text: استان سیستان و بلوچستان استانی در جنوب شرقی ایران است که دارای جمعیت ۲٬۷۷۵٬۰۱۴ نفر میباشد و پس از کرمان، دومین استان پهناور ایران بهشمار میرود. این استان بیشتر آب و هوای گرم و خشک دارد اما در عین حال از گوناگونی آبوهوایی و اقلیمی ویژهای برخوردار است و مناطق کوهستانی، جنگلی و باتلاقی نیز در این استان پهناور به چشم میخورد. زاهدان مرکز این استان از طریق راهآهن با میرجاوه و پاکستان ارتباط دارد و از سوی کرمان هم به راهآهن سراسری ایران متصل است. استان سیستان و بلوچستان با داشتن موقعیت راهبردی بازرگانی و ترانزیتی و دارا بودن کشاورزی و باغبانی (به ویژه میوههای استوایی و گرمسیری) و همچنین جاذبههای فراوان تاریخی و طبیعی و نیز صنعت در حال رشد از توانایی و ظرفیت بالایی برای توسعه و آبادانی برخوردار است. اگرچه در دهههای اخیر، کشف منابع طبیعی و معدنهای بزرگ در استان رخ داد اما ایجاد صنایع در آن، با مشکل روبرو بوده و فقر در این استان گسترش یافتهاست. آموزش در این استان نیز با مشکل روبرو شدهاست و رسانهها از «آمار تکاندهندهٔ محرومیت تحصیلی در سیستانوبلوچستان» و «نبود امکانات اولیه برای تحصیل در مدارس این استان» نوشتهاند. مردم این استان از دید امکانات ورزشی و سرگرمی نیز محروم هستند. کمبودهای بهداشت و درمان در این استان، بارها مورد توجه رسانهها قرار گرفتهاست. در تیر ۱۴۰۰، استاندار سیستان و بلوچستان گفت که با «کمترین امکانات در حال مقابله با موج جدید کرونا هستیم» و اعلام کرد که ۱۰ شهر این استان، بیمارستان ندارند. زنان این استان از نظر سواد، درمانی، اجتماعی و رسانهای دچار مشکلات جدی هستند. در برخی نقاط استان افراد برای دستیابی به آب باید حدود ۴ کیلومتر راه طی کنند تا بتوانند از آب آشامیدنی استفاده کنند. نامگذاری سیستان که تغییر یافتهٔ سجستان یا سکستان است به «معنای سرزمین قوم سکا» است. قوم سکا نزدیک ۲۵۰۰ سال پ.م. به حاشیهٔ رودخانهٔ هیرمند آمدند. پس از یورش سکاها به این منطقه، نام پیشین زرنج یا زرنگ به سکستان تغییر یافت. در گذشته زمینهایی با تپههایی از ماسههای روان و رسوبات دریایی بوده که بخشی از آن در مسیر رودخانهٔ هیرمند قرار داشتهاست. با کم شدن آب رودخانه بر بزرگی خشکیهای پیرامونش افزوده شد و با اتصال دو آبادی نخستین به نامهای ناصر آباد یا شهر ناصری و حسینآباد، آبادی بزرگی تشکیل میگردد که در سال ۱۳۱۴ خورشیدی بر پایهٔ مصوبهٔ هیئت وزیران، آن آبادی را زابل نامیدند و در سال ۱۳۱۶ خورشیدی نیز به مرکز سیستان تبدیل شد و نام سیستان به بلوچستان افزوده شد. نامگذاری بلوچستان (مکران) منطقهٔ بلوچستان در قدیم به نام ماکا، ایالت چهاردهم ایران در دوران امپراطوری هخامنشی بودهاست که سپس در دوران پسین به مکران، تبدیل و احتمال میرود که پس از تسخیر توسط نادرشاه افشار (۱۱۶۰–۱۱۰۰ ه.ق) این ناحیه به بلوچستان تبدیل شدهاست. فردوسی در شاهنامه به مکران اشاره کردهاست هنگامی که فرماندهٔ سپاه قوم کوچ وبلوچ به نام اشکش به مکران میرود: پس گستهم اشکش تیز گوش /که بازور و دل بود و با مغز وهوش ' 'سپاهش زگردان کوچ و بلوچ /سگالیده جنگ وبرآورده خوج کسی درجهان پشت ایشان ندید/برهنه یک انگشت ایشان ندید ' 'درفشی برآورده پیکر پلنگ /همی از درفشش بیارید جنگ چو آگاه شد اشکش آمد براه/ ابا لشکری ساخته پیش شاه همه تیز و مکران بیاراستنند/زهرجای رامشگران خواستند پیشینه پیش از اسلام در شهرستان سراوان، تپه ای سنگی وجود دارد که مردم محلی از قدیم به آن کوه مهرگان میگویند و از اجداد خود نقل میکنند که در روزهای معین مردمی بالای این تپه آتش میافروختند و مراسم نیایش اهورامزدا به جای میآوردند. در محدوده آن نیز سنگ نگارههایی یافت میشود که مربوط به دوران شکار و پیش از پیدایش زبان میباشد. بیشتر آثار تاریخی پیش از اسلام از بین رفتهاند و تنها خرابههایی از آن برجا ماندهاست. سیستان و بلوچستان از دو ناحیه سیستان (زابل شهرهای اطراف ان) و بلوچستان (سرحدومکران - سرحد شامل زاهدان خاش وتوابع ان مکران شامل سراوان نیکشهر ایرانشهر تا چابهار) تشکیل شدهاست. سرزمین اساطیری سیستان که قسمت شمالی استان را در برمی گیرد، در کتاب اوستا، یازدهمین سرزمینی است که «اهورامزدا» آفریده. سیستان همچنین زادگاه رستم دستان قهرمان حماسی شاهنامه فردوسی میباشد. تاریخ نگاران سیستان را به گرشاسب، یکی از نوادگان کیومرث نسبت دادهاند. د. «نیمروز» نام دیگر سیستان است. همچنین بنای بیشتر شهرهای سیستان را به پهلوانان اسطورهای ایران چون زال، سام و رستم نسبت دادهاند. زمانی سیستان جزو متعلقات دولت ساسانی بهشمار میآمد که به دست اردشیر بابکان فتح شد و در سال ۲۳ هجری قمری، مسلمانان عرب این سرزمین را فتح کردند. اولین فرمانروای معروف ایرانی این سرزمین بعد از اسلام، «یعقوب لیث» صفاری بود. همچنین یعقوب لیث صفاری پس از شکست اعراب، زبان فارسی را به عنوان زبان رسمی کشور اعلام کرد بعد از صفاریان، سامانیان، غزنویان و سلجوقیان نیز هر یک، مدتی در این سرزمین فرمان راندهاند. سرزمین سیستان دارای مکانهای باستانی و دیدنی فراوانیست مانند کوه خواجه که نام دیگر آن به زبان پهلوی (اوشیدا) است و به معنای کوه ابدی است. این کوه تنها بلندی دشت سیستان است و مورد تقدس زرتشتیان هم قرار دارد زیرا آنان بر این باورند که پیامبر دین زرتشت از آنجا ظهور میکند. در کوه خواجه آثاری از سلسلههای اشکانیان، ساسانیان و حکومتهای اسلامی بعد از آنها برجا ماندهاست. سرزمین مکران که یونانیها آن را «گدروزیا» نامیدهاند. در زمان قدیم در سرزمین مکران باتلاق بسیار وجود داشت و «اراینا» یا «ایرینا» در زبان سانسکریت به معنی باتلاق است و برخی معتقدند از ترکیب این کلمه با کلمه «مکا» کلمهای پدید آمد که به مرور زمان به مکران تبدیل شد. در فرهنگ معین دربارهٔ قوم بلوج آمدهاست: «قومی صحرانشین و مقیم مکران، طوایف خارجی در آن ناحیه نسبتاً نفوذ نکرده و ایشان در برابر بیگانگان مقاومت نمودهاند. آنان زبان خاص خود را دارند که به مکرانی معروف است در تپههای مکران آثاری به دست آمدهاست که تاریخ این سرزمین را به سه هزار سال پیش از میلاد میرساند. در زمان خلافت خلیفه دوم، این سرزمین به وسیله عربها فتح و یکی از سرداران عرب به عنوان حاکم آن منصوب شد، ولی در اثر مخالفتها و جنگهای مردم مکران با وی، سرانجام این سرزمین را ترک کرد. در سال ۳۰۴ هجری قمری، سرزمین مکران به وسیله دیلمیان فتح گردید. در زمان حکومت سلجوقیان در کرمان، منطقه مکران نیز توسط آنها اشغال و تابع کرمان شد بعد از حکومت نادر، مکران اسماً جزو ایران بود، اما حکومت مرکزی تسلط کاملی بر آن نداشت. جنگ جهانی اول در نخستین روز اکتبر سال ۱۸۷۷ ژنرال ریجنالد ادوارد هری دایر به بهانه همکاری سرداران بلوچ با قوای آلمانی به بلوچستان حمله کرد. هنگامی که کمپانی هند شرقی بر هند و پاکستان امروزی مسلط شد و منطقه کلات و بلوچستان پاکستان به تصرف انگلیسیها درآمد، سرداران بلوچ برای اهداف استعماری انگلیس مانعتراشی میکردند. آنها با حمله به کاروان انگلیسیها مانع حضور انگلیس در سرحد بلوچستان شده بودند. در این زمان انگلیس به فکر کشیدن خط آهن به بلوچستان ایران بود. مهمترین سرداران بلوچ که با انگلیسیها جنگیدند سردار جمعه خان اسماعیل زهی، سردار خلیل خان گمشادزهی در منطقه گشت و سردار جنیدخان یار احمد زهی بودند. جنگهای این سرداران بلوچ با قوای انگلیس منجر به کشته شدن بسیاری از نیروهای انگلیسی شد در نبردی که بین نیروهای جمعه خان با انگلیس در شمال زاهدان کنونی روی داد بیش از ۷۰ انگلیسی کشته شدند. در نبرد دره نالک در نزدیکی روستای سنگان نیز بیش از ۳۳۰ انگلیسی به قتل رسیدند. شاهنشاهی پهلوی هنگام به حکومت رسیدن رضاخان، قوای دولتی حکومت وقت به فرماندهی امانالله جهانبانی در سال ۱۳۰۷ به بلوچستان اعزام و لشکر کشی میکنند و پس از درگیری با دوست محمدخان (حاکم وقت بلوچستان) و نیروهایش موفق میشوند آنها را شکست دهند. پس از آن، بلوچستان زیر نظر حکومت مرکزی ایران اداره میشود و حکومتِ سرداران و خوانین بومی، به پایان میرسد. امانالله جهانبانی خاطرات خود را در این مورد در کتابهایی با عنوان عملیات قشون در بلوچستانُ و در کتابی دیگربه نام سرگذشت بلوچستان و مرزهای آن منتشر کردهاست. جمهوری اسلامی در شهریور ۱۳۹۲، حلیمه عالی، نمایندهٔ زابل در مجلس ایران دربارهٔ افزایش یافتن مهاجرت از استان سیستان و بلوچستان به دلیل خشکسالی، هشدار داد و از دولت جمهوری اسلامی ایران درخواست کرد که به زندهکردن دریاچه هامون بپردازد. تالاب بینالمللی هامون در این دوران، خشک شده بود و طوفان شن و گرد و غبار تشدید شد. گزارشی در بهمن ۱۳۹۲ در بیبیسی فارسی، نوشت «سیستان و بلوچستان سرزمین پهناور و نسبتاً فراموش شدهای است که همواره در صدر جدول شاخصهای توسعهنیافتگی و محرومیتها پدیدار میشود، یا کشتارهای مقطعی گروهای خشونتگرا نظر را بسوی آن جلب میکند». تا این سال، برپایهٔ واپسین بررسی مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی در استان سیستان و بلوچستان، کمترین در سطح ایران بودهاست. یک سال پیش از این، وجود داشتن منابع بزرگ انرژی در سواحل دریای بلوچستان، تأیید شده بود. در این گزارش گفته شد که اندک طرحهای عمرانی و صنعتی این استان، پیشرفت فیزیکی بیشتر از چهل درصد تجربه نکردهاند و بهطور معمول بیشتر آنان به جز پروژههای نظامی یا امنیتی، نیمهکاره رها میشدهاند. حتی در تاریخ نوشتن این گزارش، بلوچستان تنها استان ایران بودهاست که گاز شهری نداشتهاست. گزارش مربوطه در این سال، ۱۳۹۲، میگفت که بسیاری از کشاورزان استان، با مشکل تأمین گذران زندگی و ارتزاق روبرو شده بودند. در ادامه، اعلام شد که فقر در پیرامون شهرها و به ویژه منطقههای روستایی در بلوچستان «بیداد میکند». این گزارش همچنین دولت جمهوری اسلامی ایران را به تبعیض متهم میکرد. این گزارش ادامه داد که در این دوره، بر پایه واپسین پژوهش وزارت بهداشت ایران، تهران و گیلان بالاترین و سیستان و بلوچستان دارای پایینترین سن امید به زندگی در این کشور بودهاند. در سال ۱۳۹۷، گزارشی در رادیو فردا فقر گسترده در این استان را به عنوان یکی از محرکههای پیوستن قشرهای ضعیف جامعه به «بسیج عشایری» دانست و نوشت «تبعیض و فقر دامنهدار در منطقه بلوچستان دو علت ریشهای مشکلاتی هستند که عواقب امنیتی فراوانی را به وجود آوردهاند». اما پیش از این، در فروردین ۱۳۹۳، استاندار سیستان و بلوچستان گفت: «هیچ تبعیضی بین زن و مرد و اقوام و مذاهب استان سیستان و بلوچستان وجود ندارد و فقط شایستهسالاری مدنظر است». اعتراضات ۱۳۹۹ سیستان و بلوچستان رخداد قابل توجه دیگر در این دوره است. این اعتراضات از روز ۴ اسفند در جنوب شرق ایران، آغاز شد و در شهرهای دیگری همچون سراوان، ایرانشهر، قلعه بید، شورو، زاهدان، سرجنگل، خاش و میرجاوه گسترش پیدا کرد. در سال ۱۳۹۹ کشتن سوختبران و افراد معترض در سیستان و بلوچستان توسط نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی رخ داد که در نمونهای توسط آمریکا، محکوم شد. صدای آمریکا نیز در سهشنبه ۵ اسفند همین سال، بر پایهٔ ویدئوهای فرستادهشده و روایتهای پخششده در شبکههای اجتماعی گزارش کرد که جمعی از شهروندان سراوان به دنبال آنچه که «کشته شدن چندین سوختبر توسط شلیک مستقیم مأموران سپاه پاسداران گزارش شدهاست، در مقابل ساختمان فرمانداری این شهرستان تجمع کردند». خبرگزاری تسنیم در تیر ۱۴۰۰ گزارشی منتشر کرد که میگفت سیستان و بلوچستان در پایین جدول شمار و شاخص تختهای بیمارستانی است و «دولتیها وضعیت فاجعهبار را عادی جلوه میدهند». جمعیتشناسی مردم استان سیستان و بلوچستان از قومیتهای سیستانی و بلوچ میباشندِ. سیستانیها به زبان فارسی با لهجه سیستانی حرف میزنند و عموماً پیرو دین اسلام و مذهب تشیع میباشند و بلوچها به زبان بلوچی صحبت میکنند و پیرو اسلام و مذهب تسنن میباشند هرچند اقلیتی از بلوچهای شیعه نیز وجودارند. سیستان شامل زابل و هامون و هیرمند و نیمروز و زهک است که البته بخش بزرگ سیستان قدیم در افغانستان بوده که هماکنون جز خاک افغانستان میباشد. شهرستانهای زاهدان، خاش و میرجاوه نیز جزو مناطق سرحد امروزی میباشند و مکران دربرگیرنده بقیه شهرها ازسراوان ایرانشهر تا چابهار میباشد، البته بخش بزرگی از سیستان و بلوچستان بر اساس قرارداد گلدسمید از ایران جدا شد و تا مدتها به نام بلوچستان انگلیس شناخته میشد، اما اکنون به عنوان ایالت بلوچستان بخشی از پاکستان است. زبان زبان بلوچی زبان بلوچی از زبانهای ایرانی شمالباختری است و با زبانهای تاتی، کردی، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد. بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه دارد برای همین به نظر میرسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی احتمالاً نخست در حاشیه دریای خزر میزیستند و در حدود قرن چهارم هجری به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردهاند. بسیاری از کلمات آن از واژههای پارسی باستان است و نحوه اتصال آن و بیان آن با زبان فارسی امروزه فرق دارد. زبان شناسان آن را در رده زبانهای پارتی در ایران باستان (پهلوی) قرار میدهند که خویشاوندی نزدیکی به کردی، گیلکی و تاتی دارد. پژوهشگران با مطالعه زبان بلوچی و لهجههای آن چندین تقسیمبندی ارائه کردهاند. ویلهلم گایگر زبان بلوچی را به دو لهجه اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی (سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروههای شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروههای شمالی و جنوبی تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی لهجهها به این واقعیت اشاره میکند که بلوچی جنوبی به میزان بالایی از زبانهای هندی همسایه لغت اقتباس میکند در حالیکه بلوچی شمالی بیشتر دارای لغات اقتباس شده با ریشه فارسی میباشد. (ترجمه و نقل از جهانی (۸۹)) یکی دیگر از محققان لهجههای بلوچی «سر جرج گریرسون» میباشد. او لهجههای بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه