text: خاوَرِمیانه (به انگلیسی Middle East) یک منطقه جغرافیایی در غرب آسیا و ناحیهٔ آفرو–اوراسیا است که از تنگه بابالمندب در جنوبغربی تا تنگه داردانل در شمالغربی و از شرق تا رشته کوههای هیمالیا و بندر کراچی امتداد دارد. واژهٔ خاورمیانه تا حدود زیادی دارای ابهام است و تعاریف دیگری نیز از منطقه ارائه شدهاست برای مثال واژهٔ خاورمیانه بزرگ علاوه بر تعریف معمول از خاورمیانه، کشورهای منطقهٔ افغانستان، آذربایجان، ارمنستان ،مغرب عربی یعنی مراکش، تونس، الجزایر، موریتانی و لیبی و همچنین کشورهای دیگری مثل جیبوتی، سومالی، اتحاد قمر، پاکستان و کشورهایی در آسیای مرکزی را نیز در بر میگیرد. برای نخستین بار در سپتامبر ۱۹۰۲، آلفرد ماهان اصطلاح «خاورمیانه» را که در مقاله «خلیج فارس و روابط بینالملل» در نشریه نشنال ریویو منتشر شد، رایج کرد. خاور میانه منطقهای استراتژیک از نظر جغرافیایی و انرژی است و ۵۶٫۶ درصد از منابع نفت زمین در این منطقه قرار دارد. این منطقه گروههای فرهنگی و قومی گوناگونی مانند فارسها، عربها، کوردها، آشوریها، آذربایجانیها، ترکهای آناتولی، لرها قشقاییها، افغانها، بلوچها، یهودیان، قبطیها، ترکمانهای عراق و بربرها را در خود جای دادهاست. زبانهای اصلی این منطقه عبارتاند از فارسی، ترکی آذربایجانی، عربی، کردی، لری، بلوچی، پشتو، آشوری، ترکی استانبولی، یونانی و عبری و در تعریف خاورمیانهٔ بزرگ زبانهای ارمنی و اردو را نیز شامل میشود. اکثر مناطق خاورمیانه دارای اقلیمی گرم و خشک و مناطق بایر است. اما وجود چند رود بزرگ و مهم از جمله رودهای نیل، دجله، فرات و کارون به کشاورزی و آبادانی و تمدن در این منطقه کمک کردهاست. خاورمیانه دارای تاریخی کهن و غنی است و این منطقه از نخستین سکونتگاههای بشر است. تاریخ خاورمیانه دارای ارزش و اهمیت ژئوپولیتیکی بالاست و آغاز آن به دوران باستان بازمیگردد. جغرافیا منطقهای از آسیا را که به نام خاور میانه یا آسیای جنوب غربی شناخته شده میتوان به دو بخش تقسیم نمود یکی بخش شمالی شامل ترکیه و ایران و دیگری بخش جنوبی شامل شبهجزیره عربستان. بخش شمالی را به یک گره زینتی تشبیه میکنند که مرکز آن در محاذات جنوب قفقاز واقع شده و طرف غربی یا چپ آن را آسیای صغیر دربر گرفتهاست. طرف خاوری یا راست گره مورد بحث را ایران فراگرفته که خود سرزمینی است فلاتی با شیب عمومی به طرف خاور که همه اطراف آن را رشته کوههای بلندی به وجود آوردهاست. شبه جزیره عربستان یا بخش جنوبی آسیای جنوب غربی دارای ترکیبی خیلی ساده است بدین معنی که تمام آن از یک تختال (Block) عظیمی تشکیل شده که قسمتهای برآمده آن در مجاورت دریای مدیترانه و سرخ به چشم میخورد. دومین منطقه آسیا را شبه قاره عظیم هند و پاکستان به وجود آوردهاست که رشته کوههای بزرگی مانند سلیمان در شمال باختری و قرهقروم، هیمالیا در شمال و اراکان (Arakan) و یوما (Yoma) در خاور آن را از نواحی جدا میسازد. جسی ویلر دربارهٔ خاور میانه در کتاب جغرافیای عمومی جهان (مناطق مهم جغرافیایی) مینویسد: «خاور میانه منطقهای است که قسمت اعظم آن از بیابان و علفزار تشکیل میشود، در مورد وسعت این منطقه بین علما اختلاف فاحشی وجود دارد بهطوریکه برخی از آنان حتی اصطلاح «خاور میانه» را اصولاً قبول ندارند چون آن را خیلی مبهم و اشتباه میدانند، این اصطلاح از طرف اروپاییان به این منطقه داده شدهاست زیرا اروپاییان سرزمینهایی که در شرق اروپا بودند رو به ترتیب به سه قسمت خاوردور (آسیای شرقی)، خاور میانه (جنوب غرب آسیا) و خاور نزدیک تقسیمبندی کردهاند. معهذا این اصطلاح به عنوان نام یک منطقه طوری تثبیت شد که برانداختن آن آسان نیست.» تاریخ خاورمیانه از نخستین خاستگاههای تمدن جهان است. بسیاری از باورها و آیینهای جهان از این منطقه برخاستهاند. نخستین یافتههای آدمی در اینجا بوده، و همچنین نخستین برخورد انسانهای هوشمند آفریقایی (نسل امروز انسانها) و انسانهای نئاندرتال میباشد. نخستین قانونهای جهان (قانون حمورابی) در این منطقه نوشته شدهاست. خاورمیانه از میانه قرن بیستم، مرکز توجه جهانی و شاید حساسترین منطقه جهان از نظر استراتژیکی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بودهاست و مکان کشمکشهای دراز مدت اعراب و اسرائیل است. خاورمیانه زادگاه ادیان مهمی چون یهودیت، مسیحیت، اسلام و ادیان غیر ابراهیمی مثل دین زرتشتی، آیین مهر و مانوی است. نمیتوان گفت تمامی خاورمیانه تاریخی مشترک دارد، گو اینکه در پارهای از خصوصیات فرهنگی یکدست است. حبیب برجیان خاور میانه را «قاره فرهنگی» نامیدهاست و به باور او سهم ایران در تاریخ و فرهنگ این منطقه به خصوص در دورههای هخامنشی و قبل از صفوی پررنگ بودهاست. مرزها ۱۳ کشور از مجموع ۱۸ کشور خاورمیانه از کشورهای عربی هستند. پرجمعیتترین کشورها در خاورمیانه کشورهای مصر، ایران و ترکیه هستند و پهناورترین کشور این منطقه عربستان سعودی است. کشورها با پرچم و زبانهای رسمی کشورهای غربی این منطقه (الجزایر، تونس، لیبی و مراکش) به دلیل وابستگی شدید تاریخی و فرهنگی زیاد، گاه بخشی از خاورمیانه شمرده میشوند. سودان نیز یکی از این کشورها بهشمار میآید. کشورهای آفریقایی موریتانی و سومالی نیز پیوندهایی با خاورمیانه دارند. واژهشناسی انگلیسیها برای اولین بار در دههٔ ۱۸۵۰ از واژهٔ خاورمیانه استفاده کردند اما پس از استفادهٔ آلفرد ماهان استراتژیست نیروی دریایی ایالات متحده آمریکا در سال ۱۹۰۲ استفاده از واژهٔ خاورمیانه رواج پیدا کرد. در آن دوران عموماً از واژهٔ خاورمیانه برای اشاره به مناطق مابین جهان عرب و هند یا مناطق اطراف خلیج فارس استفاده میشد. برخی افراد از واژهٔ خاورمیانه به دلیل اروپامحوری بودن آن انتقاد میکنند. این منطقه تنها از دید اروپای غربی، در مشرق واقع شده در حالیکه همین منطقه برای یک هندی منطقهای غربی و برای یک روسی در جنوب واقع شدهاست. واژهٔ «میانه» نیز به دلیل برداشتهای مختلف باعث سردرگمیهایی شدهاست. قبل از جنگ جهانی اول اصطلاح خاور نزدیک در انگلیسی به مناطق بالکان و امپراتوری عثمانی گفته میشد در حالی که اصطلاح خاورمیانه شامل سرزمینهای ایران، افغانستان، آسیای مرکزی، ترکستان و قفقاز بود. همچنین اصطلاح خاور دور به کشورهای شرق آسیا نظیر چین، ژاپن، دو کره، هنگکنگ، تایوان و غیره گفته میشد. با نابودی امپراتوری عثمانی در سال ۱۲۹۷ خورشیدی، دیگر اصطلاح خاور نزدیک کاربرد زیادی نداشت و این در حالی بود که اصطلاح خاورمیانه به کشورهای تازه بنیاد جهان اسلام داده شد. با این حال استفاده از اصطلاح خاور نزدیک توسط برخی رشتههای دانشگاهی نظیر باستانشناسی و تاریخ کهن زنده شد. (مراجعه کنید به خاور نزدیک باستان). اصطلاح خاورمیانه زمانی رواج یافت که بخشهای انگلیسی و فرانسویزبان از آن استفاده کردند. در زبان فارسی نیز در دهههای گذشته همین اصطلاح «اروپا محور» را بیچونوچرا و بدون در نظر گرفتن دیدگاه خود در اینباره که اصطلاح «جنوب غربی آسیا» که بامعنا و از نظر جغرافیایی درست است برای این منطقه مناسب است. سید علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی ایران نامگذاری منطقه غرب آسیا به نام خاور میانه از سوی غربیها را تعبیری غلط و دلیل بر تکبر و حس برتری طلبی اروپاییها میداند که اروپا را مرکز جهان دانسته و خاور یا شرق را نسبت به اروپا میسنجند و به سه منطقه خاور دور، خاور میانه و خاور نزدیک تقسیمبندی و تعبیر میکنند. به اعتقاد او عبارت «غرب آسیا» جایگزینی درست برای خاور میانه و تعابیر خاور دور، نزدیک و میانه نادرست هستند. خامنه ای در این باره در دیدار با استادان دانشگاه در ۲۲ مرداد ۱۳۹۱ گفت: ابراهیم متقی استاد علوم سیاسی و روابط بینالملل دانشگاه تهران، اروپامحوری را تلاشی در جهت مرکز قرار دادن غرب در الگوی عام نظام جهانی میداند و معتقد است ارزیابی انتقادی دربارهٔ مفاهیمی همانند خاور دور، خاور نزدیک و خاور میانه را باید بهعنوان یکی از نشانههای نقد اروپا مداری در نظام جهانی دانست. کمیته تخصصی نامنگاری و یکسانسازی نامهای جغرافیایی ایران نیز در نشست مورخ ۲۹ آبان ۱۳۹۱ مسئله نامگذاری منطقه خاور میانه را بررسی کرده و آن را «برآمده از اندیشههای استعماری غرب» و «دارای ابهام و ایراد اساسی از جنبههای مختلف جغرافیایی و سیاسی» دانست و استفاده از واژه «غرب آسیا» برای بخش آسیایی، و «شمال آفریقا» برای بخش آفریقایی منطقه خاور میانه را پیشنهاد کرد. همچنین نتیجه این نشست به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران و برخی از دانشگاهها و نیز انجمنهای علمی ذیربط نیز منعکس شد. نواحی و قلمروها در خاورمیانه فلات ایران آناتولی بینالنهرین شام شبه جزیره عربستان و کشورهای پیرامون خلیج فارس شامل عربستان سعودی، قطر، امارات متحده عربی، عمان، عراق، بحرین، یمن و کویت مصر اقتصاد خاور میانه از مناطقی است که به دلیل برخورداری از ذخایر عظیم نفت، یک منبع انرژی برای جهان بهشمار میرود. عربستان، ایران، عراق، کویت، امارات متحده عربی از کشورهایی هستند که دارای بزرگترین منابع نفت در جهان هستند. خاور میانه همچنین دارای ذخایر عظیم گاز طبیعی است. ایران و قطر به ترتیب دومین و سومین ذخایر گاز طبیعی در جهان را دارند. اقتصاد کشورهای نفت خیز خاور میانه بیشتر تک محصولی و به صادرات نفت وابسته است و کمتر از منابع نفت در بخش صنعتی این کشورها استفاده میشود. یمن یکی از کشورهای فقیر این منطقه بهشمار میرود. تمامی کشورهای تولیدکننده نفت خاور میانه در گروه کشورهای منا دستهبندی میشوند. بیشترین و کمترین نرخ تورم سالیانه در این منطقه به ترتیب به سوریه با ۱۲۱٫۲۹ درصد تورم سالانه به عنوان بیشترین تورم و عربستان سعودی با ۰٫۸۵ تورم کمترین میزان نرخ تورم را به خود اختصاص دادهاست. نقشهٔ خاور میانه از ۱۹۱۰ تا ۲۰۱۰ نگارخانه جستارهای وابسته خاورمیانه بزرگ جبهه خاورمیانه در جنگ جهانی اول الشرق الاوسط پانویس پیوند به بیرون بحران خاورمیانه بیبیسی فارسی زندگی روزمره در خاورمیانه دویچه وله سرزمینهای اسلام و نظریهٔ بحران هویت آنها دویچه وله Symbolic Truth Middle East Graphics site آسیا آفریقای شمالی اروپامحوری جغرافیای غرب آسیا خاورمیانه غرب آسیا منطقههای آسیا


source: wikipedia

text: موزیلا فایرفاکس یا بهسادگی فایرفاکس، یک مرورگر وب آزاد و متن-باز برگرفته از مجموعه نرمافزار اینترنت موزیلا (en) است که توسط بنیاد موزیلا و شرکت موزیلا توسعه و پشتیبانی میشود. فایرفاکس از موتور چیدمان گکو برای ارائه صفحات وب استفاده میکند، که استانداردهای وب را پیادهسازی میکند. فایرفاکس بهطور رسمی برای ویندوز ۷ یا جدیدتر، مکاواس و لینوکس و همچنین برای اندروید و آیاواس نیز در دسترس است. با این حال، نسخه آیاواس به دلیل محدودیتهای سکو مانند سایر مرورگرها، از موتور وبکیت به جای گکو استفاده میکند. فایرفاکس مرتباً در حال بروزرسانی است و در هر بروزرسانی، توسعه دهندگان آن سعی بر آن داشته تا مشکلات گزارش شده را برطرف نمایند. این مرورگر در ابتدا بیشتر بین کاربران لینوکس محبوبیت داشت، ولی رفتهرفته با پدیدار شدن مشکلات امنیتی در اینترنت اکسپلورر پراستفادهترین مرورگر وب، کاربران دیگر سیستمعاملها از قبیل ویندوز و مکینتاش نیز استفاده از این مرورگر وب را آغاز کردند تا جایی که بدون نصب پیشفرض روی ویندوز یا مکینتاش، طی چند سال پراستفادهترین مرورگر وب جهان بود. فایرفاکس محبوبیت خود را مدیون داشتن سطح بالایی از قابلیتهای سفارشیسازی و افزونههایش است. نام نام این مرورگر وب برخلاف واژه «فاکس» (روباه) و لوگوی آن که شبیه روباه سرخ است، بنا به گفته مقامات موزیلا در حقیقت یک پاندای سرخ است.همچنین در ابتدا،لگوی این مرورگر شبیه یک ققنوس بود. ویژگیها ویژگی اسکرین شاتگیری از صفحه وب و اشتراکگذاری آن در نسخه (Quantum 57.0) به بالا سرعت دو برابر نسبت به نسخههای پیشین ۳۰٪ مصرف کمتر رم نسبت به مرورگر گوگل کروم امکان کشیدن و رها کردن متن به جعبه جستجو ویژگی وبگردی به صورت ناشناس و از بین بردن تمامی اطلاعات مرورگر بعد از بسته شدن پنجره مرورگر با گسترش وب و اهمیت تبلیغات، طراحان وبسایتها به فکر ایجاد صفحاتی افتادند که بدون خواست کاربر گشوده شوند، با استفاده از امکان pop-up blocker، این صفحات امکان ایجاد مزاحمت را ندارند. امکان گشودن چند صفحه در یک پنجره (tabbed browsing) و کشیدن و رها کردن (drag-and-drop) آنها. پشتیبانی از RSS و اتم امکان مدیریت و پاک کردن آسان اطلاعات شخصی. امکان کشیدن و رها کردن متن به جعبه جستجو. پشتیبانی از SVG و CSS2 و CSS3 و JavaScript پشتیبانی از صفحات طراحیشده با فناوری ایجکس (AJAX) پشتیبانی از ویژگیهای ویژهٔ CMSهای رایج دهها ویژگی مختلف دیگر توانایی سفارشیسازی یکی از ویژگیهای فایرفاکس امکان تغییر آن به سلیقه هر فرد است. برای این کار فایرفاکس دو مورد را در نظر گرفتهاست. اول تواناییهای مرورگر وب، دوم ظاهر آن. سفارشیسازی تواناییهای فایرفاکس با کمک فایلهایی با حجم کم به نام افزونه ممکن میشود. این افزونهها در واقع تکههای کوچک برنامهاند که قابلیتهای مختلفی را به این مرورگر وب میافزایند. تمهای مختلف این مرورگر وب هم شخصیسازی ظاهر آن را راحت میکند. مشکلات فایرفاکس بعضی کاربران خواستار اضافه شدن افزونههای پرتقاضا به فایرفاکس هستند ولی توسعه دهندگان فایرفاکس این کار را مغایر با هدف آنها یعنی یک مرورگر وب سبک میدانند؛ البته بیشتر این افزونهها و قابلیتهای بسیار دیگر مستقیماً قابل بارگیری و نصب روی فایرفاکس هستند. یکی از مشکلات دیگری هم که به فایرفاکس نسبت داده میشود مشکلاتی است که توسط پلاگین ادوبی فلش (Macromedia Flash) ایجاد میشود که برای لینوکس ارائه شده که این مشکل ارتباطی به خود فایرفاکس ندارد. انتشارهای فایرفاکس قبل از آوریل ۲۰۱۱ موزیلا در مدتهای طولانی نسخه فینال فایرفاکس را توزیع میکرد اما با تغییر سیاستها و برای رقابت، نسخههای پایدار هر شش هفته عرضه و شمارهٔ اصلی نسخه یکی بالا میرود. از همین تاریخ فرایند توسعهٔ فایرفاکس به چند کانال مختلف تقسیم شد: "Nightly Builds" که انتشار پیش آلفا (Pre-Alpha) است و حاوی آخرین ویژگیها و بهروز رسانیهای آزمایش نشده است. "Aurora" که انتشار آلفا (Alpha) مبتنی بر "Nightly Builds" است و ویژگیها و بهروز رسانیهایی که تحت آزمایشهای پایه هستند را ارائه میدهد؛ از نسخهٔ ۳۵ نام این کانال به "Developer Edition" تغییر کرد. "Beta" که انتشار بتا مبتنی بر کانال قبل است و پایداری بیشتری نسبت به دو کانال اولیه دارد. معمولاً موزیلا قبل از انتشار نسخهٔ پایدار نهایی، نسخههای نامزد انتشار (Release candidate) را عرضه میکند و سپس انتشار پایدار عرضه میشود که از تاریخ مذکور موزیلا آن را انتشار سریع (Rapid release) گذاشتهاست. این چرخهٔ انتشار شتاب داده شده با انتقاداتی از کاربران مواجه شد که معتقدند این انتشارهای بسیار سریع اغلب باعث شکسته شدن سازگاری افزونهها با نسخههای فینال میشود و نیاز به توسعهٔ مستمر و مداوم برای سازگار نگه داشتن افزونهها است. همچنین عدهای معتقدند فایرفاکس تلاش میکند تا شمارهٔ نسخهها را به تقلید از گوگل کروم بالا ببرد تا با آن مقایسه شود. فایرفاکس با پشتیبانی بلند مدت فایرفاکس با پشتیبانی بلند مدت که تحت نام "Extended Support Release" به معنای "انتشار با پشتیبانی تمدید شده" (مخفف:ESR) توسط بنیاد موزیلا عرضه و پشتیبانی میشود نسخهای از فایرفاکس است که همزمان با هر هفت انتشار معمولی میشود ولی برخلاف نسخههای معمولی که هر شش هفته عرضه و به محض عرضهٔ نسخه جدید، پشتیبانی از نسخهٔ قبل متوقف میشود، نسخههای با پشتیبانی بلند مدت تا حدود یک سال پشتیبانی میشوند، این پشتیبانی فقط محدود به اصلاحات امنیتی با ریسک بالا هست و هیچ قابلیت جدید و اصلاحات مرتبط با پایداری برنامه ارائه نمیشود، لذا این نسخهها برای سازمانها، ادارات و مراکز آموزش که در به-روز-رسانی سیستمها دارای محدودیت هستند ارائه میشود. انتشارهای با پشتیبانی بلند مدت با هر هفت انتشار معمولی، منتشر میشوند: ۱۰, ۱۷, ۲۴, ۳۱, ۳۷, ۴۵, ۵۲ فایرفاکس قابل حمل وبسایت portableapps.com, فایرفاکس قابل حمل را عرضه میکند. این نسخه قابلیت اجراشدن روی درایوهای USB Flash و CD-ROM و همچنین درایوهای سخت خارجی و بعضی از پخشکنندههای دیجیتالی موسیقی را دارد. جستارهای وابسته موزیلا تاندربرد فهرست نرمافزارهای آزاد و متنباز منابع و مراجع پیوند به بیرون فایرفاکس در فروشگاه مایکروسافت تاریخ اینترنت مرورگرهای وب آزاد مرورگرهای وب اواس ده مرورگرهای وب برای لینوکس مرورگرهای وب پازیکس مرورگرهای وب چندسکویی مرورگرهای وب ویندوز مرورگرهای وب مقالههای دارای ویدئو موزیلا نرمافزارهای ۲۰۰۲ (میلادی) نرمافزارهای آزاد چندزبانه نرمافزارهای آزاد چندسکویی نرمافزارهای آزاد نوشتهشده با سی++ نرمافزارهای اینترنتی یونیکس نرمافزارهای مبتنی بر گکو نرمافزارهایی که از پروانه موزیلا استفاده میکنند نرمافزارهایی که از زول استفاده میکنند


