title: Lý thuyết biểu diễn

text:
Lý thuyết biểu diễn là một nhánh của toán học nghiên cứu các cấu trúc đại số trừu tượng bằng cách biểu diễn các phần tử của chúng dưới dạng biến đổi tuyến tính của các không gian vectơ, cũng như nghiên cứu về mô-đun trên các đối tượng đại số trừu tượng này. Về cơ bản, một biểu diễn cụ thể hoá những cấu trúc đại số trừu tượng bằng cách mô tả các phần tử của chúng bằng ma trận và các toán tử đại số của nó (ví dụ như phép cộng ma trận và phép nhân ma trận). Vì lý thuyết ma trận và toán tử tuyến tính đã được hiểu rõ nên biểu diễn của những cấu trúc trừu tượng hơn thông qua những cấu trúc đại số tuyến tính quen thuộc giúp chắt lọc những tính chất toán học và đôi khi giúp đơn giản hoá những phép tính trên những lý thuyết trừu tượng.

Những cấu trúc đại số nằm trong định nghĩa này bao gồm nhóm, đại số kết hợp và đại số Lie. Trong số đó, nổi bật nhất (và đầu tiên trong lịch sử) là lý thuyết biểu diễn nhóm, trong đó các phần tử của 1 nhóm sẽ được biểu diễn bằng các ma trận khả nghịch sao cho toán tử trên nhóm là phép nhân ma trận.

Lý thuyết biểu diễn là một phương pháp hữu ích vì nó đơn giản hoá những bài toán trong đại số trừu tượng thành những vấn đề vốn đã được hiểu rõ, là những bài toán trong đại số tuyến tính. Ngoài ra, không gian vectơ mà một nhóm (ví dụ) trên đó được biểu diễn có thể tổng quát hoá thành vô hạn chiều, và nếu nó là một không gian Hilbert, những phương pháp giải tích toán học cũng có thể được áp dụng vào lý thuyết nhóm. Lý thuyết biểu diễn đóng vai trọng quan trọng trong vật lý vì nó mô tả ảnh hưởng của các nhóm đối xứng của 1 hệ vật lý lên nghiệm của các phương trình biểu diễn hệ đó.

Lý thuyết biển diễn thâm nhập khắp các lĩnh vực của toán học bởi 2 lý do. Thứ nhất, ứng dụng của lý thuyết biểu diễn rất đa dạng, bên cạnh tác động của nó lên đại số, nó còn:

 giải thích và tổng quát hoá giải tích Fourier thông qua giải tích hàm điều hoà,
 liên quan với hình học thông qua lý thuyết bất biến và chương trình Erlangen,
 tác động đến lý thuyết số thông qua hàm tự đẳng cấu và chương trình Langlands.

Thứ hai, có rất nhiều hướng tiếp cận lý thuyết biểu diễn. Cùng 1 đối tượng có thể được nghiên cứu bằng nhiều phương pháp từ hình học đại số, lý thuyết mô-đun, lý thuyết số giải tích, hình học vi phân, lý thuyết toán tử, tổ hợp đại số và tô pô.

Sự thành công của lý thuyết biểu diễn đã dẫn đến nhiều sự tổng quát hoá. Một trong những kết luận tổng quát nhất là trong lý thuyết phạm trù. Áp dụng lý thuyết biểu diễn, các cấu trúc đại số có thể được xem là một loại phạm trù (category) đặc biệt và các biểu diễn là hàm tử (functor) từ phạm trù của đối tượng đến phạm trù của mô-đun. Định nghĩa này dẫn đến 2 sự tổng quát hoá hiển nhiên: thứ nhất, các cấu trúc đại số có thể được thay thế bởi các phạm trù tổng quát hơn; thứ hai, phạm trù của mô-đun có thể được thay thế bởi những phạm trù khác đã được hiểu rõ hơn.

Định nghĩa và khái niệm
Gọi V là không gian vectơ trên trường F. Lấy ví dụ V là Rn hoặc Cn, lần lượt là không gian chuẩn n-chiều của các vectơ cột trên trường số thực và số phức. Ý tưởng của lý thuyết biểu diễn là cụ thể hoá đại số trừu tượng trong ví dụ này bằng cách sử dụng ma trận vuông n × n của số thực hoặc số phức.

Có 3 loại cấu trúc đại số có thể được sử dụng: nhóm, đại số kết hợp, và đại số Lie:

 Tập hợp mọi ma trận khả nghịch n × n là nhóm với phép nhân ma trận, lý thuyết biểu diễn nhóm phân tích 1 nhóm bằng cách mô tả ("biểu diễn") các phần tử của nó dưới dạng ma trận khả nghịch.
 Phép cộng và phép nhân ma trận biến tập hợp mọi ma trận n × n thành một đại số kết hợp, do đó tồn tại một lý thuyết biểu diễn đại số kết hợp tương ứng.
 Nếu phép nhân ma trận MN được thay thế bằng giao hoán tử ma trận MN - NM, khi đó các ma trận n × n trở thành 1 đại số Lie, dẫn đến lý thuyết biểu diễn đại số Lie.

Khi tổng quát hoá cho mọi trường F và mọi không gian vectơ V trên F, ma trận được thay thế bằng ánh xạ tuyến tính và phép nhân ma trận được thay thế bằng hàm hợp: tồn tại 1 nhóm GL(V,F) là nhóm tự đẳng cấu của V, 1 đại số kết hợp EndF(V) của mọi phép tự đồng cấu trên V, và 1 đại số Lie gl(V,F) tương ứng.

Định nghĩa
Có 2 cách định nghĩa 1 biểu diễn. Cách thứ nhất dùng ý tưởng từ phép đồng cấu nhóm, tổng quát hoá thành phép nhân ma trận thể hiện sự tác dụng của ma trận lên vectơ cột. Một biểu diễn của 1 nhóm G hoặc đại số A (kết hợp hoặc Lie) trên không gian vectơ V là 1 ánh xạ: hoặc thoả mãn 2 tính chất. Thứ nhất, với mọi phần tử g trong G (hoặc a trong A), ánh xạ:là tuyến tính (trên F). Thứ hai, nếu ký hiệu g · v thay cho , thì với mọi phần tử g1, g2 trong G và v trong V:    trong đó e là phần tử đơn vị của G và tích g1g2 là tích trong G. Điều kiện tương tự cho đại số kết hợp, ngoại trừ việc các đại số kết hợp không phải lúc nào cũng có phần tử đơn vị, nên phương trình (1) không được xét cho những trường hợp đó. Phương trình (2) là một biểu thức trừu tượng của tính kết hợp của phép nhân ma trận. Điều này không áp dụng cho hoán tử ma trận và cũng không có phần tử đơn vị cho giao hoán tử. Đo đó đói với đại số Lie, điều kiện cần duy nhất cho mọi a1, a2 trong A và v trong V là:  trong đó [a1,a2] là hoán tử Lie, và có thể tổng quát hoá thành hoán tử ma trận MN-NM.

Cách thử hai để định nghĩa 1 biểu diễn dựa vào ánh xạ  tạo ảnh là ánh xạ tuyến tính  của phần tử g trong G, thoả mãn:  với mọi và tương tự cho các trường hợp khác. Cách tiếp cận này súc tích hơn mà cũng trừu tượng hơn. Từ quan điểm này:

 1 biểu diễn của 1 nhóm G trên 1 không gian vectơ V là 1 phép đồng cấu nhóm ,
 1 biểu diễn của 1 đại số kết hợp A trên không gian vectơ V là 1 phép đồng cấu đại số ,
 1 biểu diễn của 1 đại số Lie  trên không gian vectơ V là 1 phép đồng cấu đại số Lie .

Thuật ngữ
Không gian vectơ V được gọi là không gian biển diễn của  và chiều (nếu hữu hạn) được gọi là chiều của biểu diễn (đôi khi gọi là bậc). V cũng thường được quy ước là biểu diễn của chính nó trong trường hợp phép đồng cấu  tường minh trong ngữ cảnh; nếu không ký hiệu (V,) sẽ được dùng để chỉ rõ 1 biểu diễn.

Khi V có hữu hạn chiều n, 1 bộ cơ sở có thể được chọn cho V để đồng nhất V với Fn, do đó thu được 1 biểu diễn ma trận có các phần tử trong trường F.

Một biểu diễn trung thực một biểu diễn (V,) sao cho phép đồng cấu  là đơn ánh.

Ánh xạ đẳng biến và phép đẳng cấu
Xét V và W là các không gian vectơ trên trường F, lần lượt với biểu diễn  và  của nhóm G, thì 1 ánh xạ đẳng biến từ V đến W là 1 ánh xạ tuyến tính  sao cho:với mọi phần tử g trong G và v trong V. Mà  và , suy ra:
 với mọi phần tử g trong G, đồng nghĩa với giản đồ giao hoán sau:

Các ánh xạ đẳng biến cho các biểu diễn của 1 đại số kết hợp hoặc đại số Lie cũng được định nghĩa tương tự. Xét  khả nghịch, thì  được gọi là 1 phép đẳng cấu, trong đó V và W (hay chính xác hơn là  và ) là biểu diễn đẳng cấu, hay còn gọi là biểu diễn tương đương. Một ánh xạ đẳng biến thường được gọi là ánh xạ đan bện của biểu diễn. Trong trường hợp nhóm G, đôi khi nó cũng được gọi là ánh-xạ-G.

Trong thực tế, biểu diễn đẳng cấu là "như nhau"; chúng cung cấp cùng một thông tin về nhóm hoặc đại số được biểu diễn. Do đó, lý thuyết biểu diễn phân loại biểu diễn theo sự đẳng cấu.

Biểu diễn con, không gian thương, và biểu diễn tối giản
Xét (V,) là 1 biểu diễn của nhóm G, và W là không gian con tuyến tính của V bảo toàn dưới tác dụng của G sao cho  với mọi  (còn gọi là ổn định dưới G), khi đó W được gọi là biểu diễn con: bằng cách định nghĩa  là chế hạn của của  đối với W, (W,) là 1 biểu diễn của G và ánh xạ bao hàm của W vào trong V là 1 ánh xạ đẳng biến. Không gian thương  cũng có thể đóng vai trò là biểu diễn của nhóm G.

Xét V có chính xác 2 biểu diễn con, là không gian tầm thường con {0} và chính V, khi đó biểu diễn của V được gọi là tối giản; nếu V có biểu diễn phi tầm thường con cố hữu, biểu diễn của V được gọi là khả quy (rút gọn được).

Định nghĩa của biểu diễn tối giản đã bao hàm cả bổ đề Schur: 1 ánh xạ đẳng biến  giữa các biểu diễn tối giản chỉ có thể là ánh xạ không hoặc 1 phép đẳng cấu, do hạch (kernel) và ảnh (image) của nó đều là biểu diễn con. Cụ thể thông qua định nghĩa, khi , phép tự đồng cấu đẳng biến của V tạo thành 1 đại số chia kết hợp trên trường F. Xét F là trường đóng đại số, phép tự đồng cấu đẳng biến duy nhất của 1 biểu diễn tối giản là phép nhân vô hướng của phần tử đơn vị.

Biểu diễn tối giản là nền tảng của lý thuyết biểu diễn: xét 1 biểu diễn V không tối giản, khi đó V được cấu tạo từ những biểu diễn con và 1 không gian thương "đơn giản hơn" (theo 1 mức độ nào đó); chẳng hạn, xét V hữu hạn chiều, khi đó cả biểu diễn con lẫn không gian thương sẽ có số chiều nhỏ hơn.

Tổng trực tiếp và mô-đun không khải triển được
Xét (V,) và (W,) là các biểu diễn của nhóm G, tổng trực tiếp của V và W cũng là 1 biểu diễn được viết dưới dạng chính tắc qua phương trình:Tổng trực tiếp của 2 biểu diễn không mang nhiều thông tin về nhóm hơn từng biểu diễn riêng lẻ. Nếu 1 biểu diễn là tổng trực tiếp của 2 biểu diễn phi tầm thường con cố hữu, nó được coi là khai triển được. Nếu không thì nó được coi là không khai triển được.

Tính khả quy đầy đủ
Trong một số trường hợp nhất định, mỗi biểu diễn hữu hạn chiều là 1 tổng trực tiếp của những biểu diễn tối giản: các biểu diễn như vậy được gọi là nửa đơn giản (semisimple). Trong trường hợp đó, chỉ cần biết thông tin về biểu diễn tối giản là đủ. Những ví dụ về hiện tượng "khả quy đầy đủ" bao gồm các nhóm hữu hạn và nhóm compact, và các đại số Lie nửa đơn giản.

Trong trường hợp không khả quy đầy đủ, cần phải biết làm cách nào mô-đun không khai triển được được xây dựng từ biểu diễn tối giản thông qua mở rộng 1 không gian thương bằng 1 biểu diễn con.

Tích tenxơ của biểu diễn
Giả sử  và  là biểu diễn của nhóm G. Khi đó ta có thể suy ra 1 biểu diễn  của G tác dụng lên không gian tích tenxơ là 1 không gian vectơ  như sau:Nếu  và  là các biểu diễn của 1 đại số Lie, công thức sẽ trở thành:Một cách tổng quát, tích tenxơ của biểu diễn tối giản thì không tối giản; các phương pháp khai triển 1 tích tenxơ thành tổng trực tiếp của các biểu diễn tối giản thuộc về lý thuyết Clebsch-Gordan.

Trong lý thuyết biểu diễn của nhóm SU(2) (hoặc tương ứng với đại số Lie phức hoá  của nó), khai triển này là dễ. Các biểu diễn tối giản được đánh dấu bằng 1 tham số  nguyên hoặc bán nguyên; khi đó biểu diễn có số chiều bằng . Giả sử ta lấy tích tenxơ của 2 biểu diễn có tham số là  và , giả thiết . Khi đó tích tenxơ khai triển thành tổng trực tiếp của mỗi biểu diễn được đánh dấu , với  trong khoảng từ  đến  và số gia là 1. Ví dụ, xét , khi đó các giá trị của  là 0, 1, và 2. Suy ra, biểu diễn tích tenxơ có số chiều  khai triển thành tổng trực tiếp có số chiều tương ứng  chiều, trong đó 1 biểu diễn 1-chiều , 1 biểu diễn 3-chiều , và 1 biểu diễn 5-chiều .

Các nhánh và chủ đề nghiên cứu
Lý thuyết biểu diễn nổi bật vì số lượng nhánh nghiên cứu mà nó có, và sự đa dạng các hướng tiếp cận để nghiên cứu biểu diễn của nhóm và đại số. Mặc dù điểm chung của tất cả các lý thuyết là các khái khái niệm cơ bản đã được thảo luận, nhưng chúng cũng có sự khác biệt đáng kể về mặt chi tiết. Ít nhất 3 điểm khác nhau như sau có thể được liệt kê:

 Lý thuyết biểu diễn phụ thuộc vào loại cấu trúc đại số được biểu diễn. Có nhiều lớp nhóm, đại số kết hợp, và đại số Lie; và mỗi lý thuyết biểu diễn của chúng đều có màu sắc riêng.
 Lý thuyết biểu diễn phụ thuộc vào tính chất của không gian vectơ mà cấu trúc đại số được biểu diễn trên đó. Phân biệt quan trọng nhất là giữa biểu diễn hữu hạn chiều và biểu diễn vô hạn chiều. Trong trường hợp vô hạn chiều, các cấu trúc bổ trợ trở nên quan trọng (ví dụ, việc xét không gian có phải là không gian Hilbert hay không gian Banach, v.v...). Cấu trúc đại số bổ trợ cũng có thể phải được xét trong trường hợp hữu hạn chiều.
 Lý thuyết biểu diễn phụ thuộc vào trường mà không gian vectơ được định nghĩa trên đó. Những trường hợp quan trọng nhất bao gồm trường số phức, trường số thực, trường hữu hạn, và các trường số p-adic. Những thách thức khác bao gồm trường có định trị dương và trường đóng đại số.