لهجه میباشد و آنها را بر اساس منطقه عمدهای که در آن صحبت میشوند، لهجه کراچی karلči، کیچی kیči و پنجگوری panjguri نامید. جوزف الفنبین در کتاب «زبان بلوچی، لهجهشناسی با متن» زبان بلوچی را به شش لهجه تقسیم میکند که عبارتند از: لهجههای تپههای شرقی، لهجه رخشان، پنجگوری، لهجه سراوان، لهجه کیچی، لهجه لتونی (لاشاری) و لهجههای ساحلی. گویش سیستانی گویش سیستانی یکی از گویشهای مهم زبان فارسی است که مردم سیستان بدان تکلم میکنند. این گویش هماکنون به صورت عمده در منطقه زاهدان، زهک، هیرمند، نیمروز، زابل ایران، نیمروز و فراه، زابل، قندهار، هرات، افغانستان، و دشت گرگان. خراسان جنوبی و خراسان رضوی جاری میباشد. این گویش از یک سو بیشترین خویشاوندی واژگانی و دستوری را با گویش موجود و گذشته خراسانی و فراتر از آن با لهجههای مرده ماوراءالنهری و تاجیکی کنونی دارد و از سوی دیگر واژههای مشترک بسیار با بلوچی دارد. گویش سیستانی از گویشهای وابسته به زبانهای ایرانی غربی و از شاخه جنوبی آن است که به گروه زبانهای هندوایرانی تعلق دارند. محمد معین در مقدمه کتاب برهان قاطع، گویشهای سگزی و زاولی را زیرمجموعه زبانهای ایرانی قید کردهاست. آموزش نرخ باسوادی در سیستان و بلوچستان ۷۹ درصد میباشد که ۷ درصد پایینتر از میانگین کشوریست. در سال ۹۴، ۲۰۰ هزار کودک و نوجوان در استان سیستان و بلوچستان از تحصیل بازماندهاند و تنها ۵۰ درصد ورودیهای مدارس در کسب مدرک دیپلم موفق میشوند، همچنین بیش از نود درصد کلاسهای مدرسهها غیراستاندارد میباشد استان برای رسیدن به سطح آموزشی مناسب به ۸۰۰ هزار متر مربع فضای آموزشی و ۸ هزار نیروی انسانی بیشتر نیازمند است. بر پایهٔ گزارشی در فوریهٔ ۲۰۲۱، دانشآموزان در استان سیستان و بلوچستان، پیوسته با کمبود کلاس و تختهسیاه روبرو هستند و کلاسهای آنان نیز بیشتر نیز در کپر و چادر ایجاد میشود؛ پس از گسترش بیماری کرونا در ایران با نداشتن دسترسی به سیستم ارتباطی و اینترنتی برای آموزش اینترنتی روبرو گردیدند. گزارشهایی از نبود سیستم برقرسانی (که با آموزش مجازی مرتبط است) در بسیاری از منطقههای روستایی این استان، منتشر شدهاست. در همین تاریخ همچنین اعلام شد که بیش از نیمی از دانشآموزان در این استان، از شبکه شاد برای گرفتن آموزش آنلاین محروم ماندهاند. در سال ۱۳۹۸، اقتصاد آنلاین از «آمار تکاندهندهٔ محرومیت تحصیلی در سیستانوبلوچستان» و «نبود امکانات اولیه برای تحصیل در مدارس این استان» نوشت. بهداشت و درمان کمبودهای بهداشت و درمان در این استان، بارها مورد توجه رسانهها قرار گرفتهاست؛ در تیر ۱۴۰۰ استاندار سیستان و بلوچستان گفت که با «کمترین امکانات در حال مقابله با موج جدید کرونا هستیم» و اعلام کرد که ۱۰ شهر این استان، بیمارستان ندارند. اسماعیل حسینزهی، نماینده مجلس، گفت که «اوضاع سیستان و بلوچستان از مرز فاجعه رد شده» و از وضعیت خدمات درمانی در این استان به شدت انتقاد کرد. دیگران نیز از عدم رسیدگی به بحران ویروس کرونا در این استان گفتند و معینالدین سعیدی نیز اعلام کرد که «محدوده سواحل مکران یعنی شهرهای چابهار، کنارک، نیکشهر و قصرقند حتی یک بخش عفونی ندارد... برخورد مسئولان وزارت بهداشت، ما را متأُسف کرده» و ادامه داد «مسئولان به جای پاسخگویی، مدعی هستند». پیشتر در ۴ خرداد ۱۴۰۰، گسترش سرخک نیز در سیستان و بلوچستان گزارش شده بود. بر پایه خبری در تیر ۱۳۹۸، این استان نتوانستهاست در شاخص شمار تخت به جمعیت، حتی به متوسط کشوری ایران برسد. وضعیت زنان چند همسری مردان در این استان مورد توجه بودهاست و گزارشی داخلی در سال ۱۳۹۸ میگفت: «استان سیستان و بلوچستان در زمینهٔ چندهمسری سردمدار است، به طوری که نزدیک ۱۵ درصد زنان سیستان و بلوچستانی، همسرانشان بیشتر از یک زن دارند». دو سال پیش از این، گزارشی دیگر میگفت که «وضعیت زنان در استان سیستان و بلوچستان از چند جنبه در ایران رکورددار است؛ از نظر تعداد زنانی که هوو دارند، قبل از ۱۸ سالگی زایمان میکنند، در هفته حتی یک بار هم به هیچ رسانهای دسترسی ندارند، فاقد آگاهی صحیح دربارهٔ چگونگی پیشگیری از ایدز هستند، بالاترین نرخ بیسوادی دختران و زنان بالای شش سال ایران در میان آنها دیده میشود و استفاده از انواع وسایل پیشگیری از بارداری در میان آنها در پائینترین سطح قرار دارد». جغرافیا استان سیستان و بلوچستان با وسعتی حدود ۱۸۰٬۷۲۶ کیلومتر مربع، پس از استان کرمان دومین استان پهناور ایران میباشد، که با قرار گرفتن در بین ۲۵ درجه و ۳ دقیقه تا ۳۱ درجه و ۲۷ دقیقه عرض شمالی از خط استوا و ۵۸ درجه و ۵۰ دقیقه تا ۶۳ درجه و ۲۱ دقیقه طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ، از نظر جمعیتی از کمتراکمترین استانهای ایران است. استان سیستان و بلوچستان از شمال به استان خراسان جنوبی و کشور افغانستان، از شرق به کشورهای پاکستان و افغانستان، از جنوب به دریای عمان و از مغرب به استانهای کرمان و هرمزگان محدود میشود. سیستان و بلوچستان ۱۱۰۰ کیلومتر مرز با کشورهای پاکستان و افغانستان و ۳۰۰ کیلومتر مرز آبی با دریای عمان دارد و تنها استان ایران است که با پاکستان مرز مشترک دارد و همچنین به دلیل قرار گرفتن در موقعیت راهبردی و ترانزیتی از اهمیت فراوانی برخوردار است شمال استان، برآمده از آبرفتهای رودخانه هیرمند، که بزرگترین دریاچه آب شیرین جهان در مواقع پرآبی را در خویش جای دادهاست. کوه خواجه تنها پشتهٔ بلندی میباشد که در شمال استان خود نمایی نموده و نزد اهالی از قداستی خاص برخوردار است. دشت سیستان که در گروه اقلیم بیابانی میانه قرار دارد، بارشی کمتر از ۶۵ میلیمتر را در سال دریافت میکند و میزان تبخیر در آن به بیش از ۵۰۰۰ میلیمتر میرسد. این شرایط در مجموع باعث خشکی فیزیکی شدید محیط بوده و در سالهایی که میزان ورودی آب رودخانه هیرمند کاهش مییابد، خشکسالیهای مخرب توسعه پیدا میکند. شریان حیاتی منطقه یعنی هیرمند نوسانات سالیانه قابل ملاحظهای را نشان میدهد. وزش بادهای صد و بیست روزه که از اواخر بهار تا پایان تابستان میوزد در تشدید خشکی محیط مؤثر است. بلوچستان دارای وسعت زیاد و آب و هوای متنوع و در برخی از مناطق دارای طبیعتی کوهستانی میباشد. مناطق جنوبی بلوچستان (مکران) با توجه به مجاورت با دریای عمان و بهرهگیری از بادهای موسمی اقلیم متفاوتی دارند. بالا بودن میانگین دما و پایین بودن نوسانات آن از مشخصههای اساسی اقلیم منطقه است. با توجه به پایین بودن بارش و عدم وجود منابع برفی کوهستانی اکثر جریانات رودخانهای، موقتی و فصلی بوده و در بخش وسیعی از بلوچستان منابع محدود آبهای زیر زمینی تنها منبع تأمین آب بهشمار میآیند. وجود مخروط آتشفشانی تفتان با ۳۹۴۱ متر ارتفاع در شمال بلوچستان مرکزی، شرایط اقلیمی متنوع و جالبی را فراهم آوردهاست. با توجه به دوره آماری ۱۳۷۵–۱۳۵۹ میانگین بارش سالیانه استان ۱۳۹/۸ میلیمتر و میانگین دمای سالیانه ۲۲/۶ درجه سانتی گراد، میباشد. آب و هوا استان سیستان و بلوچستان از لحاظ طبقهبندی اقلیمی درناحیه اقلیمی بیابانی و خشک میباشد. در یک تقسیمبندی کلی میتوان گفت مناطق ایرانشهر، زابل و باهوکلات، آب و هوای بیابانی و مناطق زاهدان، خاش، سراوان و چابهار، آب و هوای نیمه بیابانی و ناحیه کوهستانی بم پشت در جنوب سراوان و امتداد آن به طرف مشرق تا کوههای بشاگرد، آب و هوای نیمه بیابانی معتدل دارند. اقلیم مشرق ارتفاعات و فلاتهای مرتفع و کم وسعت میان آن، نیمه بیابانی با زمستانهای سرد است. میزان نزولات در مناطق مختلف معمولاً بین ۱۳۰–۷۰ میلیمتر میباشد. در سال بارندگی گاه موجب ایجاد سیل و خسارت شدید میگردد ولی در صورت مهار سیلابها امکان توسعه کشت افزایش مییابد. در تابستان حداکثر حرارت شهرستانهای ایرانشهر و زابل به ۵۰ درجه سانتیگراد میرسد. شهرستانهای دیگر حرارت پائینتری دارند. حداقل درجه حرارت زمستان در زاهدان و خاش معمولاً ۸–۷ درجه سانتیگراد زیر صفر و هر چند سال یکبار تا ۱۸- درجه سانتیگراد نیز نزول میکند. زاهدان سردترین و ایرانشهر گرمترین شهرهای استان است. در نواحی جنوبی و ساحلی استان یعنی تا شعاع حدود ۱۵۰ کیلومتری از ساحل دریا در زمستان درجه حرارت شب و روز بین ۲۵–۱۰ در جه سانتیگراد متغیر بوده و این ویژگی همراه با رطوبت نسبی ۹۵–۵۰ درصد در طول سال استعداد فراوان تولید محصولات گرمسیری و سبزیجات غیر فصل را فراهم نمودهاست. همچنین این نوسانات رطوبت و وجود بادهای موسمی همچون بادهای معروف به صد و بیست روزه و باد هفتم یا گاوکش و ریزش جوی و اختلاف دما در ۲۴ ساعت به استثنای نواحی معتدل سواحل دریای عمان شرایط خاص اقلیمی، پوشش گیاهی و جانوری مناظر بدیعی را به وجود آوردهاست. زمینشناسی زیرپهنه مکران زیرپهنه مکران شامل کوههای خاوری - باختری است که از جنوب گودال جازموریان تا ساحل دریای عمان را زیرپوشش دارد. در زیر پهنه مکران – همانند زیر پهنه زاهدان – خاش – سراوان، پی سنگ ناحیه از نوع پوستههای اقیانوسی است که با توالی ضخیمی از رسوبات شبه فلیشی کرتاسه بالائی- الیگوسن و ردیفهای مولاسی میوسن- پلیوسن پوشیده شدهاست. در یک راستای شمال به جنوب سن سنگها کاهش مییابد. در حاشیه شمالی مکران مجموعههای افیولیتی کرتاسه بالو در حاشیه دریای عمان ردیفهای سست و کم سیمان مولاس پلیوسن و پادگانههای دریایی کواترنر قرار دارند. با توجه به پراکنش واحدهای سنگی چنین بهنظر میرسد که از زمان کرتاسه به بعد- به لحاظ گوناگون- دریا به سمت جنوب عقب نشسته و رسوبهای جوانتری از خود برجای گذاشتهاست. از نگاه ساختاری زیر پهنه مکران مجموعهای از منشورهای فزاینده است که در شکلگیری آن فرورانش پوسته اقیانوسی عمان به سمت شمال (زیرمکران) نقش اساسی داشتهاست. به همین لحاظ ساختارها روند خاوری- باختری دارند و بهطور عموم محدود به گسلهای راندگی طولی با شیب به سمت شمال - شمال خاور هستند. پدیده فرو رانش عمان به زیرمکران هنوز پایا است به همین دلیل ویژگیهای زمینشناسی مکران بسیار شاخص بوده و مورد توجه دانشمندان و پژوهشگران دانش زمینشناسی است. زیرپهنه جازموریان یک فرونشست تکتونیکی است که در جنوب آتشفشان بزمان و شمال کوههای بشاگرد و همچنین ارتفاعات خاور ایرانشهر حاوی رسوبهای سیلتی- رسی که بر این فرونشست تخلیه میشوند. به همین رو بخش بیشتر فرونشست جازموریان با نهشتههای آبرفتی جوان پوشیده شدهاند. در حاشیه جنوبی از نوع برخان است. از نگاه زمینشناسی، در گذشته جازموریان حاشیه جنوبی بلوک صحرائی لوت تصور میشد ولی بررسیهای ژئوفیزیک هوائی نشانگر آن است که در این ناحیه پی سنگ از نوع پوسته اقیانوسی است و لذا به نظر میرسد که فرونشست جازموریان به واقع گودال پیش کمانی منشورهای فزاینده مکران است. چنین فرونشستهایی در بسیاری از زونهای فرورانش دنیا وجود دارد که گاه دارای ذخایر هیدروکربور در خور توجهاند. محیط زیست گونههای جانوری وجود مناطق بکر و گونههای کمیاب و منحصر به فرد در این استان، نظر جانورشناسان و علاقهمندان به طبیعت را به خود جلب کردهاست. صدها گونه جانوری شامل ۳۴۰ گونه پرنده، ۶۴ گونه پستاندار و حدود ۱۱۰ گونه خزنده و دوزیست به همراه صدها گونه ماهیان آب شیرین و شور در این استان گزارش و شناسایی شدهاست. در حال حاضر گونههای جانوری از قبیل خرس سیاه آسیایی (به بلوچی مم)، پلنگ ایرانی، گربه شنی، سنجاب بلوچی، قوچ و میش، کل و بز و جبیر به همراه پستانداران دریایی و پرندگانی همچون عقاب، شاهینها، هوبره، پلیکان خاکستری، زاغ بور و خزندگانی چون تمساح پوزه کوتاه ایرانی (به بلوچی گاندو)، لاکپشتهای خشکزی و آبزی به همراه بزمجه بنگال از جانوران بومی این استان هستند. مناطق حفاظتشده زیستگاههای گونههای جانوری و گیاهی استان در قالب ۱۱ منطقه حفاظت شده توسط محیط بانان محافظت دائم میشود و بیش از یک میلیون و ۳۴۴ هزار و ۳۷۵ هکتار معادل ۷۳ درصد از کل مساحت سیستان و بلوچستان منطقه حفاظت شدهاست. به منظور حفاظت از گونههای زیستی جانوری و گیاهی سیستان و بلوچستان طرح مناطق چهارگانه حفاظت شده زیر نظر اداره کل حفاظت محیط زیست استان به اجرا درآمدهاست. مناطق چهارگانه حفاظت شده استان شامل پناهگاههای حیات وحش با وسعت بیش از ۷۵۸ هزار هکتار، مناطق حفاظت شده جنگلی با وسعت ۱۲۶ هزار و ۳۶۵ هکتار، مناطق شکار ممنوع با وسعت نزدیک به ۴۶۰ هزار هکتار و آثار طبیعی ملی با وسعت ۱۰ هکتار میشود. مناطق حفاظت شده گاندو، جنگلی شیله، جنگلی بیرک و جنگلی پوزک، مناطق شکار ممنوع بزمان، بلبل آب نصرت آباد، مک سرخ و پزم، پناهگاه حیات وحش هامون، آثار طبیعی و ملی تفتان و پیرگل خاش ۱۱ منطقه حفاظت شده استان را تشکیل میدهد. تمساح پوزه کوتاه، سنجاب بلوچی، خرس سیاه، بز، قوچ، میش، جبیر، آهو و گربه جنگلی از شاخصترین گونههای پستانداران و جیرفتی، دراج، زاغ بور، گیلانشاه خالدار، پلیکان خاکستری، بحری، بالابان، هما، عقاب طلایی و عقاب ماهیگیر از مهمترین گونههای پرندگان شناسایی شده در مناطق حفاظت شده سیستان و بلوچستان هستند. تمساح پوزه کوتاه (به بلوچی گاندو) نیز در محدوده جنوب بلوچستان و رودخانه سرباز و همچنین در کشور هند یافت میشود. همچنین بر اساس شواهد به دست آمده، یکی از زیستگاههای پلنگ ایرانی در ارتفاعات منطقه حفاظت شده بیرک در اطرف شهرستان سراوان است که توسط کارشناسان محیط زیست تصویربرداری شد. منابع طبیعی بزرگی استان و گوناگونی آب و هوایی، باعث بروز تنوع در پوشش گیاهی و غنای منابع طبیعی تجدید شونده گردیدهاست. جنگلهای حرا در گواتر بلوچستان، انجیر معابد از گونههای گیاهی این استان هستند. حدود ۵۵ درصد از کل مساحت استان معادل ۱۰٬۲۵۰٬۰۰۰ هکتار را مراتع دربرگرفتهاست که ۳۰۰ هزار هکتار مراتع خوب، ۷۵۰ هزار هکتار مراتع متوسط و ۲/۹ میلیون هکتار مراتع فقیر و خیلی فقیر میباشد. در استان بیش از ۱۲۰۰ گونه گیاهی که حدود ۷۰ گونه آن دارای ارزش دارویی و صنعتی میباشد شناخته شدهاست. از جمله میتوان گونههای کهور، کنار، بنه، بادام، جش و گز روغن را نام برد. مساحت جنگلهای استان که بیشتر نیمه متراکم و کمتراکم هستند، نزدیک به یک میلیون هکتار میباشد. همچنین نزدیک ۳/۶ میلیون