text: رآکتور هستهای یا واکنشگاه هستهای دستگاهی برای انجام واکنشهای هستهای به صورت تنظیمشده و تحت کنترل است. این دستگاه در اندازههای آزمایشگاهی، برای تولید ایزوتوپهای ویژه مواد پرتوزا (رادیواکتیو) و همینطور پرتوداروها برای مصارف پزشکی و آزمایشگاهی، و در اندازههای صنعتی برای تولید برق ساخته میشوند. تاریخچه اولین انرژی کنترلشده ناشی از شکافت هستهای در دسامبر ۱۹۴۲ بهدست آمد. با رهبری فرمی ساخت و راهاندازی یک پیل از آجرهای گرافیتی، اورانیوم و سوخت اکسید اورانیوم با موفقیت بهنتیجه رسید. این پیل هستهای، در زیر میدان فوتبال دانشگاه شیکاگو ساخته شد و اولین رآکتور هستهای فعال بود. سوخت هستهای سوخت رآکتورهای هستهای باید به گونهای باشد که متحمل شکافت حاصله از نوترون بشود. پنج نوکلئید شکافت پذیر وجود دارند که در حال حاضر در رآکتورها به کار میروند: ^{239}_Pu,^{238}_U,^{235}_U,^{233}_U,^{232}_Th. برخی از این نوکلئیدها برای شکافت حاصله از نوترونهای حرارتی و برخی نیز برای شکافت حاصل از نوترونهای سریع میباشند. تفاوت بین سوخت یک خاصیت در دستهبندی رآکتورها است. در کنار قابلیت شکافت، سوخت به کار رفته در رآکتور هستهای باید بتواند نیازهای دیگری را نیز تأمین کند. سوخت باید از نظر مکانیکی قوی، از نظر شیمیایی پایدار و در مقابل تخریب تشعشعی مقاوم باشد، تا تحت تغییرات فیزیکی و شیمیایی محیط رآکتور قرار نگیرد. هدایت حرارتی ماده باید بالا باشد بهطوری که بتواند حرارت را خیلی راحت جابجا کند. همچنین امکان به دست آوردن، ساخت راحت، هزینه نسبتاً پایین و خطرناک نبودن از نظر شیمیایی از دیگر ویژگیهای ضروری سوخت هستند. پوشش سوخت رآکتور سوختهای هستهای مستقیماً در داخل رآکتور قرار داده نمیشوند، بلکه همواره به صورت پوشیده شده مورد استفاده قرار میگیرند. پوشش یا غلاف سوخت، کندکننده یا خنککننده را از آن جدا میسازد. این امر از خوردگی سوخت محافظتکرده و از گسترش محصولات شکافت حاصل از سوخت پرتو دیده به محیط اطراف جلوگیری میکند. همچنین این غلاف میتواند پشتیبان ساختاری سوختبوده و در انتقال حرارت به آن کمک کند. ماده غلاف همانند خود سوخت باید دارای خواص خوب حرارتی و مکانیکی بوده و از نظر شیمیایی نسبت به برهمکنش با سوخت و مواد محیط پایدار باشد. همچنین لازم است غلاف دارای سطح مقطع پایینی نسبت به بر همکنشهای هستهای حاصل از نوترون بوده و در مقابل تشعشع مقاوم باشد. مواد کندکننده نوترون یک کندکننده مادهای است که برای کند یا حرارتی کردن نوترونهای سریع بکار میرود. هستههایی که دارای جرمی نزدیک به جرم نوترون هستند بهترین کندکننده میباشند. کندکننده برای آن که بتواند در رآکتور مورد استفاده قرار گیرد بایستی سطح مقطع جذبی پایینی نسبت به نوترون داشته باشد. با توجه به خواص اشاره شده برای کند کننده، چند ماده هستند که میتوان از آنها استفاده کرد. هیدروژن، دوتریم، بریلیوم و کربن چند نمونه از کند کنندهها میباشند. از آن جا که بریلیوم سمی است، این ماده خیلی کم به عنوان کندکننده در رآکتور مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین ایزوتوپهای هیدروژن، به شکل آب و آب سنگین و کربن، به شکل گرافیت به عنوان مواد کندکننده استفاده میشوند. آب سنگین در بعضی از انواع رآکتورهای هستهای نیز به عنوان کندکننده نوترون به کار میرود. نوترونهای کند میتوانند با اورانیوم واکنش بدهند. از آب سبک یا آب معمولی هم میتوان به عنوان کندکننده استفاده کرد، اما از آن جایی که آب سبک، نوترونهای حرارتی را هم جذب میکند، رآکتورهای آب سبک باید اورانیوم غنی شده یا اورانیوم با خلوص زیاد استفاده کنند، اما رآکتور آبسنگین میتواند از اورانیوم معمولی یا غنی نشده هم استفاده کند، به همین دلیل تولید آب سنگین به بحثهای مربوط به جلوگیری از توسعه سلاحهای هستهای مربوط است. رآکتورهای تولید آب سنگین را میتوان به گونهای ساخت که بدون نیاز به تجهیزات غنی سازی، اورانیوم را به پلوتونیوم قابل استفاده در بمب اتمی تبدیل کند. البته برای استفاده از اورانیوم معمولی در بمب اتمی میتوان از روشهای دیگری هم استفاده کرد. کشورهای هند، پاکستان، کره شمالی، روسیه، آمریکا و اسرائیل از رآکتورهای تولید آب سنگین برای تولید بمب اتمی استفاده کردهاند. با توجه به امکان استفاده از آب سنگین در ساخت سلاح هستهای، در بسیاری از کشورها دولت تولید یا خرید و فروش مقدار زیاد این ماده را کنترل میکند. اما در کشورهایی مثل آمریکا و کانادا میتوان مقدار غیر صنعتی یعنی در حد گرم و کیلوگرم را بدون هیچ گونه مجوز خاصی از تولیدکنندگان یا عرضهکنندگان مواد شیمیایی تهیه کرد. هماکنون قیمت هر کیلوگرم آب سنگین با خلوص ۹۸ الی ۹۹ درصد حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ دلار است. گفتنی است بدون استفاده از اورانیوم غنی شده و آب سنگین هم میتوان رآکتور تولید پلوتونیوم ساخت. کافی است که از کربن فوقالعاده خالص به عنوان کندکننده استفاده شود از آنجایی که نازیها از کربن ناخالص استفاده میکردند، متوجه این نکته نشدند در حقیقت از اولین رآکتور اتمی آزمایشی آمریکا سال ۱۹۴۲ و پروژه منهتن که پلوتونیوم آزمایش ترینیتی و بمب مشهور فت من را ساخت، از اورانیوم غنی شده یا آب سنگین استفاده نمیشد. خنککنندهها گرمای حاصله از شکافت هستهای در محیط رآکتور یا باید از سوخت زدوده شود یا در نهایت این گرما به قدری زیاد میشود که میلههای سوخت را ذوب میکند. حرارتی که از سوخت گرفته میشود ممکن است در رآکتور قدرت برای تولید برق بکار رود. از ویژگیهایی که ماده خنککننده باید داشته باشد، هدایت حرارتی آن است تا این که بتواند در انتقال حرارت مؤثر باشد. همچنین پایداری شیمیایی و سطح مقطع جذب پایینتر از نوترون دو خاصیت عمده ماده خنککنندهاست. نکته دیگری که باید به آن اشاره شود این است که این ماده نباید در اثر واکنشهای گاما دهنده رادیواکتیو شود. از مایعات و گازها به عنوان خنککننده استفاده میکنند، مانند گازهای دیاکسید کربن و هلیوم. هلیوم یک گاز ایدئال بوده ولی استفاده از آن پر هزینه میباشد و تهیهٔ آن در اندازههای زیاد مشکل است. خنککنندههای مایع شامل آب، آب سنگین و فلزات مایع هستند. از آنجا که برای جلوگیری از جوشیدن آب فشار زیادی لازم است، آب خنککننده ایدهآلی نیست. مواد کنترلکننده شکافت برای دستیابی به فرایند شکافت کنترل شده یا متوقف کردن یک سیستم شکافت پس از شروع، لازم است که موادی در دسترس باشند که بتوانند نوترونهای اضافی را جذب کنند. مواد جاذب نوترون برخلاف مواد دیگر مورد استفاده در محیط رآکتور باید سطح مقطع جذب بالایی نسبت به نوترون داشته باشند. مواد زیادی وجود دارند که سطح مقطع جذب آنها نسبت به نوترون بالاست، ولی ماده مورد استفاده باید دارای چند خاصیت مکانیکی و شیمیایی باشد که برای این کار مفید واقع شود. انواع رآکتورها دوگروه اصلی رآکتورهای هستهای بر اساس تقسیمبندی کاربرد آنها. رآکتورهای قدرت و رآکتورهای تحقیقاتی هستند. رآکتورهای قدرت مولد برق بوده و رآکتورهای تحقیقاتی برای تحقیقات هستهای پایه، مطالعات کاربردی تجزیهای و تولید ایزوتوپها مورد استفاده قرار میگیرند. بر حسب نوع فرایند شکافت، رآکتورها به اقسام حرارتی، ریع و میانی (واسطه)، و بر حسب مصرف سوخت به رآکتورهای سوزاننده، مبدل و زاینده، و بر حسب نوع سوخت به رآکتورهای اورانیوم طبیعی، رآکتورهای اورانیوم غنی شده با ۲۳۵U (راکتور مخلوطی Be)، و نیز بر حسب خنککننده به رآکتورهای گاز (CO۲مایع (آب، فلز)، و بر حسب فاز سوخت کند کنندهها به رآکتورهای همگن، ناهمگن و بالاخره بر حسب کاربرد به رآکتورهای قدرت، تولید نوکلید و تحقیقاتی تقسیم میشوند. رآکتور زاینده این رآکتورها غالباً به منظور پاسخ به کمبود اورانیوم-۲۳۵ طراحی شدهاند، و سوختشان بهجای اورانیوم-۲۳۵، ایزوتوپ اورانیوم-۲۳۸ یا توریوم است. سیستمهای بریدری از نظر تئوری قابلیت تأمین انرژی دنیا را تا هزاران سال دارند. این رآکتورها بیشتر در روسیه و ژاپن یافت میشوند و روسیه اولین تجاری ساز این رآکتورها بودهاست. رآکتورهای آب سنگین و آب سبک راکتورهای آب سبک با آب معمولی (آب سبک) کار میکنند هیدروژن آب معمولی از یک پروتون تشکیل شدهاست اما در هیدروژن آب سنگین یک پروتون و یک نوترون وجود دارد برای رآکتورهای آب سبک به اورانیوم غنیشده نیاز داریم اما در رآکتور آبسنگین از اورانیوم معمولی میشود استفاده کرد به این ترتیب در عمل استفاده از رآکتور آب سنگین نتیجهای شبیه به غنیسازی اورانیوم خواهد داشت. کاربردهای رآکتورهای هستهای راکتورها انواع مختلف دارند برخی از آنها در تحقیقات، بعضی از آنها برای تولید رادیو ایزوتوپهای پر انرژی برخی برای راندن کشتیها و برخی برای تولید برق بکار میروند. جستارهای وابسته مهندسی هستهای پانویس منابع رآکتور هستهای در وبگاه دانشنامه رشد انرژی هستهای انواع رآکتورهای انرژی هستهای تبدیل انرژی راکتورهای پژوهشی هستهای راکتورهای هستهای فناوری هستهای فناوریهای نیروگاه مخزنهای تحت فشار منبعهای نوترون ویکیسازی رباتیک


text: اَلیگودَرز مرکز شهرستان الیگودرز و در شرق استان لرستان و با جمعیت ۹۰٬۷۹۹ در سال ۱۳۹۵ بعد از خرمآباد، بروجرد و دورود و کوهدشت پنجمین شهر پرجمعیت لرستان است. شهر الیگودرز در دامنه کوهستانی و با آب و هوایی سرد در زمستان و مطلوب و معتدل در بهار و تابستان شرق استان لرستان است؛ همچنین، از شهرهای مرتفع و مناطق سردسیر ایران است. دیرینگی آن به بیش از ۷۰۰ سال میرسد. الیگودرز در گذشته از چهار محلهٔ ورزندان، مجیان، ده تیرانی و ده محمدرضا تشکیل شده بود هرچند که توسعه اخیر شهر این مرز بندی را نامحسوس کردهاست. این شهر از سال ۱۳۳۹ در مجلس شورای ملی نماینده دارد. بر اساس مستندات سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، شهرداری الیگودرز از سال ۱۳۱۴ خورشیدی تأسیس شده و در سال ۱۴۰۱، درجه شهرداری این شهر ۸ بودهاست. الیگودرز از مهمترین مراکز جمعیتی ایل بختیاری ( ایل چهارلنگ ) میباشد . تاریخ ریشهٔ نام در نامگذاری الیگودرز روایتهای گوناگونی وجود دارد. از آن جمله، روایت ساکنان بومی شهر است. بر مبنای این روایت، واژه الیگودرز، ترکیبی از واژه آل به معنی خاندان و گودرز است. بر این اساس مردم الیگودرز خود را به گودرز پهلوان یکی از شخصیتهای معروف شاهنامه نسبت میدهند که با گذشت زمان، ترکیب آل گودرز کمکم به الیگودرز تبدیل شد. وجود طایفه گودرزی در این شهر، این باور را تشدید کردهاست و نیز در کتاب زبدة التواریخ جمال الدین عبدالله کاشانی اشاره ای به این منطقه شدهاست که در دوران اتابکان لرستان شاه رستم فرزندی به نام گودرز داشتهاست و گودرز صاحب دو فرزند بوده به نام مسلم و دیگری به نام علی که حکومت منطقه اشترینان را به مسلم داده و حکومت منطقه الیگودرز را به علی این احتمال نیز وجود دارد که نام این شهر از علی فرزند گودرز گرفته شده باشد. نشانههای تاریخی نشان میدهد که در محدوده شهر الیگودرز در حدود هفده قرن پیش از میلاد، تمدنهایی وجود داشتهاست. البته در تپههای شمال غربی آثاری کشف شدهاست که به دوران پیش از اشکانیان و هخامنشیان تعلق دارد. برخی دیگر نیز وجه تسمیه آن را از واژه آلیورز یا آل ورز دانستهاند. در گذشته این منطقه بخش عمدهای از گندم غرب ایران را تولید میکرد و به خاطر پربار بودن محصول گندمها به رنگ قرمز درمیآمدند به همین خاطر عدهای معتقدند این نام ترکیبی از کلمهٔ آل به معنای قرمز و ورز به معنای کشت است. همچنین این نام را آمیزهای از دو واژه اَل به معنای عقاب و گودرز دانستهاند. بهترین وجه تسمیهای که با توجه به آواشناسی و تاریخ و همچنین مستندات کشف شده از مکانهایی مانند روستای گورچین بر نام این شهر مرتب است، واژهٔ (آل گودرز) است، یعنی مکانی که آل و خاندان گودرز که احتمالاً منظور همان گودرز کشواد است، در این مکان ساکن بودهاند. دیرینگی از تاریخ الیگودرز اطلاع دقیق و کاملی در دست نیست اما از شواهد و ساختمانهای ساخته شده در این شهر اینگونه به نظر میرسد که تاریخ این شهر بیش از ۷۰۰ سال نیست. شهری که هفتصد سال قدمت تاریخی دارد و به روایتی شهر گیو گودرز و قلعههای باستانی است. اگر چه آثار قلاع معروف آن از بین رفته، لیکن هنوز کهنسالانش از قلعههایی همچون قلاع تیرانی، قلاع موسی، قلاع کاظمآباد در آن یاد میکنند. گفته میشود که الیگودرز در قدیم بافت شهری منظم داشتهاست که بقایایی از آن از قبیل آجرهای مکعب مستطیل و ظروف سفالی و فلزی (در قرن هفتم هجری) در کوهها و و تپههای الیگودرز به دست آمدهاست، که در زمینلرزه سال ۱۲۸۲ در دشت سیلاخور که طبق آمار مرکز ژئوفیزیک دانشگاه تهران بزرگترین زلزله ثبت شده و به قدرت تقریبی ۸ ریشتر بوده به ویرانهای تبدیل گردیدهاست که به مرور زمان و با مهاجرت گسترده عشایر و روستاییان اطراف سبب توسعه نامنظم این شهر شد. بر اساس مدارک به دست آمده از حفاریهای قلعه مندیش و تپههای اطراف شهر قدمت شهر فعلی الیگودرز به بیش از هفتصد سال پیش میرسد. مردم الیگودرز، مذهب شیعه قدیم (علوی) داشتهاند