسلیم چنگیز مغول شد، مغولان همه مردم شهر از زن و مرد و کودک را از شهر بیرون آورده و همه را کشتند بهطوری که تا مدتها حیوانات وحشی از گوشت آنها تغذیه میکردند و سپس شهر را آتش زده و کاملاً تخریب نمودند. در دورهٔ تیموریان (۷۷۱ – ۹۱۱ ه.ق) تا اندازهای شکوه گذشته را بازیافت ولی پس از بنای مزارشریف در بیست کیلومتری آن، بلخ رو به انحطاط گذاشت. خرابههای بلخ قدیم اکنون ناحیهٔ وسیعی را اشغال کردهاست. در منابع تاریخی به خاطر موقعیت فرهنگی و تمدنی بلخ از آن به نامهای مختلف یاد شدهاست؛ مثلاً بلخ گزین، بلخ الحسنا، امالبلاد، امالقرا، بلخ بامی، قبه الاسلام، دارالفقاهه، دارالاجتهاد... جهانگردان اروپایی و فارسیزبان، بلخ را انبار مهمی برای کالاهای عبوری در آسیای میانه در نخستین سالهای سدهٔ ۱۹ م بهشمار آوردهاند. این شهر، در مرز میان بیابانهای بیدرخت و زمینهای سرسبز، در شمال هندوکش و جنوب آمودریا، زمانی بسیار آبادان بود و آب شهر از طریق شبکهای مرکب از ۱۸ جوی پخش میشد که درّههای شهر را به هم پیوند میداد. بلخ در برخوردگاه جادههای کاروانی واقع بود که از جنوب به هند، از غرب به ایران، و از شرق به چین کشیده میشد. کاروانهای بیشماری از طریق این شهر، که به عنوان بازاری در آسیای برای خرید و فروش اسب شهرت داشت، رفتوآمد میکردند. جغرافیا این ولایت در شمال افغانستان با مساحت این ۱۶٬۸۴۰ کیلومتر مربع است. %۷٫۴۸ آن کوهستانی و %۲٫۵ آنرا زمینهای هموار تشکیل دادهاست. این ولایت شامل حوزه آبریز آمودریا میشود. ولایت بلخ با ترکمنستان در شمال غربی، ازبکستان در شمال، تاجیکستان در شمال شرقی، ولایت قندز در شرق، ولایت سمنگان در جنوب شرق، ولایت سرپل در جنوب، و ولایت جوزجان در غرب همسایه است. مردم اقوام تاجیک، هزاره، پشتون، ازبک، ترکمن و عرب در این ولایت زندگی میکنند و در شهر مزارشریف بیشتر جمعیت را تاجیکها و پشتونها و هزارهها تشکیل میدهند. مطابق آمار سازمان جهانی غذا مردمان ولایت بلخ بیشتر به زبان فارسیدری سخن میگویند که شامل تاجیکها ۴۰٪ و هزارهها ۲۰٪ میباشند. زبان مورد استفادهٔ بعد از فارسی، پشتو میباشد حدود ۲۷٪ و بعدی زبانهای ترکمنی ۷٪ و ازبکی ۱۰ درصد.تاجیکها در مرکز و شرق بلخ زندگی میکنند در ولسوالیهای خلم، نهرشاهی، مارمل، مزار، دهدادی، قسمتی از چهارکنت و دولتآباد و اقلیتی در شولگره؛ هزارهها اکثریت ولسوالیهای جنوبی مانند چهارکنت، کشنده، اقلیتی در شولگره و چمتال پشتونها در غرب و در ولسوالیهای بلخ، چهار بولک، چمتال، شولگره، و ازبکها و ترکمنها در شمال بلخ در ولسوالیهای، شورتپه، کلدار، دولتآباد و همچنین اقلیتی نیز در خلم را تشکیل میدهند. علاوهبر اینها ولسوالی زاری در جنوب بلخ عمدتاً بلوچنشین میباشد و اعراب فارسیزبان این ولایت در ولسوالیهای چمتال و نهرشاهی و اقلیتی در خلم یافت میشوند. کل جمعیت ولایت حدود ۱٬۵۴۲٬۱۰۰ نفر است که یک جامعهٔ چندقومیتی و اکثراً فارسیزبان (۴۰٪ تاجیک، ۲۰٪ هزاره) است. دانشکدهٔ تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی در آمار خود چنین گزارش میدهد: گزارش برنامهٔ جهانی غذا: اقتصاد صادرات و واردات افغانستان از طریق راه دریای آمو توسط کشتیها و از طریق بندرحیرتان با استفاده از پول صورت میگیرد که میوه خشک در بخش صادرات و مواد نفتی، چوپ و مواد ساختمانی در بخش واردات شامل است. تجاران افغان نیز در بندر حیرتان سرمایهگذاری زیادی کردهاند که حدود ۴۰۰ میلیون دالر میشود و بیشتر در بخش زیربناهای مواد نفتی است. ولایت بلخ در جریان ده سال گذشته در بخش فابریکات پیشرفت خوبی داشتهاست. تاکنون ۲۵۲ فابریکه راجستر و اجازه فعالیت رسمی را اخذ کرده و علاوه بر آن صدها فابریکه غیررسمی که راجستر نشده به شکل غیرقانونی فعالیت دارد. برخی بیشتر فابریکات این ولایت در بخش تولید مواد غذایی چون روغن، مواد نوشیدنی، آرد، بیسکت، پاپُر، شیرینی باب و همچو چیزهای دیگر کار میکند و همچنان یک فابریکه ساختن وسایل پلاستیکی منازل نیز فعالیت دارد و فعالیت فابریکات زیاد ساختن مواد تعمیراتی در رده سوم محسوب میشود. قالی ولایت بلخ از بابت تولید قالین مقام ویژه در سطح کشور دارد. این صنعت علاوه در مرکز ولایت در ولسوالیهای کلدار و شورتپه بسیار خوب رشد کردهاست. در ولایت بلخ درحدود ۱۰۶ شرکت مصروف قالین بافی و تجارت قالین است و درحدود ۲۰۰۰۰ باشنده این ولایت نیازهای زندگی خود از طریق قالین بافی برآورده میسازند. ماهی ماهیپروری در بلخ یکی از صنعتهای پردرآمد است. در حدود ۸۰ فارم ماهیپروری در بلخ فعالیت دارند. در این فارمها سالانه در حدود ۱۵۰ تُن گوشت تولید ماهی تولید میشود. این مقدار، کمتر از ۱۰ درصد گوشت مورد نیاز مارکیت را فراهم میکند. قیمتترین گوشت ماهی، گوشت ماهی لقه است که هر کیلوی آن بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ افغانی خرید و فروش میشود. ماهی تغاره ۴۰۰ افغانی و ماهی زغاره و شیرماهی ۲۵۰ تا ۳۲۰ افغانی در بازار بلخ فروش میشود. هینگ بر اساس آمار ریاست زراعت بلخ ۴۰۰۰ هزار جریب تحت کشت هینگ قرار دارد که حدود یک تُن از آنها برداشت شده و ۷۵ میلیون دلار را عاید تولیدکنندگان آن میسازد. برنج براساس سروی مشترک وزارت زراعت و ادارهٔ ملی احصاییه، بلخ با تولید سالانه ۱۸ هزار تُن برنج در جایگاه هفتم تولید برنج افغانستان قرار دارد. پنبه در ولایت بلخ در سال ۱۳۹۹ بیش از ۵۰ هزار تن پنبه بدون چگد (بدون تخم) تولید گردیده که از ۱۹ هزار و ۶۰۰ هکتار زمین تحت کشت آن برداشت شدهاست. تخمهای مشهور پنبه که کشاورزان بلخ بیشتر برای کشت استفاده میکنند شامل نژادهای پوزهایشان، تورکی، و اکالا میباشد که میانگین محصولات آن یک تن در هکتار میباشد. هر هکتار پنج تن پنبهٔ دانهدار تولید میگردد. درمان درصد خانوارهای دارای آب آشامیدنی پاک از ۸٪ در سال ۲۰۰۵ به ۱۵٪ در سال ۲۰۱۱ افزایش یافتهاست. درصد بهبودی مرگ و میر مادران از ۰٪ در سال ۲۰۰۵ به ۲۰٪ در سال ۲۰۱۱ افزایش یافتهاست. آموزش نرخ کلی باسوادی شش سال به بالا از ۱۲٪ در ۲۰۰۵ به ۲۳٪ در سال ۲۰۱۱ افزایش یافتهاست. نرخ کلی ثبت نام خالص (۶ تا ۱۳ سال) از ۲۲٪ در سال ۲۰۰۵ به ۴۶٪ در سال ۲۰۱۱ افزایش یافتهاست. بر پایه آمار سال ۱۳۹۲ در این ولایت ۵۰۴ اداره آموزشی به شمول دارالمعلمین، انستیتیوتها و کورسهای سواد آموزی در چوکات ریاست معارف فعالیت دارد که امور تدریسی آن توسط ۱۰٬۱۹۹ معلم رسمی و ۱٬۴۵۸ معلم قراردادی پیش برده میشود. از جمع آن ۵٬۹۷۴ آموزگار ذکور و ۱٬۴۵۸ آموزگار اناث است. در این ادارات آموزشی ۵۴۰۱۷۸ دانش آموز (۳۱۱٬۳۶۶ ذکور و ۲۲۸٬۸۱۲ اناث) مصروف فراگیری آموزش هستند. دانشگاه بلخ یکی از دانشگاههای پیشتاز افغانستان است که ۴٬۴۴۲ دانشجوی دختر و ۱٬۴۰۱ دانشجوی پسر مصروف تحصیل در دانشکدعهای آن میباشند. در ولایت بلخ علاوه بر دانشگاههای دولتی دهها مؤسسه تحصیلات عالی و نیمه عالی نیز فعالیت دارند که تعداد دانشجویان آنها به ۲۰٬۰۰۰ میرسد. فرهنگ ولایت بلخ علاوه برسابقه تاریخی، علمی و فرهنگی خویش اکنون در سطح کشور از برجستهترین حوزههای علمی و فرهنگی بشمار میرود. زرتشت، یما، جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصرخسرو بلخی، ابن سینا، دقیقی بلخی، ابن وطواط و همچو شخصیتهای دیگر علمی و فرهنگی متولد بلخ هستند که کارهای زیادی علمی و فرهنگی را انجام دادهاست. کارهای فرهنگی دورهٔ معاصر درسال ۱۳۰۰ با چاپ نشریهٔ دولتی بیدار په شکل رسمی آغاز شد. اکنون در ولایت بلخ تعدادی زیادی از انجمنهای فرهنگی وجود دارد که عبارتند از: انجمن نویسندگان بلخ، خانه داستان بلخ، کانون فرهنگی مولانا جلال الدین محمد بلخی، خانه مولانا، مؤسسه فلم سازی آریانا افغان، مؤسسه فلم سازی توریا، موسیسه فلم سازی نگین، مؤسسه فلم سازی هما، بنیاد فرهنگی نور، جریان ادبی امالبلاد، انجمن فرهنگی میرزا اُلغ بیگ، انجمن علمی و فرهنگی ظهیرالدین محمد بابر، مرکز فرهنگی علم و عرفان، انجمن فرهنگی تحلیلگران و هنرستان نقشبندی همراه با نشستهای هفتی و ماهانه فعالیت دارند که برای بیشتر جوانان بلخ زمینه آموزش ادبی و فرهنگی فراهم کردهاست. علاوه