title: Tây Tạng (1912–1951)

text:
Vương quốc Tây Tạng là một quốc gia tồn tại từ khi Nhà Thanh sụp đổ năm 1912, kéo dài cho đến khi bị Trung Quốc sáp nhập năm 1951.

Chế độ Ganden Phodrang tại Tây Tạng tồn tại dưới quyền cai trị của nhà Thanh cho đến năm 1912, khi Chính phủ Lâm thời Trung Hoa Dân Quốc thay thế nhà Thanh tại Trung Quốc, và ký kết một hiệp định với nhà Thanh để nước cộng hòa mới kế thừa toàn bộ lãnh thổ của tiền triều, trao cho Tây Tạng vị thế một "địa phương" có quyền tự trị cao như trước. Tuy nhiên, khi đó một số đại biểu của Tây Tạng ký kết hiệp định với Mông Cổ, tuyên bố công nhận lẫn nhau độc lập khỏi Trung Quốc, song Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc không công nhận tính hợp pháp của hiệp định.

Với quyền tự trị cao và "tuyên bố độc lập" của một số đại biểu Tây Tạng, Tây Tạng giai đoạn này thường được miêu tả là "vùng lãnh thổ độc lập thực tế", đặc biệt là từ một số người ủng hộ Tây Tạng độc lập, song hầu hết các quốc gia trên thế giới, cũng như Liên Hợp Quốc không công nhận Tây Tạng là quốc gia độc lập mà coi đó là một vùng lãnh thổ của Trung Hoa Dân Quốc.

Thời kỳ này kết thúc sau khi Trung Hoa Dân Quốc thất bại trong Nội chiến Trung Quốc trước Đảng Cộng sản, khi Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc tiến vào Tây Tạng năm 1950 và Hiệp định 17 điểm được ký kết theo đó xác nhận chủ quyền của Trung Quốc tại Tây Tạng.

Lịch sử

Nhà Thanh sụp đổ (1911–12)
Tây Tạng nằm dưới quyền cai quản của nhà Thanh từ năm 1720. Sau Cách mạng Tân Hợi 1911, dân quân Tây Tạng phát động công kích bất ngờ vào doanh trại quân Thanh đóng tại Tây Tạng sau biến loạn tại Lhasa. Sau khi nhà Thanh sụp đổ năm 1912, các quan của nhà Thanh tại Lhasa buộc phải ký vào "Hiệp định Ba điểm" về đầu hàng và trục xuất quân Thanh khỏi miền trung Tây Tạng. Đầu năm 1912, Chính phủ Trung Hoa Dân Quốc thay thế nhà Thanh cai trị Trung Quốc, kế thừa toàn bộ lãnh thổ của tiền triều, gồm 22 tỉnh, Tây Tạng và Mông Cổ.

Sau khi thành lập chế độ mới, Tổng thống lâm thời Viên Thế Khải gửi một điện tín cho Đạt Lai Lạt Ma thứ 13, khôi phục các tước hiệu trước đó của ông ta. Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 từ chối các tước hiệu này, trả lời rằng ông "dự định tiến hành thống trị cả thế tục và giáo hội tại Tây Tạng." Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 trước đó đào thoát sang Ấn Độ khi nhà Thanh phái quân đi thiết lập quyền cai trị trực tiếp của triều đình tại Tây Tạng vào năm 1910, đến năm 1913 ông trở về Lhasa và ban một tuyên bố rằng quan hệ giữa hoàng đế Trung Hoa và Tây Tạng "là giữa người bảo trợ và giáo sĩ và không dựa trên sự lệ thuộc của một bên với bên kia." "Chúng tôi là một quốc gia nhỏ, tôn giáo, và độc lập,".

Tháng 1 năm 1913, Agvan Dorzhiev và ba đại biểu Tây Tạng khác ký kết một điều ước giữa Tây Tạng và Mông Cổ tại Urga, tuyên bố công nhận lẫn nhau độc lập khỏi Trung Quốc. Nhà ngoại giao Anh Bell viết rằng Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 nói với ông rằng mình không ủy quyền cho Agvan Dorzhiev ký kết bất kỳ hiệp định nào nhân danh Tây Tạng. Do văn bản không được công bố, ban đầu có một số nghi ngờ về sự tồn tại của hiệp định, song văn bản tiếng Mông Cỏ được Viện hàn lâm Khoa học Mông Cổ công bố vào năm 1982.

Điều ước Simla (1914)
Năm 1913-14, một hội nghị được tổ chức tại Simla giữa Anh, Tây Tạng và Trung Quốc. Người Anh đề xuất phân chia khu vực người Tây Tạng cư trú thành Ngoại Tạng và Nội Tạng (theo mô hình một hiệp định trước đó giữa Trung Quốc và Nga về Mông Cổ). Ngoại Tạng gần tương đương với Khu tự trị Tây Tạng hiện nay, được tự trị dưới quyền tôn chủ của Trung Quốc. Trong khu vực này, Trung Quốc sẽ kiềm chế "can thiệp trong cai trị". Tại Nội Tạng, gồm miền đông Kham và Amdo, Lhasa chỉ duy trì kiểm soát các sự vụ tôn giáo. Năm 1908-18, có một doanh trại Trung Quốc tại Kham và các lãnh chúa địa phương phục tùng người chỉ huy.

Đàm phán đổ vỡ do vấn đề ranh giới cụ thể giữa Ngoại Tạng và Nội Tạng, trưởng đàm đàm phán của Anh là Henry McMahon thảo ra thứ gọi là đường McMahon nhằm vạch biên giới Tạng-Ấn, đồng nghĩa với cho người Anh sáp nhập chín nghìn km² lãnh thổ truyền thống của Tây Tạng tại miền nam, tương ứng với cực tây bắc của bang Arunachal Pradesh thuộc Ấn Độ hiện nay, trong khi công nhận quyền tông chủ của Trung Quốc đối với Tây Tạng và xác định địa vị của Tây Tạng là bộ phận của lãnh thổ Trung Quốc, với cam kết từ Chính phủ Trung Quốc rằng Tây Tạng sẽ không bị chuyển thành một tỉnh.

Các chính phủ sau đó của Trung Quốc tuyên bố rằng đường McMahon chuyển giao bất hợp pháp lượng lớn lãnh thổ cho Ấn Độ. Lãnh thổ tranh chấp được Ấn Độ gọi là Arunachal Pradesh và Trung Quốc gọi là Tạng Nam. Người Anh ký kết hiệp định với các thủ lĩnh bộ lạc địa phương và lập Khu Biên giới Đông Bắc để cai trị khu vực vào năm 1912.

Hiệp định Simla được cả ba phái đoàn ký tắt, song ngay lập tức bị phía Bắc Kinh bác bỏ do bất mãn về ranh giới giữa Ngoại Tạng và Nội Tạng. McMahon và phái đoàn Tây Tạng sau đó ký kết một văn kiện với vị thế thỏa thuận song phương có ghi chú rằng bác bỏ bất kỳ quyền lợi nào của Trung Quốc theo quy định trừ khi họ ký kết. Chính phủ Ấn Độ thuộc Anh ban đầu bác bỏ thỏa thuận song phương của McMahon là không phù hợp với Công ước Anh-Nga 1907.

Đường McMahon được chính phủ Anh và sau là chính phủ Ấn Độ độc lập cho là biên giới; tuy nhiên quan điểm của Trung Quốc là họ không ký hiệp định nên nó vô giá trị, và việc Ấn Độ sáp nhập và kiểm soát Arunachal Pradesh là phi pháp.

Năm 1938, Người Anh cuối cùng cũng cho phát hành Hiệp định Simla với vị thế là một thỏa thuận song phương và yêu cầu rằng Tu viện Tawang nằm tại phía nam đường McMahon ngưng nộp thuế cho Lhasa. Tuy nhiên, Tây Tạng thay đổi lập trường về đường McMahon trong thập niên 1940. Đến cuối năm 1947, chính phủ Tây Tạng viết một công hàm gửi cho Bộ trưởng Ngoại vụ Ấn Độ đặt yêu sách về các huyện Tây Tạng nằm phía nam đường McMahon. Hơn nữa, bằng việc từ chối ký kết các văn kiện Simla, Chính phủ Trung Quốc thoát khỏi việc tuân theo bất kỳ công nhận nào về tính hợp pháp của đường McMahon.

Sau khi Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 từ trần năm 1933

Từ khi trục xuất Amban khỏi Tây Tạng vào năm 1912, giao thiệp giữa Tây Tạng và Trung Quốc chỉ được tiến hành thông qua trung gian là người Anh. Giao thiệp trực tiếp khôi phục sau khi Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 từ trần vào tháng 12 năm 1933, khi Trung Quốc phái một đoàn chia buồn đến Lhasa do tướng Hoàng Mộ Tùng đứng đầu.

Ngay sau khi Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 từ trần, theo một số tường thuật, hội đồng Kashag tái xác nhận vị thế năm 1914 của họ mà theo đó Tây Tạng duy trì là bộ phận trên danh nghĩa của Trung Quốc, với điều kiện Tây Tạng quản lý sự vụ chính trị của mình. Trong tiểu luận Hidden Tibet: History of Independence and Occupation phát hành tại Dharamsala, S.L. Kuzmin trích dẫn một số người chỉ ra rằng chính phủ Tây Tạng khi đó không tuyên bố Tây Tạng là bộ phận của Trung Quốc, mặc dù Quốc Dân Đảng xây dựng một giả chủ quyền. Từ năm 1912, Tây Tạng độc lập thực tế khỏi quyền cai trị của Trung Quốc, song trong các dịp khác họ biểu thị sẵng sàng chấp thuận vị thế phụ thuộc là bộ phận của Trung Quốc, với điều kiện hệ thống nội vụ của Tây Tạng không thay đổi, và với điều kiện Trung Quốc từ bỏ kiểm soát đối với một số khu vực người Tạng quan trọng tại Kham và Amdo. Nhằm hỗ trợ cho tuyên bố rằng quyền cai trị của Trung Quốc đối với Tây Tạng không gián đoạn, Trung Quốc lập luận rằng các văn kiện chính thức cho thấy lưỡng viện Quốc hội Trung Quốc có các thành viên người Tạng, việc bổ nhiệm họ được duy trì liên tục.

Trung Quốc sau đó được cấp phép lập một văn phòng tại Lhasa, nhân viên đến từ Ủy ban Mông-Tạng và do Ngô Trung Tín đứng đầu, là giám đốc sự vụ Tây Tạng của ủy ban, các nguồn Trung Quốc tuyên bố đây là một cơ cấu hành chính—song người Tây Tạng tuyên bố rằng họ bác bỏ đề xuất của Trung Quốc rằng Tây Tạng phải là bộ phận của Trung Quốc, và ngược lại yêu cầu trao trả các lãnh thổ phía đông Drichu (sông Kim Sa). Đối phó trước việc Trung Quốc lập một văn phòng tại Lhasa, người Anh giành được cấp phép tương tự và lập văn phòng của họ tại đây.

Khởi nghĩa Khamba năm 1934 dưới quyền lãnh đạo của Pandastang Togbye và Pandatsang Rapga bùng phát chống chính phủ Tây Tạng trong giai đoạn này, gia tộc Pandatsang lãnh đạo tộc nhân Khamba chống quân đội Tây Tạng.

Thập niên 1930 đến 1949

Năm 1935, Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 Tenzin Gyatso sinh tại Amdo thuộc miền đông Tây Tạng và được công nhận là hóa thân của Đạt Lai Lạt Ma thứ 13, song không sử dụng phương pháp "bình vàng rút thăm" của Trung Quốc. Sau khi Lhasa trả tiền chuộc, trái với ý nguyện của chính phủ Trung Quốc, quân phiệt người Hồi Mã Bộ Phương đang cai trị Thanh Hải cho phóng thích cậu bé để đến Lhasa vào năm 1939. Cậu sau đó được chính phủ Ganden Phodrang tôn lên ngôi tại cung điện Potala trong tết Tây Tạng. Trung Quốc tuyên bố rằng Chính phủ Quốc Dân Đảng phê chuẩn Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 hiện nay, và rằng đại biểu của Quốc Dân Đảng là Tướng quân Ngô Trung Tín chủ trì buổi lễ; cả sắc lệnh phê chuẩn và phim tài liệu về buổi lễ vẫn còn nguyên. Theo Tsering Shakya, Ngô Trung Tín (cùng với các đại biểu ngoại quốc khác) hiện diện trong buổi lễ, song không có bằng chứng nào về việc ông chủ trì nó. Đại biểu của Anh là Basil Gould hiện diện tại buổi lễ chỉ trích Trung Quốc tuyên bố sai rằng họ chủ trì buổi lễ.

Năm 1942, Chính phủ Hoa Kỳ nói với chính phủ của Tưởng Giới Thạch rằng họ chưa từng tranh chấp yêu sách của Trung Quốc đối với Tây Tạng. Năm 1944, trong Chiến tranh thế giới thứ hai, hai nhà leo núi người Áo là Heinrich Harrer và Peter Aufschnaiter đi đến Lhasa, tại đây Harrer trở thành gia sư và bằng hữu của Đạt Lai Lạt Ma trẻ tuổi, trao cho ông kiến thức về văn hóa phương Tây và xã hội hiện đại.

Tây Tạng lập một văn phòng ngoại giao vào năm 1942, và đến năm 1946 họ phái các phái đoàn chúc mừng đến Trung Quốc và Ấn Độ (liên quan đến kết thúc Chiến tranh thế giới thứ hai). Phái đoàn đến Trung Quốc trao một thư cho Tưởng Giới Thạch nói rằng "Chúng tôi sẽ tiếp tục duy trì độc lập quốc gia của Tây Tạng do các Đạt Lai Lạt Ma truyền thế cai trị thông qua một quyền lực tôn giáo-chính trị đích thực." Phái đoàn chấp thuận tham gia một hội nghị lập pháp Trung Quốc tại Nam Kinh với vị thế quan sát viên.

Theo lệnh của chính phủ Quốc Dân đảng, Mã Bộ Phương cho sửa sân bay Ngọc Thụ vào năm 1942 nhằm ngăn chặn Tây Tạng độc lập. Tưởng Giới Thạch cũng lệnh cho Mã Bộ Phương đặt các binh sĩ Hồi giáo trong thế báo động trước một cuộc xâm chiếm của Tây Tạng vào năm 1942. Mã Bộ Phương tuân lệnh, và chuyển hàng nghìn binh sĩ đến biên giới với Tây Tạng.

Năm 1947, Tây Tạng cử một phái đoàn đến Hội nghị Quan hệ châu Á tại New Delhi, Ấn Độ, tại đây họ dùng tư cách quốc gia độc lập, và Ấn Độ công nhận Tây Tạng độc lập từ năm 1947 đến năm 1954. Đây có thể là lần đầu tiên quốc kỳ Tây Tạng xuất hiện tại một cuộc tụ họp công cộng.

Năm 1947-49, Lhasa cử một phái đoàn mậu dịch dưới quyền Bộ trưởng Tài chính Tsepon W. D. Shakabpa đi Ấn Độ, Trung Quốc, Hồng Kông, Hoa Kỳ và Anh. Các quốc gia chủ nhà thận trọng không thể hiện ủng hộ tuyên bố Tây Tạng độc lập khỏi Trung Quốc và không thảo luận vấn đề chính trị với phái đoàn. Các quan chức trong phái đoàn này nhập cảnh Trung Quốc từ Hồng Kông với hộ chiếu Tây Tạng mới được phát hành mà họ xin tại Lãnh sự quán Trung Quốc tại Ấn Độ và ở lại Trung Quốc trong ba tháng. Các quốc gia khác cho phép phái đoàn đi lại bằng hộ chiếu do chính phủ Tây Tạng phát hành. Hoa Kỳ không chính thức tiếp nhận phái đoàn mậu dịch. Phái đoàn họp với Thủ tướng Anh Clement Attlee tại Luân Đôn vào năm 1948.

Sáp nhập vào Trung Quốc

Năm 1949, nhận thấy rằng Đảng Cộng sản giành quyền cai trị Trung Quốc, chính phủ Kashag trục xuất toàn bộ quan chức Trung Quốc khỏi Tây Tạng bất chấp kháng nghị từ cả Quốc dân Đảng và Đảng Cộng sản. Chính phủ cộng sản dưới quyền Mao Trạch Đông lên nắm quyền vào tháng 10 cùng năm và chỉ mất ít thời gian để khẳng định sự hiện diện mới của Trung Quốc tại Tây Tạng. Trong tháng 6 năm 1950, chính phủ Anh phát biểu tại Hạ viện rằng họ "luôn chuẩn bị công nhận quyền tôn chủ của Trung Quốc đối với Tây Tạng, song chỉ với điều kiện là Tây Tạng được xem như tự trị". Trong tháng 10 năm 1950, Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc tiến vào khu vực Chamdo của Tây Tạng, đánh bại sức kháng cự rời rạc của quân đội Tây Tạng. Năm 1951, các đại biểu của nhà cầm quyền Tây Tạng, dưới quyền Ngapoi Ngawang Jigme với ủy quyền của Đạt Lai Lạt Ma, tiến hành đàm phán tại Bắc Kinh với chính phủ Trung Quốc. Kết quả là Hiệp định Mười bảy điểm theo đó khẳng định chủ quyền của Trung Quốc đối với Tây Tạng. Hiệp định này được phê chuẩn tại Lhasa vài tháng sau đó. Trung Quốc gọi toàn bộ quá trình là "giải phóng hòa bình Tây Tạng".

