text: استان کِرمان پهناورترین استان ایران با مرکزیت کلانشهر کرمان است. استان کرمان در جنوب ایران قرار گرفته و جمعیت آن در سال ۱۳۹۵ و بر اساس آمار مرکز آمار ایران برابر با ۳٬۱۶۴٬۷۱۸ نفر بودهاست. کرمان با دربر گرفتن بیش از ۱۱ درصد از وسعت ایران با حدود ۱۸۳۱۹۳ کیلومتر مربع نخستین استان پهناور ایران میباشد. کرمان نهمین استان پرجمعیت کشور محسوب میشود. استان کرمان همچنین بیش از ۶۶۰ اثر ملی ثبت شده دارد و از استانهای تاریخی ایران میباشد.استان کرمان ۷ اثر ثبت شده در میراث جهانی یونسکو از جمله ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، دهکده صخرهای میمند در شهربابک، کویر لوت و سه قنات، رتبه نخست ایران را از این حیث دارد. استان کرمان همچنین چندین سال متوالی رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را از آن خود کردهاست.استان کرمان اقلیم متنوعی دارد و شهر لاله زار در استان کرمان، با ارتفاعی نزدیک به ۲۸۷۰ متر از سطح دریا، مرتفعترین شهر ایران بهشمار میرود.استان کرمان با تنوع اقلیمی خود، بزرگترین تولیدکننده خرما و پسته، رتبه دوم تولید گردوو رتبه دوم تولید گل محمدی در ایران را دارا است. پیشینه نام کرمان از نام یکی از ده شاخه اصلی پارسیان که به جنوب ایران آمدند گرفته شدهاست. شاخههای اصلی پارسیان اینها بودند: پاسارگادی، مارافی، کرمانی، ماسپی، پانتیالی، دِروسی، دایی، مَردی، دروپیکی و ساگارتی. کرمان در زمان هخامنشیان بخش عظیمی از شَهر (ساتراپی) فارس بهشمار میرفت. از شهرهای کهن این سامان سیرجان (شیرگان باستان)، شهربابک، بردسیر، بافت (تپه یحی) (به اردشیر باستان)، گُواشیر (کرمان امروزی)، فهرج (پهره باستان) و ارگ بم، نرماشیر، راین و جیرفت است. آقامحمد خان قاجار، تعدادی از مردم آن را کور کرد. وی یک هزار تن از جوانان تنومند این استان را به سرکردگی مرتضیقلیخان کرمانی به تهران فرستاد و پس از آن به میاندوآب و سراب و برخی نقاط دیگر آذربایجان تبعید کرد. این کرمانیان پس از چند نسل در جمعیت این شهرها حل شدند ولی در میاندوآب تا مدتی پیش محلههایی به نام محله کرمانیها، سیرجانیها، زرند، راهبُر و لکها وجود داشت. قلعه دختر و قلعه اردشیر از آثار دوران ساسانی در شرق شهر کنونی کرمان، که هنوز خرابههای آنها برجاست، گواه بر این است که لااقل در زمان اردشیر بابکان در همین محل، شهری آباد یا قلعهای مهم وجود داشتهاست. مؤلف جغرافیای کرمان معتقد است که حدود سال ۲۲۰ پس از میلاد، به هنگام فتح کرمان به دست اردشیر، این محل گواشیر نام داشته و مرکز ولایت کرمان بودهاست. بنا به گفته هرودت کرمانیا از قبایل دوازدهگانه ایران میباشد و ساتراپی چهاردهم (دارا) مشتمل بر ایالت کرمان بودهاست. در روایات اساطیری آمدهاست که کیخسرو کرمان و مکران را به رستم بخشید همچنین نشانیهایی از فرمانروایی بهمن بر این خطه میدهند آنگاه روایت تاریخی این سرزمین آغاز میشود و اینکه در زمان هخامنشیان کوروش آن را تبعید گاه نبونید (پادشاه مغلوب شدهٔ بابِل) قرار داد سپس سخن از حکومت اشکانیان را شکست داد و فرزند خود را که او هم اردشیر نام داشت به حکومت کرمان گماشت. بنا به نوشتههای مورخ کلدانی و کاهن معبد مردوک در سالهای ۵۳۹–۵۳۸ –که کتب او از منابع مهم تاریخ زمان کورش است – کرمان از ولایات تابعه کوروش بوده و محلی مطمئن برای او بهشمار میرفتهاست. در عصر داریوش کبیر نام کرمان جزء ولایات تابعه هخامنشی آمدهاست و در کتیبه بنای شوش کلمهای مشاهده میشود که نام چوب درختی بودهاست که برای استحکام بنای ساختمانها (شاید همان کاخ) به کار میرفته و محل تهیه این چوب کرمان ذکر شدهاست. در این مورد داریوش میگوید «چوب بیش مکن از گنداره (پیشاور) و کرمان حمل شود» در متن کتیبهای که از شاپور اول ساسانی – در اطراف کعبه زرتشت در نقش رستم فارس – بدست آمدهاست، شاپور دربارهٔ قلمرو خود چنین مینویسد: منم خداوندگار مزداپرست شاپور شاهنشاه ایرانیان وغیر ایرانیان. امارات و ولایات امپراتوری ایران اینها هستند: پارس، پارت، خوزستان، میشان، آشور، آذیان، عربستان، آذرآبادگان (آذربایجان)، ارمینیا، (ارمنستان)، سسیگان، کرمان و بلوچستان. در کتب تاریخی از عهد قدیم، چند جا به نام کرمانیان به صورت بخشی از ایران برمیخوریم هرودت گوید:پارسیها به شش طایفه شهری و دهنشین و چهار طایفه چادرنشین تقسیم شدهاند شش طائفه اولی عبارتند از: مرفیان، ماسپیان، پانتالیان، دروسیان، گرمانیان در خصوص گرمانیان تصور میرود همان کرمانیان باشند. در کتیبههای هخامنشی ظاهراً مقصود از کلمه کارمانیا همان کرمان است. در کتب تاریخی از عهد قدیم، چند جا به نام کرمانیان به صورت بخشی از ایران برمیخوریم. احمد علیخان وزیری (مؤلف کتاب جغرافیای کرمان) معتقد است که حدود ۴۳۰ سال قبل از اسلام – به هنگام فتح کرمان بدست اردشیر – این محل گواشیر نام داشته که مرکز ولایت کرمان بودهاست. بخشی از خانههای مسکونی مردم فقیر در پای دامنههای این دو تپه و قلعه شکل یافته بوده و بعداً با گسترش تدریجی شهر کرمان در جهت غرب توسعه یافته وبا توجه به توسعه و رونق اقتصادی در دورههای بعد از اسلام این شهر به تدریج نضج گرفته و رفته رفته بزرگتر شده تاجایی که وسعت آن به حدود دویست هکتار هم رسیده، با گذشت زمان و به دلیل نا امنی منطقه و حمله غارتگران و دزدان علاوه از حصارهای رفیعی که دور قلعه دختر وقلعه اردشیر کشیده شده بود گرداگرد شهر نیز حصاری بلند کشیده شد. ایالت بزرگ کرمان ایالت کرمان از شرق به مکران، و از شمال به خراسان، و از غرب به فارس، و از جنوب به دریای فارس محدود بودهاست. کرمان در روزگار سلجوقیان از بهترین و آبادترین بلاد ایران بهشمار میآمد. این سرزمین دارای دو نوع آب و هوای گرمسیری و سردسیری بوده البته مناطق سردسیر کرمان در مقایسه با مناطق سردسیر فارس، گرمتر است. بهطور کلی، مناطق گرمسیری پهنه بزرگتری از سرزمین کرمان را فراگرفتهاست و مناطق سردسیری که بهطور عمده در ارتفاعات بوده، در حدود یک چهارمِ کرمان است. از آنجا که ایالت کرمان غالباً مشتمل بر مناطق گرمسیری است، اهالی آن مردمانی سبز چرده و نازک انداماند. مقدسی در قرن چهارم، کرمان را بر پنج خوره و ناحیه تقسیم کردهاست: نخستین آنها از سوی فارس، بَرْدَسیر (کرمان امروزی)، سپس نرماشیر، سپس سیرجان، سپس بم، سپس جیرفت. شهرهای مهم استان کرمان سیرجان: جغرافی نویسان عرب آن را السیرجان و الشیرجان نوشتهاند. این شهر پایتخت قدیم ایالت کرمان بوده و مرکزیت آن در کرمان تا زمان آل بویه ادامه داشت؛ اما در آن زمان، ابن الیاس که حاکم بویهی کرمان بود، به علت نامعلومی کرسی کرمان را از سیرجان به بردسیر (شهر فعلی کرمان) منتقل ساخت. همچنین سیرجان از بابت قرار گرفتن در مسیر استانهای همجوار و مسیر جاده تهران بندر عباس، چهار راه اقتصادی استان کرمان نامیده میشود. کرمان : یاقوت حموی اگر چه به نقل از ابن بناء بشاری، سیرجان را بزرگترین شهر کرمان بهشمار آوردهاست، اما خود، بردسیر را بزرگترین شهر کرمان در پایین دستِ کویرِ واقع در میان کرمان و خراسان میداند. همچنین در گزارش وی چنین آمدهاست: ... گفته میشود شهری از دوران ساسانی است که توسط اردشیر بابکان بنا یافتهاست، و حمزه اصفهانی گوید که بردسیر عربی شده اردشیر است و اهالی کرمان آنجا را گواشیر میخوانند، و در آنجا دژی مستحکم واقع است. بردسیر دارای چهار دروازه است، و دارای دژی بس بلند است که مسجد جامع خوبی در نزدیکی آن است. بَم (بمّ):در سمت خاور کرمان در حاشیه کویر بزرگ قرار دارد. مقدسی در قرن چهارم، بم را قصبهای مهم، بزرگ و خوب وصف میکند که در سرزمینهای اسلام نامبردار است. دژی بر آن است که چهار دروازه دارد، مسجد جامع و چند بازار نیز در آن دژ جای دارد. گفتنی است که شهرت بم به سبب پارچههای صادراتی اش بودهاست، و در حوالی بم دهکده بزرگی واقع بوده که بیشتر پارچهها را در آنجا میبافتهاند. اصطخری نیز با مشهور خواندنِ قلعه بم، گوید که شهر بم دارای سه مسجد جامع بودهاست: یکی مسجد خوارج که در بازار جای داشت، و دیگر مسجد جامع در محله بزّازین، و سوم مسجد جامعی در داخل قلعه بم. همچنین، وی شهر بم را بزرگتر از جیرفت برمیشمارد. شهربابک برخی از پادشاهان ساسانی چون به آبادانی شهری همت میگماشتند نام خود را بر آن شهر مینهادند، چنانکه اردشیر چهار شهر ساخت و نام خود را بر آنها نهاد. و اما در مورد نام و وجه تسمیه شهربابک چنانکه گذشت چون حکومت شهربابک به بابک سپرده شد و وی به آبادانی آن همت گماشت نام خود را برِ آن نهاد و شهربابک خوانده شد که امروزه بسیاری از مورخین و محققان این نکته را تأیید میکنند، مثلاً علی اکبر دهخدا در لغت نامه خود مینویسد :《شهربابک شهری است که به بابک پدر اردشیر مؤسسه سلسله شایانی منسوب است و از توابع کرمان شمرده شده و هنوز باقی است. 》 اضطراری و مقدسی و دیگران نیز از آن نام برده و تفضیلی دربارهٔ آن ندادهاند. حمدالله مستوفی در 《 نزهت القلوب 》آنرا از توابع کرمان دانسته و مینویسد: 《 شهربابک منسوب به بابک جد مادری اردشیر بابکان بودهاست از اقلیم سیم بوده و از شیراز تا شهربابک شصت و هفت فرسنگ است 》و سایکس در حوالی شهربابک آتشکده ای را پیدا کردهاست. با نگاهی به کتاب (تاریخ و فرهنگ شهربابک) نرماشیر (نرماشیر):ولایت نرماشیر که آن را به فارسی نرماشیر گویند در جنوب غربی بم و حاشیه کویر واقع است. مقدسی در قرن چهارم، در وصف نرماشیر گوید: قصبهای مهم، بزرگ، آباد، بارانداز، و پناهگاه و در این سرزمین زبانزد است. انباری است گران مایه و خواستنی، شهری با جمعیت شگفتآور، با کاخهای زیبا و پاکیزه بازرگانان گران مایه و کالا و زیباییها است... کالای عمان به اینجا میآید. خرمای کرمان در اینجا گردآوری میشود. راه حاجیان بلوچستان از اینجا است. بر بهار از اینجا میگذرد. همین جغرافیدان دربارهٔ ساختار شهر مزبور گوید: دژی با چهار دروازه دارد... جامعش آباد در میان بازار است... و منارهای دارد که در این سرزمین بیمانند است. همچنین وی نرماشیر را کوچکتر از سیرجان دانستهاست. کهنوج:در اوایل دهه هشتاد بزرگترین شهرستان این استان بودهاست. شهر کهنوج از شمال با جیرفت و عنبرآباد، از جنوب به منوجان، از شرق به قلعه گنج و رودبار جنوب و از غرب به فاریاب و رودان در استان هرمزگان محدود میشود. همچنین کهنوج به دلیل قرار گرفتن در مسیر اصلی زاهدان به بندرعباس و همچنین کرمان به بندرعباس از موقعیت مهمی برخوردار است. شهرستانهای جدا شده از کهنوج چهار شهرستان فاریاب، قلعه گنج، رودبار جنوب و منوجان از شهرستان کهنوج جدا شدهاند و به مرور از بخش به شهرستان تبدیل گشتهاند. به این پنج شهرستان { رودبار جنوب - منوجان - کهنوج - فاریاب - قلعه گنج } پنج گنج گفته میشود. جیرفت:جیرفت در قرون میانه شهری بسیار مهم بود. اکنون خرابههای جیرفت به شهر دقیانوس (شهر امپراتور decius) معروف است. این دقیانوس در مشرق زمین، مَثَل استبداد و ستمکاری است. بنا به گزارش اصطخری جیرفت شهری بودهاست به درازای دو میل (تقریباً)، و آنجا تجارتخانه خراسان و سیستان بوده که همه محصولات گرمسیری و سردسیری در آنجا گرد میآمدهاست، و آب شهر از رودخانه دیو رود تأمین میشده و این شهر بسیار سرسبز بوده و از جمله محصولاتش خرما و گندم و اُترج است. مقدسی در گزارش خود از جیرفت گوید که آنجا دژی با چهار دروازه دارد. مسجد جامع در نزدیکی دروازه بم است که دور از بازار واقع است، و گوید که شهر جیرفت از اصطخر بزرگتر است. بنا به نقل ابن حوقل، در نزدیکی جیرفت جاهایی به نام «میزان» و «درفارد» بودهاست که میوه و برخی از آذوقه مورد نیاز مردم جیرفت از آنجا تأمین میشدهاست. هرموز (هرموز کهنه):در نگارش «هرمز» هم آمدهاست. آنجا، شهری بوده در یک فرسنگی دریا، مسجد جامعِ آن در بازار واقع بوده، و بازار آن پررونق و پرکار بودهاست. تا آنجا که بنا به تعبیر اصطخری، هرموز، مجمع تجارت کرمان بودهاست. به رغم فاصله اندکی که با دریا داشته باریکهای از دریا ـ به شکل خلیج، موسوم به جیر ـ تا آنجا کشیده شده و آنجا بندرگاه دریا بودهاست. یاقوت حموی در قرن هفتم از هرموز به عنوان بندرگاه کرمان یاد میکند که کشتیها در آنجا کناره میگرفتهاند؛ و از هرموز، کالاهای وارداتی از هند تا کرمان و سیستان و خراسان بار میشد. کوهبنان زرند همگان متفق القواند که این شهر قدمتی بس دیرینه دارد و حدود پنج هزار سال پیش که در اثر سرد شدن ناگهانی سرزمینهای سیبری انسانها به اروپا مهاجرت کرده و دستههایی از آنها به ایران و به نواحی کرمان و سپس به زرند آمدند. وعدهای از قدما بر این باورند هنگامیکه اسکندر مقدونی، کاخهای تخت جمشید را به آتش کشید و آریون برزن راه را بر آنان بست و پس از شکست با انبوه لشکریان خود به این ناحیه برای چرای اسبان آمدند و مشاهده کردن، عدهای از بومیان در حال که درون بی کندها و ساختمانهایی که چندان ارتفاعی نداشته زندگی میکنند. مردم به کشت غلات و حبوبات میپرداختند و برکههای آب در گوشه