title: Hậu cung nhà Nguyễn

text:
Hậu cung nhà Nguyễn là quy định và trật tự của hậu cung dưới thời nhà Nguyễn trong lịch sử Việt Nam.

Ngoài bản thân Hoàng đế là người lớn nhất, bên cạnh đó còn có Hoàng thái hậu, Hoàng hậu cùng Phi tần, Hoàng tử và Hoàng nữ, các Thái giám và Cung nữ, tất cả đều tham gia vào sự vận động cuộc sống sinh hoạt hằng ngày trong cung. Triều đại nhà Nguyễn có tương quan ghi chép nhiều nhất thời quân chủ Việt Nam.

Lịch sử khái quát

Sơ kỳ

Nhà Nguyễn theo lệ cũ nhà Lê sơ, để khuyết vị Hoàng Hậu với nhiều lý do, trừ các bà Thừa Thiên, người vợ tào khang theo phò Thế Tổ từ thuở hàn vi và Nam Phương, Hoàng hậu cuối cùng của chế độ phong kiến Việt Nam. Từ Thánh Tổ đến Hoằng Tông chỉ kén người hiền đức giữ ngôi Phi đứng đầu giúp việc nội trị. Riêng bà Lệ Thiên là trường hợp đặc biệt, với danh phận hoàng tẩu của tân quân Hiệp Hòa được tôn huy hiệu Khiêm Hoàng hậu (謙皇后) theo cố mệnh của tiên đế Dực Tông.

Nội các triều Nguyễn - Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ ghi lại, vào đầu thời "Quốc sơ", thứ bậc nội cung được quy định:
 Tam phi (三妃): Quý phi (貴妃), Minh phi (明妃), Kính phi (敬妃);
 Tam tu (三修): Tu nghi (修儀) Tu dung (修容), Tu viên (修媛);
 Cửu tần (九嬪): Quý tần (貴嬪), Hiền tần (賢嬪), Trang tần (莊嬪), Đức tần (德嬪), Thục tần (淑嬪), Huệ tần (惠嬪), Lệ tần (麗嬪), An tần (安嬪), Hòa tần (和嬪);
 Tam chiêu (三昭): Chiêu nghi (昭儀), Chiêu dung (昭容), Chiêu viên (昭媛)
 Tam sung (三充): Sung nghi (充儀), Sung dung (充容), Sung viên (充媛).
 Lục chức (六職): Tiệp dư (婕妤), Dung hoa (傛華), Nghi nhân (宜人), Tài nhân (才人), Linh nhân (靈人), Lương nhân (良人);

Chữ "Quốc sơ" này hay có nhìn nhận là đầu thời Gia Long, song theo nhiều biểu hiện nó ám chỉ khoảng đầu thời Chúa Nguyễn. Quả thật, thời Chúa Nguyễn khi truy tặng các phu nhân, cũng hay xuất hiện các tước hiệu trên, như "Chiêu nghi Liệt phu nhân", "Kính phi phu nhân",... Một điều chứng minh khác, là dưới triều Gia Long và Minh Mạng vẫn xuất hiện những danh vị hoàn toàn không thuộc quy định ở trên, như Mỹ nhân. Có lẽ việc thay đổi danh vị trong Nội đình thời Gia Long so với thời Chúa Nguyễn đã có diễn ra quy mô lớn, song không được ghi chính thức và tỉ mỉ lại như cuộc thay đổi toàn vẹn diễn ra cuối thời Minh Mạng.

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), Thánh Tổ có chỉ dụ định lại thứ bậc ở nội cung: "Nay theo gương cổ nhân, đặt chín bậc phi tần ở nội cung, khiến cho chốn khuê môn trật tự phân minh, phong hóa tôn nghiêm, nối đến muôn đời. Trên hàng Nhất giai có đặt Hoàng quý phi để giúp Hoàng hậu vốn là ngôi 'Chủ quỹ trung cung' (主饋中宮), cai quản mẫu mực Lục viện, giúp việc nội trị, giữ nghiêm nội chính".

Từ đó, các triều đều thiết lập hạng mức cung giai cố định, dưới Hoàng quý phi đặt ra các bậc:
 Tần ngự có sách phong:
 Nhất giai Phi (一階妃).
 Nhị giai Phi (二階妃).
 Tam giai Tần (三階嬪).
 Tứ giai Tần (四階嬪).
 Ngũ giai Tần (五階嬪).
 Lục giai Tiệp dư (六階婕妤).
 Thất giai Quý nhân (七階貴人).
 Bát giai Mỹ nhân (八階美人).
 Cửu giai Tài nhân (九階才人).
 Tài nhân vị nhập giai (才人未入階).
 Tần ngự không có sách phong:
 Cung nhân (宮人).
 Cung nga (宮娥).
 Thị nữ (侍女).
 Dưới cùng là các bậc Nữ quan cùng Cung nữ, có trách nhiệm quản lý phục dịch trong cung ở Lục thượng (六尚).

Bậc Tần trở lên, qua các triều sẽ định riêng các huy hiệu, trước sau sẽ phân cao thấp trong cùng một bậc. Ví dụ chính năm Minh Mạng thứ 17, Thánh Tổ đã chiếu định các huy hiệu như sau:
 Nhất giai: Quý phi (貴妃), Hiền phi (賢妃), Thần phi (宸妃).
 Nhị giai: Gia phi (嘉妃), Thục phi (淑妃), Huệ phi (惠妃).
 Tam giai: Quý tần (貴嬪), Hiền tần (賢嬪), Trang tần (莊嬪).
 Tứ giai: Đức tần (德嬪), Thục tần (淑嬪), Huệ tần (惠嬪).
 Ngũ giai: Lệ tần (麗嬪), An tần (安嬪), Hòa tần (和嬪).

Cùng lúc ấy, Thánh Tổ sách phong truy tặng bà nguyên phối là Chiêu nghi (昭儀) Hồ thị làm Thần phi, lấy tên thụy là Thuận Đức (順德), tấn phong Hiền tần Ngô thị làm Hiền phi, còn từ Trang tần trở xuống gồm 26 người.

Các danh hiệu không cố định mà thay đổi qua các triều vua hoặc trong cùng một triều. Ngay trong năm Minh Mạng thứ 17, bậc đầu Nhị giai vốn là Đức phi (德妃), nhưng ngay sau đó Thánh Tổ lại cho sửa thành Gia phi như ta thấy. Sau khi bàn định rõ 5 bậc đầu có thứ tự như vậy, thì vào năm Minh Mạng thứ 19 (1838), Thánh Tổ có chỉ dụ thay đổi trong bậc Ngũ giai như sau: "Nguyên trước định lệ cung giai rằng, Lệ tần, An tần, Hòa tần làm bậc Ngũ giai, nay đổi làm An tần, Hòa tần, Lệ tần".

Mặc dù nội cung triều Nguyễn được phân làm chín bậc nhưng số lượng cung tần mỹ nữ thời bấy giờ không nhiều. Thánh Tổ có số lượng phi tần nhiều nhất với 43 phi tần sinh hạ 162 người con được chép trong Nguyễn Phúc tộc thế phả, nhưng dưới niên hiệu Minh Mạng, cung tần mỹ nữ chốn nội cung, kể cả Nữ quan và Thị nữ có lẽ không quá 200 người. Như năm Minh Mạng thứ 9 (1828), Kinh kỳ lụt to, Thánh Tổ xuống dụ: "Từ xưa đến nay lụt mùa thu, chưa bao giờ như thế. Nước là tượng âm, hoặc giả âm khí u uất mà thành ra thế chăng? Hiện nay cung nhân có danh vị chỉ có 16, 17 người, tất cả các ban chưa quá trăm người, đủ để sai khiến trong cung mà thôi."

Hoàng tử nhà Nguyễn khi đến tuổi trưởng thành được ban tước Công, phải xuất phủ kén vợ gọi là nạp phi hay nạp thiếp. Nàng dâu được triều đình cưới hỏi gọi là Phủ thiếp (府妾), nàng hầu gọi là Đằng thiếp (藤妾) hay Dắng thiếp (媵妾).

Trung kỳ
Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục vào tháng 5 năm Thiệu Trị thứ 3 (1843), Hiến Tổ ban dụ định lại thứ tự chín bậc ở nội cung: "Đức chính hóa của nhà đế vương bắt nguồn từ chốn khuê môn, nên kinh Dịch có quẻ Gia nhân, kinh Lễ có thiên Nội tắc, để nghiêm chỉnh nghi lễ chốn cung nghiêm, giúp việc chính sự nơi cung khuyết. Từ những năm Minh Mạng đã chuẩn định nội cung chín bậc, định lệ cấp lương bổng và màu sắc xiêm y theo thứ bậc để tỏ rõ khuôn phép nối đến muôn đời. Trẫm từ khi nối ngôi tới nay, mở mang thái bình, sửa sang trị hóa, khiến cho cương kỷ trong nước được rõ ràng. Nhân nghĩ đến đức chính hóa của nhà đế vương, tất từ tề gia mà ra đến trị quốc, trật tự trong cung cũng nên định khác."
 Nhất giai: Quý phi (貴妃), Đoan phi (端妃), Lệnh phi (令妃).
 Nhị giai: Thành phi (誠妃), Trinh phi (貞妃), Thục phi (淑妃).
 Tam giai: Quý tần (貴嬪), Lương tần (良嬪), Đức tần (德嬪).
 Tứ giai: Huy tần (徽嬪), Ý tần (懿嬪), Nhu tần (柔嬪).
 Ngũ giai: Nhàn tần (嫻嬪), Nhã tần (雅嬪), Thuận tần (順嬪).
 Dưới nữa không đổi, vẫn như sơ chế.

Lại xuống dụ tấn phong cung tần Phạm thị làm Thành phi, truy tặng Diễm nhân (艷人) Đinh thị làm Quý tần. Đến tháng 1 năm Thiệu Trị thứ 6 (1846), theo từ chỉ của Nhân Tuyên Thái hoàng thái hậu: "Từ trước đến nay, các phi tần giữ nết hạnh đoan trang, lo toan việc nội trị, nên tấn phong theo thứ bậc để tỏ ân trạch", Hiến Tổ ban ân mệnh cho đổi Đoan phi ở nhất giai làm Lương phi, Lương tần ở tam giai làm Thụy tần (瑞嬪), tấn phong Thành phi Phạm thị làm Quý phi, Lương tần Võ thị làm Lương phi, lại phong từ Lệnh phi, Thục phi, Thụy tần trở xuống. Chuẩn định lệ thứ bậc cao khi tấn phong được ban sách vàng, sách bạc theo lệ cũ, còn từ phi tần tam giai trở xuống thì đổi cấp sách bằng gấm vóc.

Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục vào tháng 5 năm Tự Đức thứ 3 (1850), Dực Tông xuống dụ định rõ thứ bậc ở nội cung: "Đạo đế vương trước ở tề gia, nên thiên Chu quan thi hành phép tắc tất lấy ý của thơ Quan thư, Lân chỉ làm gốc, bởi lễ nghi nơi cung cấm là cái gốc của vương hóa. Thánh Tổ theo điển lễ đời xưa, chuẩn định thứ bậc nội cung, là phép hay muôn đời. Về Hoàng quý phi trở lên, đã có lệ sẵn, còn từ phi tần trở xuống, thì chia làm chín bậc với các danh xưng và mỹ từ."
 Nhất giai: Thuận phi (順妃), Thiện phi (善妃), Nhã phi (雅妃).
 Nhị giai: Cung phi (恭妃), Cần phi (勤妃), Chiêu phi (昭妃).
 Tam giai: Khiêm tần (謙嬪), Thận tần (慎嬪), Nhân tần (仁嬪), Thái tần (泰嬪).
 Tứ giai: Khoan tần (寬嬪), Giai tần (偕嬪), Tuệ tần (慧嬪), Giản tần (簡嬪).
 Ngũ giai: Tĩnh tần (靜嬪), Cẩn tần (謹嬪), Tín tần (信嬪), Uyển tần (婉嬪).
 Dưới nữa không đổi, vẫn như sơ chế.

Lại xuống dụ tấn phong cung tần Võ thị làm Cần phi, Nguyễn Đình thị làm Chiêu phi, còn từ Thận tần trở xuống gồm 12 người. Đến tháng 1 năm Tự Đức thứ 13 (1860), theo từ huấn của Từ Dụ Hoàng thái hậu tôn phong các phi tần ở nội đình, tấn phong Cần phi Võ thị làm Thuần phi (純妃), sau đổi làm Trung phi (忠妃), Chiêu phi Nguyễn Đình thị làm Thiện phi, Thận tần Lê thị làm Cung phi, còn từ Tĩnh tần trở xuống gồm 14 người. Lại ban dụ định lại thứ bậc ở nội đình, đổi Uyên tần (淵嬪) ở tam giai làm Đoan tần (端嬪), Tuệ tần ở tứ giai làm Kiệm tần (儉嬪), đến tháng 12 Tự Đức năm thứ 14 (1861), Cần phi ở nhị giai được đổi thành Đôn phi (惇妃), Thái tần ở tam giai đổi thành Diệu tần (妙嬪), Giai tần ở tứ giai đổi thành Lượng tần (諒嬪), và sau đó một tháng, tức tháng 1 năm Tự Đức thứ 15 (1862), Chiêu phi ở nhị giai đổi thành Mẫn phi (敏妃), Tĩnh tần ở ngũ giai đổi thành Hậu tần (厚嬪).

Năm Tự Đức thứ 4 (1851), dụ tặng Tiệp dư tiên triều là Nguyên Khắc thị, sinh mẫu của Tùng Quốc công làm Thục tần (淑嬪), lấy tên thụy là Đoan Liệt (端烈). Nguyên trong năm Minh Mạng thứ 17 (1836), bà được phong làm Thục tần rồi can đến án quyến thuộc trộm vàng mà bị cách, sau đó một năm mới được khởi phục chức Tiệp dư.

Năm Tự Đức thứ 23 (1870), tấn phong Trung phi Võ thị làm Hoàng quý phi. Dụ rằng: "Trong chốn cung đình là nguồn gốc của phong hoá, không thể không có người giúp đỡ để cai quản kẻ thuộc hạ giữ được đạo đàn bà. Trung phi họ Võ là con nhà danh vọng, kính được kén cho, người bé nhỏ rất có đức hạnh, được sự Hoàng thái hậu xét biết, thuận cho nên thăng chức, vậy tấn phong làm Hoàng quý phi, được Suất nhiếp lục viện (率攝六院)". Đây là lần đầu tiên triều Nguyễn ra chỉ dụ sách phong cho một hậu phi làm Hoàng quý phi, lại còn trên danh nghĩa đứng đầu Lục viện. Khi ấy, Lượng tần Nguyễn Văn thị tấn thăng Khiêm phi (謙妃), sau đổi phong làm Học phi (學妃).

Năm Tự Đức thứ 26 (1873), chuẩn định lệ thụy hiệu của phi tần, trừ những người có đức vọng lâm thời sẽ nghị bàn việc đặt tên thụy, còn lại đều theo lệ sẵn:
 Nhất giai phi lấy tên thụy là Huy Thuận (徽順).
 Nhị giai phi lấy tên thụy là Ý Thuận (懿順).
 Tam giai tần lấy tên thụy là Nhã Thuận (雅順).
 Tứ giai tần lấy tên thụy là Nhàn Thuận (嫻順).
 Ngũ giai tần lấy tên thụy là Lệ Thuận (麗順).
 Lục giai Tiệp dư lấy tên thụy là Nhu Thuận (柔順).
 Thất giai Quý nhân lấy tên thụy là Trang Thuận (莊順).
 Bát giai Mỹ nhân lấy tên thụy là Cẩn Thuận (謹順).
 Cửu giai Tài nhân lấy tên thụy là Thục Thuận (淑順).

Vãn kỳ
Tháng 8 năm Hàm Nghi nguyên niên (1885), Cảnh Tông ban dụ: "Căn cứ theo tấu trình của Cơ Mật viện và Lễ bộ nói rằng nội chức cũng cần có người, nên xin xem xét ban phong để sáng tỏ quốc điển, vì vậy đành phải chuẩn y cho phép thi hành. Nay xét những cung tần gồm bốn người hầu hạ trong cung đã lâu ngày, nghiêm chỉnh tuân thủ phép tắc, truyền chuẩn y tấn phong cho Trần Đăng thị làm Quán phi (觀妃), Phan Văn thị làm Giai phi (偕妃), Hồ Văn thị làm Chính tần (政嬪), Lê Văn thị làm Nghi tần (宜嬪). Riêng Giai phi chuẩn cho làm Quyền nhiếp lục viện (權攝六院) để rồi sung chức. Lại chuẩn phong cho Mai Văn thị làm Tiệp dư, Nguyễn Văn thị làm Quý nhân, Nguyễn Hữu thị làm Mỹ nhân, Trịnh Văn thị làm Tài nhân và Mai thị làm Tài nhân vị nhập lưu. Những người trên cần phải kính cẩn thực thi nội chức để để giữ việc trong nội cung được nghiêm chỉnh. Người xưa nói rằng phải tề gia rồi mới trị quốc, đó là điều mà Trẫm mong mỏi vậy!".

Tháng giêng năm Đồng Khánh nguyên niên (1886), sách dụ tấn phong con gái của Nguyễn Hữu Độ là Nguyễn Hữu thị làm Hoàng quý phi và ban cho kim bài, khắc ngang chữ "Đồng Khánh sắc tứ" (同慶敕賜), khắc dọc các chữ "Kiêm nhiếp lục viện" (兼攝六院). Tháng 10, truy tặng Phủ thiếp quá cố là Nguyễn thị làm Nghĩa tần (義嬪).

