title: Tên gọi loài vật

text:
Tên gọi loài vật (Animal name) chỉ về cách mà người ta gọi một loài động vật cụ thể. Đối với nhiều loài động vật, đặc biệt là những con đã được thuần hóa (động vật nông trại), có những cái tên cụ thể cho cá thể giống đực (con đực, con trống), cá thể giống cái (con cái, con mái, con nái) con non và chỉ về một nhóm, tập hợp các cá thể (bầy, đàn). Trong tiếng Anh, nguồn tài liệu nổi tiếng nhất của nhiều từ tiếng Anh được sử dụng cho các nhóm động vật đã được sưu tầm, tập hợp là tác phẩm The Book of Saint Albans, một bài luận về săn bắn xuất bản năm 1486 và do Juliana Berners chắp bút, nó thông dụng đến mức hầu hết các thuật ngữ được sử dụng trong tiếng Anh chỉ về loài vật có thể được tìm thấy trong các từ điển thông dụng và các trang web thông tin chung. Tên gọi loài vật cũng bị ảnh hưởng bởi văn hóa địa phương và quốc gia, vùng miền, châu lục, theo dân tộc, sắc tộc, cộng đồng người.

Tổng quan
Nói chung, tên gọi loài vật thường là tên thông thường hay là tên thông dụng hoặc tên thường gọi (common name) của một loài vật, còn được gọi là tên địa phương (vernacular name, local name), tên thông tục (colloquial name), là những cái tên phổ biến, thông dụng (Popular name) và dựa trên ngôn ngữ bình thường của cuộc sống hàng ngày những kiểu tên gọi này thường trái ngược với tên khoa học (Danh pháp khoa học), những tên gọi thông thường đôi khi được sử dụng thường xuyên, nhưng không phải lúc nào cũng như vậy, những tên gọi khoa học được định danh là Danh pháp chỉ tới một hệ thống các tên gọi hay thuật ngữ, các quy tắc hay quy ước được sử dụng để tạo ra các tên gọi của một giống loài.

Đôi khi, các tên phổ biến cũng được đặt ra nhất là trong lĩnh vực chọn giống, lai tạo giống hoặc trong việc mua bán, mậu dịch các vật nuôi dành cho các bên quan tâm như ngư dân, nông dân, thương gia để có thể đề cập đến một con vật cụ thể mà không cần phải có khả năng ghi nhớ hoặc phát âm tên khoa học Latin hóa. Việc lập một danh sách "chính thức" của các tên phổ biến cũng có thể là một nỗ lực để chuẩn hóa việc sử dụng các tên chung, đôi khi có thể thay đổi rất nhiều giữa các khu vực của một quốc gia, cũng như giữa một quốc gia này với quốc gia kia, ngay cả khi cùng một ngôn ngữ được nói ở cả hai nơi

Ở Việt Nam, theo quy định tại Điều 29 Luật Chăn nuôi thì nguyên tắc đặt tên dòng, giống vật nuôi mới phải đảm bảo rằng mỗi dòng, giống vật nuôi mới chỉ được đặt một tên phù hợp bằng tiếng Việt, việc đặt tên dòng, giống vật nuôi mới phải bảo đảm không thuộc trường hợp gây ra sự trùng hoặc gây nhầm lẫn với tên dòng, giống vật nuôi đã được công nhận, tên gọi chỉ bao gồm chữ số, tên gọi vi phạm truyền thống lịch sử, văn hóa, đạo đức và thuần phong mỹ tục, trùng với cách đọc hoặc cách viết tên của lãnh tụ, anh hùng dân tộc, danh nhân và tên gọi sử dụng tên của cơ quan, tổ chức. Đối với các giống ngoại nhập, để thuận tiện cho người nông dân, các giống có tên nước ngoài thường được phát âm trực tiếp bằng tiếng Việt, một số tên gọi được Việt hóa thành tên tiếng Việt.

Danh sách

Con trâu
Con trâu còn được gọi với nhiều tên khác nhau trong tiếng Việt: trâu, tru, sửu, ngưu, ngâu, nghé (trâu con). Theo học giả An Chi, về mặt từ nguyên học, trâu là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn ở từ ghi bằng chữ (犓) âm Hán Việt là tru vì thiết âm của nó là trắc ngu thiết (測隅切) là Tr[ắc] + [ng]u = tru. Hán ngữ đại tự điển ghi cho chữ tru (犓) hai nghĩa: "dụng thảo liệu uy ngưu dương"  (用草科喂牛羊), nghĩa là "nuôi trâu bò, dê cừu bằng cỏ" và "phiếm chỉ ngưu dương" (泛指牛羊) nghĩa là "chỉ trâu bò, dê cừu nói chung". Cũng theo tác giả, tiếng Việt đã dùng tru (犓) để chỉ riêng con trâu và âm tru của từ trâu vẫn tồn tại cho đến ngày nay trong tiếng Nghệ Tĩnh thì tru là một từ Hán Việt vẫn còn tồn tại trong tiếng Nghệ Tĩnh, mà trâu là hình thức Hán Việt-Việt hóa trong tiếng Việt văn học và tiếng Việt. Tuy nhiên, chữ (犓) âm Hán Việt là xu, chứ không phải tru. Con trâu theo chữ Nôm của Viện Hán Nôm Việt Nam ghi là 𤛠. Trâu là một từ Việt không phải gốc Môn-Khmer hay Malayo-Polynesian.

Cầm tinh năm Sửu là con trâu, chữ Hán viết là 牛 (ngưu), nhiều ý kiến cho rằng nghĩa của chữ 牛 (ngưu) trong Hán tự không phải là trâu, mà là bò và 牛 (ngưu) là hình thức giản lược của 黃牛 (hoàng ngưu) là con bò, còn trâu, chữ Hán viết đầy đủ là 水牛 (thủy ngưu). Nguồn gốc chữ 牛(ngưu) như sau: Hán-Việt từ điển của Đào Duy Anh: "牛 ngưu: con bò. Ta nhận lầm chữ 牛 là con trâu. Hán ngữ đại từ điển: "Ngưu: Động vật có vú, họ bò, thân mình to lớn, đầu có hai sừng, cuối chân có guốc, chót đuôi nhọn hoặc có lông dài; ăn cỏ, nhai lại, sức lực khỏe, có thể cày ruộng hoặc kéo xe; thịt, sữa, có thể ăn; sừng, da, xương có thể làm đồ dùng. Thường thấy ở Trung Quốc, thì có bò, trâu, bò Tây Tạng. Có sự lầm tưởng rằng ngưu hay ngâu là trâu nhưng ngưu là bò, có ý kiến rằng bò là hoàng ngưu và trâu là hắc ngưu nhưng có nhiều con bò có lông đen, bò vá đen-trắng hay trắng-nâu và bò có lông trắng toát. Người Trung Hoa gọi trâu là thủy ngưu. Người Anh gọi là Water buffalo hay water ox và gọi trâu là Indian buffalo.

