text: حضرت ابوالفضل (ع) که بود و چه کرد؟همراه با تصویریک شجره نامه بسیار دیدنی پيشگفتار در نگاه به قلّه هاي رفيع ايمان و شجاعت و وفا، چشم ما به وارسته مردي بزرگ و بي بديل مي افتد، به نام عبّاس فرزند رشيد اميرالمؤمنين(ع) كه در فضل و كمال و فتوّت و رادمردي، الگويي برجسته است. در اخلاص و استقامت و پايمردي، نمونه است و در هر خصلت نيك و صفت ارزشمندي، كه كرامت يك انسان به آن بسته است، سرمشق است. ما پيوسته دين باوري و حقجويي و باطل ستيزي و جانبازي را از او آموخته ايم و نسل الله اكبرِ امروز، وامدار مكتب جهاد و شهادتي است كه اباالفضل(ع) در آن مكتب، علمدار است و همچون خورشيد، درخشان. اينك، گرچه از صحنه هاي آن همه ايثار و دلاوري و وفا كه در عاشورا اتّفاق افتاد و آينه اي فضيلت نما پيش چشم جهانيان نهاد، بيش از هزار و سيصد سال ميگذرد، امّا تاريخ، روشن از كرامت هاي عباس بن علي(ع) است و نام او با وفا، ادب، ايثار و جانبازي همراه است و گذشتِ اين همه سال، كمترين غباري بر سيماي فتوّتي، كه در رفتار آن حضرت جلوهگر شد، ننشانده است. عاشورا روز پر شكوه و الهام بخش و پر حماسه اي بود كه انسانهايي والا و روحهايي بزرگ و ارادههايي عظيم، عظمت و والايي خود را به جهانيان نشان دادند و تاريخ از فداكاري عاشوراييان، روح و جان گرفت و زمان با نبض كربلاييانِ قهرمان و حماسه آفرين، تپيد. كربلا مكتبي شد آموزنده و سازنده، كه فارغ التحصيلان آن، در رشتهء ايمان و اخلاص و تعهّد و جهاد، مدرك و مدال گرفتند و ... عباس از زبده ترين معرفت آموختگان آن دانشگاه بود. هنوز هم اين مكتبِ عالي باز است و دانشجو ميپذيرد و يكي از استادان اين دوره هاي آموزشِ وفا و مراحلِ كسبِ معرفت، علمدار كربلاست، ايستاده بر بلنداي عشق و شهامت، كه با دستان بريده اش معبرِ آزادگي را ميگشايد و راه نور را نشان ميدهد و اين حقايق، همه در نام عبّاس نهفته است و همراه با اين نام،عطر يك «فرهنگ» به مشام جان ميرسد. عبّاس يعني تا شهادت يكّه تازي عبّاس يعني عشق، يعني پاكبازي عبّاس يعني با شهيدان همنوازي عبّاس يعني يك نيستان تكنوازي(1) ما براي رسيدن به سرچشمة يقين و كوثر ايمان، نيازمند راهنماييم. جانمان تشنه است و دلهايمان مشتاق. اولياي دين و سرمشق هاي پاكي و فضيلت ميتوانند راه را نشانمان دهند و از زمزم گوارايي كه در اختيارشان است سيرابمان سازند. اگر در امتداد «اسوه ها» به عبّاس بن علي(ع) ميرسيم براي روشني چراغي است كه پيش پاي انسانها افروخته است و از آن دور دستها ما را به اين راه فرا ميخواند. او الگو و سرمشق است، نه تنها در شجاعت و رزم آوري، بلكه در ايمان و معنويّت هم؛ نه فقط در مقاومت و استواري، در عبادت و شب زنده داري هم؛ نه تنها در روحية سلحشوري و حماسه، كه در اخلاص و آگاهي و معرفت و وفا هم. آنچه ميخوانيد گوشهاي از شخصيّت حضرت اباالفضل(ع) را ترسيم ميكند، باشد كه نام و ياد و زندگينامة آن شهيد بزرگ و سردار رشيد، چراغ يقين و شعلة ايمان را در ذهن و زندگيمان روشن سازد. 12 بهمن 1378 شمسي قم جواد محدّثي ▲ ميلاد فرزند شجاعت سالها از شهادت جانگداز دختر پيامبر، حضرت زهرا ميگذشت. حضرت علي(ع) پس از فاطمه با امامه (دختر زادة پيامبر اكرم) ازدواج كرده بود. امّا با گذشت بيش از ده سال از آن داغ جانسوز، هنوز هم غم فراق زهرا در دل علي(ع) بود. براي خاندان پيامبر، سرنوشتي شگفت رقم زده شده بود. بني هاشم، در اوج عزّت و بزرگواري، مظلومانه ميزيستند. وقتي علي(ع) به فكر گرفتن همسر ديگري بود، عاشورا در برابر ديدگانش بود. برادرش «عقيل » را كه در علم نسب شناسي وارد بود و قبايل و تيره هاي گوناگون و خصلتها و خصوصيّتهاي اخلاقي و روحي آنان را خوب ميشناخت طلبيد. از عقيل خواست كه: برايم همسري پيدا كن شايسته و از قبيله اي كه اجدادش از شجاعان و دلير مردان باشند تا بانويي اين چنين، برايم فرزندي آورد شجاع و تكسوار و رشيد.(2) پس از مدّتي، عقيل زني از طايفة كلاب را خدمت اميرالمؤمنين(ع) معرفي كرد كه آن ويژگي ها را داشت. نامش «فاطمه»، دختر حزام بن خالد بود و نياكانش همه از دليرمردان بودند. از طرف مادر نيز داراي نجابت خانوادگي و اصالت و عظمت بود. او را فاطمة كلابيّه مي گفتند و بعدها به «امّ البنين» شهرت يافت، يعني مادرِ پسران، چهار پسري كه به دنيا آورد و عبّاس يكي از آنان بود. عقيل براي خواستگاري او نزد پدرش رفت. وي از اين موضوع استقبال كرد و با كمال افتخار، پاسخ آري گفت. حضرت علي(ع) با آن زن شريف ازدواج كرد. فاطمة كلابيّه سراسر نجابت و پاكي و خلوص بود. در آغاز ازدواج، وقتي وارد خانة علي(ع) شد، حسن و حسين (عليهماالسلام) بيمار بودند. او آنان را پرستاري كرد و ملاطفت بسيار به آنان نشان داد(3). گويند: وقتي او را فاطمه صدا كردند گفت: مرا فاطمه خطاب نكنيد تا ياد غمهاي مادرتان فاطمه زنده نشود، مرا خادم خود بدانيد. ثمرة ازدواج حضرت علي با او، چهار پسر رشيد بود به نامهاي: عبّاس، عبدالله، جعفر و عثمان، كه هر چهار تن سالها بعد در حادثة كربلا به شهادت رسيدند. عباس، قهرماني كه در اين بخش از او و خوبيها و فضيلتهايش سخن ميگوييم، نخستين ثمرة اين ازدواج پر بركت و بزرگترين پسر امّ البنين بود. فاطمة كلابيه (امّ البنين) زني داراي فضل و كمال و محبّت به خاندان پيامبر بود و براي اين دودمانِ پاك، احترام ويژه اي قائل بود. اين محبت و مودّت و احترام، عمل به فرمان قرآن بود كه اجر رسالت پيامبر را «مودّت اهل بيت» دانسته است(4). او براي حسن، حسين، زينب و امّ كلثوم، يادگاران عزيز حضرت زهرا (س)، مادري ميكرد و خود را خدمتكار آنان ميدانست. وفايش نيز به اميرالمؤمنين (ع) شديد بود. پس از شهادت علي(ع) به احترام آن حضرت و براي حفظ حرمت او، شوهر ديگري اختيار نكرد، با آن كه مدّتي نسبتاً طولاني (بيش از بيست سال) پس از آن حضرت زنده بود.(5) ايمان والاي امّ البنين و محبتش به فرزندان رسول خدا چنان بود كه آنان را بيشتر از فرزندان خود، دوست ميداشت. وقتي حادثة كربلا پيش آمد، پيگير خبرهايي بود كه از كوفه و كربلا ميرسيد. هركس خبر از شهادت فرزندانش ميداد، او ابتدا از حال حسين(ع) جويا ميشد و برايش مهمتر بود. عبّاس بن علي(ع) فرزند چنين بانوي حق شناس و بامعرفتي بود و پدري چون علي بن ابي طالب(ع) داشت و دست تقدير نيز براي او آينده اي آميخته به عطر وفا و گوهر ايمان و پاكي رقم زده بود. ولادت نخستين فرزند امّ البنين، در روز چهارم شعبان سال 26 هجري در مدينه بود.(6) تولّد عباس، خانة علي و دل مولا را روشن و سرشار از اميد ساخت، چون حضرت ميديدند در كربلايي كه در پيش است، اين فرزند، پرچمدار و جان نثار آن فرزندش خواهد بود وعباسِ علي، فداي حسينِ فاطمه خواهد گشت. وقتي به دنيا آمد حضرت علي(ع) در گوش او اذان و اقامه گفت، نام خدا و رسول را بر گوش او خواند و او را با توحيد و رسالت و دين، پيوند داد و نام او را عباس نهاد(7). در روز هفتم تولّدش طبق رسم و سنّت اسلامي گوسفندي را به عنوانِ عقيقه ذبح كردند و گوشت آن را به فقرا صدقه دادند(8). آن حضرت، گاهي قنداقة عبّاس خردسال را در آغوش ميگرفت و آستينِ دستهاي كوچك او را بالا ميزد و بر بازوان او بوسه ميزد و اشك ميريخت. روزي مادرش امّ البنين كه شاهد اين صحنه بود، سبب گرية امام را پرسيد. حضرت فرمود: اين دستها در راه كمك و نصرت برادرش حسين، قطع خواهد شد؛ گريهء من براي آن روز است(9). با تولّد عبّاس، خانة علي(ع) آميخته اي از غم و شادي شد: شادي براي اين مولود خجسته، و غم و اشك براي آينده اي كه براي اين فرزند و دستان او در كربلا خواهد بود. عبّاس در خانة علي(ع) و در دامان مادرِ با ايمان و وفادارش و در كنار حسن و حسين (عليهماالسلام) رشد كرد و از اين دودمان پاك و عترتِ رسول، درسهاي بزرگ انسانيت و صداقت و اخلاق را فرا گرفت. تربيت خاصّ امام علي(ع) بي شك، در شكل دادن به شخصيت فكري و روحي بارز و برجستهء اين نوجوان، سهم عمده اي داشت و درك بالاي او ريشه در همين تربيتهاي والا داشت. روزي حضرت امير(ع) عبّاسِ خردسال را در كنار خود نشانده بود، حضرت زينب (س) هم حضور داشت. امام به اين كودك عزيز گفت: بگو يك. عبّاس گفت: يك. فرمود: بگو دو. عباس از گفتن خودداري كرد و گفت: شرم ميكنم با زباني كه خدا را به يگانگي خوانده ام دو بگويم. حضرت از معرفت اين فرزند خشنود شد و پيشاني عبّاس را بوسيد(10). استعداد ذاتي و تربيت خانوادگي او سبب شد كه در كمالات اخلاقي و معنوي، پا به پاي رشد جسمي و نيرومندي عضلاني، پيش برود و جواني كامل، ممتاز و شايسته گردد. نه تنها در قامت رشيد بود، بلكه در خِرد، برتر و درجلوه هاي انساني هم رشيد بود. او ميدانست كه براي چه روزي عظيم، ذخيره شده است تا در ياري حجّت خدا جان نثاري كند. او براي عاشورا به دنيا آمده بود. اين حقيقت، موردتوجّه علي(ع) بود، آنگاه كه ميخواست با امّ البنين ازدواج كند. وقتي هم كه حضرت امير در بستر شهادت افتاده بود، اين «راز خون» را به ياد عبّاس آورد و در گوش او زمزمه كرد. شب 21 رمضان سال 41 هجري بود. علي(ع) در آخرين ساعات عمر خويش،عبّاس را به آغوش گرفت و به سينه چسبانيد و به اين نوجوان دلسوخته، كه شاهد خاموش شدن شمع وجود علي بود، فرمود: پسرم، به زودي در روز عاشورا، چشمانم به وسيلة تو روشن ميگردد؛ پسرم، هرگاه روز عاشورا فرا رسيد و بر شريعة فرات وارد شدي، مبادا آب بنوشي در حالي كه برادرت حسين(ع) تشنه است.(11) اين نخستين درس عاشورا بود كه در شب شهادت علي(ع) آموخت و تا عاشورا پيوسته در گوش داشت. شايد در همان لحظات آخر عمر علي(ع) كه فرزندانش دور بستر او حلقه زده بودند و نگران آينده بودند، حضرت به فراخور هر يك، توصيه هايي داشته است. بعيد نيست كه دست عبّاس را در دست حسين(ع) گذاشته باشد و عبّاس را سفارش كرده باشد كه: عباسم، جان تو و جان حسينم در كربلا! مبادا از او جدا شوي و تنهايش گذاري! عبّاس، نجابت و شرافت خانوادگي داشت و از نفسهاي پاك و عنايتهاي ويژة علي(ع) و مادرش امّ البنين برخوردار شده بود. امّ البنين هم نجابت و معرفت و محبّت به خاندان پيامبر را يكجا داشت و در ولا و دوستي آنان، مخلص و شيفته بود. از آن سو نزد اهل بيت هم وجهه و موقعيّت ممتاز و مورد احترامي داشت. اين كه زينب كبري پس از عاشورا و بازگشت به مدينه به خانة او رفت و شهادت عبّاس و برادرانش را به اين مادرِ داغدار تسليت گفت(12) و پيوسته به خانة او رفت و آمد ميكرد و شريك غمهايش بود، نشانِ احترام و جايگاه شايستة او در نظر اهلبيت بود ▲ فصل جواني از روزي كه عبّاس، چشم به جهان گشوده بود اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين را در كنار خود ديده بود و از ساية مهر و عطوفت آنان و از چشمة دانش و فضيلتشان برخوردار و سيراب شده بود. چهارده سال از عمر عبّاس در كنار علي(ع) گذشت، دوراني كه علي(ع) با دشمنان درگير بود. گفته اند عبّاس در برخي از آن جنگها شركت داشت، در حالي كه نوجواني در حدود دوازده ساله بود، رشيد و پرشور و قهرمان كه در همان سنّ و سال حريف قهرمانان و جنگاوران بود. علي(ع) به او اجازة پيكار نميداد،(13) به امام حسن و امام حسين هم چندان ميدانِ شجاعت نمايي نميداد. اينان ذخيره هاي خدا براي روزهاي آيندة اسلام بودند و عبّاس ميبايست جان و توان و شجاعتش را براي كربلاي حسين نگه دارد و علمدار سپاه سيدالشهدا باشد. برخي جلوه هايي از دلاوري اين نوجوان را در جبهة صفّين نگاشته اند. اگر اين نقل درست باشد، ميزان رزم آوري او را در سنين نوجواني و دوازده سالگي نشان ميدهد. مگر برادرزاده اش حضرت قاسم سيزده ساله نبود كه آن حماسه را در ركاب عمويش آفريد و تحسين همگان را برانگيخت؟ مگر پدرش علي بن ابي طالب(ع) در جواني با قهرمانان نام آور عرب، همچون «مرحب» در جنگ خيبر و «عمروبن عبدودّ» در جنگ خندق درگير نشد و آنان را به هلاكت نرساند؟ مگر عباس، برادر امام حسن و امام حسين ومحمد حنفيّه و زينب و كلثوم نبود؟ مگر نياكانش ازناحية مادر در قبيلة «كلاب» همه از سلحشوران و تكسواران عرصه هاي رزم وشجاعت و شمشيرزني و نيزه افكني نبودند؟ عباس، محلّ تلاقي دو رگ و ريشة شجاعت بود، هم از سوي پدر كه علي(ع) بود و هم از طرف مادر. و امّا آن حماسه آفريني در سنّ نوجواني: در يكي از روزهاي نبرد صفّين، نوجواني از سپاه علي(ع) بيرون آمد كه نقاب بر چهره داشت و از حركات او نشانه هاي شجاعت و هيبت و قدرت هويدا بود. از سپاه شام كسي جرأت نكرد به ميدان آيد. همه ترسان و نگران، شاهد صحنه بودند. معاويه يكي از مردان سپاه خود را به نام «ابن شعثاء»كه دليرمردي برابر با هزاران نفر بود صدا كرد و گفت: به جنگ اين جوان برو. آن شخص گفت: اي امير، مردم مرا با ده هزار نفر برابر ميدانند، چگونه فرمان ميدهي كه به جنگ اين نوجوان بروم؟ معاويه گفت: پس چه كنيم؟ ابن شعثاء گفت: من هفت پسر دارم، يكي از آنان را ميفرستم تا او را بكشد. گفت: باشد. يكي از پسرانش را فرستاد، به دست اين جوان كشته شد. ديگري را فرستاد، او هم كشته شد. همهء پسرانش يك به يك به نبرد اين شير سپاه علي(ع) آمدند و او همه را از دم تيغ گذراند. خود ابن شعثاء به ميدان آمد، در حالي كه ميگفت: اي جوان، همهء پسرانم را كشتي، به خدا پدر و مادرت را به عزايت خواهم نشاند. حمله كرد و نبرد آغاز شد و ضرباتي ميان آنان ردّ و بدل گشت. با يك ضربت كاري جوان، ابن شعثاء به خاك افتاد و به پسرانش پيوست. همهء حاضران شگفت زده شدند. اميرالمؤمنين او را نزد خود فراخواند، نقاب از چهرهاش كنار زد و پيشاني او را بوسه زد. ديدند كه او قمر بني هاشم عباس بن علي(ع) است.