Sau đó một năm, tức tháng 2 năm Đồng Khánh thứ 2 (1887), Cảnh Tông xuống dụ truất các phi tần trong nội đình: "Quán phi Trần Đăng thị lời nói, cử chỉ thô tục, giáng làm Tùy tần (隨嬪), Chính tần Hồ Văn thị không chăm lo việc công, giáng làm Mỹ nhân, Nghi tần Lê thị tính dữ tợn, tham lam, đố kỵ, truyền phải xử nặng, giáng làm Tài nhân, bọn Tài nhân ở cửu giai là Trịnh thị, Nguyễn Hữu thị tính khinh nhờn đã thành thói khó dứt, đều giáng làm Cung nhân. Hoàng quý phi không biết tu thân, để nội đình bất thuận ý đức, cũng quở trách ngặt hơn". Cũng trong năm ấy, Giai phi Phan Văn thị nguyên sung chức Thượng trân, kiểm xét các thứ trân bảo thiếu sót, lại giả ốm trễ nải, giáng làm Mỹ nhân.

Đại Nam thực lục ghi lại, tháng 1 năm Thành Thái thứ 9 (1897), sách phong Mậu tần (懋嬪) Nguyễn Gia thị, con gái của Diên Lộc Bá làm Hoàng quý phi, đến tháng 6 cùng năm, sách phong con gái Vĩnh Lại Quận công mới tuyển là Nguyễn Hữu thị làm Nhất giai Huyền phi (一階玄妃). Tháng 11 năm Thành Thái thứ 12 (1900), tấn phong cung giai cho phi tần trong nội đình gồm 20 người.

Tháng 2 năm Duy Tân thứ 4 (1910), chuẩn cho sao hành trạng của Lễ tần (禮嬪) tiên triều Nguyễn Nhược thị chép vào liệt truyện. Bà phụng hầu dưới Dực Tông, trải thăng tới tứ giai sung Giáo tập tam cung lục viện, về sau thị hầu hai cung được thăng tam giai, trải hết gian lao, rất có danh vọng.

Năm Duy Tân thứ 10 (1916) xuống dụ: "Tuân theo ý chỉ của Lưỡng cung chuẩn thăng Mai Bá thị làm phi tần tam giai, bề tôi phủ Phụ chính tuân mệnh nghị bàn, Khâm sứ đại thần Charles chiểu lệ trong nội cung Thành Thái năm thứ 5, có ba vị, trong đó một vị phong làm Nhị giai phi. Nay xin tuân chiểu lệ trước, phong Mai Bá thị trong nội đình làm Nhị giai Diệu phi (二階妙妃) để trọng sự thể."

Xuất thân và tuyển chọn

Cung phi triều Nguyễn có xuất thân cơ bản phân vào hai loại, một là con nhà quan viên, thứ đến là từ nhà bình dân.

Hầu hết các Hoàng đế triều Nguyễn đều đã có hậu phi trước khi lên ngôi. Các bà có vai vế lớn như Tá Thiên, Nghi Thiên, Lệ Thiên được ghi nhận là con nhà dòng dõi, được các trưởng bối tuyển vào hầu các Hoàng đế tại Tiềm để. Sau khi Hoàng đế lên ngôi, mới định theo đức hạnh mà thụ hưởng tước vị. Tuy triều Nguyễn có nhiều tư liệu nhất, song việc tuyển chọn thế nào cũng chưa phát hiện hồ sơ tài liệu nào ghi lại cụ thể, không sánh được với Bát Kỳ tuyển tú triều Thanh.

Đối với thông lệ Nội đình sau khi Hoàng đế lên ngôi, người mới tiến cung dù là con nhà nào thì khi vào cung đình, cũng chỉ là Cung nhân có đãi ngộ. Trường hợp hay thấy nhất chính là vào Nội đình một thời gian, sau đó có đức hạnh mà quyết định tấn phong lên bậc cao, dự hàng Phi hàng Tần. Ví dụ điển hình nhất có Diệu phi Mai Thị Vàng của Duy Tân, ban đầu sung vào Nội đình, sau đó phong làm Nhị giai Diệu phi (二階妙妃).

Ngoài ra, có thể thấy rõ nhất chuyện này qua thời Khải Định, xét các đạo chỉ dụ của Hoằng Tông được ghi nhận trong Chính yếu như sau:
 Năm Khải Định thứ 4 (1919), Hoằng Tông ra chỉ dụ:"Võ Thị Dung là ái nữ của quan Đại thần, được tiến vào cung đình hầu hạ. Nay Trẫm xét nàng có nền nếp gia giáo, đáng xét mà ban ân cấp bậc, để Thị càng thêm tận tâm hầu cận Lưỡng Cung. Truyền tấn phong làm Tứ giai Dụ tần (四階裕嬪)".
 Năm Khải Định thứ 7 (1922), lại có chỉ dụ:"Quan thượng thư, sung Cơ Mật viện Tham tá Nguyễn Đình Hòe có dâng cháu gái là Nguyễn Đình Thị Liên vào Nội đình. Trẫm nghĩ đó là cựu thần của Tiên đế, nay đang làm việc rất cần mẫn. Vậy truyền tấn phong Nguyễn Đình Thị Liên làm Ngũ giai Điềm tần (五階恬嬪) để Thị được đội ơn dày".

Bên cạnh những thành phần được dự tuyển vào Nội đình trước rồi sách phong, triều Nguyễn lại ghi nhận những trường hợp lại dùng lễ cưới vào cung, sách phong thẳng lên tước vị cao quý. Ấy là có trường hợp của Ân phi Hồ Thị Chỉ thời Khải Định. Năm thứ 2 (1917), tháng 8, Hồ Thị Chỉ được tuyên dụ trực tiếp vào cung để phong Phi. Sách viết:
 Vương hóa bắt đầu từ nội bộ, Quan thư và Thường Sào xếp thứ nhất trong Nhị Nam. Trị nước trước hết phải tề gia, hiền phụ Ấp Khương cùng dự vào hàng Thập loạn. Xét nay ngôi Phi nắm giữ việc nội chính từ lâu vẫn để khuyết, chưa tìm được người để xét trao. Nay kính nhận được từ dụ của Lưỡng Cung bệ hạ, Hoàng thượng vất vả cơ vụ, thì nội chính không thể thiếu người phụ tá để chăm nom sai khiến nội thuộc, nên chọn một cung phi thay chăm nom hầu hạ già này, đỡ cho Hoàng thượng phải bận tâm lo nghĩ. Nghe nói Cơ Mật viện đại thần, Hiệp tá Đại học sĩ, lĩnh Học bộ Thượng thư kiêm Lễ bộ sự vụ Khánh Mỹ tử Hồ Đắc Trung có con gái thứ 3 là Hồ Thị Chỉ rất có dung nhan đức hạnh, nên tuyển sung vào nội đình tấn thăng làm hàng Phi để nghiêm phép tắc trong cung và chỉnh bề thể thống. Kính vâng ngọc chỉ không chậm trễ trái lời, truyền từ dụ chuyển cho Đại thần bàn tâu được biết. Đồng thời truyền báo cho Khâm Thiên giám chọn ngày dùng nghi thức đưa vào đại nội. Lại kính vâng theo Ý chỉ, tấn phong Thị ấy làm Nhất giai Ân phi, để Thị ấy mãi giữ thánh sủng, muôn đời giữ thuần đạo. Truyền Hữu ty tuân theo lệ cũ xưa nay đệ phiến chúc tâu từng khoản đợi cử thi hành.

Trước Ân phi, thời Tự Đức đã có Nguyễn Văn Thị Hương vừa vào cung đã là Tứ giai Lượng tần (四階諒嬪). Thời Đồng Khánh, Cảnh Tông có cho tuyển con gái Nguyễn Hữu Độ là Nguyễn Hữu Thị Nhàn vào cung, trực tiếp tiến phong Hoàng quý phi; một người con gái khác của Nguyễn Hữu Độ là Nguyễn Hữu Thị Nga, thời Thành Thái được sung vào Nội cung rồi sách phong ngay làm Nhất giai Huyền phi (一階玄妃). Có thể thấy vị hiệu tần phi, sớm có định đoạt hay không hoàn toàn là do ý niệm của Hoàng đế.

Còn các con gái bình dân, thông thường đều do quan viên địa phương tuyển chọn danh sách, sung vào Nội đình ở các hạng Cung nhân, Cung nga hay Thị nữ. Dân gian Huế có câu "Đưa con vô Nội" phản ánh một góc thực trạng triều đình tuyển rất nhiều con gái bình dân vào hầu hạ trong Nội đình.

Các nghi lễ về tấn tôn và sách phong

Tấn tôn Hoàng thái hậu

Năm Gia Long thứ 5 (1806), nhà Vua xưng Hoàng đế, cũng làm lễ tấn tôn mẹ ruột Nguyễn Thị Hoàn, trước đã tôn Vương thái hậu, chính thức trở thành Hoàng thái hậu. Sau khi làm lễ tấn tôn, Vua Gia Long cho thiết Đại triều ở điện Thái Hòa, chiếu cáo thiên hạ, các quan dâng biểu chúc mừng. Hôm sau, các quan lại dâng các biểu tấu, lễ mừng đến cung Trường Thọ nơi mà Hoàng thái hậu ở. Sau đó, đến lượt Hoàng hậu Tống thị dẫn Phi tần, Công chúa, Phủ thiếp và Mệnh phụ đến làm lễ chúc mừng. Về sau không còn Hoàng hậu, Hoàng đế cũng miễn đi việc dẫn suất này mà chỉ để các quan viên tấu mừng.

Trừ thời Gia Long duyệt sách, ấn tại điện Thái Hòa, thì các triều khác chỉ thực hiện duyệt sách ấn tại điện Cần Chánh, đến về sau Phi cao nhất cũng ở điện Cần Chánh, tựa hồ nếu còn lập Hậu thì nghi thức cũng diễn ra ở đây thay vì điện Thái Hòa. Các lễ mừng dâng huy hiệu cho Thái hoàng thái hậu cũng đều theo nghi thức này mà làm.

Sách lập Hoàng hậu

Lập Hậu triều Nguyễn, trừ Thừa Thiên Cao Hoàng hậu ở trên, chỉ còn thấy Lệ Thiên Anh Hoàng hậu (tôn Khiêm Hoàng hậu thời Hiệp Hòa) và Nam Phương Hoàng hậu. Điển lễ Khiêm Hoàng hậu không tra khảo thấy, còn Nam Phương Hoàng hậu do thời đại ảnh hưởng rất nhiều, kèm với lễ cưới hỏi đàng hoàng nên cũng khác biệt so với thời Gia Long. Từ đời Đồng Khánh, có những bà dùng lễ cưới lớn nhập cung, được gọi là ["Lễ-Tấn-nội-đình"]. Sau khi nhập cung ngày 20 tháng 3 năm 1934, sang ngày 24 tháng 3 thì tiến hành lễ lập Hậu của Nam Phương.

Quy trình lễ của Nam Phương Hoàng hậu năm ấy:

Lễ Tấn nội đình
Cách gọi này xuất hiện ở Ngọ báo ghi nhận lễ cưới của Nam Phương Hoàng hậu. Theo như lời thuật lại, lễ này theo như vậy tính từ thời Đồng Khánh, có Phụ Thiên Thuần Hoàng hậu (tức Đức Thánh Cung) từng được dùng, đây được xem là lễ cưới chính danh nhất của hoàng gia, những người được nhận lễ trừ Thánh Cung và Nam Phương, còn có bà Hoàng quý phi của Vua Thành Thái là Nguyễn Thị Vân Anh, bà Diệu phi của Vua Duy Tân là Mai Thị Vàng cùng bà Ân phi của Vua Khải Định là Hồ Thị Chỉ. Trừ Nam Phương, các bà Nội đình kể cả Phụ Thiên Thuần Hoàng hậu sau đó chỉ phong Hoàng quý phi hoặc Phi, và Nam Phương là trường hợp duy nhất được trực tiếp lập làm Hoàng hậu.

Quy trình lễ của Nam Phương Hoàng hậu năm ấy:

Sách phong các Cung giai

Áo mũ và ấn bảo

Quy định mũ áo

 Hoàng thái hậu: một mũ Cửu phượng, ở trán có một vòng đai bằng vàng. Áo là Áo bào dùng vải sa màu vàng chính sắc, thêu 5 chữ thọ bằng vàng, các hoạt tiết thủy ba (sóng nước) xen lẫn ngọc, san hô, bên trong lót vải sa mỏng có hoa, màu đỏ. Váy bằng tơ đậu 8 sợi có hoa, màu đỏ, trên váy thêu đoàn phượng (hoa văn tròn mang hình chim phượng) và hoa văn thủy ba. Quần bằng vải lĩnh trắng bóng. Hài bằng tơ lông vàng, thêu phượng, trân châu và san hô. Khăn quàng bằng đoạn gấm tàu màu vàng, thêu hoa mẫu đơn và chim phượng, lót thứ lụa màu vàng.
 Hoàng hậu: một mũ Cửu phượng, để hở chỗ búi tóc, thân mũ dùng lông đuôi ngựa. Trán mũ đính các hình rồng bay phượng lượn bằng vàng, mỗi thứ 9 con; 9 miếng bồn khoan bằng bạc; một kẹp tóc chạm hình mây và hoa; 1 bác sơn. Trên mũ đính nhiều trang sức hình hoa, bướm, các chuỗi trân châu và pha lê. Khăn vấn màu xanh da trời, trong lót vải lĩnh màu vàng chính sắc. Khuyên tai 4 cái bằng vàng. Áo là áo Bào màu vàng chính sắc bằng tơ đậu 8 sợi thêu hoa và đoàn phượng, thủy ba, trong lót vải trừu hoa thêu chim phượng và 4 bông hoa đỏ. Cổ áo bằng vải nhiễu màu tuyết trắng, vải lĩnh trắng bóng. Váy bằng đoạn 8 sợi tơ đậu màu trắng thêu đoàn phượng màu vàng, lót và thắt lưng bằng lụa Cao bộ, màu tuyết trắng. Quần dùng vải lĩnh bóng, màu trắng. Hài bằng tơ lông màu đỏ, thêu chim phượng màu xanh lục.
 Các bậc cung giai: Quy định về áo mũ Cung giai vẫn còn nhiều tranh luận và nghi vấn. Dẫn chứng duy nhất cụ thể về áo mũ Cung giai là một chỉ dụ ["ban thưởng"] vào năm Gia Long, nhưng đó chỉ là ban thưởng cho một dịp cụ thể, chứ không có điều gì chứng minh đây là quy chế cho Cung giai. Theo đó, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ ghi lại, vào năm Gia Long thứ 6, nhà Vua cho soạn các hạng mũ áo để ban cho Hoàng hậu và các phi tần trong nội cung dùng. Hoàng hậu được ban 2 mũ Cửu long kim ước phát (tức mũ 9 rồng có kẹp tóc) bằng vàng; một mũ Cửu phượng có kẹp tóc bằng vàng; 8 trâm cài hình con phượng; 20 chiếc áo sa kép sợi vàng thêu rồng, phượng, chim trĩ, chim loan; một áo bào bằng tơ đậu 8 sợi màu đỏ thêu rồng phượng, một xiêm (tức váy) bằng tơ đậu 8 sợi màu trắng thêu rồng phượng.

Tả hữu Cung tần được ban thưởng như sau:

 Cung tần bậc nhì: một chiếc mũ 5 con phượng với cặp tóc bằng vàng; 10 trâm hoa; một áo Nhật Bình màu xích đào (đỏ đậm) thêu đoàn loan (hoa văn tròn mang hình chim loan); một xiêm bằng tơ đậu 8 sợi màu trắng thêu đoàn loan.
 Cung tần bậc ba: một chiếc mũ 3 con phượng với cặp tóc bằng vàng; 8 trâm hoa; một áo Nhật Bình màu tím chính sắc thêu đoàn phượng; một xiêm bằng tơ đậu 8 sợi màu trắng thêu đoàn loan.
 Cung tần bậc bốn: một chiếc mũ 1 con phượng với cặp tóc bằng vàng; 8 trâm hoa; một áo Nhật Bình màu tía nhạt thêu đoàn loan; một xiêm bằng tơ đậu 8 sợi màu trắng thêu chim loan.

Thiệu Trị năm thứ 6 (1846), vua định ra một số hạng mũ áo của các cung giai nội đình. Các cung tần bậc nhất và bậc nhì (tức Nhất giai và Nhị giai Phi) được ban mũ phượng bằng vàng với 3 bác sơn (một loại huy hiệu đính trên mũ), bậc Nhất giai có 8 con phượng, bậc Nhị giai có 7 con phượng. Còn bậc Tam giai Tần, chỉ cài trên búi tóc trâm phượng, còn Tứ giai và Ngũ giai không cài trâm để phân biệt.

Vào ngày thường, các Thái hậu, Hoàng hậu và Cung giai đến Nữ quan mặc áo ngũ thân dệt bằng nhiều loại chất liệu khác nhau như vải sa, trừ màu vàng dành cho bậc Thái hậu và Hoàng hậu, màu đen và màu trắng dành cho các dịp tang kỵ, thì còn lại đều khá tùy ý và không có quy định cụ thể thứ bậc. Tóc của các bà thường là rẽ giữa, chải gọn rồi búi sau gáy hoặc vấn bằng khăn, nhìn chung đều chuộng sự gọn gàng. Vào những dịp đại kỵ thời kỳ như thời Khải Định và Bảo Đại, có ghi nhận các bà thường sử dụng Khăn vành dây màu xanh lam đậm quấn thành nhiều vòng quanh đầu, bên ngoài khăn vấn.