براین برای آثار نویسندگان و شاعران بیشتر زمینه چاپ مساعد کردهاست که همه سال صدها جلد کتاب مختلف توسط آنها به نشر میرسد. تجلیل نوروز در تاریخ اول ماه حمل که همه ساله بهعنوان جشن آریایی به شکل مردمی و رسمی تجلیل میشود یکی از جشنهای عنعنوی و فرهنگی افغانستان و منطقه محسوب میگردد. این جشن با برگزاری مراسم دولتی آغاز شده طی آن مراسم جنده بالا نیز در روضه حضرت علی کرم الله وجهه صورت میگیرد. این جشن آریایی تا چهل روز ادامه دارد و طی آن ریاست اطلاعات و فرهنگ برنامههای مختلف ادبی، فرهنگی و صنعتی را به همکاری انجمنهای فرهنگی این ولایت برگزار میکند. در ولایت بلخ حدود ۶۰ کتابخانه وجود دارد، مانند کتابخانه مولانا خسته که درسال ۱۳۴۵ در چوکات ریاست اطلاعات و فرهنگ ایجاد گردیده و از کتابخانههای نخستین این ولایت محسوب میشود. کتابخانه خلم نیز در این ولایت است. همچنان کتابخانه پوهنتون بلخ، کتابخانه کمیسیون مستقل حقوق بشر زون شمال، کتابخانه مدرسه اسدیه، کتابخانه خاتمالانبیا، کتابخانه دقیقی بلخی و همچنان یگانه کتابخانه کتابهای پشتو موسم به خوشحال بابا که درسال ۱۳۹۱ از سوی مرکز انکشاف ادبیات پشتو ایجاد گردیده از کتابخانههای بزرگ، غنی و نامدار ولایت بلخ است. علاوه بر آن اکثریت دوایر دولتی، مکاتب و پوهنتونهای خصوصی کتابخانهها دارد. از دو سال گذشته بدینسو هفته مطالعه کتاب نیز به کمک ریاست اطلاعات و فرهنگ بلخ و کتابخانههای این شهر آغاز میشود که به تاریخ ۲۶ ماه ثور سال ۱۳۹۲ آغاز گردید. موزیم بلخ در سال ۱۳۱۷ در چوکات ریاست اطلاعات و فرهنگ ایجاد شد؛ اما این موزیم در سال ۱۳۶۰ از ترس خسارات ناشی از جنگ به کابل انتقال داده شد که در آنجا نیز از اثر جنگهای مصون نماند و اکنون برخی بیشتر از آثار آن از بین رفتهاست. در این موزیم آثار دوره قبل اسلام و آثار تاریخی، فرهنگی و علمی دورهٔ معاصر اسلام وجود داشت. از نسخههای کتابی، سکههای طلایی دوره باختری، یونایی و هخامنشی، شمشیر، سپر و همچو آثار دیگر باستانی در آن نگهداری میشد. در زمان انتقال این موزیم برخی از آثار تاریخی سنگین که وزن آن زیاد بود، در بلخ ماند که از جمله توپ جنگی ساخته شده ولایت سمنگان افغانستان در دوره امیر عبدالرحمن خان یادآوری کرده میتوانیم، که اکنون نیز در صحن ریاست اطلاعات و فرهنگ بلخ گذاشته شدهاست. همچنان یک موزیم در روضه مبارک حضرت علی کرم الله وجهه شهر مزار شریف وجود دارد که صدها قلم آثار تاریخی در آن موجود است، در این موزیم نیز شماری از آثاری اسلامی و باستانی نگهداری میشود که برخی بیشتر آثار اسلامی آن مربوط همین روضه میشود. سکههای امیر بخارا نیز در آن وجود دارد که ضمن دیدار از روضه به شکل تحفه به آن سپرده بود. آثار تاریخی چون خم، چراغ دان و یک نوع اسباب که از مناطق مختلف باستانی بلخ به دست آمده، به این موزیم سپرده و نگهداری شدهاست. رسانههای دولتی، غیردولتی، تصویری، چاپی و صوتی این ولایت تا ۵۶ میرسد. نخستین روزنامه بلخ به نام بیدار در سال ۱۳۰۰ در زمان امانالله خان چاپ میشد، که تاکنون نیز نشرات آن ادامه دارد. تلویزیون ملی ولایت بلخ فعال است که علاوه بر برنامههای محلی، برنامههای تلویزیون مرکزی را نیز تیلی برودکاست میکند. از آغاز دوره حکومت رئیسجمهور کرزی تا کنون ۱۲ تلویزیون، ۱۶ رادیوی محلی و ۲۸ رسانه چاپی در ریاست اطلاعات و فرهنگ بلخ ثبت گردیدهاست. ورزش مردم بلخ از تاریخ و فرهنگ ورزشی بسیاری برخوردار اند. هر نوروز، بلخ محل بسیاری از رویدادهای ورزشی است. بزکشی یک ورزش سنتی اسب سواری در منطقه است و در این ولایت محبوبیت زیادی دارد. پهلوانی نیز یک ورزش محبوب در ولایت است. با این حال، محبوبترین ورزش در حال حاضر و ۵۰ سال گذشته فوتبال بودهاست، این امر در تیم بلخ سیمرغ البرز مشهود با نایب قهرمانی آنها در لیگ برتر افغانستان و مشارکت آنها در تیم ملی مشهود است. معادن در ۵ اکتبر ۲۰۱۸ در واشینگتن دی سی، مقامات افغان قراردادی ۳۰ ساله با سرمایهگذاری ۵۵ میلیون دلاری گروه سرمایهگذاری سنتر و شرکت عامل آن افغان گلد اکتشاف مساحت ۵۰۰ کیلومتر مربعی برای مس، با توسعه معدنکاری پس از آن امضا کردند. مشاهیر بلخ طی تاریخ ۶۰۰۰ ساله خود شخصیت هالی مختلف علمی، سیاسی، فرهنگی ادبی و قومی تربیه نمودهاست که در ولایت بلخ نه تنها در سطح کشور، بلکه در سطح جهانی شهرت دادهاست. از این جمله نامهای زرتشت و مولانا جلال الدین محمد بلخی نام گرفته میتوانیم که شخصیتهای بینالمللی است. یادی آوری تمامی مشاهیر این ولایت کار است مشکلتر؛ اما چند نام به شکل مثال یادی آوری کرده میتوانیم: زدرشت، یما پاچا، کنیشکا، مولانا جلال الدین محمد بلخی، رابعه بلخی، ناصر خسرو بلخی، دقیقی بلخی، ابن سینا بلخی، ابوشکور بلخی، شهید بلخی، جامی حکیم، اندانی بلخی، علامه سید اسماعیل بلخی، امیر خسرو بلخی، وطواط بلخی، عنصری بلخی، ابومعشر بلخی، فاطمه بلخی، شقیق بلخی، کیقباد بلخی، پروچیستا بلخی، روخسانه بلخی، آشفته باختری، نبی مسکون، واصف باختری، مرحوم اسحق، استاد عبدالصمد جاهد و دیگر ... تقسیمات اداری ولسوالیهای ولایت بلخ: ولسوالی بلخ ولسوالی چارپولک ولسوالی چارکنت ولسوالی چمتال ولسوالی خلم ولسوالی دولتآباد ولسوالی دهدادی ولسوالی زاری ولسوالی شورتپه ولسوالی شولگره ولسوالی کشنده ولسوالی کلدار ولسوالی مارمل ولسوالی مزارشریف ولسوالی نهر شاهی همچنین حیرتان بندر تجارتی بزرگی میان افغانستان و آسیای میانه میباشد. شهر مزار شریف مرکز ولایت بلخ بوده و در ۲۵ کیلومتری غربی این ولایت ولسوالی بلخ زادگاه عارف و اندیشمند اسلامی مولانا جلال الدین محمد بلخی قرار دارد. در این ولسوالی دهی به نام پدر مولانای بزرگ قرار دارد که بهاءالدینش خوانند و در ۵ کیلومتری شمال شرق ولسوالی بلخ قرار دارد. توابع این ولایت اینها هستند: فیروز و نخجیر خلم دهدادی مزار شریف نگارخانه جستارهای وابسته بلخ باختر (بلخ) مزار شریف ولایتهای افغانستان منابع پیوند به بیرون ولایت بلخ توسط دانشکده تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی شخصیت ولایتی - بلخ (pdf) Balkh.com (صفحه رسمی ولایت بلخ) خراسان بلخ


source: wikipedia

text: ولایت پروان (یونانی: Alexandria of the Caucasus/اسکندریه قفقاز، لاتین: Alexandria-Kapisa/اسکندریه کاپیسا، عربی: فَروان) یکی از ۳۴ ولایت افغانستان است. مرکز این ولایت شهر چاریکار است که در ۶۴ کیلومتری کابل قرار دارد. پهناوری این ولایت ۵٬۹۷۴ کیلومتر مربع و جمعیت آن در سال ۱۳۹۹ حدود ۷۳۷٬۷۰۰ نفر میباشد. پروان از ۱۰ ولسوالی که شامل ۱۳۲۲ قریه میشود، تشکیل گردیدهاست. ولایت پروان از شمال با ولایت بغلان، از شرق با ولایت کاپیسا و پنجشیر، از جنوب با ولایتهای کابل و میدان وردک و از غرب با ولایت بامیان مرز مشترک دارد. پروان از ولایتهای مرکزی افغانستان است و مناطق هزاره و سادات را نیز در بر میگیرد. قسمتهایی از ولایت پروان مانند بگرام و فندقستان از قدمت تاریخی قابل توجهی برخوردار میباشد. نفوذ فرهنگی پایتخت در ولایت پروان نیز چشمگیر است؛ بهویژه نواحی دشت شمالی و شهر چاریکار. نام جغرافیا بیشتر وسعت و نفوس پروان در درهٔ غوربند و شاخههای آن قرار دارد، اما نواحی شرقی به واسطهٔ قرار گرفتن در شاهراه کابل به مزار شریف و نزدیکی به پایتخت از توسعه و تسهیلات بیشتری برخوردار گردیدهاست. درهٔ سالنگ، درهٔ غوربند، درهٔ ترکمن و سرخ و پارسا به همراه دشت سرسبز شمالی از نقاط دارای طبیعت زیبا در این ولایت هستند. با ساخت جاده دره غوربند تا کوتل شیبر مسیر شمال و جنوب این ولایت تسهیل میشود. مساحت ولایت پروان از سوی یک تعداد منابع در حدود ۵۷۱۵ کیلومتر مربع و تعداد نفوس آن در حدود ۶۰۰۰ هزار تن تخمین زده شده؛ اما تعدادی منابع دیگر نفوس و مساحت این ولایت کم و زیاد از این رقم میدانند. مجموعهٔ قریههای این ولایت به ۱۳۲۲ میرسد. گل غوندی یکی از ساحات مشهور و تفریحی در مرکز این ولایت میباشد که گل ارغوان آن از سوی شاعران ستوده شده و مردم از کابل و سایر ولایات در فصل بهار در آنجا جمع و تفریح مینمایند. سالَنگ که راه مواصلاتی شش