(14) نيز آورده اند در جنگ صفين، در مقطعي كه سپاه معاويه بر آب مسلّط شد و تشنگي، ياران علي(ع) را تهديد ميكرد، فرماني كه حضرت به ياران خود داد و جمعي را در ركاب حسين(ع) براي گشودن شريعه و باز پس گرفتن آب فرستاد، عباس بن علي هم در كنار برادرش و يار و همرزم او حضور داشته است. اينها گذشت و سال چهلم هجري رسيد و فاجعهء خونين محراب كوفه اتّفاق افتاد. وقتي علي(ع) به شهادت رسيد، عباس بن علي چهارده ساله بود و غمگينانه شاهد دفن شبانه و پنهاني اميرالمؤمنين(ع) بود. بي شك اين اندوه بزرگ، روح حسّاس او را به سختي آزرد. امّا پس از پدر، تكيه گاهي چون حسنين (عليهماالسلام) داشت و در ساية عزّت و شوكت آنان بود. هرگز توصيه اي را كه پدرش در شب 21 رمضان درآستانة شهادت به عباس داشت از ياد نبرد. از او خواست كه در عاشورا و كربلا حسين را تنها نگذارد. ميدانست كه روزهاي تلخي در پيش دارد و بايد كمر همّت و شجاعت ببندد و قرباني بزرگ مناي عشق دركربلا شود تا به ابديّت برسد. ده سال تلخ را هم پشت سر گذاشت. سالهايي كه برادرش امام حسن مجتبي(ع) به امامت رسيد، حيله گريهاي معاويه، آن حضرت را به صلح تحميلي وا داشت. ستمهاي امويان اوج گرفته بود. حجربن عدي و يارانش شهيد شدند؛ عمروبن حمق خزاعي شهيد شد، سختگيري به آل علي ادامه داشت. در منبرها وعّاظ و خطباي وابسته به دربارِ معاويه، پدرش علي(ع) را ناسزا ميگفتند. عباس بن علي شاهد اين روزهاي جانگزاي بود تا آن كه امام حسن به شهادت رسيد. وقتي امام مجتبي، مسموم و شهيد شد، عباس بن علي 24 سال داشت. باز هم غمي ديگر برجانش نشست. پس از آن كه امام مجتبي(ع) بني هاشم را در سوگ شهادت خويش، گريان نهاد و به ملكوت اعلا شتافت، بستگان آن حضرت، بار ديگر تجربة رحلت رسول خدا و فاطمة زهرا وعلي مرتضي را تكرار كردند و غمهايشان تجديد شد. خانة امام مجتبي پر از شيون و اشك شد. عباس بن علي نيز ازجمله كساني بود كه با گريه و اندوه براي برادرش مرثيه خواند و خاك عزا بر سر و روي خود افكند و از جان صيحه كشيد(15). امّا چاره اي نبود، ميبايست اين كوه غم را تحمل كند و دل به قضاي الهي بسپارد و خود را براي روزهاي تلختري آماده سازد. امام حسن مجتبي(ع) را غسل دادند و كفن كردند. عبّاس در مراسم غسل پيكر مطهّر امام حسن(ع) با برادران ديگرش (امام حسين و محمد حنفيّه) همكاري و همراهي داشت(16) و شاهد غمبارترين وتلخترين صحنهء مظلوميّت اهلبيت بود. آنگاه كه تابوت امام مجتبي(ع) را وارد حرم پيامبر(ص) كردند تا تجديد ديداري با آن حضرت كنند، مروانيان پنداشتند كه ميخواهند آن جا دفن كنند و جلوگيري كردند و تابوت امام حسن(ع) را تيرباران نمودند.در اين صحنه ها بود كه خشم جوانان غيرتمند بني هاشم برانگيخته شد و اگر سيد الشهدا(ع) آنان را به خويشتنداري و صبر دعوت نكرده بود، دستهايي كه به قبضه هاي شمشير رفته بود زمين را از خون دشمنانِ بدخواه سيراب ميكرد. عباس رشيد نيز در جمع جوانان هاشمي، جرعه جرعه غصه ميخورد و بنابه تكليف، صبر ميكرد. ميخواست كه شمشير بركشد و حمله كند، امّا حسين بن علي نگذاشت و او را به بردباري و خويشتنداري دعوت كرد و وصيّت امام مجتبي(ع) را يادآور شد كه گفته بود خوني ريخته نشود(17). اين سالها نيز گذشت. عباس بن علي(ع) زير ساية برادر بزرگوارش سيدالشهدا(ع) و در كنار جوانان ديگري از عترت پيامبر خدا ميزيست و شاهد فراز و نشيبهاي روزگار بود. عباس چند سال پس از شهادت پدر در سنّ هجده سالگي در اوائل امامت امام مجتبي با لُبابه، دخترعبدالله بن عباس ازدواج كرده بود. ابن عباس راوي حديث و مفسّر قرآن و شاگرد لايق و برجستة علي(ع) بود. شخصيّت معنوي و فكري اين بانو نيز در خانة اين مفسّر امّت شكل گرفته و به علم و ادب آراسته بود. از اين ازدواج دو فرزند به نامهاي «عبيدالله» و «فضل» پديد آمد(18) كه هر دو بعدها از عالمان بزرگ دين و مروّجان قرآن گشتند. از نوادگان حضرت اباالفضل(ع) نيز كساني بودند كه در شمار راويان احاديث و عالمان دين در عصر امامان ديگر بودند(19) و اين نور علوي كه در وجود عباس تجلّي داشت، در نسلهاي بعد نيز تداوم يافت و پاسداراني براي دين خدا تقديم كرد كه همه از عالمان و عابدان و فصيحان و اديبان بودند.(20) آن حضرت، در مدينه و در جمع بني هاشم ميزيست و زمان همچنان ميگذشت تا آن كه سال شصت هجري رسيد و حادثة كربلا و نقش عظيمي كه وي در آن حماسه آفريد. با اين بخش از زندگي الهام بخش او در آينده آشنا خواهيم شد. عباس درهمة دوران حيات، همراه برادرش حسين(ع) بود و فصل جواني اش در خدمت آن امام گذشت. ميان جوانان بني هاشم شكوه و عزّتي داشت و آنان برگرد شمع وجود عباس، حلقه اي از عشق و وفا به وجود آورده بودند و اين جمعِ حدوداً سي نفري، در خدمت و ركاب امام حسن و امام حسين همواره آماده دفاع بودند و در مجالس و محافل، از شكوه اين جوانان، به ويژه از صولت و غيرت و حميّت عباس سخن بود. آن روز هم كه پس از مرگ معاويه، حاكم مدينه ميخواست درخواست و نامة يزيد را دربارة بيعت با امام حسين(ع) مطرح كند و ديداري ميان وليد و امام در دارالاماره انجام گرفت، سي نفر از جوانان هاشمي به فرماندهي عباس بن علي(ع) با شمشيرهاي برهنه، آماده و گوش به فرمان، بيرون خانة وليد و پشت در ايستاده بودند و منتظر اشارة امام بودند كه اگر نيازي شد به درون آيند و مانع بروز حادثه اي شوند. كساني هم كه از مدينه به مكه و از آنجا به كربلا حركت كردند، تحت فرمان اباالفضل(ع) بودند(21). اينها، گوشه هايي از رخدادهاي زندگي عباس در دوران جواني بود تا آن كه حماسة عاشورا پيش آمد و عباس، وجود خود را پروانه وار به آتشِ عشقِ حسين زد و سراپا سوخت و جاودانه شد درود خدا و همهء پاكان بر او باد. ▲ سيماي اباالفضل(ع) هم چهرة عباس زيبا بود، هم اخلاق و روحيّاتش. ظاهر و باطن عباس نوراني بود و چشمگير و پرجاذبه. ظاهرش هم آيينة باطنش بود. سيماي پر فروغ و تابنده اش او را همچون ماه، درخشان نشان ميداد و در ميان بني هاشم، كه همه ستارگانِ كمال و جمال بودند، اباالفضل همچون ماه بود؛ از اين رو او را «قمر بني هاشم» ميگفتند. در ترسيم سيماي او، تنها نبايد به اندام قوي و قامت رشيد و ابروان كشيده و صورت همچون ماهش بسنده كرد؛ فضيلتهاي او نيز، كه درخشان بود، جزئي از سيماي اباالفضل را تشكيل ميداد. از سويي نيروي تقوا، ديانت و تعهّدش بسيار بود و از سويي هم از قهرمانان بزرگ اسلام به شمار مي آمد. زيبايي صورت و سيرت را يكجا داشت. قامتي رشيد و بر افراشته، عضلاتي قوي و بازواني ستبر وتوانا و چهره اي نمكين و دوست داشتني داشت. هم وجيه بود، هم مليح. آنچه خوبان همه داشتند، او به تنهايي داشت. وقتي سوار بر اسب ميشد، به خاطر قامت كشيده اش پاهايش به زمين ميرسيد و چون پاي در ركاب اسب مينهاد، زانوانش به گوشهاي اسب ميرسيد.(22) شجاعت و سلحشوري را از پدر به ارث برده بود و در كرامت و بزرگواري و عزّت نفس و جاذبة سيما و رفتار، يادگاري از همة عظمتها و جاذبه هاي بني هاشم بود. بر پيشاني اش علامت سجود نمايان بود و از تهجّد و عبادت و خضوع و خاكساري در برابر «اللّه» حكايت ميكرد. مبارزي بود خدا دوست و سلحشوري آشنا با راز و نيازهاي شبانه. قلبش محكم و استوار بود همچون پارة آهن. فكرش روشن و عقيده اش استوار و ايمانش ريشه دار بود. توحيد و محبّت خدا در عمق جانش ريشه داشت. عبادت و خداپرستي او آن چنان بود كه به تعبير شيخ صدوق: نشان سجود در پيشاني و سيماي او ديده ميشد.(23) ايمان و بصيرت و وفاي عباس، آن چنان مشهور و زبانزد بود كه امامان شيعه پيوسته از آن ياد ميكردند و او را به عنوان يك انسان والا و الگو مي ستودند. امام سجاد(ع) روزي به چهرة «عبيدالله» فرزند حضرت اباالفضل(ع) نگاه كرد و گريست. آنگاه با ياد كردي از صحنة نبرد اُحد و صحنة كربلا از عموي پيامبر (حمزة سيدالشهدا) و عموي خودش (عباس بن علي) چنين ياد كرد: « هيچ روزي براي پيامبر خدا سختتر از روز «اُحد» نگذشت. در آن روز، عمويش حضرت حمزه كه شير دلاور خدا و رسول بود به شهادت رسيد. بر حسين بن علي(ع) هم روزي سختتر از عاشورا نگذشت كه در محاصرة سي هزار سپاه دشمن قرار گرفته بود و آنان ميپنداشتند كه با كشتن فرزند رسول خدا به خداوند نزديك ميشوند و سرانجام، بي آنكه به نصايح و خيرخواهي هاي سيدالشهدا گوش دهند، او را به شهادت رساندند.» آنگاه در يادآوري فداكاري و عظمت روحي عباس(ع) فرمود: «خداوند،عمويم عباس را رحمت كند كه در راه برادرش ايثار و فداكاري كرد و از جان خود گذشت، چنان فداكاري كرد كه دو دستش قلم شد. خداوند نيز به او همانند جعفربن ابيطالب در مقابل آن دو دستِ قطع شده دو بال عطا كرد كه با آنها در بهشت با فرشتگان پرواز ميكند.عباس نزد خداوند، مقام و منزلتي دارد بس بزرگ، كه همة شهيدان در قيامت به مقام والاي او غبطه ميخورند و رشك ميبرند.»(24) آن ايثار و جانبازي عظيم اباالفضل، پيوسته الهام بخش فداكاريهاي بزرگ در راه عقيده و دين بوده است و جانبازان بسياري اگر دستي در راه دوست فدا كرده اند، خود را رهپوي آن الگوي فداكاري ميدانند و اسوة ايثارشان جعفر طيّار و عباس بن علي بوده است: چون اقتدا به جعفر طيّار كرده ايم پرواز ماست با پرِ جان در فضاي دوست در پيروي ز خطّ علمدار كربلاست دستي كه داده ايم به راه رضاي دوست(25) بصيرت و شناخت عميق و پايبندي استوار به حق و ولايت و راه خدا از ويژگي هاي آن حضرت بود. در ستايشي كه امام صادق(ع) از او كرده است بر اين اوصاف او انگشت نهاده و به عنوان ارزشهاي متبلور در وجود عبّاس، ياد كرده است: «كان عمُّنا العبّاسُ نافذ البصيرةِ صُلب الايمانِ، جاهد مع ابيعبدالله(ع) وابْلي’ بلاءاً حسناً ومضي شهيداً(26)؛ عموي ما عباس، داراي بصيرتي نافذ و ايماني استوار بود، همراه اباعبدالله جهاد كرد و آزمايش خوبي داد و به شهادت رسيد». و در يكي از زيارتنامه هاي آن حضرت نيز بر اين «بصيرت» و اقتدا به شايستگان اشاره شده است «شهادت ميدهم كه تو با بصيرت در كار و راه خويش رفتي و شهيد شدي و به صالحان اقتدا كردي»(27). بصيرت و بينش نافذ و قوي كه امام در وصف او به كار برده است، سندي افتخار آفرين براي اوست. اين ويژگيهاي والاست كه سيماي عباس بن علي را درخشان و جاودان ساخته است. وي تنها به عنوان يك قهرمانِ رشيد و علمدارِ شجاع مطرح نبود، فضايل علمي و تقوايي او و سطح رفيع دانش او كه از خردسالي از سرچشمة علوم الهي سيراب و اشباع شده بود، نيز درخور توجّه است. تعبير «زُقّ العِلْم زقّاً»(28) كه در برخي نقلها آمده است، اشاره به اين حقيقت دارد كه تغذيه علمي او از همان كودكي بوده است. مقام فقاهتي او بالا بود و نزد راويان، مورد وثوق به شمار ميرفت و داراي پارسايي فوق العاده اي بود. تعبير برخي بزرگان دربارة او چنين است: «عباس از فقيهان و دين شناسانِ اولاد ائمّه بود و عادل، ثقه، با تقوا و پاك بود.»(29) و به تعبير مرحوم قايني: «عباس از بزرگان و فاضلانِ فقهاي اهل بيت بود، بلكه او داناي استاد نديده بود.»(30) اين سردار رشيد و شهيد، علاوه بر آن كه خود به لحاظ قرب و منزلتي كه نزد پروردگار دارد در قيامت از مقام شفاعت برخوردار است، وسيلة شفاعت حضرت زهرا نيز خواهد بود. در روايت است: در روز رستاخيز، آنگاه كه كار سخت و دشوار گردد، پيامبر خدا، حضرت علي را نزد فاطمه خواهد فرستاد تا درجايگاه شفاعت حاضر شود. اميرمؤمنان به فاطمه ميگويد: از اسباب شفاعت چه نزد خود داري و براي امروز كه روز بيتابي و نيازمندي است چه ذخيره كرده اي؟ فاطمة زهرا ميگويد: يا علي، براي اين جايگاه، دستهاي بريدة فرزندم عباس بس است.(31) افتخار بزرگ عباس بن علي اين بود كه در همة عمر، در خدمتِ امامت و ولايت و اهلبيت عصمت بود، بخصوص نسبت به اباعبدالله الحسين(ع) نقش حمايتي ويژه اي داشت و بازو و پشتوانه و تكيه گاه برادرش سيدالشهدا بود و نسبت به آن حضرت، همان جايگاه را داشت كه حضرت امير نسبت به پيامبر خدا داشت. در اين زمينه به مقايسة يكي از نويسندگان دربارة اين پدر و پسر توجه كنيد: «حضرت عباس در بسياري از امور اجتماعي مانند پدر قد مردانگي برافراخت و ابراز فعاليت و شجاعت نمود. عباس، پشت و پناه حسين بود مانند پدرش كه پشت و پناه حضرت رسول الله بود. عباس در جنگها همان استقامت، پافشاري، شجاعت، قوّت بازو، ايمان و اراده، پشت نكردن به دشمن، فريب دادن و بيم نداشتن از عظمت حريف و انبوهي دشمن را كه پدرش درجنگهاي اُحد، بدر، خندق، خيبر و غيره نشان داد، در كربلا ابراز داشت. عباس، همانطور كه علي(ع) هميان نان و خرما به دوش ميگرفت و براي ايتام و مساكين ميبرد، او به اتفاق و امر برادر، بسياري از گرسنگان مكّه و مدينه را به همين ترتيب اطعام مينمود. عباس، مانند علي(ع) كه باب حوايج دربار پيغمبر بود و هركس روي به ساحت او ميكرد، اوّل علي را ميخواند، باب حوايج در استان امام حسين بود و هركس براي رفع حوايج به دربار حسين (ع) ميشتافت، عباس را ميخواند. عباس مانند پدر كه در بستر پيغمبر خوابيد و فداكاري كرد در راه پيغمبر، در روز عاشورا براي اطفال و آب آوردن فداكاري كرد. عباس مانند پدر كه در حضور پيغمبر شمشير ميزد، در حضور برادر شمشير زد تا از پاي در آمد. عباس، همانطور كه پدرش به تنهايي به دعوت دشمن رفت، به تنهايي براي مهلت به طرف خيل دشمن حركت فرموده و مهلت گرفت»(32). ▲ در آيينة القاب غير از نام، كه مشخّص كنندة هر فرد از ديگران است، صفات و ويژگيهاي اخلاقي و عملي اشخاص نيز آنان را از ديگران متمايز ميكند و به خاطر آن خصوصيّات بر آنها «لقب» نهاده ميشود و با آن لقبها آنان را صدا ميزنند يا از آنان ياد ميكنند. وقتي به القاب زيباي حضرت عباس مي نگريم، آنها را همچون آيينه اي مي يابيم كه هركدام،جلوه اي از روح زيبا و فضايل حضرتِ ابوفضايل را نشان ميدهد. القاب حضرت عباس، برخي در زمان حياتش هم شهرت يافته بود، برخي بعدها بر او گفته شد و هر كدام مدال افتخار و عنوان فضيلتي است جاودانه. چه زيباست كه اسم، با مسمّي و لقب، با صاحب لقب هماهنگ باشد و هركس شايسته و درخور لقب و نام و عنواني باشد كه با آن خوانده و ياد ميشود. نام اين فرزند رشيد اميرالمؤمنين «عباس» بود، چون شيرآسا حمله ميكرد و دلير بود و در ميدانهاي نبرد، همچون شيري خشمگين بود كه ترس در دل دشمن ميريخت و فريادهاي حماسياش لرزه بر اندام حريفان ميافكند. كُنيه اش «ابوالفضل» بود، پدر فضل؛ هم به اين جهت كه فضل، نام پسر او بود، هم به اين جهت كه در واقع نيز، پدر فضيلت بود و فضل و نيكي زادة او و مولود سرشت پاكش و پروردة دست كريمش بود. او را «ابوالقِربه» (پدر مشك) هم ميگفتند به خاطر مشكِ آبي كه به دوش ميگرفت(33) و از كودكي ميان بني هاشم سقّايي ميكرد(34)«سقّا» لقب ديگر اين بزرگ مرد بود. آب آور تشنگان و طفلان، به خصوص درسفر كربلا، ساقي كاروانيان و آب آور لب تشنگان خيمه هاي ابا عبدالله(ع) بود و يكي از مسؤوليتهايش در كربلا تأمين آب براي خيمه هاي امام بود و وقتي از روز هفتم محرّم، آب را به روي ياران امام حسين(ع) بستند، يك بار به همراهي تني چند از ياران، صف دشمن را شكافت و از فرات آب به خيمه ها آورد. عاقبت هم روز عاشورا در راه آب آوري براي كودكان تشنه به شهادت رسيد(35) (كه در آينده خواهد آمد). او از تبار هاشم و عبدالمطلب وابوطالب بود، كه همه از ساقيانِ حجاج بودند.