title: Ngư cụ truyền thống Việt Nam

text:
Ngư cụ truyền thống Việt Nam là những công cụ, dụng cụ được ngư dân sử dụng để khai thác, đánh bắt các loại thủy, hải sản bằng phương pháp thủ công, cổ truyền. Nhiều loại ngư cụ cổ truyền được người Việt sáng chế, sử dụng từ xa xưa còn truyền lại đến ngày nay với số lượng rất lớn, đa dạng, phong phú về loại hình... Một số ngự cụ tiêu biểu gồm: đó, lờ, te (xiệp), câu, đăng, đáy, ống lươn, vó (bè, tép), dậm, mơm, chài, lưới, giỏ…

Một số ngư cụ truyền thống

Dậm

Đây là loại ngư cụ dùng để đánh bắt các loài thủy sản ở những nơi nước không quá sâu (không quá hai phần ba chiều cao người). Đề đánh bắt được hải sản cần có dậm và mõ dậm.

Cấu tạo của dậm gồm hai phần, phần gọng (cạp) và phần phên (phần để bắt tôm, cá…). Gọng dậm dùng để tạo dáng cho phần miệng, cố định toàn bộ mép phên, được làm bằng tre, có hình bán nguyệt, phía dưới phẳng để luôn sát đáy khi đánh bắt, nối từ trung điểm vượt lên quá đỉnh hình bán nguyệt là cán dậm. Phần phên được đan từ các nan tre nhỏ, mềm. Giữa cạp và phên được liên kết với nhau bằng dây mây (gọi là nức dậm), toàn bộ phần phên cong về một phía tạo thành không gian để bắt tôm, cá.

Mõ dậm dùng để lùa (đồn) tôm, cá vào trong dậm. Mõ được làm bằng một đoạn cây tre thẳng, có nhiều đốt, được trẻ bỏ đi 1/3 phía dưới để tạo mặt phẳng. Mõ có cán hình vòng cung, điểm cuối hai đầu cán đính chặt hai đầu mõ.

Khi đánh bắt, một tay cầm cán dậm, dìm dậm xuống nước sao cho khung bám sát đáy. Một tay cầm mõ dẫm song song và cách miệng dậm một khoảng, một chân dậm mõ dịch chuyển dần về phía miệng dậm để dồn tôm, cá vào phía trong dậm. Khi tôm, cá… đã được dồn vào trong dậm, tiến hành nhấc dậm lên để thu cá.

Đơm, đó, lờ

Đơm, đó, lờ là những ngư cụ cố định dùng để đánh bắt các loài thủy sản ở những dòng nước nhỏ, chảy chậm, không quá sâu. Những ngư cụ này được đan bằng tre, hình ống, thót một hoặc hai đầu, mỗi đầu buộc một cái hom. Hình dáng, kích thước rất đa dạng, tùy thuộc vào khu vực đánh bắt, tập quán của từng địa phương.

Khi đánh bắt, dùng đất đắp hoặc các dụng cụ, phương tiện khác chắn ngang dòng để nước chảy vào một khe hẹp và đặt đơm, đó, lờ ở đó để tôm, cá… di chuyển theo dòng nước qua hom vào trong.

Nơm

Đây là ngư cụ dùng để khai thác các loài cá ở ruộng, ao, đầm.

Nơm có hình chuông (nón cụt, nơm nhốt gà…), thông hai đầu, được làm từ nhiều thanh tre (vê tròn) liên kết với nhau bằng 2-3 vành đai mây (giàng) chắc chắn; miệng trên tròn, đường kính 0,2 – 0,25m, có cạp để cố định các thanh tre, đồng thời để người đánh cá cầm và điều khiển nơm, đáy dưới thủng. Đáy dưới có đường kính từ 0,5-0,7m, độ cao của nơm khoảng từ 0,5-0,8m

Khi đánh bắt cá, ngư dân thường lội xuống nước, tay cầm miệng nơm úp liên tục từ trên xuống, khi phát hiện có cá quẫy bên trong dùng tay bắt qua miệng nơm.

Chài
Đây là ngư cụ sử dụng phổ biến ở Việt Nam để đánh bắt thủy, hải sản ở ao, hồ, sông, suối và ven biển.

Chài được đan bằng lưới, dạng hình chóp, kích thước mắt lưới đồng đều từ đỉnh đến dụi nhưng số mắt lưới tăng dần (để chu vi càng ngày càng lớn). Đỉnh chài được đính với một sợi dây kéo dùng để kéo sau khi quang. Dụi chài là phần túi lắp theo vòng tròn ở đáy là nơi để chứa tôm, cá; được đan bằng sợi có độ thô chỉ lưới lớn hơn phần thân chài. Giếng chài (chu vi hình tròn ở đáy chài) được đính một số lượng lớn chì khá lớn để miết giềng sát đáy khi thu chài.

Chài có phạm vi vây bắt cá hẹp, chỉ có hiệu quả đánh bắt ở khu vực có tôm, cá tập trung. Thông thường, ngư dân dùng mồi có mùi thơm để tập trung cá trước khi quăng chài.

Khi quăng, tung mạnh chài về phía trước để chài xòe rộng và chụp xuống nước vây cá ở phía trong. Tôm, cá thấy động, chúi xuống đáy, cần ngâm chài một để cá ngoi lên, và kéo chài từ từ để riềng chì chụm lại, cá dồn về dụi và tiến hành thu nhặt cá.

Ngoài ra, còn nhiều loại ngư cụ có cấu tạo và nguyên tắt đánh bắt tương tự như chài, đó là các loại lưới chụp (chụp mực, chà rà…). Lưới chụp được thả chụp từ trên xuống, cá bị giữ lại bên trong lưới bởi giềng chì, và được kéo lên mặt nước.

Trúm, Ống Lươn
Đây là  loại ngư cụ dùng để bẫy và bắt lươn, thậm chí bắt được cả chạch; thường được làm bằng ống nứa (có nơi làm bằng ống nhựa), đường kính 4 – 6 cm, dài 50 – 80 cm, rỗng ruôt. Ống có một đầu bịt kín, trên thành ống đục 3-4 lỗ nhỏ thông hơi cho lươn thở, đầu còn lại rỗng được đính với hom. Hom được đan bằng nan tre, hình phễu, lươn chui được vào nhưng không chui được ra.

Để bắt lươn cần phải dùng mồi dẫn dụ. Mồi được chế biến chủ yếu từ giun, ốc, nhái... băm nhỏ rồi trộn nhuyễn với đất và cám tạo độ dẻo để không tan trong nước, bám được vào thành ống lươn. Ống lươn được đặt ở những nơi có bùn, để nghiêng 45 độ, phần đáy ống nhô lên khỏi mặt nước khoảng 10 cm. Thời điểm đặt ống lươn vào buổi tốt, thời điểm vớt ống vào sáng sớm  ngày hôm sau.

Đăng
xxxxnhỏ|Chắn đăng ở ven sông]]
Đây là loại ngư cụ cố định sử dụng phổ biến để chặn bắt cá cá ở những ngư trường có dòng chảy, thủy triều lên, xuống, mật độ cá qua lại nhiều (ven biển, sông, đầm...).

Đăng thường được làm bằng lưới hoặc bằng tre, có cấu tạo đa dạng, phong phú tùy theo ngư trường đánh bắt, đối tượng đánh bắt, tập quán đánh bắt vùng miền. Đăng tre thường được dùng để đánh bắt tôm, cá nhỏ ở vùng nước có độ sâu nhỏ (ven sông, ao, đầm…). Đăng lưới được làm bằng lưới và hệ thống dây giềng, thường được sử dụng để khai thác cá ngoài biển; kích thước và quy mô lớn và rất lớn, cánh lưới, lưới dẫn có thể dài đến hàng ngàn mét, diện tích vây lưới có thể rộng từ 1.000-2.000m².

Đăng thường có cấu tạo gồm: lưới dẫn là một dải lưới hình chữ nhật, được thả để chặn đường cá di chuyển, cá sẽ theo lưới dẫn và đi về phía của đăng; lưới cánh lắp ở hai bên cửa đăng tạo thành một góc xiên để hướng cá đi vào cửa đăng; cửa hom dẫn cá vào trong đăng không cho cá quay trở ra; lưới chuồng là nơi nhốt cá sau khi đã vào đăng.

Câu
Đây là loại ngư cụ dùng để câu cá, có nhiều loại câu như: cần câu, câu tay, câu giàn… Thông thường câu có cấu tạo gồm hai phần: lưỡi cẫu và dây câu. Khi câu, lưỡi cẫu được mắc mồi để dụ, lôi cuốn cá cắn vào lưỡi, sau đó kéo dây câu để bắt cá. Cũng có trường hợp câu không dùng mồi, khi đó ngạnh câu móc vướng vào thân khi đi lại gần lưỡi câu.

Vó tép
Là loại ngu cụ dùng để bắt tép, cá loại nhỏ ở những vùng nước nông. Vó có cấu tạo gồm: gọng vó, lưới vó. Gọng vó thường làm bằng tre; thường chọn từ những cây tre già, chặt từng đoạn dài tầm sải tay, pha nhỏ thành bốn gọng vó, uốn cong hình chữ U.

Lưới vó được làm bằng lưới bện, hoặc được tận dụng từ những chiếc màn cũ, cắt hình vuông, mỗi chiều khoảng 60 cm. Mỗi lưới vó vá thêm hai hoặc ba mụn vải về phía các góc để phết mồi nhử tép.

Mồi nhử tép được nấu bằng cám, cơm, cho thêm chút vôi; được đánh nhuyễn  và miết vào mấy miếng vải vá mặt vó.

Để cất vó, chọn những vị trí nước không quá sâu, nước lặng hoặc dòng chảy chậm, đặt vó xuống sao cho bằng phẳng, để một lúc để lôi cuốn tép vào vó ăn môi rồi cất. Khi cất, khẽ luồn đầu cần dưới óc vó và vừa cất nhẹ nhàng, vừa kéo thật gọn, khi rốn vó sắp lên khỏi mặt nước thì dằn cần lại để có độ dừng sao cho vó không bung lên hất tép ra ngoài. Sau đó, tay trái giữ cần, tay phải nhúm chân góc vó và nghiêng ngược chiều gió khẽ giũ tép vào rá, rổ, giỏ...

Xem thêm
 Nghề đánh giậm
 Đó bắt cá (BTSL:2487)
 Các đặc điểm của ngư cụ và phân loại ngư cụ
 Bách khoa thủy sản
Nhóm ngư cụ dùng trên sông, Sở Văn hóa thể thao và du lịch Vĩnh Long.
Nông cụ truyền thống Việt Nam
Lưới rê
Khai thác thủy sản

Chú thích

Ngư học
Dụng cụ
Ngư nghiệp
Ngư cụ
Thủy sản


title: Digonocryptus femorator

text:
Digonocryptus femorator là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Digonocryptus


title: Bendis nigrilunata

text:
Bendis nigrilunata là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Bendis


title: Entephria caeciata

text:
Entephria caeciata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Entephria


title: Cyclopteryx laniata

text:
Cyclopteryx laniata là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cyclopteryx


title: Ophion pallens

text:
Ophion pallens là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Ophion


title: Bùi Ngọc Chương

text:
Bùi Ngọc Chương (sinh ngày 4 tháng 9 năm 1960) là một chính trị gia người Việt Nam. Ông hiện là đại biểu quốc hội Việt Nam khóa XIV nhiệm kì 2016-2021, thuộc đoàn đại biểu quốc hội tỉnh Cà Mau, từng là Ủy viên thường trực Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội, Phó Chủ tịch Nhóm nghị sĩ hữu nghị Việt Nam - Đức, Ủy viên Ban thường vụ Đảng ủy cơ quan Văn phòng Quốc hội. Ông đã trúng cử đại biểu quốc hội năm 2016 ở đơn vị bầu cử số 3, tỉnh Cà Mau (gồm các huyện: Đầm Dơi, Năm Căn và Ngọc Hiển) với tỉ lệ 76,87% số phiếu hợp lệ.

Xuất thân
Bùi Ngọc Chương sinh ngày 4 tháng 9 năm 1960 quê quán ở xã Quỳnh Yên, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.
Ông hiện cư trú ở F312, tập thể 957 Hồng Hà, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội.

Giáo dục
Giáo dục phổ thông: 10/10
Đại học Sư phạm Toán
Đại học Luật
Thạc sĩ Luật
Cao cấp lí luận chính trị

Sự nghiệp
Ông gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam vào ngày 6/12/1985.

Ông từng là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII đoàn đại biểu tỉnh Cà Mau (Đại biểu chuyên trách Trung ương).

Khi ứng cử đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV vào tháng 5 năm 2016 ông đang là ủy viên Thường vụ Đảng ủy cơ quan Văn phòng Quốc hội, Ủy viên thường trực Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội, làm việc ở Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội.

Ông đã trúng cử đại biểu quốc hội năm 2016 ở đơn vị bầu cử số 3, tỉnh Cà Mau (gồm các huyện: Đầm Dơi, Năm Căn và Ngọc Hiển) được 173.365 phiếu, đạt tỷ lệ 76,87% số phiếu hợp lệ.

Ông hiện là Ủy viên thường trực Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội, Phó Chủ tịch Nhóm nghị sĩ hữu nghị Việt Nam - Đức, Ủy viên Ban thường vụ Đảng ủy cơ quan Văn phòng Quốc hội.

Ông đang làm việc ở Ủy ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội (Đại biểu chuyên trách Trung ương).

Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV nhiệm kì 2016-2021

Tham khảo

Liên kết ngoài

Người Nghệ An
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII Cà Mau
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV Cà Mau
Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam
Sống tại Hà Nội
Ứng cử viên Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV do Trung ương giới thiệu
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV chuyên trách trung ương
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIV trúng cử lần đầu


title: Bạch Vân am thi tập

text:
Bạch Vân am thi tập (白雲庵詩集, hiểu theo nghĩa nôm na là “tập thơ viết từ am Mây Trắng”) là tuyển tập thơ viết bằng chữ Hán của Trình quốc công (程國公) Nguyễn Bỉnh Khiêm (阮秉謙), là một nhà thơ lớn đồng thời là một chính khách nhiều ảnh hưởng sống thời Lê-Mạc phân tranh (cũng được gọi là thời kỳ Nam-Bắc triều) của lịch sử Việt Nam thế kỷ 16. Tên gọi “Bạch Vân” có nguồn gốc từ danh xưng “Bạch Vân am cư sĩ” (白雲庵居士) của Nguyễn Bỉnh Khiêm (tên huý của ông là Nguyễn Văn Đạt). Hai tuyển tập thơ “Bạch Vân am thi tập” (chữ Hán) và “Bạch Vân quốc ngữ thi tập” (chữ Nôm) của ông được coi là một thành tựu lớn của thơ văn trung đại Việt Nam, mở đầu cho một dòng thơ văn giàu tính triết lý, tư duy lý trí - thế sự, bước đầu chạm chân vào hiện thực, đã mô tả xã hội dưới góc nhìn đời tư và đời thường, và là một cống hiến lớn của văn học thời Mạc đối với tiến trình phát triển và hoàn thiện của văn học dân tộc. Theo như lời đề tựa do chính Nguyễn Bỉnh Khiêm viết thì “Bạch Vân am thi tập” có không ít hơn một nghìn bài thơ. Tuy nhiên do quá trình lưu giữ và sao chép qua nhiều thế kỷ mà một số lượng không nhỏ tác phẩm bị thất lạc, đến nay còn lại chừng hơn 600 bài thơ chữ Hán được nhiều nhà nghiên cứu xác nhận.

Hoàn cảnh sáng tác
Khác với tuyển tập chữ Nôm “Bạch Vân quốc ngữ thi tập”, hầu hết các nhà nghiên cứu có thể đồng nhất quan điểm về thời kỳ sáng tác cũng như số lượng gần chính xác các bài thơ trong “Bạch Vân am thi tập”.

