text: استان بوشهر از استانهای جنوبی ایران و هفدهمین استان بزرگ کشور به لحاظ مساحت است که در حاشیه خلیج فارس قرار دارد. مرکز این استان بندر بوشهر است و شامل ۱۰ شهرستان، ۲۶ بخش، ۲۹ دهستان، ۴۰ شهر و حدود ۹۱۰ آبادی است. همچنین این استان دارای ۲۲ جزیره و شبهجزیره است و از دو بخش جلگهای و کوهستانی تشکیل شده که دارای پوشش گیاهی ضعیفی است. جانوران موجود در این استان به دو قسمت خشکی زیست و دریایی زیست تقسیم میشود. آبوهوای این استان گرم و خشک است اما در نوار ساحلی به دلیل مجاورت با خلیج فارس، گرم و مرطوب است و به دلیل بالا رفتن رطوبت موجود در هوا، پدیده شرجی از ویژگیهای آبوهوایی این استان است. در برخی نواحی، گاهی اوقات بارش برف نیز رخ دادهاست. وجود معابد و کاخهای سلسلههای بزرگ و مشهور گذشته در نقاط مختلف این استان نشان از تاریخ کهن این استان (عیلامیها و تمدن بینالنهرین) دارد. معبد ریشهر در کنار بندر بوشهر، کاخ بردک سیاه بین درودگاه و آبپخش نمونههایی ازاین آثار کهن است. به علاوه، مردم استان بوشهر بهعنوان نماد مبارزه با استعمار شناخته میشوند بهطوری که روز ۱۲ شهریور، که سالروز کشته شدن رئیسعلی دلواری است، را به افتخار او در تقویم بهعنوان روز ملی مبارزه با استعمار نام نهادهاند. مردم این استان اکثراً با زبان فارسی و گویش بوشهری صحبت میکنند، اما در شمال استان (شهرستانهای گناوه، دشتستان و دیلم) به زبان لری و در نقاطی دیگر مانند جزیره شیف، کنگان و عسلویه به زبان عربی صحبت میکنند. استان بوشهر از لحاظ قومیتی استانی اکثراً فارس با اقلیتهای قومیتی لر و عرب است. اکثریت مردم استان بوشهر شیعه و اقلیت قابل توجهی اهل سنت هستند. طبق آمار سال ۱۴۰۰، ۹۷٪ از مردم استان بوشهر باسواد هستند و در جایگاهی بالاتر از میانگین کشوری قرار دارند. از مراکز مهم آموزشی در استان بوشهر میتوان به دانشگاه خلیج فارس و دانشگاه علوم پزشکی بوشهر اشاره کرد. استان بوشهر سومین اقتصاد بزرگ کشور است و رتبه اول درآمد سرانه را در کشور دارا است. ترکیبی از اقتصادهای بزرگ و متنوع مانند نفت و گاز و پتروشیمی، نیروگاهها، کشاورزی و شیلات، معادن، تأسیسات هستهای، صنایع دریایی، فعالیتهای تجاری و موقعیت استراتژیک آن در خلیج فارس باعث شده تا این استان همیشه برای دیگر حکومتها و قدرتهای دنیا از اهمیت خاصی برخوردار باشد. این استان میدانها نفتی و گازی بزرگ و نیروگاههای متعددی دارد. از ظرفیتهای گردشگری این استان میتوان به سواحل خلیج فارس، طبیعت بکر و نخلستانها، مانند آبپخش، و بازارهای تجاری عرضه اجناس اشاره کرد. از جاذبههای تاریخی این استان با توجه به قدمتشان میتوان به کاخ بردک سیاه، آرامگاه گورستان صخرهای سیراف، گورستان شغاب و مسجد و گورستان پالمیریان اشاره کرد. نام نام استان بوشهر برگرفته از نام شهر بوشهر است. گفته میشود که نام «بوشهر» برگرفته از «بوخت اردشیر» به معنی شهر رهایی و شهری است که اردشیر در آن رهایی یافت. اعراب آن را «البوشهر» مینامیدند که کوتاه شده آن «ابوشهر» است. همچنین اولین بار در کتاب معجمالبلدان یاقوت حموی و فارسنامهٔ ابن بلخی (تحریر شده در سالهای ۱۰۸۰–۱۰۹۰ میلادی) از بوشهر نام برده شدهاست. پیشینه قدیمیترین نشانههای بهدستآمده از وجود حکومت در سرزمین بوشهر، به دوران عیلامی بر میگردد. به عقیده جرج کامرون، شهر لیان (در نزدیکی شهر بوشهر امروزی) در قلمرو شیلهاکاینشوشیناک، پادشاه عیلامی قرار داشتهاست زیرا او در این شهر عبادتگاهی را که توسط هوبان-نومنا برای کیرشیا ساخته شده بود، بازسازی کرد. این منطقه در امپراتوری عیلامی در ایالتی موسوم به شیریهوم قرار داشتهاست. کاخهای هخامنشی کشف شده، مانند «بردک سیاه» که بین روستای درودگاه و شهر آبپخش قرار دارد، نشان میدهد که بعد از عیلامیان، این مناطق تحت تسلط امپراتورهای هخامنشی همچون داریوش بزرگ یا کوروش بزرگ قرار گرفتهاست. شهر «انطاکیه» در پارس از آثار قدیمی دیگری است که نشان میدهد حاکمان بعدی که بر ناحیه بوشهر تسلط داشتهاند، سلوکیان بودهاند. آثاری همچون شهر باستانی «ریشهر» نشان میدهد که این منطقه در قلمرو ساسانیان هم بودهاست(پارس (استان ساسانی)). همچنین بندر باستانی سیراف مهمترین بندرگاه بازرگانی ایران در دوره ساسانی تا قرن چهارم بودهاست. طبق نقشهای که در کتاب جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرقی از دوره عباسی وجود دارد، منطقه بوشهر در این دوره جزو تقسیمبندی به نام «فارس» بودهاست. در نقشه قدیمی دیگر از دوره صفویه، منطقه بوشهر در این دوره جزو تقسیمبندی به نام «فارسستان» بودهاست. «پارس» یا «ایالات پارس» یا «فارس قدیم»، در تقسیمبندی جغرافیایی بعد از اسلام شامل محدوده جنوبی ایران منتهی به خلیج فارس بودهاست. این ایالت یا منطقه شامل استان فارس کنونی، استان بوشهر، غرب استان هرمزگان، استان کهگیلویه و بویراحمد و حتی استان یزد و شهرستان بهبهان از استان خوزستان بودهاست. ابن حوقل حدود این ایالت را از مشرق به کرمان، از مغرب به خوزستان و از شمال به بیابان منتهی به خراسان و قسمتی از اصفهان و از جنوب همجوار خلیج فارس دانستهاست. علیزاده مقدم و شکریان در تحقیق خود بوشهر را از دوره پس از تصرف توسط مسلمین تا دوره صفویه و حضور پرتغالیها در این منطقه جزو ملوک هرمز اعلام کردهاند. در سال ۱۳۰۴ (دوره قاجار)، بنادر و جزایر خلیج فارس به مرکزیت بوشهر تشکیل شد. محدوده حکمرانی این نهاد تقریباً تمام بنادر جنوب کشور یعنی تا حدوداً بندر جاسک را در بر میگرفتهاست (بعبارتی حتی بندرعباس هم تحت مدیریت و زیر مجموعه بوشهر قرار میگیرد). در سال ۱۳۱۶، بوشهر بهعنوان یک شهرستان زیرنظر استان هفتم (فارس) قرار گرفت. سال ۱۳۳۳، بوشهر دوباره مستقل شد و با مرکزیت شهر بوشهر، فرمانداری کل بنادر و جزایر خلیج فارس را تشکیل داد. دوباره در آذر ۱۳۴۹ شهرستانهای بوشهر و دشتستان با نام فرمانداری کل بوشهر از استان ساحلی مستقل شدند و در نهایت استان بوشهر که شامل دو شهرستان بوشهر و دشتستان بود، در ۹ مهر ۱۳۵۲ تشکیل شد. رخدادهای تاریخی مهم اشغال ریشهر تا لولوتین: از سال ۹۲۰ ه.ق (۸۹۳ ه.ش - ۱۵۱۴ م) با حضور پدرو آلبوکرک، پرتغالیها در ریشهر تا لولتین حضور یافتند. عملیات اخراج پرتغالیها از سال ۱۰۱۰ ه.ق توسط امامقلی خان برای آزادسازی بحرین از دست پرتغالیها، از استان بوشهر آغاز شد. در نهایت، درسال ۱۰۳۱ ه.ق با آزادسازی جزیره هرمز، پرتغالیها بهطور کامل از خلیج فارس اخراج شدند. اشغال خارگ: در ۱۱۶۷ ه.ق (۱۱۳۳ ه.ش - ۱۷۵۳ میلادی)، بارون نیپ هاوزن هلندی جزیره خارگ را تصرف کرد. در ۱۱۸۰ ه.ق (۱۱۴۵ ه.ش - ۱۷۶۶ میلادی) هلندیها با مبارزات میرمهنا از خارگ و ایران اخراج شدند. اشغال بوشهر: در دوره قاجار و جنگ جهانی اول بوشهر سه بار توسط نیروهای انگلیس اشغال شد. اشغال اول در سال ۱۲۵۴ قمری (۱۲۱۷ خورشیدی - ۱۸۳۸ میلادی) و اشغال دوم در ۱۲۷۲ قمری (۱۲۳۴ خورشیدی - ۱۸۵۶ میلادی) رخ داد. سومین حمله نیز در ۶ رمضان ۱۳۳۳ (۲۶ تیر ۱۲۹۴–۱۸ ژوئیه ۱۹۱۵) روی داد. جنگ خوشاب: در ۱۳ جمادی الثانی ۱۲۷۳ (۱۹ بهمن ۱۲۳۵ - هشتم فوریه ۱۸۵۷ م) بین سپاه ایران به فرماندهی شجاع الملک قشقایی، حاکم وقت ایالت فارس و سپاه بریتانیا به فرماندهی ژنرال اترام در نزدیکی روستای خوشاب جنگ بزرگی اتفاق افتاد که به جنگ خوشاب شهرت دارد. جنگ ایران و عراق: در اولین روز جنگ، عراق علاوه بر فرودگاه مهرآباد به فرودگاه بوشهر نیز حمله کرد. همچنین بعدها در طی جنگ چندبار نیز به نیروگاه اتمی بوشهر حملاتی انجام داد. در طی جنگ، پایگاه هوایی شهید یاسینی بوشهر و پایگاه نیروی دریایی در بوشهر نقش بسیار پررنگی داشتند بهطوری که بعد از شروع تجاوز به ایران، اولین حمله بعد از دو ساعت از شروع حمله عراق، از پایگاه هوایی بوشهر به سمت عراق انجام شد (عملیات البرز یا انتقام) و همچنین در اول مهر ۱۳۵۹ عملیات کمان ۹۹ نیز با مشارکت این پایگاه انجام شد. در ۷ آذر ۱۳۵۹، در عملیاتی به نام مروارید که توسط پایگاه دریایی ارتش در بوشهر و پایگاه هوایی بوشهر انجام شد تقریباً ۸۰٪ نیروی دریایی کشور عراق نابود شد. جزیره خارگ بارها در این جنگ مورد حمله هوایی قرار گرفت. اقدام ۵ ژوئن ۱۹۸۴: عنوان یک نبرد هوایی است که در نزدیکی جزیره عربی در خلیج فارس رخ داد. جنگ نفتکشها: به مجموعه عملیات نظامی (هوا- دریا) بین سالهای ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۸ در خلیج فارس و در طول جنگ ایران و عراق گویند که طرفین درگیر جنگ و نیروی دریایی آمریکا (۲۴ ژوئیه ۱۹۸۷ تا ۲۶ سپتامبر ۱۹۸۸) علیه کشتیهای تجاری و نظامی یکدیگر به کار میبستند. این جنگ با نقش مؤثر نادر مهدوی (فرمانده ناوگروه دریایی ذوالفقار) و بیژن گرد همراه بود. زمینلرزهٔ ۱۳۹۲ ه. ش: در ۲۰ فروردین ۱۳۹۲ در شهرستان دشتی استان بوشهر زمینلرزهای به بزرگی ۶٫۱ ریشتر رخ داد که باعث کشته شدن ۳۹ نفر و مصدومیت ۸۵۰ نفر شد. همچنین ۷۵۰ خانه بهطور کامل تخریب شد. دستگیری ملوانان آمریکایی: در ساعت ۱۷:۱۰ سه شنبه ۲۲ دی ۱۳۹۴ (۱۲ ژانویه ۲۰۱۶) دو فروند قایق جنگی آمریکایی حامل ۱۰ ملوان آمریکایی توسط نیروهای تیپ ۲۱۴ تکاوران منطقه دوم دریایی نوح نبی سپاه استان بوشهر در محدوده آبهای ایران در نزدیکی جزیره فارسی در خلیج فارس به دلیل ورود غیرقانونی به آبهای سرزمینی ایران دستگیر شدند. روابطعمومی سپاه پاسداران در اطلاعیهای در روز چهارشنبه، ۲۳ دی (۱۳ ژانویه) خبر از آزادی تفنگداران دریایی آمریکا داد. جغرافیا موقعیت استان بوشهر از شمال به استانهای خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد، از شرق به استان فارس، از جنوب و غرب به خلیج فارس و از جنوب شرق به استان هرمزگان مرتبط است. این استان با مساحتی حدود ۲۷٬۶۵۳ کیلومتر مربّع، جمعیّتی برابر ۱٬۱۶۳٬۴۰۰ نفر دارد. استان بوشهر با خلیج فارس بیش از ۷۰۷ کیلومتر مرز دریایی دارد. استان بوشهر میان ۲۷ درجه و ۱۹ دقیقه تا ۳۰ درجه و ۱۶ دقیقه عرض شمالی و ۵۰ درجه و ۱ دقیقه تا ۵۲ درجه و ۵۹ دقیقه طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد. استان بوشهر از جمله استانهایی است که به دلیل مجاورت با خلیج فارس دارای جزایر و شبه جزایر متعددی میباشد. این جزایر و شبه جزایر عبارتاند از: خارک (خارگ)، خارکو، شیف، امالگُرم، نخیلو، فارسی، جبرین (تهمادو)، خان، بیدو، عباسک و پیرزنگی، متاف، مرغی، چراغی،جزیره نگین، جزیره صدرا، جزیره صدف، جزیره مولیات، جزیره میر مهنا، جزیره خرو، جزیره سهدندون و جزیره شیخ کرامه. تقسیمات کشوری براساس آمار سال ۱۳۹۸ استان بوشهر دارای ۱۰ شهرستان، ۲۷ بخش و ۵۲ دهستان و شامل ۴۱ شهر و حدود ۹۱۰ آبادی(۳۹۳ دهیاری طبق آمار سال ۱۴۰۲) میباشد. از سال ۱۳۸۱ که تحریف نام خلیج فارس ابعاد بیشتری گرفت، برای صیانت از نام خلیج فارس راهکارهایی از جمله تغییر نام استان بوشهر به استان خلیج فارس یا تشکیل استان جدیدی متشکل از جزایر خلیج فارس بنام استان خلیج فارس به مرکزیت جزیرهٔ ابوموسی ارائه شد که تاکنون به نتیجه نرسیدهاست. آب و هوا آبوهوای استان گرم و خشک و در نواحی ساحلی گرم و مرطوب است. حداکثر دمای مطلق آن ۵۲٫۵ درجهٔ سانتیگراد و حداقل آن ۱- درجه و دمای متوسط سالانهٔ استان ۲۵٫۷ درجه میباشد. هوای آن ۷ ماه گرم، ۲ ماه معتدل تا سرد و ۳ماه معتدل تا گرم میباشد. بهصورت سالانه، متوسط دما بین ۲۴ تا ۲۸ درجه سانتیگراد است که بیشینه آن در تابستان به ۵۰ درجه سانتیگراد و کمترین تا حدود ۶ درجه سانتیگراد میرسد. متوسط بارش در استان ۲۱۷ میلیمتر است. یکی از ویژگیهای مهم آبوهوای استان، پدیده «شرجی» میباشد که بهعلت بالا رفتن رطوبت موجود در هوا تا حد اشباع بهوجود میآید. به دلیل پدیدههای آب و هوایی بارش برف در شهرستانهای جم، دشتی، تنگستان و دشتستان نیز مشاهده شدهاست. اقلیم جغرافیای بوشهر از دو قسمت تشکیل شدهاست: یک قسمت جلگهای در حاشیه ساحلی (نوار غربی) و یک قسمت کوهستانی در منتهیالیه زاگرس جنوبی (نوار شرقی). جلگه ساحلی استان، بهصورت نوار کم عرض در راستای ساحل خلیج فارس قرار دارد که در اثر رسوبگذاری رودهای استان بهوجود آمدهاست. جلگه ساحلی استان بوشهر به جز در مناطقی که رودها به دریا منتهی میشوند، عرض کم و باریکی دارند. بهعنوان نمونه، عرض جلگه در امتداد رود دالکی و دهانهٔ رود حله؛ ۷۰ کیلومتر و در امتداد رود مند ۱۲۰ کیلومتر میباشد. اغلب خاک منطقه شور و قلیایی است. به ارتفاعات استان بوشهر «گچ ترش» (رشته کوه) گفته میشود. این ارتفاعات ادامه زاگرس فارس است. به قسمتهای جنوبی این ارتفاعات که به دریا نزدیک میشوند «نوکند» گفته میشود. در سواحل تنگستان رشته کوههای «کوه کار» یا «کارتنگ» قرار دارد که در آنها قلههای درانگ-کلات بوریان