ولایت شمالی و شاهراه ولایات شمال شرقی میباشد؛ از تونل دو و نیم کیلومتره میگذرد. این ولایت در حدود ۷۵هزار هکتار زمینهای زراعتی دارد که انگور، کشمش، توت، گندم، کچالو (سیب زمینی)، جوار و لوبیا از حاصلات مهم آن میباشد. همچنان توت و انگور پروان از شهرت خاص برخوردار است. سبزیهای مختلف در مناطق مرکزی این ولایت کاشته میشود که تعدادی آن برای فروش به بازارهای کابل عرضه میشود. برخی بیشتر باشندگان ولسوالیهای سرخ پارسا، شیخ علی، سیاه گرد، شینوار و کوه صافی مالدار میباشند. تعدادی زنان در ولسوالیهای جبل السراج، سالنگ، سیدخیل، بگرام و شهر چاریکار مصروف ربسازی بادنجان و آچار میباشند و همچنان بانجان رومی، پیاز و مرچ نیز میفروشد. معادن زغالسنگ در تیخان سیاگرد و سرخ پارسا، معادن مس در درهٔ ترکمن سرخ پارسا، معادن سرپ و جست در سرخ ولسوالی سرخ پارسا، معادن سنگهای گرومیت در مناطق مختلف کوه صافی، معادن طلا در منطقه جرخشک و معادن سنگ مرمر در ولسوالی سالنگ این ولایت وجود دارد. استخراج این معدن ذعال سنگ ادامه داشت؛ اما اکنون کار آن متوقف گردیده و برای استخراج به داوطلبی گذاشته شدهاست. معادن مرمر در سالنگ و معادن سنگ گرومیت نیز در ولسوالی کوه صافی به داوطلبی گذاشته شده؛ اما معادن متباقی تحت بررسی قرار دارد و تاکنون به داوطلبی گذاشته نشدهاست. ولایت پروان از چهار رودخانه (دریا) آب میگیرد که عبارتاند از: دریای پنجشیر دریای سالنگ دریای غوربند دریای شتل دریاهای سالنگ، پنجشیر، غوربند، شتل و باریک آب از آبهای پروان سرچشمه میگیرد. همچنین دریای دیگری به نام دریای «باریک آب» از سمت جنوب غرب وارد وادی پروان میگردد اما این دریا آب موسمی دارد و دائم فعال نمیباشد. ولسوالیها شهرستان (ولسوالی)های زیر در ولایت پروان قرار دارند. مردم بر اساس آمار وزارت انکشاف دهات افغانستان در حدود سه چهارم ۷۳٪ نفوس استان پروان در دهات و یک چهارم ۲۷٪ آن در شهرها زندگی میکنند. زبان رایج فارسی میباشد. تاجیکها، هزارهها و پشتونهای میدان وردک که اخیراً به این ولایت آمدند، در این منطقه زندگی میکنند. باشندگان پروان تقریباً در سه ناحیه تقسیم گردیدهاند. مناطق شمالی و شرقی اکثراً تاجیکها ساکن هستند و در مناطق مرکزی مانند شینواری و سیاهگرد اکثر جمعیت آن را پشتونها و در مناطق جنوبی و غربی هزارهها و سادات ساکن هستند. در کل ولایت نسبت فارسیزبانان به پشتوزبانان ۵ به ۲ است. جمعیت این استان از اقوام تاجیک، هزاره، پشتون و سادات تشکیل شده؛ اما اکثریت شان تاجیک و هزاره است. در ولسوالی کوه صافی تنها پشتون، در سالنگ تنها تاجیک و قوم هزاره و سادات در ولسوالیهای غوربند سرخ و پارسا و شیخ علی پروان سکونت دارند؛ اما باشندگان مناطق دیگر این ولایت مشترکاً از اقوام پشتون، تاجیک و هزاره تشکیل شدهاند. استان پروان همچنین دارای جمعیتی از کوچنشینان (کوچیها) است که تعداد آنها در فصول مختلف متفاوت است. در زمستان ۳۰ هزار و ۲۹۰ کوچی در استان پروان زندگی میکنند که ۶۶ درصدشان در فواصل کم کوچ میکنند و ۳۴ درصد دیگر کوچ طولانی دارند. در تابستان، کوچیها از لغمان، کاپیسا، بغلان و به میزان کم از کابل، ننگرهار و کنر به ولایت پروان مهاجرت میکنند. جمعیت کوچیها در تابستان ۱۲۱٬۵۱۷ نفر است. پیشینه سکونت انسانها در استان پروان به دورانهای ما قبل تاریخ برمیگردد. به سبب قرار گرفتن این استان در مسیر راه ابریشم و داشتن طبیعت سبز و پرآب، این منطقه در درازای تاریخ از اهمیت فوقالعادهای برخوردار بودهاست. اسکندر مقدونی نیز در سال ۳۲۹ پیش از میلاد شهر چاریکار / در بعضی روایات بگرام / را پایتخت امپراتوری شرقی خود ساخت که شهر چاریکار یا چاره-کار به سبب موجودیت بازار مرکزی به این نام مشهور شدهاست. اسکندر پس از اینکه به پروان رسید، زمستان را در آنجا به سربرد. او در نزدیکی مدخل درهٔ سالنگ، دژی را به نام خود ساخت. اسکندر این شهر را برای پاسداری از شهر کاپیسی (کاپیسا) در نخستین شیبهای جبلالسراج کنونی (پروان کهن) برپا نمود که به نام اسکندریهٔ قفقاز (Alexandria on the Caucasus) شناخته شد که همان بگرام امروزی میباشد. تعداد زیادی از مقدونیها و یونانیهای لشکر اسکندر در آنجا ماندند. هدف از بنای شهر استقرار قرارگاهی برای عملیات آتی در آنسوی کوههای هندوکش بود. ولایت پروان در دوره کوشانی اهمیت پیدا میکند چنانچه کنشکای کبیر برای اولین بار شهر بگرام را به عنوان پایتخت تابستانی امپراتوری کوشانی اعلام کرد. در دوره ساسانیان پروان جزئی از این امپراتوری بود و در دوره حمله اعراب پروان در سال ۷۹۲ میلادی توسط اعراب مسلمانان فتح شد. در سال ۱۲۲۱ میلادی پروان زیر هجوم مهاجمان مغول به رهبری چنگیزخان قرار گرفت و جنگ سختی میان مغولها و خوارزمیها به رهبری جلال الدین خوارزمشاه درگرفت که مغولان به شکست مواجه شدند. ولایت پروان در درازای تاریخ در مساحتهای گوناگون زیر قلمرو امپراتورهای مختلف مثل هخامنشیان، یونانیان، اشکانیان، ساسانیان، خوارزمشاهیان، تیموریان، مغولان و درانیها قرار داشته که دورهای متفاوتی را پشت سر گذاشتهاست. شهرهای بگرام و کاپیسا در استان پروان و در دو سوی رودخانه پنجشیر مهد تمدن بشری است. امروزه آثاری تاریخی از دوره کوشانی در بگرام و تپه عبدالله و برج کاپیسا باقی ماندهاست. پروان در جنگهای افغان-انگلیس صحنه نبردهای مهم میان نظامیان برتانیایی و افغان بود که چندین بار سبب شکست مهاجمان انگلیسی شدهاست. در تاریخ معاصر افغانستان پروان یکی از مناطق مهم برای نظامیان شوروی و نظامیان آمریکایی بودهاست. پایگاه نظامی بگرام در این استان و در شهرستان بگرام قرار دارد. نامداران ۱- مبارزین جنگهای ضد استعمار بریتانیا: - میر مسجدی خان کوهستانی از قریهٔ دهقاضی جنوب چهاریکار مرکز ولایت پروان - محمد عثمان خان پروانی - محمد اعظم خان تتمدره یی ۲- شخصیتهای علمی و فرهنگی و نظامی: - خلیلالله خلیلی متولد شهرستان جبل السراج، غلام سرشار شمالی شاعر، نویسنده و روزنامهنگار- اهل چهاریکار - عبدالغفور رحیل دولتشاهی، شاعر، مؤلف، نویسنده و از آموزگاران نامدار کشور متولد ولسوالی بگرام - سید مصطفی کاظمی متولد ولسوالی سرخ و پارسا، رهبر جهادی، وزیر اسبق تجارت و صنایع، نماینده پارلمان و رئیس کمسیون اقتصاد ملی پارلمان افغانستان بود. - لیلا صراحت روشنی متولد شهر چاریکار، محمد افسر رهبین شاعر و نویسنده نامآور و مترجم کلیات اردوی علامه اقبال به زبان پارسی دری و به گونه منظوم. - جنرال میر طهماس رووف، استاد دانشگاه نظامی کابل -جنرال حبیب الرحمن عسکریار اهل شهرستان سیدخیل از نظامیان برجسته و از چهرههای جهادی (که در دوران جهاد آمر ولایتی پروان کاپیسا و بعداً در زمان جمهوری در مناصب مهم وزارت دفاع ج.ا. ا خدمت داشته) - جنرال بابه جی خان- اهل چاریکار از نظامیان برجسته و پرسابقه و رئیس تشکیلات نظامی وزارت دفاع (دوران حکومتهای شاهی و جمهوری) - همچنان اشخاص دیگری چون صادقی پروانی میتوان نام برد. از جمله نامداران معاصر میتوان از احمد شاه مسعود قهرمان افسانهای جنگهای پارتیزانی (چریکی) نام برد که او نیز در قریه جنگلک شهرستان بازارک استان پنجشیر (استان پنجشیر یکی از شهرستانهای استان پروان تا پیش از حکومت حامد کرزی بود) متولد گردیدهاست. اقتصاد زراعت داشتن آبوهوای مناسب و قرار گرفتن ولایت پروان در مسیر شاهراه مرکز و شمال و همچنین نزدیکی با کابل نیز، از مزیتهایی است که پروان را در راستای انکشاف و بهبود زراعت امیدوار میسازد. همچنین این ولایت دارای چهار لابراتوار برای کشت انساج نباتی دارد. در سالهای اخیر در ولایت پروان پنج هزار و ۷۷۱ جریب باغ جدید میوهجات از طریق پروژه ملی باغداری و مالداری احداث گردید. ساحه کشت و تولید سبزیجات نیز بیشتر شده که در مارکیتهای داخلی به فروش میرسد. پیاز و بادنجان رومی ولایت پروان به گونهٔ وسیع همه ساله به پاکستان صادر میگردد. گندم برپایه آمار رئیس زراعت، مالداری و آبیاری ولایت پروان، سطح تولیدات فی واحد زمین گندم نسبت به ۱۰ ساله گذشته ۳۰ درصد افزایش یافتهاست و باغهایی که قبلاً از آن به شکل سنتی