و خانقاه آن، مرکز تعلیمات دینی قزلباشان و درویشان بودهاست، همچنین شاه اسماعیل صفوی در یکی از سفرهای خود از این خانقاه دیدن کردهاست. عامل اصلی تشکیل هسته اولیه شهر الیگودرز، وجود رودخانهها، قناتها و چشمهها بودهاست. عامل دیگر برای ایجاد و گسترش این شهر، موقعیت ارتباطی آن بودهاست؛ به گونهای که یکی از راههای مهم اصفهان به غرب کشور از فریدن، الیگودرز، گاپله و بروجرد میگذشت. در نهایت متصل شدن نواحی بختیاری به فلات مرکزی ایران (اراک، خمین، گلپایگان و خوانسار) نیز، توسط این منطقه بر اهمیت شهر الیگودرز افزودهاست. شهر الیگودرز قبلاً زیر نظر گلپایگان و سپس بروجرد بودهاست ولی در سال ۱۳۲۷ با تأسیس فرمانداری الیگودرز شهر الیگودرز به عنوان مرکز شهرستان الیگودرز انتخاب شد. همچنین تپه تاریخی (تپه روباه) این شهرستان به دههٔ ۵ قبل از میلاد بر میگردد. این تپه با شماره ثبت ملی: ۱۱۷۶۵ در تاریخ: ۱۳۸۴/۰۳/۰۴ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شدهاست. موقعیت جغرافیایی الیگودرز بین ۴۹ درجه و ۴۲ دقیقه طول شرقی و ۳۳ درجه و ۲۴ دقیقه عرض شمالی واقع شدهاست. از دیدگاه موقعیت نسبی، الیگودرز در نیمه شمالی شهرستان قرار گرفتهاست. این شهر از طریق محور شمالی با شهرهای خمین، محلات، اراک و از طریق محور جنوبی با شهرهای دزفول و فریدونشهر و کوهرنگ، از طریق محور شرقی با شهرهای داران، گلپایگان و خوانسار و از طریق محور غرب و شمال غربی نیز با شهرهای ازنا، دورود، شازند، بروجرد و خرمآباد ارتباط دارد. راههای ارتباطی شهر الیگودرز از خرمآباد ۱۳۵ کیلومتر از اراک ۱۲۷ کیلومتر، از اصفهان ۲۱۰ کیلومتر و از تهران ۳۸۰ کیلومتر فاصله دارد. این شهر از نظر موقعیت ارتباطی نسبت به محورهای استانی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. جاذبههای گردشگری و جهانگردی گردشگری الیگودرز مکانهای تفریحی بسیاری دارد؛ پیست اسکی تمندر الیگودرز در حال ساخت، دهکده گردشگری سد حوضیان، آبشار آبسفید، هفت چشمه روستای گشان، باغات و مناظر بکر گیلان، چشمه عسلی، مزراع بید، دشت لالههای واژگون زرد گشان، شکارگاه دره جری، دریاچه شط تمی، دریاچه سد خان آباد، چشمه آسار و سراب شاهمکان در منطقه شولآباد، رود و دریاچه سده حوضیان، رودخانه ماهیچال، طبیعت قالی کوه، رودخانه مور زری در بخش ذلقی، غار تمندر، جنگلهای بلوط و گردو و سرچشمه دورک، گایکان، دره دورک، دشت لالههای واژگون در روستای دالانی، دره دایی، دره حیدر، کیگوران از آن جمله هستند و همچنین روستای چقاگرگ که از قدیمیترین روستاهای بربرود است و تپه خلیل خان آسترکی در آن قرار دارد. در شمال این شهر بقایای قلعه مندیش و در جنوب غربی و شرقی این شهر تپههای تاریخی وجود دارند، همچنین در ضلع جنوبی شهر پارک جنگلی بنفشه روی تپه یال احداث شدهاست. شهرستان الیگودرز معروف است به شهر آبشارها و لالههای واژگون، که یکی از بهترین شهرهای ایران ازلحاظ گردشگری و توریسم است. بزرگترین دشت لالههای واژگون جهان در شهرستان الیگودرز قرار دارند. موقعیت طبیعی الیگودرز در ناحیه کوهستانی زاگرس مرکزی قرار گرفتهاست و نزدیک به ۲٬۱۰۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد و در امتداد شرق به غرب کشیده شدهاست. در ضلع شمالی و جنوبی شهر اراضی ناهموار با ارتفاعات و قلههای متعدد پراکندهاند به همین دلیل نیز از آب وهوای بسیار سرد کوهپایهای برخوردار است. صنایع دستی و رهآورد صنایع دستی الیگودرز شامل هنرهای سرامیکی، قالی بافی، منبت کاری، سیم بافی، معرقکاری، گلیم بافی و جاجیم بافی میشود. این شهر منابع غنی معادن سنگ مرمر کبالت منیزیم گرانیت چینی کریستال سرامیک و روی دارد. عسل و کشکِ محلی از محصولات عمده این شهرستان است که از این فراوردهها به عنوان سوغات الیگودرز نیز یاد میشود. آبشارهای الیگودرز آبشار آبسفید آبشار چکان آبشار کیگوران آبشار وارگ آبشار برنجه آبشار تیندر آبشار لوچ آبشارهای دورک آبشار چونگ شنه آبشار دره ماهی آبشار مبارکآباد رودخانههای الیگودرز رودخانه بختیاری رودخانه حوضیان رودخانه سزار مهمترین ارتفاعات کوه سیاه، کوه سفید، کوه ریواس، کوه میال، مندیش، سیاتیر، امیر کوه، ارتفاعات باجگیران و به علاوه در اطراف شهر کوههای دیگری نیز پراکندهاند که مهمترین آنها عبارتند از: چهل گز در شمال شرقی، علی بلاغی در شمال و کمربسته در شمال شرقی و همچنین از کوههای دورتر از شهر میتوان به قالی کوه و تمندر اشاره کرد. منابع نفتی الیگودرز دارای منبع مفتی به اندازه ۲میلیارد بشکه شیل نفتی اثبات شدهاست. مردم مردم الیگودرز از قوم لر هستند. و به گویش بختیاری که یکی از گویشهای زبان لری است تکلم میکنند. اقتصاد در گذشته اقتصاد مردم الیگودرز بر پایه کشاورزی بود ولی امروزه صنعت، تجارت و مشاغل اداری و دولتی از پایههای اصلی اقتصاد مردم الیگودرز است اگر چه هنوز عدهای از شهرنشینان در مزارع اطراف شهر به کشاورزی مشغول هستند. تولیدات بخشی از تولیدات الیگودرز عبارتند از غلات، حبوبات، برنج لبنیات دامی، عسل، گل محمدی، گردو، سیب، گیلاس، بادام، ماهی قزلآلا و سیب زمینی. عسل الیگودرز از بهترین و طبیعیترین عسلهای ایران بهشمار میرود چنانکه سوغات ناب این شهر محسوب میشود. صنایع دستی آن شامل هنرهای سرامیکی، قالیبافی، منبت کاری، سیم بافی، معرقکاری، گلیم بافی و جاجیم بافی میشود. از جمله تولیدات صنعتی الیگودرز به فولاد، سنگهای تزیینی، محصولات شیشه، صنایع لبنی و ... نیز میتوان اشاره کرد. انتقال آب پس از اجرای طرح انتقال آب از الیگودرز در شرق استان لرستان به قم که رسانههای ایران از آن با عنوان کلی و مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخههای دز به قم» نام میبرند، شهرستان الیگودرز اکنون تأمینکننده اصلی آب مصرفی (شرب، صنعتی، کشاورزی) شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم است. به گفته فتاح وزیر وقت نیرو این آب یکی از بهترین آبهای دنیا است. در مجموع ظرفیت انتقال و جمعآوری آب در این طرح ۲۳ متر مکعب بر ثانیه است در حالی که بیشترین میزان آبی که از سد کرج به تهران میآید ۱۱ متر مکعب بر ثانیه بوده و ظرفیت سامانه یادشده بیش از دو برابر آب انتقالی از سد کرج به تهران است. این سامانه سالیانه ۱۸۳ میلیون متر مکعب آب به پشت سد کوچری منتقل میکند. ظرفیت نهایی انتقال آب در این پروژه ۵۰۰۰ لیتر در ثانیه است. مقدار انتقال آب برای افق سال ۱۴۱۰ به ۲۴۰ میلیون مترمکعب میرسد که مطالعات آن در حال انجام است. اعتراضها و خسارتها انتقال آب از شرق استان لرستان و شهرستان الیگودرز به شهرهای خوانسار، گلپایگان، خمین، محلات، نیم ور، سلفچگان و قم باعث پایین رفتن شدید سطح سفرههای آب زیرزمینی و در نهایت خشک شدن چاههای آب این منطقه شدهاست. بیش از ۶۰ حلقه چاه خشک شده و ۱۷۱ حلقه از چاههای منطقه نیز در آستانه خشکیدن قرار دارند، اما تاکنون حقابه یی برای این روستاها در نظر گرفته نشدهاست. این طرح درحالی برای استانهای دیگر هدفگذاری شدهاست که ۸۹۲ روستای لرستان مشکل آب آشامیدنی دارند و ۶۸ هزار جمعیت روستایی این استان به وسیله تانکر آبرسانی میشوند. از سوی دیگر نامگذاری این طرح به عنوان مبهم «طرح انتقال آب از سرشاخههای دز به قم» و همچنین نامگذاری پروژه ساخت و اجرای این طرح با نام پروژه قمرود باعث واکنشهایی در میان مردم استان لرستان شد تا جایی که حتی رحمانی نماینده شهرستان الیگودرز هم نسبت به نامگذاری این طرح اعتراض کرد و آن را مجعول خواند. خشک شدن چاهها و چشمههای شهرستان الیگودرز علاوه بر خسارات بسیاری که به بخش کشاورزی وارد کردهاست باعث از بین رفتن مجتمعهای پرورش ماهی در این شهرستان شدهاست. پرویز فتاح، وزیر نیروی پیشین دولت نهم مدعی شد که وی مدافع حقوق مردم الیگودرز است.این پروژه تنها پروژه ایران است که کلنگ آن برای آنکه باعث مطالبهای از سوی مردم لرستان نشود به جای مبدأ در مقصد طرح به زمین زده شدهاست. مراکز آموزش عالی دانشگاه آزاد الیگودرز دانشگاه پیام نور الیگودرز مرکز آموزش علمی کاربردی الیگودرز مرکز آموزش علمی کاربردی جهاد کشاورزی الیگودرز (برناباد) دانشگاه فرهنگیان شهید میرشاکی دانشکده پرستاری الیگودرز مرکز آموزش علمی کاربردی شیشه لرستان - الیگودرز جستارهای وابسته استان لرستان سرزمین بختیاری انتقال آب الیگودرز به قم شهرستان الیگودرز یادداشتها پانویس پیوند به بیرون وبگاهِ شورای شهر وبگاه سازمان حمل و نقل شهرستان الیگودرز استان لرستان شهرهای استان لرستان شهرهای شهرستان الیگودرز مناطق مسکونی در شهرستان الیگودرز


text: اخترفیزیک یا آستروفیزیک علمی است که روشها و اصلهای فیزیک را در مطالعه اشیا و پدیدههای اخترشناختی به کار میگیرد. از میان موضوعهای مورد مطالعه در این زمینه، خورشید، دیگر ستارگان، کهکشانها، سیارههای فراخورشیدی، محیط میان ستارهای و پسزمینه ریزموج کیهانی هستند. اخترفیزیک شاخهای از ستارهشناسی است که اصول فیزیک و شیمی را «برای تعیین ماهیت بدن آسمانی، به جای موقعیت و حرکت آنها در فضا» به کار میبرد. اشیاء مورد مطالعه در این رشته، خورشید، ستارههای دیگر، کهکشانها، سیارات فراخورشیدی، میانستارهای و پسزمینهٔ مایکروویو کیهانیست. انتشار آنها در تمام قسمتهای طیف الکترومغناطیسی مورد بررسی قرار گرفته و خواص بررسیشده شامل نوردهی، تراکم، درجه حرارت و ترکیب شیمیائیست. از آنجائی که اخترفیزیک موضوعی بسیار وسیع است، اخترفیزیکدانها معمولاً از بسیاری از رشتههای فیزیک، از جمله مکانیک، الکترومغناطیس، مکانیک آماری، ترمودینامیک، مکانیک کوانتومی، نسبیت، فیزیک هستهای و ذرات و فیزیک اتمی و مولکولی استفاده میکنند. در عمل، تحقیقات نجومی مدرن اغلب شامل مقدار قابل توجهی از کار در عرصهٔ فیزیک نظری و مشاهدات است. برخی از حوزههای مطالعاتی که برای اخترفیزیکها انجام میشود عبارتند از تلاشهای آنها برای تعیین: خواص مادهٔ تاریک، انرژی تاریک و سیاهچالهها؛ آیا زمان سفر امکانپذیر است؟ کرمچالهها میتوانند شکل بگیرند؟ یا چند نوع وجود داشته باشند؟ و سرنوشت نهائی جهان چیست؟ مباحثی که توسط فیزیکدانان ستارهای نظری مورد مطالعه قرار گرفت عبارتند از: تشکیل و تکامل سیستم خورشیدی؛ دینامیک و تکامل ستارگان؛ شکلگیری و تکامل کهکشان؛ ساختار بزرگ مقیاس ماده در جهان؛ منشأ پرتو کیهانی؛ نسبیّت عام و کیهانشناسی فیزیکی، از جمله کیهانشناسی رشتهای و فیزیک ذرّات. تاریخچه اگر چه اخترشناسی به همان اندازه تاریخی است که تاریخ خود را ثبت کردهاست، اما از مطالعه فیزیک زمین جدا شدهاست. در جهان بینی ارسطویی، بدنهای آسمان به نظر میرسید که حوزههای تغییرناپذیری بودند که تنها حرکت یک حرکت یکنواخت در یک دایره بود، در حالی که جهان دنیایی، قلمروی است که تحت رشد و انقراض قرار داشت و در آن حرکت طبیعی در خط مستقیم بود و زمانی که جابجایی به مقصد رسید در نتیجه، تصور میشد که منطقه آسمانی از یک ماده اساساً متفاوت از آنچه در کره زمین پیدا شده بود ساخته شدهاست؛ یا آتش به عنوان توسط افلاطون، یا اتر نگهداری شده توسط ارسطو حفظ شدهاست. در طول قرن ۱۷ میلادی، فیلسوفان طبیعی مانند گالیله، دکارت و نیوتون شروع به تثبیت نمودند که مناطق آسمانی و زمینی از مواد مشابهی ساخته شده و تحت قوانین طبیعی قرار گرفتهاند. چالش آنها این بود که ابزار هنوز اختراع نشده بود که بتواند این اظهارات را اثبات کند. برای بسیاری از قرن نوزدهم، تحقیقات نجومی بر روی کار روزمره اندازهگیری موقعیتها و محاسبه حرکات اجسام نجومی متمرکز بود. نجوم جدیدی که به زودی به عنوان آستروفیزیک نامیده میشود، هنگامی که ویلیام هاید والستن و یوزف فون فراونهوفر بهطور مستقل کشف کردند، هنگامی که تجزیه نور از خورشید آغاز شد، بسیاری از خطوط تاریک (مناطقی که نور کم یا کم نور وجود دارد) مشاهده شد در طیف تا سال ۱۸۶۰ فیزیکدان گوستاو کیرشهف و شیمیدان روبرت بونزن نشان دادند که خطوط تاریک در طیف خورشید با خطوط روشن در طیفهای گازهای شناخته شده، خطوط خاص مربوط به عناصر شیمیایی منحصر به فرد هستند. کیرشهف دریافت که خطوط تاریک در طیف خورشید توسط جذب عناصر شیمیایی در جو زمین ایجاد شدهاست. به این ترتیب اثبات شد که عناصر شیمیایی موجود در خورشید و ستارگان نیز بر روی زمین یافت شدهاست. در میان کسانی که مطالعه طیف خورشیدی و ستارگانی را گسترش داد، نورمن لاکیر، که در سال ۱۸۶۸ خطوط روشن و تاریک در طیف خورشیدی را تشخیص داد، گسترش یافت. ادوارد فرانکلند، شیمیدان، برای بررسی طیف عناصر در دمای و فشارهای مختلف، او نمیتوانست یک خط زرد در طیف خورشیدی با هیچ عنصر شناخته شده مرتبط کند؛ بنابراین او ادعا کرد که خط نشان دهنده یک عنصر جدید است، که پس از Helios یونانی، خورشید شخصیت هلیوم نامیده میشود. در سال ۱۸۸۵، ادوارد چارلز پیکرینگ یک برنامه بلند پروازانه از طبقهبندی طیفی ستارهای در رصدخانه کالج هاروارد، که در آن یک کامپیوترهای هاروارد، به ویژه ویلیامینا فلمینگ، آنتونیا مووری و آنی جامپ کانن، طیفهای ضبط شده بر روی صفحات عکاسی را طبقهبندی کردند. تا سال ۱۸۹۰، یک کاتالوگ از بیش از ۱۰٬۰۰۰ ستاره تهیه شده بود که آنها را به سیزده نوع طیفی تقسیم کرد. به دنبال چشمانداز پیکرینگ، تا سال ۱۹۲۴ کانن این فهرست را به ۹ جلد و بیش از یک چهارم یک میلیون ستاره گسترش داد و توسعه مجموعه ردهبندی ستارگان هاروارد را که برای استفادههای جهانی در سال ۱۹۲۲ پذیرفته شد. در سال ۱۸۹۵، جرج الری هیل و جیمز ادوارد کیلر همراه با یک گروه از ۱۰ سردبیر مجله از اروپا و ایالات متحده، مجله Astrophysical منتشر شد: بررسی بینالمللی طیفی و فیزیک نجومی. در نظر گرفته شده بود که مجله شکاف میان مجلات علمی در نجوم و فیزیک را پر میکند و محل برگزاری نشریات مقالاتی را دربارهٔ کاربردهای نجومی اسپکتروسکوپ ارائه میدهد؛ در تحقیقات آزمایشگاهی، نزدیک به فیزیک نجومی، از جمله تعیین طول موج طیفهای فلزی و گاز و آزمایشها بر روی تابش و جذب؛ در نظریههای خورشید، ماه، سیارات، ستارههای دنباله دار، شهاب سنگها و سحابی ها؛ و در ابزار دقیق برای تلسکوپ و آزمایشگاهها. در حدود ۱۹۲۰، پس از کشف نمودار هرتسپرونگ راسل که هنوز هم به عنوان پایهای برای طبقهبندی ستارهها و تکامل آنها استفاده میشود، آرتور استنلی ادینگتون پیشبینی کردهاست که کشف و مکانیزم فرایندهای همجوشی هستهای در ستارگان، در مقاله خود، «قانون اساسی ستارهها». در آن زمان منبع انرژی ستارهای یک رمز کامل بود؛ ادینگتون به درستی حدس زد که منبع همجوشی هیدروژن در هلیوم است و انرژی عظیم را براساس معادله انیشتین E = mc2 آزاد میکند. این پیشرفت بسیار قابل توجهی بود که از زمان همجوشی و انرژی هستهای ترموکوپل و حتی ستارگان بهطور عمده از هیدروژن تشکیل شده بود (هنوز متلاشی شدهاست) هنوز کشف نشدهاست. در سال ۱۹۲۵، سیسیلیا پین گیپچکن یک مقاله دکتری نفوذی در کالج رادکلیف نوشت، که در آن او تئوری یونیزاسیون را به اتمسفرهای ستارهای اعمال کرد تا کلاسهای طیفی را به دمای ستارهها مرتبط کند. مهمتر از همه، او کشف کرد که هیدروژن و هلیوم