Sách bảo, ấn phong
 Hoàng thái hậu: sách phong của Thái hậu được làm bằng vàng 10 tuổi, có 5 tờ, tờ trước và tờ sau cùng chạm hình rồng và mây, các tờ ở giữa khắc sách văn. Kích thước các tờ: ngang 3 tấc 5 phân 1 ly, dài 6 tấc 3 phân 4 ly, dày 2 ly (tính theo hệ đo lường cổ của Việt Nam). Có 4 khuyên tròn bằng vàng xâu các trang lại với nhau. Sách vàng được đựng trong hòm bạc; xung quanh và nắp trên của hòm khắc hình rồng mây. Một hòm gỗ được sơn đỏ đựng ở ngoài của hòm bạc này. Bảo (tức con ấn) cũng được làm bằng vàng 10 tuổi như sách, cạnh vuông 2 tấc 4 phân, dày 4 phân. Núm cầm của ấn có hình rồng phục ngồi xổm, cao 1 tấc 5 phân. Ấn được khắc 4 chữ triện: ["Hoàng thái hậu bảo"], được đặt trong hộp gỗ, 4 góc bịt bằng bạc. Khăn phủ bằng gấm vàng. Hộp son bằng bạc.
 Hoàng hậu: sách của Hoàng hậu không có gì khác biệt nhiều so với Thái hậu. Sách của Hoàng hậu cũng được làm bằng vàng 10 tuổi, nhưng có 6 tờ, tờ trước và tờ sau chạm hình rồng và mây, các tờ giữa khắc sách văn. Kích thước các tờ: ngang 3 tấc 5 phân, dài 3 tấc 5 phân, dày 2 ly. 4 khuyên tròn bằng vàng. Sách được cất trong hòm bạc như của Thái hậu, và bên ngoài là một hòm gỗ đỏ. Bảo cũng được làm bằng vàng 10 tuổi như sách, cạnh vuông 2 tấc 5 phân, dày 4 phân 5 ly. Núm cầm chạm hình 2 con rồng dâng ngọc châu, cao 1 tấc 5 phân. Ấn được khắc 4 chữ triện: ["Hoàng hậu chi bảo"], đựng trong hòm gỗ sơn đỏ, vẽ phượng và mây, thếp vàng. Hộp son bằng bạc.
 Phi tần ngự thiếp: Sách của các phi tần ngự thiếp đều làm bằng bạc, riêng sách của bậc Phi thì mạ vàng. Sách có 5 tờ, tờ trước và tờ sau khắc hình mây và chim phượng, các tờ giữa khắc sách văn. Sách của Phi có kích thước: ngang 3 tấc 2 phân 4 ly, dài 5 tấc 4 phân. Sách của Cửu tần (các bậc Tam giai, Tứ giai và Ngũ giai) có kích thước: ngang 3 tấc 6 ly, dài 5 tấc 2 ly. Từ Tiệp dư xuống đến Tài nhân, sách có kích thước: ngang 2 tấc 9 phân 5 ly; dài 5 tấc. Hòm đựng sách của tất cả đều bằng gỗ sơn đỏ, 4 góc bịt bạc. Tài nhân vị nhập giai thì dùng trục lụa, màu vàng chính sắc, đậu 8 sợi tơ, chu vi thêu rồng mây, đầu trục dùng đồi mồi. Phi tần ngự thiếp không được ban ấn phong như bậc Hậu.

Đãi ngộ

Các ngài Thái hậu

Hoàng thái hậu và Thái hoàng thái hậu là những bậc tôn quý nhất của triều Nguyễn. Trong khi không có Hoàng hậu mà chỉ có Phi tần, các Thái hậu là bậc Hậu đáng kể nhất, lại có vai trò trưởng bối nên luôn là người được cung phụng nhất.

Năm Minh Mạng nguyên niên (1820), Thánh Tổ định hằng năm dâng cho Thái hậu 1.000 quan tiền, 1.000 phương gạo, lấy đó làm lệ thường. Sau đó các năm thứ 3 (1824) lại dâng thêm 10.000 quan tiền. Đến năm thứ 8 (1829) bàn định, cứ đầu năm mùa xuân là dâng lên 10.000 quan tiền, gặp kỳ Đại khánh thì nâng thành 50.000 quan tiền. Về sau, cứ có dịp trọng đại thì các Thái hậu lại được dâng thêm tiền mừng nữa.

Bắt đầu từ thời Nguyễn, vị hiệu của Thái hậu luôn độc tôn, dành cho mẹ ruột thân sinh của Hoàng đế, cũng bởi vì triều Nguyễn không lập ra vị trí Chính hậu. Triều Khải Định, Hoằng Tông vừa có Đích mẫu Nguyễn Hữu Thị Nhàn, vừa có Sinh mẫu Dương Thị Thục, bèn bắt đầu định ra khác biệt: Nguyễn Hữu thị tôn làm Hoàng thái hậu, còn Dương thị là Hoàng thái phi. Thực tế, danh vị [Hoàng thái phi] đã xuất hiện từ thời Hiệp Hòa, khi Phế Đế dâng tôn cho mẹ là Thụy tần Trương Thị Thận, rồi Giản Tông nghe theo quần thần tôn phong Dưỡng mẫu Học phi Nguyễn Văn Thị Hương. Triều Đồng Khánh, Cảnh Tông tước đi vị hiệu [Hoàng thái phi], đến triều Khải Định thiết đặt lại.

Năm Khải Định nguyên niên (1916). Tháng 5, ngày mồng 6, xuống sắc đón Hoàng nguyên từ (Nguyễn Hữu thị) cùng Hoàng lệnh từ (Dương thị) về thị hầu tại Tây Cung. Chuẩn hằng năm lấy ngày mồng 1 tháng 12 (ngày sinh của Nguyên Từ) làm Thánh Thọ tiết, còn ngày 26 tháng 3 (ngày sinh của Lệnh Từ) làm Tiên Thọ tiết, từ đó Hoằng Tông phân biệt gọi là [Thánh mẫu] cùng [Tiên mẫu]. Tháng 12 năm đó, dâng tôn hiệu Hoàng nguyên từ làm Hoàng thái hậu và Hoàng lệnh từ làm Hoàng thái phi. Trước đó ra sắc dụ như sau:

Năm Khải Định thứ 8 (1923), tháng 10, Hoằng Tông quyết định tôn Hoàng thái phi làm Hoàng thái hậu. Để phân biệt Đích-thứ khác biệt giữa hai cung, Hoằng Tông tôn Hoàng thái hậu huy hiệu Khôn Nguyên Hoàng thái hậu (坤元皇太后), còn Hoàng thái phi là Khôn Nghi Hoàng thái hậu (坤儀皇太后). Sang thời Bảo Đại, Hoàng đế tôn cả hai cùng làm Thái hoàng thái hậu, là trường hợp đồng tôn Thái hoàng thái hậu duy nhất trong lịch sử Việt Nam.

Hậu cung triều Nguyễn cũng xuất hiện một tước hiệu độc nhất, là Thái thái hoàng thái hậu. Nguyên do vì đến đời Vua Thành Thái, Từ Dụ Thái hậu vẫn còn sống, và theo vai vế trên tông pháp, cha của Vua Thành Thái là Vua Dục Đức, trở thành con trưởng của Vua Tự Đức, thì Thái hậu là bà cố nội của Vua Thành Thái, là ["Hoàng tằng tổ mẫu"]. Trong lịch sử các triều đại, chưa từng có sự việc như vậy, và Vua Thành Thái đã chế định tước tôn mới cho Thái hậu, là 「Từ Dụ Bác Huệ Khang Thọ Thái thái hoàng thái hậu; 慈裕博惠康壽太太皇太后」. Năm Thành Thái nguyên niên (1889), chỉ dụ về tấn tôn cho Thái thái hoàng thái hậu như sau:

Sau khi tờ dụ truyền ra, nhà vua bèn sai bộ Lễ tuân bàn nghi lễ, Khâm thiên giám chọn ngày tốt, sai quan tế cáo với miếu điện, đến hôm ấy Vua Thành Thái đích thân suất lãnh hoàng thân cùng đình thần văn vũ bưng kim sách kim bảo dâng tôn hiệu. Lời sách nói:

Mẹ sinh của Hoàng đế
Từ đời Tự Đức, triều đình nhà Nguyễn đã xảy ra hiện tượng "lập Tự" - tức đem con trai dòng khác vào cung nhận làm con và cho quyền kế thừa. Vua Dực Tông không con, nên đã đem 3 người con của 2 người em khác của mình vào cung và giao cho Cung phi nuôi dạy. Cả về sau đều lên ngôi và có hậu duệ lên ngôi, chính là Vua Dục Đức (Cung Tông), Vua Kiến Phúc (Giản Tông) và Vua Đồng Khánh (Cảnh Tông). Trong ấy, Vua Cung Tông là con của Thụy Thái vương Nguyễn Phúc Hồng Y, còn Giản Tông và Cảnh Tông là con của Kiên Thái vương Nguyễn Phúc Hồng Cai.

Do cả 3 được Vua Dực Tông nhận làm con, nên vấn đề gọi cha mẹ ruột cũng trở thành vấn đề để nghị bàn, nhìn chung cả 3 đều không thể tôn gọi cha mẹ ruột bằng danh xưng chính thống dành cho "Cha của Hoàng đế" và "Mẹ của Hoàng đế" như Thái thượng hoàng hay Hoàng thái hậu, mà chỉ có thể dùng tước Vương và bối phận [Hoàng thúc; 皇叔] để gọi cha, và [Hoàng thúc mẫu; 皇叔母] để gọi mẹ. Đây là bởi vì cả 3 đã là "con của Vua Dực Tông", mà Vua Dực Tông là anh cả của 2 người kia, nên cả 3 phải lấy thân phận con của Dực Tông gọi 2 vị là kia là chú (tức là thúc theo Hán Việt). Trong 3 vị Hoàng đế, Vua Cung Tông bị phế nên mãi đời Thành Thái thì thân phận của Thụy Thái vương và vợ ông mới được định, hơn nữa lúc ấy cả 2 đều đã qua đời, nên chỉ là truy tặng. Song vào thời điểm Giản Tông và Cảnh Tông lên ngôi, tuy Kiên Thái vương đã qua đời, nhưng mẹ của 2 vị là Phủ thiếp Bùi Thị Thanh vẫn còn sống. Do loạn lạc, việc tấn tôn cho Bùi thị đến năm Đồng Khánh thứ 3 (1888) mới chính thức quyết.

Việc tấn tôn Bùi Thị Thanh cùng Hồng Cai đã là vấn đề phải ghi vào Đại Nam thực lục:
{{Cquote|Tấn tặng huy hiệu Kiên vương. Trước đây, bộ Lễ tâu nói: "Cha mẹ sinh ra, rất là thân tình, dẫu chuyện nặng về chính thống, cũng không nên không hậu với tư ân. Tôn vương (chỉ Hồng Cai) chăm trồng cây đức, sinh ra bậc sáng suốt, ngôi báu thêm lâu dài, là nguồn gốc từ đấy, trước được tấn tặng tước Vương, cùng các hàng Thân vương không khác, là chưa hết đạo tôn sùng, phải nên rộng tìm điển cũ, riêng có tên khác, ngõ hầu tỏ được lòng hiếu phụng. Nhưng xét về đời Tống, Bộc An ý vương là Doãn Nhượng, năm Khánh Lịch thứ 4, phong làm Nhữ Nam Quận vương. Gia Hựu năm thứ 4, phong làm Bộc vương, thuỵ là An Ý. (Tống) Nhân Tông trị vì không có con, bèn lấy con thứ 13 của Vương là Tôn Thực làm Hoàng tử. Khi Nhân Tông mất, Hoàng tử lên ngôi là Anh Tông. Trình Y Xuyên thành Bành Tư Viên bàn về Bộc vương có nói rằng: "Đế vương cùng với hàng cha cùng bình đẳng không có phân biệt, thì cái lòng đại hiếu khó được yên. Nay thần thiết nghĩ lời tế cáo Bộc Quốc thái vương, thì nói cháu được nối ngôi Hoàng đế, viết tên, kính cáo lên hoàng bá phụ, đều noi theo rồi". Tôn vương nên theo lời bàn ấy, tấn tôn là Kiên Thái vương".

Hoàng đế chuẩn giao cho tôn nhân, đình thần duyệt bàn, nhưng phê bảo 2 chữ "Ôn Nghị" trẫm muốn đem dùng là "Thuần Nghị", xét và trả lời một thể.

Sau tâu trả lời rằng: "Năm Tự Đức thứ 27 [1874], đình thần theo lệnh xét bàn về việc truy tôn chính bố mẹ sinh ra, trong tập tâu có khoản nói: 'Nên ưu tiên bằng hậu lộc, tôn làm tước Vương'; tập ấy đã được thánh thượng phê cho theo lời bàn ấy. Lại xét lời bàn ấy của Y Xuyên, ngay bấy giờ dẫu chưa thi hành, nhưng lời bàn của hậu nho cho là được tình lễ chính đáng. Nay tôn vương như được thêm chữ "thái", thì đối với các vương có phân biệt mà đối với chính thống tưởng cũng không ngại, xin theo lời bàn của bộ, tấn tôn làm Kiên Thái vương. Còn như vợ của Tôn vương là Bùi Quý thị, xin tấn phong làm Vương thái phi, hầu hợp tình lễ. Lại vâng xét tên thuỵ để nêu đức tốt hai chữ 'Thuần Nghị' đều là chữ tốt đẹp, có hợp cái chí của tôn vương lúc sinh tiền, như được đem dùng, đối với ý nghĩa đều được hoàn toàn chu đáo".

Hoàng đế phê bảo: "Lời bàn trước có khoản: Nên biên thêm 'Hoàng thúc', sao không đề cập đến thuỵ hiệu, chức, tước, có nên y cho biên không?". Đình thần tâu trả lời:"Tự Đức năm thứ 29 [1876], theo nghị chuẩn cho nghi lễ: Xưng, hô, tiếp, ngộ, chính của cha sinh ra, ngày nay xưng là Thúc [chú], ngày sau thì xưng là 'Hoàng thúc'. Nay Tôn vương xin theo cho xưng là Hoàng thúc, mà thần chủ xin biên là Hiển khảo Hoàng thúc tặng Kiên Thái vương, thuỵ Thuần Nghị; bên cạnh biên: 'Hiếu tử Ưng Đăng phụng thờ'. Đề ở bia xin biên những chữ: 'Hoàng thúc tặng Kiên Thái vương thuỵ Thuần Nghị'. Còn Bùi Quý thị xin tấn phong là Kiên Thái Vương phi, ngõ hầu được hợp tình lễ".

Hoàng đế nói:"Thái vương xưng là Hoàng thúc, nghị ấy đã thành, còn như Thái Vương phi, theo nghị ấy, dịch ra thì gọi là gì?". Đình thần tâu trả lời: "Tự Đức năm thứ 29, bàn về chuẩn cho, trong có một khoản là: Hoàng tử đối với chính cha sinh ra mình, xưng là Thúc phụ. Lại một khoản: Cha mẹ sinh ra mình, chỉ xưng là Hoàng bá thúc phụ mẫu, không được xưng là khảo, tỷ hay đế. Nay xin theo lời chuẩn trước, xưng là Hoàng thúc phụ, còn thần chủ và đề ở bia đều biên thêm chữ 'phụ'; Thái vương phi xin xưng là Hoàng thúc mẫu".

Hoàng đế đều cho theo đó mà làm, xuống Dụ rằng:

"Nay cứ theo Tôn nhân, đình thần cùng lời kêu xin, nên chiểu theo lời bàn của Trình Di về Bộc vương, tấn tặng Kiên vương là Kiên Thái vương, vợ của Vương ấy là Bùi thị, tấn phong là Kiên Thái vương phi. Về xưng hiệu thì theo lời bàn năm Tự Đức thứ 29, chuẩn cho xưng là Hoàng thúc phụ, Hoàng thúc mẫu, cùng khoản đặt tên thuỵ hay đổi dùng 2 chữ 'Thuần Nghị', ngõ hầu hợp chí vương khi còn sống, trẫm 2 - 3 lần giao cho luận bàn công, lần lượt tâu lên, đều cho lời bàn trước là đúng, tưởng đã rất thích đáng, đã đem việc ấy tâu lên Lưỡng cung, kính được bằng lòng y cho. Vả lại, chính thống nghĩa là rất trọng, mà ơn sinh thành, vốn ở chí tình, duy hợp với lẽ phải của trời, lòng người được yên, là đạo chính của lễ. Trẫm châm chước tiếp thu lời của các quan, kính vâng ý Chỉ, tấn tặng Kiên vương là Kiên Thái vương, tên thuỵ là Thuần Nghị và vợ của vương là Bùi thị, tấn phong là Kiên Thái Vương phi, về xưng hiệu chuẩn theo lời bàn trước, còn như việc nên làm, nên giao cho quan có trách nhiệm xét từng khoản định liệu mà làm, cho hợp điển lễ".|||Đại Nam thực lục - "Cảnh Tông Thuần Hoàng đế thực lục"}}

Bà Bùi Thị Thanh sống trải đời Thành Thái, đến năm thứ 12 (1900) thì qua đời. Trong thời Thành Thái, Khâm sứ đại thần Tá Quốc quận công Boulloche đề nghị triều đình nên cấp 2000 đồng cho bà chi tiêu. Vào lúc này, Bùi thị được gọi là ["Hoàng thúc tổ mẫu"; 皇叔祖母] do là bà thím của Hoàng đế. Khi bà qua đời, triều đình chọn tên thụy hiệu là Đoan Nhu (端柔), chuẩn trích 1.000 đồng trong Nội vụ phủ để thực hiện mai táng.