مند و کجور واقع شدهاند. مهمترین کوههای استان شامل: کوه بیرمی (با ارتفاع ۱٬۹۵۰ متر مرتفعترین قلهٔ استان بوشهر) در شهرستان دشتی، کوههای گیسکان (۱٬۴۲۰ متر) و بزپر یا پشتپر (۱٬۴۲۰ متر) در شرق برازجان، کوه سیاه (۱٬۵۰۰ متر) در دشتپلنگ، کوه درنگ (۱٬۲۲۳ متر) در شهرستان دیر، کوه احمد سلمان(۱٬۳۴۲ متر) کجور (۱٬۶۰۳ متر) و بوریال (۷۳۰ متر) در تنگستان و ارتفاعات بوشکان و پازنان است. طبق گفتهها حدوداً ۱۰ استان مؤثر از تحرکات زمین ساختی زاگرس قرار دارند که بوشهر جزو موارد مهم در این فهرست است. بررسیها و اطلاعات لرزهای نشان دادهاند که تنشهای زمینلرزهای در حال حرکت به سمت مرزهای جنوبی زاگرسند که با فرض صحیح بودن این ادعا، باید انتظار زمینلرزههای بیشتر را داشت. گسلهای مهم استان بوشهر عبارتند از: پیش ژرفای زاگرس، جنبا و فعال برازجان و قطر-کازرون. عامل اصلی زمینلرزههای استان بوشهر گسل قطر-کازرون است. بررسیهایی که روی گسل برازجان در گذشته انجام شدهاست، نشان میدهد که احتمال وقوع زمینلرزههای بین ۷ تا ۷٫۵ ریشتری هر ۵ هزار سال است. در سال ۹۷۸ میلادی زلزلهای در بندر طاهری به وقوع پیوست که باعث ایجاد سونامی شد. این سونامی بهعنوان تنها سونامی در تاریخ خلیج فارس شناخته میشود. با توجه به کم بودن حجم آب در خلیج فارس و شناسایی نشدن کانونهای بزرگ زلزله در این آبراهه، امکان وقوع سونامی در خلیج فارس بسیار کم است. در این ناحیه از دریا پدیده سیش نیز رخ دادهاست. در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۳۹۵ (۸:۲۰ صبح) پدیده سیش در بندر دیر رخ داد. طبق گفته کارشناسان در سال ۱۳۹۳، در استان بوشهر غارهای کوچک و بزرگ متعددی وجود دارد که باید کارهای مطالعاتی متعددی جهت شناسایی و تهیه اطلاعات آنها صورت پذیرد اما تا سال ۱۳۹۳ فقط ۳۴ غار در استان بوشهر شناسایی شده که ۲۰ تای آن با ارزش معرفی شدهاست و از این تعداد ۱۸ غار آن قابل پیمایش و مابقی به دلیل صعب العبور بودن غیرقابل پیمایش میباشند. در این بین ۴ غار به نام گوریک در دشتستان وجود دارد که یکی از آنها با طول یک کیلومتر طولانیترین غار تونلی ایران است. ۱۵ غار دیگر در گنبد نمکی جاشک شناسایی شده و ۱۰ غار باستانی هم که تاریخچه آنها توسط باستان شناسان کشف شده، در شهرستان جم شناسایی شدهاند. سرچشمه هیچ رودخانه دائمی در این استان بوشهر قرار ندارد. دلایل این امر عبارتند از: گرمی هوا، کمی بارش، نبود ارتفاعات بلند، قرار نگرفتن در مسیر بادهای بارانآور و عدم جذب رطوبت کافی. همه رودخانههای استان از استانهای فارس و کهگیلویه و بویراحمد سرچشمه میگیرند. رودخانههای دائمی بوشهر عبارتند از: موند (مند)، دالکی، شاپور و حله. رودخانههای فصلی نیز عبارتند از: اهرم، شور گناوه، دره آبداری و درهٔ گپ. چشمههای آب معدنی استان بوشهر شامل آبهای کلردار، گوگردی و کلروسولفاته است که خواص درمانی دارند. چشمهها و آبهای معدنی استان عبارتند از: آب گرم دالکی، آب گرم برازجان، آب گرم خانیک، آب گرم اهرم، آب گرم میراحمد، آب گرم قوچارک، آب گرم نیکو، آب گرم گنویه (گنوی)، آب گرم میانلو، چشمه فاریاب (سرد) و چشمه بنیان (سرد). از آبشارهای مشهور استان بوشهر میتوان به آبشار فاریاب و آبشار زیراه اشاره کرد. طبیعت پوشش گیاهی استان بوشهر در برخی نواحی دارای پوشش گیاهی ضعیف و در بقیه نواحی فاقد پوشش گیاهی است. علت این موضوع مجاورت با خلیج فارس، کمی ارتفاع، کمبود بارندگی، درجه حرارت بالا و عدم حاصلخیزی خاک است. استان بوشهر فاقد جنگل صنعتی است اما قسمتی از آن دارای پوشش گیاهی است که بهعنوان «مراتع مشجر» شناخته میشوند. در سال ۱۳۸۱ جنگلهای این استان ۳۶۴٬۸۴۱ هکتار اعلام شد که ۳۴٬۸۴۱ هکتار آن (۹٫۵ درصد) جنگلهای دست کاشت و بقیه جزو جنگلهای حفاظتی بودهاست. همچنین ۱۳۰۰۷۰۰ هکتار مرتع در استان وجود دارد که ۵۵/۵۶ درصد از سطح استان را میپوشاند.عمدهترین گونههای درختی در استان بوشهر شامل کنار، گز، انواع کهور (ایرانی، فارسی، پاکستانی)، اکالیپتوس، بادام کوهی، بنه، بابل (اکاسیا)، بلوط ایرانی و مانگرو میباشد. وسعت کل مراتع در این استان حدوداً ۱٫۱ میلیون هکتار است که شامل مناطق دشتی و کوهستانی میشود. پوشش گیاهی استان بوشهر بسته به موقعیت جغرافیایی منطقه فرق میکند. در مناطق گرم و خشکی چون مناطق حفاظتشده مند و حله و پارک ملی نایبند درختان غالب گونههای بومی آکاسیا، کهور ایرانی، کنار و گز است. در کنار رودخانهها نی و لوئی نیز میرویند. جنگلهای حرا نیز از جمله جنگلهای معروف استان هستند که در مقیاس جهانی واپسین محدوده پراکنش جهانی آنها در کرانههای شمال غربی آسیا بهشمار میروند. بیشترین اجتماع این جنگلها در استان در خلیج نایبند است. پارکهای جنگلی و تالابها پارکهای جنگلی در استان بوشهر عبارتند از چاه کوتاه، فضای سبز بنه گز، بندر ریگ، بردخون. در استان بوشهر ۶ تالاب وجود دارد که از این تالابها میتوان به تالاب حله، نایبند و دیر-نخیلو و بردستان اشاره کرد. در این میان تالاب حله با ۲۰ هزار هکتار مساحت بزرگترین تالاب استان بوشهر است. طبق آمار سال ۱۳۹۶، مساحت کل تالابهای استان بوشهر ۵ هزار هکتار میباشد. طبق آمار سال ۱۴۰۲، حدود ۱۸۱ هزار و ۴۰۱ هکتار (حدود ۷٫۵درصد مساحت کل استان بوشهر) تحت مدیریت حفاظت محیط زیست است. پارکهای ملی و مناطق حفاظت شده استان بوشهر عبارتند از: منطقه حفاظتشده مند، منطقه حفاظتشده نایبند، منطقه حفاظتشده حله، پناهگاه حیات وحش کوهسیاه، پناهگاه حیات وحش خارگ، گنبد نمکی جاشک، پارک ملی دریایی نخیلو مناطق بیابانی و دشتها در استان بوشهر ۱۶ دشت وجود دارد. در سال ۱۴۰۲ اراضی بیابانی استان بوشهر در حدود ۱۴ درصد استان اعلام شد که مساحت آن در حدود ۳۳۱ هزار و و ۶۸۲ هکتار است. همچنین ۱۶ کانون بحران فرسایش بادی در بیابانهای استان بوشهر شناسایی شده که مساحت آن در حدود ۴۵۴ هزار و ۶۴۱ هکتار است. بیشترین بیابانهای استان بوشهر در شهرستانهای دشتستان، تنگستان، گناوه و دیلم قرار دارد. عمده عملیات بیابان زدایی در استان بوشهر شامل اجرای نهال کاری و مدیریت روانآب ناشی از بارندگی است. تا سال ۱۴۰۲، ۱۷ هزار و ۶۴۸ هکتار نهالکاری شامل گونههای کُنار، کهور پاکستانی، گزشاهی و انواع آکاسیا در مناطقی نظیر بردخون دیر، عیسوند و گندم ریز دشتستان، گناوه و دیلم انجام شدهاست. بیشترین سطح جنگلهای دست کاشت بیابانی این استان با پنج هزار و ۴۸۹ هکتار مساحت مربوط به شهرستان دشتی و کمترین میزان با یک هزار و ۵۲ هکتار مربوط به شهرستان گناوه میباشد. طبق آمار سال ۱۴۰۲، میزان متوسط فرسایش خاک در کشور ۱۶ تن در هکتار و در استان بوشهر ۲۲ تن در هکتار اعلام شدهاست که بیشتر از میزان کشوری است. از دیگر اقدامات جهت کاهش فرسایش خاک در این استان تا سال ۱۴۰۲ میتوان به پنج هزار هکتار مالچپاشی در مناطق بردخون دیر و چاهکوتاه شهرستان بوشهر و چهار هزار و ۳۱۵ هکتار پروژه ذخیره نزولات آسمانی و۳۷۰ کیلومتر بادشکن زنده اطراف جادهها نظیر جاده بوشهر- برازجان و گناوه به دیلم اشاره کرد. جانوران استان بوشهر به دلیل قرار داشتن در کنار آب، دارای ماهیانی در فهرست زیاگان خود است که شامل هفده گونه در نه تیره مختلف میشوند. بیشتر اینگونهها از تیره کپورماهیان هستند و یک گونه از آنها (گربهماهیای با نام علمی Glyptothorax silviae) بومزاد این ناحیه است. در رودخانههای این استان همچنین میتوان گونههای اقتصادی باارزش همچون شیربت را نیز پیدا کرد. از دیگر جانوران دریایی مهم میتوان به میگو، انواع کوسه (بمبک)، دلفین (پی سو)، لاکپشت، خرچنگ (گبگو)، انواع عروس دریایی (دول)، ماهی مرکب (خساک)، ماهی عقرب (فریاله) و سفره ماهی (لقمه) اشاره کرد. سه گونه دوزیست و سی و نه گونه خزنده در طبیعت این استان زندگی میکنند. دوزیستان شامل دو تیره وزغهای راستین (وزغ بیگوش و وزغ سبز) و قورباغههای راستین (قورباغه مانداب) میشوند. در میان خزندگان، دو گونه لاکپشت پوزهعقابی و سبز در آبهای خلیج فارس زندگی میکنند و برای تخمگذاری به جزایر و کرانههای این استان میآیند. چندین گونه جکو، آگاما، اسکینگ، سوسمار خاردار و بزمجه نیز در کنار مارهایی چون مار قطیانی، قمچه مار، سرسیاه، سوسن و غیره در بوشهر یافت میشوند. چهار مار کبری، جعفری، گرزه مار و افعی شاخدار از جمله مارهای سمی استان است. این استان به دلیل داشتن جنگلهای حرا، میزبان تعداد بسیاری از پرندگان آبزی است. نوار ساحلی خلیج فارس و نیز جزیرههای این خلیج همچنین جایگاه تخمگذاری و پرورش پرندگان دریایی همچون پرستوی دریایی کاکلی بزرگ، پرستوی دریایی کاکلی کوچک و سلیم خرچنگخوار است. مناطق کوهستانی استان بوشهر نیز که پوشش گیاهی بنه و بادام کوهی دارند گونههای فراوانی را در خود جای میدهند. از آن جمله میتوان به سهره طلایی، سهره صورتی، گنجشک کوهی، سسکها و طرقه آبی و کوهی اشاره کرد. در مجموع سی و یک گونه پستاندار از شش راسته در پانزده تیره گوناگون در این استان یافت میشوند. اینها شامل سه گونه خفاش، ده گونهٔ گوشتخوار (از جمله کفتار، پلنگ، گربه جنگلی و خدنگ بزرگ) و پنج گونه جفتسم میشوند. بهتازگی همچنین موش سیاه به جنگلهای حرا هجوم آورده و حیات بسیاری از پرندگان تخمگذار در آن ناحیه را تهدید کردهاست. معضل کوخه نشینی و شکار پرندگان شکاری هر ساله در استان بوشهر افرادی به دلیل کوخه نشینی و شکار غیرقانونی پرندگان شکاری اعم از شاهین، بحری و بالابان مورد تعقیب و پیگرد قانونی قرار میگیرند. این پرندگان توسط شکارچیکان شکار شده و با هزینه کم به قاچاقچیان فروخته میشود و قاچاقچیان نیز این پرندگان را در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس با قیمت هنگفت به فروش میرسانند. فرهنگ بازداری در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس همچون عربستان، قطر و امارات بازار مناسبی را برای این شکارچیان و قاچاقچیان فراهم کردهاست. آلودگی و مشکلات زیستمحیطی در حال حاضر سه نوع آلودگی جزو مشکلات اصلی و عمده زیستمحیطی و انسانی این استان شدهاست. آلودگی اول مربوط به ریزگردها و گرد و غباری است که منشأ آن استان خوزستان، عربستان و عراق میباشد. نوع دوم آلودگی در استان بوشهر مربوط به صنایع نفت و گاز میباشد که در جزیره خارگ و شهرستانهای کنگان و عسلویه مستقرند. طبق تحقیقات پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، خطر شیوع انواع سرطان در این منطقه ۱٪ و سرطان حنجره ۲۳٪ است. طبق گفته فرهاد قلینژاد، مدیر کل محیط زیست استان بوشهر، مهمترین محور کاهش آلودگیهای این شهرستان مشعلها، انبارهای گوگرد و ضایعات و پسماندها است. علی محمد صنعتی، عضو هیئت علمی گروه پژوهش محیط زیست دانشگاه خلیج فارس بوشهر و رئیس پژوهشکده خلیج فارس، در تحقیقات انجام شده خود از وجود فلزات سنگین و میکروپلاستیکها در این منطقه نیز پرده برداشتهاست. در این بین، مصطفی مؤذنی، رئیس حفاظت محیط زیست شهرستان عسلویه معتقد است که عامل اصلی آلودگیهای این منطقه پالایشگاهها هستند نه پتروشیمیها. در تحقیقات دیگری که اثرات توسعه صنایع گاز و پتروشیمی در منطقه عسلویه بر سلامت انسان و اکوسیستم را بررسی کردهاست، معلوم شده که این صنایع بر روی کیفیت هوا، آب دریا، رسوبات و درختان منطقه اثرات منفی و قابل توجهای برجای گذاشتهاست. طبق آمارهای بینالمللی و ایران در ۲۰۲۱ میلادی، ایران معادل ۱۲٪ کل دنیا مشعل سوزی (فلرینگ) داشتهاست و از این حیث در جایگاه دوم دنیا قرار دارد. این میزان مشعل سوزی از مصرف گاز یک سال جمعیت شهر تهران نیز بیشتر بودهاست. نوع سوم مشکلات زیستمحیطی و آلودگیها مربوط به خلیج فارس است. مریم قائمی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم جوی و اقیانوسشناسی کشور و نایبرئیس کمیته اقیانوسشناسی اقیانوس هند، در مصاحبه با ایسنا گفتهاست که علاوه بر آلودگیهای مربوط به تأسیسات نفتی و گازی در مناطق ساحلی استان بوشهر، مشکلات دیگری همچون کاهش اکسیژن، اسیدی شدن و بالا آمدن آب دریا از دیگر بحرانهایی است که در این قسمت از خلیج فارس به وجود آمدهاست. همچنین به گفته وی، چون دریای خلیج فارس یک محیط نیمهبستهاست و تبخیر و شوری آن بالا است، حدود سه تا پنج سال طول میکشد تا آب خلیج فارس از طریق تنگه هرمز با اقیانوس هند تبادل و تجدید شود؛ پس بروز آلودگی در این منطقه ماندگاری زیادتری نسبت به دیگر دریاها دارد. مردمشناسی جمعیت در سال ۱۳۹۵ طبق اعلام مرکز آمار، جمعیت این استان ۱٬۱۶۳٬۴۰۰ نفر اعلام شد. نرخ رشد جمعیت در سال ۱۳۸۵ حدود ۱٫۰۵ درصد و طی سالهای ۱۳۷۵–۱۳۸۵ حدود ۱٫۷۵ درصد محاسبه شد در حالی که این نرخ برای کل کشور ۱٫۶۱ درصد بودهاست. از دلایل بالا بودن نرخ رشد جمعیت استان بوشهر میتوان به مهاجرپذیری