و گوشه این سامان جاری بود و مردم به هنرهای ازجمله دوزندگی، مسگری، درودگری، سفالگری، ذوب فلزات و کشاورزی مشغول بودند و سپاه اسکندر پس از هفتهها اقامت در این سرزمین راه جنوب را در پیشگرفته و بهسوی هند رهسپار شدند. در آن زمان این شهر را زراوند میخواندند و همه نوع حیوان مثل آهو، کل، آهوبره، بلدرچین، گورخر و حتی گوزن به وفور یافت میشود. راور راور شهری در حاشیه لوت شمالی و یکی از با قدمتترین شهرهای استان است مردم این منطقه اکثراً کشاورز هستند نام راور از راهور گرفته شده به معنی قلعه راه زیرا شهر راور در مسیر کرمان به خراسان قرار داشته و در این منطقه کاروانسرا و برجهای زیادی قرار دارد. از صنایع دستی راور میتوان به قالی ان اشاره کرد که جزو نفیسترین قالیهای ایران است که باعث شده راور شهر جهانی قالی لقب بگیرد. استان کرمان در جنوب شرقی فلات مرکزی ایران قرار دارد. این استان بین ۵۳ درجه و ۲۶ دقیقه تا ۵۹ درجه و ۲۹ دقیقه طول شرقی و ۲۵ درجه و ۵۵ دقیقه تا ۳۲ درجه عرض شمالی قرار دارد. این استان از شمال به استان خراسان جنوبی، از غرب به استانهای یزد و فارس، از جنوب به هرمزگان و از شرق به استان سیستان و بلوچستان محدود میشود. مساحت این استان برابر با ۱۸۳۲۸۵ کیلومتر مربع میباشد و بنابراین اولین استان پهناور ایران است. این استان در تقسیمات کشوری سابق به همراه سیستان و بلوچستان و هرمزگان استان هشتم را شامل میشدهاست. بیشترین جمعیت زرتشتیان ایران بعد از یزد در استان کرمان زندگی میکنند و جشن سده در فهرست آیینهای ملی ثبت شدهاست. تقسیمات کشوری براساس آخرین تقسیمات کشوری، استان کرمان دارای ۲۵ شهرستان، ۶۱ بخش، ۱۶۸ دهستان و ۸۴ شهر است:استان کرمان جغرافیای انسانی جمعیت استان کرمان در سال ۱۳۹۵ و بر اساس آمار مرکز آمار ایران برابر با ۳٬۱۶۴٬۷۱۸ نفر بودهاست. کرمان با دربر گرفتن بیش از ۱۱ درصد از وسعت ایران با حدود ۱۸۳۱۹۳ کیلومتر مربع نخستین استان پهناور ایران میباشد.. ترکیب جمعیت ساکن در شهرستانهای ریگان، فهرج، رودبار جنوب، قلعه گنج و منوجان در جنوب شرقی استان کرمان از قومیت فارس و بلوچ میباشند. در شهرستانهای جنوبی کهنوج، رودبارجنوب، قلعه گنج و منوجان گویش عامه مردم بومی فارسی کرمانی نیست بلکه «گویش گرمسیری» میباشد. عشایر طوایف بلوچ: در مناطق شرقی و جنوب شرقی استان پراکندهاند و از قدیمیترین ایلات استان کرمان به حساب میآیند. ایل افشار: از ایلات ترک ساکن کرمان هستند که با گذشت زمان به دو گروه شمالی و جنوبی تقسیم شدهاند که جنوبیها هنوز حالت ایلیاتی دارند و در مناطقی از بافت و سیرجان زندگی میکنند اما شمالیها ساکن شدهاند. ایل بچاقچی: ترک تبار هستند و زمان نادرشاه افشار از ارسباران آذربایجان به کرمان کوچانده شدهاند و در دهستان بلورد شهرستان سیرجان ساکن شدند. ایل سلیمانی: از ایلات لر زبان و از قوم لر بختیاری هستند که حدود سال ۱۷۵۰ میلادی ابتدا از چهارمحال و بختیاری و بعد از استان فارس به کرمان آمده و در کوه پایههای کوه شاه ساکن شدهاند. طوایف لر: اینان در کرمان به لری معروفند و در دو ناحیه، کوه پنج و دشت آب و رابر سرحد دار هستند. گروهی خود را منسوب به ایل لر بویر احمدی میدانند. ایل لک: در سرحد شمالی شهرستان بافت و در دامنه کوه شاه طوایفی لک تباری زندگی میکنند که از ناحیه کوهدشت استان لرستان به منطقه کیسکان مهاجرت کردهاند. ایل جبال بارزی: از ایلهای قدیمی کرمان هستند که زیستشان در کرمان حداقل به زمان ساسانیان میرسد و در جبالبارز سکونت دارند. جبال بارزیها از لحاظ قومی فارس هستند و به زبان فارسی لهجهٔ جبال بارزی سخن میگویند و بزرگترین جمعیت ایلی کرمان را تشکیل میدهند. ایل بحراسمان :از قوم فارس هستند که در کوهای بحراسمان جیرفت ساکن هستند. طوایف عرب: از ایلات عرب فارس هستند که از قرن هشتم به این سمت به کرمان آمدهاند و در جیرفت و بافت باقیماندهاند. جغرافیای طبیعی و اقلیم کرمان با دربر گرفتن بیش از ۱۱ درصد از وسعت ایران با حدود ۱۸۳۱۹۳ کیلومتر مربع نخستین استان پهناور ایران میباشد. کرمان نهمین استان پرجمعیت کشور محسوب میشود. استان کرمان همچنین بیش از ۶۶۰ اثر ملی ثبت شده دارد و از استانهای تاریخی ایران میباشد. استان کرمان ۷ اثر ثبت شده در میراث جهانی یونسکو از جمله ارگ بم، باغ شاهزاده ماهان، دهکده صخرهای میمند در شهربابک، کویر لوت و سه قنات، رتبه نخست ایران را از این حیث دارد. استان کرمان همچنین چندین سال متوالی رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را از آن خود کردهاست.کرمان رتبه نخست صادرات غیرنفتی کشور را در سال ۹۴ کسب کرد استان کرمان با تنوع اقلیمی خود، بزرگترین صادرکننده خرما و پسته، رتبه دوم تولید گردو و رتبه دوم تولید گل محمدی در ایران را دارا است حدود ۱۷٪ از باغهای کشور در این استان قرار دارد که از این رو دارای رتبه نخست کشوری است.استان کرمان با داشتن دانشگاههای بزرگ و مهم و نیز قشر تحصیل کرده در کشور یکی از قطبهای علمی در ایران نیز بهشمار میرود. استان کرمان با اقلیمهای متنوع خود در بسیاری از محصولات باغی از جمله گردو، خرما، مرکبات و پسته رتبههای اول تا سوم کشور را در اختیار دارد. کرمان یکی از استانهای ورزش خیز کشور است و باشگاهها، آکادمیها، تیمها و قهرمانان ورزشی زیادی از این استان به دنیا معرفی شدهاست. سال ۱۴۰۱ طرح پیشنهادی تقسیم جنوب استان به استان کرمان جنوبی تصویب و آغاز شد. استان کرمان در جنوب شرقی ایران قرار دارد و ارتفاعات آن دنباله رشته کوههای مرکزی ایران است. این ارتفاعات با دارا بودن بیش از ۱۴ قله با ارتفاع بیش از ۴۰۰۰ متر بهشت کوهنوردان نامیده شدهاست. کوه هزار چهارمین کوه مرتفع ایران با ارتفاع ۴۵۰۱ متر در کرمان و در جنوب غربی شهر راین واقع شدهاست. کوه شاه نیز با ارتفاع ۴۴۰۰متر در شمال روستای تلخه چار شهرستان بافت قرار دارد. استان کرمان از تنوع آب و هوایی از گرم تا معتدل و بسیار سرد در بسیاری از نقاط مانند بافت، رابر، کوهبنان، بردسیر و تاحدی شهربابک برخوردار است. شهر لاله زار در استان کرمان با ارتفاع ۲٬۷۷۵ متر از سطح دریا بلندترین شهر کشور و بام ایران است. این استان تحت تأثیر بادهای مختلف برون منطقهای و محلی است. وزش این بادها آب و هوای ان را دستخوش تحولات زیادی میکند. تنوع اقلیمی در استان کرمان بسیار زیاد بوده و مناطق کوهستانی سرد و پر برف مثل رابر، بزنجان، بافت، چهارگنبد، سرچشمه راین، کوهبنان، گوغر، بیدخون، خبر، سیرچ، ساردوئیه، لاله زار و دهبکری و نیز مناطق گرمی مثل شهداد و جازموریان را در خود جای دادهاست. بلندیهای استان کرمان دنباله رشته کوههای زاگرس و رشته کوه مرکزی ایران است که از چین خوردگیهای آتشفشانی آذربایجان آغاز میشود و تا بلوچستان امتداد مییابد و دنباله آن را در فلات مرکزی، حوزههای پست داخلی و کویر چندین بار قطع میکنند. کوه هزار مرتفعترین قله استان کرمان و چهارمین قله ایران است و ارتفاع آن ۴۵۰۱ متر میباشد و در غرب شهر راین واقع شدهاست. کوه شاه لاله زار نیز با ارتفاع ۴۴۰۰متر در نزدیکی بخش لاله زار قرار دارد. تنوع آب و هوایی تنوع آب و هوایی استان کرمان به دلیل شرایط خاص اقلیمی در خور توجهاست. در نتیجه این شرایط اقلیمی، در نواحی شمال، شمال غربی، آب و هوا خشک، در جنوب و جنوب شرقی گرم و مرطوب و در جنوب غربی و مرکز سرد و کوهستانی است. بارندگیهای ۳۰–۶۰ میلیمتری دشت نرماشیر و شهداد و ۳۵۰–۴۰۰ میلیمتری بلندیهای ساردوئیه، دهبکری و جبالبارز، و حتی بیش از ۴۰۰میلیمتر در شهرستان بافت و نیز وجود تنها پارک ملی جنوب شرق ایران و بزرگترین پارک ملی جنوب ایران یعنی پارک ملی خبر در جنوب غربی شهرستان بافت خود گویای مناطق اکولوژیک متفاوت در این استان است. مناطق مرکزی، غربی، جنوب غربی و تاحدی شرقی استان از بارش برف و کولاک زیادی در فصل زمستان برخوردار است. رژیم بارندگی در مناطق جنوب شرقی و شمال شرقی استان اغلب به صورت باران و در نواحی مرکزی، جنوب غربی و غرب و شمال غرب استان برف میباشد و در محدوده آبان ماه تا فروردین ماه قرار دارد و از بادهای غربی و شمال غربی منطقه تغذیه میشود که اغلب موسمی و خشک است. محیط زیست و اکوسیستم استان کرمان از جمله مهمترین استانهای کشور از جهت وجود مناطق حفاظت شده و گونههای کمیاب است، بهطوریکه در حال حاضر بیش از ۱۹درصد از پرندگان و ۴۶درصد از پستانداران حمایت شده کشور در این استان زندگی میکنند که برخی از آنها در سطح جهان حائز اهمیت هستند. در حال حاضر مهمترین پارک ملی نیمه جنوبی کشور به نام پارک ملی خبر در استان کرمان قرار دارد. برخی آبگرمها و چشمههای آب معدنی و تالابها آبگرم و آب درمانی جوشان، چشمههای آب معدنی آرتزین چمن جیرفت، آبگرم دیمند و گویگان و آبگرم گور ساردوئیه و اختیارآباد کرمان، چاه آرتزین واقع در غرب رباط شهربابک، چشمه حسینآباد راین، چشمه سرمور فیض آبادراور، حوض نو کرمان، چشمه بوجان سیرجان، آب معدنی قاسمآباد رفسنجان، سولو و ده شیخ بافت، آبگرم قلعه عسکر بردسیر، چشمه ته خاتون کرمان، چشمههای معدنی یاس چمن بافت چشمه معدنی غرغرهراین، چشمه ابارق بم، چشمه معدنی پاچنار کرمان، آوران رفسنجان، چشمه آب معدنی حسینآباد رفسنجان، گلی آونگ سیرجان، باب تنگل زرند این چشمهها از خواص معدنی برخوردارند در درمان بیماریهای لنفاتیک و غددی و پوستی و بیماریهای عصبی و زنان مؤثر است. همچنین به علت دارا بودن منیزیم و سولفات کلسیم اثرات صفراآور و مدر را نیز داراست. و همچنین دریاچه زیبای فصلی مخرگه در جنوب شهربابک و دریاچه فصلی نمک در غرب سیرجان از دیگر جاذبههای گردشگری استان میباشد. درختان کهنسال سرو ۲۵۰۰ ساله در دهبکری بم، سروهای۳۰۰۰ساله طرز راور)کهنسالترین درخت استان کرمان، چنار مسجدجامع راین، چنار مسجد جامع فیض آبادراور، درخت چنار کهنسال ترنگ و چنار کهنسال بزنجان بافت، پسته کهنسال اودرج رفسنجان، گردو کهنسال گوغر بافت، سرو کهنسال امامزاده احمد سیرجان آبشارها آبشار اوردیکان (بردسیر. گلزار)، آبشار راین (راین کرمان)، آبشار کوهپایه (کرمان)، آبشارهای خوشکار (بافت)، آبشار فیض آباد (راور)، آبشار رودفرق عنبرآباد، آبشار سرندکوه عنبرآباد، آبشار بنگان، آبشار دلفارد (جیرفت)، آبشار دره ده والی ساردوئیه جیرفت، آبشار طرنگ بافت، آبشار عشق آباد هنزا رابر قابلیتها و ظرفیتهای گذشته و حال در برخی از سندهای تاریخی جغرافیایی این منطقه، کرمان، کارمانیا و کرمانی ذکر شدهاست. درقرن ۲۰ قالی بافی، صنعت عمده این کرمان را تشکیل میدادهاست. این صنعت به تدریج از شهر به روستاهای اطراف مانند ماهان، جوپار و چترود کشیده شد. امروزه شهر کرمان (مرکز استان کرمان) به دلیل وجود معادن و کشاورزی توسعه چشمگیری یافتهاست. تا جاییکه با افزایش میزان شهرنشینی، هماکنون به یکی از کلانشهرهای ایران مبدل شده و رفته رفته حق طبیعی خویش را بازیافتهاست و با سرعتی چشمگیر روند رو به پیشرفت را همچنان ادامه میدهد. آناناسها و مرکبات و گلخانههای توت فرنگی جیرفت و باغهای پسته رفسنجان و سیرجان و شهربابک، نخلستانهای بم، گیلاس و بادام و به شهربابک، باغهای گردوی رابر همه از کشتگاههای بزرگ ایرانند. (مجتمع معادن مس میدوک، مجتمع کارخانجات ذوب مس خاتون آباد، کارخانجات بابک مس ایرانیان، مجتمع معادن مس چاه فیروزه و چاه مسی درشهربابک)، مس سرچشمه، سنگ آهن گل گهر کرومیت اسفندقه جیرفت، فروکروم بافت، مناطق آزاد سیرجان و بم و شهر کرمان هم از مناطق صنعتی این استان هستند. استان کرمان مهمترین تولیدکننده مس در کشور است. برخی آثار تاریخی و جاذبههای گردشگری باستان شناسان ایران و جهان استان کرمان را به سبب دارا بودن آثار تاریخی ماقبل میلاد و بسیار تاریخی (که در برخی موارد قدیمیترین آثار جهان محسوب میشوند) از جمله تمدن هلیل رود شهرستان جیرفت، تپه یحیی شهرستان بافت، همچنین (بازار بزرگ کرمان، ارگ راین، مسجد جامع، گنبد جبلیه، باغ شاهزاده ماهان) از آثار گردشگری شهرستان کرمان، (ارگ تاریخی بم)، (روستای تاریخی دستکند میمند، عمارت موسی خانی، مسجد و حسینیه شهر کهنه، خانه صمد خانی، آتشکده اذربغ، قلعه کمر مرج، و غار ایوب دهج بزرگترین غار آذرین ایران) در شهرستان شهربابک و تل ابلیس و دژهای ساسانی کرمان به همین واسطه استان کرمان را گهواره تمدن نامیدهاند. استان کرمان با تصویب هیئت دولت به دو استان کرمان و کرمان جنوبی تقسیم میشود. مشاهیر کرمان شاه نعمتالله ولی خواجوی کرمانی شاه شجاع کرمانی خواجوی کرمانی ایرج بسطامی محمود شاهرخی داریوش رفیعی صدیقه سام نژاد باستانی پاریزی احمد زیدآبادی روحالله خالقی احمد بهمنیار عبدالله دهش محمد دهش سعید نفیسی علی اطهری کرمانی جواد نوربخش عباس ریاضی کرمانی آرش نوذری کورس سرهنگزاده اهورا ایمان کتابخانهها در استان کرمان ۱۳۲ باب کتابخانه عمومی، بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار جلد کتاب و ۱۳۰ هزار عضو فعال کتابخانههای عمومی وجود دارد و بهطور میانگین به ازای