text: پادشاهی تونگا کشوری است واقع در قارهٔ اقیانوسیه، اقیانوس آرام جنوبی، در مرکز خط روزگردان. تونگا، مجموعهای از ۱۷۰ جزیره است که در شرق استرالیا در اقیانوس آرام قرار دارند. مجمعالجزائر تونگا در حدود یکسوم راه از نیوزیلند به هاوائی قرار گرفتهاست. تونگا در جنوب ساموآ و در شرق فیجی واقع شده و بخشی از پلینزی به شمار میآید. پایتخت تونگا، نوکوآلوفا نام دارد و زبانهای رسمی این کشور تونگایی و انگلیسی هستند. تونگا تنها کشور پادشاهی در اقیانوس آرام است. ۹۸ درصد جمعیت تونگا از نژاد پلینزی میباشند. ۶۰ درصد جمعیت کشور در جزیره تونگا پاتو ساکنند. تاریخ پیشینه سکونت انسان در تونگا به ۱۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. مردم تونگا برای اولین بار در قرن ۱۸ با مردم فیجی و نیووی ارتباط برقرار کردند. تونگا از سال ۱۹۰۰ به تحتالحمایگی بریتانیا درآمد و در ۴ ژوئن ۱۹۷۰ از بریتانیا اعلام استقلال کرد. روز ملی تونگا چهارم ژوئیه، زادروز پادشاه این کشور است. سیاست تونگا تنها کشور پادشاهی اقیانوسیه است. پادشاه توفا آهو توپوی چهارم در سال ۱۹۶۷ در تونگا به قدرت رسید و تا سال ۲۰۰۶ پادشاه تونگا بود. هماکنون توپوی ششم پادشاه تونگا است. شاهان و ملکههای تونگا جورج توپو یکم (۱۸۷۵–۱۸۹۳) جورج توپو دوم (۱۸۹۳–۱۹۱۸) سلوته توپو سوم (ملکه) (۱۹۱۸–۱۹۶۵) توفا آهو توپو چهارم (۱۹۶۵ – ۲۰۰۶) جورج توپو پنجم (۲۰۰۶ – ۲۰۱۲) توپوی ششم (۲۰۱۲ – تا به امروز) جغرافیا پادشاهی تونگا در عرض جغرافیایی ۱۵ درجه جنوبی و طول جغرافیایی ۱۷۳ تا ۱۷۷ درجه غربی و دقیقاً زیر مدار رأسالجدی، جنوب ساموآ و جنوب شرقی فیجی، واقع شدهاست. پایتخت این کشور شهر نوکوآلوفا (Nuku'alofa) با ۲۴ هزار نفر میباشد. مساحت تونگا ۷۴۸ کیلومتر مربع و جمعیت آن ۱۰۶٬۰۰۰ نفر است. از مهمترین شهرهای تونگا میتوان، موآ با ۳٬۹۰۰ نفر، نیافو با ۴ هزار نفر و هاوه لولوتو با ۳ هزار نفر جمعیت را نام برد. تونگا از ۱۵۰ جزیره تشکیل شدهاست که مهمترین آنها تونگاتاپو، هاپای، واوائو و نیوآ میباشند. این کشور پیش از این «جزایر دوستانه» (Friendly Islands) نام داشتهاست. واژهٔ تونگا یک واژهٔ بومی است که از «تو» و «نگا» که ترجمهٔ آن «سرزمین واقع در جنوب» میباشد، تشکیل شدهاست. این کشور از گروه بزرگی از جزایر آتشفشانی و مرجانی تشکیل شدهاست که در منطقهای دریایی به وسعت ۷۰۰ هزار کیلومتر مربع، پراکنده شدهاند. مساحت خشکی تونگا حدود ۶۹۹ کیلومتر مربع است. این کشور بالغ بر ۱۷۱ جزیره است که ۳۶ جزیره آن قابل سکونت هستند. جمعیت تونگا در چهار جزیره اصلی واوائو (Vavau)، هاپای (Haapai)، نیوآ (Niua) و تونگا پاتو (Patu Tonge) ساکنند؛ بخش اعظم جمعیت تونگا را ساکنان جزیره تونگا پاتو شکل میدهند. این جزیره از بزرگترین جزایر تونگا است که پایتخت و دولت مرکزی و سازمانهای اصلی دولتی در آن قرار دارند. این کشور دارای آب و هوایی معتدل و گاهی خنک است و میزان رطوبت هوای آن از اغلب کشورهای استوایی، پایینتر است. میانگین دمای هوا در ماههای «مه» تا «سپتامبر» بین ۱۸ تا ۲۵ درجه است و در ماههای اکتبر و آوریل بین ۲۴ تا ۳۲ درجه سانتیگراد است. بادهای شدیدی در تمام طول سال با سرعت ۱۳ تا ۱۸ «نات» میوزند. میانگین دمای پایتخت معادل ۲۴٫۷ درجه سانتیگراد با رطوبت ۷۶٫۹ درصد و متوسط بارندگی ۱۷۷٫۵ سانتیمتر است. تقسیمات کشوری کشور تونگا دارای ۳ ایالت زیر است: تونگاتاپو (Tongatapu) با منشأ مرجانی که جنوبیترین گروه است و بیش از نیمی از ساکنان کشور در آن زندگی میکنند. واوائو (Vava'u) یا جزایر شمالی با منشأ آتشفشانی هاآپای (Ha'apai)، بین دو گروه بالا قرار دارد و برخی جزایر آن منشأ آتشفشانی دارند جزایری که خاستگاه آتشفشانی دارند معمولاً کوهستانی هستند. آنهایی که خاستگاه مرجانی دارند معمولاً مسطح و هموارند. اقتصاد واحد پول تونگا، پاآنگا با واحد جزء (سنیتی) نام دارد. از صادرات تونگا، نارگیل، هندوانه، وانیل، ماهی، صنایع دستی و کدو تنبل را میتوان نام برد که بیشتر آنها به ژاپن صادر میشود، همچنین گردشگری نیز از جمله مهمترین صنایع تونگا بهشمار میرود. تونگا عضو کشورهای همسود (مشترکالمنافع) است. منابع طبیعی تونگا عبارتند از دریا، سرزمین، مردم آن کشور و عمده فعالیت اقتصادی این کشور را کشاورزی با هدف تغذیه و نیز فروش در بازار محلی، پرورش داده میشوند. کشت محصولات کشاورزی با هدف صادرات نیز در سالهای اخیر رواج یافتهاست. مهمترین فراورده کشاورزی و صادراتی این کشور، کدو تنبل و وانیل است که اولی به طور انحصاری به ژاپن فروخته میشود و دومی توسط فرانسه، ژاپن و ایالات متحده خریداری میگردد. ریشه گیاهان سنتی و صیفی جات نیز به کشورهایی همچون نیوزیلند، استرالیا و ساموآ صادر میشود. صنایع در حال رشد این کشور عبارتند از: منسوجات، فرآوری موادغذایی، فراوردههای دریایی (شیلات)، محصولات چوبی و پوست و سرانجام سهم صنعت در تولید ناخالص داخلی معادل ۸٪ است. صنعت گردشگری با جذب ۱۵ میلیون دلار ارز خارجی در سال، نقش خود را در همین حد در اقتصاد کشور ایفا میکند. یکی دیگر از عوامل مهم حمایت از اقتصاد کشور تونگا، ورود ارز توسط مهاجران به این کشور و نیز اعطای کمکهای خارجی است که نقش مهمی در تراز پرداختها ایفا میکند. مردم ۹۹ ٪ نژاد تونگا را قبایل پلینزیایی و تونگایی تشکیل میدهند، یک درصد باقیمانده نیز سهم اروپاییان است، همچنین دین ۴۱ ٪ تونگاییها متدیست، ۱۵ ٪ کاتولیک و ۱۳ ٪ را هم مورمونها شامل میشوند. زبانهای رسمی تونگا، انگلیسی و تونگایی است. منابع بیات، اصغر: نگاهی به کشور تونگا و تعاونیهای آن. در: مجله «تعاون». دوره جدید، اسفند ۱۳۸۲ - شماره ۱۵۰. (از صفحه ۵۲ تا ۵۳). بختیاری، سعید: تونگا. در: مجله «رشد آموزش جغرافیا». تابستان ۱۳۸۶ - شماره ۷۹. (از صفحه ۵۹ تا ۶۱). پیوند به بیرون اعضاء اتحادیه کشورهای همسود ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۹۷۰ (میلادی) بنیانگذاریهای ۱۹۷۰ (میلادی) در اقیانوسیه پادشاهی مشروطه پلینزی تحتالحمایههای پیشین بریتانیا قلمروهای آرام غربی بریتانیا کشورها در پلینزی کشورها و سرزمینهای انگلیسیزبان کشورها در اقیانوسیه کشورهای جزیرهای کوچک در حال توسعه کشورهای جزیرهای کشورهای عضو سازمان ملل متحد کمانهای آتشفشانی مجمعالجزایرهای اقیانوس آرام


source: wikipedia

text: تونگایی یکی از زبانهای اقیانوس آرام است که در کشور تونگا صحبت میشود. این زبان با ۱۰۰۰۰۰ گویشور زبان ملی تونگا است. واژه «تابو» که از راه انگلیسی وارد فارسی شده است واژهای تونگایی است. ریشهشناسی تونگایی یکی از زبانهای شاخه پولینزیایی از خانواده زبانهای استرونزیایی است. از دیگر زبانهای این شاخه میتوان از زبان هاوایی، ساموآیی و زبان تاهیتی نام برد. خود شاخه پولینزیایی نیز به چند زیرشاخه بخش میشود که یکی از این زیرشاخهها، زیرشاخهٔ زبانهای تونگیتبار (Tongic) نام دارد. در زیرشاخه تونگیتبار دو زبان وجود دارد یکی زبان تونگایی یکی زبان نیوویایی. این زبان همچنین در سده پانزدهم و شانزدهم میلادی در پی اشغال جزیره والیس توسط تونگا بر زبان اووین اثر گذاشت. نوشتار تاریخچه نخستین تلاشها برای نوشتن این زبان توسط ویلم اسخاوتن و ژاکوب لو مایر از کمپانی هند شرقی هلند در نخستین ورودشان به تونگا در سال ۱۶۱۶ صورت گرفت. آنان تنها شمار اندکی اسم و فعل را با بهکارگیری آوانگاری زبان هلندی به نگارش درآوردند و فهرستی نوشتند که بعدها آبل تاسمان به کمک آن توانست در تاریخ ۲۰ ژانویه ۱۶۴۳ با بومیان جزیره تونگاتاپو ارتباط برقرار کند اگرچه بومیان جزیره سخنان وی را به خوبی نفهمیدند زیرا واژههایی از دیگر زبانهای پلینزیایی به فهرست افزوده شده بود. الفبا زبان تونگایی امروزه از نسخهای از خط لاتین بهره میبرد. آواشناسی همخوانها واکهها دستور زبان در این زبان مثنی وجود دارد. ادبیات انجیل به زبان تونگایی ترجمه شده است. همچنین هفتهنامهها و ماهنامههایی به این زبان منتشر میشوند. تقویم تقویم تونگایی دارای سیزده ماه است. منابع ویکیپدیای انگلیسی با استفاده از Planet Tonga زبانهای پلینزیایی زبانهای تونگا زبانهای تونگی زبانهای فعل-فاعل-مفعول تونگایی


text: دژ هالیدزور () نام دژی در کناره غربی شهر کاپان ارمنستان در استان سیونیک است. این دژ بر روی تپهای در جنوب رود وُغجی قرار گرفته است. این ساختمان در اوایل سده ۱۷ بهعنوان یک صومعه ساخته شده بود و بعدها به عنوان یک دژ برای خاندان ملیک پارسادانیان به کار گرفته شد. دژ هالیدزور در سال ۱۷۲۰ مرکز نبردهای آزادیبخش شد. منابع وبگاه استان سیونیک پیوند به بیرون Armeniapedia.org: Halidzor Fortress The official website of Kapan: Halidzor Syunik Regional Website: Halidzor جاذبههای گردشگری در استان سیونیک دژها در ارمنستان ساختمانها و سازهها در استان سیونیک ساختمانها و سازههای کاملشده در سده ۱۷ (میلادی) قلعهها در ارمنستان محوطههای باستانشناختی در ارمنستان


text: نوردوز یکی ازمناطق مرزی در شمال استان آذربایجان شرقی است که از حوالی روستای دوزال بخش سیهرود شهرستان جلفا واقع شدهاست.. موقعیت جغرافیایی این روستا در کنار رودخانه ارس در مرز ارمنستان واقع شدهاست و دارای یک بازارچه پایانه مرزی بزرگ و دارای مساحت ۸ هکتار است. پوشش گیاهی پوشش گیاهی منطقه نوردوز بیشتر درختچههای گز همراه با سنجد رامنوس است. دیگر درختچههای عمده منطقه افرا و زرشک و تکدرختهای داغداغان و بنه است. افتتاحیه پل مرزی نوردوز از شاهراههای اصلی واردات به ارمنستان است و بازارچه مرزی نوردوز نیز میان ایران و ارمنستان شهریور ماه سال ۱۳۷۴ گشایش یافت. سالانه حدود دو میلیون نفر از طریق این نقطه مرزی به کشور ارمنستان سفر میکنند. به دلیل آب و هوای بی نظیر این منطقه و نیز نزدیکی به زیارتگاه «سید محمد آقا» هر هفته روزهای پنجشنبه و جمعه، این منطقه پذیرای انبوهی از مردم این استان و استانهای همجوار میباشد. از محصولات مهم این روستا میتوان به انواع انار ترش و شیرین و انار قزوینی اشاره نمود. صادرات گاز ایران به ارمنستان از این نقطه مرزی انجام میگیرد. مردم نوردوز به زبان ترکی آذربایجانی سخن میگویند. منابع روستاهای شهرستان جلفا


text: زیبادشت بالا محلهای است واقع در شهرک گلستان و از غرب به بزرگراه آزادگان منتهی میشود. بلوار زیبادشت، منشعب از بلوار دهکده المپیک مهمترین مسیر ورود به این محله و اتصال آن به محلات دیگر است. این محله در اراضی سیاهدشتک از توابع بخش کن واقع است که طبق مصوبۀ مجلس شورای اسلامی، قطعات مسکونی آن به مساحت ٢٠٠ متر مربع به عنوان جایگزین به مالکین اراضی متصرفی کارخانه سیمان ری داده شد. زیبادشت بالا در سالهای ١٣٦٠ تا ١٣٩٠ که مصادف با اوج ساخت و سازهای مسکونی و مهاجرت سکنه به این منطقه بود، از ٣ بخش مسکونی شامل بلوک A و بلوک B و بلوک C تشکیل می شد ولی در تقسیمات جدید شهرداری منطقه 22، بخش مسکونی مربوط به بلوک A از محله زیبادشت مشتق و به شهرک گلستان ملحق شد.خیابانهای فرعی با اسامی گلستان اول تا پنجم در جهت شرق به غرب مهمترین شریانهای عبوری زیبادشت بالا را تشکیل می دهند. از نقاط مهم این محله، شهرک چشمه هم در جنوب محله زیبادشت بالا واقع است. همچنین شهرک لاله و مجتمع های یاس و گلشن نیز از مجتمع های مسکونی این منطقه لست منابع ١- راه خودرو، نقشه ویژه ترافیکی تهران (مخصوص خودرو)، تهران ۱۳۸۳ خورشیدی. ٢- قانون تعویض اراضی سیاهدشتک، مصوبه ١٣٦٠/٧/٥ مجلس شورای اسلامی، ماده یک، تبصره ٣، روزنامه رسمی شماره١٠٦٧٦ ، تاریخ١٣٦٠/٧/٣٠، شماره پرونده ١/٨٧، دوره یک، جلد یک، صفحه٩٦ پیوند به بیرون قانون تعویض اراضی سیاهدشتک مصوب شورای انقلاب به اراضی دیگر قانون راجع به واگذاری اراضی بهطور معوض به مالکین اراضی متصرفی سیمان ری محلههای تهران محلههای منطقه ۲۲ تهران


text: میلان شهری در ایتالیاست. میلان همچنین ممکن است به یکی از موارد زیر اشاره داشته باشد: مناطق جغرافیایی درایران میلان (اسکو) روستایی در شهرستان اسکو میلان (ماکو) روستایی در شهرستان ماکو میلان (شادگان) روستایی در شهرستان شادگان افراد میلان کوندرا مرکوری میلان فیلم میلان (فیلم ۱۹۴۶) میلان (فیلم ۱۹۶۷) میلان (فیلم ۱۹۹۵) میلان (فیلم ۲۰۰۴) سایر موارد باشگاه فوتبال آ.ث. میلان، تیمی فوتبال در ایتالیا، میلان، که بین هوادارانش به تیم میلان مشهور است میلان (موشک ضد تانک) صفحههای ابهامزدایی مکانها