جزء اصلی ستاره هستند. با وجود پیشنهاد ادینگتون، این کشف خیلی غیرمنتظره بود که خوانندگان پایاننامه او را متقاعد ساخت تا نتیجه را قبل از انتشار منتشر کند. با این حال، تحقیقات بعدی او را کشف کرد. در اواخر قرن بیستم مطالعات طیف نجومی برای پوشش دادن طول موجهایی که از امواج رادیویی از طریق طول موجهای نوری، اشعه ایکس و گام گسترش مییافت گسترش مییافت. در قرن بیست و یکم، آن را بیشتر گسترش داد تا شامل مشاهدات بر اساس امواج گرانشی باشد. ستارهشناسی مشاهداتی ستارهشناسی مشاهداتی، تقسیم علم نجومی است که مربوط به ضبط دادهها است، در مقایسه با استروئی فیزیک نظری که عمدتاً مربوط به یافتن معیارهای قابل اندازهگیری از مدلهای فیزیکی است. این عمل مشاهده اشیاء آسمانی با استفاده از تلسکوپ و دیگر دستگاههای نجومی است. اکثریت مشاهدات فیزیک ستارگان با استفاده از طیف الکترومغناطیسی ساخته میشوند. اخترشناسی رادیویی با طول موج بیشتر از چند میلیمتر است. مناطق نمونه مطالعه امواج رادیویی هستند که معمولاً توسط اجسام سرد مانند محیط میانستارهای و ابرهای گرد و غبار منتشر میشوند. تابش پس زمینه مایکروویو کیهانی که انتقال به سرخ از انفجار بزرگ است؛ تپندهها، که برای اولین بار در فرکانسهای مایکروویو تشخیص داده شد. مطالعه این امواج به تلسکوپهای رادیویی بسیار بزرگ نیاز دارد. اشعه مادون قرمز مطالعه تابش با طول موج است که بیش از حد طولانی است که برای چشم غیر مسلح قابل مشاهده است، اما کوتاهتر از امواج رادیویی است. مشاهدات مادون قرمز معمولاً با تلسکوپهای مشابه تلسکوپهای نوری آشنا ساخته میشود. اشیاء سردتر از ستارگان (مانند سیارات) معمولاً در فرکانسهای مادون قرمز مورد مطالعه قرار میگیرند. نجوم نوری قدیمیترین نوع نجوم است. تلسکوپهای با دستگاه شارژ همراه یا اسپکتروسکوپ زوج رایجترین ابزار مورد استفاده هستند. جو زمین، تا حدودی با مشاهدات نوری تأثیر میگذارد، به همین دلیل استفاده از تلسکوپ فضایی و تلسکوپ فضایی برای به دست آوردن بالاترین کیفیت تصویر امکانپذیر است. در این محدوده طول موج، ستارگان بسیار قابل مشاهده هستند و بسیاری از طیفهای شیمیایی را میتوان برای مطالعه ترکیب شیمیایی ستارهها، کهکشانها و سحابیها مشاهده کرد. اشعه ماوراء بنفش، اشعه ایکس و اشعه گاما مطالعه فرایندهای بسیار پر انرژی مثل تلسارهای دوتایی، سیاه چالهها، مغناطیسها و بسیاری دیگر است. این نوع تابش به خوبی به جو زمین نفوذ نمیکند. دو روش برای استفاده از این قسمت از تلسکوپهای مبتنی بر طیف الکترومغناطیسی فضایی و چشمههای تلسکوپ فضایی Cherenkov (IACT) وجود دارد. نمونههایی از مشاهدات از نوع اول RXTE، رصدخانه اشعه X Chandra و رصدخانه گامای کپتون گاما است. نمونههایی از IACTها عبارتند از: سیستم استریوسکوپ با انرژی بالا (H.E.S.S.) و تلسکوپ MAGIC. به غیر از تابش الکترومغناطیسی، ممکن است چند چیز از زمین مشاهده شود که از فاصلههای بزرگ حاصل میشود. چند رصدخانه موج گرانشی ساخته شدهاند، اما امواج گرانشی برای شناسایی بسیار دشوار است. مشاهدات نوری نظری نیز در درجه اول برای مطالعه خورشید ما ساخته شدهاست. اشعه کیهانی که از ذرات انرژی بسیار بالایی برخوردار است میتواند به جو زمین برسد. مشاهدات نیز میتوانند در مقیاس زمانی خود متفاوت باشند. مشاهدات نوری بیشتر دقیقه به ساعت میانجامد، بنابراین پدیدههایی که سریعتر از این تغییر میکنند، قابل مشاهده نیستند. با این حال، اطلاعات تاریخی در مورد برخی از اشیاء در دسترس است، قرنها یا هزاران سال است. از سوی دیگر، مشاهدات رادیویی ممکن است به وقایع در یک دوره زمانی (پولسار میلی ثانیه) نگاهی بیندازد یا سالها داده را ترکیب کند (مطالعات تضعیف پولسار). اطلاعات به دست آمده از این زمانبندیهای مختلف بسیار متفاوت است. مطالعه خورشید بسیار خاص ما در رشته فیزیک مشاهدهی جایگاه ویژهای دارد. با توجه به فاصله فوقالعادهای از تمام ستارههای دیگر، خورشید را میتوان در یک نوع جزئیات مشاهده کرد که هیچیک از ستارگان بینظیر دیده نمیشود. درک ما از خورشید ما به عنوان راهنما برای درک ما از ستارههای دیگر عمل میکند. موضوع این که چگونه ستارگان تغییر میکنند یا تکامل ستارگان اغلب با قرار دادن انواع انواع ستارهها در موقعیتهای مربوط در نمودار هرتزپروانگ-راسل، که میتواند به عنوان نمایندگی از یک حالت ستاره ای، از زمان تولد تا نابودی مشاهده شود، مدلسازی میشود. اخترفیزیک نظری استروفی فیزیکدانان نظری از طیف وسیعی از ابزارها استفاده میکنند که شامل مدلهای تحلیلی (به عنوان مثال، پلیوتوپها برای تقریب رفتار یک ستاره) و شبیهسازیهای عددی محاسباتی است. هر کدام دارای مزایایی هستند مدلهای تحلیلی یک فرایند بهطور کلی برای ارائه بینش به قلب آنچه اتفاق میافتد بهتر است. مدلهای عددی میتوانند وجود پدیدهها و اثراتی را که در غیر اینصورت دیده نشوند نشان دهند. نظریه پردازان در اخترفیزیک تلاش میکنند تا مدلهای نظری را ایجاد کنند و پیامدهای مشاهداتی این مدلها را تشخیص دهند. این به ناظران اجازه میدهد اطلاعاتی را جستجو کنند که بتوانند یک مدل را رد کنند یا در انتخاب بین چندین مدل متناوب یا متضاد کمک کنند. نظریه پردازان نیز سعی میکنند مدلهای تولید شده یا اصلاحاتی را که دادههای جدید را در نظر گرفتهاند، تغییر دهند. در مورد ناسازگاری، تمایل عمومی این است که سعی کنید تغییرات جزئی را در مدل به تناسب دادهها انجام دهید. در برخی موارد، مقدار زیادی دادههای متناقض در طول زمان ممکن است منجر به رها شدن کامل یک مدل شود. موضوعات مورد مطالعه توسط استروفی فیزیکدانان نظری عبارتند از: دینامیک ستارهای و تکامل؛ شکلگیری و تکامل کهکشان؛ ساختار بزرگ مقیاس ماده در جهان؛ منشأ اشعه کیهانی؛ نسبیت عام و کیهانشناسی فیزیکی، از جمله کیهانشناسی رشتهای و فیزیک ذرات. نسبیت فیزیک ستارگان به عنوان یک ابزار برای سنجش خواص ساختارهای مقیاس بزرگ عمل میکند که گرانش نقش مهمی در پدیدههای فیزیکی مورد بررسی قرار میدهد و به عنوان پایه فیزیک سیاه چاله و مطالعه امواج گرانشی شناخته میشود. برخی از نظریهها و مدلهای مورد مطالعه در اخترفیزیک که در مدل لامبدا CDM نیز موجود است، عبارتند از: انفجار بزرگ، تورم کیهانی، ماده تاریک، انرژی تاریک و نظریههای اساسی فیزیک. کرمها نمونههایی از فرضیههایی هستند که تاکنون اثبات نشده (یا نادرست است). محبوب شدن ریشههای آستروفیزیک را میتوان در ظهور قرن هفدهم یک فیزیک متحد یافت، که در آن قوانین مشابه به عرصههای آسمانی و زمین اعمال میشود. دانشمندان بودند که در فیزیک و نجوم بودند که پایهٔ پایهای برای علم جاری آستروفیزیک گذاشته بودند. در زمانهای مدرن، دانش آموزان همچنان به اخترفیزیک به دلیل محبوبیت آن توسط انجمن نجوم سلطنتی و مربیان برجسته مانند استادان برجسته، لاورنس کراوس، سوبرامانیان چاندراسخار، استیون هاوکینگ، هیوبرت ریوس، کارل ساگان و نیل دگراس تایسون، به کار گرفته شدهاند. تلاشهای دانشمندان زود، دیر و حال، جوانان را جذب میکند تا تاریخ و علوم اختر فیزیک را مطالعه کنند. گرایشها کیهانشناسی فیزیک خورشیدی اخترشناسی نجوم رصدی جستارهای وابسته اخترشیمی طیفسنجی نجومی تابش ترمزی سنتز هستهای شتابدهنده ذرهای جایزه کاولی فهرست ستارهشناسان کارل سیگن نیکلای کارداشف منابع بیشتر خواندن Astrophysics Scholarpedia Expert articles پیوند به بیرون International Journal of Modern Physics D from World Scientific Cosmic Journey: A History of Scientific Cosmology from the American Institute of Physics Prof. Sir Harry Kroto, NL, Astrophysical Chemistry Lecture Series. 8 Freeview Lectures provided by the Vega Science Trust. Stanford Linear Accelerator Center, Stanford, California Institute for Space Astrophysics and Cosmic Physics Astrophysical Journal Astronomy and Astrophysics, a European Journal List and directory of peer-reviewed Astronomy / Astrophysics Journals Ned Wright's Cosmology Tutorial, UCLA UNLV Astronomy & Astrophysics department Hot and Active Stars Research, astrophysicist Philippe Stee's homepage Astronomy and Geophysics, The Royal Astronomical Society 'house journal' presenting scientific articles on major developing themes in astronomy and geophysics in succinct, readable and accessible form فیزیک کاربردی


text: موسیقی سنتی ایرانی که با نام موسیقی اصیل ایرانی، موسیقی کلاسیک ایرانی و موسیقی دستگاهی نیز شناخته میشود، شامل دستگاهها، نغمهها و آوازها، از سالها پیش از میلاد مسیح تا به امروز سینه به سینه در میان مردم ایران گشته است و آنچه دلنشینتر، سادهتر و قابل فهمتر بودهاست، امروز در دسترس است. بخش بزرگی از آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، ترکیه و یونان متأثر از این موسیقی است و هرکدام به سهم خود تأثیراتی در شکلگیری این موسیقی داشتهاند. از میان موسیقیدانها یا به عبارتی نوازندگان موسیقی در ایران باستان میتوان به «باربد»، «نکیسا» و «رامتین» اشاره کرد. موسیقی اصیل ایرانی، جزو کهنترین سبکهای موسیقایی از دوران باستان تا به امروز است. همچون گذشتههای دور، مشاهیر صاحب سبک بسیاری در تاریخ ایران معاصر سر برآورده و هر یک، گامی مؤثّر در اعتلا و پویندگی این موسیقی اصیل برداشتهاند. همچنین «ردیفهای موسیقی اصیل» بهعنوان نخستین پروندهٔ مستقل ایران در فهرست میراث ناملموس جهانی در مهرماه ۱۳۸۸ ثبت شد. تاریخچه موسیقی ایرانی از مهمترین مُهرنگارههای خُنیا (:موسیقی) در جهان؛ باید از آنچه که در «تپه چغامیش» شوش برجای مانده، یاد کرد که در سالهای ۱۹۶۱–۱۹۶۶ میلادی، یافت شدهاست. این مهرنگاره ۳۴۰۰ ساله؛ سیمایی از بزم رامشگران را نشان میدهد. در این بزم باستانی، دستهای خُنیاگر(:نوازنده) دیده میشوند که هر کدام، به نواختنسازی سرگرم هستند. چگونگی نواختن و نشستن این رامشگران، نشان میدهد که آنها، نخستین دسته خُنیاگران(:ارکستر) جهان هستند. در این گروه رامشگران، میبینیم که نوازندهای «چنگ» و دیگری «شیپور» و آن دیگر «تنبک» مینوازد. چهارمین رامشگر در این میان، خوانندهای است که «آواز» میخواند. همچنین در این بزم کهن، آزادهای را میبینیم که بر فرشی نشسته و از او پذیرایی میشود. ما همانند این خنیاگران را در ایلام و در سده ۲۷ پیش از میلاد و از زمان پادشاهی «پوزوز این شوشیناک» در شوش میشناسیم. از همین گاه، مُهر و نشانههایی در دست است که نشان میدهند، خنیاگران بسیاری در ایران میزیستند. در این هنگام، نواختن چنگ بسیار گسترش داشتهاست و این ساز از ساختههای ایرانیان است. ما، نگارهای را در دست داریم و میدانیم که در پادشاهی «شوکال ماه هو» و از سده ۱۷ پیش از میلاد در ایران، تار نواخته میشد. با یافتن یک کنده کاری در ایلام بازهم آگاهی داریم که خنیاگران ایرانی؛ دَف را همراه چنگ مینواختند. در این کنده کاری همچنین دیده میشود که از میان ۱۱ تن خنیاگر؛ ۸ تن چنگ، ۲ تن نی و یک تن دهل مینوازند. ۱۵ زن خواننده، در میان رامشگران دیده میشوند که در حال کف زدن هستند. باید افزود که از این نمونهها در سراسر ایران بسیار دیده شدهاست. ما به یاری باستانشناسی از لرستان مانند ایلام آگاهی داریم که در این بخش از ایران هم از سده ۹ پیش از میلاد، تار نواخته میشدهاست. در بخشهای دیگری از ایران و از سال ۵۵۹ پیش از میلاد، سفالهایی در تپه سیلک کاشان و مرودشت پیدا شده که سیمایی از پایکوبی و دست افشانی بر آنها نگارگری شدهاست. پس از ورود آریاییان، از آنجا که در برپا داشتن آیینهای کیشی آریاییان رقص و موسیقی به کار بسته نمیشد و چندان ارجی نداشت، این دو هنر چنانکه بایست در میان آنان پیشرفت نکرده و در آثار و نوشتههای آن روزگاران جای پایی از خود باز نگذاشتهاست. اصطلاح «خنیای باستانی ایرانی» حروفنویسی خالص کلمات ایرانی است که ترجمه آن عبارت از «موسیقی ایران باستان» یا به عبارت دیگر «موسیقی سنتی ایران» است. این اصطلاح ایرانی امروزه به خوبی قابل درک است ولی در مقایسه با اصطلاح پر مصرف «موسیقی اصیل» که معنای آن نیز همان است، به ندرت استفاده میشود. با استفاده از شواهد کاویده شده، مانند تندیس کشف شده در ساسا، سوابق موسیقی به خوبی به دوران امپراتوری ایلامی (۶۴۴–۲۵۰۰ قبل از میلاد) برمی گردد. بهطور مشهود، اطلاعات کمی در خصوص موسیقی این دوره در دسترس است. تنها استثناء ابزار باقیمانده موسیقی مانند گیتارها، عودها و فلوتهایی که ابداع و نواخته شده، هستند. گفته میشود ابزار موسیقی مانند «باربت» ریشه در این دوران یعنی حدود سال ۸۰۰ قبل از میلاد داشتهاست. از هردوت نقل است که در دوران امپراتوری هخامنشی که به «امپراتوری پارسی» نیز معروف است، موسیقی نقش مهمی بهخصوص در دربارها داشتهاست. او میگوید که وجود موسیقی برای مراسم مذهبی پرستش خداوند، بسیار ضروری بودهاست. بعدها یعنی پس از ابلاغ دین پیامبر زرتشت، میترا، شخصی که به عنوان "داواً یک خدای دروغین یا شیطان و همچنین بتان دیگر بیشتر و بیشتر مقبول واقع شدند. اصطلاح «خنیای باستانی ایرانی» اصطلاحی مربوط به عصر پس از هخامنشیان است. فارسی (فارسی) زبان مورد استفاده در دربارها به همراه زبان پهلوی، زبان رسمی دوران امپراتوری ساسانی (۶۴۲–۲۲۴ میلادی) بوده و در برگیرنده اکثریت همان کلمات و همان گرامر زبان پهلوی بودهاست؛ بنابراین کلمه مورد استفاده برای موسیقی در دوران ساسانی و در دوران ناب فارسی معاصر در واقع کلمه 'خنیا است. اگر چه اصلیت مدل موسیقی ایرانی هنوز نامشخص است، تحقیقات باعث آشکار شدن جوانب جدیدی از آن شدهاست. باربد که یکی از موسیقی دانان دربار امپراتوری ساسانی بود نخستین سیستم موزیکال خاورمیانه که با نام سلطنتی خسروانی شناخته میشود را ابداع نموده و آن را به شاه خسرو (خسروان) تقدیم نمود. همچنین بسیاری از نامهای فعلی مدهای موسیقی، در موسیقی سنتی ایران نیز وجود داشتهاند» دستگاهها از زمانهای باستان زبان به زبان به امروز رسیدهاند اگرچه بسیاری از مدها و ملودیها احتمالاً به دلیل تهاجم اعراب که موسیقی را مسئلهای غیراخلاقی میدانستند از بین رفتهاند. موسیقی سنتی ایرانی نوعی بدیهه گویی بوده و اساس آن یک سری از مدلها قیاسی است که باید حفظ شوند. هنر آموزان و استادان دارای ارتباطی سنتی بودهاند که این ارتباط در قرن بیستم و به موازات حرکت تعلیم موسیقی به دانشگاهها و هنرستانها رو به زوال نهادهاست. یک نمایش مرسوم این موسیقی از «پیشدرآمد» (مقدمه اولیه)، «درآمد» (مقدمه)، «تصنیف» (آهنگ، وزن دار به همراه آواز خواننده)، «چهار مضراب» (وزن دار) و تعداد انتخابی «گوشه» (حرکات) تشکیل میشود. به صورت غیر مرسوم، این قسمتها را میتوان تغییر داده یا حذف نمود. با نزدیک شدن به پایان دوره صفویه (۱۷۳۶–۱۵۰۲)، نواختن گوشههای پیچیده ۱۰، ۱۴ و ۱۶ ضرب متوقف شدند. امروزه قطعات در حالت ۶ یا حداکثر ۷ ضرب نواخته میشوند که مایه تاسف است. بسیاری از ملودیها و مدهای این موسیقی در مقامها