Xã hội
Xã hội Tây Tạng truyền thống gồm cơ cấu giai cấp phong kiến, chế độ nông nô và nô lệ, điều này là một trong những nguyên nhân để Đảng Cộng sản Trung Quốc tuyên bố rằng họ đã "giải phóng" Tây Tạng và cải cách chính phủ tại đây. Giáo sư Tạng học và Phật giáo Donald S.Lopez nói rằng "Tây Tạng truyền thống có bất bình đẳng lớn giống như xã hội phức tạp bất kỳ, trong đó tầng lớp tinh hoa độc quyền quyền lực và họ gồm quý tộc nhỏ, giáo chủ các giáo phái.. và các tu viện Cách lỗ phái lớn." Các nhóm thể chế này duy trì đại quyền cho đến năm 1959.

Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 tiến hành cải cách hệ thống nông nô từ xưa vào thập niên đầu của thế kỷ 20, và đến năm 1950, bản thân chế độ nô lệ hầu như không còn tồn tại trong miền trung Tây Tạng, song có lẽ vẫn còn tại một số khu vực biên giới nhất định. Chế độ nô lệ tồn tại ở những nơi như thung lũng Chumbi, dù các quan sát viên người Anh như Charles Bell cho là 'ôn hòa'. và người ăn xin (ragyabas) là đặc hữu. Hệ thống xã hội trước 1950 là khá phức tạp.

Bất động sản (shiga) được nhà nước cấp và được kế thừa, song có thể hủy bỏ. Do tài sản nông nghiệp gồm hai loại: đất của quý tộc hoặc tổ chức tu viện (đất chiếm hữu), và đất làng (đất tá điền và nông nô) do chính phủ trung ương nắm giữ song do quản trị viên khu vực quản lý. Đất chiếm hữu trung bình chiếm từ một nửa đến ba phần tư bất động sản. Đất nông nô thuộc bất động sản, song tá điền thường thi hành nộp sưu thuế hoa lợi truyền thế. Người Tạng bên ngoài hệ thống quý tộc và tu viện được phân loại là nông nô, song hai loại tồn tại và theo chức năng được so sánh với nông dân tá điền. Các nông nô nông nghiệp bị hạn chế làm việc trên khu đất mà họ có nghĩa vụ nộp sưu (ula) song họ có quyền sở hữu mảnh đất riêng của mình, sở hữu hàng hóa cá nhân, và tự do di chuyển đến xung quanh ngoài thời hạn cần thiết để lao dịch, và miễn nghĩa vụ thuế. Họ có thể tích lũy của cải và có khi trở thành người cho vay bất động sản của mình, và có thể kiện địa chủ: nông nô làng (tralpa) bị hạn chế trong làng của mình song chỉ vì mục đích sưu thuế, như nghĩa vụ vận chuyển đường bộ (ula), và chỉ có nghĩa vụ nộp thuế. Một nửa số nông nô làng là các nông nô thuê (mi-bog), nghĩa là họ đã mua được tự do. Địa chủ thi hành các quyền rộng nhằm gắn kết nông nô, và bỏ trốn hoặc đi tu là cách duy nhất để giải thoát.

Bất kỳ nông nô nào vắng mặt khỏi bất động sản của họ trong ba năm tự động được cấp thân phận thường dân (chi mi) hoặc tái phân loại là nông nô bởi chính phủ trung ương. Các địa chủ có thể chuyển dân của họ cho các địa chủ hoặc phú nông khác để lao động, mặc dù điều này không phổ biến tại Tây Tạng. Mặc dù cấu trúc cứng nhắc, hệ thống thể hiện tương đối linh động, khi nông dân tự do khỏi khế ước với địa chủ khi đã hoàn thành nghĩa vụ sưu tô của mình. Trong lịch sử, theo Warren W. Smith bất mãn lạm dụng hệ thống hiếm khi xuất hiện. Tây Tạng cách xa chế độ nhân tài, song Đạt Lai Lạt Ma được chọn là con trai của các nông hộ, do con của dân du mục có thể lên đến người đứng đầu của hệ thống tu viện và trở thành học giả và trụ trì.

Ngoại giao
Trung Quốc bị chia cắt vào thời kỳ quân phiệt, và trong thời gian Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 cai trị nổi bật là các xung đột biên giới với các quân phiệt người Hán và người Hồi. Đương thời, chính phủ Tây Tạng kiểm soát toàn bộ Ü-Tsang (Dbus-gtsang) và miến tây Kham (Khams), gần tương đương với biên giới của Khu tự trị Tây Tạng hiện nay. Miền đông Kham bên kia sông Kim Sa nằm dưới quyền kiểm soát của quân phiệt Lưu Văn Huy. Tình thế tại Amdo (Thanh Hải) càng phức tạp, khi khu vực Tây Ninh sau năm 1928 nằm dưới quyền quân phiệt người Hồi là Mã Bộ Phương và Mã gia quân, họ không ngừng nỗ lực để giành quyền kiểm soát phần còn lại của Amdo. Miền nam Kham cùng với các bộ phận khác của Vân Nam thuộc quân phiệt Điền hệ từ năm 1915 đến năm 1927, sau đó là của quân phiệt Long Vân cho đến gần cuối Nội chiến Trung Quốc, khi ông ta bị Đỗ Duật Minh loại bỏ theo lệnh của Tưởng Giới Thạch. Trong lãnh thổ do Trung Quốc cai quản, chiến tranh từng được tiến hành chống phiến quân Tây Tạng tại Thanh Hải.

Năm 1918, Lhasa giành lại quyền kiểm soát Chamdo và miền tây Kham. Một thỏa thuận đình chiến đặt biên giới tại sông Kim Sa. Đương thời, chính phủ Tây Tạng kiểm soát toàn bộ Ü-Tsang và Kham phía tây sông Kim Sa, gần tương ứng với Khu tự trị Tây Tạng hiện nay. Miền đông Kham do các lãnh chúa Tây Tạng địa phương cai quản, lòng trung thành của họ là khác nhau. Thanh Hải do quân phiệt người Hồi thân Quốc Dân Đảng là Mã Bộ Phương kiểm soát. Năm 1932, Tây Tạng xâm chiếm Thanh Hải, nỗ lực chiếm phần phía nam của tỉnh Thanh Hải, sau khi đụng độ tại một tu viện tại Ngọc Thụ. Quân đội Thanh Hải của Mã Bộ Phương đánh bại quân Tây Tạng.

Năm 1932, quân đội Thanh Hải Hồi giáo và quân đội Tứ Xuyên của người Hán do Mã Bộ Phương và Lưu Văn Huy đứng đầu đánh bại quân đội Tây Tạng khi Đạt Lai Lạt Ma thứ 13 nỗ lực đoạt lấy lãnh thổ tại Thanh Hải và Tây Khang. Họ cảnh báo người Tây Tạng không được vượt qua sông Kim Sa một lần nữa. Một thỏa thuận đình chiến được ký kết, kết thúc giao tranh. Đạt Lai Lạt Ma đánh điện cho người Anh tại Ấn Độ nhờ giúp đỡ khi quân đội của mình chiến bại, và bắt đầu giáng chức các tướng đầu hàng.

Năm 1936, sau khi Thịnh Thế Tài trục xuất 30.000 người Kazakh từ Tân Cương đến Thanh Hải, người Hồi dưới quyền Mã Bộ Phương thảm sát đồng đạo Kazakh của họ, cho đến khi chỉ còn lại 135 người. Từ miền bắc Tây Cương, có trên 7.000 người Kazakh chạy đến cao nguyên Thanh-Tạng qua Cam Túc và tiến hành phá hoại, Mã Bộ Phương giải quyết bằng cách cho họ đến vùng đồng cỏ được chỉ định tại Thanh Hải, song người Hồi, Tạng và Kazakh trong khu vực tiếp tục xung đột với nhau.

Tham khảo

Chú thích

Nguồn
 Bell, Charles Alfred. Tibet: Past & present (1924) Oxford University Press; Humphrey Milford.
 Bell, Sir Charles. Portrait of the Dalai Lama (1946) Wm. Collins, London, 1st edition. (1987) Wisdom Publications, London. ISBN 086171055X
 Berkin, Martyn. The Great Tibetan Stonewall of China (1924) Barry Rose Law Publishes Ltd. ISBN 1-902681-11-8.
 Chapman, F. Spencer. Lhasa the Holy City (1977) Books for Libraries. ISBN 0-8369-6712-7; first published 1940 by Readers Union Ltd., London
 Goldstein, Melvyn C. A History of Modern Tibet, 1913-1951: The Demise of the Lamaist State (1989) University of California Press. ISBN 978-0-520-06140-8
 Goldstein, Melvyn C. The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet, and the Dalai Lama (1997) University of California Press. ISBN 0-520-21951-1
 Goldstein, Melvyn C. A History of Modern Tibet, Volume 2: The Calm Before the Storm: 1951-1955 (2007) University of California Press. ISBN 978-0-520-24941-7
 Grunfeld, A. Tom. The Making of Modern Tibet (1996) East Gate Book. ISBN 978-1-56324-713-2
 Lamb, Alastair. The McMahon Line: A Study in the Relations between India, China and Tibet, 1904 to 1914 (1966) Routledge & Kegan Paul. 2 volumes.

 Richardson, Hugh E. (1984). Tibet & Its History. 1st edition 1962. 2nd edition, Revised and Updated. Shambhala Publications, Boston. ISBN 978-087773-292-1 (pbk).
 Shakya, Tsering. The Dragon In The Land Of Snows (1999) Columbia University Press. ISBN 0-231-11814-7

Lịch sử Tây Tạng
Cựu quốc gia châu Á
Khởi đầu năm 1912 ở Tây Tạng
Chấm dứt năm 1951 ở Châu Á
Tây Tạng thế kỷ 20
Chấm dứt năm 1951 ở Trung Quốc
Cựu quốc gia thần quyền
Cựu quốc gia không được công nhận
Khởi đầu năm 1912 ở châu Á
Lãnh thổ tranh chấp tại châu Á
Tây Tạng thập niên 1910
Tây Tạng thập niên 1920
Tây Tạng thập niên 1930
Tây Tạng thập niên 1940
Tây Tạng thập niên 1950


title: Silveiro Garcia

text:
Silveiro Garcia (sinh ngày 2 tháng 4 năm 1994) là một cầu thủ bóng đá người Đông Timor hiện tại thi đấu ở vị trí tiền đạo cho AS Ponta Leste ở Liga Futebol Amadora và anh cũng thi đấu cho Đội tuyển bóng đá quốc gia Đông Timor.

Sự nghiệp quốc tế
Garcia có màn ra mắt quốc tế trong thất bại 1-2 trước Trung Hoa Đài Bắc tại Vòng loại Cúp bóng đá châu Á 2019 vào ngày 11 tháng 10 năm 2016.

Bàn thắng quốc tế
Tỉ số và kết quả liệt kê bàn thắng của Đông Timor trước.

Danh hiệu
AS Ponta Leste
Taça 12 de Novembro Vô địch: 2016
LFA Super Taça Vô địch: 2016

Tham khảo

Sinh năm 1994
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nam Đông Timor
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Đông Timor
Người Manatuto
Tiền đạo bóng đá


title: Exophyla platti

text:
Exophyla platti là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Exophyla


title: Hansamu Yama Pranata

text:
Hansamu Yama (sinh ở Mojokerto, Indonesia, 16 tháng 1 năm 1995) là cầu thủ bóng đá người Indonesia chơi cho câu lạc bộ Persija Jakarta ở vị trí hậu vệ.

Sự nghiệp chơi cho câu lạc bộ
Ngày 21 tháng 10 năm 2014, Hansamu ký hợp đồng 3 năm với Barito Putera để tham dự 2015 Indonesia Super League. Anh có trận đấu ra mắt vào ngày 4 tháng 4 năm 2015 như thành viên mới gia nhập đội bóng, với kết quả thắng 2–0 trước đội Persela Lamongan.

Sự nghiệp quốc tế
Hansamu ra mắt cùng  vào ngày 10 tháng 2 năm 2015 trong trận đấu giao hữu với . Hansamu trong trận đấu với Việt Nam vào ngày 3 tháng 12 năm 2016 trong khuôn khổ Giải vô địch bóng đá Đông Nam Á 2016 và mở tỷ số bằng pha đánh đầu từ quả phạt góc ở phút thứ 7 dẫn đến chiến thắng chung cuộc 2–1.

Thống kê

Câu lạc bộ

Quốc tế

Ghi bàn tại giải quốc tế
Bàn thắng và kết quả của Indonesia được để trước.
U-23 Indonesia

Indonesia

Vinh danh
U-19 Indonesia
 U-19 AFF Cup: 2013

Chú thích

Liên kết ngoài

Cầu thủ bóng đá Indonesia
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Indonesia
Sinh năm 1995
Nhân vật còn sống
Hậu vệ bóng đá


title: Pterolophia beccarii

text:
Pterolophia beccarii là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Pterolophia


title: Jack Catley

text:
John William Catley (sinh ngày 16 tháng 3 năm 1945) là một cựu cầu thủ bóng đá người Anh thi đấu ở vị trí tiền vệ chạy cánh.

Tham khảo

Sinh năm 1945
Nhân vật còn sống
Người Grimsby
Cầu thủ bóng đá Anh
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Grimsby Town F.C.
Cầu thủ bóng đá English Football League


title: Cá cóc Hồng Kông

text:
Cá cóc Hồng Kông là một loài cá cóc được tìm thấy ở Hồng Kông. Từng được được cho là loài đặc hữu của lãnh thổ này, loài này cũng đã được tìm thấy trong các phần ven biển của tỉnh Quảng Đông.

Loài cá cóc này được một số nhà tự nhiên xem như là một phân loài của Paramesotriton chinensis. Tuy nhiên, một số người khác không đồng ý với sự phân loại như vậy dựa vào sự phân bố rời rạc của hai loài, bề ngoài khác nhau và sở thích môi trường sống khác nhau.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Hong Kong Reptile & Amphibian Society
Gallery of the newt

Động vật được mô tả năm 1962
Động vật lưỡng cư Trung Quốc
Động vật Hồng Kông
Động vật đặc hữu Trung Quốc


title: Aeschremon desertalis

text:
Aeschremon desertalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aeschremon


title: Annabelle: Tạo vật quỷ dữ

text:
Annabelle: Tạo vật quỷ dữ là bộ phim kinh dị siêu nhiên của Mỹ năm 2017 do David F. Sandberg đạo diễn và do Gary Dauberman viết. Đây là một phần trước của Annabelle năm 2014 và phần thứ tư trong loạt The Conjuring. Bộ phim có sự tham gia của Stephanie Sigman, Talitha Bateman, Anthony LaPaglia và Miranda Otto, và mô tả nguồn gốc của con búp bê Annabelle sở hữu.

"Annabelle: Tạo vật quỷ dữ" được công chiếu tại Liên hoan phim LA vào ngày 19 tháng 6 năm 2017 và được phát hành tại Mỹ vào ngày 11 tháng 8 năm 2017. Bộ phim đã thu được $305,8 triệu USD trên toàn thế giới và nhận được những nhận xét tích cực từ các nhà phê bình, ca ngợi bầu không khí và diễn xuất, và ghi nhận nó như là một cải tiến so với phần phim trước đó của nó.

Nội dung

Năm 1943, Samuel Mullins và vợ của ông là Esther đau lòng vì mất con gái Annabelle 7 tuổi, biệt danh là "Bee", người đã chết sau khi cô bị một chiếc xe hơi cán qua. Vì quá đỗi thương nhớ con gái quá cố của họ, Esther và Samuel đã thực hiện một nghi lễ gọi hồn con gái của họ và đã triệu hồi được một thực thể không xác định mà cặp đôi này tin rằng là linh hồn của con gái họ. Thực thể này thuyết phục họ chuyển linh hồn của mình vào một trong những chiếc búp bê bằng sứ của Samuel. Sự tin tưởng của họ sụp đổ khi Mullins nhận ra rằng họ đã thu hút một con quỷ tìm kiếm người chủ nhà. Họ đưa con búp bê đến phòng của Bee và khóa nó trong một tủ quần áo được niêm phong bằng các trang từ Kinh Thánh trước khi thuê linh mục ban phước cho cả phòng và nhà.