هکتار را بیابان و شنزار دربر گرفتهاست. سیستان و بلوچستان، «رنگینکمان معادن کشور» دانسته شدهاست. در بهمن ۱۳۹۹ از ساخت کارخانههای فرآوری طلا در بزمان، میرجاوه و تفتان خبر داده شد. طلا، مس، آنتیموان، منگنز، تیتانیوم و دهها گونهٔ دیگر از جمله کرومیت، آهن، تالک، منیزیت، گلسفید، آنتیموان، فلدسپات خاک صنعتی، نیکل، کائولن، سیلیس و سنگهای ساختمانی به ویژه گرانیت، این استان را از دید منابع طبیعی، توانمند میسازند. در سال ۱۳۹۹ اعلام شد که ذخیره مواد معدنی کشفی در این زمان در سیستان و بلوچستان، یک هزار و ۱۲۶ میلیون تن بودهاست که ۷۶۳ میلیون تن از آن در حال بهرهبرداری و ۳۶۳ میلیون تن، تنها شناسایی شده بود که آنان نیز دارای امکان بهرهبرداری بودهاند. همچنین اعلام شد که کشف معدنهای جدید نیز با توجه به ظرفیت استان، همواره ادامه دارد. جایگیری سیستان و بلوچستان در کمربند فلزایی و معدنی کره زمین که از یوگسلاوی تا پاکستان ادامه مییابد و داشتن معادن به نسبت غنی گشوده و ناگشودهٔ فلزی و سهم داشتن بالای این استان از برخورداری از چنین معدنهایی، بهعنوان تواناییهای استان شناخته میشوند. تقسیمات کشوری استان سیستان و بلوچستان از ۲۶ شهرستان، ۶۸ بخش و ۵۷ شهر ساخته شدهاست: فرهنگ و هنر موسیقی سازهای بومی این استان عبارتند از دونلی و قیچک و دهل و سوروز و تمبورگ و بنجو است. موسیقی قسمتی جداییناپذیر از زندگی مردم بلوچ بودهاست و در طول سالها، بلوچستان و هند اثرگیریهای دوسویهٔ فرهنگی را دارا بودند. موسیقی سرحد زمین بهویژه در شیوهٔ اجرای سرنا و دهل و تکنیک، دارای هموندی با منطقهٔ سیستان هستند؛ اگرچه موسیقی جنوب بلوچستان یا مکران، از شمال آن گوناگونی بیشتری دارد. موسیقی سیستان و بلوچستان دارای گونههایی بودهاست که هر یک وابسته به بخشی از زندگی مردم بودند؛ همانند سَوت، لیلو، لارو ششگانی، شپتاگی، سِپَت، وَزبَت، لارو، هالو، نازنیک، زهیروک، لیکو، کردی، موتک، گواتی، اَمبا، دمال و مالِه و شَئز. اینها، وابسته به موردهایی چون عروسی، تولد نوزاد، داستانهای حماسی و عشقی، تاریخی و اجتماعی، اندوه و سرخوشی، عرفان و مذهب و دیگر است که به زبان موسیقی و آواز، به شکل نسلبهنسل به دوران کنونی رسیدهاند. سازهای موسیقی سیستان و بلوچستان نیز گوناگونی بسیاری دارند و بادیها، کوبهایها و زهیها را در بر میگیرند که قیچک (سرود) شبیه کمانچه و زهی آرشهای است، رَباب و تمبورک نیز زهیهایی هستند که با پنجه یا زخمه نواخته میشوند؛ در ادامه همچنین سرنا، نَل (نی)، شیدی و دونَلی هم سازهایی بادی و سِماء یا دف، دهل بزرگ، دُهلک، دُرُّکُر، و تشتک و کوزه نیز از کوبهایهای وابسته شمرده میشوند. بینجو و هارمونی نیز از دیگر سازهای پرکاربرد بودهاند که از راه هند و پاکستان در موسیقی بلوچستان گسترشی یافتهاند. در سال ۱۳۹۹، برخی از موسیقیدانان سیستان و بلوچستان به ویژه در قیچکنوازی از وضعیت نامطلوب اقتصادی گفتند و اعلام شد که نداشتن بیمه تأمین اجتماعی و حقوق ثابت از مهمترین مشکلات هنرمندان موسیقی سیستان و بلوچستان در این دوره بودهاست. آشپزی خوراکهای سنتی سیستان و بلوچستان در باورها و طبیعت، ریشه دارد. خورشهای سیستانی شامل کشک زابلی، اوجیزک (همانند اشکنه) و آبگوشت میشوند. همچنین لندو: ترکیبی از خرما و گندم و گونهای کلوچه، از آشپزی سیستانی هستند. آشپزی بلوچی این منطقه نیز شامل چنگال و دوغ، تنورچه، تباهگ، دوغ پا، خوراکهای خرما چون خرمای پاتی، شیرگ و هارگ، نانهای سِیسِرک، دوتینّی، تیمّوش و پُرانی، ترشیهایی چون چتنی و جوشاندههایی از سبزیجات میشود. امباگ یکی از بخشهای قدیمی آشپزی سیستان و بلوچستان است که به عنوان یک میراث سنتی در فهرست میراث فرهنگی ایران نیز ثبت شدهاست. مد و پوشاک پوشاک بومی سیستان و بلوچستان با پشتوانهای تاریخی، بهعنوان یکی از نمادهای پوشاک اصیل ایرانی بهشمار میرود که بهرهگیری از آن، هنوز در دیزاین و رنگهای گوناگونی در میان این مردم، گسترش دارد. در دوران کنونی، این پوشاک در تابستان بیشتر سفید هستند و در زمستان نیز به رنگ تیره در میآیند. دیزاین پوشاک، رنگ و تزئینات روی آنان، همانند سوزندوزیها، گوناگونی دارد. ورزش بر پایهٔ گزارشی در آذر ۱۳۹۸، استان سیستان و بلوچستان که از جمعیت جوانی برخوردار بوده، در این دوران از دسترسی به امکانات ورزشی مناسب محروم ماندهاست. در همین گزارش، شهروندانی از این استان، از نبود امکانات ورزشی و جایی برای سرگرمی گفتند. اقتصاد سیستان و بلوچستان کمترین نرخ مشارکت اقتصادی را در بین ۳۱ استان کشور دارد. بر اساس اطلاعات مرکز آمار ایران در سال ۱۳۹۶ این استان دوازدهمین استان بیکار کشور به حساب میآید. از لحاظ توسعه کمترین توسعه را در میان استانهای ایران دارد. زراعت اشکال متعددی دارد و صنعت آبی آن وابسته به رود هیرمند است.براساس گزارش مؤسسه عالی آموزش و پژوهش ریاست جمهوری، در برخی مناطق روستایی استان سیستان و بلوچستان نرخ فقر بین ۷۵ تا ۹۰ درصد است. طبق این گزارش از ۲۰ منطقه دارای بالاترین نرخ فقر در ایران، ۱۴ منطقه مربوط به مناطق روستایی شهرستانهای استان سیستان و بلوچستان، ۴ منطقه در استان کرمان، یک منطقه در استان فارس و یک منطقه نیز در استان خراسان جنوبی واقع شدهاست. معادن این استان عبارتند از معادن مس، طلا، کرومیت، منگنز، سنگ مرمر و سنگ آهک. این استان در حدود ۵ درصد از معادن اکتشاف شده از مواد معدنی ایران را در خود جای دادهاست. به دلیل همسایه بودن سیستان و بلوچستان با پاکستان و افغانستان و همچنین وجود تنها بندر اقیانوسی ایران (چابهار) در آنجا، این استان از ظرفیت بالایی برای پیشرفت برخوردار است. صنایع در دهه ۱۳۹۰، کمک نکردن کانونهای قوی مالی چون بانکها به تولیدکنندگان، مشکلات وابسته به آوردن ماشین و فناوری پیشرفته، دادن تسهیلات به افراد غیرمتخصص، فرار نیروی کار متخصص از استان، فرار سرمایه از استان و کمبود امتیازها و تشویقکنندگان سرمایهگذاری در این استان، از مهمترین مانعهای گسترش صنعتی آن هستند. در سال ۱۴۰۱ اولین کارخانه تولید فریم عینک ایران در چابهار راهاندازی شده است. کشاورزی و دامپروری سیستان و بلوچستان با گسترهای افزون بر هفت میلیون هکتار آب و هوایی متغیر از گرم و خشک تا معتدل سرد و کوهستانی دارد. ۴۰۰ هزار هکتار از زمینهای استان قابل کشت بوده و آب مورد نیاز نیز از منابع آبی شامل چاهها، قناتها، چشمهها و رودخانههایی از جمله هیرمند تأمین میشود. ۳۰۰ کیلومتر نوار ساحلی دریای عمان و راهیابی به آبهای آزاد، دریاچه هامون سیستان و چاه نیمههای سیستان از ظرفیتهای آبی این استان هستند. این استان چهار کارخانه تولید شیر پاستوریزه و فراوردههای لبنی، ۳۴ مرکز جمعآوری شیر روستایی و دو مجتمع بزرگ پرورش گاو شیری با ظرفیت ۱۲ هزار راس گاو دارد. تولید انواع خرما در این استان سالانه ۱۶۷ هزار تن است که ارزش اقتصادی آن ۲۱۸ میلیارد ریال میباشد. بزرگترین پایگاه تولید نهال میوههای گرمسیری جنوب شرق ایران نیز در استان سیستان و بلوچستان قرار دارد که با تأمین نیاز داخلی استان به ۹ استان دیگر کشور نیز نهال صادر میشود. «خرما، موز، مرکبات، انبه، پاپایا، گوآوا، چیکو، پسته و انگور یاقوتی» از جمله میوههای گرمسیری و نیمه گرمسیری سیستان و بلوچستان است. گونههای جانوران اهلی شاخص استان، گاو سیستانی، گاو دشتیاری، مرغ خزک، مرغ دشتیاری، گوسفند و شتر، بز تالی و بی تال، گاومیش هستند. سیستان و بلوچستان به واسطه اقلیم گرم و خشک خود مکان مناسبی برای پرورش شتر است به طوری که بیشترین نفرات شتر در ایران، در سیستان و بلوچستان یافت میشوند. مجتمع کشت و صنعت مکران در جنوب استان با هفت هزار هکتار در زمینه پرورش میگو و همچنین تولید آب شیرین، موز و آناناس فعالیت دارد. معادن سیستان و بلوچستان قابلیتهای بالقوهای در زمینه ذخایر معدنی دارد. در حال حاضر ۴۰۰ معدن مختلف در این استان شناسایی شدهاست. این معادن بیشتر در زمینه مواد معدنی فلزی، غیر فلزی و مصالح ساختمانی از جمله کرومیت، آهن، منگنز، گرانیت، سنگ لاشه، شن، ماسه و خاک رس میباشد. استان سیستان و بلوچستان با داشتن ۱۰ میلیارد تن ذخایر قطعی و ۲۰ میلیارد تن ذخایر احتمالی، معادل ۵ درصد از ذخایر معدنی ایران را در خود جای دادهاست. هماکنون سالانه بهطور متوسط ۳ و نیم میلیون تن مواد معدنی از معادن استان سیستان و بلوچستان استخراج میشود، که این میزان در حدود ۳ درصد از مواد معدنی استخراجی کشور را شامل میشود. صنایع دستی بر پایهٔ گزارشی در فروردین ۱۳۹۶، صنایع دستی در استان سیستان و بلوچستان دارای جایگاه ویژهای در میان مردم و به ویژه قومها و عشایر آن است. چرا که پس از کشاورزی و دامداری، این بخش سومین منبع درآمد مردم این منطقه در این دوران بهشمار میرفتهاست. سفال کلپورگان با پیشینه ساخت ۷۰۰۰ ساله، سوزندوزی با نقشهایی الگوگرفته از طبیعت استان، قالیبافی، گلیمبافی، حصیردوزی، چادربافی، پردهبافی، جوالبافی، نمدمالی، سکهدوزی، آیینهدوزی، پریواردوزی، خامهدوزی و سیاهدوزی را به عنوان مهمترین صنایع دستی و از رهآوردهای سیستان و بلوچستان نام بردهاند. در خرداد ۱۳۹۴ اعلام شد که سفال کلپورگان، خامهدوزی سیستان و سوزندوزی بلوچستان، نشان یونسکو گرفتهاند و در این تاریخ، ۱۱ فروشگاه صنایع دستی در این استان فعال بودهاست. گردشگری و جاهای دیدنی گردشگری این استان با آثار باستانی ایران و آثار تاریخی بیش از شش هزار سالهاش نمود پیدا میکند و در بخش جغرافیایی نیز ساحلها، قلههای بلند و باغهای میوههای گرمسیری و نیمهگرمسیریاش گردشگران را جذب میکنند؛ بازارهای سنتی و کوههای مینیاتوری نیز دیگر جاهای دیدنی سیستان و بلوچستان هستند. شهر سوخته (سیستان) کوه آتشفشانی تفتان دریاچه هامون (سیستان) کوه خواجه (سیستان) قلعه دزک (بلوچستان) گل فشان ناپگ بیبی دوست (سیستان) قبرستان اسپیدژ کوه خضر سد پیشین سد زیردان(چابهار) جزیره شیطان شهر دقیانوس مسجد کهنه قلعه قلعه چهل دختر (سیستان) کوه بیرک چاه نیمه (سیستان) تخت عدالت (سیستان) سه کوهه (سیستان) قلعه رامرود (سیستان) قلعه اسپکه (بلوچستان) غار لادیز دهانه غلامان ارگ خان ملک کیانی (سیستان) ارگ سکوهه (سیستان) قلعه سام (سیستان) قلعه رستم (سیستان) قلعچه ریس (قلعه مچی) (سیستان) کهک کهزاد (کوه خواجه) (سیستان) چهل دختران (کوه خواجه) (سیستان) بقایای آتشکده کرکویه شهرستان هیرمند (سیستان) آتشکده ورمال آتشکده کل کنگ کلات گرد تپههای تاسوکی اقلاع رود بیابان ارگ سردار محمدحسین (سیستان) بانک ایران و انگلیس (سیستان) کاروانسرای فرنگی رودخانه فنوج گمرک بلژیکیها سفارت انگلیس (سیستان) تپه شارستان زاهدان کهنه (سیستان) تپه رنده ارگ میرجمال کلانتر ارگ ورمال قلعه ناصری ایرانشهر (بلوچستان) قلعه ایرندگان خاش قلعه مکس یا مهرستان قلعه کافرها واقع در کوه خواجه (سیستان) قلعه نیکشهر (بلوچستان) قلعه سیب سوران قلعه پرتغالیها چابهار (بلوچستان) قلعه هریدوک در لاشار قلعه چانف قلعه بنت قلعه بگ قلعه مسکوتان محوطه چهل دختران محوطه هاتین یا خاتون قلعه تیس قلعه بلوچ گت تیس (بلوچستان) قلعه بمپور (بن پهل) قلعه قصرقند قلعه سرباز (بلوچستان) قلعه نوشیروان سنگان کاروانسرای نصرت آباد قلعه دامن محوطه تاریخی سپیدژ قلعه خاش قلعه مدانچ گورستان دختران مدانچ قلعه حیدر آباد خاش گورستان هفتاد ملا آتشکده مهرگان سراوان مسجد جامع تیس قلعه جوقنوک در گو خوش آباد غار گواتامکایرندگان خاش غار صداکی ایرندگان خاش غار لادیز میرجاوه غار خوش آباد گو غارهای بان مسیتی مسجد دزک سراوان موزه تاس و کپل دزک(موزه آب) سراوان موزه زنده سفال کلپورگان سراوان موزه محلی سراوان موزه محلی چابهار باغ سرو سرجو، سراوان تخت جنکان دریاچه سردریا کلپورگان سنگ نگارههای سراوان ترابری جادهها و ترابری همگانی بر پایهٔ گزارشی در خرداد ۱۴۰۰، آمارهای رسمی میگویند که به دلیل رخداد حادثههای جادهای و مرگ سرنشینهای خودروها، محورهای ارتباطی استان سیستان و بلوچستان در این زمان، از غیر امنترین جادههای ایران بودهاند. در فروردین همین سال، رئیس دانشگاه علوم پزشکی زاهدان از رخ دادن تصادفهای مرگبار در محورهای این استان، به شدت انتقاد کرده بود. هوایی ۶ شهرستان سیستان و بلوچستان، شامل زاهدان، زابل، ایرانشهر، سراوان و چابهار باند فرودگاهی دارند. پروازهای درونمرزی فرودگاه بینالمللی زاهدان هفتگی و روزانه هستند که شامل پروازهایی مستقیم به تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، چابهار، کرمان و گرگان میشوند. این فرودگاه به چند کشور نیز پرواز خارجی دارد. راهآهن ایستگاه راهآهن زاهدان مهمترین ایستگاه استان است. در سال ۱۴۰۱ راه آهن زاهدان خاش راه اندازی شد. این قطعه بخشی از مسیر راه آهن چابهار - زاهدان و سبب توسعه سواحل مکران و اتصال کشورهای آسیای میانه، افغانستان و پاکستان و همسایههای شمالی ایران به آبهای آزاد اقیانوسی خواهد شد و در توسعه کریدورهای بینالمللی عبوری از ایران و افزایش درآمدهای ترانزیتی برای کشور نقش چشمگیری خواهد داشت. آثار دربارهٔ سیستان و بلوچستان منابع خواندن بیشتر جغرافیایی تاریخی سیستان: سفر با سفرنامهها، حسن احمدی کرویق، ۱۳۷۸ فهرست آثار درباره سیستان و بلوچستان پیوند به بیرون درگاه استان سیستان و بلوچستان گاهشمار ناامنی در سیستان و بلوچستان بیبیسی فارسی گاهشمار تحولات مهم امنیتی استان سیستان و بلوچستان از شهریور ۱۳۸۴ تا آذر ۱۳۹۲ وضعیت سیستان و بلوچستان از آنچه روایت میشود بدتر است (بیبیسی فارسی) سیستان و بلوچستان سیستان و بلوچستان ایران پیش از اسلام بلوچستان بنیانگذاریهای ۱۳۳۶ در ایران دریای عمان سیستان


source: wikipedia