ترکی و موسیقی عربی میشوند. تفصیل اینکه باید به صورت مشخص اظهار کنیم که اعراب پس از تهاجم به امپراتوری ایران، سرزمینهای تسخیر کرده را با نام «جهان اسلام» معرفی نمودند. اگر چه اکثر حاکمان عرب فعالیتهای مرتبط با موسیقی را ممنوع اعلام کردند، دیگران به موسیقیدانان ایران دستور دادند که قطعاتی را به صورت کتاب تصنیف کنند که به عربی آن را «کتاب موسیقی کبیر» بمعنای کتاب فراگیر موسیقی میخواندند. بیش از تأثیرات امپراتوری ساسانی، این دلیل دیگری بر این واقعیت است که ملودیهای موسیقی سنتی ترکیه، سوریه، عراق و مصر شامل اسامی مقیاسها و مدهای ایرانی هستند. در طول تاریخ؛ موسیقی سنتی بیشتر با صوت در ارتباط بودهاست؛ و حتی سرایندگان نقشی اساسی را در خلق و اجرای آن داشتهاند: او تصمیم میگیرد چه حالتی جهت ابراز مناسب بوده و اینکه چه دستگاهی مرتبط به آن است. در خیلی از موارد، سراینده مسئولیت انتخاب شعری که باید با آواز خوانده شود را نیز بر عهده دارد. چنانچه برنامه نیاز به یک خواننده داشته باشد، خواننده باید با حداقل یک آلت بادی یا سیمی و حداقل یک نوع آلت ضربی همراهی گردد. البته میتوان یک مجموعه از آلات موسیقی را یکجا داشت ولی سراینده اصلی نقش خود را ابقاء نماید. زمانی لازم بود که نوازندگان خواننده را با نواختن چندین قطعه به صورت تکی همراهی کنند. به صورت سنتی، موسیقی در حال نشسته و در محلهای مزین شده به پشتی و گلیم نواخته میشد. گاهی در این محلها شمع روشن میکردند. گروه نوازندگان و سراینده نوع دستگاه و اینکه کدام گوشهها اجرا شوند را با توجه به شرایط زمانی و مکانی و... مشخص مینمودند. قبل از حمله مغولها و اعراب، ملودیهائی که در آن نغمه هائی از "اوستا کتاب دینی پیامبر زرتشت مذهب مزدیسنا، زمزمه با نواخته میشد که با آن حال و هوا همخوانی داشت. واژه «گاه» دو معنی دارد: در زبان پهلوی هم به معنای «گاث» (عبادتکننده اوستائی) و همچنین «زمان». حالات «یک گاه، دو گاه، سه گاه چهار گاه، پنج گاه، شش گاه و هفت گاه» را جهت بیان داستان هائی کاثها از یک تا هفت زمزمه مینمودند. اخیراً کشف شده که حالت «راست» (ادبی. حقیقت) جهت بیان داستان هائی در خصوص افراد یا کارهای درستکار و «شکسته» (ادبی. شکسته) برای بیان داستانها دربارهٔ خطا کاران استفاده میشدهاند. حالت «همایون» در هنگام نماز صبح اجرا میگشت. اکثر این حالتها، بجز احتمالاً «شش گاه» و «هفت گاه» هنوز در سیستم امروزی مورد مصرف دارد. علیرغم وجود این شواهد، نوازندگان هنوز تمایل به نسبت دادن مستقیم معنی «گاه» به «زمان» یا «مکان» حرکت یک آلت موسیقی دارند. حکومت چند صد ساله مغولها در ایران و قتل و غارت و تجاوز مستمر آنها باعث شد که به نوعی شادی هم از جامعه رخت بربندد. از آنجا که موسیقی به سبک سینه به سینه آموزش داده میشد و دستگاهها و تجهیزات امروزی برای ضبط موسیقی وجود نداشت، باعث شد تا طی چند صد سال ملودیهای شاد فراموش شوند. شایان ذکر است که چند تحرک احتمالاً باستانی محسوب نشده و فقط خیلی قدیمی هستند. همانگونه که در طول تاریخ سابقه داشت، موسیقی سنتی ایرانی به عملکرد خود به عنوان ابزاری روحانی ادامه داده و کمتر به عنوان وسیله تفریح به آن نگاه میشد. آثار موسیقی امکان تغییر گسترده از آغاز تا پایان و معمولاً به صورت تغییر بین قطعات پایین، تفکری، نمایش پهلوانی نوازندگی با نام تحریر را داشتند. تعامل متون مذهبی به عنوان غزل جایگزین غزلهای بزرگی شد که شاعران صوفی قرون وسطی خصوصاً حافظ و جلال الدین رومی سروده بودند. علاوه بر این موسیقی ایرانی دریافتی از دردها رنجها خوشیها یک تمدن چندین تکهٔ یک پارچهاست که امروزه بسیاری از یادبودهای آن مانند گوشهها (حسینی جامه دران شبدیز...)گواه این مدعاست. در دورهٔ صفوی و قاجار موسیقی به عنوان هنر اجرایی تحت حمایت دربار و اشراف قرار گرفت؛ به طوری که سیستم کنونی موسیقی بر پایه دستگاهها در دورهٔ قاجار صورت گرفت. در اواخر قرن نوزدهم و آغاز قرن بیستم که ارتباط با اروپا شکل گرفت موسیقی به مردم نزدیکتر شد و تحصیل و پژوهش موسیقی شکل جدیدی پیدا کرد. مفاهیم و عبارتشناسی ردیف موسیقی ردیف دستگاهی امروز ایران از دورهٔ آقا علیاکبر فراهانی (نوازندهٔ تار دورهٔ ناصرالدین شاه) باقی ماندهاست. آقا علی اکبر فراهانی بهواسطهٔ میرزا تقی خان فراهانی (امیر کبیر) برای نشر موسیقی ایرانی به دربار دعوت شد. سپس آقا غلامحسین (برادر زاده آقا علیاکبر) این موسیقی را به دو پسر علیاکبرخان به نامهای میرزا حسینقلی و میرزا عبدالله، آموخت و آنچه از موسیقی باستانی ایران امروزه مورد استفادهتر و معروفتر است، دستهبندی موسیقی توسط این دو استاد در قالب مجموعه نواختهها و آموزشهایشان است که به نام «ردیف موسیقی» نامیده میشود. ردیف در واقع مجموعهای از مثالهای ملودیک در موسیقی ایرانی است که تقریباً با واژهٔ رپرتوار در موسیقی غربی هممعنی است. یک مجموعهٔ ردیف، مجموعه مثالهایی موسیقایی از هر کدام از گوشههای یک دستگاهاست که بیانگر نسبت نتهای مورد استفاده در آن گوشه و حال و هوای احساسی آن است. گردآوری و تدوین ردیف به شکل امروزی از اواخر سلسلهٔ زند و اوایل سلسلهٔ قاجار آغاز شدهاست؛ یعنی در اوایل دورهٔ قاجار سیستم مقامی موسیقی ایرانی تبدیل به سیستم ردیف دستگاهی شد و جای مقامهای چندگانه را هفت دستگاه و پنج آواز گرفت. از نخستین راویان ردیف میتوان به خاندان فراهانی یعنی آقا علی اکبر فراهانی - میرزا عبدالله - آقا حسینقلی و... اشاره کرد. ردیفهایی که اکنون موجودند شامل ردیف میرزا عبدالله، ردیف آقا حسینقلی، ردیف ابوالحسن صبا، ردیف عالی علی اکبر شهنازی، ردیف موسی معروفی، ردیف دوامی، ردیف طاهرزاده (که شیوه او را نورعلی خان برومند به صورت ردیف گردآوری کرد)، ردیف محمود کریمی، ردیف سعید هرمزی، ردیف مرتضی نیداوود و... هستند. امروزه، ردیف میرزا عبدالله، ردیف صبا، ردیف شهنازی و دوامی کاربری بیشتری دارند و بیشتر در مکاتب درس موسیقی آموزش داده میشوند. دستگاه هر دستگاه موسیقی ایرانی، توالیای از پردههای مختلف موسیقی ایرانی است که انتخاب آن توالی حس و شور خاصی را به شنونده انتقال میدهد. هر دستگاه از تعداد بسیاری گوشه موسیقی تشکیل شدهاست و معمولاً بدین شیوه ارائه میشود که از درآمد دستگاه آغاز میکنند، به گوشهٔ اوج یا مخالف دستگاه در میانهٔ ارائه کار میرسند، سپس با فرود به گوشههای پایانی و ارائهٔ تصنیف و سپس رِنگی اجرای خود را به پایان میرسانند. موسیقی سنتی ایران شامل هفت دستگاه و شش آواز است. هفت دستگاه ردیف موسیقی سنتی ایرانی عبارتاند از: دستگاه شور دستگاه سهگاه دستگاه چهارگاه دستگاه همایون دستگاه ماهور دستگاه نوا دستگاه راستپنجگاه آواز آواز معمولاً قسمتی از دستگاه مورد نظر است که میتوان آن را دستگاه فرعی نامید. آواز از نظر فواصل با دستگاه مورد نظر یکسان یا شبیه بوده و میتواند شاهد یا ایست متفاوتی داشته باشد. بهطور مثال آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور و از درجه پنجم آن بوده و به عنوان مثال اگر شور سل را در نظر بگیریم، دارای نت شاهد و ایست «ر» است. بدین ترتیب در آواز شور ملودی با حفظ فواصل دستگاه شور روی نت «ر» گردش میکند و در نهایت روی همان نت میایستد. بهطور کلی هر آواز پس از ایست موقت روی ایست خودش، بروی ایست دستگاه اصلی (در اینجا شور) بازمیگردد. آوازهای متعلق به دستگاه موسیقی ایرانی ۵تا هستند و عبارتاند از: آواز ابوعطا، متعلق به دستگاه شور (درجه دوم) آواز بیات ترک (بیات زند)، متعلق به دستگاه شور، (درجه سوم) آواز افشاری، متعلق به دستگاه شور، (درجه چهارم) آواز دشتی، متعلق به دستگاه شور، (درجه پنجم) آواز بیات کرد، متعلق به دستگاه شور (درجه پنجم) آواز بیات اصفهان، متعلق به دستگاه همایون، (درجه چهارم) ارتفاع هرکدام از آوازهای سابقالذکر و اصولاً آواز ایرانی در حدود معینی سیر میکند، و مانند وسعت آواز اروپایی گسترده نیست، بهعبارت دیگر، بخشهای سوپرانو و باس در آواز ایرانی بسیار کم و نادر میباشد و در عوض تحریرها و غلتهای متنوع و مختلف جزو مبانی هنر آواز ایرانی شده، و هنر و مطبوعیت صدای یک خواننده متبحر در چگونگی اجرای همین تحریرها میباشد. احساس برخی از ایرانیان موسیقی ایرانی را (که در آن استفاده از ریزپرده متداول است) در مقایسه با موسیقی غربی، غمانگیز توصیف میکنند. مصطفی کمال پورتراب معتقد است که از آنجا که موسیقیدانهای غربی معاصر به واسطهٔ معتدل کردن نیمپردهها گوششان چیزی جز دوازده نیمپردهٔ معمول در موسیقی کلاسیک را نشنیده، صدای ریزپردهها را وحشی یا غمانگیز مییابند؛ اما کمال پورتراب این تصور که ریزپردهها موسیقی را غمانگیز میکنند اشتباه میداند چرا که در موسیقی اروپایی (نظیر اپراها) هم موسیقی غمانگیز وجود دارد. با این حال موسیقیدانان نیز بر غمانگیز بودن بخشی عمده از موسیقی سنتی ایرانی تأیید میکنند و سه دلیل مهم برای آن ذکر میکنند: این که موسیقی ایرانی انعکاسی از تاریخ تراژیک ایران است، این که «غم» یکی از برترین احساسها دانسته میشود و برخی موسیقیدانهای غربی هم بسیاری از آثارشان غمانگیز است (مثلاً هیچیک از سمفونیهایی که یوهانس برامس نوشته در گام ماژور نیستند)، و این که موسیقی ایرانی مبتنی بر اشعار ایرانی است و بسیار از اشعار ایرانی هم غمانگیز هستند. الا زونیس، موسیقیپژوه آمریکایی نیز بر این عقیده است که غمانگیز بودن موسیقی ایران ریشهٔ فرهنگی دارد؛ او مذهب شیعه را که در ایران رایج است نیز مذهبی آمیخته با غم توصیف میکند که در آن سوگواری برای شهدا نقش مهمی دارد. سازها موسیقی دستگاهی ایرانی به دو شکل آوازی و سازی اجرا میشود و از جمله رایجترین سازها در این موسیقی، ساز زهی-زخمهای تار،ساز زهی-کششی کمانچه، ساز بادی نی، زهی-چکشی سنتور همراه با ساز ضربی تنبک هستند. علاوه بر آنها سازهای دیگری نیز در ایران وجود دارند که ممکن است استفاده شوند؛ از آن جمله: سازهای زهی مانند: زخمهای:دیوان، دوتار، عود (بربط)، تنبور، چگور، رباب، قانون، چنگ کششی: قیچک، سرود سازهای بادی: نرمهنای، نی انبان، کرنا، بالابان، دوزله، سرنا، نفیر، دونیه، شمشال سازهای ضربی: دایره، دهل، تنبک، نقاره، سنج، طاس، دف همچنین از اواخر دورهٔ قاجار تحت تأثیر موسیقی اروپایی سازهای غربی مانند فلوت، پیانو و کلارینت (قرهنی) نیز برای نواختن موسیقی دستگاهی ایرانی استفاده میشدند.(که البته توانایی اجرای تمام پتانسیل موسیقی ایرانی را ندارند مگر در شرایط خاص) در این میان ویلن جایگاه خاصی در موسیقی ایرانی پیدا کرد؛ به طوری که سالها کمانچه را از صحنه خارج کرده بود. سنّتهای مرتبط موسیقی دستگاهی ایرانی با سنتهای موسیقی دیگر منطقه در ارتباط است امّا بیشتر از همه از حیث مایهها، گوشهها و شعبات با موسیقی مقامی عراقی ارتباط دارد ولی به عقیدهٔ ژان دورینگ نزدیکترین سنت به موسیقی دستگاهی ایرانی، موسیقی مقامی آذربایجانی است؛ مثلاً دستگاه شور در هر دو سنت مقامی مهم است و در هر دو به شکل مشابه گسترش مییابد. علاوه بر آن دو سنّتهای محلّی دیگری در کشور ایران وجود دارد که هر کدام کم یا بیش با موسیقی دستگاهی در ارتباط هستند؛ از آن جمله: موسیقی کردی موسیقی بلوچی موسیقی شوشتری موسیقی ترکمنی موسیقی بختیاری موسیقی جنوب ایران موسیقی محلی کرمان موسیقی خراسانی موسیقی گیلکی موسیقی قزوین موسیقی لرستان موسیقی مازندران موسیقی نمکدرهای موسیقی همدان موسیقی تالش موسیقی بندری موسیقی ایلامی موسیقی دزفولی موسیقی قشقایی موسیقی محلی فارس نگارخانه جستارهای وابسته ربع پرده موسیقی مروگی شش مقام موسیقی افغانستانی ادبیات فارسی دستگاه یادداشت پانویس منابع چشمانداز موسیقی ایران- ساسان سپنتا- انتشارات ماهور گامهای گمشده- مرتضی حنانه- انتشارات سروش دستور تار و سهتار، دوره متوسطه- حسین علیزاده- انتشارات ماهور ویکیپدیای انگلیسی پیوند به بیرون رادیو گلها - جمعآوری و بخش مجدد برنامههای گلها بر روی اینترنت نقشه چندرسانهای سازها و نغمههای موسیقی نواحی ایران سبکهای موسیقی ایرانی سنت موسیقی بر پایه مقام سنتهای موسیقی هنری و کلاسیک موسیقی ایرانی موسیقی خاورمیانه موسیقی سنتی ایرانی موسیقی فارسی هنر ایران


text: اُردُن با نام رسمی پادشاهی اُردُن هاشمی از پادشاهیهای عرب در خاورمیانه و غرب آسیا است که در شرق رود اردن قرار دارد. پایتخت و بزرگترین شهر اردن شهر اَمّان است. اردن از شمال با سوریه از جنوب با عربستان سعودی و از سوی خاور با عراق و از باختر با اسرائیل و فلسطین همسایه است. جمعیت این کشور حدود ۱۰٫۲ میلیون نفر است و ۹۸ درصد مردم آن عرب هستند. نوع حکومت اردن پادشاهی مشروطه و پادشاه کنونی آن ملک عبدالله دوم است. واحد پول اردن دینار اردن است. مردمان نَبَطی از هزارههای یکم و دوم پیش از میلاد در این منطقه زندگی میکردند. کشور کنونی اردن در سال ۱۹۲۱ تأسیس شد، در سال ۱۹۲۲ بهعنوان یک تحتالحمایهٔ بریتانیا به رسمیت شناخته شد و در سال ۱۹۴۶ به استقلال رسید. اردن کشوری نیمهخشک است که مساحت دارد. نیمی از اردن را بیابان عربی پوشانده ولی بخش باختری کشور در هلال حاصلخیز واقع شده و دارای زمینهای قابل کشت و همچنین جنگل است. حدود ۹۵ درصد از جمعیت این کشور، مسلمان سنی و اقلیتی مسیحی هستند. اردن کشوری باثبات در منطقهٔ متلاطم خاورمیانه است و از عمدهٔ خشونتها که پس از بهار عربی در سال ۲۰۱۰ منطقه را فرا گرفت آسیبی ندیدهاست. از اوایل سال ۱۹۴۸، اردن پناهندگانی را از چندین کشور همسایه در جنگ پذیرفتهاست. بر پایهٔ برآوردها بیش از دو میلیون فلسطینی و ۱٫۴ میلیون پناهندهٔ سوری در اردن حضور دارند. این پادشاهی همچنین پناهگاه هزاران عراقی مسیحی است که از آزار و شکنجهٔ داعش گریختهاند. در حالیکه اردن همچنان به پذیرش پناهندگان ادامه میدهد، هجوم گستردهٔ اخیر از سوریه، فشار قابلتوجهی بر منابع و زیرساختهای ملی اردن وارد کردهاست. اردن از شاخص توسعهٔ انسانی بالایی برخوردار است و در میان کشورهای جهان در رتبهٔ ۱۰۲ قرار دارد و یک اقتصاد با درآمد متوسط بالا محسوب میشود. اقتصاد اردن، یکی از کوچکترین اقتصادهای منطقه، برای سرمایهگذاران خارجی است. این کشور یک مقصد گردشگری مهم است و بهدلیل داشتن بخش بهداشت و درمانِ توسعهیافته، مقصدی مورد توجه برای گردشگری پزشکی در منطقه است. با این وجود، کمبود منابع طبیعی، جریان زیاد پناهندگان و ناآرامیهای منطقهای رشد اقتصادی اردن را با مشکل مواجه کردهاست. نام اردن هم نام کشور است و هم نام رود. (رود اردن) واژهٔ اردن به معنای پالاینده و پالایه و همچنین نام گونهای ابریشم است. با وجود این ابهام معنی، از دیرباز واژهٔ اردن رایج بوده و گاه نیز بهصورت کنعان بهکار رفتهاست. روزگاری بدان مملکت موآب، مملکت ادوم و مملکت جلعاد نیز میگفتهاند. در دورههای جنگهای صلیبی بدان نام ولایتهای مونترال، کرک و مملکت لاتینی اورشلیم نیز داده شدهاست. تاریخ اردن امروزی از دورهٔ پارینهسنگی محل سکونت انسان بودهاست. سه پادشاهی پایدار در پایان عصر برنز در آنجا پدید آمدند: عمون، موآب و ادوم فرمانروایان بعدی