text: شباهنگ یا شِعرای یَمانی که در پارسی با نام تیر نیز شناخته میشود (به انگلیسی: Sirius) نام یک سامانهٔ ستارهای و درخشانترین ستارهٔ آسمان شب است. شباهنگ کمابیش از همهٔ نقاط مسکونی زمین دیده میشود و در نیمکرهٔ شمالی به عنوان یک رأس مثلّث زمستانی شناخته میشود. شباهنگ با ۸٫۶ سال نوری یکی از نزدیکترین ستارهها به زمین است. جرم شباهنگ ۲٫۴ برابر جرم خورشید، و قدر ظاهری آن منفی ۱٫۴۷ است، یعنی تقریباً دو برابر پر نورتر از دومین ستارهٔ پر نور آسمان، سهیل است. چیزی که با چشم بدون ابزار فقط یک ستاره دیده میشود، یک منظومهٔ دوتایی ستارهای است که شامل یک ستارهٔ سفید رشتهٔ اصلی به نام Sirius A و یک کوتولهٔ سفید به نام Sirius B میشود. فاصلهٔ Sirius A از همدمش بین ۸٫۲ تا ۳۱٫۵ واحد نجومی متغیر است. شباهنگ هم به دلیل درخشندگی ذاتی آن و هم بهخاطر نزدیکی به زمین، پرنور دیده میشود. این ستاره به آرامی به منظومهٔ خورشیدی نزدیک میشود، بنابراین در ۶۰ هزار سال آینده، کمی درخشانتر دیده خواهد شد. بعد از آن فاصلهاش از منظومهٔ ما بیشتر خواهد شد و بنابراین کمنورتر میشود. با این حال در ۲۱۰ هزار سال آینده، همچنان پرنورترین ستارهٔ آسمان شب زمین خواهد بود. جرم شباهنگ حدود دو برابر خورشید است و قدر مطلق آن ۱٫۴۲ است. این مقدار، ۲۵ برابر درخشندگی خورشید است اما نسبت به دیگر ستارههای پرنور آسمان، مثل سهیل یا پای شکارچی درخشندگی بسیار کمتری است. سن این سامانه بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیون سال است. این سامانه در اصل از دو ستارهٔ پرنور آبیفام تشکیل شده بود. ستارهٔ سنگینتر، Sirius B، منابع خود را مصرف کرد و به یک غول سرخ تبدیل شد. بعد لایههای بیرونی خود را بیرون افکند و با رُمبش به درون خود در حدود ۱۲۰ میلیون سال پیش، به حالت کنونی یعنی کوتولهٔ سفید تغییر کرد. این ستاره در پیکر آسمانی (صورت فلکی) سگ بزرگ قرار دارد به همین دلیل در زبان انگلیسی به آن Dog Star هم میگویند. نام آن در سامانهٔ نامگذاری بایر «آلفا سگ بزرگ» است. کنار روزی شباهنگ نشانهای از شروع طغیان رود نیل در مصر باستان و همچنین روزهای سگی در یونان باستان بود. همچنین در منطقهٔ خور و بیابانک (جندق و بیابانک) همزمان با کنار روزی شباهنگ، جشن شلغم برگزار میشود. حال آنکه در نیمکرهٔ جنوبی و برای پولینزیاییها همین ستاره، نشانهٔ زمستان بود و مرجع مهمی برای جهتیابی در اقیانوس آرام به حساب میآمد. اسطورهشناسی در اسطورههای ایرانی و زرتشتی، ستارهٔ شباهنگ، ستارهٔ روزآهنگ، تیشتر یا تیر (با سیارهٔ تیر یا عطارد اشتباه نشود) نامیده میشود، و نماد تیشتر، ایزد و ستاره باران و باروری خاک شناخته میشود. تیشتر ایزدی نیرومند است که به صورت مردی شکوهمند بر گردونهٔ خود آشکار میشود که هزار تیر و هزار کمان زرّین و هزار نیزه و هزار خنجر و هزار گرز فلزین دارد و زمانی به شکل گاوی بزرگ درمیآید و گاهی، به شکل اسبی سفید با سمهای بلند و بر اپوش، دیو خشکی میتازد. ستارهٔ نماد اپوشدیو، قلب عقرب است که درخشانترین ستارهٔ صورتفلکی کژدم است. همچنین در فرهنگ عرب پیش از اسلام این ستاره مورد ستایش بودهاست، در قرآن، آیهٔ ۴۹ سوره نجم این باور را تخطئه کردهاست: «و اوست (خداوند یکتا) پروردگار ستارهٔ شِعری (شباهنگ)» یعنی باید آفرینندهٔ ستاره را پرستید نه ستاره را. شباهنگ، تیشتر پهلوی یا روزآهنگ، ایزدی است که یشت هشتم اوستا از آنِ او است؛ بنابراین یشت، تیشتر ستارهای است سپید، درخشنده و دورپیدا. او سرشت آب دارد، توانا است و نژادش از آپم نپات است. او سَرور همهٔ ستارهها است. در شایستهٔ ستایش و نیایش بودن، همسنگ هرمزد آفریده شدهاست. اگر چنین نمیبود، پری خشکسالی همهجا را از میان میبرد. اگر او را بستایند، دشمن و گردونهها و درفشهای ایشان به سرزمینهای آریایی وارد نخواهد شد و بیماریها وارد نخواهند شد. طلوع او همزمان با تازش دوبارهٔ چشمههای آب است. برای برآمدن و طلوع او باید گوسپندی یکرنگ را قربانی و بریان کرد؛ آنگاه او طلوع خواهد کرد. در ده شب نخستین به پیکر مردی جوان و پانزده ساله در آسمان خواهد درخشید. در ده شب دوم به پیکر گاوی زرینشاخ خواهد درخشید. در ده شب سوم به پیکر اسبی سپید با گوشهای زرین و لگام زرین خواهد درخشید و آنگاه به دریای فراخکرد خواهد رفت، با اپوشدیو خواهد جنگید و نخست از او شکست خواهد خورد و سپس به یاری هرمز بر او پیروز خواهد شد. آنگاه دریا را به موج، جنبش، خروش و طغیان در خواهد آورد و ابر از دریا برخواهد خاست و باد آن ابر را به بومها خواهد راند و باران خواهد بارید. در منطقه خور و بیابانک (جندق و بیابانک) همزمان با کنار روزی (طلوع سالانه) شباهنگ، جشن شلغم برگزار میشد. در میانه ایران کشاورزان قدیمی با این ستاره به خوبی آشنا هستند و چون طلوع آن همزمان است با عبور از نیمه تابستان و کاهش دما و خنک شدن نسبی هوا و اصطلاح ستاره خنک را بر آن نهادهاند. در آمریکای جنوبی و تمدن مایاها و اینکاها، اعتقاد شدیدی به ستارهشناسی وجود داشتهاست به طوری که خورشید، ماه و ستاره شعرا، اصلیترین منابع انرژی بودند که مورد تقدیس قرار میگرفتند. تاریخچه و تقویم رصدی شباهنگ به عنوان پرنورترین ستارهٔ آسمان شب در نخستین سوابق رصدی، ثبت شدهاست. شباهنگ از قطب جنوب تا نهایتاً مدار ۷۳ درجه شمالی قابل مشاهده بوده و در ۱۱ دیماه (۱ ژانویه) نسبت به همه این عرضهای جغرافیایی به مقابله (اوج نیمه شبی) میرسد. این ستاره برای مصریهای باستان اهمیت ویژه داشته و آن را به عنوان ایزدبانو سوپدت باعث حاصلخیزی زمینهایشان میشد. طلوع سالانه آن در نیمه تابستان، مبدأ سال مصری و همزمان با طغیان رود نیل بودهاست. از افق شمال مصر و میانه ایران در بیشتر شبها آشکار بوده، غروب سالانه آن نیمه خرداد (پیش از غروب خورشید) بوده و پس از حدود دو ماه ناپیدایی، طلوع سالانه آن نیمه مرداد (پیش از طلوع خورشید) میباشد. نامهای مختلف این ستاره در پارسی با نامهای کاروانکش، وَراهَنگ، روزآهنگ، شبکش، شباهنگ، خُنُک، تیر و تیشتَر نیز نامیده میشود. زبانهای اروپایی نیز ستاره سیروس (به انگلیسی: Sirius) خوانده میشود، ستارهٔ آلفای صورت فلکی سگ بزرگ، کلب اکبر است. جستارهای وابسته ستاره قلب عقرب ایزدتیشتر اپوشدیو شباهنگ بی پانویس اجرام آسمانی شناختهشده از قدیم اجرام اچآر اجرام اچآیپی اجرام بایر اجرام فلمستید اجرام کاتالوگ هنری دراپر اجرام گلیز و جیجی ستارگان دارای نام خاص ستارگان دوتایی ستارگان رشته اصلی کلاس A ستارگان ستارههای موجود در فهرست نظرسنجی بن سگها در اسطورهشناسی صورت فلکی سگ بزرگ کوتولههای سفید


text: مسروپ ماشتوتس مقدس (به ارمنی Մեսրոպ Մաշտոց؛ به انگلیسی Mesrop Mashtots)، (زاده ۳۶۱ میلادی، در روستای هاتسهگاتس در ناحیه تارون، ارمنستان غربی، درگذشته ۱۷ فوریه ۴۴۰ میلادی، در روستای اوشاکان، استان آراگاتسوتن)، ابداعکننده الفبای زبان ارمنی، بانی ادبیات نوشتاری ارمنی و نخستین آموزگار، مترجم و بنیانگذار نخستین مدرسه ارمنی، در (صومعه آماراس، آرتساخ) است. تاریخ در دوران ارمنستان اشکانی، ارمنستان از لحاظ سیاسی بین دو نیرو یعنی ساسانیان و رومیان تقسیم شده بود و سیاست هر دو قدرت در قبال ارمنستان، کم و بیش، در جهت محو عاملی بود که امروز هویت ملی نامیده میشود. مسروپ ماشتوتس برای مقابله با خطر نابودی ملی در شرایط فقدان استقلال سیاسی، به فکر تقویت مبانی فرهنگی افتاد و با ابداع الفبای ارمنی و آموزش آن و ترجمه کتاب مقدس و متون علمی و فلسفی و مذهبی، به مردم خود استقلال فرهنگی بخشید. سده پنجم میلادی در تاریخ فرهنگ ارمنستان به (سده طلایی) معروف است و علت اطلاق این نام، جنبشی است که در آغاز سده پنجم آغاز شد و مسروپ ماشتوتس طلایه دار آن بود، جنبشی که با ترجمه و تألیف آثار ارزشمند، در مدت چند دهه به بالاترین درجه شکوفایی رسید. زندگینامه مسروپ در زادگاه خود به آموختن دانشهای وقت پرداخت و با سه زبان پارسی، یونانی و سریانی آشنایی یافت. سپس راهی واغارشاپات پایتخت ارمنستان شد و در دربار خسرو سوم، پادشاه ارمنستان، به سپاهیگری و دبیری دیوان دربار پرداخت ولی پس از چندی، علیرغم دستاوردهای شغلی به کسوت روحانیت درآمد. چندی بعد او همراه شاگردانش به ناحیه گوقتان در ارمنستان، که تا آن زمان آیین و آداب و رسوم پیش از مسیحیت در آن همچنان پابرجا و محفوظ مانده بود رهسپار شد. «شابیت»، فرمانروای ناحیه از او به گرمی استقبال کرد و برای گسترش و تبلیغ دین مسیح، امکاناتی در اختیار او گذاشت. اهالی گوقتان را به دین مسیح آورد. پیشزمینه ابداع الفبای ارمنی پادشاهان ایران درصدد آن بودند که مسیحیت را از میان برداشته و دین زرتشت را به ارمنیان تحمیل کنند که این امر سرانجام به نبرد آوارایر منجر شد. (ارمنیان با شعار دفاع از دین به جنگی نابرابر برخاستند، جنگی که در اصل نه یک جنگ مذهبی بلکه جنگی مردمی و استقلال طلبانه با هدف حفظ موجودیت و نجات ارمنیان از نابود شدن بهشمار میرفت. در حقیقت در آن زمان و در آن شرایط، دین جدا از ملیت نبود)، در واقع بازگشت ارمنیان به دین زرتشت به معنی مستحیل شدن آنان در جامعه زرتشتی بود. در شرایط موجود، توده مردم به قدر کافی قادر به درک تعالیم مسیحیت نبودند، زیرا موعظهها به زبانهای یونانی و آشوری ایراد میشد که برای عامه مردم قابل فهم نبود. در آن شرایط مسئله گسترش و تحکیم مسیحیت در میان ارمنیان تنها، یک مسئله دینی نبود بلکه یک هدف سیاسی نیز بهشمار میرفت، چراکه میبایست در برابر خطر نابودی ملی حایل میشد، بنابراین مسروپ درصدد برآمد تا که مسئله گسترش مسیحیت را در ابعادی وسیع تر از آنچه که از طریق موعظه و تبلیغ قابل عمل بود به اجرا درآورد. در این افکار و نگرانیها بود که بنابه نوشته موسس خورناتسی اندیشه ابداع الفبای ارمنی به ذهن او راه یافت. مسروپ برای تحقق این هدف عازم پایتخت شد و به حضور ساهاک پارتو رسید. در این ملاقات معلوم شد که جاثلیق نیز دستخوش همان افکار است. از این رو پیشنهاد مسروپ را پذیرفت. روحانیون کلیسای ارمنی برآن بودند که از طریق ابداع خط و کتابت، در زمینههای فرهنگی و دینی نیز از تأثیرات کلیسای یونانی و آشوری در امان بمانند. ابداع الفبای ارمنی مسروپ و ساهاک در جستجوی امکاناتی، برای ابداع الفبای ارمنی برآمدند و نیت خود را با بهرام شاپور پادشاه ارمنستان در میان گذاشتند. او نیز موافقت خود را اعلام داشت. این امر گویای ضرورتی بود که از شرایط سیاسی و فرهنگی وقت سرچشمه میگرفت و در عین حال، تلاش مشترک رهبران سیاسی و دینی، برای مقابله با خطر نابودی ملی ارمنیان را نشان میداد. پادشاه ضمن تشویق آنان، اطلاع داد که یک اسقف ارمنی به نام دانیل بهطور اتفاقی الفبای ارمنی را یافتهاست. از این رو شخصی به نام «واهریج» را نزد یکی از بستگان دانیل گسیل داشتند. وی با شنیدن دستور پادشاه شتابان نزد دانیل رفت، نشانههای الفبا را از او گرفت و برای شاه ارمنستان ارسال کرد. این واقعه در پنجمین سال پادشاهی بهرام شاپور اتفاق افتاد. مسروپ گروهی از جوانان را گردآورد و الفبای دانیل را به آنان تعلیم داد؛ ولی بزودی آشکار شد، این الفبا که در ارمنیشناسی به حروف دانیالی شهرت دارد نمیتواند نیازهای زبان ارمنی را برآورد و برای نظام واجی غنی ارمنی ناقص است؛ بنابراین از آن چشم پوشیدند و جستجوها ادامه یافت. مسروپ همراه گروهی از جوانان به یکی از بزرگترین مراکز علمی و آموزشی وقت، یعنی شهر ادسا رهسپار شد. تنی چند از آنان را در ادسا مستقر گردانید، دیگران را به شهر ساموستا روانه کرد تا در آنجا به تحصیلات یونانی بپردازند و خود به یاری افراد آگاه، در کتابخانه معروف ادسا که گنجینه عظیمی از متون در آن نگهداری میشد شروع به کنکاش کرد. او با مطالعه کتابهای گوناگون الفبای زبانهای مختلف را مورد بررسی قرار داد، با ساختار و شکل نشانهها و اصول نگارش آنان، که تسلط بدانها برای ابداع الفبای ارمنی واجب مینمود، آشنا شد. پس از طی این مراحل مسروپ به ابداع نشانههای نوشتاری زبان ارمنی دست زد و الفبای ارمنی را با پیروی از بهترین اصول نوشتاری و با نشانههای خود ویژه پدیدآورد. با ابداع الفبای ارمنی، کار مسروپ در ادسا به پایان رسیده بود. از این رو وی به شهر ساموستا عزیمت کرد. در این شهر خوشنویسی را به نام «هروپانوس» یافت که در کتابت خط یونانی متبحر بود و خوشنویسی الفبای ابداعی خود را به او سپرد و با ترجمه جملهای از کتاب امثال سلیمان از هروپانوس خواست که آن جمله را به خط خوش بنویسد تا بهطور حقیقت توانایی و قابلیت حروف ابداعی، نه تنها از نظر مطابقت آنها با نظام صوتی زبان ارمنی بلکه همچنین از نظر زیبایی نگارش نیز محرز گردد. دوران پایانی زندگی مسروپ ماشتوتس مسروپ خود از یک سو فعالیتهای آموزشی و از سوی دیگر امور ترجمه و تبلیغ را سرپرستی میکرد. آنها در آغاز، چنانکه انتظار میرفت، به ترجمه کتاب مقدس دست زدند. مسروپ خود، نخست در ناحیه گوقتان و سپس در سیونیک به فعالیت و تبلیغ پرداخت. شاگردان تعلیم یافته به نقاط مختلف ارمنستان گسیل شدند تا مردم را آموزش دهند و مسیحیت را به زبان مادری تبلیغ کنند. اقدامات مسروپ و شاگردانش در واقع جنبش روشنگرانهای بود که نه تنها ارزش فرهنگی بلکه بیشتر اهمیت ملی و سیاسی داشت؛ زیرا بر اثر رشد فرهنگ مشترک پایههای وحدت تمامی بخشهای ملت و یکپارچگی ساختار معنوی و فرهنگی آن استوارتر گردید. ولی این آموزگار پرکار و نستوه هنوز رسالت خود را به پایان نرسانده بود. وی به موازات توسعه فعالیتهای خویش در شهرهای ارمنستان شرقی، ابداع الفبا برای گرجیان و آلبانیای قفقاز که همسایگان ارمنستان بودند پرداخت. مسروپ همراه گروهی از شاگردان خود به ارمنستان غربی رفت تا در آنجا نیز مدارسی را تأسیس کند. سپهسالار «آناتولیس» خبر ورود و قصد مسروپ و همراهانش را به اطلاع قیصر رسانید. قیصر نیز به موجب فرمانی به سپهسالار دستور داد تا مسروپ را به گرمی پذیرا شود و به مسروپ لقب «آکومید» به معنی (سختکوش، نگهبان بیدار)، اعطا نمود. ماشتوتس همراه با ساهاک پارتو، این جنبش عظیم ادبی سده را تا پایان عمر خود رهبری کرد. بنا به گفته کوریون نخستین تاریخنگار ارمنی، مسروپ ۳۵ سال پس از ابداع الفبای ارمنی در قید حیات و فعال بود. «واهان آماتونی» سه سال پس از درگذشت مسروپ ماشتوتس، معبدی بر مزارش بنا کرد و یکی از شاگردان او به نام کوریون بنا به توصیه جاثلیق «هوسپ وایوتس دزورتسی» به تدوین زندگینامه مسروپ پرداخت. جستارهای وابسته مترجمان مقدس پانویس منابع https://www.newadvent.org/cathen/10211a.htm پیوند به بیرون ارمنیهای شاهنشاهی ساسانی استادان دانشگاه اهل ارمنستان الهیدانان مسیحی سده ۴ (میلادی) الهیدانان مسیحی سده ۵ (میلادی) اهالی ارمنستان باستان اهالی ارمنستان در سده ۴ (میلادی) اهالی ارمنستان در سده ۵ (میلادی) اهالی استان موش دانشوران اهل ارمنستان درگذشتگان ۴۴۰ (میلادی) راهبهای اهل ارمنستان زادگان ۳۶۰ (میلادی) زبان ارمنی قدیسان اهل ارمنستان قدیسان کلیسای حواری ارمنی قدیسان مسیحی در سده ۴ (میلادی) قدیسان مسیحی در سده ۵ (میلادی) لغتشناسان اهل ارمنستان مترجمان اهل ارمنستان مترجمان به ارمنی مترجمان سده ۴ (میلادی) مترجمان سده ۵ (میلادی) مترجمان کتاب مقدس به ارمنی مخترعان اهل ارمنستان مخترعان خط نوشتاری مسیحیان شاهنشاهی ساسانی نویسندگان سده ۴ (میلادی)