Nhóm hữu hạn
Biểu diễn nhóm là công cụ quan trọng trong nghiên cứu nhón hữu hạn. Nó cũng xuất hiện trong quá trình ứng dụng lý thuyết nhóm hữu hạn vào hình học và nhóm tinh thể. Biểu diễn nhóm hữu hạn thể hiện nhiều đặc trưng của 1 lý thuyết tổng quát và dẫn đến nhiều nhánh và chủ đề khác nhau trong lý thuyết biểu diễn.

Trên 1 trường có định trị không, biểu diễn của 1 nhóm hữu hạn H có một số tính chất tiện lợi. Thứ nhất, biểu diễn của G là nửa đơn giản (khả quy đầy đủ). Đây là hệ quả của định lý Maschke, phát biểu rằng biểu diễn con bất kỳ V của của 1 biểu diễn W trên G có 1 phần bù bất biến trên G. Một cách chứng minh là chọn 1 phép chiếu bất kỳ  từ W đến V và thay thế nó bằng lượng trung bình  của nó được cho bởi: khi đó đẳng biến, và hạch của nó là phần bù yêu cầu.

Biểu diễn hữu hạn chiều của G có thể được hiểu dựa vào lý thuyết định trị (character theory): định trị của 1 biểu diễn  là hàm lớp  định nghĩa bởi:trong đó Tr là vết. Một biểu diễn tối giản của G được xác đinh đầy đủ bởi định trị của nó.

Định lý Maschke đúng với các trường có định trị dương p tổng quát hơn, như các trường hữu hạn, miễn là số nguyên số p là số đồng nguyên tố đối với cấp của G. Khi p và |G| có ước số chung lớn nhất, tồn tại biểu diễn của G là phi nửa đơn giản, đây là 1 nhánh nghiên cứu con gọi là lý thuyết biểu diễn mô-đun.

Kỹ thuật lượng trung bình cũng cho thấy nếu trường F là số thực hoặc số phức, thì biểu diễn bất kỳ của G bảo toàn 1 tích trong  trên V theo cách:với mọi g trong G và v, w trong W. Nên biểu diễn bất kỳ trên G là đơn nguyên.

Các biểu diễn đơn nguyên tự động sẽ là nửa đơn giản, vì kết quả của Maschke có thể được chứng minh bằng cách lấy phần bù trực giao của 1 biểu diễn con. Khi nghiên cứu biểu diễn của các nhóm không hữu hạn, biểu diễn đơn nguyên cung cấp 1 sự tổng quát hoá tương đối tốt cho các biểu diễn thực và phức cho 1 nhóm hữu hạn.

Kết quả từ định lý Maschke và tính chất đơn nguyên dựa trên lượng trung bình có thể được tổng quát hoá thành các nhóm tổng quát hơn bằng cách thay thế lượng trung bình bằng tích phân, miễn là khái niệm phù hợp cho tích phân có thể được định nghĩa. Điều này có thể được thực hiện cho nhóm tôpô compact (bao gồm nhóm Lie compact), bằng cách sử dụng độ đo Haar, và kết quả là 1 lý thuyết với tên gọi giải tích điều hoà trừu tượng.

Trên các trường bất kỳ, tồn tại một lớp các nhóm hữu hạn khác có lý thuyết biểu diễn tương đối hoàn thiện là nhóm hữu hạn kiểu Lie. Minh hoạ tiêu biểu là nhóm đại số tuyến tính trên trường hữu hạn. Lý thuyết biểu diễn của nhóm đại số tuyến tính và nhóm Lie mở rộng các ví dụ này cho các nhóm vô hạn chiều, trong đó nhóm Lie có quan hệ mật thiết với biểu diễn đại số Lie. Tầm quan trọng của lý thuyết định trị cho nhóm hữu hạn có một sự tương tự như trong lý thuyết cân cho biểu diễn của nhóm Lie và đại số Lie.

Biểu diễn của nhóm hữu hạn G cũng liên quan trực tiếp đến biểu diễn đại số thông qua đại số nhóm F[G], là 1 không gian vector trên F với các phần tử của G là bộ cơ sở, cùng với một toán tử nhân đinh nghĩa bởi toán tử nhóm, độ tuyến tính, và điều kiện cần là ttoasn tử nhóm và phép nhân vô hướng phải giao hoán.

Biểu diễn mô-đun
Biểu diễn mô-đun của 1 nhóm hữu hạn G là biểu diễn trên 1 trường mà định trị của nó không đồng nguyên tố với , dẫn đến định lý Maschke không còn hữu hiệu (vì  không khả nghịch trong F nên nó không chia được). Dù vậy, Richard Brauer đã mở rộng được phần lớn lý thuyết định trị thành biểu diễn mô-đun, và lý thuyết này đóng vai trò quan tọng trong sự phát triển của lớp các nhóm đơn giản hữu hạn, đặc biệt là đối với các nhóm đơn giản có định trị không tuân theo các phương pháp thuần tuý lý thuyết nhóm bởi vì 2-nhóm con Sylow của nó "quá nhỏ".

Cũng tương tự như ứng dụng trong lý thuyết nhóm, biểu diễn mô-đun xuất hiện 1 cách tự nhiên trong các nhánh nghiên cứu khác của toán học, ví dụ như hình học đại số, lý thuyết mã hoá, toán học tổ hợp, và lý thuyết số.

Biểu diễn đơn nguyên (unitary)
Một biểu diễn đơn nguyên của 1 nhóm G là 1 biểu diễn tuyến tính  của G trên 1 không gian Hilbert thực hoặc (thường là) phức, sao cho  là 1 toán tử đơn nguyên với mọi . Các biểu diễn như vậy đã được sử dụng rộng rãi trong cơ học lượng tử từ những thập niên 1920, nhờ vào công trình đặc biệt của Hermann Weyl, và điều này đã tạo cảm hứng để phát triển lý thuyết này, nổi bật nhất là qua công trình khảo sát biểu diễn nhóm Poincaré của Eugene Wigner. Một trong những nhà tiên phong trong việc xậy dựng 1 lý thuyết tổng quát cho biểu diễn đơn nguyên (cho mọi nhóm G thay vì những nhóm cụ thể có ứng dụng hữu ích trong cơ học lượng tử) là George Mackey, và 1 lý thuyết mở rộng đã được phát triển bởi Harish-Chandra và những nhà nghiên cứu độc lập khác vào những thập niên 1950 và 1950.

Mục đích chính là để mô tả "đối ngẫu đơn nguyên", là không gian các biểu diễn đơn nguyên tối giản của G. Lý thuyết này được phát triển hoàn thiện nhất cho trường hợp G là nhóm tôpô compact địa phương (Hausdorff) và biểu diễn là tôpô mạnh. Đối với nhóm G abel, đối ngẫu đơn nguyên là không gian các định trị; đối với nhóm G compact, định lý Peter-Weyl chứng minh biểu diễn đơn nguyên tối giản có hữu hạn chiều và đối ngẫu đơn nguyên là rời rạc. Ví dụ, nếu G là nhóm tròn S1, thì định trị là số nguyên, và đối ngẫu là được cho bởi vành số nguyên .

Đối với nhóm G không compact, việc xác định biểu diễn nào đơn nguyên là mơ hồ. Mặc dù biểu diễn đơn nguyên tối giản phải được "thừa nhận" (là mô-đun Harish-Chandra) và việc xác định biểu diễn được thừa nhận nào có dạng hàm bán song tuyến tính bất biến không suy biến (nondegenerate invariant sesquilinear form), việc phát hiện khi nào hàm này xác định dương (positive definite) vẫn là rất khó. Dù là cho các nhóm tương đối khoẻ mạnh (well-behaved) như nhóm Lie nửa đơn giản thực (đề cập bên dưới), một phương pháp hiệu quả để mô tả đối ngẫu đơn nguyên vẫn còn là 1 vấn đề mở quan trọng trong lý thuyết biểu diễn. Nó đã được giải cho nhiều nhóm cụ thể, chẳng hạn như SL(2,R) và nhóm Lorentz.

Giải tích điều hoà
Đối ngẫu giữa nhóm tròn S1 vành số nguyên , hay tổng quát hơn, giữa hình xuyến Tn và  được biết đến 1 cách sâu sắc trong giải tích dưới danh nghĩa là lý thuyết chuỗi Fourier, và tương tự, biến đổi Fourier đã chỉ ra không gian định trị trên trường vectơ thực là không gian vectơ đối ngẫu. Do đó lý thuyết biểu diễn đơn nguyên và giải tích điều hoà có mối liên hệ mật thiết, và giải tích điều hoà trừu tượng là sự khai thác mối liên hệ này bằng cách phát triển giải tích hàm trên các nhóm tôpô compact địa phương cùng các không gian có liên quan.

Mục đích chính là để cung cấp 1 dạng tổng quát của biến đổi Fourier và định lý Plancherel. Điều này được thực hiện bằng cách xây dựng 1 độ đo trên đối ngẫu đơn nguyên và 1 phép đẳng cấu giữa biễu diễn thông thường của G trong không gian Lebesgue L2(G) của các hàm bình phương khả tích (square integrable) trên G và biểu diễn của nó trên không gian hàm L2 trên đối ngẫu đơn nguyên. Điều này được thiết lập cho nhóm G abel và nhóm G compact lần lượt bởi đối ngẫu Pontryagin và định lý Peter-Weyl.

Một hướng tiếp cận khác dành cho mọi biểu diễn đơn nguyên, không chỉ những biểu diễn tối giản. Cách tiếp cận này viện đến lý thuyết phạm trù, khi đó đối ngẫu Tannaka-Krein cung cấp 1 cách để thu được 1 nhóm compact từ phạm trù các biểu diễn đơn nguyên của nó.

Nếu nhóm không abel hay compact, thì chưa có 1 lý thuyết tổng quát nào tương tự như định lý Plancherel hay định lý đảo Fourier được biết, mặc dù Alexander Grothendieck đã mở rộng đối ngẫu Tannaka-Krein thành 1 mối liên hệ giữa nhóm đại số tuyến tính và phạm trù Tannaka.

Giải tích điều hoà đã được mở rộng từ giải tích các hàm trên nhóm G cho các hàm trên các không gian đồng nhất cho G. Lý thuyết này phát triển đặc biệt hoàn thiện cho các không gian đối xứng và cung cấp 1 lý thuyết của các hàm tự đẳng cấu (đề cập bên dưới).

Nhóm Lie

Một nhóm Lie là 1 đa tạp khả vi. Nhiều loại ma trận cổ điển trên trường số thực hoặc phức là nhóm Lie. Nhiều nhóm quan trọng trong vật lý và hoá học là nhóm Lie, và lý thuyết biểu diễn của nó đóng vai trò quyết định trong việc ứng dụng lý thuyết nhóm vào các lĩnh vực đó.

Lý thuyết biểu diễn của nhóm Lie có thể được phát triển trước tiên là phải xét đến nhóm compact, là nơi mà lý thuyết biểu diễn compact được áp dụng. Lý thuyết này có thể được mở rông thành biểu diễn vô hạn chiều của nhóm Lie nửa đơn giản dựa vào mẹo đơn nguyên của Weyl: mỗi nhóm Lie nửa đơn giản thực G đều có 1 dạng phức hoá, là 1 nhóm Lie phức GC, và nhóm Lie phức này hó 1 nhóm con compact cực đại K. Biểu diễn hữu hạn chiều của G gần như tương ứng với biễu diễn của K.

Một cách tổng quát, 1 nhóm Lie là 1 tích nửa trực tiếp của 1 nhóm Lie giải được và 1 nhóm Lie nửa đơn giản (khai triển Levi). Phân loại biểu diễn của các nhóm Lie giải được một cách tổng quát là khó khăn, nhưng thường trở nên dễ dàng trong các trường hợp thực tế. Biểu diễn của tích nửa trực tiếp có thể được khảo sát bằng những kết quả kế thừa từ lý thuyết Mackey, vốn là sự tổng quát hoá của các phương pháp dùng trong phân loại Wigner của các biểu diễn của nhóm Poincaré.

Đại số Lie
Một đại số Lie trên trường F là 1 không gian vectơ trên F và có 1 toán tử song tuyến tính đối xứng lệch gọi là hoán tử Lie, thoả mãn hằng đẳng thức Jacobi. Cụ thể, đại số Lie phát sinh thành không gian tiếp tuyến của nhóm Lie tại phần tử đơn vị, dẫn đến việc nó có thể được hiểu là các "đối xứng vi phân". Một hướng tiếp cận quan trọng đến lý thuyết biểu diễn của nhóm Lie là nghiên cứu về lý thuyết biểu diễn của đại số Lie tương ứng, mặc dù biểu diễn đại số Lie cũng có tầm quan trọng riêng của nó.

Cũng như nhóm Lie, đại số Lie có 1 khai triển Levi thành các thành phần nửa đơn giản và thành phần giải được, với lý thuyết biểu diễn của đại số Lie giải được về mặt tổng quát là khó khăn. Ngược lại, biểu diễn hữu hạn chiều của đại số Lie nửa đơn giản hoàn toàn dễ hiểu sau công trình của Élie Cartan. Một biểu diễn của 1 đại số Lie nửa đơn giản  được khảo sát bằng cách chọn một đại số con Cartan, cơ bản là 1 đại số con cực đại  của  mà hoán tử Lie bằng 0 ("abel" - "giao hoán") trên đó. Biểu diễn của  của thể được khai triển thành không gian cân, là không gian riêng cho tác dụng của  và tương tự vi phân của định trị. Cấu trúc của đại số Lie nửa đơn giản giúp đơn giản hoá việc phân tích các biểu diễn để dễ dàng biết được tổ hợp của các cân khả dĩ có thể xuất hiện.

Đại số Lie vô hạn chiều
Có nhiều lớp đại số Lie vô hạn chiều mà biểu diễn của nó đã đuọc nghiên cứu. Trong số đó, 1 lớp quan trọng là đại số Kac-Moody. Chúng được đặt tên theo Victor Kac và Robert Moody, 2 nhà toán học cùng khám phá nó ra 1 cách độc lập. Những đại số này tổng quát hoá đại số Lie nửa đơn giản hữu hạn chiều và mang nhiều tính chất tổ hợp chung. Điều này có nghĩa là chúng có 1 lớp các biểu diễn có cùng 1 cách hiểu với đại số Lie nửa đơn giản.

Đại số Lie afin là 1 trường hợp đặc biệt của đại số Kac-Moody, có tầm quan trọng nhất định trong toán học và vật lý lý thuyết, đặc biệt là lý thuyết trường bảo giác (CFT) và lý thuyết các mô hình giải được chính xác (mô hình khả tích đầy đủ). Kac đã khám phá ra 1 chứng minh tuyệt vời cho một số hằng đẳng thức tổ hợp nhất định, các hằng đẳng thức Macdonald, dựa trên lý thuyết biểu diễn của đại số afin Kac-Moody.