استفاده میشد، حالا به شکل تجارتی بهرهبرداری میشوند. انگور پروان از عمدهترین تولیدکنندهٔ انگور و کشمش در کشور بهشمار میرود. باغهای انگور این ولایت به سیستم چیلهای ساخته شدهاست و قرار است یک سردخانه یکهزار و ۵۰۰ تُنی برای نگهداری آن ساخته شود. کشمش طی سالهای اخیر ۴۷۴ کشمشخانه در این ولایت ساخته شدهاست که کیفیت تولید کشمش سبز را بهتر نمودهاست. مالداری مالداری نیز یکی از عمدهترین بخشها است که طی سالهای اخیر در ولایت پروان رشد قابل ملاحظهای داشتهاست. سالانه بیشتر از یکهزار و ۴۰۰ تُن گوشت مرغ در این ولایت تولید میشود. نسل گاوهای محلی نیز در حال اصلاح است و همه ساله بیش از سههزار گاو محلی تحت پروسه القاح مصنوعی قرار میگیرد و پنج مرکز جمعآوری شیر نیز ساخته شده که هریک، روزانه ظرفیت جمعآوری دوهزار لیتر شیر را دارد. این ولایت مراکز تست بیماریهای حیوانی و نباتی دارد که به منظور خاکشناسی و همینطور القاح مصنوعی حیوانات خانگی تأسیس شدهاست. صنعت اولین فابریکه نساجی در افغانستان بنام فابریکه نساجی گلبهار در سال ۱۳۳۲ به سرمایه عبدالمجید زابلی، قسماً سهم دولت و کمک کشور جرمنی در جوار دریای پنجشیر ساخته شد. در آن وقت تقریباً ۱۵۰۰۰ نفر کارگر در این فابریکه مشغول کار بودند. محصولات این فابریکه به میلیونها متر نسج شامل فرش، پتو (کمپل)، تکههای لباس، پارچههای پشمی، نخی و ابریشمی میشد که به بیرون از افغانستان به ویژه به آلمان نیز صادر میشد. فابریکه سمنت جبل السراج در سال ۱۳۳۷ با تولید ۱۰۰ تُن در یک شبانه روز تأسیس گردید و تا سال ۱۳۷۵ فعالیت مؤثر اقتصادی داشت. بعد از جنگهای داخلی در افغانستان فعالیت آن متوقف شد و در سال ۱۳۹۵ خورشیدی دوباره به فعالیت آغاز کرد و اکنون در هر شبانه روز ۱۰ تُن تولید دارد. انرژی اولین بند برق آبی (اولین فابریکه تولید برق در سطح کشور) در سال ۱۲۹۰ توسط مهندسان انگلیسی طرحریزی شد و در سال ۱۲۹۳ کار آن آغاز و بالاخره در سال ۱۳۰۰ به بهرهبرداری سپرده شد. این بند برق دو توربین بهشکل افقی دارد که ظرفیت مجموعی آنها به ۱۵۰۰ کیلو وات میرسد. از برق تولید شده درین فابریکه برای برقرسانی به فابریکه سمنت جبل السراج و فابریکه نساجی گلبهار استفاده میشد. همچنان یک خط ولتاژ بلند برای برقرسانی به شهر کابل نیز از آنجا به کابل انتقال داده شده بود. ترابری اولین و بزرگترین تونل در افغانستان تونل سالنگ است که به طول ۲٬۷ کیلومتر شمال کوه هندوکش را با جنوب آن وصل میکند. این تونل در ارتفاع ۳۹۵۰ متر از سطح دریا قرار گرفتهاست. کار ساخت این تونل در سال ۱۳۳۷ آغاز و پس از ۶ سال در سال ۱۳۴۳ ختم گردید. با احداث این تونل راه اتصال شمال افغانستان به جنوب آن تا ۱۱۰ کیلومتر کوتاهتر شد. از جمله صنایع مهم درین استان صنعت چرمگری، چاقو سازی، مسگری و آهنگری از زمانهای دور درین ولایت مروج است. محصولات کشاورزی آن شامل انگور، توت، گردو (چهارمغز)، بادام، کشمش، زردآلو، شفتالو، گندم، ذرت (جواری) و غیره میباشد که انگور و توت آن بیشتر مشهور است. فرهنگ در عرصه علم و دانش مردمانی در پروان تولد یا پرورش یافتهاند که میتوان از ابو حنیفه (۸۰–۱۵۰ هجری قمری/۶۹۹–۷۶۷م) نام برد که پیشوای فقهی و کلامی یکی از چهار مکتب اهل تسنن است. متولد کوفه در عراق امروزی میباشند. اما به تأیید کلیه مناقب نویسان- چه حنفی و چه غیر حنفی پدران او پارسی و اهل کابل بودهاند. ابوحنیفه نعمان بن ثابت بن زوتی بن مرزبان. به این ترتیب او از نسل سرداران نظامی پارسی پیش از اسلام بودهاست. اولین سینما نیز در شهر چاریکار در دوران حکومت شیر علی خان در شهر چاریکار تأسیس شد که تا چند سال پیش نیز فعالیت داشت و بنام سینمای چاریکار یاد میشد. جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان چاریکار منابع Parwan Province". Program for Culture & Conflict Studies. Naval Postgraduate School. پروان هزارستان


text: ولایت بامیان (پارسی میانه: بامیکان، لاتین: Bamyan)</small> یکی از ۳۴ ولایت افغانستان به مرکزیت شهر بامیان میباشد که از ولایات مرکزی افغانستان بهشمار میرود. مساحت آن ۱۷٫۴۱۴ کیلومتر مربع و جمعیت آن بر اساس برآورد سال ۲۰۱۱ میلادی، ۴۱۸٬۵۰۰ نفر است. این منطقه به دلیل وجود صدها اثر تاریخی که به موجب کثرت فرهنگی زیادی که در گذشته در آن وجود داشته، دارای شهرتی جهانی میباشد. نام بامیان را میتوان به «مکان نور درخشان» ترجمه کرد. نام بامیان با آثار مشهوری چون بتهای بودا و غارهای پیرامون آن، قلعههای شهر ضحاک، شهر غلغله و بند امیر همراه گشتهاست. بامیان مرکز هزارستان بهشمار میآید. طبیعت بامیان کوهستانی است. حتی مناطق هموار کمی که وجود دارد از ارتفاع زیادی برخوردار بوده و طبیعت سرد و خشن دارد. در ادبیات فارسی سعدی شیرازی در بوستان، حکایتی را از بامیان به این ترتیب نقل میکند که: سالی از بلخ بامیانم سفر بود و راه از حرامیان پر خطر، جوانی بدرقه همراه من شد سپر باز چرخ انداز سلحشور بیش زور که بده مرد توانا کمان او زه کردندی و زور آوران روی زمین پشت او بر زمین نیاوردندی ولیکن چنانکه دانی متنعم بود و سایه پرورده نه جهان دیده و سفر کرده. رعد کوس دلاوران به گوشش نرسیده و برق شمشیر سواران ندیده. اتفاقاً من و این جوان هر دو در پی هم دوان هر آن دیوار قدیمش که پیشآمدی به قوّت بازو بیفکندی و هر درخت عظیم که دیدی به زور سرپنجه بر کندی و تفاخر کنان گفتی پیل کو تا کتف و بازوی گردان بیند شیر کو تا کف و سر پنجه مردان بیند ما درین حالت که دو هندو از پس سنگی سر برآوردند و قصد قتال ما کردند به دست یکی چوبی و در بغل آن دیگر کلوخ کوبی جوان را گفتم چه پایی؟ بیار آنچه داری ز مردی و زور که دشمن به پای خود آمد به گور تیر و کمان را دیدم از دست جوان افتاده و لرزه بر استخوان نه هر که موی شکافد به تیر جوشن خای به روز حمله جنگ آوران به دارد پای چاره جز آن ندیدم که رخت و سلاح و جامهها رها کردیم و جان به سلامت بیاوردیم. بکارهای گران مرد کار دیده فرست که شیر شرزه در آرد به زیر خمّ کمند جوان اگر چه قوی یال و پیلتن باشد به جنگ دشمنش از هول بگسلد پیوند نبرد پیش مصاف آزموده معلوم است چنانکه مسئله شرع پیش دانشمند پیشینه در دوران باستان، بخشهای مرکزی افغانستان از نظر استراتژیک از طریق کاروانهای جاده ابریشم که از منطقه عبور میکردند، رونق میگرفت و محل تقاطع تجارت بین امپراطوری روم، چین، آسیای میانه و آسیای جنوبی بود. بامیان برای بسیاری از مسافران نقطه توقف بود. در اینجا بود که ترکیب عناصر هنر یونان و بودایی، به یک سبک کلاسیک منحصر به فرد تبدیل شد که با نام هنر یونانی و بودایی شناخته میشود. نام بامیان در اوستا (یشتها، ص ۱۰۰) و همچنان در (بندهشن) در زبان پهلوی به شکل بامیکان آمدهاست. مجسمههای بودا که بلندترین مجسمههای جهان محسوب میگردید از یادگارهای دینی دورهٔ کانیشکا از امپراتوران کوشانی به حساب میآید. بامیان بخاطر چشمانداز زیبای آن و وجود دو تندیس عظیم بودا از ارزش خاصی برخوردار بودهاست. در قدیم محل اُتراق کاروانهای جاده ابریشم و مرکزی مهم برای هنرمندان، و همچنین مرکزی برای نشر آیین بودایی بودهاست. بین سالهای ۶۲۹ و ۶۴۵ میلادی، هیوانتسنگ زائر مشهور چینی، که از بامیان بازدید کرده از خود نوشتههای گرانبهایی راجع به بناها و تندیسهای بامیان و همچنین از زندگی اجتماعی و مذهبی باشندگان آن به جای گذاشتهاست. قریب به نیم قرن بعد، یک راهب اهل کوریا بنام هویچائو، که در سال ۷۲۷ م. از بامیان گذر کرده بود، آن منطقه را علیرغم حضور اعراب در شمال و جنوب آن، یک پادشاهی مستقل و قدرتمند توصیف کرد. در دورهٔ اسلامی بامیان یکی از شهرهای مهم و آباد خراسان و مرکز شیران بامیان محسوب میشود. اما در قرن هفتم هجری بر اثر حملهٔ مغول همانند اکثر شهرهای خراسان به خاک یکسان میگردد. جوینی میگوید: «و به بامیان رسیدند ارباب آن از باب مخاصمت و مقاومت درمیآمدند... ناگاه از شست قضا که نای کلی آن قوم بود تیر چرخی که مهلت نداد از شهر بیرون آمد به یک پسر جغتای رسید که محبوبترین احفاد چنگیز خان بود» یعقوب لیث