text: نِپال (به نپالی: नेपाल) با نام رسمی جمهوری فدرال دموکراتیک نپال کشوری در آسیا واقع در شمال هندوستان و پایتخت آن کاتماندو است. جمعیت نپال حدود ۲۹ میلیون نفر و زبان رسمی آن نپالی است. واحد پول این کشور روپیه نپال است. این کشور تنها با چین و هند همسایه است. بیشتر محدودهٔ نپال بر روی رشتهکوههای هیمالیا قرار گرفته و شمال این کشور هشت قله از چهارده قله بلند جهان را در خود جای داده که یکی از آنها بلندترین کوه جهان یعنی کوه اورست است. جنوب کشور مرطوب و حاصلخیز است و جمعیت زیادی را در خود جای دادهاست. ۸۱ درصد مردم نپال پیرو آیین هندو هستند و با این احتساب، نپال در میان کشورهای جهان بالاترین درصد پیروان هندو را نسبت به جمعیت خود دارد. این کشور به خاطر موقعیت جغرافیایی خود هم از هند و هم از تبت نفوذ پذیرفتهاست. آیین بودا، اسلام و کیراتی (تلفیقی از آنیمیسم، شیواپرستی و بودیسم تبتی) سه دین مهم دیگر این کشور هستند و بخش بزرگی از جمعیت، خود را هم هندو و هم بودایی معرفی میکنند که این بهدلیل تلفیق این دو مذهب در این منطقه است. نپال تنها کشور در جهان است که پرچم آن به شکل مستطیل نیست، و از دو مثلث بر روی هم تشکیل شدهاست. نپال در بیشتر تاریخ خود حکومت پادشاهی داشتهاست. در جنگ داخلی نپال علیه حکومت پادشاهی از سال ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۶ نزدیک به ۱۶ هزار تن کشته شدند. مائوئیستها در سال ۲۰۰۶ به ده سال جنگ داخلی پایان دادند و به روند صلح در نپال پیوستند. در سال ۲۰۰۸ حکومت پادشاهی با مصوبه مجلس مؤسسان نپال برانداخته شد و یک جمهوری دموکراتیک چندحزبی فدرال برقرار شد. هرچند پس از آن نیز درگیریهایی در این کشور وجود داشته اما این سیستم حکومتی پابرجا ماندهاست و در قانون اساسی سال ۲۰۱۵ نظام حکومتی کشور دموکراسی پارلمانی اعلام شد. تاریخ در ۱۷۶۸ حاکم شاهزادهنشین گورخا در غرب، دره کاتماندو را فتح کرد و دوره گسترشی را شروع نمود که با شکست خوردن از چینیها در تبت (۱۷۹۲) و از بریتانیاییها در هند (۱۸۱۶) پایان یافت. از ۱۸۴۶ تا ۱۹۵۰ خاندان رانا در مقام وزیران ارشد که پادشاهانی ضعیف بودند حکمرانی کردند. سیاست انزواطلبی آنان استقلال نپال را به قیمت توسعه نیافتن آن حفظ کرد. رژیم پیش از ۱۹۵۰ از نظر ساختار سیاسی یک نظام اقتدارگرا بود که هیچ مخالفتی را از سوی گروههای قومی، فرهنگی و احزاب سیاسی نمیپذیرفت. نظم اجتماعی و هویت فرهنگی ملی از طریق تحمیل قوانین هندو برقرار میشد و حاکمان قدرت خود را از طریق قرار دادن همه گروههای نپال در یک چارچوب سلسله مراتبی از ساخت طبقاتی هندو استحکام میبخشیدند. همزمان با سرنگونی رژیم رانا در سال ۱۹۵۰ نپال درهای خود را به روی دنیای خارج گشود و آماده پذیرش فرایند دمکراتیک شدن و مدرنسازی شد. اما این کشور نتوانست الگویی جدید از جامعه چند قومی ایجاد کند. با پیدایی دولت پانکایات در سال ۱۹۶۲، ساختارهای سیاسی و اجتماعی نپال، بیش از پیش بسته و متحجر شد. در این دولت، هیچ جایی برای فعالیت سیاسی و اپوزسیون وجود نداشت. اما در همین شرایط آئین قانونی جدید در سال ۱۹۶۴ به تصویب رسید. بر پایه این قانون همه در مقابل قانون برابر بودند و سامانه طبقاتی تضعیف میشد. شاهان و مائوئیستها تجربهای کوتاهمدت از دموکراسی، تثبیت مجدد حکومت پادشاهی به دست ماهندرا (از ۱۹۵۲ تا ۱۹۷۲) را در پی داشت. ناآرامی همگانی و تظاهرات خشونتآمیز در طرفداری از دموکراسی، پادشاه را مجبور به اعطای قانون اساسی دموکراتیک کرد. پس از یک کشمکش طولانی، نپال توانست یک دولت دموکراتیک در آوریل ۱۹۹۰ تشکیل دهد. در مه ۱۹۹۱ انتخابات چندحزبی برگزار شد. مائوئیستهای نپال در سال ۱۹۹۴ از انشقاق در «حزب کمونیست نپال» شاخه «مرکز وحدت» پدید آمدند و تا نزدیک یک سال پس از تشکیل همچنان از نام «مرکز وحدت» استفاده میکردند تا این که در سال ۱۹۹۵ بهطور رسمی به عنوان مائوئیستها (یا آن طور که دولت مرکزی آنها را خطاب میکرد شورشیان مائوئیست) شناخته شدند. مائوئیستها از ۱۳ فوریه ۱۹۹۶ دست به نبردهای چریکی در مناطق روستایی زدند که طی ۱۰ سال گذشته موجب کشته شدن ۱۳ هزار نفر در نپال شد. خاندان سلطنتی نپال (که خاندان «شاه» نامیده میشوند) تا سال ۲۰۰۱ یکی از آرامترین و باثباتترین خاندانهای سلطنتی جهان بهشمار میرفت و «بیرندرا بیر بیکرام شاه دِو» که از سال ۱۹۷۱ تاجگذاری کرده بود محبوبیت قابل توجهی بین مردم نپال داشت تا روز اول ژوئن ۲۰۰۱ که طبق نظر رسمی «دیپندرا» ولیعهد نپال با تیراندازی به اعضای خاندان سلطنتی در سالن غذاخوری در کاخ سلطنتی کاتماندو همگی آنها از جمله پدر خود را به قتل رساند. پس از مرگ «دیپندرا» در ۴ ژوئیه ۲۰۰۱ گیانندرا، عموی وی که نزدیکترین شخص باقیمانده در خاندان سلطنتی بهشمار میرفت به عنوان شاه نپال شناخته شد. گیانندرا نه محبوبیت برادر خود، بیرندرا را داشت و نه تواناییهای او را و در همین حال شایعاتی دربارهٔ نقش او در قتلعام سایر اعضای خاندان سلطنتی موجب افزایش بیزاری عمومی از وی میشد. گیانندرا در اقدامی بیسابقه به جای تعیین شخص دیگری به عنوان نخستوزیر، در اول فوریه ۲۰۰۵ خود شخصاً تشکیل دولت داد و با اعلام این که دولتهای غیرنظامی توان مقابله با تهدیدهای مائوئیستها را ندارند اعلام حکومت نظامیکرده و چندین نفر از سیاستمداران بلندپایه نپالی را دستگیر کرد. در پی این اقدام احزاب اپوزیسیون داخل حکومت که سالها موازنه سیاسی در پارلمان نپال را برقرار کرده بودند به هند گریخته و از آنجا زمینههای لازم برای سرنگونی حکومت گیانندرا را فراهم کردند. ائتلاف بزرگ اپوزیسیون داخل حکومت نپال که «ائتلاف هفت حزب» خوانده میشود در اولین اقدام خود پس از خروج از نپال (و حاکمیت آن) در نخستین گام در اوایل سال ۲۰۰۶ قرار داد تفاهمی در ۱۲ ماده با مائوئیستها امضا کرد که این آغاز ورود مائوئیستها به عرصه فعالیتهای مدنی سیاسی و پیروزی آنها بود. این اتحاد تازهتأسیس توانست از اوایل آوریل ۲۰۰۶ اعتصابات عمومی و تظاهرات اعتراضآمیز را در سراسر نپال آغاز کند و این اقدام با چنان استقبال گستردهای از سوی مردم مواجه شد که گفته میشود در تظاهرات روز ۲۱ آوریل ۲۰۰۶ در کاتماندو بیش از ۵۰۰ هزار نفر شرکت کرده بودند. به این ترتیب جنبش دموکراسی نپال که در زبان محلی (لوکتانترا آندولن) گفته میشود با بهرهمندی از آتشبس موقت یک طرفهای که مائوئیستها در ۲۷ آوریل اعلام کردند، توانست در ماه مه به پیروزی قطعی برسد و بر اساس قانون ۱۸ مه مجلس باردیگر برقرار شده شرایطی به شاه تحمیل شد که از آن جمله تحویل فرماندهی تیپی ۹۰ هزار نفری از ارتش به مجلس، وضع مالیات بر اموال و درآمدهای خانواده سلطنتی، اعلام نپال به عنوان کشوری سکولار (و نه پادشاهی هندو) و عزل شاه از مقام فرماندهی ارتش بود. در ادامه تحولات بعدی نپال دولت موقت و پارلمان انتقالی این کشور لغو نظام سلطنت در این کشور را در اواخر دسامبر ۲۰۰۷ تصویب کردند و به این ترتیب مائوئیستها دیگر نیازی به از سرگیری شیوههای جنگ چریکی ندیدند چرا که اهداف رؤیایی آنها بدون نیاز به درگیری نظامی نصیبشان شده بود. در انتخابات ۱۰ آوریل سال ۲۰۰۸ مائوئیستها برنده انتخابات مجلس مؤسسان نپال شدند. مجلس نپال در اوائل سال ۲۰۰۸ میلادی رسماً نظام پادشاهی چند صد ساله را در این کشور منحل و برقراری نظام جمهوری را تصویب کرد. «رام باران یاداو» که ازسوی حزب کنگره نپال حمایت میشود نخستین رئیسجمهوری نپال در تاریخ این کشور پس از چند قرن نظام پادشاهی بود و در ۲ مرداد ۱۳۸۷ سوگند یاد کرد. جغرافیا نپال سرزمینی کوهستانی است و رشتهکوه هیمالیا و بلندترین قلهٔ جهان یعنی قلهٔ اورست در این کشور قرار دارد. در جنوب این کشور زمینهای پست نیمهگرمسیری با جمعیتی متراکم جای دارد. یک نوار تپهای مرکزی را درههای حاصلخیز تقسیم میکند. شمال پوشیده از کوههای هیمالیا است. رودهای مهم نپال، گاگرا، نارایانی، و کوشی و بلندترین نقطه آن قله اورست با ۸۸۴۸ متر ارتفاع است. آب و هوای کشور از جنوب نیمهگرمسیری تا قلههای یخی هیمالیا متنوع است. تمامی نپال در معرض بادهای موسمی قرار دارد. از نظر موقعیت میتوان هیمالیای نپال را به بخشهای زیر تفکیک کرد: ۱-منطقهٔ «سیکیم» شامل کانگْچِنجونگا، ۲-منطقهٔ «ماهالانگور» شامل قلل اورست، چو ایو، لوتسه، ماکالو، آما دابلام، گیاچونگ کانگ و نوپتسه و ۳-بخش مرکزی شامل ماناسلو، هیمال چولی، آناپورنا ۱، دهالاگیری ۱، ماچاپوچار، لانگتانگلیرونگ و یانگرا. بهطور خلاصه، هیمالیای نپال که از طرف شرق توسط هیمالیای سیکیم و از طرف غرب بوسیله هیمالیای گاروال محاصره شده، وسیعترین و مرتفعترین قسمت هیمالیا است. طول این قسمت، که در مرز شمالی نپال قرار دارد، حدود ۸۰۰ کیلومتر بوده و در محدودهٔ مرزهای هندوستان و تبت واقع شدهاست. از شهرهای مهم نپال میتوان بیراتنگر ۱۸۲ هزار نفر، لالیتپور ۱۶۲ هزار نفر، پوخارا ۲۰۰ هزار نفر و بیرگنج ۱۳۳ هزار نفر را نام برد. نپال اعلام کردهاست که کوه اورست را دوباره اندازهگیری خواهد کرد، چون پس از زمینلرزه ویرانگر آوریل ۲۰۱۵ در منطقه احتمال دارد ارتفاع آن تغییر کرده باشد. مسئولان این کشور گفتهاند در اندازهگیری قبلی ارتفاع کوه اورست ۸۸۴۸ متر بوده اما ممکن است به جز تغییر ارتفاع، موقعیت جغرافیایی آن هم تغییر کرده باشد. پژوهشگران دانشگاه کمبریج اعلام کردند بر اثر این زمین لرزه شهر کاتماندو سه متر به سمت جنوب جابجا شدهاست. تقسیمات کشوری نپال به ۷ استان و ۷۷ بخش تقسیم شدهاست. سیاست نپال که کشوری فقیر در حاشیه رشته کوه هیمالیا است در سال ۲۰۰۶ میلادی شاهد پایان جنگ داخلی خشونتآمیز یک دههای بود که به ۲۴۰ سال حکومت سلطنتی هندوها در این کشور پایان داد و آن را تبدیل به جمهوری کرد. تا سال ۱۹۹۰، حکومت نپال یک سلطنت مطلقه بود. در ۱۹۹۰، بیرندرا (شاه وقت نپال) با تبدیل آن به سلطنت مشروطه (که شاه شخص اول کشور باشد و نخستوزیر رئیس دولت) موافقت کرد. در آوریل ۲۰۰۶، تعداد زیادی از مردم در کاتماندو، در اعتراض به سیاستهای شاه اقدام به اعتصاب و تظاهرات کردند. در ۲۱ آوریل ۲۰۰۶، در نتیجه ناآرامیها، گیانندرا (شاه نپال) اعلام کرد که قدرت را به مردم میدهد و از احزاب اپوزیسیون خواست تا نخستوزیر پیشنهاد کنند. در ژوئیه سال ۲۰۰۷ دولت شاهنشاهی نپال اعلام کرد در سال ۲۰۰۹ حکومت خود را از پادشاهی به جمهوری تغییر خواهد داد. هماکنون پادشاه از حکومت خلع شده و رئیس موقت نپال به عنوان رهبر آن کشور فعالیت میکند. در ۲۸ مه ۲۰۰۸ بنا بر تصمیم مجلس نپال در اعلام جمهوری، نظام سلطنتی ۲۴۰ ساله برچیده شد و به پادشاه ۱۵ روز فرصت داده شد تا کاخ ریاست جمهوری را ترک کند. با پایان درگیری ۱۰ ساله مائوئیستها و دولت، بیش از ۱۹ هزار تن از شورشیان مائوئیست سابق همچنان در آلونکهای خود در سراسر کشور پراکنده ماندند و بعداً بخشی از آنها به عضویت ارتش نپال درآمدند. در انتخابات مجلس سال ۲۰۱۳ حزب چپ میانه کنگره ملی نپال ۱۹۶ کرسی، حزب کمونیست (مارکسیست لنینیست ائتلافی) ۱۷۵ کرسی، حزب کمونیست (مائوئیست) ۸۰ کرسی و حزب راستگرا و سلطنتطلب حزب دمکراتیک ملی نپال ۲۴ کرسی پارلمان را به دست آوردند. دولت نپال پس از ۲۰ سال، موفق شد که انتخابات پارلمانی را در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۶ برگزار کند. در این انتخابات برای انتخاب ۷۰۰ شورای روستایی و شهرداری نپال برگزار شد شرایط را برای برگزاری انتخابات پارلمانی و ایالتی فراهم کرد. انتخابات پارلمانی نپال باید پیش از ۲۲ ژانویه سال ۲۰۱۸ برگزار شود. در خردادماه ۱۳۹۶ پوشپا کمال داهال معروف به «پراچاندا» نخستوزیر نپال تنها پس از ۹ ماه حضور در قدرت و پیش از پایان دور آخر انتخابات محلی به خاطر اختلاف میان دولت وی با دادگاه عالی نپال از سمت خود استعفا داد. در خصوص تصمیمات قضایی نپال جزو کشورهایی است که مجازات اعدام در آن وجود ندارد. مردم مردم نپال اغلب پیرو آیین هندو هستند. از نگاه ظاهری تفاوت چندانی بین نپالیها و مردمان شمال شرق هند وجود ندارد. مردم نپال دارای نامهای بسیار شبیه به هم هستند. نام وسط «بهادر» نامی بسیار مرسوم در بین نپالیها است. گورونگ (Gurung) که اشاره به قومیت گورونگ دارد نام خانوادگی بیش از ۱۵ درصد نپالیهاست. از دیگر نامهای متداول میتوان به تاپا (Thapa) و تمنگ (Tamang) اشاره کرد. جمعیت نپال از چندین قوم شکل گرفته، و بخش بزرگی از آنها را شرپاها تشکیل میدهند که سالها قبل از تبت به نپال مهاجرت نمودهاند و در مرزهای شمالی نپال ساکن هستند. مذهب اصلی مردم نپال هندو است و بودائیان تنها در نوار شمالی ساکن هستند. آنها در ارتفاع بالای ۴۰۰۰ متر ساکن هستند و عمدتاً علاوه بر کشاورزی به اموراتی نظیر راهنمایی گردشگران و کوهنوردان میپردازند. در نپال حدود ۶۰ زبان و گویش وجود دارد. زبان نپالی در طول دو قرن اخیر، همچون زبان ملی بودهاست و بیش از ۵۰ درصد مردم نپال به این زبان صحبت میکنند. اما دولت تأکید ویژهای بر زبان سانسکریت دارد. این زبان در مدارس اجباری شدهاست درحالیکه زبان نپالی از حالت اجبار در مدارس خارج شدهاست. اکثر بوداییها در پایتخت زندگی میکنند که بزرگترین معبد آنها «شمبو» نیز در پایتخت قرار دارد که با کمک کشور چین و ژاپن بر بالای کوهی ساخته شدهاست. ژاپنیها بدون دریافت هر گونه وجهی خیابانهای اصلی، ترمینال و برخی بناهای دیگر را در پایتخت نپال ساختهاند. اکثر مسلمانان در شهری به نام نیپاگنج (در جنوب و مرز هند) ساکن و گروهی دیگر از آنان نیز در شهری به نام جنکپور ساکن هستند. فرهنگ نپال یک کشور کوچک در منطقه هیمالیا است که بین هند و چین واقع شده و نمونهای از گوناگونی فرهنگی، و جامعهای چند قومی و طبقاتی در طول تاریخ بودهاست. حدود ۱۴۰ گروه مختلف قومی طبقاتی در این کشور وجود دارند که به مدت ۲۰۰۰ سال در کنار هم زندگی کردهاند و سنتهای فرهنگی مجزا و در عین حال به هم مرتبط خود را حفظ کردهاند. این آمیزه در مجموع «فرهنگ نپالی» را به وجود آوردهاست. یک فرهنگ که از جنوب شدیداً تحت تأثیر تمدن هندو کشور هند و از شمال تحت تأثیر تمدن بوداییهای تبتی است. از نظر سنت فرهنگی یا تمدن، میتوان نپال را فصل مشترک بین تمدن هندو و بودائی در نظر گرفت. پس از یکپارچهسازی نپال توسط نارایانشاه در سال ۱۷۶۸، ساختار اجتماعی نپال به تدریج تحت تأثیر الگوی هندو تحت عنوان «سنت بزرگ» قرار گرفت؛ بدون آنکه مزاحمتی جدی برای فرهنگهای محلی به وجود آورد. این انتقال آرام تحت تأثیر آئین قانونی ۱۸۵۴ قرار گرفت و همه مردم نپال را به طبقه (کاست) تقسیم میکرد. هر شهروندی، با هر پشتوانه فرهنگی که این اصول آئیننامه را نقض میکرد، بشدت تنبیه، تکفیر یا تنزل مقام دریافت میکرد. دربارهٔ زادگاه بودا و وجود تاریخی این شخصیت اختلاف نظر وجود دارد. اما نپالیها و یونسکو، شاخه فرهنگی سازمان ملل متحد، لومبینی، شهری در نپال را محل تولد بودا میدانند و دولت نپال تصمیم گرفتهاست این محل را قبلهای برای بوداییهای جهان کند. براساس یک سنت قدیمی هندویی که در نپال نیز رواج دارد و چائوپاتی نامیده میشود، زنانی که وارد دوره قاعدگی میشوند، یا تازه فرزند به دنیا آوردهاند، ناپاک یا عامل بدشانسی محسوب میشوند. به همین دلیل بسیاری از این زنان در این دوران مجبور به ترک خانه و زندگی در اتاقکهای متروکه یا طویله میشوند. این سنت قدیمی در سال ۲۰۰۵ از سوی دولت نپال غیرقانونی اعلام شده بود اما هیچ جریمهای برای آن در نظر گرفته نشده بود. اما در اوت ۲۰۱۷ (مرداد ماه ۹۶) مجلس نپال مقرر کرد هر شخصی که زنی را به دلیل قاعدگی مجبور به ترک خانه کند به سه ماه زندان و پرداخت ۳۰ دلار جریمه میشود. قرن هاست که در نپال، دختربچههایی که سن بعضی از آنها به زیر یک سال میرسد، به عنوان بت زنده یا کوماری انتخاب شده و توسط مردم و حتی پادشاه پرستیده میشوند. بعد از انتخاب شدن، کوماری داخل معبد محبوس شده، و فقط چندین بار برای مراسم خواص به دنیای بیرون، برده میشود. مسئولیت اصلی کوماری، حفاظت از شهر و کشور است و در کل کشور، فقط ۳ کوماری رسمی وجود دارد. مورخین بر این باورند که این سنت، از قرن دوازدهم، توسط بوداییها شروع شد. گردشگری پاگوداها (معابد بودایی) و استوپاهای (مقبرههای بودایی) حجیم یادآور عصر طلایی معماری نپال هستند. این بناها بهدست صنعتگران «نِوار»، ساکنین اصلی دره کاتماندو ساخته شدهاند. سه شهر کاتماندو، پاتان و بختاپور دارای اهمیت تاریخی هستند و یادبودهایی عظیم هنری و با ارزش فرهنگی در آن به جا ماندهاند. در هر محل معابدی به چشم میخورند که به ساحت ایزد یا ایزدبانوان تقدیم شدهاند. بیشترین نقاط جذب گردشگر محوطههای میراث جهانی «پاشوپاتینات»، «سوویام بونات»، «بودهانات» چانجونارایان و میدان «دوربار» واقع در کاتماندو، پاتان و بختاپور هستند. صنایع دستی یکی از صادرات اصلی نپال است که عمدتاً محصولات فلزی و کندهکاری روی چوب است. اهالی «نِوار» سنتهای باستانی حکاکی روی سنگ، چوب و فلز را که از نیاکانشان به ارث گرفتهاند، همچون امری مقدس میانگارند. برخی از بهترین هنرها و صنایع نپالی به شکل حکاکی روی چوب، مجسمههای فلزی، جواهر، چاقوی معروف گورخا (خوکوری)، سفالینه، کاغذهای برنجی دستساز، تانگکا و پائووا، فرشهای پشمی و پوشاک عرضه میشوند. در سالهای گذشته صنعت گردشگری و خصوصاً کوهنوردی رونق زیادی گرفت. کشور نپال از صنعت کوهنوردی درآمد زیادی داری، به طوری که برای صدور مجوز صعود کوهنوردان به اورست مبلغ ۲۵هزار دلار دریافت میکند. همچنین رشد سریع گردشگردی باعث شده در سال ۲۰۱۲ تعداد ۵۹۸٬۲۰۴ گردشگر از کشور نپال بازدید کنند که به نسبت سال قبل از آن ۱۰٪ افزایش داشته. زمینلرزه نپال زمینلرزهای به بزرگی ۷٫۹ ریشتر پنجم اردیبهشت ۹۴ در ۱۰ کیلومتری عمق زمین و در شمال شرق کاتماندو (پایتخت نپال) و نزدیک مرز با چین رخ داد. براساس آخرین آمارها تا ۱۲ اردیبهشت ماه هفت هزار و ۴۰ نفر در این زلزله جان باختهاند. منابع Wikipedia contributors, "Nepal," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nepal&oldid=497080644 (accessed June 12, 2012). پیوند به بیرون چرا دیپلماسی ایرانی تحولات نپال را بررسی میکند؟ دیپلماسی ایرانی داهال، دیلی ر. نپال، کشور سنتهای کوچک، مترجم: گودرز میرانی. در: مجله «مهر» شماره ۳۱. کاروانکوچ: نپال. ژوئن ۲۰۱۲. رضوی، سید تلمیذ حسین: ظرفیتشناسی کشورها؛ نگاهی اجمالی به نپال امروز. در: فصلنامه پژوهه، شماره ۵. Rishikesh Shaha (2001). Modern Nepal: A Political History. Manohar Publishers and Distributors. . کنسولگری افتخاری نپال در تهران www.nepaliran.com ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۷۶۸ (میلادی) ایالتها و قلمروهای بنیانگذاریشده در ۱۷۶۹ (میلادی) بنیانگذاریهای ۱۷۶۹ (میلادی) در آسیا پادشاهیهای پیشین آسیا پادشاهیهای سابق تاریخ هندوئیسم جمهوریها جمهوریهای فدرال مشروطه کشورها در آسیا کشورهای توسعهنیافته کشورهای جنوب آسیا کشورهای عضو اتحادیه همکاریهای منطقهای جنوب آسیا کشورهای عضو سازمان ملل متحد کشورهای محصور در خشکی کوه اورست نپال