اشاره کرد. طبق آمار سال ۱۳۸۵ بیشترین جمعیت در شهرستانهای استان بوشهر به ترتیب (بیشترین به کمترین) در دشتستان، بوشهر، کنگان، گناوه، دشتی، تنگستان، دیر، جم و دیلم قرار دارد (در این تاریخ شهرستان عسلویه هنوز از شهرستان کنگان منفک نشده بودهاست). در همین سال آمار نشان میداد که حدود ۶۵٫۱۶ درصد شهرنشین بودهاند. در بین شهرستانهای استان، بالاترین میزان شهرنشینی در شهرستان بوشهر با ۸۶٫۶۷ درصد و پایینترین میزان در شهرستان کنگان با ۲۴٫۴۷ درصد است. همچنین متوسط بعد خانوار در کل کشور ۴٫۰۳ و در استان ۴٫۶۶ است که شهرستان کنگان با ۶٫۲۵ و شهرستان بوشهر با ۴٫۲۳ به ترتیب بیشترین و کمترین متوسط بعد خانوار را در بین شهرستانهای استان دارند. آمار نسبت جنسی در همین سال نشان میدهد که نسبت جنسی در کل کشور ۱۰۴ و در استان بوشهر ۱۱۲ و در استان به ازای هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۱۲ نفر مرد وجود دارد. کمترین مقدار این نسبت در دشتی و دشتستان با مقدار ۱۰۰ و بیشترین مربوط به شهرستان کنگان با مقدار ۱۹۳ بودهاست. منطقهٔ بوشهر به لحاظ موقعیت سوقالجیشی و وجود شرکتهای بزرگ نفتی و اجرای طرحهای صنعتی بزرگ مانند نیروگاه اتمی بوشهر و کشتیسازی، نیروی انسانی فعال استانهای مجاور و مناطق دیگر را به خود جذب کردهاست. در داخل منطقه نیز جابهجایی جمعیت افزایش یافتهاست، زیرا به علت کمبود امکانات کشاورزی بهویژه کمبود آب و زمینهای مورد نیاز و نبودن امکانات رفاهی و نیز پایین بودن سطح درآمد کشاورزان، مهاجرت روستاییان به شهرهای استان شدت گرفتهاست. به علت نزدیک بودن این استان به شیخنشینهای خلیج فارس، عدهای از اهالی منطقه، برای کار و امرار معاش به کشورهای واقع در کرانه خلیج فارس و دریای مکران مهاجرت کردهاند. زبان و گویشها زبان مردم بوشهر در این مناطق فارسی است (یعنی دشتستان، تنگستان، دشتی، دیر، کنگان و جم). مناطق شمال این استان (گناوه، دشتستان و دیلم) به زبان لری تکلم میکنند. برخی از اهالی جزیرهٔ شیف و بنادر کنگان و عسلویه نیز به زبان عربی خلیجی صحبت میکنند. به علاوه، زبان مردم بوشهر تحت تأثیر لهجههای بلوچی و شبانکارهای قدیم به زبان سغدی، ایجی بوده که از گویشهای فرعی عصر اتابکان فارس است و هر کدام با لهجههای گیلکی، کردی، خراسانی و دیگر لهجههای ایرانی همریشه است و ارتباط دارد. مردم سواحل خلیج فارس و جزایر آن به گویشی صحبت میکنند که رگههایی از گویشها و زبانهای شبانکارهای، زبان بلوچی، ترکمنی، کردی و برخی واژههای انگلیسی، هلندی، پرتغالی، هندی و عربی و ترکی را دارا است ولی استخوانبندی و ریشهٔ آن فارسی است. لهجههای فارسی به گویش بردستانی، دشتی، تنگستانی، کازرونی در این استان رواج دارد و این لهجهها کاملاً با لهجههای شمال و شمال غربی استان فارس مانند لری، فارسی و سیوندی ارتباط دارد. نژاد و اقوام طی یک بررسی میدانی به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ معلوم شدهاست که نزدیک به ۹۲ درصد از مردم استان بوشهر، فارسند و ۸ درصد مابقی را افرادی از اقوام عرب، لر و ترک تشکیل میدهند. دین (مذهب) بیشتر از ۹۹٪ از مردم این استان مسلمان شیعه هستند. همچنین، در بعضی از مناطق استان بوشهر مانند شهرستان کنگان، شهرستان عسلویه، جزیرهٔ شیف، جزیره خارگ، شهرستان گناوه، جزیره شمالی بندر ریگ و شهر بوشهر اقلیتی از اهل سنت زندگی میکنند. فرهنگ آیینها یکی از آیینهای محلی رایج در استان بوشهر که ثبت ملی شده و در جنوب رواج دارد، سینهزنی بوشهری است که در ماه محرم برگزار میشود. در این نحوه سینهزنی، یک نفر به عنوان «پیشخوان» (به محلی «پیشخون») در میان حلقههایی از مردم که به آنها «بر» میگویند، قرار میگیرد. در ابتدا، افراد در برها با دست چپ کمر فرد کناری را گرفته و با هر ضرب سینه، پای خود را حرکت داده و میچرخند. گاهی اوقات سینه زنان نیز در قسمتهایی به پیشخوان پاسخ میدهند و با افزایش چند برابری سینه زنی، پیشخوان اعلام «واحد» میکند که سینه زنان با پاسخ «الله واحد» ادامه سینهزنی را روی پای راست ادامه میدهند. سنج و دمامزنی از دیگر آیینهایی است که در ماه محرم در کنار تعزیه و سینهزنی برگزار میشود. یزلهخوانی بوشهری نیز به عنوان آیینی دیگر پس از مراسم سینهزنی اجرا میشود. در این مراسم عزاداران کمر فرد جلویی را میگیرند تا قطاری انسانی تشکیل شود و با آهنگ یزله رو به جلو حرکت میکنند. پس از طی مسافتی، ایستاده و دایره وار و خمیده به سمت مرکز با ریتم یزله سینهزنی میکنند. از سرودخوانیهای مشهور در استان بوشهر میتوان به شروهخوانی اشاره کرد که در مایه دشتی، شوشتری، ترک و نوا خوانده میشود. این نوع سرودخوانی بیشتر در قالب دوبیتیهای عاشقانه است که در مورد وصل و فراق و وصف معشوق سروده میشود. از دیگر سرودخوانیهای استان میتوان به چاووشیخوانی اشاره کرد که برای بدرقه یا استقبال زائران مکانهای مقدس خوانده میشود. این آواز شباهت زیادی به نغمهها در دستگاه چهارگاه از موسیقی ردیف ایرانی دارد. دو آوازخوانی شاد دیگری که در استان شهرت دارد و در همنشینیهای شبانه یا مراسمهای بزم و شادی اجرا میشود خیامخوانی و بیتخوانی است. علت نام گذاری خیامخوانی، خواندن رباعیهای حکیم عمر خیام نیشابوری در این نوع موسیقی است. البته گاهی اوقات شعرهای شاعران بنام دیگر یا شعرها و ترانههای محلی نیز در این نوع موسیقی خوانده میشود اما این شعرها توسط خواننده بر وزن رباعیهای خیام خوانده میشود. به خیامخوانی «شکی» یا «شکی خوانی» نیز میگویند. نِیمهخوانی بوشهری نمونه دیگر آوازخوانی در بوشهر است. دُم دُم سحری نیز از یکی از سنتهای قدیمی مردم بوشهر برای بیدار کردن روزهداران هنگام سحر است. افرادی که دُم دُم سحری را اجرا میکنند، معمولاً سه تا چهار نفر هستند و درحالی که یکی چراغ فانوسی به دست دارد و دیگری دَمامی را به دوش میکشد، همراه با صدای دمام بهصورت گروهی اشعاری میخوانند. موسیقی موسیقی بوشهر به سه دسته بزم و شادی، عزا و سوگواری و موسیقی حماسی دستهبندی میشود. ساز و آلات موسیقی که توسط بوشهریها استفاده میشود عبارتند از:نیانبان، سنج، دمام (این ساز متعلق به بوشهر است) و ضرب و تیمپو. لباس استان بوشهر دارای لباس سنتی خاصی نیست و لباسهای متنوع زیادی در آن دیده میشود اما پوشش مردم استان در نواحی کوهستانی نسبت به نواحی جلگه ای کمی متفاوت است. این تفاوتها در مدل، شکل لباس، رنگ و جنس پارچهها دیده میشود. در گذشته و در مناطق فارسیزبان استان، بانوان از پیراهن بلند دورچین با چادر رنگی، مقنعهٔ نازک مشکی و شلوار بلند پارچهای استفاده میکردهاند اما در مناطق کوهستانی که بیشتر عشایر ساکن بودهاند لباس بانوان شامل کلاهک، آرخالق، تنبان و پاپوش میشود. در مناطقی که اقوام عرب ساکن هستند، پوشش مردم شبیه به اهالی استان هرمزگان و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس است. از لباسهای سنتی و مشهور استان بوشهر میتوان به «لنگوته» که بیشتر دریانوردان میپوشند، «ناس» که شامل کت و شلوار و کفش و جوراب کاملاً سفید یا کرم بوده و بیشتر تجار میپوشیدهاند و «قبا» که بیشتر توسط افراد متشخص استفاده میشده، اشاره کرد. غذاها غذاهای سنتی و محلی استان بوشهر را میتوان به سه دسته تقسیم کرد. غذاهای اصلی، دسرها و نانها. در بین غذاهای اصلی، که بهعنوان یک وعده غذایی سرو میشود، «میگوپلو»، که غذایی با اصالت بوشهری است، بهعنوان مشهورترین غذا شناخته میشود. عنصر اصلی این غذا خود میگو است که به دلیل داشتن امگا۳ و پروتئین بالا از ارزش غذایی بالایی برخوردار است. میگوپلو بوشهری با دیگر نقاط کشور مانند استان خوزستان تفاوتهایی دارد. به عنوان مثال میگوپلو طبخ شده در خوزستان هم ماش دارد و هم به جای گرد لیمو، یک قاشق سرکه به سس آن اضافه میکنند. از دیگر غذاهای مشهور استان میتوان به قلیه میگو، قلیه ماهی، گمنه، دمی لخلاخ، یتیمک بوشهری، کبه، قیمه بوشهری، دوقوس ماهی، شکرپلو، دال عدس بوشهری، ته انداز بوشهری، ماهی شکم پر، میگو سوخاری، مجبوس، ماهی شور اشاره کرد. در بین دسرها، «رنگینک» مشهورترین دسر و میانوعده شناخته میشود که البته در دیگر نقاط کشور نیز تهیه و سرو میشود. جزء اصلی این دسر، خرما و گردو است و به همین دلیل به عنوان یک دسر و میانوعده مغذی و پرانرژی شناخته میشود. دیگر دسرها و حلوهای مشهور در استان عبارتند از حلوا خرمایی بوشهری، حلوای انگشتپیچ، لگیمات، حلوای مسقطی، حلوای سردبندو، نشا، حلواپسکی، حلوا سنگک. در میان نانها، «مُشتَک» مشهورترین و محبوبترین شناخته میشود که فلسفه ای مانند فلسفه ایجاد پیتزا دارد و مانند پیتزا با نوعهای مختلف کراتی (تره)، جیکایی، سرموکی، ساده و زرشکی تولید میشود. به جز نمونه ساده که مانند یک نان ساده پخته میشود و کره و شکر روی آن ریخته شده و سرو میشود، در دیگر نمونهها مواد خوراکی پخته یا تفت داده شده بین دو لایه خمیر قرار گرفته و بعد پخته میشود. دیگر نانهای پخته شده در استان بوشهر که شهرت دارند عبارتند از گرده، کماچ، بل بل، نان شیرین و نان زرد، نان تیری. سوغات و صنایع دستی سوغاتیها و صنایع دستی استان بوشهر عبارتند از: رهآورد خوراکی: خرما، ارده، پنیر نخل (در آبپخش)، خارک، خارک پخته، ماهی، میگو و مسقطی صنایع دستی: گبه(گبه استان بوشهر)، گلیم، نمد، حصیر، سوزن دوزی، زنبیل و سبد، جارو، سفال، مشک، تور، تونیرهبافی و دولچه لازم است ذکر شود که شهر آبپخش به عنوان شهر ملی حصیربافی ایران معرفی شدهاست. مشاهیر بنیاد ایرانشناسی بوشهر تاکنون ۱۲۰ نفر از مفاخر و مشاهیر را در استان بوشهر شناسایی کردهاست که حوزههای مختلفی را در بر میگیرد. در حوزه علمی، احمد دالکی بهعنوان پدر علم نجوم آماتوری ایران و یکی از مفاخر علمی استان شناخته میشود. در حوزه فرهنگی و اجتماعی و نظامی میتوان نادر مهدوی را بهعنوان یکی از مفاخر این حوزه در استان بوشهر معرفی کرد. صادق چوبک نیز بهعنوان یکی از مشاهیر ادبی استان شناخته میشود. از دیگر مشاهیر استان بوشهر میتوان به فایز دشتی، نادم، منوچهر آتشی، ایرج شمسی زاده، جهانبخش کردی زاده، همایون خرم، غلامرضا نیکخواه، رئیسعلی دلواری، میرمهنا بندرریگی، ناخدا عباس دریانورد، علیرضا تنگسیری، مهدی طارمی و سید عبدالله بلادی بوشهری اشاره کرد. اقتصاد با وجود اینکه در این استان حدود ۱۹٪ کل ذخایر گازی جهان فقط در میدان گازی پارس جنوبی، و ۸٫۶۸٪ نفت و ۷۳٫۱۸٪ گاز کشور را تولید میکند و ۹۰٪ صادرات نفت کشور از این استان صورت میگیرد اما اقتصاد آن در وهله اول متکی به کشاورزی، دامداری و شیلات و سپس تجارت و بازرگانی است. بر اساس اطلاعات منتشر شده مرکز آمار در سال ۱۳۹۹، استان بوشهر بعد از به ترتیب استانهای تهران و خوزستان سومین اقتصاد بزرگ کشور است. این رتبهبندی بر مبنای میزان تولید ناخالص داخلی است. در سال ۱۳۹۸ تولید ناخالص داخلی این استان حدود ۲۰۲ هزار میلیارد تومان اعلام شد که بزرگترین بخش اقتصادی آن مربوط به «تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا» بودهاست. بیش از نیمی از این بخش احتمالاً به دلیل وجود نیروگاههای گازی و اتمی در این استان است. قسمتهای دیگر بخش اقتصادی در استان بوشهر که سهم بسزایی در آن دارند به «صنعت»، «استخراج معادن»، «پالایشگاهها و تأسیسات نفت، گاز و پتروشیمی» مربوط میشود. استانهای بوشهر و خوزستان در حوزه استخراج نفت خام و گاز طبیعی، استخراج معادن، صنعت، تأمین آب، برق و ساختمان بیشترین سهم را در کشور به خود اختصاص دادهاند. براساس آمارهای ارائه شده از طرف مرکز آمار در سال ۹۷، سه استان تهران، استان اصفهان و بوشهر به ترتیب بیشترین رشد اقتصادی بدون نفت را داشتهاند. طبق آمار همین سال استان بوشهر رتبه چهارم فعالیتهای استخراج معدنی را به خود اختصاص دادهاست و در زمینه فعالیتهای صنعت، تأمین برق، گاز، بخار و تهویه هوا، آبرسانی، مدیریت پسماند، فاضلاب و فعالیتهای تصفیه ساختمان نیز با سهم ۱۸٫۱۳ درصد بعد از استان تهران، جایگاه دوم را به خود اختصاص دادهاست. از طرفی بیشترین نرخ رشد متوسط این رشته فعالیت از سال ۹۰ تا ۹۷ نیز با ۹٫۱۷ درصد متعلق به استان بوشهر میباشد. از دیگر آمارهای اقتصادی که بر بهبود شرایط استانها مؤثر است، توزیع درآمد حاصل از دریافت مالیات بر استانها است. طبق آمار سال ۱۳۹۸، استان تهران با دریافت ۵۳٪ درآمد حال از مالیات کل کشور در رتبه اول دریافت درآمد مالیاتی در کشور قرار دارد و استان بوشهر با دریافت ۲٫۸٪ این درآمد در رتبه هفتم قرار گرفتهاست. این درحالیست که طبق آمار سال ۱۳۹۵ فقط ۱۶٫۶٪ درصد از جمعیت کشور در استان تهران قرار دارد اما تقریباً نصف درآمدها به استان تهران پرداخت میشود. در این مورد دو فرضیه وجود دارد که علت این توزیع