Nguyễn Bỉnh Khiêm là một nhà thơ sáng tác nhiều. Chỉ tính riêng thơ chữ Hán ông đã có nghìn bài. Đây là con số thực (có thể tác giả đã tính số tròn) vì chính ông đã ghi vào lời tựa của “Bạch Vân am thi tập”: “Nói tâm là nói về cái chỗ mà chí đạt tới vậy, mà thơ lại là để nói chí. Có kẻ chí để ở đạo đức, có kẻ chí để ở công danh, có kẻ chí để ở sự nhàn dật. Tôi lúc nhỏ chịu sự dạy dỗ của gia đình, lớn lên bước vào giới sĩ phu, lúc về già chí thích nhàn dật, lấy cảnh núi non sông nước làm vui, rất là vụng về trong nghề thơ. Tuy nhiên, cái bệnh yêu thơ lâu ngày tích lại chưa chữa được khỏi vậy, mỗi khi được thư thả lại dậy hứng mà ngâm vinh, hoặc là ca tụng cảnh đẹp đẽ của sơn thủy hoặc là tô vẽ nét thanh tú của hoa trúc, hoặc là tức cảnh mà ngụ ý hoặc là tức sự mà tự thuật, thảy thảy đều ghi lại thành thơ nói về chí, được cả thảy một nghìn bài, biên tập thành sách, tự đặt tên là Tập thơ am Bạch Vân.” (Bạch Vân am thi tập tự)

Nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Huệ Chi trong bài viết "Bước đầu suy nghĩ về văn học thời Mạc " (2009) đã nhấn mạnh: "Là một nhà dịch học nên ông nổi tiếng là bậc tiên tri, nhưng ông cũng lại là một nhà thơ lớn. Ông viết đến một nghìn bài thơ chữ Hán. Đây là con số mà từ thời đại Mạc trở về trước hoàn toàn chưa có. Đến như Nguyễn Trãi cũng chỉ có 105 bài (không nói về tầm vóc, thơ Nguyễn Trãi kết tinh những tư tưởng nghệ thuật đột xuất, thể hiện một cái “tôi” thao thức trước những vấn đề có thể nói là vấn nạn lịch sử, chắc chắn về số lượng thơ ông đã bị mất mát nhiều nhưng không rõ nếu còn thì có đến 1.000 bài hay không). Lê Thánh Tông tuy tỏ rõ tài năng hùng hậu về thơ, đề tài lại đa dạng, song đứng về số lượng, so với Nguyễn Bỉnh Khiêm hẳn vẫn không bằng. Bên cạnh thơ chữ Hán, thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng rất dồi dào. Thơ Nôm ông có mặt không thể sánh với thơ Nôm Nguyễn Trãi, lại có mặt đánh dấu một chặng phát triển mới so với thơ Nguyễn Trãi. Rất may mắn cho chúng ta, hiện nay đã tìm được khoảng 800 bài thơ chữ Hán, 180 bài thơ Nôm của ông."

Nội dung

Văn bản lưu trữ
Hiện nay các tài liệu văn bản thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm được lưu giữ ở nhiều nơi, bao gồm những văn bản hiện đang lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Trong bài viết “Danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm và văn bản thơ Nôm”, PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh (Viện Nghiên cứu Hán Nôm) lưu ý, tại kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm hiện đang lưu giữ văn bản Bạch Vân am thi tập白雲庵詩集, ký hiệu A.2256, thơ chữ Hán, 260 trang, sách in. Theo các nhà nghiên cứu, đây là bản in đầu triều Nguyễn. Nội dung sách gồm, Bạch vân am thi tập tự 白雲庵詩集序 (bài tựa do Nguyễn Bỉnh Khiêm viết), Bạch Vân am sự tích 白雲庵事跡 (viết về hành trạng của Nguyễn Bỉnh Khiêm), tiếp là phần chép thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm. Phần chép thơ văn chia là 2 làm quyển, Quyển 11 và Quyển 12, tổng cộng có 626 bài, trong đó có 3 bài ký văn xuôi. Theo Trần Văn Giáp, phần thơ văn chữ Hán của Nguyễn Bỉnh Khiêm nằm trong bộ sách có tên chung là Danh thi hợp tuyển 名詩合選, do viên Trấn thủ Hải Dương là Trần Công Hiến biên tập và đưa in năm Gia Long thứ 13 (1814). Tại Thư viện Quốc gia Việt Nam có lưu giữ các bản thơ văn Nguyễn Bỉnh Khiêm như Bạch Vân am thi tập 白雲庵詩集 (với 03 ký hiệu R.2017, R.1917, R.1718; trong đó bản ký hiệu R.2017 trùng với bản A.2256 của Viện Nghiên cứu Hán Nôm) và Bạch Vân Am tiên sinh 白雲庵先生 (ký hiệu R.101, sách chép tay, thơ chữ Hán, 75 trang).

Nhận xét
Nhận xét về thơ văn của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Vũ Khâm Lân (1703-?) trong Bạch Vân am cư sĩ Nguyễn công Văn Đạt phả ký viết: “Văn chương Tiên sinh rất tự nhiên, không cần điêu luyện, giản dị mà lưu loát, thanh đạm mà nhiều ý vị, câu nào cũng có quan hệ đến sự dạy đời”.

Như Trần Thị Băng Thanh đã nhận định: “Về số lượng mà xét thì trong năm thế kỷ đầu của nền văn học viết Việt Nam, Nguyễn Bỉnh Khiêm là một nhà quán quân. Tuy nhiên vấn đề không chỉ là số lượng. Nguyễn Bỉnh Khiêm đã có một phong cách thơ riêng không lẫn. Ai cũng biết một nguyên tắc thẩm mỹ quan trọng của thơ thời trung đại là ngôn chí, nguyên tắc mà các nhà nghiên cứu hiện đại thường xem là làm hạn chế tính thẩm mỹ của thơ và ngay các nhà thơ cổ . Thế nhưng Nguyễn Bỉnh Khiêm đã tuân theo một cách "triệt để" và với một cảm hứng sáng tạo rất mạnh mẽ. Với ông, đề vịnh, tự sự, tự thuật cũng đều để ngôn chí, và phong cách riêng của ông cũng được xác định chính từ những vần thơ ngôn chí ấy.”

Chú thích

Xem thêm
Văn học Việt Nam thời Mạc
Bạch Vân quốc ngữ thi tập
Ức Trai thi tập
Văn hóa Lê-Mạc

Liên kết ngoài
 Danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm và văn bản thơ Nôm (PGS.TS. Trịnh Khắc Mạnh, Viện Nghiên cứu Hán Nôm- Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam)
 Bước đầu suy nghĩ về văn học thời Mạc (GS. Nguyễn Huệ Chi, Tạp chí Văn hoá Nghệ An, 2011
 Một số bài thơ tuyển chọn trong “Bạch vân am thi tập” (ThiViện.net)

Văn học Việt Nam thời Mạc
Tác phẩm của Nguyễn Bỉnh Khiêm
Tập thơ Việt Nam


title: Gia đình MacMahon

text:
Gia đình MacMahon (hay gia tộc de MacMahon)  có nguồn gốc từ Ireland và di cư sang Pháp, nơi họ trở nên nổi tiếng. John MacMahon, một bác sĩ người Ireland sinh tại Limerick, nhập quốc tịch Pháp năm 1749 và kết hôn với Charlotte Le Belin, Dame d'Éguilly vào ngày 13 tháng 4 năm 1750. Cùng năm đó, vua Louis XV của Pháp sắc phong ông là Marquis d'Éguilly. Con trai ông, Hầu tước thứ hai, tham gia Chiến tranh Cách mạng Mỹ kể cả trên tàu khu trục Aigle mà người Anh bắt vào ngày 15 tháng 9 năm 1782.

Cháu trai của Hầu tước đầu tiên, Patrice de MacMahon, là đại tướng trong Chiến tranh Krym 1853—1856 và sau đó là trong Chiến tranh Áo-Sarndinia năm 1859, chiến thắng trong Trận Magenta ngày 4 tháng 6 năm 1859. Ngày hôm sau, hoàng đế Napoleon III sắc phong ông là "Duc de Magenta". Sau đó ông trở thành Tổng thống Cộng hòa Pháp, phục vụ từ 1873—1879.

Danh hiệu hầu tước được ban cho dòng dõi trưởng của gia tộc và được kế thừa năm 1894 bởi dòng dõi công tước trẻ hơn, và cả hai tước hiệu nay vẫn còn.

Nơi định cư chính của Gia đình MacMahon là tại Château de la Forêt  ở Montcresson thuộc vùng Loiret nằm ở phía bắc trung tâm nước Pháp.

Nguồn gốc
Gia đình này có nguồn gốc từ Ireland, tự xưng là hậu duệ của các vị vua cổ đại Ireland (gồm cả Brian Đại đế) nhưng những tuyên bố này chưa bao giờ được kiểm chứng.

Phả hệ
Vào thời điểm Vương tộc Stuart phải lẩn trốn trên lục địa, những thành viên MacMahon đã rời quê hương theo chủ quyền hợp pháp của họ và định cư tại Pháp. Người đứng đầu gia tộc này là Moriart MacMahon, vẫn ở Ireland để ủng hộ quyền của quốc vương, nhưng một trong những người anh của ông, Constantin René de MacMahon (được chôn cất tại nhà thờ Saint-Jacques d ' Illiers  ngày 4 tháng 2 năm 1704 ở tuổi 40 hoặc hơn), tham gia các hoạt động buôn bán, trở thành linh mục và cha sở của nhà thờ Jacques Illiers vào cuối Thế kỷ 17. Hai con trai ông, đã rời Ireland để theo Hoàng tử Charles Édouard Stuarts.

Trong số hai người họ, một người đến Bồ Đào Nha, nơi ông ngay lập tức được tặng Order of Christ và sau đó trở thành thiếu tá của trung đoàn Alcantara. Người còn lại, Patrick, vẫn sống cùng gia tộc Stuarts, và kết hôn với con gái của gia đình quý tộc O'Sullivan.

Con trai của Patrick, Maurice, vào năm 1746, được phong Hầu tước Édouard d'Écosse. Sau đó ông phục vụ ở Tây Ban Nha trong trung đoàn Ultonia. Ông nhập quốc tịch Pháp năm 1750, ông trở thành tân binh của Magnien, thuộc Burgundy, và được bổ nhiệm làm đội trưởng trung đoàn Fitz-James.

Jean-Baptiste de MacMahon, anh trai của cháu trai trước đây và là cháu trai của cha sở Saint-Jacques d'Eilliers, sinh năm 1715 tại Lemerick, ngày 17 tháng 4 năm 1739 trở thành bác sĩ y khoa tại Đại học Reims. Ông sống tự lập tại Autun, nơi phát triển sự nghiệp bác sĩ của ông và ông kết hôn với Mlie The Belin, tiểu thư Éguilly. Sau cuộc hôn nhân này, ông nhận được một sắc lệnh của Hội đồng Nhà nước dưới danh hiệu Marquis của Éguilly, đưa ông trở thành quý tộc.

Được lớn lên trong hoàn cảnh giàu có và sung túc của mình lên một cấp bậc xuất sắc theo thứ tự quy tộc, gia đình phân thành hai nhánh. Nhánh đầu được đại diện bởi Charles-Laure de MacMahon, hầu tước Vianges, con trưởng của Jean-Baptiste, sau đó trở thành Trung tướng, được vua Charles X gọi ngang hàng vào ngày 5 tháng 11 năm 1827. Cháu trai ông, Charles-Marie de MacMahon, cựu sĩ quan kỵ binh, người được thay tại chỗ, năng lực và trình độ chuyên môn phù hợp qua bằng sáng chế được cấp ngày 18 tháng 7 năm 1828, kết hôn với Marie-Henriette. Con cháu ông cũng kết hôn với con cháu các gia đình quý tộc khác.

Nhánh còn lại đại diện bởi Patrice de Mac Mahon, (em Charles-Marie), nguyên soái và tướng lĩnh Pháp, là Tổng thống Đệ Tam Cộng hòa Pháp, tạo ra danh hiệu Công tước Magenta, lập gia đình ngày 14 tháng 3 năm 1854. Cha ông là nguyên soái, hiệp sĩ Saint-Louis, đã kết hôn trong thời gian di cư (1792) và có mười bảy người con.

MacMahon là một trong những gia đình quý tộc hiếm hoi còn tồn tại ở Pháp. Do đó, gia đình này đã được kết nạp vào Hiệp hội Danh dự Di truyền Cổ.

Marquises của d'Éguilly (1750)
Những người từng được sắc phong danh hiệu Marquis d'Éguilly bao gồm:
 Jean Baptiste MacMahon, Hầu tước de MacMahon thứ nhất (1715—1775)
 Charles Laure MacMahon, Hầu tước de MacMahon thứ hai (1752—1830)
 Charles Marie MacMahon, Hầu tước de MacMahon thứ ba (1793—1845)
 Charles Henri MacMahon, Hầu tước de MacMahon thứ tư (1828—1863)
 Charles Marie MacMahon, Hầu tước de MacMahon thứ năm (1856—1894)
 Marie Armand Patrice MacMahon, Hầu tước de MacMahon thứ sáu (1855—1927), ông cũng được ban tặng danh hiệu Công tước Magenta thứ hai. (xem bên dưới)

Công tước Magenta (1859)
Những người từng được sắc phong danh hiệu Công tước Magenta bao gồm:
 Marie Edme Patrice Maurice de MacMahon, Công tước Magenta thứ 1 (1808—1893)
 Marie Armand Patrice MacMahon, Công tước Magenta thứ 2, Hầu tước de MacMahon thứ 6 (1855—1927)
 Maurice de MacMahon, Công tước Magenta thứ 3, Hầu tước de MacMahon thứ 7 (1903—1954)
 Phillippe de MacMahon, Công tước Magenta thứ 4, Hầu tước de MacMahon thứ 8 (1938—2002)
 Maurice de MacMahon, Công tước Magenta thứ 5, Hầu tước de MacMahon thứ 9 (sinh 1992)

Tham khảo


title: Bão Haiyan

text:
Bão Haiyan có thể là:

 Bão Haiyan (2001)
 Bão Haiyan (2007)
 Bão Haiyan (2013)

Tên Haiyan đã bị khai tử và thế thành Bailu.

Xem thêm : Bão Bailu (2019)

Bão


title: Delomerista diprionis

text:
Delomerista diprionis là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Delomerista


title: Tigrioides laniata

text:
Tigrioides laniata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Tigrioides


title: Cyclommatus zuberi

text:
Cyclommatus zuberi là một loài bọ cánh cứng trong họ Lucanidae. Loài này được Waterhouse mô tả khoa học năm 1876.

Tham khảo

Cyclommatus
Động vật được mô tả năm 1876


title: Thoát Lý

text:
Thoát Lý hay Vương Hãn (   Tooril han hoặc  Van han; Tiếng Trung: 王汗; mất năm 1203) là một hãn của người Khắc Liệt. Ông là anda (anh em ruột thịt) của Dã Tốc Cai. Ông từng là người bảo hộ và đồng minh quan trọng của Thiết Mộc Chân trong giai đoạn đầu. Những tư liệu chính về cuộc đời của ông được trích trong Mông Cổ bí sử.

Tôn hiệu
"Vương Hãn" là tôn hiệu do nhà Kim của người Nữ Chânđặt cho Thoát Lý. Trong khoảng thế kỷ 13, Thoát Lý là một trong số các thủ lĩnh từ châu Á được đối chiếu với truyền thuyết về Prester John theo ghi chép của Marco Polo  hoặc có khi là vua David, anh em với John . Tên Cơ đốc giáo của ông có thể đã thực sự là David.

Giai đoạn đầu đời
Ông sinh khoảng năm 1130 trong một gia đình theo giáo phái Nestorian người Khắc Liệt. Cha ông là Cyriacus Buyruk Khan, thủ lĩnh của bộ tộc Khắc Liệt. Thoát Lý đã có một giai đoạn đầu đời rất khó khăn. Ông bị tộc Miệt Nhi Khất đã bắt cóc khi còn nhỏ và bị bắt làm nô lệ. Ông có thể đã rời khỏi tộc Miệt Nhi Khất sau khi được cha ông giải cứu, dùng tiền chuộc lại hoặc đơn giản là đã tiến hành trốn thoát. Tuy nhiên, theo Bí sử Mông Cổ, ông một lần nữa bị bắt cóc ở tuổi mười ba cùng với mẹ mình bởi người Thát Đát. Khi Thoát Lý quay trở lại tộc Khắc Liệt, cha ông đã gần qua đời. Thoát Lý đã thay thế ông trở thành lãnh đạo tộc Khắc Liệt từ khoảng năm 1165.

Trị vì
Để loại bỏ những đối thủ tiềm năng, ông đã tiêu diệt những người anh em ruột của mình trong khoảng thời gian từ 1165-1171 . Một trong số họ là Erke Qara đã trốn thoát và chạy sang bộ tộc Nãi Man - một bộ tộc lân cận ở phía tây của Khắc Liệt. Hai anh em khác, Buqa-Timur và Tai-Timur Taïshi đã bị xử tử. Tuy nhiên, thành công ban đầu của Thoát Lý rất ngắn ngủi vì chú của ông vốn được biết đến với tên Gurkhan đã lật đổ ông. Thoát Lý bỏ trốn cùng con gái và một số bề tôi trung thành. Ông đã cố gắng để giành sự hỗ trợ từ tộc Miệt Nhi Khất để lật đổ Gurkhan. Nhưng vị lãnh đạo của tộc Miệt Nhi Khất là Toqto'a Beki đã từ chối giúp đỡ mặc dù Thoát Lý đã hứa gã con gái mình cho Beki vì quân Khắc Liệt rất đông và mạnh để có thể đối phó, sau khi thất bại trong việc nhờ chi viện, Thoát Lý đến gặp cha của Thiết Mộc Chân là Dã Tốc Cai. Dã Tốc Cai đã quyết định giúp Thoát Lý vì trước đó ông đã từng chiến đấu với người Khắc Liệt chống lại người Tatars. Người Khắc Liệt đã rất ngạc nhiên khi Dã Tốc Cai tổ chức tấn công mà không có thời gian chuẩn bị. Mặc dù thực tà quân số Khắc Liệt đông hơn nhiều, nhưng lực lượng của họ đã bị phân tán khắp miền Trung Mông Cổ. Thoát Lý giành lại quyền lãnh đạo bộ tộc và Gurkhan đã bỏ trốn.