Mười hai năm sau, năm 1955, Mullins mở cửa nhà của họ để cung cấp nơi trú ẩn cho Sơ Charlotte và sáu cô gái bỏ nhà cửa khi đóng trại mồ côi của họ. Đêm đó, Janice, một đứa trẻ mồ côi bị bại hoại vì bệnh bại liệt, tỉnh dậy và lẻn vào phòng ngủ của Bee, bí ẩn đã được mở khóa. Cô tìm thấy một chìa khóa cho tủ quần áo của Bee và mở nó, vô tình thả con quỷ ra, bắt đầu khủng bố các cô gái, đặc biệt là Janice.

Vào đêm thứ hai, con quỷ tiếp tục hành hạ Janice,cô cố gắng trốn đi bằng cách sử dụng cầu thang tự động. Janice bị thương nặng khi bị bắt bởi con quỷ và bị ném từ tầng hai xuống tầng một. Ngày hôm sau, Janice - đã ngồi xe lăn - bị kéo vào chuồng. Con quỷ, lấy hình dạng của sơ nhà thờ (được cho là Valak trong the Conjuring 2), đã thành công trong việc chiếm hữu cô trong hình dạng của Bee. Một trong những đứa trẻ mồ côi khác, người bạn thân nhất của Janice, nhận thấy những thay đổi trong hành vi của Janice và thừa nhận với Samuel rằng Janice đã lẻn vào phòng của Bee và tìm thấy con búp bê hai đêm trước đó.

Sơ Charlotte nói chuyện với Esther bị biến dạng, người bị giam trong phòng ngủ của cô, khi một nửa khuôn mặt và con mắt của cô bị con quỷ cào nát trong cuộc gặp gỡ đầu tiên mười hai năm trước đó. Esther thú nhận với nữ tu sự thật đằng sau con búp bê và sự ám ảnh trong nhà của họ. Sơ Charlotte ngày càng lo lắng rằng con quỷ sẽ tiếp tục hành hạ các cô gái.

Sau khi giết chết Mullins một cách tàn ác, con quỷ tấn công Sơ Charlotte khi cô cố gắng đưa các cô gái ra khỏi nhà. Người sở hữu Janice tiếp tục theo đuổi Linda, người đã trốn trong phòng của Bee. Sơ Charlotte đến để ngăn Janice và khóa cô gái và con búp bê trong tủ quần áo. Ngày hôm sau, cảnh sát đến để tìm kiếm ngôi nhà và môi trường xung quanh và chỉ tìm thấy con búp bê bên trong tủ quần áo ngủ, mà họ loại bỏ như là bằng chứng. Janice đã trốn thoát qua một lỗ hổng trong tủ quần áo và bỏ trốn đến một trại trẻ mồ côi ở Santa Monica. Bây giờ cô lấy tên "Annabelle" và được gia đình Higgins nhận nuôi.

Mười hai năm sau, vào năm 1967, Annabelle gia nhập đạo Sa-môn, các môn đệ của Ram, với bạn trai của cô. Một đêm nọ, họ giết cha mẹ nuôi trong phòng ngủ của họ, thu hút sự chú ý của những người hàng xóm kế tiếp của họ, The Forms, bắt đầu các sự kiện của bộ phim "Annabelle" đầu tiên.

Cảnh giữa danh đề (mid-credit) cho thấy con búp bê Annabelle đang ngồi lơ lửng trong tủ quần áo, cho đến khi nó đột ngột và không thể giải thích được, liếc nhìn khán giả trước khi danh đề tiếp tục.

Trong một cảnh hậu danh đề (after credit), được đặt tại Romania vào năm 1952, con ma Valak đang trú ngụ tại các hội trường thiền nến của Tu viện Cârţa.

Diễn viên

 Stephanie Sigman vai Sơ Charlotte
 Talitha Bateman vai Janice / Annabelle Higgins
 Tree O'Toole vai Janice / Annabelle Higgins trưởng thành
 Lulu Wilson vai Linda
 Anthony LaPaglia vai Samuel Mullins
 Miranda Otto vai Esther Mullins
 Alicia Vela-Bailey vai Evil Esther Mullins
 Grace Fulton vai Carol
 Philippa Coulthard vai Nancy
 Samara Lee vai Annabelle "Bee" Mullins
 Tayler Buck vai Kate
 Lou Lou Safran vai Tierney
 Mark Bramhall vai cha Massey
 Adam Bartley vai Officer Fuller
 Lotta Losten vai the adoption agent
 Joseph Bishara vai Annabelle Demon
 Brian Howe vai Pete Higgins
 Kerry O'Malley vai Sharon Higgins
 Annabelle Wallis vai Mia Form (cameo)
 Ward Horton vai John Form (cameo)
 Bonnie Aarons vai Valak / Demon Nun (cameo)

Âm nhạc
Vào ngày 23 tháng 11 năm 2016, Benjamin Wallfisch được thuê để sáng tác nhạc cho bộ phim. WaterTower Music phát hành album soundtrack vào ngày 4 tháng 8 năm 2017.

Phần tiếp theo
Annabelle: Ác quỷ trở về là phần ba và được dự kiến phát ngày 26 tháng 6 năm 2019.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim kinh dị năm 2017
Phim năm 2017
2017 horror films
Phim Mỹ
American horror films
American horror thriller films
American supernatural horror films
Phim quay tại Los Angeles
Film spin-offs
New Line Cinema films
Prequel films
Religious horror films
Supernatural horror films
Warner Bros. films


title: Eutanygaster moraviella

text:
Eutanygaster moraviella là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eutanygaster


title: Barichneumon derogator

text:
Barichneumon derogator là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Barichneumon


title: Onthophagus shimba

text:
Onthophagus shimba là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).

Chú thích

Liên kết ngoài

S


title: Tập hợp sắp thứ tự một phần

text:
Trong toán học, đặc biệt là trong lý thuyết thứ tự, một tập hợp sắp thứ tự một phần (hay còn gọi là tập hợp sắp thứ tự bộ phận, hay tập hợp sắp thứ tự riêng phần, hoặc được gọi ngắn đi là poset) bao gồm một tập hợp cùng với một quan hệ hai ngôi có tính phản xạ (mỗi phần tử được so sánh với chính nó), tính phản đối xứng (giữa hai phần tử có nhiều nhất một cách so sánh) và tính bắc cầu (ta có thể so sánh theo kiểu bắc cầu).

Từ "một phần" hay "bộ phận" trong tên quan hệ ý chỉ rằng không phải mọi cặp phần tử đều so sánh được với nhau. Nghĩa là, có một số cặp phần tử ta không biết phần tử nào đứng trước trong tập sắp thứ tự một phần. Do đó, quan hệ thứ tự riêng phần là dạng tổng quát của quan hệ thứ tự toàn phần, quan hệ mà mọi cặp trong tập hợp đều so sánh được với nhau.

Định nghĩa không hình thức

Quan hệ thứ tự một phần là một khái niệm trong so sánh trong đó hai phần tử x và y chỉ nằm duy nhất một trong bốn quan hệ sau: hoặc x < y, hoặc x = y, hoặc x > y, hoặc x và y không so sánh được với nhau.

Tập hợp đi cùng quan hệ thứ tự một phần được gọi là tập hợp sắp thứ tự một phần. Tập hợp sắp thứ tự một phần thường được vẽ qua biểu đồ Hasse.

Quan hệ thứ tự một phần

Quan hệ thứ tự một phần là quan hệ thuần nhất có tính bắc cầu và phản đối xứng. Có hai định nghĩa thường gặp cho quan hệ thứ tự một phần phản xạ và không phản xạ, được gọi là "không nghiêm ngặt" và "nghiêm ngặt" tương ứng. Hai định nghĩa này có thể đặt trong ương ứng một-một, trong đó mỗi quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt có duy nhất một quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt tương ứng và ngược lại cũng thế. Thuật ngữ quan hệ thứ tự một phần thường là chỉ đến nhất quan hệ thứ một phần không nghiêm ngặt.

Quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt

Quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt (hoặc quan hệ thứ tự một phần yếu) là quan hệ thuần nhất ≤ có tính phản xạ, phản đối xứng và bắc cầu trên tập hợp , nghĩa là với mọi  nó phải thỏa mãn:

 Tính bắc cầu: , tức mỗi phần tử có quan hệ với chính nó
 Tính phản đối xứng: nếu  và  thì , tức không có hai phần tử phân biệt nào đứng trước cái còn lại
 Tính bắc cầu: nếu  và  thì .

Quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt còn là tiền thứ tự phản đối xứng.

Quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt

Quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt (hoặc quan hệ thứ tự một phần mạnh) là quan hệ thuần nhất < có tính hoàn toàn không phản xạ, bất đối xứng và bắc cầu trên tập hợp P; nghĩa là nó phải thỏa mãn các điều kiện sau với mọi

Tính hoàn toàn không phản xạ: không , tức không có phần tử nào có quan hệ với chính nó
Tính bất đối xứng: nếu  thì không .
Tính bắc cầu: nếu  và  thì .

Tính hoàn toàn không phản xạ và tính bắt cầu suy ra tính bất đối xứng. Tính bất đối xứng thì sẽ suy ra tính hoàn toàn không phản xạ. Nói cách khác, quan hệ bắc cầu có tính bất đối xứng khi và chỉ khi nó hoàn toàn không phản xạ. Do vậy, định nghĩa giữ nguyên kể cả khi nó bỏ đi điều kiện hoàn toàn không phản xạ hoặc điều kiện bất đối xứng (nhưng không thể bỏ cả hai).

Quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt còn được gọi là tiền thứ tự nghiêm ngặt.

Mối liên hệ giữa quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt và không nghiêm ngặt

Quan hệ một phần nghiêm ngặt và không nghiêm ngặt trên cùng tập hợp  có quan hệ gần gũi với nhau. Quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt  có thể biến đổi sang dạng nghiêm ngặt bằng cách loại bỏ tất cả quan hệ dưới dạng  tức quan hệ nghiêm ngặt là tập hợp  trong đó  là quan hệ đơn vị trên  và  ký hiệu hiệu tập hợp. Ngược lại, quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt < trên  có thể đổi sang dạng không nghiêm ngặt bằng cách hợp thêm các quan hệ dưới dạng đó; tức là,  là quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt . Do đó, nếu  là quan hệ thứ tự một phần,  thì quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt < là hạt nhân không phản xạ được cho bởi
Ngược lại, nếu < là quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt thì quan hệ thứ tự một không phần nghiêm ngặt  là bao đóng phản xạ được đưa bởi

Quan hệ đối ngẫu

Đối ngẫu (hoặc đối ngược)  của quan hệ thứ tự một phần  được định nghĩa bằng cách đặt  là quan hệ ngược của , tức.  khi và chỉ khi . Đối ngẫu của quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt là quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt, tương tự như vậy đối với đối ngẫu của quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt.

Thuật ngữ

Ta có thể coi tập hợp sắp thứ tự một là bộ ba , trong đó  là quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt trên ,  là quan hệ một phần nghiêm ngặt tương ứng trên  (hạt nhân không phản xạ của của ),  là đối ngẫu của , và  là đối ngẫu của .

Bất kỳ một trong bốn quan hệ thứ tự một phần  trên cùng một tập cho trước sẽ xác định duy nhất ba quan hệ còn lại. Do đó khi ký hiệu,ta có thể viết  hoặc  và giả định rằng các quan hệ còn lại được định nghĩa tương tự. Các nhà toán học thường định nghĩa bằng quan hệ thứ tự một phần không nghiêm ngặt . Một số tác giả dùng ký hiệu khác thay vì  ví dụ như  hoặt  để phân biệt quan hệ thứ tự một phần với toàn phần.

Khi nhắc đến thứ tự một phần,  không nên được coi là phần bù của . Quan hệ  là quan hệ ngược của hạt nhân không phản xạ của , hạt nhân này luôn là tập con của phần bù của , nhưng  chỉ bằng với phần bù của  khi và chỉ khi  là quan hệ toàn phần.

Các ví dụ

Các ví dụ của tập hợp sắp thứ tự một phần trong toán học bao gồm

 Tập số thực, hoặc tổng quát hơn là bất kỳ tập có thứ tụ toàn phần, có quan hệ thứ tự nhỏ hơn hoặc bằng ≤, là tập sắp thứ tự một phần không nghiêm ngặt.
 Vẫn trên tập số thực , quan hệ chuẩn nhỏ hơn < là quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt. Điều này cũng đúng với quan hệ lớn hơn > trên .
 Theo định nghĩa, mọi quan hệ thứ tự yếu nghiêm ngặt là quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt.
 Tập các tập con của tập cho trước (tập lũy thừa) sắp xếp theo quan hệ bao hàm trong (xem hình 1). Tương tư như vậy đối với tập các dãy sắp xếp theo dãy con và tập các xâu sắp thứ tự theo xâu con.
 Tập hợp các số tự nhiên cùng quan hệ chia hết. (xem hình 3 và hình 6)
 Tập đỉnh của đồ thị có hướng không chu trình xếp thứ tự theo tính chạm được.
 Tập các không gian con của không gian vectơ xếp thứ tự theo phép bao hàm.
 Cho tập sắp thứ tự một phần P, không gian dãy chứa tất cá các dãy phần tử của P, trong đó dãy a đứng trước dãy b nếu mỗi phần tử trong a đứng trước phần tử tương ứng trong b. Dưới công thức,  khi và chỉ khi  với mọi ; đây là quan hệ thứ tự từng phần.
 Cho tập hợp X và tập sắp thứ tự một phần P, không gian hàm chứa mọi hàm từ X đến P, trong đó f ≤ g khi và chỉ khi f(x) ≤ g(x) với mọi
 Trong toán học, rào là tập hợp sắp thứ tự một phần được định nghĩa bằng dãy thay phiên các quan hệ thứ tự a < b > c < d ...
 Tập các sự kiện trong tương đối hẹp và trong đa số trường hợp của tương đối rộng, trong đó cho hai sự kiện X và Y, X ≤ Y khi và chỉ khi Y nằm trong nón ánh sáng của X. Sự kiện Y chỉ có thể là hệ quả của X khi X ≤ Y.

Một ví dụ khác thường gặp trong ngoài đời là tập các con người sắp xếp theo thứ tự phả hệ. Một số cặp người có thể có quan hệ tổ tiên-con cháu nhưng cũng có một số cặp người không so sánh với nhau vì không ai trong cặp là con cháu của người kia.

Thứ tự trên tích Descartes của tập sắp thứ tự một phần

Đây là ba trong nhiều quan hệ thứ tự một phần được định nghĩa trên tích đề các của hai tập hợp sắp thứ tự một phần, xếp thứ tự từ yếu đến mạnh (xem hình 4):
Thứ tự từ điển: (a, b) ≤ (c, d) nếu a < c hoặc (a = c và b ≤ d);
Thứ tự tích: (a, b) ≤ (c, d) nếu a ≤ c và b ≤ d;
Bao đóng phản xạ của tích trực tiếp của hai thứ tự nghiêm ngặt tương ứng: (a, b) ≤ (c, d) nếu (a < c và b < d) hoặc (a = c và b = d).

Cả ba đều có thể định nghĩa tương tự cho tích Descartes của nhiều hơn hai tập hợp.

Khi áp dụng cho các không gian vectơ có thứ tự trên cùng một trường, kết quả thu được trong mỗi trường hợp cũng là không gian vectơ có thứ tự.

Xem thêm Quan hệ thứ tự trên tích Descartes của tập sắp thứ tự toàn phần

Tổng của tập sắp tự thứ tự một phần

Một cách khác để hợp hai tập sắp thứ tự một phần (không giao nhau) là tổng thứ tự (hay còn gọi là tổng tuyến tính), Z = X ⊕ Y, được định nghĩa trên hợp của hai tập X và Y theo quan hệ a ≤Z b khi và chỉ khi:
 a, b ∈ X và a ≤X b, hoặc
 a, b ∈ Y và a ≤Y b, hoặc
 a ∈ X và b ∈ Y.

Nếu hai tập sắp thứ tự một phần đó có thứ tự tốt, thì tổng thứ tự của nó cũng vậy.