Các ngôn ngữ trong họ Ấn Âu có nhiều từ riêng chỉ con trâu, bò, bò rừng. Trong tiếng Anh có từ Buffalo là con trâu (tiếng Pháp: buffle) và cow là con bò (tiếng Pháp là vache). Tiếng Trung dùng từ kép thủy ngưu (水牛) để chỉ con trâu, còn con bò là mẫu ngưu (母牛) hay hoàng ngưu (黄牛) và hoả ngưu (火牛) cũng dùng để chỉ loài bò. Con bò đực (tiếng Anh là bull, tiếng Pháp là taureau) thì gọi là công ngưu (公牛) hay ngưu (牛), bò cái thì gọi là tần ngưu. Có loài Lựu ngưu (瘤牛) là loại bò có cục bướu (bò u, zebu). Bò Tây Tạng có lông và đuôi rất dài (yak) gọi là mao ngưu (犛牛) hay ly ngưu. Con Tê hay con tê giác (rhinoceros) gọi là tê ngưu hay tây ngưu hay tây ngu (犀牛) có da dầy và sừng mọc ở mũi. Còn loại bò Mỹ nhiều lông (bison) gọi là dã ngưu (野牛). Ly ngưu là con bò tót, còn gọi là con mao tê, con min (nghĩa là con trâu rừng), là một giống bò hoang, bò rừng, sức rất khỏe, đuôi rất dài, ngày xưa người ta dùng làm ngù cờ. Do đó, từ ngưu có thể là bò và cũng có thể là trâu, nghĩa chung của ngưu chỉ trâu bò dẫn đến cách dùng mơ hồ của cụm từ Sửu Ngưu (丑牛) trong văn hoá Trung Quốc.

Nếu thiên về nguồn gốc Trung Hoa của các từ ngữ dùng để cách gọi tên trâu/ngưu/ngâu theo đó, ngưu vừa là trâu, vừa là bò, để phân biệt thì bò là hoàng ngưu, trâu là thủy ngưu, bò Tây Tạng là mao ngưu, tê là tê ngưu. Tuy nhiên, trong Hán cổ, ngưu là trâu vì ngưu manh là con mòng trâu; ngưu điệt là con đỉa trâu; ngưu đầu mã diện là đầu trâu mặt ngựa; đối ngưu đàn cầm là đàn gãy tai trâu. Danh từ đó được ghi bằng chữ 牛, âm Hán Việt là ngưu, mà ngâu là một biến thể xưa hơn, còn thấy được trong mưa ngâu, vợ chồng Ngâu là nguyên từ của danh từ trâu trong tiếng Việt nên trâu là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn từ chữ/từ 牛, dấu nối giữa trâu và ngưu 牛 chính là chữ mà âm Hán Việt hiện đại là sưu, có nghĩa là khỏi bệnh, là một hình thanh tự mà nghĩa phù là nạch còn thanh phù là ngưu, trâu cũng là một từ Việt gốc Hán bắt nguồn từ chữ/từ 牛 mà âm Hán Việt hiện đại là ngưu còn cái dấu nối giữa trâu và ngưu (ngâu) là chữ sưu.

Về từ nguyên trâu/sửu/ngưu/ngâu, có thể tóm lược quan điểm nguồn gốc Việt Nam thì Ngưu hay ngâu là tiếng Hán Việt, nghĩa là bò (cow, ox, bull), giọng Bắc Kinh là niú viết bằng bộ ngưu 牛 thứ 93 trong 214 bộ thủ cổ điển. Trâu được truy xuất trong klu/tlu (trâu, tiếng Mường), tru (giọng Ninh Bình, Thanh Hóa), tơla (Bahna), krapư (Brâu), krobây/khây (Khme), krâu (Wa), trâu còn được phiên âm là *klâu trong An Nam Dịch Ngữ hay dạng tlâu trong tự điển Việt Bồ La nên có sự tương quan phụ âm đầu s-kl/tl–tr của Sửu - *klu/*tlu - trâu khi xác lập nguồn gốc Việt Nam của con trâu.Trong một thứ tiếng Môn-Khmer là tiếng Khmer thì trâu là krobây là một từ mà thứ tiếng này đã mượn của một thứ tiếng Malayo-Polynesian là tiếng Mã Lai. Trong tiếng Mã Lai thì trâu là kerbau (còn tiếng Tagalog ở Philippines là kalabáw), từ kalabáw cũng đã đi vào tiếng Tây Ban Nha thành Carabao, tiếng Anh cũng mượn theo mà ghi. Kerbau là một từ Mã Lai gốc Sanskrit, bắt nguồn ở danh từ karabha (với biến thể kalabha), có nghĩa là "voi con".