صفاری معبدی بزرگ بامیان را ویران کرد، با اینحال باشندگان بومی بامیان تا آمدن غزنویان هنوز به اسلام نگرویده بودند. در دورهٔ غوریان، بامیان برای نزدیک به یک قرن (۶۰۹–۱۲۱۲/۵۵۰–۱۱۵۵ م) پایتخت این پادشاهی بزرگ بود که قلمرو آن تا شمال آمودریا میرسید. درهٔ بامیان جزئی از قلمرو خوارزمشاهیان بود تا اینکه چنگیز خان برای انتقام از قتل نواسهاش شهر را به کلی ویران کرده و باشندگان آن را قتلعام کرد. به استناد کتب تاریخی، بامیان تازمان حملات مغول از اهمیت و اعتبار شایانی برخوردار بودهاست، چرا که در مسیر تجارتی با هند قرار داشتهاست. در دوره سامانیان و غزنویان، بامیان نیز جزو مراکزی بوده که در آن ضرب سکه این حکومتها در آن انجام میشدهاست. پس از این کشتار و ویرانگری توسط سپاهیان مغول، بامیان سالیان دراز همچنان متروکه باقیماند و همین موقعیت مهم جغرافیایی آن بود تا توانست دوباره جان تازه گرفته و دارای سکنه شود. از دورهٔ تیموریان به بعد شهری در بامیان ظهور کرد و در دورهٔ حکومت گورکانیان هند دوباره از بامیان یاد شد. بابر فرمانروای گورکانی بامیان را جایی زیبا توصیف کرده، اما در دورهٔ اورنگزیب، حاکم دیگر گورکانی، بامیان دوباره آسیب دید و ویرانگریهای اورنگزیب شامل به توپ بستن تندیس بودای بزرگ ۵۵ متری میشد. جغرافیا ولایت بامیان در مرکز افغانستان بین ۳۴ درجه و ۷۵ دقیقه عرض شمالی و ۶۷ درجه و ۲۵ دقیقه عرض شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفتهاست. طول متوسط این ولایت به خط مستقیم در جهت شمال به جنوب ۱۷۰ کیلومتر و عرض متوسط آن در جهت شرق-غرب حدود ۱۳۰ کیلومتر است. ولایت بامیان از سمت شمال با ولایات سرپل و سمنگان، از جنوب با ولایت دایکندی، از شرق با ولایات بغلان و پروان، از جنوب شرقی به ولایت میدان وردک و از غرب به ولایت غور محدود است. شهر بامیان مرکز ولایت بامیان است و از کابل ۱۳۵ کیلومتر فاصله دارد. ارتفاع این شهر از سطح دریا ۲٬۵۰۰ و پهناوری آن ۱۷٬۵۵۵ کیلومتر مربع است که تقریباً یک سی و هفتم یا ۲٫۶۹٪ پهناوری کل افغانستان را شامل میشود. ولسوالی یکاولنگ بزرگترین و ولسوالی شیبر کوچکترین ولسوالیهای بامیان هستند. بامیان در جنوب کوههای هندوکش و در شمال کوههای بابا واقع شدهاست. بلندیهای کوه بابا باعث بهوجود آمدن سه حوزهٔ آبریز متفاوت در این ولایت شدهاست و ولسوالیهای آن را از همدیگر جدا میکند. این ولایت دارای آب و هوایی کوهستانی، پاک و شفاف، شبهایی پرستاره و زمستانهایی سرد و برفگیر دارد. در جنوب ولایت بامیان کوه بابا قرار دارد که مرتفعترین قله آن شاهفولادی میباشد و ۵٬۱۴۵ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. دریاچههای بند امیر در ولسوالی یکاولنگ از جاذبههای معروف گردشگری افغانستان میباشد که بهعنوان منطقه حفاظت شده در سال ۲۰۰۹ پارک ملی اعلان گردید. بند پیتاب بند دریاچه طبیعی دیگری در ولسوالی کهمرد است که در پارک ملی دره آجر واقع شدهاست. دریای بامیان از دامنههای شمالی کوه بابا غربی سرچشمه گرفته از شهر بامیان میگذرد. این دریا در ابتدا بهنام دریای آهنگران یاد میشود که در ولایت سمنگان بهنام دریای سرخاب، و در ولایت کندز بهنام دریای کندز یاد شده به آمودریا میریزد. دریای دیگر دریای بلخاب است که از دریاچه ذولفقار بند امیر سرچشمه گرفته پس از عبور از ولایت سمنگان در دشت خانقاه ولایت بلخ، یک دلتا تشکیل داده کشتزارهای وسیع اطراف مزار شریف را سیراب میسازد. معادن این ولایت عبارت اند از:- آهن، سوبریک اسید، مس، آمازونیت، رخام، مرمر، گرانیت، تراویزتاین، سنگهای زینتی، زغالسنگ، گچ، سرپنتاین، سلفر، کلوین، آنتیموان و کوارتز. مردم بیشتر مردم این ولایت را هزارهها تشکیل میدهد که به زبان فارسی و گویش هزارگی صحبت میکنند. ولایت بامیان مرکز اصلی فرهنگی هزارهها محسوب میشود. در مرکز ولایت بتهای معروف بودا قرار دارد که در زمان حکومت طالبان منفجر شدند. این بتها از شهرت جهانی برخوردار هستند و یکی از جاذبههای توریستی بهشمار میآیند. اقتصاد کچالو (سیبزمینی) مهمترین محصول کشاورزی بامیان است. حدود نصف کچالوی مورد نیاز افغانستان در این ولایت تولید میشود و مقداری از آن نیز به خارج از کشور صادر میشود. ورزش اسکی ورزش مورد علاقه بامیان است. در فصل زمستان این ولایت شاهد رقابتهای ورزشی ویژه زمستانی است. شهروندان این ولایت به خصوص روزهای آخر هفته در دامنهٔ کوههای بابا به تمرین بازیهای زمستانی همچون اسکی و اسکیت میپردازند. در سالهای اخیر، این ورزش علاقهمندانی از میان دختران نیز به خود جلب کردهاست. افضل نوری مسئول باشگاه اسکی عقاب ولایت بامیان گفت که حضور دختران اسکیباز در سه سال اخیر در این ولایت افزایش پیدا کردهاست. مسابقات اسکی بانوان بامیان ریاست اطلاعات و فرهنگ، مرکز آموزشی لینکن و باشگاه ورزشی عقاب رقابت اسکی ویژه دختران را به مناسبت روز جهانی آموزش در بامیان برگزار کرد. در این رقابت ده بانو از چندین باشگاه اسکی ولایت بامیان اشتراک کرده بودند. اسحاق موحد رئیس اطلاعات و فرهنگ بامیان گفت که رقابت اسکی میان دختران به مناسبت آموزش و آموزش در سایه صلح برگزار شدهاست. به گفتهٔ موحد سلسله رقابتها هر هفته میان گروههای سنی مختلف تا پایان زمستان ادامه خواهد داشت. گردشگری بامیان یکی از شهرهای کهن و تاریخی افغانستان امروزی محسوب میگردد. وجود پیکرههای تخریب شده بامیان، اولین پارک ملی دره آجر، غلغله، شهر ضحاک که در جغرافیایی بامیان و بند امیر این شهر را به یکی از مراکز مهم توریستی افغانستان تبدیل نموده بود. این پیکرههای عظیم بودا در مارس ۲۰۰۱ توسط حکومت طالبان منفجر شدند. پیکارجویان طالبان قصد داشتند با تخریب یادبودهای بوداییسم، «آثار شرک» را در منطقه از بین ببرند. این مجسمههای عظیم ایستاده و سایر مجسمههای خرد و بزرگ دوره کوشانیها معمولاً به عنوان «بتهای بامیان» در زبان همه مشهور بود. مجسمه ۵۵ متری بامیان بزرگترین هیکل بودای دنیا و بلندترین مجسمه سنگی جهان بود. این سازههای گرانبهای افغانستان که شهرت جهانی داشت در رژیم طالبان بهکلی تخریب گردید اما در سالهای اخیر اقدامات خوبی برای بازسازی آنها شروع شدهاست بت بزرگ بنام صلصال و بت کوچکتر بنام شمامه بودهاست. بند امیر واقع در ولسوالی یکاولنگ از دیگر جاذبههای توریستی این ولایت به حساب میآید که اخیراً از سوی دولت افغانستان به عنوان آثار ملی ثبت شدهاست. تقسیمات اداری فواصل بامیان تا فاصله مرکز بامیان با ولسوالیهای ولایت بامیان فاصله بامیان با دیگر ولایات فاصله بامیان با پایتختهای کشورهای همسایه {(بامیان-اسلامآباد (پاکستان)) ۶۷۶کیلومتر} {(بامیان-دوشنبه (تاجیکستان)) ۵۸۰کیلومتر} {(بامیان-تاشکند (ازبکستان))۱۱۴۸کیلومتر} {(بامیان-عشق آباد (ترکمنستان)) ۱۳۷۰ کیلومتر} {(بامیان-بیشکک (قرقیزستان)) ۱۷۷۸ کیلومتر} {(بامیان-تهران (ایران))۲۵۴۸کیلومتر} {(بامیان-آستانه (قزاقستان)) ۲۷۵۶کیلومتر} {(بامیان-مسکو (روسیه)) ۴۱۰۳کیلومتر} {(بامیان-استانبول (ترکیه)) ۴۳۳۳کیلومتر} {(بامیان-بغداد عراق) ۲۷۶۵کیلومتر} جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان نگارخانه منابع پیوند به بیرون امتداد جاده ابریشم بوداگرایی در افغانستان ولایت بامیان ولایتهای افغانستان هزارستان هنر و فرهنگ بودایی