علي(ع) نيز ان همه چاه و قنات حفر كرد تا تشنگان را سيراب سازد. در روز صفّين هم سپاه علي(ع) پس از استيلا بر آب، سپاه معاويه را اجازه داد كه از آن بنوشد تا شاهدي بر فتوّت جبهة علي(ع) باشد. عباس، تداوم آن خط و اين مرام و استمرار اين فرهنگ و فرزانگي است. دركربلا هم منصب سقّايي داشت تا پاسدار شرف باشد. لقب ديگرش «قمر بني هاشم» بود. در ميان بني هاشم زيباترين و جذابترين چهره را داشت و چون ماه درخشان در شب تار ميدرخشيد. او با عنوانِ «باب الحوائج» هم مشهور است. استان رفيعش قبله گاه حاجات است و توسّل به آن حضرت، برآورندة نياز محتاجان و دردمندان است. هم در حال حيات درِ رحمت و بابِ حاجت و چشمة كرم بود و مردم حتي اگر با حسين(ع) كاري داشتند از راه عباس وارد ميشدند، هم پس از شهادت به كساني كه به نام مباركش متوسّل شوند، عنايت خاصّ دارد و خداوند به پاسِ ايمان و ايثار و شهادت او، حاجت حاجتمندان را بر مي آورد. بسيارند آنان كه با توسّل به استان فضل اباالفضل(ع) و روي آوردن به درگاه كرم و فتوّت او، شفا يافته اند يا مشكلاتشان برطرف شده و نيازشان بر آمده است. دركتابهاي گوناگون، حكايات شگفت وخواندني از كرامت حضرت اباالفضل(ع) نقل شده است.(36) خواندن و شنيدن اين گونه كرامات (اگر صحيح و مستند باشد) بر ايمان وعقيده و محبّت انسان ميافزايد(37). يكي ديگر از لقبهاي او «رئيس عسكر الحسين» است،(38) فرمانده سپاه حسين(ع). او به «علمدار» و «سپهدار» هم معروف است. اين لقب در ارتباط با نقش پرچمداري عباس در كربلاست. وي فرمانده نظامي نيروهاي حق در ركاب امام حسين(ع) بود و خود سيّدالشهدا او را با عنوانِ «صاحب لواء» خطاب كرد كه نشان دهندة نقش علمداري اوست «عبدصالح» (بندة شايسته) لقب ديگري است كه در زيارتنامة او به چشم ميخورد، زيارتنامه اي كه امام صادق(ع) بيان فرموده است. اين كه يك حجّت معصوم الهي، عباسِ شهيد را عبدصالح و مطيع خدا و رسول و امام معرفي كند، افتخار كوچكي نيست. يكي ديگر از لقبهايش «طيّار» است، چون همانند عمويش جعفر طيّار به جاي دو دستي كه از پيكرش جدا شد، دو بال به او داده شده تا در بهشت بال در بال فرشتگان پرواز كند. اين بشارت را پدرش اميرالمؤمنين(ع) در كودكي عباس، آن هنگام كه دستهاي او را ميبوسيد و ميگريست به اهل خانه داد تا تسلاي غم و اندوه آنان گردد.(39) «مواسي» از لقبهاي ديگر اوست و اشاره به مواسات و ازخود گذشتگي و فدا شدن او در راه برادرش امام حسين(ع) دارد.(40) براي عباس بن علي(ع) شانزده لقب شمرده اند(41) كه هريك، جلوه اي از روح بلند و عظمت او را نشان ميدهد. عباس در طول زندگي، پيوسته جانش را سپر حفاظت از امام زمان خويش ساخته بود و همراه امام حسين بود و از او جدا نميشد و در راه حمايت از او ميجنگيد(42). سايه به ساية امام حركت ميكرد و خود، سايه اي از وجود سيدالشهدا بود. با آن كه خود از نظر علم و تقوا و شجاعت و فضيلت، در درجة بالايي بود و الگويي مثال زدني در اين بزرگيها و كرامتها محسوب ميشد، امّا خود را يك شخصيّت فاني در وجود برادرش و ذوب شده در سيدالشهدا و مطيع محض مولاي خود ساخته بود و آن گونه عمل ميكرد تا به ديگران درس «ولايت پذيري» و موالات و مواسات بياموزد و شيوة صحيح ارتباط با ولي خدا را نشان دهد. شايد اين نكتة لطيف كه ميلاد امام حسين در سوم شعبان و ميلاد اباالفضل در چهارم شعبان است، رمز ديگري از وجودِ سايه اي آن حضرت نسبت به خورشيد امامت باشد، كه در تمام عمر و همهء زندگي، حتي در روز تولّد هم، يك روز پس از امام حسين است و شاهدي بر اين پيروي و متابعت (البته با حدود بيست سال فاصله) . در حادثة عاشورا و در آن شب موعود و خدايي هم، محافظت و پاسداري از خيمه هاي حسيني را بر عهده داشت و نگهبان حريم و حرم امامت بود. اين لقبهاي معنيدار و گويا، هر يك تابلويي است كه فضايل او را نشان ميدهد و ما را به خلوتسراي روحِ بلند و قلبِ استوار و ايمان ژرف و جانِ نوراني او رهنمون ميشود و محبّت آن سرباز فداكار قرآن و دين را در دلها افزون ميسازد. اينك كه سخن از كنيه ها و لقبهاي اوست، همين جا به برخي تعابير كه ائمّه دربارة او دارند، اشاره ميكنيم: در زيارتنامه اي كه از قول امام صادق(ع) روايت شده است، خطاب به حضرت عباس(ع) چنين آمده است: «سلام بر تو، اي بندة صالح، فرمانبردار خدا و پيامبر و اميرمؤمنان و امام حسن و امام حسين. خدا را گواه ميگيرم كه تو بر همان راهي رفتي كه مجاهدان و شهيدانِ «بدر» رفتند: راه مجاهدان راه خدا، خيرخواهان در جهاد با دشمنان خدا، ياوران راستين اولياي خدا و مدافعان از دوستان خدا...»(43). تعبيرات بلندي را كه امام صادق(ع) دربارة او دارد در بخشهاي پيشين نيز ياد كرديم.(44) در زيارت ناحية مقدّسه نيز كه از زبان امام زمان(ع) امده است، خطاب به او چنين دارد: «سلام بر ابوالفضل العباس فرزند اميرالمؤمنين، ان كه جانش را فداي برادرش كرد، آن كه از ديروزِ خود براي فردايش بهره گرفت، آن كه خود را فداي حسين كردوخود را نگهبان او قرار داد، آن كه دستانش قطع شد...»(45). و چه زيبا اين روح مواسات و ايثار، در اوج تشنگي در شطِّ فرات، در اين شعرها ترسيم شده است: كربلا كعبة عشق است و من اندر احرام شد در اين قبلهء عشّاق، دو تا تقصيرم دست من خورد به آبي كه نصيب تو نشد چشم من داد از ان آبِ روان، تصويرم بايد اين ديده و اين دست دهم قرباني تا كه تكميل شود حجّ من و تقديرم(46) از بزرگترين فضيلتها و عبادتهاي وي، نصرت و ياري پسر پيامبر و حمايت ازفرزندان زهراي اطهر و سيراب كردن كودكان تشنة اباعبدالله الحسين(ع) بود و فدا كردنِ جانِ عزيز در اين راه پاك. ▲ مظهر شجاعت و وفا نه شجاعتِ دور از وفاداري ارزشمند است، نه از وفاي بدون شجاعت كاري ساخته است. راه حق،انسانهاي مقاوم و نستوه و عهد شناس و وفادار ميطلبد. ميدانهاي نبرد، سلحشوري و شجاعتِ آميخته به وفاداري به راه حق و آرمان والا و رهبر معصوم لازم است و اينها همه دربالاترين حدّ در وجود فرزند علي(ع) جمع بود. عباس از طرف مادر از قبيلة شجاعان و رزم آوران بود، از طرف پدر هم روح علي را در كالبد خويش داشت. هم شجاعت ذاتي داشت، هم شهامتِ موروثي كه معلول شرايط زندگي و محيط تربيت بود و بخشي هم زاييدة ايمان و عقيده به هدف بود كه او را شجاع ميساخت. علي(ع) پدر عباس بود، بزرگ مردي كه به شجاعت معنايي جديد بخشيده بود. ابوالفضل العباس فرزند اين پدر و پروردة مكتبي بود كه الگويش علي(ع) است. اينان دودماني بودند سايه پروردِ شمشير و بزرگ شدة ميدانهاي جهاد و خو گرفته به مبارزه و شهادت. صحنة عاشورا مناسبترين ميداني بود كه شجاعت و وفاي عباس به نمايش گذاشته شود. وفاي عباس در بالاترين حدّ ممكن و زيباترين شكل، تجلّي كرد. امّا بُعد شجاعتِ عباس، آن طور كه بايسته و شايسته بود، مجال بروز نيافت و اين به خاطر مسؤوليتهاي مهمّي بود كه در تدبير امور و پرچمداري سپاه و آبرساني به خيمه ها و حراست از كاروان شهادت بر دوش او بود و عباس نتوانست آن گونه كه دوست داشت روح دريايي خود را در ميدان كربلا در سركوب آن عناصر كينه توز و پست و بيوفا نشان دهد. در عين حال صحنه هاي اندكي كه از حماسه هاي او در كربلا نقل شده نشانگر شجاعت بي نظير اوست. امّا وفاي عباس، چون در نهايت تشنگي و مظلوميّت پديدار ميشد، زمينه يافت تا به بهترين صورت نمايان شود و حماسة وفا برامواج فرات و در نهر علقمه ثبت گردد. عباس در همة عمر، يك لحظه از برادرش و امامش و مولايش دست نكشيد و از اطاعت و خدمت، كم نگذاشت. در تاريخ بشري، از گذشته تاكنون، هيچ برادري نسبت به برادرش مانند عباس نسبت به سيدالشهدا با صداقت و ايثارگر و فداكار و مطيع و خاضع نبوده است. وفا و بزرگواري و ادب او نسبت به امام به گونه اي بود كه درتاريخ به صورت ضرب المثل درامده است. هرگز در برابر امام حسين(ع) از روي ادب نمي نشست مگر با اجازه، مثل يك غلام. عباس براي حسين همانگونه بود كه علي براي پيامبر. حسين بن علي(ع) را همواره با خطابِ «يا سيّدي»، «يا ابا عبدالله»، «يابن رسول الله» صدا ميكرد.(47) صحنه هايي كه از وفا و شجاعت عباس ظاهر شده است، همان است كه سالها پيش وقتي حضرت علي(ع) ميخواست با امّ البنين (مادر عباس) ازدواج كند در نظر داشت و كربلا را ميديد و نياز حسين(ع) را به بازويي پرتوان، علمداري رشيد، ياوري وفادار و سرداري فداكار و جانباز. عباس هم از كودكي در جريان كار قرار گرفته بود و ميدانست كه ذخيرة چه روزي است و فدايي چه كسي؛ از اين رو از همان دورانِ خردسالي ارادت و عشقي عميق به برادرش حسين داشت و افتخار ميكرد كه عاشقانه و از روي محبّت و صفا درخدمت برادر باشد و برادر را مولا و سرور خطاب كند و از اين كه درخدمتِ دو يادگار عزيزِ پيامبر خدا و فاطمة زهرا يعني امام حسن و امام حسين(عليهماالسلام) باشد، احساس مباهات و سربلندي كند. با آن كه در قهرماني و رشادت در حدّ اعلا بود امّا بي كمترين غرور، نسبت به برادرش ادب و اطاعت خاصّ داشت. عباس همة رشادت و مهابت و توان خويش را وقف برادر كرده بود. در دل دشمنان رعبي ايجاد كرده بود كه از نامش هم به خود مي لرزيدند. قهرماني و شجاعت و رشادتش همه جا مطرح بود. وفايش به حسين و فتوّت و جوانمردي اش نيز ساية امن و آسوده اي بود كه گرفتاران و خائفان در پناه آن اسوده ميشدند و احساس امنيّت ميكردند. او هم جوانمرد بود و كاردان، هم شجاع بود و با وفا، هم مؤدّب بود و مطيع فرمان مولا، هم متعبّد بود و اهل تهجّد و عبادت و محو در شخصيت برجستة برادرش حسين بن علي(ع) اينها بود كه او را به منصب فرماندهي و علمداري در كربلا رساند و توانست وفا و دليري خود را در آن روز عظيم به ظهور برساند. به جلوه هايي از روح سلحشور او در ترسيم حوادث عاشورا خواهيم رسيد، امّا چون اين جا سخن از شجاعت اوست به اين صحنه توجّه كنيد: روز عاشورا «مارد بن صديق» كه از فرماندهان قوي هيكل و بلند قامت سپاه يزيد بود و تنها با دلاوراني همسان و همشأن خود مي جنگيد، آمادة نبرد شده غرق در سلاح و سوار بر اسبي قرمز رنگ به جنگ عباس بن علي آمد. پيش از پيكار، به خاطر اين كه برعباس ترحّم كرده باشد از او خواست كه شمشير برزمين افكند و تسليم شود. رجزها خواند و غرّشها كرد. امّا عباس پاسخ او را در سخن و رجزخواني داد و ملاحت و شجاعت خود را ميراثي افتخارآفرين از خاندان نبوّت شمرد و از رشادتها و قهرمانيهاي خود در عرصه هاي رزم سخن گفت و از اين كه: باكي نداريم، پدرم علي بن ابيطالب همواره در ميدانهاي نبرد بود و هرگز پشت به دشمن نكرد، ما نيز توكّلمان بر خداست و... ناگهان در حمله اي غافلگيرانه خود را به «مارد» رساند و با تكاني شديد، نيزة او را از دستش گرفت و او را بر زمين افكند و با همان نيزه، ضربتي بر او وارد آورد. سپاه كوفه خواستند مداخله كرده، او را نجات دهند. عباس پيشدستي كرد و همچون عقابي سريع بر پشت اسبِ «مارد» نشست و غلامي را كه به كمك «مارد» آمد بود به خاك افكند. شمر و عدّهاي از فرماندهان به قصد تلافي اين شكست به سوي عباس حمله ور شدند تا «مارد» را از مهلكه بيرون برند. عباس بر سرعت خود افزود و پيش از آنان خود را به«مارد» رساند و او را به هلاكت رساند و در نبردي با يزيديان مهاجم، تعدادي را كشت.(48) رزم آوري و سرعت عمل و تحرّك بجا در ميدان جنگ، سبب شد كه عباس، دشمن و حريف را بشكند و خود پيروز شود. وجود اباالفضل(ع) در سپاه حسين بن علي(ع) هم ماية هراس دشمن بود، هم براي ياران امام و خانوادة او و كودكاني كه در آن موقعيّتِ سخت در محاصرة يك صحرا پر از دشمن قرار گرفته بودند، قوّت قلب و اطمينان خاطر بود. تا عباس بود كودكان و بانوان حريم امامت آسوده ميخوابيدند و نگراني نداشتند، چون نگهباني مثل اباالفضل بيدار بود و پاسداري ميداد. ▲ با عباس(ع) در حماسة عاشورا چون ميخواهيم عباس بن علي(ع) را در صحنة حماسة كربلا بشناسيم، ناچار به نقل حوادثي ميپردازيم كه اباالفضل در آنها نقش و حضور داشته است. بيان اين صحنه ها و واقعه ها، هم ايمان عباس را نشان ميدهد، هم وفا و اطاعتش را، هم سلحشوري و مردانگي اش را، هم تابش يقين و باور بر تيغهء شمشير بلند عباس را، هم بصيرت در دين و ثبات در عقيده و پايمردي در راه مرام و انس به شهادتِ در راه خدا را. درجبهة كربلا مردي را مي بينيم كه در درگيري حق و باطل، بيطرف نمانده است و تا مرز جان به جانبداري از حق شتافته است. قامتش، قلّة نستوه و بلندِ رشادت؛ دلش، بيكران دريا؛ صدايش رعد آسا و با صلابت. با آن همه شكوه و شجاعت و قوّت قلب، يك «سرباز» و يك «جانباز» در اردوي ابا عبدالله الحسين. هفتم محرّم بود. كاروان شهادت چند روزي بود كه در سرزمين كربلا فرود آمده بود. سپاه كوفه بر نهر فرات مسلّط بودند و آب را به روي حسين و يارانش بسته بودند. اين فرماني بود كه از كوفه رسيده بود، ميخواستند ناجوانمردانه با استفاده از اهرمِ فشارِ عطش، حسين را به تسليم و سازش وادارند. شمر بن ذي الجوشن كه از هتّاك ترين و كين توزترين دشمنان اهلبيت بود، با طعنه و طنز، تشنگي امام را مطرح ميكرد. پس از آن كه آب را به روي فرزند زهرا بستند، شمر گفت: هرگز آب نخواهيد نوشيد تا هلاك شويد. عباس بن علي(ع) به سيدالشهدا گفت: اي ابا عبدالله، مگر نه اين كه ما برحقّيم؟ فرمود: آري. پس از آن، اباالفضل بر آنان كه مانع برداشتن آب شده بودند حمله آورد و آنان را از كنار آب پراكنده ساخت تا آن كه همراهان امام آب برداشتند و سيراب شدند.(49) حلقة محاصرة فرات تنگتر و كنترل شديدتر شد و برداشتن آب از فرات دشوار گشت. در نتيجه، تشنگي و كم آبي در خيمه هاي امام حسين(ع) آشكار شد و عطش بر كودكان بيشترين تأثير را داشت. چشمها و دلها در پي عباس رشيد بود تا براي اين مشكل چاره اي بينديشد و آبي به خيمه ها برساند. حسين بن علي(ع) برادر رشيدش عباس را مأمور كرد تا مسؤوليت تهية آب را براي خيمه ها به عهده گيرد. او سقّايي تشنه كامان را عهده دار شد. همراه سي مرد سوار از بني هاشم و ديگر ياران و بيست نفر پياده، كه تحت فرمانش بودند، به سوي فرات روان شد. پرچم اين گروه را به«نافع بن هلال» سپرد. فرات در محاصرة نيروهاي دشمن بود. براي برداشتن آب ميبايست با عملياتي قهرمانانه، ضمن درهم شكستن حلقة محاصره، مشكها را پر از آب كرده به اردوگاه باز آورند. گروه به شطّ رسيدند. مشكها را پر كرده بيرون آمدند. در برگشت از فرات بودند كه نگهبانان فرات راه را بر آنان بستند تا مانع آبرساني به خيمه ها شوند. ناچار درگيري پيش آمد. جمعي به نبرد پرداختند و مأموران فرات را مشغول ساختند و جمعي ديگر آب را به مقصد رساندند. عباس و نافع، در جمع گروهي بودند كه نبرد ميكردند، هم در مرحلة اوّل كه ميخواستند وارد فرات شوند، هم هنگام باز آوردن آب.(50) اين نخستين برخورد نظامي بين گروهي از ياران امام حسين(ع) با سپاه كوفه در ساحل رود فرات بود. عباس دلاور خود را آماده ساخته بود كه در هر جا و هر لحظه كه نياز به فداكاري باشد، از جان مايه بگذارد و در خدمت حسين بن علي(ع) و فرزندان پاك او باشد. ▲ امان نامه صدايي از پشت خيمه هاي امام حسين(ع) به گوش رسيد. صداي ابليس، صداي وسواس خنّاس، صداي «شمر» كه ميگفت: «خواهر زادگانِ ما كجايند؟» او اباالفضل و سه برادرش را صدا ميزد.(51) براي آنان امان نامه آورده بود. يك بار ديگر نيز پيش از اين، دايي اباالفضل از ابن زياد براي او خطّ امان گرفته بود، ولي عباس مؤدّبانه آن را ردّ كرده بود.(52) اين بار شمر براي جدا كردن اباالفضل از جمع ياران امام آمده بود. عباس ابتدا اعتنايي نكرد و گوش به آن صدا نسپرد، چون صاحب صدا و هدف او را ميدانست. امام حسين(ع) فرمود: برادرم عباس، هر چند او فاسق است، ولي جوابش را بده و ببين چه كار دارد. عباس همراه سه برادر ديگرش از خيمه بيرون آمدند. شمر امان نامه اي را كه از ابن زياد، والي كوفه، براي آنان گرفته بود به عباس عرضه كرد و گفت: اگردست از حسين بكشيد و به سوي ما بياييد جانتان در امان خواهد بود. عباس، خشمگين از اين همه گستاخي و پررويي، نگاهي غضب آلود به شمر افكند و بر سرش فرياد كشيد: «نفرين و خشم و لعنت خدا بر تو و بر «امان» تو! دستت شكسته باد اي بي آزرم پست! آيا از ما ميخواهي كه دست از ياري شريفترين مجاهد راه خدا، حسين پسر فاطمه برداريم و او را تنها گذاريم و طوق اطاعت و فرمانبرداري لعينان و فرومايگان را به گردن افكنيم؟ آيا براي ما امان مي آوري درحالي كه پسر رسول خدا را اماني نيست؟!»(53). در نقل ديگري است كه فرمود: «امان خدا بهتر از امان عبيداللّه است»(54) آن تبهكار سرافكنده و ناكام بازگشت. شمر ميخواست با جذب عباس، ضمن آن كه ضربه اي به سپاه حسين بن علي(ع) ميزند، جبهة كوفه را هم تقويت كند. بي شك، عباس دليرمردي جنگاور بود و مظهر خشم علي(ع)، حضورش در ميان اصحاب سيدالشهدا بسيار با اهميت و ماية قوّت قلب آنان بود. امّا دشمنان حق و پيروان باطل، هميشه نادان وكوردلند. مگرعباس در اين لحظه هاي سرنوشت ساز و در آستانة شهادتي شكوهمند، فرزند فاطمه را تنها ميگذارد و خود را از يك سعادت ابدي محروم ميسازد! شمر به آن سوي رفت، عباس بن علي هم به سوي امام آمد. در اين هنگام «زُهير» به عباس گفت: ميخواهي ماجرايي را برايت نقل كنم و سخني را كه خودم شنيده ام بازگويم؟ عباس گفت: بگو. آنگاه زهير بن قين ماجراي درخواستِ علي(ع) از عقيل را در مورد معرّفي زني از قبيلة شجاعان، كه براي او فرزندي رشيد و شجاع بياورد، بازگو كرد و افزود: پدرت علي، تو را براي چنين روزي ميخواست؛ مبادا امروز از ياري برادر و حمايت برادرانت كوتاهي كني! عباس پاسخ داد: اي زهير، آيا در روزي اين چنين، تو ميخواهي به من روحيه بدهي و تشويقم كني؟ به خدا سوگند، امروز چيزي نشان دهم كه هرگز نديده اي و حماسه اي بيافرينم كه نشنيده اي...(55). من و از حق جدا گشتن، شگفتا به ناحق، هم صدا گشتن، شگفتا من و راه خطا، هيهات هيهات من و ترك وفا، هيهات هيهات ▲ مهلت شب عاشورا بعد از ظهر روز نهم محرّم بود. روز به آخر ميرسيد، امّا به نظر ميرسيد كه جنگ، اجتناب ناپذير است. آفتاب ميرفت تا چهرة خونرنگ خود را در نقاب مغرب پنهان سازد و غروبي غمگين از افق اشكار شود. در ميان سپاه كوفه هلهله اي بود كه صداي آن به گوش ياران امام هم ميرسيد. گويا براي حمله آماده ميشدند. آنان به غلط ميپنداشتند كه ميتوانند حسينيان را به سازش و تسليم وا دارند، درحالي كه جبهة حق، سعادت را در شهادت و بهشت را زير ساية شمشيرها ميدانستند:« الجنّةُ تحتگ ظِلال السُّيوفِ».(56) عمرسعد (فرمانده سپاه كوفه) فرمان حمله داد. نيروهاي دشمن آماده شدند، جمعي هم به طرف اردوگاه امام حسين(ع) تاختند. صداي سم اسبهايشان هرچه نزديكتر ميشد. امام كه درون خيمه بود، برادرش «عباس» را مأموريت داد تا از هدف وخواستة آنان كسب اطلاع كند. اين سرور جوانان بهشتي، پارة تن پيامبر و سالار شهيدان عالم به برادرش فرمود: جانم فدايت عباس!(57) سوار شو، برو ببين اينان چه ميگويند، چه ميخواهند، براي چه به اين سو تاخته اند. عباسِ رشيد همراه بيست تن از ياران، بيرون شتافتند و براي گفتگو با مهاجمان به آن سوي رفتند. عباس پيام امام را رساند و هدفشان را جويا شد. آنان گفتند: حسين بن علي يا بايد تسليم شود و سر بر فرمانِ امير كوفه نهد و با يزيد بيعت كند يا آمادة نبرد باشد. عباس با شتاب، عنان كشيد تا حرف آنان را به امام برساند. در اين فاصله برخي از همراهان عباس ازجمله زهيربن قين و حبيب بن مظاهر با آنان به گفتگو پرداختند و نصيحتشان كردند كه دست از جنگ با حسين بردارند و دامان خود را به ننگ كشتنِ فرزند پيغمبر نيالايند، امّا آنان گوش شنوايي براي اين گونه حرفها نداشتند. امام پاسخ داد: بيعت و سازش كه هرگز، امّا براي جنگ آماده ايم؛ ولي برادرم عباس، برو و اگر بتواني از اينان امشب را مهلت بگير تا فردا صبح، ميخواهم امشب را به عبادت خدا و نماز و دعا بپردازم؛ من نماز و تلاوت قرآن و دعا و استغفار را بسي دوست ميدارم(58) و... مهلت داده شد. يك واحد از سواران عمرسعد، در شمال كاروان حسين(ع) موضع گرفتند و به نوعي محاصره پرداختند، شايد براي آن كه مانع رسيدن نيروهاي امدادي به اردوي امام شوند يا مانع برداشتن آب يا مانع فرار.... سپاه كوفه و فرماندهان آن، با خيالي خام، همچنان اميد داشتندكه فردا شود و حسين بن علي تسليم گردد و او را نزد امير،عبيدالله بن زياد ببرند. عباس، جانِ جدايي ناپذير از حسين بود. در همين ايام، در ديدار شبانة امام حسين(ع) و عمر سعد، كه در محلّي ميان دو اردوگاه انجام گرفت و امام ميكوشيد كه عمر سعد را از دست زدن به جنگ باز دارد، امام به همة همراهان فرمود كه بروند؛ تنها عباس و علي اكبر را با خود داشت. عمر سعد هم فقط پسر وغلام خود را در كنار خويش داشت(59). حضور عباس در كنار امام حسين(ع) در ديدار و مذاكره اي با آن حساسيّت، جايگاه والاي او را نزد امام نشان ميدهد. او دل به امام سپرده وعاشق امام بود. تصوّر جدايي از امام در ذهن او راه نداشت: دل رهاندن ز دست تو مشكل جان فشاندن به پاي تو آسان بندگانيم جان و دل بركف چشم بر حكم و گوش بر فرمان(60) و او هم دل به امام باخته بود و هم گوش به فرمانش سپرده بود. ▲ شب تجلّي وفا براي ياران ابا عبدالله شب عاشورا آخرين شب بود. فردايش روز فداكاري و حماسه آفريني و روز به اثبات رساندن ادّعاي صدق و وفا بود. روز از خود گذشتن، به خدا رسيدن، در راه دين عاشقانه جان دادن و از مرگ نهراسيدن و به روي مرگ لبخند زدن. در آن شب، امام حسين(ع) آخرين سخنها و سخن آخر را با ياران در ميان نهاد. همة اصحاب را در خيمه اي گرد آورد. پس از حمد و ثناي الهي، با صدايي رسا و پرحماسه، آنان را مخاطب قرار داد و از جنگ سخت فردا و انبوه دشمن و سرنوشت شهادت سخن گفت و از اين كه هركس بماند، شهيد خواهد شد. از آنان خواست كه هركس ميخواهد برود، مانعي نيست و اين كه فردا هر شمشيري كه از نيام بر آيد دگربار نيامش را نخواهد ديد. سپرها سينه ها هستند شرابي نيست، خوابي نيست كنار آب ميجنگيم و آبي نيست به پاس پاكي ايمان ز ناپاكان كافر، داد ميگيريم تمام دشت را يكبار به زير هيبت فرياد ميگيريم و پيروزي از آن ماست چه با رفتن، چه با ماندن...(61) و سكوت... تا هر كه ميخواهد در تاريكي شب برود. رفتنيها قبلا رفته بودند، آنان كه مانده اند گران عهد و وفادار و استوارند، با ايمان، شهادت طلب و آهنين اراده. سخن امام به پايان نرسيده، پاسخ وفا از ياران برخاست. نخستين كسي كه برخاست و اعلام وفاداري و نبردتا آخرين قطرة خون كرد، عبّاس بود. ديگران هم لاي در لاي سخناني همانگونه بر زبان آوردند و پاسخشان اين بود كه: چرا برويم، كجا برويم، برويم كه پس از تو زنده بمانيم؟! خداوند چنين روزي را هرگز نياورد!(62) به مردم چه بگوييم؟ اگر نزد آنان برگشتيم، بگوييم سيّد و سرور و تكيه گاهمان را رها كرديم و در معرض تيرها و شمشيرها و نيزه ها گذاشتيم و طعمة درندگان ساختيم و به خاطرعلاقه به زندگي، گريختيم؟ معاذالله! بلكه باحيات تو زنده ميمانيم و در ركاب تو ميميريم.(63) الا... فرزند پيغمبر، سخن ازجان مگو، جان چيز ناچيز است تو جان هستي، اگر نابود گردي، بي تو جاني نيست چه بي تو، پيروانت را اماني نيست. پس از عباس، سخن ياران ديگر هركدام موجي از صداقت و وفا داشت. آنچه كه فرزندانِ عقيل گفتند، كلام شورانگيز مسلم بن عوسجه و سعيد بن عبداللّه، سخنان حماسي زهيربن قين، وفاداري محمد بن بشير، حتي آنچه قاسم نوجوان گفت و شهادت در ركاب عموجان را شيرينتر از عسل دانست، همه و همه جلوه هايي از ايمان سرشار آنان بود. اصحاب امام به خيمه هاي خود رفتند: هم به آماده سازي سلاح خويش براي نبرد فردا مشغول شدند، هم به عبادت و تلاوت و نيايش پرداختند. امّا عباس در اين واپسين شب، مأموريت ويژه اي هم داشت. او چشمِ بيدارِ اردوگاه امام وقهرمان نستوه جبهة حق بود. كار كشيك و نگهباني و حفاظت از خيمه ها بر عهدة او بود. سوار بر اسب، شمشير را حمايل ساخته و نيزهاي در دست،اطراف خيمه ها ميگشت(64) و در اين آخرين شب ميخواست كودكان و زنان، آسوده و بي هراس بخوابند و از تعرّض و تعدّي دشمن در امان باشند. آن شب، دشمنان بيمناك بودند و فرزندان حسين آسوده به خواب رفتند. امّا شب يازدهم كه عباس شهيدشده بود، وضع بر عكس بود و ترس و بيم در دل كودكانِ اهل بيت خانه كرده بود.(65) عباس بن علي در شب عاشورا پيوسته به ياد خدا بود و تا صبح پاسداري ميداد. كسي جرأت نداشت به خيمه هاي اهلبيت نزديك شود. آن شب گذشت، شبي اندوهبار و پرهراس تا فردايي پرحماسه و صبحي خونين طلوع كند، تا شاهد وفاي عباس و حماسه آفريني ياران خالص و خدايي اباعبد الله (ع) باشد. ▲ روز خون، روز شهادت صبح عاشورا دو سپاه رو در روي هم قرار داشتند، سپاه نار و سپاه نور. حسين بن علي(ع) همان ياران اندك خويش را كه به صد نفر نميرسيدند سازماندهي كرد. «زهير» را به فرماندهي جناح راست لشكر،«حبيب» را به فرماندهي جناح چپ سپاه خود گماشت. علم را به دست پر توانِ برادرش اباالفضل سپرد و خود و بني هاشم در قلب سپاه قرار گرفتند.(66) علمداري در ميدانهاي نبرد قديم نقشي حسّاس داشت. پرچمدارانِ جنگ را از با صلابتترين و مقاومترين نيروهاي مؤمن انتخاب ميكردند. امام از آن جهت علم را به عباس سپرد كه قمر بني هاشم، كفايت بيشتر و توان افزونتر براي حمل پرچم و مقاومت در ميدان و استواري در رزم داشت و از ديگران شايسته تر بود. عاشورا صحنة رساندن پيام، اتمام حجّت، بيم دادن وانذار بود. چندين بار امام و ياران ويژه او، خطاب به سپاه دشمن سخن گفتند، شايد كه بر اثر اين خطابه ها و موعظه ها وجدانشان بيدار شود و خون پسر پيامبر را نريزند. امّا دلهاي آنان سنگتر از آن بود كه اين موعظه ها و هشدارها در آن اثر كند. فاصله خيمه گاه تا ميدان چند صد متر ميشد. در يكي از مراحلي كه امام به ميدان رفت و خطاب به آن قوم سخنراني كرد، حرفهاي امام به خواهرش رسيد. صداي گريه و شيون از زنان و كودكان برخاست. حضرت، عبّاس و علي اكبر را نزد آنان فرستاد كه آنان را ساكت كنند، چرا كه آنان از اين پس گريه ها خواهند داشت.(67) آتش جنگ افروخته شد و ابتدا به صورت نبرد تن به تن. از طرفين، دلير مرداني قدم در ميدان ميگذاشتند و ميجنگيدند. سپاه اندك و پرتوان امام، چه در نبرد تن به تن و چه در هجوم دسته جمعي، با حمله هاي دليرانة خويش دشمن را ميپراكندند. زمين زير گامهاي استوارشان ميلرزيد. مي رزميدند، مجروح ميشدند، بر زمين مي غلتيدند، ميكشتند و كشته ميشدند و زيباترين حماسه هاي جاويد را مي آفريدند. عباس بن علي همچنان علم بر دوش، هدايت و فرماندهي ميكرد و از بامداد عاشورا تا لحظة شهادت، يك نفس آرام نداشت. گاهي به مدد مجروحي ميشتافت، گاهي به ياري يك رزمنده و نجات او از محاصرة دشمن ميپرداخت، گاهي به حمله هاي برق آسا در ميدان ميپرداخت و صفوف دشمن را از هم ميدريد و چون شير ميغرّيد و ميخروشيد. در يك نوبت، چهار نفر از ياران امام كه ازكوفه آمده و به او پيوسته بودند و اسب نافع بن هلال در اختيارشان بود در ميدان ميجنگيدند و در محاصرة سپاه كوفه قرار گرفتند. اين چهار تن عبارت بودند از عمروبن خالد، سعد، مجمع بن عبدالله و جنادة بن حارث. شرايطي بحراني پيش آمده بود و موقعيّت، بازوي اباالفضل را ميطلبيد. حسين بن علي(ع) برادرش عباس را صدا كرد و او را به ياري آنان فرستاد. حملة عباس، محاصره كنندگان را فراري داد و آن چهار نفر از صحنه نجات يافتند. آنان زخمي بودند. عباس ميخواست آنان را به پشت خطّ حمله و نزد امام برگرداند. امّا گفتند: عباس، ما را كجا ميبري؛ ما تصميم به شهادت گرفته ايم، ما را واگذار. دوباره به جهاد پرداختند. آنان حمله ميكردند و علمدار كربلا هم همراهيشان ميكرد و نقش مدافع از آنان را داشت. آنقدر جنگيدند تا همه يكجا و كنار هم به شهادت رسيدند.