 Cung phi tần thiếp

Từ đầu năm Gia Long, Khâm định Hội điển ghi chú lệ cấp bổng cung giai, Thế Tổ đã quy định lương bổng cho các cung phi. Lúc này hậu cung còn đơn giản, bậc 1 hằng năm lãnh 300 quan tiền, 180 phương gạo (trong đó có 12 phương gạo trắng). Thời ấy, một phương gạo tương đương 30 đấu, mỗi đấu khoảng 1 lít. Các bậc sau, đến bậc 7 giảm đã chỉ còn phân nửa so với bậc đầu.

Năm Minh Mạng thứ 13 (1832), định lệ cung phân của Nội đình: Hiền tần mỗi năm 350 quan tiền, 160 phương gạo. Tiệp dư mỗi năm 300 quan tiền, 120 phương gạo. Mỹ nhân mỗi năm 280 quan tiền, 72 phương gạo. Tài nhân mỗi năm 260 quan tiền, 60 phương gạo.

Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), Thánh Tổ đặt lại chức giai, cũng chuẩn định lệ cấp bổng lộc hằng năm:
 Hoàng quý phi 1000 quan tiền, 300 phương gạo.
 Nhất giai Phi 500 quan tiền, 250 phương gạo.
 Nhị giai Phi 450 quan tiền, 200 phương gạo.
 Tam giai Tần 400 quan tiền, 180 phương gạo.
 Tứ giai Tần 350 quan tiền, 140 phương gạo.
 Ngũ giai Tần 320 quan tiền, 120 phương gạo.
 Lục giai Tiệp dư 300 quan tiền, 100 phương gạo.
 Thất giai Quý nhân 280 quan tiền, 84 phương gạo.
 Bát giai Mỹ nhân 260 quan tiền, 60 phương gạo.
 Cửu giai Tài nhân 180 quan tiền, 48 phương gạo.

Năm thứ 19 (1838), dụ về cách đưa lương bổng. Sau này các bậc trong cung ai được tấn phong, theo lệ ngay trong tháng giêng thì cho theo lệ cấp lương cả năm. Còn ngoài ra từ tháng 2 đến tháng 7, thì cho lấy ngày mùng 1 tháng 7 bắt đầu, cấp thêm 6 tháng. Còn từ tháng 8 trở về sau, thì đợi đến tháng giêng sang năm cấp lương.

Trong cung đình, Nội vụ phủ sẽ chuyên cung cấp đồ dùng, lương thực cho cả Lục viện theo mùa hoặc theo tháng. Trong đó, có việc cung cấp quần áo vào mùa xuân và mùa đông hằng năm là lệ thường, chia đều cho các cấp bậc từ tần ngự đến Nữ quan Thị tỳ, chất liệu vải có rất nhiều, như nhiễu, đoạn, sa, lụa hoặc thậm chí có vải Tây dương. Nhưng theo phân lệ, bậc Phi cả quần và áo đều 8 cái; bậc Tần áo 8 cái và quần 7 cái; bậc Tiệp dư có 7 áo và 6 quần; Quý nhân cùng Mỹ nhân đều áo và quần có 6 cái; cuối cùng là Tài nhân (gồm cả Vị nhập giai) có 6 áo và 5 quần.

Năm Thành Thái thứ 2 (1890), lại có chuẩn nghị:"Phi tần từ các tiền triều, hiện từ bậc Nhất giai cho đến Thị nữ đều chiếu theo lệ cũ mà tăng gấp đôi". Theo đó chế độ lương bổng mới đạt hơn lệ thường, tuy nhiên lại bỏ đi mục chu cấp gạo như lệ cũ:
 Hoàng quý phi 6200 quan tiền.
 Nhất giai Phi 4500 quan tiền.
 Nhị giai Phi 3700 quan tiền.
 Tam giai Tần 3200 quan tiền.
 Tứ giai Tần 2660 quan tiền.
 Ngũ giai Tần 2320 quan tiền.
 Lục giai Tiệp dư 2000 quan tiền.
 Thất giai Quý nhân 1736 quan tiền.
 Bát giai Mỹ nhân 1320 quan tiền.
 Cửu giai Tài nhân 1032 quan tiền.
 Vị nhập giai 912 quan tiền.

 Cung nhân, Cung nga và Thị nữ
Đây là những Tần ngự ở Nội đình đông đảo nhất, nhiều hơn các Tần ngự có sách phong bậc Cung giai. Nhận định này được xác định thông qua sự xuất hiện các bài vị của Cung nhân, Cung nga, Thị nữ chiếm rất nhiều trong các điện thờ trên các lăng tẩm triều Nguyễn. Tuy nhiên, các Tần ngự này không có sách phong chính thức nào cả, là mức cơ bản nhất của người được chọn làm Tần ngự khi mới vào Nội đình, sau đó có biểu hiện tốt thì mới sách phong lên bậc cao (như các Dụ tần và Điềm tần thời Khải Định).

Hằng năm, Nội vụ phủ sẽ cung cấp đồ mùa xuân và mùa đông chia đều cho các cấp bậc từ tần ngự đến Nữ quan Thị tỳ. Các Cung nhân theo phân lệ nhận áo và quần năm cái; Cung nga có 5 áo và 4 quần; cuối cùng là Thị nữ có áo và quần đều bốn cái. Về danh vị, Cung nhân thường là mức của con nhà quan lại mới vào Nội đình, ngoài việc hầu cận Hoàng đế thì cũng như Cung nga và Thị nữ, đều có thể được phân phó đến các cơ quan Lục thượng để làm nữ quan. Điều này chứng minh thông qua Hoàng triều Ngọc điệp bản Chính biên, liệt kê Xuân Lâm công chúa của Hiến Tổ có mẹ là Cung nga Nguyễn Viết Thị Lệ, thì:"Năm Minh Mạng thứ 6, thị hầu Tiềm để. Năm Thiệu Trị nguyên niên, sung vào hàng Cung nhân. Năm thứ 3, cho làm Cung nga ở Điển soạn của Thượng diên viện". Lại như Tài nhân Nguyễn Đăng Thị Nhã cũng là phi tần của Vua Hiến Tổ, từng là Thượng nghi viện Chưởng nghi Cung nhân (尚儀院掌儀宮人), tức bà vừa làm Cung nhân vừa kiêm nữ quan ở Chưởng nghi thuộc Thượng nghi viện.

Cũng như các Tần ngự có sách phong, Cung nhân, Cung nga, Thị nữ cũng có lương bổng nhưng lại không được đề cập trong bản Chính biên của Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ (kết thúc khoảng đời Tự Đức). Phải khi sang Tục biên thì mới ghi chép, nhưng đó là dụ chỉ ban hành bổng lộc mới triều Thành Thái, nên về cơ bản trước đó không rõ bổng lộc của bậc này là bao nhiêu. Theo đó:
 Cung nhân 810 quan tiền.
 Cung nga 624 quan tiền.
 Thị nữ 432 quan tiền.

Ngoài ra, dưới triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức, các Hoàng đế lên ngôi sau khi Tiên Đế mất, liền thủ tang 3 năm, trong 3 năm đó không hề định chuyện sách phong Tần ngự long trọng vì sẽ phạm vào việc tang. Tuy vậy, các Tần ngự ở Tiềm để cũng theo địa vị mà có được 3 danh phận chính, là Cung tần (宮嬪), Cung nhân (宮人), Thị nữ (侍女)Cung nhân, có chuyện Cung nga Nguyễn Viết thị, mẹ của Xuân Lâm công chúa. Trước khi làm Cung nga, bà được liệt vào hàng Cung nhân.. Sau khi hết tang kỳ, lần lượt các Tần ngự thuộc 3 hạng này sẽ được phân ra danh vị khác nhau, và tuy có trùng nhưng hàng Cung nhân trong thời gian này khác hẳn bậc Cung nhân thuộc quy chế chính quy. Điều này có thể thấy ví dụ ở trên, khi Cung nga Nguyễn Viết thị sung hàng Cung nhân, sau đó trở thành Cung nga của Thượng diên viện.

 Nữ quan cùng Thị tỳ
Năm Minh Mạng thứ 17 (1836), sau khi ban bố 9 bậc phi tần, Vua Thánh Tổ còn cho đặt Lục thượng ty (六尚司) do các phi tần kiêm chức nữ quan đảm nhiệm, định rõ chức phận giữ nội chính cho được tề chỉnh, lúc này thứ tự có:
 Thượng nghi (尚儀), giữ nghi lễ tiết văn.
 Thượng trân (尚珍), giữ châu ngọc quý báu.
 Thượng khí (尚器), giữ những đồ đạc quý.
 Thượng phục (尚服), giữ chầu, nệm, giường, màn.
 Thượng thực (尚食), giữ các loại bánh trái quà mọn.
 Thượng y (尚衣), giữ việc áo xiêm.

Quản lý Lục thượng ty này lại chia làm các bậc nữ quan, bao gồm:
 [Thủ đẳng; 首等], tức Bậc đầu, là chức Quản sự (管事) của Lục thượng, cùng Tư nghi (司儀) và Tư trân (司珍).
 [Thứ đẳng; 佽等], tức Bậc thứ, là chức Thống sự (統事) của Lục thượng, cùng Tư hương (司香) và Tư khí (司器).
 [Trung đẳng; 中等], tức Bậc giữa, là chức Thừa sự (承事) của Lục thượng, cùng Tư y (司衣) và Tư thảng (司帑).
 [Á đẳng; 亞等], tức Bậc á, là chức Tùy sự (隨事) của Lục thượng, cùng Quản ban (管班) của các ban.
 [Hạ đẳng; 下等], tức Bậc dưới, là chức Tòng sự (從事) của Lục thượng, cùng Lãnh ban (領班) của các ban.
 [Mạt đẳng; 末等], tức Bậc cuối, có chức Mục (目; tương đương Trưởng ban) của các ban và Cung nô Đầu mục (宮奴頭目).

Trong Hội điển cũng ghi lại, quản lý mọi việc là bậc Thủ đẳng, thâu tóm mọi việc là bậc Thứ đẳng, thừa hành mọi việc là bậc Trung đẳng, còn Á đẳng trở xuống là lệ thuộc trực tiếp trong phạm vi mỗi ban, các ban đều có lịch trình riêng phân biệt nhau, gồm 8 ban là: ban Thiều Quang, ban Thuỵ Nhật, ban Kim Hoa, ban Hương Cẩm, ban Tường Loan, ban Nghi Phượng, ban Tiên Quế và ban Ngọc Mai. Vào lúc này thì từ bậc Thủ đẳng đến bậc Hạ đẳng, khi sách phong đều ban cáo sắc bằng giấy Long tiên trục. Bậc Mạt đẳng, do bộ Lễ tuyên sắc, và từ bậc Hạ đẳng trở lên nếu có thự hàm, thì cho các sắc chỉ tuyên phong đều dùng giấy Hội sao. Sau khi viết các trục cáo sắc cho nữ quan, đều để vào trong hòm gỗ màu đỏ son, các quan bộ Lễ giao cho Cung giám (tức các quan thái giám), rồi từ Cung giám truyền cho nữ quan ấy nhận lĩnh. Các nữ quan kính nhận, để trên hương án, làm lễ 3 lần quỳ, 6 lần vái. Về sau nếu có cáo sắc nhận ơn, đều đến trước mặt Hoàng đế làm lễ 3 lạy 6 vái như trên. Khi bị giáng chức, thì do Cung giám trực tiếp truyền chỉ.

Năm Thiệu Trị thứ 3 (1843), Vua Hiến Tổ cho dụ đổi cách gọi Lục thượng ty thành Lục thượng viện (六尚院), lại cho đặt thêm các cơ quan nhỏ trong Lục thượng để cai quản tỉ mỉ và trực tiếp hơn so với khi trước. Hoàn thiện thêm chế độ Lục thượng gồm:
 Thượng nghi (尚儀), coi việc giữ giấy tờ trong nội cung. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
 Bậc đầu gọi là Chưởng nghi (掌儀), Chưởng lễ (掌禮). Bậc thứ gọi là Tư hương (司香), Tư chương (司章). Bậc trung gọi là Điển thư (典事), Điển hàn (典翰).
 Thượng diên (尚筵), đổi từ Thượng thực, hầu ngự thiện và phụng tiến các thức ăn. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
 Bậc đầu gọi là Chưởng diên (掌筵), Chưởng yến (掌宴). Bậc thứ gọi là Tư trà (司茶), Tư thiện (司膳). Bậc trung gọi là Điển soạn (典僎), Điển dao (典醪).
 Thượng trân (尚珍), coi giữ ngọc châu, trân bảo. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
 Bậc đầu gọi là Chưởng châu (掌珠), Chưởng ngọc (掌玉). Bậc thứ gọi là Tư kim (司金), Tư ngân (司銀). Bậc trung gọi là Điển hoàn (典鍰), Điển mân (典緡).
 Thượng y (尚衣), phụng hầu mũ áo và coi giữ xiêm y bốn mùa. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
 Bậc đầu gọi là Chưởng bào (掌袍), Chưởng cừu (掌裘). Bậc thứ gọi là Tư y (司衣), Tư phi (司緋). Bậc trung gọi là Điển nhu (典襦), Điển chẩn (典袗).
 Thượng phục (尚服), coi việc màn trướng. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
 Bậc đầu gọi là Chưởng duy (掌帷), Chưởng vi (掌幃). Bậc thứ gọi là Chưởng thường (掌裳), Chưởng đới (掌帶). Bậc trung gọi là Điển khâm (典衾), Điển nhục (典褥).
 Thượng thảng (尚帑), vốn là Thượng khí, coi giữ nội khố. Trong đó chia ra các bậc quản lý:
 Bậc đầu gọi là Chưởng trân (掌珍), Chưởng ngoạn (掌玩). Bậc thứ gọi là Tư thảng (司帑), Tư khí (司器). Bậc trung gọi là Điển cẩm (典錦), Điển thái (典采).

Cũng trong năm Thiệu Trị thứ 3, cũng xuống dụ cho đổi tên một số cơ quan: Điển soạn của Thượng diên thành Điển tư (典司); Tư kim và Tư ngân của Thượng trân đổi thành Tư cung (司供), Tư trân (司珍); Điển hoàn cùng Điển mân cũng đổi thành Điển kim (典金), Điển ngân (典銀). Chức năng của các bậc nữ quan vẫn như cũ, chỉ là đã được cụ thể hóa hơn ở từng cơ quan.

Bổng lộc của 6 bậc nữ quan, bao gồm:
 Quản sự (管事), lương bổng hằng tháng 6 quan tiền, 3 phương gạo.
 Thống sự (統事), lương bổng hằng tháng 5 quan tiền, 2 phương gạo.
 Thừa sự (承事), lương bổng hằng tháng 4 quan tiền, 2 phương gạo.
 Tùy sự (隨事), lương bổng hằng tháng 3 quan tiền, 1 phương gạo.
 Tòng sự (從事), lương bổng hằng tháng 2 quan tiền, 1 phương gạo.
 Trưởng ban (長班), lương bổng hằng tháng 1 quan 5 tiền, 1 phương gạo.

Triều Thành Thái, thay đổi về lương bổng, hé lộ ra thêm nhiều thân phận khác. Lệ dưới là lương bổng cả năm:
 Quản sự 528 quan.
 Thống sự 384 quan.
 Thừa sự 360 quan.
 Tùy sự là Tôn nữ 336 quan, Tùy sự bình thường 276 quan.
 Tòng sự là Tôn nữ 276 quan; Tòng sự bình thường 216 quan.
 Quản ban 276 quan.
 Lĩnh ban 216 quan.
 Trưởng ban 216 quan.
 Riêng có: Công nữ phụng trực 336 quan, Tôn thất nữ phụng trực 252 quan.

Những hạng dưới bậc Nữ quan, là các Cung tỳ:
 Nhũ bảo (乳保) 72 quan, 12 phương gạo.
 Lão tỳ (老婢) 60 quan, 12 phương gạo.
 Ni nhân (妮人) 48 quan, 12 phương gạo.
 Quan nô (官奴), hay Cung nô (宮奴): Đại đầu mục (大頭目) 48 quan 12, phương gạo.Tiểu đầu mục (小頭目) 43 quan, 12 phương gạo.
 Nội thị khoá nữ (內侍課女) 36 quan.
 Cung nghi (宮儀) 28 quan 8 tiền, 12 phương gạo.
 Ban nhân (班人) và Nô nữ (奴女) đều 24 quan, 12 phương gạo.

Lệ cấp quần áo mùa xuân và mùa đông, từ trước Tự Đức đã có ban bố. Theo đó, các Quản sự 6 áo và 5 quần; bậc Thống sự có áo và quần đều năm cái; bậc Thừa sự có 5 áo và 4 quần; bậc Tùy sự áo bốn cái quần ba cái; bậc Tòng sự và Quản ban áo quần đều ba cái; Lĩnh ban và Trưởng ban tầm 3 áo và 2 quần. Các Nữ quan và Cung tỳ cũng có các nhân sự được phái sang Cung Diên Thọ, hầu hạ người phụ nữ tôn quý nhất hoàng thất, nên là những nhân sự "Túc trực" riêng trong Nội đình.