text: ولایت هرات به مرکزیت شهر هرات، پس از ولایت هلمند، دومین ولایت افغانستان است. ولایت هرات همراه با فراه و نیمروز جمعاً ولایتهای غربی افغانستان را تشکیل میدهند. ولایت هرات با کشور ایران و ترکمنستان هممرز هستند. نام هرات یکی از قدیمیترین ولایتهای افغانستان است که ریشههای آن به آریانای باستان میرسد. برخی منابع غربی هرات باستان را بنام «آریا» یاد نمودهاند که همان گونهٔ یونانی شدهٔ هریوا است. چنانچه در نتیجه تحقیق آکادمیسین دکتر عبدالاحمد جاوید، هرات باستان بگونههای ذیل آمدهاست: به اوستایی: هَرویوَه (Harōiva)، در یشت ۱۰٫۱۴ (یشت چهاردهم مِهریَشت) و وندیداد ۱٫۹ (فرگرد یکم وندیداد) از اوستا به پارسی باستان: هَرَیوه (Haraiva)، در سنگنوشتههای هخامنشی به پارسی میانهٔ ساسانی: هَریو (Harēv)، در سنگنبشتهای از شاپور یکم در کعبه زرتشت واقع در نقش رستم به پهلوی: هَری (Hariy)، در فهرست پایتختهای استانهای شاهنشاهی ساسانی به زبان پهلوی در دورهٔ اسکندر مقدونی: اسکندریه آریانِه ، یا بهطور سادهتر اسکندریه آریا به یونانی باستان: آریا Ἀρεία (نباید با نام یونانی سرزمین باستانی آریانا اشتباه شود) به لاتین: آریا (Aria) تاریخچه هرات قبل از کشف اقیانوس هند در گذرگاه جاده ابریشم قرار داشت و نقش بزرگ را در تجارت میان شبهقاره هند، خاورمیانه، آسیای مرکزی و اروپا بازی میکرد. هرات از لحاظ موقعیت جغرافیایی در طول تاریخ بستر مناسب تلاقی مدنیتهای شرق و غرب نیز بهشمار میرفت. از اینرو هرات یکی از گهوارههای تمدنی تاریخ پربار خراسان شناخته میشود. تاریخ سیاسی هرات پر از فراز و نشیب است. چنانچه هرات همواره میدان لشکر کشیها جنگهای اشغالگرانه، ویرانگرانه و گذرگاه جهانگشایان نیز بودهاست. روی تصادفی نیست که تاریخ هرات مشحون از مبارزات آزادی خواهانه و استعمار شکن بودهاست. در دورههای ماد و هخامنشیان، هریوا سرزمینی در اطراف رودخانهٔ هریرود بوده و یکی از ساتراپیهای هخامنشیان بشمار میرفت. در سنگنوشته بیستون داریوش بزرگ، هَریوا (Haraiva) در فهرست ساتراپیهای هخامنشیان آمدهاست. به قول مورخ یونانی هرودوت، اسکندر مقدونی در ۳۳۰ پ.م ، آرتاکوانا، مرکز ساتراپی هریوه را گشود. سپاهیان اسکندر شهر را ویران و باشندگان آن را به قتل رسانیدند. اسکندر سپس شهری به نام «اسکندریه آرهایا» (Alexandria Areia) در کنار هریرود بنا کرد و جمعیت و آبادی آرتاکوآنا را بدین شهر که شاید هرات امروزین باشد تحویل کرد. هرات در زمان ساسانیان در سنگنوشتهای در کعبه زردشت واقع در نقش رستم بنام هریو یاد شدهاست. در دورهٔ ساسانی از مراکز مهم نظامی و منطقه مرزی در مقابله با هپتالیها بودهاست. پیش از آمدن اسلام به ایران دارای اقلیت مسیحی نستوری بود. در سال ۳۱ ه.ق (حدود ۶۵۰ م) یا کمی پس از آن به دست مسلمانان فتح شد. در دورهٔ خلافت اسلامی، یعنی در قرون وسطی، هرات همراه با نیشابور، مرو و بلخ یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بزرگ بود. هرات مثل اکثریت مناطق دیگر افغانستان با هجوم مغول در ۱۲۲۲ م. از بنیاد ویران شد و بیش از نیمی از اهالی بومی آن قتلعام یا آواره شدند. هرات در میان سالهای ۶۴۳ تا ۷۸۴ ه.ق پایتخت سلسلهٔ آل کرت بود. تیمور لنگ در سال ۷۸۴ ه.ق هرات را گشود و آل کرت را نابود ساخت. در جریان این حمله هرات بار دیگر ویران و هزاران نفر کشته شدند. شاهرخ فرزند تیمور و همسرش گوهرشاد پایتخت تیموریان را در سال ۱۴۰۱ م از سمرقند به هرات منتقل کردند. در ۱۵۰۶ م شیبانیان آسیای مرکزی بر شمال افغانستان و هرات مسلط شدند. اندکی بعد هرات در تحت کنترل صفویها قرار گرفت. در دوران صفوی هرات مهمترین شهر و مرکز خراسان محسوب میشد و همواره مورد طمع ازبکها بود حتی چندبار این شهر به دست ازبکها افتاد. اما سلطه ازبکها بر این شهر به صورت کوتاه مدت بود و آنها از دورههای فترت در اوایل سلطنت شاه تهماسب یکم و اوایل سلطنت شاه محمد خدابنده و شاه عباس بزرگ استفاده کردند و هر بار برای مدت کمی این شهر را در اشغال داشتند. پس از سقوط صفویها هرات به دست نادر شاه افشار افتاد و پس از مرگ نادر هرات به تصرف احمد خان درانی درآمد. در دوران معروف به بازی بزرگ مأموران بریتانیایی در هرات فعال بودند و از پیوستن هرات به حکومت افغانستان پشتیبانی میکردند. در ۱۲۴۹ ه.ق عباس میرزا از سوی فتحعلیشاه قاجار مأمور پس گرفتن هرات از افغانها شد. مرگ عباس میرزا در راه مشهد این کار را ناتمام گذاشت. محمدشاه قاجار نیز کوششی برای فتح هرات کرد که ناکام ماند. در زمان ناصرالدینشاه قاجار، دوستمحمد خان، حاکم کابل و قندهار هرات را گرفت. نیروهای ناصرالدین شاه تحت فرمان حسامالسلطنه هرات را محاصره کردند و در سال ۱۲۷۳ این شهر را گرفتند. معاهده پاریس در مارس ۱۸۵۷ میلادی پس از دومین نبرد بریتانیا با ایران برسر مسئله هرات جهت صلح بین دو کشور در پاریس منعقد گردید. بریتانیا با تصرف بخشهایی از جنوب ایران (بنادر خرمشهر و بوشهر و جزایر جنوب در خلیج فارس) ناصرالدین شاه را مجبور به قبول معاهده پاریس کرد. بر طبق این پیمان، ایران از ادعای خود بر هرات چشم پوشی کرد و هرات در ۱۸۶۳ به افغانستان ملحق گشت و ایران موجودیت کشوری به نام افغانستان را به رسمیت شناخت. تقسیمات در تقسیمات کشوری گذشته همواره تا قبل از دوره ظاهرشاه، ولایت هرات بسیار بزرگتر از دوره فعلی بود و ولایتهای غربی یعنی بادغیس و غور و فراه و نیمروز را نیز شامل میشد، اما محمد ظاهرشاه به تدریج تا سال ۱۳۴۶ (۱۹۴۷ میلادی) این مناطق را از ولایت هرات جدا ساخت. همچنین در دوره حاکمیت اسماعیل خان بر غرب کشور که هرات به نوعی خودمختاری داشت، ولایت هرات بر مناطق بادغیس و فراه و غور هم توسعه داشت و مجموع این مناطق از مرکزیت هرات اداره میشد. هماکنون بین مردمان این ولایتها ارتباط بسیار نزدیک برقرار میباشد و تا هنوز هم برای بسیاری از این مردم، هِرات باستان به عنوان شهر مرکزی شناخته میشود. تقسیمات کنونی شهر هرات اَدرَسکن اِنجیل اوبه پشت زیرغان چِشت شریف زندهجان زیرکوه پشت کوه کوه زور زاول غوریان فارسی کَرُخ کُشک رباط سنگی کُشک کهنه کُهسان گُذَره گُلران اقتصاد بزرگترین پالایشگاه افغانستان در هرات قرار دارد. در هرات نُه معدن سنگ مرمر، پنج معدن مرمر گچی، شش معدن مواد ساختمانی، دو معدن زغالسنگ و معادن دیگری مانند مس، سرب، نمک و گچ نيز در اين ولايت وجود دارد. محصولات کشاورزی انگور ولایت هرات با داشتن ۴۸ نوع انگور در سال ۱۳۹۹ از ۹ هزار هکتار باغ بالغ بر ۱۴۰ هزار تُن انگور بدست آمدهاست که نسبت به سال قبل ۱۵ درصد افزایش را نشان میدهد. ۶۰ فیصد انگور ولایت هرات به کشمش تبدیل میشود و ۴۰ درصد دیگر به بازارهای محلی و سایر ولایتها انتقال داده میشود. ناک ولایت هرات بستر خوب برای رشد درختان ناک است علاقهمندی زمینداران و باغداران به ناکپروری از چند سال به اینسو زیاد شده و بازار محلی خوب نیز دارد. بر اساس ریاست احصائیه وزارت زراعت حاصلات ناک در ولایت هرات ۸ درصد افزایش یافتهاست. از ۷۸ هکتار باغ ساخته شده در ولایت هرات، سالانه ۸۷۴ تن ناک برداشت میشود. برنج برپایه سروی مشترک وزارت زراعت و ادارهٔ ملی احصاییه، هرات با تولید سالانه ۲۸ هزار تُن برنج در جایگاه پنجم تولید برنج افغانستان قرار دارد. مردم جمعیت این ولایت بالغ بر ۳٬۷۸۰٬۰۰۰ است. بر پایهٔ آمار وزارت احیا و انکشاف دهات، ترکیب جمعیتی این ولایت به این صورت است: تقریباً سهچهارم (۷۷٪) مردم ولایت هرات در روستاها زندگی میکنند و یکچهارم یعنی ۲۳٪ در شهرها هستند. نیمی از مردم مرد و نیمی دیگر زن هستند. فارسی و توسط ۹۸٪ از مردم گفتار میشود. همینطور این دو زبان در ۹۷٫۷٪ روستاهای این ولایت سخن گفته میشود. زبان گفتاری باقی مانده مردم ترکمنی است. زبان مادری اکثریت مطلق باشندگان ولایت هرات فارسی با لهجهٔ هراتی میباشد. جمعیت برپایه مناطق این استان به حدود ۱۵ ولسوالی تقسیم شده و شامل بیش از ۲۰۰۰ روستا است. رسانه رسانههای تصویری ولایت هرات ولایت هرات دارای چند رسانه تصویری محلی است: تلویزیون استقلال تلویزیون هرات تلویزیون چکاد تلویزیون هری تلویزیون ساقی تلویزیون میهن تلویزیون آسیا تلویزیون تابان تلویزیون امید تلویزیون ترقی تلویزیون زندگی تلویزیون جوانه تلویزیون ناب تلویزیون اصلاح تلویزیون فریاد تلویزیون سیمای ولسوالی غوریان اولین تلویزیون خصوصی در افغانستان رسانههای صوتی ولایت هرات رادیو هرات رادیو آموزش رادیو صدای جوان رادیو کلید هرات رادیو سحر رادیو فریاد رادیو زحل رادیو حکمت رادیو باران رادیو پویش رادیو صدای انصار رادیو عصر رادیو معراج رادیو معارف رادیو آوا رادیو غزالی رادیو مژده رادیو قرآن رادیو زندگی رادیو مردم رادیو ندای صبح ولسوالی غوریان نشریههای چاپی ولایت هرات روزنامه اتفاق اسلام روزنامه اخبار روز ماهنامه شهرما ماهنامه معرفت ماهنامه نسیم ایمان ماهنامه پامیر مناطق تفریحی باغ ملت تخت سفر شیدایی پارک هیریرود پارک میر داود دهنغار کرخ پارک ترقی قلعه شربت رباط پی (ولسوالی زنده جان) شیخ آینه (ولسوالی زنده جان) پل هاشمی بند سبزک بند بغرچه بام هرات پارک فرهنگ پارک ایکو تپه های کمر کلاغ نگارخانه جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان منابع دانشنامه ایرانیکا دانشنامه بریتانیکا پیوندها عکسهایی از هرات (فلیکر) نقشهٔ ولایت هرات سایت رسمی ولایت هرات سایت رسمی صحت عامه (اداره بهداشت) هرات سایت رسمی شهرداری هرات سایت رسمی هرؤیان استانهای هممرز با ایران در کشورهای همسایه تقسیمات خراسان هرات هرات