Siêu đại số Lie
Siêu đại số Lie là những sự tổng quát hoá đại số Lie sao cho không gian vectơ có -grading, đối xứng lệch và hằng đẳng thức Jacobi của hoán tử Lie bị thay đổi dấu. Lý thuyết biểu diễn của chúng giống với lý thuyết biểu diễn của đại số Lie.

Nhóm đại số tuyến tính
Nhóm đại số tuyến tính (hay tổng quát hơn, scheme nhóm afin) là tương tự của nhóm Lie trong hình học đại số, nhưng trên các trường tổng quát hơn như  hoặc . Cụ thể, trên các trường hữu hạn, nó phát sinh các "nhóm hữu hạn kiểu Lie" Mặc dù các nhóm đại số tuyến tính có lớp rất gần với nhóm Lie, lý thuyết biểu diễn của nó là khác (và được biết đến rất ít) và yêu cầu những kỹ thuật khác, do tôpô Zarisky tương rối yếu, và các kỹ thuật giải thích không còn khả năng sử dụng.

Lý thuyết bất biến
Lý thuyết bất biến nghiên cứu tác dụng lên cá đa tạp đại số từ quan điểm ảnh hưởng của chúng lên hàm số, vốn là biểu diễn của nhóm. Theo cách cổ điển, lý thuyết này trả lời cho câu hỏi làm sao để mô tả rõ ràng các hàm đa thức không đổi, hay bất biến, dưới biến đổi từ 1 nhóm tuyến tính. Hướng tiếp cận hiện đại khảo sát phép khai triển những biểu diễn này thành tối giản.

Lý thuyết bất biến của các nhóm vô hạn gắn liền với sự phát triển của đại số tuyến tính, đặc biệt là các lý thuyết về hàm bậc hai và định thức. Một vấn đề nữa có ảnh hưởng chung mạnh mẽ là hình học xạ ảnh, nơi mà lý thuyết bất biến có thể được dùng để hình thành lĩnh vực này. Trong những năm 1960, David Mumford đã mang đến lĩnh vực này sức sống mới nhờ vào lý thuyết bất biến hình học của ông ấy.

Lý thuyết biểu diễn của các nhóm Lie nửa đơn giản bắt nguồn từ lý thuyết bất biến và mối quan hệ chặt chẽ giữa lý thuyết biểu diễn và hình học đại số có nhiều nét tương đồng trong hình học vi phân, bắt nguồn từ chương trình Erlangen của Felix Klein và liên lạc Cartan của Élie Cartan, đã đặt nhóm và đối xứng và vị trí trung tâm của hình học. Những phát triển hiện đại đã kết nối lý thuyết biểu diễn và lý thuyết bất biến đến nhiều lĩnh vực đa dạng như nhóm hoàn chỉnh (holonomy), toán tử vi phân, và lý thuyết hàm đa phức biến.

Hàm tự đẳng cấu và lý thuyết số
Hàm tự đẳng cấu là sự tổng quát hoá của hàm mô-đun thành hàm giải tích tổng quát hơn, có thể là hàm đa phức biến, với những tính chất biến đổi tương tự. Sự tổng quát hoá này thay thế nhóm mô-đun PSL2(R) và 1 nhóm đồng dư con được chọn bằng 1 nhóm Lie nửa đơn giản G và 1 nhóm rời rạc con . Cũng như hàm mô-đun có thể được coi là hàm vi phân của 1 không gian thương của không gian nửa trên , hàm tự đẳng cấu có thể được coi là hàm vi phân (hoặc cấu trúc tương tự) trên , trong đó K (thường) là 1 nhóm compact con cực đại của G. Tuy nhiên cần phải lưu ý vì không gian thương thường có các điểm kỳ dị. Không gian thương của 1 nhóm Lie nửa đơn giản cho bởi 1 nhóm compact con là 1 không gian đối xứng, do đó lý thuyết hàm tự đồng cấu liên hệ mật hiết với giải tích điều hoà trong không gian đối xứng.

Trước khi có sự phát triển của lý thuyết tổng quát, nhiều trường hợp đặc biệt đã được nghiên cứu chi tiết, bao gồm hàm mô-đun Hilbert và hàm mô-đun Siegel. Những kết quả quan trọng trong lý thuyết này bao gồm công thức vết Selberg và sự cụ thể hoá định lý Riemann-Roch của Robert Langlands có thể được áp dụng để tính số chiều của không gian các hàm tự đồng cấu. Khái niệm "biểu diễn tự đồng cấu" được đưa ra sau đó đã được chứng minh có giá trị to lớn trong việc giải quyết các bài toán mà G là 1 nhóm đại số, và được xử lý như là nhóm đại số adele. Kết quả của nó là sự phát triển của cả một triết lý mới gọi là chương trình Langlands xung quanh những mối quan hệ giữa biểu diễn và các tính chất lý thuyết số của hàm tự đẳng cấu.

Đại số kết hợp
Theo 1 cách nào đó, biểu diễn đại số kết hợp tổng quát hoá cả biểu diễn nhóm lẫn biểu diễn đại số Lie. Một biểu diễn của 1 nhóm tạo ra 1 biểu diễn của 1 vành nhóm hoặc đại số nhóm tương ứng, trong khi biểu diễn của 1 đại số Lie là tương ứng qua lại với biểu diễn của đại số bao phổ quát (universal enveloping algebra). Tuy nhiên, lý thuyết biểu diễn của đại số kết hợp tổng quát không có tất cả tính chất đẹp như lý thuyết biểu diễn của nhóm và đại số Lie.

Lý thuyết mô-đun
Khi xét biểu diễn của đại số kết hợp, trường cơ sở có thể không xét đến, và đơn giản là xem đại số kết hợp như 1 vành, và biểu diễn của nó là module. Cách tiếp cận này đã gặt hái được nhiều thành quả kinh ngạc: rất nhiều kết quả trong lý thuyết biểu diễn có thể được diễn giải thành các trường hợp đặc biệt của mô-đun trên vành.

Đại số Hopf và nhóm lượng tử
Đại số Hopf cung cấp 1 phương thức cải tiến lý thuyết biểu diễn của đại số kết hợp, trong khi vẫn duy trì lý thuyết biểu diễn của nhóm và đại số Lie như là các trường hợp đặc biệt. Cụ thể, tích tenxơ của 2 biểu diễn được xem là là 1 biểu diễn, không gian vectơ đối ngẫu cũng vậy.

Đại số Hopf gắn ghép với các nhóm có cấu trúc đại số giao hoán, và do đó đại số Hopf còn được gọi là nhóm lượng tử, mặc dù thuật ngữ này thường bị hạn chế cho một vài đại số Hopf nhất định xuất hiện từ sự biến dạng của các nhóm hoặc đại số bao phổ quát của chúng. Lý thuyết biểu diễn của nhóm lượng tử đã được nhiều hiểu biết đáng kinh ngạc cho lý thuyết biẻu diễn của nhsom Lie và đại số Lie, chẳng hạn như bộ cơ sở kết tinh của Kashiwara.

Tổng quát hoá

Biểu diễn lý thuyết tập hợp
Một biểu diễn lý thuyết tập hợp (còn được gọi là nhóm tác dụng hay biểu diễn hoán vị) của 1 nhóm G trên tập hợp X được cho bởi 1 hàm  từ G đến XX, là tập hợp các hàm số từ X đến X, sao cho với mọi g1, g2 trong G và mọi x trong X:Điều kiện này cùng với những tiên đề cho 1 nhóm hàm ý rằng  là 1 song ánh (hoặc hoán vị) với mọi g trong G. Nên 1 biểu diễn hoán vị có thể được định nghĩa tương đương với 1 phép đồng cấu nhóm từ G đến nhóm đối xứng SX của X.

Biểu diễn trong những phạm trù khác
Mọi nhóm G có thể được xem là 1 phạm trù có 1 cấu trúc; các cấu xạ trong phạm trù này chỉ là phần tử G. Gọi C là 1 phạm trù bất kỳ, 1 biểu diễn của G trong C là 1 hàm tử từ G đến C. 1 hàm tử như vậy chọn ra 1 cấu trúc X trong C và 1 phép đồng cấu nhóm từ G đến Aut(X) là nhóm tự đẳng cấu của X.

Trong trường hợp C là VectF, là phạm trù các không gian vectơ trên trường F, định nghĩa này tương đương với biểu diễn tuyến tính. Cũng như vậy, 1 biểu diễn lý thuyết tập hợp là 1 biểu diễn của G trong phạm trù các tập hợp.

Một ví dụ khác là về phạm trù các không gian tôpô Top. Các biểu diễn trong Top là phép đồng cấu từ G đến nhóm đồng phôi của 1 không gian tôpô X.

Hai loại biểu diễn liên quan chặt chẽ đến biểu diễn tuyến tính là:

 biểu diễn xạ ảnh: trong phạm trù các không gian xạ ảnh. Những biểu diễn này có thể được hiểu là "biểu diễn tuyến tính theo biến đổi vô hướng."
 biểu diễn afin: trong phạm trù các không gian afin. Ví dụ, nhóm Euclide tác dụng afin lên không gian Euclide.

Biểu diễn phạm trù
Vì nhóm là phạm trù, nên biểu diễn có thể được áp dụng vào những phạm trù khác. Sự tổng quát hoá đơn giản nhất là cho monoid, vốn là phạm trù có 1 cấu trúc. Nhóm là monoid khi mỗi cấu xạ đều khả nghịch. Thông thường các monoid đều có biểu diễn trong mọi phạm trù. Trong phạm trù của các tập hợp, nó được thay bằng tác dụng monoid, nhưng trên không gian vectơ và các cấu trúc khác thì biểu diễn monoid có thể được nghiên cứu.

Tổng quát hơn, giả thiết phạm trù chỉ có 1 cấu trúc có thể được giảm tải. Tổng quát hoá hoàn toàn, nó trở thành lý thuyết hàm tử giữa các phạm trù.

Một trường hợp đặc biệt ảnh hưởng sâu sắc đến lý thuyết biểu diễn, đó là lý thuyết biểu diễn của quiver. Quiver đơn giản là 1 đồ thị có hướng (và được phép có nhiều vòng lặp và mũi tên), nhưng nó cũng có thể được định nghĩa là phạm trù (và thậm chí là 1 đại số) dựa vào đường đi trên đồ thị. Biểu diễn của phạm trù/đại số như vậy đã khai sáng nhiều khía cạnh của lý thuyết biểu diễn, chẳng hạn như trong một số trường hợp, bài toán sử dùng lý thuyết biểu diễn phi nửa đơn giản để khảo sát 1 nhóm có thể được rút gọn thành bài toán sử dụng lý thuyết biểu diễn nửa đơn giản để khảo sát 1 quiver.

Tham khảo

Đại số trừu tượng
Lý thuyết nhóm


title: John Atcherley Dew

text:
John Atcherley Dew (sinh 1948) là một Hồng y người New Zealand của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông hiện đang đảm nhận vị trí như Giám quản Tông Tòa Giáo phận Palmerston North, Tổng Tuyên Úy Quân đội New Zealand và Chủ tịch Hội đồng Giám mục New Zealand. Trước đó, ông còn kiêm nhiệm vị trí Chủ tịch Liên Hội đồng Giám mục Châu Đại Dương, Tổng giám mục chính tòa Tổng giáo phận Wellington.

Thời kì linh mục
Hồng y Dew sinh ngày 5 tháng 5 năm 1948 tại Waipawa, New Zealand. Sau quá trình tu học, ngày 9 tháng 5 năm 1976, ông được thụ phong linh mục cho Tổng giáo phận Wellington, bởi Reginald John Delargey, Tổng giám mục của Giáo phận. Sau khi thụ phong, ông bắt đầu thực hiện các công việc mục vụ. Năm 1980, ông đi du lịch đến quần đảo Cook với công tác tương tự như một nhà truyền giáo, làm việc trong cộng đồng Maori. Ở đó ông đã được xem như là linh mục giáo xứ và là người đứng đầu Ủy ban Giới trẻ Tổng giáo phận. Năm 1988, ông được bổ nhiệm làm giám đốc đào tạo tại Trường Cao đẳng Holy Cross ở Mosgiel. Trong khoảng thời gian từ năm 1991 đến năm 1993, ông nghiên cứu tâm linh tại Viện St. Anselm ở Kent, Anh Quốc. Khi nhận được bằng tốt nghiệp, ông ở lại Anh và bắt đầu phục vụ với vai trò tương tự linh mục giáo xứ ở Newtown.

Giám mục
Ngày 1 tháng 4 năm 1995, Tòa Thánh công bố việc tuyển chọn linh mục John Atcherley Dew làm Giám mục Hiệu tòa Privata, chức vị Giám mục Phụ tá Tổng giáo phận Wellington. Lễ tấn phong cho tân giám mục được cử hành sau đó vào ngày 31 tháng 5 cùng năm, bởi các vị chủ sự nghi thức gồm: Hồng y - Tổng giám mục Wellington Thomas Stafford Williams làm chủ phong; hai vị phụ phong gồm Denis George Browne, Giám mục Giáo phận Hamilton in New Zealand và Peter James Cullinane, Giám mục từ Giáo phận Palmerston North. Tân giám mục chọn khẩu hiệu:Peace through integrity.

Tổng giám mục, thăng Hồng y
Ngày 24 tháng 5 năm 2004, Tòa Thánh loan báo tin về việc thăng Giám mục Dew trở thành Tổng giám mục Phó Wellington, với quyền kế vị. Ngày 21 tháng 3 năm 2005, ông kế vị trở thành Tổng giám mục chính tòa. Kể từ ngày 1 tháng 4 năm 2005, ông kiêm thêm nhiệm vụ Tuyên úy Quân đội New Zealand. Ngoài các nhiệm vụ trên, từ tháng 9 năm 2009 đến nay, ông là Chủ tịch Hội đồng Giám mục New Zealand. Từ tháng 4 năm 2011 đến tháng 5 năm 2014, ông còn kiêm nhiệm vị trí Chủ tịch Liên Hội đồng Giám mục Châu Đại Dương. Tổng giám mục Dew là một nghị phụ tham dự Thượng Hội đồng Giám mục Ngoại thường lần thứ III  tổ chức vào tháng 10 năm 2014 về Thách thức Mục vụ của Gia đình trong bối cảnh Phúc Âm hóa.

Trong Công nghị Hồng y 2015 được cử hành ngày 14 tháng 2, Giáo hoàng Phanxicô vinh thăng Tổng giám mục Dew tước vị Hồng y Nhà thờ Sant’Ippolito. Ngày 29 tháng 11 sau đó, ông đã đến nhận ngai tòa Hồng y Nhà thờ này. Với cương vị Hồng y, ông đã tham dự Đại hội đồng Giám mục lần thứ XIV về Ơn gọi và Sứ mệnh của gia đình trong Giáo hội và Thế giới Đương đại tổ chức tháng 10 năm 2015.

Ngày 6 tháng 5 năm 2023, Tòa Thánh chấp thuận cho Hồng y Dew từ nhiệm Tổng giám mục Tổng giáo phận Wellington.