هر ۲۰ هزار و ۳۷۹ نفر یک باب کتابخانه عمومی در استان وجود دارد. علم و مراکز دانشگاهی استان کرمان استانی دانشگاهی است. دانشگاهها و مراکز آموزش عالی زیادی در شهرهای مختلف استان کرمان وجود دارد. در حال حاضر بیش از ۱۱۰ دانشگاه و مرکز آموزش عالی وابسته به وزارت علوم در استان فعالیت دارند. از جمله بهطور خاص میتوان به دانشگاههای زیر اشاره کرد: برخی دانشگاهها دانشگاه علوم پزشکی کرمان دانشگاه شهیدباهنر کرمان دانشگاه تحصیلات تکمیلی صنعتی کرمان مرکز بینالمللی علوم و فناوری پیشرفته کرمان دانشگاه پیام نور واحد کرمان دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان دانشکده فنی شهید چمران کرمان دانشگاه آزاد اسلامی واحد بافت دانشگاه ولی عصر رفسنجان دانشگاه علوم پزشکی رفسنجان دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات سیرجان دانشگاه پیام نور واحد سیرجان دانشگاه بینالمللی منطقه ویژه اقتصادی گمرک سیرجان دانشگاه صنعتی سیرجان دانشکده پزشکی سیرجان دانشکده مدیریت واقتصاد بافت دانشگاه پیام نور واحد بافت دانشگاه بینالمللی علوم پزشکی بم دانشگاه علوم پزشکی بم دانشگاه بم دانشگاه علوم بهزیستی بم دانشگاه آزاد اسلامی واحد بم دانشگاه پیام نور مرکز بم دانشکده فنی و مهندسی بم دانشگاه جامع علمی کاربردی بم دانشگاه آزاد واحد بردسیر دانشگاه آزاد اسلامی واحد کهنوج دانشگاه پیام نور واحد کهنوج دانشگاه علوم پزشکی جیرفت دانشگاه جیرفت مؤسسه غیرانتفاعی جاوید جیرفت دانشگاه آزاد اسلامی واحد جیرفت مرکز علمی کاربردی جیرفت دانشگاه پیام نور واحد جیرفت مؤسسه غیرانتفاعی نگین جیرفت دانشکده فرش راور آموزشکده فنی و مهندسی شهربابک دانشگاه آزاد شهربابک دانشگاه پیام نور شهر بابک دانشگاه علمی کاربردی شهر بابک و دانشگاههای دیگر در سایر شهرهای استان کرمان. حمل و نقل هوایی شرکت بزرگ هواپیمایی ماهان ایر برای اولین بار در کرمان تأسیس شد و مرکز اصلی آن در این شهر قرار دارد در حال حاضر در استان کرمان ۵ فرودگاه وجود دارد که فرودگاه بینالمللی آیتالله هاشمی رفسنجانی کرمان، فرودگاه بم مرز هوایی، فرودگاه رفسنجان بینالمللی، فرودگاه سیرجان مرز هوایی و فرودگاه جیرفت داخلی هستند. ریلی استان کرمان از خطوط ریلی شمال-جنوب و شرق-غرب برخوردار است. طول خطوط اصلی و فرعی ریلی منطقهٔ کرمان ۷۷۲ کیلومتر است که شش درصد سهم خطوط ریلی کشور را به خود اختصاص داده و از لحاظ خطوط اصلی رتبهٔ سوم و در خطوط فرعی رتبهٔ ششم کشور را دارد. راهآهن کرمان باعث شده که خطوط ریلی با استان تهران، استان اصفهان، هرمزگان، خراسان، استان یزد، سیستان و بلوچستان به هم مرتبط شوند و نقش مهمی در شبکه ریلی کشور ایفا کند. راهآهن کرمان -بم و بم-زاهدان نیز در سال۸۹افتتاح شد. هماکنون استان کرمان در مناطق کرمان، زرند، سیرجان، بم، خاتون آباد شهربابک، احمدآباد رفسنجان و راین کرمان داری ایستگاه راهآهن فعال میباشد. جادهای استان کرمان راه ارتباطی ترانزیت کشور، تهران بندرعباس را به واسطه شهرستانهای انار، شهربابک و سیرجان مرتبط میکند. این مسافت ۱۳۰۰ کیلومتری در حوزه استحفاظی استان کرمان ۳۲۰ کیلومتر میباشد که تمامی آن از اتوبان تشکیل شدهاست. همچنین از راه ترانزیتی ۱۸۰۰ کیلومتری تهران به استان سیستان و بلوچستان، بندر چابهار و سواحل اقیانوس هند ۵۲۰ کیلومتر آن از استان کرمان و از شهرستانهای انار، رفسنجان، کرمان، بم، نرماشیر و ریگان میگذرد که کاملاً از اتوبان تشکیل شدهاست. اقتصاد صنایع و معادن صنایع استان کرمان به دو دسته صنایع دستی و ماشینی تقسیم میشوند. صنایع دستی شامل شال، پته و ترمهاست که به غیر از پته دوزی باقی از رونق سابق برخوردار نیستند. صنایع دستی کارگاهی چون: قالی بافی، جاجیم بافی، گلیم بافی و خورجین بافی از صنایع رایج این استان بهشمار میرود. صنایع ماشینی استان به سه دسته کارگاهی کوچک، متوسط و بزرگ تقسیم میشوند که از این صنایع میتوان سیمان، خانه سازی، مواد غذایی و لبنیات، نوشابه سازی، قند، زغال سنگ و مس که معروفیت جهانی دارد را نام برد. معادن استان در تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع کشور نقش ارزندهای بر عهده دارند. معادن سرشار آهن در سیرجان، زغال سنگ، مس و دیگر فلزات چرخهای صنعت استان و کشور را به گردش درمیآورند. معادن زغالسنگ شهرستان کوهبنان از بزرگترین معادن کشور به حساب میروند، معادن زغال سنگ کوهبنان قسمتی از نیاز کارخانه ذوب آهن اصفهان را تأمین میکنند. منابع معدن مس سرچشمه رفسنجان که به گواهی کارشناسان از غنیترین و خالصترین معادن مس درجهان بهشمار میرود، از مشخصههای ویژه اقتصادی استان کرمان محسوب میشود. معادن بزرگ سرب و روی کوهبنان، مجتمع معادن مس میدوک و چاه فیروزه و چاه مسی در شهرستان شهربابک از دیگر معادن مهم مس در استان و کشور میباشند. معادن بافت و جیرفت و کهنوج نیز از مهمترین معادن کرومیت ایران بهشمار میروند و معدن تیتانیوم کهنوج تنها معدن از این فلز در ایران میباشد. معادن فاریاب در شهرستان منوجان نیز از اهمیت بالایی برخوردارند. مجتمع سنگ آهن گل گهر سیرجان یکی از بزرگترین و مهمترین صنایع استان میباشد. این مجتمع۵۰درصد نیاز فولاد مبارکه اصفهان و فولاد خوزستان را تأمین میکند. در کل مجموعه گل گهر یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تن ذخیره آهنین دارد. معادن شماره ۲-۳-۴این مجتمع نیز ذخایر قابل توجهی دارند که آنچه پیشبینی میشود ۵۰میلیون تن در معدن شماره دو، ۶۴۰میلون تن در معدن شماره ۳ و ۸۸میلیون تن در معدن شماره چهار وجود دارد که سطح برداشت متفاوتی دارند. وسعت معدن شماره یک را ۱٫۵ در۳٫۵کیلومتراست. وسعت کل مجموعه گل گهر ۷۰۰هکتار است و معدن شماره یک که متعلق به گل گهر است از قسمت شرق تا هزار متر قابل توسعهاست. تجاری منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید بم منطقه ویژه اقتصادی ارگ جدید، با هدف ایجاد و توسعه زمینههای لازم برای فعالیتهای کارامد صنعتی، جذب فناوریهای نوین و افزایش زمینههای اشتغال از طریق جلب و هدایت سرمایهگذاری داخلی و خارجی در دهه فجر سال ۱۳۷۶، تأسیس و رسماً کار خود را آغاز کرد. مساحت این منطقه بالغ بر ۱۱۰۰هکتار است که در فاصله ۱۰ کیلومتری شرق شهر بم واقع شدهاست. زیر ساختها و امکانات پشتیبانی مورد نیاز از قبیل احداث ترمینال اختصاصی در فرودگاه بم، تأسیس ترمینال مسافری و باربری، راهآهن و انبارهای مجهز کالا، خودرو سازی، گمرک، تأمین آب، برق و مخابرات، ساخت هتلها، امکانات ورزشی، تفریحی، آموزشی و سایر تسهیلات بودهاست که علاوه بر فراهم آمدن زمینههای لازم برای توسعه پیش از پیش سرمایهگذاریهای صنعتی، امید میرود تا این منطقه با توجه به پتانسیلهای لازم در آیندهای نزدیک به یکی از قطبهای توریستی و تفریحی کشور نیز تبدیل شود. منطقه ویژه اقتصادی سیرجان از نظر اقتصادی منطقه ویژه اقتصادی سیرجان اهمیت استان کرمان را افزایش دادهاست. این منطقه ویژه صرف نظر از تأثیراتی که در توسعه اقتصادی کل استان داشته، از دیدگاه توسعه جهانگردی نیز اهمیت زیادی دارد. سیرجان گذرگاه اصلی انتقال کالا به کشورهای خاور ایران و هم چنین اروپا و خلیج فارس بوده و مسیر رفت و برگشت کلیه کالاها از بندر شهید رجایی به کشورهای آسیای میانه، قفقاز و روسیه است. در واقع این شهر محل اتصال کلیه محورهای ترانزیتی و حمل و نقل کالا از جنوب به شمال، خاور و باختر ایران و سایر کشورهای شمالی، خاوری و باختری اروپا و خلیج فارس است. راه ترانزیت اصلی زمینی (جادهای و ریلی) از طریق بندر شهید رجایی به سایر استانهای کشور، از مسیر این شهرستان و منطقه ویژه اقتصادی عبور میکند. این منطقه به عنوان یک قطب اقتصادی ویژه بر بستر مزیتهای باراندازی، در ساختار اقتصادی استان کرمان نقش و موقعیت قابل توجهی را احراز کردهاست و در آینده نیز بر اهمیت این جایگاه اقتصادی افزوده خواهد شد. منطقه ویژه اقتصادی رفسنجان در چهارده کیلومتری شرق رفسنجان قرار دارد. کارخانهها متعددی با سرمایهگذاریهای داخلی و خارجی در منطقه وجود دارد. ظرفیتها یک پنجم باغهای کشور در این استان قرار دارد و نقش اساسی در تأمین محصولات زراعی و خودکفایی در تولید گندم در سال ۸۸ داشتهاست. هماکنون در سند توسعه این استان رسیدن به عنوان سومین استا توسعه یافته کشور پس از تهران و اصفهان، برنامههای قابل توجهی در حال اجراست که تا سال ۱۳۹۵ محقق خواهد شد. کشاورزی از نظر سطح زیر کشت، باغات استان ۱۷ درصد اراضی زیر کشت باغات کشور را به خود اختصاص دادهاست. استان کرمان به لحاظ میزان سطح زیر کشت و تولید پسته با سطح ۳۰۲۵۳۴ هکتار و تولیدی ۱۴۸۲۱۴ تن معادل ۷۵ درصد باغات استان و ۷۷٫۵ در صد باغات کشور مقام اول را در کشور دارا میباشد و سطح زیر کشت مرکبات استان کرمان ۱۰۷۴۸ هکتار برآورد شدهاست که حائز رتبه سوم کشور است. هند ایران: جیرفت و کهنوج به دلیل شرایط مساعد اقلیمی، وجود منابع ارزشمند آبوخاک، و پیوستگی اکولوژیکی در عرصه کشاورزی، موقعیت خاص یافتهاند، آنطور که جیرفت را (هند ایران) نامیدهاند. شهرستانهای انار، سیرجان، رفسنجان و بخش بهرمان، زرند، شهربابک و راور از بزرگترین مراکز تولید پسته در کرمان میباشند. پسته اکبری که مرغوبترین پسته و بسیار بازار پسند میباشد محصول شهرستان انار است. یکی از مرغوبترین خرمای ایران در شهرستان بم تولید میشود. همچنین تولید محصول به، گردو، بادام، سیب، زرد آلو، آلوچه و زعفران در شهرستان شهربابک نسبتاً خوب میباشد. یکی از بزرگترین سطح زیر کشت گردوی کشور در شهرستان بافت قرار دارد. زیره سیاه بافت که در ارتفاعات کوه شاه و پارک ملی خبر میروید معطرترین و ارزشمندترین زیره کرمان است. هم چنین زیره مرغوب از ارتفاعات جوپار، سیرچ و راین نیز برداشت میشود. شهرستان جیرفت نیز مهمترین کانون فراوردن مرکبات در کرمان است؛ که کیفیت مرکباتش بینظیر است گردو، سیب درختی، عسل، زیره، گل محمدی و گلاب، مرکبات، محصولات جالیزی، پنبه و ذرت، زعفران و گیاهان دارویی از قبیل به لیمو، گاوزبان از سایر محصولات کشاورزی مهم استان کرمان میباشد. باغهای بزرگ بادام هما شهر از مراکز بزرگ تولید بادام در بخش پاریز محسوب میشوند. گردشگری باغ شاهزاده ماهان کرمان باغ فتحآباد کرمان گندم بریان یا ریگ سوخته راور دریاچه جوان شهداد روستای صخره ای میمند شهربابک عمارت موسی خانی شهربابک آبشار بنگان در شهرستان بافت ارگ بم ارگ راین بازار سیرجان منطقه بلورد حمام گنجعلیخان کرمان خانه حاج آقا علی رفسنجان پارک ملی خبر در بافت غار طرنگ بافت سروهای سه هزار ساله طرز راور مسجد و حسینیه شهر کهنه شهربابک کلوتهای شهداد منطقه گردشگری مزار در ارزوییه آبشار آبسر رابر آبشار راین کرمان خانه ایرانمنش در بافت آبشار و دره کشیت گلباف ارگ انار گنبد جبلیه غار ایوب دهج بزرگترین غار آذرین ایران واقع در شهربابک دریاچه مخرگه شهربابک منطقه کوهستانی و بزرگترین دهانه آتشفشانی ایران واقع در آبدر شهربابک مناطق کوهستانی میمند و پاقلعه شهربابک مناطق کوهستانی مسینان و جوزم شهربابک دشت ریگ سفید شهربابک دشت ریواس شهربابک مناطق کوهستانی دهبکری مناطق کوهستانی ساردوئیه و دلفارد قلعه تاریخی منوجان کوه شاه تخت سرتشتک هنزا شاه فیروز سیرجان سد نسا بم نخلستانهای بم بازارها بازار مسگرها بازارهای شرقی و غربی بازار میدان ارگ چهار سوق گنجعلی خان بازار اختیاری بازار سرداری بازار عطاری بازار مظفری بازار زرگری بازار سیرجان برخی جاذبههای گردشگری مجموعهٔ گنجعلی خانی شامل حمام، بازار کرمان، مدرسه، کاروانسرا، آب انبار، ضرابخانه و میدان گنجعلی خان مربوط به عصر صفویه بازار سیرجان کاروانسراها کاروانسرای وکیل کاروانسرای زرتشتیان (بم) کاروانسرای علینقی خان کاروانسرای هماشهر (سعادت آباد) سیرجان کاروانسرای سهرج (راور) کاروانسرای آب بید (راور) کاروانسرای چاه کوران (راور) کاروانسرای چهل پایه (یکی از سالمترین کاروانسراهای ایران)(راور) تیمچه حاج آقا عبدالله تیمچه کوزهگرها سرای گلشن سرای جر کاروانسرا هنود (هندیها). یخدانها یخچال زریسف یخدان مؤیدی یخدان جو مؤیدی یخدان لنگر یخدان عباسآباد حاجی یخدان راور یخدان انار یخدانهای دوقلو سیرجان مساجد مسجد جامع ملک (امام) مسجد جامع مظفری مسجد گنجعلیخان مسجد چهلستون مسجد رسول (ص) بم (تاریخ ساخت همزمان با ورود اسلام به ایران در صدر اسلام. این مسجد در زلزله بم تخریب شد) مسجد و حسینیه شهر کهنه واقع در شهر شهربابک آب انبارها آب انبار علی مردان خان آب انبار حاج آقا علی آب انبار ابراهیم خانی آب انبار حاج المیرا دریاچه جوان شهداد دریاچه جوان یا دریاچه جوان شهداد همچنین به دریاچه کلوت نیز مشهور است در نزدیکی منظقه شهداد در استان کرمان قرار دارد یکی از جوانترین دریاچههای ایران است. دریاچه جوان کرمان در میان کلوتهای دشت لوت متولد شدهاست. این پدیده در دل این چنین کویری که حیات در آن به ندرت دیده میشود خود به تنهایی معجزه است. این دریاچه