Mối quan hệ với Thiết Mộc Chân
Thoát Lý cùng với anh mình là Jakha Gambhu, Thiết Mộc Chân và Trát Mộc Hợp - anh em kết nghĩa của Thiết Mộc Chân đã cùng lãnh đạo liên minh chống lại người Miệt Nhi Khất khi Bột Nhi Thiếp-vợ của Thiết Mộc Chân bị bắt cóc vào năm 1183 . Hai trong số các thủ lĩnh của Miệt Nhi Khất là Dair Usun và Toqto'a đã bỏ trốn trước đó, có lẽ do được báo cáo bởi những trinh sát đã thấy các đạo quân di chuyển. Liên quân dễ dàng giành chiến thắng trong cuộc giao tranh diễn ra sau đó và khoảng 300 người Miệt Nhi Khất đã thiệt mạng. Các thủ lĩnh đã chia nhau chiến lợi phẩm và trao những phụ nữ Miệt Nhi Khất cho các chiến binh. Những đứa trẻ bị biến thành nô lệ. Bột Nhi Thiếp được tìm thấy sau đó vào buổi tối. Thoát Lý đã trở lại trại của người Khắc Liệt cùng với người của mình, tự hào về một chiến thắng nhanh chóng.

Năm 1194, Thiết Mộc Chân có dự định tấn công liên minh Tatar - bộ tộc từ lâu đã gây ra cho ông nhiều vấn đề, bao gồm cả vụ mưu sát Dã Tốc Cai, ông đã cầu viện Thoát Lý và được chấp thuận khi vị Vương Hãn vẫn hài lòng với chiến thắng mà Thiết Mộc Chân đã có được trước đó. Ông nội của Thoát Lý là Marcus Buyruk Khan cũng từng bị ám sát bởi người Tatar, điều này cho ông một lý do tương tự với Thiết Mộc Chân để trả thù. Thoát Lý đã tham gia với Thiết Mộc Chân cùng vài nghìn quân Khắc Liệt. Người Jurkhin - một bộ tộc Mông Cổ, cũng được mời tham gia vào cuộc chiến nhưng từ chối lời đề nghị vì họ cũng có chút thù địch với tộc Bột Nhi Chỉ Cân (dòng dõi của Thiết Mộc Chân). Cuối cùng họ đã kết đồng minh với Hoàn Nhan Tương (完顏 襄) thừa tướng của Hoàng đế Kim Chương Tông của nhà Kim. Người Tatars đã bị người Nữ Chân coi là mối nguy hại và đây cơ hội là hoàn hảo để tiêu diệt chúng. Khi lực lượng liên hợp của Thoát Lý và Thành Cát Tư Hãn tấn công người Tatars, Người Tatars đã bị vây hãm trong một cuộc giao tranh vì các chiến binh Nữ Chân từ phía sau họ đã dễ dàng vây ráp kẻ thù. Đàn ông đã bị tàn sát, phụ nữ bị cướp làm vợ lẽ và trẻ em được nhận làm con nuôi hoặc trở thành người hầu, nô lệ. Khoảng hàng nghìn người Tatar đã kháng cự và tự mình trốn thoát. Đây là thời điểm mà Thoát Lý nhận được tôn hiệu Vương Hãn-.

Cuối năm đó, ông bị lật đổ bởi Erke Qara, người anh em mà ông đã không thể loại bỏ đã quay trở lại với quân đội Nãi Man. Nhiều người Khắc Liệt không hài lòng với sự trị vì của Thoát Lý nên đã hỗ trợ trong việc lật đổ ông. Thoát Lý chạy đến Tây Liêu với sự bảo hộ của Gia Luật Trực Lỗ Cổ  mà không hề tìm kiếm sự giúp đỡ của Thiết Mộc Chân. Theo bí sử Mông Cổ, ông đã ở lại đó một năm. Sau khi rời Tây Liêu, Thoát Lý quyết định gia nhập thế lực của Thành Cát Tư Hãn. Theo Rashid al-Din, ông đã đến được cứ điểm của Thành Cát Tư Hãn vào năm 1196. Thoát Lý đã trở thành khách của Thiết Mộc Chân trong khoảng hai năm.

Nắm quyền lãnh đạo lần 2
Trong lúc sống lưu vong, Thoát Lý đã nhận được hỗ trợ từ Thiết Mộc Chân- sau đó đã tiến hành cuộc chinh phạt bộ tộc Miệt Nhi Khất lần hai và trao một phần lớn những chiến lợi phẩm cho Thoát Lý. Vị Vương Hãn đã phân phát những tặng phẩm này cho các thủ lĩnh tộc Khắc Liệt để củng cố liên minh với bộ tộc gốc gác của mình. Thiết Mộc Chân sau đó đã tấn công một chi tộc Khắc Liệt là Tumen Tubegen và một phần lớn trong số những người sống sót đã quy phục Thoát Lý. Thoát Lý đã hoàn toàn giành lại quyền kiểm soát tộc Khắc Liệt vào khoảng năm 1198. Người Nãi Man vẫn giữ vị trí trung lập mà không tiến hành chi viện cho Erke Qara vì bộ tộc Nãi Man đã bị chia rẻ nội bộ giữa hai vị hãn là Khan Buyruq chiếm phần phía nam và Tayang khan thừa kế phần phía bắc của vùng đất Naiman. Sau khi thất bại, Erke Qara đã bỏ trốn một lần nữa sang lãnh thổ của Buyruq khan. Để ban thưởng cho những chiến binh Khắc Liệt vẫn trung thành với mình, Thoát Lý đã ra lệnh cho họ cướp bóc bộ tộc Miệt Nhi Khất đã bị suy yếu lần thứ ba. Những thủ lĩnh quan trọng của tộc Miệt Nhi Khất bao gồm hai con trai của Toqto'a-beki đã bị bắt trong khi một người khác bị sát hại. Anh trai của Thoát Lý là Jakha Gambhu đã trở thành anh em kết nghĩa của Thiết Mộc Chân.

Mối quan hệ với người Nãi Man
Vào khoảng năm 1199, Thoát Lý muốn giải quyết triệt để mâu thuẫn với người Nãi Man và sự đấu đá nội bộ giữa hai anh em là hai vị hãn của bộ tộc này là một cơ hội tốt để tấn công. Nếu quân Thoát Lý tấn công một trong hai vị hãn, gần như chắc chắn rằng người kia sẽ không can dự và Thoát Lý có thể lần lượt tiêu diệt từng kẻ thù mà không cần phải đối đầu với hai đối thủ cùng lúc, vốn đã có thể hình thành một liên minh đáng gờm. Thoát Lý đã thành công trong việc chiêu mộ Thiết Mộc Chân và Trát Mộc Hợp là thủ lĩnh bộ tộc Trát Đạt Lan thành đồng minh một lần nữa, vì gần đây họ đã trở thành kẻ thù. Thiết Mộc Chân và Trát Mộc Hợp đã chấp thuận nhưng không thực sự tin tưởng nhau. Khi các lực lượng của liên minh tập hợp lại để chống lại quân đội Nãi Man của Buyruq, họ nhận ra rằng vùng đất Nãi Man có lợi cho một cuộc truy đuổi lâu dài. Thật vậy, Thoát Lý đã gặp rất nhiều khó khăn để truy đuổi kẻ thù của mình vì họ có nhiều đất để tiến hành trốn thoát. Sau chuyến truy đuổi vài trăm kilomet, Thoát Ký nhận ra rằng mình không bao giờ có thể tóm được kẻ thù và quay về. Tướng Kökse Sabraq của Buyruq đã tấn công Thoát Lý khi ông tách biệt khỏi Thiết Mộc Chân, đánh bại con trai của Thoát Lý là Senggüm, bắt giữ con trai và vợ của ông ta. Tuy nhiên họ đã bị đánh trả nhờ sự chi viện từ Thiết Mộc Chân.

Năm 1200, Thoát Lý tiến hành chi viện khi Thiết Mộc Chân bị tấn công bởi một liên minh do tộc Thái Xích Ô thành lập, do kẻ thù cũ của Thiết Mộc Chân là Targhutai Kiriltuk chỉ huy và quân Miệt Nhi Khất do Toqto'a Beki vốn đã phục vị cho con trai mình trên bờ sông Onon.

Mối quan hệ với Trát Mộc Hợp
Năm 1201, Trát Mộc Hợp đang có quan hệ thù địch với Thiết Mộc Chân. Một loạt các bộ tộc Mông Cổ bao gồm Thái Xích Ô, Ikires, Qorolas, Salji'ut, Đỗ Nhĩ Bách Đặc, Suldus, Qatagin, Besud, Miệt Nhi Khất, Ngõa Lạc và cả người Tatars đã công nhận Trát Mộc Hợp là "Cổ Nhi hãn". Thoát Lý đã quyết định liên minh với Thiết Mộc Chân để chống lại thế lực ngày càng tăng của Trác Mộc Hợp. Thoát Lý, Jakha Gambu và Thiết Mộc Chân đã đi vào thung lũng Kerulen với 15000 quân. Khi trông thấy kẻ thù, đoàn quân leo lên núi vì để đi tắt đón đầu kẻ thù. Đó cũng là lúc Buyruq của người Nãi Man đã gia nhập Trát Mộc Hợp. Thoát Lý và Thiết Mộc Chân đã chiến đấu một trận phòng thủ rất khó khăn và nguy hiểm. Mưa xối xả khiến những ngọn đồi núi trập trùng, binh sĩ rơi từ đỉnh cao xuống những khe núi. Sau khi kẻ thù rút hết lực lượng, Thoát Lý rời đi để trở về sông Tula cùng với binh sĩ của mình. Thiết Mộc Chân đã truy đuổi kẻ thù và kết liễu nhiều kẻ còn đang trên lưng ngựa. Targhutai được cho là đã bị thương đến chết từ trận chiến.

Trát Mộc Hợp đã thất bại nặng nề trong trận đánh đầu tiên và Buyruq đã giành quyền chỉ huy quân đội vào năm 1202. Thiết Mộc Chân đã chủ động thực hiện một cuộc đồ sát người Tatar khiến số lượng dân Tatars giảm đi đáng kể. Khi Thiết Mộc Chân và Thoát Lý quay trở lại vùng núi, nhưng lần này là ở phần phía nam của họ phải đối mặt với đội quân do Kuchuguden chỉ huy, trong số đó có tộc Miệt Nhi Khất, Nam Nãi Man, Ngõa Lạc và các bộ tộc theo Trát Mộc Hợp. Sáu bộ tộc đã rời khỏi liên minh với Trát Mộc Hợp và hiện chỉ còn bốn. Một lần nữa, các con dốc, cây cối và các chướng ngại vật tự nhiên khác đã làm chậm bước tiến của rất nhiều kẻ thù của Thoát Lý và Thiết Mộc Chân Khiến cuộc chiến dần trở nên thuận lợi.

Cái chết
Thoát Lý đã rất già vào những năm 1203. Ông đã hơn 70 tuổi và không còn linh hoạt như thời trẻ. Con trai của ông là Ilga Senggüm nắm quyền chỉ huy quân đội Khắc Liệt và Thoát Lý trở chỉ còn là biểu tượng. Ilga đầy tham vọng đã gia nhập lực lượng với Trát Mộc Hợp, Altan và Qutchar, người đã thuyết phục anh ta loại bỏ Thiết Mộc Chân. Ilga đã cố gắng ám sát Thiết Mộc Chân nhưng thất bại, và sau đó đối đầu với lực lượng Thiết Mộc Chân trong một trận chiến khốc liệt, Ilga đã bị thương. Thoát Lý đã có mặt và đảm nhận quyền chỉ huy, nhưng ít nhiều ông vẫn có thể tự chiến đấu do tuổi già và rút quân khỏi cuộc chiến. Một số người Khắc Liệt đã gia nhập lực lượng của Thiết Mộc Chân trong và sau trận chiến. Trận chiến này được gọi là "Trận chiến của cát cháy". Sau trận đánh, Thiết Mộc Chân nhận được sự đầu quân của tộc Qonggirat, những kẻ đã đối đầu với ông trong trận đầu tiên tại Kerulen và sau đó chạy đến chỗ của Trát Mộc Hợp. Tuy nhiên, quân của Thoát Lý và Ilga vẫn đông hơn. Thiết Mộc Chân đã cử sứ giả đến để yêu cầu hòa bình mong muốn nối lại tình bạn của mình với Thoát Lý. Ilga bấy giờ đang thay mặt cho cha mình, đã từ chối lời đề nghị. Nhiều bộ tộc khác đã gia nhập quân của Thiết Mộc Chân trong năm đó. Ông đã sở hữu 11 bộ tộc, chiếm một phần ba dân số toàn Mông Cổ. Khi số lượng kẻ thù tăng lên, Trát Mộc Hợp, Qutchar và Altan đã âm mưu chống lại Thoát Lý nên đã rời khỏi lãnh địa tộc Khắc Liệt để ẩn náu tại lãnh địa của bộ tộc Nãi Man phương Bắc. Các bộ tộc Tayitchi'ut, Dorbed, Qatagin và Salji'ut đã đi theo họ.

Thoát Lý qua đời sau khi Thiết Mộc Chân bất ngờ tấn công tộc Khắc Liệt. 8000 kỵ binh Mông Cổ đã đối mặt với quân đội Khắc Liệt trong ba ngày nhưng cuối cùng Khắc Liệt đầu hàng. Thoát Lý chạy đến chỗ Tayang Khan nhưng bị giết bởi một người lính Nãi Man tên là Qori Sübeči do không nhận ra đó vị hãn của người Khắc Liệt. Phần lớn người Khắc Liệt đã quay sang liên minh với Thiết Mộc Chân. Đầu của Thoát Lý được chuyển đến cho Tayang, ông đã giẫm lên và nghiền nát nó.

Gia đình
Thoát Lý kết hôn với một phụ nữ Khiết Đan và có ít nhất hai con trai - Ilga Senggüm và Uyku. Theo Jami 'al-Tawarikh,  Doquz Khatun là con gái của Uyku.

Di sản
Bắt đầu từ thế kỷ 15, các quý tộc Torghut tuyên bố có nguồn gốc từ dòng họ của Thoát Lý.

Thông tin về Vương Hãn trong các nguồn tư liệu
Trong Đoạn 150-151 của Bí sử Mông Cổ (viết năm 1240):

Trong Đoạn 152 của Bí sử:

Trong Đoạn 164 của Bí sử:

Trong Đoạn 178 của Bí sử:

Trong Đoạn 189 của Bí sử:

Trong cuốn Lịch sử Giáo hội của Bar Hebraeus viết vào thế kỷ 13 :

Trong Những chuyến đi của Marco Polo, cuốn 1, chương 47:

Nguồn tham khảo

Mất năm 1203
Thành Cát Tư Hãn
Sinh thập niên 1130


title: Aleptina texana

text:
Aleptina texana là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Aleptina


title: Phaea crocata

text:
Phaea crocata là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Phaea


title: Anoplocapros inermis

text:
Anoplocapros inermis là một loài cá Actinopterygii được Fraser-Brunner miêu tả năm 1935. Anoplocapros inermis thuộc chi Anoplocapros, trong họ Aracanidae. Loài này được IUCN phân loại loài ít quan tâm. Loài này không có phân loài.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Anoplocapros


title: Drepananthus obtusifolius

text:
Drepananthus obtusifolius là loài thực vật có hoa thuộc họ Na. Loài này được Odoardo Beccari & Rudolph Herman Christiaan Carel Scheffer mô tả khoa học đầu tiên năm 1885 dưới danh pháp Cyathocalyx obtusifolius. Năm 2010 Surveswaran S. et al. chuyển nó sang chi  Drepananthus.

Phân bố
Quần đảo Bismarck, New Guinea, quần đảo Solomon.

Tham khảo

Liên kết ngoài

O
Thực vật New Guinea
Thực vật được mô tả năm 1885


title: Bendis magdalia

text:
Bendis magdalia là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Bendis


title: Ateuchus peruanum

text:
Ateuchus peruanum là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ hung (Scarabaeidae).

Chú thích

Liên kết ngoài

Ateuchus


title: Apaegocera aurantiipennis

text:
Apaegocera aurantiipennis là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Apaegocera


title: Itoplectis viduata

text:
Itoplectis viduata là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Itoplectis


title: Hypena taiwana

text:
Hypena taiwana là một loài bướm đêm trong họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Hypena


title: Leucovis alba

text:
Leucovis alba là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Leucovis


title: Carlo Maria Martini

text:
Carlo Maria Martini S.J. (1927–2012) là một Hồng y người Italia của Giáo hội Công giáo Rôma. Ông từng đảm nhận vai trò Hồng y Đẳng Linh mục Nhà thờ S. Cecilia, Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Milano trong suốt 23 năm, từ năm 1979 đến năm 2002.