text: آسی (به زبان آسی: Ирон ایرُن، یا ирæтты ӕвзаг ایرَتّی اَوژاگ (به معنی زبان مردم آسی) :os:Ирон ӕвзаг) یکی از زبانهای ایرانی شاخهٔ شرقی است که امروزه در قفقاز در منطقهای میان روسیه و گرجستان در اروپا صحبت میشود. امروزه آسی و تاتی تنها زبانهای ایرانی باقی مانده هستند که به صورت بومی در بخشی از قارهٔ اروپا رایجاند. گویندگان این زبان قسمتی در جمهوری اوستیای شمالی-آلانیا و قسمتی در جمهوری گرجستان که ناحیهٔ خودمختار اوستیای جنوبی خوانده میشود، سکونت دارند. گویشی که بیشتر جنبهٔ ادبی دارد «ایرُنی» است. زبان آسی را دنبالهٔ زبان سکایی باستان میشمارند. شمار گویشوران به این زبان، در حدود ۷۰۰ هزار نفر است که عمدتاً در آلان سکونت دارند. همچنین شماری از گویشوران زبان آسی در کشور ترکیه بهسر میبرند. زبان آسی وامواژههایی از زبانهای گرجی و روسی در درون خود دارد. آسی، زبانی از خانوادهٔ هندو-اروپایی و متعلق به شاخهٔ سکایی از زبانهای ایرانی شمالشرقی است. این زبان از مناطق شرقی ایران به قفقاز رفته و با زبان سغدی که آثار آن در آسیای میانه و ترکستان چین به دست آمده و با زبان یغنایی که امروزه در نواحی شرقی سمرقند رایج است و نیز با زبان خوارزمی مربوط است. گویشها دو گویش اصلی زبان آسی، گویش ایرونی در خاور اوستیا و دیگوری (دیغوری) در باختر آن میباشند. بیشتر آسها به گویش ایرونی سخن میگویند که گویش ادبی هم بهشمار میآید. غیرازاین دو گروه یک لهجه آسی دیگر هم در مجارستان وجود داشته که بدان یاسی (jassic) میگفتهاند. زبان یاسی اگرچه از میان رفته اما یاسیها هنوز در مجارستان زندگی میکنند. بهطور کل شمار گویشوران آسی زبانِ لهجه ایرونی بیش از لهجه دیگوری است و از این رو لهجه معیار آسی نیز بهشمار میآید. اخیراً آثار و نوشتههایی نیز به گویش دیگوری ترجمه شدهاست. گویشوران دیگوری اغلب در غرب اوستیا زندگی میکنند و ایرونی لهجه شرقیتر این زبان است. گویش دیگوری به لحاظ تغییرات زبانی نسبت به همتای خود تا اندازهای قدیمی تر و کهنتر بنظر میرسد. تفاوتها حتی در نظام شمارشی بیستگانه دیگوری در مقایسه نظام دهگانی ایرونی وجود دارد و اختلافهایی در صرف و نحو افعال نیز دارند با این حال هردو گویشهایی از یک زبان واحد شمرده میشوند و خود نیز بر این اعتقاد هستند. تاریخچه نیاکان آسها را در قرون وسطی «آلان» و «الآن» و در دوران باستان «سَرمَت» نامیدهاند. این زبان اکنون زبان آسهای اُستیای شمالی (در فدراسیون روسیه) و اُستیای جنوبی (در گرجستان) است. به علاوه در برخی نقاط دیگر چون کابارده بالکار و استاوروپول نیز عدهای به زبان آسی تکلم میکنند. سرزمین آسیزبانها در دو سوی سلسله جبال قفقاز واقع شدهاست. زبان آسی در اصل یک زبان ایرانی است، ولی به سبب تأثیر زبان مردم قفقاز، تغییراتی در آن روی داده و از این جهت آن را یک زبان دو جنبهای و شامل عناصر ایرانی و غیر ایرانی میدانند. بیرونی در مقدمهٔ تحدید نهایت الاماکن مینویسد که زبان قوم آلان و آس، آمیختهای از خوارزمی و بجناکی است. از زبان آسی در دورهٔ باستان اثری در دست نیست. در دورهٔ کلاسیک و میانه از زبان سکایی غربی جدا میگردد. نزدیکی این زبان با پشتو و یغنابی این رااثبات میکند. اولین اثر به جای مانده از این زبان در دورهٔ کلاسیک نبشتار سنگ قبری در قفقاز است که به خط یونانی. این زبان تنها زبان ایرانی جدید است که از زبان فارسی تأثیر نپذیرفتهاست. آسی زبانان نماینده امروزی زبان قدیم اسکیتها محسوب میشوند. این زبان که از زبانهای ایرانی شرقی بهشمار میرود با زبانهای پامیری و زبان پشتو نزدیکی فراوان دارد. زبان آسی به همراه زبانهای آذری، تاتی، تالشی و کردی زبانهای ایرانی رایج در قفقاز محسوب میشوند. آسیها را بازماندگان ماساژتها و سرمتیها نیز دانستهاند که همگی تیرههای سکایی بودهاند. در دورههای متاخر آثاری از زبان آسی میانه به خط لاتین یا یونانی بدست آمدهاست که همگی تحت تأثیر زبان یونانی بودهاند. همچنین مطالعه آثار میانه آسی نشان میدهد که این زبان آموزه دارای دگرگونی آواشناسی شدهاست و آواهای این زبان تحت تأثیر زبانهای قفقازی تا حد زیادی تغییر یافتهاند. همچنین آسیهای مهاجر در مجارستان نیز آثاری به این زبان خلق کرده و گویشی ویژه برای خود داشتند. ویژگی زبان آسی در عین حال که از تأثیر زبان فارسی به دور مانده، ولی بسیاری از ویژگیهای زبانهای باستانی ایران (مانند صرف اسم در حالات چندگانه و کاربرد پیشوندهای متعدد برای افعال و غیره) را نگهداشتهاست. ادبیات و نگارش این زبان از آنجا که از خانوادهٔ زبانهای ایرانی است شباهتهایی با فارسی دارد. ابایف زبانشناس شوروی سابق بیان داشته باوجود شباهتهای موجود میان آسی با زبانهای قفقازی در اثر ممارست در طول تاریخ، زبان آسی ویژگی خود را به عنوان یک زبان ایرانی نگاه داشتهاست؛ و این در ریشهیابی واژهها و ساخت دستوری به چشم میآید. خط در این زبان هم سرگذشت طولانی ندارد. عنوان شد که در قرون میانه سنگ قبری آسی با الفبای یونانی بهدست آمد. پس از غلبه روسها در قفقاز الفبای روسی در آنجا گسترش یافت. نخستین کتاب آسی با الفبای سیریلیک در سال ۱۷۹۸ به نام توضیح المسائل پدر روحانی گای در مسکو منتشر شد. در ابتدای قرن نوزدهم ایوان یالغوزیژه متون کهن کلیسایی را از گرجی به آسی ترجمه نمود و به خط گرجی با اندکی تغییرات به چاپ رساند. اولین نشریه آسی به نام ایرون گازت به سال۱۹۰۶ در ولادی قفقاز به چاپ رسید. در همان دوران ادبیات نوین آسی در روسیه پایهگذاری شد. بنیانگذار ادب آسی کستا ختاگوروف میباشد. تا پیش از فروپاشی اتحاد شوروی دو نشریه روزانه آسی چاپ میشد: ۱- راست زیناد (راستی) در شمال و ۲- خورزرین (بهمعنی: خورشید زرین یا آفتاب طلایی یا رنگینکمان) که در کل به داستانها و اشعار معاصر اوستی علاقه نشان میدهند. کهنترین اثر مکتوب زبان آسی، سنگنبشته زِلنچوک است که به ۹۴۱ میلادی تعلق دارد. این نوشته که سنگ قبری در ۲۱ سطر و به خط یونانی است، در ۱۸۸۸ میلادی در کرانهٔ راست رودخانهٔ زلنچوک، یعنی در سرزمین باستانی آلانها، کشف شدهاست، اما رسم نگارش این زبان به خط یونانی بر اثر عوامل مختلف تاریخی از جمله هجوم تاتارها از میان رفتهاست. زبان آسی روزگاری به خط فارسی (عربی) نیز کتاب میشدهاست. خط خط آسی در سال ۱۷۹۸ میلادی توسط مبلغان مسیحی بر اساس خط کلیسایی اسلاوی ساخته شد. در ۱۸۴۴ میلادی آندره شِگرِن (۱۷۹۴–۱۸۵۵ م) الفبایی بر پایه خط سریلیِ غیر دینی وضع کرد و سپس و. میللر خطی بر مبنای الفبای لاتین برای زبان آسی طرح نمود. از سال ۱۹۲۳ میلادی تا ۱۹۳۸ میلادی برای زبان آسی شمالی و جنوبی از الفبایی که بر اساس خط لاتین طرحریزی شده بود، استفاده میشد. در ۱۹۳۸ میلادی خط جدیدی بر اساس الفبای روسی برای زبان آسی وضع شد، که تاکنون معمول و مورد استفاده است. گرچه در سدههای ۱۸ و ۱۹ کسانی بودهاند که به زبان آسی شعر میگفتند، اما کُستا ختاگوروف (۱۸۵۹–۱۹۰۶ میلادی) شاعر ملی و بنیانگذار ادبیات آسی بهشمار میرود، سرودههای او در ترقی و تکامل این زبان سهم مهمی داشتهاست. داستانهای مربوط به قهرمانان «نَرت» از ادبیات ملی این زبان است که اکنون ضبط شده و به صورت مکتوب، موجود است و در ادبیات آسی اهمیت خاصی دارد. گویشها زبان آسی دارای ۲ گویش است: گویش ایرون در شرق و گویش دیگور در غرب. گویش ایرون در بخش وسیعی گسترش یافته و ۷۵ درصد آسها به آن تکلم میکنند و مبنای زبان ادبی آسی است. ایرون یک گویش فرعی نیز دارد که «توالی» خوانده میشود. گویش دیگور که در بخش غربی و در امتداد رودخانههای اوروخ و اورسدن رواج دارد، یک گویش مهجور است ولی ویژگیهای مراحل قدیمی این زبان را بیشتر در خود حفظ کردهاست. آواشناسی در آواشناسی این زبان، ۷ مصوت و ۲۸ صامت وجود دارد، و اسم و فعل در آن صرف میشوند. اسمها مفرد و جمع و نکره و معرفه دارند و در ۹ حالت صرف میشوند. اعداد در زبان آسی دارای ۴ طبقهاند: وصفی، ترتیبی، توزیعی و کسری. واژگان واژگان زبان آسی به دلیل اینکه از گروه زبانهای ایرانی شمال شرقی میباشد بیش از هر زبان دیگری شبیه گویشهای مختلف پامیری و یغنابی و نیز پشتو میباشد. وامواژههای زبانی دیگر و تغییرات آوایی به دلیل همجواری با زبانهای غیر ایرانی در واژهشناسی آسی دخیل بودهاست اما از نظر واژگان همچنان ویژگی ایرانی خود را حفظ نمودهاند. زبان آسی مانند زبان فارسی فاقد جنس و تثنیه میباشد. ضمائر مالکی مانند گویشهای کناره دریای کاسپین در ایران پیش از اسم و مضافٌالیه پیش از مضاف میایستد. گاهی جملات با گروههای اسمی همراه میشود. پرسشواژهها чи (چی) - کی؟، چه کسی؟ цы (تسێ) - چه؟ кæд (کَد) - کِی؟ кæм (کَم) - کجا؟ цæмæн (تسَمَن) - چرا؟ куыд (کوێد- Kwid) - چطور؟ куыд æгъдауæй (کوێد اَغداوَی- Kwid əğdawəy) - چگونه؟ цал (تسال) - چند؟ кæцы (کَتسێ) - کدام؟ پیشینه آسیشناسان تحقیق در زبان آسی را ایرانشناسان روس (آ. شِگرِن، پ. لِرخ، ک. زالمان) مقارن نیمهٔ قرن نوزدهم شروع کردند، اما بزرگترین افتخار در این زمینه نصیب آکادمیسین و.ف. میلِر شد که یک سلسله تحقیقات بسیار مهم دربارهٔ آسی از خود به جا گذاشته و بهطور قعطی نشان دادهاست که این زبان، دنبالهٔ گویشهای سکایی ادوار باستان است. وی دستور تاریخی زبان آسی را که در Grundriss چاپ شده و تا این زمان اهمیت خود را حفظ کردهاست و نیز یک فرهنگ آسی-روسی-آلمانی تألیف کرده که پس از مرگش به چاپ رسیدهاست. در دوران شوروی تحقیق در زبان آسی دنبال شد و امروز نیز در لنینگراد و مسکو (الکساندر آرنولدویچ فریمان، واسیلی آبایف)، در تفلیس (گ.س. آخولدریانی) و در اُرجونیکدزه ادامه دارد. در دهههای اخیر آثار متعددی منتشر شدهاند که جنبههای آواشناسی، دستور، واژگان و تاریخ زبان آسی را عمق میبخشد. مهمترین تحقیقات را آبایف انجام دادهاست. جستارهای وابسته یاسیها گویش یاسی پانویس منابع رودیگر اشمیت. راهنمای زبانهای ایرانی. جلد دوم. ترجمه حسن رضایی باغ بیدی و همکاران. تهران. نشر ققنوس. چاپ دوم. ۱۳۸۷ برای مطالعه بیشتر Encyclopædia Britannica, Ossetic language پیوند به بیرون ویکیپدیای آسی Ossetic National Corpus Russian-Ossetic On-Line Dictionary اوستیا آسی زبانهای ایرانی شرقی زبانهای ایزو ۶۳۹–۱ زبانهای دارای کد ایزو ۶۳۹–۲ زبانهای روسیه آسی سرمتی