Tê giác
Tê giác (Rhinoceros hay Rhino) là một cách gọi dành cho con tê, tên trong tiếng Hán là tê ngưu (犀牛), tê giác (犀角) có nghĩa là sừng (của con) tê, không dùng để chỉ đích thân con vật (là con tê), trước đây người ta gọi con vật này là tây hay là con tê, sau này từ tê/tây thành "tê giác". Trong một thời gian dài, cả trong Nam lẫn ngoài Bắc đều gọi tê giác là tây, sau đó, tây đã chuyển thành tê, người Nam vẫn tiếp tục giữ âm tây còn ngoài Bắc thì đã chọn tê, nhưng không ở đâu gọi con vật đó là "tây giác" hoặc "tê giác" vì tê giác/tây giác là sừng (của con) tê, mà trong Nam còn gọi là u tây.
 Theo cuốn Dictionarium Latino-Annamiticum (Từ điển La Tinh-An Nam) thì "Rhinoceros là Con tây; tê ngưu, Bình bằng tây giác và "Rhinoceroticus Thuộc về con tây." Tây là biến thể ngữ âm của tê, đồng nghĩa với tê ngưu (có nghĩa là con tê) và tây giác là biến thể ngữ âm của tê giác và có nghĩa là sừng tê, "bình bằng tây giác" là bình làm bằng sừng tê.
 Theo cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Từ điển Việt-Bồ-La) có âm "tây": "Tây, con tây: bada (tiếng Bồ), rhinoceros (tiếng La)". Bada là tiếng Bồ Đào Nha gọi là Rinoceronte bắt nguồn từ tiếng Mã Lai là Badak, có nghĩa là tê/tây, đồng nghĩa với Rhinoceros trong tiếng Latin.
 Theo cuốn Dictionarium Annamitico Latinum của Pierre Pigneaux de Béhaine đã ghi nhận cả tây lẫn tê.
 Theo Việt-Nam Tự-Điển do Hội Khai Trí Tiến Đức ở Hà Nội chỉ ghi nhận có tê mà không còn thấy tây.
 Theo Đại Nam quấc âm tự vị thì "u tây" là "Cái sừng ở trước mũi con tây, người khách lấy làm một vật quí báu, cũng là vị thuốc mát"
 Theo Từ điển tiếng Việt do Văn Tân chủ biên thì còn lưỡng lự giữa tê và tê giác (là hai đơn vị đồng nghĩa) và có hai mục từ: "Tê–Cg. Tê giác, tê ngưu. Loài thú có guốc lẻ, da dày, trên mũi có một hoặc hai sừng" và " Tê giác.–Nh. Tê (loài thú).", tập thể tác giả đã nghiêng hẳn về tính chính xác của ngôn ngữ nên mới lấy Tê làm mục từ chính, và Tê giác thì chỉ được chuyển chú về mục Tê.
 Trong kinh Phật có bài kệ về con Tê ngưu một sừng, với những câu: Hãy sống riêng một mình/Như tê ngưu một sừng nói về một con vật có tập tính sống đơn độc.
Một số còn dùng thuật ngữ chỉ tê giác là giống trâu Tây Tạng hay Tây ngưu chuyên sống dưới chân những ngọn núi cao ở phía Tây Trung Quốc có khí hậu ẩm thấp, rừng cây thưa thớt. Loài thú giống trâu này được gọi là Tây ngưu (Seaigan) hay Tây ngu hoặc Tê ngưu. Chúng rất hung dữ và mạnh mẽ như voi, thân hình to lớn, cao tới 2 thước, dài khoảng 3 thước rưỡi, nặng từ 2 tới 3 tấn. Khác với trâu, Tây ngưu chỉ có một sừng ngay trên sống mũi dài từ 60 đến 70 phân. Tây ngưu là giống đa tình cũng như con người; những con đực thường húc nhau để giành con cái, và chúng cũng đánh ghen với nhau khi con cái lăng nhăng với con đực khác.

Có 3 loại Tây ngưu: giống có một sừng, lông màu đen gọi là "Hắc Tây ngưu", giống có hai sừng, lông trắng gọi là "Bạch Tây ngưu", còn một giống nữa chỉ sống trên đỉnh núi, không bao giờ xuống triền núi, chân núi hay thung lũng, gọi là "Sơn Tây ngưu". Da Tây ngưu rất dày, dai như gân và cứng như sắt, vũ khí rất khó xuyên thủng. Sau khi hạ được Tây ngưu, người ta chỉ cắt lấy sừng và mấy miếng da nách" và lấy da nó mà làm áo giáp, gọi là tê giáp (犀甲), số lượng tê giáp được dùng thời xưa thì không ít trong "Câu Tiễn phạt Ngô ngoại truyện" trong Ngô Việt Xuân Thu chép rằng binh lính của Ngô Phù Sai mặc tê giáp có đến mấy vạn người, kể cả tê giáp làm bằng da trâu (thủy ngưu) nên danh ngữ tê giáp cũng còn được dùng theo hoán dụ để chỉ quân đội.

Trâu Tây Tạng là con tê hay là con Tê/tây là một cái tên có từ thời Bắc thuộc và sau này là "tê giác". Chữ tây trong tây ngưu là 犀 còn chữ tây trong Tây Tạng là 西; hai chữ, nghĩa khác nhau. Việc phân thành ba giống trong đó có giống "Sơn tây ngưu" là một khái niệm mơ hồ, mặc dù nó có được nhắc đến trong tác phẩm Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân. Cách phiên âm tây ngưu thành "seaigan" đã nhầm chữ cái cuối cùng của hình thức phiên âm từ "u" thành "n" mà phải là seaigau vì phải là gau thì mới ứng được với ngưu (牛). Hình thức phiên âm này chỉ có thể là một thổ ngữ của tiếng Hán ở miền Đông Nam Trung Quốc vì các phương ngữ khác không còn "g", có nhiều khả năng là tiếng Triều Châu (còn giữ được "g"). Hai chữ Hán có hình thức phiên âm thành "seaigan" chính là 犀牛 mà Triều Châu âm tự điển của Đạt Phủ và Trương Liên Hàng phiên âm là sai¹ghu5 nhưng hình thức phiên âm sẽ là xīniú (Tây ngưu).

Con khỉ
Khỉ (Monkey/Ape) có rất nhiều tên gọi khác nhau, nhiều người có thói quen gọi bất cứ sinh vật nào thuộc họ linh trưởng là khỉ nhưng Không phải khỉ nào cũng là khỉ (Monkey/Ape). Loài khỉ (Monkey) chỉ là nhóm chiếm phần lớn trong họ này, nhóm còn lại là vượn nhân hình (Ape) với đại diện là các loài như tinh tinh, đười ươi, khỉ đột. Đặc điểm dễ phân biệt nhất giữa khỉ và vượn, đó là hầu hết khỉ có đuôi, còn vượn không có đuôi, trí thông minh của vượn lớn cũng vượt trội so với khỉ. Loài khỉ trông giống như người, nhất là loài linh trưởng không đuôi có thân xác to bằng người đươc người Âu châu gọi khỉ là "dạng người loại nhỏ" (Lesser apes), gọi khỉ đột là "dạng người loại lớn" (Great apes), trong tiếng Pháp, từ Singe bao gồm cả "vượn" và "khỉ", còn người Việt gọi khỉ đột, đười ươi, hắc tinh tinh là "Dã nhân" (Người rừng).