Vốn xuất thân từ giáo sĩ phục vụ trong giáo triều Rôma, ông từng đảm trách nhiều vai trò khác nhau trước khi tiến đến trở thành Tổng giám mục đô thành Milano, như: Viện trưởng Học viện Giáo hoàng về Kinh Thánh (1969–1978), Chưởng ấn Magnificus Đại học Giáo hoàng Gregorian (1978–1979). Ngoài lãnh đạo các giáo phận được bổ nhiệm, ông còn đảm nhận vị trí quan trong tại Hội đồng giám mục cấp châu lục như: Chủ tịch Hội đồng Giám mục Châu Âu (1986–1993). Ông được vinh thăng Hồng y ngày 2 tháng 2 năm 1983, bởi Giáo hoàng Gioan Phaolô II.

Tiểu sử
Hồng y Carlo Maria Martini sinh ngày 15 tháng 2 năm 1927 tại Torino, Tổng giáo phận Torino, Italia. Sau quá trình tu học dài hạn tại các cơ sở chủng viện theo quy định của Giáo luật, ngày 13 tháng 7 năm 1952, Phó tế Martini, 25 tuổi, tiến đến việc được truyền chức linh mục. Cử hành nghi thức truyền chức cho tân linh mục là Hồng y Maurilio Fossati, O.Ss.G.C., Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Torino. Tân linh mục là thành viên linh mục đoàn Dòng Tên.

Linh mục Martini được bổ nhiệm đảm nhận nhiều vai trò quan trọng, Viện trưởng Học viện Giáo hoàng về Kinh Thánh. Thông báo bổ nhiệm được công bố cách rộng rãi vào ngày 29 tháng 9 năm 1969. Sau 8 năm đảm nhiệm chức vị tại Viện Kinh Thánh, Giáo hoàng quyết định thuyên chuyển linh mục này làm Chưởng ấn Magnificus Đại học Giáo hoàng Gregorian, từ ngày 18 tháng 7 năm 1978.

Sau 27 năm thi hành các công việc mục vụ với thẩm quyền và cương vị của một linh mục, ngày 29 tháng 12 năm 1979, Tòa Thánh loan tin Giáo hoàng đã quyết định tuyển chọn linh mục Carlo Maria Martini, 52 tuổi, gia nhập Giám mục đoàn Công giáo Hoàn vũ, với vị trí được bổ nhiệm là Tổng giám mục đô thành Tổng giáo phận Milano. Lễ tấn phong cho vị giám mục tân cử được tổ chức cách nhanh chóng sau đó vào ngày 6 tháng 1 năm 1980 tại Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô, với phần nghi thức chính yếu được cử hành cách trọng thể bởi 3 giáo sĩ cấp cao, gồm chủ phong là đương kim giáo hoàng, Giáo hoàng Gioan Phaolô II; hai vị giáo sĩ còn lại, với vai trò phụ phong, gồm có Tổng giám mục Eduardo Martínez Somalo, Thành viên Phủ Quốc vụ khanh Tòa Thánh và giám mục Ferdinando Maggioni, giám mục phụ tá Tổng giáo phận Milano. Tân giám mục chọn cho mình khẩu hiệu: PRO VERITATE ADVERSA DILIGERE. Sau khi được truyền chức, ông chính thức nhận giáo phận mới của mình, vào ngày 10 tháng 2.

Bằng việc tổ chức công nghị Hồng y năm 1983 được cử hành chính thức vào ngày 2 tháng 2, Giáo hoàng Gioan Phaolô II đưa ra quyết định vinh thăng Tổng giám mục Carlo Maria Martini tước vị danh dự của Giáo hội Công giáo, Hồng y. Tân Hồng y thuộc Đẳng Hồng y Linh mục và Nhà thờ Hiệu tòa được chỉ định là Nhà thờ S. Cecilia. Tân Hồng y đã cử hành các nghi thức nhận nhà thờ hiệu tòa của mình vào ngày 29 tháng 10 cùng năm.

Ngoài lãnh đạo các giáo phận được bổ nhiệm, ông còn đảm nhận vị trí quan trọng tại Hội đồng giám mục cấp châu lục như: Chủ tịch Hội đồng Giám mục Châu Âu trong khàong thời gian bảy năm, từ năm 1986 đến năm 1993.

Ngày 11 tháng 7 năm 2002, Tòa Thánh chấp thuận đơn hồi hưu của ông, vì lý do tuổi tác, theo Giáo luật. Ông qua đời ngày 31 tháng 8 năm 2012, thọ 85 tuổi.

Tham khảo

Sinh năm 1927
Mất năm 2012
Hồng y Ý
Giám mục Công giáo thế kỉ 20
Giám mục Công giáo thế kỉ 21
Hồng y do Giáo hoàng Gioan Phaolô II bổ nhiệm


title: Danh sách đơn vị hành chính cấp hương của Hải Nam

text:
Hải Nam

Hải Khẩu

Tam Á

Đam Châu

Đơn vị hành chính cấp huyện trực thuộc tỉnh

Tham khảo

Đơn vị cấp hương trấn Trung Quốc


title: Larissa (vệ tinh)

text:
Larissa ( lə-RISS-ə; Greek: Λάρισσα), còn được biết đến là Neptune VII, là vệ tinh bên trong gần thứ năm của Sao Hải Vương. Nó được đặt tên theo thần Larissa, một tình nhân của thần Poseidon (Neptune) trong thần thoại Hy Lạp và là nữ thần được lấy để đặt tên cho một thành phố ở Thessalía, Hy Lạp.

Phát hiện
Vệ tinh Larissa lần đầu được phát hiện bởi Harold J. Reitsema, William B. Hubbard, Larry A. Lebofsky và David J. Tholen, dựa trên những quan sát che khuất sao trên mặt đất tình cờ vào ngày 24 tháng 5 năm 1981, và được đặt ký hiệu tạm thời là S/1981 N 1 và được tuyên bố vào ngày 29 tháng 5 năm 1981. Vệ tinh này được phát hiện lại và được xác nhận là vật thể duy nhất trong quỹ đạo của nó trong chuyến bay ngang qua của tàu Voyager 2 vào năm 1989 sau khi nó nhận thêm một ký hiệu phụ nữa là S/1989 N 2 vào ngày 2 tháng 8 năm 1989. Tuyên bố bởi Stephen P. Synnott nói tới "10 khung hình được chụp trong 5 ngày", như vậy thời gian phát hiện lại là đâu đó trước ngày 28 tháng 7. Nó được đặt tên chính thức vào ngày 16 tháng 9 năm 1991.

Đặc điểm

Là vệ tinh lớn thứ tư của Sao Hải Vương, vệ tinh Larissa có hình dạng dị thường (không có hình cầu) và có vẻ như bị va chạm nặng nề, với không dấu hiệu nào của sự biến đổi địa chất. Ngoài ra không còn thông tin gì được biết tới. Có khả năng là vệ tinh Larissa, giống như các vệ tinh khác bên trong vệ tinh Triton, là một khối mảnh vụn tái hình thành quanh một hạt nhân từ các mảnh vỡ của các vệ tinh gốc của Sao Hải Vương, những vệ tinh mà đã bị đập vỡ bởi những sự nhiễu loạn từ vệ tinh Triton ngay sau khi vệ tinh này bị bắt giữ vào một quỹ đạo ban đầu có độ lệch tâm rất cao.

Quỹ đạo của vệ tinh Larissa có hình tròn nhưng không hoàn hảo và nằm bên dưới bán kính quỹ đạo đồng bộ của Sao Hải Vương, vậy nên nó di chuyển xoắn ốc dần vào trong do tác động của lực thủy chiều và sau cùng có thể va chạm vào khí quyển của Sao Hải Vương, hoặc vỡ vụn thành một vành đai hành tinh khi vượt qua giới hạn Roche do lực dãn thủy chiều, cũng giống như cách vệ tinh Triton sẽ đâm vào Sao Hải Vương hoặc sẽ vỡ vụn thành một vành đai hành tinh.

Thám hiểm
Vệ tinh Larissa mới chỉ được ghé thăm bởi tàu Voyager 2. Tàu do thám đã có thể chụp được ảnh vệ tinh Larissa.

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Larissa Profile  by NASA's Solar System Exploration
 Neptune's Known Satellites (by Scott S. Sheppard)

Thiên thể phát hiện năm 1981
Vệ tinh của Sao Hải Vương


title: Tất Bình (định hướng)

text:
Tất Bình có thể là:

 Tất Bình, diễn viên, đạo diễn người Việt Nam.
 Hà Tất Bình (何必平), nhân vật của trò chơi điện tử và phim truyền hình Tiên kiếm kỳ hiệp 3.


title: Giải quần vợt Wimbledon 1931 - Đôi nữ

text:
Elizabeth Ryan và Helen Wills Moody là đương kim vô địch, tuy nhiên did not participate.

Phyllis Mudford và Dorothy Shepherd-Barron đánh bại Doris Metaxa và Josane Sigart trong trận chung kết, 3–6, 6–3, 6–4 để giành chức vô địch Đôi nữ tại Giải quần vợt Wimbledon 1931.

Hạt giống

  Eileen Fearnley-Whittingstall /  Betty Nuthall (Bán kết)
  Cilly Aussem /  Hilde Krahwinkel (Vòng hai)
  Peggy Michell /  Phoebe Watson (Vòng ba)
  Doris Metaxa /  Josane Sigart (Chung kết)

Kết quả

Chung kết

Nửa trên

Nhánh 1

The nationality of Mrs JC Bell is unknown.

Nhánh 2

Nửa dưới

Nhánh 3

Nhánh 4

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đôi nữ
Giải quần vợt Wimbledon - Đôi nữ
Thể thao nữ năm 1931
Thể thao nữ Anh Quốc năm 1931


title: Starship

text:
Starship (, đọc như ) là tên lửa hạng siêu nặng được sản xuất bởi công ty SpaceX. Tên lửa được cấu tạo từ tầng tên lửa Super Heavy và tàu vũ trụ Starship, nhằm đạt được tải trọng cao cũng như chi phí vận hành thấp. Cả hai tầng tên lửa đều có khả năng đáp cánh và đưa 100 tấn lên quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Sau khi nạp nhiên liệu oxy lỏng và methan lỏng trên quỹ đạo, tàu vũ trụ sẽ bay được đến Mặt Trăng hoặc Sao Hỏa, cũng như các địa điểm khác trong Hệ Mặt Trời. Trước mắt, tên lửa Starship sẽ phóng các vệ tinh, sau đó phục vụ các khách du lịch vũ trụ và đáp phi hành gia trên Mặt Trăng trong chương trình Artemis. Trong tương lai xa hơn, tên lửa được kì vọng biến tham vọng định cư trên Sao Hỏa của công ty thành hiện thực, và thực hiện các chuyến bay xuyên lục địa Trái đất.

Hiện tại, tên lửa Starship dự định sẽ khởi hành tại SpaceX Starbase, Trung tâm Vũ trụ Kennedy, và hai bệ phóng ngoài khơi của công ty. Sau khi khai hỏa ba mươi ba động cơ Raptor, tầng Super Heavy tách ra khỏi tàu Starship ở trên không trung. Tầng tên lửa sau đó bay xuyên khí quyển và đáp xuống cặp thanh sắt tại tháp phóng. Trong lúc đó, tàu Starship khai hỏa ba động cơ Raptor Vacuum và tự đưa vào quỹ đạo. Kết thúc nhiệm vụ, tàu thâm nhập khí quyển và bảo vệ bản thân bằng tấm chắn nhiệt. Tàu vũ trụ sau đó lượn về khu vực đáp bằng hai đôi cánh tà, và khởi động ba đông cơ Raptor để đáp cánh theo phương dọc.

Năm 2005, SpaceX lần đầu đưa ra kế hoạch xây dựng tên lửa hạng nặng. Từ đó đến năm 2019, thiết kế và tên gọi của tên lửa được thay đổi thường xuyên. Vào tháng 7 năm 2019, Starhopper bay lên và đáp xuống từ độ cao 150 mét, trở thành mẫu tên lửa đầu tiên sử dụng động cơ Raptor. Vào tháng 5 năm 2021, tàu Starship có mã số SN15 bay đến độ cao 10 kilômét, chuyển sang rơi tự do và hạ cánh thành công sau bốn lần thất bại. Theo thông tin mới nhất vào tháng 2 năm 2022, tầng tên lửa BN4 và tàu vũ trụ SN20 sẽ thực hiện chuyến bay vũ trụ đầu tiên tại đầu năm 2022.

Lịch sử dự án

Dự án xây dựng tên lửa Starship có nguồn vốn chính từ công ty SpaceX, với triết lý thử và làm lại nhằm cải tiến tên lửa nhanh nhất có thể. Vì vậy, công ty xây dựng và phóng nhiều mẫu tên lửa, giống như quá trình thiết kế tên lửa Falcon 9 trước đó. Các mẫu tên lửa trước tiên phải được kiểm tra độ bền bằng cách cho áp suất cao trong thùng nhiên liệu. Sau đó, động cơ của tên lửa khai hỏa và được kiểm tra lần cuối. Sau khi đạt hai bài kiểm tra trên, các tên lửa mẫu sẽ phóng lên các quỹ đạo khác nhau, tùy theo mục đích thử nghiệm. Rất nhiều tư liệu của các cuộc thử nghiệm này đã được các phóng viên nghiệp dư đến quan sát trực tiếp và ghi lại.

Tuy nhiên, các hoạt động của dự án tại SpaceX Starbase đã làm ảnh hưởng đến cư dân tại Làng Boca Chica, Quận Cameron, Texas. Các đường cao tốc và đường bờ biển hay bị đóng nhằm phục vụ các lần kiểm tra của tàu Starship. Họ cũng kêu rằng kế hoạch của công ty xây dựng nhà máy nhiệt điện sử dụng khí gas sẽ hủy hoại đến môi trường xung quanh. Nhiều nhóm môi trường cho biết dự án Starship đã làm ảnh hưởng đến những vùng đất ngập nước xung quanh sân bay, là nơi sinh sống của nhiều loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng. Nhân viên khu bảo tồn cho biết các loài vật sinh sống ở đó đã bị ảnh hưởng không nhỏ bởi các lần phóng thử nghiệm tên lửa.

Các đồ án

Công ty SpaceX lần đầu đề cập đến đồ án tên lửa hạng nặng vào tháng 11 năm 2005. Tên lửa này sử dụng động cơ Merlin 2, là phiên bản lớn hơn của động cơ Merlin, và đưa được 100 tấn lên quỹ đạo Trái Đất tầm thấp. Tuy nhiên, đồ án của tên lửa nói trên không ghi rõ tên lửa có sử dụng lại được không. Sau đó, công ty tạo ra đồ án tên lửa khác có tên là Mars Colonial Transporter. Mặc dù có rất ít thông tin công khai về đồ án này, ta biết rằng tên lửa sử dụng động cơ Raptor để đốt nhiên liệu methan lỏng. Tàu ở trên tên lửa có thể chở 100 người hoặc 100 tấn đồ từ Trái Đất lên sao Hỏa.

Vào tháng 9 năm 2016, trước thềm Đại hội Vũ trụ Quốc tế lần thứ 67, động cơ Raptor khai hỏa lần đầu tiên. Trong bài diễn thuyết tại đại hội, Tổng giám đốc điều hành SpaceX và Kỹ sư trưởng Elon Musk công bố tên lửa Interplanetary Transport System. Cả hai tầng tên lửa được làm từ sợi carbon và có khả năng tái sử dụng. Tên lửa được thử nghiệm có khả năng phóng 300 tấn lên quỹ đạo Trái Đất tầm thấp, với cả hai tầng tên lửa khai hỏa động cơ Raptor đốt methan lỏng và oxy lỏng. Sau khi được phóng lên không gian, tàu có thể được nạp nhiên liệu và tăng tầm bay đến Sao Hỏa. Mặc dù tên lửa Interplanetary Transport System được trang bị với nhiều tính năng để giảm chi phí phóng, nhiều phóng viên cho rằng tiền tài trợ cho dự án chưa được giải thích một cách thỏa đáng. Mục đích duy nhất của tên lửa lúc đó là đưa phi hành đoàn đến định cư tại Sao Hỏa.

Tháng 9 năm 2017, vào Đại hội Vũ trụ Quốc tế lần thứ 68, Musk thông báo rằng thiết kế và tên của tên lửa đã được đổi thành Big Falcon Rocket. Tên lửa dự định có chiều cao 106 mét và rộng 9 mét, với khả năng phóng lên quỹ đạo tầm thấp bị giảm xuống 150 tấn. Số lượng động cơ tại tầng dưới tên lửa bị giảm xuống còn 31, và số động cơ của tàu vũ trụ bị giảm xuống còn sáu. Trong buổi thuyết trình, kế hoạch tài chính của dự án xây dựng tên lửa đã được trình bày cụ thể hơn. Một số các chức năng của tên lửa gồm có: dọn các mảnh vụn không gian, đưa vật phẩm trên Mặt trăng và bay xuyên lục địa Trái đất. Tuy nhiên, mục đích chính của tên lửa vẫn là đưa phi hành đoàn lên Sao Hỏa.