Các thuật ngữ liên quan

Các ví dụ sau sử dụng tập hợp sắp thứ tự một phần  bao gồm tập các tập con của  được xếp theo quan hệ bao hàm (xem hình 1).

 a có quan hệ với b khi a ≤ b. Điều này không có nghĩa b cũng có quan hệ với a, bởi vì quan hệ không cần phải đối xứng. Lấy ví dụ,  có quan hệ với  nhưng ngược lại thì không.
 a và b so sánh được với nhau nếu a ≤ b hoặc b ≤ a. Ngược lại, thì chúng được gọi là không so sánh được với nhau.Ví dụ chẳng hạn,  và  so sánh được với nhau, trong khi  và thì không.
 Quan hệ toàn phần hoặc quan hệ tuyến tính là quan hệ thứ tự một phần mà mọi cặp phần tử đều so sánh được với nhau. Ví dụ chẳng hạn như tập số tự nhiên cùng quan hệ thứ tự tự nhiên của nó.
 Xích là tập con có thứ tự toàn phần của tập sắp thứ tự một phần. Ví dụ chẳng hạn,,  là một xích.
 Phản xích là tập con của tập sắp thứ tự một phần mà trong đó không có hai phần tử phân biệt nào so sánh được với nhau, ví dụ như tập các tập một phần tử
 Phần tử a được gọi là nhỏ hơn nghiêm ngặt với phần tử b, nếu a ≤ b và  Ví dụ,  nhỏ hơn nghiêm ngặt với
 Phần tử a được gọi là phủ bởi phần tử b, được viết là a ⋖ b (hoặc a <: b), nếu a nhỏ hơn nghiêm ngặt với b và không có phần tử thứ ba c nằm giữa chúng, nói dưới dạng hình thức: nếu đồng thời a ≤ b và , và a ≤ c ≤ b là sai với với mọi c thỏa mãn  Dưới thứ tự nghiêm ngặt <, quan hệ a ⋖ b có thể nói như sau "a < b nhưng không a < c < b cho bất kỳ c". Ví dụ chẳng hạn,  được phủ bởi  nhưng không được phủ bởi

Cực trị

Có một số khái niệm cho phần tử "lớn nhất" và "nhỏ nhất" trong tập sắp thứ tự một phần  nhất là:
 Phần tử lớn nhất và nhỏ nhất: Phần tử  là  nếu với mọi phần tử  Phần tử  là phần tử nhỏ nhất nếu với mọi phần tử  Tập sắp thứ tự một phần chỉ có một phần tử lớn nhất hoặc nhỏ nhất. Trong ví dụ trước, tập  phần tử lớn nhất còn  là phần tử nhỏ nhất.
 Phần tử tối đại và phần tử tối tiểu: Phần tử  là phần tử tối đại nếu không có phần tử  sao cho  Tương tự như vậy, phần tử  là phần tử tối tiểu nếu không có phần tử  sao cho  Nếu tập sắp thứ tự một phần có phần tứ lớn nhất đó thì phần tử đó là phần tử tối đại duy nhất, nhưng nếu không thì có thể có nhiều hơn một phần tử tối đại, và tương tự như vậy cho phần tử nhỏ nhất và phần tử tối tiểu. Ở ví dụ trước,  và  là phần tử lớn nhất và nhỏ nhất tương ứng. Bỏ hai phần tử này đi thì sẽ có 3 phần tử tối đại và 3 phần tử tối tiểu (xem hình 5).
 Cận trên và dưới: Cho tập con A của P, phần tử x thuộc P là cận trên của A nếu a ≤ x, với mỗi phần tử a thuộc A. Cụ thể hơn, x không nhất thiết phải nằm trong A để trở thành cận trên của A. Tương tự như vậy, phần tử x thuộc P là cận dưới của A nếu a ≥ x, với mỗi phần tử a thuộc A. Phần tử lớn nhất của P cũng là cận trên của P, và phần tử nhỏ nhất là cận dưới của P. Trong ví dụ này, tập  là cận trên cho tập các phần tử

Giống với ví dụ trên, xét tập số các số nguyên dương được sắp theo tính chia hết:: 1 là phần tử nhỏ nhất, bởi nó là ước của mọi số còn lại, tập này không có phần tử lớn nhất (tuy nhiên nếu ta cho số 0 vào thì số 0 trở thành phần tử lớn nhất vì nó là bội của bất kỳ số nguyên, xem hình 6). Tập sắp thứ tự một phần này không có phần tử tối đại nào vì bất kỳ g đều sẽ là ước của số khác (chẳng hạn như 2g), phân biệt với nó, do đó g không tối đại. Nếu số 1 được bỏ đi mà vẫn giữa tính chia hết cũng như thứ tự của các số lớn hơn một, thì tập sắp thứ tự một phần thu được không có phần tử nhỏ nhất nhưng bất kỳ số nguyên tố là phần tử tối tiểu của nó. Trong tập sắp thứ tự một phần này, 60 là cận trên (nhưng chưa phải cận trên nhỏ nhất) của tập con  tập con này không có cận dưới (vì số 1 không còn trong tập khác); mặt khác, số 2 là cận dưới của tập con chứa các lũy thừa của 2, tập con này không có cận trên.

Ánh xạ giữa hai tập sắp thứ tự một phần

Cho hai tập hợp sắp thứ tự một phần (S, ≤) và (T, ≼), hàm  được gọi là bảo toàn thứ tự, đơn điệu, hoặc đẳng điệu, nếu với mọi   suy ra f(x) ≼ f(y).
Nếu (U, ≲) cũng là tập sắp thứ tự một phần và cả hai hàm  và  đều bảo toàn thứ tự thì hàm hợp  cũng bảo toàn thứ tự.
Hàm  được gọi là phản xạ thứ tự nếu với mọi  f(x) ≼ f(y) suy ra
Nếu  vừa bảo toàn thứ tự vừa phản xạ thứ tự thì nó được gọi là phép nhúng thứ tự của (S, ≤) vào (T, ≼).
Trong trường hợp này,  phải là đơn ánh, vì  suy ra  và do vậy   theo tính phản đối xứng của  Nếu tồn tại phép nhúng thứ tự giữa hai tập sắp thứ tự một phần S và T, ta có thể nói S được nhúng vào T. Nếu phép nhúng thứ tự  là song ánh. thì nó được gọi là đẳng cấu thứ tự và hai thứ tự một phần (S, ≤) và (T, ≼) được gọi là đẳng cấu với nhau. Quan hệ thứ tự đẳng cấu với nhau có cấu trúc biểu đồ Hasse tương tự với nhau (xem hình 7a). Ta có thể chứng minh nếu tồn tại hai ánh xạ bảo toàn thứ tự  và  sao cho cả hai  và  đều là hàm đồng nhất trên S và T, tương ứng, thì S và T đẳng cấu thứ tự với nhau.

Ví dụ, xét hàm  từ tập hợp các số tự nhiên (xếp theo tính chia hết) tới tập lũy thừa của các số tự nhiên (xếp theo quan hệ bao hàm) có thể được định nghĩa bằng cách ánh xạ mỗi số sang tập các ước nguyên tố của số đó. Nó bảo toàn thứ tự vì nếu  là ước của  thì mỗi ước nguyên tố của   cũng là ước nguyên tố của  Tuy nhiên, nó không phải đơn ánh (vì nó ánh xạ cả 12 và 6 sang ) và cũng không phản xạ thứ tự (vì 12 không phải là ước của của 6). Nếu thay vì đó, định nghĩa ánh xạ mỗi số sang tập các ước lũy thừa nguyên tố của nó qua  ánh xạ này bảo toàn thứ tự, phản xạ thứ tự và do đó là phép nhúng thứ tự. Song, nó không phải đẳng cấu thứ tự (Bởi vì , ví dụ chẳng hạn nó không ánh xạ số nào sang tập ), tuy nhiên nó có thể trở thành một bằng cách giới hạn miền giá trị thành  Hình 7b minh họa một tập hợp con của  và ảnh dưới phép đẳng cấu  Cách xây dựng đẳng cấu thứ tự vào tập lũy thừa này có thể tổng quát hóa cho một lớp rộng rãi các quan hệ thứ tự một phần, được gọi là dàn phân phối, xem "định lý biểu diễn Birkhoff".

Số các quan hệ thứ tự một phần trong tập hợp
Dãy [ A001035] trong OEIS cho số quan hệ thứ tự một phần trên tập hợp chứa n phần tử được dán nhãn:

Số quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt bằng với số quan hệ thứ tự một phần.

Nếu đếm xê xích đẳng cấu, thì ta thu được dãy 1, 1, 2, 5, 16, 63, 318, ... .

Mở rộng tuyến tính

Quan hệ thứ tự một phần  trên tập hợp  được gọi là mở rộng của thứ tự một phần khác  trên  nếu với mọi phần tử  nếu  thì cũng  Mở rộng tuyến tính là mở rộng đồng thời là quan hệ tuyến tính (tức toàn phần). Ví dụ chẳng hạn, thứ tự từ điển của tập sắp thứ tự toàn phần là mở rộng tuyến tính của thứ tự tích của nó. Mọi thứ tự một phần đều có thể mở rộng thành quan hệ thứ tự toàn phần (theo nguyên lý mở rộng thứ tự).

Trong khoa học máy tính, các thuật toán tìm mở rộng tuyến tính của quan hệ thứ tự một phần (được biểu diễn bằng quan hệ chạm tới được của các đồ thị có hướng không chu trình) được gọi là sắp xếp tô pô.

Đồ thị có hướng không chu trình

Các quan hệ thứ một phần nghiêm ngặt có mối liên hệ chặt chẽ với các đồ thị có hướng không chu trình (hay còn gọi là DAG). Nếu một đồ thị được xây bằng cách lấy mỗi phần tử thuộc  làm nútt và mỗi phần tử của  làm cạnh, thì mọi thứ tự một nghiêm ngặt đều là DAG, và bao đóng bắc cầu của DAG vừa là quan hệ thứ tự một phần nghiêm ngặt cũng vừa là DAG. Ngược lại, bởi trong quan hệ không nghiêm ngặt, mỗi nút sẽ có cạnh vòng lại nên nó không thể là DAG.

Trong lý thuyết phạm trù

Mọi tập sắp thứ tự một phần (và mọi tập sắp tiền thứ tự) có thể được coi là phạm trù mà, cho vật  và  có tối đa một cấu xạ từ  đến  Cụ thể hơn, gọi hom(x, y) = {(x, y)} nếu x ≤ y (còn không thì là tập rỗng) và  Các phạm trù như vậy đôi khi được gọi là posetal.

Các tập sắp thứ tự một phần tương đương với nhau khi và chỉ khi chúng đẳng cấu với nhau. Trong tập sắp thứ tự một phần, phần tử nhỏ nhất nếu tồn tại là vật khởi tạo, và phần tử lớn nhất lớn nhất nếu tồn tại thì là vật kết thúc. Bên cạnh đó, mọi tập sắp tiền thứ tự đều tương đương với một tập sắp tự một phần.

Quan hệ thứ tự một phần trong không gian tô pô

Nếu  là tập hợp sắp thứ tự một phần và đồng thời có cấu trúc của không gian tô pô, thì theo lệ, ta có thể giả định rằng  đóng dưới không gian tích tô pô  Dưới giả định này, các quan hệ thứ tự một phần vẫn hoạt động tại các giới hạn theo nghĩa sau: nếu  và  và với mọi   thì

Khoảng

Khoảng trong tập hợp sắp thứ tự một phần P là tập con  của P cùng với tính chất sau: cho bất kỳ x và y thuộc  và bất kỳ z thuộc P, nếu x ≤ z ≤ y, thì z cũng thuộc . (Định nghĩa này tổng quát hoá khái niệm khoảng thưởng gặp ở số thực.)

Khi a ≤ b, khoảng đóng [a, b] là tập các phần tử x thoả mãn a ≤ x ≤ b (tưc là, a ≤ x và x ≤ b). Nó chứa cả hai phần tử a và b.

Sử dụng quan hệ ngặt tương ứng "<", khoảng mở (a, b) là tập các phần tử thoả mãn x thoả mãn a < x < b (tức a < x và x < b). Khoảng mở có thể rỗng kể cả khi a < b.  Ví dụ chẳng hạn, khoảng mở (0, 1) trên các số nguyên bị rỗng là bởi không có số nguyên  sao cho .

Khoảng nửa mở (hay nửa đóng) [a, b) và (a, b] được định nghĩa tương tự như trên.

Đôi khi định nghĩa khoảng được mở rộng cho cả a > b, và khi đó thì khoảng đó là khoảng rỗng.

Khoảng  được gọi là bị chặn nếu tồn tại các phần tử  sao cho . Dễ thấy mọi khoảng có thể biểu diễn bằng ký hiệu khoảng thì bị chặn, song ngược lại chưa chắc đã đúng. Ví dụ chẳng hạn, gọi  là tập con sắp thứ tự một phần của tập các số thực. Tập con (1, 2) là khoảng bị chặn, nhưng nó không có cận trên đúng hay cận dưới đúng thuộc P, nên nó không thể viết theo ký hiệu khoảng sử dụng các phần tử thuộc P.

Tập sắp thứ tư một phần được gọi là poset hữu hạn địa phương nếu mọi khoảng bị chặn của nó hữu hạn. Ví dụ, các số nguyên hữu hạn địa phương dưới thứ tự tự nhiên của chúng. Thứ tự từ điển trên tích Đề-các  không hữu hạn địa phương, bởi vì .

Sử dụng ký hiệu khoảng, tính chất "a phủ bởi b" có thể viết lại thành

Không nên nhầm lẫn khái niệm khoảng trong thứ tự một phần với lớp các thứ tự một phần đặc biệt được gọi là thứ tự khoảng.

Xem thêm

 Antimatroid, hình thức hóa thứ tự trên tập hợp cho phép nhiều họ các thứ tự tổng quát hơn thứ tự một phần
 Tập hệ quả, cách tiếp cận bằng tập sắp thứ tự một phần cho trọng lực lượng tử

 Họ các tập lồng nhau

 Tô pô tập sắp thứ tự một phần, một dạng không gian tô pô có thể được định nghĩa từ bất kỳ tập sắp thứ tự một phần
 Tính liên tục Scott – tính liên tục của hàm số giữa hai thứ tự một phần

 Thứ tự yếu nghiêm ngặt – thứ tự một phần nghiêm ngặt "<" trong đó quan hệ  có tính bắc cầu.

 Cây – Cấu trúc dữ liệu của quan hệ chứa trong tập hợp

Ghi chú

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Lý thuyết thứ tự
Quan hệ hai ngôi


title: Sabburah

text:
Sabburah () là một thị trấn ở phía bắc Syria, một phần hành chính của Tỉnh Hama, nằm ở phía đông của Hama và cách Salamiyah 25 km về phía đông bắc, ở rìa phía tây của sa mạc Syria. Các địa phương gần đó bao gồm Aqarib ở phía nam, Mabujah ở phía đông nam và Khunayfis và al-Saan ở phía đông bắc.

Theo Cục Thống kê Trung ương Syria, Sabburah có dân số 7.141 trong cuộc điều tra dân số năm 2004. Đây là trung tâm hành chính của Sabburah nahiyah ("phó huyện") bao gồm 19 địa phương với dân số tập thể là 21.900 người vào năm 2004. Cư dân của nó chủ yếu là Alawites.

Sabburah được thành lập vào những năm 1860 bởi những người di cư Ismaili từ các vùng khác của miền bắc Syria, người đã chọn nơi này vì điều kiện kinh tế tồi tệ ở các khu vực nội địa của Syria, các loại thuế thấp sống ở rìa sa mạc Syria được cung cấp và vị trí gần Ismaili trung tâm Salamiyah. Tuy nhiên, khu định cư đấu tranh để phát triển mạnh, do các mối đe dọa từ bộ lạc Bedouin cư ngụ trong khu vực. Sabburah có một trạm tần số cao cho dịch vụ radio quốc tế.

Tham khảo


title: Đại dịch COVID-19 tại Quần đảo Faroe

text:
Bài viết này ghi lại các tác động của đại dịch COVID-19 ở Quần đảo Faroe, và có thể không bao gồm tất cả các phản ứng và biện pháp chính hiện đại.

Dòng thời gian

Vào ngày 4 tháng 3, Quần đảo Faroe đã xác nhận trường hợp COVID-19 đầu tiên của vùng lãnh thổ này.

Tính đến ngày 31 tháng 12 năm 2022, Quần đảo Faroe ghi nhận 34,658 trường hợp mắc COVID-19 và 28 trường hợp tử vong.

Tham khảo

Đại dịch COVID-19 tại châu Âu
Đại dịch COVID-19 theo quốc gia và vùng lãnh thổ


title: Marcipa bernardii

text:
Marcipa bernardii là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Marcipa


title: Asmate scutelaria

text:
Asmate scutelaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Asmate


title: Xylocampa modesta

text:
Xylocampa modesta là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Xylocampa


title: Perizoma contrastaria

text:
Perizoma contrastaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Perizoma


title: USS Johnston (DD-557)

text:
USS Johnston (DD-557) là một tàu khu trục lớp Fletcher được Hải quân Hoa Kỳ chế tạo trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Nó là chiếc tàu chiến đầu tiên của Hải quân Mỹ được đặt theo tên Trung úy Hải quân John V. Johnston (?-1912), sĩ quan hải quân từng tham gia cuộc Nội chiến Hoa Kỳ. Con tàu trở nên nổi tiếng khi đã hoạt động anh dũng và bị đánh chìm trong Trận chiến ngoài khơi Samar ngày 25 tháng 10 năm 1944. Cho dù chỉ trang bị hải pháo 5 in (127mm) và ngư lôi, nó dẫn đầu một nhóm nhỏ tàu khu trục và tàu khu trục hộ tống ngăn chặn Lực lượng Trung tâm hùng hậu của Nhật Bản, bao gồm nhiều thiết giáp hạm và tàu tuần dương dưới quyền Phó đô đốc Takeo Kurita, gây cho đối phương nhiều thiệt hại hơn chính bản thân họ. Sự hy sinh của Johnston và của đơn vị đặc nhiệm tàu sân bay hộ tống “Taffy 3” đã giải cứu lực lượng đổ bộ Đệ Thất hạm đội khỏi thảm họa bị tiêu diệt. Do thành tích phục vụ, nó được tặng thưởng danh hiệu Đơn vị Tuyên dương Tổng thống cùng sáu Ngôi sao Chiến trận trong Thế Chiến II.