text: استان قزوین یکی از ۳۱ استان ایران است و در بخش شمال غربی این کشور واقع شدهاست. این استان با دارا بودن تنها ۱ درصد از مساحت کشور نزدیک به ۱۰ درصد در اقتصاد و تولیدات ایران نقش دارد. مساحت این استان حدود ۱۵٬۸۲۰ کیلومتر مربع است و با استانهای مازندران، گیلان، همدان، زنجان، مرکزی و البرز همسایهاست. این استان از استانهای لرزهخیز ایران است. جمعیت استان قزوین بر پایه آمار سال ۱۳۹۵ برابر ۱٫۳ میلیون نفر است که از این شمار ۶۰۰٬۰۰۰ نفر ساکن شهرستان قزوین هستند. این استان از استانهای تاریخی ایران بوده و آثار باستانی زیادی را در خود جای دادهاست. بهطوریکه ۱۱ درصد از آثار تاریخی ملی ثبت شده کشور در استان قزوین قرار دارد و از این نظر رتبه نخست را در ایران دارد. منطقه گردشگری و تاریخی طارم سفلی در شمال غربی استان از جاذبههای این استان است که قلعه سمیران در رشته کوه البرز نیز به عنوان کهنترین اثر تاریخی استان در این منطقه واقع است. قدیمیترین سکونت گاه ایران به تازگی در قلعه کرد ۱۰ هزار سال قدمت در آوج در رشته کوه زاگرس در جنوب استان کشف شدهاست همچین در دشت قزوین در مرکز گورها بزرگ زرتشتی متعلق به دوران مادها ساسانیان کشف شدهاست. شهرستان این استان عبارتند از :قزوین، آبیک، آوج ،البرز، بوئینزهرا، تاکستان همچنین منطقه تاریخی الموت که تا سال ۱۳۷۳ با عنوان رودبار الموت معروف بود، در قزوین واقع است و شامل دو بخش شرقی و غربی میباشد، که بخش غربی که بزرگترین بخش آن است در منطقه کوهستانی استان قرار دارد و بخش شرقی آن در قسمتهای هموارتری در مقایسه با بخش غربی آن قرار دارد.استان قزوین یکی از مناطق عمده تولید مرغ و تخم مرغ، فندق، گیلاس، پسته، زغالاخته، انگور، گلابی، کشمش و گوجه فرنگی در ایران است. بهترین سوغاتی این استان انواع شیرینیهای خانگی، باقلوا، و غذاهای سنتی میباشد. نقشه ها پیشینه نام قزوین نوشتههای باستانی یونان قزوین را با نام «راژیا» معرفی میکند و پس از آن در نوشتههای اروپایی این شهر با نام شهر باستانی «آرساس» یا «آرساسیا» شناخته میشدهاست. اشکانیان قزوین را به نام مؤسس آن «اردپا» میخواندند؛ و ساسانیان نام این شهر را «کشوین» (یعنی سرزمینی که نباید از آن غافل شد) نهاده بودند. در برخی متون نام این شهر «قسوین» (یعنی شهری که مردمی پر صلابت و استوار دارد) ذکر شدهاست. به هر روی مورخان و باستان شناسان عصر حاضر قزوین را عربی شده «کاسپین» میدانند؛ و بر این باورند که قوم کاسپیها که در سواحل دریای کاسپین میزیستند به مرور کوچ کردند و شهر قزوین را بنا نهادند. و به همین دلیل است که در متون کهن عثمانی و عربی نام دریای خزر «بحرالقزوین» ذکر شدهاست. پیشینه پیش از اسلام اقوام کاسپین کاسپیها یکی از اقوام باستانی در سواحل جنوب غربی دریای کاسپین در شمال یا جنوب رود کر واقع در قفقاز جنوبی میزیستند. اکثر محققان کاسپی را با پایتاکاران که سرزمینی ما بین دو رود کُر و ارس بود یکی میدانند. کاسپیها با حضور ده هزار سال تاریخ و یکجانشینی یکی از قدیمیترین مردمان این استان هستند. تله تپه باستانی سگزآباد پیشینهای هشت هزار تا دوهزار پانصد سال تخمین زده میشود که متعلق به دوران مادها و هخامنشیان است. حمدالله مستوفی در نزهه القلوب خود میگوید: زبان قدیم مردم قزوین پهلوی یا پهلوانیک بوده که بر اساس تحقیقات این زبان به فارسی میانه یا تاتی شهرت دارد. دوره ساسانی فهرست آثار دوران ساسانی استان قزوین قلعهٔ سمیران آتشکده زیرین مسجد جامع قزوین بقعه پیر تپه وشته ۲ تپه بهرامآباد ۱ تپه خرسران کوه تپه صفرین ۱ تپه عمویوردو ۴ تپه فانفین ۱ تپه فانفین ۲ تپه کور کلان تپه کوله تپه کته پشته تپه کش رز تپه گل شیره تپه منصور باغ ۱ قلعه دختر قزوین قلعه لمبسر قلعهٔ شیرکوه محوطه اربدیان میمون قلعه پس از اسلام دوره اسماعیلیه اسماعیلیان در سال ۴۸۳ (هجری قمری) با تسخیر قلعه الموت در قزوین پایهگذاری شد؛ و دوره فرمانروایی آن تا ۶۵۴ (هجری قمری) ادامه یافت. مرکز فرماندهی اسماعیلیان، الموت و عمده فعالیت آنها مبارزه با خلفای بنی عباس و سلجوقیان بود. حسن صباح به عنوان شاخصترین فرمانروای اسماعیلیان با انجام تبلیغات وسیع در بین کشاورزان و بینوایان توانست حوزه قدرت خود را تا سوریه کنونی گسترش دهد. سرانجام دولت اسماعیلیه پس از ۲۰۰ سال حکومت در الموت با حمله هلاکو خان مغول از بین رفت. دوره صفوی شاه تهماسب صفوی به سال ۹۵۳ ه.ق به علت نزدیکی تبریز به مرزهای عثمانی و آسیبپذیر بودن این شهر و نیز دور بودن از خراسان و هجوم مداوم ترکان عثمانی و ازبکان به این شهر پایتخت را به قزوین انتقال داد؛ که این پایتختی تا سال ۱۰۰۶ ه.ق (به مدت نیم قرن) ادامه داشت. دوره معاصر استان قزوین در سال ۱۳۷۵ هجری شمسی و در پی جدا شدن منطقهٔ قزوین از استان تهران و منطقه تاکستان از استان زنجان و ترکیب این دو منطقه تشکیل شد. جغرافیا جغرافیای طبیعی دشت قزوین دشت قزوین از نظر پیشینه تاریخی، محصولات کشاورزی و گونههای جانوری، اهمیت اقتصادی و تاریخی بسیار مهمی در میان دشتهای ایران دارد. به گونهای که بسیاری از باستان شناسان ایرانی بر این باورند تمدن کشاورزی از دشت قزوین آغاز و سپس به شرق و قلب فلات ایران گسترش یافتهاست. به همین علت، این منطقه اولین دشت ایران است که دارای ردیف بودجه در کشور میباشد. ناهمواریها اطلاعات و شواهد زمینشناسی نشان میدهد محدودهٔ استان قزوین در طی دوران پالئوزوئیک و مزوزوئیک دچار تغییرات فراوانی شدهاست، اما حرکات کوهزایی اواخر دورهٔ ترشیاری شکل فعلی ارتفاعات، چالهها و دشت قزوین را تثبیت نمودهاست (کوهزائی آلپی)، سپس در دورهٔ کواترنر عوامل بیرونی چهرهٔ ناهمواریها و چالههای استان را متحول کردهاست. با توجه به نقشهٔ زمینشناسی استان قزوین، سازند دوران سوم زمینشناسی (سازندکرج) بیشترین پراکندگی را دارد. این زمینها بهطورعمده از لاوا و توفهای آتشفشانی سبز رنگ تشکیل شدهاست. بعد از تشکیل اسکلت اصلی ناهمواریها و چالههای استان، فرسایش ارتفاعات و رسوبگذاری در نواحی پست به تدریج سبب تحول این چالهها و مناطق پست به خصوص دشت قزوین شدهاست. عملکرد گسلهای فراوان در شمال و جنوب استان سبب شد که دشت قزوین به عنوان یک چالهٔ ساختمانی نسبت به اطراف فرونشسته (گرابن) و با تغییرات آب و هوا و تبخیر آب دریاچه موجود در آن به تدریج رسوبات تبخیری در این دشت باقی بماند. (مناطق مرکزی) دریاچهها دریاچه اوان به عنوان شاخصترین و بزرگترین دریاچه در استان قزوین شناخته میشود. طول این دریاچه در حدود ۳۲۵ و عرض آن در حدود ۲۷۵ متر بوده و عمق آن بین ۱ الی ۵ متر در نوسان است؛ آب دریاچه را چشمههای موجود در کف آن و نیز بارش باران و برف تأمین میکند؛ در تابستان این دریاچه یکی از تفرجگاههای زیبای قزوین بوده و امکانات قایقرانی، و ماهیگیری در پیرامون آن فراهم میشود؛ ضمناً این دریاچه در فصول سرد سال محلی برای مهاجرت پرندگانی همچون قو، غاز و مرغابی محسوب میشود. از دیگر دریاچههای استان قزوین میتوان به دریاچه شاه سفید کوه اشاره کرد که در ارتفاعات خشچال قرار دارد. کوهها استان قزوین به علت قرارگیری در دامنههای سر سبز رشته کوه البرز دارای قلل مرتفع بسیاری است که از میان آنها دو قله به نامهای خشچال، به ارتفاع ۴۱۸۰ متر و نگین قلههای البرز، شاه البرز به ارتفاع ۴۳۰۰ متر از معروفترین، مرتفعترین و پر صعودترین قلل استان قزوین میباشند. غارها استان قزوین دارای غارهای متعددی است که متعلق به دورههای مختلف زمینشناسی هستند؛ هریک از این غارها ویژگیهای خاص خود را دارند که از میان آنها میتوان به غار قلعه کرد با چهل میلیون سال قدمت (متعلق به دوره سوم زمینشناسی) از توابع بخش آبگرم، غار ولی گشنه رود متعلق به اواخر دوره زمینشناسی در بخش رودبار الموت، غار سفیدآب دارای چکیده و چکندههایی با قدمت ۲۵۰ تا ۲۹۰ میلیون سال (از نوع گل کلمی) در روستای سفیدآب، غار حاجت خانه آکوجان از زیارتگاههای مردم منطقه، غار یخی اِنگول در ۴۰ کیلومتری شمال غرب قزوین در روستای دینک و غارهای عباسآباد (از زیستگاههای انسانهای اولیه) اشاره کرد. رودخانهها بهطور کلی رودخانههای موجود در استان قزوین بنا بر حوزه آبریز به دو دسته تقسیم میشوند. در شمال قزوین دو رودخانهٔ طالقان رود و الموت رود پس از پیوستن به هم، رودخانه شاهرود را تشکیل میدهند که این رودخانه ۹۹۰ کیلومتر را در قزوین پیموده و نهایتاً به رودخانه قزل اوزن ملحق میشود؛ و در جنوب هم سه رودخانه خررود، ابهر رود و رودخانه حاجی عرب پس از آبیاری دشت قزوین به رودخانه کردان ملحق میشوند. علاوه بر رودخانههای ذکر شده، استان قزوین دارای رودخانههای کوچکی هم هست که همگی در دشت قزوین امحاء شده و سرانجام به رود شور تغذیه میشوند. چشمهها چشمههای آب معدنی چشمه وگل چشمهای جوشان و قدیمی با آبی بینظیر و سبک است که از کوههای الموت غربی سرچشمه میگیرد و در جوار روستای هیر قرار دارد. چشمه آب معدنی باراجین چشمههای آب گرم چشمه آب گرم یله گنبد در بخش کوهین و در ۱۰ کیلومتری آزاد راه قزوین-رشت قرار دارد؛ آب این چشمه از دسته بیکربناته کلسیک آهن بوده و بسیار گرم است. استحمام در آن موجب بهبود بیماریهای عصبی، مفصلی و رماتیسم میشود و نوشیدن آب آن برای بیماریهای کبدی و گوارشی مؤثر است. چشمه آب گرم خرقانچشمه آب گرم ارشیا ایوان سنگی نیاق در روستای نیاق از توابع شهر قزوین صخرهای نسبتاً مرتفع قرار دارد که در دل این صخره حفرههای بزرگ توسط عوامل طبیعی ایجاد شدهاست. در داخل برخی از این حفرهها حوضچههایی مستطیلی شکل توسط ساکنان احتمالی حفر شدهاست. این حوضچهها به هنگام بارندگی از آب باران پر میشود. ساکنان محلی بر این باورند که محمد حنیفه در بالای این ایوان قصری ساخته بودهاست؛ که امروزه از این قصر به جز تکههایی سفالی چیزی باقی نیست. استانداری قزوین استانداری استان قزوین از سه حوزه معاونت برنامهریزی اداری و مالی، امور عمرانی و امور سیاسی و امنیتی که در جهت کنترل، نظارت، هماهنگی و رفع اختلافات ارگانهای دولتی ایفای نقش میکنند، تشکیل شدهاست. همچنین استانداری به عنوان یک نهاد نظارتی سطح بالا وظیفه رسیدگی به شکایات و نیز پاسخگویی به مردم در زمینه تخلفات واحدهای ذیربط را بر عهده دارد. این نهاد به عنوان نماینده وزارت کشور نقش بسیار مهمی در زمینههای فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و امنیتی و به عنوان نماینده دولت نقش مهمی در زمینه اقتصادی و عمرانی را در استان بر عهده دارد. هماکنون عبدالمحمد زاهدی استاندار این استان است. جغرافیای سیاسی تقسیمات کشوری این استان، بر پایه واپسین تقسیمات کشوری، دارای ۶ شهرستان، ۱۹ بخش، ۲۹ شهر، ۴۶ دهستان و ۱۵۴۷ روستا است. شهرستانهای قزوین، تاکستان، بوئین زهرا، آبیک، شهرستان البرز و شهرستان آوج شهرستانهای این استان هستند. این استان سابقاً بخشی از استان زنجان بودهاست. بر اساس پیشنهاد وزارت کشور و مصوبه هیئت دولت در سال ۱۳۸۱ روستاهای کوهین از توابع شهرستان قزوین و بیدستان از توابع دهستان شریفآباد در بخش البرز به شهر ارتقاء یافتند. به گزارش روابط عمومی استانداری قزوین، ۱۳ روستا، مزرعه و مکان از دهستان دشتابی شرقی از بخش دشتابی بویین زهرا جدا و به دهستان زهرای بالا از توابع بخش مرکزی این شهرستان پیوست شد. همچنین روستای ولدآباد به دهستان زهرای بالا و روستای مهدیآباد بزرگ به دهستان اقبال غربی و روستاهای سحن آباد و محمودآباد به دهستان زینآباد پیوست شدند. بر پایهٔ همین گزارش روستای فروزان از دهستان زرین آباد به دهستان اک از توابع بخش اسفرورین، روستاهای سوته کش، شفیعآباد، کشاباد علیا و سفلی به دهستان اقبال غربی و روستای کوچار به دهستان پیر یوسفیان پیوست. شهرهای باستانی آب و هوا عوامل مؤثر در آب و هوای استان به دو دستهٔ محلی و بیرونی تقسیمبندی میشوند. عوامل محلی: این عوامل شامل عرض جغرافیایی، ارتفاع و جهت چین خوردگیها و غیره است. به دلیل گسترش کم استان از نظر عرض جغرافیایی، زاویهٔ تابش خورشید در شمالیترین و جنوبیترین مناطق استان قزوین تفاوت کمی را نشان میدهد. بنابراین، مناطق مختلف استان از نظر عرض جغرافیایی و اثر آن بر اقلیم تفاوت چندانی ندارند. با افزایش ارتفاع، دما کاهش مییابد، در نتیجه هوای روی کوهها و مناطق مرتفع استان نسبت به دشتها و درههای پست کوهستانی سردتر میباشد. مهمترین عوامل بیرونی که آب و هوای استان قزوین را تحت تأثیر قرار میدهند، تودههای هوایی است که از مناطق مختلف و در فصول مختلف سال وارد استان شده و با توجه به ویژگیهای خود اثرات متفاوتی را برجای میگذارند. عمدهترین این تودههای هوا عبارت اند از: تودهٔ هوای مرطوب غربی تودهٔ هوای سرد و خشک شمالی تودهٔ هوای گرم و خشک جنوبی. تودهٔ هوای مرطوب غربی: بیشترین بارندگی استان در شش ماههٔ سرد سال با اثرگذاری تودههای هوای مرطوب غربی تأمین میشود. این تودههای مرطوب در قالب بادهای غربی در فصل سرد سال رطوبت دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس را وارد استان میکند و سبب بارش برف و باران میشود. در نتیجه عمدهترین منبع تأمین رطوبت و بارندگی دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس میباشد. تودهٔ هوای سرد و خشک: منشأَ این توده هوا نواحی سرد سیبری است و به دلیل سرمای زیاد رطوبت چندانی ندارد و سبب کاهش درجهٔ حرارت میشود. تودهٔ هوای گرم وخشک جنوبی: منشأَ این تودهٔ هوا بیابانهای مرکزی ایران و عربستان است. این تودهٔ هوا بسیار گرم و خشک بوده، بیشتر در فصول گرم سال هوای استان را تحت تأثیر قرار میدهد. ورود این توده هوا بهطور معمول با وزش باد راز همراه بوده و سبب افزایش درجه حرارت و تبخیر میشود. بارش بر اساس نقشهٔ هم بارش میانگین بارش سالانهٔ استان از ۲۱۰ میلیمتر در مناطق شرقی تا بیش از ۵۵۰ میلیمتر در ارتفاعات شمال شرقی متغیر است. حداکثر بارش استان در دامنههای شمال شرقی الموت و با بارش بیش از ۵۵۰ میلیمتر است. همچنین ارتفاعات آوج (جنوب غرب استان) بیش از ۴۵۰ میلیمتر بارندگی دارد. کمینهٔ میزان بارش استان قزوین در مناطق اطراف بوئین زهرا تا بخشهای جنوبی شهرستان تاکستان با ۲۱۰ تا ۲۳۰ میلیمتر و نواحی اطراف سدّ منجیل در بخش طارم سفلی با ۲۱۰ میلیمتر بارندگی میباشند. دما براساس نقشهٔ هم دمای سالانه، ارتفاعات شمال شرقی و شمالی استان و ارتفاعات آوج در جنوب غرب استان دارای کمینهٔ درجه حرارت و مناطق مرکزی دشت قزوین و اطراف دریاچهٔ سدّ منجیل دارای بیشینهٔ درجه حرارت است. میانگین درجهٔ حرارت سالیانه ایستگاههای هواشناسی از دشت به سمت کوهپایه و مناطق