طبیعی در اثر طغیان رودخانه شور که از ارتفاعات استان خراسان جنوبی سرچشمه میگیرد و سیلابی که در بهار سال ۱۳۹۸ در استان کرمان رخ داد، ایجاد شد. دریاچه جوان در استان کرمان، درست در میان کویر لوت و در جوار کلوتهای استوار و سربرافراشته شهداد بهوجود آمدهاست. گویی این دریاچه برای تکمیل زیبایی شهداد و گواه قدرت رود شور در دل کویر متولد شدهاست. همانگونه که میدانید کویر لوت کرمان، یکی از گرمترین نقاط در جهان است. به تبعیت از این گرما حیات چندانی در این منطقه به چشم نمیخورد. پیدایش این دریاچه در این منطقه، احتمالاً باعث ایجاد تغییراتی در آب و هوای کویر خواهد شد. به بیانی دیگر این تغییرات به شکل زنجیروار سبب تغییر و بهوجود آمدن اکوسیستمی جدید در این قسمت از کویر شود. در حال حاضر، دریاچه، بسیار گسترده شدهاست. لازم است ذکر شود نام گذاری این دریاچه توسط کوهسار فعال گردشگری و اهل رسانه استان کرمان انجام شدهاست. آرامگاهها آرامگاه شاه نعمتالله ولی، بقعه بشر بن حارث معروف به بشر حافی واقع در شهرستان انار خواجه خضر، مقبره میرزبیر هماشهر، مقبرهٔ اتابک بر غوچ (بزقش) مقبره میر حیدر، آرامگاه شاه فیروز، آرامگاه سید احمد طرنگ، آرامگاه آخوند، آرامگاه میر زبیر، مزار شیخ علی بابا، آرامگاه شاهزاده حسین جوپار، زیارتگاهی واقع در غار ایوب دهج شهربابک است. موزهها موزه بزرگ هنرهای معاصر صنعتی کرمان ، موزه آستانه شاه نعمتالله ولی ، تنها موزه مردمشناسی زرتشتیان جهان ، موزه ضرابخانه سکه ، موزه مردمشناسی کرمان ، موزه باغ تاریخی ماهان، موزه شهید باهنر (روحانیت) ، موزه سنگ در گنبد تاریخی جبلیه ، موزه ارگ قدیم بم ، موزه آب بافت (درحال احداث)، موزه مردمشناسی عمارت موسی خانی و موزه مردمشناسی دهکده صخره ای تاریخی میمند واقع در شهرستان شهربابک، موزه حمام قدیمی قریشی رفسنجان (مردمشناسی) ، باغ موزه دفاع مقدس کرمان ، موزه ریاست جمهوری در رفسنجان موزه باستانشناسی در شهداد، موزه باستانی جیرفت ، موزه و نمایشگاه یخدان قدیمی، باغ موزه هرندی (موزه ساز کرمان) موزه سیرجان موزه مسجد جامع کرمان، موزه مطبوعات کرمان صنایع دستی کرمان صنایع دستی کرمان آوازه جهانی دارند و عبارتند از پته دوزی، مسگری، فرش و قالی کرمان، قالی راور، انبر و چاقو راینی، منسوجات دستباف مانند ترمه، شال بافی، گلیم شیریکی پیچ که این نوع گلیم ثبت درمیراث جهانی یونسکو شدهاست. فرش استان کرمانفرش هنر ارزنده و بینظیر استان کرمان، در واقع بافتهای است از هزاران گره کوچک که به مدد سرپنجههای قالیبافان هنرمند کشورمان بر خامه و نخ زده میشود تا محصولی ساختهوپرداخته شود که افزون بر جنبههای مصرفی قوی، هنر را در مقیاس وسیع و گستردهای مطرح و متجلی سازد. فرش استان کرمان به نام تجاری فرش کرمان از شهرت فراوانی در جهان برخوردار است. مهمترین مراکز بافت فرش در استان کرمان از قدیم شامل شهرستانهای کرمان، راور و شهربابک بودهاست. قلمزنی روی مسقلمزنی هنر کندن نقوش بر اشیاء فلزی است. این هنر همواره با سبک ایرانی ملازمت داشته و نقوش آن گلوبتههای اسلیمی و ختایی بودهاست. در کندن فلز از قلم فولادی و چکش مناسب با آن استفاده میشود. در حال حاضر بیشتر بر روی مس و برنج قلمزنی میشود و استان کرمان یکی از اصلیترین مراکز قلمزنی ایران است. گیوهدوزیگیوه آجید ه یکی از هنرهای سنتی استان است که به دلیل خواص طبی و دیگر مزیتهای آن، طرفداران بسیاری در داخل و خارج از کشور دارد از رایجترین مراکز تولید گیوه شهرستان بافت است. گلیمبافیگلیم بهطور ساده یک فرش با بافت صاف یا یک نوع قالی بدون کرک یا خوب گرهخوردهاست که در استان کرمان بهصورت ساده (تخت) و برجستهکار میشود. شهرهای سیرجان و بافت از مرکز عمده تولید گلیم شیریکی پیچ بافی هستند. منبت کاریهنر معرق روی چوب یکی از رشتههای پر پیشینه صنایعدستی است که به نسبت سایر صنایع دارای قدمت بیشتری است این هنر صنعت که ابتدا تلفیقی از چوب و فلز بود، به کمک ذوق و اندیشه معرق سازان هنرمند ایرانی تغییر شکل داد و صنعتگران کشورمان بهجای یک نوع چوب که معمولاً متن اصلی دستساختهها را تشکیل میداد به استفاده از انواع چوب بارنگهای مختلف پرداختند این هنر در بیشتر شهرهای استان کرمان رواج دارد شال کرمان''' در گذشته ارزش بسیار داشتهاست به گونهای که در خانههای ایرانی آن را به عنوان کالای سرمایهای نگاه داری میکردهاند و به گاه تنگدستی آن را گرو میگذاشتند. شاهان قاجار به جهت پاداش یک طاقه شال کرمان هدیه میدادند. ارزش شال کرمان به حدی بوده که قطعات کوچک آن را میکشیده و میفروختند. در دوره صدارت میرزا تقی خان امیرکبیر از تولید آن حمایت زیادی شده به گونهای که نوعی شال کرمان به به شال امیری معروف میشود. سوغات کرمان پسته رفسنجان، پسته و سوهان زرند، نان مشهور کرنون شهربابک که به ثبت میراث ملی و معنوی هم رسیدهاست، قورمه گوسفندی اعلا، لبنیات وعسل رابر از جمله پنیرمشکی، اسپار، کشک، دوغ، تلف، مسکه و از همه مهمتر روغن خیلی مشهور آن به نام روغن زرد، دوشاب، عسل، نان تیرو، نان سیرو و انواع نان کماج، گردو و بادام و پسته، به، فرش، نگین سنگ فیروزه مخصوص جواهرات و ظروف مسی فیروزه کوبی شده همه از سوغات شهرستان شهربابک) میباشد. گردو بافت ورابر، بادام هماشهر، عرقیات مشهور لاله زار بردسیر که هر ساله جشنوارهٔ آن نیز برگزار میشود، خرما و مرکبات بم، جیرفت وکهنوج وارزوئیه، شیرینیهای خاصی مثل کلمپه، کماج سهن، حلوا، حاجی بادام، پسته و مسقطی سیرجان و قاووت یا همان قوتو معروف، زیره، حنا، بزقورمه و فالودهٔ کرمانی. باشگاههای مهم ورزشی باشگاه صنعت مس کرمان باشگاه صنعت مس رفسنجان باشگاه گل گهر سیرجان باشگاه مس شهربابک باشگاه فولاد سیرجان ایرانیان باشگاه فولاد زرند ایرانیان باشگاه شهرداری بم باشگاه شهرداری شهربابک باشگاه شهرداری سیرجان باشگاه گهر زمین سیرجان منابع جستارهای وابسته فهرست آثار تاریخی کرمان فهرست بخشهای استان کرمان کارمانیا پیوند به بیرون استانداری کرمان وبسایت شهرداری کرمان کرمان کرمان بنیانگذاریهای ۱۳۱۶ در ایران


source: wikipedia

text: تخت سلیمان یا آتشکدهٔ آذرگشسپ نام یک مجموعه تاریخی در استان آذربایجان غربی است که در بخش تخت سلیمان در شهرستان تکاب واقع شدهاست. این مجموعه در نزدیکی شهر تازهکندنصرتآباد قرار دارد و در گذشتهٔ دور «گَنجَک» نامیده شدهاست. هماکنون نام آن شهر، تخت سلیمان است. گفته شده که تخت سلیمان همان «فرهاسپه» پایتخت شاهنشاهی اشکانی بودهاست. تخت سلیمان بزرگترین مرکز آموزشی، مذهبی، اجتماعی و عبادتگاه ایرانیان در قبل از اسلام بهشمار میرفت؛ اما در سال ۶۲۴ میلادی و در حملهٔ هراکلیوس، امپراتور روم به ایران، تخریب شد. در آن زمان این شهر گنجک نام داشت. آتشکده آذرگشسپ در شهر گنجک جای داشت که امروزه با نام روستای (شهر) تخت سلیمان شناخته میشود. تاریخچه گنزک (به پارسی میانه) یا گنجک (به پهلوی)، گنزه، گنجه و به ارمنی گنزکا یا کادزا، به سریانی گنذزک یا گنژگ، به یونانی گنزکا، گادزاکا، گادزا، مورخان عرب آن را جَزَن، جَنزَه، جَزنَق یا جَنزَقه نام بردهاند، مغولان آن را ستوریق گفتهاند. نام دیگر این شهر، «شیز» بودهاست. شهری باستانی و مقدس برای ایرانیان بود. پلوتارک مورخ یونانی این شهر را با نام فِراد نوشتهاست. در نوشتههای دیگر پهلوی شَیچ خوانده شده، در شاهنامه چیچست به کار رفته و کهنتر از همهٔ این نوشتهها، در اوستا است که نام آن را برگرفته از دریاچهٔ آن چِئیچَست آوردهاست. چیچَست نام دریاچهای بود که امروزه با نام دریاچهٔ ارومیه شناخته میشود. امروزه تمام این نامها از بین رفته و این محل را از روی پادشاه یهودی، سلیمان برگرفتهاند و تخت سلیمان مینامند. این شهر باستانی در دورههای گوناگون مکان زندگی اقوامی مانند مادها، هخامنشیان، اشکانیان، ساسانیان و مغولان بوده و در هریک از دورانهای بالا، این محل در اوج قدرت و تمدن زمان مربوط به خود بودهاست. اکنون آثاری از این شهر در آذربایجان غربی شهرستان تکاب (تیکان تپه) برجای ماندهاست که جلوه گر شکوه و عظمت این شهر باستانی بسیار زیباست. در زمان حملهٔ اعراب در مدارک رومی و ارمنی نام سپهبد و شاهزادهٔ آذربایجان «رستم پسر فرخ هرمز» آورده شده که البته با توجه به متن شاهنامه در بخش نامهٔ رستم فرخزاد به برادرش دلالت بر تاریخی بودن شاهنامه دارد؛ همچنین فردوسی به نام گنجه هم اشاره کرده که آن نیز سند تاریخی است. شیز زادگاه زرتشت اگرچه این سخن مورد قبول همهٔ محققان نیست، ولی یکی از جاهایی که حدس زده میشود محل تولد زرتشت باشد، شهر شیز است. ناصری در انجمنآرای آوردهاست که گویند زرتشت در شهر اردبیل و سبلان ظهور کرده و اصلش از شهری بوده، در میان بناب و زنگان که شیز نام داشتهاست. در دوران اردشیر یکم و پس از او تمایل به حذف تاریخ و نقش اشکانیان در کلیهٔ امور بود. تباین و تضادی که ساسانیان با اشکانیان داشتند بیشتر بر این بنیادها قرار داشت: سعی در تقویت حکومت مرکزی و مبارزه با ادیان غیر زرتشتی. این حکومت متمرکز نامی فراگیر لازم داشت که مسبوق به دین رسمی کشور و آیات و اصطلاحات اوستا باشد. در اوستا از «ائیریانم وئجه» به عنوان زادگاه زرتشت یاد شده بود که در دوران ساسانی تمایلی به تغییر محل آن از ری به آذربایجان احساس گردید؛ زیرا ری از مدتها پیش در تیول خاندان معروف مهران، از خاندانهای مهم دوران اشکانی بود و پیوسته مانند نسا از شهرهای اشکانی دوست و مورد سوءظن ساسانیان بود. در حالی که آذربایجان هم یکی از سه آتش بزرگ دوران ساسانی را در خود داشت. همچنین آتشکدهٔ آذرگشسپ به تیسفون پایتخت ساسانی نزدیکتر بود و زیارتهای شاهان سادهتر انجام میشد؛ پس «ائیریانم وئجه» که قبلاً زادگاه زرتشت تصور شده بود به آذربایجان منتقل گردید با نام تازهٔ «ایران ویج». جزء نخست این کلمهٔ مقدس میتوانست بهترین نام ممکن برای سرزمین واحد و فراگیر ساسانیان باشد. این جزء نخست در ایرانی باستانی آریانام aryānām و در زبان اوستایی aryānem بود. از شکل ایرانی باستان آن در دوران اشکانی آریان حاصل شده بود، اما ساسانیان بیشتر به اوستا نظر داشتند. گنزک پایتخت دوران اورتایی آتروپات فرماندار یا ساتراپ ماد شمالی در زمان اسکندر بود. بعد از فروپاشی امپراتوری اسکندر در سال ۳۲۸ پیش از میلاد، او اعلام استقلال کرده و گنزک را پایتخت کشور تازه استقلالیافتهٔ ماد کوچک قرار داد. واژه معرب آذربایجان از همین نام خاندان آتورپاتگان ریشه گرفتهاست که «گ» تبدیل به «ج» شدهاست. محاصرهٔ گنزک بهدست رومیها در سال ۳۶ پیش از میلاد مارک آنتونی، سردار نامدار جمهوری روم، به ایران باستان حمله کرد. پادشاه اشکانی در این هنگام فرهاد چهارم بودهاست. پلوتارک مینویسد «آنتوان بعد از جدا شدن از معشوقهاش ملکه کلئوپاترا همراه با یکصد و سیزده هزار سپاهی به قصد تصرف ماد به طرف آذربایجان حرکت کرد. او که میخواست زمستان را با کلئوپاترا بگذراند، در هر کاری از خود شتابزدگی نشان میداد و بدون استراحت دادن به سربازان و بدون حمل اسباب و آلات جنگی که باعث کندی حرکت شده بودند، به طرف گنجک (فراد) رفت تا آن شهر را در محاصره گیرد؛ بنابراین جنگافزارهای خود را کمی عقبتر جا گذاشت تا سبکبار به سمت گنجک برود. گنجک شهری بود بزرگ و زنان و کودکان پادشاهان ماد در آنجا سکونت داشتند. در حین محاصره، آنتوان به آلات جنگی نیازمند شد و فهمید که نیاوردن و جا گذاشتن آن آلات، چه اشتباه بزرگی بودهاست. فرهاد چهارم پادشاه پارتها که همراه با سپاه بزرگی به طرف گنجک حرکت میکرد، سوارهنظامی را مأمور کرد که بروند و آن آلات جنگی را بگیرند و از دسترس رومیها خارج کنند. پارتها به سپاه رومی حمله کرده و اسیران بسیار بگرفتند. مادها هم که در محاصره بودند به پارتها پیوسته تا اینکه رومیها مجبور به عقبنشینی شدند.» گَنزک در زمان خسرو پرویز اقامتگاه تابستانی خسرو پرویز ظاهراً در نواحی دریاچه ارومیه در سر راه بناب و تبریز در نزدیکی لیلان بودهاست. در نزدیکی آن کوه آتشفشانی بوده که آتشکده آذرگشسپ بهواسطهٔ گازهای طبیعی قابل اشتعال آن روشن میشدهاست. در دوره ساسانی معمولاً یکی از مرزبانان را به فرمانداری آذربایجان میگماردند. در اواخر آن دوره، حکومت آذربایجان در دست خاندان فرخهرمز بود و پایتخت آن گنجک یا شیز نام داشت که مطابق با ویرانههای لیلان در جنوب شرقی دریاچه ارومیه گزارش شدهاست. شهر تاریخی شیز متعلق به دوران تاریخی ساسانی است، اما باستانشناسان در مورد محل قطعی آن اتفاق نظر ندارند، لذا کشف ۲۳ عدد سکه از شهر تاریخی لیلان به احتمال وجودِ شهر تاریخی شیز در لیلان اعتبار بیشتری میبخشد. گنزک در زمان ساسانیان با استقرار امپراتوری ساسانی در ایران و رواج آیین مزدیسنا، اوج شکوه و آبادانی این شهر آغاز گردید. ساختمان آتشکده آذرگشسب بهعنوان نماد اقتدار آیین زرتشت باعث رشد و توسعه دوباره شهر گردید. این آتشکده که ویژهٔ پادشاهان و سرداران بوده موقعیت جنگجویان را حفظ میکرده و