Thiết kế và chế tạo

Johnston được đặt lườn tại xưởng tàu của hãng Seattle-Tacoma Shipbuilding Corporation ở Seattle, Washington vào ngày 6 tháng 5 năm 1942. Nó được hạ thủy vào ngày 25 tháng 3 năm 1943; được đỡ đầu bởi bà Marie S. Klinger, cháu gái Trung úy Johnston; và nhập biên chế vào ngày 27 tháng 10 năm 1943 dưới quyền chỉ huy của Hạm trưởng, Thiếu tá Hải quân Ernest E. Evans.

Lịch sử hoạt động

Trung tâm và Nam Thái Bình Dương
Trong chiến dịch quần đảo Marshall, Johnston đã bắn phá các bãi biển tại Kwajalein vào ngày 1 tháng 2 năm 1944, cũng như một đợt bắn phá kéo dài năm ngày xuống từ ngày 17 đến ngày 22 tháng 2. Nó đã hỗ trợ trực tiếp cho lực lượng tấn công tại đây, phá hủy nhiều công sự phòng thủ đối phương. Trên đường đi làm nhiệm vụ tuần tra tại khu vực quần đảo Solomon vào ngày 28 tháng 3, nó bắn phá đảo san hô Kapingamarangi thuộc quần đảo Caroline, phá hủy một đài quan sát và nhiều lô cốt cùng các công trình khác. Hai ngày sau, nó đi đến khu vực cửa sông Maririca về phía Đông Nam vịnh Nữ hoàng Augusta, Bougainville thuộc quần đảo Solomon. Sau khi bắn phá khu vực, nó đảm nhiệm tuần tra chống tàu ngầm ngoài khơi Bougainville. Đang khi làm nhiệm vụ này, vào ngày 15 tháng 5, nó đã tấn công bằng mìn sâu và đánh chìm được tàu ngầm Nhật I-176.

Sau ba tháng tuần tra tại khu vực quần đảo Solomon, Johnston lên đường đi đến quần đảo Marshall để chuẩn bị cho việc tấn công và chiếm đóng Guam thuộc quần đảo Mariana. Vào ngày 21 tháng 7, nó hợp cùng thiết giáp hạm , chiến hạm kỳ cựu sống sót qua cuộc Tấn công Trân Châu Cảng, để bắn phá Guam; chiếc tàu khu trục đã bắn hơn 4.000 quả đạn pháo cho đến ngày 29 tháng 7, phá hủy các khẩu đội pháo  phòng thủ duyên hải, công sự phòng ngự và trại binh đối phương. Sau đó, nó bảo vệ cho các tàu sân bay hộ tống làm nhiệm vụ hỗ trợ trên không cho việc tấn công và chiếm đóng Peleliu.

Philippines
Sau một thời gian chờ đợi kéo dài, cuối cùng Đại tướng Douglas MacArthur cũng thực hiện được lời hứa sẽ quay trở lại Philippines. Được tiếp liệu tại cảng Seeadler thuộc quần đảo Admiralty, Johnston khởi hành vào ngày 12 tháng 10 để bảo vệ cho các tàu sân bay hộ tống nhằm duy trì ưu thế trên không ở khu vực phía Đông đảo Leyte và vịnh Leyte, càn quét các sân bay tại chỗ đối phương cũng như hỗ trợ trực tiếp cho binh lính tại các bãi đổ bộ vào ngày 20 tháng 10, thậm chí tiêu diệt các tàu vận chuyển và tiếp liệu đối phương đang trên đường đến Leyte. Chiếc tàu khu trục hoạt động cùng Đơn vị Đặc nhiệm tàu sân bay hộ tống 77.4.3, với mã gọi tắt là "Taffy 3", bao gồm , soái hạm của Chuẩn đô đốc Clifton Sprague, năm tàu sân bay hộ tống khác, ba tàu khu trục kể cả chính Johnston, và bốn tàu khu trục hộ tống. "Taffy 3" là một trong số ba đơn vị trực thuộc Đội đặc nhiệm 77.4 dưới quyền Chuẩn đô đốc Thomas L. Sprague, lần lượt được đặt tên là "Taffy 1", "Taffy 2"và "Taffy 3".

Trận chiến của Taffy 3

Sáng ngày 23 tháng 10, tàu ngầm Hoa Kỳ phát hiện và tấn công các đơn vị của hạm đội Nhật Bản xuất phát từ Biển Đông, đang hướng về các bãi đổ bộ ở Leyte. Nhóm các thiết giáp hạm, tàu tuần dương và tàu khu trục thuộc Lực lượng phía Nam Nhật Bản, do Phó đô đốc Shoji Nishimura chỉ huy, đã bị lực lượng dưới quyền Chuẩn đô đốc Jesse Oldendorf tiêu diệt khi chúng tìm cách xâm nhập vào vịnh Leyte ngang qua eo biển Surigao trong đêm 24-25 tháng 10. Lực lượng Trung tâm Nhật Bản hùng mạnh hơn, dưới quyền chỉ huy của Phó đô đốc Takeo Kurita, đã bị máy bay từ tàu sân bay của Đô đốc William Halsey tấn công liên tục, và được cho là đã quay đầu khỏi eo biển San Bernardino. Đô đốc Halsey sau đó vượt lên phía Bắc cùng lực lượng tàu sân bay và thiết giáp hạm của mình để tấn công Lực lượng phía Bắc Nhật Bản, một lực lượng nghi binh gồm những tàu sân bay còn rất ít máy bay, trong Trận chiến mũi Engaño. Điều này đã khiến Johnston cùng đơn vị đặc nhiệm tàu sân bay hộ tống nhỏ bé của nó trở thành những lính gác đơn độc phía Bắc vịnh Leyte, về phía Đông Samar và ngoài khơi eo San Bernardino.

Cuối cùng đô đốc Kurita cũng quay mũi lực lượng của mình một lần nữa, và đến sáng ngày 25 tháng 10, Lực lượng Trung tâm Nhật Bản tiến ra khỏi eo biển San Bernardino, đi vào biển Philippine và hướng về phía vịnh Leyte. Chúng đi dọc theo bờ biển Samar, hướng thẳng về phía đơn vị đặc nhiệm của Johnstonvà các bãi đổ bộ tại Leyte, hy vọng có thể tiêu diệt tàu bè đổ bộ và binh lính trên bờ.

Một trong những phi công tuần tra cất cánh ngay sau bình minh đã gửi báo động về việc Lực lượng Trung tâm Nhật Bản đang tiếp cận. Hướng thẳng về phía Johnston là bốn thiết giáp hạm, bao gồm chiếc Yamato lớn nhất thế giới, tám tàu tuần dương (sáu hạng nặng và hai hạng nhẹ) cùng 11 tàu khu trục. Sĩ quan tác xạ của Johnston, Đại úy Hải quân Robert C. Hagen, sau này kể lại: "Chúng tôi có cảm giác giống như David không có cả cái ná". Trong vòng không đầy một phút, Johnston chạy zig-zag giữa sáu chiếc tàu sân bay hộ tống và hạm đội Nhật Bản, thả một màn khói ngụy trang rộng hơn  để che giấu các tàu sân bay khỏi các pháo thủ đối phương. "Ngay khi chúng tôi bắt đầu thả khói, phía Nhật Bản bắt đầu bắn pháo vào chúng tôi. Chúng tôi phải len lỏi giữa những phát đạn pháo… Chúng tôi là chiếc đầu tiên thả màn khói, chiếc đầu tiên khai hỏa, chiếc đầu tiên tấn công bằng ngư lôi…"

Trong 20 phút đầu tiên, Johnston không thể bắn trả do hải pháo hạng nặng của tàu tuần dương và thiết giáp hạm đối phương vượt xa về tầm bắn so với các khẩu /38 caliber của nó. Không chờ đợi mệnh lệnh, Thiếu tá Hạm trưởng Evans tách khỏi đội hình chuyển sang tấn công khi ra lệnh cho Johnston tiến thẳng nhanh về phía đối phương: một hàng bảy tàu khu trục, rồi đến một tàu tuần dương hạng nhẹ và ba tàu tuần dương hạng nặng, và cuối cùng là bốn thiết giáp hạm. Về phía Đông xuất hiện thêm ba tàu tuần dương nữa và nhiều tàu khu trục đối phương.

Ngay khi khoảng cách rút ngắn còn trong vòng , Johnston khai hỏa vào tàu tuần dương hạng nặng Kumano, con tàu ở gần nhất, ghi nhiều phát bắn trúng đích gây hư hại cho đối phương. Trong năm phút tiếp cận để rút ngắn khoảng cách xuống tầm bắn của ngư lôi, nó bắn trên 200 quả đạn pháo nhắm vào đối phương, rồi tung ra đợt tấn công bằng ngư lôi dưới sự chỉ huy của sĩ quan ngư lôi, Đại úy Jack K. Bechdel. Sau khi phóng hết mười quả ngư lôi, nó rút lui dưới sự che chở của một màn khói ngụy trang; và khi nó ló ra khỏi đám khói một phút sau đó, Kumano đã bốc cháy dữ dội do trúng ngư lôi, mũi tàu hoàn toàn bị phá hủy, và bị buộc phải rút lui. Vào lúc này, Johnston trúng ba quả đạn pháo  từ thiết giáp hạm Kongō, tiếp nối bởi ba quả đạn pháo  có thể từ một tàu tuần dương hạng nhẹ hay của Yamato, vốn đã bắn trúng cầu tàu. Cú bắn trúng đã khiến mất điện cho động cơ điều khiển bánh lái và điện vận hành ba khẩu pháo 5-inch phía đuôi tàu, và khiến con quay la bàn không hoạt động.

Một cơn mưa giông tầm thấp xuất hiện, và Johnston đã lợi dụng để ẩn nấp trong một vài phút, trong khi thủy thủ đoàn ra sức sửa chữa khẩn cấp và cứu hộ. Thiếu tá Evans, người bị mất hai ngón tay bên tay phải do mảnh đạn pháo, bỏ cầu tàu và di chuyển về cột bẻ lái phía đuôi để điều khiển con tàu. Đến 07 giờ 50 phút, đô đốc Sprague ra lệnh cho các tàu khu trục tấn công bằng ngư lôi. Không thể giữ đội hình do bị hư hại động cơ đồng thời đã tiêu phí hết số ngư lôi mang theo, Johnston dù sao vẫn hỗ trợ hỏa lực cho các tàu khu trục khác. Khi di chuyển ra khỏi màn khói, nó suýt va chạm với tàu khu trục đồng đội . Đến 08 giờ 20 phút, nó trông thấy một thiết giáp hạm lớp Kongō chỉ ở khoảng cách , ló ra khỏi một đám khói. Nó nổ súng, ghi được nhiều phát trúng vào cấu trúc thượng tầng của con tàu lớn hơn nhiều; hỏa lực bắn trả của chiếc thiết giáp hạm đều bị trượt.

Không lâu sau Johnston trông thấy  phải chịu đựng hỏa lực từ một tàu tuần dương đối phương, nên đã đối đầu với chiếc tàu tuần dương nhằm lôi kéo hỏa lực đối phương khỏi chiếc tàu sân bay. Nó ghi được bốn phát bắn trúng vào đối thủ, rồi tách ra khi thấy hải đội khu trục Nhật Bản đang áp sát các tàu sân bay hộ tống Hoa Kỳ. Nó đối đầu với chiếc tàu khu trục đối phương dẫn đầu cho đến khi nó rút lui, rồi chiếc thứ hai cho đến khi phần còn lại của đối phương rút ra khỏi tầm pháo để phóng ngư lôi, nhưng tất cả đều trượt. Tuy nhiên sự may mắn của Johnston không còn; nó chịu đựng hỏa lực từ nhiều tàu đối phương, và vào lúc cần đến nhất, động cơ còn lại của nó bị hỏng khiến nó chết đứng giữa biển.

Giữa trận chiến, một thiết giáp hạm Nhật Bản, chiếc Kongō, bắn hai quả đạn pháo từ dàn pháo chính nhắm vào Johnston, một phát xuyên thủng lớp vỏ giáp mỏng của chiếc tàu khu trục, làm thủng một lổ trong phòng động cơ, làm tốc độ bị giảm còn một nửa. Các tàu đối phương tiếp cận và dội pháo xuống con tàu đã bị hư hại. Một phát đạn bắn trúng trực tiếp đã loại bỏ một khẩu pháo phía trước và gây hư hại cho khẩu pháo kia; cầu tàu không thể sử dụng do đám cháy và vụ nổ bởi một phát bắn trúng kho đạn 40 mm. Trung tá Evans chuyển sang chỉ huy từ phía đuôi tàu, ra mệnh lệnh bằng miệng qua một cửa nắp mở đến thủy thủ vận hành bánh lái bằng tay. Thủy thủ trên tàu khu trục hộ tống  trông thấy Evans ở phía đuôi tàu, tự hỏi đó có phải là hạm trưởng đang vẩy tay chào họ, không biết rằng đó là bàn tay duy nhất nguyên vẹn của ông.

Các khẩu pháo dần dần bắn hết đạn, rồi đến 9 giờ 30 phút con tàu chết đứng giữa biển, bị các tàu đối phương vây quanh và nả pháo từ mọi hướng. Con tàu bị mất điện toàn bộ và đến 9 giờ 45  phút Hạm trưởng ra lệnh bỏ tàu. Johnston lật nghiêng và bắt đầu đắm lúc 10 giờ 10 phút, ở tọa độ ; một tàu khu trục Nhật tiếp cận ở khoảng cách  , bắn những phát sau cùng để kết liễu. Một người sống sót chứng kiến hạm trưởng người Nhật giơ tay chào khi nó đắm, xem nó là một đối thủ đầy vinh dự. Trong số 327 sĩ quan và thủy thủ của Johnston, chỉ có 141 người được cứu vớt. Trong số 186 người thiệt mạng, khoảng 50 người đã tử trận ngay trên tàu, 45 người qua đời sau đó do thương tích trên các bè cứu sinh, và 92 người khác bao gồm Trung tá Evans đã nhảy xuống nước khi con tàu đắm, nhưng không được tìm thấy.

Diễn biến tiếp theo
 và  cũng đã hy sinh trong trận này để cứu các tàu sân bay hộ tống và bảo vệ cho lực lượng đổ bộ tại Leyte. Hai tàu tuần dương hạng nặng Nhật Bản bị đánh chìm do hỏa lực kết hợp từ hải pháo và không kích. Đô đốc Sprague bị bất ngờ khi toàn bộ Lực lượng Trung tâm Nhật Bản quay mũi rút lui. Vào lúc này, máy bay của "Taffy 2" và Taffy 1" cùng mọi đơn vị khác của hạm đội đã đi đến trợ giúp cho "Taffy 3", nhưng chính  và đơn vị tàu sân bay hộ tống nhỏ bé của nó đã ngăn chặn được lực lượng hùng mạnh của Kurita trong Trận chiến ngoài khơi Samar, gây cho đối phương nhiều thiệt hại hơn chính bản thân họ.

Phần thưởng
Johnston được tặng thưởng danh hiệu Đơn vị Tuyên dương Tổng thống như một đơn vị của “Taffy 3” (Đơn vị Đặc nhiệm 77.4.3). Ngoài ra con tàu còn được tặng thưởng sáu Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Thế Chiến II.

Hạm trưởng của Johnston, Thiếu tá Hải quân Ernest E. Evans, được truy tặng Huân chương Dũng cảm. , một tàu khu trục hộ tống lớp Dealey, được đặt tên theo Thiếu tá Evans; nó hạ thủy năm 1955 và xuất đăng bạ năm 1973.

Chiếc  thứ hai, , là một tàu khu trục lớp Gearing hạ thủy vào ngày 10 tháng 10 năm 1945. Vào ngày 27 tháng 2 năm 1981, nó được rút đăng bạ và chuyển cho Trung Hoa dân quốc (Đài Loan), phục vụ cùng Hải quân Trung Hoa dân quốc như là chiếc ROCS Chen Yang, sau đó được xếp lại lớp như một tàu khu trục tên lửa DDG-928. Chen Yang xuất biên chế ngày 16 tháng 12 năm 2003.

Tham khảo

 Bài này có các trích dẫn từ nguồn :en:Dictionary of American Naval Fighting Ships thuộc phạm vi công cộng: http://www.history.navy.mil/research/histories/ship-histories/danfs/j/johnston-i.html

 Hornfischer, James D. (2004) The Last Stand of the Tin Can Sailors (1st Edition). Bantam Books ISBN 978-0-553-80257-3.