اردن شامل امپراتوری آشوری، امپراتوری بابل، پادشاهی نبطی، امپراتوری ایران، امپراتوری روم، خلافت راشدین، خلفای اموی و عباسی و امپراتوری عثمانی است. پس از انقلاب بزرگ عربی علیه عثمانیها در سال ۱۹۱۶ در طول جنگ جهانی اول، امپراتوری عثمانی توسط بریتانیا و فرانسه تقسیم و تجزیه شد. امارت فرااردن در سال ۱۹۲۱ توسط دودمان هاشمی و امیر آن زمان عبدالله یکم تأسیس شد و این امارت تحت الحمایهٔ بریتانیا شد. در سال ۱۹۴۶، اردن به یک کشور مستقل تبدیل شد که رسماً با عنوان پادشاهی هاشمی فرااُردن شناخته میشود، اما در سال ۱۹۴۹ پس از تصرف کرانهٔ باختری اردن در طول جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و الحاق آن، به پادشاهی هاشمی اردن تغییر نام داد. این منطقه در جنگ ششروزه به تصرف اسرائیل درآمد و اردن در سال ۱۹۸۸ از ادعای خود بر این سرزمین صرفنظر کرد و دومین کشور عربی شد که در سال ۱۹۹۴ با اسرائیل معاهدهٔ صلح امضا کرد. جغرافیا اردن کشوری است در خاورمیانه که از شمال با سوریه، از شمال خاوری با عراق، و از خاور و جنوب با عربستان سعودی و از باختر با اسرائیل و کرانه باختری رود اردن همسایه است، که مجموع خطوط مرزی اردن با این کشورها به ۱۶۱۹ کیلومتر میرسد. اردن از جنوب به خلیج عقبه مماس است و از آن رو حدود ۲۶ کیلومتر نیز مرز آبی دارد؛ و این در میان کشورهای عربی کمترین مرز آبی بهشمار میرود. مساحت اردن بهطور عمده از صحراهای خشک و بایر تشکیل شدهاست. اما در بخشهای باختری ارتفاعاتی نیز وجود دارد. در نوار مرز باختری اردن، رود اردن جاری است که این کشور را از اسرائیل جدا میکند. بلندترین نقطه اردن، قله جبل رم (۱۷۳۴ متر) است و پستترین نقطه آن دریای مرده است. سرزمین اردن کنونی را بخشی از گهواره تمدن بشریت دانستهاند. شهرهای عمده اردن امان (پایتخت) در شمال باختری و شهرهای اربد و زرقاء در شمال هستند. از آنجا که بخش بزرگی از اردن صحرا است اقلیم آن نیز خشک و بیابانی است. این در حالی است که نواحی باختری کشور در طول سال، (از نوامبر تا آوریل) شاهد بارش نسبی است. در قسمت خاوری مرز اردن و عربستان زیگزاگ عجیبی دیده میشود. با توجه به این که این زیگزاگ دلیل روشنی ندارد داستانی در مورد آن ساخته شده که بر اساس آن وینستون چرچیل وزیر مستعمرات وقت بریتانیا که مسئول ترسیم مرزهای فرااردن در سال ۱۹۲۱ بوده بر اثر سکسکه دچار لرزش دست شده و مرز را به این صورت کشیده و بعد هم اجازه تغییر آن را ندادهاست. اما با نگاه دقیقتر مشخص میشود که چرچیل با دقت این زیگزاگ را طراحی کرده و بخشی از صحرا که از ازرق به سوی مرز عراق کشیده میشود را در خاک فرااردن قرار داده تا هم راه ارتباطی مهمی بین دمشق و شبهجزیره عربستان در خاک اردن قرار گیرد و هم با توجه به استقرار فرانسویها در سوریه یک خط هوایی مستقیم و امن از مدیترانه تا هند برای انگلیس فراهم شود. تقسیمات کشوری اردن از دید اداری و اجرایی، به ۱۲ استان تقسیم میشود. کشور اردن به دوازده استان (به عربی: محافظة) تقسیم میشود: هر یک از استانهای دوازدهگانه تحت هدایت و رهبری استانداری است که توسط پادشاه منصوب میشود. همچنین برای هر یک از استانها و پروژههای توسعه و آبادانی در مناطق متبوع آنها مقامات خاصی نیز در نظر گرفته میشوند. استانهای اردن/ استانها به حدود ۵۲ ناحیه تقسیم میشوند. سیاست قانون اساسی اردن یک کشور پادشاهی مشروطه است که قانون اساسی آن در ۸ ژانویه ۱۹۵۲ به تصویب رسیدهاست. قوه مجریه در اختیار پادشاه اردن و هیئت وزیران وی است. شاه کلیه قانونها را امضاء و تصویب میکند. دوسوم از هر دو مجلس مجلس ملی اردن میتوانند رای وتو پادشاه را لغو کنند. پادشاه میتواند با ارائه حکم کلیه قضات را نصب و خلع کند، اصلاحیه قانون اساسی را تصویب کند، اعلام جنگ نماید و به نیروهای مسلح فرمان بدهد. تصمیمات کابینه، احکام دادگاهها و واحد پول ملی به نام وی صادر میشوند. هیئت وزیران به ریاست نخستوزیر، توسط شاه تعیین میشود، او همچنین میتواند بنا به درخواست نخستوزیر هر کدام از اعضای کابینه را اخراج کند. کابینه باید در مورد موضوعات مربوط به سیاست کلی، در برابر مجلس نمایندگان اردن پاسخگو باشد و این مرجع میتواند با رای «عدم اعتماد» دوسوم از اعضایش، کابینه را ناچار به استعفاء کند. در قانون اساسی سه دسته دادگاه پیشبینی شدهاست دادگاه مدنی، مذهبی و ویژه. اردن از نظر اجرایی به دوازده حوزه فرمانداری تقسیم میشود که هر یک از این حوزهها توسط یک فرماندار منصوب از طرف پادشاه اداره میشود. آنان در کلیه ادارات دولتی و طرحهای توسعه مناطق تحت اختیار خود، قدرت انحصاری را دارند. نیروهای مسلح سلطنتی و اداره کل اطلاعات اردن تحت کنترل پادشاه هستند. نظام حقوقی و قانونگذاری نظام حقوقی اردن بر پایهٔ شرع اسلام و قوانین فرانسه است؛ بررسی قضایی اعمال قانونگذاری که در یک دیوان عالی ویژه صورت میگیرد احکام اجباری دیوان عدالت بینالملل را نپذیرفتهاست. قوه مقننه، در اختیار مجلس ملی که از دو مجلس مقننه تشکیل شده قرار دارد. مجلس نمایندگان از ۱۱۰ عضو تشکیل شده که در رأیگیری همگانی و بر اساس سیستم انتخاباتی یک نفر یک رای برای یک دورهٔ ۴ساله انتخاب شدهاند که پادشاه میتواند آن را منحل نماید. در این مجلس، ۹ کرسی به مسیحیان، ۶ کرسی به زنان و ۳ کرسی برای سرکیسیها و چچنیها در نظر گرفته شدهاست. مجلس ۴۰ نفری سنا برای یک دورهٔ ۸ساله توسط پادشاه منصوب میشود. پادشاه اردن پس از استقلال اردن از بریتانیا، شاه عبدالله اول بر این کشور حکمرانی میکرد. پس از ترور شاه عبدالله اول در سال ۱۹۵۱ در اورشلیم پسرش طلال بن عبدالله برای دورهای کوتاه پادشاه شد. بزرگترین موفقیت شاه طلال تصویب قانون اساسی اردن بود. وی در سال ۱۹۵۲ بهدلیل بیماری اسکیزوفرنی از سلطنت برکنار شد. در آن زمان پسرش حسین برای پادشاه شدن بسیار جوان بود و بنابراین یک کمیتهٔ ویژه اردن را اداره میکرد. پس از اینکه حسین به سن ۱۸ سالگی رسید از سال ۱۹۵۳ تا ۱۹۹۹ بر اردن حکومت کرد و در این مدت بر بسیاری از چالشهای سلطنتش از جمله جلب وفاداری ارتش و تبدیل شدن به نماد وحدت و ثبات هم برای بادیهنشینان و هم برای جوامع فلسطینی اردن، فائق آمد. در سال ۱۹۹۱ شاه حسین به حکومت نظامی پایان داد و در سال ۱۹۹۲ به قانونیسازی تأسیس احزاب سیاسی اقدام کرد. در سالهای ۱۹۸۹ و ۱۹۹۳ انتخابات پارلمانی آزاد و منصفانه در اردن برگزار شد. ایجاد تغییرات بحثبرانگیز در قانون انتخابات باعث شد اسلامگرایان انتخابات سال ۱۹۹۷ را تحریم کنند. ملک عبدالله دوم پس از فوت پدرش در فوریه ۱۹۹۹ جانشین وی شد. عبدالله به سرعت به تأیید مجدد پیمان آشتی اردن-اسرائیل با اسرائیل و تقویت روابط اردن با ایالات متحده آمریکا پرداخت. عبدالله در اولین سال حکومتش ایجاد اصلاحات اقتصادی را در دستور کار خود قرار داد. تداوم مشکلات ساختاری اقتصاد اردن، جمعیت روبه رشد و بازتر شدن فضای سیاسی، باعث شدهاست احزاب سیاسی گوناگونی در این کشور تشکیل شوند. پارلمان اردن که به سمت استقلال بیشتر پیش میرود، به بررسی فساد مالی چندین تن از مقامهای حکومتی پرداخته و به کانونی تبدیل شدهاست که در آن دیدگاههای مختلف سیاسی از جمله دیدگاههای اسلامگرایان به صراحت بیان میشود. در عین حال که شاه عبدالله همچنان قدرت مطلقه را در اردن در اختیار دارد، پارلمان نیز در این کشور نقش مهمی ایفا میکند. تأثیر درگیریهای خاورمیانه بر اردن جنگ اعراب و اسرائیل که هنوز هم ادامه دارد، جنگ خلیج فارس و سایر درگیریهای که در خاورمیانه رخ دادهاست، تأثیرات بسیار زیادی بر اقتصاد اردن داشتهاست. این حقیقت که اردن با کشورهای همسایه خود پیمان امضاء کرده، در کنار ثبات آن، باعث شدهاست تا اردن گزینش نخست برای بسیاری از فلسطینیان، مردم لبنان، مهاجران و پناهندگان خلیج فارس باشد. اگرچه این روند باعث فعالیت بیشتر اقتصاد اردن شده، اما در عین حال با کاهش فراوان مقدار منابعی که هر کس حق استفاده از آن را دارد، صدماتی نیز به اقتصاد آن وارد آوردهاست. اردن قانونی وضع کردهاست که میگوید غیر از فلسطینیهای یهودی دیگر فلسطینیها میتوانند به اردن کوچ کرده و شهروندی آن را بهدست آورند. این قانون همیشه در مورد دادن اجازه ورود به فلسطینیها اعمال نمیشود. همچنین خرید زمین در پادشاهی اردن توسط یهودیان عملی غیرقانونی محسوب میشود. خشونت همچنین باعث ظهور و بهوجود آمدن افراطیگری در اردن شدهاست. به دنبال بمبگذاریهای انتحاری که در شهر بندری امان رخ داد، ملک عبدالله در نوامبر ۲۰۰۵ خواستار مبارزه علیه افراطگرایی شد. روابط خارجی اردن همواره سیاست خارجی هواداری از غرب را اتخاذ کرده و از دیرباز پیوند نزدیکی با آمریکا و بریتانیا داشتهاست. این روابط نزدیک در خلال جنگ اول خلیج فارس به سبب بیطرفی اردن و حفظ روابط آن با عراق به هم خورد. اردن به سبب اتخاذ سیاست خارجی عملگرایانه و مبتنی بر اجتناب از درگیری و برخورد، شهرت یافته و در نتیجه روابط خارجی خوبی با کشورهای همسایه داشتهاست. پس از جنگ خلیج فارس، اردن با همکاری در روند صلح خاورمیانه و اعمال تحریمهای سازمان ملل علیه عراق، روابط خود را با کشورهای غربی از سر گرفت. پس از مرگ ملک حسین، روابط اردن با کشورهای پیرامون خلیج فارس بهطور قابل توجهی افزایش یافت. به دنبال سرنگونی رژیم بعثی عراق، اردن نقش محوری و مهمی در پشتیبانی از برقراری مجدد امنیت در عراق ایفا کرد. دولت اردن یادداشت تفاهمی با دولت ائتلافی موقت در عراق با هدف تسهیل آموزش ۳۰۰۰۰ دانشجوی افسری پلیس عراق را با امکانات اردنیها امضاء کرد. اردن در ۲۵ ژوئیهٔ ۱۹۹۴ موافقتنامهٔ عدم تجاوز با اسرائیل را در واشینگتن، دی.سی. (بیانیه واشینگتن) امضاء کرد. ملک حسین پادشاه اردن و اسحاق رابین در مورد این پیمان به مذاکره پرداختند. اردن و اسرائیل در ۲۶ اکتبر ۱۹۹۴ پیمان صلح اردن و اسرائیل را با حضور بیل کلینتون رئیسجمهور آمریکا و وارن کریستوفر وزیر امورخارجهٔ دولت او منعقد کردند. آمریکا در گفتگوهای توسعه و آبادانی سه جانبهٔ اردن و اسرائیل که اهم موضوعات آن استفادهٔ مشترک از آب و امنیت، مشارکت در بهبود دره نشستی اردن، پروژههای زیرساختی، بازرگانی، امور مالی و موضوعات مرتبط با بانکداری بوده، مشارکت کردهاست. اردن همچنین در مذاکرات صلح چندجانبه مشارکت داشتهاست. اردن عضو سازمان ملل و بسیاری از آژانسهای تخصصی و وابسته به آن، از جمله سازمان تجارت جهانی (WTO)، سازمان جهانی هواشناسی) IMO)، سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) و سازمان جهانی بهداشت (WHO) است. همچنین اردن عضو بانک جهانی، صندوق بینالمللی پول (IMF)، سازمان همکاری اسلامی (OIC)، جنبش عدم تعهد (NAM) و اتحادیهٔ کشورهای عرب است. از زمان شروع انتفاضه دوم اقصی در سپتامبر ۲۰۰۰، اردن در گردهماییهای زیادی سخت تلاش کردهاست تا با هدف میانهروی و اعتدال ارتباط بین اسرائیل و فلسطین را پا بر جا نگه دارد و هر دو طرف را به گفتگوهای معوقه موضوعات مرتبط با وضعیت نهایی منطقه بازگرداند. با وجود این، پس از وقوع انتفاضهٔ اقصی، اردن به همراه مصر سفرای خود را از اسرائیل خارج کردند. پس از نشست شرمالشیخ که در ۸ فوریهٔ ۲۰۰۵ در مصر برگزار شد، دو کشور برنامههایی برای بازگرداندن سفرای خود به اسرائیل اعلام کردند. اقتصاد اردن کشوری کوچک با منابع طبیعی محدود است. این کشور در حال حاضر راههایی برای گسترش تأمین آب محدود خود مییابد و به ویژه از راه همکاریهای منطقهای از منابع موجود خود استفاده بهتری میبرد. همچنین اردن در تأمین بخش اعظمی از نیازهای انرژی خود به منابع خارجی وابسته است. در خلال دهه ۹۰، نیازهای نفت خام این کشور از وارداتی که از عراق و دیگر کشورهای همسایه میشد تأمین میگردید. از اوائل سال ۲۰۰۳، نفت مورد نیاز اردن توسط کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس تأمین میشدهاست. علاوه بر آن، خط لوله انتقال گاز عرب از مصر به شهر بندری عقبه واقع در جنوب اردن در سال ۲۰۰۳ تکمیل شد. دولت در نظر دارد این خط انتقال گاز را به شمال و تا منطقه امان و مناطق ورای آن گسترش دهد. از سال ۲۰۰۰ به این سو، صادرات محصولات تولیدی سبک، بیشتر دربرگیرنده منسوجات و پوشاک تولید شده در مناطق صنعتی استاندارد) QIZ) که بدون تعرفه و سهمیه وارد آمریکا میشود، نیروی پیش برنده رشد اقتصاد این کشور بودهاست. اردن در سال ۱۹۹۷ که میزان تجارت دو جانبه ۳۲۱ میلیون پوند (۳۹۵ میلیون دلار) بود، ۶/۵ میلیون پوند (۹/۶ میلیون دلار) کالا صادر کرد و در سال ۲۰۰۲ در حالی که میزان تجارت دوجانبه این کشور به ۸۵۵ میلیون پوند (۰۵/۱ میلیارد دلار) رسیده بود، صادرات کالای آن به ۵۳۸ میلیون پوند (۶۶۱ میلیون دلار) رسید. رشد مشابهی که در صادرات اردن به آمریکا با قرارداد تجارت آزاد آمریکا- اردن که دوجانبه میباشد و در دسامبر سال ۲۰۰۱ به اجرا درآمد، صادرات اردن به اروپا به موجب قرارداد دوجانبه انجمنی و صادرات اردن به دیگر کشورهای منطقه مشاهده میشود، نوید بخش آن است که اقتصاد اردن از حالت سنتیِ آن که وابستگی به صادرات فسفات و پتاس، پولهای خارجی و کمکهای دیگر کشورها بودهاست، فاصله گرفتهاست. دولت وعده دادهاست که فناوری اطلاعات (IT) و گردشگری نیز به بخشهایی تبدیل خواهند شد که رشد نویدبخشی در آنها بهوجود خواهد آمد. منطقه اقتصادی ویژه عقبه (ASEZ) که مالیات کمی به آن تعلق میگیرد و مقررات سهلگیرانهای در آن حاکم است بهعنوان چهارچوبی که توسط دولت برای رشد اقتصادی تحت هدایت بخش خصوصی تأمین شده، در نظر گرفته میشود. قرارداد تجارت آزاد (FTA) بین اردن و آمریکا که در دسامبر ۲۰۰۱ برقرار شد، امکان را برای بازار آزاد بیشتر در زمینه ارتباطات، ساختمان، مالی، بهداشت، حمل و نقل، خدمات و اعمال سختگیرانهٔ استانداردهای بینالمللی با هدف پشتیبانی از مالکیت معنوی فراهم میآورد. در سال ۱۹۹۶، آمریکا و اردن قرارداد هواپیمایی درونمرزی امضاء کردند که زمینه را برای حریم هوایی آزاد میان دو کشور فراهم آورد و پیمان آمریکا-اردن برای حمایت و تشویق سرمایهگذاری دو جانبه در سال ۲۰۰۳ به اجرا درآمد. اردن از سال ۲۰۰۳ به عضویت سازمان تجارت جهانی درآمدهاست. پس از بهکارگیری FTA، صادرات صنایع نساجی و پوشاک اردن از سال ۲۰۰۰ تا ۲۰۰۵ رشدی معادل ۲، ۰۰۰ در صد داشتهاست. بنا به اعلام کمیته کار ملی، که یک NGO مستقر در آمریکا است، اردن در زمینه فروش شکلات بخش تولیدات صادرات- محور رشد سریع و قابل توجهی داشتهاست. در طبقهبندی بانک جهانی اردن در ردیف کشورهای با درآمد متوسط رو به پایین قرار میگیرد. سرانه تولید ناخالص ملی اردن برای سال ۲۰۰۳ تقریباً ۱، ۸۱۷ دلار (۱، ۴۹۷ پوند) بوده و بهطور میانگین ۵/۱۴٪ از جمعیت این کشور که از لحاظ اقتصادی فعال محسوب میشوند در سال ۲۰۰۳ بیکار بودهاند. سرانه تولید ناخالص ملی اردن در سال ۲۰۰۵ به ۴، ۲۰۰ دلار آمریکا رسیدهاست. سطح آموزش و ادبیات و میزان رفاه اجتماعی اردن در مقایسه با کشورهایی که دارای درآمدی مشابهی هستند، بالا است. میزان رشد جمعیت اردن بالاست که البته در سالهای اخیر با کاهشی