بهعنوان نماد وحدت کشور از احترام بالایی برخوردار بوده بهگونهای که پس از مرگ پادشاهان، جانشینان شاهان از خاندان ساسانی با پای پیاده به این محل میآمدند و ضمن زیارت، تاج شاهی را بر سر میگذاشتند. آذرگشنسب بهعنوان مهمترین پرستشگاه زرتشتیان مورد احترام حکومت و مردم آن دوره بوده و آتش جاودان این آتشکده، در حدود هفت قرن نماد اقتدار آیین زرتشت بودهاست. در عصر سامانیان، شهر گنجک شهر شامل سه بخش عمده بود: ۱. تالارها و کاخها، ۲. ساختمان آتشکده آذرگشسپ، ۳- خانههای مسکونی. گنجک در زمان ساسانیان بهجهت همین آتشکده تقدس خاصی پیدا کرد و شهر به صورت مجموعه مذهبی درآمد، بهطوریکه طبقه خاص از روحانیان مذهبی که در آیین زرتشت از آنها بهعنوان موبد نام برده میشود در خانههای مسکونی شهر ساکن شدهاند. به دلیل اقتدار و شکوهی که این آتشکده داشت مردم منطقه آن را تخت سلیمان نامیدند. از آن پس در تمام کتابها و آثار باقیمانده نام آتشکده آذرگشسپ کمتر دیده شدهاست. در سال ۶۲۳ میلادی هراکلیوس به منظور جلوگیری از پیشرفت سپاه فاتح ایران و دفع حملهٔ آوارها، از طریق آسیای صغیر با نیروهای خود به قفقاز حملهور گشت. هراکلیوس نخست ارمنستان را فتح کرد و پس آنگاه ناحیهٔ گنزک را به تصرف درآورد. هراکلیوس، در آذربایجان که در آن ایام برحسب روایات موبدان، زادگاه زرتشت نیز به حساب میآمد، با شوقی انتقامجویانه و به تلافی اینکه سپاهیان خسرو پرویز با همکاری یهودیانِ اورشلیم، در سال ۶۱۴ میلادی، مزار عیسی مسیح را در اورشلیم با خاک یکسان کرده بودند، مقدسترین مکان مذهبی زمان ساسانی، یعنی آتشکده آذرگشسپ را با خاک یکسان کرد. شرح ویرانی شیز و آتشکدهٔ آن در کتاب تاریخ امپراتوری صغیر، نوشتهٔ شارل لبو فرانسوی آمدهاست. تخت طاقدیس یا تخت طاقویس که وصف آن در شاهنامه آمدهاست، یکی از شگفتیهای گنجک بودهاست که توسط هراکلیوس ویران شد. تاریخنویسان با آب و تاب تمام، شرح آن را اینگونه نوشتهاند که بناهای شهر گنجک، بهدست صنعتگران سراسر کشور ایران، از عاج و زر و گوهرهای گوناگون ساخته شده بود. شارل لبو دربارهٔ تخت طاقدیس مینویسد: «هراکلیوس و گروهی از تازیان که مزدورش بودند و پیشاپیش لشکریانش میرفتند بر پیشروان سپاه ایران تاختند و چنان هراس انگیختند که خسرو پرویز همان دم با همهٔ لشکریانش گریخت. هراکلیوس بی مانع وارد گنزک شد. میگفتند که زرتشت در این سرزمین به دنیا آمده و در آنجا زیستهاست. مجسمهٔ بسیار بزرگی از خسرو پرویز با غرور در میان کاخ در زیر گنبدی که نمایش آسمان بود، نشانده بودند، در گرداگردش خورشید و ماه و ستارگان دیگر را میدیدند، همراه با فرشتگان که چوب به دست داشتند. بهوسیلهٔ بعضی دستگاهها باران میریخت و تندر به صدا درمیآمد. هراکلیوس همه را، همراه با سه هزار خانهٔ اطراف آتشکده، دستخوش آتش کرد.» آتشکده آذرگشسپ در زمان ساسانیان ایرانیان سه آتشگاه بزرگ و برجسته داشتند که یکی از آنان در شهر گنجک بوده و آذرگُشَسپ نام داشت. تخت سلیمان در اواخر دوره ساسانی به خصوص خسرو اول و خسرو دوم بیشتر مورد توجه قرار گرفت. باستانشناسان آلمانی که این مکان را بررسی کردهاند،نتایج خود را این گونه بیان میکنند: «دو اتاق در محور عرضی آتشکده سقف گنبدی یکی به عنوان مرکز پرستش آتش و دیگری احتمالاً مرکز پرستش آب با یک ارزش موازی در کنار هم قرار دارند.» معماری معبد آناهیتا در قسمت شرق آتشکده حیاطی مرکزی شکل است که گفتهشده متعلق به ناهید است. حیاطی است مربعی شکل با چهار ستون مستطیلی در هر طرف، طاق آجری شکل دو دهنهٔ در حیاط است که به طرف دالانهای باریک هدایت میشود. در وسط دیوارهای هر دالان، دروازهای به سمت اتاقهای بلند و باریک باز میشود. اتاقهای شمالی و جنوبی درهای دیگری ندارد اما اتاقهای شرقی و غربی به حیاط اصلی آتشکده ختم میشود. ستونها و دیوارها از جنس سنگهای تراشیده و قطور هستند. طاقها از آجر با سبک معماری ضربی شکل ساخته شدهاست. در دوران ساسانی یا اوایل دوران اسلامی حیاط مرکزی توسط دیواری که از شرق تا غرب سازه کشیدهشدهاست، به دو قسمت مجزا تقسیم شده و حیاط را از روباز به پوشیده تغییر دادهاست. آثار باستانی در روستای تخت سلیمان مجموعه بناهای تاریخی در تخت سلیمان در اطراف چشمه رسوبی ساخته شدهاست. آب این چشمه که از عمق بیش از۷۸ متری از درون زمین به سطح میآید و به زمینهای اطراف میریزد دارای املاح زیادی از جمله آرسنیک است که آن را برای آشامیدن و کشاورزی نامناسب کردهاست. بر خلاف تصور همگان، این یک دریاچه نبوده و هیچ آبی به آن نمیریزد. رسوبهای حاصل از این املاح در طی قرنها، لبه چشمه را شکل داده و متغیر کردهاست. آثار و بناهای دورههای اشکانیان و ساسانی و ایلخانان مغول در این محل یافت شدهاست. مهمترین آثار بهجامانده آن آتشکده و تالارهای دوره ساسانی است. برخی آثار ساسانی دیگر نیز در کوه بلقیس و زندان سلیمان در نزدیکی روستای تخت سلیمان ساخته شدهاست. کاوشگاه باستانی شیز از سوی یونسکو به عنوان میراث جهانی شناخته شدهاست و طرحهای بزرگی برای بازسازی و کاوش در آن در دست اجراست. جستارهای وابسته آتشکده آذرگشسب تکاب شهرستان تکاب قلّه و بقعهٔ ایوب انصاری زندان سلیمان تخت مادر سلیمان غار دانیال پانویس منابع رضا، عنایت الله. ایران و ترکان در روزگار ساسانیان. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۵ زرینکوب، عبدالحسین. تاریخ مردم ایران قبل از اسلام. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۶۴ معین، محمد. فرهنگ فارسی، جلد ششم. چاپ سوم. تهران: انتشارات امیرکبیر، ۱۳۵۸ قرشی، امانالله. ایراننامک، نگرشی نو به تاریخ و نام ایران. چاپ اول. تهران: ناشر مؤلف، ۱۳۷۳ محمدی، علی. تکاب افشار. تهران: ناشر مؤلف، ۱۳۶۹ پیوند به بیرون جدول مکانی میراث جهانی بر اساس منطقه تخت سلیمان در تارنمای یونسکو Iranica Vol. X, Fasc. 3, pp. 289 https://ana.press/fa/news/47/32855/کشف-23-سکه-طلا-متعلق-به-دوران-بیزانس-در-آذربایجان-شرقی آتشکدهها آتشکدههای ایران استان آذربایجان غربی بناهای تاریخی شهرستان تکاب تاریخ استان آذربایجان غربی تخت سلیمان جاذبههای گردشگری استان آذربایجان غربی ساختمانها و سازهها در استان آذربایجان غربی سلیمان شهرستان تکاب شهرهای باستانی ایران شهرهای ساسانیان قلعههای استان آذربایجان غربی قلعههای تاریخی ایران بر پایه شهرستان قلعههای ساسانیان معماری ایرانی معماری ساسانی مناطق مسکونی پیشین در ایران میراث جهانی یونسکو در ایران نیایشگاههای باستانی ایران


text: خوزستان استانی در جنوبغرب ایران است که جنوب آن در کرانهٔ خلیج فارس قرار دارد. مساحت استان خوزستان ۶۴٬۰۵۷ کیلومتر مربع است و با جمعیتی برابر با ۴٬۷۱۰٬۵۰۹ نفر (۱۳۹۵)، پنجمین استان پرجمعیت ایران محسوب میشود. مرکز استان خوزستان در سال ۱۳۰۳ از شوشتر به اهواز منتقل شد و از آن زمان تا کنون شهر اهواز مرکز این استان است. استان خوزستان در جوار خلیج فارس و اروند رود قرار دارد.خوزستان در جایگاه بسیار استراتژیک و ترانزیتی واقع شده است.خوزستان،پس از استان تهران،بیشترین تولید ناخالصی در بین استان های ایران را دارد. از لحاظ تاریخی، خوزستان یکی از قدیمیترین مناطق مسکونی فلات ایران محسوب میشود که پیشینهٔ سکونت انسان در آن به ۲٬۷۰۰ سال پیش از میلاد مسیح و شکلگیری تمدن عیلام در هزارهٔ سوم پیش از میلاد، بازمیگردد. خوزستان از شمال به لرستان، از شمال شرق و شرق به استان چهارمحال و بختیاری، از شمالغرب به ایلام، از جنوبشرقی به کهگیلویه و بویراحمد، از جنوب به بوشهر و خلیج فارس و از غرب به کشور عراق محدود میشود. استان خوزستان هماکنون دارای ۱۸ نماینده در مجلس شورای اسلامی و ۶ نماینده در مجلس خبرگان رهبری میباشد. شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب، شرکت ملی حفاری ایران، شرکت فولاد خوزستان و شرکت نفت و گاز اروندان در استان خوزستان مستقر هستند. نام نقشههای کهن دوران هخامنشیان خوزستان یعنی سرزمین مردمان خوزی یا هوزی. در سنگنوشتههای فارسی باستان که مربوط به ۲٬۵۰۰ سال پیش هستند برای نامیدن سرزمین عیلام (یعنی منطقهٔ جنوبغربی ایران امروز و دربردارندهٔ خوزستان امروز) واژههای -hŪja و -hŪvja (اوجیا) بهکار رفتهاست. این واژهها ۲۴ بار در سنگنوشتههای داریوش بزرگ و یکبار در سنگنوشتهای از خشایارشا ثبت شدهاند. همین واژهٔ -hŪja است که در زبان فارسی تبدیل به خوز شدهاست. واژههای -hŪjiya و -hŪvjiya نیز ۷ بار در سنگنوشتههای داریوش بزرگ به کار رفتهاند که در واقع صفت و به معنای «خوزی یعنی اهل سرزمین -hŪja و -hŪvja» هستند. همین واژهٔ -hŪjiya است که در زبان فارسی تبدیل به خوزی شدهاست. استرابون و پلینیوس از خوزستان به اسم اوکسی نام میبرند. این استان با عیلامیان باستان و شوش کم و بیش مرتبط است. نام اهواز، شوش و هویزه منعکسکنندهٔ ساکنان این منطقه در زمان عیلامیان بودهاست. دوران ساسانیان نام خوزستان در فارسی میانه (پهلوی ساسانی) و نیز در پارتی (پهلوی اشکانی) به صورت hūğestān (یعنی هوجِستان) یا hūžestān (یعنی هوژِستان) آمدهاست. سریانیها به آن بت هوزایه میگفتند. بخشی از متنی پارتی بر روی دستنویس مانوی M 5569 که از زمان و مکان مرگ مانی میگوید و در سدهٔ سوم میلادی (سیصد سال پیش از اسلام) نوشته شدهاست: آوانگاری به خطّ فارسی: آوانگاری به خطّ آوانگار بینالمللی: برگردان فارسی: دوران اسلامی به گفتهٔ سوات سوجک در کتابهای تاریخ کلاسیک اسلامی، نام این استان، خوزستان بودهاست. ابن حوقل جغرافیدان قرن ۱۰ میلادی در کتاب «صورتالارض» در فصلی جداگانه، این استان را همراه با نقشه توصیف میکند و یاقوت در سدهٔ ۱۳ میلادی در معجم البلدان جزئیاتی از خوزستان نوشتهاست. ریچارد فرای در مورد خوزستان مینویسد: «خوزستان استانی ثروتمند و کمارتفاع بود که دستِ کم به هفت کوره تقسیم میشد؛ بزرگترین جز آن هرمزداردشیر یا هرمزدشهر بود که عربها بدان سوقالاهواز میگفتند». واژهٔ خوزستان به معنای سرزمین «خوزها» است و خوز را به صورتهای «هوز» و «حوز» نیز مینوشتهاند و جمع هوز در زبان عربی اهواز است که نام مرکز استان خوزستان است. ابن خردادبه (متوفای حدود ۳۰۰ ق) خوزستان را با همان اهواز یکی میداند و آنجا را سرزمینی وسیع، مشتمل بر هفت کوره برمیشمارد که با نام کور الاهواز میخواندش. ابن خردادبه، نظر دیگری دربارهٔ نام اهواز دارد. او نه فقط اهواز بلکه کل موقعیت جغرافیایی خوزستان امروزی را اهواز میداند. خوزستان را با همان اهواز یکی میداند و آنجا را سرزمینی وسیع، مشتمل بر هفت کوره برمیشمارد و به آن اکوار الاهواز میگوید. سبب وجود همین هفت کوره در این سرزمین، عضدالدوله دیلمی، آنجا را اقلیم هفت حوزه نامگذارده تا آنجا که مقدسی در قرن چهارم هجری، از رواج این نام خبر داده و پیروی خود را از آن، اعلام میدارد. همچنین او یادآور میشود که برخی از این حوزهها از میان رفتهاست. در نوشتههای دوران اسلامی ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه و صفحه ۲۵۶ نوشتهاست: «و قیل آنه بلد من خوزستان؛ و لیس ذلک ببعید، غیر ان قول هرقل ملک الروم، حین هرب من انطاکیة الی قسطنطینیة، و التفت الی الشام و قال: «علیک السلام یا سوریة»، سلام مودع، لا یری آنه یرجع الیها ابداً، دلیل علی ان سورستان هی بلاد الشام.» (ترجمهٔ فارسی:گفتهشده که (سورستان) بلد و شهری و قسمتی از خوزستان است و این سخن دور از صواب نیست ولی هنگامی که هرقل امپراتور رم هنگامی که از انطاکیه به قسطنطنیه میگریخت روی خود را به شام کرده و گفت سلام بر تو ای سوریه و این سلام، تودیع و خداحافظی کسی با توست که دیگر به تو بازنمیگردد پس گفتار قیصر رم دلیل بر آن است که سورستان شام است) همچنین در صفحهٔ ۳۶۷:"... فی الثالث و العشرین، ذکران مارجیورجس الشهید، و هو جرجیس المقتول مرارا بألوان العذاب؛ و فی الرابع و العشرین، ذکران مارقوس صاحب الانجیل الثانی؛ و فی الخامس و العشرین، ذکران ایلیا الجاثلیق بخراسان؛ و فی السابع و العشرین، ذکران خریسطفوروس؛ و فی الثلاثین، ذکران شمعون بن صباعی الجاثلیق، المقتول بخوزستان مع من کان معه من النصاری. (ترجمهٔ فارسی: روز بیست و سوم ذکران مارجیورجس شهید است که به انواع عذاب چند مرتبه او را کشتند و روز بیست و چهارم ذکران مارقوس صاحب دومین انجیل است؛ و روز بیست و پنجم ذکران ایلیا جاثلیق خراسان است و روز بیست و هفتم ذکران خریسطفورس است و روز سیام ذکران شمعون صباعی است که در خوزستان جاثلیق نصاری بوده و با دیگر مسیحیان که با او بودند کشته شد.) ابوسعد سمعانی در ذکر مردم این منطقه و در بیان جغرافیا، بارها به نامهای خوزستان و اهواز اشارهکردهاست. استخری در کتاب المسالک و الممالک، خوزستان را بین فارس و اصفهان و کرخه و لرستان میداند. ابوعبدالله خوارزمی در نیمهٔ دوم قرن چهارم ه.