Đọc thêm
 Trận chiến ngoài khơi Samar
 Dogfights: Death of the Japanese Navy. History Channel. TV. Arthur Drooker.

Liên kết ngoài
 WW2DB: Johnston
 NavSource.org - DD-557
 Dead in the Water by Evan Thomas

Lớp tàu khu trục Fletcher
Tàu khu trục của Hải quân Hoa Kỳ
Tàu khu trục trong Thế Chiến II
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại biển Philippine
Sự cố hàng hải năm 1944
Tàu thủy năm 1943


title: Conistra brigensis

text:
Conistra brigensis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Conistra


title: Kalian-e Olya

text:
Kalian-e Olya (, cũng được Latinh hóa thành Kālīān-e 'Olyā, và Kālyān-e' Olyā; còn được gọi là Kāleyān-e Bālā, Kālīān, Kāliān Bālā, và Kālīān-e Bālā) là một ngôi làng ở Quận nông thôn Poshtdarband, thuộc Quận trung tâm của Quận Kermanshah, Tỉnh Kermanshah, Iran. Tại cuộc điều tra dân số năm 2006, dân số của ngôi làng này là 210 người trong 41 gia đình.

Tham khảo

Khu dân cư tỉnh Kermanshah


title: Ishikawa Ryuta

text:
Ryuta Ishikawa (sinh ngày 15 tháng 2 năm 1999) là một cầu thủ bóng đá người Nhật Bản.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Ryuta Ishikawa đã từng chơi cho Fagiano Okayama.

Tham khảo

Sinh năm 1999
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nam Nhật Bản
Tiền đạo bóng đá
Nhân vật liên quan đến bóng đá từ Saitama
Cầu thủ bóng đá Fagiano Okayama
Cầu thủ bóng đá J2 League


title: Crypsiptya africalis

text:
Crypsiptya africalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Crypsiptya


title: Payam Niazmand

text:
Seyed Payam Niazmand Ghader (; sinh ngày 6 tháng 4 năm 1995) là một cầu thủ bóng đá chuyên nghiệp người Iran hiện thi đấu ở vị trí thủ môn cho câu lạc bộ Sepahan và đội tuyển quốc gia Iran.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1995
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá nam Iran
Thủ môn bóng đá
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Iran
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2022
Cầu thủ Cúp bóng đá châu Á 2019
Cầu thủ bóng đá Portimonense S.C.


title: Hypercompe misera

text:
Hypercompe misera là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hypercompe


title: Christine Georges Diguibaye

text:
Christian Georges Diguimbaye là một chính trị gia của Chad. Ông là bộ trưởng Bộ tài chính kể từ tháng 2 năm 2017.

Nghề nghiệp
Diguimbaye trước đây từng là một quan chức của Liên minh châu Phi tại Addis Ababa. Ông được Tổng thống Idriss Déby bổ nhiệm làm bộ trưởng bộ tài chính vào ngày 6 tháng 2 năm 2017, sau khi Mbogo Ngabo Selil bị sa thải vào tháng 1.

Tham khảo

Nhân vật còn sống
Nữ chính khách Tchad


title: Pseuderos exul

text:
Pseuderos exul là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Pseuderos


title: Chó sục Dandie Dinmont

text:
Chó sục Dandie Dinmont là một giống chó nhỏ của Scotland trong số các giống chó sục. Loài này có một cơ thể rất dài, chân ngắn và một chùm lông đặc biệt trên đầu. Một nhân vật trong cuốn tiểu thuyết Guy Mannering của Walter Scott đã đặt tên cho giống chó này, với cái tên được chọn là Dandie Dinmont được cho là lấy theo tên của James Davidson, người được coi là người khởi thủy của các giống chó hiện đại. Chó của Davidson xuất thân từ các gia đình sở hữu chó sục sớm hơn, bao gồm cả Allans của Holystone, Northumberland.

Tính cách
Chó sục Dandie Dinmont rất hung hăng nhưng cũng thường thân thiện và thích hợp cho trẻ có độ tuổi khá lớn. Chúng thích hợp với vai trò làm một người bạn đồng hành và ngoài ra còn có thể đóng vai trò một con chó bảo vệ, nhưng là một trong những con chó thuộc loại này có tính ngoan ngoãn nhất trong các giống chó sục; chúng thường cố gắng làm thỏa mãn chủ sở hữu của chúng. Tuy nhiên, chúng được biết đến với khả năng đào hố lớn trong một khoảng thời gian ngắn. Chúng có thể được huấn luyện tốt với mèo nhưng không nên tin cậy khi xung quanh có những con vật nhỏ hơn như chuột đồng hoặc chuột. Chúng được mô tả là "rất hung bạo", trong đó chúng dễ tỏ ra thái độ phản kháng với loài động vật khác, bao gồm cả cáo và trong một số trường hợp cả những con chó khác.

Tham khảo

Giống chó


title: Chu Chủ Ái

text:
Chu Chủ Ái (Phồn thể: 朱主愛, Giản thể: 朱主爱, Bính âm: Zhū Zhū ài, sinh ngày 7 tháng 3 năm 1997), thường được biết đến với nghệ danh Joyce Chu (), là một nữ ca sĩ, diễn viên và nhạc sĩ người Malaysia gốc Hoa trực thuộc công ty giải trí RED People.

Tiểu sử
Joyce Chu là một ca sĩ người Malaysia. Cô có một người chị. Cô nổi danh sau khi thực hiện MV "Malaysia Chabor" để khẳng định mình là một cô gái Malaysia chứ không phải người Hàn Quốc như nhiều người nhầm tưởng. MV này đã mang lại thành công cho cô, là bước đệm giúp cô thực hiện những MV khác như: Your Little Round Hand, Like Me...

Năm 2015, Joyce Chu thực hiện EP đầu tiên "I Miss U". Sau đó là "I Miss U 2.0".

Năm 2016, Joyce Chu tới Việt Nam thực hiện MV "I Miss U" phiên bản tiếng Việt với tựa đề "Em nhớ anh". Cô diện áo dài nữ sinh, ôm đàn ngồi hát.

Vào tháng 4 năm 2020, cô đã tham gia bộ phim truyền hình Đài Loan I, Myself. Cô là một trong những diễn viên chính trong loạt phim theo chủ đề tự phục hồi. Vào tháng 5 năm 2020, cô tham gia làm thực tập sinh trong chương trình cuộc thi nhóm nữ Trung Quốc Chuang 2020/Produce Camp 2020, nơi cô là một trong hai thực tập sinh đến từ Đông Nam Á.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1997
Nhân vật còn sống
Người Malaysia gốc Hoa
Người Mân Nam
Nữ ca sĩ thế kỷ 21


title: Mrsool Park

text:
Sân vận động Đại học Nhà vua Saud (), còn được gọi là Mrsool Park vì lý do tài trợ, là một sân vận động bóng đá nằm ở Riyadh, Ả Rập Xê Út. Vào tháng 9 năm 2020, Saudi Media Company đã giành được quyền quản lý vận hành sân vận động. Vào ngày 26 tháng 10 năm 2020, SMC đã ký một thỏa thuận với Al Nassr FC để Mrsool Park trở thành sân nhà của đội.

Lịch sử
Sân vận động được xây dựng trong khuôn viên của Đại học Nhà vua Saud ở phía tây của Riyadh. Công việc xây dựng sân vận động được bắt đầu vào mùa xuân năm 2011. Sân được khánh thành vào tháng 5 năm 2015. Sân được xây dựng bởi Hashem Contracting Company, dựa trên thiết kế của Michael KC Cheah và vợ của ông, Steph. Đây là một trong số các sân vận động bóng đá tại Ả Rập Xê Út được thiết kế bởi Michael KC Cheah.

Hashem Contracting Company đã xây dựng sân vận động với chi phí 215 triệu riyal (57 triệu USD). Sân đạt tiêu chuẩn FIFA đối với các trận đấu quốc tế. Sân vận động có thể có màu nâu đất hoặc màu vàng tùy thuộc vào ánh sáng mặt trời do mặt ngoài của sân được làm bằng kim loại và có đục lỗ. Mrsool Park được cải tạo vào cuối năm 2020 và công việc cải tạo đang tiếp tục diễn ra để biến nơi đây thành một điểm đến dành cho giới trẻ và gia đình với các khu vực dành cho cổ động viên và khu vực giải trí dành cho mọi người.

Vào tháng 11 năm 2020, sân vận động được đổi tên thành Mrsool Park, sau khi ký hợp đồng với công ty chuyển phát Mrsool.

Vào năm 2021, sân vận động đã tổ chức trận đấu Cúp Maradona giữa Boca Juniors và FC Barcelona để vinh danh Diego Maradona, người đã qua đời vào năm trước.

Sự kiện
 WWE Crown Jewel (2022)

Hình ảnh

Tham khảo

Địa điểm bóng đá Ả Rập Xê Út
Sân vận động đa năng Ả Rập Xê Út
Công trình xây dựng ở Riyadh
Thể thao Riyadh
Địa điểm thi đấu Đại hội Thể thao châu Á 2034
Địa điểm thể thao hoàn thành năm 2015
Khởi đầu năm 2015 ở Ả Rập Xê Út


title: Iłki

text:
Iłki  () là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Biała Piska, thuộc huyện Piski, Warmińsko-Mazurskie, ở miền bắc Ba Lan.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức (Đông Phổ).

Tham khảo


title: Trichoferus holosericeus

text:
Trichoferus holosericeus là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Trichoferus
Động vật được mô tả năm 1790


title: Lụa tơ sen

text:
Lụa tơ sen ( hay , ) hay đơn giản là lụa sen là một loại vải được dệt bằng sợi kéo từ cuống sen. Loại vải này ban đầu có nguồn gốc từ Myanmar (Miến Điện), nay còn được dệt bởi những tiểu thương thủ công nghiệp quy mô nhỏ ở Việt Nam. Do đặc tính phức tạp và thâm dụng lao động của việc làm và dệt tơ sen, lụa tơ sen được coi là một trong những loại vải đắt nhất trên thế giới.
Lụa tơ sen Myanmar sử dụng sợi từ padonma kya (ပဒုမ္မာကြာ), hay sen hồng, loài sen này có hoa to, màu hồng và có mùi thơm. Cuống sen được lấy từ hồ Inle nằm ở bang Shan, và khắp Myanmar, bao gồm vùng Mandalay (hồ Sunye ở thị trấn Sintgaing); vùng Bago (hồ Inma Lake ở thị trấn Thegon); vùng Magway (hồ Wetthe và hồ tự nhiên Salin ở thị trấn Salin; vùng Sagaing (hồ Kandaunggyi ở thị trấn Taze).

Lịch sử

Dệt tơ sen có nguồn gốc từ hồ Inle nằm tại bang Shan và được phát minh bởi một người phụ nữ Intha tên Sa Oo sống ở làng Kyaingkhan vào đầu những năm 1900. Bà dệt một chiếc áo cà-sa bằng tơ sen, được gọi là kya thingan (ကြာသင်္ကန်း), để  tặng cho vị sư trụ trì của một ngôi chùa địa phương, và tặng một chiếc áo cà-sa tương tự cho một bức tượng đệ tử Thích-ca Mâu-ni tại chùa Phaung Daw U. Việc dệt áo cà-sa là một truyền thống lâu đời ở Myanmar; trong lễ hội Tazaungdaing, cuộc thi dệt áo cà-sa được tổ chức ở nhiều ngôi chùa lớn.

Phong tục này cuối cùng cũng biến mất sau cái chết của bà Sa Oo, nhưng sau đó được hồi sinh bởi con cháu của bà, Tun Yee và Ohn Kyi, họ thành lập một tập đoàn để hiện đại hóa và hệ thống hóa phong tục dệt lụa tơ sen.

Năm 2017, Bà Phan Thị Thuận, 70 tuổi, một thợ dệt ở Hà Nội, đem phong tục dệt lụa tơ sen đến Việt Nam.Bà đã nghiên cứu làm thành công lụa tơ sen. Để kéo được 25 kg sợi tơ, bà cần 100 tấn thân sen.

Ứng dụng
200px|nhỏ|Một bức tượng Phật tại chùa Shwedagon mặc một chiếc áo cà-sa lụa tơ sen màu nghệ, trên áo được thêu những bông hoa sen để trang trí.
Lụa tơ sen ban đầu được sử dụng để dệt áo cà-sa như một món quà cho tượng Phật hoặc các nhà sư Phật giáo, nhưng ngày nay lụa tơ sen còn được sử dụng để dệt nhiều loại quần áo khác nhau, hay kể cả khăn và mũ. Loro Piana, một công ty quần áo sang trọng, đã nhập khẩu lụa tơ sen Myanmar để làm áo khoác và nhiều sản phẩm quần áo khác từ năm 2010.

Tham khảo

Văn hóa Myanmar
Dệt may
Sợi
Chi Sen


title: Cincia conspersa

text:
Cincia conspersa là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cincia
Động vật được mô tả năm 1854


title: 3M22 Zircon

text:
Tên lửa 3M22 Zircon, cũng gọi là 3M22 Tsirkon () là tên lửa chống tàu vận tốc siêu vượt âm tầm rất xa sử dụng động cơ scramjet của Nga

Lịch sử thiết kế
Ngay từ thập niên 1980, các kỹ sư Liên Xô đã chế tạo được vật liệu chịu nhiệt siêu hạng là hợp kim có biệt danh unobtainium (có gốc từ tiếng Anh un/obtain) mà các nước khác không thể đạt tới. Trên cơ sở này, Liên Xô đã bắt đầu nghiên cứu chế tạo và đến cuối thập niên 1980 đã phát triển thành công rất nhiều loại tên lửa gần đạt mức bội siêu thanh. Ví dụ như: Liên hiệp các nhà sản xuất khoa học công nghệ chế tạo máy NPO Mashinostroyenia chế tạo tên lửa P-750 Grom/Kh-80 Meteorit (Kh-80/AS-X-19 Koala) đạt vận tốc Mach 4, sau đó lại tiếp tục chế tạo loại tên lửa siêu thanh mang mật danh 4002. Còn Cục thiết kế chế tạo máy Raduga phát triển thành công tên lửa siêu thanh X-90 GELA (Kh-90/AS-X-21) đạt vận tốc khoảng Mach 4 - 5. Dựa trên cơ sở hệ thống tên lửa phòng không S-200, Liên Xô đã chế tạo thành công tên lửa bội siêu thanh Kholod. Năm 1991, tên lửa này đã thử nghiệm thành công đạt vận tốc Mach 5,75 (6.500 km/h).

Việc Liên Xô tan rã khiến các dự án đình trệ. Tuy nhiên, trên cơ sở Kholod, Nga tiếp tục phát triển các dự án tên lửa hành trình siêu vượt âm, từ đó cho ra thành quả là tên lửa Zircon.

Tính năng

Tầm bắn
Zircon có tầm bắn lên tới 1.000 km, gấp 3 lần so với tầm bắn của tên lửa chống hạm Harpoon Block IV, loại tên lửa chống hạm hiện đại nhất của Mỹ vào năm 2018. Một số nguồn còn cho rằng Zircon có tầm bắn lên tới 1.000 - 2.000 km tùy theo kiểu mục tiêu. Con số này vượt xa hơn tầm bắn của các hệ thống phòng không trên tàu chiến hoặc tầm bay của máy bay tiêm kích từ tàu sân bay của địch (ví dụ như tiêm kích F/A-18E/F trên tàu sân bay Mỹ có bán kính chiến đấu không quá 758 km).

Tầm bắn rất xa của Zircon đem lại lợi thế chiến thuật rất lớn: nó cho phép máy bay, tàu chiến của Nga tấn công các chiến hạm địch ở ngoài phạm vi mà địch có thể bắn trả.

Theo thứ trưởng Bộ Quốc phòng Nga Dimitry Bulgakov cho biết, Zircon có thể đã sử dụng một loại nhiên liệu mới định danh "Decylin-M" giúp tăng tầm bắn lên mức xa như vậy.

Hệ thống dẫn đường
Zircon có tầm bay rất xa (trên 1.000 km), vượt ngoài tầm quét của các loại radar trên tàu chiến hoặc máy bay mang nó, do vậy tên lửa cần được cung cấp tọa độ mục tiêu từ các phương tiện khác (vệ tinh, máy bay trinh sát, tàu ngầm do thám...). Quân đội Nga hiện đang sử dụng hệ thống định vị vệ tinh Liana, hệ thống trinh sát không gian và nhắm mục tiêu thế hệ thứ hai. Liana sử dụng các vệ tinh có quỹ đạo bay ở độ cao 1.000 km với bán kính quan sát rộng hàng nghìn km, trong đó vệ tinh Lotos-S của hệ thống Liana sẽ được giao nhiệm vụ giám sát mặt đất, trong khi các vệ tinh Pion-NKS chuyên nhiệm giám sát vùng biển. Bằng camera có độ phân giải cao, Pion-NKS sẽ liên tục theo dõi, cập nhật vị trí của các nhóm tàu chiến đối phương ở bất kỳ vùng biển nào trên thế giới, và truyền liên tục về trung tâm chỉ huy của Nga. Trong trường hợp xảy ra chiến tranh, vị trí các nhóm tàu chiến đối phương sẽ ngay lập tức được vệ tinh cung cấp cho các đơn vị tác chiến của quân đội Nga để thực hiện đòn tấn công tầm xa bằng Zircon.