(68) هجوم دشمن هر لحظه افزايش مييافت و تعداد شهيدان جبهة امام نيز بيشتر ميشد. هرگاه كه اوضاع نبرد تيره و تار ميشد و هجوم سپاه كوفه شديد ميشد عباس پا در ركاب مينهاد و با حملات خود كوفيان را تار و مار ميكرد. ماية آرامش خاطر حسين بن علي(ع) بود. برادرانش را به جهاد تشويق ميكرد. به سه برادر خويش گفت كه به ميدان روند و از امام دفاع كنند.برادرانش هر سه به فيض شهادت رسيدند.(69) روز عاشورا از ظهر گذشته بود، نبرد ادامه داشت. ياران امام تعدادي در خاك و خون غلتيده بودند. نافع بن هلال، عابس شاكري، حبيب بن مظاهر، مسلم بن عوسجه، حرّ، جون، زهير بن قين، حنظله، عمروبن جناده و خيليهاي ديگر شهيد شده بودند. تشنگي بر اردوگاه امام حاكم بود. نوبت به جوانان بني هاشم رسيده بود. علي اكبر نخستين هاشميي بود كه شربت شهادت نوشيد. ديگران هم در پي او رفتند. مظلوميّت، تنهايي و تشنگي بيتاب كننده بود. امّا عباس، همچنان پرچم مبارزه را استوار در دست داشت و سايه وار در پي امام حسين بود وخود را سپر حفاظتي او ساخته بود. تشنگي بر حسين بن علي(ع) غلبه كرده بود. سوار بر اسب شد و به قصد فرات، بر بلندي مشرفِ بر آب بالا آمد. ميخواست خود را به آب فرات برساند و رفع عطش كند.عباس هم در برابر او بود و مراقب حضرت. فرمان به سپاه كوفه رسيد كه مانع ورود امام به فرات شوند، چون ميدانستند اگرامام آب بنوشد و رمقي تازه كند، تلفاتشان بسيار خواهد بود. گروهي در برابر امام صف آرايي كردند و تيراندازي به سوي امام آغاز شد. پانصد نفر مأمور بر آب بودند و در آن هياهو ميان امام و عباس فاصله انداختند. گرد عباس را گرفتند و او را از حسين بن علي جدا كردند. امّا عباس به تنهايي با آنان درگيري شديدي داشت و مجروح شد و خود را از آن جا به امام رساند.(70) ▲ حماسة ساحل فرات براي دلاورِ غيوري همچون عباس، دشوارترين مسؤوليت، ماندن براي نوبت آخر است. براي او كه جاني لبريز از ايمان و قلبي سرشار از شور و شهادت طلبي داشت، ماندن تا آخرين لحظات عاشورا و تحمّل آن همه داغِ برادران و ياران و غربت و مظلوميّتِ سيدالشهدا بسيار سنگين بود، امّا تكليفي بود كه بر عهده داشت. نيروهاي تحت فرمان عباس به شهادت رسيدند. او به عنوان فرمانده بي سپاه چه ميتوانست بكند؟ سردار تنها و بي لشكر، احساس تنهايي و دلتنگي كرد. وقتي ديد كه چه ستاره هاي درخشاني بر زمين كربلا افتاده و چه قهرمانان آزاده اي به خون غلتيده اند و برادرن و برادرزادگان و اصحابِ با وفا و مخلص امام بر ريگزار تفتيدة كربلا بر خاك آرميده اند، شوق پيوستن به آنان در درونش التهابي عجيب پديد آوردواشتياق زايدالوصفي به شهادت، او را به حضور امام حسين كشيد تا اجازة ميدان و رخصتِ نبرد نهايي را بگيرد. امّا امام اجازه نداد و فرمود: «انت صاحبُ لوائي؛ تو پرچمدار مني». يعني اگر تو به ميدان روي و كشته شوي، پرچم اردوي حسيني فرو خواهد افتاد. او به تنهايي براي امام حسين، مثل يك سپاه بود و حامي امام و مدافع خيمه ها و باز دارندة دشمنان از هجوم به زنان و كودكان. امّا بي تابي عباس براي جهاد و شهادت، بيش از آن بود كه بتوان او را به درنگ وا داشت، با اصرار از امام رخصت ميدان طلبيد و گفت:از اين منافقان دلم به تنگ آمده است، ميخواهم انتقام خويش را از آنان بستانم.(71) درست است. داغ آن همه شهيد بر دل عباس نشسته است. دشوار است كه اين شير بيشة شجاعت و نمونة والاي رشادت را نگه داشت. امّا كودكان هم تشنه بودند و صداي العطش آنان بلند بود. عباس هم منصب سقايي و آبرساني به خيمه ها را داشت. عباس خود نيز تشنه بود، امّا وقتي نگاهش به بيتابي كودكان امام حسين(ع) و كاروان كربلا ميافتاد و چهره هاي زرد و لبهاي خشكيدة آنان و مشكهاي خالي را ميديد و ناله هاي «واعطشاه» را از آن خردسالانِ گريان ميشنيد، تشنگي خود را از ياد ميبرد. امام از عباس خواست كه حال كه ميخواهي بروي، پس آبي براي اين كودكان تشنه فراهم كن: يا از دشمن بخواه يا از فرات بياور؛ آنگاه اين تو و اين ميدان و اين نبرد با اين فرومايگان پست. اباالفضل به سوي سپاه كوفه رفت. آنان را موعظه كرد، از خشم خدا بيمشان داد و خطاب به ابن سعد گفت: «اي پسر سعد، اينك اين حسين، پسر دختر پيامبر است. ياران و خاندانش را كشتيد. خانواده و فرزندانش تشنه اند. آبي به آنان بدهيد كه عطش، دلهايشان را كباب كرده است و...». سخن عباس آنان را به تكاپو وا داشت. همهمه اي ميانشان افتاد. برخي دلشان به رحم آمد و اشك در چشمشان نشست، امّا از آن ميان «شمر» فرياد زد: اي پسر علي، اگر روي زمين همه آب باشد وسس در اختيار ما، هرگز يك قطره از آن هم به شما نخواهيم داد، مگر آن كه تن به بيعت با يزيد بدهيد. عباس در برابر اين همه فرومايگي و پستي و خبث، چه ميتوانست بگويد يا چه كند؟ نزد برادرش برگشت و طغيان و سركشي آنان را به عرض امام رسانيد. در همين حال بود كه صداي كودكان را شنيد: العطش... العطش! آب... آب. عباس ديد كه آنان در آستان هلاكتند، با اين لبان خشكيده و چهره هاي رنگ لاريده و چشمان بي فروغ. عباس زنده باشد و حال كودكان امام، اين چنين؟... سوار بر اسب شد، مشكي به دوش انداخت و شمشير برگرفت و به سمت فرات تاخت وچنان حمله كرد كه حلقة محاصره را از هم دريد و خود را به آب رساند. مشك را پر از آب كرد تا اين ماية حيات و طراوت را به خيمه هاي بي آب و افسرده و لبهاي خشكيده برساند. سينه اش از عطش ميسوخت. آب سرد و گواراي فرات هم پيش چشمانش موج زنان ميگذشت. دست عباس رفت تا كفي از آب بردارد و بنوشد، امّا موج تند يك احساس انساني، موجي از وفا در ضميرش جوشيد، به ياد وصيّت علي(ع) درشب شهادتش و به ياد لبهاي تشنة امام حسين و كودكان عطشان افتاد. بنوشد يا ننوشد؟ اينجا بود كه صحنة آزمون وفا پيش آمده بود و جدالِ عقل و عشق: عقل گفتش تشنه كامي، نوش كن عشق گفتش بحر غيرت جوش كن آب گفتش بر صفاي من نگر قلب گفتش در وفاي من نگر عافيت گفتش كف آبي بنوش عاطفت گفتش كه چشم از وي بپوش تشنگي گفتش تو را سازم هلاك رستگي گفتش كه از مردن چه باك؟(72) جان عباس با جان حسين پيوند داشت، يك روح در دوبدن بودند. عباسِ وفادار چگونه از شطّ فرات آب گوارا بنوشد، در حالي كه لبهاي حسين از تشنگي خشكيده است؟ هرگز، اين رسم وفا به برادر نيست. به خود خطاب كرد: «اي نفس، پس از حسين زنده نباشي! اين حسين است كه در آستانة مرگ و شهادت است و تو آب سرد مينوشي؟! به خدا سوگند، اين هرگز رسم دينداري من نيست.»(73) و آب را بر فرات ريخت. به ياد عطش حسين، آب ننوشيد تا خودش نيز همچون برادرش لب تشنه شهادت را استقبال كند و به اين صورت، آموزگار راستين وفا باشد. آب ميخواست ببوسد لبت، امّا هيهات اين سبك مايه، كم از همّت و مقدار تو بود مشك را بر دوش افكند و راه خيمه ها را در پيش گرفت. امّا نگهبانان شطّ فرات، راه را بر او بستند. عباس چاره اي جز نبرد با آنان نداشت. جنگي سخت ميان سقاي كربلا و آن فرومايگان در گرفت. عباس بن علي گوشه اي از شجاعت خويش را نشان داد. هيچ كس به تنهايي جرأت رويارو شدن با او را نداشت، از اينرو به صورت گروهي بر او ميتاختند تا در محاصره اش قرار دهند. او نميخواست با آنان رسماً جنگ كند. هدفش آن بود كه آب را سالم به خيمه ها برساند. از هر طرف بر او حمله آوردند و عباس شمشير ميزد و راه ميگشود و پيش مي آمد. رجز ميخواند و آنان را از دور و بر خود ميپراكند. امّا در اين گير و دار، تيغي كه بر دست او فرود آمد، دست راست او را قطع كرد. با از دست دادن يك دست، بي آن كه روحيهء مقاومتش را از دست بدهد به نبرد ادامه ميداد و اين گونه رجز ميخواند:«به خدا سوگند، اگر دست راستم را قطع كرديد، من تا ابد از دينِ خود حمايت ميكنم و از امام راستيني كه يقيني صادق دارد و فرزند پيامبر پاك و امين است»(74). دستان او در راه شرف و مردانگي قلم شد تا قلم تاريخ، اين فضيلتها را براي او در ساحل رودِ هميشه جاري خوبيها بنگارد. آن دستي كه به حمايت از حق برافراشته شده و به ياري حسين بر خاسته بود و از آن دست، كرم و عطا و بزرگواري ميتراويد و رفته بود تا براي خيمه ها آب بياورد، قطع شد، ولي راه او قطع نشد؛ ايمانش استوار بود و هدفش باقي. عباس سوگند خورده بود كه همواره از«دين» و از«امام» پشتيباني كند، بگذار دست هم فداي آن هدف شود. آن قدر كه به رساندن آب به خيمه گاه و سيراب كردن تشنگان علاقه و همّت داشت، براي حفظ جان خويش انديشه نميكرد. اباالفضل، گاهي نعره ميزد و خروش بر مي آورد تا در دل مهاجمان هراس افكند و گاهي رجز ميخواند. خروشهاي عباس در ميدان نبرد، عصارة همة فريادهاي درگلو بشكستة حق طلبان بود. عباس، درحالي كه شمشير را به دست چپ گرفته بود، به پيكار خويش ادامه داد.امّا يكي از نيروهاي دشمن به نام حكيم بن طُفيل، كه پشت درخت خرمايي كمين كرده بود، ضربتي بر دست چپ اباالفضل فرود آورد و آن دست هم از كار افتاد. امّا عباس نه از تكاپو افتاد و نه اميدش را از دست داد و اين گونه رجز خواند: «اي نفس، از كافران نترس! تو را بشارت باد به رحمت پروردگار، همراه پيامبر برگزيدة خدا. اينان با ستم خويش دست چپم را قطع كردند. خدايا اتش دوزخ را به آنان بچشان»(75). از آن پس، تيري هم به مشك خورد و آب مشك، همراه اميد عباس بر خاك ريخت. چشمم از اشك پر و مشك من از آب، تهي است جگرم غرقه به خون و تنم از تاب، تهي است به روي اسب، قيامم به روي خاك، سجود اين نماز ره عشق است، از آداب، تهي است(76) تيري بر سينة عباس فرود آمد. يك نفر هم از اين فرصت استفاده كرده، گرزي آهنين بر سر آن حضرت فرود آورد و لحظه اي بعد،عباس رشيد از فراز اسب برزمين افتاد و در پي ضربات مهاجمان به شهادت رسيد، درحالي كه 34 سال از عمرش ميگذشت. اين گونه آن حيات نوراني به فرجام خونين شهادت انجاميد وعباس، در كنار آب، پس از جهادي عظيم و نبردي حماسي جان باخت و پيكر خونين و فرق شكافته و دستان بريده اش در ساحل فرات، سندي براي وفاي او شدند. وقتي حسين بن علي(ع) خود را به بالين عباس رساند و علمدار خويش را غرق درخون و كشته يافت، فرمود: اكنون كمرم شكست و چاره و تدبيرم گسست. پيكر عباس در ميدان جنگ ماند و امام به خيمه ها بازگشت، با يك دنيا اندوه كه از شهادت برادرش بر دل داشت. بازگشت تا خود را براي لحظة ديدار با خداوند آماده كند و با اهلبيت خويش، آخرين وداع را داشته باشد. اينك كه از آن همه ايثار و ادب و دلاوري و وفا و حقگزاري، بيش از هزار و سيصد سال ميگذرد، هنوز تاريخ، روشن از كرامتهاي عباس بن علي(ع) است و نام او با وفا و ادب و مردانگي همراه است. آن سردار فداكار با لبي تشنه و جگري سوخته، پا به فرات گذاشت، امّا جوانمردي و وفايش نگذاشت كه او آب بنوشد و امام و اهلبيت و كودكان تشنه كام باشند. لب تشنه از فرات بيرون آمد تا آب را به كودكان برساند. خود از آب ننوشيد و فرات را تشنة لبهاي خويش نهاد و برگشت و دستِ عطش فرات، ديگر هرگز به دامن وفاي عباس نرسيد. اين ايثار را كجا ميتوان يافت و اين همه فداكاري مگر در واژه ميگنجد و با كلام قابل بيان است؟ دستان اباالفضل(ع) قلم شد و اين دستها براي آزادگان جهان علم گشت و عباس آموزگار بي بديل فتوّت و مردانگي در تاريخ شد.(77) ▲ زيارتگاه عشق خورشيد خونرنگ عاشورا غروب كرد. دو روز پس از آن حادثه، پيكر مطهّر شهيد بزرگ و سالار سپاه حسين(ع)، سقّاي كربلا،علمدار سيدالشهدا، عباسبن علي(ع) توسّط گروهي از طايفة بني اسد دركنار نهرعلقمه به خاك سپرده شد. امام سجاد(ع) كه خود را براي دفن پيكر شهدا به كربلا رسانده بود، نوبت دفن بدن امام حسين و عباس كه شد، شخصاً وارد قبر شد و آن دو پيكر خونين را درون قبر گذاشت.(78) مدفن مقدّس حضرت ابوالفضل(ع) درفاصله اي حدود سيصد متردرشرق قبرمطهّرامام حسين، دريك بلندي در سرراه غاضريّه قرار دارد و مزار او جدا از مرقد سيدالشهدا است تا مركزيّتي براي عاشقان معنويّت باشد و قبله و بارگاه ملكوتي و با صفاي او هم جايي باشد براي ياد خدا و دعا و نيايش تا دستهاي پر نياز و دعا خوان به درگاه پروردگار بلند شود و به نام اباالفضل، كه باب الحوائج است، متوسّل گردد. مرقد حضرت عباس در كربلا همواره مورد توجّه شيفتگان حق بوده است و زائرانش با خضوع و خشوع و ادب، با چشمي اشگبار و با احترام به مقام والا و جايگاه رفيع اين اسوة وفا و فتوّت، آن را زيارت ميكرده و ميكنند. و با ارج نهادن به وفا و فداكاري او، از زندگي و شهادت آن سرباز و سردار رشيدِ كربلا الهام ميگيرند و درس غيرت مي آموزند. اين خط، همچنان در فرهنگ شيعي تداوم دارد. عباس در دل و جان زائران موقعيّتي ويژه دارد. او را به عنوان باب الوائجي كه در حرمش حاجت ميدهد ميشناسند. مهابت نام عباس در دل دوست و دشمن نهفته است، حتي دوستانش از قسم دروغ به نام او ميترسند و بدخواهان هم از بي احترامي به مزار و زائران و حرم اباالفضل هراس دارند و از قهر و غضب عباس حساب ميبرند. چه بسيار بزرگاني كه با ادب در آستان اباالفضل به زيارت خاضعانه پرداخته اند وچه بسيارحاجتمنداني كه با توسّل به او، حاجت خويش را از خدا گرفته اند. زيارت او مورد سفارش وتأكيد پيشوايان دين بوده و براي آن، آداب و دستورهاي خاصّي گفته اند كه در كتابهاي دعا و زيارت آمده است. محبوبيّت اباالفضل العباس در دل شيعيان از محبّت و احترام ائمّه به آن حضرت سرچشمه ميگيرد. آنان كه عاشقانه براي او نذر ميكنند و اطعام ميدهند، دلباختگان كرامت و جوانمردي و فتوّت اويند. حضرت زهرا عباس را همچون فرزند خود ميداند و به او عنايت ويژه دارد. يكي از مؤمناني كه همه روزه حرم امام حسين(ع) را زيارت ميكرده، امّا حرم حضرت عباس را هفته اي يكبار زيارت ميكرده است، در خواب حضرت زهرا (س) را ميبيند. به آن حضرت سلام ميدهد، امّا با بياعتنايي آن بانوي پاك رو به رو ميشود. ميگويد: پدر و مادرم فدايت، چه كرده ام كه از من اعراض ميكني؟! مي فرمايد: چون تو از زيارت فرزندم اعراض ميكني. ميگويد: من فرزندت را هر روز زيارت ميكنم. حضرت زهرا(س) ميفرمايد: پسرم حسين را زيارت ميكني، امّا پسرم عباس را كم زيارت ميكني.