کوهستانی به تدریج کاهش مییابد (به استثنای درهٔ شاهرود که یک ۲۴ درجه در تیرماه و کمینهٔ آن / اقلیم محلی محسوب میشود). بیشینهٔ درجه حرارت ثبت شده در ایستگاه قزوین طی دورهٔ سی ساله ۱۹/۴ درجه در دی ماه بودهاست. باد بادهای عمدهٔ استان قزوین عبارت اند از: باد مه و باد راز. باد مه: شکلگیری این باد، نتیجهٔ اختلاف فشار بین کوههای شمال غرب استان و گیلان از یک سو (پرفشار) و دشت قزوین (کم فشار) از سوی دیگر است. باد مه بیشتر در فصل بهار و تابستان وارد استان شده و سبب کاهش درجه حرارت و افزایش رطوبت هوا میگردد. شکلگیری مه به صورت متناوب در بخشهایی از دره شاهرود از نظر اقلیمی با وزش این باد توجیه میشود. ۲ باد راز (شره):این باد از سمت جنوب و جنوب شرقی وارد استان قزوین میشود. با توجه به فصل و جهت وزش آن که بیشتر در بهار و تابستان صورت میگیرد، بسیار گرم و خشک بوده، وزش آن سبب افزایش ناگهانی درجه حرارت خواهد شد. همزمان با وزش این باد معمولاً بیشینهٔ درجه حرارت در ایستگاههای هواشناسی (خصوصاً دشت قزوین) به ثبت میرسد. وزش این باد از مناطق بیابانی داخلی کشور جا به جایی ذرات گرد و غبار و افزایش آلودگی هوا را به دنبال خواهد داشت. وزش باد راز در فصل سرد سال منجر به گرمی و صعود هوا شده، شرایط را برای بارش فراهم میکند. منابع طبیعی منابع آب با توجه به شرایط توپوگرافی و میزان بارش، استان قزوین به دو حوضهٔ جداگانه تقسیم میشود. حوضهٔ آبریز رودخانهٔ شاهرود این حوضهٔ (الموت) در شمال استان واقع شده و منطقهای کاملاً کوهستانی را شامل میشود. شیب دامنهها در حوضهٔ رود شاهرود بسیار تند بوده و به علت کوهستانی بودن منطقه و بارش فراوان آن پرآبترین حوضهٔ آبگیر استان را تشکیل میدهد. شاهرود از دو شاخهٔ اصلی طالقان رود و الموت رود تشکیل میشود. این دو شاخه در غرب روستای شیرکوه (دوآب) به یکدیگر ۴۸۲ میلیون / متصل شده و با نام شاهرود، موازی ارتفاعات البرز به سمت غرب جریان مییابد. میزان آب دهی شاهرود در رجایی دشت ۵ مترمکعب برآورد شدهاست (سال آبی ۸۵ ۸۴) این رودخانه پس از طی ۱۶۰ کیلومتر در لوشان وارد دریاچهٔ سدّ منجیل میشود. حوضهٔ آبگیر رودشور حوضهٔ آبگیر رود شور؛ وسیعترین حوضهٔ آبریز استان است که تمامی دشت قزوین و بخش زیادی از نواحی کوهستانی جنوبی استان را در بر میگیرد. مهمترین رودهای این حوضه، ابهررود، حاجی عرب، کلنجین رود و خررود (خرّه رود) است. علیرغم اینکه حوضهٔ رود شور ۷۰ درصد مساحت استان را شامل میشود، درصد بسیار کمی از آبهای سطحی استان را به خود اختصاص دادهاست. میزان آب دهی خر رود در پل شاه عباسی حدود ۱۲ میلیون مترمکعب در سال برآورد شدهاست (سال آبی ۸۵ ۸۴) این رقم ۲ درصد آب دهی شاهرود در رجایی دشت است؛ بنابراین، حوضهٔ رود شور علیرغم وسعت بسیار زیاد از نظر منابع آب بسیار / تنها ۵فقیر است. کمبود منابع آب ناشی از بارش کم، تبخیر شدید و فراوانی رسوبات تبخیری دوران سوم نظیر نمک، سبب شده که استفاده از آبهای سطحی و زیرزمینی در این حوضه با مشکلات فراوانی همراه باشد. رودهای فوق پس از اتصال با نام رود شور به دریاچه مَسیلهٔ قم منتهی میشود. رشد سریع صنعت در دشت قزوین به همراه تمرکز زیاد جمعیت در نواحی کوهپایهای و کمبود منابع آب مورد نیازکشاورزی سبب شد تا در دههٔ ۱۳۴۰ بخشی از آبهای حوضهٔ شاهرود از طریق رودخانهٔ طالقان به دشت قزوین منتقل شود. برای انجام این طرح مهم مراحل زیر اجرا شدهاست: احداث تونل انحراف آب به طول ۹/۱ کیلومتر در شمال آبیک ساخت سدّ انحرافی سنگ بن بر روی رودخانه طالقان و سدّ زیاران در ابتدای دشت قزوین احداث شبکهٔ کانالهای آبرسانی به طول ۱۲۰۰ کیلومتر در دشت قزوین. با بهرهبرداری از این طرح در سال ۱۳۵۶ و انتقال حداکثر ۳۰ مترمکعب در ثانیه آب به دشت قزوین، بیش از ۷۰۰۰۰ هکتار از اراضی، زیر کشت رفت که منجر به تحول بسیار مهم در کشاورزی استان قزوین شد. پس از احداث و بهرهبرداری از سدّ مخزنی طالقان در سال ۱۳۸۵ و ساخت تأسیسات تصفیه و انتقال آب به سمت تهران به مقدار پنج مترمکعب در ثانیه آب انتقالی به دشت قزوین به ۲۵ مترمکعب در ثانیه کاهش یافت. رشد سریع جمعیت استان طی دهههای اخیر و کمبود آبهای سطحی به خصوص در دشت قزوین سبب برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و افت سطح این آبها شدهاست. خاک با توجه به موقعیت جغرافیایی و شرایط طبیعی و نوع سازند زمینشناسی انواعی از خاکها وجود دارد که برخی از آنها برای زراعت، باغداری و نیز مراتع و برخی دیگر به علت اهمیت کم زیستی برای احداث واحدهای صنعتی و نیز به عنوان مواد اولیهٔ صنایع مناسباند. انواع خاکهای استان را به صورت زیر میتوان طبقهبندی کرد: خاکهای ناحیهٔ کوهستانی: این خاکها در اراضی دامنهٔ کوهها با شیب نسبتاً زیاد پراکنده شدهاند و از سنگهای آهکی و آذرین بیرونی و دگرگونی با عمق کم تشکیل شدهاند؛ و بیشتر در نواحی شمال، غرب و جنوب استان گسترش یافتهاند. خاکهای ناحیهٔ کوهپایهای: این نوع خاکها از مواد آهکی و سنگریزه به وجود آمده و نسبتاً عمیق اند و در حاشیهٔ شمال و غرب دشت قزوین دیده میشوند. خاکهای نواحی همواردشت: این خاک از آبرفتهای ریزدانه با رسوبگذاری رودهای شمالی دشت قزوین و خر رود به وجود آمدهاست. این نوع خاک عمیق با بافت ریز، از مستعدترین اراضی کشاورزی استان محسوب میشود و با نام دشت سیلتی قزوین به صورت نعلی شکل، دشت را دربر گرفتهاند. خاکهای شور و قلیایی: این نوع خاکهای عمیق دارای بافت سنگین است و شوری و درجهٔ قلیایی بالایی دارد و در اراضی کم شیب و بهطور عمده در انتهای حوضهٔ سفلی رودخانهٔ خر رود و در جنوب شرق استان در محدودهای به نام باتلاق نمکزار مشاهده میشود. مشکلات خاک در استان در حال حاضر عوامل مختلفی بر خاکهای استان تأثیر نامطلوب و مخرّب دارد که باعث آلودگی و فرسایش میشود. برخی از این عوامل طبیعی است (مانند بارندگیهای شدید، ساختار زمین، شیب و ...) و برخی دیگر غیرطبیعی است و در شکلگیری و تشدید آن انسان دخالت مستقیم و غیرمستقیم دارد که عبارت اند از: رشد فزایندهٔ جمعیت و تبدیل اراضی مستعد کشاورزی به ساخت و سازهای شهری برداشت خاک توسط کورههای آجرپزی دستکاری توپوگرافیکی و مرفولوژیکی از طریق احداث راههای ارتباطی بهرهبرداری از معادن بدون رعایت ملاحظات زیستمحیطی استفادهٔ غیراصولی در بهرهبرداری از منابع آبهای سطحی بهرهبرداری بیرویه از مراتع دیم کاریهای غیرمجاز در زمینهای مرتعی مصرف انواع کود و سموم دفع آفات نباتی تخلیهٔ پسماندهای صنعتی و انباشت فلزات سنگین در خاک زباله و پسماندهای شهری و خانگی. کلیهٔ عوامل بالا سبب شدهاست سالانه بهطور متوسط فرسایش خاک در استان حدود ۲۵ تن در هر هکتار باشد. پوشش گیاهی و گونههای جانوری پوشش گیاهی بهطور کلی پوشش گیاهی در استان قزوین به دو دسته جنگلی و مراتع تقسیمبندی میشود. منطقه طارم سفلی و الموت عمده پوشش جنگلی استان را تشکیل میدهند. جنگل انبوه بلوط کمرود طارم سفلی از متراکمترین و وسیعترین جنگل استان است. دشت قزوین نیز مهمترین مرتع در سطح استان است. پوشش درختان در استان قزوین عبارت است از: درختان ارس، تنگس، زرشک، پلاخور، پسته وحشی (بنه) گردو، بلوط، زالزالک، سیاهتلو، بادام کوهی، اسور، یمیشان و اشکه. به غیر از موارد ذکر شده گیاهانی با مصارف دارویی و صنعتی نیز در استان وجود دارد که به شرح زیر است: گراسهای یک ساله و چند ساله گون، گل گندم، مرغه، اسپند، ورک، تلخه بیان، شیرین بیان، خارشتر، انواع شکر تیغال، کنگر، کاسنی، شاه تره، درمنه، انواع آستر، گالوس (گونها)، اکروپیروفها، پوآکاکوتی، آویشن، گل گاوزبان، آرتمیز، گیاه شور، گز، جارو قزوینی، چمن، جغجغه، کلاه میر حسین، یونجه یک ساله، ریش بزی و علف باغی. تولید انگور در قزوین دشت قزوین از نظر پیشینه تاریخی، محصولات کشاورزی و گونههای جانوری، اهمیت اقتصادی و تاریخی بسیار مهمی میان دشتهای ایران دارد. بهگونهای که بسیاری از باستانشناسان ایرانی بر این باورند تمدن کشاورزی از دشت قزوین آغاز و سپس به شرق و قلب فلات ایران گسترشیافتهاست. به همین علت، این منطقه اولین دشت ایران است که دارای ردیف بودجه در کشور است. با توجه به اینکه استان قزوین یکی از مراکز مهم کشاورزی کشور است؛ بهمنظور بهرهبرداری از این امکانات، طی دهههای گذشته، سعی شدهاست که با ایجاد و توسعه سازمانهای عمران و صنعتی کردن کشت به نحو چشمگیری به رونق کشاورزی منطقه افزوده شود و این اقدامات تأثیر بسیاری در افزایش محصولات کشاورزی داشتهاست. باید گفت که استان قزوین با داشتن فقط یک درصد از مساحت کشور قریب به ۵ درصد در اقتصاد و تولیدات ایران نقش دارد. در این میان انگور، بخش قابلتوجهی از زمینهای زیر کشت استان را هم از لحاظ کیفی و هم از لحاظ کمی به خود اختصاص دادهاست. در استان بیش از ۳۰ رقم انگور شامل ۸۵ درصد رقم بیدانه سفید و قرمز و بقیه ارقام دیگری چون عسگری، میش پستان، صاحبی، شاهانی، کندری، ملایی، شصت عروس، احمدی تولید میشود و امکان اشتغالزایی برای مردم چه مستقیماً در تاکستانها و چه در کارخانههای فرآوری و صادرات از مزیتهای نسبی مو کاری است. سطح زیر کشت انگور استان قزوین حدود ۲۹ هزار هکتار است و کل تولید ۲۹۶ هزار تن و متوسط عملکرد آن ۱۳ هزار کیلوگرم در هکتار است. قزوین بعد از استان فارس و خراسان رضوی با سهم ۱۰/۷۶ درصدی رتبه سوم در تولید انگور در کشور را داراست. مناطق عمده تولید انگور در این استان، تاکستان، قزوین، بوئینزهرا، آبیک و آوج هستند. تاکستان با داشتن سطح زیر کشت بیش از ۲۵ هزار هکتار انگور، رتبه نخست کشوری را میان شهرهای مهم تولیدکننده انگور دارد. میزان صادرات کشمش استان قزوین در سالهای اخیر از رشد چشمگیری برخوردار بوده و این استان بخش زیادی از تولیدات خود را به کشورهای ترکیه، امارات، آلمان، لهستان، روسیه، مجارستان، رومانی، عراق، جمهوری چک، اتریش، ایتالیا، بلغارستان، تایوان، اکراین و ارمنستان صادر میکند. هرچند بخشی از محصول نیز از استان خارجشده و از مبادی سایر استانها مثل تهران و تبریز به خارج صادر میشود. باغهای انگور باغستانهای سنتی باغستانهای سنتی در شهر قزوین و همچنین بهطور پراکنده در کل استان به ویژه الموت و تاکستان دیده میشوند. محصولات کشاورزی قزوین از لحاظ تولید محصولات کشاورزی در جایگاه ویژه ای قرار دارد. این استان در منطقه طارم سفلی رتبه اول تولید زیتون کشور را داراست. پیشبینیها از این قرار است که با گسترش باغداری نوین و توسعه باغهای مدرن زیتون، طارم سفلی به تنهایی نیاز زیتون و روغن زیتون کشور را تأمین و نیاز کشورهای همسایه را از حیث این تولیدات رفع نماید. همچنین شهرستان تاکستان از حیث تولید انگور در جایگاه ویژه ای قرار داد. از دیگر محصولات استان میتوان به گیلاس، آلبالو و ذغال اخته اشاره نمود. دشت قزوین با وسعت بالای خود تولید بسیاری از محصولات باغی و مزروعی را داراست. گونههای جانوری مناطق حفاظت شده مردم جمعیت برپایهٔ سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰، جمعیت استان قزوین ۱٬۲۰۱٬۵۶۵ نفر (۵۹۱٬۷۶۱ زن و ۶۰۹٬۸۰۴ مرد) بود. در سرشماری سال ۱۳۸۵، جمعیت این استان بالغ بر ۱٬۱۴۳٬۲۰۰ نفر (۵۸۳٬۸۷۰ مرد و ۵۵۹٬۳۳۰ زن) بود که ۱٫۶۲٪ از جمعیت کل ایران میشد. در سرشماری سال ۱۳۹۰ خورشیدی، شهرستان قزوین با جمعیتی بالغ بر ۵۶۶۷۷۳ نفر، پرجمعیتترین و شهرستان آوج با جمعیتی بالغ بر ۴۳۲۴۵ نفر، کمجمعیتترین شهرستان استان قزوین بودهاست. زبان . ژان شاردن که در مجموع یازده سال در دوره صفویان (۷۰–۱۶۶۴ و ۷۷–۱۶۷۱ میلادی) در ایران بوده مینویسد: زبان بیشینه مردم و ساکنین اصلی استان قزوین فارسی، تاتی، الموتی است. فارسی با لهجه ویژه قزوینی زبان بیشینه اهالی شهر قزوین است. استان قزوین اصلیترین استان تاتزبان ایران است و لقب «امالقرای زبان تاتی» را دارد. تاتی هچنین زبان مرکز شهرستان تاکستان، زبان اهالی ۵ شهر از شهرستان بوئینزهرا (شال و سگزآباد، اسفرورین، دانسفهان، خیارج)، و زبان شماری شهر و روستای دیگر در جنوب غرب استان است. ترکی آذربایجانی زبان بخشهایی از شمال غرب و غرب و افزون بر این ۳ زبان، در برخی روستاها و به زبانهای مراغی و لری و رمانلویی و کردی و گیلکی سخن گفته میشود. لهجه قزوینی یکی از لهجههای زبان فارسی است که توسط مردم شهر قزوین بدان تکلم میشود. لهجه قزوینی از معدود لهجههایی است که دستور زبان مختص خود را دارد. همچنین این لهجه شباهت زیادی به گویشهای شمال شرقی ایران دارد. سکنهٔ الموت به گویش الموتی که گویشی از زبان تاتی است صحبت میکنند. فرهنگ و هنر خوراکها غذاهای سنتی قزوین استان قزوین نیز مانند سایر استانهای کشور دارای انواع غذاهای سنتی است که برخی از آنها در مناسبتهای ویژه و تعداد بسیاری نیز به شکل عادی در طی سال تهیه میشود. برخی از انواع غذاهای سنتی قزوین عبارتند از:قیمه نثار، شیرین پلو و کوکوی شیرین، آش دوغ، آش دندان کشه، یتیمچه، ماش پیازو، اشکنه و دیماج نام برد. شیرینیهای سنتی قزوین متداولترین شیرینیهای استان عبارتند از: * نان برنجی نان نخودی نان قندی نان بادامی نان گردویی پادرازی نان نازک نان چرخی نان چایی شیرینی اتابکی شیرینی حاج کریمی باقلوای پیچ باقلوای لوزی نان سنتی قزوین در قزوین انواع اقسام نان پخت میشود که شهرت بسیاری دارد؛ در بین نانهای قزوین، نان لواش تنوری که به صورت گرد و بزرگ طبخ میشود دارای کیفیت و طعم مطبوعی میباشد که موجب شهرت آن شدهاست. قاق یکی دیگر از نانهای سنتی قزوین است که خشک و شیرین بوده و با چای صرف میشود. از دیگر نانهای سنتی قزوین میتوان به شیرمال و زنجبیلی اشاره کرد، که کم شیرین بوده و همراه با عصرانه و چای خورده میشود. اقتصاد استان قزوین به علت نزدیکی به پایتخت و دارا بودن بیش از ۳۴۰۰ واحد تولیدی و صادرات غیرنفتی معادل ۴۰۰ میلیون دلار، قدرت تنظیم بازار ۳۲ میلیون نفر یعنی ۴۰ درصد از جمعیت ایران را داراست. بیش از ۱۳۰ هزار نفر در بخش صنعت این استان مشغول به کار هستند. این استان هم چنین چهارمین استان صنعتی ایران در سال ۱۳۸۸ بوده و رتبه نخست تعداد جمعیت شاغل به کل جمعیتش را در کشور داراست. دامداری افزایش