Hệ thống dẫn đường của Zircon sử dụng chế độ hỗn hợp, bao gồm hệ quán tính, radar, định vị vệ tinh và có thể là cả camera quang hình/hồng ngoại. Hệ thống dẫn đường đa chế độ giúp cho Zircon có khả năng "bắn và quên", tức là tàu chiến/máy bay không cần phải tự phát hiện và theo dõi vị trí của tàu địch mà chỉ cần nạp tọa độ ban đầu của mục tiêu (do vệ tinh hoặc máy bay trinh sát cung cấp) rồi phóng Zircon. Sau khi phóng, chiếc tàu chiến/máy bay không cần phải điều khiển tên lửa nữa mà chạy tới chỗ khác để tránh bị bắn trả, còn bản thân quả Zircon sẽ tự bay tiếp và nhận thông tin vị trí mục tiêu do vệ tinh gửi tới (Zircon có khả năng nhận tín hiệu vệ tinh ngay sau khi được phóng lên), hoặc tự tìm kiếm vị trí mục tiêu bằng đầu dò radar/camera quang hình/hồng ngoại của chính nó

Hệ thống dẫn đường đa chế độ còn làm tăng khả năng chống nhiễu của tên lửa, nếu 1 phương thức dẫn đường bị vô hiệu hóa thì Zircon sẽ tự động sử dụng phương thức dẫn đường khác. Ví dụ: nếu tàu chiến đối phương sử dụng mồi bẫy và máy làm nhiễu radar thì Zircon sẽ tự động chuyển sang dùng camera quang hình/hồng ngoại để nhận dạng mục tiêu bằng hình ảnh camera hoặc tín hiệu hồng ngoại, nếu đối phương tiếp tục tung màn khói để ẩn nấp khỏi camera thì tên lửa sẽ tự dự đoán vị trí mục tiêu thông qua phương pháp định vị quán tính. Do đó, việc gây nhiễu hoặc đánh lừa Zircon là rất khó.

Vận tốc siêu vượt âm
Zircon có thể bay với tốc độ cực nhanh là khoảng Mach 8 - 9, thậm chí có lúc đạt tới Mach 10 (trên 12.000 km/giờ) khi bay ở độ cao lớn, hoặc đạt tới khoảng Mach 7 - 8 khi bay ở độ cao thấp (do ma sát với không khí tăng lên khiến tên lửa bay chậm hơn). Như vậy, để vượt qua quãng đường 1.000 km, tên lửa sẽ chỉ mất khoảng 5 - 6 phút để bay tới mục tiêu.

Cũng như các tên lửa chống hạm hiện đại, Zircon có thể bay áp sát mặt biển (sea-skimming) với độ cao cách mặt biển chỉ khoảng vài mét, khiến cho radar và các thiết bị quang học - hồng ngoại trên tàu chiến địch chỉ có thể phát hiện nó ở khoảng cách dưới 30 km, ở cự ly này thì chỉ còn 10 giây trước khi Zircon lao tới mục tiêu. Với 10 giây ngắn ngủi này, hệ thống phòng thủ trên các chiến hạm đối phương sẽ gần như không có cơ hội nào để đánh chặn quả tên lửa (thậm chí thủy thủ trên con tàu còn chưa kịp phát hiệu lệnh cảnh báo thì tên lửa đã bay tới rồi). Vận tốc này khiến 3M22 Zircon trở thành loại tên lửa hành trình tiên tiến và khó đánh chặn bậc nhất thế giới.

Do Zircon đạt tốc độ cao như vậy, ma sát cực mạnh với không khí sẽ tạo ra một đám mây plasma bao quanh tên lửa, đám mây này có khả năng hấp thụ hầu hết tín hiệu sóng radar (tàng hình plasma). Do vậy, tên lửa Zircon có khả năng "tàng hình" trước các hệ thống radar phòng không, đối phương sẽ không thể phát hiện ra tín hiệu của nó hoặc chỉ phát hiện ra khi tên lửa đã ở cự ly gần, nên không còn kịp để triển khai đánh chặn.

Kể cả khi tàu địch phát hiện được Zircon thì việc đánh chặn nó cũng gần như là không thể với các loại vũ khí phòng không hiện có vào năm 2020. Ví dụ như tên lửa phòng không RIM-67 Standard, RIM-162 ESSM và RIM-174 Standard ERAM (SM-6) của khu trục hạm Mỹ chỉ có thể đánh chặn tên lửa hành trình có vận tốc tối đa khoảng Mach 4, tên lửa Sea Ceptor của khu trục hạm Anh thì có thể chặn được tên lửa hành trình có vận tốc tối đa khoảng Mach 3,5. Trong khi đó, Zircon đạt vận tốc tới Mach 8 - 10, tức là nằm ngoài khả năng đánh chặn của những loại tên lửa phòng không này.

Để tên lửa hành trình đạt tốc độ cực lớn này, các kỹ sư Nga đã giải quyết được 3 vấn đề hóc búa là chế tạo loại nhiên liệu tên lửa mới có đủ sức mạnh, động cơ phản lực cực bền và lớp vật liệu tổng hợp có khả năng chịu nhiệt cực cao, bởi khi bay ở tốc độ bội siêu thanh thì tên lửa sẽ bị nung nóng đến hàng ngàn độ C do ma sát với không khí (các tàu vũ trụ và tên lửa liên lục địa cũng có tốc độ bội siêu thanh, nhưng vì có quỹ đạo vượt ra ngoài không gian vũ trụ, nơi không có không khí nên chúng không cần lớp vỏ chịu nhiệt cực cao như Zircon). Ngay cả tên lửa hành trình siêu vượt âm Boeing X-51A Waverider đang được Mỹ thử nghiệm cũng không thể sánh được với Zircon (trong lần thử nghiệm vào tháng 5/2013, một tên lửa X-51A cũng chỉ có thể đạt tới vận tốc cao nhất là Mach 5,1 và đã phát nổ sau 7 phút bay).

Vận tốc cực cao của 3M22 Zircon không chỉ giúp nó khó bị đối phương đánh chặn, mà cũng giúp tăng sức tàn phá của tên lửa khi va chạm vào mục tiêu. Theo tính toán, 1 tên lửa nặng 2 tấn, bay với vận tốc 3 km/giây như 3M22 Zircon sẽ tạo ra động năng đạt tới 9 tỷ jun (tương đương sức công phá của 2.150 kg thuốc nổ TNT). Với sức mạnh động năng rất lớn này, chỉ cần 1 quả Zircon trúng đích cũng có thể bẻ gãy đôi hoặc làm hư hại nặng cả 1 tàu sân bay cỡ lớn, ngay cả khi đầu đạn của tên lửa chưa phát nổ.

Chiến thuật "bầy sói"
Cũng giống các tên lửa Liên Xô tiền nhiệm như tên lửa P-700 Granit, chắc chắn Zircon cũng có phần mềm "trí tuệ nhân tạo" AI, gồm 1 máy tính kỹ thuật số mạnh gồm nhiều bộ vi xử lý và bộ thiết bị chống đối kháng điện tử để tránh các biện pháp gây nhiễu của kẻ thù. Máy tính có thể ra lệnh cho tên lửa thực hiện đường bay thao diễn đa dạng ở nhiều độ cao khác nhau. Hệ thống AI được cài đặt dữ liệu nhận dạng các kiểu tàu chiến trên thế giới, không chỉ tự động tính toán kích thước và hình dáng mục tiêu mà còn có thể phát hiện tín hiệu điện từ và các thông số đặc trưng khác của từng loại tàu chiến đối phương. Zircon còn được nạp thông tin chiến thuật về các đội hình tàu chiến khác nhau, cho phép tên lửa nhận định chính xác biên đội tàu chiến phía trước là nhóm tàu hộ tống, cụm tàu sân bay chiến đấu hay lực lượng đổ bộ. Dựa vào dữ liệu nhận dạng này, tên lửa sẽ tự nhận biết và tấn công mục tiêu chính trong đội hình tàu chiến đối phương.

Tên lửa khi bắn vào một nhóm tàu địch (ví dụ như một nhóm tác chiến tàu sân bay gồm 1 tàu sân bay và 4 tới 8 tàu khu trục) sẽ có một chế độ dẫn đường độc đáo. Một trong các tên lửa sẽ chịu trách nhiệm chỉ định mục tiêu, nó sẽ bay lên độ cao lớn hơn để chỉ định các mục tiêu, trong khi các tên lửa khác vẫn bay sát mặt biển nhằm chống bị đánh chặn. Trí tuệ nhân tạo trang bị trên các tên lửa tạo thành một mạng lưới thông minh, liên tục kết nối để hỗ trợ lẫn nhau. Nếu tên lửa chỉ huy bị đối phương bắn hạ, một tên lửa khác trong đội hình sẽ tự động tăng độ cao để thế chỗ của nó. Tên lửa có thể tự phân biệt các mục tiêu, và tự động quyết định mục tiêu nào cần phải tiêu diệt trước bằng những thông tin được lập trình sẵn ở máy tính trong tên lửa. Nếu mục tiêu quan trọng nhất là chiếc tàu sân bay (hoặc chiếc tàu chính yếu nhất trong đội hình) đã bị các tên lửa trước đó tiêu diệt, các tên lửa còn lại sẽ nhanh chóng tính toán lại nhiệm vụ, chuyển sang tấn công các mục tiêu khác theo thứ tự quan trọng từ cao xuống thấp. Điều này giống như một đàn hàng chục con sói cùng lao tới kết liễu con mồi theo một kế hoạch được phân công thống nhất, nên được gọi là Chiến thuật bầy sói.

Theo tính toán của các chuyên gia, chỉ cần 2 quả tên lửa Zircon tấn công một cụm gồm 1 tàu sân bay cùng 2 chiếc khu trục hạm hiện đại của Mỹ cũng có thể đánh hỏng nặng hoặc đánh chìm ít nhất 1 tàu trong đội hình với xác suất 70 - 80%, một loạt phóng 4 tên lửa thì đảm bảo đánh trúng cả hai tàu. Nếu tàu khu trục Nga phóng cả một loạt 16 quả tên lửa 3M22 Zircon thì đảm bảo tiêu diệt tàu sân bay đối phương với xác suất 80 - 85%, và cùng với nó là từ 2 đến 3 chiếc tàu khu trục hộ tống cũng bị tiêu diệt. Mỗi chiếc tàu ngầm tấn công lớp Yasen của Nga có thể mang theo 40 hoặc 50 tên lửa Zircon, nếu phóng toàn bộ số tên lửa này thì có thể tiêu diệt toàn bộ cả một cụm tàu sân bay của địch (gồm 1 tàu sân bay cùng với 8 tàu khu trục hộ tống cho nó).

Trang bị
Tên lửa 3M22 Zircon sẽ được trang bị cho hàng loạt tàu chiến Nga, ví dụ như tàu ngầm hạt nhân lớp Oscar II, tàu ngầm hạt nhân lớp Husky thế hệ thứ năm, tàu tàu dương hạt nhân Project 11442 lớp Kirov, các loại tàu khu trục... Nó sẽ thay thế tên lửa chống tàu siêu thanh P-700 Granit (tầm bắn 600 km) ra đời từ thập niên 1970.

Tên lửa Zircon sẽ được dùng chung hệ thống phóng đa dụng 3S14 với các loại tên lửa khác là P-800 Oniks và 3M-54 Klub, do vậy các tàu chiến, tàu ngầm của Nga sẽ không mất chi phí khi chuyển đổi sang sử dụng tên lửa Zircon. Ngày 24/12/2019, Tổng thống Nga Putin tuyên bố, Zircon phiên bản mới - bố trí trên xe phóng mặt đất, đang được phát triển.

Theo Chuẩn Đô đốc Nga Vsevolod Khmyrov, mỗi tàu khu trục Nga có khả năng phóng đồng thời khoảng 40 tên lửa Zircon. Nhà báo Gernot Kramper trên tạp chí Stern của Đức cho rằng "Chỉ có hệ thống phòng thủ bằng vũ khí laser may ra có thể đương đầu nổi với loại tên lửa lợi hại như vậy", nhưng vũ khí phòng không bằng năng lượng laser là một công nghệ tương lai, chưa thể ra đời ít nhất là cho tới năm 2030.

Đầu tháng 12/2019, từng xuất hiện nhiều đồn đoán về việc Nga đã bí mật dùng phiên bản tấn công mục tiêu mặt đất của Zircon để tấn công phiến quân tại Idlib (Syria) khi quả tên lửa này chỉ mất 137 giây để tấn công và phá hủy mục tiêu cách đó gần 300 km.

Cuối tháng 11/2020, tên lửa Zircon đã được thử nghiệm thành công ở Bắc Băng Dương. Tên lửa được phóng từ tàu khu trục "Đô đốc Gorshkov" - chiếc tàu đầu tiên thuộc Đề án 22350 (Project 22350), đã bay vượt quãng đường 450 km chỉ trong vòng 3 phút và đánh trúng mục tiêu ở Biển Barents. Ngày 11/12/2020, tàu Đô đốc Gorshkov tiếp tục phóng 1 quả Zircon đánh trúng mục tiêu ở khoảng cách 350 km, tại bãi tập Chizha ở tỉnh Arkhangelsk.

Tạp chí National Interest dẫn lời Tổng biên tập kiêm nhà phân tích quân sự Harry J. Kazianis rằng, tàu sân bay mới nhất của Hải quân Mỹ USS Gerald Ford có chi phí 15 tỷ USD cũng có thể bị biến thành "nấm mồ nhiều tỷ USD cho hàng nghìn thủy thủ Hoa Kỳ" bởi nó có thể bị tấn công với số lượng lớn tên lửa đối hạm siêu âm như 3M22 Zircon từ khoảng cách xa.

Quân đội Mỹ cũng đang phát triển các hệ thống tên lửa bội siêu thanh giống như Zircon. Tuy nhiên, tháng 2/2020, Bộ Quốc phòng Mỹ đã tuyên bố sẽ ngừng chương trình phát triển vũ khí siêu vượt âm tương lai của Không quân (HCSW) để dành nguồn lực cho chương trình vũ khí siêu vượt âm khác có tiềm năng hơn là Vũ khí không quân phản ứng nhanh - ARRW. Tướng Ryan McCarthy thuộc quân đội Mỹ cho rằng, muốn thực hiện được tham vọng này, trước hết Mỹ phải khắc phục được vấn đề rất khó là chế tạo được vỏ và động cơ đáng tin cậy dành cho tên lửa bội siêu thanh, bởi khi bay ở tốc độ bội siêu thanh trong khí quyển thì tên lửa sẽ bị nung nóng đến hàng ngàn độ C.

Tờ báo Daily Mail của Anh nhận định, tốc độ của tên lửa Zircon nhanh gấp đôi tốc độ tối đa mà tên lửa phòng không Sea Ceptor (được trang bị trên tàu sân bay mới nhất HMS Queen Elizabeth của Hải quân Anh) có thể đánh chặn. Theo AFP, tướng John Hyten, Chỉ huy trưởng Cục Tác chiến Chiến lược của quân đội Mỹ, trong một phiên điều trần trước Ủy ban Quân lực Thượng viện Mỹ đã nói rằng: "Chúng ta không có biện pháp phòng thủ trước chúng (các tên lửa hành trình siêu vượt âm), nhất là khi bảo vệ các đồng minh châu Âu". Đại diện Hải quân Mỹ, tướng Paul Berk và giới lãnh đạo Quân đội Anh hồi tháng 7/2017 cũng đã công nhận rằng, hiện cả Anh và Mỹ cũng chưa thể phát triển được những hệ thống phòng không có thể đánh chặn Zircon

Nước trang bị

Xem thêm
Kh-47M2 Kinzhal
BrahMos-II
Kh-90
Boeing X-51
Raduga Kh-22

Tham khảo


title: Hydrillodes lophopododes

text:
Hydrillodes lophopododes là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hydrillodes


title: Eupithecia magnifacta

text:
Eupithecia magnifacta là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

M


title: Cá lưỡng cư

text:
Cá lưỡng cư là cá có thể rời nước hoặc môi trường thiếu nước trong thời gian dài. Khoảng 11 chi cá khác nhau được xem là lưỡng cư. Điều này cho thấy nhiều chi cá tiến hóa các đặc tính lưỡng cư một cách độc lập, đây là quá trình tiến hóa hội tụ. Những loài cá này dùng nhiều dạng di chuyển trên mặt đất, như đi bộ bằng đuôi và cặp vây, nhảy, lượn sóng như lươn.