(79) تعابيري كه از امام سجاد، امام صادق و حضرت ولي عصر عجل الله فرجه در گذشته دربارة قمر بني هاشم نقل كرديم، جايگاه رفيع او را نشان ميدهد و ما را مشتاق زيارتش ميسازد. امام صادق(ع) به سرزمين عراق رفت و پس از زيارت قبر حسين بن علي(ع) به سمت قبر عباس رفت، كنار آن مرقد ايستاد و زيارتنامه اي خطاب به او خواند(80) تا براي ما نيز الگويي براي عرض ادب به ساحت قمر بني هاشم باشد. اين زيارتنامه، كه به روايت ابوحمزة ثمالي، از زبان امام صادق(ع) نقل شده است و متني براي زيارت قبر آن حضرت و ترسيمي از فضايل اخلاقي و جهادي علمدار كربلاست، مفاهيمي همچون تسليم، تصديق، وفا، خيرخواهي، جهاد، شهادت، استمرار راه شهداي بدر و... را مورد تأكيد قرار داده است. دراين جا به ترجمة قسمتهايي از زيارتنامة آن حضرت اشاره ميكنيم: «سلام خدا و رسولان و بندگان صالح خداوند و همة شهيدان و صدّيقان بر تو باد، اي فرزند اميرالمؤمنين! گواهي ميدهم كه تو نسبت به حسين بن علي(ع) آن امام مظلوم وجانشين پيامبر، تسليم بودي و صدق و وفا داشتي. لعنت حق بر قاتلان تو باد، بر آنان كه حق تو را نشناختند و حرمت تو را زير پا گذاشتند و ميان تو و آب فرات، فاصله افكندند. شهادت ميدهم كه تو مظلومانه شهيد شدي... من تابع شمايم و نصرتم براي شما آماده است و دلم تسليم شماست. سلام بر تو اي بندة صالح و شايسته و مطيع خدا و رسول و اميرالمؤمنين و امام حسن و امام حسين. گواهي ميدهم كه تو راهي را رفتي كه شهداي بدر، آن را پيمودند و مجاهدان راه خدا در آن راه با دشمنان دين جنگيدند و از دوستان خدا حمايت و دفاع كردند. خداوند، بهترين و بيشترين و كاملترين پاداش به تو دهد. گواهي ميدهم كه تو نهايت تلاش را در اين راه كردي. خداوند تو را در زمرة شهيدان محشور سازد و با رستگاران قرار دهد و بهترين جايگاه را در بهشت به تو عطا كند. شهادت ميدهم كه تو نه سست شدي و نه كوتاهي كردي، بلكه با بصيرت در كار خود عمل كردي، به صالحان اقتدا و از آنان پيروي كردي. خداوند بين ما و بين شما و پيامبرش و اوليايش در منزلهاي بهشتيان جمع كند و ما را با شما محشور گرداند».(81) ▲ شجره نامه ▲ منابع تحقيق 1 . ارشاد، شيخ مفيد، كنگرهء هزارهء مفيد، قم، 1413 ق. 2 . اعيان الشيعه، سيد محسن الامين، دارالتعارف للمطبوعات، بيروت، 1404 ق. 3 . بحارالانوار، علامه محمد باقر مجلسي، مؤسسة الوفاء، بيروت، 1403 ق. 4 . تاريخ طبري، محمد بن جرير طبري، قاهره، 1358ق. 5 . ترجمهء نفس المهموم (محدث قمي)، شعراني، انتشارات علميه اسلاميه، تهران. 6 . تنقيح المقال، عبدالله مامقاني، مطبعة مرتضويّه، نجف، 1352ق. 7 . چهرهء درخشان قمر بني هاشم، علي رباني خلخالي، مكتبة الحسين، قم، 1375. 8 . حياة الامام الحسين بن علي، باقر شريف القرشي، دارالكتب العلميه، قم، 1397 ق. 9 . زندگاني قمر بني هاشم، عماد زاده، انتشارات خرد، 1322 ش. 10 . سفينة البحار، شيخ عباس قمي، فراهاني، تهران. 11 . العباس، عبدالرزاق الموسوي المقرّم، منشورات الشريف الرّضي، 1360 ق. 12 . العباس بن علي، باقر شريف القرشي، دارالاضواء، بيروت، 1409 ق. 13 . قاموس الرّجال، محمد تقي شوشتري، مركز نشر كتاب، تهران. 14 . المحاسن والمساوي، ابراهيم بن محمد بيهقي، داربيروت للطباعة والنشر. 15 . معالي السبطين، محمد مهدي مازندراني حائري (چاپ سنگي)، مكتبة القرشي، تبريز. 16 . مفاتيح الجنان، شيخ عباس قمي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، تهران. 17 . مقاتل الطالبيين، ابوالفرج اصفهاني، دارالمعرفه، بيروت. 18 . مقتل الحسين، عبدالرزاق الموسوي المقرّم، مكتبة بصيرتي، قم، 1394 ق. 19 . منتهي الامال، شيخ عباس قمي، انتشارات هجرت. 20 . يادوارهء پنجمين مراسم شب شعر عاشورا (عباس، علمدار حسين)، ستاد شعر عاشورا، شيراز. منبع :سايت ابوالفضل العباس (ع) كاري از خادمان آقا كه از تمامي علاقمندان دعوت به همكاري نموده اند خادمان حرم عشق بيش از چهار سال از آغازين روزهايي كه دل از كف داده و دست به دامان عباس بن علي عليه السلام شده ايم مي گذرد. با انگيزه ايي افزون و نيرويي سرشار و تنها به اتكاي عنايات آن حضرت با توجه به آرمانهاي خود به معرفي شخصيت والاي ساقي كاروان الله در اينترنت مي پردازيم ؛ اميد است كه با مدد روح قدسي اش در اين جامعه وانفسا قدمي در راه ترويج آرمانهاي حسيني برداريم. اينك نگاه منتظرمان بر دستهاي تواناي شما دوخته شده تا در اين راه پرمشقت شما هم جرعه نوش درياي مهر عباس بن علي عليه السلام شويد .. http://abalfazl.com/ يزدفردا


source: fineweb

text: نوروزحکیمی دانشجوی علوم سیاسی مقدمه: هر رده از فعالیت های انسان اعم از مذهب، سیاست، اقتصاد..... با نوع مشکلات که برسر راه آدمی قرار میگیرد و با راه حل هائیکه برای آن جستجو می شود شکل میگرد مشکل که سیاست از آن زاده شده اختلاف است ازآن جائیکه رفتار آدمی زادگان پیرو هیچ نوع برنامه ریزی فطری نیست هر کس باید به ترتیبی آدمیت خویش را ابداع کند و گونه گونی زائیده از این وضع گاهی نتایج متضاد ببار می آورد. آدمیان نه در باب نهادهای مختلف اجتماعی، مذهبی، هنری، جنسی.... توافق نظر دارند و نه در باب تقسیم خواسته های کم یاب نظیر قدرت، ثروت، اعتباراجتماعی، از آنجائیکه نوع بشر هم پرخاشجو است و هم هوشمند است می تواند برای به کرسی نشاندن عقاید خویش از زور وحیله، نیرنگ و فریب بهره بجوید ممکن است کار اختلاف به نبرد بکشد که هدف شان نابود کردن طرف مقابل است افراد که به خاطر حفظ کردن منافع خود از زور گفتن و انتقاد کردن به طرف مقابل بپرهیزد و چشم پوشی نماید ناگزیر است که دردو مورد با استفاده از زور عمل نماید یکی در برابر قانون شکنان دیگری در برابر دشمنان خارجی، برای اینکه بتواند از این طریق بطرف مقابل فایق آید باید زور هم در اختیار یک جمع قرار گیرد.وقتیکه چنین توافق صورت گرفت به یکعده صلاحیت داده می شودتابعضی امورات را که بصورت همگانی قابل اجرا نمی باشدانجام بدهند و در قبال اعمال خود که به نمایندگی دیگران انجام داده میشودیاانجام میدهند مسولیت هم دارند. در اینصورت دیده میشود که سازمان و تشکیلات بوجود آمده ،و ساختار و روابط متقابل گروه های انسان مبتنی بر اقتدار و اختیار و مسولیت میباشند. همچنان از مجموعه "سازمانهای اجتماعی که برای تامین روابط طبقات اجتماعی و حفظ انتظام جامع "{1}دولت بوجودمی آید. حالا به فرض اینکه افراد یک جامعه به خاطر حفظ منافع خود به تشکیل یک رژیم سیاسی که مورد قبول همگان باشد توافق کردند سوال اساسی این است که آیا کدام نهاد سیاسی امکان رسیدن به صلح وعدالت را فراهم می آورد بگفته رابرت دال هر نظام سیاسی هدف متناقص با نظام سیاسی دیگر را دنبال میکند"تناقض و توان دوجنبه مهم نظام سیاسی است افراد با یک دیگر زنده گی میکنند هرگز در باره همه چیز توافق نظر ندارند ولی اگر آنها بخواهند همراهی یکدیگر به زندگی ادامه بدهند نمی توانند هدفهائیکه دارند هرکدام آنها جدا جدا تعقیب کنند"{2} صرف نظر از بعضی نظامهای سیاسی و حکومت های استثنائی در طول تاریخ که به هیچ پرده پوشی به خواستهای مردم خطه بطلان می کشیدند و حفظ منافع توده عام مردم را برای دوام حاکمیت خویش ضرورت نمی دانستند و در تصامیم مهم برای شهروندان حق نظر را نمی دادند ولی برعکس در اثر مطالعه تاریخ اجتماعی،سیاسی اکثرکشورها به این نتیجه هم می رسیم که اکثر حکومتها برای انکه توجهی برحقانیت عقاید یا اندیشه خود کرده باشند اعمال و برنامه های نظام حاکمیت خود را مبتنی بر رعایت اراده جمع قلمداد کرده اند و خود را هوا خواه آزادی مردم در بحث و مشارکت وانمود ساخته اند. این امر حکایت از آن دارد که حکومتها و نظامهای سیاسی تشخیص داده اند که اگر ارگان حاکمیت شان را برشالوده اعتماد و تائید مردم بناءکنند دوام بشتری خواهد داشت تا آنکه برپایه زور وفشار، سرنیزه، لاجرم اختناق وبندوزندان ـ استوار سازند. از اینرو است که بیشتر نظامهای سیاسی پس از دوره تجدید حیات علمی و ادبی اروپا (انساس) اصول حکایت از خواست مردم و نظر خواهی همگانی را در برنامه کاری خود وارد ساختند و متفکران که یا خواهان حفظ نظام موجود بودند یا خواهان اصلاح آن اصول حکومت مبتنی براراده مردم ـ دموکراسی ـ را بهترین شکل ازنظام سیاسی قلمداد نمودند پس گفته میتوانیم که دموکراسی در طول تاریخ در برابر دیگر مشکل های حکومت پیروز شده است. امروز تقریباً همه ادعا دارند که دموکراتند و همه نظامهای سیاسی در سراسر جهان ادعا دارند که دارای دموکراسی اند ، با این همه گفتار و رفتار این نظامها غالباً تفاوت زیادی با هم دارند دموکراسی پرتوی از حقانیت و مشروعیت برزندگی سیاسی مدرن می افگند، قوانین مقررات و سیاستها زمانی موجه بنظر می رسند که دموکراتیک باشند اما همواره چنین نبوده اند اکثرزیادی از اندیشمندان سیاسی از یونان باستان تا عصر کنونی به شدت از نظریه و عمل دموکراسی به عنوان بهترین شکل در نظام سیاسی پشتیبانی کرده اند ولی دموکراسی را شکل از حکومت دانسته اند که ایجاد و حفظ آن نسبتاً دشوار است طبق گفته مکفرسون« دموکراسی مفهومی است آشفته »{3} اگرچه این آشفتگی از نفس دموکراسی برنمی خیزد بلکه تفکر ما در باره دموکراسی دچار آشفتگی شده است، ولی آنچه مسلم است امروزه دموکراسی به مفهوم آرمانی در اندیشه و جامعه شناسی سیاسی تبدیل شده است که هیچ کس سعی نمی کند به صراحت و بطوری بنیادی به آن مخالفت بنماید ولی فهم و برداشتهای موجود از این مفهوم بسیار متنوع و پراگنده است. در این مقاله ابتدا مفهوم و تعریف دموکراسی بیان میگردد سپس تاریخچه دموکراسی، شرایط لازم دموکراسی ذکر میگردد درمرحله دوم مفهوم واهمیت تفکیک قوا، سیرتاریخی، تنازع قوای سه گانه،وبلاخره تمرکز قدرت باعث تحدید آزادی و مولدخشونت میگردد بیان خواهد شد. مفهوم و تعریف دموکراسی: در باره دموکراسی و مفهوم آن بسیار نوشته اند بویژه در سده بیستم، شاید به این دلیل که پیدای چهره های گونا گون نظام های استبدای و خود کامه از فردی، جمعی، حزبی، نظامی با مرام و مسلک ها و جهانگریهای فریبنده و همگی متکی به روش پلیسی و تفتیش عقاید دراین سده پررونق بوده است از اینرو همه کسانیکه از فشارها و خود کامگی ها رنج می برند و کوشیدند تا برای پی افگندند دموکراسی و آزادی درمقابل نظامهای خودکامه نبرد کنند و اندیشه وآرمانهایشان را در این راه گسترش بدهند،چون مردم به دنبال نظام سیاسی هستندکه تامینگرمصالح خودآنان است،مسله یافتن شکل ازحکومت است که درآن مردم مصالح خودرابه نحوی دنبال میکنند که خوشبختی عمومی نیزتامین گردد،به سادگی میتوان گفت که دموکراسی چنین حکومتی است.درحالیکه دیکتاتورهاواقلیتهای حاکم هرکدام بدنبال مصالح شخصی وگروه خواهندبودنه مصالح کل مردم.حکومتی که ازاراده مردم برخواسته باشدومردم خودبااراده واختیار،نهادحکومت راتشکل داده باشندبرای حفظ آن نیزکوشش میکنند. پس ازنظرمفهوم این واژه بیانگریکنوع روش حکومت است وبس.اینکه شکل حکومت چگونه باشدیامحتواودورنمایه آن چه باشددرمفهوم آن وجودندارد،این درحالیست که مصادیق ونمونهای عینی وخارجی آن اولاازنظرشکل گوناگون است،گاهی ریاست جمهوری گاهی پارلمانی وثانیاازنظردورنمایه ومحتواهیپگاخالی وعاری ازویژگیهاوخصوصیات زایده نیست. اما تعریف دموکراسی همواره دشوار بوده است زیرا مفاهیم تشکیل دهنده آن قابل تعبیرها و تغیرهای گونا گون است بهترین مفاهم که در تعریف دموکراسی وارد می گردد عبارت از "مردم" مسایل عمومی، مشارکت همگانی، برابری، آزادی، معلوم است که فلسفه اجتماعی و سیاسی برای هر یک از این مفاهم تعبیرو تعریف متفاوت دارند ولی قدیمی ترین تعریف دموکراسی و پر معنی ترین تعریفی که به اعتبار جامعیت و کاملیت، خود را تا روزگار ما نیز حفظ کرده است اینطور تعریف گردیده است. دموکراسی ترکیبی از"Demos" به معنای مردم” Kratia “به معنای حکومت کردن است {4} در این تعریف دموکراسی به حکومت مردم اطلاق گردیده است. اما تعریف دیگری که از دموکراسی بصورت ساده گردیده است عبارت از "حکومت مردم بر مردم" تعبیر گردیده، این تعریف دموکراسی براین پایه استوار است که همه مردم باید به گونه در حکومت کردن اشتراک داشته باشند شرکت در حکومت به مفهوم شرکت آزادانه است که کسانی را جسماً و روحاً یا از نظر مادی و معنوی مجبور نسازند که تصمیمات هیأت حاکم را یا جهت های که او معین و مشخص میکند شرکت کنند. ارسطو بعد از مشخص کردن چندین نوع دموکراسی در پایان می گوید "نظام که اجازه شرکت به همان را می دهد نظام دموکراتیک گفته میشود"{5} در عصر جدیدتر عبارت معروف آبراهام لینکن "حکومت مردم، بوسیله مردم، برای مردم"6} طبق این تعریف که از آبراهام لینکن از دموکراسی نموده است دموکراسی را نظام دانسته است که مردم بر خود حکومت میکند، اما تعریف به یاد ماندنی لینکن سه عامل کلیدی ازدموکراسی را پیشنهاد می کند ـ یکی مساله "اضافه" حکومت به مردم ]حکومت مردم[ که تنها در معنی بالا دست بودن آن برمردم است بلکه در معنی گرفتن مشروعیت خویش از الزام و تعهد مردم نسبت به آن نیز میباشد یعنی حکومت بر اساس رضایت مردم، دیگری واژه "بوسیله" مردم است بدین معنی که آنها مشتاقانه در فرایند های حکومتی مشارکت می جویند و سرانجام واژه "برای" مردم است یعنی حکومت در پی تحقق افاء مشترک و حفظ حقوق افراد می باشد. با وجود تعبیر و تفسیر مختلف که از دموکراسی گردیده است هریک از قلم بدستان تعریف خود را نموده اند ولی باید این را دانستکه مقبولیت واژه باعث شده که به اعتبار آن در مقام یک واژه سیاسی معنی دار لطمه وارد شود به این معنی که در سطح جهان مفهوم دموکراسی یک نظام خوب قبول