ق در کتاب مفاتیحالعلوم از خوزستان و زبانِ خوزی نام بردهاست. در کتاب مروج الذهب (قرن چهارم هجری) نیز نام خوزستان بهکار رفتهاست. جغرافیا استان خوزستان از شمال و شرق توسط رشته کوههای زاگرس احاطه شدهاست، با حرکت به سمت داخل استان از ارتفاع این کوهها کاسته شده و جای خود را به تپه ماهورها میدهد. خوزستان شامل دو منطقه کوهستانی و جلگهای است. دو پنجم کل مساحت این استان کوهستانی و سه پنجم آن جلگهای میباشد. کوه چو، زردکوه، شاویش، آببندان، مامازاد، کوه سیاه و کوه چال، از جمله کوههای خوزستان هستند. جلگه خوزستان شیب کمی دارد و در برخی از نقاط آن گنبدهای نمکی موجود است که نقش عمدهای در شور کردن اراضی و آبها دارد. رودها خوزستان پرآبترین استان ایران است. پنج رود بزرگ که از زاگرس سرچشمه میگیرند، زمینهای جلگه خوزستان را سیراب کرده و بهطور مستقیم یا غیرمستقیم، به خلیج فارس میریزند. کارون بزرگترین این رودها، بزرگترین رودخانه ایران است، این رود که از کوههای زاگرس مرکزی سرچشمه میگیرد، در جنوب شوشتر رود دز نیز به آن میپیوندد و سپس در نزدیکی دهانه اروندرود در خلیج فارس، به این رود میریزد. رود کرخه سومین رود بلند ایران پس از کارون و سفیدرود است. این رود که از کوههای زاگرس سرچشمه میگیرد، پس از طی مسیری نزدیک به ۷۵۵ کیلومتر، در جهت جنوب غربی به تالاب هورالعظیم در مرز ایران و عراق میریزد. نام کرخه از شهری در کوره شوش خوزستان به نام کرخا یا کرخه برگرفتهشدهاست. رود دز از زاگرس مرکزی در ۲۰ کیلومتری شمال شرقی بروجرد نزدیکی چهاربره جریان مییابد از نزدیکی شهر اندیمشک میگذرد و پس از عبور از سد دز اندیمشک، از میان شهر دزفول میگذرد و سپس مرز شهرستانهای شوشتر و شوش را میسازد. رود دز در جنوب شهر شوشتر در محلی به نام بند قیر به کارون میریزد. این رود با حجم بالای آب در طول تاریخ شریان حیاتی کشاورزی متمرکز در منطقه بودهاست. رود مارون از کوههای راه باریک، سفید و گل گیلک در ۵۳ کیلومتری شمال غرب یاسوج سرچشمه میگیرد پس از تلاقی با رود اعلاء در چم هاشم با نام جراحی به راه خود ادامه میدهد و پس از مشروب کردن دشت رامهرمز و رامشیر و در کل پس از پیمودن مسافتی نزدیک به ۴۳۸ کیلومتر به خورموسی و خلیج فارس میریزد. رود هندیجان یا زهره از کهگیلویه سرچشمه میگیرد و دو سرشاخه اصلی آن دو رود آب شیرین یا خیرآباد و آب شور یا شولستان است، این رود پس از گذر از هندیجان به خلیج فارس میریزد. تاریخ دوران باستان «خوزستان» در دوران باستان، به ویژه در دوره هخامنشی به دو ناحیه تقسیم میشد: بخشهای شمال و شمال شرقی که انشان (انزان) نام داشت و کوهستانها و جنگلهای فراوانی را شامل بود و ناحیه جنوبی که دارای آب و هوای گرم و مرطوب و دشتهای حاصلخیز و جلگهای جنوبی که دارای آب و هوای گرم و مرطوب و دشتهای حاصلخیز و جلگهای سرسبز و پرآب بودهاست. بخشهای جنوبی که «ایلام» نام داشته یادآور تمدنهای دیرینه خوزستان است و بشدت تحت تأثیر فرهنگ «میانرودان» بوده و جغرافیای وسیعی را شامل میشده که حد فاصل لرستان و خوزستان و سواحل خلیج فارس امروزی است. در سال ۵۵۸ پیش از میلاد پادشاهی کوروش بزرگ (کوروش دوم) در انشان (فارس) و خوزستان آغاز شد و پایتخت هخامنشیان به شوش منتقل شد. «استرابون» جغرافیدان عهد باستان، خوزستان را از حاصلخیزترین جلگههای جهان میداند؛ زیرا رودخانههای زیادی این دشت را آبیاری میکرده که امکان کشاورزی و آبادانی را در این منطقه میسر میساختهاست. شاید بر همین اساس بوده که عدهای بر این باورند که نام این سرزمین «هند» یا «اند» بوده که به معنی «جایی با آبهای فراوان» است. دربارهٔ آبادی مرکز خوزستان در کتاب «احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم» تألیف «ابو عبدالله محمد بن احمد مقدسی» جهانگردی از بیتالمقدس آمدهاست: همچنین در سفرنامه «ابن بطوطه» جهانگرد مراکشی میخوانیم: وجود مراکز علمی و فرهنگی همچون دانشگاه جندی شاپور در این استان دال بر اهمیت و رونق این منطقهاست که استادان بزرگ دانش پزشکی را از یونان، مصر، هند و روم گرد هم آورده بودهاست. این دانشگاه را ساسانیان بنیانگذاردند. این دانشگاه پزشکی که به دستور شاپور اول (۲۴۱–۲۷۱ م) به سبب وجود آب و هوا و طبیعت پربار و مناسب در گندی شاپور (نزدیک دزفول) ساخته شد. توسط شاپور دوم (ذوالاکتاف) مرمت و بازسازی گشت و در زمان انوشیروان تکمیل و توسعه یافت. دانشمندان و شاعران بزرگی همچون ابونواس حسن بن هانی اهوازی، که از ارکان شعر عرب است، عبداله بن میمون اهوازی، نوبخت اهوازی منجم و فرزندانش، جورجیس پسر بختشوع گندیشاپوری و شاعران شیعی، مانند ابن سکیت و دعبل خزائی که با اشعار خود ولایت و امامت را پاس داشتهاند و زبان به مقاومت گشودهاند از همین منطقه برخاسته و در این دیار زندگی میکردهاند. در سال ۲۲۴ میلادی، اردوان پنجم به وسیله اردشیر بابکان حاکم فارس (بعداً اردشیر یکم ساسانی) در نبرد هرمزدگان واقع در استان خوزستان کنونی، شکست خورده و کشته میشود. طی این رویداد پادشاهی ۴۷۱ ساله اشکانیان پایان میپذیرد. آغاز اسلام والی بصره در اوایل سال ۱۶ مغیره بن شعبه را از طرف خود مأمور فتح بلاد خوزستان کرد و مغیره به آسانی دهقانان ایرانی اهواز را به تسلیم و قبول جزیه واداشت. اما عمر به علت حرکت زشتی که از مغیره روایت کردند او را از حکومت بصره برداشت و ابوموسی اشعری را به جای او فرستاد. ابوموسی دنباله فتوحات پیشینیان خود را گرفت و پس از چند رشته جنگ، بلاد رامهرمز و شوش را فتحکرد. اما چون به شوشتر رسید به مقاومت هرمزان والی آنجا که در قلعه شهر متحصن بود برخورد، ناچار از خلیفه کمک خواست و عمر دستور داد که از کوفه عمار بن یاسر با لشگریانی به یاری ابوموسی برود. هرمزان و ایرانیهای شوشتر مقاومتکردند و لشکر عرب با وجود زیادی بر ایشان پیروزی نیافتند تا آنکه با یاری یک ایرانی بر مقام زنان و اطفال مدافعین راه یافتند و این کیفیت پای هرمزان و اصحاب او را در مقاومت سست کرد و جمعی از ایشان برای آنکه به دست مسلمین نیفتند خود و عزیزان خود را کشتند. سرانجام هرمزان از ابوموسی امان خواست و ابوموسی قبول این تکلیف را به امر خلیفه موکول ساخت و هرمزان را به مدینه فرستاد. هرمزان به ظاهر، پیش خلیفه اسلام آورد و عمر برای او وظیفهای نیر مقرر داشت، اما چون بعدها به شرکت در قتل خلیفه و همدستی با ابولولو متهم شد مسلمین او را کشتند. پس از تسلیم هرمزان، شوشتر و جندیشاپور و بلاد دیگر خوزستان همه مسخر ابوموسی شدند و به این ترتیب فتح قسمت جلگهایِ ایران تماماً به دست مسلمین به انجام رسید. نام عربستان در دورهای از تاریخ به گفته ریچارد فرای به خاطر تأثیر قوی عربزبانهای مهاجر به جنوب غربی این استان (مخصوصاً مهاجرت بنی کعب و بنی لام) از قرن ۱۶ تا ۱۹ میلادی، نام عربستان به این ناحیه از زمان صفویه اطلاقگردید تا اینکه در زمان رضا شاه پهلوی با نام خوزستان جایگزین شد و خط پایانی بر آرزوهای تجزیه طلبانه شیخ خزعل، رئیس قبیله کعب شد. در اواخر قرن ۱۶ میلادی قبیله کعب از عراق به جنوب خوزستان مهاجرت کردند. در طی قرون موفقیتآمیز، قبایل عرب بیشتری از جنوب عراق به نوار مرزی جنوب غربی خوزستان مهاجرت کردهاند. در گویشهای فارسی باستان و پارسی میانه که در خوزستان و جنوب غربی ایران تکلم میشده (و هنوز میشود) «او» به «هو» قابل تغییر است؛ مانند «اورمزد» - «هورمزد» و «اوشمند» - «هوشمند» همچنانکه «هورداد و حورداد» را «خرداد» و «خورتات» نیز گفتهاند. البته تا سالهای اخیر این اسامی را با حرف (ح) نیز مینوشتهاند. از سوی دیگر «یاقوت حموی» واژه «خوز» را با نامهای «خوز» و «هوز» و «اهواز» و «هویزه» هم ریشه میداند. «اهواز» محرف واژه «آواز» و «اوجا» نیز هست که در کتیبه داریوش بیستون آورده شده و این نام در کتیبه نقش رستم «خواجا» یا «خوجا» حک شده که هزار سال پیش، مرکز حکومتنشین استان خوزستان بودهاست. پس از هخامنشی، در دوران اشکانی، ساسانی و تمام دوران اسلامی شوشتر مرکز حکومتی خوزستان بودهاست. در سال ۱۳۰۳ در پی شیوع بیماری وبا در شوشتر مرکز حکومتی خوزستان به شهر تازه تأسیس اهواز که در ان زمان به نام ناصرالدین شاه ناصریه خوانده میشد منتقل شد و تاکنون نیز اهواز است. «به هر حال به وسیله بیگانگان برای تعمیم نام عربستان و فراموش شدن کلمه خوزستان سعی بسیار به کار رفت. این وضع تا سال ۱۳۰۳ه. ش؛ که حکومت مرکزی موفق شد پس از چندین سال غفلت از امور خوزستان به آن ناحیه توجه کند، باقی بود. در این تاریخ نام عربستان به کلی از فرمانها و مکاتبههای دولتی حذف و به {نام قدیمی آن} خوزستان تغییر نام یافت.» در شاهنامهٔ فردوسی به تصحیح جلال خالقی مطلق از این خطه با نام خوزیان یاد شدهاست. برای نمونه: «ابن منظور» به سال ۷۱۱ ه.ق در «لسان العرب» اشاره دارد: و الخوز جیل من الناس، اعجمی معرب، یعنی: «خوز» قوم یا قبیلهای از مردم عجماند. از سوی دیگر «خوز» را به معنی «شکر» و «نیشکر» نیز معنا میکنند؛ زیرا خاک حاصلخیز و بارور خوزستان، استعداد ویژهای برای رشد این گیاه داشته و آنجا بهترین محصول نیشکر را به دست میدادهاست. در کتاب «مجمع التواریخ و القصص» خوزستان به نام «حجوستان» و «حبوجستان و اجار» آمدهاست که به نظر میآید، برگرفته از پارسی میانه با عناوین «حبوجستان» و حوجستان است. همچنانکه در بعضی از گویشهای رایج در این استان، «بختیاریها» برای ادای حرف «خ» از «ح» نیز بهره میگیرند؛ بنابراین واژگان «اوج»، «هوز»، «هوج»، «حوز» و «خوز» در سیر تحول و تطور لفظی با پسوند «ستان» و «اوجستان» به تدریج بر اثر سایش تلفظ، از «هوجستان» به «خوزستان» تغییری یافتهاست. در متون پارتی نیز واژه هوزستان اشاره به همان نام خوزستان در دوران نوین دارد. جمعیتشناسی برپایه نتایج نهایی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵، جمعیت استان خوزستان ۴٬۷۱۰٬۵۰۹ نفر بودهاست که از این تعداد ۷۵/۵ درصد در سکونتگاههای شهری و ۲۴/۵ درصد در سکونتگاههای روستایی زندگی میکردند. شمار عربهای استان خوزستان در نواحی روستایی وشهری استان خوزستان حدود ۶۸ درصد کل جمعیت روستایی استان را دربر میگرفت. زبان گویشهای بومی خوزستان، مانند هرجای دیگر ایران، تحت تأثیر زبان معیار قرار دارند. عوامل مؤثر بر آن افزایش باسوادی، گسترش رسانههای جمعی، از جمله اینترنت، و رشد اقتصادی است. مورد آخر منجر به یکجانشینی عشایر، مهاجرت از روستا به شهر، و مهاجرت گسترده از دیگر نواحی کشور به درون استان شدهاست. باید به جابجایی جمعیت در نتیجهٔ جنگ ایران و عراق و انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷ نیز اشاره کرد. همهٔ این عوامل منجر به کاهش سخنگویان به گویشهای بومی میشود. پیش از وقوع مهاجرت گسترده در جریان قرن بیستم و پس از آن، جمعیت خوزستان غالباً از دو گروه زبانی تشکیل میشد: سخنگویان به عربی، که در نواحی کشیده شده از خلیج فارس و اروندرود به سوی شهر اهواز و بالاتر از شهر اهواز تا نزدیکیهای مرز استانهای همجوار و پیش از برخورد به روستاهای بختیاری زندگی میکردند، و سخنگویان به گویشهای ایرانی که در نواحی به سوی شرق و شمال شرق و کوهپایههای رشته کوه زاگرس ساکن بودند. عربی خوزستانی دارای لهجههای متفاوت بین مناطق مختلف آن میباشد اما در هر حال بیشترین شباهت را با لهجهٔ جنوب عراق دارد. گرچه ارزیابی زبانی از خوزستان تاکنون انجام نشده، گویشهای صحبت شده توسط ایرانی زبانان استان به نظر بر سه نوع میرسد: دزفولی- اهوازی-شوشتری، که در آن سه شهر بدان صحبت میشود، و زبان لری بختیاری که توسط مردمی که در مناطق کم ارتفاع خوزستان و کسانی که در روستاها و شهرهایی چون آغاجاری، مسجدسلیمان، باغملک، ایذه و ... زندگی میکنند، صحبت میشود و زبان لری بالاگریوه ای که توسط مردم شهرستان اندیمشک و شوش صحبت میشود. زبانهای فارسی، عربی، لری، و دزفولی در شوش صحبت میشود. ترکیب زبانی در خوزستان استان خوزستان دارای اقوام گوناگونی است که عبارتند از: فارس ها، لرها (بختیاریها، بهمئیها و فیلیها)، عربها و ترکها (قشقایی). براساس پژوهشهای جامعهشناسان بومیان خوزستان، مردمانِ بومیِ فارسیزبانِ شوشتر، دزفول، بهبهان، ماهشهر، رامهرمز، هندیجان، رامشیر، زیدون، بندر امام خمینی و شادگان از بازماندگان مردم شهرنشین خوزستان باستان هستند و هر کدام گویش ویژهٔ خود را دارند که تا حدودی با هم متفاوتاند. تا پیش از جنگ ایران و عراق عمده تمرکز جمعیتی عربهای خوزستان، بیشتر در شهرستانهای آبادان، خرمشهر، دشت آزادگان، شادگان، شوش و هویزه بود، اما پس از شروع جنگ جنگزدگان عرب بیشتر در شهركهای اطراف و محلههای شهرهای امیدیه، ماهشهر و اهواز سكنی یافتند. لرهای بختیاری در شهرستانهای ایذه، مسجدسلیمان، اندیکا، لالی گتوند، باغملک، رامهرمز و هفتکل و شوشتر ،دژپارت،اهوازساکن هستند. استان خوزستان محل اسکان قشلاقیِ ایل بختیاری است. لرهای شمالی در شهرستانهای اندیمشک و شوش و بخشهای از شهرستان گتوند و دزفول ساکن هستند. لرهای کهگیلویه در شهرستانهای صیدون، رامهرمز، امیدیه ، باغملک، آقاجری، زیدون، بهبهان،هندیجان و اهواز استان خوزستان