 Sinh hoạt nội đình
 Nơi ở
Các bậc Hoàng hậu, Hoàng thái hậu và Hoàng thái phi theo ghi chép trú tại những cung điện lớn nhất trong dãy Hoàng thành Huế, đó là:
 Diên Thọ cung (延壽宮): tên cũ Trường Thọ cung (長壽宮) hay Từ Thọ cung (慈壽宮), xây năm Gia Long thứ 3 (1804), đây từng là cung thất của Hiếu Khang hoàng hậu. Qua các đời triều Nguyễn, đây là cung thất tôn quý nhất, dành cho người phụ nữ có địa vị tôn quý nhất trong hoàng thất.
 Trường Sinh cung (長生宮): tên cũ Trường Ninh cung (長寧宮), xây năm Minh Mạng thứ 3 (1822), vốn là một khu vườn. Khi Trang Ý Hoàng thái hậu được rước về, tôn xưng Hoàng thái hậu, thì cũng sửa sang làm cung thất cho Thái hậu. Trang Ý Hoàng thái hậu đến khi trở thành Thái hoàng thái hậu cũng đều ở tại cung này.
 Khôn Thái điện (坤泰殿): nguyên tên Khôn Nguyên cung (坤元宮), xây dựng năm Gia Long thứ 6 (1807), nằm ở ngay sau điện Càn Thành - tẩm điện của Hoàng đế, là 1 trong 3 cung điện lớn nhất của khu vực Tử Cấm Thành sâu nhất trong Hoàng thành. Nơi đây từng là cung thất của Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Đời Minh Mạng, chính điện được đổi tên thành Cao Minh Trung Chính điện (高明中正殿). Tuy từng là nơi Hoàng hậu ở, nhưng cung điện này lại không phải duy nhất chỉ dành cho Hoàng hậu như nhiều tài liệu về sau hay lầm tưởng.
Thời Hiệp Hòa, Hoàng đế tôn mẹ là Thụy tần Trương Thị Thận làm Hoàng thái phi, đã cho rước mẹ mình vào đây ở, rồi đổi thành [Khôn Thái cung].
Thời Đồng Khánh, Cảnh Tông vọng tôn Khiêm Hoàng hậu làm Trang Ý Hoàng thái hậu, nghị định chỗ ở. Triều thần ý kiến rằng:"Duy có điện Khôn Thái là giáp với phía sau điện Càn Thành, nếu rước Hoàng thái hậu đến ở đấy, gặp khi có khánh tiết, các quan đến lạy mừng, sợ có điều chưa tiện, cung Trường Ninh hiện cũng to rộng, xin giao bộ Công bắt nhiều lính và thợ, cho sửa sang khẩn cấp, rồi sẽ kính rước về ở, cho nên vua chuẩn cho theo thế mà làm".

Dòng chảy lịch sử trôi qua, vào cuối triều Nguyễn một là cung thất hư hại, một là có cùng lúc tới 3 vị Thái hậu (Từ Dụ, Trang Ý, Từ Minh) nên cung thất cũng có biến chuyển. Diên Thọ cung khi ấy là chỗ của bà Từ Dụ, Trường Sinh cung là của bà Trang Ý, thì bà Từ Minh được cho ở Từ Nghi cung (慈儀宮), trước mắt không rõ chính xác cung này ở đâu<ref>Đại Nam thực lục - Chính biên Đệ lục kỷ phụ biên quyển 6, chép về Thành Thái Phế đế: Ngày Tân sửu, kính gặp lễ tứ tuần đại khánh của Từ Minh Huệ Hoàng hậu. Trước đó ban dụ bố cáo cho trong ngoài. Lời dụ nói: "Từ xưa vua sáng đức lớn, hiếu phụng Đông Triều, Trường Lạc thừa hoan, Trường Ninh nghi tiết, là điều long trọng nhất của lễ, to lớn nhất của điển. Kính nghĩ Hoàng thái hậu bệ hạ ta: Khuôn phép quẻ Khôn, hơi thơm cửa đức. Trước ở Thanh cung giúp Hoàng khảo ta, đức lớn lòng lành thương yêu con nhỏ, nuôi dưỡng dạy bảo đến lúc thành người. Đến nay nối nghiệp to này, được hầu ấm mát, may được trời ban phúc đức, miếu xã yên bình. Ngày 27 tháng 7 năm nay kính gặp dịp tứ tuần đại khánh, Tôn nhân Phụ chính đình thần văn võ cùng xin chiểu lệ trước nay thi hành, trẫm kính vâng từ huấn có ý khiêm tốn át đi, nhưng ý nguyện tôn thân khởi từ mọi người, đã đem việc tâu lên, lại tâu với cung Gia Thọ, cung Trường Ninh xét. Những việc cần làm thì sai hữu ty tham khảo châm chước tâu lên cho tuân hành, ngõ hầu nêu rõ đức hiền, trải lòng báo hiếu". Đầu xuân năm nay theo lệ ban ân chiếu, bèn sai bộ Lễ kính nghĩ nghi thức (tham chiếu nghi thức lễ lục tuần đại khánh tiết của Trang Ý Thuận Hiếu Thái hoàng thái hậu năm Đồng Khánh thứ 2 châm chước thi hành), Khâm thiên giám chọn ngày tốt sai quan tế cáo với Thái miếu. Đến hôm ấy vua đích thân suất lãnh phủ Tôn nhân và đình thần văn vũ tới cung Từ Nghi làm lễ mừng thọ. Lễ xong, ban ân chiếu cho trong ngoài (13 điều)</ref>. Bên cạnh đó, bà Nguyễn Thị Vân Anh, Đích mẫu của Duy Tân cùng Nguyễn Văn Thị Định, sinh mẫu của Duy Tân đều từng ở tạm trong Dưỡng Tâm điện (养心殿), thuộc khu vực bên phải của Khôn Thái cung trong Đại nội, trước khi cả hai cùng chuyển qua Trường Sinh cung.

Nơi ở của các phi tần đều phân bố ra trong khu vực Lục viện (六院), thuộc góc Tây-Bắc của Tử Cấm Thành, bao gồm:
 Thuận Huy viện (順徽院);
 Đoan Thuận viện (端順院);
 Đoan Hòa viện (端和院);
 Đoan Huy viện (端徽院);
 Đoan Trang viện (端莊院);
 Đoan Tường viện (端祥院);

Có hiểu lầm thông thường, các viện sẽ là nơi ở cố định của một cấp, đây đều xuất phát từ "Thân phận và nếp sống các bà trong nội cung nhà Nguyễn" của Phan Văn Dật trên Số 16 (T.12-1985) của Tạp chí sông hương, về sau được các tác giả khác đưa vào dẫn chứng. Thực tế rằng, các phi tần ở Nội đình đều chia nhau ra sống trong Lục viện, bất kể giai cấp hay địa vị. Điều này thể hiện không chỉ qua việc Nội vụ phủ cung cấp đồ cho Nội đình chỉ vỏn vẹn "6 viện", lễ sách phong cung giai cũng đề cập chuyện "cầm cờ Tiết đến các Quý viện theo nghi lễ", mà còn thông qua bài phỏng vấn trực tiếp Diệu phi Mai Thị Vàng trên Tạp chí Sông Hương vào năm 1936.

Lệ cư xử và xưng hô
Quốc Sử quán ghi lại trong Đại Nam thực lục, năm Tự Đức thứ 23 (1870), chuẩn định điển lễ hành xử trong nội cung. Dực Tông khi đó nghĩ thứ bậc cung giai đã có điển lễ, duy lễ đối xử với nhau trong khi tiếp kiến chưa được bàn định đến, bèn sai bộ Lễ châm chước nghĩ định. Tuy đã tra ở cổ lễ, cũng không có chép rõ. Sau tâu lên, nhưng sửa định lại, để làm lệ mãi.

Cũng dựa theo bài phỏng vấn của bà Mai Thị Vàng trên Tạp chí sông Hương, Phi tần thân mật có thể xưng với Hoàng đế là ["Em"], Hoàng đế gọi Phi tần bằng ["Bà"], ["Khanh"] hoặc gọi thẳng tên của người ấy. Việc gọi thẳng tên của Phi tần khá phổ biến, vì ngay bản thân Từ Dụ Hoàng thái hậu khi còn là Quý phi, do được Hiến Tổ yêu quý mà "Phàm khi lên hầu hay triệu hỏi, đều chỉ gọi là Phi chứ không gọi tên" (trích Đại Nam liệt truyện - Nghi Thiên Chương Hoàng hậu). Còn theo ghi chép của Hiệp tá đại học sĩ Ưng Trình, cháu nội Tùng Thiện vương Miên Thẩm trong sách "Tùng Thiện vương, tiểu sử và thi văn", Phi tần nói chuyện với Hoàng đế đều tự xưng ["Tôi"], ["Chúng tôi"]. Ở đây, tôi là chữ Nôm tương đương [Thần; 臣], có cụm từ "Vua tôi" chính là như vậy.

Căn cứ ghi chép của Ưng Trình, kẻ dưới gọi người trên là ["Ngài"] đối với Hoàng đế, Hoàng hậu, Hoàng tử, Công chúa; gọi ["Bà"] đối với phi tần. Đặc biệt nhất là tước hiệu ["Tần"], đều phải gọi là [Tân]. Theo ghi nhận bản thân Ưng Trình và ghép của người Pháp cùng quan lại Nam triều bằng quốc ngữ, thì chữ "Tần" tuy viết chữ Hán không đổi, nhưng âm phải đọc thành "Tân" hay "Tờn", "Tớn" đều tùy, do âm "Tần" đã phạm vào quốc húy Nguyễn Phúc Tần.

Các bậc Thái hậu trong triều cũng có nhiều vị tôn, đều dựa vào vai vế. Trước khi có tôn hiệu Hoàng thái hậu, các Ngài thường được Hoàng đế gọi là ["Hoàng mẫu"; 皇母] (có thể xem sách văn của các sách văn của các bà Thuận Thiên, Nghi Thiên); ngoài ra còn có cách gọi khác như ["Thánh mẫu"; 聖母], ["Tôn từ"; 尊慈], ["Hoàng lệnh từ"; 皇令慈] dành cho mẹ đẻ cùng ["Hoàng nguyên từ"; 皇元慈] dành cho Đích mẫu (trường hợp của Thánh Cung và Tiên Cung). Các bậc Thái hoàng thái hậu hay cao hơn nữa, được tôn gọi bằng những tôn hiệu như ["Thánh tổ mẫu"; 聖祖母] hay ["Thánh tằng tổ mẫu"; 聖曾祖母].

Thời Duy Tân, Phế Đế bị giáng biếm vào Sài Gòn, quan bảo hộ người Pháp xin bàn định cách xưng hô. Phủ Phụ chính tâu nói bản triều không có lệ ấy, duy quốc chủ các triều trước nhường ngôi đều được tôn là Thái thượng hoàng, đích mẫu là Hoàng thái hậu, sinh mẫu là Hoàng thái phi. Nay Hoàng thượng lên ngôi, cứ nói là lúc đầu chưa kịp bàn bạc về lễ. Sài Gòn là nhượng địa do nước Pháp quản hạt, việc xưng hô tùy theo tục nước Pháp. Tới như ở Trung Bắc hai kỳ phàm nếu phải viết tới và xưng hô đều tuân theo chiếu tấn tôn gọi là ["Hoàng phụ"; 皇父], ["Hoàng đích mẫu"; 皇嫡母] (bà Vân Anh), ["Hoàng sinh mẫu"; 皇生母] (bà Thị Định), chờ về sau sẽ bàn nghĩ thi hành.

Khi xưng hô cúng kị các đời trước, thông dụng cách gọi chung ["Tiên Đế"; 先帝] hoặc miếu hiệu kèm thụy hiệu của Hoàng đế đó, ví dụ Vua Tự Đức theo cách gọi trang trọng là ["Dực Tông Anh Hoàng đế"], trong đó Dực Tông là miếu hiệu, còn Anh Hoàng đế là Đế thụy trong dãy thụy hiệu. Bản thân Hoàng đế gọi cha đã khuất là ["Hoàng khảo"; 皇考], mẹ đã mất là ["Hoàng tỷ"; 皇妣] (Chữ Tỷ này khác chữ Tỷ 姊 nghĩa là chị), tương tự với đồi ông nội hay bà nội, thêm thành tố "Tổ" vào giữa.

Nếp sống
Theo phỏng vấn với bà Mai Thị Vàng, phi tần trong Nội đình thường nghiêm khắc làm việc, hầu hạ Thái hậu. Theo ghi chép của Ch. Gosselin trong L'Empire d'Annam, lúc vua Dực Tông còn tại vị, hằng ngày có 13 người chuyên làm việc chải đầu, mặc áo, trau chuốt móng tay của nhà vua, lại làm mọi việc phục vụ như vấn khăn, mài mực chuẩn bị cho nhà vua phê duyệt tấu chương. Căn cứ chuyện Giai phi Phan Văn thị thời Đồng Khánh, ngày thường các cung phi cung tần có lẽ sẽ đảm nhiệm quản lý một Thượng trong Lục thượng viện. Bản thân Trung phi Vũ thị, sau khi bị giáng từ tước Hoàng quý phi xuống Trung phi như cũ, Dực Tông có phán rằng:"Giáng làm Trung phi quản nhiếp Thượng nghi, không cho Suất nhiếp Lục viện nữa", chứng tỏ cung phi quản lý một Thượng là điều khá bình thường trong cuộc sống Nội đình triều Nguyễn.

Ngoài những nghĩa vụ hầu hạ Hoàng đế, theo ghi chép của Micheal Đức Chaigneau, ông có nhận xét về nét sinh hoạt của cung tần trong nội đình khá nhàn nhã:"Vừa dựa mình vào những chiếc gối xếp chồng chất trên chiếu hay trên các tấm thảm, họ vừa chuyện trò, chơi bời, ca hát, hút thuốc và uống trà". Căn cứ ghi chép của Ưng Trình, các phi tần khi rảnh rỗi liền đọc sách, trồng cây, nuôi chim, cá, thêu thùa. Theo lời bà Mai Thị Vàng, phi tần sống ở mỗi viện có người nấu cơm, ai ăn riêng phần nấy. Về đãi ngộ hầu hạ, bậc Nhất giai có 10 người hầu, đến Cửu giai giảm dần còn 3 người (Hồi ký của Pierre Pasquier, từng một thời là Toàn quyền Đông Dương).

Các phi tần triều trước

Cuộc sống góa phụ
Sau khi Hoàng đế qua đời, các phi tần không được gọi là "Thái phi" như Hậu cung Nhà Thanh, mà về cơ bản vẫn giữ tước vị nếu có, rất ít trong số ấy được Hoàng đế tiếp theo gia tôn thêm (đại đa số là phục vị vốn có nếu từng phạm lỗi mà bị giáng), và được gọi chung là ["Cung tần triều trước"].

Các cung tần triều trước này có 4 lựa chọn chính sau khi Hoàng đế băng hà. Thứ nhất là theo lên Lăng viên của Tiên Đế để thủ tiết, thứ hai là ở tại các hậu viện sau Phụng Tiên điện hoặc Bảo Định cung thờ phụng hương khói, cuối cùng là theo con trai ra ở trong tư phủ. Ba loại này đều do triều đình (hoặc tự người con) sẽ cấp lương nuôi sống. Một loại nữa là có thể thả về nhà, nhưng nếu như vậy thì người đó về cơ bản sẽ không còn được xem là phi tần của triều đình nữa, và khi ấy có mất đi vì bất kỳ lý do gì, triều đình cũng không quản việc mai táng. Trước khi có các chiều hướng trên, nhóm cung tần góa phụ này đều phải ở tạm trong một khu vực riêng biệt cụ thể (thường do Hoàng đế kế nhiệm đặc biệt cho xây dựng) nhằm chuyên tâm việc nhang khói cho Tiên Đế, cũng như để tách biệt ra khỏi nhóm phi tần mới vào của Hoàng đế kế nhiệm. Ví dụ về đạo chỉ dụ năm Thiệu Trị nguyên niên (1841), nhà vua cho chuẩn bị nơi riêng của phi tần của vua cha là Vua Minh Mạng như sau:

Một ví dụ cụ thể vào thời điểm Vua Khải Định qua đời (1925), ông đã đưa một đoạn di chúc bằng tiếng Pháp, trong đó đề cập rất rõ vai trò của các phi tần sau khi ông mất sẽ được sắp xếp ra sao. Theo đó, các phi tần đều tạm ở trong Viện mà mình sống, chia ra 2 nhóm hầu hạ hai vị Hoàng thái hậu (tức Thánh Cung và Tiên Cung). Các phi tần cũng có thể lên Ứng lăng để chầu, theo đó thì các bà phải xin phép hai vị Thái hậu trước, và có xe ô tô đưa đón. Sau khi bài vị của ông được đưa lên Phụng Tiên điện, thì các bà sẽ chuyển đến đó sống để tiện phụng thờ linh vị cùng chăm sóc hai vị Thái hậu, Vua Khải Định còn nhấn mạnh đây là lệ của các triều trước, như vậy rất rõ ràng việc chủ yếu của các phi tần khi Hoàng đế qua đời là chăm nom việc nhang khói. Riêng bà mẹ của Hoàng đế tương lai sẽ có tước vị [Hoàng mẫu], chờ đợi được tấn tôn làm Hoàng thái hậu.

Về cách xưng hô trên văn bản chữ Hán, thì các vị Cung phi, Cung tần và Ngự thiếp khác vào thời điểm sau khi Hoàng đế qua đời, triều đình sẽ xem Hoàng đế của phi tần đó có vai vế với Hoàng đế đang tại vị ra sao để chuẩn bị những xưng hiệu riêng, nhằm để phân biệt với phi tần của triều hiện tại. Khi ấy, triều đình sẽ xem Hoàng đế của phi tần ấy có vai vế thế nào với Hoàng đế hiện tại, rồi mới tiến hành thường thêm thành tố ["Tiên triều"; 先朝] (cách 1 triều) hay ["Tiền triều"; 前朝] (cách 2 triều) vào trước danh vị, rồi về sau cứ cách thêm đời là thêm một chữ "Tiền" vào đằng trước. Bản thân văn bia của Học phi Nguyễn Văn thị thể hiện rõ điều này, khi trên bia của bà được ghi là Tiền triều Học phi thụy Huy Thuận chi tẩm (前朝學妃諡徽順之寢). Căn cứ theo ghi chép của học giả người Pháp là Charles Gosselin, Học phi qua đời khoảng năm 1893 triều Thành Thái, mà Học phi là phi tần của Vua Tự Đức, trong khi Vua Thành Thái là con Vua Dục Đức - con nuôi của Vua Tự Đức, tức là Vua Thành Thái cách 2 đời so với Học phi, nên bia mới ghi như vậy.