Trong ngôn ngữ bình dân thì một số loài giống khỉ không đuôi như tinh tinh hay vượn (Gibbon) thường được gọi là khỉ dù các nhà sinh học không xếp chúng vào các loài khỉ. Nguồn gốc của từ "Monkey" là không rõ ràng, có thể xuất phát từ từ "Moneke" (lấy theo tên của con trai của Martin Ape trong một câu chuyện về động vật thời trung cổ), nó cũng có liên quan đến người lùn (tiếng Hà Lan là "Manneken") còn tiếng Phạn là khỉ có nghĩa là Markata (dịch âm là Ca-tra). Người ta phân biệt giữa khỉ (Monkey), vượn (Gibbon) và vượn lớn như khỉ đột hay đười ươi (Ape) tuy chúng cùng chủng tộc nhưng khỉ thân nhỏ và có đuôi, vượn giống khỉ nhưng có tay dài cả thước, còn khỉ đột thân lớn hơn khỉ và không có đuôi, khỉ rất dễ dàng phân biệt với vượn vì khỉ có đuôi, vượn thì không.

Trong tiếng Việt có 11 từ được dùng để chỉ khỉ: hầu, khỉ, khởi, khẹc, khọn, tườu, nỡm, bù dù, đười ươi, vượn (Viên) và nghề, những tên gọi này gợi lên ấn tượng về thói láu táu, nghịch ngợm, phá phách và phét lác của chúng. Trong cuộc sống hằng ngày, những lời mắng liên quan đến khỉ xuất hiện khá nhiều, nhưng hầu hết mang một sắc thái nhẹ nhàng. Trong ngôn ngữ Việt, khỉ còn được gọi là con tườu (tiều), con voọc (có lẽ từ tiếng Mường), con bú dù, con nỡm, ngoài danh từ "khỉ", phương ngữ Nam Bộ còn có hai danh từ khác nữa dùng để chỉ loài động vật này là "khọn" và "mai", chừng 70 năm trước Gia Định đã có nghe dùng từ "mai" để chỉ loài khỉ, "mai" tiếng địa phương có nghĩa là "khỉ", hang Mai tức là "hang của loài khỉ".

Một cái tên khác nữa dùng để gọi loài khỉ tại Nam Bộ là "khọn" (Con khọn, "Làm tuồng mặt con khọn", Làm con khọn ý là Làm chẳng nên tích sự gì) và Làm mặt khỉ, tiếng mắng đứa hay làm mặt vúc vắc, nhăn nhíu khó coi. Trong phương ngữ Nam Bộ, "khọn" đã trở thành một từ cổ. Trong từ tổ đẳng lập "khỉ khọn" dùng để chỉ tính nghịch ngợm của thiếu nhi, thiếu niên, mà tiếng Nam có hai từ riêng là "khọn" và "mai", dùng để chỉ khỉ mà nói chung người miền Bắc không hay. Miền Bắc cũng có hai từ riêng dùng để chỉ loài động vật này là "tườu" và "bú dù" thường là tiếng dùng để chửi mắng. Còn điểm chung của cả hai miền Nam, Bắc là dùng từ "khỉ" để diễn tả cái ý "không ra gì" (trò khỉ) nhưng miền Nam thì có nhiều cách ghép đôi hơn như "khỉ cùi", "khỉ khô", "khỉ mốc".

Người Quảng Đông khi họ dùng ba tiếng "mạ lấu chính" 馬驑精/đọc theo âm Hán Việt là "mã lưu tinh") để chỉ những đứa trẻ tinh nghịch, trong tiếng Quảng Đông thì "mạ lấu" (馬驑/mã lưu) là khỉ vì người Quảng Đông không dùng hai tiếng "hầu tử" (猴子/hóuzi). Trong tiếng Hán Việt phát âm chệch từ khỉ thành "khởi", ngày nay ta nói khởi nghĩa, khởi hành, nhưng các từ điển xưa ghi là khỉ hành, khỉ nghĩa. Theo học giả An Chi, từ nguyên của các từ Việt gốc Hán thì nguyên từ (etymon) của "khỉ" đó là chữ/từ "quỷ" (蛫) trong tiếng Hán nghĩa là "viên loại" (猿类) nghĩa là "loài vượn". Đây là một hình thanh tự mà nghĩa phù là "khuyển" (犭) còn thanh phù là "nguy" (危), phụ âm đầu thì Q[w] của "quỷ", Ng[w] của "nguy" và Kh của "khỉ" đều là những âm cuối lưỡi cho nên mối tương quan về từ nguyên của chúng với nhau

Mão/mẹo
Đối với người Trung Hoa thì ứng với chi Mẹo (Mão) là con thỏ chứ không phải con mèo. Những tộc người nói các ngôn ngữ Tày-Thái chịu ảnh hưởng văn hóa của người Trung Hoa từ xa xưa cũng đã theo họ mà xem con vật ứng với chi Mẹo là con thỏ. Trong ngôn ngữ hàng ngày và ngôn ngữ văn học của tiếng Lào, con thỏ gọi là ka tài, ứng với chi Mẹo, thì con vật đó lại không được gọi là ka tài mà lại được gọi là thó, và pi thó là năm con Thỏ (pi là năm). Trong tiếng Xiêm, con thỏ gọi là kra tài nhưng năm con thỏ thì cũng là pi thó như trong tiếng Lào (Đây là hai ngôn ngữ đồng tộc Tày-Thái). Thó của tiếng Lào và tiếng Xiêm bắt nguồn ở một từ tiếng Hán ghi bằng chữ 兔 mà âm Hán Việt xưa là thỏ còn âm nay là thố hoặc có thể từ thó của tiếng Lào bắt nguồn từ thỏ trong tiếng Việt. Các ngôn ngữ Miêu-Dao cũng có chịu ảnh hưởng của tiếng Hán, trong tiếng Dao ở Việt Nam thì tên của chi Mẹo là Mão và ứng với chi này cũng là con thỏ mà tiếng Dao gọi là thù, là một từ Dao bắt nguồn từ tiếng Hán.

Trong tiếng Hán thì Mão 卯 có nghĩa là "thỏ" vì thỏ chỉ là sinh tiếu 生肖, nghĩa là con vật cầm tinh của chi Mão. Chữ 兔 (thỏ) viết giống chữ 免 (miễn), chỉ có thêm một nét để chỉ cái đuôi. Hai chữ 兔 (thỏ) và 免 (miễn) không khác biệt trong văn tự cổ thời Xuân Thu theo cuốn Ngữ lâm thú thoại nên chữ miễn một dạng cổ của chữ mãn trong tiếng Việt cổ đã có nghĩa là con mèo, hai chữ bị dùng lẫn lộn về mặt tự dạng, nhưng về mặt tự dạng còn về mặt từ vựng thì thố (thỏ) 兔 và miễn 免 là hai từ riêng biệt và độc lập. Thuật ngữ miễn có thể được ghi bằng tự dạng của chữ thố (thỏ) 兔 nhưng được đọc thành miễn với nghĩa "truất bỏ", "tha cho khỏi", cũng như từ thố có thể được ghi bằng tự dạng của chữ miễn 免 nhưng nó được đọc thành thố với nghĩa "thỏ", nghĩa của từ mãn (là mèo) trong tiếng Việt là từ miễn 免 của tiếng Hán, trong khi miễn 免 không chỉ động vật. Chữ miễn 免 này chỉ có thể dùng thay cho miễn 勉 là cố gắng, nổ lực và miễn 娩 là đẻ con. Sự chuyển đổi từ con thỏ của chi "mão" Trung Quốc sang con mèo của chi "mão" Việt Nam là do chữ viết và sự biến đổi về ngữ âm. Chữ "Thố 兔 " (Thỏ) gần giống với chữ "miễn 免,.