text: پَشتو یا پښتو (به پشتو: پښتو) زبانی ایرانی و از شاخه ایرانی شرقی، یکی از دو زبان رسمی در افغانستان در کنار فارسی و دومین زبان پرگویشور پاکستان است. در ادبیات فارسی گاه از این زبان به نام افغانی یاد شدهاست. پشتونها گویشوران پشتو میباشند که در پاکستان، افغانستان، هند و ایران زندگی میکنند. پشتو پس از قرن هفتم میلادی وام واژههای زیادی از فارسی و هندوستانی گرفتهاست. زبان پشتو در اصل جزئی از زبانهای ایرانی است. قواعد آواشناسی نشان میدهد که واژه پشتو شکل دیگرگونشدهای از همان واژهٔ پَرْسَوا (به معنی پارسی) است. بطلمیوس هم آن را پکتین نوشتهاست؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود. اغلب پشتوزبانان در افغانستان، به خوبی زبان فارسی را میدانند ولی برعکس آن صادق نیست. زبان فارسی زبان اول یا دوم ۷۷ درصد مردم افغانستان است. نخستین دولت مستقل افغانی یعنی امپراتوری درانی در سال ۱۷۴۷ تشکیل گردید، اما زبان (پشتو) فقط درسال ۱۹۳۶ حیثیت زبان رسمی دولتی را کسب کرد. قواعد نوشتاری و ادبی زبان پشتو در میانه سده شانزدهم بنیانگذاری شد ولی به علل گوناگون روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا هماکنون تکمیل نشدهاست. در سال ۱۹۶۴ وقتی زبان فارسی به زبان دری تغییر نام یافت، زبان پشتو به عنوان زبان رسمی دوباره مورد تأکید قرار گرفت. نخبگان افغان از هر دو زبان فارسی و پشتو استفاده میکنند و زبان فارسی را نمادی از تربیت فرهنگی و تکامل میدانند. ظاهرشاه (شاه افغانستان طی سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۷۳) بعد از پدرش محمد نادر شاه و همانند او تصمیم گرفت که مقامات باید هر دو زبان فارسی و پشتو را مطالعه و مورد استفاده قرار دهند. در سال ۱۹۳۶ یعنی سه سال بعد از شروع سلطنت خود، طی یک حکم شرعی سلطنتی زبان پشتو را زبان رسمی افغانستان اعلام کرد با وجود این که اغلب خانواده سلطنتی و دیوانسالاران که اغلب پشتون بودند، فارسی صحبت میکردند. جو ضدایرانی و ضدشیعی القا شده توسط انگلیس به حاکمان وقت افغانستان، سبب این تصمیم بود. زبان پشتو در نواحی جنوبی و جنوبشرقی کشور افغانستان و بهطور پراکنده در شمال و قسمت شمالغربی پاکستان و همچنین در مناطقی از ایران و هندوستان که پشتونها حضور دارند متداول است. گروهی از پشتوزبانان در بلوچستان و معدودی در چیترال و کشمیر زندگی میکنند. برخی نیز در کنار مرزهای ایران و افغانستان سکونت دارند. هر چند زبان عربی در این زبان نفوذ یافته، پشتو بسیاری از خصوصیات اصیل زبانهای ایرانی را حفظ کرده و خود لهجههای مختلف دارد، مانند وزیری، آفریدی، پیشاوری، قندهاری، غلزایی، بنوچی و غیره. در قانون اساسی نو افغانستان، هر دو زبان رایج آن کشور، یعنی فارسی دری و پشتو، بهعنوان زبانهای رسمی ملی پذیرفته شدهاست. بنا به گفته دانشنامه ایرانیکا تعداد گویشوران زبان پشتو در افغانستان ۱۲ میلیون نفر، در پاکستان حدود ۲۳ میلیون نفر و در ایران حدود ۵۰٬۰۰۰ نفر (بدون احتساب مهاجران) برآورد میشود. برخی منابع، تعداد گویشوران آن را حتی میان ۴۰ تا ۵۰ میلیون نفر در سراسر جهان تخمین زدهاند. زبان باستانی ایرانی که نیای پشتو بوده، به احتمال زیاد با زبان گاتاهای زرتشت نزدیکی داشتهاست. با گذشت زمان، شاخهٔ زبانهای هندوآریایی تأثیر عمیقی بر روی پشتو گذاشتهاست، اما زبان پشتو درعینحال بسیاری از ویژگیهای اصلی زبانیش را در خود حفظ کردهاست. نام پشتو ظاهراً از واژه پشتون یا پختون آمدهاست که نام قومی ایرانی است. این زبان در اصل جزو زبانهای هندوایرانی است. قواعد آواشناختی نشان میدهد که واژهٔ پشتو شکل دیگرگونشدهای از همان واژهٔ پَرْسَوا (بهمعنی پارسی) است. پروفسور مارکوارت آلمانی معتقد است پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژه پرسوا (parsuwā) گرفته شدهاست. به عقیده یِ مارکوارت پرسوا از ریشه -parsū سانسکریت است که نام قبیلهای جنگجو در شمال غربی هند بودهاست. او پشتون را بر گرفته از پرسوانا (منسوب به پَرسوا) میداند. بطلمیوس هم آن را پکتین نوشتهاست؛ بنابراین نام پشتو از همان پکهت – پکتویس – پکتین ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ میشود. تاریخ برخی از زبانشناسان استدلال کردهاند که پشتو از تبار اوستایی یا گونههای بسیار نزدیک به آن است. با این حال، این موضع که پشتو نواده مستقیم اوستایی است، هنوز مورد اختلاف است. آنچه دانشمندان بر آن اتفاق نظر دارند این واقعیت است که زبان پشتو یک زبان ایرانی شرقی است که دارای ویژگیهای مشترک با زبانهای ایرانی میانه شرقی مانند باختری، خوارزمی و سغدی است. استرابون که در سالهای ۶۴ پیش از میلاد تا ۲۴ میلادی زندگی میکرد، توضیح میدهد که قبایل ساکن در سرزمینهای غرب رود سند بخشی از آریانا بودند. این در حدود زمانی بود که یونانیان بلخ منطقه پشتونها را اداره میکردند. از سده ۳ میلادی به بعد، بیشتر پشتونها را با نام افغان (آبگان) میخوانند. دانشمندانی همچون عبدالحی حبیبی با استفاده از نوشتههای پته خزانه بر این باورند که نخستین آثار پشتو توسط امیر کرور سوری در اوایل دوره غوریان در سده هشتم میلادی نوشته شد. پته خزانه یک نسخه خطی پشتو است که ادعا میشود توسط محمد هوتکی با پشتیبانی شاه حسین هوتکی در قندهار نوشته شده و حاوی گلچین شاعران پشتو است. با این حال، اصالت این کتاب توسط دانشمندانی مانند دیوید نیل مکنزی و لوسیا سرنا لوئی مورد اختلاف است. از سده شانزدهم، شعر پشتو در میان پشتونها بسیار محبوب شد. از کسانی که به زبان پشتو شعر نوشتند میتوان به بایزید پیر روشن (مخترع بزرگ الفبای پشتو)، خوشحالخان ختک، رحمان بابا، نازو توخی و احمد شاه درانی، بنیانگذار امپراتوری دورانی اشاره کرد. امروزه با مشاهده ازدیاد واژگان فارسی و عربی در پشتو، تمایل زیادی به «پاکسازی» پشتو با بازیابی واژگان کهن آن وجود دارد. پراکندگی جغرافیایی پشتو به عنوان زبان رسمی در افغانستان بیشتر در شرق، جنوب و جنوب غربی رایج است اما در برخی از مناطق شمالی و غربی کشور نیز صحبت میشود. شمار دقیق گویشوران آن در دسترس نیست، اما برآوردهای مختلف نشان میدهد که پشتو زبان مادری ۳۵–۵۰٪ از کل جمعیت افغانستان است. پشتو در پاکستان زبان ٪ از جمعیت است، که عمدتاً در شمال غربی کشور در ایالت خیبر پختونخوا و مناطق شمالی ایالت بلوچستان گفتگو میشود. زبان پشتو در دیگر شهرهای بزرگ پاکستان، به ویژه در کراچی، نیز یافت میشود. جوامع دیگر پشتوزبان در هند، تاجیکستان، و شمال شرقی ایران (بیشتر در استان خراسان جنوبی در شرق قاین، نزدیک مرز افغانستان) یافت میشوند. در هند بیشتر مردم پشتون به جای پشتو به زبان هندی صحبت میکنند. شمار کمی پشتوزبان در هند وجود دارد و آنها در راجستان ملقب به شین کهلای و در کلکته ملقب به کابولیوالا («مردم کابل») هستند. جوامع بزرگ پشتونهای دور از وطن در غرب آسیا، به ویژه در امارات متحده عربی و عربستان سعودی نیز وجود دارد. مهاجران پشتون در دیگر کشورها همچون ایالات متحده، بریتانیا، کانادا، آلمان، هلند، سوئد، قطر، استرالیا، ژاپن، روسیه، نیوزیلند و غیره نیز پراکنده هستند. افغانستان پشتو، همراه با فارسی یکی از دو زبان رسمی افغانستان است. از اوایل قرن هجدهم همه پادشاهان افغانستان پشتون بودند (به استثنای حبیبالله کلکانی در سال ۱۹۲۹). فارسی، زبان ادبی دربار افغانستان بود و بیشتر در نهادهای دولتی مورد استفاده قرار میگرفت در حالی که قبایل پشتون به زبان پشتو به عنوان زبان مادری خود صحبت میکردند. شاه امانالله خان در دوران سلطنت خود (۱۹۲۹–۱۹۲۶) سیاست ترویج پشتو را به عنوان نشانه هویت قومی و به عنوان نمادی از «ملیگرایی رسمی» آغاز کرد تا افغانستان را پس از شکست امپراتوری بریتانیا در جنگ سوم انگلیس و افغانستان در سال ۱۹۱۹ به سوی استقلال سوق دهد. در دهه ۱۹۳۰ جنبشی برای ترویج زبان پشتو به عنوان زبان دولت، اداره و هنر با تأسیس انجمن پشتو در سال ۱۹۳۱، دانشگاه کابل در سال ۱۹۳۲ و همچنین فرهنگستان پشتو تولانا در سال ۱۹۳۷ آغاز شد. در آن زمان گرچه نخبگان افغان رسماً از استفاده از زبان پشتو حمایت میکردند، زبان فارسی را «زبانی پیشرفته و نمادی از تربیت فرهنگی» میدانستند. شاه ظاهرشاه (سلطنت ۱۹۳۳–۱۹۷۳) پس از آنکه پدرش نادرخان در سال ۱۹۳۳ دستور داد که مقامات باید دو زبان فارسی و پشتو را بخوانند و از آنها استفاده کنند، به این ترتیب عمل کرد. در سال ۱۹۳۶ یک فرمان سلطنتی از ظاهر شاه رسماً به زبان پشتو جایگاه زبان رسمی را اعطا کرد و استفاده از آن را در تمام امور دولتی و آموزشی مجاز شمرد؛ علیرغم این واقعیت که خانواده سلطنتی و دیوانسالاران بیشتر به فارسی صحبت میکردند. بنابراین پشتو به یک زبان ملی و نمادی برای ملیگرایی پشتون تبدیل شد. مجلس قانون اساسی در سال ۱۹۶۴ هنگامی که نام زبان فارسی در قانون اساسی بهطور رسمی به دری تغییر یافت، وضعیت زبان پشتو را به عنوان یک زبان رسمی را تأیید کرد. سرود ملی افغانستان به زبان پشتو است. پاکستان در پاکستان، پشتو زبان اول ٪ از جمعیت است (در سال ۱۹۹۸)، پشتونها بیشتر در شمال غربی در ایالت خیبر پختونخوا و مناطق شمالی ایالت بلوچستان ساکنند. پشتو همچنین در بخشهایی از نواحی میانوالی و اتک در ایالت پنجاب، مناطقی از گلگت-بلتستان، در اسلامآباد و همچنین توسط جوامع پشتوزبان در شهرهای مختلف سراسر کشور به ویژه کراچی و حیدرآباد در سند، صحبت میشود. اردو و انگلیسی دو زبان رسمی پاکستان هستند. پشتو وضعیت رسمی در سطح فدرال ندارد. در سطح ایالتی، زبان پشتو زبان منطقهای خیبر پختونخوا و شمال بلوچستان است. زبان اصلی آموزش در مدارس دولتی در پاکستان اردو است اما از سال ۲۰۱۴ به بعد، دولت خیبر پختونخوا تأکید بیشتری بر استفاده از انگلیسی به عنوان زبان آموزشی کردهاست. این امر باعث نارضایتی روزافزون در میان پشتونها شدهاست، آنها همچنین شکایت دارند که پشتو غالباً بهطور رسمی مورد غفلت قرار میگیرد. پروفسور طارق رحمان در این باره میگوید: واجشناسی زبان پشتو، چه از نظر واجشناسی و چه ازنظر ساختمان دستوری، با دیگر زبانهای ایرانی تفاوتهایی دارد. خیشومیشدگی و کامیشدگی در آواشناسی تاریخی پشتو نقش مهمی ایفا کرده است. این زبان را به دو گروه غربی (یا جنوبغربی) و شرقی (یا شمالشرقی) تقسیم میکنند. گویش مهم گروه غربی، گویش قندهاری است و در گروه شرقی گویش پیشاوری اهمیت دارد. اختلاف میان این دو گروه، هم در چگونگی ادای واکهها و هم در برخی نکتههای دستوری است. ازجمله نام یا عنوان زبان که در قندهاری «پشتو» و در پیشاوری «پختو» تلفظ میشود. واکهها همخوانها همخوانهای /ف/ و /ق/ بومی پشتو نیستند و بیشتر به ترتیب با /پ/ و /ک/ جایگزین میشوند. دستور زبان پشتو یک زبان نهاد-مفعول-فعل است. صفتها پیش از اسم میآیند. اسم و صفتها در دو جنس (نر/ماده)، دو شمار (جمع/مفرد)، و چهار حالت (مستقیم، غیرفعلی، ازسویی و ندایی) صرف میشوند. یک صرف برای وجه التزامی نیز وجود دارد. سامانه فعلی با وجود زمانهای حال، گذشته ساده، گذشته مستمر، حال نقلی و گذشته نقلی بسیار پیچیدهاست. فعل بهطور کلی هم در جملههای گذرا و هم در ناگذر با نهاد مطابقت دارد. یک استثنا وقتی اتفاق میافتد که یک کار تمام شده در هر یک از زمانهای گذشته (گذشته ساده، گذشته مستمر، حال نقلی یا گذشته نقلی) گزارش شود. در چنین مواردی، فعل در صورتی که ناگذر باشد با نهاد مطابق است ولی اگر گذرا باشد، با مفعول مطابق است. بر خلاف بسیاری از زبانهای دیگر هندوایرانی، پشتو از هر سه گروه حرف اضافهای - پیشوند، پسوند و مرکب، استفاده میکند. واژگان بیشتر واژگان پشتو از ریشه ایرانی شرقی است. با این حال، شمار قابل توجهی از آنها منحصر به زبان پشتو است. پس از قرن هفتم وامواژههایی عمدتاً از فارسی و هندی و عربی (بیشتر از راه فارسی) وارد پشتو شدهاند پشتوی امروزی از انگلیسی، فرانسوی و آلمانی نیز وامواژه دریافت کردهاست. در اینجا یک فهرست نمونه از واژگان سره پشتو و وامواژهها آورده شدهاست: سامانه نوشتاری پشتو الفبای پشتو را به کار میگیرد که گونه اصلاحشده الفبای فارسی است. در قرن شانزدهم، بایزید پیر روشن ۱۳ حرف جدید را به الفبای پشتو وارد کرد. در طی سالها این الفبا بیشتر اصلاح شد. الفبای پشتو از ۴۵ حرف و ۴ حرکت تشکیل شدهاست. در نویسهگردانی لاتین، تنش با نشانگرهای ә́، á، ā́، ú، ó، í و é بر روی واکهها نشان داده میشود. در جدول زیر الفبای پشتو آورده شدهاست: گویشها گویشهای پشتو به دو گونه تقسیم میشوند: گونه نرم جنوبی «پشتو» و گونه سخت شمالی «پختو». هر گونه بهشماری گویش تقسیم میشود. گویش جنوبی ونتسی متمایزترین گویش پشتو است. ۱ گونه جنوبی گویش درانی یا قندهاری (یا گویش جنوب غربی) گویش کاکار (یا گویش جنوب شرقی) گویش شیرانی گویش ماندوخل گویش مروت-بتانی گویش ونتسی گروه کرلانی جنوبی یا گویشهای مرکزی گویش ختک گویش وزیرولا گویش داورولا گویش ماسیدولا گویش بانوچی ۲ گونه شمالی گویش مرکزی گیلجی (یا گویش شمال غربی) گویش وردک گویش یوسفزی یا یوساپزی (یا گویش شمال شرقی) گروه کرلانی شمالی گویش تانیولا گویش قبیله منگل گویش خوستی گویش زادران گویش بانگاش-اوراکزی-توری-زازی گویش آفریدی گویش خوگیانی پشتوی معیار پشتوی معیار گونه معیار است که به عنوان گویش ارجمند پشتو عمل میکند و بر پایه گویش شمال غربی بنا شدهاست که در منطقه مرکزی غلزابی، شامل کابل و برخی از مناطق اطراف آن صحبت میشود. با این حال واژگان پشتوی معیار از پشتوی جنوبی نیز گرفته شدهاند. این گویش از پشتو به عنوان معیار انتخاب شدهاست زیرا برای همه قابل درک است. پشتو معیار گونه ادبی پشتو است که در رسانههای افغانستان استفاده میشود. پشتوی معیار توسط رادیو تلویزیون ملی و آکادمی علوم افغانستان در کابل توسعه یافتهاست. این سازمان از واژگان یا عبارات موجود، نوواژهها را برای اصطلاحات جدید ایجاد و آنها را به دایره واژگان پشتو معرفی کند. پشتوی معیار همچنین در مدارس ابتدایی کشور آموزش داده میشود. از این زبان برای نوشتار و گفتار رسمی و در حوزه رسانهها و دولت استفاده میشود. همچنین تلاش شدهاست که یک گونه نوشتاری پشتو بر اساس خط لاتین ایجاد شود، اما این تلاشها برای بهکارگیری الفبای لاتین مورد حمایت رسمی قرار نگرفتهاست. ادبیات آثار ادبی پیش از اسلام به این زبان بهدست نیامده است. در کتاب پته خزانه (گنجینهٔ پنهان) ادعا میشود که برخی از منظومات و اشعار پشتو به سدهٔ دوم هجری تعلق دارد. قدیمیترین ادعای این کتاب مربوط میشود به شاعر پشتو امیر کرور و دارای یک منظومهٔ حماسی، پسر امیر پولاد سوری که به سال ۱۳۹ ه.ق/ ۷۵۶م. در مندشِ غور امیر بود. البته اصالت این کتاب از سوی پژوهشگران و زبانشناسان رد شدهاست. عبدالحی حبیبی، پژوهشگر اهل افغانستان، مدعی میشود که آن کتاب در ۱۳۲۲ ه.ش به دستش افتادهاست، اما بهطور عالم پژوهشگران، پشتوشناسان و مورخان نظریهٔ وی را رد کردهاند و آن جعلی میدانند که در دههٔ چهل میلادی، یعنی کمی پیش از ادعای کشف، جعل شدهاست. اما آنچه که مورخان و زبانشناسان به شکل جدی تأیید کرد، این است که نخستین اثر به این زبان در سدهٔ شانزدهم میلادی نوشته شدهاست. از نویسندگان دیگرِ پشتو میتوان به خوشحالخان ختک (۱۶۱۳–۱۶۹۴ م)، عبدالرحمن بابا (زادهٔ ۱۰۴۲ ه.ق/ ۱۶۳۲ م)، حمید مهمند (درگذشتهٔ حدود ۱۶۹۰ م) و پیرمحمد کاکر (درگذشتهٔ حدود ۱۷۷۰ م) اشاره کرد. در طی سدههای پیاپی، پشتو تنها در گفتار بهکار میرفته و آثار ادبی به این زبان بسیار اندک بودهاست. تنها از سال ۱۹۳۶ بود که دولت افغانستان پشتو را زبان رسمی کشور قرار داد و ازآنپس روزنامه، کتاب و آثار ادبی به این زبان پدید آمد و تدریس آن در آموزشگاهها معمول شد. در مورد کتاب پته خزانه، مگر از سوی دیگر اگر به یک نسخهٔ خطی دستی کتاب «پته خزانه» که در نزد اینترنت نشر شده بود ، اگر به همان نسخهٔ خطی دستی از کتاب «پته خزانه» اگر دیده شود، در آنجا در نزد صفحهٔ رقم ۴ از آن نسخه، این چنین کلمهها خوانده شده میتوانستند: «ورځ و د جمعه ۶ ا و جمادیالثانی سنه و ۱۱۴۱ هجری»، که به راستی هم که روز ۱۶ یا شانزدهم ماه جمادیالثانی سال ۱۱۴۱ هجری قمری، کدام روز جمعه نه بود، مگر در زبان پشتو، کلمهٔ «او» یعنی «و» یا با معنی «واو ربط» یا با معنیٰ «واو عطف» را میفرمودند، و ظاهراً اگر آن نسخهٔ خطی دستی یافت شده اگر یک نسخهٔ دوباره رونوشت شده اگر بود، شاید که رونوشتگر دوباره، شاید که نوشتههای «۶ او جمادیالثانی سنه و (یا «د») ۱۱۴۱ هجری» را شاید که اشتباهاً انگار رقمهای اشتباهی «۱۶» یا به سان غلط انگار «شانزده» شاید که انگاشته بود، که مگر تقویمها و جنتریهای معاصر الکترونیکی و اینترنتی، به راستی هم که «روز ۶، یا روز ششم، از ماه جمادیالثانی از سال ۱۱۴۱ هجری قمری» را یک روز «جمعه» نشان میدادهاند؛ و شاید که آقای پروفیسور عبد الحی حبیبی، شاید که بدون کمترین اندیشه به انگار جعل کاری، مگر همان اشتباه کدام شخص رونوشتگر دوباره کتاب «پته خزانه» را ظاهراً شاید که با امانتکاری نقل و هم آنچنان به چاپ سپرده بود؛ و بناءاً یک امکانِ دفاع از ادعاء صحیح بودن و درست بودن و راستی و حقیقی بودن کتاب «پته خزانه» هم ظاهراً که آنچنان موجود بود. اصالت این کتاب مورد تأیید حلقههای آکادمیک قرار ندارد. نویسندگانی در پیشاور پاکستان و افغانستان این کتاب را زیر سؤال بردهاند و در آن مواردی یافتهاند که حدس و گمان مبنی بر جعلی بودن گنجینهٔ پنهان را نزدیک به یقین میکند؛ از جمله در ذکر روزهای هفته و ماهها. نویسندگان کتاب، از جمله عبدالحی حبیبی، گمان نمیکردند تقویمی بهوجود بیاید که بتواند روزها و تاریخهای هزار سال پیش و هزار سال بعد را معین کند. اما امروز چنین تقویمهایی وجود دارند که براساس آنها میتوان جعل بودن این کتاب را ثابت کرد؛ مثلاً نویسندهٔ کتاب میگوید: روز دوشنبه ۱۶ ربیعالاول فلان سال. وقتی به تقویم همان سال نگاه کنید، ۱۶ ربیعالاول سال موردنظر نه دوشنبه که پنجشنبه است! سیاست احیای زبان پشتو در دورهٔ محمد ظاهرشاه و پس از تدوین قانون اساسی در ۱۳۴۳ ه. ش، رجال سیاسیِ پشتون، به سرپرستی رِشتِین، کوشیدند تا زبان پشتو را بهعنوان یگانه زبان رسمی کشور در متن قانون اساسی به تصویب برسانند، اما اعتراض جدی مردم از یک سو، و دفاع نمایندگان فارسیزبان قانونگذار از دیگر سو، از این امر جلوگیری کرد. سرانجام، پشتونها پذیرفتند که رسمیت زبانهای فارسی دری و پشتو را در قانون اساسی بگنجانند. بدینترتیب، افغانستان کشوری دوزبانه شد و امکانات محدود مربوط به زمینههای آموزش و پرورش و نیز قابلیتهای مطبوعاتی و استعدادهای فرهنگی به دو نیم گردید. نیمهٔ نخست و سنگینترِ آن به رشد زبان و ادب پشتو اختصاص یافت و نیمهٔ واپسین و سبکترِ آن در راه ادامهٔ حیات زبان و ادب فارسی دری صرف شد. ازاینپس، درحقیقت، قابلیتها و استعدادهای محدود اقتصادی، ادبی و فرهنگی کشور، صرف طرح و عرضهٔ مفهومی واحد با دو صورت زبانی گردید و نتیجهٔ آن رخداد این شد که از یک سو، ادب فارسی دری سیر طبیعی و معمول خود را ازدست داد، و از دیگر سو، پارهای از استعدادهای واژگانیِ فارسی در افغانستان مختل شد و از قوه به فعل نرسید و واژههای پشتو بر آن تحمیل شد و وجه زیباییشناختیِ آن مخدوش و مغشوش گردید. تأثیر فارسی بر پشتو در زبان پشتو واژههای فارسی بسیار است و دلیل آن ریشهٔ مشترک آنها و نبودن واژههای کافی است. پشتو از دستهٔ زبانهای ایرانی نوین شرقی و فارسی از دستهٔ ایرانی نوین غربی است. تقریباً شصت درصد واژگان زبان پشتو از زبان فارسی گرفته شدهاست. پشتو ۴۴ واج دارد، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان. پشتو همهٔ واجهای فارسی را دارد، بجز ف که در پشتو کم دیده شده و همیشه به پ تبدیل میشود یا دستکم با تلفظ پ خوانده میشود. ج گهگاه به ځ و چ به څ تبدیل میشوند، مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان»، و «جنگل» به ترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان»، و «ځنگل». نمونهها رنگها فهرست رنگها: رنگهایی که از زبانهای همسایه آمدهاند: نارنجی nārәnjí - نارنجی [از فارسی] گلابی gulābí - صورتی [از هندی و فارسی] نیلی nilí - نیلی [از فارسی] زمانهای روز جستارهای وابسته پشتونسازی ادبیات پشتو قبایل پشتو فهرست واژگان پشتو با ریشه فارسی پانویس منابع پیوند به بیرون قاموسونه: واژهنامهٔ پشتو زبانهای افغانستان زبانهای ایالت بلوچستان پاکستان زبانهای ایرانی شرقی زبانهای ایرانی زبانهای پاکستان زبانهای تصریفی زبانهای خیبر پختونخوا زبانهای فاعل-مفعول-فعل