text: میدان وردک یا وردګ یکی از ۳۴ ولایت افغانستان واقع در شرق مرکزی کشور به مرکزیت میدان شهر است. وردک با ارتفاع ۲٬۲۱۰ متری از سطح اقیانوس، سرحد مشترک با کابل، پروان، بامیان، غزنی و لوگر دارد. این ولایت دارای ۹۰۲۳ کیلومتر مربع مساحت و بالای ۶۶۰ هزار نفر جمعیت دارد. ولایت وردک به هشت ولسوالی و ۱٬۹۳۷ قریه تقسیم شده که پرجمعیتترین ولسوالی آن ولسوالی مرکز بهسود با ۱۳۴٬۸۵۲ نفر و کم جمعیتترین ولسوالی آن ولسوالی دایمیرداد با ۳۵٬۰۷۵ نفر میباشد. بر اساس برآورد سال ۲۰۲۰ تنها ۳٬۵۳۸ نفر از جمعیت این ولایت در شهر زندگی میکنند. سیب، کچالو، پیاز، گندم، برنج، جواری، زردک، بادنجان رومی، زردآلو و حبوبات محصولات کشاورزی اصلی این منطقه است. ۷۵٪ مردم باسواد هستند و شش شفاخانه، حدود ۶۵ درمانگاه و ۲٬۶۸۴ مسجد در این ولایت موجود است. بیشتر مردم این ولایت کشاورز و مالدار هستند. در این ولایت ذخایر زیادی از آهن، لیتیم وجود دارد. اماکن تاریخی قابل ملاحظه در این ولایت کوههای برغالی و بند سلطان محمود غزنوی در ولسوالی جغتو کوهنعل آهو در دایمیرداد، زیارت شیرازی در سیدآباد، معبد تندیس مریم در چک، و در گربُت زیارتگاههای تاریخی وجود دارد. نام تاریخ در دوران حکومت کمونیستی، مردم میدان وردک هیچگونه کمکی به کمونیستها نکردند. در جریان جنگهای داخلی افغانستان، وردک بخاطر مرز مشترک با کابل و زمینهای حاصلخیز زراعتی آن اهمیت بالایی داشت. حزب وحدت در بیشترین قسمتهای این ولایت حضور فعالی داشت. در زمستان ۱۹۹۵, بیشتر ساحات وردک به دست طالبان افتاد. در سال ۲۰۰۸ منطقه کاملاً از وجود طالبان پاکسازی شد اما در ۲۱ جنوری ۲۰۱۹ طالبان بالای یکی از پایگاههای ارتش مستقر در این ولایت حمله کردند که ۳۰ مجروح داشت. در این اواخر شاهراه کابل بامیان این ولایت دوباره به دست طالبان افتاده و آنان هر روزه مردم را از ماشینها گروگان گرفته و به قتل میرسانند. جغرافیا ولایت میدان وردک در شرق با لوگر و کابل، در غرب با ولایت بامیان، در جنوب و جنوب غرب با غزنی، در شمال غرب با بامیان و در شمال با ولایت پروان همسرحد است و تمامی مساحت این ولایت به ۱۰۹۱۲ کیلومتر مربع میرسد. این منطقه جزو مناطق کوهستانی افغانستان بوده و دارای آب و هوای سرد و کوهستانی با زمستانهای کاملاً سرد و تابستانهای معتدل و گوارا است. میدان وردک دارای اقلیم سرد نیمهصحرایی بوده، مقدار بارندگی سالانهٔ آن بین ۳۰۰ و ۴۰۰ میلیمتر و در حصهٔ کوتل اونی به ۸۰۰ میلیمتر هم میرسد. حداکثر دما به ۲۰ تا ۳۰ درجهٔ سانتیگراد و در حصهٔ اونی در تابستان از ۵ درجهٔ سانتیگراد بالاتر نیست. در زمستان سردی هوا به ۱۰- و ۱۵- درجه پائین میآید و در حصهٔ اونی کمتر از منفی ۲۰ درجهٔ سانتیگراد ثبت شدهاست و دارای چار فصل سال بوده زمستان آن برفگیر میباشد. قسمت اعظم این ولایت تحت سیطرهٔ رشتهکوههای کوه بابا قرار داشته که سرچشمهٔ بسیاری از رودخانههای پرآب افغانستان نظیر دریای کابل، و دریای هلمند از این مناطق میباشد. درهٔ تنگی در ولایت میدان وردک واقع شدهاست. رشتهکوه پغمان در شمال و زنجیرههای کمارتفاع در جنوب آن در ساحهٔ چک و سیدآباد نیز وجود دارد. دریاهای (رودهای) مهم آن عبارتست از دریای میدان و دریای جلگه که بند چک بر روی آن ساخته شدهاست. دریای جلگه در نقاط مرتفع به نام دریای خاوات و کجار نیز یاد میشود. آب دریای هلمند در سرچشمهٔ آن یکصد کیلومتر در وردک جریان دارد. دریای میدان، خاوات و کجاو یگانه منابع آبی آن را تشکیل میدهد. اما در تمام درههای آن آب کاریز و چشمههای طبیعی با آب شفاف وجود دارد که در آبیاری از آن استفاده میکنند، افزون بر آن از پمپ آب و چاههای عمیق نیز در این مورد استفاده میشود. بند چک بر روی دریاچهٔ جلگه و جغتو ساخته شده و ظرفیت تولید ۳٬۳۱۰ کیلووات در ساعت برق آبی را دارد که مورد استفاده مردم محل و میدان وردک قرار میگیرد و پنجاه سال کامل به کابل هم از آن استفاده میگردید؛ اما ذخیرهگاه بند تا حدی پر از رسوبات شده قدرت تولید برق را پائین آوردهاست. زمین آبی (۱۲۸٬۰۰۰ هکتار) و زمین للمی (۹٬۰۰۰ هکتار) موجود است. ولایت میدان وردک بر سر شاهراه کابل-قندهار قرار دارد از این لحاظ ارتباط آن با سایر ولایتها بهبود یافتهاست. به سمت هزارهجات، بامیان، ارزگان و غزنی جادههای فعالی دارد. اما با سایر ولسوالیها که از سرک (جاده) عمومی دورترند مشکلات رفتوآمدی آن زیاد است. زمینلرزهای در سال ۱۹۹۸ در این ولایت رخ داد و در آن سال به خاطر نبود راههای مناسب نتوانستند به آسیبدیدگان کمک فوری برسانند. جنگلهای مهم در این ولایت بید، چنار و پنجهچنار است. از جمله درختان میوهدار آن نیز توت، سیب و زردآلو در این منطقه باردهی زیادی دارد. مساحت جنگلهای ولایت به ۲۰۰ جریب میرسد. مردم مردم ساکن این ولایت بیشتر از اقوام هزاره و پشتون هستند و بخش کوچک دیگر تاجیک و قزلباش میباشند. نفوس ولایت وردک در سال ۱۳۵۹ به تعداد (۲۹۶٬۱۲۰) سرشماری شد و با افزایش ۲٫۳ درصد در سال ۱۳۷۹ تعداد آن معادل ۶۶۰٬۲۵۸ نفر شد. مساحت وردک ۹٬۹۳۴ کیلومتر مربع و تراکم جمعیت در هر کیلومتر مربع ۶۶٫۴ نفر بود. اقتصاد کشاورزی برخی بیشتر از باشندگان این ولایت مصروف زراعت اند و زنده گی اکثریت خانوادهها از این طریق تأمین میگردد. زمینهای زراعتی این ولایت ۴۳٬۹۲۱٫۴ هکتار خوانده شده که از جمله ۳۲٬۶۹۱ هکتار آن آبی، ۱٬۱۱۲۰ هکتار آن للمی و ۱۱۰٫۴ هکتار آن دولتی است و به شکل متوسط ۱۰٬۹۸۰ هکتار زمین آبی این ولایت را باغات تشکیل دادهاند. گندم، کچالو، جواری، لوبیا، پیاز و حبوبات دیگر از محصولات زراعتی این ولایت است که در مناطق مختلف کشت میشود. میوههای سیب، زردآلو، گیلاس، شفتالو، بادام، چهارمغز، ناک و میوههای دیگر در این ولایت دریافت و به شهرهای دیگر کشور جهت فروش عرضه میشود. سیب ولایت میدان وردک تولیدکننده بزرگ سیب به سطح کشور است که علاوه برشماری از ولایات کشور به کشورهای پاکستان، هند، امارات متحده عربی، عربستان سعودی و کشورهای آسیای میانه صادر میکند. انواع مختلف سیب مانند سیبهای جورس، مارلینگ، بیروتی و سیب زرد از شهرت زیاد بر خوردار اند. ناک ولایت میدان وردک بستر مناسب برای رشد و کشت میوهٔ ناک است و در تمام ولسوالیهای آن این میوه رشد میکند. قرار آمار ۱۳۹۹ حاصلات ناک در ولایت وردک ۱۶ درصد افزایش یافتهاست. بر اساس آما ریاست زراعت، آبیاری و مالداری ولایت وردک ساحه کشت ناک ۲۳۶ هکتار است که سالانه حدود دو هزار و ۵۳۷ تن ناک برداشت میکند و ۵۱ میلیون افغانی ایجاد درآمد میکند. همچنان وزارت زراعت ۴۳ هکتار باغات نو ناک در ۱۳۹۹ احداث کردهاست. هر چند حاصلات زراعتی این ولایت همه سال در حال تغییر است؛ اما باز هم بعضی منابع تولید اوسط سالانه سیب را ۱۲۲٬۹۷۶ تن، تولید سالانه کچالو ۹۱٬۵۳۴ تن و تولید سالانه یی گندم ۴۱٬۱۴۷٫۵ تُن میشود. بادام کوهی ساحات جنگلی این ولایت را تحت پوشش آورده که ۶۰۰ هکتار آن تنها مربوط ولسوالیهای نرخ و جلریز است. وزارت شهرسازی و اراضی در ادامه تطبیق روند سروی، علامه گذاری و ثبت علفچرها در کشور؛ ۱۲۳٬۷۴۶ جریب علفچر را در مربوطات مختلف ولایت وردک سروی و ثبت نمودهاست که بیشتر آن مربوط حصه اول و بهسود مرکزی میشود. شماری از باشندگان فارمهای زنبورعسل نیز دارند و از این طریق یک اندازه عواید به دست میارند و همچنان برخی بیشتر از باشندگان وردک مصروف پرورش حیوانات هستند و مالداری منبع مهم عایدات آنها بهشمار میرود. صنعت در سال ۲۰۱۴ پارک