Con chuột
Trong tiếng Anh có hai từ cơ bản chỉ về con chuột là "mouse" (dạng thức số nhiều là "mice" chỉ về chuột nhắt nhà) và "rat" (chỉ về chuột cống), nghĩa biểu trưng của hai từ này thường hàm ý tiêu cực như chỉ điều bất ổn ("smell a rat" - ngửi thấy chuột, điều bất thường) hay chỉ tình trạng xập xệ, cũ nát ("The house’s ratty" – nhà ổ chuột) vì trong văn hóa phương Tây, chuột gắn liền với những ý nghĩa xấu xa: kẻ phá hoại, kẻ cướp, kẻ gieo rắc tai họa, bệnh tật

Trong tiếng Trung Hoa, chuột được gọi là "Thử" (鼠) và chỉ có chuột và hổ mới được gọi tên một cách kính cẩn bằng cách gắn thêm từ "lão" phía trước là lão thử tức cụ chuột và lão hổ tức cụ hổ. Cách nói "chim chuột" chỉ kết quả của một sự dịch nghĩa từ các thành tố của một địa danh Trung Hoa là Điểu Thử Đồng Huyệt (chim chuột cùng hang) cũng gọi tắt là Điểu Thử (chim chuột) không hàm ý về trống mái nhưng, nhiều người thường giải thích "chim chuột" là chuyện ve vãn, tán tỉnh gái trai trong quan hệ tình cảm.

Tiếng Việt hiện đại có nhiều từ được dùng để gọi tên loài chuột như chuột, thử, tý với hàng loạt tổ hợp từ phái sinh từ chuột chù, chuột cống, chuột nhà, chuột đồng, chuột khuy, chuột bạch, chuột nhắt, chuột chũi. Từ Chuột theo học giả An Chi được cho là một từ Việt gốc Hán mà âm Hán Việt là đột, chữ đột là một loài chuột "giống như chuột nhà mà nhỏ, lông màu vàng, đuôi ngắn, lông đuôi xù ra". Tiếng Hán gọi chuột là thử do đó tên chuột/tý có nguồn gốc Trung Hoa. Chuột/tý có thể thành lập tương quan ngữ âm giữa Tý/Tử (子) và chút *chuột, mà tiếng Việt còn duy trì nhiều liên hệ như huyết thống cũng như các vết tích Hán cổ hỗ trợ cho khả năng Tý/tử (子) là một dạng ký âm của một tiếng nước ngoài, người Hán không hiểu Tý/Tử từng là tên gọi loài chuột khi nhập vào tiếng Hán cổ.

Một dạng âm cổ phục nguyên của Tý/Tử là gần với âm *chơkh (chơc) tiếng Việt hiện đại; tiếng Khmer dùng dạng *ju:t (chuột) để chỉ chi Tý/Tử và chuột, còn tiếng Môn (chăk là chắt) và dạng tuch (Khmer) là chút. Tý hay Tử 子 đọc là Chốt hay Chút. Từ khi Chốt đổi thành Tý, người Việt xưa sợ mất âm của mình nên đọc ghép vào thành Tý Chút = Chốt = Chột = Nhỏ. Chốt đọc hoán vị thành Chuột là do tính cận âm Chốt-Chột-Chuột. Chữ Tý hay Chốt có chữ giáp cốt gần giống với chữ Tỵ là rắn, nên khi dùng chữ Tỵ thay chữ Đà rồi người dùng ngay chữ Tỵ đổi thanh nặng sang sắc thành Tý, ở đây chỉ đổi âm chữ không đổi chữ và nghĩa do đó Tý có mối quan hệ với thử, chuột, tử, đột, chốt, chuột.

Loài hổ
Trong số các tên gọi tên được dùng phổ biến và tồn tại trên văn bản, các vùng nhiều nhất là Hổ. Người phương Đông gọi Hổ bằng nhiều tên hơn người Phương Tây. Trong hệ ngôn ngữ châu Âu, từ hổ bắt nguồn bằng từ tigre vốn được vay mượn từ tiếng Hy Lạp tigris, bản thân từ này lại vay mượn từ tiếng Ba Tư trong từ Anh-Mỹ thì hổ cái (tigress) lần đầu tiên được ghi lại năm 1611 và thuật ngữ Mắt hổ (yellowish-brown quartz) được ghi lại năm 1891. Thuật ngữ tiếng Anh thông dụng chỉ về hổ là Tiger và chỉ về hổ cái là Tigeress, trong tiếng Pháp thì hổ còn gọi là Tigris, tiếng Tây Ban Nha thì hổ được gọi là El Tigre.

Ở châu Á, người Tungus một dân tộc ở vùng Tây Bá Lợi Á gọi giống hổ Mãn Châu bằng tên gọi với ý nghĩa tôn xưng là Ông hay Ông già, còn người Udege và người Nanai ở vùng Viễn Đông Nga gọi hổ Mãn Châu bằng tên gọi Amba với ý nghĩa sùng kính, người Mãn Châu gọi tên hổ với ý nghĩa là Vua (Hu Lin) Người Mông Cổ gọi hổ là Ba-lưa (Бар) đây là từ gốc của danh hiệu Ba Đồ (Баатар) và Ba Đồ Lỗ (Baturu) của người Mãn Châu. Ở Trung Quốc, người Trung Quốc hay gọi hổ là Lão hổ. Ở Mã Lai, hổ Mã Lai cũng được người Mã Lai đặt cho nhiều loại tên hiệu, đáng chú ý có Pak Belang có nghĩa là Chú có sọc hay Bác có sọc. Ở Indonesia, người ta gọi hổ là Harimau, người Thái Lan gọi hổ là Seua. Người Thái ở Việt Nam gọi hổ là Tu xưa, Xưa cả, Xưa cản tao, người Mường thì gọi là Tu khán, người M'Nông gọi hổ là Rơnong, người Êđê gọi là Êman, người Hà Nhì ở Lai Châu gọi hổ là Khà dừ, người Khơ Mú gọi hổ là Rvai, người La Hủ gọi hổ là Hủ và tên của dân tộc này được đặt theo tên của con hổ, người Tà Ôi gọi hổ là Avó.