سریع جمعیت و نیاز روزافزون به فراوردههای لبنی، سبب تغییر دامداریهای سنتی به صنعتی طی دهههای اخیر در استان شدهاست. موقعیت بسیار مطلوب دشت از لحاظ طبیعی و خطوط ارتباطی در کنار بازار فروش بسیار بزرگ (جمعیت میلیونی شهرهای اطراف ونزدیکی به تهران) رشد سریع واحدهای دامداری صنعتی را در دشت قزوین توجیه مینماید. این موضوع سبب شده که استان قزوین امروزه به عنوان یکی از قطبهای دامداری در کشور مطرح باشد. صنایع و محصولات ایستگاه تقویت فشار و پالایشگاه شهرکهای صنعتی سابقه فعالیت اولین واحدهای صنعتی در قزوین به عصر صفوی بازمیگردد؛ در دوره معاصر نیز با ساخته شدن اولین شهر صنعتی کشور (البرز) در سال ۱۳۴۶، قزوین جایگاه ویژهای در بخش صنعتی کشور پیدا کرد. در حال حاضر استان قزوین با دارا بودن ۸ شهرک صنعتی به نامهای البرز، لیا، کاسپین، آبیک، حیدریه، آراسنج، خرمدشت، حکیمیه، و دو شهرک در حال احداث به نامهای قزوین۲ و شال و نیز ۳ ناحیه صنعتی به نامهای طارم سفلی، نیکوییه، الموت و بویین زهرا، ضمن فعالیت بیش از ۸۰۰ شرکت صنعتی، این استان از قطبهای اقتصادی کشور محسوب میشود. از جمله شاخصترین واحدهای صنعتی در سطح قزوین میتوان به شرکت سیلیس البرز ،تولی پرس، مهرام، گلوکوزان وسپهر الکتریک، کاچیران، لوازم خانگی پارس، شیشه لیا، آبگینه، آپادانا سرام، سرامیک البرز، کاشی پارس، واحدهای صنعتی هفت الماس، فولاد البرز، فولاد قزوین، فولاد تاکستان و شیشه قزوین والبته شرکت پاکشواشاره کرد. بورس بورس منطقهای استان قزوین از سال ۱۳۸۴ فعالیت خود را آغاز کرده و هماکنون دارای ۱۶ کارگزاری فعال میباشد. حجم معاملات انجام شده در بورس منطقهای قزوین از زمان تأسیس تا مرداد ماه سال ۹۲ چیزی معادل ۵ میلیارد و۸۴۹ میلیون سهم به ارزش بیش از ۱۸ هزارو ۸۵۵ میلیارد ریال بودهاست. همچنین بورس قزوین کار خود را در سال ۸۴ با ۷ کارگزاری آغاز کرد که این تعداد در پایان مردادماه سال ۹۲ به ۱۸ کارگزاری افزایش یافتهاست. از دیگر فعالیتهای بورس منطقهای قزوین میتوان به چاپ بیش از ۵۰ مقاله در زمینههای مختلف اقتصادی و بازار سرمایه در ماهنامههای بورس و جراید داخلی و نیز برگزاری کارگاههای آموزشی برای ۹ هزار و ۳۳۶ نفر عنوان کرد. همچنین بورس قزوین از نظر ارزش معاملاتی جایگاهی بین هفتم الی دوازدهم را در کشور دارا میباشد. موقعیت اقتصادی و اجتماعی این استان به لحاظ اجتماعی ترکیب قومی گوناگونی دارد که اصلیترین گروههای قومی فارسها، تاتها و آذریها هستند. تاکستان بزرگترین شهر تاتنشین ایران در استان قزوین واقع شده و به لحاظ صنعتی یکی از مراکز صنعتی کشور محسوب میگردد. استقرار این استان در نزدیکی تهران و عامل ممنوعیت احداث صنایع در محدوده ۱۲۰ کیلومتری تهران، متقاضیان ساخت واحدهای صنعتی را به سرمایهگذاری در این استان ترغیب کردهاست. این استان در زمینه دامپروری و پرورش طیور نیز از موقعیت با اهمیت و ممتازی برخوردار میباشد. انرژی و منابع آن نیروگاه ۲۰۰۰ مگاواتی شهید رجایی این نیروگاه در آزادراه تهران به قزوین ساخته شدهاست. نیروگاه برق شهید رجایی دارای دو سیکل مجزای بخار و ترکیبی میباشد که مجموعاً ۲۰۴۰ مگاوات تولید برق دارد؛ که این میزان، ۸ درصد برق مصرفی در کشور میباشد. سوخت مورد استفاده در این نیروگاه مازوت و گاز طبیعی است. سدها استان قزوین به علت دارا بودن رودخانههای متعدد، وجود دشت حاصلخیز قزوین در منطقه، وجود بیش از ۱۱ شهرک صنعتی و روند رو به رشد شهرنشینی و نیاز به آب شرب دارای پروژههای سدسازی متعددی میباشد. در حال حاضر استان قزوین دارای ۲ سد خاکی-مخزنی به نامهای سد مرتضی آباد (کوثر) در غرب شهرستان قزوین و سد پرسبانج در شهرستان آوج و یک سد بتنی در منطقه زیاران، سد انحرافی زیاران میباشد. همچنین سدهای در دست ساخت استان عبارتند از: سد بالاخانلو در شهرستان بویین زهرا. ، سد نهب در شهرستان تاکستان، سد بورمانک در شهرستان قزوین بخش طارم سفلی، سد بهجت آباد در شهرستان آبیک، سد استلج در شهرستان آوج و در توابع شهر آبگرم و سد چنگوره در شهرستان بویین زهرا نیروگاه بادی جرندق نیروگاه بادی جرندق نام نیروگاهی در دست ساخت در استان قزوین میباشد که با تبدیل انرژی جنبشی باد به الکتریکی، برق تولید خواهد کرد. اهداف ایجاد نیروگاه از جمله اهداف برای ایجاد نیروگاه بادی جرندق عبارتند از: ایجاد ظرفیت جدید در کشور جهت کسب و انتقال دانش فنی طراحی و ساخت توربینهای سایز بزرگ (بزرگتر از ۵/۱ مگاوات) (به دلیل اقتصادی بودن این نوع توربینها در مقایسه با ظرفیتهای کمتر) تأمین تولید برق توسط انرژیهای تجدیدپذیر به عنوان تأمین بخشی ازمیزان ۱٪ ظرفیت تولید برق کشور شرح پروژه ایجاد این پروژه متشکل از انتخاب مشاور، انجام مطالعات تکمیلی و لازم توسط آن نظیر تکنولوژی توربین، تعیین روش اجرا و تهیه اسناد مناقصه و... سپس انتخاب پیمانکار واجد شرایط و نظارت بر حسن اجرای طرح میباشد. تا پایان سال ۱۳۸۴ مطالعات امکانسنجی مربوط به این طرح و تهیه گزارش توجیه فنی و اقتصادی آن جهت ارائه به سازمان مدیریت و برنامهریزی به اتمام رسید و در صورت تصویب گزارشها و تأمین اعتبار طرح، عملیات اجرائی آن شروع خواهد شد. خلاصه اقدامات نجامی تاکنون مکاتبه با شرکتهای سازنده توربین در جهان مکاتبه با شرکتهای مشاور توانمند انرژی باد در جهان تکمیل و ادامه مطالعات مربوطه به توربینهای ظرفیت بالا منابع معدنی معدن سنگ آهن سامانه حمل و نقل و ترابری فرودگاه شهر قزوین دارای در ۹/۰۳/۱۳۹۱ وزارت راه و شهرسازی با توسعه فرودگاه قزوین موافقت کردو کمکهای فنی و تجهیزاتی خود را برای فرود هواپیمای فوکر ۱۰۰ در فرودگاه سمپاشی قزوین ارائه داد. راهآهن با توجه به قرار گرفتن قزوین در شاهراه مبادلاتی کشوراین استان در مسیر راهآهن تهران به شمال غرب کشور قرار گرفتهاست و در شهرهای قزوین، تاکستان و آبیک دارای ایستگاه راهآهن میباشد. همچنین راهآهن قزوین-رشت-آستارا نیز در دست احداث است که این خط آهن ایران را به کشورهای نواحی قفقاز و روسیه متصل میگرداند. آزاد راهها و بزرگراهها استان قزوین با دارا بودن بیش از ۲۱۶ کیلومتر آزادراه در مسیرهای، تهران-قزوین، قزوین-زنجان و قزوین-رشت، ۲۲۱ کیلومتر بزرگراه، ۷۰ کیلومتر راه اصلی و ۲۲۶ کیلومتر جاده بین شهری، یکی از شاهراههای ارتباطی کشور محسوب میشود. استان قزوین ۸ استان کشور را بهطور مستقیم پیوند میدهد و ۱۱ استان نیز ارتباطشان از این استان انجام میشود. رسانهها نشریات صدا و سیما مناطق نمونه گردشگری بازارسعدالسلطنه حمام قجر حمام بلور خانههای تاریخی آب انبارها و، صنایع دستی قالی بافی گلیم بافی موج بافی نگارگری مکتب قزوین مکتب قزوین از مکاتب دیگر نگارگری جدا بوده و سبک و سیاق مختص خود را دارد، از ویژگیهای این مکتب میتوان به ترسیم اندام ظریف جوانان، درویشان و کشاورزان و نیز ترسیم چهرهها به صورت سه رخ اشاره کرد؛ به گونهای که ترسیم چهرهها به صورت تمام رخ ابداً در کار نقاشان سبک قزوین دیده نمیشود و نیز هیچ انسانی از پشت سر تصویر نشدهاست. سوژهها بیشتر از میان افراد عادی برگزیده شده و لباسهای فاخر در نگارگریها دیده نمیشود و جامه زنان و مردان چندان تفاوتی در نگارهها ندارد. از آثار فاخر این مکتب میتوان به معراج رسول (۹۶۵ ه.ق)، هفت اورنگ جامی و شاهنامه قوام ابن محمد شیرازی اشاره کرد؛ و نیز از جمله مشاهیر نگارگری در قزوین باید، استاد محمد قزوینی، صادق بیگ افشار، مولانا میرمصور، مولانا شیخ محمد، کاوس نقاش، عبدالحمید نقاش و رضا طالقانی ملقب به ضیع همایون را نام برد. خوشنویسی قزوین از دیرباز مهد پرورش بزرگان خوشنویسی کشور بودهاست. اساتیدی همچون میرعماد حسنی (استاد بزرگ خط نستعلیق)، میرزا محمدحسین عماد الکتاب قزوینی، میرزا محمد علی خیارجی قزوینی (اولین خوشنویسی که بسم الله را به صورت مرغ طغرا ترسیم کرد)، عبدالمجید طالقانی و ملک محمد قزوینی. از دیگر خوشنویسان به نام قزوین میتوان به گوهرشاد حسنی سیفی، میرابراهیم قزوینی، میرمحمد امین حسنی سیفی قزوینی و یحیی قزوینی اشاره کرد. به این سبب شهر قزوین از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و شوای عالی فرهنگ به عنوان پایتخت خوشنویسی ایران لقب داده شدهاست؛ و به غیر از موزه دائمی خوشنویسی قزوین که در محل کاخ چهلستون قزوین برقرار است، هر ساله رویدادهای بزرگ خوشنویسی مانند: برگزاری دوسالانه خوشنویسی ایران (با حضور اساتیدی از سراسر جهان)، برگزاری جشنواره خوشنویسی آیات قرآنی، جشنواره خوشنویسی غدیر و... در این شهر به وقوع میپیوندد. سوغات قزوین انواع باقلوا، انگور، انواع شیره انگور، سرکه انگور، نان فتیر، نان روغنی اردک، رشته پلویی، قالی و گلیم، محصولات دامی و... آموزش دانشگاهها بیش از یکصد و ۵۰ هزار دانشجو در دانشگاههای استان قزوین مشغول تحصیل میباشند. شهرک دانشگاهی اندیشه آبیک ورزش ورزشگاهها ورزشهای هوایی سایت پروازی آسمان آبی قزوین که بین جاده شفیعآباد و پارک فدک (باراجین) قرار دارد با مجوز فدراسیون انجمنهای ورزشی پذیرای علاقهمندان به ورزشهای هوایی مانند پاراگلایدر، پاراموتور، سقوط آزاد، کایت، هواپیماهای مدل و چتربازی است. شایان ذکر است قزوین از معدود استانهای کشور است که ورزشهای هوایی در آن فعال میباشد سایت پروازی آبیک که بین مرز استان قزوین و البرز قرار دارد بعضی از علاقمندان برای ورزشهای پاراگلایدر به این سایت پرواز میروند ورزشهای زمستانی مجتمع ورزشهای زمستانی کامان و زرشک در ۲۵ کیلومتری شهر قزوین قرار دارد. این مجموعه که آخرین مراحل ساخت خود را طی میکند دارای یکی از بزرگترین " تله سی یژ "های کشور به طول ۱۸۰۰ متر میباشند که اسکی بازان در این پیست قادرند در محدودهای بین چهار تا پنج کیلومتر ورزش کنند. این مجموعه دارای تاییدیه فدراسیون جهانی در بخش مارپیچ بزرگ و کوچک میباشد و به همین سبب برای برگزاری مسابقات بینالمللی در نظر گرفته شدهاست. جستارهای وابسته فهرست روستاهای استان قزوین دژ الموت جمعیت شهرهای استان قزوین پانویس منابع مرکز ملی آمار ایران قزوین گردشگاهی برای تمام فصول، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری قزوین بنیانگذاریهای ۱۳۷۶ در ایران بنیانگذاریهای ۱۹۹۳ (میلادی) در ایران


text: استان قم یکی از استانهای ایران است که در مرکز این کشور و در جنوب استان تهران، شمال استان اصفهان، شرق استان مرکزی و غرب استان سمنان واقع شدهاست. مرکز این استان، شهر قم است. این استان در یک منطقهٔ خشک و نیمهخشک واقع شدهاست و آب و هوای گرم و خشک دارد. مناطق جنوبی و غربی استان دارای آب و هوای کوهستانی و کوههای مرتفع است. مناطق شرقی، مرکزی و شمالی استان نیز دارای کویر و بیابان گستردهاست که بزرگترین آنها دشت مسیله است. استان قم از نظر وسعت پس از استان البرز کوچکترین استان ایران است. استان قم دارای سه شهرستان است. شهرهای قم ، جعفریه و کهک و قاهان مهمترین شهرهای استان بهشمار میروند. از معروفترین روستاهای استان قم میتوان به کهندان، سنجگان، وشنوه، فردو، خاوه و کرمجگان اشاره کرد. محدودهٔ گستردهای از استان قم دارای آثار قدیمی قمرود است و عناصری را از روزهای اولیهٔ حضور در خود حفظ کردهاست. باستانشناسان ادعا میکنند به علت وجود رودخانهٔ اناربار و وجود راه مواصلاتی منطقهٔ قم از دورانهای اولیهٔ تاریخی بودهاست. مهمترین عامل مؤثر بر وضع اقتصادی استان، صنعت گردشگری و به ویژه گردشگری مذهبی است و دلیل آن وجود حرم فاطمه معصومه و مسجد جمکران و شمار بسیاری از مزارهای امامزادهها و علویان در استان است که در تمام فصول سال، پذیرای زائران بسیاری از نقاط مختلف ایران و دیگر کشورها است که این امر موجب رونق بازار کار و خدمات در این شهر شدهاست. در سال ۱۳۴۲ خورشیدی با شروع حرکت انقلابی روحالله خمینی از این شهر، قم به مرکزی فعال برای انقلاب مردم ایران تبدیل شد که درپایان در سال ۱۳۵۷ خورشیدی این حرکت توانست به براندازی نظام پادشاهی در ایران منجر شود و پس از تأسیس یک حکومت دینی در ایران، به دلیل نقش و اهمیت مذهبی قم، اهمیت آن در عرصهٔ سیاسی و اجتماعی افزایش یافت. در تقسیمات کشوری ایران که در سال ۱۳۱۶ شکل گرفت، قم شهرستانی تابع استان مازندران (استان دوم) شد. در بیستم مهر ۱۳۲۶ به تصویب هیئتوزیران، استان مرکزی، به مرکزیت شهر تهران تشکیل شد و قم از مازندران جدا و به استان مرکزی ملحق شد. در سال ۱۳۵۶ استانهای تهران و البرز کنونی تحت عنوان استان تهران جدا شده و استان مرکزی به مرکزیت اراک شکل گرفت. تا پیش از سال ۱۳۶۵ قم جزو استان مرکزی (اراک) بود که در این سال براساس مصوبهٔ مجلس شورای اسلامی، از این استان جدا، به استان تهران الحاق و پس از ده سال در سال ۱۳۷۵ خورشیدی، به استانی مستقل تبدیل گشت. راههای مواصلات به استان قم آزادراه ۵، آزادراه ۷، بزرگراه ۵۶، جاده ۶۵ و جاده ۷۱ است. جغرافیایی موقعیت استان قم ۱۱۲۴۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این استان میان ۵۱ و ۳۰ درجهٔ طول شرقی نسبت به نصف النهار گرینویچ و ۱۵ ۳۵ و ۲۴ ۱۵ درجهٔ عرض شمالی نسبت به خط استوا قرار گرفتهاست. استان از شمال به جلگهٔ ورامین و شهرری متصل است و دریاچهٔ نمک در شرق استان محل سرریز رودهای سرچشمه گرفته از کوههای البرز مانند جاجرود است. اهمیت سرزمین قم از نظر اقتصادی از اهمیت منحصربهفردی برخوردار است زیرا این استان از یک سو در میان استانهای صنعتی ایران همچون تهران، اراک، اصفهان و ... واقع شده و از سوی دیگر شاهراه رابط میان استانهای جنوبی به استانهای شمالی و استانهای شرقی به استانهای غربی کشور میباشد. همچنین این استان به سبب وجود بزرگترین حوزه علمیه ایران و بارگاه حضرت معصومه، از نظر مذهبی نیز حائز اهمیت بوده و دومین شهر زیارتی کشور ایران محسوب میشود. در واقع به دلیل همین موقعیت ویژه، این استان همواره در طول تاریخ یکی از مهاجرپذیرترین مناطق کشور بودهاست. بیشتر مهاجران را طلبههای حوزههای علمیه تشکیل میدهند که بسیاری از آنان به همراه خانوادههای خود به قم مهاجرت نمودهاند. زمینشناسی رسوبات ائوسن در ایران مرکزی نسبت به هم فاصله دارند و