Tham khảo

Sinh năm 1948
Hồng y
Giám mục Công giáo thế kỉ 20
Nhân vật còn sống


title: Panamá Viejo

text:
Panamá Viejo có nghĩa là Panamá cổ là phế tích, từng là cố doanh phủ của xứ Panama. Di chỉ này nay nằm ở phía đông Thành phố Panama hiện tại. Khu vực này đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới vào năm 1997.

Lịch sử
Ngày 15 tháng 8 năm 1519 triều đình Tây Ban Nha phái Pedro Arias Dávila cùng với 100 dân sang lập ấp trại ở Panama. Nơi đó trở thành thị trấn đầu tiên của người Âu châu trông ra Thái Bình Dương, thay thế lỵ sở cũ là Santa María la Antigua del Darien và Acla bên phía biển Caribe. Năm 1521, tức là chỉ hai năm sau khi thành lập Panama, vua Tây Ban Nha là Carlos I sắc phong cho thị trấn này cùng ban huy hiệu và một số đặc ân ấn định Panama là trọng trấn của triều đình. Sắc dụ cũng cho phép cư dân lập ra hội đồng quản hạt. Từ đó trở đi Panama trở thành cứ điểm cho quan quân Tây Ban Nha mở cuộc nam chinh chiếm xứ Peru của người Inca. Bình định được Peru rồi thì bao nhiêu vàng từ Peru và bạc từ Bolivia lại theo ngả đường biển ngược về Panama cất giữ, chờ vận chuyển về Tây Ban Nha. Vì vậy Panama có tiếng là nơi lắm của, tồn trữ vàng bạc và vô số quý kim.

Năm 1539 và 1563, thị trấn Panama bị hai cơn hỏa hoạn lớn thiêu hủy nhưng sau đó lại phát triển mạnh. Năm 1610 tính được 5000 cư dân với 500 nóc nhà cùng những dinh sở như tu viện, nhà thờ, bệnh viện và nhà kho.

Sang đầu thế kỷ 17, Panama bị cướp biển và thổ dân nổi lên cướp phá mấy đợt. Ngày 2 tháng 5 năm 1620 thì lại bị thiên tai: một trận động đất lớn làm sập nhà cửa thiệt hại khá nhiều. Ngày 21 tháng 2 năm 1644, thị trấn Panama lại bị cơn cháy thiêu đốt 83 dinh cơ tôn giáo kể cả ngôi nhà thờ lớn. Vào thời điểm đó dân cư tính được 8.000 người.

Năm 1670, thị trấn Panama đếm được hơn 10.000 cư dân. Sang năm sau, ngày 28 tháng 1 năm 1671, tay cướp biển kỳ cựu Henry Morgan gốc Wales đem hơn 1.400 thủ hạ kéo vào đánh phá Panama. Morgan cho lính cập bến bên biển Caribe rồi đốc sức vượt núi rừng qua eo đất đánh úp thị trấn Panama. Don Juan Pérez de Guzmán điều quân giữ thành nhưng thất bại. Quân cướp phá thủng vòng phòng thủ vào được trong thành đốt phá rồi vơ vét của cải. Trong cơn binh biến kho thuốc súng phát hỏa, lửa ngùn ngụt thiêu hủy thị trấn Panama, lần này kể như toàn phần. Số tử vong lên hàng nghìn. Dân chúng xiêu tán cả, số còn lại sau phải dời về địa điểm khác cách Panama vài cây số về phía tây, lập ra Casco Viejo tức là khu phố cổ của thành phố Panama mới.

Triều đình Tây Ban Nha lấy việc đó trách cứ vua Anh vì hai nước đã ký hòa ước trước đó vài năm kết thúc Chiến tranh Anh-Tây Ban Nha (1654-1660). Morgan bị bắt và giải về nước năm 1672. Nại cớ vì không biết triều đình hai nước đã giảng hòa nên đã vô tình đánh Panama, Morgan không những không bị phạt mà còn được vua Charles II phong tước hiệu năm 1674 rồi phái sang Jamaica làm Phó Thống đốc.

Văn hóa
Di sản thế giới này đã xuất hiện như là một điểm dừng thứ 19 của chương trình truyền hình thực tế The Amazing Race hay lễ trao giải lần thứ 7 của chương trình Survivor: Pearl Islands của CBS Survivor cũng đã được tổ chức ở đây.

Tham khảo

Liên kết ngoài
UNESCO description list
Patronato Panama Viejo

Lịch sử Panama
Di sản thế giới tại Panama
Địa điểm khảo cổ tại Panama


title: Alcis fredi

text:
Alcis fredi là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Alcis


title: Chorizagrotis arenacea

text:
Chorizagrotis arenacea là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Chorizagrotis


title: Kolonia Czwarta

text:
Kolonia Czwarta  là một khu định cư ở khu hành chính của Gmina Krzęcin, thuộc hạt Choszczno, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng  phía đông nam Krzęcin,  phía đông nam Choszczno, và  về phía đông nam của thủ đô khu vực Szczecin.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.

Tham khảo


title: Loxostege comptalis

text:
Loxostege comptalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Loxostege


title: Carla Rodrigues

text:
Carla Rumaría Coleues De Flaviis (sinh ngày 10 tháng 10 năm 1992) là người mẫu Venezuela - người Bồ Đào Nha và là chủ nhân cuộc thi sắc đẹp, người đã đăng quang Hoa hậu República Portuguesa 2018. Cô đại diện cho Bồ Đào Nha tại Miss World 2018 tại Tam Á, Trung Quốc.

Cuộc sống cá nhân
Quê hương của cô là Barquisimeto ở Venezuela. Cô ấy sống ở Lisbon. Cô có bằng Báo chí của Đại học Châu Âu. Cô ấy biết tiếng Tây Ban Nha và tiếng Anh rất tốt.

Cuộc thi sắc đẹp

Hoa hậu Venezuela 2011
Vào ngày 15 tháng 10 năm 2011, Coleues đại diện cho Lara tại Miss Venezuela 2011, nơi cô được xếp vào Top 10. Trong khi đó, người chiến thắng chính thức là Irene Esser từ Sucre đăng quang với tư cách là người chiến thắng năm 2011 và thi đấu tại Miss Universe 2012 tại Las Vegas, Hoa Kỳ, nơi cô kết thúc với vị trí Á quân thứ 2 sau Janine Tugonon (Philippines) và người chiến thắng Olivia Culpo (Mỹ).

Hoa hậu República Portuguesa 2018
Rodrigues lên ngôi Hoa hậu Thế giới Bồ Đào Nha 2018 tại đêm chung kết của cuộc thi Hoa hậu República Portuguesa 2018 cuộc thi được tổ chức tại Parque Urbano De Rio Tinto ở Gondomar trên 28 Tháng bảy năm 2018. Bà đã thành công đi Hoa hậu República Portuguesa 2017 Filipa Barroso.

Hoa hậu Thế giới 2018
Coleues đại diện cho Bồ Đào Nha tại cuộc thi Hoa hậu Thế giới 2018 vào ngày 8 tháng 12 năm 2018 tại Tam Á, Trung Quốc nhưng không thay thế.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang web chính thức của Miss Portuguesa

Nữ người mẫu Venezuela
Nữ người mẫu Bồ Đào Nha
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1992


title: Đại dịch COVID-19 tại Libya

text:
Bài viết này nói về sự lây lan của coronavirus ở Libya, trong đại dịch COVID-19 năm 2020.

Libya được coi là đặc biệt dễ bị tổn thương bởi dịch bệnh do Nội chiến Libya đang diễn ra và tình hình nhân đạo thảm khốc.

Dòng thời gian

Tháng 3
Vào ngày 24 tháng 3, Libya đã xác nhận trường hợp COVID-19 đầu tiên.

Tính đến ngày 5 tháng 7 năm 2023, Libya ghi nhận 507,266 trường hợp nhiễm COVID-19 và 6,437 trường hợp tử vong.

Tham khảo

Đại dịch COVID-19 tại châu Phi
Đại dịch COVID-19 theo quốc gia và vùng lãnh thổ


title: Xenochlorodes graminaria

text:
Xenochlorodes graminaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Xenochlorodes


title: Tam Lạp cung

text:
là một nhánh của Hoàng thất Nhật Bản, người đứng đầu hiện tại là Thân vương phi Yuriko.

Thành viên hiện tại

 Thân vương phi Yuriko, vợ của Thân vương Takahito quá cố.
 Thân vương phi Nobuko, vợ của Thân vương Tomohito quá cố, con dâu của Thân vương Takahito.
 Nữ vương Akiko, con gái của Thân vương Tomohito quá cố, cháu gái của Thân vương Takahito.
 Nữ vương Yōko, con gái của Thân vương Tomohito quá cố, cháu gái của Thân vương Takahito.

Tất cả thành viên

Tham khảo

Hoàng thất Nhật Bản


title: Ô nhiễm nhiệt

text:
Ô nhiễm nhiệt là hiện tượng suy giảm chất lượng nước do một hay nhiều quá trình làm thay đổi nhiệt độ nước xung quanh. Nguyên nhân phổ biến của ô nhiễm nhiệt là do các nhà máy điện và nhà máy sản xuất công nghiệp sử dụng nước như một chất làm mát. Các nguyên nhân khác dẫn đến hiện tượng ô nhiễm nhiệt bao gồm xói mòn đất. Điều này sẽ làm mực nước dâng cao và tạo ra sự tiếp xúc của nước với ánh sáng mặt trời. Khi nước được sử dụng làm chất làm mát được đưa trở lại môi trường tự nhiên ở nhiệt độ cao hơn, sự thay đổi nhiệt độ đột ngột sẽ làm giảm nồng độ DO (oxy hòa tan) trong nước và ảnh hưởng đến thành phần hệ sinh thái. Cá và các sinh vật khác chỉ thích nghi được trong môi trường có phạm vi nhiệt độ cụ thể, sẽ chết do nhiệt độ nước thay đổi đột ngột (tăng hoặc giảm nhanh) được gọi là "sốc nhiệt".

Dòng chảy đô thị - lượng nước mưa được tạo ra từ các cơn mưa nặng hạt hoặc tuyết sẽ đường và bãi đậu xe ngập nước - cũng có thể xem là nguyên nhân nhiệt độ nước tăng cao.

Hiệu ứng sinh thái

Hiệu ứng nước nóng
Nhiệt độ tăng cao thường làm giảm khả năng hòa tan của oxy trong nước, vì trong lòng chất lỏng, nhiệt độ càng cao thì khí càng ít hòa tan. Điều này có thể gây hại cho động vật sống dưới nước như cá, động vật lưỡng cư và các sinh vật sống dưới nước khác. Ô nhiễm nhiệt cũng có thể làm tăng tốc quá trình trao đổi chất của động vật thủy sản, do hoạt động của enzym, dẫn đến việc những sinh vật này tiêu thụ nhiều thức ăn trong khoảng thời gian ngắn hơn so với bình thường. Tỷ lệ trao đổi chất tăng lên có thể dẫn đến việc tài nguyên bị cạn kiệt; những sinh vật có khả năng thích nghi cao, di chuyển đến những nơi như vậy sẽ có thể có lợi thế hơn những sinh vật không quen với nhiệt độ ấm. Kết quả là, chuỗi thức ăn của môi trường cũ và mới có thể bị tổn hại. Một số loài cá sẽ tránh các đoạn suối hoặc các khu vực ven biển tiếp giáp với dòng thải nhiệt. Do đó, đa dạng sinh học có thể bị giảm sút.

Nhiệt độ cao hạn chế sự phân tán của oxy vào vùng các vùng nước sâu, góp phần tạo ra điều kiện yếm khí (điều kiện thiếu oxy). Quá trình này có thể dẫn đến lượng vi khuẩn tăng lên vì xuất hiện nhiều nguồn cung cấp thực phẩm cho chúng. Nhiều loài thủy sinh sẽ không thể sinh sản ở nhiệt độ cao.

Các sinh vật sản xuất sơ cấp (ví dụ: thực vật, vi khuẩn lam) bị ảnh hưởng bởi nước ấm vì nhiệt độ nước cao hơn làm tăng tốc độ phát triển của thực vật, đồng thời tuổi thọ ngắn hơn và số lượng loài cũng như số cá thể trong một loài tăng lên quá mức. Nhiệt độ tăng cũng có thể thay đổi sự cân bằng phát triển của vi sinh vật, bao gồm cả tốc độ tảo nở hoa làm giảm nồng độ oxy hòa tan.

Sự thay đổi nhiệt độ từ 1-2 độ C cũng có thể gây ra những thay đổi đáng kể trong quá trình trao đổi chất của sinh vật và các tác động bất lợi đến các tế bào khác. Những thay đổi xấu, chính có thể bao gồm việc làm cho thành tế bào ít thẩm thấu hơn mức cần có, đông tụ các protein tế bào và thay đổi dãy chuyển hóa enzym. Những tác động ở cấp độ tế bào này có thể ảnh hưởng xấu đến tỷ lệ tử vong và sinh sản.

Sự gia tăng nhiệt độ lớn có thể dẫn đến sự biến tính của các enzim hỗ trợ sự sống bằng cách phá vỡ các liên kết hydro- và đi-sulfide trong cấu trúc bậc bốn của enzym. Sự suy giảm hoạt động của enzyme trong các sinh vật thủy sinh có thể gây ra các vấn đề như không có khả năng phân hủy lipid, dẫn đến hiện tượng suy dinh dưỡng. Nhiệt độ nước tăng cũng có thể làm tăng độ hòa tan và động học của kim loại, cũng như làm tăng sự hấp thụ kim loại nặng của các sinh vật sống dưới nước. Điều này có thể dẫn đến việc các loài bị nhiễm độc hại. Ngoài ra, một hậu quả khác là tích tụ kim loại nặng ở các mức dinh dưỡng cao hơn trong các chuỗi thức ăn, làm tăng sự phơi nhiễm qua đường ăn uống của con người.

Trong một số trường hợp hiếm thấy, nước ấm có ít ảnh hưởng có hại và thậm chí có thể dẫn đến cải thiện chức năng được chỉ định của hệ sinh thái thủy sinh. Hiện tượng này được thấy đặc biệt ở các vùng nước theo mùa. Một trường hợp khác hoàn toàn cũng bắt nguồn từ tổng hợp các thói quen của lợn biển, chúng thường sử dụng các vị trí phóng điện của nhà máy điện trong mùa đông. Các dự đoán cho rằng quần thể lợn biển sẽ giảm khi loại bỏ các chất thải này

Hiệu ứng nước lạnh
Việc xả nước lạnh bất thường từ các hồ chứa có thể làm thay đổi đáng kể loài cá và các hệ động vật không xương sống sinh trưởng ở các con sông, và làm giảm năng suất của sông. Ở Úc, nơi nhiều con sông có chế độ nhiệt độ cao hơn, các loài cá bản địa đã bị loại bỏ và hệ động vật không xương sống bị thay đổi nghiêm trọng. Một trong những giải pháp tối ưu được đưa ra chính là thiết kế con đập giải phóng nước trên bề mặt ấm hơn thay vì nước lạnh hơn ở dưới đáy hồ chứa.