Trong chữ Hán, chữ hổ (唬) nghĩa là dọa nạt, có bộ khẩu đứng trước chữ hổ để tượng hình cho việc nghe tiếng hổ gầm, tạo ra sự khủng khiếp và trong tiếng Việt từ hùng hổ hay hùng hùng hổ hổ cũng có thể xuất phát từ ý nghĩa này. Trong dân gian Việt Nam, với những đẳng cấp và những giai cấp khác nhau, người ta còn gọi hổ là: Cọp, Hùm, hoặc những danh xưng mang tên Ông như ông Hổ, ông Cọp, ông Hùm, ông Kễnh, ông Hầm, ông Ba Mươi, ông Khái, bà um... trong đó người ta thường gọi con hổ với cách gọi rất trân trọng là ông Hổ, ông Ba Mươi Trong các loài thú dữ, chưa có loại thú nào được con người sợ hãi, thờ cúng, kỵ húy nhiều bằng con cọp, quan điểm nhiều người không dám gọi thẳng tên, một số người già không dám kêu đích danh con hổ mà chỉ dám gọi chệch đi ông kễnh, ông ba mươi hay ông hùm vì sợ Ngài giận.

Cái nhìn dân gian Việt về con cọp thể hiện trong cách gọi tên, thể hiện qua những câu ca dao, tục ngữ, thành ngữ, những câu chuyện cổ tích, ngụ ngôn. Ngoài tên Cọp, là Hổ, tiếng Hán Việt là Dần, hổ còn có tên là Khái, là Kễnh, Ba Cụt (cọp ba chân), Ba Ngoe (cọp ba móng), Ông Chằng hay Ông Kẹ, Ông Dài, Ông Thầy (cọp thành tinh), Ông ba bị. Dựa vào tiếng gầm của, hổ còn có tên gọi là Hầm, là Hùm, dựa vào sắc màu của da còn gọi là Gấm, là Mun. Ở Nam Bộ cò gọi cọp là Ông Cả vì sợ cọp quấy phá, lập miếu thờ, tôn cọp lên hàng Hương Cả là chức cao nhất trong Ban Hội Tề của làng xã Nam Bộ trước đó, người dân ở một số vùng thuộc Quảng Trị (như làng Thủy Ba) còn gọi hổ bằng tiếng địa phương là coọc có nghĩa là cọp. Người Việt gọi là hổ, cọp, hùm, kễnh, khái (miền Trung), Thầy, Hạm, (miền Nam) và các tên ẩn dụ như chúa sơn lâm, Mãnh chúa rừng xanh, chúa tể rừng xanh, ông cả cọp, ông ba mươi, ông thầy.

Hổ từ lâu đã được người dân Việt Nam xem là chúa tể của núi rừng, với sức mạnh vô biên kết hợp hài hòa với vẻ đẹp hình thể uyển chuyển và sự mềm mại, khéo léo. Chính vì vậy người dân vẫn gọi loại vật này bằng những đại từ nhân xưng thể hiện sự kính trọng: "Ngài", "Ông" hay "Cậu". Một quan niệm phổ biến nơi dân gian Nam bộ là người ta phân biệt hổ ra hai loại "cọp" và "hạm". Cọp là loại hổ trên trán nó có chữ "Nhâm" đó là "hổ thần", không bao giờ ăn thịt người, hổ thần được thờ là bạch hổ (cọp trắng). Còn Hạm là từ dùng để chỉ những con hổ ăn thịt người, đó là thứ cọp đã thành ma quỷ, thành tinh.  Trong tâm niệm người dân quá sợ cọp nên dân Cà Mau không khi nào dám gọi thẳng là con cọp hay con hổ mà phải cung kính gọi là "ông Thầy", "ông Hổ", hoặc "hai Cọp", "khái", hoặc "Hương quản cọp".

Ở Miền Đông Nam Bộ, những danh xưng cao nhất được dành cho hổ như Sơn quân chi thần, Sơn quân chúa xứ, Sơn quân mãnh hổ, Sơn lâm chúa tể, Sơn lâm chúa xứ, Sơn lâm đại tướng quân, Sơn quân chúa động, Chúa xứ sơn lâm, Mãnh Hổ, Thần Hổ, Ông, ông Thầy, ông Cả, Ngài, ông Ba Mươi, Hương quản. Ở các làng quê Nam Bộ, thường có tập tục cử cọp giữ chức Hương cả của làng, Có nơi như Bến Tre, dân làng gọi hổ với chức Đại hương cả. Nguyên nhân do tương quan lực lượng giữa con người và tự nhiên vào buổi đầu, nên dù có diệt cọp nhưng những người dân đi khai phá vẫn phải tôn thờ nó vì hổ tượng trưng cho sức mạnh của tự nhiên mà cư dân buổi đầu phải đối đầu, điều đó giải thích một tập tục thờ hổ phổ biến trong buổi đầu đi khai phá khi con người phải thừa nhận những sức mạnh của tự nhiên, mà cọp là một đại diện tiêu biểu.

Sở dĩ hổ thường gọi nhiều tên như thế vì con người rất sợ loài thú hung dữ này khi họ phải lên rừng núi để khai thác gỗ, đốn củi, đốt than, khai thác trầm kỳ, mây, tre, cây thuốc, lấy mật ong... hay nhà ở gần núi, nên thời xưa, không những con người lập miếu thờ cọp, gọi cọp là Sơn Thần, Sơn Quân Chúa Sơn Lâm mà còn kỵ húy, kiêng kỵ tên chính thức nên gọi tránh đi và bao giờ cũng có chữ Ông, chữ Ngài đứng trước để tỏ ý tôn trọng hay thành kính. Hoặc là hổ nhiều khi vồ cả người cho nên người dân xưa, đặc biệt là dân vùng sơn cước thường sợ, tôn sùng hổ, khi đi rừng không dám nhắc đến hổ, hoặc nói trại tên đi. Ở vùng Sơn La, đồng bào dân tộc ở đây họ rất sợ hổ và họ gọi là ông hổ', chứ không dám gọi là con hổ.