نامتوازن درآمد مالیاتها را نشان میدهد. یکی تمرکز زیاد فعالیتهای صنعتی و خدماتی در تهران و دوم دولتی بودن یا حضور دفاتر مرکزی شرکتهای بزرگ در تهران است. فعالیت کارگاههای صنعتی بر اقتصاد استان تأثیر داشتهاست. طبق آمار ۱۳۹۸ برای کارگاههای بالای ۱۰ نفر، استانهای تهران، اصفهان، خراسان رضوی، آذربایجان شرقی و البرز به ترتیب با سهم ۲۲٫۴، ۱۲٫۱، ۶٫۸، ۵٫۷ درصدی رتبههای اول تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند و استان بوشهر با ۰٫۵۹٪ رتبه ۲۷ این جدول قرار دارد. از طرفی، طبق آمار سال ۱۳۹۸، مردم استان بوشهر رتبه چهارم در سپرده گذاری بانکی را به خود اختصاص دادهاند. این آمارها نشان میدهد که مردم استان بوشهر نهتنها تمایلی به سرمایهگذاری و فعالیت صنعتی نداشتهاند بلکه بیشتر پول و دارایی خود را سپردهگذاری میکنند. با توجه به تمرکز اصلی سیاست فعلی کشور بر اقتصاد دانشبنیان، اخیراً تحقیقی جهت بررسی توسعهیافتگی استانهای کشور در اقتصاد دانشبنیان منتشر شدهاست که استان بوشهر با امتیاز ۰٫۰۲۳۱ در جایگاه نهم این رتبهبندی قرار گرفتهاست. در این تحقیق استان تهران با امتیاز بسیار بالای ۰٫۹۸۲۳ در صدر جدول قرار گرفتهاست بهطوریکه استان اصفهان بهعنوان دومین استان امتیاز ۰٫۱ را کسب کردهاست و این نشان از فاصله بسیار بالای استان تهران با دیگر استانها دارد. درآمد سرانه شاخصی است که نشان میدهد به ازای هر یک نفر چه میزان کالا و خدمات تولید یا چه میزان درآمد حاصل شدهاست. استان بوشهر با درآمد سرانه ۱۶۲ میلیون تومان و استان خوزستان با ۱۰۰ میلیون تومان به ترتیب جایگاههای اول و دوم را به خود اختصاص میدهند. در سال ۱۳۹۹ ضریب جینی خانوارهای شهری استان بوشهر ۰٫۳ اعلام شد. در همین آمار ضریب جینی کل کشور ۰٫۳۸۳۵، بالاترین ضریب جینی ۰٫۴۵۷ (استان سیستان و بلوچستان) و کمترین ضریب جینی ۰٫۲۵۷۹ (استان اردبیل) اعلام شد. همچنین در همین سال ضریب جینی خانوارهای روستایی استان بوشهر ۰٫۲۹۷۳، کل کشور ۰٫۳۵۹، بالاترین ضریب جینی ۰٫۳۶۲۱ (استان چهارمحال و بختیاری) و کمترین ضریب جینی ۰٫۲۴۰۵ (استان خوزستان) اعلام شد. این آمارها نشان از متوسط بودن اوضاع نابرابری درآمد در استان بوشهر نسبت به کل کشور را میدهد. در کنار ضریب جینی، سه شاخص نرخ بیکاری، تورم و فلاکت نیز مبین وضعیت اقتصادی مردم یک استان است. در آمار سال ۱۴۰۰، نرخ بیکاری، تورم و فلاکت استان بوشهر به ترتیب ۴۱٫۷، ۸٫۹ و ۵۰٫۶ اعلام شد که ۶ رتبه بالاتر از متوسط کشوری و تقریباً در میانه جدول قرار گرفت. در این آمار استان تهران در پایین جدول قرار گرفت که نشان از وضعیت بسیار خوب این استان در سال ۱۴۰۰ دارد و بالاتر از همه نیز آذربایجان غربی قرار گرفت که وضعیت بد این استان در سال ۱۴۰۰ را نشان میدهد. از لحاظ شاخص NEET (مخفف "نه درس میخواند، نه شاغل است و نه مهارتی میآموزد")، طبق آمار سال ۱۳۹۵ مرکز آمار، استان بوشهر در کنار خراسانشمالی، چهارمحالوبختیاری، زنجان و خراسانرضوی از استانهایی هستند که دارای نرخ بالای NEET هستند. در این آمار میانگین کشوری NEET حدود ۲۹٪ بوده و استانهای سیستانوبلوچستان حدود ۴۸٫۲ درصد، در گلستان ۴۴درصد، در هرمزگان ۴۳٫۸ درصد، در کرمانشاه ۴۲٫۸ درصد، در لرستان ۴۲٫۱ درصد، در آذربایجانغربی ۴۱٫۷ درصد، در خوزستان ۴۱٫۲ درصد، در کردستان ۴۱ درصد، در همدان ۴۰٫۱ درصد و در اردبیل ۳۹٫۶ درصد در بالای جدول قرار دارند. همچنین استانهای سمنان با نرخ ۲۲٫۶ درصدی، یزد با نرخ ۲۵٫۱ درصدی، اصفهان با نرخ ۲۵ درصدی و تهران با نرخ ۲۸٫۱ درصدی کمترین نرخ NEETها را داشتهاند. در سال ۱۳۹۷ هزارجریبی و سبحانی در تحقیقی به بررسی وضعیت NEETها در ایران و علل آن پرداختهاند. همچنین در مقاله دیگری به قلم نویسندگان روزنامه دنیای اقتصاد، موضوع NEETها در ایران مورد بررسی قرار گرفتهاست. از لحاظ آمار حاشیه نشینی در ایران، طبق آمار سال ۱۴۰۰، استان بوشهر قبل از استانهای سمنان، چهارمحالوبختیاری، خراسانجنوبی و ایلام در انتهای جدول قرار دارد که نشان از وضعیت تقریباً مناسب استان دارد.همچنین استان بوشهر در کنار استانهای اصفهان، تهران، خراسان رضوی، خوزستان، سمنان، فارس، کردستان، مازندران، هرمزگان و یزد دارای بیشترین کودک کار است(جزو ۱۳ استان با بیشترین کودک کار). طبق آمارها %۸۰ این کودکان ایرانی نیستند و %۶۰ درصد نیز از اتباع غیرمجاز هستند. کشاورزی طبق آمار سال ۱۴۰۰، در استان بوشهر ۳۲۰ هزار هکتار زمین کشاورزی قابل کشت وجود دارد(۱۱٫۵٪ مساحت استان بوشهر) که ۸۰ هزار هکتار آبی و مابقی دیم و آیش هستند. همچنین ۱٫۲ درصد تولیدات کشاورزی کشور در استان بوشهر تولید میشود. در واقع از ۱۲۰ تا ۱۳۰ میلیون تن محصولات کشاورزی کشور ۱٫۴ میلیون تن مربوط به استان بوشهر است. طبق گفته خسرو عمرانی، معاون بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان بوشهر، تغییر اقلیم و خشکسالی کشاورزان استان بوشهر را تهدید میکند و برای برون رفت از این وضعیت راهی جز ارتقای بهرهوری و کارایی مصرف آب در واحد سطح، کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی، جلوگیری از کشت محصولات آب بر، تبدیل کشت محصولات در فضای باز به کشت متراکم و گلخانه ای، استفاده کامل از کشت نشایی، استفاده از ارقام پرمحصول وجود ندارد. در سال ۱۳۹۸ اعلام شد که ۴۰٪ چاههای آب (از ۱۳ هزار و ۶۰۰ حلقه چاه کشاورزی در استان بوشهر، هشت و ۱۲۲ حلقه چاه مجاز و پنج هزار و ۴۷۸ حلقه چاه غیرمجاز) در استان بوشهر غرمجاز هستند. طبق آمار منتشر شده در خبرگزاری فرهیختگان در سال ۱۴۰۱، استان بوشهر با وجود جمعیت و وسعت کم اما نهمین استان با بیشترین میزان چاه غیرمجاز در کشور میباشد. در سال ۱۴۰۰، معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقه ای استان بوشهر اعلام کرد که برای حفظ و حراست آب در استان میبایست مصرف بهینه آب در کاربریهای مختلف، افزایش بهرهوری فیزیکی و اقتصادی آب در بخش کشاورزی و انتقال بار اشتغال از کشاورزی به صنعت در دستور کار قرار گیرد. خرما و گوجه فرنگی خارج از فصل دو محصول کشاورزی مهم در استان بوشهر است. این استان همچنین به صورت پراکنده باغهای کوچک مرکبات دارد. شهرستان دشتستان و شهرستان تنگستان از لحاظ تولید سالانه خرما و مرکبات مقام اول و دوم را در استان کسب کردهاند. میزان تولید خرما در سال ۱۴۰۰ حدود ۱۷۴ هزار تن و در سال ۱۳۹۱ میزان تولید مرکبات حدود ۴۵ هزار تن اعلام شد. مهمترین محصولات زراعی آن را گندم و جو آبی و دیم، تنباکو، پیاز، کنجد، سبزی، صیفی و نباتات علوفهای تشکیل میدهد. صید ماهی و میگو یکی از مهمترین فعالیتهای اقتصادی مردم این استان را تشکیل میدهد. استان بوشهر بیشترین مرز آبی با خلیج فارس دارد و حدود ۱۵ هزار صیاد با استفاده از بیش از دو هزار شناور فعالیت دارند و در فصول مختلف سال به صید میپردازند که سالانه بیش از ۶۰ هزار تن انواع آبزیان در استان صید میشود. استان بوشهر طبق آمار سال ۱۴۰۲ با سطح زیر کشت هفت هزار و ۲۵۹ هکتار برای میگو، بزرگترین تولیدکننده میگوی پرورشی در کشور است و محصولات شیلاتی تولید شده آن به کشورهای مختلفی صادر میشود. در سال ۱۴۰۰ اعلام شد که شیلات برنامههایی را برای پرورش میگو دور از ساحل در استان بوشهر دارد. در این طرح در اراضی دور از ساحل، آب شور از طریق پمپاژ از دریا به اراضی که شرایط کشاورزی ندارند برای ایجاد مجتمعهای پرورش میگو منتقل میشود. همچنین هر ساله نزدیک به دو هزار تن میگو از دریا توسط صیادان بوشهری صید میشود. در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که حدود ۱۱ هزار تن ماهی در قفس در این استان تولید شدهاست. پرورش بز و گوسفند و گاو و شتر و طیور در استان رونق نسبی دارد. در سال ۱۴۰۱ اعلام شد که ۳۹۰ واحد دامداری صنعتی و ۱۰ هزار دامداری سنتی و ۲۱۸ واحد مرغداری با ظرفیت هفت میلیون قطعه در هر دوره، در استان بوشهر فعالیت دارند که پرورش دهنده ۹۶۰ هزار دام سبک شامل بز و گوسفند و ۴۳ هزار رأس دام سنگین شامل گاو و گوساله در استان هستند. واحدهای دامی استان توانایی تولید هشت هزار تن گوشت قرمز، ۴۰ هزار تن گوشت سفید و ۴۰ هزار تن شیر و یک هزار و ۵۰ تن عسل را دارند. در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که طبق پیشبینی حدود دو هزار تن عسل کنار در استان بوشهر تولید شود. طبق آمار سال ۱۳۹۸ استان بوشهر با دارا بودن ۳٬۶۷۵ نفر شتر ثبتی در ۱۱۲ گله یکی از مراکز مهم پرورش شتر میباشد که در آن بهصورت سنتی نگهداری میشوند. این شترها همگی از نوع یک کوهانه و از نژادهای دشتی (ذبه)، ترکی، عربی و نژادهای آمیخته میباشند. بهترین نژاد موجود در استان نژاد دشتی است که پشم زیادی تولید میکند و در کشور جزو بهترین نژادها شناخته میشود. صنعت عبابافی با وجود پشم این شترها در استان رونق دارد و در کشورهای حاشیه خلیج فارس عباهای بافته شده از پشم این شترها از مقبولیت بالایی برخوردار است. در حال حاضر کارگاههای عبابافی محدودی در کردوان شهرستان دشتی مشغول به فعالیتند. صنایع نفت، گاز و پتروشیمی وجود توامان میدانهای بزرگ نفتی و گازی در استان بوشهر (خشکی و دریا) باعث شده که این استان در کشور از اهمیت ویژه ای برخوردار باشد. حدود ۱۹٪ کل ذخایر گازی جهان فقط در میدان گازی پارس جنوبی وجود دارد، ۸٫۶۸٪ نفت و ۷۳٫۱۸٪ گاز کشور در این استان تولید میشود و ۹۰٪ صادرات نفت کشور از این استان صورت میگیرد. همچنین ۷۰ درصد منابع گاز، ۲۵ درصد منابع نفت کشور در این استان قرار دارد. در سال ۱۴۰۰ اعلام شد که با برداشت روزانه ۷۰۰ میلیون متر مکعب گاز از میدان پارس جنوبی، بیش از ۷۵ درصد از گاز تولیدی کشور به این میدان تعلق گرفتهاست. در حال حاضر میدانهای گازی شناخته شده استان بوشهر عبارتند از:میدان گازی کنگان، میدان گازی نار، میدان گازی پارس جنوبی، میدان گازی پارس شمالی، میدان گازی گلشن، میدان گازی فردوسی، میدان گازی کوه مند، میدان گازی میلاتون (دشتستان)، میدان گازی خیام، میدان گازی فرزاد A، میدان گازی فرزاد B، آرش، میدان گازی تابناک (مشترک بین سه استان بوشهر و فارس و هرمزگان) و میدان گازی دالان (مشترک بین دو استان بوشهر و فارس). همچنین میدانهای شناخته شده نفتی استان عبارتند از: میدان نفتی بهرگان، میدان نفتی خارگ (شامل میدانهای فروزان، میدان نفتی نوروز، ابوذر، درود و اسفندیار)، میدان نفتی پارس جنوبی، میدان نفتی فردوس، میدان نفتی نرگسی، میدان نفتی بوشکان، میدان نفتی کوه مند (بزرگترین میدان نفت سنگین جهان)، میدان نفتی عسلویه شرقی، میدان نفتی گلخاری، میدان نفتی بینک، میدان نفتی زاغه، میدان نفتی بهرگانسر، میدان نفتی بینالود، میدان نفتی سروش، میدان نفتی سیاه مکان، میدان نفتی خشت، میدان نفتی پازنان (مشترک بین سه استان خوزستان، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد) و میدان نفتی رگسفید (مشترک بین دو استان خوزستان و بوشهر). از دیگر سرمایهگذاریهای بزرگ در این استان میتوان به تأسیس پتروشیمیهای متعدد و بزرگ اشاره کرد. طبق آمار سال ۱۴۰۲، حدود ۵۰٪ تولیدات پتروشیمی ایران در استان بوشهر تولید میشود. از پتروشیمیهای حاضر در استان بوشهر میتوان به مجتمع پتروشیمی پردیس، مجتمع پتروشیمی نوری (برزویه)، مجتمع پتروشیمی پارس، مجتمع آریاساسول، مجتمع پتروشیمی مبین، مجتمع پتروشیمی زاگرس،پتروشیمی مروارید، مجتمع پتروشیمی مهر، مجتمع پتروشیمی جم، مجتمع پتروشیمی مروارید، مجتمع پتروشیمی همت، مجتمع پتروشیمی انتخاب، مجتمع پتروشیمی بوشهر، مجتمع پتروشیمی کاویان، مجتمع پتروشیمی جم اطمینان، مجتمع پتروشیمی تخت جمشید، مجتمع پتروشیمی مرجان، مجتمع پتروشیمی دماوند، مجتمع پتروشیمی فرسا شیمی، مجتمع پتروشیمی دنا، مجتمع پتروشیمی کیمیای پارس خاورمیانه، مجتمع پتروشیمی صدف، مجتمع پتروشیمی سبلان، مجتمع پتروشیمی هنگام، مجتمع پتروشیمی آریان، مجتمع پتروشیمی آپادانا، مجتمع پتروشیمی دالاهو کیمیا، مجتمع پتروشیمی پادجم و مجتمع پتروشیمی خارگ اشاره کرد. از پالایشگاههای استان بوشهر نیز میتوان پالایشگاه گاز فجر جم و پالایشگاههای گاز پارس جنوبی(شرکت مجتمع گاز پارس جنوبی) را نام برد. دریایی در این استان، شرکتهای بزرگ و کوچک سازنده سازههای دریایی فعالند؛ از جمله مجموعه صنعتی ایران صدرا که در زمینه سکو سازی و کشتی سازی فعالیت میکند یا مؤسسه صنعتی-دریایی شهید محلاتی سپاه. شهرکهای صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی در استان بوشهر یازده شهرک صنعتی و یک ناحیه صنعتی مصوب و هفت ناحیه صنعتی روستایی انتقالی از سازمان جهاد کشاورزی و سه منطقه ویژه اقتصادی وجود دارد که شهرکهای صنعتی عبارتند از: شهرک صنعتی برازجان، شهرک صنعتی اهرم، شهرک