ساکن هستند. لرهای کهگیلویه ساکن در استان خوزستان از بلوک لیراوی میباشند و مهم ترین ایلات آن بهمئی ، طیبی و آغاجری میباشد. ترکهای قشقایی نیز در شهرهایاهواز، هفتکل زندگی میکنند. طی پژوهشی که به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۱۳۸۹ خورشیدی انجام شد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان ساکنان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونهگیری شد در استان خوزستان به قرار زیر بود: وضعیت اجتماعی مهاجرت استان خوزستان بالاترین نرخ مهاجرت به بیرون را در میان تمام استانهای ایران دارد. تنها در چند سال پیش از ۱۳۹۷، ۴۰۰ هزار نفر از مردم خوزستان بنا به دلایلی مانند آب ناسالم، ریزگردها و هوای نامطبوع، گرمای زیاد هوا و شرایط اقلیمی نامساعد همچنین بیکاری، فقر و گرانی، محل سکونت خود را ترک کرده و به شهرهای شمال ایران مهاجرت کردهاند. اقتصاد و منابع طبیعی در سال ۱۲۸۷ خورشیدی نخستین چاه نفت ایران و خاورمیانه، توسط گروهی بریتانیایی به سرپرستی ویلیام ناکس دارسی در شهر مسجد سلیمان در خوزستان حفر و نفت از آن استخراج شد. این چاه که به «چاه شماره یک» مشهور است، نخستین چاه نفت در جهان است که از آن در مقیاس صنعتی، نفت استخراج شده، و اولین گام در تأسیس صنعت نفت ایران و شرکت نفت انگلوپرشین بودهاست. چاه شماره یک هماکنون به صورت موزه تحت مدیریت شرکت ملی مناطق نفتخیز جنوب ایران (NISOC) اداره میشود. اهواز، مرکز صنایع پخش نفت و گاز در خوزستان است. پالایشگاه آبادان و پتروشیمی بندر امام و پتروشیمی ماهشهر از جمله صنایع وابسته به نفت در این استان هستند. کارخانجات ذوب و فولادسازی و محصولات آهنی و فولادی و لولهسازی از جمله صنایعی هستند که تأثیر بسزایی در اقتصاد منطقه و استان دارند. از جملهٔ این مجموعهها میتوان به لولهسازی خوزستان، گروه ملی صنعتی فولاد ایران، شرکت فولاد خوزستان، نورد کاویان و شرکت نورد و لوله اهواز اشاره کرد. گرمای بیش از حد و تمرکز صنایع بزرگ در استان خوزستان باعث شدهاست که این استان پس از استان تهران بزرگترین مصرفکنندهٔ انرژی در ایران باشد. این وضعیت که بار مستقیم آن بر دوش صنعت برق است، تهدیدی برای توسعه استان است زیرا با گرم تر شدن دما، بسیاری از نیروهای متخصص یا کارآفرین ترجیح میدهند که به مناطق خوش آب و هوا تر کوچ کنند. همچنین افزایش دما تأثیر نامطلوبی بر بخشهای رفاهی، تفریحی، صنعت و بخصوص کشاورزی دارد که در دراز مدت میتواند آثار سوء خود را به رخ استان بکشد. اما بر اساس یک نظریه قدیمی، هر تهدیدی میتواند یک فرصت نیز بشمار رود. گفته میشود در طول سال، حدود ۳۰۰ روز هوای آفتابی در ایران وجود دارد که البته این آمار در خوزستان بسیار بیشتر است؛ یعنی استان خوزستان در شمار بهترین مناطق ایران و جهان در زمینه استفاده از پتانسیل انرژی خورشیدی به حساب میآید. نیروگاههای حرارتی و گازی استان عبارتند از رامین، زرگان، آبادان، خرمشهر و فجر. تا چندی پیش قابلیت کشتیرانی تجاری در رود کارون تا بندری در شهر اهواز وجود داشت و بخشی از بار ترانزیت تجاری از این راه منتقل میشد. اما در پی عدم رسیدگی این کاربرد در حال حاضر منتفی است و کشتیرانی تجاری عملاً انجام نمیگیرد. بندرهای آبادان و خرمشهر (با دسترسی از رود بهمنشیر) و ماهشهر و بندر امام پیش از جنگ ایران و عراق از لحاظ تجاری اهمیت فراوانی داشتند و مجموعهٔ این بنادر با خط آهن خرمشهر-تهران، مسیر پراهمیتی برای حمل و نقل تجاری بود، اما در طول جنگ ایران و عراق، آسیب فراوانی دیدند و عملاً مخروبه و متروکه شدند و امروز با روندی بسیار کُند، به کسری از وضعیت سابق خود نزدیک میشوند. آب فراوان رودهای کارون، کرخه و هندیجان (زهره)، جراحی، مارون، اروندرود و دز که اکثراً جزو پرآبترین رودهای ایران هستند و ساختار جلگهای استان خوزستان، قابلیت بالقوهٔ کشاورزی فراوانی در آن ایجاد کردهاست. جدا از کشاورزی سنتی و نیمه مکانیزهٔ محصولات سنتی (مثل برنج، گندم، مرکبات و صیفیجات)، نیشکر هم به صورت صنعتی در قالب طرح توسعه نیشکر و صنایع جانبی استان خوزستان در ابعاد جغرافیایی وسیعی کاشته شده و مورد بهرهبرداری قرار میگیرد. از جمله صنایع جانبی قدیمی نیشکر در خوزستان، مجتمع کاغذسازی هفتتپه است که از دیرباز با استفاده از ضایعات نیشکر به تولید کاغذ میپردازد. تقسیمات استانی استان خوزستان دارای ۲۹ شهرستان، ۷۰ بخش، ۱۴۶ دهستان و ۸۸ شهر است. استان خوزستان جزایر خوزستان خوزستان دارای چند جزیره است که از جمله آنها میتوان به جزیره بونه و جزیره دارا که به آنها دیره و بنه هم میگویند و همچنین به جزیره قبر ناخدا، جزیره آبادان و جزیره مینو اشاره کرد. میراث فرهنگی و گردشگری خوزستان در جنگ ایران و عراق این استان از ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ تا واپسین روز جنگ ایران و عراق همواره صحنه عملیاتهای گوناگون ایران برای بازپسگیری مناطق اشغال شده توسط نیروهای ارتش عراق بود. در آغاز جنگ شهرهایی چون آبادان، سوسنگرد، بستان، دزفول، اندیمشک، خرمشهر، و اهواز که مرکز استان بود مرتباً هدف حملات موشکی و توپخانه ارتش عراق قرار داشتند. خوزستان از جمله استانهایی است که در طول جنگ ایران و عراق دچار آسیب و خسارت فراوانی شد. اشغال طولانیمدت برخی مناطق استان، موشکباران دایمی برخی شهرها و حملات هوایی و زمینی به شهرهای دزفول، بستان، هویزه، سوسنگرد، اهواز، شوش، شوشتر، شادگان، اندیمشک و بسیاری از مناطق دیگر، باعث آسیبهای فراوان به سرمایههای طبیعی و انسانی و زیرساختهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن شد. باستانشناسی چغازنبیل ثبت شده در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو سازههای آبی شوشتر (مجموعه آبشارها، آسیابها، پلها و سدهای باستانی) ثبت شده در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو قلعه سلاسل (شوشتر) معبد بردنشانده (مسجدسلیمان) صفه سر مسجد (مسجدسلیمان) کاخ آپادانا (شوش) بند میزان (شوشتر) پل بند لشکر (شوشتر) مسجد جامع شوشتر آرامگاه دانیال نبی (شوش) قلعه شوش برج کلاه فرنگی شوشتر (شوشتر) پل بند شادروان (شوشتر) آرامگاه یعقوب لیث خانه تیزنو (دزفول) حمام شاه رکن الدین (دزفول) حمام کرناسیان (دزفول) خانه سوزنگر (دزفول) پل قدیم (دزفول) (با ۱۷ قرن سابقه) الیماییس ارجان (بهبهان) تپهٔ چغا در گتوند آتشگاه مسجدسلیمان شیرهای سنگی بختیاری شهر باستانی ایذه (آیاپیر، آنزان، انشان، مالمیر) منطقه باستانی کول فرح (ایذه) منطقه باستانی اشکفت سلمان (ایذه) کلیسای ارامنه (آبادان) مسجد رنگونیها (آبادان) موزه آبادان سینما تاج آبادان خانه بچاری (آبادان) اسکله بحرکان (هندیجان) رود هندیجان (هندیجان) دهنو (هندیجان) محوطه چنگا (اندیکا) بردگوریهای باغات کتک (اندیکا) تشکوه (رامهرمز) عمارت صمیمی (رامهرمز) غار های تاریخی ستلون و آسیاب آبی کوچک سرچشمه در ابوالفارس رامهرمز قلعه دا و دختر (رامهرمز) وضعیت اقتصادی در جریان سفر محمدباقر قالیباف به خوزستان، نمایندگان این استان گزارشهایی از مشکلات این منطقه دادند که نشاندهنده بحران آب، بیکاری گسترده و وجود طرحهای نیمه تمام بزرگ در استان خوزستان است. بر اساس گزارشی که روز ۱۵ شهریور ۱۳۹۹ منتشر شد، رئیس مجلس در نشست پایانی سفر گفت با وجود اینکه ۳۰ درصد منابع آبی ایران در استان خوزستان هستند، «۷۰۰ روستای این استان با تنش آبی» مواجه هستند. حبیب آقاجری، نماینده ماهشهر نیز در این نشست گفت که با وجود صنایع بزرگی که در این منطقه وجود دارد، «نرخ بیکاری این منطقه حدود ۲۵ درصد است». او همچنین از بحران آب و حاشیهنشینی به عنوان دیگر مشکلات این منطقه نام برده و گفت: «بیشترین پول و منابع اعتباری در حوزه انتخابیه من است، اما گردش پول در تهران است». بحران آب روستاهای خوزستان در طول سال ۱۳۹۸ بارها مطرح شد و برخی نمایندگان مجلس از وجود بحران آب در ۸۰۰ روستای این استان خبر داده بودند. در خردادماه ۱۳۹۸، ساکنان بخش غیزانیه در ۴۵ کیلومتری اهواز در اعتراض به این وضعیت تجمع کردند که با برخورد نیروی انتظامی مواجه شدند. محمد مولوی، نماینده آبادان گفت که شرایط نامناسب زندگی در این استان باعث شده که ۲۰۰ هزار نفر از استان خوزستان به سایر مناطق کوچ کنند. در شهریور سال ۱۳۹۷ پروانه سلحشوری، نماینده تهران خبر داد که در «چند سال اخیر»، حدود ۴۰۰ هزار نفر از این استان به شهرهای شمالی ایران مهاجرت کردهاند. ابراهیم متینیان، نماینده رامهرمز و رامشیر در مجلس نیز در این نشست گفت که طرح ۵۵۰ هزار هکتاری به «موضوع سیاسی» تبدیل شده و «عمداً اجرایی نمیشود». اشاره این نماینده به مجلس به طرح ۵۵۰ هزار هکتاری به طرحی بازمیگردد که سال ۱۳۷۵ و در جریان سفر علی خامنهای به استان خوزستان مصوب شد. در این طرح ابتدا قرار بود برای توسعه کشاورزی در ۸۰۰ هزار هکتار از زمینهای استانهای خوزستان و ایلام برنامهریزی شود ولی پس از مدتی اعلام شد که این طرح در ۵۵۰ هزار هکتار از این زمینها اجرایی میشود. با وجود گذشت بیش از ۱۴ سال از تصویب این طرح، هنوز سرنوشت نهایی این طرح و زمان اجرای کامل آن مشخص نیست. صنعت برق در استان خوزستان تاریخ برق در استان خوزستان با فوران اولین چاه نفت در این استان ارتباط مستقیم دارد. در ساعت چهار صبح روز پنجم خرداد ۱۲۸۷ با فوران نفت از چاه شماره یک در مسجدسلیمان، نخستین اکتشاف نفت در خاورمیانه به وقوع پیوست وحیات اقتصادی و اجتماعی ایران را به کلی دگرگون کرد. در سال ۱۲۹۰ یعنی ۳ سال پس از فوران نفت از چاه میدان نفتون مسجد سلیمان، پالایشگاه آبادان ساخته شد. برای تأمین برق مورد نیاز جهت انتقال نفت از مسجد سلیمان به پالایشگاه نفت آبادان از طریق تلمبه خانه ای در منطقه تمبی واقع در مسجدسلیمان یک نیروگاه بخار با قدرت ۶۰۰ کیلووات ساخته شد. این نیروگاه علاوه بر برق تلمبه خانه، روشنایی تأسیسات و معابر و نقاط مورد نیاز و برخی مناطق در شهر را نیز تأمین برق میکرد. به این ترتیب میتوان گفت که صنعت برق در استان خوزستان تاریخی به بلندی تاریخ کشف نفت دارد و همزمان با گسترش صنایع مرتبط با نفت، صنعت برق نیز به عنوان یک زیرساخت ضروری گسترش و توسعه یافت و از حالت یک کالای صرفاً لوکس برای تأمین روشنایی منازل بزرگان و اشراف خارج شد و ماهیتی زیربنایی و خدماتی به خود گرفت. از آن زمان تاکنون صنعت برق در استان خوزستان دوران بسیار پر فراز و نشیبی را طی کردهاست. برق در اهواز حاج میرزا حسین خان موقر بوشهری که از تجار بزرگ در حدود سالهای ۱۳۰۸ محسوب میشد و صاحب چندین کشتی تجاری نیز بود برای تأمین برق کارخانه یخ تازه احداثش، از موتور برق استفاده کرد که آنرا روی نوعی قایق به نام دوبه نصب کرده بود و به این ترتیب اولین استفاده از انرژی برق رقم خورد. میرزا حسین خان موقر بعدها نخستین کارخانه تولید برق اهواز را در ساحل شرقی کارون ساخت. این منطقه اکنون محل استقرار بانک ملی مرکزی است و روبروی ترمینال ۲۴ متری کنونی اهواز میباشد. از آن زمان اهواز دارای برق شد و خانوادههای نقشینه، حاجی خان دولتی، مرتضوی، جزایری، علوی، فتحی و شاهرودی که دارای تمکن مالی بودند منازل و معابر منتهی به منازل خود را با استفاده از روشنایی برق کارخانه روشن ساختند. با توجه به اینکه در آن زمان هنوز کنتور نیز استفاده نمیشد، روش محاسبه بهای برق نیز به این صورت بود که با توجه به تعداد شعلههای برق (لامپ) و تعداد چراغ برق از مشترکان مبالغی دریافت میشد. جستارهای وابسته فهرست مشاهیر استان خوزستان فهرست جاذبههای گردشگری استان خوزستان زبان خوزی اهواز پیوند به بیرون وبگاهاستانداری خوزستان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان خوزستان همشهری آنلاین: آشنایی با استان خوزستان منابع https://www.irna.ir/amp/82215630/ خوزستان جنگ ایران و عراق هلال حاصلخیز