Về vị trí của hổ trong rừng, người ta còn gọi hổ bằng Chúa sơn lâm, sau đó được nhấn mạnh thêm là Chúa tể sơn lâm hoặc Chủ tể Sơn lâm hay Chúa tể rừng xanh, Mãnh chúa rừng xanh, Chúa tể núi rừng, Sơn Quân, Sơn Thần, Vua hổ, Vua cọp..., có thể nói, trong họ hàng nhà mèo thì có lẽ hổ là con thú được nhắc đến nhiều nhất với danh hiệu Chúa sơn lâm. Ở Ấn Độ và người Phương Tây hay dùng thuật ngữ Hổ Hoàng gia hay Chúa sơn lâm (Tigre Royale/Royal Tiger) để chỉ về hổ Bengal. Hổ Mãn Châu còn được mệnh danh là Chúa tể của rừng Taiga. Người ta cũng dùng những thuật ngữ gọi về hổ như con hổ, con cọp nhưng đây chỉ là những từ ngữ mang tính mô tả chứ không có ý miệt thị như những thuật ngữ kiểu như (đồ) con chó, (đồ) con lợn, (như) con bò, (như) trâu, (như) con dê già Và cũng chính sự dữ tợn nguy hiểm của hổ mà nhiều người gọi hổ bằng danh xưng Ông. Trong tiếng Trung Hoa, chỉ có chuột và hổ mới được gọi tên một cách kính cẩn bằng cách gắn thêm từ "lão" phía trước: lão thử (cụ chuột) và lão hổ.

Trong tiếng Việt, tuy có nhiều tên gọi nhưng tập trung vào một số tên gọi chính với cách dùng trong những trường hợp cụ thể là
 Hổ: Liên tưởng đến sự hùng hổ, mạnh mẽ, hung ác, quyết thắng. Người ta cũng thường dùng từ hổ dữ để mô tả về những con hổ chỉ về sự hung tợn, dữ dằn hoặc tấn công làm hại người, hoặc dùng từ Mãnh hổ chỉ về những con hổ dũng mãnh, từ Ác hổ chỉ về những con cọp ác, cọp dữ, hoặc từ Dã hổ chỉ về những con hổ hoang dã.
 Cọp: Liên tưởng đến động tác ngoạm, cắp rất dữ dội, tham lam, ăn tươi, nuốt sống. Ở miền Tây, Cọp là loại hổ trên trán nó có chữ "Nhâm" đó là "hổ thần", không ăn thịt người, hổ thần được thờ là bạch hổ (cọp trắng).
 Hùm: Liên tưởng đến tiếng gầm dữ dội, nhằm đe dọa đối phương của những con cọp (đồng âm là Hầm).
 Ông Ba mươi: chỉ thọ 30 tuổi và hay rình dò kiếm ăn vào đêm 30 Tết và kêu lên với sự tôn trọng, hay Cọp đi ba mươi bước là quên hết mọi thù oán hoặc Đêm ba mươicuối tháng âm lịch, trời tối đen như mực, là thời gian thích hợp cho cọp dễ lộng hành, tìm mồi. Truyền thuyết kể rằng, vua Gia Long trong những ngày sống trong rừng, hết cả lương thực may mắn có thịt thú rừng do hổ tiếp tế. Biết ơn hổ, vua cho lập miếu thờ và ra lệnh ai lỡ tay giết hổ bị phạt 30 trượng hoặc bắt sống thì thưởng 30 quan tiền. Vì vậy mà con hổ còn được gọi là ông ba mươi.
 Chúa sơn lâm: Trong tiếng Việt, hổ cũng là loài vật được tôn xưng là Chúa Sơn lâm và hổ đồng nghĩa với chúa sơn lâm. Những nơi hổ được coi là vị vua của muôn thú đến từ các nước phương Đông và Đông Nam của châu Á, nơi mà người ta chưa từng chứng kiến có sư tử hiện diện. Hổ là loài thú mạnh nhất trong rừng xanh ở nơi đây, biểu tượng cho sức mạnh của tự nhiên thủa còn sơ khai, từ đó đã đi vào tâm thức và văn hóa dân gian như một loài thú mạnh nhất của núi rừng, miền sơn cước. Người ta tôn xưng hổ là Sơn quân (tức là vua của núi rừng). Theo Thuyết Văn thì "Hổ sơn thú chi quân" (nghĩa là Cọp vua loài thú trên núi). Theo Hổ Uyển thì "Hổ vi thú trưởng, diệc viết Sơn quân" (nghĩa là Cọp lớn nhất trong bầy thú nên gọi là Sơn quân).
 Kễnh: Liên tưởng đến việc con cọp có thể chỉ cần chạy bằng ba chân, khi một chân bị thọt, hoặc vướng vì tha con mồi to hơn mình (ông Kễnh).
 Ông Mãnh: Mạnh mẽ, tàn bạo, thù dai.
 Hạm: Trong miền Nam hạm hay khái hạm là từ dùng để chỉ những con hổ ăn thịt người, đó là thứ cọp đã thành ma quỷ, thành tinh, cũng có nghĩa là cọp nhưng là những con cọp ác, hung dữ ăn thịt người quấy phá cuộc sống của người dân, đối lập với cọp bạch, tức là cọp tu, cọp hiền.
 Hàm: cũng như Hùm, từ tượng thanh dùng làm danh từ dựa vào tiếng gầm của hổ.
 Gấm, Mun: Tên gọi dựa vào màu sắc của hổ.
 Sơn quân, sơn thần, hương cả: Những tên gọi tôn xưng trong tục thờ hổ.
 Quan lớn tuần dinh, hoặc Quan Năm dinh: Trong tín ngưỡng thờ tự hổ, hổ cũng được thờ phụng như một vị nhiên thần, đại diện của quyền lực tự nhiên, hoặc trở thành hầu cận, tùy giá của các Thánh thần và được gọi là "Quan lớn tuần dinh" (hay Quan năm dinh) để tôn vọng hổ được thờ cúng trong các đền, miếu (quan ngũ hổ được thờ ở Hạ Ban hoặc thờ trong ban thờ riêng).