صنعتی دلوار، ناحیه صنعتی بنه گز در تنگستان، شهرک صنعتی دیلم در ناحیه صنعتی بویرات (دیلم)، شهرک صنعتی بندر ریگ در ناحیه صنعتی عربی (دشتی) و شهرک صنعتی خورموج، دیر، کنگان و گناوه، دلوار در ناحیه صنعتی لمبدان (دیر). در سال ۱۴۰۲ اعلام شد که سه شهرک خورشیدی در شهرستانهای دشتستان، دشتی و تنگستان ایجاد خواهد شد. مناطق ویژه اقتصادی عبارتند از: منطقه ویژه اقتصادی بوشهر (شهرستان بوشهر)، منطقه ویژه اقتصادی پارس (شهرستان عسلویه) و منطقه ویژه اقتصادی شمال استان بوشهر (شهرستان دیلم). تولید انرژی در استان بوشهر از منابع متعدد اعم از خورشیدی، انرژی هستهای و سوختهای فسیلی انرژی تولید میشود و همچنین این استان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان سوختهای فسیلی در ایران و جهان است. ظرفیت تولید برق در استان بوشهر در سال ۱۳۹۷ حدود ۴ هزار مگاوات اعلام شد. در حال حاضر نیروگاه هستهای بوشهر که به عنوان اولین نیروگاه ایران و خاورمیانه شناخته میشود، آغاز ساخت دو واحد دیگر این نیروگاه (فاز ۲ و ۳) نیز شروع شدهاست. دیگر نیروگاههای استان بوشهر عبارتند از: نیروگاه هستهای بوشهر، نیروگاه گازی بوشهر، نیروگاه متمرکز پارس جنوبی، نیروگاه گازی عسلویه، نیروگاه گازی تولید برق کنگان، نیروگاه خارک و نیروگاه سیکل ترکیبی بندر گناوه. معدن در سال ۱۴۰۱ اعلام شد که بعد از محصولات پتروشیمی، دومین کالای صادراتی غیرنفتی استان بوشهر تولیدات معدنی میباشد اما طبق گفته رئیس خانه معدن استان بوشهر، بنا به دلایلی همچون مرز نامعلوم معادن (و نتیجتاً جریمه بالای معدن داران)، وجود معارضان محلی، وجود سیاستهای حمایتی ضعیف برای معادن کوچک؛ باعث شده تا نرخ رشد سرمایهگذاری در حوزه معدن در این استان پایینتر از میانگین کشوری باشد (کمتر از ۱۰٪) و میزان کوچ از این حوزه به بخش صنعت و کشاورزی بسیار زیاد شود. طبق آمار سال ۱۴۰۱، حدوداً دو میلیارد و ۵۷۱ میلیون تن مواد معدنی ذخیره در استان وجود دارد و ۲۵۴ معدن در استان بوشهر دارای مجوز با استخراج تقریبی ۲۶ میلیون و ۲۸۱ هزار تن در حال فعالیت میباشند. از این تعداد معادن، ۱۱ مورد دارای دو نوع ماده معدنی است. بیشترین معادن استان بوشهر به ترتیب در شهرستانهای دشتی(۶۸ معدن)، دشتستان(۵۷ معدن)، تنگستان(۲۴ معدن)، دیر، کنگان، گناوه، دیلم، جم و عسلویه قرار دارند. سنگ لاشه، گچ، آهک، واریزه کوهی، مارن، آلویوم و مرمریت از مهمترین مواد معدنی استان بوشهر میباشند که در این بین سنگ لاشه بیشترین تعداد معادن را به خود اختصاص دادهاست. همچنین معادنی همچون بوکسیت، قیر طبیعی (بیوتین) و فسفات نیز در استان کشف شدهاند که تحت بررسیهای اکتشافی میباشد. روی هم رفته استان بوشهر دارای ذخایر معدنی فلزی بسیار ضعیفی است چونکه بخشهای پی سنگی و دور از دسترس، در پوشش رسوبی رویی عوامل کانی ساز نظیر پدیدههای ماگماتیسم، دگرگونی و پیامدهای آن وجود ندارد لذا برخلاف ذخایر معدنی غیر فلزی غنی، ذخایر فلزی بسیار ضعیفی دارد. تجارت در حال حاضر در استان بوشهر چهارده گمرک وجود دارد. گمرکهای استان بوشهر چندین سال است که رتبه نخست صادرات نفتی و غیرنفتی را به خود اختصاص دادهاند.گمرکهای استان بوشهر در سال ۱۴۰۰ به ۶۰ کشور جهان صادرات داشتهاند. در سال ۱۴۰۰، میزان ۱۰ میلیارد و ۱۳۶ میلیون دلار صادرات به کشورهای مختلف صورت گرفته که ۶۷ درصد رشد را نشان میدهد بطوری که استان بوشهر از لحاظ صادرات بعد از استان هرمزگان در جایگاه دوم قرار میگیرد.همچنین در همین سال میزان صادرات گمرکهای استان بوشهر ۷۵ برابر واردات بودهاست. مهمترین کالاهای صادراتی از بندرهای استان مواد معدنی، انواع آبزیان، سبزیجات و صیفی جات میعانات گازی و محصولات پتروشیمی و مهمترین کالاهای صادراتی انواع پارچه، ماژول ال ای دی، دستگاه پخت و پز رستورانی، قطعات لوازم یدکی خودروی سواری، انواع چای، برنج، انواع لاستیک، موز، انواع بلبرینگ و رولبرینگ و قطعات لوازم یدکی موتور سیکلت بودهاست. کشورهای چین، امارات متحده عربی، هند، قطر، برزیل، پاکستان، آفریقای جنوبی، نیجریه، سودان و ترکیه مهمترین مقصد صادرات از گمرکهای استان بوشهر و چین، فیلیپین، امارات متحده عربی، نیوزیلند، هند، ایتالیا، سریلانکا، عمان، کره جنوبی و آلمان مهمترین مبدأ وارداتی گمرکهای استان بوشهر بودهاست. منطقه آزاد بوشهر طبق مصوبات هیئت دولت در سال ۱۴۰۰ بوشهر به منطقه آزاد تبدیل شد. ترابری راه هوایی استان بوشهر دارای شش فرودگاه رسمی در شهرهای بوشهر، جزیره خارگ، عسلویه، بندر امام حسن و جم میباشد (به جز فرودگاههای غیررسمی مانند فرودگاه آبپخش که برای مقاصد کشاورزی و غیره مورد استفاده قرار میگیرد)؛ که از این میان، فرودگاه بندر بوشهر جزو قدیمیترین فرودگاههای کشور میباشد (تأسیس در ۱۲۹۸). این فرودگاهها عبارتند از: فرودگاه بینالمللی شهدای بوشهر، فرودگاه بینالمللی خلیج فارس (در عسلویه)، فرودگاه خارگ و فرودگاه بهرگان. دو فرودگاه رسمی دیگر در این استان وجود دارد که مورد استفاده قرار نمیگیرند. این فرودگاهها عبارتند از: فرودگاه عسلویه (با فرودگاه بینالمللی خلیج فارس که در عسلویه ساخته شده، اشتباه گرفته نشود. در واقع در عسلویه دو فرودگاه ساخته شدهاست) و فرودگاه جم. در سال ۱۳۸۶ هیئت وزیران دستور بررسی جا به جایی فرودگاه بینالمللی بوشهر به خارج از شهر پس از هماهنگیهای لازم با دستگاههای ذیربط با تأمین اعتبارات از طریق وزارت نفت و کمکهای فنی و مهندسی وزارت راه و ترابری را صادر کردند. در سال ۱۳۹۴ توسط استاندار وقت اعلام شد که عملیات اجرایی ساخت این فرودگاه شروع شدهاست. قرار است این فرودگاه در ۲۵ کیلومتری بندر بوشهر با ۴۲۵۰ هکتار وسعت ایجاد گردد. احداث این فرودگاه در نزدیکی شهر چغادک نیاز ۱۰۰ سال آینده استان بوشهر را برطرف مینماید. فرودگاه جدید بوشهر به گونهای جانمایی شدهاست که در مرکز شش شهر گناوه، برازجان، دلوار، خورموج، اهرم و بوشهر قرار گرفتهاست. در ۱۳۹۷ تحقیقی در مورد جانمایی فرودگاه جدید بوشهر انجام شد که ایراداتی را بر این جانمایی وارد کردهاست. در این بررسی با ذکر دلایلی بر ضرورت جابه جایی فرودگاه تأکید شده و نقاط ضعف و قوت جانمایی جدید بیان شدهاست. از جمله ایرادت وارد بر جانمایی جدید میتوان به عدم توپوگرافی مناسب جهت کنترل روان آب و سیلاب و عدم زهکشی خاک آن اشاره کرد. شبکه راههای زمینی طبق آمار سال ۱۴۰۱ در استان بوشهر چهار هزار و ۴۰۰ کیلومتر راه وجود دارد که ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر آن راه روستایی و ۲هزار و ۱۰۰ کیلومتر آن بزرگراه اصلی و فرعی است. در این بین، ۶۸۵ کیلومتر از راههای استان بوشهر بهصورت بزرگراه است. عمدهترین شبکه راههای زمینی استان عبارتند از: بوشهر ـ چغادک ـ برازجان ـ کازرون - شیراز - تهران بوشهر ـ چغادک ـ خورموج ـ کنگان ـ بندر لنگه ـ بندرعباس بوشهر ـ گناوه ـ بندر دیلم ـ اهواز همچنین از جادههای مرتبط با این استان میتوان به موارد مقابل اشاره کرد: جاده ۴۵ (ایران)، جاده ۵۵ (ایران)، جاده ۶۵ (ایران)، جاده ۹۴ (ایران) و جاده ۹۶ (ایران) شبکه راهآهن محور راهآهن شیراز-بوشهر-عسلویه هماکنون در دست ساخت است. قطعه اول پروژه به طول ۳۷ کیلومتر و قطعه دوم نیز به طول ۶۱ کیلومتر با اعتباری بالغ بر ۵۱ میلیارد تومان آغاز شدهاست. این محور از ایستگاه مرودشت در شمال شیراز آغاز و پس از عبور از رحمتآباد، ایزدخواست، فتحآباد، کوار، فیروزآباد، فراشبند، کلمه، اهرم و چغادک به بوشهر منتهی میشود. ادامه این محور نیز از اهرم شروع و پس از خورموج و بندر کنگان به بندر عسلویه منتهی خواهد شد. تأمین اعتبار این پروژه توسط وزارت راه و نفت صورت گرفتهاست. طول کل پروژه راهآهن شیراز - بوشهر - عسلویه ۶۴۷ کیلومتر میباشد. بندرها بندرهای ۱۱گانه بازرگانی استان عبارتند از: دیلم، گناوه، ریگ، عسلویه، محمد عامری، بوالخیر، عامری، دیر، کنگان، نخل تقی، مروارید خارگ. مهمترین بندرهای استان عبارتند از: بندر جامع منطقه ویژه اقتصادی انرژی پارس (شامل مجتمع بندری پارس و بندر پتروشیمی)، بوشهر، خارگ، کنگان، دیر، گناوه، ریگ، نخل تقی و دیلم. در کنار این بندرهای تجاری و بازرگانی، در سال ۱۴۰۰ اعلام شد که ساخت اسکله صادراتی مواد معدنی در نقاط مختلف از جمله در منطقه خورشهاب در مرحله مطالعاتی قرار دارد. در سال ۱۴۰۱ اعلام شده که ۵۰ میلیون تن کالا در بنادر ۱۱ گانه استان تخلیه و بارگیری شدهاست. در سال ۱۳۹۴ طبق آمار منتشر شده توسط گمرک جمهوری اسلامی بر اساس ارزش دلاری، ۹۷٪ از کالاها از بندر عسلویه صادر شدهاست و عسلویه رتبه اول صادرات جنوب کشور را به خود اختصاص دادهاست. بندرهای صیادی استان نیز به سه دسته از لحاظ توسعه و عملکرد و بهرهوری تقسیم شدهاند که بنادر سطح یک عبارتند از صلح آباد، بوشهر، عامری، دیر، نخل تقی و جلالی؛ و سطح دو عبارتند از دیلم، گناوه، بندرگاه، رستمی، کنگان، پرک، جفره، محمد عامری، لاور و عسلویه و سطح سه عبارتند از ریگ، هلیله، شیف، خارگ، جزیره شمالی، بردخون، طاهری، هاله و بساطین، شیرینو، فراکه، جبری، جبرانی، دمیگز، کالو مل گنزه، اختر و تنبک، زیراهک و بریکان. همچنین شهر بوشهر یک پایانه بینالمللی مسافربری دریایی و گناوه نیز یک اسکله شناور تفریحی گردشگری دارد. در ۱۴۰۱ اعلام شد که خط کشتیرانی بار و مسافر بین بندر دیر و قطر راهاندازی میشود. طبق گفته مسئولان در اردیبهشت ۱۴۰۰، اسکلههای مسافری گردشگری دیگری نیز در کنگان و دیلم در حال ساخت هستند. نظامی شاخههای نظامی متفاوت به همراه پایگاههای متعددی از این شاخهها در استان بوشهر حضور دارند که عبارتند از: پایگاه ششم شکاری، منطقهٔ دوم دریایی نوح نبی سپاه پاسداران، منطقهٔ چهارم دریایی ثارالله سپاه پاسداران، منطقهٔ دوم دریایی ولایت ارتش(گردان تکاوران دریایی بوشهر)، نیروی هوافضای سپاه، منطقه پدافند هوایی جنوب (پدافند هوایی شهید بوشهریان)، و نیروی زمینی سپاه (تیپ ۳۹ امام صادق و قرارگاه مدینه). مجموعههای سپاه در استان، زیر نظر سپاه امام صادق بوشهر مدیریت میشوند. گردشگری طبق آمار سال ۱۳۹۶، در استان بوشهر ۱۲۰۰ اثر تاریخی ملموس شناسایی شده که تاکنون ۳۰۲ اثر آن در فهرست آثار ملی به ثبت رسیدهاست. براساس آمار سال ۱۳۹۵، روی هم رفته در کشور ۳۱٬۵۲۵ اثر تاریخی بصورت ملی ثبت شده و همچنین ۱۷۰۰ اثر معنوی و طبیعی در فهرست آثار ملی کشورمان به ثبت رسیده که سهم استان بوشهر ۳۰۰ اثر تاریخی است. استان بوشهر هرساله با حجم انبوهی از گردشگران رو به رو است. در سال ۱۴۰۱ استان بوشهر در زمره ۱۰ استان با بیشترین اقامت مسافران در نوروز قرار گرفت. در استان بوشهر مشکلات متعددی در مقابل صنعت گردشگری وجود دارد که طبق یک تحقیق، یکی از مهمترین این مشکلات، فصلی بودن گردشگری این استان است به طوری که برخلاف فصلهای زمستان و بهار، در فصلهای تابستان و پاییز صنعت گردشگری افت شدیدی به خود میبینید و این موضوع باعث رکود و تعطیلی شغلهای مرتبط با این صنعت در استان میباشد. در تحقیق دیگری که جهت ارزیابی مؤلفههای تأثیرگذار بر رضایتمندی از شهرهای ساحلی استان بوشهر انجام شد، معلوم شد که دو مولفه کیفیت محیطی (مانند دسترسی به ساحل و مناظر طبیعی و تمیزی آنها) و کیفیت رفتار جامعه میزبان بالاترین تأثیر بر رضایتمندی گردشگران در این استان را داشتهاست. در این بررسی معلوم شد که گردشگران کمترین رضایت از امکانات زیرساختی (مانند امکانات اقامت، حمل و نقل، پلاژها، امکانات تفریحی و سرگرمی، ورزشهای ساحلی و دریایی و غیره) دارند و زیرساختهای ضعیف گردشگری یک از ایرادات اساسی این صنعت در استان بوشهر است. در تحقیق دیگری که به شناسایی مشکلات توسعه صنعت گردشگری استان ساحلی بوشهر و ارائه راهکار برای آن پرداخته شد، معلوم شد که علیرغم تصور عموم که فکر میکنند عوامل جغرافیایی و آب و هوا از عوامل برجسته و مهم بر این صنعت در استان بوشهر است، اما این مولفه کمترین تأثیر را در گردشگری استان بوشهر دارد. از مهمترین جاذبههای تاریخی استان بوشهر (با توجه به قدمتشان) میتوان به سه کاخ هخامنشی چرخاب، بردک سیاه و سنگ سیاه؛ شهر باستانی تموکن، گورستان صخره ای سیراف، گور دختر، گورستان شغاب و مسجد و گورستان پالمریان اشاره کرد. از جاذبههای تفریحی بصورت کلی میتوان به سواحل خلیج فارس، نخلستانها (مانند نخلستانهای آبپخش)، بازارهای تجاری عرضه اجناس در شهرهای ساحلی و طبیعت بکر در شهرستانهای استان اشاره کرد. از مهمترین موزههای استان بوشهر میتوان به موزه دریا و دریانوردی خلیج فارس، موزه رئیسعلی دلواری، موزه مردمشناسی بوشهر، موزه تاریخ پزشکی خلیج فارس، موزه منطقه ای خلیج فارس (بزرگترین موزه جنوب ایران)، موزه تجارت دریایی خلیج فارس، باستانشناسی، تاریخ طبیعی، موزه چاپ و نشر، موزه وایت هوس (سیراف) و موزه مردمشناسی و محلی عسلویه اشاره کرد. آموزش در استان بوشهر حدود ده هزار کلاس درس وجود دارد که ۴۴۸۸ عدد از این کلاسها (۴۶٪) بر طبق آمار سال ۱۳۹۸ هوشمند سازی شدهاند. ۹۷درصد از مردم استان، باسوادند و از این حیث، استان بوشهر به همراه استانهای اصفهان، البرز، خراسان رضوی، سمنان و قم در جایگاه سوم کشور و بالاتر از میانگین کشوری قرار دارد. از مهمترین مراکز آموزشی و تحقیقاتی استان بوشهر میتوان به دانشگاه خلیج فارس، دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، پژوهشکده میگوی کشور و دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر اشاره کرد. همچنین دانشگاه خلیج فارس دارای دو دانشکده به نامهای دانشکده مهندسی جم در شهر جم و دانشکده مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی در برازجان میباشد. در سال ۱۴۰۰ دانشگاه خلیج فارس بر اساس پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، رتبه ۴۹ را از میان دانشگاههای کشور به دست آورد. همچنین این دانشگاه در بین ۳۹۸ دانشگاه کشورهای اسلامی در رتبههای بالای ۲۰۰ قرار گرفت. جستارهای وابسته شهرستانهای استان بوشهر بر پایه جمعیت حوزههای انتخابیه مجلس شورای اسلامی در استان بوشهر فهرست استانداران بوشهر لیگ فوتبال استان بوشهر فهرست استانهای ایران جمعیت استانهای ایران استانداری بوشهر پانویس منابع پیوند به بیرون استانداری بوشهر پرتال استان بوشهر استان بوشهر بوشهر بنیانگذاریهای ۱۳۵۲ در ایران