Tang lễ và vấn đề thờ tự mộ phần
Từ năm Gia Long thứ 9 (1810), triều Nguyễn đã quy định riêng về tang nghi cũng như lệ tang của phi tần. Cũng như nhà Thanh thiết lập Cát An sở dành cho phi tần trải qua cuối đời ở đó và làm lễ tang ngay tại đó, các phi tần triều Nguyễn thường được đưa đến Bình An đường (平安堂) trước khi mất và làm lễ tang ngay tại đây, có quan tới đọc văn tế và có con cái mặc tang phục thủ lễ. Từ đời Tự Đức, chính thức quy định khi phi tần chết đều được Hoàng thái hậu và Hoàng đế mỗi người ban cỗ tế 1 tuần (tầm 10 ngày), bậc Ngũ giai trở lên tế bằng lễ Tam sinh (三牲), còn bậc Lục giai trở xuống là dùng Nhị sinh (二牲) tiến hành. Rồi sau khi làm lễ tang hoàn tất, triều đình sẽ chọn ngày giờ đẹp đưa linh cữu lên thuyền qua bên kia sông Hương chôn cất trong các khu mộ riêng hoặc tập thể.

Theo Thực lục ghi lại vào năm Minh Mạng thứ 11 (1830), mùa đông về việc truy tặng mẹ của An Khánh vương Nguyễn Phúc Quang là Trịnh Mỹ nhân, có nói qua về quy cách Hoàng tử để tang mẹ:

Theo quy định từ đời Minh Mạng, các Phi đều có nơi thờ thần vị riêng gọi là ["Từ"; 祠], đều có chỉ định người quản lý và tế cáo riêng biệt. Từ Tần trở xuống, nếu họ có con trai thì bài vị sẽ được thờ riêng trong phủ để của người con đó (thường là con cả nếu có nhiều người con), còn nếu không có thì bài vị của họ đều được đưa đến Từ đường chung của các đời. Như đời Minh Mạng là Ý Thục từ (懿淑祠) ở vườn Thư Xuân, đời Thiệt Trị là Lệ Thục từ (麗淑祠) ở vườn Thanh Phương, còn đời Tự Đức là Chí Khiêm đường (至謙堂) ở Khiêm lăng, tất cả các Cung tần trở xuống mà không có con cái để thờ đều được thờ tại đây.

Năm Minh Mạng thứ 19 (1838), Thánh Tổ chuẩn y lời đề nghị rằng:"Từ trước đến nay, khi gặp tang của các phi tần, đến kỳ mới mệnh biền binh vác của kho rồi xây thành mộ, nhưng tường thành cao rộng bao nhiêu, cấm giới chu vi thế nào vẫn chưa có lệ cố định. Nay mới nghị định". Theo nghị định chính thức này thì mộ của Phi và Tần được gọi trang trọng là ["Viên tẩm"; 園寢], còn từ Tiệp dư trở xuống dùng chữ ["Mộ"; 墓] để phân biệt:
 Viên tẩm của Cung phi: Thành tường gạch trong cao 4 thước 1 tấc, dài 2 trượng 7 thước, rộng ngang 2 trượng 7 tấc. Tường gạch ngoài cao 4 thước 5 tấc, dài 5 trượng 4 tấc, rộng ngang 4 trượng 5 thước, phía trước có cửa giữa, sơn màu đỏ. Phía trong cửa đằng trước bình phong, có bia đá của Cung phi. Bia đá thân cao 2 thước 3 tấc 4 phân, rộng 1 thước 3 tấc 5 phân, dày 2 tấc 7 phân, đỉnh cao 7 tấc 2 phân, dài 1 thước 8 tấc, chân cao 5 tấc 4 phân, dài 2 thước 2 tấc, tất cả cao 3 thước 6 tấc, trên bia khắc các chữ "Viên tẩm của Phi [Mỗ], họ [Mỗ]", đỉnh bia và chân bia đều khắc hoa văn. Trước xây thêm bái đình cao 3 cấp, tường chung quanh 1 thước 8 tấc. Chu vi giới cấm đều 12 trượng, chỗ giáp giới xây đắp trụ gạch để định giới hạn.
 Viên tẩm của Cung tần: Thành tường gạch trong cao 4 thước 1 tấc, dài 4 trượng 3 thước, rộng ngang 2 trượng 3 tấc. Tường gạch ngoài cao 4 thước 1 tấc, dài 3 trượng 5 thước, rộng ngang 3 trượng 6 thước, phía trước có cửa giữa, phía trong cửa đằng trước bình phong có bia đá của Cung tần. Bia đá thân cao 2 thước 2 tấc, rộng 1 thước 1 tấc 7 phân, dày 2 tấc 6 phân, đỉnh cao 5 tấc, dài 1 thước 6 tấc 2 phân, chân cao 4 tấc 1 phân, dài 1 thước 8 tấc, rộng 1 thước 4 phân, cả thảy cao 3 thước 1 tấc 1 phân. Trên bia đá khắc các chữ "Viên tẩm của Tần [Mỗ], họ [Mỗ]", đỉnh bia và chân bia không khắc hoa văn. Chu vi giới cấm đều 12 trượng.
 Mộ Tiệp dư đến Tài nhân vị nhập giai: Thành tường gạch trong cao 3 thước 3 tấc, dài 2 trượng 1 thước, rộng ngang 1 trượng 8 thước. Tường gạch ngoài cao 4 thước, dài 3 trượng 6 thước, rộng ngang 3 trượng 1 thước. Bia đá thân cao 2 thước, rộng 4 tấc 1 phân, dày 2 tấc 5 phân, chân cao 4 tấc, dài 1 thước 6 tấc 3 phân, rộng 3 tấc 8 phân, cả thảy cao 2 thước 4 tấc. Trên bia khắc dòng chữ "Mộ của Tiệp dư, Quý nhân, Mỹ nhân, Tài nhân, Tài nhân vị nhập giai họ [Mỗ]". Chu vi giới cấm đều 12 trượng.

Năm Tự Đức thứ 24 (1871), Dực Tông bắt đầu định cách thức phần mộ của các Cung nhân, Cung nga và Thị nữ. Dụ rằng: "Năm Minh Mạng thứ 19, thể lệ mộ táng từ Phi, Tần cho đến Tài nhân vị nhập giai đã được chuẩn định, từ Cung nhân trở xuống chưa bàn đến. Đến nay mới định cách thức phần mộ Cung nhân cho đến Thị nữ".
 Mộ của Cung nhân: Thành tường thân cao 3 thước, dày 1 thước 2 tấc, dài 2 trượng 8 thước, đường kính rộng 2 trượng 2 thước. Về mặt trước, phía trong cánh cửa, ở trước bình phong, dựng 1 tấm bia đá, khắc chữ mộ của "Cung nhân họ [Mỗ]"... Giới hạn đất cấm, xung quanh đều 6 trượng. Chi cho gạch xây 1.000 viên, đá núi 1 đống và 8 phần đống, vôi 5.000 cân, mật xấu 100 cân, giấy moi 600 tờ, cánh cửa 2 tấm, đá trắng 5 tấm, dân phu 50 tên, tiền công 150 quan, gạo 40 phương.
 Mộ của Cung nga: Thành tường thân cao 2 thước 8 tấc, dày 1 thước 1 tấc, dài 2 trượng 5 thước, đường kính rộng 2 trượng, về mặt trước, phía trong cánh cửa, ở trước bình phong, dựng 1 tấm bia đá, khắc chữ mộ của "Cung nga họ [Mỗ]"... Giới hạn đất cấm, xung quanh đều 5 trượng. Chi cho gạch xây 1.000 viên, đá núi 1 đống và 6 phần đống, vôi 4.000 cân, mật xấu 90 cân, giấy moi 500 tờ, cánh cửa 2 tấm, đá trắng 5 tấm, dân phu 40 tên, tiền công 120 quan, gạo 32 phương.
 Mộ của Thị nữ: Thành tường thân cao 2 thước 5 tấc, dày 1 thước, dài 2 trượng 2 thước, đường kính rộng 1 trượng 8 thước. Về mặt trước, phía trong cánh cửa, ở trước bình phong, dựng 1 tấm bia đá khắc chữ mộ của "Thị nữ họ [Mỗ]"... Giới hạn đất cấm xung quanh đều 4 trượng, chi cho gạch xây 1.000 viên, đá một đống và 4 phần đống, vôi 3.000 cân, mật xấu 80 cân, giấy moi 400 tờ, cánh cửa 2 tấm, đá trắng 5 tấm, dân phu 30 tên, tiền công 90 quan, gạo 24 phương.

Xem thêm
 Hậu cung Nhà Thanh
 Hoàng tộc nhà Nguyễn

Chú thích

Tham khảo
 Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ
 Đại Nam thực lục

Hoàng tộc nhà Nguyễn


title: Paroplites inermis

text:
Paroplites inermis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Paroplites


title: Quốc Hưng

text:
Quốc Hưng, tên thật là Đỗ Quốc Hưng (sinh ngày 14 tháng 12 năm 1970 tại Hà Nội), là ca sĩ opera giọng bass người Việt Nam. Ông hiện là Tiến sĩ – Trưởng khoa thanh nhạc Học viện âm nhạc quốc gia Việt Nam, Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Quốc Hưng được Nhà nước Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân năm 2019.

Tiểu sử và sự nghiệp

Trước 2000: Thời gian đầu sự nghiệp
Quốc Hưng, tên thật là Đỗ Quốc Hưng, sinh ra và lớn lên tại làng chèo cổ ở xã Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội.

Ông từng theo học chèo trong 3 năm rồi tham gia công tác tại Đoàn chèo Hà Nội trước khi tham gia học opera tại Nhạc viện Hà Nội dưới sự khuyến khích của nghệ sĩ nhân dân Quý Dương. Vào thời điểm đó, Quốc Hưng sở hữu thân hình được cho là "gầy gò, mảnh mai", thường được đạo diễn cho đóng cặp vai hoàng tử với nghệ sĩ Quốc Chiêm. Ông luôn được giao vai "kép" chính. Tuy vậy Nhà hát Chèo Hà Nội luôn vắng khách khiến Quốc Hưng phải sớm từ bỏ. Thời điểm hát chèo, giọng ông từ cữ giọng nam cao sau khi học bốn năm tại nhạc viện đã thành nam trầm đại. Tại Nhạc viện, ông được đào tạo dưới sự dẫn dắt của nghệ sĩ nhân dân Trần Hiếu, tuy vậy Quốc Hưng từng bỏ học vì không đủ tiền đóng học, khiến Trần Hiếu từng đi nhiều nơi để tìm kiếm học trò. Khi còn là sinh viên trường Nhạc, Quốc Hưng từng có thời gian dài dài đi hát tại những tụ điểm, phòng trà, quán cà phê âm nhạc ở Hà Nội và hát những ca khúc nhạc tình lãng mạn, khiến cho ông bị nhắc nhở bởi các giáo viên.

2000 - 2017: Đoạt giải Nhất, cúp vàng, đĩa đơn đầu tay Hà Nội ơi! Thầm hát... và album Những bản tình ca đỏ
Năm 2000, ông đoạt giải Nhất cuộc thi Hát thính phòng Nhạc kịch toàn quốc lần II, năm 2004 ông được cúp Vàng Liên hoan Âm nhạc Quốc tế Mùa Xuân Bình Nhưỡng (Triều Tiên). Với chất giọng được cho là "đặc biệt", ông được nhà hát Opera Hanover mời ở lại làm nghệ sĩ. Ông tùy viên sứ quán Đức tại Việt Nam cùng vị nhạc trưởng người Đức mời cả Trần Hiếu đến để thuyết phục Hưng nhưng Quốc Hưng vẫn muốn ở lại Việt Nam.

Ở tuổi 40, Quốc Hưng ra đĩa đầu tay ở tuổi 40 với chủ đề Hà Nội mang tên Hà Nội ơi! Thầm hát… Năm 2013, Quốc Hưng làm album tưởng nhớ cha  mình mang tên Những bản tình ca đỏ gồm 10 ca khúc nhạc đỏ. Trong album này, ông chú trọng thể hiện bằng chiều sâu âm nhạc chứ không phải bằng kỹ thuật opera. Đây được xem là bước chuyển biến trong âm nhạc của ông khi Quốc Hưng vốn gắn bó với thể loại opera, và trong album này những ca khúc nhạc đỏ đã có sự phối khí theo hướng trữ tình nhạc nhẹ.

2017 - nay: Bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ, album Biển tình, ra mắt sách, album nhạc vàng đầu tay và được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam
Năm 2017, Quốc Hưng bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ ở tuổi 47. Từ tháng 6 năm 2018, ông là Trưởng khoa Thanh nhạc của Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Năm 2018, sau một thời gian vắng bóng trong các sản phẩm âm nhạc, album Biển tình là sản phẩm âm nhạc ghi dấu ấn sự xuất hiện trở lại của Quốc Hưng trong việc biểu diễn các bản tình ca. Ông tiết lộ sản phẩm âm nhạc lần này được đầu tư kỹ lưỡng về mặt âm nhạc từ khâu phối khí đến dàn dựng với sự tham gia của các nghệ sĩ Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh. Năm 2019, ông được Nhà nước Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân.

Năm 2021, Quốc Hưng ra mắt cuốn sách "Đào tạo ca sĩ opera tại Việt Nam", dày 200 trang và nhận được một số đánh giá tích cực của đồng nghiệp, giới chuyên môn. Cuốn sách này được phát triển trên cơ sở luận án Tiến sĩ đã được ông bảo vệ thành công năm 2018 tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam dưới sự hướng dẫn của nghệ sĩ nhân dân Nguyễn Trung Kiên. Đây là công trình ông đã nghiên cứu suốt 10 năm để góp thêm nền tảng lý luận cho việc đào tạo ca sĩ opera tại Việt Nam. Cuối năm 2022, Quốc Hưng cho ra mắt album Gửi dĩ vãng, gây ra ngạc nhiên, tò mò cho báo giới và công chúng yêu nhạc khi họ cho rằng giọng ca opera này đã chuyển sang hát nhạc vàng, trong đó gồm nhiều bài hát mà ngày xưa ông bị cấm không được hát khi học trong Nhạc viện. Thậm chí ông cũng bị vợ nghi ngờ khi chuyển sang hát nhạc vàng ở tuổi ngoài 50. Dù vậy, nam ca sĩ tiết lộ bìa đĩa do con gái ông học ở Hàn Quốc thiết kế, và cái tên album cũng do chính vợ và con gái ông đặt. Trong album này, Quốc Hưng chọn thể hiện 3 tác phẩm của nhạc sĩ Ngô Thụy Miên, 3 tác phẩm của nhạc sĩ Vũ Thành An và một số nhạc sĩ khác.

Ngày 23 tháng 5 năm 2023, Quốc Hưng được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ông cho biết ông không áp lực khi nhận nhiệm vụ mới, vì sau khi được bổ nhiệm, ông vẫn tiếp tục đi hát và giảng dạy các học trò.

Nhận định
Quốc Hưng sở hữu giọng hát được xếp vào loại nam trầm đại (basso profondo), loại giọng được xem là trầm nhất trong các giọng nam trầm. Ông được nghệ sĩ nhân dân Trần Hiếu và giới chuyên môn đánh giá là "nghệ sĩ cổ điển giọng bass hàng đầu Việt Nam". Nhận xét về các sản phẩm âm nhạc, báo điện tử Đài tiếng nói Việt Nam nhận xét mỗi album của ông đều được "đầu tư kỹ lưỡng, nhưng không phô bày, trưng trổ kỹ thuật mà luôn đề cao cảm xúc chân thành của trái tim."

Không chỉ nghiên cứu nghệ thuật opera, ông cũng là một nghệ sĩ hát opera đáng chú ý trong nhiều vở nhạc kịch thuộc diện đình đám của opera tại Việt Nam. Ông được đánh giá là một trong những người gìn giữ tính chất nghệ thuật hát opera và phát triển nó tại Việt Nam.

Cuộc sống cá nhân
NSND Quốc Hưng kết hôn với Thu Quyên - một nghệ sĩ đàn tỳ bà nổi tiếng vào năm 2003. Thời điểm đó, ông mới 33 tuổi. Hiện ông có hai cô con gái tên Đỗ Bảo Trâm và Đỗ Bảo Anh.

Trong một bài báo năm 2018, Quốc Hưng tiết lộ vợ ông kém bản thân 5 tuổi và hai người con gái đang học lớp 10 (nay đang du học nước ngoài) và lớp 8 (nay là sinh viên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam).

Album đã ra mắt

 Hà Nội ơi! Thầm hát...
 Những bản tình ca đỏ
 Biển tình
 Gửi dĩ vãng

Tham khảo

Sinh năm 1970
Nhân vật còn sống
Q
Ca sĩ Việt Nam thế kỷ 21
Giảng viên âm nhạc Việt Nam
Ca sĩ opera Việt Nam
Người Hà Nội


title: Eiphosoma flavescens

text:
Eiphosoma flavescens là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eiphosoma


title: Yigoga facunda

text:
Yigoga facunda là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Yigoga


title: Thanh hao

text:
Thanh hao là tên gọi chung của
 Một số loài thuộc chi Ngải (Artemisia). Cụ thể:
 Thanh hao hoa vàng, Thanh cao hoa vàng, Ngải hoa vàng, Ngải si (danh pháp khoa học: Artemisia annua).
 Thanh hao, Hương hao, Thanh cao ngò (danh pháp khoa học: Artemisia apiacea).
 Ngải thơm (danh pháp khoa học: Artemisia dracunculus)
 Chổi sể (danh pháp khoa học: Baeckea frutescens)


title: Aachenosaurus

text:
Aachenosaurus là một chi thực vật tiền sử bị nghi ngờ. Nó được đặt tên dựa trên những mãnh hóa thạch ban đầu được cho là xương hàm của một khủng long mỏ vịt nào đó (một hadrosauria). Thực ra, hóa thạch đó là gỗ hóa đá. Tên Aachenosaurus có nghĩa là "thằn lằn Aachen".