صنعتی به مساحت ۲۰۰ جریب زمین در حومه میدان شهر تهداب گذاری شده تا بخش خصوصی به منظور ایجاد کارخانههای تولیدی در این ساحه سرمایهگذاری نمایند. همچنان در سال مالی ۱۳۹۹، ۲۹هزار و ۵۳۸ تن سنگ مرمر در این ولایت تولید شد که ۵۷ درصد افزایش نسبت به سال قبل داشته و ۱۸۷۸ مترمربع آنرا به باکو و ۳۴۲۱ مترمربع آنرا به آستانه قزاقستان صادر کردهاست. شماری دیگری از مردم میدان وردک در ساختن گیلم، جاکت، دستکش، یخن، شال، فرشهای پشمی و مواد دوخته شده از مورهها دست دارند و در ولایات دیگر آنرا بفروش رسانیده امرار معاش مینمایند. مجموع تولیدات سنگ مرمر سال ۱۳۹۸ نسبت به سال قبل آن رقم ۱۶هزار و ۸۸۳ تن افزایش را نشان میدهد". معادن نظر به سرویهای انجام شده توسط سروی جیولوجی افغانستان و ریاستهای معادن، این ولایت دارای معادن و ظواهر معدنی متعدد بوده و الی اکنون (۱۴۴) ساحه ای آن تثبیت گردیدهاست. بعضی از مهمترین آنها عبارتند از: طلای کوه راش، یاقوت شاه کابل، زمرد بادام، فیروزه اندر، آهن منگسک، مس میدان، قلعی دردنگ، سرب قول خویش، مرمر جوقُل، کرومیت آبدره، مسکویت تکانه، گرافیت شاهکابل، گچ دایمیرداد و ذغال سنگ کمرک. علاوه بر این ۱۲ معدن دیگر گچ، ۱۳ کرومیت، ۱۶ مرمر و ۲۳ سنگ ساختمانی در این ولایت کشف گردیدهاست. انرژی در ولسوالیهای مختلف این ولایت هفت بند آب وجود دارد که با اعمار آن هزاران جریب زمین این ولایت آبیاری میشود، این بندها عبارت است از: ۱– بند گنده قول ولسوالی جغتو، ۲– بند چک ولسوالی چک، ۳– بند گردن مسجد ولسوالی چک، ۴– بند باغک دره شنیز ولسوالی سیدآباد، ۵– بند اقچه ولسوالی نرخ، ۶– بند سنگلاخ ولسوالی جلریز، ۷– بند سرخآباد ولسوالی بهسود مرکزی آموزش نرخ با سوادی وردک ۲۵٪ است. در ولایت میدان وردک ۱۷۲٬۸۹۲ هزار دانش آموز که از جمع آنها ۴۴٬۷۹۱ دختر است در ۴۵۰ باب مکتب ابتداییه، متوسطه و لیسه مصروف فراگیری تعلیم هستند که امور تدریسی آن توسط ۴٬۷۲۹ تن استاد پیش برده میشود. دانشگاه دولتی میدان وردک نیز منظور شده؛ اما تاکنون به فعالیت آغاز نکردهاست. همچنان سه مکتب خصوصی و یک مؤسسه تحصیلات عالی موسوم به تابش نیز وجود دارند. علاوه بر آن اخیراً انستیتیوت تخنیک ولسوالی چک در ۱۲ بخش مختلف و انستیتیوت حسابداری دشت توپ توسط وزارت معارف برای تحصیلات دو ساله مسلکی شروع بع فعالیت نمودهاند. فرهنگ نهادهای مختلف ادبی در میدان وردک فعالیت دارند که برخی از آنها عبارت است از: انجمن ادبی و فرهنگی عهد، جریان مدنی و فرهنگی جغتو، اتحادیهٔ ادبی و فرهنگی جوانان میدان، مرکز فرهنگی سلمان فارس، اتحادیهٔ عالی ادبی جوانان نرخ، انجمن ادبی و فرهنگی خواخوگی، انجمن ادبی جوانان وردک، جریان ادبی چک و همچون شماری دیگر نهادها و انجمنهای ادبی دیگر که ایجاد شدهاست. علاوهبر آن مشاعرهٔ سالانهٔ گل سیب که دوازدهمین سالگرد آن در میدانشهر تجلیل شد همه ساله با مراسم ویژه تجلیل میشود. در این محفل از شعرا و فرهنگیان ولایات و مناطق مختلف کشور دعوت به عمل میآید که بار اول در ولسوالی چک توسط فرهنگیان محلی ایجاد شد و بعد از آن در مناطق مختلف این ولایت تجلیل میشد؛ اما اکنون از اثر نا امنیها تنها در میدان شهر مرکز این ولایت تجلیل میشود. نگارخانه یک گالری ملی به نام عبدالرب احدی در میدان شهر مرکز این ولایت وجود دارد که درحدود دو سال قبل ایجاد و به روی بینندگان گشایش یافتهاست. صدها تصاویر مختلف در این گالری به نمایش گذاشته شده که شامل تصاویر شاهان سابق افغانستان، شماری از شهدا، مجاهدین و قوماندانان دوران جهاد ولایت وردک و رسامیهای مختلف زنده گی مردم در این گالری وجود دارد و مردم همه روزه از آن بازدید دارند. رسانه تلاشهای مطبوعاتی در ده سال گذشته آغاز شدهاست. رسانهها و نشریاتی که به زبان فارسی در این ولایت فعالیت دارند عبارتند از: رادیو شاروالی، رادیو تلویزیون ملی، رادیو چک، هفته نامه هدف ملی، هفته نامهٔ شاروالی، هفته نامهٔ مشوره ماهنامه جغتو، ماهنامه عهد، ماهنامه آذان ماهنامه جوانان. رسانهها و نشریاتی که به زبان پشتو هستند عبارتند از: رادیو یووالی غږ، تلویزیون ځلا، پیزوان، بدلون، هفته نامه ځلانده راتلونکی، هفته نامه دریځ، ماهنامه وردک، ماهنامه منه و ماهنامه جلگه. ورزش علاقمندان ورزش ولیبال، فوتبال، کرکت، تکواندو، جودو و شماری از بازیهای دیگر نیز در این ولایت فعالیت دارد؛ اما بازیهای کرکت، فوتبال و والیبال اخیراً در این ولایت زیاد رشد کردهاست. پنج سال قبل گروهی باسازی ولایتی ترکیه یک ستدیوم بزرگ ورزشی اعمار نمود؛ اما بازکنان خواهان اعمار ستدیومهای زیاد برای بازیهای مختلف هستند. تقسیمات اداری جستارهای وابسته ولایتهای افغانستان منابع جیلانی، غلام «عارض»: جغرافیای ولایات افغانستان. پیشاور: اداره کتابخانههای سیار اریک. ۱۳۷۹/۲۰۰۰ پیوند به بیرون ولایت میدان وردک در راستای بازسازی هزارستان ولایت وردک ولایتهای افغانستان


text: خرید لوئیزیانا (; ) خرید سرزمینهای لوئیزیانا توسط ایالات متحده از فرانسه در سال ۱۸۰۳ بود. ایالات متحده با پرداخت پانزده میلیون دلار، یا تقریباً هجده دلار به ازای هر مایل مربع، زمینی به مساحت ۲٬۱۴۰٬۰۰۰ کیلومتر مربع را خریداری کرد. اگرچه فرانسه فقط قسمت کوچکی از آن منطقه را کنترل میکرد، در بیشتر نقاط سرخپوستان آمریکایی سکونت داشتند؛ آنچه ایالات متحده خریداری کرد، در اصل حق شفعه سرزمینهای سرخپوستان توسط معاهده یا تسخیر به قصد محروم کردن سایر قدرتهای استعماری بود. هزینهٔ کل معاهدات بعدی و تسویه حسابهای مالی در حدود ۲٫۶ میلیارد دلار تخمین زدهشدهاست. پادشاهی فرانسه از سال ۱۶۹۹ قلمرو لوئیزیانا را کنترل میکرد تا اینکه در ۱۷۶۲ به اسپانیا واگذار شد. در ۱۸۰۰، ناپلئون، اولین کنسول جمهوری فرانسه، به عنوان بخشی از یک پروژه گستردهتر برای برقراری استعمار فرانسه، مالکیت لوئیزیانا را دوباره بدست آورد. با این حال، عدم موفقیت فرانسه در سرکوب انقلاب هائیتی در سن دومانگ، همزمان با احتمال جنگ دوباره با انگلستان، ناپلئون را بر آن داشت تا به فکر فروش لوئیزیانا به ایالات متحده باشد. دستیابی به لوئیزیانا و کنترل بندر مهم رود میسیسیپی در نیواورلئان هدف بلند مدت توماس جفرسون بود. جفرسون، جیمز مونرو و رابرت لوینگستون را برای خرید نیواورلئان مأمور کرد. نمایندگان آمریکا در مذاکره با وزیر خزانهداری فرانسه، فرانسوا باربه-ماربوا بیدرنگ با خرید لوئیزیانا توافق کردند. جفرسون و جیمز مدیسون، وزیر امور خارجه با غلبه بر مخالفت حزب فدرالیست، کنگره را متقاعد کردند که خرید لوئیزیانا را تصویب و تأمین مالی کند. خرید لوئیزیانا حاکمیت ایالات متحده را تا آن سوی رودخانه میسیسیپی به دو برابر اندازه اسمی کشور گسترش داد. این خرید شامل زمینهایی از پانزده ایالت فعلی ایالات متحده و دو استان کانادا، از جمله کل آرکانزاس، میزوری، آیووا، اوکلاهما، کانزاس و نبراسکا؛ بخشهای زیادی از داکوتای شمالی و داکوتای جنوبی؛ مناطقی از مونتانا، وایومینگ و کلرادو در شرق آبریز اقلیمی آمریکا؛ بخش مینهسوتا در غرب رودخانه میسیسیپی؛ بخش شمال شرقی نیومکزیکو؛ بخشهای شمالی تگزاس؛ نیواورلئان و بخشهای فعلی لوئیزیانا در غرب رودخانه میسیسیپی؛ و بخشهای کوچکی در داخل آلبرتا و ساسکاچوان بود. در زمان خرید، جمعیت غیر بومی لوئیزیانا حدود ۶۰٬۰۰۰ نفر بود که نیمی از آنها بردههای آفریقایی بودند. مرزهای غربی بعداً در پیمان فلوریدا با اسپانیا حل و فصل شد و مرزهای شمالی نیز طی معاهده ۱۸۱۸ با بریتانیا تنظیم شد. جستارهای وابسته نمایشگاه خرید لوئیزیانا خرید آلاسکا پیمان فلوریدا تکامل قلمروانه ایالات متحده آمریکا یادداشت منابع خرید لوئیزیانا استعمار فرانسه در ایالات متحده آمریکا ایالات متحده آمریکا در ۱۸۰۳ (میلادی) ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۸۰۳ (میلادی) ایالتها و قلمروهای منحلشده در ۱۸۰۴ (میلادی) تاریخ ایالات متحده آمریکا تاریخ سنت لوئیس تاریخ فرانسه دشت بزرگ (آمریکا) غرب میانه آمریکا فرانسه در ۱۸۰۳ (میلادی) فرانسه نو در ۱۸۰۳ (میلادی) معاهدههای ۱۸۰۳ (میلادی) ویکیسازی رباتیک