مواجه شده و در حال حاضر به ۸/۲٪ رسیدهاست. یکی از مهمترین فاکتورها در ارتباط با تلاش دولت برای بهبود رفاه اجتماعی شهروندان، ثبات اقتصاد کلان این کشور است که از دهه ۹۰ به این سو محقق و میسر شدهاست. با وجود این، میزان بیکاری در این کشور بالاست. رقم رسمی اعلام شده برای بیکاری در اردن ۵/۱۲٪ و رقم غیررسمی آن حدود ۳۰٪ است. میزان تورم قیمتها پایین است و در سال ۲۰۰۳ به ۳/۲٪ رسید. گردش پول نیز در اردن با ثبات بوده و نرخ ارز آن از سال ۱۹۹۵ با دلار آمریکا تعیین میشدهاست. هر چند که اردنیهای در صدد انجام اصلاحات اقتصادی و افزایش میزان بازرگانی کشور خود هستند، با این حال اقتصاد اردن کماکان در برابر شوکهای خارجی و ناآرامیهای منطقهای آسیبپذیر است. اگر در منطقه آرامش نباشد، چنین به نظر میرسد که رشد اقتصادی محکوم به قرار گرفتن زیر ظرفیت و توان بالقوه آن است. اما در خصوص جنبه مثبت و خوشبینانه اردن میتوان از گنجایش و توانایی آن در انرژی خورشیدی یاد کرد که مرهون صحراهای این کشور است. این انرژی خورشیدی نه تنها برای تولید الکتریسیته عاری از آلودگی، بلکه برای انجام کارهای جانبی از قبیل شیرینسازی آب دریا تعاونی فرامدیترانهای انرژی قابل تجدید (TREC). به کار میآید. واحد پول این کشور دینار اردن است که هر دینار معادل ۱٫۴۱ دلار آمریکا و هر دلار معادل ۰٫۷۱ دینار است. (آوریل ۲۰۲۲). گردشگری گردشگری یکی از بخشهای بسیار مهم اقتصاد اردن است. جغرافیای این سرزمین و آرامش سیاسی آن در مقایسه با دیگر کشورهای خاورمیانه پیرامون آن باعث شدهاست تا اردن به موقعیت کنونی خود از لحاظ گردشگری دست یابد. فعالیتهای اصلی گردشگری در اردن دربرگیرنده بازدید از مکانهای تاریخی بیشمار و مناطق طبیعی بکر و جاذبههای فرهنگی-مذهبی اردن است. معروفترین جاذبههای گردشگری اردن شامل موارد زیر است: جاهای دیدنی باستانی پترا در معان، که مرکز نبطیها است، شهری کامل است که در دل کوه آن را تراشیدهاند. صخرههای آن رنگی و اغلب صورتی است و ورودی این شهر قدیمی روزنه بزرگ و باریکی است به نام سیگ که آن هم در دل کوه جای گرفتهاست. در داخل شهرهای اردن نیز بناهای بسیاری وجود دارد که همه آنها (به استثنای ۲ مورد) از سنگ تراشیده شدهاند، از جمله خزانهداری اردن که هماکنون سازمان عجایب هفتگانه جدید آن را بهعنوان یکی از نامزدهای قرار گرفتن در فهرست عجایب هفتگانه جدید جهان انتخاب کردهاست. ام قیس شهری است که در محل شهر ویرانشدهٔ گادارا که از شهرهای روم باستان هلنی است، قرار گرفتهاست. عجلون که قلعه الرباض در آن واقع شدهاست. جراش، که بهخاطر معماری رومی باستانیاش، از قبیل ستونها و تاقهایش معروف است. امان که تماشاخانه رومی اردن و چند موزهٔ دیگر در آن جای گرفتهاند. امان شهری است که بازارچه، مراکز خرید، هتلها و یک آمفیتئاتر قدیمی رومی و غیره در آن قرار دارند. ال کرک که کاخ ال-کراک که کاخی مهم و متعلق به زمان صلاحالدین است در آن قرار دارد. جاذبههای گردشگری مذهبی مدابع، مرکز گردشگری مذهبی اردن است که اماکن مذهبی مهمی را در خود جای دادهاست. نقشه مدابع رود اردن، که یحیی در آن عیسی مسیح را غسل تعمید داد. کوهستان مبو (اردن)/ کوهستان مبو آرامگاه جعفر پسر ابی طالب آرامگاه زید پسر حارثه آرامگاه عبدالله پسر رواحه آرامگاه سعد پسر ابی وقاص آرامگاه ابو عبیده عامر جراح آرامگاه شرحبیل پسر حسنه آرامگاه معاذ پسر جبل آرامگاه ضرار پسر ازور مقام پیغمبر ایوب مقام پیغمبر شعیب مقام پیغمبر یوشع بن نون مقام پیغمبر هارون غار اصحاب کهف آثار جرش جاذبههای دریایی دریای مرده، که بهخاطر شناوری عجیب و نمکهای طبیعی آن که در اغلب اوقات به چشم میخورد، شهرت یافتهاست. دریای مرده که ۴۰۲ متر زیر سطح دریا قرار گرفته، پایینترین نقطه اردن محسوب میشود و هر ساله ۱ متر پایینتر میرود. دریای مرده در نزدیکی رود اردن قرار دارد. عقبه شهری است در ساحل خلیج عقبه که مراکز خرید و هتلهای فراوانی در آن قرار دارد و دسترسی به ورزشهای آبی در آن میسر است. دیگر مکانهای گردشگری وادی رم صحرایی است مملو از کوهها و تپهها که در جنوب اردن قرار دارد. وادی رم بهخاطر مناظر زیبا و چشمگیری که دارد و نیز بهخاطر گونههای مختلف ورزش که در آن انجام میشود، از قبیل صخرهنوردی، شهرت یافتهاست. ماهیس که دارای مکانهای مذهبی مهم و چشماندازهای زیبا است. جمعیتشناسی سرشماری سال ۲۰۱۵ دولت اردن، جمعیت این کشور را ۹٬۵۳۱٬۷۱۲ نفر (شامل: زن: ۴۷ درصد؛ مرد: ۵۳ درصد) نشان میداد. حدود ۲٫۹ میلیون (۳۰٪) آنها غیر شهروند بودند، که این رقم شامل پناهندگان و مهاجران غیرقانونی است. در سال ۲۰۱۵، ۱٬۹۷۷٬۵۳۴ خانوار در اردن وجود داشت، که میانگین آن ۴٫۸ نفر در هر خانوار بود (در مقایسه با ۶٫۷ نفر در هر خانوار در سرشماری سال ۱۹۷۹). براساس آمار وبگاه World Population Review، جمعیت این کشور در سال ۲۰۲۳، ۱۱٬۳۴۸٬۱۲۳ میلیون نفر است. پایتخت و بزرگترین شهر اردن، شهر امان است. این شهر یکی از قدیمیترین شهرهای جهان بوده و یکی از مدرنترین شهرهای جهان عرب است. جمعیت امان در سال ۱۹۴۶، ۶۵٬۷۵۴ نفر بود، اما در سال ۲۰۱۵ از مرز ۴ میلیون نفر گذشت. عربها حدود ۹۸ درصد جمعیت اردن را تشکیل میدهند. ۲ درصد باقی مانده عمدتاً از مردم قفقاز، شامل؛ چرکسها، ارمنیها و چچنیها و دیگر گروههای اقلیت کوچکتر تشکیل شدهاست. حدود ۸۴٫۱ درصد از جمعیت در مناطق شهری زندگی میکنند. پناهندگان و مهاجران اردن تا اکتبر ۲۰۲۳، میزبان ۲٬۳۰۷٬۰۱۱ پناهنده فلسطینی بود. به اکثر آنها، تابعیت اردنی اعطا شدهاست. اولین موج آوارههای فلسطینی در طول جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ وارد اردن شدند. موج مهاجرتها به اردن، در طول جنگ شش روزه سال ۱۹۶۷ و جنگ خلیجفارس در سال ۱۹۹۰ به اوج خود رسید. در گذشته، اردن به بسیاری از پناهندگان فلسطینی تابعیت داده بود، اما اخیراً شهروندی اردن فقط در موارد نادری داده میشود. ۳۷۰٬۰۰۰ نفر از این فلسطینیها در کمپهای آوارههای UNRWA زندگی میکنند. پس از تصرف کرانه باختری توسط اسرائیل در سال ۱۹۶۷، اردن تابعیت هزاران فلسطینی را لغو کرد، تا هرگونه تلاش برای اسکان دائم از کرانه باختری به اردن را خنثی شود. بیش از ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ عراقی پس از جنگ عراق در سال ۲۰۰۳ به اردن نقل مکان کردند، و بیشتر آنها بازگشتهاند. در سال ۲۰۱۵ تعداد آنها در اردن ۱۳۰٬۹۱۱ نفر بود. اما بسیاری از مسیحیهای عراقی (آشوری/کلدانی) بهطور موقت یا دائم در اردن ساکن شدند. مهاجران همچنین شامل ۱۵٬۰۰۰ لبنانی هستند که پس از جنگ اسرائیل و لبنان در سال ۲۰۰۶ وارد اردن شدند. از سال ۲۰۱۰، بیش از ۱٫۴ میلیون پناهنده سوری برای فرار از جنگ داخلی سوریه به اردن گریختند، که بیشترین جمعیت آنها در اردوگاه آوارگان زعتری است. اثرات بحران پناهندگان شامل رقابت برای فرصتهای شغلی، منابع آب و سایر خدمات ارائه شده توسط دولت، همراه با فشار بر زیرساختهای ملی اردن است. مسیحیان نیز نزدیک به ۶٪ جمعیت اردن را تشکیل میدهند و ۹ کرسی از مجموع کرسیهای مجلس اردن را به خود اختصاص دادهاند. بیشتر مسیحیان متعلق به کلیسای ارتودوکس یونانی (مشهور به ارتودوکس رومی به عربی هستند. بقیه نیز کاتولیکهای رومی (مشهور به لاتین)، کاتولیکهای شرقی (مشهور به کاتولیکهای رومی به منظور تمیز دادن آنها از کاتولیکهای غربی) و جوامع مختلف پروتستانها از جمله باپتیستها هستند. مسیحیان اردن از جوامع گوناگون آمدهاند و این مسئله در رفتاری که آنها از خود نشان میدهند کاملاً نمایان است، برای مثال، عشای ربانی کاتولیکها به عربی، انگلیسی، فرانسوی، ایتالیایی، اسپانیایی، تاگالوگی و سینالا و همچنین گویشهای عراقی زبان عربی برگزار میشود. از زمان آغاز جنگ عراق بسیاری از مسیحیان این کشور نیز بهصورت موقت یا دائم در اردن زندگی کردهاند. زبان رسمی اردن عربی است، اما انگلیسی نیز تا حد زیادی در امور تجاری و دولتی و نیز میان مردم تحصیلکرده مورد استفاده قرار میگیرد. آموزش زبان عربی و انگلیسی در مدارس دولتی و خصوصی اجباری است. زبان فرانسوی نیز در برخی از مدارس دولتی تدریس میشود، اما آموزش آن اجباری نیست. آنطور که ثبت شدهاست، حدود ۳ میلیون نفر بهعنوان پناهندهٔ فلسطینی و آواره در اردن ساکن هستند که بسیاری از آنها شهروند این کشور شدهاند. از سال ۲۰۰۳ به این سو نیز شمار زیادی از عراقیهایی که از جنگ عراق گریختهاند در اردن اقامت داشتهاند، که تاکنون اقدامی برای شمارش و سرشماری آنان صورت نگرفتهاست. آموزش اردن توجه زیادی به مسئلهٔ آموزش و پرورش داشتهاست. نظام آموزشی این کشور هماهنگ با استانداردهای بینالمللی است و برنامههای آموزش متوسطه آن در دانشگاههای جهانی پذیرفتهشدهاست. آموزش و پرورش مدارس اردن را میتوان به دو بخش تقسیم نمود: آموزش ابتدایی، که شامل ۱۰ سال تحصیل در مدرسه است. همه شهروندان اردنی ملزم به گذراندن این دوره ده ساله هستند. آموزش متوسطه، که شامل دو سال تحصیل در مدرسه برای دانش آموزانی است که دوره ابتدایی ۱۰ ساله را پشت سر گذاردهاند. این دوره شامل دو بخش است: آموزش متوسطه، که میتواند آکادمیک یا حرفهای باشد. در پایان دوره دوساله، دانش آموزان امتحانات سراسری متوسطه توجیهی را در حوزهٔ مربوط و مناسب خود میدهند و به کسانی که امتحانات را با موفقیت پشت سر میگذارند گواهی توجیهی (گواهی پایان آموزش متوسطه سراسری) اعطا میشود. دانش آموزان برای ورود به دانشگاه در گروه آکادمیک دوره آموزشی را طی میکنند، در حالی که درگروه فنی و حرفهای دانشآموزان دورههای لازم را برای ورود به کالج محلی یا دانشگاهها یا بازار کار میگذرانند، مشروط به آنکه دانشآموزان دو درس اضافی را نیز با موفقیت پشت سر بگذارند. آموزش متوسط حرفهای، که آموزش حرفهای فشرده و کارآموزی به دانشآموزان ارائه میکند، و در پایان آن به دانشآموزان گواهی (نه توجیهی) اعطا میشود. این نوع آموزش توسط مؤسسات آموزش حرفهای، تحت نظارت وزارت کار/ آموزش فنی و حرفهای و آموزش شورای عالی ارائه میشود. آموزش عالی دسترسی به آموزش عالی برای دارندگان گواهی اتمام آموزش متوسطهٔ سراسری میسر است، این افراد مختار هستند از میان کالجهای محلی خصوصی، کالجهای محلی دولتی یا دانشگاهها (دولتی یا خصوصی) یکی را انتخاب نمایند. سیستم واحدی که این امکان را برای دانشآموزان فراهم میآورد تا درسهای خود را براساس برنامهٔ تحصیلی انتخاب کنند، در دانشگاههای اردن اعمال میشود. در حال حاضر، هشت دانشگاه دولتی بهعلاوهٔ دو دانشگاه که جدیداً مجوز آنها صادر شده، و سیزده دانشگاه خصوصی بهعلاوهٔ چهار دانشگاه که مجوز آنها جدیداً صادر شده، در اردن وجود دارند. آموزش پس از دورهٔ متوسطه بهطور کامل در حیطهٔ وظایف وزارت آموزش عالی و تحقیقات علمی قرار میگیرد. این وزارت متشکل از شورای آموزش عالی و شورای تأیید است. مراحل تحصیل تحصیلات غیردانشگاهی پس از دورهٔ متوسطه (بخش فنی و حرفهای): تحصیلات غیردانشگاهی و حرفهای در کالجهای محلی ارائه میشود و تمامی کسانی که دارای هر نوع گواهی اتمام آموزش متوسط سراسری هستند میتوانند در آن شرکت نمایند. برنامه دو یا سهساله شامل حوزههای زیادی، از قبیل هنر، علوم، مدیریت، ادارهٔ اقتصادی و مهندسی میشود. از سال ۱۹۹۷، تمامی کالجهای محلی تحت نظارت دانشگاه کاربردی البلقا درآمدهاند. دانشجویان در پایان دورهٔ دو یا سهساله، آزمون جامعی (الشامل) را پشت سر میگذرانند. به دانشجویانی که امتحان را با موفقیت پشت سر میگذرانند فوق دیپلم/ دیپلم اعطا میشود. تحصیل در دانشگاهها مقطع کارشناسی: دانشگاههای اردن از سیستمهای آموزشی انگلیسی- آمریکایی پیروی میکنند و با دانشگاههای آمریکایی و انگلیسی زیادی در ارتباط هستند. مقطع کارشناسی معمولاً چهار سال طول میکشد. تحصیل در رشتههای دندانپزشکی، داروسازی و مهندسی بهمدت پنج سال طول میکشد. مدت تحصیل در رشتهٔ پزشکی شش سال است که پس از اتمام آن دانشجویان باید دورهٔ کارورزی یکساله را نیز بگذرانند. با توجه به رشتهٔ تحصیلی، واحدهای درسی مقطع کارشناسی از ۱۲۶ تا ۱۶۴ متغیر است. مقطع کارشناسی ارشد: مدرک کارشناسی ارشد پس از تحصیلات ۱ یا ۲ سالهای که دانشجویان پس از دریافت مدرک کارشناسی پشت سر میگذرانند به آنها اعطا میشود. برای دریافت مدرک کارشناسی ارشد، دانشجویان یا میتوانند یک کار پایان ترم و پایاننامه (۲۴ واحد درس و ۹ واحد تحقیق) یا یک کار پایان ترم (۳۳ واحد) به همراه آزمون جامع را پشت سر بگذارند. نامزدهای شرکت در مقطع کارشناسی ارشد حتماً باید مدرک لیسانس با امتیاز حداقل خوب را داشته باشند. مدرک دکترا مدرک دکترا پس از ۳ یا ۵ سال تحصیل بعد از کارشناسی ارشد و ارائهٔ رسالهای که از قبل کسی در مورد آن کار نکردهاست، به دانشجویان این مقطع اعطا میشود. دانشجویان این مقطع با توجه به رشتهای که در آن تحصیل میکنند، باید یک کار پایان ترم ۲۴ واحدی و یک کار تحقیقاتی ۲۴ واحدی را پشت سر بگذرانند تا مدرک دکترا به آنها اعطا شود. نامزدهای شرکت در مقطع دکترا حتماً باید مدرک کارشناسی ارشد با امتیاز حداقل خیلی خوب را داشته باشند. آموزش عالی مادامالعمر': آموزش مادامالعمر در دانشگاههای دولتی و خصوصی، کالجهای محلی دولتی و خصوصی، مؤسسه اداره دولتی اردن، مرکز جغرافیای اردن و انجمن علوم پادشاهی و دیگر موسسات ارائه میشود. رشتههایی که تدریس میشود شامل مهندسی، صنایع، کشاورزی، زبانهای خارجی، علوم کامپیوتری، مطالعات منشیگری، تربیت بدنی و دیگر رشتهها است. این دورهها معمولاً از یک هفته تا شش ماه طول میکشد و به دانشجویان در پایان دوره گواهی گذراندن دوره یا گواهی قبولی اعطا میشود. شرایط لازم با توجه به رشتهٔ ارائهشده و سطح آن متغیر است. برخی از این رشتهها برای حرفههای خاصی طراحی شدهاند که در آن صورت داشتن تجربهٔ کاری در رشتهٔ مربوط برای گذراندن دورهها الزامی است. منابع خیراندیش، رسول - شایان، سیاوش: ریشهیابی نام و پرچم کشورها، تهران ۱۳۷۰. پانویس جستارهای وابسته روابط اردن و ایران روابط خارجی اردن انتخابات سراسری اردن درسال ۲۰۲۰ امارت فرا اردن موسیقی در اردن اسلام در اردن فرهنگ در اردن فهرست شاهان اردن استانهای اردن فهرست شهرهای اردن فهرست دانشگاههای اردن منابع دکتر: شامی، یحیی، (موسوعة المدن العربیة والاسلامیة) ، دارالفکر العربی، بیروت، چاپ سال ۱۹۹۳ میلادی به (عربی). د. الیاس، جبرائیل، الجبور، :(المحافظات الأردن)، اصدار الهیئة العامة للبدیات والمدن، عام ۲۰۰۷ للمیلاد. لبیب، عبدالساتر، (قِصَة الحَضَاراة) ''، دارالمشرق، بیروت، چاپ سال ۱۹۹۰ میلادی. پیوند به بیرون دولت National Information System (NIS) Official Government Site Jordan Information Bureau in London Embassy of the Hashemite Kingdom of Jordan in Washington, D.C. اطلاعات عمومی Arab Gateway - Jordan CIA World Factbook - Jordan Congressional Research Service (CRS) Reports regarding Jordan Open Directory Project - Jordan directory category US State Department - Jordan includes Background Notes, Country Study and major reports Jordan Tourism Board شاه و ملکه Homepage of King Abdullah II Homepage of King Hussein - Tribute to ملک حسین Homepage of Queen Rania Al-Abdullah Homepage of Queen Noor اخبار Jordan News Agency (Petra) Jordan Times News Yahoo! Full Coverage - Jordan headline links سایر Coins of the Hashemite Kingdom of Jordan Currency of the Hashemite Kingdom of Jordan Postage Stamps of the Hashemite Kingdom of Jordan h2g2 article on Jordan اتحادیه کشورهای عرب اردن ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۹۴۶ (میلادی) بنیانگذاریهای ۱۹۴۶ (میلادی) در اردن خاور نزدیک جنوبی دریای سرخ غرب آسیا کشورها در آسیا کشورها و سرزمینهای عربیزبان کشورهای اسلامی کشورهای خاور نزدیک کشورهای خاورمیانه کشورهای عضو اتحادیه عرب کشورهای عضو سازمان ملل متحد کشورهای عضو سازمان همکاری اسلامی کشورهای غرب آسیا مدیترانه شرقی مستعمرههای پیشین بریتانیا هلال حاصلخیز