source: wikipedia

text: استان اصفهان از استانهای مرکزی ایران است که مرکز آن، شهر اصفهان است. این استان ششمین استان پهناور، سومین استان پرجمعیت ایران و رتبه اول شهرنشینی در کشور را دارد. این استان با مساحتی حدود ۱۰۶۷۸۶ کیلومترمربع بین ۳۰ درجه و ۴۳ دقیقه تا ۳۴ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی خط استوا و ۴۹ درجه و ۳۶ دقیقه تا ۵۵ درجه و ۳۱ دقیقه طول شرقی نصفالنهار گرینویچ، واقع شدهاست. استان اصفهان بیشترین استانهای همسایه را در کنار خود دارد که از شرق به استانهای یزد و خراسان جنوبی، از شمال به استانهای سمنان، قم و مرکزی، از غرب به استانهای لرستان و چهارمحال و بختیاری، از جنوب به استانهای کهگیلویه و بویراحمد و فارس محدود است. از نظر طبیعی نیز استان به دشت کویر در شرق و شمال، رشته کوههای زاگرس در غرب و جنوب محدود شدهاست که این موقعیت طبیعی، از یک طرف محدودیتها و از طرف دیگر پتانسیلها و مزیتهایی را برای استان فراهم نمودهاست. اصفهان قطب تولید آهن، فولاد، طلا و همچنین صنایع دستی در ایران است. آمار جمعیت بر اساس اطلاعات حاصل از سرشماری عمومی نفوس و مسکن در دورههای گذشته، جمعیت استان اصفهان در سال ۱۳۵۵، حدود ۲ میلیون نفر بودهاست که با رشدی فزآینده به ۵ میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ رسیدهاست. بررسی آمار جمعیتی استان طی بازهٔ زمانی ۱۳۵۵ تا ۱۳۹۵، نشان میدهد نرخ شهرنشینی در استان اصفهان به تبعیت از کشور از رشد چشمگیری برخوردار بودهاست و به پیروی از الگوی رشد جمعیتی در کشور در استان اصفهان نیز شهرنشینی با افزایش رشد مواجه بودهاست که این افزایش همراه با کاهش روند رشد روستانشینی در استان همراه بودهاست بهطوریکه از ۳۷ درصد در سال ۱۳۵۵ به ۱۲ درصد در سال ۱۳۹۵ رسیدهاست. در این رابطه باید گفت گسترش محدودهٔ شهرها، تبدیل روستاها به شهر و ایجاد شهرهای نو موجب تغییرات گستردهای طی ۶۰ سال گذشته در نظام سکونتگاهی استان اصفهان شدهاست. منابع طبیعی و محیطزیست حدود ۳۳ درصد از مساحت استان را بیابان تشکیل میدهد و ۱۰ درصد از بیابانهای ایران در استان اصفهان است که بخش اعظم آن را شهرستانهای شهرضا، نائین، ورزنه، نجف آباد، اردستان، نطنز، آران و بیدگل، کاشان، خمینیشهر و اصفهان شامل میشود. البته بخشهای از این استان کوهستانی بوده و دارای آب و هوای معتدل است. از مهمترین شهرستانهای کوهستانی این ناحیه میتوان به شهرستان گلپایگان، خوانسار، فریدن، فریدونشهر، سمیرم، دهاقان، چادگان، تیران، کرون، بویین و میاندشت اشاره کرد. مساحت جنگلهای استان ۴۱۲ هزار هکتار است که از این میزان ۳۴۷ هزار هکتار آن اعم از بیابانی و غیربیابانی دستکاشت است و مابقی یعنی ۶۵ هزار هکتار جنگلهای زاگرس هستند. حوضههای آبریز استان اصفهان شامل حوضههای آبریز کارون، گاوخونی، دریاچهٔ نمک، کویر ریگ زرین و کویر مرکزی است (دو حوضهٔ آبریز ابرقو-سیرجان و مهارلو–بختگان وسعت بسیار ناچیزی را از استان به خود اختصاص میدهند). بر اساس اطلاعات موجود، ۷ رود دائمی (مرغاب کرون، زایندهرود، ماربر، گلپایگان، آب ونک، وهرگان، گوکان و سمیرم)، ۲۱۸ رود فصلی، ۸٬۸۱۶ چشمه، تعداد ۴۷٬۸۴۷ چاه عمیق و نیمهعمیق مجاز، تعداد ۴٬۰۵۱ رشته قنات و ۷ سد شامل یک سد بتنی (سد زایندهرود) و ۶ سد خاکی (حنا، کمانه، خمیران، آغچه، قرهقاچ و گلپایگان) در استان اصفهان وجود دارد. مناطق تحت مدیریت ادارهٔ کل حفاظت محیط زیست استان شامل مناطق چهارگانهٔ سازمان حفاظت محیطزیست با وسعت ۹۷۶٬۰۰۰ هکتار (۲ پارک ملی، ۴ پناهگاه حیات وحش و ۴ منطقه حفاظت شده) یعنی بیش از ۹ درصد مساحت استان، ۱۲ منطقه شکارممنوع با وسعت ۱/۰۸۰/۰۰۰ هکتار و یک تالاب بینالمللی با وسعت ۶۳/۰۰۰ هکتار است. استان اصفهان به لحاظ موقعیت جغرافیایی و اقلیمی و واقع شدن در فلات مرکزی ایران دارای تنوع گونهای منحصر به فردی است. وجود گونههای مختلف در ردههای متعدد جانوری و گیاهی در زیستگاههای مختلف استان دلالت بر همین موضوع دارد. بر اساس بررسیها و مطالعات صورت گرفته تاکنون در استان اصفهان بیش از ۲۰۰۰ گونه گیاهی مربوط به حدود ۷۰۰ جنس و در قالب ۱۳۰ خانواده شناسایی شدهاست. از این تعداد ۳۵۰ گونه دارویی، ۴۵ گونه انحصاری، ۵۴ گونه آسیبپذیر، ۱۶ گونه نادر و ۱۹ گونه دیگر هستند. از گونههای گیاهی در معرض انقراض میتوان به زرینگیاه (Deracocephelum otschyi) اشاره نمود. در استان اصفهان ۴۸۵ گونه مهرهدار شامل ۶۳ پستاندار، ۲۹۶ پرنده، ۴۰ گونه خزنده ۸ گونه دوزیست و ۴۱ گونه ماهی شناسایی گردیدهاست. بر اساس فهرست اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت از گونههای جانوری حیات وحش استان تعداد ۱۸ گونه شامل ۵ گونه پستاندار، ۸ گونه پرنده، یک گونه خزنده، و ۴ گونه ماهی در زمره گونههای در معرض تهدید هستند. بر اساس سرشماری پستانداران در سال ۱۳۹۴ جمعیت ۳ گونه کل و بز، قوچ و میش و آهوی ایرانی در مناطق چهارگانه استان بالغ بر ۲۵۰۰۰ رأس گزارش شدهاست. همچنین تعداد ۹۱۶۴ قطعه پرنده در سرشماری پرندگان آبزی و کنار آبزی در سال ۱۳۹۴ شمارش گردیدهاست. در حال حاضر از حدود ۱۷۰۰ کوره فعال آجر در سطح کشور، حدود ۴۵۷ واحد آن در سطح استان اصفهان مستقر هستند. ظرفیت تولید سالانه این واحدها ۱۰ میلیون تن و رُس مورد نیاز برای این مقدار تولید نیز ۱۰ میلیون تن در سال است. قسمت عمدهای از این تعداد واحد در محور شرق، شمال شرقی و شمال اصفهان متمرکز میباشند که باعث افزایش بار آلودگی و پدیده گرد و غبار هوای شهرستان اصفهان میشوند. برداشت رس از اراضی در طی سالیان گذشته علاوه بر تخریب چشمانداز و ایجاد گودالهایی تا عمق بیش از ۱۰ متر، شرایط را جهت ایجاد کانونهای محلی گرد و غبار فراهم نمودهاست. کشاورزی استان اصفهان در سال ۱۳۹۷ در بخش کشاورزی با داشتن حدود ۵۶۸ هزار هکتار اراضی کشاورزی و ۶ میلیون واحد دامی در مجموع حدود ۵/۷ میلیون تن تولید محصولات کشاورزی داشته که حدود ۵ درصد از تولیدات کشاورزی کشور را تشکیل میدهد. بهداشت و سلامت کل بیمارستانهای استان اصفهان ۶۲ بیمارستان است که ۵۴ بیمارستان زیر نظر دانشگاه علوم پزشکی اصفهان و ۸ بیمارستان زیر نظر دانشگاه علوم پزشکی کاشان هستند. استان اصفهان از لحاظ ارائه خدمات درمانی، استانهای همجوار یعنی یزد، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، فارس و برخی اتباع خارجی را تحت پوشش داشته و به عنوان قطب خدمات درمانی برای منطقه محسوب میگردد. میراث فرهنگی در فهرست میراث جهانی یونسکو از میان ۲۶ مکان ثبت شده از ایران، ۴ مورد شامل میدان نقش جهان، باغ ایرانی (باغ چهلستون و باغ فین کاشان)، مسجد جامع اصفهان و قناتها (مزدآباد میمه، وزوان در بخش میمه و قنات دوطبقه اردستان) در استان اصفهان هستند. همچنین تعداد آثار تاریخی شناسایی شده در استان ۲۲۱۱۱ مورد و تعداد آثار ثبت شده تاریخی استان تا پایان سال ۱۳۹۴ در فهرست آثار ملی ۱۷۳۱ اثر میباشد. در استان اصفهان تعداد ۲۴ موزه شامل موزههای محلی، استانی دولتی یا مشارکتی وجود دارد که در آنها حدود ۲۱ هزار شیء تاریخی نگهداری میشود. در استان اصفهان ۵۴۸ محوطه و منطقه باستانی با وسعت و قدمت مختلف وجود دارد. از رسوم خاص مراسم نخلگردانی یا نخل بندان، مراسم چاووشی، مراسم دعای باران، مراسم ماه رمضان، مراسم عید نوروز و سیزده نوروز، مراسم گلابگیری کاشان و قمصر و نیاسر، مراسم مشهد اردهال یا مشهد قالیشویی، مراسم لایروبی قنات، جوی کنی، و برداشت محصول، غوره گچینی، پنبهچینی، زنان چادرسفید ورزنه، میوهچینی و غیره، نشاکاری نهالکاری، بیلزنی، ساختن بند و سد، ساختن قنات و بقیه است. برخی از مکانهای باستانی استان عبارتند از: تپه آشنا در چادگان (هزاره چهارم ق. م) تپه باستانی اریسمان در شهرستان نطنز تپه سیلک کاشان (اولین تمدن یکجانشینی و شهرنشینی جهان) تپه سبا در ورزنه تپه گورتان اصفهان تپه باستانی گزبرخوار تپه و قلعه وداغ گلپایگان مربوط به دوره مادها تپه چغا حسن در گلپایگان (هزارهٔ ششم ق. م)، نپه تلشاهی سمیرم تپه جوزک تیران وکرون (هزارهٔ سوم ق. م)، تپههای ننادگان سنگنگارههای تیمره گلپایگان از هزاره پنجم پیش از میلاد تا دوران اسلامی جغرافیا استان اصفهان، ۱۰ میلیون و ۷۰۰ هزار هکتار وسعت دارد. توپوگرافی پوشش گیاهی سه میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار بیابان و ۱۰۰ هزار هکتار جنگل است که از نوع درختانی از نوع بلوط، بنه، بادام، داغداغان، گردو و ارس است. همچنین ۳۰۷ هزار هکتار پوشش گیاهی جنگلی دستکاشت در مناطق بیابانی استان در شهرستانهای نطنز، اردستان، برخوار، اصفهان، نائین، ورزنه، خور و بیابانک، کاشان و آران و بیدگل است. گیاهان و جانوران از عمدهترین گیاهان دارویی زراعی استان اصفهان پس از گل محمدی و زعفران، میتوان به بابونه، آلوئه ورا، کاسنی، رازیانه، زیره سبز، به لیمو، مریم گلی، بادرنجویه و نعناع فلفلی اشاره کرد. از گیاهان که در مراتع و منابع طبیعی اصفهان میروید میتوان کرفس کوهی، زرین گیاه، آویشن دنایی، موسیر، باریجه و آنغوزه را نام برد. از گونههای موجود در مناطق حفاظت شده، پارکها، پناهگاهها و مناطق شکار ممنوع پستانداران مثل، قوچ، میش، پلنگ، خرس قهوه ای ، کفتارراه راه، گرگ، شغال، روباه و پرندگانی مانند عقاب، شاهین، کرکس، کبک، تیهو و خزندگانی مانند انواع مارها، سوسمارها و لاک پشت زندگی میکنند. همچنین، از نظر زندگی گیاهی انواع گیاهان علفی مانند درمنه، بوتههای مختلف به ویژه گون، درختانی مانند تاغ، گز، بادام کوهی و انواع گیاهان دارویی بهطور عمده دیده میشود. منطقه شکار ممنوع کهیاز - کوهها و دشتهای اطراف کهیاز و سیاه کوه زیستگاه هوبره (جاندار گونه در خطر انقراض) منطقه شکار ممنوع کرکس، منطقه شکار ممنوع حنا، منطقه شکار ممنوع عباسآباد- زیستگاه گونههای منحصر به فرد ناحیه بیابان یوزپلنگ ایرانی، گربه شنی، روباه شنی و گربه وحشی کاراکال آبوهوا تفاوت ارتفاعات مناطق مختلف استان از سطح دریا موجب تنوع آب و هوا (بارندگی، درجه حرارت، رطوبت نسبی و غیره) در استان گردیدهاست. بهطور کلی استان دارای سه نوع آبوهوا به شرح زیر است: آبوهوای بسیار خشک تا خشک گرم، شامل قسمت اعظم استان از جمله نواحی پست شرقی و دشتهای مرکزی و شمالشرقی استان. آبوهوای نیمهمرطوب تا مرطوب سرد، شامل نواحی مرتفع غربی و جنوبی استان. آبوهوای نیمهخشک، شامل نواحی مرتفع مرکزی و شمالی استان. کوههای زاگرس در قسمت غرب، مانع نفوذ رطوبت به نواحی مرکزی و شرق استان است، از طرفی وجود نواحی پست و کویری شرق استان هوای بخش وسیعی از استان را تحت تأثیر میگذارد. متوسط بارش سالیانه استان ۱۶۰ میلیمتر و متوسط بارش شهر اصفهان حدود ۱۲۰ میلیمتر است. تنوع رژیم حرارتی در استان تحت تأثیر مناطق کوهستانی و کویری و وزش بادهای غربی است به طوری که میانگین درجه حرارت سالانه در مناطق غرب و جنوب به حدود ۴ درجه سانتیگراد میرسد. در بین مناطق استان، خور با میانگین دمای سالانه ۱۹/۵ درجه سانتیگراد گرمترین و بوئین میاندشت با دمای میانگین سالانه ۱۰/۶ درجه سانتیگراد سردترین منطقه استان اصفهان است. کل آب مصرفی