به عبارت دیگر به حالت پراکندهاند. به عقیدهٔ گانسر (۱۹۵۹)، قدیمترین رسوبات ائوسن فسیلدار این ناحیه به لوتسیسن تعلق دارد. در حالی که رسوبات ائوسن فوقانی گسترش بسیار کمتر و محدودتر دارند. در جنوب قم، ضخامت سنگهای ائوسن به ۲۰۰۰ متر میرسد و کوههای مرتفعی در منطقه تشکیل میدهد که میتوان آنها را تناولی از مواد آتشفشانی و رسوبی دانست. گانسر (۱۹۵۹)، رسوبات آهکی توسین این منطقه را به صورت عدسیهایی در درون سنگهای بازالتی گزارش کردهاست. از نظر زمینشناسی، در دوران سوم بخش مهمی از نواحی اطراف قم بواسطه دریای بزرگ مدیترانه مرکزی پوشید بودهاست. (دریای مدیترانه مرکزی دریای گستردهای بوده که در دوران سوم زمینشناسی بخش مهمی از کره زمین مانند اسپانیا، جنوب فرانسه، آسیای صغیر، ایران و هندوستان را میپوشانده). رسوبات و تهنشینهای دریای مزبور اکنون در اطراف کوههای شاه جمال، نرداغی، دوبرادران، خضر، کیکویه و دیگر کوههای شهرستان قم دیده میشود. آثار دریای مزبور در نقاط نامبرده همان رسوبات (گریه یا سنگ ماسه عبارت است از سنگهای سختی که از ماسههای بسیار ریزی به وجود آمده باشد) و (مارن ترکیبی است از سیلیکات مضاعف آلومینیوم و کلسیم یا به عبارت دیگر رس مخلوط با آهکی است که خواص ظاهری آن چسبندگی و جاذبه الرطوبه بودن است)، کالکر (آهک) و برخی اوقات سنگهای گچی و سنگهای نمکی میباشند که متعلق به دوره میوسن از دوران سوم است. توپوگرافی استان قم بهطور متوسط ۹۳۰ متر از سطح دریا ارتفاع دارد که در پستترین نقطهٔ حاشیهٔ کویر ۸۰۰ متر و در بلندترین نقطهٔ به قله برف انبار با ارتفاع ۳۲۰۰ متر میرسد. آب و هوا استان قم با توجه به اختلاف بسیار ارتقاء (از ۸۰۰ تا ۳۲۰۰ متر) از سطح دریا، دارای اقلیمهای متفاوت و گوناگون است که عبارتند از: اقلیم گرم و خشک اقلیم نیمهخشک اقلیم مدیترانهای اقلیم نیمهمرطوب از نظر عرض جغرافیایی استان قم در عرضهای میانی نیمکرهٔ شمالی واقع است؛ بنابراین باید آب و هوای معتدل داشته باشد ولی دخالت عواملی همچون نزدیکی به کویر و عامل ارتفاع باعث پیدایش تغییرات و تفاوتهایی در آبوهوای آن شدهاست. بهطوریکه تأثیر ارتفاع در نواحی جنوبی و غربی استان بسیار بوده و کاهش چشمگیر دما و افزایش بارش در ارتفاعات به چشم میخورد. کل استان به دلیل دوری از دریا رطوبت هوای کمی دارد. بادها به دلیل تأثیر بر روی دما، تبخیر و بارندگی یک عامل مهم و مؤثر بر آبوهوای استان به حساب میآیند. بادهای غربی و شرقی از بقیه مهمترند ولی اهمیت بادهای شرقی از بادهای غربی هم بیشتر است. بادهای شرقی از طرف بیابانهای مرکزی ایران به نواحی مرکزی و شرقی استان میوزند و به دلیل آن که از بیابان میوزند (بهویژه در فصول پاییز و بهار) خشکی و گردوغبار فراوان به همراه دارند و باعث آلودگی سطح شهر قم میشوند. در فصل زمستان گاهی بادهای شمال شرقی به درون استان وزیده و باعث افت شدید دما میشود و پدیدهای اصطلاحاً به نام سرماخشکه به وجود میآورند. بادهای غربی نیز بهویژه در فصول پاییز و زمستان استان را تحت تأثیر قرارداده و بیشتر باعث بارندگی در سطح استان میشوند. جهت وزش بادهای غالب در استان قم جهت شرقی است. میان نواحی کوهستانی و کوهپایهای استان، نسیم کوه و دره و بالعکس نیز جریان دارد که جنبهٔ محلی داشته و در روز و شب جهت آنها عوض میشود. براساس آمار و اطلاعات، میانگین بارندگی سالیانه در سطح استان قم در یک دورهٔ دهساله ۱۳۵ میلیمتر بوده که این میزان نیز به علت اختلاف ارتفاع در نواحی مختلف متفاوت است. هر قدر که از غرب به شرق و از جنوب به شمال استان حرکت کنیم از مقدار بارش کاسته میشود. پراکندگی بارش سالانه در سطح استان به گونهای است که ۷۴ درصد بارش سالانه در فصول بهار و زمستان بوده و کمبارانترین فصل سال تابستان با بارش حدود ۹٫۱ میلیمتر است.. با درنظرگرفتن میزان اندک بارش در استان به علت هم جواری با مناطق کویری و وزش بادهای گرم و خشک از طرف کویر میزان متوسط تبخیر سالانه در حدود ۳۰۰ میلیمتر برآورد شدهاست. یکی از ویژگیهای بارز مناطق بیابانی سرمای شدید زمستان و گرمای بالای تابستان میباشد بهطوریکه بنابر آمار ارائهشده متوسط حداقل درجه حرارت سردترین ماه سال ۵٫۱۶ـ و متوسط حداکثر گرمترین ماه سال ۴۲٫۵ درجه و حداکثر مطلق درجه حرارت هوا ۴۹ درجه در ماههای تیر و مرداد و حداقل آن ۲۴ـ درجه در بهمن ماه است. با توجه به ویژگی خاص توپوگرافی در مناطق مختلف استان، اختلاف دمای محسوسی به چشم میخورد؛ بهطوریکه هر چه از جنوب به طرف شرق و شمال استان حرکت کنیم بر مقدار دمای هوا افزوده و از شمار روزهای یخبندان و شمار روزهای ابری سال کاسته میشود. آبها به دلیل ویژگیهای طبیعی، استان با کمبود منابع آب سطحی و زیرزمینی مواجه است. رودخانههای قمرود و قرهچای جریانهای دائمی و سطحی را تشکیل میدهند که با احداث سدهای ۱۵ خرداد و قرهچای بر روی آنها در سالیان اخیر مهار شدهاند. رودخانههای سلمان، زواریان، قرهسو، طغرود، جهرود و فردو دیگر رودخانههای مهم استان هستند. از ۲۷۰ حلقه چاه عمیق، ۱۲۷ چاه نیمه عمیق، و شمار بسیاری قنات و چندین دهنه چشمه در سطح استان، آبی معادل ۶۴۰ میلیون متر مکعب در سال برداشت میشود. پوشش گیاهی حوزهٔ شهرستان قم دارای یک میلیون هکتار مرتع است که از این مقدار ۲ درصد مراتع درجه یک، ۴ درصد مراتع درجه دو، ۱۵ درصد مرتع درجه سه، ۴۵ درصد مراتع درجه چهار و ۳۴ درصد مراتع درجه پنجاند. گونههای گیاهی با توجه به اقلیم منطقه شامل انواع گیاهان شورپسند، گز، تاغ، درمنهها و دیگر گونههای خشکپسند هستند. کویر نمک کویر نمک در شرق قم میباشد که همان دریای خشک شده قدیمی است که به تدریج آب آنها تبخیرشده و املاح در آنها رسوب نمودهاست. این کویر میان خراسان و سیستان و قم و کاشان و یزد واقع است و در برخی نقاط آن رشتههای منفردی از کوههای اطراف پیش آمده تشکیل نواحی کوهستانی خیلی خشک میدهد جز در فصل زمستان آبی که در این کویر نمیتوان یافت. در هنگام تابستان به جای آب ورقههای نمک جلب نظر میکند و چون هوا در این ناحیه خیلی خشک است اختلاف درجه حرارت در آن بسیار است؛ مثلاً در روز حرارت به ۷۰ درجه و شب تا صفر درجه تنزل میکند. به همین علت سنگ کوههای آن بر اثر اختلاف درجه هوا متلاشی شده به صورت شن و سنگریزه درآمده است و در هنگام وزش باد تودههای عظیم شن مانند امواج دریا به حرکت درآمده و تشکیل تپهها و ماهورهای موقتی میدهد که گاهی ارتفاع برخی از آنها به چهل متر و طولش به چند کیلومتر میرسد و به همین علت به آنها ریگ روان میگویند و بیشتر سبب گمراهی و هلاکت مسافر میشود. اطراف کویر در برخی از روزها بر اثر بدهای شدید ذرات نمک مخلوط شن و ماسه به هوا برده و این ناحیه را تیره و تار میکند، کویر لوت در جنوب شرقی کویر نمک قرار دارد. در کویر نمک انواع معادن از طلا، نقره، مس، سرب، پنبه کوهی، آهن، زغالسنگ و سنگ لاجورد پیشبینی میشود. کوههای قم کوههایی که در اطراف کنار رودخانه قم قرار گرفتهاند ۱-سفید کوه یا منظریه در ۳۰ کیلومتری قم ۲- سیاه کوه در ۳۰ کیلومتری قم ۳- گل تپه در ۳۲ کیلومتری قم ۴- کوه محمودآباد در ۴۰ کیلومتری قم ۵- کوه نمک در ۲۰ کیلومتری قم ۶- کوه شاهجرد در ۳۲ کیلومتری قم کوههایی که در حوزه مرکزی قرار گرفتهاند ۱- کوه یزدان در ۱۱ کیلومتری غربی قم (۳ فرسخ طول نیم فرسخ عرض و ۱۳۰۰ دره) چشمهسارهای کوچک دارد قشلاق طایه زند بوده- یزدان فازار رئیس شهر قم در دامنه کوه منزل داشته و این کوه را مرتع حشم خود قرار داده بود و ارتفاع آن ۱۵۳۳ متر دارای موقعیت مذهبی و آثار دینی زردشت هم در آن پیداست. ۲- کوه کلاه قاضی در یک فرسخی واقع شده. قنات ناصری از کنار این کوه جاری است. کوه خضر- کوه دو برادران نیز از این سری کوهها هستند. پراکندگی جمعیت جمعیت استان قم در سال ۱۳۹۰ برابر با ۱٫۱۵۱٫۶۷۲ نفر بودهاست که ۱٫۰۹۵٫۸۷۵ نفر آن در نقاط شهری و بقیه در روستاها زندگی میکنند. همچنین ۵۸۷٫۶۶۱ نفر جمعیت استان مرد و ۵۶۴٫۰۱۱ نفر زن هستند که این جمعیت در ۳۲۱٫۱۴۴ خانوار زندگی میکنند. قم ۲۱مین استان ایران از نظر جمعیت است و تراکم جمعیت در آن ۱۰۰ نفر بر هر کیلومتر مربع است که از این نظر ۵مین استان کمتراکم ایران است. نرخ رشد جمعیت استان در سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۰ ۱٫۹۳ درصد بودهاست. ۶ درصد از کل اتباع خارجی ساکن ایران در استان قم ساکن هستند و ۹۰٫۶ درصد از جمعیت استان اتباع ایرانی و ۹٫۴ درصد اتباع غیر ایرانیاند. نرخ بیکاری جمعیت در سال ۱۳۹۱ در قم ۱۱٫۳ درصد بودهاست. (میانگین کشوری ۱۲٫۳ درصد) همینطور نرخ تولید ناخالص داخلی استان ۴۶۶۷۲ میلیارد ریال است که حدود ۱٪ از کل تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل میدهد. پیشینه پیش از اسلام پیشینهٔ قم به دوران ساسانی بازمیگردد اما مهمترین رویداد تاریخ قم اسلام آوردن مردم آن و پذیرش تشیع بود. قم در سال ۲۳ ه.ق به دست ابوموسی اشعری فتح شد و قم به پناهگاه شیعیان و مخالفان خلفای اموی و عباسی تبدیل شد. پس از پذیرش اسلام و تشیع از سوی مردم قم، سرنوشت سازترین رخداد تاریخ قم، آمدن فاطمه معصومه به این شهر است. چرا که پس از وفات او و دفن در شهر قم بهعنوان یک مرکز دینی و مذهبی برای شیعیان تبدیل شد و در دورههای بعد به دلیل اهمیت مذهبی این شهر به بزرگترین حوزهٔ تعالیم دینی و مذهبی در ایران تبدیل شد. در باب نخست کتاب «تاریخ قم» نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی که کهنترین سند تاریخی موجود دربارهٔ قم است؛ از قول مورخان قدیمتر، از اسکندر، بهرام گور، طهمورث، لهراسپ، قباد ساسانی، یزدگرد سوم و چند تن دیگر، بهعنوان بانیان نخستین قم یاد شدهاست. شواهد و مدارک و آثاری که از دوران پیش از اسلام به دست آمده؛ اثبات میکند که شهر قم در آن زمان، و بهویژه در عهد ساسانیان از شهرهای آباد و مهم بودهاست؛ زیرا در آنها به وجود آتشکدهٔ آذر، یکی از آتشکدههای مهم آن دوران، در قم اشاره شدهاست. در کتابی که به خط پهلوی به نام «خسرو کواذان و ریزکی» (یعنی خسرو پسر قباد و غلامی) که از عهد ساسانیان باقیماندهاست از زعفران قمی و نزهتگاه قم سخن به میان رفتهاست که این خود نشانهٔ وجود این شهر در آن تاریخ است: «خسرو از غلام خود موسوم به زیرک خوش آرزو پرسید: اگر بویی شراب خسروانی و سیب شامی و گل فارسی و شاه سپرم سمرقندی و ترنج طبری و نرگس مسکی و بنفشه اصفهانی و زعفران قمی و بونی (بوانی) و نیلوفر سیرانی و «ند» را فراهم آوری از بوی بهشت بویی توانی برد.» کثرت آثار زرتشتی مثل معبد، دخمه و ... که در اطراف قم بودهاند، با استناد به کتاب تاریخ قم دلیل دیگری بر شهر بودن این منطقه پیش از اسلام است. پس از اسلام از جمله اتفاقات مهمی که در سدههای اولیهٔ اسلام در قم رخ دادهاست، باید به مهاجرت و پناه آوردن بسیاری از علویان و فرزندان علی بن ابیطالب به این شهر و رسوخ عقیدههای شیعهی امامیه در مردم آن اشاره کرد که سبب شد تا به تدریج بهعنوان یکی از مراکز بزرگ تشیع در جهان شناخته شود و مورد بغض و کینهٔ خلفا قرار گیرد. همچنین از آن جمله باید به جدا شدن شهر قم از اصفهان و مستقل شدن آن در حدود سال ۱۸۹ ه. ق؛ که به تقاضای یکی از مشاهیر این شهر به نام حمزهبنیسع و با موافقت هارون الرشید انجام گرفت. اشاره کرد. مرکزیت مذهبی قم که از روزگار زندگی جعفر صادق تاکنون ادامه دارد، سبب شدهاست تا در سدههای دوم و سوم شمار بسیاری از راویان اخبار و محدثان شیعی، از قم برخیزند یا در آن اقامت کنند. علت اساسی روی آوردن اهل خبر و حدیث شیعه و شیعیان به شهر قم، سختگیریها و فشارهای فراوانی بودهاست که در سدههای نخستین در شهرهای مختلف نسبت به طرفداران شیعیان روا داشته میشد، در حالی که این شهر یک محیط شیعهنشین صرف بود و تا حدود بسیاری از دخالت مستقیم و تسلط عمال خلفا به دور بود. در این سالهاست که قم و حوزهٔ دینی آن، به تدریج جایگزین حوزهٔ دینی کوفه شد که پیشتر مرکز راویان و محدثان بود. بدین ترتیب میتوان گفت که حوزه دینی قم قدیمیترین مرکز نشر علوم اسلامی است که تاکنون باقیماندهاست. در دوران پهلوی معاصر و جدید، قم مرکز مبارزه علیه حکومت پهلوی بود. بنابر ادعای جمهوری اسلامی و طرفداران آن نخستین جرقه انقلاب ۱۳۵۷ ایران در بهمن سال ۱۳۴۱ خورشیدی در قم زده شد. روحالله خمینی که در نقش رهبر این انقلاب بود در قم به مخالفت با تصویبنامه انجمنهای ایالتی ولایتی و همینطور اصول ششگانه انقلاب شاه و ملت و لایحه کاپیتولاسیون پرداخت. همینطور قم در این دوران از سال ۱۳۵۴ خورشیدی به بعد، همزمان با افزایش درآمدهای نفتی، تحرک تازهای در زمینههای عمرانی و به دست آوردن نهادهای جدید پیدا میکند. تقسیمات کشوری استان قم دارای ۳ شهرستان، ۷ بخش، ۱۳ دهستان و ۷ شهر به شرح زیر است: شهرستان قم بخش مرکزی شهرستان قم دهستان قمرود دهستان قنوات شهر: قم، قنوات بخش خلجستان دهستان دستجرد شهر: دستجرد بخش سلفچگان دهستان راهجرد شرقی دهستان نیزار شهر: سلفچگان شهرستان کهک بخش مرکزی شهرستان کهک دهستان کرمجکان دهستان کهک شهر: کهک بخش فردو دهستان فردو دهستان خاوه شهرستان جعفرآباد بخش مرکزی شهرستان جعفرآباد دهستان جعفرآباد دهستان باقرآباد شهر: جعفریه بخش قاهان دهستان قاهان دهستان کهندان شهر: قاهان استانداران جمعیت بخشها بخش مرکزی ۱٬۲۳۵٬۴۸۵ نفر جعفرآباد ۱۹٬۰۶۳ نفر خلجستان ۷٬۲۰۷ نفر کهک ۲۰٬۵۸۸ نفر سلفچگان ۹٬۹۳۸ نفر شهرها قم۱٬۲۰۱٬۱۵۸ نفر قنوات ۱۱٬۶۶۷ نفر جعفریه ۹٬۳۸۷ نفر کهک ۴٬۸۳۷ نفر دستجرد ۱٬۵۲۵ نفر سلفچگان ۱٬۳۹۰ نفر مردم زبانها و لهجهها زبان مردم قم از دیرباز فارسی با لهجهٔ قمی بودهاست که امروزه به لهجهٔ فارسی تهران نزدیک شدهاست. همچنین جمعیت بسیاری که از منطقه آذربایجان ایران به این شهر مهاجرت کردهاند با زبان ترکی آذربایجانی و انواع لهجههای آن سخن میگویند. عربی در بخشهایی از شهر قم با لهجهٔ مهاجران عراقی نیز گویش میشود. همچنین زبانهای خلجی، لری بختیاری و کردی نیز در استان گویشور دارد. اقوام اقوامی که در استان قم ساکن هستند: فارس، لر، ترک، گیلک، مازندرانی، عرب، کرد، خلج و تات هستند. ادیان بیشتر مردم استان مسلمان