text: وگا درخشان ترین ستاره صورت فلکی شمالی لیرا است. این نام بایر α Lyrae است که به لاتین Alpha Lyrae و به اختصار Alpha Lyr یا α Lyr است. این ستاره در فاصله 25 سال نوری (7.7 پارسک) از خورشید نسبتاً نزدیک است و یکی از درخشان ترین ستارگان در همسایگی خورشید است. این ستاره پنجمین ستاره درخشان در آسمان شب و دومین ستاره درخشان در نیمکره شمالی آسمان پس از آرکتوروس است. کرکس نشسته، وَنَنْد، نَسر واقع یا آلفا شلیاق (α Lyr) (به انگلیسی:Vega)پنجمین ستارهٔ پرنور آسمان شب است. این ستاره زمانی ستارهٔ قطبی زمین بود و در ۱۲۰۰۰ سال دیگر نیز ستارهٔ قطبی خواهد شد، درست همان زمانی که انحراف آن به برسد. این ستاره در پیکر آسمانی دیگپایه (شلیاق) قرار گرفتهاست و به همراه دو ستارهٔ دیگر تشکیل مثلث تابستانی را میدهند. ونند را در ایران باستان نگهبان دروازهها و گذرگاههای رشتهکوه البرز میدانستند. در سال ۱۹۸۳ توسط ماهواره اخترشناختی فروسرخ (IRAS) کشف شد که این ستاره را هالهای از گرد و غبار فراگرفته که شاید در آینده از آن غبار، سیارههایی تشکیل شوند. کرکس نشسته به طور گستردهای توسط اخترشناسان مورد مطالعه قرار گرفته است و همین موضوع باعثشده تا به طور قطعی، این ستاره، تبدیل به دومین ستاره مهم آسمان پس از خورشید باشد. کرکس نشسته اولین ستاره به استثنای خورشید بود که از آن عکس گرفته شد و همچنین، اولین ستارهای بود که طیف آن ثبت شد. کرکس نشسته همچنین یکی از اولین ستارههایی بود که فاصله آن از طریق اندازهگیری اختلافمنظر تخمین زدهشد. این ستاره تحت عنوان خط پایه برای کالیبره کردن مقیاس روشنایی شیدسنجی مورد استفاده و کمک قرار میگیرد و یکی از اولین ستارگانی بود که برای تعریف نقطهٔ صفر در سیستم فوتومتریک یوبیوی از آن استفاده شد. وگا به طور گسترده توسط اخترشناسان مورد مطالعه قرار گرفته است، که منجر به آن شده است که آن را "مسلماً مهم ترین ستاره بعدی در آسمان پس از خورشید" نامیده اند.[18] وگا ستاره قطب شمال در حدود 12000 سال قبل از میلاد بود و دوباره در حدود سال 13727 خواهد بود، زمانی که انحراف آن +86 درجه و 14 دقیقه خواهد بود.[19] وگا اولین ستاره غیر از خورشید بود که تصویر و طیف آن عکسبرداری شد.[20][21] این یکی از اولین ستاره هایی بود که فاصله آن از طریق اندازه گیری اختلاف منظر تخمین زده شد. وگا به عنوان خط پایه برای کالیبراسیون مقیاس روشنایی فتومتریک عمل کرده است و یکی از ستارگانی بود که برای تعریف نقطه صفر برای سیستم نورسنجی UBV استفاده شد. وگا تنها حدود یک دهم سن خورشید است، اما از آنجایی که جرم آن 2.1 برابر است، طول عمر مورد انتظار آن نیز یک دهم عمر خورشید است. هر دو ستاره در حال حاضر به نقطه میانی عمر دنباله اصلی خود نزدیک می شوند. در مقایسه با خورشید، وگا دارای فراوانی کمتری از عناصر سنگینتر از هلیوم است. [13] وگا نیز یک ستاره متغیر است که درخشندگی آن کمی متفاوت است. با سرعت 236 کیلومتر بر ثانیه در خط استوا به سرعت در حال چرخش است. این امر باعث می شود که استوا به دلیل اثرات گریز از مرکز به سمت بیرون برآمده باشد و در نتیجه، تغییر دما در سراسر فتوسفر ستاره وجود دارد که در قطب ها به حداکثر می رسد. از زمین، وگا از جهت یکی از این قطب ها مشاهده می شود.[22] منابع گروه اخترشناسی روجا Bright Star Catalogue ویکیپدیای انگلیسی: کرکس نشسته اجرام اچآر اجرام اچآیپی اجرام بایر اجرام فلمستید اجرام کاتالوگ هنری دراپر اجرام گلیز و جیجی ستارگان ستارگان دارای نام خاص ستارگان رشته اصلی کلاس A ستارگان لاندا گاوران ستارههای قطبی شمال ستارههای موجود در فهرست نظرسنجی بن صورت فلکی شلیاق قرصهای پیرا-ستارهای متغیرهای دلتا سپری


text: اَهورامَزدا (به اوستایی: «مَزدا اَهورَه») (نیز با نامهای: اهورا، اورمَزد، هورمَزد، اورمُزد، هورمُز و هُرمُز و ورمز) نام آفریدگارِ نِکوییها و دادار و پروردگارِ همهٔ هستی در مَزدَیَسنا است. او الوهیت و الهه آفرینش در این دین است. واژهشناسی «اهورامزدا» واژهای برآمده از دو واژه جداگانه «اَهورا» و «مَزدا» است که ریشه آن به زبان اوستایی کهن در گاتاها بازمیگردد. در گاتاها گاه ترکیب «اهورا مزدا» جدا از هم و به شکل تنهای «اهورَه» یا «مزدا» آمدهاست ولی در موارد کنار هم ترکیب «مزدا اهورَه» کاربرد فراوان تری دارد. واژه اهورامزدا به گونه «مزدا اهوره» یا «مزدا» ۱۵۵ بار در گاتاها بازگو شدهاست. اهورا به معنای سرور، و مزدا به معنای خِرَد است. ویژگیهای اهورامزدا اهورامزدا آفرینندهٔ جهان است. مزدیسنان اهورامزدا را میپرستند. اهورامزدا خالق و داور همهٔ چیزهای مادی و معنوی و نیز آفریننده روشنی و تاریکی و برقرارکننده نظم هستی (اشه) است. اهورامزدا و باورها در گاتها در مزدیسنا بر اساسِ کتابِ بندهشن که در اواخر دوره ساسانیان نوشته شده، نیروی مخالفِ اهورامزدا و زایندهٔ بدیها را اهریمن معرفی میکند. در زروانیسم در باورِ زروانیان، اهریمن برادر و رقیبِ اهورا مزدا و پسر زروان و دارای هویتی جداگانه از اهورا مزدا است. بر پایه باورهای کهنِ زروانی و دیگر دینهای پس از آن چون مانویان «اهورامزدا و اهریمن هردو زادهٔ زروان (خدای زمان) بودند و جهان عرصه جنگ این دو نیروی نیک و بد است ولی سرانجام چیرگی در پایانِ جهان با اهورامزداست و چون اهورامزدا پاکی مطلق است بدی در او راه ندارد. پس هر آنچه که بد است اهریمنی است.» البته این سخن در هیچ جای گاهان نیست و زُروان در زبان اوستایی تنها به معنای زمان است و ارتباطی با خداوند ندارد. جستارهای وابسته آریمانیوس زروان (ایزد) فرهنگ ایرانی اشا مزدیسنا منابع پیوند به بیرون نسخهٔ وب: گاتاهای زرتشت ایزدان ایران باستان ایزدان مزدیسنا مفاهیم خدا خدا خدایان آفرینش نامهای خدا در مزدیسنا نامهای خدا واژهها و عبارتهای فارسی


text: قَدر به معنی ارزش، کاربردهایی از قرار زیر دارد: قدر (سوره)، سورهای از قرآن شب قدر قضا و قدر قدر مطلق (ریاضی) قدر تابشسنجی قدر (ستارهشناسی): قدر ظاهری، در ستارهشناسی قدر مطلق (ستارهشناسی) قدر ۱۱۰، موشکی ساخت ایران جستارهای وابسته درخشندگی


text: قدر یا بُرز در دانش اخترشناسی یک کمیت بدون بعد است که برای اندازهگیری درخشش یک جرم آسمانی در یک باند مشخص از طیف الکترومغناطیسی بهکار میرود که اغلب طیف مرئی یا فروسرخ را در بر میگیرد. قدر یک مقیاس لگاریتمی است و در هر گام از قدر، درخشش جرم بر پایه پنجمین ریشه عدد ۱۰۰ یا تقریباً ۲٫۵۱۲ تغییر میکند. برای نمونه ستارهای با قدر ۱ دقیقاً ۱۰۰ برابر روشنتر از ستارهای با قدر ۶ است. هر چقدر ستارهای درخشانتر باشد عدد قدر آن کوچکتر است و قدر درخشانترین اجرام آسمانی منفی است. فروغ هر ستارهای به دو دستهٔ قدر ظاهری و قدر مطلق بخش میگردد. خورشید دارای قدر ظاهری ۲۷− و شباهنگ که درخشانترین ستاره در شبهای تاریک است، دارای قدر ظاهری ۱٫۵− است. قدر ظاهری برای ماهوارههای موجود در مدار زمین نیز بهکار میرود، به گونهای که قدر ظاهری ایستگاه فضایی بینالمللی گاهی به ۶− نیز میرسد. جستارهای وابسته فهرست روشنترین ستارگان منابع هاج، پاول، ساختار ستارگان و کهکشانها، ترجمه توفیق حیدرزاده، تهران: سازمان جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، چاپ دوم، ۱۳۷۲خ، ص۱۵. اخترشناسی رصدی مقیاسهای اندازهگیری لگاریتمی یکاهای اندازهگیری در اخترشناسی