Tháng 9 năm 2018, nhà tỷ phú người Nhật Bản Maezawa Yusaku công bố chương trình du lịch vũ trụ DearMoon. Ông cùng với sáu đến tám nghệ sĩ sẽ tạo ra các tác phẩm nghệ thuật, trong khi tàu Starship đang bay quanh Mặt Trăng. Trong buổi thuyết trình trên, Musk cập nhật thiết kế tên lửa Big Falcon Rocket, với chiều cao 106 mét và đường kính 9 mét. Tàu vũ trụ được gắn hai cánh tà ở chóp tàu và ba cánh tà ở đuôi tàu, với bên trong đuôi là bảy động cơ Raptor. Các cánh tà nói trên sẽ điều khiển quá trình lượn của tàu vũ trụ và là chân để đáp cánh. Hai tháng sau, tháng 11 năm 2018, tầng tên lửa lần đầu được gọi là "Super Heavy" còn tàu vũ trụ được gọi là "Starship".

Bay thử tầm thấp

Mẫu tên lửa thử nghiêm đầu tiên của công ty có tên là Starhopper. Tên lửa gồm có ba kiềng dọc thân và ngắn hơn nhiều so với tàu Starship. Tháng 4 năm 2019, tên lửa bị trói dây chặt và được khai hỏa động cơ Raptor hai lần. Hai tháng sau, tên lửa bay lần đầu lên 25 mét và di chuyển sang phương ngang đến bãi đáp. Tháng 8 năm 2019, tên lửa Starhopper bay lần cuối lên đến 150 mét và đáp tại cách điểm khởi hành 100 mét. Theo thông tin mới nhất vào tháng 8 năm 2021, tên lửa không còn được sử dụng tại sân bay Starbase, thay vào đó tên lửa được biến thành trạm phát thanh, khí tượng, và bể chứa nước.

Cùng khoảng thời gian trong 2019 SpaceX bắt đầu cấu thành bản mẫu Mk1 ở Boca Chica, Texas và Mk2 tại Cocoa, Florida, nhưng cả hai bản đều không bay thử tầm thấp. Mk1 được dùng để thử nghiệm áp suất bình trong khi Mk2 bị tháo dỡ trong vòng năm 2020. Sau này SpaceX dùng tên gọi "SN" cho mỗi bản Starship, viết tắt của "Serial Number". Từ SN1 cho đến SN4, không bản nào đã từng bay thử, SN1 và SN3 đều bị thủng thân sau khi thử áp suất (ngoại trừ SN2). SN4 bị nổ sau khi thử nghiệm động cơ lần thứ năm.

Bản mẫu SN5 là bản đầu tiên bay thử tầm thấp thành công vào ngày 5 tháng 8 năm 2020, bay lên tối đa 150m và hạ ở bãi đáp cách đó 100m. 1 tháng sau, SN6 cũng có chuyến bay thử tương tự. Cả 2 bản mẫu (và cả SN4) đều có cấu thành giống nhau, thân tàu tròn không có cánh tà và mũi chóp trên đỉnh, thay vào đó là một khối giả lập trọng lượng ở trên, và một động cơ Raptor ở dưới thân tàu. SN7 là bản mẫu dùng để thử áp suất lên thân tàu với chất liệu thép 304L

Bay thử tầm cao
thế=Steel rocket on a mount|trái|nhỏ|Starship SN9 trên bệ phòng với cánh tà khép vào, tháng 1/2021
SN8 là Starship đầu tiên được hoàn thiện giống như bản thiết kế (ngoại trừ 3 động cơ Raptor Vaccum). Bản mẫu này trải qua 4 lần thử động cơ trước khi bay thử tầm cao vào ngày 9 tháng 12 năm 2020, bay lên độ cao 12.5 km và dần tắt từng động cơ một trong khi phóng. Sau khi SN8 lượn ngang xuống và quay dọc lại, các động cơ bị cản lại do áp suất bình methane yếu, và khiến bản mẫu có một cú đáp mạnh vào bãi đáp và nổ tung. SpaceX bị thanh tra trong 2 tháng bới FAA, sau khi vi phạm các điều luật về thiệt hại do sóng xung kích gây ra.

SN9 bay thử tầm thấp vào ngày 2 tháng 2 năm 2021, lên độ cao 10 km, và sau đó bị hạ cánh mạnh vào bãi đáp trong tư thế nghiêng, do một động cơ không khai hỏa được. Một tháng sau, vào ngày 3 tháng 3, SN10 bay tương tự với độ cao của SN9, và hạ cánh thành công. Tuy nhiên, do cú hạ cánh tương đối mạnh khiến cho một càng đáp bị nát, và tàu nghiêng nhẹ, sau đó thì tàu nổ tung 10 phút sau hạ cánh, do một bình nhiên liệu bị rò rỉ. Ngày 30 tháng 3, SN11 bay cùng độ cao trong điều kiện sương mù dày và nổ tung trong khi hạ cánh.

Các chuyến bay thử vào quỹ đạo thấp (dự kiến)

Thông tin kĩ thuật
Starship là tên lửa vũ trụ sử dụng lại được, với thiết kế nhằm giảm chi phí phóng hết mức có thể. Vì tên lửa có khả năng đưa 100 tấn lên đến quỹ đạo Trái đất tầm thấp, Starship được liệt vào hạng tên lửa siêu nặng. Tên lửa trong tư thế phóng nặng gần 5000 tấn, rộng 9 mét, và cao 120 mét. Với chiều cao này, Starship là tên lửa cao nhất thế giới, cao hơn 9 mét so với tên lửa Saturn V. Cả hai tầng Super Heavy và tàu vũ trụ Starship đều được lắp động cơ Raptor và Raptor Vacuum, nhằm đốt nhiên liệu methan lỏng và oxy lỏng đựng trong thùng. Khả năng đáp cánh của hai tầng làm từ thép không gỉ đã góp phần ảnh hưởng tới thiết kế của tên lửa Terran R của công ty Relativity và dự án Jarvis của công ty Blue Origin.

Động cơ Raptor

Raptor là động cơ tên lửa được sử dụng trong tên lửa Starship, và đốt oxy lỏng và methan lỏng theo chu trình đốt gián đoạn và toàn bộ. Vì động cơ sử dụng hợp kim mới, áp suất trong buồng đốt chính có thể đạt tới 300 bar. Không chỉ vậy, động cơ Raptor có thể khai hỏa nhiều lần, với miệng xả được làm mát bằng nhiên liệu lạnh. Trong tương lai, động cơ dự kiến sẽ được sản xuất hàng loạt, với giá khoảng 230.000 đô la Mỹ một chiếc.

Raptor là động cơ theo chu trình chu trình đốt gián đoạn và toàn bộ duy nhất hiện đang được sản xuất. Liên Xô và Hoa Kỳ đã từng chế tạo các động cơ với chu trình như vậy, nhưng các động cơ nói trên chưa bao giờ được đưa vào trong tên lửa. Nói chung, động cơ tên lửa theo chu trình đốt nói trên gồm có hai buồng đốt trước được kết nối với tua bin bơm tương ứng. Sau khi nhận hỗn hợp giàu oxy hoặc giàu methan, buồng đốt trước một lượng nhỏ hỗn hợp và làm quay tua bin. Từ đó, nguyên liệu lỏng được bơm và đốt ở trong buồng đốt chính. Chu trình đốt này không phí một giọt nhiên liệu nào cả so với các chu trình động cơ khác. Chu trình này có thêm tác dụng phụ làm tăng áp suất buồng, làm động cơ hiệu quả và tạo ra nhiều lực đẩy hơn.

Động cơ Raptor dùng nhiên liệu methan do methan rẻ tiền, ít tích bồ hóng, sản xuất được trên Sao Hỏa dùng phản ứng Sabatier, cùng nhiều lý do khác. Trong buồng chính, động cơ đốt oxy trên methan theo tỉ lệ 3,6 : 1. Dù đốt hỗn hợp tỉ lệ 4 : 1 sẽ tạo ra nhiều xung lực nhất, động cơ chạy hỗn hợp như vậy sẽ bị nóng quá và hỏng. Động cơ Raptor sau khi đốt thải ra khí cacbon dioxide và nước, với một lượng nhỏ cacbon monoxide và nitơ monoxide. Khi động cơ chạy tại công suất tối đa, lửa thải ra tại miệng xả có thể dài tới 65 mét, dài hơn tàu vũ trụ Starship khoảng 15 mét. Khi nhiều động cơ được lắp thành chùm, lửa của các động cơ trong chùm không tương tác với không khí ngay lập tức. Vì vậy, lửa thải ra khỏi chùm sẽ dài hơn rất nhiều.

Từ các thông tin chung đó, công ty SpaceX sản xuất nhiều biến thể của động cơ Raptor. Động cơ Raptor thông thường có tỷ lệ diện tích họng trên diện tích miệng xả là 1:34. Động cơ Raptor Vacuum được thiết kế để khai hỏa trong không gian, nên động cơ được trang bị thêm miệng xả làm từ thép được hàn vảy. Từ đó, tỉ lệ diện tích họng trên diện tích miệng xả tăng lên thành 1:90 và xung lực đẩy riêng của động cơ tăng lên thành 380 giây. Raptor 2 là thế hệ thứ hai của các động cơ trên, với lực đẩy tăng lên thành 2,3 triệu newton và xung lực đẩy riêng bị giảm đi 3 giây. Không chỉ vậy, thiết kế của Raptor 2 đã được đơn giản hóa đi rất nhiều. Về lâu dài, SpaceX dự định sẽ sản xuất ba biến thể của động cơ Raptor: động cơ với khớp các đăng chuyên chạy trong khí quyển, động cơ vô khớp chuyên chạy trong khí quyển và động cơ vô khớp chuyên chạy trong không gian.

Tầng Super Heavy

Super Heavy là tầng vũ trụ có chiều cao 70 mét, là phần dưới của tên lửa Starship. Cụm 33 động cơ Raptor lắp trong tầng có lực đẩy mạnh hơn gấp đôi so với tên lửa Saturn V. Tổng các thùng trong tầng Super Heavy chứa được khoảng 3600 tấn nhiên liệu, bao gồm 2800 tấn oxy lỏng và 800 tấn metan lỏng. Sau khi rút cạn nhiên liệu, khối lượng khô của tầng tên lửa nằm trong khoảng 160 tấn đến 200 tấn. Trong đó, thùng chứa nhiên liệu có trọng lượng rơi vào tầm 80 tấn, đầu ghép với tàu vũ trụ nặng 20 tấn, và hệ thống động cơ có trọng lượng là 2 tấn.

Tầng Super Heavy được trang bị bốn chiếc vây lưới nặng 3 tấn, mỗi chiếc chỉ xoay được theo trục vuông góc với điểm gắn. Để điều khiển độ chốc của tầng tên lửa dễ hơn, các vây lưới không được xếp cách đều nhau. Hệ thống vây lưới này có chức năng chính là điều khiển tầng tên lửa khi đang bay xuyên khí quyển, và đáp vào hai thanh sắt tại tháp phóng. Dù bắt tầng tên lửa như vậy đòi hỏi độ chính xác cao, chức năng này có thể làm giảm thời gian chuẩn bị và cho phép phóng tên lửa lại thường xuyên hơn. Để điều khiển hướng của tầng tên lửa, bộ động cơ nhỏ sẽ phụt nhiên liệu đã bốc hơi bên trong thùng chứa. Để tách ra khỏi tàu vũ trụ, tầng tên lửa quay động cơ của mình và thả chốt khi đạt lượng mô men cần thiết. Thao tác tách tàu này áp dụng định luật bảo toàn mô men động lượng ở trong không gian.

Tàu vũ trụ Starship

Starship là tàu vũ trụ có chiều cao 50 mét và khối lượng khô nhỏ hơn 100 tấn, là phần trên của tên lửa Starship cùng tên. Tàu chứa được khoảng 1200 tấn nhiên liệu oxy lỏng hoặc methan lỏng, với mỗi loại nhiên liệu được cho vào một thùng chính và thùng phụ tương ứng. So với cặp tùng nhiên liệu chính, cặp thùng nhiên liệu phụ được sử dụng để cấp nhiên liệu đáp cánh tàu. Sau khi được tiếp nhiên liệu từ các tàu Starship chở nhiên liệu khác, tầm của tàu vũ trụ được mở rộng đến Mặt Trăng, Sao Hỏa, và nhiều địa điểm khác trong Hệ Mặt trời. Ở đuôi tàu là sáu động cơ Raptor, gồm có ba động cơ Raptor chuyên chạy trong khí quyển và ba động cơ Raptor Vacuum chuyên chạy trong không gian.

Tàu Starship có bốn cánh tà để chỉnh hướng và vận tốc rơi. Hai cánh tà to hơn được gắn gần đuôi tàu, còn hai cánh tà bé hơn được gắn ở chóp tên lửa. Ở đấy, chóp của tàu vũ trụ được làm từ hai hàng thép được kéo giãn ra. Do khớp nối của các cánh tà dễ bị hỏng nhất khi thâm nhập khí quyển, các khớp được bịt kín bằng kim loại. Tấm chắn nhiệt của tàu dự tính sẽ được sử dụng nhiều lần và không cần sửa giữa các chuyến bay. Để đạt được mục tiêu nói trên, tấm chắn nhiệt được làm từ rất nhiều gạch hình lục giác và được gắn giãn cách nhau một chút nhằm tránh bị hỏng khi các viên bị giãn nở do nhiệt. Gạch hình lục giác ngăn plasma được tạo ra khi thâm nhập khí quyển làm hỏng, cho phép tàu chịu được đến nhiệt độ 1400 °C. Thể tích tải của tàu Starship rơi vào tầm 1000 mét khối, lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ tàu vũ trụ nào khác.

Các biến thể tàu

Tàu vũ trụ Starship chuyên chở hàng sẽ có một chiếc cửa lớn ở chóp tên lửa. Khi sử dụng, vệ tinh sẽ được cho vào khoang trong phòng sạch cấp 8 của Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế ISO. Vệ tinh sau đó có thể được gắn thẳng tại đế của khoang, hoặc tại thành bên cạnh bằng cái ngõng. Cách gắn cuối phù hợp hơn cho các hàng hóa phụ khi đi cùng với vệ tinh lớn hơn. Sau khi tàu lên đến quỹ đạo, tàu mở cửa và nhả các vệ tinh ra ngoài. Dùng cánh cửa nói trên, vệ tinh có thể được lấy về Trái Đất nếu cần thiết.

Tàu vũ trụ Starship có thể trở hành khách lên Mặt trăng, Sao Hỏa, và các điểm đến khác trong Hệ Mặt Trời. Không chỉ vậy, tàu chuyên trở hành khách có thể thực hiện các chuyến bay xuyên lục địa. Một tàu có thể chở đến 100 hành khách, với "buồng ngủ riêng, phòng sinh hoạt chung, kho lưu trữ, hầm tránh bức xạ và phòng kính". Hệ thống hỗ trợ sự sống trên tàu là loại "kín", nghĩa là vật chất ở trong tàu được tái sử dụng và tái chế liên tục. Còn lại, ta biết rất ít thông tin về các hệ thống khác của tàu.

Tàu vũ trụ Starship chuyên chở nhiên liệu sẽ được dùng để tăng tầm bay của các tàu khác. Theo Musk, để đưa một tàu Starship lên Mặt trăng, ta cần phóng tối đa bảy tàu chở nhiên liệu. Ý tưởng này được Musk trình bày vào tháng 9 năm 2019, bằng cách gắn đuôi của hai tàu vũ trụ vào nhau. Sau đó, cả hai tàu tăng tốc một chút về phía tàu chở nhiên liệu bằng các động cơ phụ, đẩy nhiên liệu vào tàu kia. Vào tháng 10 năm 2020, NASA trao cho SpaceX 53,2 triệu đô la Mỹ để chuyển thử 10 tấn nhiên liệu qua hai tàu vũ trụ Starship ở không gian.

Starship HLS là một biến thể tàu Starship nhằm để đáp trên Mặt Trăng trong chương trình Artemis, kế thừa chương trình Apollo. Tại chóp của tàu Starship HLS là các cửa sổ và cửa khóa khí, cùng với thang máy và hệ thống động cơ định hướng để hạ cánh trên Mặt Trăng. Tính năng quan trọng nhất của tàu là trọng tải rất lớn khi bay hai chiều giữa Trái Đất và Mặt Trăng. Trong một chuyến bay của chương trình Artemis, tàu sẽ bay trước phi hành đoàn tối đa một trăm ngày, và sau đó các tàu vũ trụ sẽ chuyển nhiên liệu vào tàu Starship HLS. Một biến thể khác của tàu từng dự kiến được sử dụng trong chương trình Dịch vụ Thương mại Tải lên Mặt Trăng. Chương trình sẽ chọn một trong số các công ty cạnh tranh với nhau để chở hàng hóa nghiên cứu, thám hiểm và thương mại hóa Mặt Trăng.

Quy trình phóng

Ứng dụng vào thực tiễn
Chi phí phóng tên lửa Starship ước tính rơi từ 2 triệu đô la theo Musk đến 10 triệu USD theo một nhà phân tích thị trường vệ tinh. Từ đó, tên lửa hứa hẹn mở rộng không gian đến nhiều ứng dụng và nhiều quốc gia. Tuy nhiên, Pierre Lionnet, giám đốc nghiên cứu tại Eurospace, cho rằng tầm quan trọng của chi phí phóng không đóng vai trò chính trong nhiều trọng tải, do chi phí sản xuất của các trọng tải nói trên nhiều hơn rất nhiều so với chi phí phóng lên không gian.