گردیده است، اما مفهومیست که در باره آن اختلاف نظر وجود دارد. مثلاً کاستوریادیس گفته است که دموکراسی آتنی صرفاً برای ما می تواند حکم یک جوانه را داشته باشد نه یک لگو را باید آدم دیوانه باشد که فکر کند سازمان سیاسی متعلق به 30000 شهروند می تواند برای ساماندهی جوامع 35 یا 150 ملیونی مورد تقلید قرار گیرد. بررسی وباز نمود ابعاد گونا گون دموکراسی از آتن افلاطون تا هزاران مقاله و کتاب ورساله که در وصف دموکراسی تنظیم و تولید شده است هنوز ترسم دقیق سیمای این پدیده ی سهل و ممتنع به شیوه اجماع پذیربرنیامده است. با وجود تباین ساختاری دموکراسی در جوامع متاثیر از حکومت های آیدولوژیک (دینی، حزبی) و جوامع که از سالها پیش حساب و کتاب دو پدیده دولت و دین را از هم جدا کردند دموکراسی را شکل از نظام سیاسی دانسته اند که افراد درون آنها از تعرض عقاید دیگران مصؤن هستند. از اینرو دریک جامعه دموکراتیک مبارزه علیه اندیشه استبدادی و خودکامگی، فکریست که به شکل یک عکس العمل طبیعی در میان آگاهان جلوه میکند زیرا بگفته رامین جهان بگلو " اگر جامعه را همانندیک دستگاۀ زنده تشبه نمایم به محظ که با عنصری ضد دموکراتیک برخوردنماید به مقابله فکری با آن می پردازد "{7} به گفته وی این عمل که جامعه به عنصر ضد دموکراتیک به مقابله کیفری به پا می خیزد انگیخته بخشی از فرهنگ دموکراسی را تشکیل می دهد. دموکراسی شکل از حکومت است که در آن مردم یا اکثریت آنان دارنده قدرت نهائی تصمیم گیری در باره مسایل مهم سیاست عمومی است چندین حکومتی هدف در خود نیست بلکه وسیله ای است برای دست یافتن به هدفهای بسیار مهمتر، که زنده گی خوب برای همه ساکنان کشور حد اکثر آزادی فردی همراه با تأمینات عمومی نظم و رفا وبشترین امکانات برای رشد کامل شخصیت افراد و مشارکت فعال بشترین شمار ممکن شهروندان در حکومت می باشد. روی این ارزشها است که اگر کسی به احکام حکومت کردن می نهد روی این دلیل است که اطاعت را به سود خویش می داند، اصولاً هر گاه رسیدن به هدف مستلزم استفاده از قابلیت های باشد که در همه نیست منافع همه ایجاب میکند که از اشخاص لایق اطاعت کنند به همین دلیل در دموکراسی اختیارات محدود برای یک زمان محدود به اشخاص محول میگردد که از جانب شان انتظار لیاقت می رود، و همچنان برای رسیدن به منافع مشترک با شرکت همه مردم درتصمیمات به جز نماینده گان ممکن نیست اگر فرض شود که هر کس به هر گروهی بتواند سرخودانه دیگران تعقیب باز داشت یا مجازات نماید چه عواقب را در قبال خواهد داشت معلوم است جز هرج و مرج چیزی را بوجود نخواهد آورد. در گذشته اکثر حکومت ها اقتدارشان را بر پایه حقوق الهی استوار ساخته بودند و قدرت سیاسی به لحاظ منشاء الهی آن انسانها را به تبعیت از فرامین سلاطین و حاکمان وا می داشت و حکومت سلسله مراتبی حاکمان براساس فضیلت عالیتری(برحسب تولید، سن، قدرت، قد است) مشروع جلوه داده می شد و توده عام مردم در مقابل رفتار و کردار حاکمان از هیچ گونه اعتراضی برخوردار نبودند بلکه هرآنچه را که برای مردم دستور داده می شد همه مجبور بودند که اطاعت نمایند، اما حاکمیت عقل و داوری همه علوم به یاری علم تجربی که بخشی از ترشحات و عقلانیت می توان بشمار رفت به رسمیت شناخته شدن حقوق شهروند از مسیر تفوق حق بر تکلیف مبدأ نخستین جشن است که به موجب دعوت نامه آن انسان به ضیافت با شکوهی رفته است که پدیده بنام قانون دست و پای قدرت مطلقه را بسته و منشأ قدرت حکومت و دولت ذوال پذیر زمینی رادرمعرض نابودی کشیده است از نیم قرن پیش اکثر رژیم ها تلاش نمودند بنائی اقتدار شان را براساس رای و رضایت مردم استوار سازند و به تقویت حاکمیت مردمی توجه ویژه مبذول داشتند این آیده که مشروعیت حکومت وظیفه است فراگیر که طی آن حقوق طبیعی یا حقوق انسانی شهروندان رعایت وصیانت میشود و موجب تحولات عمیق و جدی در جامعه جهانی گردیده که پذیرش اعلامه جهانی حقوق بشر از سوی اکثریت مطلق اعضای جامعه جهانی نشانی از این تحول است. روی این لحاظ است که "ژان بشلرفرانسوی"{8} معتقد براین است که دموکراسی با طبعیت بشر انطباق دارد طبق گفته وی دموکراسی بشترین و بهترین امکانات را برای از قوه به فعل آمدن جنبه های مثبت طبعیت را فراهم می سازد در حالیکه دیگر نظام های سیاسی به طبعیت بشر این امکانات را نمی دهد که از قوه به فعل بیاید خصوصاً استبداد که طبعیت بشر را به درجات مختلف به بند می کشند زخم می زند و خلاصه فاسد و منحرف می کند بگفته بشلر دموکراسی نظام سیاسی "طبیعی" نوع بشر است و طبیعی بودن دموکراسی به این معنی نیست که برقراراش بصورت طبیعی انجام گیرد یا طرح آن در همه جا یکسان به اجرا در می آید در حالیکه تاریخ برخلاف این تصور رای داده است. اگر شرایط که خارج از حیطه اراده آدمی است توجه گردد، دیده می شود که چهار شرط لازم دموکراسی را خواهم یافت. 1- پیدایش واحد های سیاسی دیرپا که چندین قرن دوام کند. 2- برپا نشدن امپراطوری زیرا امپراطوری معمولاً نظام های غیر دموکراتیک هستند که به آراء و نظریات مردم اهمیت قایل نبوده بلکه خود حاکمان هرطور که مصلحت دانستند بدون مصلحت مردم کار را پیش برده بالای اعضای جامعه حکم می دانند. 3- وجود مراکز متعدد و قدرت مند تصمیم گیری در هر واحد سیاسی مراکزی که به خود استوار باشند و بتوانند جلو توسعه بی حد وحصر قدرت مرکزی سیاسی را بگیرد تا حوزه امور خصوصی از دست اندازی دولت مصؤن بماند. 4- نضج گرفتن فضیلت های نظیر خویشتنداری ارج نهادن به افراد بطور مساوی و از خود گذشتن در بین شهروندان، احساس مسؤلیت شهروندان در قبال خود و همنوع خود و جامعه . که این ویژه گی ها وقتیکه موجود بود بقای جامعه مطلوب حتمی خواهد بود . اگر چنین آگاهی و مسؤلیت در بین شهروندان وجود نداشته باشد جامعه فرو می پاشد، آگاهی و فهم پیچده گی های حکومت و سیاست بهای است که همه مردم باید برای اداره زندگی خود بپردازند. روی این سبب است که گفته شده دموکراسی نه یک وعده انتخاباتی است بلکه پدیده ای اجتماعی – تاریخی است دموکراسی بیش از هر چیزعشق است عشق به دموکراسی یعنی علاقه هریک از اعضای جامعه به امور همگانی و مشارکت برای پیش برد تصامیم که به نفع جامعه است. برای تحقق دموکراسی از یک جامعه باید در آن جامعه اخلاق دموکراتیک وجود داشته باشد، یعنی مسؤلیت،شرم صداقت، نظارت متقابل و آگاهی شدید نسبت به این که برد یا باخت هریک از اعضای جامعه بردوباخت ما نیز هست. سوال اساسی که در اینجا مطرح می شود این است که برای موفقیت دموکراسی چه شرایط لازم است. آنچه را که پژوهشگران و دانشمندان در مورد موفقیت دموکراسی شرایط تعین نموده اند این است. چون جوامع ازنگاه وضعیت اجتماعی،سیاسی، اقتصادی،فرهنگی همدست نیستندبنابراین شرایط معین هم بصورت مشخص وجودندارد، ولی آنچه به صورت عموم شرایط موفقیت دموکراسی را بیان نموده اند عبارتند از: 1 فقدان نظامی گری 2مشارکت سیاسی3 فقدان نابرابری ثروت 4 برابری اجتماعی 5 تلقین ارزشهای دموکراتیک 6آزادی مطبوعات7 هوشیاری شهروندان 8 توافق در مسایل اساسی 9 برنامه ریزی ملی برای رفاه 10 مدیریت درست 11 مالکیت خصوصی {9}براساس شرایط که برای موفقیت دموکراسی تعین گردیده است معلوم میگردد که نظامی گری اگر در یک کشور موجود باشد دموکراسی به وظیفه خود عمل نخواهد توانست چون دموکراسی حکمرانی زور را نمی پذیرذ بلکه بر ارزشمندی انسان به گسترده ترین فرصت ممکن رشد و توسعه بر اصل آرادی را برای همه میدهد و حکمرانی زور و خود کامگی یکی از موانع رشد دموکراسی محسوب گردیده و باعث مصون نماندن آن خواهد بود زیرا عادت تفکر و اندیشدن که دموکراسی بر آن نیاز دارد با زور و تمرکز قدرت هماهنگ نیست، و همچنان باید دانست که دموکراسی در کشئورهای به راحتی عمل میتواند عمل کند که نتنها دور از نظامی گری باشد بلکه از زیاده رویهای ثروت و فقر نیز آزاد باشد در کشور که زیاد مردم تهیدست باشند و عده ای کمی ثروتمند نهادهای آزاد و دموکراتیک نمی توانند به موفقیت عمل کند دموکراسی در کشور موفق خواهد بود که شهروندان از گرفتاریهای روزمره بطور نسبی آزاد باشد برایری اجتماعی نیز در پیروزی دموکراسی شرط اساسی دانسته شده اشت، معلوم است که تفاوتهای طبقاتی و فاصله اجتماعی میان این یا آن گروه یا شخص دموکراسی را نابود می کندوهمچنان بایدگفت که اختلافات زبانی یا محلی و تبعیضات گوناگون نابود کننده حیات دموکراسی بوده و موفقیت دموکراسی وقتی امکان دارد که همگان با فرصتهای برابر بدون هیچ گونه تفاوت در کارات عمومی شرکت کند برای ایجاد هماهنگی، همدلی و برابری لازم است ذهنهای جوان در حال رشد را با روحیه همدلی، روحیه بردباری ،عادت سازگاری، ملاحظات ، عقایدو نظر دیگران را احترام داشته باشد. موجودیت این صفات در وجود شهروندان، هوشیار بودن و آگاه بودن آن شهروندان را بیان می کند این گونه شهروندان است که با تمام حسن نیت با حکومت همکاری می نماید. و همچنان در صورت که در یابد حکومت نادرست عمل می کند عمل حکوت را مورد انتقاد قرار داده خوهان درست انجام دادن کار از طرف حکومت می باشد. تفکیک قوا: از آنجایکه مهمترین معیاری که می تواند ماهیت و نوع ساختار سیاسی را روشن سازد قدرت سیاسی است به گفته ای دکتر احمد نقیب زاده "استقرار قدرت سیاسی در یک جامعه به سه صورت قابل تصور است یکی تمرکزکامل قدرت در دست یک نفر دیگری توزیع محدود آن بین عده خاص، سوم توزیع کامل آن"{10}پس زمانیکه قدرت بطور کامل در دست یک نفر متمرکز باشد یا هم در دستی اشخاصی محدودی تقسیم شده باشد در چنین حالتی ساختار سیاسی بسته ، غیر قابل نفوذ و نعطاف است که به صورت خود کامگی ، استبداد جلوه گر می شود. قدرت بویژه در کار برد اجتماعی خویش ماهیت هیولای دارد اما پرسش اینجا است که چگونه می توان این هیولا را مهار کرد فیلسوفان سیاسی و جامعه شناسان در نهایت دموکراسی را به عنوان نسخه مهار قدرت دانسته اند دموکراسی از این زاویه روش است که در آن قدرت به یک مسله همگانی بدل میشود که همه خود را در آن سهیم احساس می کنند به بیان دیگر در دموکراسی مسله اصلی مبارزه با انحصار و تمرکز قدرت است اما از انحصار و تمرکز قدرت زمانی جلوگیری می شود که قدرت به مثابه یکی از منابع کمیاب اجتماعی در دسترس همگانی قرار بگیرد،چگونه این هدف تحقق می یابد، در دموکراسی، سازکارهای متعددی تدارک دیده شده است که یکی از سازکارها اصل تفکیک قوا است که طبق آن دامنه و حدود فعالیتهای قوه های سه گانه مقننه،قضایه و اجرایه بصورت مستقل در قانون ساسی مشخص شده است و فرد واحد نمی تواند بطور همزمان سپری بیش از یک قوه را عهده دار شود اگر چه تجزیه ساخت قدرت به قوه های سه گانه خود، مکانیزم اصلی جلوگیری از تمرکز قدرت در دست یک فرد یا گروه معین است اما تعادل و دادستدهای دو سویه میان هریک از قوهای سه گانه به نوبه خود به توقوف و جلوگیری پروسه تمرکز و انحصار قدرت کمک می کند .از اینجاست که پریکلیس یونانی بیان را ارایه مینماید "این درست که حکومت ما را دموکراسی می نماند زیرا اداره آن در دستی تعداد زیاد است نه تعداد اندک"{11} طبق این اصل حکومت باید از انحصار تعداد اندک خارج شود هر نوع سازکار که به تمرکز و انحصار قدرت در دست تعداد اندک منتهی می شود ناسازگار است و دموکراسی در ذات خود به فرا روی از انحصار و تمرکز متمایل است تکثر قدرت در ذات دموکراسی نهفته است. از آن وقتیکه نخستین جرقه ای اندیشه دموکراسی خواهی در ذهن هر انسانی کلید خورد از نخبگان تمدن سمری و بابلی در مقام بنیانگذاران نظام سیاسی دموکراتیک تا فرزانگان که ارکان دموکراسی آتنی را پی ریختند، همواره بزرگترین نیگرانی و دغدغه شان این بود که چگونه، و به چه شکل قدرت متمرکز را بشکنند که این شکستند قدرت را "تفکیک قوا" گفته اند. ماجرای تفکیک قدرت به عنوان یکی از ارکان اصلی دموکراسی، جلوگیری از استبداد و خودکامگی نفی نمودن خود خواهی و جلوگیری از تمرکز و انحصار قدرت ، متضمن آزادی،ازسابقه تاریخی برخورداراست، منشا این نظریه را باید در مفهوم حکومتهای مختلط و مرکب یافت که در نخستین بار در اندیشه سیاسی یونانیان مطرح شده است. به ویژه پولیب تاریخ نویس یونانی بر آن بود که "میتوان از طریق تلفیق اصول حکومتهای مختلف یعنی منارشی ، اریستوکراسی، دموکراسی، حکومت معتدل و با ثبات ایجاد کرد زیرا هر یک از این اصول ،عناصر نماینده طبقاتی است{12} تجزیه و تحلیل موضوع تقسیم و تفکیک قوا به طور دقیق از ابتدای اول به ارسطو نسبت می دهند که" ارسطو به سه وظیفه حکومت مشورتی،اجرایی و قضایی اشاره کرده است و ارکان مشورتی او در برگیرنده مسایل جنگ و صلح، وضع قوانین،تشکیل اتحادیه ها، تحمیل مجازات تبعید و مصادره اموال و نیز نصب مقامات اجرایی است، ارکان اجرایی هم وظایف از نوع تخصوصی دارد اما ارکان مشورتی اختیار بیشتر از آن دارد،سرانجام ارگان قضایی که مجموعه قضات نیست بلکه دادگاه های عمومی اند "{13} اما در قرن شانزدهم ژان بودن پیشنهاد کرد که شهریار نباید وظیفه مدیریت عدالب را به عهده گیرد بلکه آن راباید به یک دادگاه جداگانه محول نمایدجدا نکردن این دو قوه از نظر ژان بودن به معنای ترکیب یک سره عدالت و ترحم رعایت دقیق قانون نادیده گرفتن دل بخواه آن خواهد بود. اما در سده هفدهم می بینیم که نشانه های از این نطریه در نوشته های جان لاک به نیمه حکومت مدنی می توان دید او"تقسیم قوابه مقننه، اجرایه و فدراتیو"{14} اشاره می کند به عقیده این ابزارها در جامعه مدنی به ویژه برای حفظ حقوق طبیعی که انسان به مثابه موجود خردمند بطور ذاتی دارد بوجود آورده شده اند و معتقد بود در جامع مشترک المنافع که خوب سازمان یافته است قوه مقننه باید از قوه مجریه جدا باشد او در عین حال نیاز به هماهنگی را تشخیص داد و بر آن تاکید نموده است. اما نظریه کلاسیک تفکنک قوا را مونتسکیو" در کتاب روح القوانین که در سال 1748 م"{15} نشر شده عرضه کرده است و این نظریه به نام او نامدار شده نظریه او مبتنی بر ارزیابی از روانشناسی قدرت طلبی انسان است.