Chú thích

Tham khảo

Aachenosaurus
Thực vật tuyệt chủng
Thực vật được mô tả năm 1888


title: Denis McDonough

text:
Denis Richard McDonough (sinh ngày 2 tháng 12 năm 1969) là một quan chức chính trị và chính phủ Hoa Kỳ. Ông là Tham mưu trưởng Nhà Trắng thứ 26, kế nhiệm Jack Lew khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Barack Obama, và giữ cương vị đó trong suốt nhiệm kỳ đó.

Trước đó, McDonough từng là Phó Cố vấn An ninh Quốc gia từ năm 2010 đến 2013 và là Chánh văn phòng Hội đồng An ninh Quốc gia từ năm 2009 đến 2010.

Tổng thống Joe Biden đã đề cử McDonough giữ chức Bộ trưởng Bộ Cựu chiến binh Hoa Kỳ trong chính quyền của ông.

Tiểu sử
McDonough sinh ngày 2 tháng 12 năm 1969 ở Stillwater, Minnesota. Ông lớn lên trong một gia đình Công giáo Ireland sùng đạo, ông bà ngoại của ông đã nhập cư từ Connemara Gaeltacht.

Tham khảo

Liên kết ngoài

|-

Cựu sinh viên Đại học Georgetown
Nhân sự chính quyền Obama
Người Minnesota
Tham mưu trưởng Nhà Trắng
Thành viên Nội các chính quyền Obama
Người Mỹ gốc Ireland
Tín hữu Công giáo Minnesota


title: Devarodes albibasis

text:
Devarodes albibasis là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Devarodes


title: Phorotrophus capensis

text:
Phorotrophus capensis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Phorotrophus


title: Catocala sierrae

text:
Catocala sierrae là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Catocala


title: Scoparia protorthra

text:
Scoparia protorthra là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

P


title: OGLE-2016-BLG-1195Lb

text:
OGLE-2016-BLG-1195Lb là một Hành tinh ngoài hệ Mặt trời cách chúng ta khoảng 13.000 Năm ánh sáng về phía chòm sao Bò cạp quỹ đạo ngôi sao của OGLE-2016-BLG-1195L chỉ có 7,8% kích thước của mặt trời. Hành tinh này được phát hiện năm 2017. từ Gravitational microlensing từ Viện Khoa học Thiên văn và Không gian Hàn Quốc và Kính viễn vọng Không gian Spitzer. Nó có một khối lượng tương tự như Trái Đất và khoảng cách từ ngôi sao chủ của nó khi Trái Đất đến từ Mặt Trời là rất xa. Tuy nhiên, ngôi sao chủ nhà quá nhỏ đến nỗi nó không phải là một ngôi sao cả. Có thể "một sao lùn nâu hoặc một siêu sao siêu" thay vào đó, Vậy hành tinh này có thể quá lạnh lẽo nhưng có thể ở được

Trong văn hóa đại chúng
Hành tinh này được gọi là Hoth vì có sự tương đồng với Hoth có nghĩa là Hành tinh băng giá. Một hành tinh ngoại lai tương tự, OGLE-2005-BLG-390Lb, cũng đã được so sánh với Hoth, Theo NASA trong trường hợp này.

Xem thêm

 Gliese 581c
 Gliese 581g
 OGLE-2005-BLG-169Lb
 OGLE-2005-BLG-390Lb
 OGLE-2018-BLG-0677Lb
 Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE)
 Planetary habitability

Tham khảo

Hành tinh ngoài Hệ Mặt Trời
Hành tinh kiểu Trái Đất


title: Clastoneuriopsis magallanica

text:
Clastoneuriopsis magallanica là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Clastoneuriopsis


title: Dichromodes phaeostropha

text:
Dichromodes phaeostropha là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Dichromodes


title: Palpita curiosa

text:
Palpita curiosa là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Palpita


title: Weywot

text:
Weywot hay (50000) Quaoar I Weywot, là vệ tinh tự nhiên duy nhất được biết đến của hành tinh lùn Quaoar. Nó được khám phá bởi Michael E. Brown vào ngày 22 tháng 2 năm 2007 tại đài thiên văn Palomar, dựa vào những hình ảnh được chụp vào ngày 14/2/2006. Vệ tinh này có hình dạng là một tiểu hành tinh nhỏ.

Weywot nằm cách 0.35 arcsec từ Quaoar với độ sáng biểu kiến khoảng 5.6. Vệ tinh này có quỹ đạo khoảng 14,500 từ cấp 1. Ước lượng cho thấy Weywot có khối lượng bằng khoảng 1/2000 so với hành tinh mẹ.

Tên gọi
Tên gọi ban đầu của Weywot là (50000) Quaoar I Weywot. Sau đó, Brown đã quyết định chọn cái tên Weywot, tên gọi của Thần Bầu trời, con trai của Quaoar. Tên gọi được công nhận chính thức vào ngày 4/10/2009.

Nguồn gốc hình thành
Các nhà khoa học cho rằng Weywot có thể được hình thành từ một vụ va chạm với Quaoar và một vật thể khác nằm tại vành đai Kuiper.

Xem thêm

 Quaoar
Vệ tinh tự nhiên

Tham khảo

Vệ tinh tự nhiên
Thiên thể bên ngoài Sao Hải Vương
Thiên thể phát hiện năm 2007


title: Sebastian Mila

text:
Sebastian Mila (sinh ngày 10 tháng 7 năm 1982) là một cựu cầu thủ bóng đá người Ba Lan thi đấu ở vị trí tiền vệ công cho các câu lạc bộ như Lechia Gdańsk, Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski và Śląsk Wrocław. Anh có quãng thời gian chơi bóng lâu nhất tại câu lạc bộ Śląsk Wrocław và cùng họ đoạt các danh hiệu Ekstraklasa và Siêu cúp Ba Lan. Anh còn thi đấu cho hai đội bóng ngoài Ba Lan là Austria Wien tại Áo (cùng họ đoạt ngôi vô địch Bundesliga của Áo) và có quãng thời gian ngắn chơi cho Vålerenga tại Na Uy. Mila là tuyển thủ tuyển quốc gia Ba Lan với tổng cộng 38 lần khoác áo và ghi 8 bàn thắng cho đội tuyển, đồng thời nằm trong thành phần đội dự Giải vô địch bóng đá thế giới 2006.

Sự nghiệp cấp câu lạc bộ

Những năm đầu tiên
Sinh ra tại Koszalin, Mila lớn lên và chơi bóng cho các câu lạc bộ địa phương Gwardia Koszalin và Bałtyk Koszalin trước khi chuyển tới Gdańsk vào năm 16 tuổi và bắt đầu tập luyện cùng đội trẻ của Lechia Gdańsk. Lechia Gdańsk lúc bấy giờ được biết với cái tên Lechia-Polonia Gdańsk do vụ sáp nhập giữa Lechia Gdańsk và Polonia Gdańsk.

Lechia Gdańsk
Mila chen chân vào đội một của Lechia Gdańsk trong mùa 1999–2000, anh có trận ra mắt gặp Świt Nowy Dwór Mazowiecki vào tháng 3 năm 2000. Trong mùa giải đầu tiên chơi cho Lechia anh thi đấu 12 trận và ghi hai bàn tại II liga. Ở mùa giải kế tiếp, Mila thi đấu 22 trận và ghi hai bàn, không thể ngăn Lechia-Polonia Gdańsk bị rớt khỏi giải hạng ba, sự kiện này là tiền đề cho vụ sáp nhập giữa Lechia Gdańsk và Polonia Gdańsk ở các hạng đấu thấp hơn. Vụ rớt hạng cũng làm cho hàng loạt cầu thủ tháo chạy khỏi câu lạc bộ, trong đó có Mila.

Wisła Płock
Mila chuyển đến đội bóng Wisła Płock của II liga vào mùa hè 2001. Trong nửa đầu mùa giải Mila và Wisła chơi tốt, Mila thi đấu 15 trong 19 trận của Wisła. Màn trình diễn của anh thu hút sự chú ý của đội bóng hàng đầu Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski, Mila đã có một phi vụ chuyển nhượng vào mùa đông năm đó. Wisła Płock cán đích ở vị trí á quân cuối mùa giải và được thăng hạng lên giải cao nhất.

Thống kê sự nghiệp

Câu lạc bộ

1 Tổng số trận ra sân tại Cúp Ekstraklasa.
2 Tổng số trận ra sân tại Siêu cúp Ba Lan.

Bàn thắng cho đội tuyển
Tỉ số và kết quả liệt kê bàn thắng của Ba Lan trước.

Danh hiệu
Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski
Ekstraklasa
Á quân: 2002–03, 2004–05
Cúp bóng đá Ba Lan
Vô địch: 2004–05

Austria Vienna
Bundesliga của Áo
Vô địch: 2005–06
Hạng 3: 2004–05
Cúp bóng đá Áo
Vô địch: 2004–05, 2005–06

Śląsk Wrocław
Ekstraklasa
Vô địch: 2011–12
Á quân: 2010–11
Hạng 3: 2012–13
Siêu cúp Ba Lan
Vô địch: 2012
Cúp Ekstraklasa
Vô địch: 2008–09

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1982
Nhân vật còn sống
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá nam Ba Lan
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Ba Lan
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2006
Cầu thủ bóng đá FK Austria Wien
Cầu thủ bóng đá Ekstraklasa
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Na Uy


title: Hypercompe cyaneicornis

text:
Hypercompe cyaneicornis là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hypercompe


title: Eupithecia anglicata

text:
Eupithecia anglicata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

A


title: Telothyria rava

text:
Telothyria rava là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Telothyria


title: Lý Đường (Bắc triều)

text:
Lý Đường (chữ Hán: 李棠, ? – 553), tự Trường Khanh, người huyện Điệu, quận Bột Hải , quan viên nhà Bắc Ngụy, Đông Ngụy và Tây Ngụy cuối thời Nam bắc triều. Ông đi sứ vào Thành Đô của nhà Lương, tử tiết ở đấy, được sử cũ xếp vào nhóm tấm gương tiết nghĩa.

Sự nghiệp
Ông nội là Lý Bá Quý, thời Bắc Ngụy Tuyên Vũ đế làm đến Lỗ quận thú. Bá Quý là hiếu tử, giữ tang cha, đau lòng quá độ, phát bệnh mà mất; Tuyên Vũ đế khen ngợi, tặng chức Bột Hải tướng. Cha là Lý Nguyên Trụ, làm đến Viên ngoại tán kỵ thị lang.

Đường sớm mồ côi, tính hiếu học, có tiết tháo. Lên 17 tuổi, gặp lúc họ Nhĩ Chu gây loạn, Đường theo anh em Cao Càn nổi dậy ở Tín Đô. Đầu niên hiệu Trung Hưng (531 – 532) thời Hậu phế đế Nguyên Lãng, Đường được vời làm Vệ quân phủ Công tào tham quân. Năm 532, thời Hiếu Vũ đế Nguyên Tu, Đường nhờ quân công được trừ chức Chinh lỗ tướng quân, Hành Đông Lai quận sự. Khi Hiếu Vũ đế chạy sang Trường An, Đường không kịp đi theo, nên ở lại làm quan nhà Đông Ngụy.

Đến khi Cao Thận làm Bắc Dự Châu thứ sử, mời Đường làm Duyện. Trước đó, Cao Thận có hiềm khích với Lại bộ lang trung Thôi Xiêm, mà Xiêm lại được quyền thần Cao Trừng sủng tín; Thận sợ họ cấu kết hãm hại, luôn không yên lòng, nên nảy ra ý định chạy sang Tây Ngụy. Bấy giờ triều đình lại sai Hề Thọ Hưng đến coi việc binh, còn Thận chỉ được coi việc dân. Hề Thọ Hưng đến châu, Thận với Đường bàn mưu bắt ông ta để chiếm thành. Thận bèn đặt tiệc đón chào Thọ Hưng, ngầm mai phục tráng sĩ. Thọ Hưng từ chối không đến, Đường đến gặp ông ta, thuyết phục rằng nếu Thọ Hưng không đến, sẽ khiến mọi người cho rằng ông ta với Thận bất hòa, khiến ông ta chấp nhận cùng Đường đến dự tiệc. Thận bắt giết Thọ Hưng, đưa bộ hạ chiếm giữ thành trì, sai Đường sang Tây Ngụy xin hàng. Quyền thần nhà Tây Ngụy là Vũ Văn Thái mừng lắm, bái Đường làm Vệ tướng quân, Hữu quang lộc đại phu, phong tước Quảng Tông huyện công, thực ấp 1000 hộ. Đường mấy lần cố từ chối, đều không cho. Ít lâu sau Đường được thăng làm Cấp sự hoàng môn thị lang, gia Xa kị đại tướng quân, Nghi đồng tam tư, Tán kỵ thường thị.

Năm 553, thời Tây Ngụy Phế đế, Đường theo Ngụy An công Uất Trì Huýnh tấn công đất Thục – hậu phương của Vũ Lăng vương Tiêu Kỷ, bấy giờ đang giao chiến với đồng minh chính trị của Tây Ngụy là Tương Đông vương Tiêu Dịch. Người Thục chưa hàng, Đường đứng ra nhận làm sứ giả để thuyết phục họ. Đường vào Thành Đô, Ích Châu thứ sử Tiêu Tổng nhà Lương dò hỏi tình hình của quân Tây Ngụy, Đường không đáp. Tiêu Tổng tra tấn Đường, ép ông nói ra, Đường nói: Mày mất nước đến nơi rồi, còn không biết an nguy. Phụng mệnh dụ mày, tự biết nguy hiểm. Ta là trung thần của triều đình, thà chết thì thôi, có nghĩa không vì mày mà đổi chí. Tiêu Tổng không hỏi được gì, bèn giết chết Đường. Con là Lý Sưởng được kế tự.

Tham khảo
 Chu thư quyển 46, liệt truyện 38 – Hiếu nghĩa truyện: Lý Đường
 Bắc sử quyển 85, liệt truyện 73 – Tiết nghĩa truyện: Lý Đường

Chú thích

Quan nhà Bắc Ngụy
Quan nhà Đông Ngụy
Quan nhà Tây Ngụy
Người Hà Bắc
Năm sinh không rõ
Mất năm 553


title: Trượt tuyết nhảy xa

text:
Trượt tuyết nhảy xa (ski jumping) là một môn thể thao mùa đông, trong đó vận động viên trượt xuống từ một đoạn dốc được thiết kế đặc biệt thuộc phạm vi đường trượt, sau đó cố gắng nhảy càng xa càng tốt. Các tiêu chí chấm điểm là nhảy được bao xa, phong cách trình diễn và một số yếu tố khác. Ski jumping lần đầu tiên được tổ chức ở Na Uy vào cuối thế kỷ 19, và sau đó lan rộng khắp Âu châu và Bắc Mỹ vào đầu thế kỷ 20. Môn này cùng với môn cross-country skiing ("trượt tuyết xuyên quốc gia") là những môn truyền trống của phong cách trượt tuyết Bắc Âu.

Địa điểm thi đấu ski jumping thường được gọi bằng thuật ngữ ski jumping hill ("đồi ski jumping"), bao gồm một con dốc, bàn đạp để nhảy và một đồi tiếp đất. Mỗi phần thi được chấm điểm dựa vào khoảng cách nhảy bao xa và phong cách trình diễn đẹp hay không. Khoảng cách nhảy được bao xa được so sánh với "điểm xây dựng" (còn được gọi là điểm K), có thể hiểu là so với một đường thẳng vạch sẵn ở khu vực tiếp đất, đóng vai trò là "mục tiêu" để các vận động viên nhắm đến. Điểm số tối đa cho phong cách trình diễn là 20 điểm. Kỹ thuật nhảy ski jumping đã trải qua thời gian dài cải tiến, từ phong cách nhảy ván trượt song song hai tay hướng về phía trước đến phong cách nhảy kiểu chữ V mà ngày nay rất phổ biến.

Môn ski jumping xuất hiện trong danh mục môn thi Thế vận hội mùa đông kể từ năm 1924 và tại Giải vô địch trượt tuyết thế giới FIS Bắc Âu kể từ năm 1925, lúc đó chỉ có đàn ông tham gia chơi. Phụ nữ mới bắt đầu tham gia môn này kể từ những năm 1990, còn phải đến Thế vận hội mùa đông 2014 thì vận động viên nữ mới chính thức tham dự tranh tài. Liên đoàn Trượt tuyết Quốc tế (FIS) là cơ quan quản lý tất cả các sự kiện ski jumping lớn trên thế giới. Stefan Kraft là vận động viên hiện đang giữ kỷ lục ski jumping xa nhất với thành tích 253,5 mét vào năm 2017.

Không nhất thiết phải đợi đến mùa đông mới chơi được ski jumping. Vào mùa hè người ta có thể ski jumping trên đường trượt bằng sứ, riêng phần cỏ trên dốc được phủ nhựa ngậm nước. Giải thi đấu mùa hè cấp độ cao nhất là FIS Ski Jumping Grand Prix từ năm 1994.