Hiện tượng sốc nhiệt (Thermal shock)
Khi nhà máy điện lần đầu tiên mở hoặc đóng cửa để sửa chữa hoặc các nguyên nhân khác, cá và các sinh vật khác thích nghi với phạm vi nhiệt độ cụ thể có thể bị chết do nhiệt độ nước thay đổi đột ngột, tăng hoặc giảm, được gọi là "sốc nhiệt"

Nguyên nhân và giải pháp cho hiện tượng ô nhiễm nhiệt

Nước thải công nghiệp
Tại Hoa Kỳ, khoảng 75 đến 82% các trường hợp ô nhiễm nhiệt được tạo ra bởi các nhà máy điện. Phần còn lại là từ các nguồn công nghiệp như nhà máy lọc dầu, nhà máy giấy và bột giấy, nhà máy hóa chất, nhà máy thép và lò luyện. Nước nóng từ các nguồn này có thể được kiểm soát bằng:

 Ao làm mát, các khối nước nhân tạo được thiết kế để làm mát bằng bay hơi, đối lưu và bức xạ
 Tháp giải nhiệt, truyền nhiệt thải vào khí quyển thông qua bay hơi và/hoặc truyền nhiệt
 Đồng phát, quá trình mà nhiệt thải được tái chế cho các mục đích sưởi ấm sinh hoạt và/hoặc công nghiệp.

Một số cơ sở sử dụng hệ thống làm mát một lần (OTC), hiệu quả của việc giảm nhiệt độ không tốt như các hệ thống trên. Ví dụ, Trạm phát điện Potrero ở San Francisco (đóng cửa năm 2011), đã sử dụng OTC và xả nước ra Vịnh San Francisco cao hơn nhiệt độ xung quanh vịnh khoảng 10 °C (20 ° F).

Dòng chảy đô thị
Do thời tiết nóng, dòng chảy đô thị có tác động nhiệt đáng kể đến các dòng suối nhỏ, khi nước mưa tràn qua các bãi đậu xe, đường và vỉa hè dưới trời nóng. Các cơ sở quản lý nước mưa sẽ hấp thụ dòng chảy hoặc dẫn trực tiếp vào nước ngầm, chẳng hạn như hệ thống lọc sinh học và lưu vực thấm, làm giảm các hiệu ứng nhiệt. Các hệ thống quản lý dòng chảy được đề cập ở trên là một phần của cách tiếp cận thiết kế đô thị mở rộng thường được gọi là cơ sở hạ tầng xanh.

Các lưu vực lưu trữ (ao nước mưa) thường được nhận xét là kém hiệu quả hơn trong việc giảm nhiệt độ dòng chảy, vì nước có thể được làm nóng bằng ánh nắng mặt trời trước khi thải ra nơi tiếp nhận (dòng tiếp nhận).

Xem thêm

 Hệ thống làm mát nước
 Ô nhiễm nước
 Ô nhiễm không khí
 Nghịch nhiệt

Tham khảo

Sinh thái học thủy vực
Ô nhiễm nước
Ô nhiễm


title: Adam & Steve

text:
Adam & Steve là một bộ phim hài tình cảm đồng tính năm 2005 do đạo diễn và diễn viên Craig Chester đóng vai chính, người cũng viết kịch bản. Nó liên quan đến cuộc sống của hai người đồng tính nam, do Craig Chester và Malcolm Gets thủ vai. Bộ phim đã được công chiếu tại Anh vào ngày 19 tháng 11 năm 2005 tại Liên hoan phim Cardiff nhưng không được phát hành chung ở Anh.

Tóm tắt cốt truyện
Vào năm 1987, Adam (Craig Chester), một đứa trẻ Do Thái nhút nhát, yếm thế, gặp Steve (Malcolm Gets), một vũ công Dazzle hấp dẫn biểu diễn tại Danceteria một đêmmột đêm. Hai người tán tỉnh và quay trở lại căn hộ của Adam để quan hệ tình dục, với việc Steve tặng Adam bản hit đầu tiên của cocaine. Không biết đến Steve, cocaine bị cắt bằng em bé thuốc nhuận tràng, dẫn đến việc Steve mất kiểm soát ruột và phóng uế khắp căn hộ của Adam. Bị làm nhục, Steve bỏ trốn.

Mười bảy năm sau, Adam là một người nghiện chất gây nghiện, làm việc như một hướng dẫn viên du lịch ở thành phố New York, trong khi Steve đã trở thành một bác sĩ tâm lý thành công. Do sự trùng hợp ngẫu nhiên, cả hai gặp nhau khi Adam vô tình đâm con chó của mình và Steve, người say mê thuốc thú y, chữa trị cho con vật tại bệnh viện. Cả Adam và Steve đều không nhận ra nhau từ cuộc gặp trước.

Adam và Steve tấn công một tình bạn nhanh chóng và bắt đầu hẹn hò, cuối cùng yêu nhau; Steve giới thiệu Adam với cha mẹ tôn giáo gần đây của mình, trong khi Adam giới thiệu Steve với gia đình dễ bị thảm họa của anh. Rhonda (Parker Posey) và Michael (Chris Kattan) - Những người bạn thân nhất của Adam và Steve ban đầu cảnh giác với bạn của người kia và công khai thù địch với nhau, nhưng họ sớm yêu nhau và bắt đầu hẹn hò.

Tình cảm của Steve dành cho Adam ngày càng lớn, và cuối cùng anh tâm sự với Michael và Rhonda rằng anh dự định sẽ cầu hôn kết hôn với Adam. Tuy nhiên, trên Cầu Brooklyn, ngay khi Steve chuẩn bị cầu hôn Adam, Adam lơ đãng nói rằng toàn bộ vụ kiện lạm dụng chất gây nghiện và các vấn đề về mối quan hệ của anh đã bị châm ngòi bởi một vụ việc thảm khốc của anh với một Vũ công trở lại vào năm 1987. Ngay lập tức, Steve nhận ra Adam là ai; Kinh hoàng trước tiết lộ này và cảm thấy có trách nhiệm với tất cả các vấn đề của Adam, Steve đột ngột chia tay với Adam.

Adam rơi vào tuyệt vọng cho đến khi Rhonda tiết lộ sự thật về quá khứ của Steve từ Michael; cô và Michael tiết lộ tất cả cho Adam. Adam giận dữ đối mặt với Steve, người đang xin lỗi nhưng vẫn buồn bã và sợ hãi bởi cảm giác trách nhiệm đối với cuộc sống đầy vấn đề của Adam.

Adam vẫn còn buồn và chuẩn bị từ bỏ mối quan hệ của họ, nhưng Steve xin lỗi một cách khiêm nhường hơn và tuyên bố tình yêu của anh ấy với Adam (được đệm bằng cách hát một phiên bản piano kèm theo bài hát Something Good"); Adam làm mềm và chấp nhận. Steve tiến về phía trước với lời cầu hôn của mình. Bộ phim kết thúc với việc hai người kết hôn trong một buổi lễ ngoài trời, với tất cả bạn bè và gia đình của họ tham dự.

Diễn viên

 Craig Chester vai Adam Bernstein
 Malcolm Gets vai Steve Hicks
 Parker Posey vai Rhonda
 Chris Kattan vai Michael
 Kristen Schaal vai Ruth
 Julie Hagerty vai Sherry
 Paul Sand vai Norm
 Noah Segan vai Twink
 Sally Kirkland vai Mary

 Jackie Beat vai Herself
 Mario Diaz vai Orlando
 Lisa Frederickson vai Fiona
 Sandy Martin vai Biker Chick
 Michael Panes vai Lou
 Jennifer Echols vai Triage Nurse
 Jack Guzman vai Security Guard
 Maxine Prescott vai Elderly Lady
 The Dazzle Dancers vai The Dazzle Dancers

Tiếp nhận
Adam & Steve thu về $ 309,404 sau 16 tuần ra rạp ở Mỹ trong tối đa 17 màn. Phim đã thu được 66.429 đô la vào cuối tuần công chiếu tại Mỹ (và phát hành rộng nhất) vào ngày 31 tháng 3 năm 2006. Tính đến ngày 8 tháng 10 năm 2009, đây là bộ phim có doanh thu lớn thứ 3 mọi thời đại từ Phát hành TLA Studio sau Phim đồng tính khác và doanh thu cao nhất Latter Days.

Xem thêm
 Adam and Steve (cụm từ)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Adam & Steve official website

Phim liên quan đến LGBT thập niên 2000
Phim hài lãng mạn thập niên 2000
Phim năm 2005
Phim hài lãng mạn Mỹ
Phim Mỹ
Phim đạo diễn đầu tay
Phim tiếng Anh
Phim lấy bối cảnh năm 1987
Phim lấy bối cảnh ở thành phố New York
Phim hài liên quan đến LGBT
Phim liên quan đến đồng tính nam


title: Adenike Akinsemolu

text:
Adenike Adebukola Akinsemolu là một nhà giáo dục môi trường Nigeria và là một doanh nhân xã hội. Adenike là giảng viên tại Đại học Obafemi Awolowo (Adeyemi College Campus). Adenike được biết đến là một trong những chuyên gia hàng đầu của đất nước về sự bền vững môi trường.

Adenike là người sáng lập của Green Campus Initiative, tổ chức vận động môi trường tại trường đầu tiên ở Nigeria.

Nghề nghiệp
Adenike đã làm việc với Quỹ Clinton ở New York. Sau đó, cô thành lập Sáng kiến Khuôn viên Xanh, là thành viên của Liên hợp quốc. Adenike có bằng thạc sĩ và tiến sĩ về Vi sinh vật Môi trường. Cô ủng hộ việc đưa giáo dục xanh và bền vững vào chương trình giảng dạy ở Nigeria. Adenike là thành viên liên kết của Hiệp hội thịnh vượng chung Hoàng gia và là thành viên của Ban chỉ đạo quốc gia Hiệp hội các nhà thực hành năng lượng bền vững Nigeria  và là giảng viên tại Đại học Curators. Vào năm 2015, các phóng viên Sahara đã làm một bộ phim tài liệu về Hành trình xanh của cô.

Các vấn đề xã hội và vận động
Adenike đã thúc đẩy sự nghiệp giáo dục trẻ em gái và thành lập 'Giải thưởng dành cho nữ'. Cô đã tham gia vào nhiệm vụ cứu trợ của Quỹ Clinton cho trận động đất ở Haiti,

Ấn phẩm

 Hoạt tính kháng khuẩn và kháng nấm của Acalypha wilkesiana
 Đánh giá nước thải công nghiệp thuốc lá cho các đặc tính di truyền trên Allium cepa L. Nguyên phân tế bào gốc
 P2-354 Hiệu quả của liệu pháp thay thế opioid ở các tù nhân bị lệ thuộc ma túy: phân tích tổng hợp

Tham khảo

Nhà bảo vệ môi trường châu Phi
Nhà bảo vệ môi trường Nigeria
Nhân vật còn sống


title: Ceruncina nemea

text:
Ceruncina nemea là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Ceruncina


title: Mastigophorus augustus

text:
Mastigophorus augustus là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Mastigophorus


title: Lợn Thuộc Nhiêu

text:
Lợn Thuộc Nhiêu là một giống lợn lai có nguồn gốc từ Việt Nam. Đây là con lai giữa lợn Bồ Xụ và lợn Yorkshire ở vùng Thuộc Nhiêu, huyện Châu Thành và Cai Lậy, tỉnh Tiền Giang. Chúng nhóm lợn trắng lai, hình thành từ 1930 gồm nhiều máu lợn ngoại và địa phương, trong đó có máu của lợn Yorkshire. Chúng được phát triển rộng ở miền Đông Nam Bộ, và ở các tỉnh vùng nước ngọt đồng bằng sông Cửu Long.

Nguồn gốc
Lợn Thuộc Nhiêu là nhóm giống lợn lai giữa lợn ngoại với lợn nội được hình thành từ hàng trăm năm trước đây và được phát triển trong sản xuất ở nhiều vùng. Đầu tiên là con lai giữa lợn địa phương với lợn Tàu mà người Hoa đưa vào Việt Nam từ những năm 1900, những con lai này tiếp tục lai với lợn Crannais do người Pháp mang vào đầu những năm 1920, sau đó những con lai lại tiếp lục lai với lợn Yorshire hình thành nên nhóm giống lợn Thuộc Nhiêu. Lợn này lấy tên địa danh Thuộc Nhiêu là tên một làng thuộc xã Dưỡng Điềm, huyện Châu Thành, tỉnh Tiền Giang và được phát triển khá rộng ra các tỉnh Tiền Giang, Vĩnh Long, Long An, Đồng Nai, Bình Thuận, Cần Thơ, Sóc Trăng.

Đặc điểm
Lợn Thuộc Nhiêu có lông màu trắng, có thể có vài đốm đen nhỏ. Lợn Thuộc Nhiêu có màu lông da trắng tuyền, một số có bớt đen nhỏ, thường ở quanh mắt, một số nhỏ có da bông đen trắng, lông trắng hoặc da bông đen trắng, lông đen trắng. Đầu to vừa, mõm hơi cong, mũi thẳng thon, tai nhỏ, ngắn, hơi nhô về phía trước. Đa số lợn có thể chất thanh sổi, thân hình vuông, thấp, lưng hơi oằn, mông vai nở, chân thấp, yếu, đi ngón, móng xoè, đuôi ngắn.

Nhìn chung, lợn Thuộc Nhiêu là nhóm giống lợn được hình thành từ việc tạp giao giữa nhiều giống, qua nhiều thế hệ và thời gian rất dài, tầm vóc lợn Thuộc Nhiêu thuộc loại khá. Khối lượng giết mổ	 là 	107, khối lượng thịt xẻ	 đạt 	79.40 kg, Tỷ lệ thịt xẻ	 74.32%, tỷ lệ thịt nạc đạt 	32.03%, tỷ lệ thịt mỡ	 đạt 	38.20%. Do lợn Thuộc Nhiêu là sản phẩm của sự tạp giao giữa lợn địa phương với nhiều giống lợn ngoại và cỏ chiều hướng thiên về lợn Yorkshine nên nỏ mang nhiều đặc tính của lợn Yorkshine và thích nghi khí hậu vùng nuôi. Tuy nhiên do tính chất giống lai và phương thức nuôi nên lợn Thuộc Nhiêu cỏ phần nhiều mỡ hơn.

Sinh sản
Lợn đực có khả năng làm việc sinh sản lúc 6 tháng tuổi, khi đó khối lượng cơ thể đạt khoảng 50 kg. Lượng tinh dịch mỗi lần xuất 90-100 ml, hoạt lực tinh trùng đạt 80% và nồng độ tinh trùng khoảng 175 triệu/ml. Lợn cái: Lợn cái cỏ tuổi động dục đầu tiên lúc 210 ngày (7 tháng tuổi), tuổi phối giống lần đầu lúc 240 ngày (8 tháng tuổi) và đẻ lứa đầu lúc 355 ngày (gần 1 năm tuổi). Bình quân lợn đẻ 2 lứa/năm; số con sơ sinh trung bình mỗi lứa 9,5 con; nuôi sống đến cai sữa chín con.

Hướng phát triển

Lợn Thuộc Nhiêu loại hình to cho tỷ lệ thịt khá cao, xấp xỉ một số giống lợn ngoại đã nhập vào Việt Nam như lợn Yorkshire. Với việc gia tăng máu ngoại thông qua lai với lợn Yorkshire đực, lợn Thuộc Nhiêu ngày càng có ngoại hình thiên về lợn Yorkshire. Giống lợn này chịu đựng được nhiều điều kiện chăn nuôi kham khổ, có khả năng sử dụng tốt thức ăn nghèo protein, nuôi con khéo, chống chịu bệnh tốt, phù hợp với chăn nuôi gia đình. Mỡ nhiều, tỷ lệ nạc đạt 40-42%. Hiện nay giống lợn này chỉ còn ở vùng sâu, vùng xa, các vùng khác được cải tiến bằng cách lai pha máu với lợn Yorkshire.