Các vệ tinh nhân tạo

Du hành không gian

Định cư tại không gian

Cơ sở hạ tầng
Công ty SpaceX hiện tại đang xây dựng nhiều bãi phóng tại sân bay vũ trụ SpaceX Starbase, Khu phóng 39A ở Trung tâm Vũ trụ Kennedy, và các bệ phóng ngoài khơi khác. Starbase, nằm ở phía đông thành phố Brownsville tại miền nam Texas, đóng vai trò là trung tâm điều phối xây dựng của tên lửa Starship và nơi thực hiện tất cả các chuyến bay thử nghiệm. Theo thông tin mới nhất vào tháng 8 năm 2021, Shyamal Patel là giám đốc điều hành của dự án Starship.

Starbase

Cơ sở SpaceX Starbase tại Quận Cameron, Texas là tổng khu vực sản xuất và các bãi phóng tàu của công ty SpaceX. Với nhiều nhất 450 nhân viên làm việc toàn thời gian, cả hai khu vực tại cơ sở Starbase đều hoạt động không ngừng nghỉ. Cơ sở này cũng bao gồm cả tòa STARGATE của Đại học Texas Rio Grande Valley. Dù phần lớn tòa nhà nói trên được trường dùng cho nghiên cứu các công nghệ vũ trụ, một phần của tòa được công ty mướn thuê nhằm phục vụ dự án tên lửa. Cơ sở Starbase dự định sẽ có hai bãi phóng, hai cơ sở xếp hàng, nhà máy khử muối, nhà máy điện sử dụng khí tự nhiên, lọc khí, hóa lỏng nhiên liệu và nhà máy điện Mặt Trời.

Nguyên liệu thô chính của tên lửa Starship là thép không gỉ SAE 304L. Các cuộn thép khi nhập vào được cắt ra thành đoạn, rồi sau đó hàn theo mép cắt để tạo ra hình trụ. Mỗi vòng thép có đường kính 9 mét, cao 2 mét và nặng khoảng 1,6 tấn. Để xây thân tàu vũ trụ, ta cần mười bảy vòng thép và một chóp tên lửa. Các bộ phận nói trên được xếp và hàn với nhau, với vòm ngăn cách chia thể tích bên trong tàu thành các thùng nhiên liệu. Vì tên lửa rất phức tạp, các bộ phận được hàn bởi robot chuyên dụng với tốc độ mười phút một đường. Sau khi sản xuất xong, tàu được quét lần cuối bằng máy X-quang.

Một bãi phóng tại cơ sở Starbase bao gồm bệ phóng, tháp phóng và nhiều bồn chứa. Ở thành bệ phóng chứa hệ thống triệt tiếng ồn bằng nước và hai mươi cái kẹp để giữ tên lửa. Bên cạnh bệ phóng là tháp phóng làm từ giàn thép, với cột thu lôi tại đỉnh tháp và cặp thanh sắt bắt tầng tên lửa Super Heavy. Để phục vụ cho việc phóng tên lửa, ta cần tám bồn chứa: ba bồn ôxy lỏng, hai bồn methan lỏng, hai bồn nitơ lỏng và một bồn nước. Các bồn khác chứa khí methan, oxy, nitơ, heli và dầu thủy lực.

Nơi phóng khác

Phobos và Deimos là các bệ phóng ngoài khơi chỉ dành cho tên lửa Starship. Trước khi công ty SpaceX mua các bệ phóng nói trên, các giàn khoan dầu nói trên thuộc sở hữu của công ty trách nhiệm hữu hạn Valaris và có tên là Valaris 8501 và Valaris 8500. Độ dài của cả hai dàn khoan là 78 mét và chiều rộng là 73 mét, với một góc chứa ở trên bãi đáp trực thăng. Bốn cột tại các góc của bệ phóng dài 15 mét và rộng 14 mét.

Trung tâm Vũ trụ Kennedy dự kiến sẽ phóng tên lửa Starship tại khu phóng 39A và 49. Khu phóng 39A đã từng là nơi phóng của tàu con thoi và tên lửa Saturn V, còn kế hoạch xây dựng khu phóng 49 đã tồn tại từ năm 2014. Hiện tại, theo thông tin mới nhất vào tháng 12 năm 2021, kế hoạch xây dựng nêu trên đang được NASA kiểm tra về mức độ ảnh hưởng tới môi trường. Tòa Vehicle Assembly Building được chia thành bốn khu riêng, ba trong số đó được dùng bởi Hệ thống phóng tàu không gian SLS. Nếu Starship được cho phép phóng tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy, công ty sẽ cần khu riêng tại tòa nhà nói trên để lắp ráp tên lửa.

Cơ sở khác

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang chủ chính thức

SpaceX
Tên lửa Hoa Kỳ
Tàu không gian chở hàng
Tàu không gian có người lái
Tàu vũ trụ có người lái


title: Insulin phổ thông

text:
Insulin phổ thông, hay còn được gọi là insulin trung tính và insulin hòa tan là một loại insulin tác dụng ngắn. Thuốc này được sử dụng để điều trị đái tháo đường type 1, đái tháo đường type 2, tiểu đường thai kỳ, và các biến chứng của bệnh tiểu đường như tiểu đường nhiễm keto-axit và tăng đường huyết tăng áp lực thẩm thấu máu. Chúng cũng được sử dụng cùng với glucose để điều trị nồng độ kali trong máu cao. Thông thường dùng bằng cách tiêm dưới da, nhưng cũng có thể được sử dụng bằng cách tiêm vào tĩnh mạch hoặc cơ bắp. Hiệu ứng thường xuất hiện trong vòng 30 phút và hiệu lực kéo dài trong 8 giờ.

Tác dụng phụ thường gặp là đường huyết thấp. Các tác dụng phụ khác có thể bao gồm đau hoặc thay đổi da tại chỗ tiêm, kali máu thấp và phản ứng dị ứng. Sử dụng trong khi mang thai là tương đối an toàn cho em bé. Insulin phổ thông có thể được làm từ tuyến tụy của lợn hoặc bò. Các insulin giống ở người có thể được thực hiện bằng cách thay đổi các phiên bản từ lợn hoặc dùng công nghệ tái tổ hợp.

Insulin được Charles Best và Frederick Banting sử dụng lần đầu tiên ở Canada vào năm 1922. Nó nằm trong danh sách các thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới, tức là nhóm các loại thuốc hiệu quả và an toàn nhất cần thiết trong một hệ thống y tế. Chi phí bán buôn ở các nước đang phát triển là khoảng 2,39 đến 10,61 USD/1.000 iu insulin thông thường. Tại Vương quốc Anh, 1.000 iu cần trả cho NHS 7.48 USD, trong khi ở Hoa Kỳ số tiền này là khoảng 134.00 USD. Cũng tồn tại một số phiên bản insulin tác dụng lâu hơn, chẳng hạn như insulin NPH.

Chú thích

Thuốc thiết yếu của WHO
Insulin


title: Phục linh

text:
Phục linh (tên khoa học: Wolfiporia extensa (Peck) Ginns, đồng nghĩa: Poria cocos F.A.Wolf) là một loài nấm trong họ Polyporaceae. Các vị thuốc Đông y lấy từ loài này là phục linh bì, xích phục linh, bạch phục linh, và phục thần.

Xem thêm
Thổ phục linh: một loài thực vật

Thúc đẩy chức năng của dạ dày và ruột và cải thiện chứng chán ăn, khó tiêu, sưng tấy, v.v. Nó cũng có tác dụng ổn định tâm trí.

Tham khảo

Nấm châu Á
Nấm Bắc Mỹ
E
Thực vật được sử dụng trong Đông y


title: Kazakh

text:
Kazakh hoặc Khazak có thể là:

Kazakhstan
Người Kazakh
Tiếng Kazakh
Gazakh (quận), Azerbaijan
Qazax, Azerbaijan
Kazakh Uyezd
Khazak, Iran

Xem thêm
 Cossack
 Kazaky


title: Crocomela elisa

text:
Crocomela elisa là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Crocomela


title: Tropheus moorii

text:
Cá ali gấu trúc (Danh pháp khoa học: Tropheus moorii) là một loài cá trong họ Cichlidae sinh sống ở những vùng nước ven bờ đá của hồ Tanganyika, châu phi.

Đặc điểm
Kích thước tối đa của chúng có thể lên đến 13 cm, màu sắc chủ đạo là đen, vàng. Cơ thể chúng bao gồm một thân mình đen với một dải màu vàng ở giữa người. Những khi bị kích động, dải màu vàng này sẽ biến mất. Giống như tất cả những con cá trong chi Tropheus, chúng cực kỳ hung dữ với những con cá đồng loại, và nên được nuôi trong một nhóm có nhiều hơn 6 cá thể.

Chúng ăn thực vật và là một loài cá ấp trứng miệng. Sinh sản và nhân giống chúng khó hơn nhiều so với những loài Cichlid khác. Cá cũng rất chậm phát triển và khó xác định giới tính. Chúng cần vài năm để có thể trưởng thành và sinh sản. Những con cá Moorii đực thướng lớn nhanh hơn con cái và màu sắc cũng thẫm hơn. Để tăng khả năng nhân giống, trong các trại cá nên nuôi một con đực với 5 hoặc sáu con cá cái. Cá thích nhiều hang động để chúng ấp trứng. Trứng được ấp 28 ngày thì nở thành cá con. Trong giai đoạn này nên cho cá con những thức ăn mềm mịn, rong biển, rau diếp. Có thể bổ sung thêm các loại thịt để cá có đầy đủ Protein.

Chú thích

Tham khảo

 igirimana, C. 2006. Tropheus moorii. In: IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2.<www.iucnredlist.org>. Downloaded on ngày 11 tháng 6 năm 2013.
 Takamura, Kenzi. "Interspecific Relationships of Aufwuchs-eating Fishes in Lake Tanganyika." Environmental Biology of Fishes 10.4 (1984): 225-41. Web. 22 Oct.
 teinwender, Bernd, Stephan Koblmüller, and Kristina M. Sefc. "Concordant Female Mate Preferences in the Cichlid Fish Tropheus Moorii." Hydrobiologia 682.1 (2011): n. pag. ngày 31 tháng 5 năm 2011. Web. 22 Oct. 2013.<http://link.springer.com/article/10.1007/s10750-011-0766-5>.
 Yanagisawa, Yasunobu, and Mutsumi Nishida. "The Social and Mating System of the Maternal Mouthbrooder Tropheus Moorii (Cichlidae) in Lake Tanganyika." Japanese Journal of Ichthyology 38.3 (1991): n. pag. ngày 28 tháng 6 năm 2010. Web. 22 Oct. 2013.<http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02905572 >.
 Kohda, Masanori. "Intra- and Interspecific Social Organization among Three Herbivorous Cichlid Fishes in Lake Tanganyika." Japanese Journal of Ichthyology 38.2 (1991): n. pag. ngày 28 tháng 6 năm 2010. Web. 22 Oct. 2013.<http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF02905540 >.
 Hirschenhauser, K., M. Taborsky, T. Oliveira, A.V. M. Canàrio, and R.F. Oliveira. "A Test of the ‘challenge Hypothesis’ in Cichlid Fish: Simulated Partner and Territory Intruder Experiments." Animal Behaviour 68.4 (2004): 741-50. 25 Aug. 2004. Web. 22 Oct. 2013.

Tropheus
Động vật được mô tả năm 1898


title: Đám rối thần kinh cánh tay

text:
Đám rối thần kinh cánh tay (gọi tắt là Đám rối cánh tay) là một mạng lưới được tạo bởi nhánh trước của bốn thần kinh sống cổ và một thần kinh sống ngực (C5, C6, C7, C8, T1). Đám rối này trải dài từ tủy sống, qua ống cổ - nách chui vào nách. Nó cho các sợi thần kinh đi (sợi vận động) và các sợi thần kinh đến (sợi cảm giác) đến và chi phối vùng ngực, vai, cánh tay và bàn tay.

Cấu tạo
Đám rối cánh tay bao gồm năm rễ, ba thân, sáu ngành (ba ngành trước và ba ngành sau), ba bó và năm nhánh thần kinh. Đám rối cho năm nhánh "tận" và nhiều nhánh bên tách ra trên đường đi của đám rối, ví dụ như thần kinh dưới đòn, thần kinh ngực lưng và thần kinh ngực dài. Một cấu trúc điển hình để nhận biết một đoạn của đám rối cánh tay chính là các nối tiếp chữ M hay W của thần kinh cơ bì, bó trong, thần kinh giữa, bó giữa và thần kinh trụ.

Rễ
Năm rễ chính là năm nhánh trước của thần kinh tủy sống, phát sinh sau khi thần kinh tủy sống cho các nhánh cơ ở cổ. Đám rối cánh tay nhận nhánh trước của bốn thần kinh sống cổ dưới (C5 đến C8) và phần lớn nhánh trước của thần kinh sống ngực I.

Thần kinh vai sau tách ra từ thân trên, chi phối cho cơ trám lớn (ở xương vai). Thần kinh dưới đòn có nguyên ủy từ chỗ hợp lại của C5 và C6, chi phối cho cơ dưới đòn (cơ tham gia quá trình nâng xương sườn 1 trong quá trình hô hấp). Thần kinh ngực dài có nguyên ủy từ vùng nối tiếp C5, C6 và C7. Thần kinh này chi phối cơ răng trước.

Thân
Năm rễ trên kết hợp lại, tạo thành ba thân:

Ngành
Mỗi thân tách đôi, tạo nên tổng cộng sáu ngành. Khi quan sát trên cơ thể ở tư thế giải phẫu, ngành trước ở vị trí nông hơn so với ngành sau.

Bó
Sáu ngành này hợp lại, tạo thành ba bó. Các bó này được đặt tên dựa trên vị trí của chúng với động mạch cánh tay:

Sơ đồ đám rối thần kinh cánh tay

Sơ đồ đường

Các nhánh
Các nhánh của đám rối được liệt kê phía dưới. Phần lớn nhánh tách ra từ các bó, các nhánh còn lại (được in nghiêng) lại tách ra từ những cấu trúc gần tủy sống hơn. Có năm nhánh tận của đám rối, đó là: thần kinh cơ bì, thần kinh nách, thần kinh quay, thần kinh giữa, thần kinh trụ. Có những biến thể hiếm găp giữa thần kinh cơ bì và thần kinh giữa.

In đậm: Rễ thần kinh chắc chắn có nhánh tạo thành thần kinh (hằng định).

In nghiêng:  Rễ thần kinh có hoặc không có nhánh tạo thành thần kinh (không hằng định).

Chức năng
Đám rối cánh tay cho các nhánh chi phối cơ và da của chi trên, ngoại trừ cơ thang (chi phối bởi thần kinh lưỡi hầu) và vùng da gần nách (chi phối bởi thần kinh cánh tay gian sườn). Đám rối cánh tay liên kết với thân giao cảm nhờ nhánh thông xám tại rễ đám rối.

Các nhánh cùng của đám rối cánh tay đều có sợi cảm giác và sợi vận động và sợi bản thể.

Một số hình ảnh

Chú thích

Tài liệu

Liên kết ngoài

 Brachial Plexus Injury/Illustration, Cincinnati Children's Hospital Medical Center
 Learn the Brachial Plexus in Five Minutes or Less by Daniel S. Romm, M.D. and Dennis A. Chu Chu, M.D.
 Video of the dissected axilla and brachial plexus

Thần kinh chi trên


title: Naruto: Huyết ngục

text:
là phim Naruto thứ 8 và phim Naruto Shippūden thứ 5. Phim được công chiếu ở các rạp Nhật Bản vào ngày 27 tháng 7 năm 2011. DVD phim được phát hành vào ngày 25 tháng 4 năm 2012. Bài hát chủ đề phim là "Otakebi" của Kamiji Yusuke. Phim được phát hành ở Bắc Mỹ vào ngày 18 tháng 2 năm 2014 bởi Viz Media.

Nội dung
Mở đầu phim, Raikage A đang bàn với Omoi, Karui, Samui, Mabui về chiếc hộp Gokuraku, đột nhiên khí gas lan ra khắp căn phòng khiến mọi người hôn mê. Một kẻ trùm kín khăn choàng lao vào giết Raikage nhưng bất thành, Rakage thật tấn công hắn từ phía dưới. A làm rách mũ trùm đầu, để lộ gương mặt là Uzumaki Naruto. Trong lúc A bất ngờ, tên đó đã trốn thoát. Khi Đội Samui và Mabui thức dậy, A yêu cầu họ triệu tập Killer B.