در استان اصفهان برابر با ۳/۷ میلیارد متر مکعب است که از این مقدار ۹۱ درصد در بخش کشاورزی، ۶ درصد در شهرها و روستاها و حدود ۳ درصد در بخش صنعت استفاده میشود. ۷۲ درصد کل آب مورد مصرف از منابع زیر زمین تأمین میشود. آلودگی خاک کشاورزی آلودگی خاک کشاورزی ناشی از آفتکش و سموم در کانالهای بتنی و زهکشی مثل رودشتین و سگزی صورت میگیرد. آلودگی هوا بیش از ۴۳ شهرک و مجتمع صنعتی بزرگ و کوچک و بیش از ۳۰ واحد صنعتی بزرگ مانند فولاد، ذوب آهن، پتروشیمی، نیروگاه، پالایشگاه، سیمان، پلیاکریل و ... در این استان فعال است. تصفیهخانه فاضلاب، کورههای آجرپزی و کورههای تولید گچ، کارخانهٔ قند، سیمان در محدوده شهری و سکونتگاه هستند و از فناوری قدیم استفاده میکنند، ۶۰۰ هزار واحد مسکونی از سوخت فسیلی استفاده میکنند. بیش از یک میلیون خودرو در شهر اصفهان و پیرامون تردد میکنند (۶۰ درصد آلودگی هوا)، و از سوخت غیراستاندارد و تکنولوژی استاندارد مصرف سوخت کهنه استفاده میکنند. تقسیمات استانی شهرها و شهرستانها آمار نشان میدهد شهرستان نائین با مساحت ۲۵۱۲۳ کیلومتر مربع وسیعترین و شهرستان خمینیشهر با مساحت ۱۸۱ کیلومتر مربع کوچکترین شهرستان استان است. از لحاظ مسافت نیز مرکز شهرستان خمینیشهر با حدود مسافت ۱۵ کیلومتر تا مرکز استان نزدیکترین و مرکز شهرستان خور و بیابانک با مسافت حدود ۳۹۱ کیلومتر دورترین شهرستان نسبت به مرکز استان است. در مجموع نظام سلسلهمراتبی شهرهای استان به گونهای است که پس از کلانشهر اصفهان به عنوان شهر سطح اول، شهرهای کاشان، گلپایگان، نجفآباد و خمینی شهر در سطح دوم و شهرهای شهرضا، مبارکه، شاهین شهر و فولادشهر و زرین شهر در سطح سوم و سایر شهرهای استان در سطوح چهارم و پنجم قرار دارند. تاریخ و هنر قدمت سکونت انسان در استان اصفهان به بیش از ۴۲ هزار سال قبل میرسد. استان اصفهان یکی از بزرگترین مراکز تولید انواع مختلف صنایع دستی ایران بهشمار میرود. این استان از دیرباز گهوارهٔ هنرهای زیبا و صنایع دستی بودهاست. تزئینات آجری، کاشی کاری، گچ بری و انواع خط در آثار تاریخی اصفهان، از قرنها پیش تا دوره معاصر، بر اطراف و جوانب منارهها و داخل و خارج مساجد، قصرها و هنرهای زری دوزی و قلم کاری، ترمه و نقرهکاری و زرنگاری و رونویسی انواع کتاب، قرآن و قطعات نگارگری و نقاشی جملگی به مرکزیت هنری اصفهان گواهی میدهند. سیمکشی، زرکشی، زربافی، گلابتون دوزی، منبت گلپایگان، پولکدوزی، زنجیرهبافی، قالیبافی و نساجی از صنایع دستی رایج اصفهان است. این صنایع در عهد شاهان صفوی رونق فراوان داشت. در دوران قاجاریه، بازار صنایع دستی در اصفهان از رونق افتاد؛ ولی بعد از انقلاب مشروطه باز توسعه یافت. بهطور کلی طرح و نقش عموم دست ساختههای اصفهان اعم از فرش و قلمکار و ظروف قلمزنی و کاشی، دوختنیهای روی پارچه تحت تأثیر طرحهای تزئینی دوران صفویه قرار دارد و طراحان اصفهان، به نسبت قدرت درک و مهارت خود از آثار قدیمی برمیگیرند و با خلاقیت خود، آنها را زیباتر میسازند. از مهمترین لباس سنتی مردم: ابیانه، چادر سفید ورزنه است. بازیهای دسته جمعی - بازی یه قل دو قل، تخم مرغ بازی، الک دولک، گرگم و گله میبرم، هفتسنگ، طنابکشی و .... بقیه آثار فرهنگی استان شامل موسیقی و ساخت آلات موسیقی، سبک معماری، بافتن فرش دستباف، گلیم و عبا، پارچههای نخی تهیه سفال و کاشی و سوغات منحصر به فرد است. افسانهها و حکایتهای محلی از جمله ماه پیشونی، کلاغ و روباه، هفت در و نمکی، کاوه آهنگر، در مناطق مختلف نقل میشود. در مناطق مختلف استان اصفهان، لالایی و دوبیتیهای محلی، بهطور خودجوش توسط زنان و مردان سروده شدهاست. نمایشهای محلی شامل تعزیه و روضه محرم، شمایل گردانی، نقالی و پرده خوانی پهلوانی و حماسی و مذهبی بودهاست. مردمشناسی و فرهنگ جمعیتشناسی به ترتیب بیشترین مهاجران به استان از استان تهران ۲۲ درصد، خوزستان ۲۱ درصد، فارس ۷ درصد و لرستان ۴ درصد بودهاست. خارج شدگان از استان نیز ۳۵ درصد به تهران، ۹ درصد خوزستان، ۸ درصد به چهارمحال و بختیاری، ۷ درصد به فارس و ۴ درصد به یزد بودهاست. طول فاصله سالهای ۸۵–۱۳۷۵ شهرستان برخوار و میمه، بیشترین مهاجرپذیری را داشتهاست. مناطق کوهستانی فریدن و فریدونشهر مهاجر فرست بودهاند. نرخ باروری عمومی در استان کاهش یافته و به عدد ۱٫۴ رسیدهاست. عشایر استان اصفهان طبق آمار سال ۱۳۸۷ با جمعیتی بالغ بر ۹۶۰۵ خانوار و ۵۲۹۸۴ نفر از سه ایل بختیاری، قشقایی و عرب جرقویه تشکیل شدهاند که با داشتن ۱۲۷۶۰۰۰ رأس دام از ۴/۱ میلیون هکتار مراتع استان بهرهبرداری میکنند. جدول رشد قومیت و زبان اکثر مردم استان اصفهان را فارسها تشکیل میدهند. قومهای مختلف دیگری چون: ترکهای قشقایی، لرهای بختیاری ، ارمنیها، کُردستانیها، گرجیها، یهودیها، کولیها و عشایر عرب جرقویه ، گبرها (نایین، اردستان، نطنز، میمه، برخوار) در این استان ساکن هستند. فارسها: بزرگترین گروه قومی استان اصفهان هستند که در دشتهای استان ساکن هستند. فارس ها حدود ۸۵ درصد از جمعیت استان اصفهان را شامل می شوند. در استان اصفهان لهجههای متعددی از زبان فارسی به چشم میخورد مانند: ۱- گویش نواحی شرقی استان همچون شهرستانهای نائین و مناطق شرق شهرستان اصفهان (شامل شهرستانهای کوهپایه، جرقویه، ورزنه، رودشت، جلگهٔ رودشت غربی) نطنز، اردستان، گزبرخوار, خوانسار و وانشان گلپایگان که به گویش ورزنه ای یا همان فارسی پهلوی یا تاتی معروف است و تا حدودی شبیه به مردم یزد و زرتشتیان یزد است. ۲-لهجهٔ مردم اصفهان، خمینیشهر و فلاورجان که به لهجهٔ اصفهانی شهرت دارد (واژگان به صورت کشیده ادا میشوند). ۳-لهجهٔ مردم نجفآباد، مبارکه، لنجان، شهرضا و دهاقان که به لحاظ واژگان و آوا شبیه به لهجهٔ اصفهانی است. بهطور کلی فارسها در حدود ۸۵ درصد جمعیت استان اصفهان را تشکیل میدهند. این آمار برابر پژوهش سال ۱۳۸۹، تقریباً تأیید شدهاست. ترک های قشقایی: دومین گروه قومیتی پس از فارس ها ترک های قشقایی هستند که بصورت بومی بخشی از جمعیت شهرستان های سمیرم، شهرضا ، دهاقان و چادگان را تشکیل می دهند. همچنین عشایر قشقایی ییلاق خود را در سه شهرستان سمیرم، شهرضا و دهاقان در استان اصفهان و قشلاق را در استان فارس سپری می کنند. لر زبانان : اغلب لرهای ساکن در این استان از طوایف بختیاری هستند. بختیاریهای بومی استان بخشی از جمعیت شهرستانهای فریدونشهر، داران، چادگان و بوئین و میاندشت را شامل می شوند. اما بخش عمده ای از بختیاریها نیز از چهارمحال و بختیاری و خوزستان به استان اصفهان مهاجرت کردهاند، که عمدتاً در بهارستان، فولادشهر و شاهین شهر ساکن هستند. به عنوان مثال در دورهٔ آماری ۱۳۸۵–۱۳۹۰، ۵۶٫۶ درصد مهاجرانی که استان چهارمحال و بختیاری را ترک کردهاند، مقصدشان استان اصفهان بودهاست. مهمترین دلیل مهاجرت بختیاری ها به استان اصفهان اشتغال در مراکز صنعتی است. ارمنیها: ارمنیها را در زمان صفویه را به اصفهان و به ویژه مناطق فریدن و فریدونشهر کوچاندند. ارمنیها از گذشته تا به امروز نقش پر رنگی را در شهر اصفهان داشتهاند و نمونههای بارز حضور پر رنگشان، کلیسای وانک و بسیاری از تعمیرگاهها در شهر اصفهان است. امروزه بیشتر ارمنیان فریدن و به ویژه روستای خویگان علیا در فریدونشهر که زمانی بزرگترین روستای ارمنینشین ایران به حساب میرفت به اصفهان و در منطقهای به نام جلفا تجمع یافتهاند. کُردستانیها: کردها در شهرهای شاهین شهر و کاشان و همچنین اصفهان زندگی میکنند. آنها منسوب به شهر کرمانشاه هستند و در دوره افشاریه به اصفهان کوچانده شدند. گرجیها: گرجیها نیز همانند ارمنیها در زمان شاه عباس یکم از قفقاز به استان اصفهان کوچانده شدند. آنان ابتدا در شهر تازه بنا شدهٔ نجفآباد سکنا گزیدند ولی بعدها به دلیل ناسازگاری با آب و هوای نجفآباد و دلایل دیگر به فریدن و فریدونشهر رفتند. امروزه زبان و رسمالخط گرجی در فریدونشهر آموزش داده میشوند. نقاط و مکانهای جاذبه آتشگاه دژ ماربین، ساروبه، مشهد کاوه، کهندژ، تپه اشرف نمونه آثار جامانده از پیش از اسلام است. سی و سه پل پل خواجو پل شهرستان پل جوبی زاینده رود مادی نیاصرم کلیسای وانک جلفای نو و کلیسا های آن ( کلیسای بیت اللحم ، کلیسای مریم و هاکوپ ، کلیسای گئورگ مقدس اصفهان و ... ) میدان نقش جهان مسجد شیخ لطف الله مسجد شاه اصفهان ( مسجد جامع عباسی ) مسجد جامع اصفهان کاخ عالی قاپو کاخ چهلستون کاخ هشت بهشت بازار قیصریه باغ گل های اصفهان آرامستان تاریخی تخت فولاد آرامگاه صائب خانه مشیر الملک انصاری پارک جنگلی ناژوان ( باغ پرندگان ، باغ خزندگان ، آکواریوم اصفهان ، موزه صدف ها ، باغ پروانه ها ، تله سیژ ) پارک کوهستانی صفه ( تله کابین ، بولینگ ، شهربازی ، باغ وحش ) شهربازی شهر رویاها استخر و پارک آبی آبسار دهکده تفریحی سد زاینده رود چادگان سد خمیران تیران و کرون سد حنا و سد قره آقاچ سمیرم سد باغکل خوانسار سد گلپایگان دشت لاله های واژگون دره بید فریدن ، گلستانکوه خوانسار ، دهاقان و ... شهر تاریخی ورزنه روستای ابیانه تالاب بینالمللی گاوخونی آبشار نمکی پتاس خور و بیابانک روستا و ارگ تاریخی قورتان در شهرستان ورزنه دومین بنای خشتی جهان بعد از ارگ بم شهر تاریخی گزبرخوار روستاهای سمیرم آبشار های سمیرم و فریدون شهر جنگل ها و مراتع و کوهستان های فریدونشهر و سمیرم تونل های برفی فریدون شهر پیست اسکی فریدون شهر خانههای تاریخی کاشان( خانه طباطبایی ها ، خانه بروجردی ها ، خانه عامری ها ، خانه عباسیان ، خانه شریفیان ) مساجد تاریخی کاشان مزارع گل محمدی و فصل گل و گلاب کاشان و قمصر تپه سیلک کاشان کویر خارا ، کویر مصر ، کویر مرنجاب ارگ گوگد و مسجد جامع گلپایگان اقتصاد ۱۵ درصد تولید ناخالص ملی صنعت مربوط به استان است، با بیش از ۹ هزار واحد صنعتی به عنوان صنعتیترین استان کشور است. صادرات در استان سالیانه ۱٫۴ میلیارد دلار است، ۷۰ درصد تولید فولاد کشور، ۵۰ درصد صنایع ساختمانی و سنگ و ۶۰ درصد مصنوعات طلای کشور در استان اصفهان تولید میشود. اصفهان بیش از ۷۰ شهرک و ناحیه صنعتی و افزون بر ۹ هزار واحد تولیدی و صنعتی فعال دارد، بهعنوان فعالترین استان کشور در حوزه صنایع کوچک است. ۱۸ هلیپد از سازمان فوریتهای پزشکی در استان به بهرهبرداری رسیدهاست. از سال ۱۴۰۰ شرکت مادر تخصصی بازرگانی دولتی ایران اداره کل غله استان آرد را به شکل اینترنتی به فروش میرسانید. صنایع نظامی، صنایع شیمیایی، پالایشگاه صنایع نفت و پتروشیمی، هواپیماسازی، صنایع غنیسازی اورانیوم، نیروگاه، صنایع سیمان، صنایع نساجی و چرمسازی، برق و الکترونیک، صنایع چوب، صنایع خودرو و موتور متحرکه، صنایع دارویی و بهداشتی، صنایع غذایی و ... در استان اصفهان است. معدن استان اصفهان با دارا بودن ۶/۶ درصد از مساحت کشور، ۷/۸ درصد از کل ذخایر معدنی کشور را در خود جای داده و از این لحاظ دارای رتبه دوم در میان دیگر استانهای کشور است. مجموع ذخیره قطعی و احتمالی استان، معادل ۳/۴ میلیارد تن است که سهم گروههای معدنی از آن به صورت مصالح ساختمانی ۸۴/۵ درصد (برابر ۲/۸میلیارد تن)، مواد فلزی ۰/۹ درصد (برابر ۳۰ میلیون تن)، سنگهای تزئینی و نما ۱۱/۹درصد (برابر ۴۰۳میلیون تن) و مواد غیرفلزی ۲/۶درصد (برابر ۸۹ میلیون تن) است. سهم استان اصفهان از ذخایر گروههای مواد معدنی در کشور به ترتیب شامل ۱۰/۳ درصد مصالح ساختمانی (رتبه نخست کشور)، ۲۳/۵ درصد از ذخایر سنگ تزئینی و نما رتبه نخست کشور، ۰/۶ درصد از ذخایر فلزی (رتبه هشتم کشور) و ۳/۱ درصد از ذخایر غیرفلزی (رتبه دهم کشور) است. محورها و قطبهای معدنی استان به چهارگروه تقسیمبندی میشوند: ۱ـ معادن سنگهای تزئینی (سنگ چینی، مرمرو ...) ۲ـ معادن مصالح ساختمانی (سنگ گچ، آهک و ...) ۳ـ معادن غیرفلزی (خاک نسوز و ...) ۴ـ معادن فلزی (طلا، آهن، سرب) انرژی گردشگری استان از لحاظ طبیعی، جمعیتی، رفاهی، زیرساختی، اقتصادی و فرهنگی، تاریخی پتانسیل گردشگری دارد. بعد از تهران، اصفهان بیشترین ورود گردشگر خارجی را دارد، و در ۱۸۰ رشته صنایع دستی هنرمند شناخته شده دارد. از کل حجم ورودی گردشگران خارجی، مرداد ماه رتبه اول را دارد، از مشکلات صنعت گردشگری فقدان برخورداری از سیستم کارتهای اعتباری جهانی است که گردشگر بتواند بدون نیاز به حمل پول نقد، از آنها استفاده و مصرف کند در نتیجه، ناتوانی در کسب درآمد کافی. کشاورزی کشاورزی استان مشکل آب دارد. در گذشته نظام حق آبه به نام طومار شیخ بهایی وجود داشت. سهم شهر اصفهان از ۳۳ سهم برابر ۴ سهم است. مناطقی مانند اصفهان، فلاورجان و خوراسگان در ناحیه خاک هموار آبرفتی قرار دارند که در یک سال میتوان چندین نوبت محصول از آن خاک برداشت کرد. کشاورزی شامل