و شیعه هستند. دیگر ادیان در قم حضور رسمی ندارند. فرهنگ مراسمهای سنتی و آداب و رسوم مراسم یادمان ورود فاطمه معصومه به قم: روز ۲۳ ربیعالاول سالروز ورود فاطمه معصومه از مسیر ساوه به قم است. در این روز مردم قم به اتفاق موسی بن خزرج، که از بزرگان قم بود، تا بیرون شهر به استقبال فاطمه معصومه میروند و موسیبنخزرج که افسار شتر او را به دست داشت، او را به منزل شخصی خود هدایت میکند. همه ساله، مردم قم و خادمان حرم فاطمه معصومه در این روز در یک حرکت نمادین، به استقبال او میروند و این روز را گرامی میدارند. لاله گردانی: مراسم لالهگردانی یا شمعدان گردانی حرم فاطمه معصومه از جمله مراسمهای سنتی است. این مراسم توسط خادمان حرم انجام میشود. طوغ: از آلات عزاداری است که مردم قم به صورت سنتی تنها در روز عاشورا آن را از تکایای خود بیرون میآورند و در پایان دسته عزاداری خود به صورت خفته تا مقابل ایوان آیینه حرم حمل میکنند. طوغ پس از اینکه وارد حرم میشود افرادی که گرد آن به سر میزنند (پا طوغیها) آن را به صورت دوان دوان به مقابل ایوان آیینه حمل میکنند و در مقابل ایوان طوغ را بلند میکنند و کل دسته عزاداری گرد آن شور (به سر) میزنند. طوغهای قدیمی و اصیل قم تنها نزد شش محله قم نگهداری و در روز عاشورا بیرون آورده میشود. این شش محله عبارتند از: چهل اختران، چهارمردان، سلطان محمد شریف، عشقعلی، میدان میر، حاج سید حسن طوغها در این محلات بسیار اهمیت داشته و گرفتن سر طوغ در روز عاشورا متعلق به طایفه ای است که بهصورت موروثی از گذشته این منصب را داشتهاند. (کتاب تاریخ مذهبی قم، نوشته علی اصغر فقیهی، تاریخ نشر ۱۳۵۰ شمسی - کتاب تاریخ تکایا و عزاداری قم، نوشته مهدی عباسی، تاریخ نشر ۱۳۹۱ - پژوهش میدانی روز عاشورا سال ۱۳۹۴) سر درختی: این مراسم در آغاز بهار در روستاهای جنوب استان برای در امان ماندن باغها از گزند سرما اجرا میشود. به این منظور با هزینهٔ اهالی گاوی خریداری میشود؛ سپس دستمال سبز رنگی به دور گردن گاو بسته میشود و آن را در روستاها میگردانند. در مرحلهٔ بعد گاو را در امامزاده یا یک مکان مقدس قربانی میکنند و از گوشت آن حلیم میپزند و در میان اهالی تقسیم میکنند. خوراکیها سوهان آبگوشت قنبید پوشاک لباسهای محلی قم بیشتر در گذشته مورد استفاده قرار میگرفتهاست. زنان در روستاها لباسهای بلند بر تن میکردند که تا زانوی آنها میرسید و معمولاً این لباسها سفید و گلدار بود و در زیر آن شلوار به پا میکردند. لباسهای آنها دو جیب داشت که در اطرافش دوخته شده بود. زنها همیشه حتی در خانه چارقد سفید بر سر داشتند. چارقد را به صورت مثلثی تا میکردند و بر سر میزدند و برای محکم کردن آن یا گره میزدند یا با سنجاق آن را وصل میکردند. آنها اگر پولی همراه خود داشتند در گوشهٔ چارقد خود گره میزدند. معماری هنرهای سنتی اقتصاد اشتغال و تورم بر اساس نتایج آمارگیری از نیروی کار استان در سال ۱۳۹۱ نرخ بیکاری استان ۱۱٬۳ درصد و ۱ درصد پایینتر از نرخ بیکاری کشور است. نرخ مشارکت اقتصادی در استان هم ۳۴٬۶ درصد و ۲ درصد پایینتر از نرخ کشوری است. شاخص تورم در شهرهای استان قم در سال ۱۳۹۱، ۳۰٬۶ درصد و ۱ درصد پایینتر از نرخ کشوری بودهاست؛ نرخ تورم روستایی استان هم ۲۸٬۷ درصد و ۶ درصد پایینتر از نرخ کشوری بودهاست. درآمدهای استان در سال ۱۳۹۱ درآمدهای عمومی استان حدود ۱٬۰۳۷ میلیارد ریال بودهاست. سهم استان قم از کل درآمدهای کشوری ۰٬۷۵ درصد است. تولید ناخالص داخلی استان یا GDPR هم در سال ۱۳۸۹، ۳۶٬۶۷۲ میلیارد ریال است که حدود ۱ درصد از کل تولید ناخالص داخلی ایران را تشکیل میدهد. صنعت و معدن استان قم تنوع معدنی بسیاری دارد و اکنون ۱۳ گونه مواد معدنی در استان قابل استخراج هستند. سنگهای ساختمانی، گچ و نمک مهمترین معادن استان هستند. از مجموع ۱۰۲ معدن کشفشده در استان قم، شمار ۷۱ معدن در حال فعالیت هستند. مرکز بهرهبرداری ذخایر معدنیسراجه قم که در فاصلهٔ ۶۰ کیلومتری شرق شهر قم واقع شدهاست؛ دارای توان فرآوری ۲٬۱ میلیون متر مکعب گاز در روز است و بخش مهمی از سنگ مصرفی شهر قم را تأمین میکند. معادن تولیدشده در این واحد بهرهبرداری، به تهران منتقل میشود. مرکز بهرهبرداری سراجه قم در حال توسعه جهت ذخیرهسازی و تولید معدن به میزان ۱٬۴ تن در روز است. قدمت صنعت در استان قم به سال ۱۶۰ هـ.ق. بازمیگردد. از سال ۱۳۲۸ خورشیدی به بعد صنایع دستی و سنتی در استان رواج بیشتری گرفت و کارگاههای مختلف گیوه چینی، آینه سازی، نمدمالی، تولید کفش، مبلسازی، تولید بخاری، آهنگری، حلوایی، صابون سازی، متقالبافی و سوهانپزی راهاندازی شد. یکی از مهمترین صنایع دستی که با اسم قم پیوند خورده سوهان قم میباشد که مبدأ پیدایش اولیهٔ آن در هندوستان بوده و سپس در زمان ناصرالدین شاه وارد قم شدهاست. فهرست صنایع مهم و عمدهٔ استان قم (در مقیاس کارگاهی): واحدهای کفش: ۴۵۱ واحد واحدهای آجردستی: ۵۰۲ واحد واحدهای درودگری: ۱۵۰۶ واحد واحد سوهان پزی: ۳۷۲ واحد کشاورزی استان قم در سال ۱۳۹۰ دارای ۱۰۲ هزار هکتار زمین کشاورزی بوده که ۱۳ هزار هکتار آن را اراضی باغی تشکیل دادهاند. تولید کل محصولات زراعی استان در سال (سال ۱۳۹۰) ۳۲۱ هزار تن است که ۷۲ هزار تن آن را محصولات باغی تشکیل میدهند. همچنین در بخش دامداری استان قم دارای دو شهرک بزرگ دامداری به نامهای «دامشهر» و «لبن» است ۹۳۶ واحد دامداری صنعتی را در خود جای دادهاند. ۵۱۷ واحد مرغداری صنعتی نیز در سطح استان مشغول فعالیت هستند که قطب اصلی فعالیت آنان روستای چاهک است. عمدهٔ تولیدات کشاورزی استان غلات ۶۳ درصد، محصولات صنعتی ۲۰ درصد، نباتات علوفه ۱۰ درصد، و محصولات جالیزی ۶ درصد است. محصول عمدهٔ کشاورزی استان هم گندم و جو میباشد که به علت وجود آب فراوان رودخانههای قمرود در پایان زمستان و آغاز بهار کشت آنها از اهمیت خاصی برخوردار است. همچنین قم یکی از مناطق مهم کشت انار در ایران بهشمار میرود و زمینهای قدیمی اطراف شهر قم از دیرباز به کشت پنبه اختصاص داشتهاست. حدود ۲۰ درصد از اراضی کشاورزی استان را باغات تشکیل میدهند. عمده باغهای استان قم در مناطق معتدل و کوهستانی جنوب و غرب استان پراکندهاند. عمدهٔ محصولات تولیدی باغات استان میوههایی چون فندق، گلابی و گیلاس هستند. همینطور میوههای انار و پسته نیز در باغهای مناطق مرکزی استان پرورش مییابند. پردرآمدترین محصول کشاورزی قم پسته است که ۱۸۰۰ هکتار از اراضی زراعی استان را تشکیل میدهد و سالانه ۱ تن پسته از ۱۵۰۰ هزار هکتار باغ بارآور ۷ سال به بالا برداشت میشود و ارزش آن ۲۰ میلیون دلار در سال است. بازرگانی و تجارت ۶۰ صنف و ۲۸٬۳۰۱ واحد صنفی در استان قم مشغول فعالیت هستند. در سال ۱۳۹۰ حجم کالاهای وارداتی به استان ۸۰ هزار تن و ارزش آنها ۴۷۵ میلیون دلار بودهاست. همچنین حجم صادرات استان نیز ۷۰ هزار تن و درآمد صادراتی ۱۸۰ میلیون دلار بودهاست. آموزش دانشگاهها و مراکز آموزش عالی دانشگاه معارف دانشگاه معارف اسلامی دانشگاه علمی کاربردی شهرداری دانشگاه پیامبر اعظم دانشگاه قرآن و حدیث دانشگاه علمی کاربردی صنایع دستی و گردشگری دانشکدهٔ علوم بهداشت مؤسسهٔ آموزش عالی شهاب دانش دانشگاه ادیان و مذاهب دانشگاه شهید مدنی دانشکدهٔ پرستاری و مامایی دانشگاه کریمهٔ اهل بیت دانشگاه علوم قرآنی دانشکدهٔ اصول دین دانشگاه علمی کاربردی هنر و فرهنگ دانشگاه صنعتی قم دانشکدهٔ حضرت معصومه دانشگاه پیام نور واحد کهک دانشگاه پیام نور واحد جعفرآباد دانشگاه پیام نور واحد سلفچگان دانشگاه حکمت قم مؤسسه آموزش عالی طلوع مهر قم دانشگاه صنعتی شهاب دانش (برق - فناوری اطلاعات و ارتباطات) پردیس قم دانشگاه تهران دانشکده صداوسیما - قم دانشگاه قم دانشگاه صنعتی قم دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم پزشکی قم دانشگاه جامع علمی کاربردی واحد استان قم دانشگاه مفید دانشگاه پیام نور دانشگاه معصومیه قم آموزشکده فنی پسران قم دانشگاه علوم پزشکی قم جامعه المصطفی العالمیه دانشگاه باقرالعلوم دانشگاه پیام نور واحد خلجستان دانشگاه فرهنگیان مدارس دینی قم از سده دوم هـ.ق. به بعد میزبان شماری از مدارس دینی بودهاست و تا سدههای پنجم، ششم و دهم هـ.ق. به کانونی برای تجمع و فعالیت مذهبیون و روحانیون و محدثان شیعه تبدیل شد. در دوران حکومت پهلوی، حوزه علمیه قم بهعنوان کانونی برای رهبری انقلاب ۱۹۷۹ ایران عمل میکرد و پس از تأسیس یک حکومت تئوکراسی در ایران پس از انقلاب، اهمیت قم در عرصهٔ سیاسی و اجتماعی افزایش یافت. امروزه بسیاری از مدارس علوم دینی و مراکز پژوهشی دینی در قم مشغول فعالیت هستند که بسیاری از آنان با بودجهٔ دولتی اداره میشوند. مدرسه علمیه الزهرا مدرسه علمیه شهید سید حسن شیرازی مدرسه علمیه امام حسین (ع) مدرسه علمیه امام باقر (ع) مدرسه علمیه امام مهدی (عج) مدرسه علمیه رسول اعظم حوزه علمیه قم مدرسه علمیه رضویه مدرسه علمیه ستیه مدرسه علمیه امام خمینی مدرسه علمیه اباصالح مدرسه علمیه المهدی مدرسه علمیه الهادی مدرسه علمیه امام مهدی موعود مدرسه علمیه بقیةالله مدرسه علمیه حقانی مدرسه علمیه جانبازان مدرسه علمیه رسالت مدرسه علمیه شهیدین (رهما) مدرسه علمیه صدوق مدرسه علمیه عترت مدرسه علمیه کرمانیها مدرسه علمیه معصومیه مدرسه علمیه امام عصر مدرسه علمیه سعد حلت مدرسه علمیه اثیرالملک مدرسه علمیه سید سعید عزالدین مرتضی مدرسه علمیه سید زین الدین مدرسه علمیه سید عبدالعزیز مدرسه علمیه ابوالحسن کمیج مدرسه علمیه شمس الدین مرتضی مدرسه علمیه مرتضی کبیر مدرسه علمیه درب آستانه پژوهشگاهها و مراکز تحقیقاتی مرکز تحقیقاتی دارالاعلام لمدرسة اهل البیت (علیهم السلام) مرکز تحقیقات رایانهای نور مجمع جهانی تقریب مذاهب مؤسسهٔ آموزشی پژوهشی امام خمینی دفتر انتشارات اسلامی مرکز المعجم الفقهی مرکز جهانی انصارالمهدی مرکز دائرةالمعارف فقه اسلامی مرکز تحقیقات علمی و فنی دکتر حسابی مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی دارالحدیث مؤسسهٔ قرآنی بیتالنور مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه مؤسسهٔ تحقیقاتی اسرا مرکز پژوهشی صافا مجمع جهانی اهل بیت پژوهشکدهٔ فلسفه و کلام پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی مؤسسهٔ علمی طه مجمع اندیشهٔ اسلامی مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزهٔ علمیه مؤسسهٔ قرآن و نهجالبلاغه مرکز کتابشناسی شیعه مؤسسهٔ علوم آل محمد خانه فرهنگی حضرت زهرا مؤسسهٔ فرهنگی دائرةالمعارف مؤسسهٔ صاحبالامر مؤسسهٔ تحقیقاتی حضرت ولیعصر مؤسسهٔ فرهنگی انتظار نور بنیاد هنری ـ دینی الرضا مؤسسهٔ معارف اهلبیت مجمع جهانی شیعهشناسی مرکز حقایق اسلامی مرکز تحقیقات علمی مجلس خبرگان مرکز شیعهشناسی بنیاد پژوهشهای اسلامی مرکز جهانی آلالبیت مرکز تخصصی علوم حدیث بنیاد بینالمللی نهجالبلاغه دائرةالمعارف کامپیوتری اسلامی فرهنگستان علوم اسلامی مؤسسه معارف اسلامی امام رضا مرکز تحقیقاتی امیرالمؤمنین مرکز تخصصی امامت و مهدویت مرکز تحقیقات فقهی قوه قضاییه مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی مؤسسهٔ تحقیقاتی سروش کورش کبیر دبیرخانه مجلس خبرگان رهبری بهداشت و درمان در سال ۱۳۹۱ استان قم دارای ۱۸۲ واحد بهداشتی و درمانی و ۹ واحد بیمارستان بودهاست. همچنین در این سال شمار ۱٬۴۵۴ تخت بیمارستانی در استان وجود داشتهاست (به ازای هر ۱۰۰۰ نفر ۱٬۲ تخت). همچنین در سال ۱۳۹۱ شمار ۵۹ باب خانهٔ بهداشت روستایی در استان مشغول فعالیت بودهاند. ورزش تیمهای ورزشی تیم فوتسال فردوس قم در لیگ برتر فوتسال ایران تیم بسکتبال شیمیدر قم در لیگ برتر بسکتبال ایران تیم هندبال پاس ناجای قم در لیگ برتر هندبال ایران تیم والیبال رعد پدافند هوایی قم در لیگ دسته یک والیبال ایران اماکن ورزشی ورزشگاه یادگار امام قم ورزشگاه شهید حیدریان ورزشگاه تختی قم امکانات زیربنایی عمران روستایی در سال ۱۳۹۰ جمعیت روستایی استان قم ۵۲٬۱۳۹ نفر بودهاست که ۴٬۵ درصد جمعیت استان هستند. ۱۱۰ روستای استان توسط شورای اسلامی اداره میشوند و ۸۳ روستا هم دهیاری دارند. ۱۳۴ روستای استان بالای ۲۰ خانوار جمعیت دارند که همگی دارای شبکهٔ آب و برق هستند. پست و مخابرات در سال ۱۳۹۱ ضریب نفوذ تلفن ثابت و همراه در استان قم به ترتیب ۴۴٬۸ درصد و ۸۴٬۲ درصد بودهاست. کل بستههای پستی صادر شده و خارج شده از استان ۷٬۹۵۶٬۸۰۸ مرسوله است و سرانهٔ مرسولهٔ پستی به ازای هر نفر در استان ۷ مرسوله در سال است. انرژی در سال ۱۳۹۱ حجم کل آبهای زیرزمینی و سطحی استان قم ۱۱۶ میلیون متر مکعب بودهاست. همچنین در سال ۱۳۹۱ شمار مشترکان برق در استان قم ۴۳۴۹۲۰ مشترک بودهاست که ۱٬۵ درصد از کل مشترکان ایران را تشکیل میدهد. همینطور در سال ۱۳۹۳ تمامی شهرهای استان و ۹۸ روستا گازرسانی شدهاند. راه و ترابری در سال ۱۳۹۳ طول راههای استان قم ۶۵۷ کیلومتر بوده که ۱۶۷ کیلومتر آن آزادراه، ۱۱۸ کیلومتر بزرگراه، ۲۶۸ کیلومتر راه اصلی، ۱۰۳ کیلومتر راه فرعی آسفالت و ۲۷۵ کیلومتر راه خاکی است. هشت راه اصلی مواصلاتی به استان قم منتهی میشوند. مهمترین راههای مواصلات به استان قم آزادراه ۵، آزادراه ۷، بزرگراه ۵۶، جاده ۶۵ و جاده ۷۱ هستند. گردشگری نوشتار اصلی: فهرست جاذبههای گردشگری استان قم آثار تاریخی و باستانی حرم فاطمه معصومه مسجد جمکران مسجد جامع قم مقابر باغ گنبد سبز تیمچه بزرگ قم حمام حاج عسگرخان کوه خضر نبی خانه سید روحالله خمینی (قم) چهل اختران خانه حکیمباشی ملاصدرا کاروانسرای دیرگچین سد کبار (بزرگترین و قدیمیترین سد قوسی جهان) جاذبههای طبیعی آبشار نوقاهان دریاچه حوض سلطان دریاچه نمک غار وشنوه گنبد نمکی قم روستاهای گردشگری روستاهای گردشگری استان وشنوه، فردو، خاوه، قبادبزن و کرمجگان هستند. و شهر قاهان نگارخانه منابع پیوند به بیرون آمار نقاط جمعیتی استان قم (سال ۱۳۹۰) وبگاه آمار ایران پایگاه فرهنگی شهر قم شبکه خبری قم جستارهای وابسته فهرست استانهای ایران استانهای ایران بر پایه جمعیت استانهای ایران بر پایه مساحت فهرست شهرهای استان قم قم قم بنیانگذاریهای ۱۳۷۵ در ایران زیارت