Tham khảo

Môn thể thao nhảy
Trượt tuyết nhảy xa
Trượt tuyết Bắc Âu
Loại hình trượt tuyết
Môn thể thao mùa đông
Môn thể thao Thế vận hội Mùa đông
Môn thể thao cá nhân


title: Bạo loạn Los Angeles 1992

text:
{{Infobox civil conflict
| title = Bạo loạn ở Los Angeles năm 1992
| image =
| caption = 2,000 lính Vệ binh quốc gia California tuần tra thành phố để lập lại trật tự.
| date = 29 tháng 4 - 4 tháng 5 năm 1992
| place = Los Angeles County, California, Hoa Kỳ
| causes = Phản ứng tha bổng của bốn cảnh sát trong phiên tòa đánh đập Rodney King; Cái chết của Latasha Harlins
| goals =
| methods = Bạo loạn, cướp bóc, tấn công, đốt phá, biểu tình, gây thiệt hại tài sản, đốt lửa, giết người
| status =
| result =
| side1 =Những kẻ bạo loạn và cướp bóc chủ yếu là người Mỹ gốc Phi và gốc Latino/Hispanic
| side2 = Chính phủ Hoa Kỳ
 Sư đoàn Bộ binh 7
 Sư đoàn 1 Thủy quân Lục chiến
 Cục điều tra Liên bang
 United States Marshal Service
 Bureau of Alcohol, Tobacco, and Firearms
 United States Border Patrol
 Federal Bureau of Prisons
 Drug Enforcement Administration
Government of California
 California Army National Guard
 California Highway Patrol
{{Collapsible list|title=County law enforcement|
City of Los Angeles
 Los Angeles Police Department
County of Los Angeles
 Los Angeles County Sheriff's DepartmentCity of Long Beach Long Beach Police DepartmentCity of Compton Compton Police DepartmentCity of Pasadena Pasadena Police DepartmentCity of Inglewood Inglewood Police Department}}
| side3 =Thường dân chủ yếu từ người Mỹ gốc Hàn, người Mỹ gốc Á và một số cộng đồng khác, hoạt động như những kẻ chống bạo loạn và cướp bóc
| leadfigures1 =
| leadfigures2 =
| leadfigures3 =
| howmany1 =
| howmany2 =
| howmany3 =
| injuries = 2,383
| fatalities = 63
| arrests = 12,111
| notes =
| image_size = 300px

}}Bạo loạn ở Los Angeles năm 1992' là một loạt các cuộc bạo loạn và xáo trộn dân sự xảy ra ở Quận Los Angeles vào tháng Tư và tháng 5 năm 1992. Tình trạng bất ổn bắt đầu tại Nam Los Angeles vào ngày 29 tháng 4, sau khi một bồi thẩm đoàn xét xử đã thả bốn sĩ quan của Sở Cảnh sát Los Angeles (LAPD) sau khi đã sử dụng vũ lực quá mức trong vụ bắt giữ và đánh đập Rodney King, với video hiện trường được chia sẻ và xem rộng rãi trên chương trình phát sóng trên TV.

Vụ bạo loạn lan rộng khắp khu vực đô thị Los Angeles, khi hàng ngàn người nổi loạn trong khoảng thời gian sáu ngày sau khi tuyên bố bản án. Cướp bóc rộng rãi, tấn công, đốt phá và giết người xảy ra trong các cuộc bạo loạn, mà cảnh sát địa phương không thể kiểm soát do thiếu nhân sự và nguồn lực chống lại số lượng người nổi loạn. Rối loạn hoàn toàn ở khu vực Los Angeles chỉ được giải quyết sau khi Lực lượng Vệ binh Quốc gia California, quân đội Hoa Kỳ và một số cơ quan thực thi pháp luật liên bang can thiệp.

Đến khi cuộc bạo loạn kết thúc, 63 người đã bị giết, 2.383 người đã bị thương, hơn 12.000 người  đã bị bắt và ước tính thiệt hại tài sản là hơn 1 tỷ đô la, phần lớn trong số đó ảnh hưởng không tương xứng nhau, đến các vùng Koreatown, Los Angeles. Cảnh sát trưởng LAPD Daryl Gates, người đã tuyên bố từ chức vào thời điểm bạo loạn, bị quy kết phải nhận trách nhiệm.

 Bối cảnh

 Căng thẳng giữa các sắc tộc
Trong năm trước cuộc bạo loạn, năm 1991, đã có bạo lực gia tăng giữa các cộng đồng người Mỹ gốc Phi và người Mỹ gốc Hàn. Căng thẳng chủng tộc đã sôi sục trong nhiều năm giữa các nhóm này. Việc phát hành Do the Right Thing (1989) đã nêu bật những căng thẳng trong nội thành giữa các nhóm sắc tộc khác nhau, bao gồm cả người da đen và người Hàn Quốc. Nhiều người Mỹ gốc Phi đã tức giận đối với một cộng đồng di cư Hàn Quốc đang phát triển ở Nam Trung Los Angeles kiếm sống trong cộng đồng của họ, và cảm thấy bị coi thường và làm nhục bởi nhiều thương nhân Hàn Quốc. Sự khác biệt về văn hóa và một rào cản ngôn ngữ càng làm tăng thêm căng thẳng.

Vào ngày 16 tháng 3 năm 1991, một năm trước cuộc bạo loạn ở Los Angeles, thủ kho Soon Ja Du đã bắn và giết chết học sinh lớp chín da đen Latasha Harlins. Du bị kết tội ngộ sát cố ý và bồi thẩm đoàn đề nghị mức án tối đa là 16 năm, nhưng thẩm phán đã quyết định chống lại thời gian tù và kết án Du 5 năm quản chế, 400 giờ phục vụ cộng đồng và phạt 500 đô la. Mối quan hệ giữa các cộng đồng người Mỹ gốc Phi và Hàn Quốc trở nên tồi tệ hơn sau đó, và trước đây ngày càng trở nên không tin tưởng vào hệ thống tư pháp hình sự. Một tòa phúc thẩm tiểu bang sau đó nhất trí giữ nguyên phán quyết tuyên án của Thẩm phán Karlin vào tháng 4 năm 1992, một tuần trước các cuộc bạo loạn.Thời báo Los Angeles đã báo cáo về một số vụ bạo lực đáng kể khác giữa các cộng đồng vào thời điểm đó:  Các sự cố khác gần đây bao gồm vụ bắn nhau ngày 25 tháng 5 [năm 1991] của hai nhân viên trong một cửa hàng rượu gần đường 35 và Đại lộ Trung tâm. Các nạn nhân, cả hai người di cư gần đây từ Hàn Quốc, đã bị giết sau khi tuân thủ các yêu cầu của một kẻ tấn công được cảnh sát mô tả là một người Mỹ gốc Phi. Thứ Năm tuần trước, một người đàn ông người Mỹ gốc Phi bị nghi ngờ thực hiện một vụ cướp trong một cửa hàng phụ tùng ô tô trên Đại lộ Manchester đã bị đồng phạm làm bị thương nặng, người đã vô tình bắn một phát súng trong cuộc đấu tranh với chủ cửa hàng người Mỹ gốc Hàn. "Bạo lực này cũng đáng lo ngại", chủ cửa hàng Park nói. "Nhưng ai sẽ khóc cho những nạn nhân này?

 Sự kiện Rodney King
Vào tối ngày 3 tháng 3 năm 1991, Rodney King và hai hành khách đang lái xe về phía tây trên xa lộ Foothill (I-210) qua khu phố Sunland-Tujunga của Thung lũng San Fernando. Đội tuần tra đường cao tốc California (CHP) đã cố gắng bắt đầu một điểm dừng giao thông và một cuộc rượt đuổi tốc độ cao xảy ra với tốc độ ước tính lên tới , trước khi King cuối cùng rời khỏi xa lộ tại Đại lộ Foothill. Cuộc truy đuổi tiếp tục đi qua các khu dân cư của Lake View Terrace ở Thung lũng San Fernando trước khi King dừng lại trước trung tâm giải trí Hanson Dam. Khi King cuối cùng dừng lại, các sĩ quan LAPD và CHP đã bao vây chiếc xe của King và các sĩ quan CHP Timothy và Melanie Singer đã bắt giữ anh ta và hai người ngồi trong xe.

Sau khi hai hành khách được đưa vào xe tuần tra, năm sĩ quan của Sở Cảnh sát Los Angeles (LAPD) màu trắng   - Stacey Koon, Laurence Powell, Timothy Wind, Theodore Briseno và Rolando Solano   - bao vây King, người bước ra khỏi xe lần cuối. Họ đã giật điện King, đánh anh hàng chục lần bằng dùi cui, đá vào lưng King và lôi xuống đất trước khi còng tay và còng chân King. Trung sĩ Koon sau đó đã làm chứng tại phiên tòa rằng King chống lại việc bắt giữ và anh ta tin rằng King chịu ảnh hưởng của PCP tại thời điểm bị bắt giữ, điều này khiến anh ta rất hung hăng và bạo lực đối với các sĩ quan. Đoạn video về vụ bắt giữ cho thấy King đã cố gắng đứng dậy mỗi khi anh ta bị tấn công và cảnh sát không cố gắng còng tay King cho đến khi anh ta nằm yên. Một xét nghiệm tiếp theo của King về sự hiện diện của PCP trong cơ thể anh ta tại thời điểm bị bắt giữ cho kết quả âm tính.

Cảnh sát và King đều không ngờ tới là vụ việc đã được dân thường địa phương George Holliday ghi lại trên một máy quay phim từ căn hộ gần đó đối diện với đập Hansen. Các băng video này dài khoảng 12 phút. Trong khi đoạn băng được trình bày trong phiên tòa, một số clip về vụ việc đã không được công bố. Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, King, người đang trong thời gian thử thách vì một tội cướp tài sản và có tiền án về tội tấn công, đánh nhau và cướp giật,Official Negligence: How Rodney King and the Riots Changed Los Angeles and the LAPD pp. 41–42 nói rằng anh ta đã không đầu hàng trước đó vì lái xe trong khi say dưới ảnh hưởng của rượu, mà anh biết đã vi phạm các điều khoản thử thách của anh.

Các cảnh quay về việc King bị cảnh sát đánh đập đã trở thành tâm điểm chú ý ngay lập tức của giới truyền thông và là điểm tập hợp của các nhà hoạt động ở Los Angeles và trên toàn nước Mỹ. Bảo hiểm đã được mở rộng trong hai tuần đầu tiên sau vụ việc: Thời báo Los Angeles xuất bản 43 bài viết về nó, Thời báo New York xuất bản 17 bài báo, và Chicago Tribune xuất bản 11 bài báo. Tám câu chuyện đã xuất hiện trên ABC News, bao gồm một phần đặc biệt sáu mươi phút trên Primetime Live.''

Khi xem đoạn băng đánh đập King, cảnh sát trưởng LAPD Daryl Gates nói:

Trước khi băng video Rodney King bị đưa ra, các nhà lãnh đạo cộng đồng thiểu số ở Los Angeles đã liên tục phàn nàn về sự quấy rối và sử dụng vũ lực quá mức của các sĩ quan LAPD. Một ủy ban độc lập (Ủy ban Christopher) được thành lập sau khi phát hành đoạn băng kết luận rằng "một số lượng đáng kể" các nhân viên LAPD "lặp đi lặp lại việc sử dụng vũ lực quá mức đối với công chúng và kiên quyết bỏ qua các hướng dẫn bằng văn bản của bộ về lực lượng", và sự thiên vị đó có liên quan chủng tộc, giới tính và khuynh hướng tình dục là những yếu tố thường xuyên đóng góp trong việc sử dụng vũ lực quá mức. Báo cáo của ủy ban kêu gọi thay thế cả Daryl Gates và Ủy ban Cảnh sát dân sự.

Cáo buộc và phiên tòa
Luật sư quận hạt Los Angeles sau đó đã buộc tội bốn sĩ quan cảnh sát, bao gồm một trung sĩ, với hành hung và sử dụng vũ lực quá mức. Do các phương tiện truyền thông đưa tin rộng rãi về vụ bắt giữ, phiên tòa đã nhận được sự thay đổi địa điểm từ Hạt Los Angeles sang Thung lũng Simi ở Hạt Ventura lân cận. Bồi thẩm đoàn không có thành viên người Mỹ gốc Phi nào, và gồm chín người Mỹ da trắng (ba nữ, sáu nam), một người đàn ông đa chủng tộc, một phụ nữ Latina và một phụ nữ Mỹ gốc Á. Công tố viên, Terry White, là người Mỹ gốc Phi.

Vào ngày 29 tháng 4 năm 1992, ngày thứ bảy của các cuộc thảo luận của bồi thẩm đoàn, bồi thẩm đoàn đã tha bổng cho cả bốn sĩ quan tấn công và tha bổng cho ba trong số bốn người vì đã không sử dụng vũ lực quá mức. Bồi thẩm đoàn không thể đồng ý về bản án dành cho sĩ quan thứ tư bị buộc tội sử dụng vũ lực quá mức. Các phán quyết dựa trên một đoạn ba giây đầu tiên của đoạn băng video dài 13 giây mờ nhạt, theo nhà báo Lou Cannon, đã không được các đài truyền hình phát sóng trong các chương trình phát sóng của họ.

Hai giây đầu tiên của băng video, trái với tuyên bố của các sĩ quan bị buộc tội, cho thấy King đang cố gắng chạy trốn qua mặt Laurence Powell. Trong một phút và 19 giây tiếp theo, King bị các sĩ quan đánh liên tục. Các sĩ quan đã làm chứng rằng họ đã cố gắng kiềm chế King trước khi bắt đầu băng video, nhưng King quá khỏe và đẩy bật họ ra.

Sau đó, công tố đề nghị các bồi thẩm viên có thể tha bổng cho các cảnh sát viên vì lý do không mẫn cảm với bạo lực của vụ đánh đập, vì người bào chữa liên tục quay băng video quay chậm, cắt nhỏ nó cho đến khi tác động cảm xúc của phim đã bị mất.

Bên ngoài tòa án Thung lũng Simi nơi các sĩ quan được thả tại tòa, các phó cảnh sát trưởng quận đã bảo vệ Stacey Koon khỏi những người biểu tình tức giận đi đến xe của anh ta an toàn. Đạo diễn phim John Singleton, người có mặt trong đám đông tại tòa án, dự đoán, "Bằng cách đưa ra phán quyết này, những gì bồi thẩm đoàn đã làm đã châm ngòi cho một quả bom".

Sự kiện
Các cuộc bạo loạn bắt đầu từ ngày các phán quyết được đưa ra và đạt cường độ cao nhất trong hai ngày tiếp theo. Một lệnh giới nghiêm vào lúc hoàng hôn và bình minh của Vệ binh Quốc gia California, quân đội Liên bang và nhân viên thực thi pháp luật Liên bang cuối cùng đã kiểm soát tình hình.

Tổng cộng có 63 người đã chết trong cuộc bạo loạn, bao gồm 9 người bị bắn bởi các nhân viên thực thi pháp luật và một người bởi Vệ binh Quốc gia. Có tới 2.383   người được báo cáo bị thương. Ước tính thiệt hại vật chất khác nhau trong khoảng 800 triệu đô la và 1 tỷ đô la. Khoảng 3.600 đám cháy đã được thiết lập, phá hủy 1.100 tòa nhà, với các cuộc gọi lửa đến một lần mỗi phút tại một số điểm. Cướp bóc rộng rãi cũng xảy ra. Những kẻ bạo loạn nhắm vào các cửa hàng thuộc sở hữu của người Hàn Quốc và những người châu Á khác, phản ánh căng thẳng giữa họ và cộng đồng người Mỹ gốc Phi.

Nhiều sự xáo trộn tập trung ở Nam Trung Los Angeles, nơi dân cư đa số là người Mỹ gốc Phi và gốc Tây Ban Nha. Chưa đến một nửa trong số các vụ bắt giữ bạo loạn và một phần ba số người thiệt mạng trong vụ bạo lực là người Tây Ban Nha.

Các cuộc bạo loạn đã khiến Hệ thống phát sóng khẩn cấp và Cơ quan khí quyển và đại dương quốc gia được kích hoạt vào ngày 30 tháng 4 năm 1992, trên KCAL-TV.

Tham khảo

Nhiệm kỳ tổng thống George H. W. Bush
Lịch sử Lục quân Hoa Kỳ
Tranh cãi năm 1992
Tâm lý bài Triều Tiên
Tranh cãi chủng tộc Hoa Kỳ
Tranh cãi người Mỹ gốc Phi
Lịch sử quân sự năm 1992


title: Ropica batchianensis

text:
Ropica batchianensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Ropica


title: Neil Langman

text:
Neil Hedley Langman (sinh ngày 21 tháng 2 năm 1932) là một cầu thủ bóng đá người Anh đã giải nghệ thi đấu ở vị trí tiền đạo trung tâm.

Langman bắt đầu sự nghiệp với câu lạc bộ nghiệp dư địa phương Tavistock trước khi kí hợp đồng với câu lạc bộ Football League Plymouth Argyle năm 1954.

Ông ghi 50 bàn thắng trong 99 lần ra sân cho câu lạc bộ trước khi gia nhập Colchester United năm 1957 với mức giá 6.750 bảng Anh. Ông bị giải phóng hợp đồng năm 1961 và sau đó gia nhập Bath City. Năm 1964 ông gia nhập Falmouth Town và thi đấu 63 trận, ghi 67 bàn thắng.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Newcastlefans

Cầu thủ bóng đá Anh
Cầu thủ bóng đá Tavistock A.F.C.
Cầu thủ bóng đá Plymouth Argyle F.C.
Cầu thủ bóng đá Colchester United F.C.
Cầu thủ bóng đá Bath City F.C.
Cầu thủ bóng đá Barnstaple Town F.C.
Cầu thủ bóng đá Falmouth Town A.F.C.
Cầu thủ bóng đá A.F.C. St Austell
Vận động viên Devon
Người Tavistock
Sinh năm 1932
Cầu thủ bóng đá English Football League
Nhân vật còn sống
Tiền đạo bóng đá