بررسی کارکردهای سیاسی برتانیا او را متقاعد کرد که انگلیسی ها بطور عمده بدان سبب قادر به بهرهمندی از آزادی در برابر یکدیگر بوده اند که قانون اساسی آن اصل تفکیک قوا را تقدیس نموده و گرام داشته است از اینجا می توان گفت که برای بدست آوردن آزادی قدرت نباید متمرکز باشد. اما عقیده کل منتسیکو این بود که حکومت را نه دستگا ان بلکه روحی که درفراسوی ان وجود دارد آزاد میکند به عقیده او فقط درحکومت های میانه رو آزادی وجود دارد وانهم تنها وقتیکه ازقدرت سوءاستفاده نشود برای جلوگیری ازاین سوئ استفاده لازم است با تعین جای درست هرچیزی قدرت را باقدرت مهارکرد. به گفته مونیسکو قانون اساسی باید چنان تدوین شود که هیج کس نباید مجبور بکاری شود که قانون شخص را مکلف به ان نکرده است یا نباید کارهای انجام دهد که قانون اجازه میدهد انجام داده نشود بنا براین بنیاد نظریه اوبرپایه تقسیم بندی سه گانه وظایف حکوت نیست بلکه درتوضیع قدرت درمیان مقامات که احتمالا رقیب است میباشد وهدف نهای تفکیک قوا اومیانه روی ونتیجه ازادی ان انسان است بیان نظریه مونیسکو که اغلب نقل میکند این است . "حال باید فهمید اگرازاین سه قوه درکارهای مربوط بهم مداخله کنند یا هرسه قوه درست یک نفربایک هیئت قراربیگیرد یاقانون ومجریه مخلوط شود یا قوا قضائیه دراختیار یکی ازان دو قواباشد ویابالعکس سازمان دولت وضعیت زندگی مردم چه صورتی خواهد داشت زیرا باید ازاین ترسید که ان شخص واحد ماهیت که زمامدار هستند قرارگرفت دیگر ازادی نخواهند داشت زیرا باید ازاین ترسید که ان شخص یا ان هیت قوانین جابرانه وضع کند وجابرانه هم به موقع اجرا بگذارند وهم چنین اگر قوه قضائیه ازقوه مقننه ومجریه مجزا نباشند بازهم ازادی وجود ندارد چه انکه اختیار نسبت به زنده گی وازادی افراد خودسرانه خواهد بود ازیک فرد یا ازیک هیئتی که مرکب از رجال یا توده واعیان ست این سه قوا را درعین حال باهم دارا باشد یعنی هم قوانین وضع کند وهم تصمیمات عمومی را به موقع اجرا نمایند وهم احتلافات بینی افراد را حل نماید وهم مجرمین را مجازات بدهد ان وقت همه چیز ازبین میرود {16} بدین ترتیب مونسکو باتمرکز قدرت دریک شخص با هیئتی ازاشخاص مخالف بود بنابراین نظرداد که وظایف سه گانه حکومت باید به اشخاص متفاوت واگذارشود. اما گفته می توانیم که تفکیک قوا،بشکل سریع کننده فرا گرد و توسعه سیاسی کم و بیش در دوره مدرن نضج بسته و مبانی آن به صورت مختلف نظریه پردازی شد ه است در واقع روی کرد تفکیک قوا به عنوان مهمترین وظیفه عملی دموکراسی از مشکلات سر چشمه می گیرد که ریشه اش در اختلافات همیشه روشن و همواره فعال میان آزادی فردی و قدرت دولتی از مرحله نهفتگی گذشته ،وشکل عریان رابخودگرفته است درک این نکته چنان دشوار نیست که زمانی می توان سر بلند کند که جان مایه اش که همان آزادی فردی باشد زنده و پویا باشد اما قدرت در ذات خود از چنین رویکردی استقبال نمی کند و رابطه قدرت وآزادی فردی در شرایط عادی همیشه سرد- اگر نگویم داغ و بحرانی- بوده است. پندار قدرت و آزادی فردی دو موجود هستند که ذاتا چشم دیدن یکدیگر را ندارند به همین سبب نیز غالب اوقات در حالت شبه قهر و گاهی در حال مخاصمه مشغول می باشند بدین ترتیب تعامل و همگرای آزادی فردی و قدرت دولت یکی از مباحثات مهم دموکراسی است در این نظام آزادی فرد باید رعایت شود دولت هم باید در حدود قانون قوی باشد و اگر نه امنیت بوجود نخواهد آمد اما در شرایط که قدرت همواره میل به تجاوز دارد پرسش اصلی این است که چگونه می توان از این تجاوز جلوگیری کرد جواب این پرسش را گفته اند که تفکیک قوا میتواند مانع تجاوز قدرت گرددتنازع قوای سه گانه وتحدید ازادی : واقعیت این است که همه هواداران مدل های مختلف دموکراسی دریک مسئله اشتراک نظر دارندوان اینکه رعایت اصل تفکیک قوا دربستراستقلال قوای سه گانه شاخصترین ومعتبر ترین پیش نیاز ومصونیت حقوق شهروندی ازتعرض همیشه مجتمع قدرت بشمار میرود . باوجود که اصل تفکیک قوا مستند برمبانی حقوقی شفاف ومشخص است که بطور معمول درقانون اساسی هرکشوری مورد توجه قرارگرفته، و واضعان قانون برای هریک ازسه قوا اجرائیه ،مقننه ،قضائیه کار ویژه های معین وروشنی تعین نموده اند اما سرشت تهاجمی وتمرکز قدرت سیاسی توام باطبیعت فزون طلبی انسان حتی میدان باز،دموکراتیکترین دولیت هایی مبتنی براصول حقوقی به رسمیت شناخته شده رابه مکان برای کش مکش ومنازعه تبدیل کرده است سوال اساسی این است که اگرتعارض میان این قوای متفاوت بروزکند آیا به سهولت قابل حل و فصل خواهدبود ؟ جواب پرسش منفی است. زیراخصوصاً در روزگارما که تعارض قوا عمل کرد دموکراسی را مغشوش می کند. درقدم اول تعارض می تواند بین قوای مجریه وقضائیه بروزکند چون عاملان قوا قضائیه یا قضات را اغلب کارگزاران قوه مجریه تعین میکند که دریک دموکراسی منظم احدی بالاتر ازقانون قرار ندارد ومعلوم است که درصورت بروز اعمال خلاف قانون ازقضاوت، هرشهروند حق اعتراض را دارند که چرا ازقانون کشورش سرپیچی گردیده است وهم چنان قوه قضائیه بخاطر انجام دادن وظایف خود، با ارامش خاطر باید هرگونه فشار خارجی چه از ناحیه مقننه وچه ازناحیه قوه مجریه مصئون باشد. ازاینجادیده که تعارض سیاسی قوا مولد خشونت وبی ثباتی سیاسی میگردد،و فراوانی بس آمد تنازع وتعارض قوا مثل همیشه درتنگ پیج ها بازهم این پرسش مشهور را برجسته می سازد که چه باید کرد؟ .واقعیت قابل درک این است که درجهان معاصر حرکت بسوی دموکراسی و آزادی سیری دیگری جزتقسیم وتکثیر قدرت متمرکز فرمانروارا نمی شناسد همین واقعیت اجتناب ناپذیر قدرت متمرکز را درچهارچوب قانونی سه قوا مستقیل و متمایز وبرخوردار از ازمرزهای حقوقی شفاف ومعین تقسیم می کند واین روی کرد تحت عنوان تفکیک قوای سخن می گوید تفکیک قوای درصورتیکه با ایجاد موازنه قدرتمند درساختار قدرت نیانجامد لاجرم به بی ثباتی وهرج ومرج اجتماعی وسیاسی منجرخواهد شد. فایق امدن یکی ازقوابرقوای دیگر بمشابه اختلال درایجاد توازن میان ساختارهای قدرت می باشدکه دراینصورت نه فقط سیمائی دموکراسی را مخدوش می کند بلکه به ماجرای تنازع وتعارض قوا چنان استمرارمی دهد که بطور قطع از درون دیکتاتوری بیرون خواهد شد تصوراین مقوله باوجود فعالیت های فرمایشی وحضورعینی قوه مجریه ،مقننه ،قضائیه قدرت غالب به شیوه غیر رسمی واعلان نشده دراختیار کانونی که به یکی ازاین سه قوه تکیه زده قرارگیرد چندان استعباد منطقی ندارد. اگرمثلاچنین کانونی درقوه مجریه مستقر شود ودرچنگال ریس دولت{ریس جمهور،نخست وزیر...}قرارگیرد واز همان جا سازگاری منجربه تشکیل پارلمان (قوه مقننه ) وانتصاب قضاد ارشد قضائی را بطور نامطلوب ومطابق میل خود هدایت کند. به تحقیق همه کسانیکه به هوا داری ازدموکراسی سخن گفته اند وآیده پردازی ونظریه سازی کرده اند براصل تفکیک قوا به عنوان رکن رکین دموکراسی ویگانه ضامن صیانت از ازادیهای فردی وپیش نیازحقوق شهروندی اسرار ورزیده اند. معلوم است که اگر اصل که همه دانشمندان برآن معتقد است مراعات نگردد تعارض قوا بوجود آمده مولد خشونت وبی ثباتی ساسی خواهد شد می توان پذیرفت که نحوه اجرائی تفکیک قوا، علل قاعده می باید درقوانین اساسی هرکشوری، دارای نظام دموکراسی، طراحی شده باشد وچنین امری با توجه به ساختار اجتماعی قدرت؛و اندازه توسعه یافتگی وفرهنگ سیاسی یک جامعه نسبت به جامعه متباین ومتضاد دیگر میتواندفرق داشته باشد؛ وازمعیارهای بومی وملی هرکشور تاثر می پذیرد. درقانون اساسی کشور جمهوری اسلامی افغانستان بعضی ازمرزها ی ممیزی وحدود مشخص میان قوای سه گانه که مانع ازنقض حریم ودرفرورفتگی اختیارات قوای سه گانه می شود ذکرگردیده است که برای هرکدام صلاحیت مشخص تعین گردیده است. اما این نکته نیز درنظرداشت که کارویژه های شناخته شده ای بین الملل هریک ازقوای سه گانه بطور کلی مجموعه از قوانین جهان شمول را فراوری ما قرار می دهد صرف نظرازخصلت هائی متاثرازجغرافیای سیاسی وفرهنگی می تواند از صورت مند همسانی بهره مندشود. به همین دلیل نیزاصل تفکیک واستقلال قوا باید ناظربرسازگارهائی باشد که درجریان آن هرنماینده مجلس بتواند به راحتی وبدون ملاحظه روابط پیدا وپنهان به محض تخطی هریک ازاعضای قوه مجریه براساس درک وفهم خودازقانون،ازاختیارات استفاده کندکه قانون ازآن به عنوان"استیضاح"نامبرده است چنین اقتداری درحیطه دموکراسی وکالتی تا عزل ریس دولت وهریک از اعضای کابینه قابل تعمیم می توان بود پس دیده می شود که درصورت عدم موجودیت این سازکارهائی دیده میشود که بروز تعارض قوا جامعه را به هرج ومرج می کشاند ومسایل حساس همچون امنیت ملی واقتدار ملی را به مخاطره می افگند وبه طورمشخص به همین دلیل است که قانون گذاران برای چنین تعارضاتی نهادهای راپیش بینی میکنندو به آن چهره قانونی میدهندکه هدف شان حل مناقشه است؛ درسطح بین الملل سازمان ملل متحد به واقع نهادی است جهانی که به منظور حل منازعه ومناقشه که بد ترین شکل ان خشونت است میان دولت ها بمیان می آید، مدح چنین موضوعی نباید بد بینی تلقی شود ؛که تعارض قوا ان هم بگونه کش مکش هائی سیاسی وجناحی دارای قابلیت تولید خشونت پیوسته هستند تعارض قوا وقتیکه ازحالت اخلافات حقوقی وقانونی خارج شود وشکل منازعه سیاسی را به خود گیرد انگااه نخستین مولودش خشونت خواهد بود به هرحال هم حکمائی ادوار باستان ومتفکران قرون جدید وهم حقوق دانان قدیمی دیروز وامروز با تکیه براصل تفکیک قوا درجهت رفع هراسی کوشیده اند؛که ازتمرکز فساد انگیز وخود کامگی قوادر یک شخص یا یک گروه عاید می شود. برای آنکه بر حسب طبیعت اشیا و احوال و اقتضای سرشت مرکزگرائی، کسیکه قدرت را بدست داردپیوسته دروسوسه سوءاستفاده ازان است قدرت بی مزدخود سری می آورد وخود سری سرمنشه انواع فسادها وانحرافها است به گفته لرد اکتن"قدرت فساد میکندوقدرت مطلق مطلقاً فاسد می کند"دموکراسی، فقدان تمرکز اقتدار را یکی از شرایط موفقیت خود می داند و در صورت موجودید تمرکز قدرت حکمرانی زور و استبداد،دموکراسی به شکست مواجه خواهد شد. باید یاد آور شد که اینطور فکر نگردد که دموکراسی خاص مغرب زمین است درست که یونانیان ابداع شان کردند برای غربیان به ارث ماند ولی باید این دانسته شود که دموکراسی اختراع هیچ کس نیست و متعلیق به همه است هر جا امکانات مناسب فراهم بیاید بلافاصله شکل خواهد گرفت دموکراسی متعلق به بشریت است اگر عملا موجود نباشد باید هر انسان برای برقراری اش کمر بندد؛وزمینه رابرای رشد دموکراسی مساعد سازند؛ وعواملیکه باعث سقوط نظام دموکراتیک می گردد ازبین ببرند. نتیجه: درین مقاله کوشیده شده است، دموکراسی را به منزله بهترین روش برای جلب نظر مردم و نحوه اداره حکومت شناسای گردد زیرا رجحان دموکراسی درین است که حکومت باید توسط مردم انتخاب شود و مردم نسبت به حکومت رضایت وموافقت خود را نشان دهند وحکومت برای رسمیت یافتن دوامدار نیاز به رای مردم دارد. اگرچند دموکراسی در طی حیات خویش بطور غیر مستقیم اعمال شده است. یعنی مردم به دلیل شمار زیاد شان نمی توانند تک تک بطور مستقیم در تصمیم گریها شرکت کنند که به همین دلیل در عمل از طریق انتخاب نمایندگان نظر خویش را بیان میکنند. واضح است شخص منتخب، نماینده(نشان دهنده) نظر هزاران گاهی هم میلیونها نفر رای دهنده است ومردم هم با آگاهی ازین کاستی ها به دلیل آنکه هیچ راه حل وگزینه کاملتری غیرازآن سراغ ندارند، آنرا به عنوان بهترین روش پذیرفته اند و به نتیجه آن و کارکردش قدر می نهند. از طرف دیگر در جوامع امروز حرکت بسوی دموکراسی مسیری دیگری جز تقسیم وتکثیر قدرت، جلوگری از استبداد و خودکامگی، نفی نمودن از خود خواهی فرمانروا نمی شناسد واین تقسیم و تکثیر قدرت که به آن تفکیک قوا گفته میشود یکی از ارکان دموکراسی است که حیات دموکراسی بستگی به حیات آن دارد. تذکراین نکته نیزلازم است که نباید از دموکراسی بعنوان یک نظام سیاسی کاملا آیدآل برای پاسخگویی به تمام آرمان های بشرو رفع کلیه مشکلات جوامع دانسته شود. بلکه از بین انواع گوناگون نظامهای سیاسی که تاکنون بشر توانسته است تجربه نماید ،دموکراسی را بهترین کم هزینه ترین و پورفایده ترین نظام سیاسی دانسته اند. مهر تایید این مدعا، موکراتیک اعلان کردن کشورهای که دارای رژیم غیردموکراتیک بوده و مبانی دموکراسی رابه مسخره میگرند ولی باز هم رژیمهای خودرادموکراتیک می خوانند. ماخذ: 1: نقیب زاده، دکتراحمد،درآمدی برجامعهشناسی سیاسی،چاپ چهارم،انتشارات مهرقم،تهران،1384،ص165 2: دال،رابرت،تجزیه وتحلیل سیاست،ترجمه حسن ظفریان،نشرمترجم،ت،تهران،ص68 3: سی بی،مکفرسون،جهان واقعی دموکراسی،ترجمه معنوی تهرانی،تهران،نشرآگاه 1379 ص19 4: عالم،عبدالرحمن، بنیادهای علم سیاست،چاپ هجده هم،نشرنی،تهران،1387،ص293 5: ارسطو، سیاست ،چهارم،ص6 6: هوگن، کارل، دموکراسی،ص21 7: جهانبگلو،رامین ،خودمختاری ودموکراسی ،چاپ چهارم، 1385 ،انتشارات ،غزال،تهران،ص96 8: عالم، عبدالرحمن،بنیادهای علم سیاست،همان،ص312 9: نقیب زاده،دکتراحمد،...همان،ص165 10: بشریه،حسین،دانش آموزش سیاسی،چاپ هفتم،نشرنگاه معاصر،تهران ،1382،ص347 11: ارسطو،سیاست،...همان 12: پازارگاد،دکتربهاالدین،تاریخ فلسفه سیاسی،چاپ پنجم،انتشارات دلارنگ،1382تهران،جلد دوم،ص678 13: همان ص 14: همان ص 15: مونتسکیو،روح القوانین ،ص160


text: شیطان تاسمانی (لونی تونز) تاز یا شیطان تاسمانی شخصیتی کارتونی آفریده شده توسط استودیو برادران وارنر است که در مجموعه تلویزیونی لونی تونز حضور داشت. پیش از آنکه وارنر برادرز کارتونز در سال ۱۹۶۴ به کار خود پایان دهد، این شخصیت تنها در پنج فیلم کوتاه حضور پیدا کرد؛ ولی تبلیغات و حضور تلویزیونی این شخصیت باعث شد که محبوبیت آن در دهه ۱۹۹۰ بالا برود. در این دهه، مجموعه اختصاصی تاز به نام تاز-مانیا آغاز به کار کرد و تاز یکی از محبوبترین شخصیتهای کارتونی کودکان شد. منابع[ویرایش] - مشارکتکنندگان ویکیپدیا، « »، ویکیپدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۲).