text: همه مورخان همنظرند که یعقوب لیث در جندیشاپور دفن شده ولی محل شهر جندی شاپور و محل آرامگاه یعقوب لیث بهطور قطعی مشخص نیست. آرامگاه شاه ابوالقاسم در روستای شاه ابوالقاسم (شاهآباد) در ده کیلومتری جاده دزفول به شوشتر محلی است که برخی احتمال دادهاند آرامگاه یعقوب لیث صفاری باشد و در کنار این آرامگاه خرابههایی وجود دارد که برخی احتمال داده اند بازماندههای شهر گندی شاپور باشد. . تعلق این آرامگاه به یعقوب لیث از سوی برخی پژوهشگران رد شده است. گنبد مضرس (دندانه دار) سفید رنگ و عمارت بقعه شاه ابوالقاسم از دور کاملاً جلوهگر است. در اطراف بقعه، قبرستان وسیعی است که در آن وجود سنگ قبرهای قدیمی، نشانگر تاریخ این بنا میباشد. پیشینه کمتر از ۴۰۰ سال پیش فتحعلیخان حاکم شوشتر در دوره صفوی برای بزرگداشت عارفی به نام شاه ابوالقاسم یکی از مریدان شیخ اسماعیل قصری ساختمانی بر قبر او ساخت. احمد اقتداری در دهه ۵۰ خورشیدی در کتاب آثار و بناهای تاریخی خوزستان (دیار شهریاران) در خصوص مکان شهر گندیشاپور و محل دفن یعقوب لیث مرور منابع انجام داده و چنین نتیجه گرفته که این شهر و مدفن میبایست در محدوده میان شهرهای شوشتر، شوش و دزفول قرار داشته باشد، محمدزمان خدایی شهر شوشتر را همان شهر معروف گندیشاپور و محل دفن یعقوب میداند و محمد علی امام شوشتری آرامگاه شاهابوالقاسم در روستای شاهآباد دزفول را محتملا محل آرامگاه یعقوب لیث دانسته است. مطرح شدن احتمال تعلق آرامگاه به یعقوب لیث از آن جا ناشی می شود که در سال ۱۳۱۶ محمدعلی مرتضوی یکی از منسوبان محمدعلی امام شوشتری در محل بقعه این عارف کتیبه ای مشاهده کرد که بر آن ابیاتی منسوب به یعقوب لیث حک شده بود، بنابر این محتمل دانست که این بنا آرامگاه یعقوب لیث باشد و چون یعقوب در جندی شاپور وفات یافته بود، محتمل دانست که جندی شاپور نیز میبایست در محل روستای شاه ابوالقاسم مابین شوشتر و دزفول واقع شده باشد. برخی منابع این فرضیه را مبنا قرار داده اند. شعر روی کتیبه به شرح زیر است: بگرفتم از خراسان تا مُلک پارس یکسر ملـک عـراق از من هرگــز نبود رسته بـدرود یـاد گیتی بانــوی نــوبهاران یعقوب لیث گویی در آن نبد نشسته احمد اقتداری پژوهشگر تاریخ، دکتر احمد خامه یار پژوهشگر مزارهای اسلامی و دکتر محمدزمان خدایی پژوهشگر باستانشناسی فرضیه محمدعلی امام شوشتری را رد کردهاند. احمد اقتداری درباره دلایل امامشوشتری در تعلق این آرامگاه به یعقوب لیث و واقع شدن شهر جندیشاپور در روستای شاهآباد میگوید: قبول این مطلب نیازمند دلایل و مدارک بیشتری است که وی در پنج مورد برشمرده است. اقتداری میگوید همه مورخان همنظرند که یعقوب لیث در جندیشاپور دفن شده و در ادامه توضیح میدهد نظر امامشوشتری در مورد تعلق آرامگاه شاهابوالقاسم در شاهآباد به یعقوب لیث صحیح به نظر نمیرسد. محمدزمان خدایی معتقد است که با توجه به این که شیخ ابوالقاسم ۳۰۰ سال بعد از فوت یعقوب وفات یافته و بقعه او ۸۰۰ سال بعد از فوت یعقوب توسط فتحعلیخان حاکم شوشتر ساخته شده و همچنین با توجه به جنس سنگ، این کتیبه نمیتواند به مدت یازده قرن از زمان فوت یعقوب به جا مانده و نشانه ای از مقبره یعقوب لیث و شهر گندیشاپور باشد. وی همچنین دلایل جغرافیایی در رد فرضیه امام شوشتری برمیشمرد. معماری بنا این بنا از یک ورودی برخوردار است و سطح داخلی آرامگاه را از سطح بیرونی آن جدا میکند. سازه اصلی بنا خشت خام است و نقوش برجسته و ملات گچ و خاک دارد. سازه اصلی بنا خشت خام است و نقوش برجسته و ملات گچ و خاک دارد. تخریب در تاریخ ۲۰ مرداد سال ۱۳۹۸ دیوارِ ضلع جنوبی این آرامگاه در حین انجام عملیات مرمت و ساماندهی آرامگاه تخریب و دلیل آن اشتباه پیمانکار پروژه عنوان شد. به دنبال این اشتباه، پیمانکار پروژه تعویض شده است. نگارخانه جستارهای وابسته یعقوب لیث منابع پیوند به بیرون آثار ملی ایران آرامگاهها در استان خوزستان بناهای تاریخی استان خوزستان صفاریان معماری ایرانی


text: دودمان قاجار یا سلسله قاجار یا قاجاریان نام سلسلهای ایرانی است که از حدود سال ۱۱۷۵ تا ۱۳۰۴ بر ایران قاجاری به مدت حدود صد و سی سال فرمان راندند. بنیانگذار این سلسله آقامحمدخان قاجار بود. سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفههای ترکمان ایران به نام ایل قاجار بود که بر اثر یورش مغول از آسیای مرکزی به ایران مهاجرت کردند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند. ایل قاجار یکی از هفت ایل اصلی قزلباش بود که شاه اسماعیل یکم به یاری توان نظامی آنها دودمان صفویان را بنیان نهاد و به دلیل کمکهای بزرگی که به دربار صفوی مینمود، قدرت بیشتری یافت. شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد. در دوران پادشاهی شاهان قاجار به استثناء بازپسگیری برخی سرزمینهای متعلق به ایران در ناحیه شرق و غرب در زمان آقامحمدخان قاجار، طی عهدنامههای مختلف به ویژه در دوران فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه، مناطقی از خاک کشور، تحت فشار روسیه تزاری از محدودهٔ زمامداری ایران جدا گردید. خاندان قاجار یکی از خانوادههای دارای زیرشاخههای نسبتاً زیاد در ایران محسوب میگشت و آخرین دودمان پادشاهی ترکزبان تاریخ ایران از این خاندان بود. اعضای این خاندان از نوادگان شاهزادگان قاجار هستند. پس از اجباری شدن نام خانوادگی و شناسنامه در دورهٔ رضاشاه، هرکدام از شاخههای این خانواده نامی انتخاب کردند که اغلب برگرفته از نام یا لقب شاهزادهای بود که نسب خود را به او میرساندند. اکنون بسیاری از نوادگان قاجار در ایران، جمهوری آذربایجان، اروپا و آمریکا زندگی میکنند. تجارت خارجی ایران در دوره قاجار (به ویژه سده نوزدهم میلادی) به سرعت رشد کرد. بین سالهای ۱۸۰۰ و ۱۹۱۴، کل تجارت قابل مشاهده (ارقام ترکیبی برای واردات و صادرات) احتمالاً از ۲٫۵ میلیون به ۲۰ میلیون پوند استرلینگ (به قیمت فعلی) افزایش یافتهاست. پیشینه ایل قاجار سردودمان قاجاریه مربوط به یکی از طایفههای ترک اوغوز در شمال شرق ایران به نام ایل قاجار بود که از آسیای میانه به ایران آمدند. آنان ابتدا در پیرامون ارمنستان ساکن شدند که شاه عباس بزرگ یک دسته از آنان را در استرآباد (گرگان امروزی) ساکن کرد و حکومت قاجاریه نیز از قاجارهای استرآباد تشکیل یافتهاست. قبیله قاجار یکی از قبایل ترک قزلباش بود، که ارتش صفوی محسوب میشدند. پس از حمله مغول به ایران و بینالنهرین، قاجارها نیز به همراه چند طایفه ترکمان و تاتار دیگر به شام (سرزمین) و آناتولی کوچیدند. هنگامی که تیمور گورکانی به این ناحیه تاخت، قبایل ترک بسیاری از جمله قاجارها و دیگر کوچندگان را به بند کشید و قصد بازگرداندن آنها به آسیای میانه را داشت؛ ولی آنها به خواهش خواجه علی سیاهپوش - صوفی خانقاه صفوی - آزاد شدند که این موضوع باعث شیعه شدن آنان و ارادتشان به خاندان صفوی شد. پس از آن قاجارها یکی از سازندگان سپاه قزلباش شدند. ایل قاجار ابتدا در شمال رود ارس ساکن بود و در آن زمان به دلیل کمکهای بزرگی که به دربار صفوی مینمود، قدرت بیشتری یافت و سپس شاه عباس یکم دستهای از آنان را به غرب استرآباد و دشت گرگان کوچاند تا به عنوان سدی در برابر حملات پیاپی قبایل ترکمن و ازبک عمل کنند. ایل قاجار در استرآباد به دو شاخه تقسیم شدند. شاخهً بالای رود گرگان به یوخاریباش (بالادستی) و شاخه پایین رود گرگان به آشاغی باش (پایین دستی) معروف شدند. حکومت قاجاریه از ایل آشاغی باش تشکیل یافت. ریشه نام قاجار در حقیقت واژه قاجار از نام یکی از فرماندهان سپاه چنگیزخان مغول به نام قاچار نویان گرفته شدهاست واژه قاجار عربی شده واژه ترکی (قاچار) است قاچ + ار:به معنی دونده یا کسی که خوب میدود. (قاچار در ترکی به معنی دونده است) همانند واژه قاچاقی که از یک ریشه هستند. پس قاچار نویان که نام قاجارها از وی گرفته شدهاست یعنی نویانی که تند میدود نویان هم یک نام مغولی است. تلاش برای پادشاهی پس از شورش افغانها و فروپاشی حکومت صفویان شاه تهماسب دوم، پادشاه آواره صفوی، پس از مدتی به مازندران گریخت و فتحعلیخان قاجار خدمت وی را پذیرفت. فتحعلی خان قاجار سردار سپاه تهماسب دوم شد. اما با پیوستن نادر به سپاه تهماسب، فتحعلی خان مقام پیشینش را از دست داد و در مشهد به تحریک نادر کشته شد. پس از فتحعلیخان، پسر دوازده سالهاش محمدحسنخان قاجار جای او را گرفت؛ ولی نادرشاه افشار در زمان حکومتش برای جلوگیری از به قدرت رسیدن محمدحسنخان که در هنگام قتل پدر ۱۲ سال بیش نداشت یوخاریباشها که ساکنین بالادست رود گرگان بودند را به حکمرانی منصوب کرد تا بدین ترتیب با ایجاد شکاف و چندگانگی میان طوایف قاجار، نگران ناآرامیهای داخلی نگردد و آشاغی باشها زیر نظر حکومت ایشان گردند. پس از مرگ نادرشاه در سال ۱۱۲۶ هجری خورشیدی، طایفه قاجارهای استرآباد به سردمداری محمدحسنخان در پی بهدست آوردن پادشاهی برآمدند. اما در نهایت از کریمخان زند شکست خوردند و محمدحسنخان در نبرد با سپاه صادقخان زند، کشته شد. فرزندان او از جمله آقامحمدخان و حسینقلیخان جهانسوز به عنوان گروگان در دربار زندیان نگهداری شدند. یک بار حسینقلیخان که از سوی کریمخان زند برای سرکوبی حاکم استرآباد فرستاده شده بود، در سمنان یاغی شد، ولی به دست زکیخان زند کشته شد. شاهان قاجار نمودار سالشمار پادشاهی شاهان قاجار تعدادی از شاهزادگان معروف قاجار حسینعلی میرزا فرمانفرما رشیدالملک محمدتقی میرزا محمدعلی میرزا دولتشاهی مرادمیرزا حسامالسلطنه تهماسب میرزا مؤیدالدوله عباس میرزا نایبالسلطنه عباس میرزا ملکآرا حسنعلی میرزا شجاعالسلطنه کامران میرزا نایبالسلطنه مسعود میرزا ظلالسلطان محمد میرزا کاشفالسلطنه عبدالحسین میرزا فرمانفرما عبدالمجید میرزا عینالدوله ملک منصور میرزا شعاعالسلطنه ابوالفتح میرزا سالارالدوله فرهاد میرزا معتمدالدوله حبیبالله میرزا ایرج میرزا جلال الممالک شیخعلی میرزا الملوک اماموردی میرزا ارسلان میرزا قوانلو قاجار جستارهای وابسته دودمان صفوی پانویس پیوند به بیرون مهرهای شاهان قاجاریه iichs.ir انحلالهای ۱۹۲۵ (میلادی) در ایران اهالی ایران در سده ۱۷ (میلادی) اهالی ایران در سده ۱۸ (میلادی) بنیانگذاریهای ۱۷۸۵ (میلادی) در ایران پادشاهیها تاریخ ایران دودمانهای مسلمان سلسلههای شیعه شاهان ایران شاهان قاجار قاجاریان


text: شاهزاده ابوالحسن میرزا شیخالرئیس قاجار فرزند محمدتقی میرزا حسامالسلطنه نوه فتحعلیشاه قاجار بود و در سال تاجگذاری ناصرالدینشاه در تهران زاده شد. ابوالحسن در کودکی آبله گرفت و نابینا شد. در وبای همهگیر تهران دچار وبا هم شد ولی درمان شد. آموزش ابتدایی را در تهران گذراند و سپس برای ادامهٔ تحصیل راهی سامرا شد. پس از بازگشت به علت مخالفت با شاه در تهران نماند و به مشهد رفت. آصفالدوله، والی وقت خراسان، از شیخالرئیس به شاه گلایه کرد که وی در اینجا سخن از آزادی مردم میزند و باعث شد که ناصرالدینشاه فرمان تبعید او از ایران را صادر کند. پس از آن وی رهسپار عشقآباد شد. ناصرالدینشاه در اواخر عمرش قصد دلجویی از ابوالحسن میرزا کرد و از او خواست به ایران بازگردد. او در راه بازگشت وقتی به شیراز رسید، ناصرالدینشاه کشته شد. ابوالحسن میرزا مدتی در شیراز ماند و هنگامی که به تهران رفت، مظفرالدینشاه برای دلجویی و جبران خسارات برای او سالیانه پانصد تومان مقرری تحت عنوان «حق افطاریه» تعیین کرد که هر ماه رمضان به او پرداخت شود و در تهران بماند. بعدها در سال ۱۲۹۰ خورشیدی، مجلس شورای ملی این مبلغ را به سیصد تومان کاهش داد. در بیرون از ایران، ابوالحسن میرزا به فعالیتهای انقلابی پرداخت. زمان جنبش مشروطه در ترکیه، هند، عراق، و فرانسه با چاپ نوشتههایش ایرانیان را به جنبش آزادیخواهی خود فرا میخواند. پس از پیروزی مشروطیت، شیخالرئیس به ایران بازگشت ولی پس از به توپ بسته شدن مجلس، از سوی محمدعلیشاه دستگیر شد و او را زنجیر به گردن به باغشاه بردند. شاه دستور داد دهانش را خرد کنند و آنقدر با تفنگ به دهانش کوبیدند تا دندانهایش شکست. شاه دستور داده بود شکم شیخالرئیس را هم پاره کنند ولی با میانجیگری عضدالملک (شاخص قاجار) حکم قتل وی به زندان تبدیل شد. او پس از فتح تهران از سوی مشروطهخواهان آزاد شد. شیخالرئیس در دورهٔ دوم مجلس شورای ملی از سوی مردم مازندران به نمایندگی مجلس برگزیده شد و چون سالخوردهترین نماینده بود، در آغاز مجلس به عنوان رئیس سنی انتخاب شد اما در همان جلسهٔ اول رأیگیری برای ریاست مجلس به عمل آمد و موتمنالملک پیرنیا به ریاست مجلس برگزیده شد سپس به دلیل نداشتن اعتبارنامه از جلسهٔ چهارم، نمایندگیاش پذیرفته نشد تا اینکه در ۳ تیر ۱۲۸۹ اعتبارنامهاش تصویب شد و به مجلس راه یافت. از جمله اقدامات او در مجلس این بود که پیشنهاد داد جمعی از روحانیونی که قدرت حمل سلاح دارند به خدمت نظام گرفته شوند تا به امور دینی و پیشنمازی و آموزش مسائل شرعی بپردازند و «تکالیف راجعه به دفاع از استقلال مملکت را به آحاد و قشون اسلامی خاطرنشان نمایند و تحریص نمایند مؤمنین را به مقابله و مقاتله با دشمنان وطن عزیز». کمیسیون مبتکرات مجلس این طرح را قابل توجه تشخیص داد اما «چون مشتمل بر مواد قانونی نبود، جزء تنسیقات عسکریه» دانست و اعضای کمیسیون به اتفاق آرا طرح را به وزارت جنگ فرستادند تا دربارهاش تصمیم بگیرد و اگر خواست، به آن عمل کند. ابوالحسنمیرزا در سال ۱۳۳۴ هجری قمری بر اثر بیماری تیفوس مرد و در رواق کاشانی حرم شاه عبدالعظیم به خاک سپرده شد. منابع ماهنامهٔ ارمغان سال ۵۳، دورهٔ چهلم، شمارهٔ ۳. خردادماه ۱۳۵۰ (برگرفته از نوشتاری از علی جواهرکلام) پانویس افراد انقلاب مشروطه قاجار، ابوالحسن میرزا شیخ الرئیس خاکسپاریها در حرم شاه عبدالعظیم درگذشتگان ۱۳۳۴ (قمری) درگذشتگان ۱۹۱۶ (میلادی) درگذشتگان به علت تیفوس زادگان ۱۲۶۴ (قمری) زادگان ۱۸۴۸ (میلادی) زندانیان اهل ایران قاجار، ابوالحسن میرزا شیخ الرئیس شاهزادگان نابینا نابینایان اهل ایران نمایندگان دوره دوم مجلس شورای ملی