Sau năm 1975, do áp lực của thị trường và với chủ trương tạo giống lợn Yorkshire Việt Nam, lợn Thuộc Nhiêu được lai cấp tiến với lợn đực Yorkshire (qua thụ tinh nhân tạo) và ngày nay hình bỏng con lợn Thuộc Nhiêu chỉ còn qua những con lai năng suất thấp. Công tác lưu giữ nguồn gần chủ yếu tập trung vào việc thu thập tư liệu của giống lợn này mà không tiến hành giữ giống thuần, một phần vì khỏ thực hiện ở một địa bàn áp lực thị trường mạnh, phần nữa vì bản thân giống không cỏ những nét thật đặc trưng vì quá gần với lợn Yorkshire.

Tham khảo

 Lợn Thuộc Nhiêu

Giống lợn
L


title: Apamea tangens

text:
Apamea tangens là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Apamea


title: Danh sách giải thưởng và đề cử của Song Ji-hyo

text:
Song Ji-hyo (tiếng Hàn: 송지효, phiên âm Hán-Việt: Tống Chi Hiểu, sinh ngày 15 tháng 8 năm 1981, tên khai sinh là Cheon Seong-im, sau đó đổi thành Cheon Soo-yeon) là một nữ diễn viên điện ảnh, người mẫu và là người dẫn chương trình người Hàn Quốc.Tính đến hết năm 2020, sau 20 năm cống hiến cho nghệ thuật, Song Ji-hyo đã nhận được 22 giải thưởng trong tất cả 53 đề cử. Trong số đó, có những giải thưởng quan trọng như SBS Entertainment Awards 2010 (Special Award in Variety), Giải thưởng phim truyền hình MBC 2011 (Producer's Award), SBS Entertainment Awards 2013 (Top Excellence Female Award), DramaFever Awards 2015 (Best Actress of the Year), Soompi Awards 2016 (Best Actress of the Year), Sina Weibo Night Awards 2016 (Best Trans-boundary Female Artist), Asia Artist Awards 2020 (Popularity Award)... và nhiều lần được các tạp chí I-Magazine, TC Candler Asia, Metro.Style, IZE Magazine vinh danh.

Danh sách

Giải thưởng tạp chí

I-Magazine (I-Magazine Fashion Face Awards Year)

TC Candler Asia (The Most 100 Beautiful Asia Faces)

Metro.Style (Metro.Style Most Beautiful Korean Actresses)

IZE Magazine (Actors Whom Should Have Received More Recognition)

Chú thích và tham khảo

Danh sách giải thưởng
Danh sách giải thưởng theo diễn viên


title: Scolecobrotus variegatus

text:
Scolecobrotus variegatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Scolecobrotus


title: Nikolay Moskalenko

text:
Nikolay Leonidovich Moskalenko (; sinh ngày 3 tháng 1 năm 1990) là một cầu thủ bóng đá người Nga. Anh thi đấu cho FC Kuban-2 Krasnodar.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Anh có màn ra mắt cho đội một của F.K. Kuban Krasnodar vào ngày 24 tháng 8 năm 2016 trong trận đấu tại Cúp quốc gia Nga trước FC Energomash Belgorod.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1990
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Nga
Thủ môn bóng đá
Cầu thủ bóng đá F.K. Krasnodar
Cầu thủ bóng đá FC Armavir
Cầu thủ bóng đá F.K. Kuban Krasnodar


title: Hydriomena albipulverata

text:
Hydriomena albipulverata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hydriomena


title: Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Bỉ 1952–53

text:
Đây là thống kê của Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Bỉ mùa giải 1952-53.

Tổng quan

Giải có sự tham gia của 16 đội, và R.F.C. de Liège giành chức vô địch.

Bảng xếp hạng

Tham khảo

Mùa giải Giải bóng đá hạng nhất A quốc gia Bỉ
Bóng đá Bỉ 1952–53
Bỉ


title: Ổ sinh thái

text:
Trong sinh thái học, một ổ là sự phù hợp của một loài với một điều kiện môi trường cụ thể. Nó mô tả cách mà một sinh vật hoặc quần thể phản ứng với phân bố nguồn sống và các đối thủ cạnh tranh (ví dụ: bằng cách phát triển khi nguồn sống dồi dào và khi hiếm động vật ăn thịt, ký sinh và mầm bệnh) và cách mà nó thay đổi những yếu tố tương tự ấy (ví dụ: giới hạn tiếp cận nguồn sống bởi các sinh vật khác, đóng vai trò là nguồn thức ăn cho động vật ăn thịt và loài tiêu thụ con mồi). "Loại và số lượng biến đổi là tập hợp gồm kích thước của một ổ môi trường thay đổi từ loài này sang loài khác [và] tầm quan trọng tương đối của những biến đổi môi trường cụ thể với một loài có thể thay đổi tùy theo bối cảnh địa lý và sinh học".

Ổ Grinnel được xác định bởi sinh cảnh mà một loài sinh sống và những tập tính thích nghi đi kèm. Ổ Elton nhấn mạnh rằng một loài không chỉ phát triển và phản ứng với môi trường, mà còn có thể thay đổi môi trường và tập tính khi nó lớn lên. Ổ Hutchinson sử dụng toán học và thống kê để cố giải thích cách mà các loài cùng tồn tại trong một quần thể nhất định.

Khái niệm về ổ sinh thái là trọng tâm của ngành địa sinh học sinh thái, chú trọng vào những mô hình không gian của các quần thể sinh thái. "Sự phân bố của loài và động lực học của chúng theo thời gian là kết quả của những đặc tính của loài, biến đổi môi trường..., và tương loài giữa hai loài—cụ thể là khả năng của một số loài (đặc biệt là loài người chúng ta), nhằm điều chỉnh môi trường của chúng và làm thay đổi động lực phạm vi của nhiều loài khác." Sự thay đổi của một ổ sinh thái bởi sinh vật cư ngụ là đề tài của thiết kế ổ.

Đa số loài tồn tại trong một ổ sinh thái tiêu chuẩn, chia sẻ tập tính, thích nghi và đặc tính chức năng tương tự như những loài có quan hệ chặt chẽ khác ở cùng một lớp phân loại rộng, nhưng vẫn có những ngoại lệ. Một ví dụ điển hình về loài lấp đầy ổ không chuẩn là chim kiwi không bay và sống trên mặt đất của New Zealand; loài chim này ăn giun và các sinh vật khác trên mặt đất, đồng thời cư ngụ trong một ổ như động vật có vú. Địa sinh học đảo có thể giúp giải thích các loài trên đảo và những ổ chưa được lấp đầy.

Ổ Grinnell
Ý nghĩa sinh thái của ổ (niche) bắt nguồn từ việc ổ có nghĩa là một hốc tường để đặt một bức tượng, có lẽ bản thân nó bắt nguồn từ từ nicher trong tiếng Pháp Trung cổ, có nghĩa là tổ (). Thuật ngữ này do nhà tự nhiên học Roswell Hill Johnson đặt ra, song Joseph Grinnell có lẽ là người đầu tiên sử dụng nó trong một chương trình nghiên cứu vào năm 1917, trong bài báo "The niche relationships of the California Thrasher" () của ông.

Khái niệm ổ Grinnell trình bày ý tưởng rằng ổ của một loài được xác định bởi sinh cảnh mà nó sinh sống và những tập tính thích nghi đi kèm. Nói cách khác, ổ là tổng hợp các yêu cầu sinh cảnh và tập tính cho phép một loài tồn tại và sinh con. Ví dụ, tập tính của loài chim họa mi đỏ California phù hợp với sinh cảnh chaparral mà nó sinh sống—nó sinh sản và kiếm ăn trong bụi rậm và thoát khỏi những loài săn mồi bằng cách di chuyển từ bụi rậm này sang bụi rậm khác. 'Ổ' của nó được xác định bằng bổ sung khéo léo giữa tập tính và đặc tính hình thể của chim họa mi đỏ (màu ngụy trang, cánh ngắn, chân khỏe) với sinh cảnh này.

Ổ Grinnell có thể được xác định bởi những biến đổi phi tương tác (phi sinh học) và điều kiện môi trường trên quy mô rộng. Những biến đổi quan trọng trong lớp ổ này bao gồm nhiệt độ trung bình, lượng mưa, bức xạ mặt trời và khía cạnh địa hình ngày càng trở nên dễ tiếp cận trên quy mô không gian. Phần lớn tài liệu chú trọng vào cấu trúc ổ Ginnell, thường từ góc độ khí hậu, nhằm giải thích sự phân bố và độ dồi dào. Những phép dự đoán hiện tại về phản ứng của loài đối với biến đổi khí hậu chủ yếu dựa vào dự đoán những điều kiện môi trường bị biến đổi trên sự phân bố loài. Tuy nhiên, giới khoa học ngày càng thừa nhận rằng biến đổi khí hậu cũng tác động đến tương tác của các loài và góc nhìn Elton có thể dễ dàng giải thích những quá trình này.

Góc nhìn này của ổ cho phép tồn tại cả những đơn vị sinh thái tương đương và những ổ trống. Một đơn vị sinh thái tương đương với một sinh vật là một sinh vật từ một nhóm phân loại khác thể hiện thích nghi tương tự trong sinh cảnh tương tự, ví dụ như thực vật mọng nước khác nhau lần lượt được tìm thấy ở sa mạc, xương rồng và đại kích ở Mỹ và châu Phi. Một ví dụ khác, thằn lằn anole ở Đại Antilles là một ví dụ hiếm gặp của tiến hóa hội tụ, bức xạ thích ứng và sự tồn tại của đơn vị sinh thái tương đương: thằn lằn anole tiến hóa trong sinh cảnh vi mô tương tự độc lập với nhau và tạo ra kiểu hình thái sinh thái giống nhau trên cả bốn hòn đảo.

Ổ Elton
Năm 1927, nhà sinh thái học người Anh Charles Sutherland Elton đã định nghĩa ổ như sau: "'Ổ' của một động vật tức là vị trí của nó trong môi trường sinh học, quan hệ của nó với thức ăn và kẻ thù."

Elton phân loại ổ theo các hoạt động kiếm ăn ("tập tính kiếm ăn"):

Về mặt khái niệm, ổ Elton giới thiệu ý tưởng về phản ứng và tác động của một loài lên môi trường. Không như những khái niệm ổ khác, nó nhấn mạnh rằng một loài không chỉ phát triển và phản ứng với môi trường dựa trên nguồn sống, động vật ăn thịt và điều kiện khí hậu sẵn có, mà còn thay đổi tính sẵn có và tập tính của những yếu tố ấy khi nó phát triển. Ở một ví dụ điển hình, hải ly yêu cầu một số nguồn sống nhất định để tồn tại và sinh sản, nhưng cũng xây dựng các đập làm thay đổi dòng chảy của dòng sông nơi hải ly sinh sống. Do đó, hải ly tác động đến điều kiện sinh học và phi sinh học của các loài khác sống trong và gần đầu nguồn. Ở một trường hợp ít gặp hơn, những sinh vật cạnh tranh tiêu thụ nguồn sống ở các tỷ lệ khác nhau có thể dẫn đến chu kỳ trong mật độ nguồn sống phân biệt giữa các loài. Các loài không chỉ phát triển khác nhau liên quan đến mật độ nguồn sống, mà sự gia tăng quần thể của chính chúng có thể tác động đến mật độ nguồn sống theo thời gian.

Ổ Elton chú trọng vào các tương tác sinh học và động lực học sinh vật tiêu thụ-nguồn sống (các biến đổi sinh học) trên quy mô địa phương. Do phạm vi chú trọng hẹp, những bộ dữ liệu đặc trưng cho ổ Elton thường ở dạng nghiên cứu thực địa chi tiết về các hiện tượng cá nhân cụ thể, vì động lực của lớp ổ này rất khó đo đếm ở quy mô địa lý rộng. Tuy nhiên, ổ Elton có thể hữu ích trong giải thích khả năng chịu đựng thay đổi toàn cầu của một loài. Do những điều chỉnh trong tương tác sinh học chắc chắn sẽ làm thay đổi các yếu tố phi sinh học, nên ổ Elton có thể hữu ích trong miêu tả phản ứng tổng thể của một loài đối với môi trường mới.

Ổ Hutchinson

Ổ Hutchinson là một "siêu thể tích n chiều", trong đó các chiều là điều kiện môi trường và nguồn sống, xác định những yêu cầu của một cá thể hoặc một loài để tiền hành cách sống của nó, mà cụ thể hơn là để quần thể của nó tồn tại. "Siêu thể tích" định nghĩa không gian đa chiều của nguồn sống (ví dụ: ánh sáng, chất dinh dưỡng, cấu trúc, v.v.) có sẵn và cụ thể do các sinh vật sử dụng, và "mọi loài khác với những loài đang được xem xét đều được xem là một phần của tọa độ hệ thống."

Khái niệm ổ do nhà động vật học G. Evelyn Hutchinson phổ biến vào năm 1957. Hutchinson đặt ra câu hỏi tại sao có quá nhiều loại sinh vật ở bất kỳ sinh cảnh nào. Công trình của ông đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà sinh học khác phát triển các mô hình để giải thích có bao nhiêu và mức độ loài cùng tồn tại tương đồng như thế nào có thể ở  một quần thể nhất định và dẫn đến các khái niệm về 'bề rộng ổ' (tính đa dạng của các nguồn sống hoặc môi trường sống mà một loài nhất định sử dụng), 'phân hóa ổ' (phân hóa nguồn sống theo các loài cùng tồn tại) và 'chồng chéo ổ' (tính chồng chéo của nguồn sống mà các loài khác nhau sử dụng).

Số liệu thống kê đã được Robert MacArthur và Richard Levins đưa vào ổ Hutchinson bằng cách sử dụng ổ 'nguồn sống-tận dụng' qua các biểu đồ để mô tả 'tần suất xảy ra' như một hàm của tọa độ Hutchinson. Vì vậy, ví dụ như một phép phân phối Gauss có thể miêu tả tần suất mà một loài ăn con mồi có kích thước nhất định, đưa ra mô tả ổ chi tiết hơn là chỉ ghi rõ một vài số trung vị hoặc kích thước con mồi trung bình. Đối với phân bố dạng hình chuông kiểu như vậy, vị trí, bề rộng và hình thái của ổ tương ứng với giá trị trung bình, độ lệch chuẩn và chính độ phân phối thực tế của ổ. Một lợi thế trong sử dụng số liệu thống kê được minh họa trong hình, trong đó rõ ràng là đối với các khu vực phân bố hẹp hơn (phía trên) không có cạnh tranh về con mồi giữa các loài ngoài cùng bên trái và ngoài cùng bên phải, trong khi đối với khu vực phân bố rộng hơn (phía dưới), sự chồng chéo của ổ cho thấy cạnh tranh có thể xảy ra giữa tất cả các loài. Cách tiếp cận nguồn sống-tận dụng mặc nhận rằng cạnh tranh không chỉ có thể xảy ra mà nó còn xảy ra và sự chồng chéo trong sử dụng nguồn sống trực tiếp cho phép ước tính những hệ số cạnh tranh. Tuy nhiên, nguyên lý này có thể bị nhầm lẫn vì nó bỏ qua những tác động mà nguồn sống của từng loại lên sinh vật và tác động của sinh vật đối lên nguồn sống của từng loại. Chẳng hạn, nguồn sống trong vùng chồng chéo có thể không bị giới hạn, trong trường hợp đó không có cạnh tranh đối với nguồn sống này mặc cho chồng chéo ổ.