text: عَجلون نام شهری در شمال اردن است. این شهر که بر روی تپهماهورها قرار گرفته مرکز استانی به همین نام است. در عجلون آثار کاخی باشکوه از سده ۱۲ میلادی دیده میشود. نگارخانه منابع مشارکتکنندگان ویکیپدیا، «Ajlun»، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد. (بازیابی در ۱۷ ژانویه ۲۰۰۸). شهرهای اردن مناطق مسکونی در استان عجلون


text: اَمّان پایتخت و پر جمعیتترین شهر کشور اردن است. شمار ساکنین این شهر (به همراه حومه) در برآورد سال ۲۰۱۴، نزدیک ۴ میلیون بوده است. تاریخچه روستای عَمان در سده ۱۳ پیش از میلاد رباث آمّون/عَمّون نامیده میشد. منطقهای که شهر کنونی امان در آنجا واقع شده، در طول سدههای متعدد به تصرف آشوریها، ایرانیان، یونانیان، رومیها، اعراب و تُرکهای عثمانی درآمد. در دوران فرمانروایی یونانیها-رومیها این شهر «فیلادلفیا» (به زبان یونانی باستان "Φιλαδέλφεια" به معنی «عشق برادرانه») نام داشت. راهآهن حجاز تأثیر قابلتوجهی در شهر شدن و اهمیت پیداکردن امان داشت. تا قبل از احداث خط آهن حجاز، امان در حد و اندازه یک روستا بود. نگارخانه پیوند به بیرون وبگاه رسمی شهر Petra - Wikivoyage New Projects in Amman 360 degrees panorama from the Citadel Hill in central Amman Amman Map (Interactive). Amman Photo Gallery Amman Photo Slideshow پانویس منابع ویکیپدیای انگلیسی امان پایتخت فرهنگ عرب پایتختهای آسیا سازههای خرسنگی در خاورمیانه شهرهای اردن شهرهای مقدس یهودیان گردشگری در اردن محوطههای باستانشناختی در اردن مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در ۱۸۷۸ (میلادی) مناطق مسکونی بنیانگذاریشده در هزاره هشتم (پیش از میلاد) مناطق مسکونی در استان امان هلال حاصلخیز شام (سرزمین)


text: سهتار از سازهای زهی و مضرابی موسیقی ایرانی است که با ناخن انگشت اشارهٔ دست راست (برای نوازندهٔ راستدست) نواخته میشود. این ساز، دارای ۴ سیم از جنس فولاد و برنز است که به موازات دسته، از کاسه تا پنجه کشیده شدهاند. سهتار دارای ۲۵ پردهٔ قابل حرکت از جنس روده حیوانات یا کات گوت است. صدای آن ظریف و کم حجم است و گستره صوتی آن از هنگامِ بمِ دو زیر خط حامل تا لا بمل بالای خط حامل و در نتیجه نزدیک به ۳ اکتاو است. سهتار سازی از خانواده سازهای دوتار و تنبور بودهاست که امروزه در طبقه بندی سازهای موسیقی سنتی ایران و با پرده بندی مشابه به ساز تار به شمار میرود. در موسیقی دستگاهی ایران استفاده از سهتار بسیار رواج دارد، گرچه بیشتر برای تکنوازی مورد استفاده قرار میگیرد. این ساز برای هر دستگاه کوک ویژهای دارد ولی فاصلهٔ چهارم یا پنجم پایین رونده معمولاً بین سیمهای اول و دوم ثابت است. نوازندگان سهتار برای اجرای آن، در دو حالت نشسته روی زمین (چهارزانو) یا روی صندلی بدون دسته، کاسهٔ ساز را به صورت مورب و بین انتهای ران و سمت راست شکم قرار میدهند، به طوری که صفحۀ ساز بر زمین عمود باشد. هر دو دست راست و چپ به صورت مشت نیمه باز روی ساز قرار میگیرند. سر انگشتان دست چپ روی پردههای (دستانهای) دستهٔ سهتار حرکت میکنند و با قرار دادن سیم در پشت پرده مورد نظر طول آزاد سیم را کوتاه یا بلند میکنند. انگشت گذاری دست چپ در قالب ده دستانها انجام میگیرد که هر دستان شامل سه پرده روی سیمهای اول، دوم و سوم است. دست راست روی صفحه ساز قرار میگیرد و ناخن انگشت اشارهٔ دست راست سیمها را به کمک ضربه زدن به ارتعاش در میاورد. برای نوازندگی سه تار از انگشتان اشاره، میانی، حلقه و در بعضی موارد انگشت کوچک دست چپ استفاده میشوند. همچنین استفاده از انگشت شست برای پردهگیری روی سیم بم نیز کاربرد دارد. در آموزش ابتداعی تار و سهتار، انگشت چهارم مورداستفاده نیست مگر به جای انگشت سوم، همچنین استفاده بیش از حد از آن، باعث تنبلی انگشت سوم میشود. در حین نوازندگی سهتار، میتوان با زخمهزدن نزدیک به خرک، صدا را کمی زبر و خشن کرد و با انجام این کار نزدیک به گلوی ساز، صدایی نرم و ملایم تولید میشود. در ساخت ساز سهتار از چوبهای متنوعی استفاده میگردد. چوب توت به خاطر دارا بودن حجم تخلخل و ارتعاش بالا برای صفحه سهتار مورد استفاده قرار میگیرد. چوب گردو به خاطر دارا بودن استحکام بالا برای دسته استفاده میشود. برای ساخت کاسه از چوب های متنوعی نظیر گردو، توت و افرا استفاده میشود. ساخت کاسه به سه روش چسباندن ترکههای چوب، تراش یک تکه و یا استفاده از کاسه کدو امکان پذیر است. سیمهای سهتار از جنس فلز برنز و فولاد میباشد و در تزیین ساز به فراخور سلیقه سازنده از سایر چوبها و همچنین از صدف، استخوان و عاج استفاده میگردد. معمولا برای محافظت از چوب و براق کردن بدنه سهتار از لاک الکل استفاده میگردد . تاریخچه سهتار از خانوادهٔ تنبور است اما امروزه از نگاه روش نواختن و شکل دسته و تکنیکها بسیار به تار نزدیک است. سهتار در گذشته سه سیم (تار) داشته و اکنون چهار سیم دارد که سیم سوم و چهارم آن نزدیک به هم قرار دارند و همزمان نواخته میشوند و مجموعهٔ آن دو را معمولاً سیم «بم» مینامند. با گذشت زمان کسانی چون ابونصر فارابی، ابوعلی سینا، صفی الدین ارموی و از متأخران ابوالحسن خان صبا لزوم افزایش یک سیم دیگر به این ساز را درک کرده و سهتارهای امروزی دارای چهار سیم هستند. این سیم از نظر تاریخی چهارمین سیمیاست که روی ساز قرار گرفته، ولی در ترتیب قرارگیری سیمها از پایین به بالا سیم سوم است. سیم سوم سه تار به سیم مشتاق معروف است و به روایتی از ابوالحسن صبا این سیم را نخستین بار درویشی به نام مشتاق علی شاه به این ساز افزودهاست. صدای این ساز برای نخستین بار در سال ۱۳۰۶ با اجرای پروانه ضبط شد. ساز سهتار به علت ویژگی صوتی خاص خود و صدای ظریفش، همواره مورد توجه صوفیان بودهاست. اجزا سرپنجه یا جعبه گوشی گوشیها پرده قبل از شیطانک شیطانک پردههای اصلی (چهارلایی) پردههای فرعی (سهلایی) دسته کاسه صفحه خرک سیمگیر سیمها ساز سهتار دارای دو قسمت کاسه و دسته است. خرک روی صفحه و سیمگیر در انتهای کاسه قرار دارد بهگونهای که اگر ساز ایستاده روی زمین باشد سیمگیر با زمین در تماس خواهد بود. در انتهای دسته پنجه قرار دارد که محل قرارگرفتن گوشیها یا ابزارهای تنظیم کوک است. سهتار در مقایسه با تار فاقد جعبهٔ گوشی است و گوشیها روی سرپنجه سوار شدهاند و داخل آن نیستند. سیمها سه تار دارای چهار سیم به این شرح است: کاسه کاسهٔ سهتار از نظر ساختاری مانند کاسهٔ عود یا تنبور بوده ولی کوچکتر از آنها و گلابیشکل است. درازای کاسه سهتار از ۲۶ تا۳۰ سانتیمتر، پهنای آن به تناسب بین ۱۲ تا ۱۶ سانتیمتر و ژرفایش نزدیک ۱۳ سانتیمتر است و معمولاً از چوب توت یا گردو ساخته میشود. ساختار کاسه، هم میتواند یک تراش یک تکه از چوب باشد و هم از ترکهای جداگانه و به هم چسبیده ساخته شده باشد. صفحه روی کاسهٔ سهتار با تختهای نازک از چوب پوشیده شدهاست که به آن صفحه گفته میشود. صفحه دارای سوراخهایی برای خروج صدا است و معمولاً دست راست نوازنده روی آن قرار میگیرد اما در مواردی خاص برای افراد چپ دست، عکس این مورد صادق است. دسته درازای دسته ۴۰ تا ۴۸ سانتیمتر و قسمتی که گوشیها در آن تعبیه میشوند ۱۲ سانتیمتر و پهنای دسته ۳ سانتیمتر است. بعضی از سازندگان برای زیباتر شدن و همچنین برای افزایش عمر مفید ساز، از نوعی استخوان که معمولاً استخوان شتر است برای پوشاندن دسته استفاده میکنند. خرک خرک قطعهایست متحرک که روی صفحه و به فاصلهٔ سه انگشت از انتهای کاسه قرار دارد. عرض خرک سهتار بین ۵ تا ۶ سانتیمتر و ارتفاع آن کمتر از ۱ سانتیمتر بوده و از جنس چوب ساخته میشود. سیمها پس از عبور از شیارهای کمعمق روی خرک از طول دسته عبور کرده و توسط شیطانک به گوشیها میرسند. سیمگیر سیمگیر در بخش پایانی کاسه ساز قرار دارد و برای نگهداری سیمها استفاده میشود. در گذشته سیمگیر را بیشتر از جنس استخوان میساختند، اما امروزه نوع چوبی آن معمولتر است. شیطانک شیطانک بین قسمت اصلی دسته و پنچهٔ ساز قرار میگیرد و جنس آن از استخوان، شاخ یا عاج است. کاربرد شیطانک در هدایت و تقسیمبندی سیمها در قسمت بالای دسته میباشد. گوشی سیم از یک طرف به سیم گیر در انتهای کاسه و از طرف دیگر به گوشیهای کوک شونده در انتهای دسته ساز بسته میشوند. با چرخاندن گوشیها میتوان ساز را کوک کرد. پرده پردهها نخهای باریکی از جنس رودهٔ حیوانات یا ابریشم هستند که در عرض دستهٔ سهتار به صورت سهلایی و چهارلایی بسته میشوند و وظیفهٔ تقسیمبندی فواصل موسیقایی را برعهده دارند. تعداد پردهها ۲۶ عدد است که که یکی از آنها قبل از شیطانک بسته میشود و فاصلهٔ آن با شیطانک در صدای سهتار مؤثر است. فواصل پردهها از خرک و شیطانک به این شرح است (طول سیم مرتعش ۶۶ سانتیمتر): صدا سه تار دارای صدایی مخملی و ظریف بوده از آنجایی که که با کنار ناخن انگشت سبابه دست راست نواخته میشود، صدای ساز ارتباط مستقیمی با اعصاب و روان نوازنده پیدا میکند و از این رو سه تار را اغلب همدم اوقات تنهایی خواندهاند. اغلب شنوندگان، ساز سه تار را دارای لحن و نوای غمگینی احساس میکنند، اما نوازندگان معاصر موسیقی ایرانی در تلاش برای توسعه موسیقی مدرن و نوی ایران، آثاری آفریدهاند که با حال و هوایی که تا دو دهه پیش از این ساز تصور میشد کاملاً متفاوت است. محدودهٔ صوتی محدودهٔ صوتی سهتار از بمترین نت آن (دو سوم = C3) آغاز شده و در نت «لا» ی بالای خط حامل پایان مییابد. کوک هر چهار سیم سهتار میتوانند توسط گوشیهایی که در انتهای دسته تعبیه شده کوک شوند. نت پایهٔ کوک سهتار و تار معمولاً نت دو برای سیم یکم است و بقیه سیمها بر اساس سیم اول کوک میشوند. نتِ دوی مورد استفاده در سهتار، در پیانو سی وسط (Middle C) است. نت دو در موسیقی ایرانی معمولاً یک پرده پایینتر از نت دو در موسیقی کلاسیک، و برابر با سی بِمُل در دیاپازون است . بعضی اوقات برای تمرین از پایه نت لا برای کوک سیم یکم استفاده میشود چرا که صدای ساز بمتر بوده و گوش نوازنده را آزار نمیدهد. دلیل دیگر برای استفاده از نتِ لا شلتر بودن سیمهاست و در نتیجه آسیب کمتری به سیم رسیده و عمر مفید آن بالا میرود؛ در عین حال که انگشتگذاری و اجرای تکنیکهایی مانند مضراب ریز روی سیم شل آسانتر است. معمولاً برای هر دستگاه کوک خاصی در نظر گرفته میشود، اما بسته به دستگاه، احساس نوازنده و تم آهنگ مورد نظر میتواند متفاوت باشد. عوض شدن کوک ساز در هر دستگاه و آواز در موسیقی ایرانی منجر به عوض شدن حال و هوای آهنگها میشود اما میتوان با استفاده از کوکِ دستگاهها و آوازهای مختلف، آهنگهای مربوط به دستگاه یا آوازی دیگر را نواخت. حالتهای مختلف کوک نامگذاری سیمها برای کوک قراردادی است. به این معنی که لازم نیست کوک سیم همان نت دیاپازون باشد. برای مثال در حالتی که قرار باشد سیم اول روی نت دو کوک شود و سیم دوم روی نت سل، میتوان هر دو را یک پرده پایینتر آورد و سیم اول را روی نت سیبمل و سیم دوم را روی نت فا کوک کرد. در موسیقی سنتی ایران میتوان هر دستگاه را با کوکهای مختلف اجرا کرد که در اینجا متداولترین آنها معرفی میشود. به علت پایینتر بودن نت دو در موسیقی سنتی ایرانی نسبت به موسیقی کلاسیک به میزان یک پرده، کوکِ «سی بمل، فا، سی بمل، سی بمل» همان کوکِ «دو، سل، دو، دو» شناخته میشود. در واقع، نامگذاری این کوک (که در اینجا کوک ماهور است) به عنوان «دو، سل، دو، دو» برای راحتی کار نوازندگان و هنرجویان است تا نسبت فاصله بین نت مورد استفاده در سیم یکم تا سیم دوم را که ۵ نیم پرده است، درک کنند. کوک شور دستگاه شور مادر دستگاههای موسیقی ایران است و تمامی دستگاهها و آوازها (به جز دستگاه چهارگاه) از شور مشتق میشوند. متعلقات شور آوازهای ابوعطا، بیات ترک، افشاری، دشتی، بیات کرد با اینکه از متعلقات دستگاه شور هستند، اما هر یک دارای کوکِ جداگانهای هستند. (امروزه آواز بیات اصفهان از متعلقات دستگاه همایون خوانده میشود که در قدیم متعلق به شور بوده و ربع پرده با شور تفاوت دارد) آواز ابوعطا آواز بیات ترک کوک سهتار در آواز بیات ترک به روایت احمد عبادی نوازنده سهتار به اینگونه است: آواز افشاری آواز دشتی کوک همایون کوک مورد استفاده برای دستگاه همایون دقیقاً مانند کوکِ مورد استفاده در آوازِ ابوعطاست. در نوازندگی آواز بیات اصفهان نیز از همین کوک برای سهتار استفاده میشود. کوک ماهور کوکِ سهتار در دستگاه ماهور به عنوان پایه شناخته میشود و در این کوک، سهتار دارای بیشترین وسعت صوتی خود است. سیمهای سهتار برای نوازندگی دستگاه ماهور به این صورت کوک میشوند: کوک راستپنجگاه نوازندگان سهتار در فهرست زیر به نام نوازندگان شاخص سهتار از زمان قاجار تا کنون اشاره میشود. از سهتار نوازی دو نوازندۀ دوره قاجار یعنی میرزا عبدالله و درویش خان، اثری ضبط نشده است. از دیگر نوازندگان پیشین و کنونی سهتار آثار صوتی و مکتوب فراوانی در قالب آموزش و اجرا بر جای مانده است. اکثر این نوازندگان دارای روایت شخصی مکتوب و یا صوتی از ردیف دستگاهی موسیقی ایران میباشند. برخی از نوازندگان پیشین میرزا عبدالله، درویش خان، ابوالحسن صبا، ارسلان درگاهی، یوسف فروتن، سعید هرمزی، احمد عبادی، نورعلی برومند، داریوش صفوت، محمود تاجبخش، جلال ذوالفنون، محمدرضا لطفی، عطا جنگوک برخی از نوازندگان کنونی حسین علیزاده، داریوش طلایی، داریوش پیرنیاکان، کیوان ساکت، حمید متبسم، مسعود شعاری، کیهان کلهر، بهداد بابایی سازندگان سهتار برخی از سازندگان قدیمی سهتار از زمان قاجار عبارتند از: استاد فرجالله، حاج طایر، سید جلال، محمد نوایی (عشقی)، علیمحمد صفایی، نریمان آبنوسی، مهدی کمالیان، محمود حکیم هاشمی. یادکرد منابع اطلاعات قطعات سهتار از مسعود شعاری اطلاعات کوکهای ساز براساس گفتارهای احمد عبادی؛ پیاده شده از روی نوار. برای مطالعهٔ بیشتر پیوند به بیرون اختراعهای ایرانی سازهای زخمهای سازهای موسیقی آذربایجانی سازهای موسیقی ایرانی موسیقی جمهوری آذربایجان نمادهای ملی ایران