زراعت، باغداری، دامداری و دامپروری، پرورش ماکیان، پرورش زنبورعسل، جنگلداری و پرورش آبزیان است. استان حدود ۶۹ فراورده کشاورزی صادر میکند. از میزان ۶ میلیون تن تولیدات بخش کشاورزی استان در سال ۱۳۸۶ ،۷۵ درصد به زراعت، ۱۵ درصد به امور دام و ۱۰ درصدبه امور باغبانی اختصاص داشتهاست. دیمکاری استان بیشتر شامل گندم و جو بوده ومناطق دیمکاری استان، محدودبه قسمتی از جنوب و شمال غرب زمینهای زیرکشت اصفهان در حاشیه زایندهرود و بخشهایی از شهرستانهای غربی و جنوبی استان است. از مهمترین این محصولات میتوان به میوههای هستهدار، دانهدار، بادام، گردو، پسته، خرما و ... اشاره کرد. بیشترین سطح در بین میوهها سیب درختی، انار و انگور بیشترین سهم تولیدات باغی استان را به خود اختصاص دادهاند و شهرستانهای سمیرم، اردستان و تیران و کرون بالاترین درصد تولید را دارایند. استان اصفهان از نظر تولید میوههای دانه دار و هسته دار در کشور رتبه ۵ و ۴ است. همچنین شهر برزک به عنوان بزرگترین قطب تولید شاهتوت کشور است تولید گل محمدی و اسانس آن در شهرستانهای کاشان، آران و بیدگل از شهرت جهانی برخوردار است. شهرستانهای نجفآباد، شهرضاو خوانسار به ترتیب بیشترین مقدار تولید عسل را دارد. تولیدآبزیان دراستان در دوگروه، ماهیان خوراکی سرد آبی (قزلآلا) و ماهیان گرم آبی (کپور، آمور و ...) و ماهیان زینتی، تقسیم میشود ۲۰۰ مزرعه ظرفیت ۲۷۰۰ تن ماهی در استان دارد. استان در تولید محصوالتی مانند سیبزمینی، پیاز، گوشت قرمز، گوشت مرغ، و تخممرغ به خودکفایی رسیدهاست استان اصفهان در بخش زراعت و باغداری از نظر سطح زیر کشت حدود ۲/۱۶ درصد از سطح کشور، از نظر تولید انواع محصولات زراعی، در تولید محصولاتی مانند سیبزمینی، پیاز، جو و ذرت علوفهای در سطح کشور رتبههای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاست. در زمینه تولید محصولات باغی استان اصفهان در تولید میوههای دانه دار نظیر سیب، گلابی، به، انار، بادام، زعفران و گیاهان دارویی در مقایسه با سایر استانهای کشور رتبههای ۲ تا ۵ را دارد. در تولیدات گلخانهای نیز این استان چهارمین تولیدکننده محصولات گلخانهای است. این استان ۱۲/۳۳ درصد از محصولات گلخانهای کشور را تأمین مینماید. در تولیدات دامی نیز با حدود ۶ درصد از کل واحد دامی کشور سالانه تولیدکننده بیش از یک میلیون تن تولیدات دامی گوشت قرمز و شیر میباشد که حدود ۹/۱ درصد از تولیدات دامی کشور است. این استان از نظر میزان تولید شیر خام، تولید شیر به ازای هر راس گاو شیری صنعتی، تعداد گاوداریهای شیری و ارزش اصلاحی گاو شیری اصیل و همچنین از نظر افزایش بهرهوری در گاوداریهای صنعتی رتبه اول کشور را داراست. در زمینه تولیدات طیور استان اصفهان دارای حدود ۱۸۰۹ واحد مرغداری گوشتی با ظرفیت حدود ۳۴ میلیون قطعه جوجهریزی در هر دوره) حدود ۱۱ درصد ظرفیت کشور و همچنین ۱۵۳ واحد مرغداری تخمگذار با حدود ۹ درصد ظرفیت کشور است. ۱۰ درصد تخم مرغ کشور دراستان اصفهان تولید میشود این استان در حال حاضر رتبه نخست کشور در تعداد واحدهای مرغداری گوشتی و رتبه دوم در تولید گوشت مرغ را دارا است. همچنین با دارا بودن تعداد ۴۸ واحد پرورش بوقلمون گوشتی، رتبه سوم کشوری و در تولید گوشت و در تولید محصولات شتر مرغ رتبه سوم کشور را داراست. ۶/۴۶ درصد از ظرفیت صنایع تبدیلی و تکمیلی کشور در استان اصفهان قرار گرفتهاست. گروهبندی محصولات زراعی کشت شده در شهرستانهای مختلف استان اصفهان * از لحاظ کاربرد در دو گروه قرار میگیرند. میانگین ده ساله سطح زیرکشت گروههای زراعی استان اصفهان بهمراه نسبت سطح زیرکشت هر گروه زراعی به کل سطح زیرکشت استان * در محاسبات، سطح زیرکشت گونههایی که از لحاظ کاربرد در دو گروه مجزا قرار گرفتند، برای هر دو گروه منظور شد. صنعت فناوری پیشرفته تیر ۱۴۰۰ نخستین آزمایشگاه صنعت ۴/۰ ایران برای هوشمندسازی انرژی در دانشگاه صنعتی اصفهان ساخته شد. مناطق ویژه اقتصادی مصوب منطقه ویژه اقتصادی شهرضا مربوط به تولید و فناوری شیمیایی منطقه ویژه اقتصادی کاشان مربوط به ماشین آلات رسانه و مخابرات به نقل از مدیرمنطقه سرعت اینترنت استان تا ۲۰۲۱ حدود 140gbps بود. شرکت مخابرات سیار ایران ۱۶۵۵ بی تی اس و ۷/۴ میلیون خط مشترک پذیرنده داشت. خبرگزاری ایمنا شبکه استانی اصفهان - از سال ۱۳۷۴ شبکه ۵ افتتاح شد. نشریه الکترونیک استانداری اصفهان امکانات رفاهی شهری عامالمنفعه مقدار زیادی پسماند در شهر اصفهان به شکل روزانه جداسازی نمیشود. شرکت گاز استان اصفهان شرکت برق منطقه ای اصفهان شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان- شهر اصفهان به تنهایی ۳۶۰ هزار متر مکعب پساب در شبانه روز تولیدمیکند. تصفیه خانههای اصفهان، شاهین شهر، صفائیه و بهارستان با روش لجن فعال ساخته شدهاست. ۸۲ شهر استان تحت پوشش خدمات آبرسانی و ۲۸ شهر استان تحت پوشش خدمات فاضلاب. ورزشها پیست موتور نقش جهان مسئولیت تصدی استادیومها اداره ورزش و جوانان استان است. فولاد ماهان سپاهان یکی از اسپانسرهای ورزشی استان بودهاست. خیریه سازمان بهزیستی با داشتن ۱۱۸ مجتمع خدمات اجتماعی شهری و روستایی، ۳۲ مرکز نگهداری از کودکان بی سرپرست، ۱۰۰ مرکز حمایت از خانوارهای بی سرپرست و نیازمند، ۱۴۷ مرکز خدمات توان بخشی، ۳۲ مرکز بازپروری معتادان و ۷ مرکز مشاوره ژنتیک فعالیت میکند. ۳۴ واحد کمیته امداد در استان وجود دارد. مناطق مسکونی استان :رده:مناطق مسکونی در استان اصفهان بازار تجارت اداره گمرک صادرات از استان اصفهان به ۹۸ کشور جهان دارد. مهمترین کشورهای هدف صادراتی استان اصفهان در شش ماه نخست سال جاری، عراق، چین، افغانستان، امارات و تایلند است. آموزش عالی استان اصفهان با نرخ باسوادی ۵۳/۸۷ درصد در سال ۱۳۸۵ در مقایسه با سایر استانها پس از تهران است. همچنین استان اصفهان بعد از استان تهران با ۲۰۹ مؤسسه آموزش عالی و مرکز پژوهشی دومین استان پهناور به لحاظ آموزش عالی است و نقش و سهم بسیار مهمی در توسعه علم و فناوری کشور دارد. آموزش و پرورش دو جنبه آموزش رسمی فنی وحرفه ای و آموزش عمومی دارد، ۵۶ مرکز فنی حرفه ای در استان فعال است. ضریب نفوذ اینترنت در استان برابر با ۴/۳۳ درصد است؛ سال ۲۰۲۱ دانشگاههای صنعتی اصفهان، علوم پزشکی اصفهان و کاشان از استان اصفهان رتبههای برتر را کسب کردند. رصدخانه ملی ایران در کاشان تیر ۱۴۰۰ باز شد. سیاسی استانداری استانداری اصفهان دو راهبرد محور اصلی توسعه استان را گردشگری و صنایعهای تک تعیین کردهاست. مجمع نمایندگان استان اصفهان نماینده ولی فقیه فهرست نمایندگان مجلس خبرگان رهبری :رده:حوزههای انتخابیه استان اصفهان برنامه چشمانداز بیست ساله اهداف چشمانداز فرهنگی، اقتصاد، جمعیت، شهری، منابع و محیط یست: تهیه GIS سیستم اطلاعات جغرافی ساختن ایستگاه پژوهکده تحقیقاتی بین المملی کویر و بیابان راه انداختن صندوق سرمایهگذاری جوانان اصلاح روند مهاجرت مطالعه منابع معدنی و منابع نفت بانک ژن گیاهی و جانوری نوسازی نظام آموزشی دادگستری دادگستری استان اصفهان ۲۱ دادگستری شهرستان دارد. شهرداریها رده:شهرداریهای ایران ستاد کل نیروهای مسلح ارتش و سپاه پاسداران پادگانهای ارشد نظامی ارتش منطقه اصفهان شامل گروه توپخانه ۲۲ است.قرارگاه سیدالشهدا -صاحبالزمان اصفهان، قمر بنیهاشم چهار محال و بختیاری، و الغدیر یزد فرماندهی کل انتظامی استان پلیس آگاهی فرماندهی انتظامی استان اصفهان رتبه یک کشور است. ترابری رده:ترابری در استان اصفهان استان اصفهان با دارا بودن ۳۹۹ کیلومتر آزاد راه، ۱۶۴۶ کیلومتر بزرگراه، ۲۱۵۹ کیلومتر راه اصلی، ۱۱۹۹ کیلومتر راه فرعی و ۵۵۳۱ کیلومتر راه روستایی، نقش بسیار مهمی در بخش حمل و نقل جادهای کشور، ایفا مینماید. اهمیت این نقش با علم به این موضوع که بیش از ۲۲ درصد آزادراهها و بزرگراهها در این استان قرار گرفته، پررنگ تر میگردد. تراکم راههای همسنگ استان معادل ۲۲/۳ کیلومتر در ۱۰۰ کیلومتر مربع است که در مقایسه با تراکم ۲۳ درصدی در راههای همسنگ کل کشور، از نظر این شاخص، در سطح پایینتر از میانگین کشور قرار گرفتهاست. از نظر شاخصهای حمل بار و جابجایی مسافر، استان اصفهان با دارا بودن ۱۲/۷ درصد حمل بار و ۷/۳ درصد از جابجایی مسافر کشور، به ترتیب دارای رتبه اول و سوم در سطح کشور میباشد. استان اصفهان دارای ۶۴۹ کیلومتر ّخط اصلی ریلی، ۱۸۷ کیلومتر ّخط فرعی و مانوری، ۶۶ کیلومتر ّخط تجاری و ۳۷ ایستگاه بازوبسته است. استان اصفهان دارای پنج فرودگاه است که و فقط فرودگاه شهید بهشتی کاربرد غیرنظامی و مالکیت عمومی است. در حال حاضر حمل و نقل هوایی در استان اصفهان در بین سایر بخشها از نظر حمل مسافر، پس از حمل و نقل جادهای در رتبه دوم و از نظرحمل بار، با سهمی اندک از جابجایی بار، در رتبه سوم قرار دارد. پل روگذر غیر مسطح خیابان امام خمینی به طول ۵ کیلومتر از بزرگترین وپیشرفتهترین پلهای روگذر کشور است. مشاهیر استان مشاهیری چون امالفارسیه (اولین ایرانی مسلمان)، فاطمه جوزدانی، آمنه بیگم مجلسی، مریم بانو نائینی، هما امامزاده (اولین پزشک زن ایرانی از شهرضا)، بی بی جان کاشانی و بانومجتهده امین، اساتیدی همچون استاد حیدر اصفهانی، عماد ورزنه، علیرضا عباسی، محمدرضا امامی، علی اکبر اصفهانی، میرعماد، محمدغفاری کاشانی (کمال الملک)، حبیبالله فضائلی و استاد محمود فرشچیان، نمونههایی از هنرمندان این استاناند. استان شخصیتها و چهرههای برجسته چون مجلسی، ملاصدرا، فاضل اصفهانی، حسین خوانساری، حکیم شفایی، صائب تبریزی، محتشم کاشانی، علیرضا عباسی، علی اکبر محمدصادق اردستانی، وحید اصفهانی، علیمردان خان بختیاری نایب السلطنه صفویه، استاد حسین مسرور، ملا محمدباقر فشارکی، محمدحسین فشارکی، عنایتالله قهپایی، قاضی اسدالله کوپایی، آقامحمد بیدآبادی، حکیم قمشهای (صهبا)، جهانگیرخان قشقایی، لطفالله صافی گلپایگانی، سید جمال الدین گلپایگانی، سید محمدرضا موسوی گلپایگانی و سیدمحمدباقر درچهای دارد. وجه تسمیه شهر اصفهان از روزگاران کهن تاکنون به نامهای: آپادانا، آصفهان، اسباهان، اسبهان، اسپاتنا، اسپادنا، اسپاهان، آسپدان، اسپدانه، اسپهان، اسپینر، اسفاهان، اسفهان، اصباهان، اصبهان، اصپدانه، اصفاهان، اصفهان، اصفهانک، انزان، بسفاهان، پارتاک، پارک، پاری، پاریتاکن، پرتیکان، جی، دارالیهودی، رشورجی، سپاهان، سپانه، شهرستان، صفاهان، صفاهون، گابا، گابیان، گابیه، گبی، گی، نصف جهان و یهودیه سرشناس بودهاست. یاقوت حموی، مینویسد: «اصفهان یا اسپهان از کلیه اسباه است که به معنی سپاه و اسب میباشد.» استاد پورداود، میگوید: «ارزش این وجه اشتقاق فقط در این است که میرساند در لهجهٔ قدیم اصفهانی، اسباه به معنی اسب نیز بودهاست» پورداود یادآور شدهاست که بطلمیوس، جغرافیانگار سدهٔ دوم میلادی، نام این شهر را «اسپدان» نگاشته، سپس میگوید واژهٔ اصفهان روی اسپاهان قرار گرفته که خود شامل سپاه به معنی ارتش و هان نام مکان، یعنی جای سپاه است. نویسندهٔ کتاب حدودالعالم از این شهر به نام «سپاهان» یاد کرده، میگوید: «سپاهان شهری عظیم است و آن دو شهر است: یکی را جهودان خوانند و یکی را شهرستان و در هر دو منبر نهادهاند ... .» محمد حسین بن خلف تبریزی، دربارهٔ نام اصفهان، نوشتهاست: «اصباهان، معرب اسپاهان است و آن شهری است مشهور در عراق (عراق ایران) و نام اصلی او این است؛ و نام مقامی است از جمله دوازده مقام موسیقی و آن را اصفهانک نیز خوانند.» در کتیبههای پارسی هخامنشی، انزان شامل ناحیهٔ اصفهان و اطرافش بوده و پیش از کورش، مرکز قدرت هخامنشیان در این ناحیه بوده و پس از کورش انزان به گابیان تبدیل یافته و استرابن هم آن را به همین نام خواندهاست و گابیان رفته رفته به جی تغییر یافت. هرتسفلد نگاشتهاست: اصفهان نام بلوکی از ولایت پریت کان و نام شهر «گبی» بودهاست. گبی بعدها «گی» و سپس عربی شد و به «جی» تبدیل یافت. در سدهٔ ۲ میلادی، نام گبی و اسپدانا در نقشهٔ بطلمیوس دیده میشود. وی «اسپدانا» ی پارسی زمان هخامنشی را از کتاب ارتستنس، مدیر کتابخانهٔ اسکندر مقدونی برداشته بود. در یک نقشهٔ جهاننما که ۱۰۰ سال پیش از بطلمیوس ترسیم شدهاست، این نام به صورت ساسانی «سپانه» یعنی سپاهان نگاشته شده و معنی آن، جای لشکریان است. اسکندر مقدونی هنگام دنبال کردن داریوش هخامنشی به پارتاک یا پارک یاگی آمد و آن را گشود و اکسازر را که والی شوش بود به حکومت پارتاک گمارد. تاریخ نگاران پیشین، پارتاک را پاریتاکن نامیدهاند که به پارسی آن روزی پرتیکان میگفتند و امروز فریدن میخوانند. پرتیکان به تمامی ناحیهٔ اصفهان گفته میشدهاست. منابع پیوند به بیرون آمار تفصیلی نفوس و خانوار نقاط جمعیتی استان اصفهان در اصفهان بنیانگذاریهای ۱۳۱۶ در ایران