Tham khảo

Ngư học
Cá lưỡng cư


title: Xạ hương

text:
Xạ hương (chữ Hán: 麝香; tiếng Anh: Musk) là một lớp các chất thơm được sử dụng để làm thành phần cơ sở cho nước hoa. Xạ hương bao gồm chất dịch tuyến từ động vật như hươu xạ, nhiều thực vật tỏa ra mùi hương tương tự, và các chất nhân tạo có mùi tương tự..

Tên gọi Xạ hương là bắt nguồn từ chất có mùi hương lan tỏa thu được từ tuyến của hươu xạ đực. Chất này được sử dụng như một chất định hương nước hoa từ thời cổ đại và là một trong những sản phẩm động vật tốn kém nhất thế giới. Tên gọi (musk) khởi nguồn từ nhiều ngôn ngữ, trong tiếng Hy Lạp cổ đại μόσχος 'moskhos', từ tiếng Ba Tư 'mushk', từ tiếng Phạn 'muska-s' "tinh hoàn", từ tiếng Latin 'mus' "con chuột" (có lẽ vì thế mà tên gọi tương tự nhau; xem bài cơ bắp). Tuyến hươu được cho giống như bìu đái. Tiếng Đức có từ ngữ Moschus, từ một dạng M.L. trong từ ngữ Hy Lạp cổ. Tiếng Tây Ban Nha có từ ngữ almizcle, biến thể của "al misk" (nghĩa là xạ hương), từ ngữ Ả Rập, từ tiếng Ba Tư. Áp dụng cho nhiều loại thực vật và động vật có mùi tương tự (e.g. musk-ox, bò xạ hương, 1744) và được dùng cho những chất thơm có mùi tương tự, mặc dù cấu trúc hóa học thường khác nhau.

Cho đến cuối thế kỷ 19, xạ hương tự nhiên vẫn được sử dụng rộng rãi cho công nghiệp nước hoa mãi đến khi động cơ đạo đức và kinh tế dẫn đến việc dùng xạ hương tổng hợp, chất liệu mà hiện nay chỉ sử dụng độc quyền. Hợp chất hữu cơ  chủ yếu tạo nên mùi đặc trưng của xạ hương là muscone.

Hiện đại, vỏ xạ hương tự nhiên được dùng trong đông y.

Tham khảo

Nước hoa
Khứu giác


title: Bào tử phấn

text:
Bào tử phấn (tiếng Anh: pycniospore) là một loại bào tử ở nấm. Chúng được hình thành trong những cấu trúc dạng cốc gọi là túi bào tử phấn (pynidia). Hầu như tất cả các loài nấm đều sinh sản vô tính bằng bào tử. Bào tử có thể không màu, xanh lá cây, vàng, cam, đỏ, nâu, hoặc đen.

Các loại bào tử khác
 Bào tử kín (porangiospore)
Bào tử kín là bào tử hình thành bên trong túi bào tử.
 Bào tử đính (conidia)
Bào tử đính (conidia, số ít: conidium) là bào tử được hình thành trên mũi của bào tử khác.
 Bào tử vách mỏng (oidia)
Bào tử vách mỏng (oidia, số ít: oidium). Trong một số loại nấm, các sợi nấm được chia thành một số lượng lớn tế bào bởi các vách tế bào. Mỗi tế bào có thể nảy mầm thành một cơ thể mới. Những tế bào này được gọi là bào tử vách mỏng (oidia, trứng nhỏ).
 Bào tử vách dày (chlamydospore)
Bào tử vách dày được hình thành như idia nhưng khác nhau ở chỗ bào tử vách dày có vách dày hơn.

Tham khảo

Nấm học


title: Betsy Hassett

text:
Betsy Doon Hassett (sinh ngày 4 tháng 8 năm 1990) là một cầu thủ bóng đá người New Zealand thi đấu ở vị trí tiền vệ cho câu lạc bộ Wellington Phoenix và đội tuyển nữ quốc gia New Zealand.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Cal Berkeley Golden Bears player profile
 Betsy Hassett tại Hiệp hội bóng đá Iceland (tiếng Iceland)
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá nữ thế giới 2023
Cầu thủ bóng đá nữ nước ngoài tại Hoa Kỳ
Tiền vệ bóng đá nữ
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội của New Zealand
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 2020
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 2016
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 2012
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1990
Bản mẫu webarchive dùng liên kết wayback


title: Wojciech Jasiński

text:
Wojciech Stefan Jasiński (sinh ngày 1 tháng 4 năm 1948 tại Gostynin) là Chủ tịch Ban Giám sát của tập đoàn Polski Koncern Naftowy Orlen Spółka Akcyjna (gọi tắt là: PKN Orlen). Ông là giám đốc điều hành tập đoàn PKN Orlen từ năm 2015 đến năm 2018.

Tiểu sử
Jasiński tốt nghiệp Đại học Warszawa năm 1972, ngành Khoa Luật và Hành chính. Ông làm việc tại Ngân hàng Quốc gia Ba Lan và Văn phòng Kiểm toán Tối cao, đồng thời là Chủ tịch Hội đồng quản trị của Công ty Srebrna.

Năm 1998, Jasiński được bổ nhiệm vào Ban kiểm soát của Ngân hàng Ochrony Środowiska. Tháng 9 năm 2000, ông đảm nhận chức vụ Thứ trưởng Bộ Tư pháp, giữ chức vụ này cho đến tháng 7 năm 2001. Jasiński từng là Bộ trưởng Bộ Kho bạc Nhà nước trong Nội các của Kazimierz Marcinkiewicz và Nội các của Jarosław Kaczyński.

Từ năm 2001 đến 2015 (nhiệm kỳ 4, 5, 6, 7 và 8), Jasiński là thành viên của Sejm (Hạ viện Ba Lan). Trong nhiệm kỳ đại biểu Quốc hội, ông giữ nhiều vai trò quan trọng như Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế, Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính công và Chủ nhiệm Tiểu ban Thường trực Hệ thống Ngân hàng và Chính sách tiền tệ.

Vào ngày 16 tháng 12 năm 2015, Jasiński được Ban kiểm soát của tập đoàn PKO Bank Polski bổ nhiệm làm Giám đốc điều hành.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Wojciech Jasiński - trang web Hạ viện - bao gồm các tuyên bố, hồ sơ bỏ phiếu và bản ghi các bài phát biểu.

Bộ trưởng Ba Lan
Sinh năm 1948
Nhân vật còn sống
Doanh nhân Ba Lan


title: Bố Nhĩ Ni

text:
Bố Nhĩ Ni (Hán tự: 布尔尼, Borni; 1654 - 1675) là một thủ lĩnh bộ tộc Sát Cáp Nhĩ (Chahar) thời Thanh sơ, thuộc thị tộc Bác Nhĩ Tế Cát Đặc Mông Cổ. Ông là cháu của Lâm Đan hãn, con của thủ lĩnh Mông Cổ A Bố Nại và Cố Luân Ôn Trang Trưởng Công chúa của nhà Thanh.

Tiểu sử

Thân thế
Sau khi cựu Khả hãn Bắc Nguyên, Sát Cáp Nhĩ Thân vương Ngạch Triết (额哲, Ejei) qua đời, năm 1645, Phu nhân của Ngạch Triết là Công chúa Mã Khách Tháp nhà Thanh tái giá với em chồng là A Bố Nại (Abunai), người kế vị vai trò thủ lĩnh bộ tộc Sát Cáp Nhĩ Mông Cổ và tước vị Sát Cáp Nhĩ Thân vương của nhà Thanh. Tuy nhiên, mãi đến năm 1654, bà mới sinh hạ người con trai Bố Nhĩ Ni.

Việc Thanh đế Hoàng Thái Cực gả Công chúa Mã Khách Tháp có mẹ là Hoàng hậu Triết Triết, người bộ tộc Khoa Nhĩ Thấm Mông Cổ, là nhằm mục đích tạo ra sự liên kết chính trị với người Mông Cổ. Tuy nhiên, mặc dù phải chịu khuất phục trước sức ép của người Mãn Châu, các quý tộc Mông Cổ vẫn nuôi giữ ý định khôi phục vinh quang của Đế quốc Mông Cổ. A Bố Nại với tư cách là hậu duệ của các Khả hãn Bắc Nguyên, nhiều lần công khai thể hiện sự bất mãn của mình đối với quyền lực thống trị của người Mãn, nhất là từ khi nhà Thanh chiếm được Trung Nguyên rộng lớn và ngôi vị quân chủ lại được nắm giữ bởi vị Hoàng đế trẻ con Khang Hi.

Sát Cáp Nhĩ Thân vương và kết cục
Năm 1669, Khang Hi Đế bất ngờ hạ chiếu đoạt tước Sát Cáp Nhĩ Thân vương của A Bố Nại và giam giữ ông ở Thịnh Kinh. Để vỗ an, Khang Hi trao tước vị Thân vương lại cho Bố Nhĩ Ni, đồng thời ban hôn con gái của An Thân vương Nhạc Lạc cho Bố Nhĩ Ni.

Khác với cha mình, Bố Nhĩ Ni rất cẩn thận để không thể hiện bất kỳ dấu hiệu nào của việc bất mãn với nhà Thanh. Khi loạn Tam Phiên nổ ra, ông cho rằng thời cơ thuận lợi đã đến. Năm 1675, khi mà quân Thanh liên tục bị thất bại trên chiến trường, ông cùng người anh em là La Bố Tàng (罗布藏, Lubuzung) khởi binh phản Thanh, cùng dự định sẽ cứu cha mình là A Bố Nại. Tuy nhiên, Khang Hi Đế đã sớm có kế hoạch đối phó. Trái với dự định của Bố Nhĩ Ni, hầu hết các bộ tộc Mông Cổ khác đều án binh bất động, chỉ có khoảng 3.000 chiến binh của bộ tộc Sát Cáp Nhĩ tham gia nổi loạn với ông. Bên cạnh đó, Khang Hi Đế lệnh cho Tín Quận vương Ngạc Trát làm Phủ viễn Đại tướng quân suất binh bình định cuộc nổi loạn của Bố Nhĩ Ni. Trong trận giao chiến tại Đạt Lộc ngày 20 tháng 4 năm 1675, quân Bố Nhĩ Ni bị quân Thanh đánh bại tan tác. Huynh đệ Bố Nhĩ Ni đào thoát, lại gặp đúng quân Khoa Nhĩ Thấm do Ngạch phò Sa Tân chỉ huy. Trái với kỳ vọng của huynh đệ Bố Nhĩ Ni là sẽ được Sa Tân vị nể tình thân mà tha chết (Sa Tân là anh vợ của La Bố Tàng), tuy nhiên sau đó Sa Tân đã bắt giữ và giết chết cả 2 người. Khang Hi Đế sau đó cũng ra lệnh xử tử A Bố Nại, lúc đó đang bị giam giữ. Các thành viên của bộ tộc, trừ các Tôn nữ Hoàng tộc nhà Thanh, đều bị đày đi biên ải ở Đại Đồng, Tuyên Hóa. Về sau, bị biên vào Sát Cáp Nhĩ Bát kỳ.

Xem thêm
 Abunai

Chú thích

Tham khảo
 Châu Thành Như. Thanh triều thông sử, Triều Khang Hy, Thượng. NXB Tử Cấm Thành. 2003.
 Trần Vĩnh Linh. Dân tộc từ điển. NXB Thượng Hải Từ Thư. 1987.

Thân vương nhà Thanh
Người Mông Cổ


title: Tannosome

text:
Tannosome là bào quan tìm thấy trong những tế bào thực vật có mạch.

Sự hình thành và chức năng

Tannosome hình thành khi lục lạp chuyển thành dạng túi chứa đầy chất tannin. Một cách chầm chậm, những túi này vỡ ra thành các bóng như không bào nhỏ mang tannin và cả những không bào lớn chứa đựng chất dịch axit hóa. Sau đó, tannin được vận chuyển đến không bào chính, bồi tụ và lưu trữ dần dần bên trong.

Tannosome có vai trò quan trọng trong quá trình tổng hợp và sản xuất tannin ngưng tụ cũng như polyphenol. Tannosome ngưng tụ tannin trong những cơ quan thực vật chứa diệp lục, tăng cường khả năng đề kháng động vật ăn cỏ và các tác nhân gây bệnh, đồng thời bảo vệ tránh khỏi tác hại của tia cực tím.

Khám phá

Tannosome được phát hiện vào tháng 9 năm 2013 bởi những nhà nghiên cứu Pháp và Hungary.

Sự khám phá ra bào quan tannosome gợi ý cho chúng ta một phương hướng để điều chỉnh lượng tannin phù hợp nhằm tối ưu hương vị của rượu vang, trà, sô cô la và những thức ăn khác.

Chú thích

Xem thêm
 Lạp thể
 Lục lạp
 Vô sắc lạp

Bào quan
Tế bào thực vật
Sinh lý học thực vật
Tannin ngưng tụ


title: Lithacodia chlorophila

text:
Lithacodia chlorophila là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lithacodia


title: Xe điện ở Sofia

text:
Hệ thống xe điện ở Sofia là dịch vụ giao thông công cộng chính ở Sofia, thủ đô Bulgaria. Nó bắt đầu hoạt động từ ngày 1 tháng 1 năm 1901. Đến năm 2006, hệ thống xe điện bao gồm khoảng 309 kilomét  các tuyến đường sắt một chiều khổ hẹp và khổ tiêu chuẩn. Hầu hết đường sắt là khổ hẹp (1.009 mét), với khổ tiêu chuẩn 1.435m được áp dụng trên các tuyến 20, 22 and 23, tổng cộng độ dài khoảng 40 kilomét.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Sofia Urban Mobility Center: Urban Transport – Route network
 Sofia (trams) at UrbanRail.net


title: Ichneumon eumerus

text:
Ichneumon eumerus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae. Đây là loài chuyên ký sinh cho ấu trùng của loài bướm xanh Alcon núi (Phengaris rebeli).

Vòng đời
Vòng đời của I. eumerus phụ thuộc vào một loài bướm Phengaris rebeli, ấu trùng của chúng lừa kiến trong loài Myrmica schencki mang ấu trùng vào tổ của chúng và chăm sóc chúng như thể chúng là ấu trùng kiến. Con tò vò cái trưởng thành tìm kiếm một tổ của những con kiến này; Nó dường như có thể nhận biết bằng khứu giác để nhận biết có ấu trùng của bướm hiện diện trong tổ hay không và nếu có, nó sẽ cố gắng xâm nhập. Những con kiến tấn công kẻ xâm nhập, nhưng con tò vò này tạo ra pheromone khiến những con kiến trở nên bối rối và tấn công lẫn nhau. Điều này giúp con tò vò có cơ hội tìm kiếm ấu trùng bướm và đẻ trứng vào mỗi con. Sau đó, kiến tiếp tục kiếm ăn và chăm sóc ấu trùng bướm mà trong quá trình thành nhộng. Trứng tò vò nở ra và  ăn ấu trùng bướm từ bên trong, cuối cùng âu trùng tò vò hóa nhộng bên trong nhộng bướm.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ichneumon


title: Păng-xê

text:
Păng-xê hay phăng-xê, hoa bướm (tiếng Anh: pansy) là một giống cây lai được nuôi trồng đại trà lấy hoa trang trí. Giống này được lai từ các loài trong đoạn Melanium (chi Viola), nhất là Viola tricolor, một loài hoa dại từ khu vực châu Âu và Tây Á. Ví dụ lai điển hình của păng-xê là Viola × wittrockiana Gams ex Nauenb. & Buttler.

Từ nguyên
Trong tiếng Anh, từ "pansy" bắt nguồn từ từ tiếng Pháp pensée (suy nghĩ). Păng-xê ban đầu xuất hiện trong tiếng Anh dưới tên Viola (màu tím) vào khoảng giữa thế kỷ 15, vì nó được coi là biểu tượng của sự hoài niệm.

Tại vùng Scandinavia, Scotland và các nước nói tiếng Đức, păng-xê được biết đến với cái tên là "mẹ kế" (Stiefmütterchen).

Ở Ý, hoa păng-xê có tên gọi là flammola (đốm lửa nhỏ).

Miêu tả
Hoa păng-xê vườn có đường kính từ 5 – 8 cm (2 – 3 in). Hoa có hai cánh hơi chồng lên nhau, hai cánh khác mọc đối diện và một cánh nữa ở dưới có ngạnh đâm ra từ giữa hoa. Các cánh hoa thường màu trắng, vàng, đỏ tía hoặc xanh dương. Cây mọc cao tới khoảng 23 cm (9 in), ưa nắng và nước.

Sâu bệnh

Rệp
Các loài rệp trong họ Aphidoidea đôi khi sinh sống trên cây păng-xê. Có thể dùng nước xà phòng pha loãng hoặc thuốc trừ sâu để diệt rệp.

Nấm
Cây có thể bị nấm xâm nhập, với biểu hiện là các đốm đen cùng với những sợi tơ trắng bao quanh mặt lá.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

 PansyFlowers.com, information about pansies

Chi Hoa tím
Thực vật vườn