Chuyển cảnh tới làng Lá, Tsunade nói rằng Naruto đã tấn công Raikage, giết 3 ninja Thượng đẳng của làng Mây và 2 người của làng Đá, sau đó bà còn đưa bức phác hoạ chân dung Naruto từ làng Đá và làng Sương mù. Sakura và Naruto phủ nhận vụ việc, nhưng rồi Tsunade đã quyết định đưa Naruto đến thành Hōzuki, một nhà tù ở làng Cỏ dùng để giam giữ ninja phạm tội ở các làng, không một ai bị tống giam mà có thể thoát ra ngoài. Naruto cố gắng trốn thoát nhưng bị bắt lại, băng đeo trán của cậu bị gỡ.

Khi Naruto đến thành Hōzuki, người đứng đầu nhà tù tên Mui lập tức yểm Hỏa độn: Thiên Lao lên người Naruto, phong ấn chakra của cậu. Naruto biết không thể vận chakra để thi triển thuật sau khi sử dụng thuật Ảnh Phân thân, cơn đau do phong ấn khiến cậu liền ngã xuống. Naruto sau đó bị Maroi bắt giữ, người đang làm việc cho Mui. Khi Naruto được đưa đến một phòng thí nghiệm, Mui nhận ra rằng Naruto đó là phân thân. Trong khi Naruto thật đang lẩn trốn, cậu đã tận dụng cơ hội để trốn thoát. Nhưng cơn đau do phong ấn đã khiến cậu bất tỉnh. Sau khi bị bắt, cậu bị đưa vào phòng biệt giam. Khi bị biệt giam, anh ta nghe thấy một giọng nói bí ẩn nói rằng nếu anh ta có thể đánh bại Mui, thì phong ấn sẽ biến mất. Naruto sau khi được thả đã tấn công Mui. Nhưng phong ấn khiến Naruto ngã quỵ, và cậu lại bị đưa vào phòng biệt giam. Trong trận đánh, Mui muốn biết làng có ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với cậu và cậu đã giết hại ai đê bảo vệ làng chưa.

Hết thời hạn biệt giam, cậu được các tù nhân ngưỡng mộ vì dám đối đầu với Mui. Naruto sau đó cố gắng trốn thoát một lần nữa, bằng cách đánh bại một trong những lính canh rồi lấy quần áo của tên đó, để lại một ảnh phân thân để qua mắt tên lính. Khi đến được rìa của hòn đảo, Ryūzetsu yêu cầu anh dừng lại, Naruto từ chối nghe và cậu nhảy vào xoáy nước. Cậu gần như chết đuối, nhưng Ryūzetsu đã cứu cậu. Naruto nghĩ rằng cô ấy là con trai, nhưng sau đó thấy rằng cô ấy là con gái, và nhiệm vụ của cô ấy là giết Mui và ngăn chặn chiếc hộp Gokuraku. Cô tiết lộ rằng Mui thậm chí đã hy sinh con trai của mình, Muku, đưa vào chiếc hộp và cũng là Mui đã sắp đặt kế hoạch bắt Naruto. Cô ấy yêu cầu sự giúp đỡ của Naruto để phá hủy chiếc hộp, cậu đồng ý. Vào ngày hôm sau, Naruto thách đấu với Mui một lần nữa, nhưng bị đánh bại và bị đưa vào phòng biệt giam. Trong khi Naruto bị giam giữ, Ryūzetsu lẻn vào phòng của Mui định đâm hắn, nhưng Mui là Maroi giả dạng. Maroi đề nghị hợp tác với cô, nói rằng anh không thực sự đứng về phía Mui, và nói rằng anh chỉ đứng về phía có lợi nhất cho mình. Khi Naruto được yêu cầu rời khỏi phòng biệt giam, cậu ấy sử dụng một ảnh phân thân để thu thập năng lượng tự nhiên để sử dụng Cảnh giới Tiên nhân.

Naruto và Ryūzetsu giả vờ chiến đấu, kích động các tù nhân đánh nhau, trong khi Maroi khiến các tù nhân bên trong cũng chiến đấu, tạo ra bạo loạn. Trong lúc đó, Maroi thi triển thuật Lôi độn lên không trung, còn Naruto đang cố gắng tìm chiếc hộp. Ngay trước khi phá được chiếc hộp, cậu đã bị Mui bắt giữ. Mui đã lấy một lượng chakra của Naruto để hồi sinh chiếc hộp trước khi Naruto thoát được. Sau đó, Mui tiết lộ rằng mong muốn của mình là mang con trai trở lại. Chiếc hộp đáp lại điều ước của hắn, mở ra, Muku đã lớn bước ra ngoài. Sau đó Muku dùng tay đâm vào Mui và hạ gục Kazan. Muku sau đó biến thành Satori. Khi mọi hỗn loạn nổ ra, Naruto thi triển Cảnh giới Tiên nhân và sau đó cố gắng sử dụng Đại Ngọc Rasengan đánh vào chiếc hộp Gokuraku để phá huỷ nó nhưng bất thành. Naruto tham chiến với Satori, nhưng thất bại vì không thể chạm vào Satori. Vậy nên, cậu triệu hồi Gamabunta để giúp chống lại Satori, nhưng họ không thể tấn công được do nó có thể đoán trước mọi đòn tấn công. Cuối cùng, Naruto cạn Tiên Thuật, Satori thừa cơ hội tấn công Naruto. Điều này buộc Gamabunta phải bảo vệ cậu, làm cho ông ta bị thương. Satori tấn công Naruto một lần nữa, nhưng được Killer B cứu.

Naruto rất ngạc nhiên khi thấy Killer B và tất cả bạn bè của cậu đã tập trung ở đó. Khi Naruto tự hỏi tại sao điều này lại xảy ra, Tsunade tiết lộ rằng nhiệm vụ của Naruto là phá hủy chiếc hộp và không ai nghi ngờ Naruto đã sai phạm. Maroi tiết lộ anh được giao nhiệm vụ ở đây và giọng nói bí ẩn ngày hôm đó là của anh. Naruto quyết định đạt được Cảnh giới Tiên nhân một lần nữa và nói với Killer B và những người khác hãy đánh lạc hướng Satori trong khi cậu thi triển. Naruto có thể nhận ra rằng Satori không thể đọc được suy nghĩ của mọi người, nhưng nó có thể đọc được nỗi sợ hãi của họ, giúp Naruto chiến đấu ngang hàng với Satori trong Cảnh giới Tiên nhân. Naruto cố gắng kết thúc bằng đòn Đại Ngọc Rasengan cuối cùng với hai ảnh phân thân. Tuy nhiên, Satori đã ngăn được điều đó, kết quả cậu với Ryūzetsu bị móng vuốt nó đâm. Lời nói của Naruto đã làm Mui tỉnh dậy, và cậu sử dụng ảnh phân thân của mình để giữ đôi cánh của Satori, đẩy Satori vào mái nhà để Mui làm suy yếu nó. Naruto tận dụng thời gian này để thoát khỏi Satori cùng với Ryūzetsu, đồng thời đánh bại Satori bằng Phong độn: Rasen Shuriken, đưa Muku trở lại bình thường. Muku giết cả cha và mình và xin lỗi Ryūzetsu vì đã không giữ lời hứa. Các tù nhân cố gắng trốn thoát, nhưng bị bạn bè của Naruto ngăn cản. Sau khi bắt tất cả các tù nhân, Sakura cố gắng chữa trị cho Naruto đang hấp hối, nhưng không thành công, cho đến khi Ryūzetsu hồi sinh Naruto bằng cách sử dụng bí thuật của gia tộc với cái giá là mạng sống của mình.

Ở cảnh hậu danh đề thứ nhất, Kiler B đặt chiếc hộp Gokuraku sâu dưới biển, Mui và Ryūzetsu được chôn cất bên cạnh nhau, Naruto nói những lời cuối với hai người. Cảnh thứ hai là cuộc trò chuyện bí mật về việc lừa Naruto để điều tra về chiếc hộp Gokuraku với làng Mây diễn ra sau khi Naruto bị bắt đi.

Phân vai

Chú thích

Liên kết ngoài

Phim của đạo diễn Murata Masahiko
Phim tiếng Nhật
Phim Naruto
Phim tiếp nối
Phim Nhật Bản
Phim hoạt hình Toho


title: Farid Chaâl

text:
Farid Chaâl (; sinh ngày 3 tháng 7 năm 1994 ở Beni Douala) là một cầu thủ bóng đá người Algérie hiện tại thi đấu cho câu lạc bộ tại Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie MC Alger.

Sự nghiệp câu lạc bộ
Vào tháng 7 năm 2015, Chaâl được cho mượn bởi MC Alger đến USM El Harrach cho Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie 2015–16.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Sinh năm 1994
Cầu thủ bóng đá Algérie
Cầu thủ Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Algérie
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá MC Alger
Cầu thủ bóng đá USM El Harrach
Người Beni Douala
Cầu thủ Cúp bóng đá U-23 châu Phi 2015
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 2016
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội của Algérie
Thủ môn bóng đá


title: Khởi nghĩa Giàng Pả Chay

text:
Khởi nghĩa Giàng Pả Chay hay Nổi dậy Vừ Pả Chay là một cuộc nổi dậy của người H'Mông chống lại chính quyền thực dân Pháp ở Tây Bắc Đông Dương kéo dài từ năm 1918 đến 1921 do Vừ Pả Chay, một thanh niên H'Mông quê ở vùng Điện Biên, làm thủ lĩnh. Vừ Pả Chay chủ trương đoàn kết dân tộc H'Mông chống lại người Pháp và người Thái, vốn được người Pháp giao quyền thu thuế và cai trị tại Xứ Thái tự trị. Nghĩa quân xúi giục người H'Mông không đóng thuế cho Pháp và quan lại người Thái tại châu Thái và Lào, vận động nhân dân với khẩu hiệu: "Đánh đuổi Pháp", "Người Mông sẽ được tự do làm ăn, ấm no sung sướng".

Khởi nghĩa bùng nổ từ đầu 1918 tại Tủa Chùa, Lai Châu. Sau lan sang Thuận Châu, Sơn La. Khởi nghĩa bị Pháp đàn áp dữ dội nhưng cuộc chiến không cân sức cứ kéo dài. Đến hè 1919, Pả Chay yếu thế, rút lui sang Xiêng Khoảng, kêu gọi người Mông chống người Pháp, người Việt, người Lào, người Thái và cả người Khơ Mú để lập một nước riêng, lấy miền Điện Biên Phủ làm kinh đô. Sau đó quân Pháp bao vây nên hàng ngũ của Vừ Pả Chay tan rã. Ông rút vào rừng và bị ám sát vào tháng 11 năm 1922.

Vào thời kỳ đỉnh cao, cuộc nổi dậy bao trùm hơn 40 nghìn km vuông của Đông Dương, từ Điện Biên Phủ ở Bắc Kỳ đến Nậm Ou ở Luông Pha Băng; từ Mường Cha phía bắc Viêng Chăn đến Sầm Nưa tại Lào. Cùng thời với Hoàng Hoa Thám đánh Pháp và các cuộc nổi dậy của người H'Mông như Giàng Chỉn Hùng (Bắc Hà), Thảo Nủ Đa (Mù Căng Chải)... Khởi nghĩa Giàng Tả Chay là biểu tượng tinh thần dân tộc chống thực dân vào đầu thế kỉ 20.

Vừ Pả Chay
Vừ Pả Chay (tiếng Mông: Vwj Paj Cai, chữ Hmông Việt: Vưx Pax Chai, có tài liệu gọi là Vàng Bả Cháy, Va Tủa Cháy, Giang Tả Chay, Giàng Pà Chay hay Bát Chay) quê ở Lào Cai, tương truyền từ nhỏ đã có tài săn bắn. Pả Chay thường áp đồng xu vào sườn núi, đứng xa giương nỏ bắn, trăm phát đều xuyên qua lỗ đồng xu cả trăm, hoặc tung trái bưởi lên đồi cao đợi bưởi lăn xuống bắn đón không sai phát nào. Năm 16 tuổi, bố mất, Pả Chay được chú là Vừ Seo Chừ (Vwj Xauv Tswb / Vưx Xâur Tsưz) nhận nuôi. Ông tự nhận mình có phép thuật, có khả năng nói chuyện vời thần linh, thu nhận nhiều người theo. Người Mông có khát vọng lập quốc nên có một số người coi ông như Vua Mèo giáng thế.

Diễn biến

Nổi dậy
Vừ Pả Chay bắt đầu kêu gọi nhân dân trong bản nổi dậy chống lại quan người Thái và chính quyền Pháp, sở dĩ là vì một năm Pháp bắt nộp ba lần thuế. Thuế gồm nhiều dạng như nộp thuốc phiện và bạc trắng. Dân chúng rất khổ cực, nhiều người phải bỏ bản, người bỏ thuế bị lùng bắt và phạt tiền, tịch thu tài sản.

Đồng bào Mông trong vùng hưởng ứng tham gia hàng ngũ nghĩa quân, suy tôn Vừ Pả Chay làm minh chủ. Đầu năm 1918, nghĩa quân tập trung ở khu rừng Thẩm Én, cách thị xã Lai Châu 3km, quân số lúc này mới có vài trăm người. Ngay đêm hôm đó, nghĩa quân đột kích Mường Mún, giết chết em của tri châu. Sau đó, quan tư cai quản đạo quan binh Lai Châu phải xuống điều đình, hứa sẽ trả lại ngay bạc trắng, thuốc phiện, thịt lợn, cánh kiến cho người Mông.

Nghĩa quân sau đó tiến sang Điện Biên, dọc đường kêu gọi đồng bào Mông tham gia ngày một đông. Quân số lúc này đã lên tới hơn 700 người. Chính quyền thực dân Pháp lo sợ, ra lệnh cho thiếu tá Dez cầm quân đi càn quét tại căn cứ của nghĩa quân tại Pu Nhi.

Trận Nặm Ngám
Ngày 14 tháng 11, Pháp huy động một toán quân gồm 52 binh sĩ ở đại đội 6 thuộc trung đoàn 1 khố đỏ Bắc Kỳ, 17 lính ở đại đội 10 cũng thuộc trung đoàn đó, 20 lính công binh, 48 lính khố xanh và 58 lính dõng. Sau khi tập trung tại Mường Phăng, toán quân đó phân ra làm bốn đơn vị. Hai đơn vị chính do đại úy Viner và thiếu úy Gautier chỉ huy càn quét. Nghĩa quân phục kích sẵn các ngả đường đánh úp, quân khố đỏ hốt hoảng tháo lui, bỏ lại một số vũ khí, đạn dược và 15 lính bị thương.

Ngày 4 tháng 12, nghĩa quân diệt được một đoàn xe tiếp vận, thu được một số lớn lương thực, thực phẩm chuyển từ Yên Bái lên.

Trận Long Hẹ
Trong khi nghĩa quân ở Điện Biên thắng lợi liên tiếp thì một bộ phận do Cắm Xú, một tướng của Vừ Pả Chay, chỉ huy cũng hoạt động tại Long Hẹ (Thuận Châu). Tháo Khua Nu, thống lý Mông ở Long Hẹ phải trốn xuống thị xã Sơn La. Quân Pháp phái một đội và 40 lính khố xanh cùng lính dõng lên tuần tiễu. Nghĩa quân chặn đánh ở Tò Pú Cạu (dốc cách Long Hẹ 5 km). Qua hai ngày giao chiến, quân khố xanh buộc phải rút lui, bỏ lại 2 xác chết và 5 lính bị thương.

Hơn hai tháng sau, một trận đánh nữa xảy ra tại Sình Thàng, nghĩa quân giết chết thông ngôn do viên công sứ Sơn La cử lên để phủ dụ cùng hai chục lính chết và bị thương, buộc đội quân tiễu phạt phải tháo chạy.

Trận La Viếng
Tiếp đến, ngày 16 tháng 1 năm 1919, một trận đánh rất ác liệt xảy ra tại bản La Viếng, ngày 17 ở Ba Xúc và ngày 21 ở dãy núi đá hiểm trở Long Hẹ. Quân thuộc địa có hơn 300 tên do đại úy Chatry cầm đầu. Nghĩa quân mai phục trên các khe núi, lúc ẩn lúc hiện. Nghĩa quân tiêu diệt được 37 tên và 46 tên khác bị thương (trong đó có tên quan một Gautier và 1 chánh đội Pháp). Sau mấy trận đó, nghĩa quân chuyển cả lên Điện Biên.

Lan sang Lào
Đến tháng 4 năm 1919, thanh thế của nghĩa quân Pả Chay đã lan rộng khắp miền. Đồng bào Mông dọc hai bên sông Nậm U, Điện Biên Phủ, Sầm Nưa, Trấn Ninh (Thượng Lào) đều nổi dậy. Từ Lai Châu, Sơn La sang tới Thượng Lào, nghĩa quân làm chủ một vùng đất đai rộng lớn. Tháng 9 năm 1919, nghĩa quân đánh úp một đội quân Pháp ở Sênêphôn, giết chết tên trung úy Distanti cùng hơn 50 lính, thu nhiều vũ khí, quân trang, quân dụng. Cánh quân này do viên ủy viên quân sự Chính phủ Pháp ở Luang Prabang điều khiển phải tháo chạy.

Với những thắng lợi đó, quân số của nghĩa quân từ hơn 2000 đã lên tới gần 6000 người, đa số là người Mông rồi đến người Lào, Thái...