Một sinh vật không có sự can thiệp từ các loài khác có thể sử dụng đầy đủ điều kiện (sinh học và phi sinh học) và các nguồn sống mà nó có thể tồn tại và sinh sản được gọi là ổ cơ bản của nó. Tuy nhiên, do áp lực và tương tác với các loài sinh vật khác (tức là cạnh tranh giữa các loài) mà sinh vật thường buộc phải chiếm một nơi thích hợp hẹp hơn thế và chúng hầu như thích nghi cao; đây được gọi là bề rộng ổ xác định. Hutchinson đã sử dụng ý tưởng cạnh tranh nguồn sống làm cơ chế chính điều khiển hệ sinh thái, nhưng việc quá chú trọng vào trọng tâm này đã chứng tỏ là một trở ngại đối với khái niệm ổ. Đặc biệt, việc nhấn mạnh quá mức vào sự phụ thuộc của một loài vào nguồn sống lại dẫn đến việc nhấn mạnh quá ít vào tác động của sinh vật lên môi trường của chúng, chẳng hạn như chiếm giữ và xâm lấn.

Thuật ngữ "vùng thích nghi" do nhà cổ sinh vật học George Gaylord Simpson đặt ra để giải thích làm sao mà một quần thể có thể nhảy từ ổ này sang ổ khác phù hợp với nó, nhảy sang 'vùng thích ứng', có thể có được nhờ một số điều chỉnh hoặc có thể là thay đổi trong chuỗi thức ăn, làm cho vùng thích nghi hợp với nó mà không có gián đoạn trong cách sống của nó vì nhóm đã 'thích nghi trước' với cơ hội sinh thái mới.

Một ổ là một phân khúc cực kỳ đặc trưng của không gian sinh thái do một loài duy nhất chiếm giữ. Với giả định rằng không có hai loài giống hệt nhau về mọi mặt (được gọi là 'tiên đề bất bình đẳng' của Hardin)) và nguyên lý loại trừ cạnh tranh, một số khía cạnh nguồn sống hoặc thích nghi sẽ cung cấp một ổ cụ thể cho từng loài. Tuy nhiên, các loài có thể chung 'lối sống' hoặc 'chiến lược sinh thái học đơn loài', những định nghĩa rộng hơn về không gian sinh thái. Ví dụ, những loài ở đồng cỏ Úc (mặc dù khác với các loài ở đồng cỏ Đại Bình nguyên Bắc Mỹ) song lại thể hiện những lối sống tương tự.

Biểu diễn toán học về ổ cơ bản của một loài trong không gian sinh thái và phép hình chiếu tiếp theo của nó trở lại không gian địa lý, là lĩnh vực của mô hình ổ.

Thuyết ổ đương đại
Thuyết ổ đương đại (còn được gọi là "thuyết ổ cổ điển" trong một số ngữ cảnh) là một khuôn mẫu mà ban đầu được thiết kế để dung hòa những định nghĩa khác nhau về ổ (xem các định nghĩa của ổ Grinnell, Elton và Hutchinson ở trên) và để giúp giải thích các quá trình cơ bản tác động đến phương hệ Lotka–Volterra trong một hệ sinh thái. Khuôn mẫu xoay quanh "các mô hình nguồn sống-sinh vật tiêu thụ", chủ yếu phân chia một hệ sinh thái nhất định thành các nguồn sống (ví dụ: ánh sáng mặt trời hoặc nước có sẵn trong đất) và sinh vật tiêu thụ (ví dụ: bất kỳ sinh vật sống nào, kể cả thực vật và động vật) và cố gắng xác định phạm vi của những mối quan hệ có thể có thể tồn tại giữa hai nhóm.

Trong thuyết ổ đương đại, "ổ tác động" được định nghĩa là sự kết hợp những tác động mà một sinh vật tiêu thụ nhất lên cả nguồn sống mà nó sử dụng lẫn sinh vật tiêu thụ khác trong hệ sinh thái. Do đó, ổ tác động tương tự với ổ Elton vì cả hai khái niệm đều được xác định bởi tác động của một loài nhất định lên môi trường của nó.

Phạm vi các điều kiện môi trường nơi một loài có thể tồn tại và sinh sản thành công (tức là định nghĩa của Hutchinson về một ổ xác định) cũng được gộp vào thuyết ổ hiện đại, được gọi là "ổ yêu cầu". Ổ yêu cầu bị giới hạn bởi cả tính sẵn có của nguồn sống cũng như tác động của sinh vật tiêu thụ cùng tồn tại (ví dụ: các loài cạnh tranh và loài săn mồi).

Cùng tồn tại theo thuyết ổ đương đại
Thuyết ổ đương đại cung cấp ba yêu cầu phải được đáp ứng để hai loài (sinh vật tiêu thụ) cùng tồn tại:

 Các ổ yêu cầu của cả hai sinh vật tiêu thụ phải chồng chéo.
 Mỗi sinh vật tiêu thụ phải cạnh tranh với nhau để giành được nguồn sống mà nó cần nhất. Ví dụ, nếu hai thực vật (P1 và P2) đang cạnh tranh nitơ và phosphor trong một hệ sinh thái nhất định, chúng sẽ chỉ cùng tồn tại nếu chúng bị hạn chế bởi các nguồn sống khác nhau (có thể P1 bị nitơ hạn chế bởi còn P2 bị phosphor hạn chế) và mỗi loài phải cạnh tranh vượt trội so với các loài khác để đoạt được nguồn sống ấy (P1 cần thu được nitơ tốt hơn còn P2 cần thu được phosphor tốt hơn). Theo trực giác, điều này có ý nghĩa từ góc độ ngược lại: Nếu cả hai sinh vật tiêu thụ bị giới hạn bởi cùng một nguồn sống, thì một trong hai loài cuối cùng sẽ là loài cạnh tranh tốt hơn và chỉ loài đó sẽ tồn tại. Ngoài ra, nếu P1 bị cạnh tranh về nitơ (nguồn sống mà nó cần nhất) thì nó sẽ không tồn tại được. Tương tự, nếu P2 bị cạnh tranh phosphor, nó cũng sẽ không tồn tại được.
 Tính sẵn có của các nguồn sống hạn chế (nitơ và phosphor trong ví dụ nêu trên) trong môi trường là tương đương nhau.

Những yêu cầu này đều thú vị và gây tranh cãi vì chúng yêu cầu hai loài bất kỳ có chung một môi trường nhất định (có các ổ yêu cầu chồng chéo) nhưng về cơ bản lại khác nhau về cách mà chúng sử dụng (hoặc "tác động") môi trường ấy. Những yêu cầu này đã nhiều lần bị vi phạm bởi các loài không bản địa (tức là là loài du nhập và xâm lấn), thường cùng tồn tại với các loài mới trong phạm vi không bản địa của chúng, nhưng dường như không bị hạn chế các yêu cầu này. Nói cách khác, thuyết ổ đương đại dự đoán rằng các loài sẽ không thể xâm chiếm những môi trường mới bên ngoài ổ yêu cầu (hay ổ xác định) của chúng, tuy nhiên nhiều ví dụ về giả định này đã được ghi chép đầy đủ. Ngoài ra, thuyết ổ đương đại dự đoán rằng các loài sẽ không thể thiết lập trong môi trường nơi mà các loài khác đã tiêu thụ nguốn theo cách tương tự như các loài sắp tới, tuy nhiên các ví dụ về giả định này cũng rất nhiều.

Phạm vi địa lý và ổ

Phạm vi địa lý của một loài có thể được xem như để phản ánh không gian ổ của nó, cùng với các đặc điểm của khuôn mẫu địa lý và loài tác động đến khả năng định cư của nó. Phạm vi địa lý cơ bản của một loài là khu vực mà loài đó chiếm giữ có điều kiện môi trường thuận lợi, không bị hạn chế từ các chướng ngại đến phân tán hoặc định cư. Một loài sẽ bị giới hạn trong phạm vi địa lý xác định của nó khi đối mặt với những tương tác sinh học hoặc chướng ngại phi sinh học làm hạn chế phân tán, một tập hợp con hẹp hơn của phạm vi địa lý cơ bản của nó.

Một nghiên cứu sơ khai về ổ sinh thái do Joseph H. Connell tiến hành đã phân tích các yếu tố môi trường làm hạn chế phạm vi sinh sống của một con hà biển (Chthamalus stellatus ) trên Đảo Cumbrae của Scotland. Trong thí nghiệm của mình, Connell đã mô tả những đặc điểm nổi bật của các ổ C. stellatus và đưa ra lời giải thích về sự phân bố của chúng trên vùng bãi triều của bờ biển đá trên Đảo. Connell miêu tả tả phần trên phạm vi phân bố của C. stellatus bị giới hạn bởi khả năng chống mất nước của hà biển trong thời kỳ thủy triều xuống. Phần thấp hơn của phạm vi bị giới hạn bởi những tương tác giữa các loài, cụ thể là cạnh tranh với một loài hàu sống chung và bị một con ốc sên ăn thịt. Bằng cách loại bỏ B. balanoides cạnh tranh, Connell cho thấy rằng C. stellatus có thể mở rộng góc dưới của ổ xác định trong trường hợp không có loại trừ cạnh tranh. Những thí nghiệm này chứng minh các yếu tố sinh học và phi sinh học làm hạn chế sự phân bố của một sinh vật ra sao.

Tham số
Những kích thước khác nhau, hoặc các trục cắt biểu đồ, của một ổ đại diện cho những biến số sinh học và phi sinh học khác nhau. Những yếu tố này có thể bao gồm các miêu tả lịch sử sự sống, sinh cảnh, vị trí dinh dưỡng (vị trí trong chuỗi thức ăn) và phạm vi địa lý của sinh vật. Theo nguyên lý loại trừ cạnh tranh, không có hai loài nào có thể chiếm chung một ổ trong cùng một môi trường trong một thời gian dài. Những tham số của một ổ xác định được mô tả bằng bề rộng ổ xác định của loài đó. Một số loài thực vật và động vật (được gọi là loài chuyên hóa) cần sinh cảnh và môi trường xung quanh cụ thể để tồn tại, chẳng hạn như cú lông đốm, loài chuyên sống trong các khu rừng già. Những loài thực vật và động vật khác (được gọi là loài rộng sinh thái) không chuyên hóa và có thể tồn tại trong nhiều điều kiện, ví dụ như bồ công anh.

Xem thêm

 Thay đổi ổ phát sinh cá thể
 Phân phối cận biên (sinh học)
 Cảnh quan thích ứng
 Biệt hóa ổ
 Quần thể dư thừa
 Chủ nghĩa bảo tồn ổ phát sinh gen
 Thuyết trung lập thống nhất về đa dạng sinh học

Chú thích

Liên kết ngoài

 Khái niệm ổ sinh thái
 Ổ môi trường – Sự tuyệt chủng của khủng long
 Bản thể học của ổ
 Hạn chế và phân biệt ổ
 Ổ trống
 Thuyết bề rộng ổ vĩ độ

Sinh thái học phong cảnh
Sinh cảnh
Sinh địa lý
Ổ sinh thái


title: Harvest Moon DS: Grand Bazaar

text:
là một trò chơi điện tử nhập vai mô phỏng nông trại do Marvelous Interactive phát hành vào ngày 18 tháng 12 năm 2008 tại Nhật Bản, Natsume phát hành ngày 24 tháng 8 năm 2010 ở Bắc Mỹ và Rising Star Games phát hành ở Châu Âu vào ngày 30 tháng 9 năm 2011.

Đây là trò chơi thứ mười chín trong loạt Story of Seasons và là trò chơi thứ năm trong loạt dành cho hệ máy Nintendo DS. Người chơi sẽ vào vai một nông dân, trồng trọt, chăn nuôi và kết bạn, với nhiệm vụ phát triển nông trại vì lợi ích của thế giới trong game.

Cốt truyện
Thị trấn Zephyr từng có một khu chợ nổi tiếng thế giới. Nơi đây, những người mua sắm đến từ những vùng đất xa xôi sẽ tụ tập để mua hàng từ các gian hàng của thị trấn. Thật không may, khu chợ sầm uất đã không còn được như xưa và đang rơi vào cảnh tuyệt vọng, rất ít du khách ghé qua hay tụ tập hàng tuần. Người chơi vừa mới chuyển đến Thị trấn Zephyr để tiếp quản trang trại ở ngoại ô thị trấn, và hy vọng với sự chăm chỉ và nỗ lực của người chơi, khu chợ nổi tiếng của thị trấn có thể được hồi sinh và trở nên hoành tráng một lần nữa.

Cách chơi
Các nút điều khiển chuyển động trong Grand Bazaar là bàn phím định hướng và các nút trên Nintendo DS. Màn hình cảm ứng dưới cùng chỉ được sử dụng để điều hướng qua ba lô hoặc kho lưu trữ của người chơi và thậm chí sau đó người chơi không cần phải sử dụng bút cảm ứng.

Grand Bazaar cho phép người chơi lựa chọn nhập vai nam hoặc nữ. Sự lựa chọn giới tính sẽ quyết định những ứng cử viên kết hôn sau này.

Bên cạnh việc trồng trọt trong trang trại, người chơi có thể chăm sóc bò, cừu và gà. Các vật phẩm mà người chơi trồng trong trang trại có thể được chế biến bằng ba chiếc cối xay gió đặc biệt của thị trấn. Những chiếc cối xay gió được Isaac chăm sóc và anh ấy sẽ từ từ sửa chữa chúng sau khi bạn hoàn thành các phần cần thiết trong trò chơi. Cối xay gió thứ nhất dùng để lên men các món như dưa chua, pho mát và rượu vang. Cối xay gió thứ hai dùng để chế tạo các mặt hàng không ăn được như đồ trang sức, dụng cụ và len. Cối xay gió thứ ba là để chế biến cây trồng trở lại thành hạt hoặc làm nước hoa.

Tiếp nhận

Metacritic có điểm tổng hợp là 68/100 từ 17 bài đánh giá cho Harvest Moon DS: Grand Bazaar.

Nintendo Power đánh giá trò chơi 6/10 điểm, nói rằng "Mặc dù đây là tựa game Harvest Moon thứ năm cho hệ máy DS, nhưng không có nhiều thay đổi trong Harvest Moon: Grand Bazaar."

Keza MacDonald của Eurogamer cảm thấy trò chơi không có bước đột phá nhưng là phiên bản Harvest Moon di động tốt hơn so với các bàn gần đây và phần chơi mạng là một sự phát triển đầy hứa hẹn, nhưng vẫn đang chờ đợi một Friends of Mineral Town khác.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trò chơi điện tử năm 2008
Trò chơi Story of Seasons
Trò chơi Nintendo DS
Trò chơi độc quyền Nintendo DS
Trò chơi điện tử nhập vai
Trò chơi trực tuyến nhiều người cùng chơi
Trò chơi kết nối Wi-Fi Nintendo
Trò chơi điện tử phát triển ở Nhật Bản
Trò chơi điện tử tùy chọn giới tính nhân vật chính


title: The Midnight Snack

text:
The Midnight Snack (tựa Việt: Bữa ăn nhẹ lúc nửa đêm) là phim hoạt hình năm 1941 của hãng MGM và là tập phim thứ hai của series phim hoạt hình đình đám Tom và Jerry. Phim được ra rạp vào ngày 19 tháng 7 năm 1941 và phát hành lại vào 1958, do William Hanna và Joseph Barbera làm đạo diễn,giám sát âm nhạc do Scott Bradley và do Fred Quimby sản xuất.