text: سگ بزرگ که با نام عربی کلب اکبر هم نامیده میشود یکی از صورتهای فلکی است. این پیکر آسمانی مجموعهای از ستارگان درخشان است و ۸ سال نوری با ما فاصله دارد پرنورترین ستاره آسمان شب یعنی شعرای یمانی یا شباهنگ (تیشتر) در این صورت و بر شانه آن قرار دارد. شباهنگ در قدر ۱٫۵ است. در آسمان زمستان، صورت فلکی شاخص بعد از صورت فلکی جبار، صورت فلکی سگ بزرگ (کلب اکبر) است که یافتنش هم سادهاست. کلب اکبر یکی از دو سگ شکارچی (صورت فلکی جبار) است. شباهنگ، پرنورترین ستاره آسمان ستاره شعرای یمانی، تیشتر، شباهنگ، آلفا (α)- کلب اکبر از اسامی متعددی آنست، که نام انگلیسی آن Sirius است که برگرفته از نام یونانی این لغت است که در زبان یونانی به معنی «سوزاندن و مشتعل کردن» میباشد؛ به این لحاظ که در یونان باستان این ستاره را منبع حرارت میدانستند. اصطلاح «روزهای سگی» در گرمای تابستان به این خاطر رسم بودهاست که زمان نزدیک شدن و تماس ظاهری این ستاره با خورشید در تابستان بودهاست. «هزیود» یکی از شاعران یونانی گفتهاست: «شعرای یمانی از سر تا پای آدمی را آب نموده و میخشکاند». از جمله نامهای دیگر این ستاره تیشتر و شباهنگ میباشد. همانطور که اشاره شد این ستاره پرنورترین ستاره آسمان میباشد که با قدر ۱/۴۴- در آسمان میدرخشد. این ستاره به نسبت ستاره سهیل که به عنوان دومین ستاره درخشان آسمان شناخته شده، دو برابر درخشنده تر است و این به خاطر فاصله نزدیک این ستاره با مااست، این ستاره با فاصلهای معادل ۶/۸ سال نوری، پنجمین ستارهٔ نزدیک به خورشید است. گردش ظاهری سالانه این ستاره در آسمان به لحاظ درخشندگی فوقالعاده اش برای بعضی از اقوام و مصریان و از ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد حکم تقویم را داشتهاست. شعرای یمانی با دمای سطحی ۱۰۰۰۰ درجه کلوین ستاره سفید رنگی است، اما به علت عبور لایههای متفاوت جو زمین و شکست نور در آنها، در هوای سرد شبهای زمستانی رنگ به رنگ دیده میشود. البته رنگ این ستاره از زمانهای قدیم تاکنون تغییر کردهاست. کلاودیوس بطلمیوس و دیگر ستاره شناسان دوران باستان این ستاره را سرخ گزارش کردهاند. شعرای یمانی ستاره دوتایی است. همدم شعرای یمانی اولین کوتوله سفیدی بود که کشف شد. آلون کلارک در سال ۱۲۴۱/۱۸۶۲، هنگامی که تلسکوپ ۵/۱۸ اینچ خود را آزمایش میکرد آن را کشف کرد. این همدم خیالانگیز، شعرای یمانی B و توله سگ نیز نامیده میشود و با قدر ۴/۸ میدرخشد. اما به دلیل درخشندگی زیاد شعرای یمانی A، آن را با تلسکوپهای کوچک نمیتوان مشاهده کرد. قطر این ستاره فقط ۳ برابر زمین است. مشخصات ستارههای واقع در صورت فلکی سگ بزرگ مشخصات ستاره شعرای یمانی A و شعرای یمانی B ستاره مرزم، جارچی، بتا (β)- کلب اکبر (Mirzam) ستاره بتا (β) از صورتفلکی سگ بزرگ (کلب اکبر) ستارهای با قدر ۵/۲ است؛ که تقریباً ۲۰۰۰ درخشندگی خورشید درخشندگی دارد. فاصله آن از ما تقریباً ۵۰۱ سال نوری است. نام عربی این ستاره مرزم به معنای «جارچی» است. این نام از این لحاظ است که طلوع آن نشانه از ظهور شعرای یمانی دارد. این ستاره همانند شعرای یمانی دوتایی است. هم دم آن از قدر ۸/۹ و فاصله زاویهای آن از ستاره اصلی ۱۸۵ثانیه قوس است. ستاره نو (ν)- کلب اکبر ستارهای سه تایی است. یکی از مولفههای آن از قدر ۴ و دوتای دیگر از قدر ۵ هستند. مشاهده این سه تایی زیبا با دوربین دو چشمی بسیار لذت بخش است. ستارههای سیگما(σ) و اپسیلون(ε)- کلب اکبر ستارههایی مناسب برای مقایسه رنگ، سیگما(σ) ستارهای سرخ رنگ از قدر ۵/۳ که از ما ۱۲۳۰ سال نوری فاصله دارد. همسایه این ستاره، اپسیلون(ε)- کلب اکبر است که رنگی کاملاً سفید دارد و از سیگما(σ)-کلب اکبر درخشان تر است. اپسیلون(ε)- کلب اکبر ستارهای دوتایی است، با همدمهایی از قدرهای ۵/۱ و ۸ که با فاصله زاویهای ۵/۷ ثانیه قوس از هم قرار گرفتهاند.ستاره اتا (η)- کلب اکبر این ستاره یک ابرستاره واقعی است که در این صورت فلکی به سادگی دیده میشود. اتای کلب اکبر با ۱۰۰۰۰۰ بار درخشندگی بیشتر از خورشید ما، در آسمان ستارهای متوسط با قدر ۴/۲ و در فاصله ۳۲۶۱ سال نوری قرار دارد. ستاره دلتا (δ)- کلب اکبر ستاره جالب توجهای در این صورت فلکی قرار دارد که در عربی آن را وزن(Wezen) مینامند. علت این نامگذاری روشن نیست ولی وزن تقریبی آن ۱۰ برابر خورشید تخمین زده شدهاست. شاید بهتر بود لقب «وزن» را به ستاره بسیار سنگین اتای کلب اکبر میدادند که از آن هم سنگین تر است. ستاره دلتای کلب اکبر نیز یک ابرغول است ۵۰۰۰۰ برابر خورشید درخشندگی دارد. با اینکه ۱۸۱۲ سال نوری با ما فاصله دارد ولی قدرش ۸/۱ است. اگر شعرای یمانی (با فاصله ۸ سال نوری از ما) را میتوانستیم به فاصلهای منتقل کنیم که دلتا یا اتای کلب اکبر قرار دارد، آنگاه قدر شعرای یمانی ۱۰ یا ۱۱ میرسید که در حد دید با چشم غیر مسلح نبود. برعکس اگر امکان داشت این دوستاره را به جای شعرای یمانی بنشانیم، درخشش آنها در حدود نصف درخشش ماه بود، در نتیجه شبهایی که در بالای افق میدرخشیدند، زمین به تاریکی واقعی نمیرسید.ستاره مو (μ)- کلب اکبر این ستاره یک دوتایی است از قدرهای ۵/۴ و ۸ که ۹۱۸ سال نوری با ما فاصله دارندو ستاره پرنورتر از رده طیفی G۵ و دیگری از رده A۲ است. جدایی زاویهٔ آنها ۳ ثانیه قوس است. تاو (τ) – کلب اکبر ستارهای است سه تایی. همدمهای آن از قدرهای ۵/۴، ۱۰ و ۱۱ هستند؛ که در حدود ۳۲۶۱ سال نوری با ما فاصله دارند. این ستاره ۳۰۰۰۰ برابر خورشید درخشندگی دارد. خوشههای باز در صورت فلکی سگ بزرگ صورت فلکی سگ بزرگ (کلب اکبر) در جنوب شرق صورت فلکی جبار (شکارچی) واقع است. این صورت فلکی دارای دو خوشه باز بسیار زیبا است که با تلسکوپهای کوچک هم به خوبی دیده میشوند. خوشه باز M۴۱ یا NGC2287 برجستهترین خوشه باز این صورت فلکی M۴۱ یا NGC۲۲۸۷ است. M۴۱ سطحی معادل قرص ماه را در آسمان میپوشاند و ۴ درجه جنوب ستاره شعرای یمانی قرار دارد. در شرایط خوب ستارهشناسی (خارج از شهر و بدور از آلودگی نوری) حتی با چشم غیر مسلح نیز آن را به صورت لکهای مه آلود قابل مشاهدهاست. ارسطو دانشمند معروف یونانی در ۳۲۵ سال قبل از میلاد نیز به آن اشاره کردهاست. اگر به دور از نور شهرها رصد کنید. مشاهده این خوشه با چشم غیر مسلح ملاک خوبی برای سنجش شفافیت آسمان و همچنین تیزبینی شماست. امروزه میدانیم M۴۱، شامل بیش از ۵۰ ستاره غول از قدر ۷ است که با رنگهای زرد، سفید یا آبی-سفید و نارنجی میدرخشند. درخشانترین ستاره M۴۱ اندکی درخشان تر از قدر ۷ است و ۲۰ ستاره درخشانتر از قدر ۱۰ هستند. قدر مجموع خوشه ۵/۴ است. به همین دلیل در دوربین دو چشمی ۱۰x۵۰ نیمی از ستارههای خوشه مشاهده میشوند و با تلسکوپهای کوچک ستارههای بیشتری از آن را مشاهده میکنید. اگر بخواهید سرتاسر خوشه را ببینید باید از بزرگنمایی کم استفاده کنید. دقت کنید که ستارههای چگونه به صورت زنجیر وار به صورت خوشه قرار گرفتهاند. اگر کمی دقت کنید ۴ ستاره درخشان M۴۱ را به شکل ذوزنقهٔ زیبایی میبینید. قطر زاویهای M۴۱، ۳۸ دقیقه قوس است. (بزرگتر از قرص کامل ماه) به همین دلیل بهتر است در رصد با تلسکوپ از بزرگنمای کم استفاده کنید تا کل خوشه را در میدان دید ببینید. خوشه NGC ۲۳۶۲ خوشه باز دیگری متراکم تر از خوشه M۴۱، با مرکزیت ابرغول آبی از قدر ۴ به نام تاو (τ) از صورت فلکی کلب اکبر است. این خوشه به راستی جواهری در میان خوشههای باز صورت فلکی سگ بزرگ است. خوشه NGC ۲۳۶۲ شامل ۶۰ ستاره با قدر بین ۴ تا ۱۱ قابل دید از درون تلسکوپهای کوچک است. این خوشه ۵۰۰۰ سال نوری از خورشید ما فاصله دارد. در کنار خوشه NGC ۲۳۶۲، خوشه باز دیگری قرار دارد به نام NGC 2354. ستاره قدر دوم دلتا (δ) کلب اکبر کمک خوبی برای یافتن این خوشه باز است. این خوشه تنها در ۵/۱ درجه شمال شرق ستاره دلتا کلب اکبر قرار دارد. این خوشه با پهنای ۲۰ دقیقه، ۱۰۰ ستارهای از قدر ۹ و حتی کم نورتر را شمال میشود. البته قدر مجموع آن ۵/۶ است. اگر از دوربین دو چشمی استفاده میکنید کافی است ستاره دلتا را در میدان دید داشته باشید. مسلماً خوشه را مانند لکهای غبار آلود مشاهده میکنید. تلسکوپ ۱۰ سانتیمتری و بزرگتر، ستارههای درخشان خوشه را تفکیک میکند. در حدود ۸ درجه شرق ستاره شعرای یمانی خوشه باز NGC ۲۳۶۰ قرار دارد. این خوشه فشرده ۸۰ ستاره دارد. قدر مجموع آن ۲/۷ و قطر زاویهای آن ۱۳ دقیقهاست. خوشه باز NGC ۲۲۴۳ نیز یک خوشه ستارهای باز است که در شمال شرقی صورت فلکی سگ بزرگ در ۳/۱ درجه لاندا (λ) – سگ بزرگ قرار دارد. این خوشه قدر مجموع ۱۰ دارد. با تلسکوپهای بالاتر از ۱۲ اینچ ممکن است بیش از ۱۰۰ ستاره آن تفکیک شود. اما با تلسکوپهای کوچک (۱۰ سانتیمتری) تنها یک یا دو ستاره آن در تودهای مه آلود مشاهده میشود. سحابی در صورت فلکی کلب اکبر سحابی اردک NGC ۲۳۵۹ که گاهی اوقات آن را گاو هلمت نیز مینامند. این سحابی یکی از اجرام غیر ستارهای قابل توجه در سگ بزرگ است. این سحابی در ۴/۳ درجه شمال شرقی ستاره گاما (γ) کلب اکبر قرار گرفتهاست. این سحابی بسیار کم نور اما با رشتههای مارپیچش بسیار گسترده (۸ دقیقه) میباشد. ستاره مرکزی آن یک ستاره ولف رایت از قدر ۱۱ است. ستارههای معروف صورت فلکی سگ بزرگ {| dir="rtl" cellspacing="۱" cellpadding="۱" align="center" |---- bgcolor="#ecf3ff" |نام عمومی ستاره ''''|بعد'(hh mm ss.ss) | میل '(deg mm ss)|قدر ''''|---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" | SIRIUS – (شعرای یمانی، سیروس، شباهنگ، تیشتر) | valign="top" | ۶٫۰۰:۴۵٫۰۰:۸٫۸۷ | valign="top" | -۱۶٫۰۰:۴۲٫۰۰:۵۷٫۹۹ | valign="top" | -۱٫۴۶ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" | ADHARA - (عذاری) | valign="top" | ۶٫۰۰:۵۸٫۰۰:۳۷٫۵۴ | valign="top" | -۲۸٫۰۰:۵۸٫۰۰:۱۹٫۵۰ | valign="top" | ۱٫۵۰ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" | DEL 'CMA | valign="top" | ۷٫۰۰:۸٫۰۰:۲۳٫۴۸ | valign="top" | -۲۶٫۰۰:۲۳٫۰۰:۳۵٫۵۵ | valign="top" | ۱٫۸۶ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" | MIRZAM (مرزم)- | valign="top" | ۶٫۰۰:۲۲٫۰۰:۴۱٫۹۶ | valign="top" | -۱۷٫۰۰:۵۷٫۰۰:۲۱٫۳۷ | valign="top" | ۱٫۹۸ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" | ALUDRA (عذاری)- | valign="top" | ۷٫۰۰:۲۴٫۰۰:۵٫۶۹ | valign="top" | -۲۹٫۰۰:۱۸٫۰۰:۱۱٫۲۳ | valign="top" | ۲٫۴۵ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" | FURUD | valign="top" | ۶٫۰۰:۲۰٫۰۰:۱۸٫۷۹ | valign="top" | -۳۰٫۰۰:۳٫۰۰:۴۸٫۲۶ | valign="top" | ۳٫۰۲ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" |OMI2 CMA | valign="top" | ۷٫۰۰:۳٫۰۰:۱٫۴۶ | valign="top" | -۲۳٫۰۰:۴۹٫۰۰:۵۹٫۹۶ | valign="top" | ۳٫۰۲ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" |SIG CMA | valign="top" | ۷٫۰۰:۱٫۰۰:۴۳٫۱۴ | valign="top" | -۲۷٫۰۰:۵۶٫۰۰:۵٫۴۵ | valign="top" | ۳٫۴۷ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" |KAP CMA | valign="top" | ۶٫۰۰:۴۹٫۰۰:۵۰٫۴۵ | valign="top" | -۳۲٫۰۰:۳۰٫۰۰:۳۰٫۶۰ | valign="top" | ۳٫۹۶ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" |THE CMA | valign="top" | ۶٫۰۰:۵۴٫۰۰:۱۱٫۳۹ | valign="top" | -۱۲٫۰۰:۲٫۰۰:۱۹٫۱۳ | valign="top" | ۴٫۰۷ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" |GAM CMA | valign="top" | ۷٫۰۰:۳٫۰۰:۴۵٫۴۸ | valign="top" | -۱۵٫۰۰:۳۷٫۰۰:۵۹٫۷۴ | valign="top" | ۴٫۱۱ |---- bgcolor="#f3ffec" | valign="top" |XI2 CMA | valign="top" | ۶٫۰۰:۳۵٫۰۰:۳٫۳۷ | valign="top" | -۲۲٫۰۰:۵۷٫۰۰:۵۳٫۳۶ | valign="top" | ۴٫۵۴ |} اجرام غیر ستارهای کمتر از قدر ۱۰در صورت فلکی سگ بزرگ {| dir="rtl" cellspacing="۱" cellpadding="۱" align="center" |---- bgcolor="#e7f7fe" | نام جرم غیر ستارهای'''' |بعد '''' | میل ''''| نوع جرم غیر ستارهای'''' | قدر ''''|---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | M41 – NGC ۲۲۷۸ | valign="top" | ۰۶ ۴۶٫۲۲ | valign="top" | -۲۰ ۴۳ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۴٫۵ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۲۰۴ | valign="top" | ۰۶ ۱۵٫۷ | valign="top" | -۱۸ ۳۹ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۸٫۶ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۲۴۳ | valign="top" | ۰۶ ۲۹٫۸ | valign="top" | -۳۱ ۱۷ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۹٫۴ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۲۸۷ | valign="top" | ۰۶ ۴۷٫۰ | valign="top" | -۲۰ ۴۴ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۴٫۵ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Cr ۱۲۱ | valign="top" | ۰۶ ۵۴٫۲ | valign="top" | -۲۴ ۳۸ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۲٫۶ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۴۵ | valign="top" | ۰۷ ۰۸٫۳ | valign="top" | -۱۳ ۱۰ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۷٫۷ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۵۴ | valign="top" | ۰۷ ۱۴٫۳ | valign="top" | -۲۵ ۴۴ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۶٫۵ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Cr ۱۳۲ | valign="top" | ۰۷ ۱۴٫۴ | valign="top" | -۳۱ ۱۰ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۳٫۶ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Basel 11A | valign="top" | ۰۷ ۱۷٫۱ | valign="top" | -۱۳ ۵۸ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۸٫۲ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Basel ۱۱ | valign="top" | ۰۷ ۱۷٫۳ | valign="top" | -۱۲ ۱۲ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۸٫۲ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۶۰ | valign="top" | ۰۷ ۱۷٫۸ | valign="top" | -۱۵ ۳۷ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۷٫۲ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۶۲ | valign="top" | ۰۷ ۱۸٫۸ | valign="top" | -۲۴ ۵۷ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۴٫۱ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Haffner ۶ | valign="top" | ۰۷ ۲۰٫۱ | valign="top" | -۱۳ ۰۸ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۹٫۲ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۶۷ | valign="top" | ۰۷ ۲۰٫۱ | valign="top" | -۲۱ ۵۶ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۷٫۹ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Haffner ۸ | valign="top" | ۰۷ ۲۳٫۴ | valign="top" | -۱۲ ۲۰ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۹٫۱ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Cr ۱۴۰ | valign="top" | ۰۷ ۲۳٫۹ | valign="top" | -۳۲ ۱۲ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۳٫۵ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۷۴ | valign="top" | ۰۷ ۲۴٫۰ | valign="top" | -۱۳ ۱۶ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۸ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۸۳ | valign="top" | ۰۷ ۲۴٫۸ | valign="top" | -۲۰ ۵۶ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۸٫۴ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Ru ۱۸ | valign="top" | ۰۷ ۲۴٫۸ | valign="top" | -۲۶ ۱۳ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۹٫۴ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | NGC ۲۳۸۴ | valign="top" | ۰۷ ۲۵٫۱ | valign="top" | -۲۱ ۰۲ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۷٫۴ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Tr ۶ | valign="top" | ۰۷ ۲۶٫۱ | valign="top" | -۲۴ ۱۸ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۱۰٫۰ |---- bgcolor="#ececff" | valign="top" | Ru ۲۰ | valign="top" | ۰۷ ۲۶٫۷ | valign="top" | -۲۸ ۵۳ | valign="top" | خوشه باز | valign="top" | ۰۹٫۵ |} جستارهای وابسته ویوای سگ بزرگ منابع بر پایه دادههایی در: فراس، نایجل، آسمان شب، '' ترجمه علی رئوف، تهران: چاپ دوم ۱۳۶۹، ص۳۲. صور فلکی جنوبی صور فلکی شرقی صورت فلکی سگ بزرگ صورتهای فلکی ویکیسازی رباتیک


text: ارابه ران (به انگلیسی: Auriga) یک صورت فلکی در نیمکرهی شمالی آسمان است. این صورت فلکی در شب های زمستان به طور برجسته تری در آسمان مشخص است. در بالای سر صورت فلکی گاو، چند ضلعی بزرگی به نام ارابه ران قرار دارد. ستاره ها سروش (عیوق، Capella): درخشانترین ستارهٔ این پیکر آسمانی، سروش است که ششمین ستارهٔ درخشان آسمان میباشد. عیوق در ادبیات فارسی استعاره از بلندای آسمان و کمال است. ستارهای که از نظر رنگ شبیه به خورشید، ولی در حقیقت بسیار بزرگتر از آن است و بر بازوی راست ارابه ران قرار دارد. منکب ذی العنان (Menkalinan): بعد از سروش، از نظر درخشش، ستارهٔ منکب ذی العنان است که در شانهٔ ارابه ران قرار دارد. اجرام عمقی آسمان در مرکز این پیکر، چندین خوشهٔ باز و کم نور (m38,m36) قرار دارند که با چشم غیر مسلح قابل رویت اند. افسانه ارابه ران، همیشه افساری در دست و یک بز و دو بزغاله به همراه دارد. در یکی از داستانها، ارابه ران همان هفستوس، پسر لنگ زئوس و هرا است. هفستوس، خدای آتش و حامی هنرمندانی بود که با فلز و آهن کار میکردند. او، به دلیل اینکه پیمودن مسافتهای طولانی با پای لنگ برایش دشوار بود، ارابه را اختراع کرد. منابع صور فلکی شرقی صور فلکی شمالی صورت فلکی ارابهران صورتهای فلکی صورتهای فلکی ذکرشده بطلیموس


text: ذاتالکُرسی، خداوند کرسی یا کاسیوپیا (به انگلیسی: Cassiopeia)، از صورتهای فلکی است که در نیمکره شمالی زمین دیده میشود. پیکر Wشکل این صورت فلکی به آسانی قابل مشاهده است. دو ستارهٔ انتهایی آن راهنمای خوبی برای پیدا کردن اسب بزرگ است. ذاتالکرسی نخستین بار توسط عبدالرحمان صوفی رازی با چشم غیرمسلح رصد شد و مورد مطالعه قرار گرفت. ذاتالکرسی به معنی دارنده کرسی است. نام نام این صورت فلکی در عربی مَرأة ذات الکُرسی یا همان ذاتُ الکرسی است. مرأة به معنای زن است، و ذات به معنای «صاحب، دارنده»، و کُرسی به معنای «تخت، سریر، اورنگ» است. در نتیجه معنای آن «زن صاحب سریر، زن کُرسیدار» است. از نامهای دیگر آن در فارسی «خداوند کُرسی» یا «خداوند اورنگ» است. در گذشته یکی از معانی «خداوند» عبارت بوده از «دارنده، دارا، صاحب». در نتیجه معنای آن همان «دارای کرسی» است. این صورت فلکی را «خداوند عَرش» و «خداوند مِنبر» هم نامیدهاند. عَرش هم به معنای «اورنگ، تخت و سریر پادشاه» است، و مِنبر به معنای «کرسی چندپله برای خطیب یا واعظ». در نتیجه معنای آن همان «تختنشین» «دارای اورنگ» و «دارای منبر» است. این صورت فلکی شبیه یک صندلی (کرسی، عرش، منبر) است؛ و زنی والامقام نشسته بر آن تصور شدهاست. به همین دلیل نامهای دیگر این صورت فلکی «عرش» و «منبر» است. در اساطیر یونانی، زنِ روی صندلی را کاسیوپیا(Cassiopeia) دانستهاند، که در عربی و فارسی به شکل کاسیوپه یا قاسیوپه تبدیل شده است. ستارهها دو ستاره مهم و پرنور آن صَدر و کَفُّالخَضیب (به معنای کف دست رنگ شده) میباشند. فهرست ستارههای ذاتالکرسی ویژگیها این پیکر آسمانی بهترین نقطهٔ شروع برای یافتن ستارگان در پاییز است. پنج ستارهٔ اصلی آن، در حالت اوج ارتفاع و نسبت به جهت شمال سماوی شبیه به حرف M و در حالت نزدیک به افق مانند حرف W دیده میشود و با اینکه هیچکدام روشنتر از قدر اول نیستند به راحتی میتوان شکل W یا M را مشاهده کرد. درخشانترین ستارهٔ ذات الکرسی ستارهٔ صدر (Schedar) در راس غربی W واقع است این ستاره نزدیک به خط گرینویچ آسمان است. اگر از ستاره میانی صورت فلکی ذات الکرسی نسبت به ضلع شرقی مجاور آن خطی عمود ۷ برابر ضلع مذکور در راستای سمت باز صورت فلکی امتداد دهیم به ستاره قطبی میرسیم. اگر از ستارهٔ میانی W یعنی گاما-تختنشین، خطی فرضی را به صدر وصل کنیم و آن را ۱۰ برابر فاصلهٔ دو ستاره امتداد دهیم به صورت فلکی بزرگ فرس اعظم یا اسب بالدار میرسیم. ستارگان اصلی آن مربع بزرگی را میسازند که مربع فرس اعظم نامیده میشود و قدر ستارگان آن کمتر از قدر اول است. در یک شب تاریک برای امتحان تیزبین بودنتان میتوانید ستارگان درون آن را بشمارید که به بیش از ۱۲ تا هم میرسند. چارگوش بزرگ (Great square) پگاسوس (Pegasus) در افسانهها اسب بالداری بوده، به گونهای که مربع بزرگ، بدن و بالهای آن را تشکیل میدهد. ستارگان بزرگ از بالا طرف راست در جهت عقربههای ساعت به ترتیب ساق (Scheat)، مرکب (Markab)، جنب (Algenib) و سرةالفرس (Alpheratz) نام دارد، سرةالفرس ستارهٔ فوقانی چپ مربع، در واقع متعلق به پیکر زن برزنجیر (آندرومدا) است که شامل دو ردیف از ستارگان قدر سوم و چهارم است که یک V با دهانهٔ تنگ تشکیل میدهند و نوک این V را ستارهٔ فرس میسازد. اگر در آندرومدا، دومین جفت ستارهٔ شکلV را بسوی تختنشین و به اندازهٔ فاصله خودشان امتداد دهیم به یک لکهٔ نورانی میرسیم که کهکشان مارپیچی M۳۱ نام دارد. این کهکشان شبیه کهکشان راه شیری است که درفاصلهٔ ۲٫۹ میلیون سال نوری از ما قرار گرفته و نزدیکترین کهکشان از نظر فاصلهاست و با چشم غیرمسلح نیز دیده میشود. اگر دو ستارهٔ آلفا و بتا که در راس عمودی ذات الکرسی قرار دارد را در جهت بتا دنبال کنیم، به صورت فلکی قیفاووس (Cepheus) میرسیم که درخشانترین ستارهٔ آن الدرامین (Alderamin) است که در عربی بازوی راست معنی میدهد و ستارهٔ درخشان بعد از آلدرامین، الفرق (Alphirk) است. ستارهٔ دلتا در قیفاووس، ستارهٔ متغیر معروفی است که درخشندگی آن هر ۵٫۳ روز بین ۴٫۱+ تا ۵٫۲+ تغییر میکند. این سه صورت فلکی در اساطیر باستان با هم خانوادهای را تشکیل میدهند که آندرومدا شاهدخت اتیوپی دختر قیفاووس و کاسیوپیا (ذات الکرسی) بودهاست. دو رشته ستارگان آندرومدا را میتوان به دو پای اسب تشبیه کرد. کاسیوپیا (Cassiopeia) یا تختنشین، ملکهٔ اتیوپی، مادر آندرومدا، طبق افسانهها بر روی تختی نشستهاست که چندان راحت نیست! و پادشاه اتیوپی پدر آندرومدا، قیفاووس است. اجرام عمقی آسمان انجیسی ۲۸۱ سحابی قلب منابع PEGASUS گروه اخترشناسی روجا صور فلکی شمالی صورت فلکی ذاتالکرسی صورتهای فلکی صورتهای فلکی ذکرشده بطلیموس