Tháng 11 năm 1919, sau bốn ngày tấn công dữ dội, nghĩa quân chiếm hoàn toàn Mường Hợp.

Tiếp đó, từ cuối tháng 12 năm 1919 đến đầu năm 1920, rất nhiều trận đánh đã xảy ra giữa nghĩa quân và quân đội thuộc địa, gây cho Pháp nhiều thiệt hại. Quân Pháp huy động một lực lượng khá lớn gồm một tiểu đoàn lê dương, một trung đoàn lính khố đỏ ở miền xuôi lên tăng cường cho lực lượng quân sự của cả hai tỉnh Lai Châu và Sơn La đã có, cả lính khố xanh và lính dõng, tổng số 1850 người dưới quyền chỉ huy trực tiếp của viên trung tướng Puypeyroux.

Trận Sen Chi Ta
Đầu tháng 5 năm 1920, Puypeyroux chỉ huy quân từ đồng bằng lên bao vây chặt căn cứ nghĩa quân quanh dãy núi Sen Chi Ta gần Mường Ngòi. Pả Chay một mặt phân nửa lực lượng mai phục trên núi, mặt khác bố trí một lực lượng gồm những nghĩa quân tinh nhuệ nhất bí mật án ngữ các khe núi hiểm hóc cao hơn ở gần xung quanh để sẵn sàng đối phó với địch. Qua 4 ngày đêm, trên núi Sen Chi Ta không thấy động tĩnh gì, Puypeyroux ngờ vực, cho một tiểu đội xung kích lên núi thám thính. Nhưng tốp lính này bị nghĩa quân phục kích giết và tóm gọn.

Trong lúc địch hết sức hoang mang, từ trên dãy núi xung quanh, một lực lượng nghĩa quân đang đêm bất ngờ đánh tập hậu vào đội hình địch. Lúc này, lực lượng nghĩa quân trên núi cũng ập xuống như thác đổ đánh giáp lá cà. Bị đánh bất ngờ, quân Pháp trở tay không kịp, rơi vào tình trạng hỗn loạn. Gần sáng, nghĩa quân rút cả vào núi. Trận này nghĩa quân giết được 40 lính Pháp (trong đó có 2 sĩ quan), làm bị thương hơn 200 lính.

Chiến thắng đó vang dội khắp nơi, tác động mạnh đến người Dao ở Bảo Hà thuộc châu Văn Bàn (Yên Bái) cũng nổi dậy đánh Pháp.

Đàn áp
Tháng 9 năm 1920, tướng Puypeyroux đệ trình lên toàn quyền Pháp kế hoạch tác chiến: Một là tập trung lực lượng gồm một số lượng lớn các đại đội ở Luang Prabang, Xiêng Khoảng và Mường Hợp đến bao vây chặt chẽ xung quanh chặng núi Pú Chom Chích và Pú Chom Chạng, đại bản doanh của nghĩa quân, với mục đích đánh bật được toàn bộ ra khỏi vị trí đó. Hai là bố trí sẵn sàng các đại đội ở Điện Biên Phủ và Sầm Nưa phục kích chặn đường rút của nghĩa quân về phía bắc hay phía nam và truy kích trong trường hợp cần thiết.

Tháng 2 năm 1921, vì có kẻ trong hàng ngũ làm phản, nghĩa quân bị đánh úp bất ngờ, một số chỉ huy bị bắt, 30 người bị thương.

Tháng 7 năm 1921, trận đánh cuối cùng giữa nghĩa quân Pả Chay và địch đã diễn ra vô cùng khốc liệt tại dãy núi Pú Chom Chích. Tên, đạn hai bên bắn ra như mưa. Sau 9 ngày đêm phấn phân thằng bại, nhận thấy lương thực của nghĩa quân đã gần cạn, Pả Chay hạ lệnh mở đường máu đánh thốc xuống, thoát vòng vây của quân Pháp.

Pả Chay cùng một số người thân tín rút theo đường bí mật sang Lào. Một bộ phận còn lại của nghĩa quân vẫn tiếp tục đánh du kích.

Người Pháp tuyển lính đánh thuê người Khơ Mú để lùng giết Pả Chay và mua chuộc một số thân tín của ông. Vào ngày 17 tháng 11 năm 1922, Vừ Pà Chay bị bắn chết tại Mường Hợp. Thủ cấp cùng súng kíp của ông được trình lên quan Pháp làm bằng chứng cho thấy ông đã chết. Đầu năm 1923, phong trào tan rã hoàn toàn.

Ý nghĩa
Thơ ca của người Thái, Mường, Thanh còn kể lại:

"Tất cả trai Mèo đều vui mừng làm thuốc súng;

Tiếng rèn sắt, tiếng đập đe khiến đất chuyển rung"

Cuộc nổi dậy là một phong trào tự khởi xướng và tự duy trì theo chiến thuật du kích, vũ khí chủ yếu là thô sơ, gồm súng kíp của người Mông. Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc, quân tiếp viện của Pháp bắt đầu đông hơn phiến quân, bắt đầu dùng hỏa lực áp đảo người Mông. Thuốc súng của người Mông không hoạt động tốt khi bị ướt, vì vậy quân Pháp cũng tập trung tấn công trong mùa mưa.

Một vũ khí đặc biệt của cuộc nổi dậy là khẩu súng thần H'Mông, được làm bằng thân cây gỗ, dùng thuốc súng của người Mông bắn ra các mảnh sành và kim loại. Khẩu pháo này được thiết kế bởi người Mông tên Kuab Chav, nặng hơn 100 ký, do đó chỉ có một võ sĩ mới có thể vác nó. Khẩu pháo làm người Pháp hoảng sợ vì họ cho rằng người Mông không có công nghệ chế tạo vũ khí như vậy.

Cuộc khởi nghĩa cũng mang màu sắc mê tín: quân của Pả Chay được truyền rằng có ma thuật bảo vệ. Pả Chay ra lệnh cho quân lính không được bỏ lại người chết hoặc bị thương sau mỗi trận đánh, và dọn vết máu càng nhanh càng tốt, nên khi quân Pháp truy đuổi nghĩa quân, họ không bao giờ thấy bất kỳ xác chết nào, tạo tâm lý cho người Pháp rằng nghĩa quân của Pa Chay thực sự là bất khả chiến bại. Kao My, em gái của Pả Chay, luôn đeo một lá cờ trắng dệt bằng cây gai dầu để làm chệch hướng đạn.

Người H'Mông theo Vừ Pả Chay tôn kính gọi ông là Chậu Pha Pả Chay và tôn ông như một Vua Mèo của dân tộc, tuy người Mông cũng chia thành các phe thân và chống Pháp. Những người theo chủ nghĩa dân tộc H'Mông gọi đây là Cuộc nổi dậy của Pả Chay ("Rog Paj Cai") trong khi người Mông đứng về phía Pháp gọi nó là "Rog Phim Npab" (tức nổi dậy của những người điên). Đó cũng là cái tên mà các tư liệu Pháp thường gọi cuộc nổi dậy này (), ám chỉ sự tương quan lực lượng không cân bằng giữa quân Pháp và quân khởi nghĩa, vừa miêu tả Vừ Pả Chay là một lãnh tụ mang hơi hướng cuồng tín, tương tự như nổi dậy của Ong Kẹo ở Lào hay là Phan Xích Long ở Nam Kỳ.

Cuộc nổi dậy cũng khiến cho chính quyền thuộc địa Pháp trao một số quyền tự quyết nhiều hơn cho người Mông, quyết định đặt ra các chức như Tojxeem, để đứng đầu một nhóm bản, và một số Kiabtoom (cai tổng), người đứng đầu gia tộc địa phương. Một trong các Tojxeem quan trọng là Lo Blia Yao, sau này là bố của Touby Ly Foung, một lãnh đạo quan trọng khác của người Mông.

Trong kháng chiến chống Pháp, Đội du kích Pa Chay gồm các chiến sĩ dân tộc H'Mông được thành lập lấy tên ông. Chi tiết có trong quyển "Truyện ký Thotu Yaxaychu" của nhà văn Nguyễn Quang Vinh.

Chú thích

Tham khảo

Khởi nghĩa ở châu Á
Khởi nghĩa Việt Nam
Chiến tranh liên quan tới Việt Nam
Việt Nam thế kỷ 20
Lào thế kỷ 20
Người H'Mông
Chiến tranh liên quan tới Pháp
Xung đột năm 1918
Xung đột năm 1919
Xung đột năm 1920
Xung đột năm 1921


title: Coenotephria alfacariata

text:
Coenotephria alfacariata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Coenotephria


title: Serixia plagiata

text:
Serixia plagiata là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Serixia


title: Pales inconspicua

text:
Pales inconspicua là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Pales


title: Isodiscodes nitidata

text:
Isodiscodes nitidata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Isodiscodes


title: Gortyna ifranae

text:
Gortyna ifranae là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Gortyna


title: Uresiphita reversalis

text:
Uresiphita reversalis là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Uresiphita


title: Episema bicolor

text:
Episema bicolor là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Episema


title: Vulcanoid

text:
Vulcanoid là một quần thể giả thuyết của các tiểu hành tinh quay quanh Mặt Trời trong vùng ổn định động bên trong quỹ đạo của Sao Thủy. Chúng được đặt theo tên của hành tinh giả thuyết Vulcan, sự tồn tại của nó đã không được chứng minh vào năm 1915 với sự ra đời của thuyết tương đối rộng. Cho đến nay, không có vulcanoid nào được phát hiện, và vẫn chưa rõ liệu có tồn tại hay không.

Nếu chúng tồn tại, các vulcanoid sẽ khó bị phát hiện vì chúng sẽ rất nhỏ và gần ánh sáng chói của Mặt Trời. Do sự gần gũi của chúng với Mặt Trời, các tìm kiếm từ mặt đất chỉ có thể được thực hiện trong thời gian hoàng hôn hoặc nhật thực. Bất kỳ vulcanoid nào cũng phải có đường kính trong khoảng 100 mét (330 ft) đến 6 km (3,7 mi) và có lẽ nằm trong các quỹ đạo gần tròn gần rìa ngoài của vùng ổn định hấp dẫn.

Các vulcanoid, nếu chúng được tìm thấy, có thể cung cấp cho các nhà khoa học vật liệu từ thời kỳ đầu tiên hình thành hành tinh, cũng như hiểu biết về các điều kiện phổ biến trong Hệ Mặt Trời đầu tiên. Mặc dù mọi khu vực ổn định hấp dẫn khác trong Hệ Mặt trời đã được tìm thấy có chứa các vật thể, nhưng các lực không hấp dẫn (như hiệu ứng Yarkovsky) hoặc ảnh hưởng của một hành tinh di cư trong giai đoạn đầu phát triển của Hệ Mặt trời có thể đã làm cạn kiệt khu vực này bất kỳ tiểu hành tinh nào có thể đã ở đó.

Lịch sử và quan sát

Các thiên thể nằm bên trong quỹ đạo của Sao Thủy đã được đưa ra giả thuyết và được tìm kiếm trong nhiều thế kỷ. Nhà thiên văn học người Đức Christoph Scheiner nghĩ rằng ông đã nhìn thấy các vật thể nhỏ đi qua trước Mặt trời vào năm 1611, nhưng những thứ này sau đó được hiển thị là vết đen mặt trời. Vào những năm 1850, Urbain Le Verrier đã thực hiện các tính toán chi tiết về quỹ đạo của Sao Thủy và tìm thấy một sự khác biệt nhỏ trong suy đoán sai lầm của hành tinh từ các giá trị dự đoán. Ông yêu cầu rằng ảnh hưởng của lực hấp dẫn của một hành tinh nhỏ hoặc vòng các tiểu hành tinh trong quỹ đạo của Sao Thủy sẽ giải thích cho sự sai lệch. Ngay sau đó, một nhà thiên văn nghiệp dư tên là Edmond Lescarbault tuyên bố đã nhìn thấy hành tinh được đề xuất của Le Verrier trên Mặt trời. Hành tinh mới nhanh chóng được đặt tên là Vulcan nhưng không bao giờ được nhìn thấy nữa và hành vi dị thường của quỹ đạo của Sao Thủy đã được giải thích bằng lý thuyết tương đối tổng quát của Einstein vào năm 1915. Các vulcanoid lấy tên từ hành tinh giả thuyết này. Những gì Lescarbault nhìn thấy có lẽ là một vết đen mặt trời khác.

Quỹ đạo
Vulcanoid là một tiểu hành tinh trên quỹ đạo ổn định với bán trục lớn nhỏ hơn Sao Thủy (tức là 0,387 AU). Điều này không bao gồm các vật thể như sao chổi sung, mặc dù chúng có củng điểm bên trong quỹ đạo của Sao Thủy, có trục bán chính lớn hơn nhiều. Vùng này, được đại diện bởi vùng màu da cam, trong đó các núi lửa có thể tồn tại, so với quỹ đạo của Sao Thủy, Sao Kim và Trái Đất Các vulcanoid được cho là tồn tại trong một dải ổn định hấp dẫn bên trong quỹ đạo của Sao Thủy, ở khoảng cách 0,06 - 0,21 AU từ Mặt trời. Tất cả các vùng ổn định tương tự khác trong Hệ Mặt trời đã được tìm thấy có chứa các vật thể, mặc dù các lực không hấp dẫn như áp suất bức xạ, Poynting cảm thấy Robertson kéo và hiệu ứng Yarkovsky có thể đã làm suy giảm khu vực vulcanoid của lượng chứa ban đầu của nó. Có thể có không quá 300 - 900 vulcanoid lớn hơn 1 km (0,62 mi) trong bán kính, nếu có. Sự ổn định về lực hấp dẫn của khu vực núi lửa là một phần do thực tế là chỉ có một hành tinh lân cận. Về mặt đó, nó có thể được so sánh với vành đai Kuiper.

Đặc điểm vật lý
Bất kỳ vulcanoid nào tồn tại phải tương đối nhỏ. Các tìm kiếm trước đây, đặc biệt là từ tàu vũ trụ STEREO, loại trừ các tiểu hành tinh có đường kính lớn hơn 6 km (3,7 mi). Kích thước tối thiểu là khoảng 100 mét (330 ft); các hạt nhỏ hơn 0,2 μm bị đẩy mạnh bởi áp suất bức xạ và các vật thể nhỏ hơn 70 m sẽ bị hút vào Mặt trời bởi lực kéo Poynting của Robertson. Giữa các giới hạn trên và dưới này, một quần thể các tiểu hành tinh có đường kính từ 1 km (0,62 dặm) đến 6 km (3,7 dặm) được cho là có thể. Chúng sẽ gần như đủ nóng để phát sáng màu đỏ nóng.

Người ta cho rằng các vulcanoid sẽ rất giàu các nguyên tố có điểm nóng chảy cao, chẳng hạn như sắt và niken. Chúng không có khả năng sở hữu một regolith vì vật liệu bị phân mảnh này nóng lên và nguội đi nhanh hơn, và bị ảnh hưởng mạnh mẽ hơn bởi hiệu ứng Yarkovsky, hơn là đá rắn. Các vulcanoid có lẽ tương tự như Sao Thủy về màu sắc và suất phản chiểu, và có thể chứa vật liệu còn sót lại từ giai đoạn đầu tiên của sự hình thành Hệ Mặt trời.

Có bằng chứng cho thấy Sao Thủy bị tấn công bởi một vật thể lớn tương đối muộn trong quá trình phát triển của nó, một vụ va chạm đã tước đi phần lớn lớp vỏ và lớp phủ của Sao Thủy, và giải thích độ mỏng của lớp phủ của Sao Thủy so với lớp phủ của mặt đất khác những hành tinh. Nếu một tác động như vậy xảy ra, phần lớn các mảnh vụn có thể vẫn quay quanh Mặt trời trong khu vực vulcanoid.

Ý nghĩa
Vulcanoid, là một lớp thiên thể hoàn toàn mới, sẽ rất thú vị theo cách riêng của chúng, nhưng khám phá liệu chúng có tồn tại hay không sẽ mang lại hiểu biết sâu sắc về sự hình thành và tiến hóa của Hệ Mặt trời. Nếu chúng tồn tại, chúng có thể chứa vật chất còn sót lại từ thời kỳ hình thành hành tinh sớm nhất, và giúp xác định các điều kiện theo đó các hành tinh trên mặt đất, đặc biệt là Sao Thủy, hình thành. Đặc biệt, nếu các vulcanoid tồn tại hoặc tồn tại trong quá khứ, chúng sẽ đại diện cho một quần thể tác động bổ sung không ảnh hưởng đến hành tinh nào khác ngoài Sao Thủy, làm cho bề mặt hành tinh đó trông già hơn so với thực tế. Nếu tìm thấy các vulcanoid không tồn tại, điều này sẽ đặt ra những hạn chế khác nhau đối với sự hình thành hành tinh và gợi ý rằng các quá trình khác đã hoạt động trong vùng trong Hệ Mặt Trời, chẳng hạn như di chuyển hành tinh ra khỏi khu vực.

Xem thêm

 Vulcan

Tham khảo

Thiên thể giả thuyết của Hệ Mặt Trời
Tiểu hành tinh
Sao Thủy