Nhân vật
Mèo Tom
Chuột Jerry
Bà chủ nhà Mammy Two Shoes

Lồng tiếng
 Clarence Nash trong vai Tom Cat
 William Hanna trong vai chuột Jerry
 Lillian Randolph trong vai Mammy Two Shoes (phiên bản gốc năm 1941)
 Thea Vidale trong vai Mammy Two Shoes (phiên bản làm lại 1989)

Nội dung
Một ngày nọ, Jerry đang lấy phô mai về nhà của mình thì bị Tom phát hiện và ngăn cản. Sau đó, Tom giữ đuôi Jerry vào một cái bàn ủi. Thế là Tom bắt đầu ăn một số thức ăn trong tủ lạnh từ xúc xích đến kem... Nhưng lúc đó, Jerry tẩu thoát nhưng vẫn bị Tom ngăn cản. Sau đó, Tom ăn thạch. Thế là bụng Tom lung lay đến tận đuôi. Jerry thấy vậy rồi cười. Tom cho Jerry ăn phô mai nhưng Jerry bị lừa. Sau đó, Tom xịt kem lên người Jerry và gắn quả anh đào lên trên. Nhưng sau đó Tom ném phô mai vào tủ dĩa và một số dĩa đã bị vỡ. Thế là bà chủ nhà Mammy đã phát hiện được. Tom dùng cách bỏ Jerry vào tủ lạnh. Nhưng bà chủ nhà sợ khi thấy Jerry trong tủ lạnh. Sau đó, Jerry cột Tom vào ghế. Sau đó, Tom làm bà chủ nhà rơi khỏi ghế. Kế đó, Jerry hạ gục Tom bằng cách mở nắp thùng rác. Rồi Jerry nhảy vào máy nướng bánh mì. Jerry cháy đuôi rồi thả đuôi vào nước, rồi Jerry trèo lên màn cửa và nhảy ra khỏi tủ. Tom cũng trèo lên đó nhưng Tom đã bị rơi. Sau đó Jerry đâm nĩa vào Tom và Tom rơi vào chậu rửa chén. Tom làm vỡ hết đĩa đã làm sạch xong và đi đến tấm chà rửa, rồi đến máy cán rồi cuối cùng là đến tủ lạnh và làm rơi sạch hết đồ ăn trong tủ lạnh. Bà chủ nhà Mammy quay trở lại phòng bếp và thấy cả phòng bếp đã bị ai đó làm xáo trộn tất cả. Sau đó, bà chủ nhà mở tủ lạnh ra là thấy Tom. Kết cục là Tom bị bà chủ nhà mắng và Jerry ăn mừng bằng miếng phô mai.

Ghi chú
Phim hoạt hình này có sự xuất hiện thứ hai của Tom và Jerry, và là lần đầu tiên các nhân vật được đặt tên quen thuộc của họ; phim hoạt hình đầu tiên, Puss Gets the Boot có con mèo tên là Jasper và con chuột không có tên, mặc dù các mô hình hoạt hình được gọi là "Jinx".

Bạn có biết ?
 Đây là phim hoạt hình Tom và Jerry đầu tiên mà các nhân vật hiếm khi được đặt tên. Trong phim hoạt hình trước đó, Puss Gets the Boot, họ được gọi là Jasper và Jinx. Thật thú vị, Tom vẫn được gọi là Jasper trong quá trình sản xuất trước khi được thay đổi.
 Như đã phát hành ban đầu, đây là phim hoạt hình Tom và Jerry đầu tiên sử dụng thẻ tiêu đề màu xanh Tom và Jerry đầu tiên. Các thẻ này không còn được nhìn thấy trên các bản in lại hoặc chạy lại.
 Khi được phát hành ban đầu, đây là phim hoạt hình Tom và Jerry đầu tiên mà William Hanna và Joseph Barbera được ghi nhận là người giám sát thay vì đạo diễn. Họ sẽ không được ghi nhận là giám đốc cho đến khi Dog Trouble (1942)
 Do Vụ cháy của thập niên 60, bản gốc của phim hoạt hình này bị phá hủy. Chỉ còn bản in dự phòng lại năm 1958 .
 Fred Quimby không được tín dụng như nhà sản xuất cho đến năm 1946.
 Cũng là phim hoạt hình đầu tiên có các tựa phát hành lại.
Khi được phát hành lần đầu, phim hoạt hình này ban đầu được ghi là "Phim hoạt hình MGM"
 Trong phiên bản redubbed, Mammy Two Shoes được lồng tiếng bởi Thea Vidale, trong khi ở phiên bản gốc, cô được lồng tiếng bởi Lilllian Randolph, nhưng không được công nhận trong các tựa game mở đầu.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim năm 1941
Phim ngắn Tom và Jerry
Phim Mỹ


title: Thăm dò điện từ Tellur

text:
Thăm dò Điện từ Tellur (Magnetotellurics, MT) là một phương pháp của Địa vật lý, thực hiện quan sát các biến thiên của trường điện và trường từ ở vỏ Trái Đất, nhằm xác định phân bố tính chất điện từ của đất đá ở độ sâu từ 300m đến chục ngàn mét, từ đó giải đoán về tính chất trạng thái đất đá và cấu trúc địa chất.

Nó phục vụ các nghiên cứu Vật lý Địa cầu, và trong Địa vật lý Thăm dò: nghiên cứu địa chất cơ bản, tìm kiếm dầu khí, khoáng sản và nước ngầm, cũng như trong địa chất môi trường và tai biến.

Tại Việt Nam phương pháp được quy chuẩn trong TCVN 9425: 2012 "Điều tra, đánh giá và thăm dò khoáng sản - Phương pháp Tellua".

Lịch sử
Điện từ Tellur được các nhà địa vật lý người Pháp Louis Cagniard và nhà địa vật lý người Nga Andrey Nikolayevich Tikhonov đưa ra vào đầu những năm 1950. Với những tiến bộ trong thiết bị đo đạc, xử lý và mô hình hóa, MT đã trở thành một trong những công cụ quan trọng trong nghiên cứu Trái Đất sâu.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Địa vật lý thăm dò
Địa vật lý
Khoa học Trái Đất
Phát minh của Nga


title: Euchalinus multimaculatus

text:
Euchalinus multimaculatus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Euchalinus


title: Zlatan Ljubijankić

text:
Zlatan Ljubijankić (; ; sinh ngày 15 tháng 12 năm 1983) là một cầu thủ bóng đá người Slovenia thi đấu ở vị trí tiền đạo cho đội bóng ở  J. League Division 1 Urawa Red Diamonds.

Sự nghiệp quốc tế
Ljubijankić là thành viên của Đội tuyển bóng đá quốc gia Slovenia từ năm 2006 đến năm 2015. Anh ghi một trong ba bàn thắng của Slovenia tại Giải bóng đá vô địch thế giới 2010, trước Hoa Kỳ trong trận hòa 2–2.

Thống kê sự nghiệp
Cập nhật ngày 4 tháng 4 năm 2018.

1Bao gồm the UEFA Europa League qualification rounds, Siêu cúp bóng đá Slovenia, Siêu cúp Nhật Bản, J. League Championship, Giải bóng đá vô địch Suruga Bank, và Giải bóng đá Cúp câu lạc bộ thế giới.

Danh hiệu

Câu lạc bộ
Domžale
Slovenian First League: 2006–07
Siêu cúp bóng đá Slovenia: 2007

Gent
Cúp bóng đá Bỉ: 2010

Urawa Red Diamonds
J1 League First Stage: 2015
J.League Cup: 2016
Giải bóng đá vô địch Suruga Bank: 2017
Giải vô địch bóng đá các câu lạc bộ châu Á: 2017

Cá nhân
J. League Division 1 Player of the Month: 2013 (April)

Bàn thắng quốc tế
Scores and results list Slovenia's goal tally first.

Xem thêm
Slovenian international

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Player profile at NZS

Sinh năm 1983
Nhân vật còn sống
Nhân vật thể thao từ Ljubljana
Người Slovenia gốc Bosnia và Herzegovina
Cầu thủ bóng đá Slovenia
Tiền đạo bóng đá
Cầu thủ bóng đá NK Domžale
Cầu thủ Giải bóng đá vô địch quốc gia Slovenia
Cầu thủ bóng đá K.A.A. Gent
Cầu thủ bóng đá J1 League
Cầu thủ bóng đá Omiya Ardija
Cầu thủ bóng đá Urawa Red Diamonds
Cầu thủ bóng đá Belgian First Division A
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Slovenia
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2010
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Slovenia
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Bỉ
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Nhật Bản


title: Giải quần vợt Pháp Mở rộng 2023 - Đôi nữ

text:
Hsieh Su-wei và Wang Xinyu là nhà vô địch, đánh bại Leylah Fernandez và Taylor Townsend trong trận chung kết, 1–6, 7–6(7–5), 6–1. Đây là danh hiệu Pháp Mở rộng thứ 2 của Hsieh (sau năm 2014), và danh hiệu Grand Slam thứ 5 của Hsieh; và danh hiệu Grand Slam đầu tiên của Wang. Fernandez trở thành tay vợt Canada đầu tiên vào trận chung kết.

Caroline Garcia và Kristina Mladenovic là đương kim vô địch, nhưng Garcia chọn không tham dự. Mladenovic đánh cặp với Zhang Shuai, nhưng thua ở vòng 2 trước Hsieh và Wang.

Barbora Krejčíková và Kateřina Siniaková có cơ hội giành 4 danh hiệu Grand Slam liên tiếp, nhưng thua ở vòng 1. Siniaková giữ nguyên vị trí số 1 bảng xếp hạng đôi WTA sau khi Jessica Pegula thua ở vòng bán kết.

Elise Mertens có cơ hội hoàn thành Grand Slam sự nghiệp, nhưng thua ở vòng 3.

Hạt giống

Kết quả

Chung kết

Nửa trên

Nhánh 1

Nhánh 2

Nửa dưới

Nhánh 3

Nhánh 4

Vận động viên khác

Đặc cách

Bảo toàn thứ hạng

Thay thế

Rút lui
  Paula Badosa /  Nuria Párrizas Díaz → thay thế bởi  Nuria Párrizas Díaz /  Sabrina Santamaria
  Lauren Davis /  Claire Liu → thay thế bởi  Dalma Gálfi /  Katarzyna Piter
  Linda Fruhvirtová /  Aliaksandra Sasnovich → thay thế bởi  Anastasia Dețiuc /  Andrea Gámiz
  Anna Kalinskaya /  Caty McNally → thay thế bởi  Danka Kovinić /  Rebecca Peterson
  Danka Kovinić /  Rebecca Peterson → thay thế bởi  Ysaline Bonaventure /  Panna Udvardy
  Magda Linette /  Wang Xiyu → thay thế bởi  Ingrid Gamarra Martins /  Iryna Shymanovich
  Sabrina Santamaria /  Patricia Maria Țig → thay thế bởi  Ingrid Neel /  Wu Fang-hsien

Tham khảo

Liên kết ngoài
Kết quả vòng đấu chính

Giải quần vợt Pháp Mở rộng - Đôi nữ
Đôi nữ
2023


title: Aweke Ayalew

text:
Aweke Ayalew (sinh ngày 23 tháng 2 năm 1993) là vận động viên điền kinh người Ethiopia gốc Bahrain. Anh đã tham gia tranh tài ở các cuộc đua 5000 và 10,000 mét tại Giải vô địch Thế giới năm 2015 ở Bắc Kinh.

Các cuộc thi quốc tế

1Đại diện Châu Á-Thái Bình Dương

Thành tích cá nhân
Ngoài trời
3000 metres – 7:49.09 (Székesfehérvár 2014)
5000 metres – 13:05.00 (Rabat 2013)
10,000 metres – 29:14.55 (Beijing 2015)
Half marathon – 1:03:01 (Copenhagen 2014)

Trong nhà
5000 metres – 13:30.79 (Düsseldorf 2015)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1993


title: Stanislav Danko

text:
Stanislav Danko (sinh 17 tháng 3 năm 1994) là một cầu thủ bóng đá Slovakia thi đấu cho MFK Zemplín Michalovce ở vị trí tiền vệ.

Danh hiệu
Danko giành chức vô địch DOXXbet liga 2014–15 cùng với MFK Zemplín Michalovce.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Danko sinh ra ở Michalovce ở Slovakia.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 MFK Zemplín Michalovce official profile
 Futbalnet profile
 Eurofotbal profile

Sinh năm 1994
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Slovakia
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá MFK Zemplín Michalovce
Người Michalovce


title: Laurier LaPierre

text:
Laurier L. LaPierre,   (21 tháng 11 năm 1929 – 16 tháng 12 năm 2012) là thượng nghị sĩ, giáo sư, phát thanh viên, nhà báo và tác giả người Canada. Ông là thành viên Đảng Tự do Canada.

Thông thạo song ngữ, LaPierre được biết đến nhiều nhất khi là người đồng chủ trì với Patrick Watson của chương trình các vấn đề công cộng có ảnh hưởng This Hour Has Seven Days của kênh CBC trong thập niên 1960. Sau khi chương trình bị hủy bỏ công khai, LaPierre chuyển sang làm chính trị với tư cách là "ứng cử viên ngôi sao" cho Đảng Dân chủ mới trong bầu cử liên bang năm 1968. Đảng này hy vọng rằng ông sẽ giúp đạt được một bước đột phá bầu cử ở Quebec, nhưng ông đã đứng thứ hai trong cuộc đua của Lachine với 19,5% phiếu bầu.

Ông trở lại giảng dạy, phát sóng và viết cho đến khi được bổ nhiệm vào Thượng viện vào tháng 6 năm 2001. Là một thành viên đảng Tự do, LaPierre là một người ủng hộ thẳng thắn của Jean Chrétien chống lại những người ủng hộ đối thủ Paul Martin.

Qua đời
Được bổ nhiệm làm Cán bộ của Huân chương Canada năm 1994, ông được trích dẫn là một trong những "nhà bình luận chính trị có giá trị nhất của Canada và là nhà vô địch tôn trọng công bằng xã hội." Ông mất ngày 16 tháng 12 năm 2012, hưởng thọ 83 tuổi. Tro cốt của LaPierre nằm rải rác ngoài khơi British Columbia, theo ý muốn của ông. Sau này Harvey Slack đã tài trợ cho việc xây dựng một đài tưởng niệm lớn mang tên LaPierre trong Nghĩa trang MacLaren nhỏ gần Wakefield, Quebec, gần mộ của chú của vợ cũ Hume Wrong và của Lester B. Pearson. Kho lưu trữ của Đại học McGill giữ một bộ sưu tập lớn các tài liệu của ông, bao gồm các tài liệu liên quan đến bốn khía cạnh của sự nghiệp: học thuật, báo chí, chính trị và doanh nhân.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1929
Mất năm 2012
Nhà văn đồng tính nam
Chính khách đồng tính nam