text: ابوالحسن عبدالرحمن صوفی رازی در ۹ محرم ۲۹۱ قمری برابر با ۱۵ آذر ۲۸۲ خورشیدی و ۷ دسامبر ۹۰۳ میلادی (و به روایتی دیگر در ۱۴ محرم ۲۹۱) در شهر ری زاده شد. او استاد ریاضی و ستارهشناس برجسته ایرانی سده چهارم بود که در دوران دیلمیان در فارس میزیست و برای همیشه شیوه نگاه ما به ستارگان در آسمان را تغییر داد و به عنوان یکی از ستاره شناسان با نفوذترین در جهان شناخته میشود، او زندگی خود را به پیشبرد درک ما از ستارگان و صور فلکی اختصاص داد و مشاهدات دقیق او پس از بیش از یک هزاره هنوز معتبر است. وی کتاب صورالکواکب را که نسخه تصحیح شدهای از المجسطی بطلمیوس بود، بر اساس مشاهدات رصدی خودش تألیف کرد و در آن موقعیت، رنگ و قدر ۱۰۸۱ جرم سماوی را توصیف کرد. وی نخستین ستارهشناسی است که کهکشان آندرومدا را کشف و گزارش رصدی ابر ماژلانی بزرگ را ثبت کرد. بدین ترتیب وی نخستین کسی است که گزارش رصدی اجرام سماوی خارج از کهکشان راه شیری را ثبت نمود. زندگی علمی صوفی رازی در دربار عضدالدوله دیلمی در اصفهان زندگی میکرد و کار اصلی او تشریح یافتههای پیشین یونانیان در علم نجوم و ترجمه آثار آنان به زبان عربی بود. تعیین اندازه نصف النهار شهر شیراز و ابداع علم نورسنجی در ستارگان از دیگر کارهای علمی قابلتوجه اوست. تاریخنویسان گفتهاند که عبدالرحمن صوفی مدتی در شیراز به انجام محاسبات نجومی سرگرم بودهاست. ابوریحان بیرونی نوشتهاست: "رصد دائرةالبروج با وسیلهای به قطر ۱۲۳ سانتیمتر در شیراز انجام شده که آن وسیله را در سازه بهدست آمده در شهر گور، کار میگذاشتند." امیر عضدالدوله دیلمی، صوفی را به سِمت استاد ریاضی و ستارهشناسی شهر گور فیروزآباد منسوب کرد. صوفی در رصدخانه شهر گور پژوهشهای ستارهشناسی قابلتوجهی انجام میداد، تا جایی که به شهرت فراوانی رسید. او به ویژه روی کتاب المجسطی بطلمیوس کار کرد و تصحیحات زیادی را بر روی فهرست ستارگان و تخمینهای مربوط به روشنایی و قدر آنها (میزان درخشندگی) انجام داد که اغلب آنها با آنچه بطلمیوس محاسبه کرده بود تفاوت چشمگیری داشت. او در سفری که به یمن داشت موفق شد ابر ماژلانی بزرگ را که از اصفهان قابل رویت نبود، ببیند و از آن با نام البکر در آثارش یاد کردهاست. این کهکشان را اروپائیها تا قبل از سفر دریائی ماژلان در قرن شانزدهم، ندیده بودند. او سحابی و ستارگان مزدوج را بدون داشتن تلسکوپ کشف کرد و نظریه زمینمحوری بطلمیوس را اصلاح نمود. کشف سحابی زن به زنجیر بسته در ۹۴۶ میلادی، و سحابی وولپکولا در صورت فلکی روباهک، و کشف چندین سحابی دیگر نیز از کشفیات اوست. عبدالرحمان صوفی در زمینههای ریاضیات، هندسه و ستارهشناسی کتابهای زیادی نوشتهاست و همچنین کتاب صورالکواکب (پیکرهای ستارگان) را هم در زمینهٔ اخترشناسی نوشت. این کتاب به چندین زبان ترجمه شدهاست. صوفی رازی نخستین کسی بود که کهکشان مارپیچی M۳۱ (که درفاصلهٔ ۲٫۹ میلیون سال نوری از زمین قرار گرفته) را با چشم غیرمسلح رصد کرده و مورد مطالعه قرار داد. گزارش صوفی از کهکشان زن برزنجیر و همینطور ابر ماژلانی بزرگ، قدیمیترین مدارک موجود از مشاهدهٔ این اجرام آسمانی هستند. عبدالرحمان در عین حال توانست هفت جرم دیگر را به عنوان اجرام غیرستارهای رصد و ثبت کند. بدین ترتیب میتوان او را نخستین کسی دانست که فهرستی از اجرام غیر ستارهای ارائه دادهاست. در فهرست صوفی رازی اجرام قابل توجهی چون خوشه دوگانه برساوش یا M۴۴ به چشم میخورد. عبدالرحمان صوفی با رصدهای پیاپی اعلام کرد که رنگ ستارهٔ شباهنگ (در عربی شعرای یمانی) تغییر نمیکند. پیش از او اخترشناسان یونانی مانند سِنِکا و بطلمیوس گفته بودند که این ستاره را به رنگهای گوناگونی دیدهاند. کتاب صورالکواکب او جدولهایی از قدر ستارهها دارد که با دقت تنظیم شدهاند. در این کتاب همچنین اصلاحی بر روی فهرستهای قدیمی یونانی صورت گرفت و برای اولین بار صورتهای فلکی جدیدی چون صورت فلکی ققنوس شناسایی شد که به دلیل عرض جغرافیایی رصدگران یونانی در فهرستهای آنها نیامده بود. او یکی از بزرگترین مترجمان آثار نجومی یونانیان باستان (که در اسکندریه قرار داشت) به زبان عربی است و اولین تلاشها را برای برقراری رابطه میان نامهای کهن ستارگان و صور فلکی در متون نجومی یونانیها و نامهای باستانی ستارگان و صور فلکی عربی انجام داد، کاری که گاهی بسیار نامرتبط و در مواردی دارای اشتراکات پیچیده بود. عبدالرحمان صوفی در رصدهایش به این نتیجه رسید که صفحه دائرةالبروج نسبت به استوای سماوی مایل است و با توجه به این مسئله توانست طول سال اعتدالی را با دقت بیشتری محاسبه کند. صوفی نصف النهار شهر شیراز را محاسبه کرد. او در رصد ستارگان و تعیین قدر ستارگان (میزان درخشندگی)، رنگ و موقعیت آنها در صور فلکی و یافتن سحابیها و ستارگان دوگانه کوشش فراوان نمود و نتایج کارش را به دقت در مورد هر صورت فلکی پیادهسازی کرد. در مجموع توانست کاتالوگی از ۱۰۱۸ ستاره همراه با ویژگیهای رصدی آنها تهیه کند. سپس به تهیه دو طرح از هر صورت فلکی پرداخت: طرح اول، شکل صورت فلکی را آنچنان که ناظری از بیرون کره آسمان میتوانست ببیند نشان میداد و طرح دوم نمای صورت فلکی را آن طور که رصدگر از درون کره سماوی میبیند نمایش میداد (یعنی همان شکلی از صورت فلکی که ما از زمین و در حالت عادی میبینیم). ساخت این چنین مدلی از کره آسمان و مشخص کردن مواضع دقیق اجرام سماوی بر روی آن کاری منحصربهفرد است. هماکنون این پلانتاریوم (آسمان نما) در موزه شهر قاهره نگهداری میشود. صوفی همچنین کاربردهای بسیار زیادی برای اسطرلاب پیدا کرد که یافتههایش در آثار به جا مانده از او مکتوب باقی ماندهاست. او در سال ۹۸۴ کتاب معروفش را که صورالکواکب ((Book of fixed stars نام دارد به رشته تحریر درآورد و در آن بسیاری از کارهایش را همراه با تصویر تشریح کرد. در این کتاب او ستارگان را با نامهای عربیشان مشخص کرده و جدولی از قدرهای دقیق ستارگان هر صورت فلکی و نمای صورت فلکی ارائه کردهاست. در توصیفات و تصاویری که از صورت فلکی آندرومدا کشیدهاست به یک ابر کوچک اشاره نموده که در حقیقت همان کهکشان آندرومدا یا ۳۱M است. البته ظاهراً منجمان اصفهانی سالها قبل از صوفی به حضور آن «ابر» در صورت فلکی آندرومدا پی برده بودند. صوفی در صورالکواکب به ۹ جرم زیر اشاره کرده و آنها را «سحابی» قلمداد کردهاست: خوشه دوتائی X&H یا ۸۶۹/۸۸۴ NGC (خوشه باز) خوشه کندو یا ۴۴M (خوشه باز) در صورت فلکی خرچنگ ۷M (خوشه باز) در صورت فلکی عقرب ستارگان نو ـ ۱ و نو ـ۲ در صورت فلکی قوس ستارگان لاندا، فی ـ ۱ و فی ـ ۲ در صورت فلکی جبار خوشه چوب لباسی یا ۳۹۹ Cr (خوشه باز) در صورت فلکی سهم کهکشان آندرومدا یا ۳۱ M در صورت فلکی آندرومدا ۲۳۹۱ IC (خوشه باز) در صورت فلکی بادبان ۲۶۶۹ NGC (خوشه باز) در صورت فلکی بادبان در اروپا مشاهدات صوفی تا زمان اختراع تلسکوپ ناشناخته باقیمانده بود، طوریکه سیمون ماریوس (Simon Marius) سحابی آندرومدا (کهکشان آندرومدا) را در سال ۱۶۱۲ و با یک تلسکوپ معمولی مجدداً کشف کرد. هویت ایرانی نام علمی عبدالرحمان صوفی در کتابهای اروپایی باعنوان «Azophi» یا «Azophi Arabus» آمدهاست و برخی از منابع غربی او را عرب معرفی کردهاند. در دانشنامه اخترشناسی آکسفورد (چاپ ۲۰۰۲) که به سرپرستی پاتریک مور تدوین شده، آمدهاست: «صوفی رازی در ایران به دنیا آمد و در ایران هم زندگی کرد.» البته کتاب صورالکواکب را به زبان عربی نوشته که این دلیل بر عرب دانستن او نمیشود. چرا که در آن زمان برای حفظ اثر علمی باید به عربی مینوشتند. کتاب «صور الکواکب الثابته» بعدها توسط خواجه نصیرالدین طوسی (سازندهٔ رصدخانه مراغه در ۷۵۰ سال پیش) به فارسی ترجمه شد. در کتاب تاریخ نجوم اسلامی نوشتهٔ آلفونسو نلینو و ترجمهٔ احمد آرام تعریفی از اعراب ارائه شدهاست. نویسنده در این کتاب معتقد است که منظور از اعراب، تمام کسانی هستند که در ممالک اسلامی با زبان عربی کار میکردند یعنی مینوشتند، میخواندند و غیره. چه عرب، چه ایرانی، چه اندلسی و چه مسلمان و مسیحی با این تعریف میتوانند از اعراب و عربیزبان محسوب شوند. بزرگداشت انجمن بینالمللی نجوم به پاس تجلیل از خدمات علمی صوفی، یکی از دهانههای ماه را به نام او ثبت نمود: دهانه صوفی (Azophi) در عرض جغرافیائی ۱٫۲۲ درجه جنوبی و ۷٫۱۲ شرقی واقع شده و ۴۷ کیلومتر قطر دارد. سیارک ۱۲۶۲۱ الصوفی به افتخار او نامگذاری شدهاست. از سال ۱۳۸۵ خورشیدی انجمن نجوم ایران-شاخه آماتوری به پیشنهاد منوچهر آرین رقابتی رصدی را به یاد بود این رصدگر بزرگ ترتیب دادهاست که مشابه با رقابت ماراتن مسیه، رصدگران باید در طول یک شب ۱۲۴ جرم غیرستارهای از جمله اجرام صوفی (به جز ابر ماژلانی که از ایران قابل رصد نیست) را رصد کنند. دومین رقابت رصدی صوفی از سوی شاخه آماتوری انجمن نجوم ایران و با همکاری و حمایت استانداری سیستان و بلوچستان و سازمانهای رسمی استان و جمعیت منجمان مهبانگ در دامنههای تفتان برگزار شد. در موزه قاهره، یک کره ستارهشناسی از جنس نقره که شاهکاری است از صوفی، نگهداری میشود. در ۷ سپتامبر ۲۰۱۶ مصادف با ۱۱۱۳مین سالروز تولد عبدالرحمن صوفی و به افتخار او و در بزرگداشت شخصیت علمی او، موتور جستجوی گوگل گوگل دودل صفحه اصلی خود را در کشورهای عربی و شمال آفریقا تغییر داد. درگذشت این منجم بزرگ در ۸ محرم سال ۳۷۶ هجری قمری برابر با ۲۵ مه ۹۸۶ میلادی در شهر شیراز دیده از جهان فروبست و در همان شهر به خاک سپرده شد. جستارهای وابسته ابوالفتح منوچهر خان کتاب صورالکواکب اختراع های دوران طلایی اسلام دارالحکمه پانویس منابع https://web.archive.org/web/20110906062302/http://www.chn.ir/News/?section=2&id=33585 اخترشناسان اسلام قرون وسطی اخترشناسان اهل ایران اخترشناسان فارسیزبان قرون وسطی اهالی ایران در سده ۱۰ (میلادی) اهالی ری درگذشتگان ۹۸۶ (میلادی) درگذشتگان در شیراز زادگان ۹۰۳ (میلادی) ساعتسازان ستارهشناسان سده ۱۰ (میلادی) مترجمان یونانی-عربی مسلمانان سده ۱۰ (میلادی)


text: نُپی یا نِبی نام پارسی قرآن است. نپی را به فتح و کسر نون هم گفتهاند. نپیجو را قرآنپژوه و دانشجوی قرآن و علوم قرآنی مینامند. ریشهٔ نپی، چند پند بوده که به مرور زمان به نپی مبدل شده است. در پارسی میانه واژه نیبگ (nibeg) واژه رایجی به معنی کتاب در کل بودهاست (در معنی سنگنوشته یکبار بهکار رفته است.). در پارسی نو واژه نِبی یا نُبی به معنی قرآن تحولیافته همین واژه پارسی میانه است. همانگونه که مسیحیان از آغاز کتاب انجیل را bible به معنی کتاب نامیدند ایرانیان نیز قرآن را در زبان خود نبی یعنی کتاب نام نهادند. پانویس منابع محمدتقی راشدمحصل، کتیبههای ایران باستان، ص ۱۳. لغتنامه دهخدا رجبعلی مظلومی، علوم قرآنی. فصلنامه ترجمان وحی، چاپ قم. نشریه موسسه پژوهشگران جوان نانو قرآن


text: شهرستان آبشوران (در آذری: آبشِرون) (به ترکی آذری Abşeron) نام شبه جزیره و بخشی در جمهوری آذربایجان است که در شبهجزیره آبشوران واقع شدهاست. آبشوران دارای تأسیسات نفتی است و تولید فرآوردههای نفتی باعث رشد اقتصادی منطقه گردیدهاست. این شبه جزیره ۶۰ کیلومتر به سمت شرق در دریای خزر پیشروی دارد و عرض شبه جزیره به ۳۰ کیلومتر میرسد. نام آبشوران پارسی است و به معنای آبهای شور است. بسیاری از نامهای مناطق مختلف آذربایجان دارای ریشه فارسی هستند و این امر به علت سابقه حاکمیت ایران بر منطقه قفقاز میباشد که در دوران قاجار رو به افول نهاد. آبشوران به سبب وجود تاکستانها و باغهای میوه و انجیر شهرت فراوانی دارد. آبشوران در امتداد شرقی رشته کوه قفقاز قرار دارد به همین سبب دارای تپه ماهورهای فراوان و همچنین دریاچههای نمک است. آبشوران جمعیتی بالغ بر ۹۰۰۰۰ نفر دارد و مساحت آن ۱۳۶۰ کیلومتر مربع است. مرکز بخش شهر خردلان است. مردم آبشوران از تبار پارسی (تات) هستند. و تا حدود سال ۱۹۲۰ (میلادی) بیشینهٔ آنها به زبان پارسی و گویش تاتی اران سخن میگفتند. تاتهای اران، که خود را پارس مینامند. از زمان ساسانیان در جزیره آبشوران و دیگر مناطق اران سکونت دارند. زبان آنها از شاخه پارسیتبار (زبانهای جنوب خاوری ایرانی) است. این گروه را نباید با تاتهای ایران که زبانی از شاخه ایرانی شمال غربی دارند اشتباه گرفت. در سرشماریهای جمهوری آذربایجان تاتها را جزو قومیت آذربایجانی بهشمار میآورند. منابع ویکیپدیای انگلیسی تاتهای قفقاز زبان فارسی در قفقاز شهرستانهای جمهوری آذربایجان