Con lợn
Trong Tiếng Việt, con lợn còn được gọi với nhiều tên khác như heo, ỉn, trư, hợi'', con trong tiếng Anh quen thuộc với từ "pig" dùng để chỉ con lợn nhưng trong Tiếng Anh cũng có những danh từ khác để chỉ con vật này, tuỳ vào giống lợn đực/cái, độ lớn hay tính chất nuôi để làm gì mà ta có những từ vựng khác nhau để chỉ con lợn.
 Pig: Lợn nói chung
 Boar: Lợn lòi, lợn rừng
 Hog: Lợn đực, lợn thiến, lợn hoang
 Piglet: Lợn con, heo sữa
 Piggy: Lợn con
 Swine: Lợn, heo. Ngoài ra còn để chỉ những người (vật) đáng ghét, ghê tởm (đồ con lợn)
 Porker: Lợn thịt, lợn hướng thịt (lợn vỗ béo để lấy thịt)
 Shoat: Lợn con mới đẻ
 Sow: Lợn nái; lợn cái hoàn toàn trưởng thành, thuần thục về tính dục
 Cob roller: Lợn, giống lợn, lợn giống
 Porky: lợn béo; béo như lợn, giống lợn hoặc để chỉ sự béo múp, lắm thịt.

Thú non
 Calf: con bê, nhưng đồng thời cũng chỉ các con thú non của các loài động vật ăn cỏ như voi, bò, trâu, trong đó, con bò non (bò tơ) thì được gọi là bê (heifer), còn con trâu non thì gọi là con nghé.
 Cub: thú non, thú con của các loài động vật ăn thịt (như hổ, sư tử, sói, gấu)
 Fawn: nai con, nai tơ chỉ về những con hươu nhỏ, nai nhỏ
 Chick: gà con, gà non, chim con, những con gà con mới sinh gọi là gà úm, lớn lên gọi là gà choai, hay gà trống choai
 Duckling  vịt con, vịt non
 Puppy: chó con, cún con
 Kit: mèo con
 Piglet: lợn con, lợn sữa
 Bunny: thỏ con/thỏ non
 Lamp: cừu con, trừu non, chiên non
 Foal: ngựa con, ngựa tơ, ngựa non, lừa con.
 Kid: dê con, dê tơ
 Fry: cá con, cá bột
 Gosling: ngựa non, lừa con
 Joey: Chuột túi con
 Owlet: cú con
 Parr: cá hồi con
 Tadpole: nòng nọc
 Squab:  bồ câu non, bồ câu ra ràng.

Chú thích

Động vật
Danh sách động vật


title: Rhyacia livia

text:
Rhyacia livia là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Rhyacia


title: Metopius pinatorius

text:
Metopius pinatorius là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Metopius


title: Fernando Gago

text:
Fernando Rubén Gago (Phát âm tiếng Tây Ban Nha: [ferˈnando ɣaɣo]; sinh ngày 10 tháng 3 năm 1986) là một cựu cầu thủ bóng đá người Argentina chơi ở vị trí tiền vệ phòng ngự. Anh đang làm và huấn luyện viên cho câu lạc bộ Racing Club. Anh từng tham gia Giải vô địch bóng đá thế giới năm 2014 tại Brasil, Copa América 2007 và 2011 cũng đồng thời thi đấu tại Olympic Bắc Kinh 2008.

Gago từng chơi cho Valencia nhưng đến lúc 26 tuổi, anh đã không thể hoà nhập với cuộc sống tại Valencia kể từ cuộc chuyển nhượng trị giá 3.5 triệu euro của anh từ Real Madrid hồi tháng 7 năm 2012 và muốn được ra đi. Manchester City đã từng chuẩn bị một món tiền vào khoảng 15 triệu bảng để chiêu mộ anh nhưng việc chuyển nhượng đã không diễn ra. Anh đã bị Jose Mourinho đẩy đi sau khi ông mua Xabi Alonso và Sami Khedira về để bổ sung lực lượng.

Cuộc sống cá nhân
Gago, Sergio Agüero và Lionel Messi đều từng là đồng đội của nhau khi còn nhỏ ở Argentina. Ba người họ đã cùng nhau vô địch FIFA World Youth Championship 2005 tại Hà Lan.
Fernando Gago cũng là một người đam mê văn học và nghệ thuật. Điều đầu tiên anh làm sau khi hạ cánh ở Tây Ban Nha là ghé thăm Bảo tàng Prado. Gago đã kết hôn với vận động viên quần vợt chuyên nghiệp Gisela Dulko, họ có hai con trai, Mateo, sinh ngày 9 tháng 6 năm 2013  và Daniele, sinh ngày 19 tháng 4 năm 2018 và một cô con gái, Antonella, sinh năm 2015.

Thống kê sự nghiệp câu lạc bộ
(tính đến 25 tháng 12 năm 2012)

Chú thích

Liên kết ngoài

 Thông tin tại Realmadrid.com
 Gago tại FootballDatabase
 Fan-site Fernando Gago

Cầu thủ bóng đá A.S. Roma
Cầu thủ bóng đá Argentina
Cầu thủ bóng đá Boca Juniors
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2014
Sinh năm 1986
Nhân vật còn sống
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Real Madrid
Cầu thủ bóng đá Serie A
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Argentina
Cầu thủ bóng đá nam Argentina ở nước ngoài
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 2008
Huy chương bóng đá Thế vận hội
Huy chương Thế vận hội Mùa hè 2008
Cầu thủ bóng đá Valencia CF
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Ý
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Tây Ban Nha


title: Máy in nhiệt

text:
Máy in nhiệt (hoặc in nhiệt trực tiếp) là máy in kỹ thuật số tạo ra bản in bằng cách sử dụng đầu in nhiệt đốt nóng chọn lọc theo các chấm trên giấy in nhiệt tráng phủ có chọn lọc, hoặc giấy in nhiệt thông thường.

Thông thường máy in nhiệt đơn sắc tạo ra chấm đen ở những khu vực được đốt nóng trên giấy in. Máy in nhiệt trực tiếp hai màu có thể in cả màu đen và màu bổ sung (thường là màu đỏ) bằng cách sử dụng nhiệt ở hai nhiệt độ khác nhau, tuy nhiên không được tiếp tục phát triển.

In truyền nhiệt là một phương pháp rất khác, sử dụng ruy băng nhạy nhiệt thay vì giấy nhạy nhiệt, nhưng sử dụng đầu in nhiệt tương tự.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Máy in
Thiết bị ngoại vi máy tính


title: Hoài Sa

text:
Hoài Sa (sinh năm 1973) là một nhạc công piano, đồng thời là nhà sản xuất âm nhạc, nhạc sĩ hòa âm phối khí người Việt Nam. Hoài Sa từng giành được một đề cử của giải Cống hiến.

Thân thế và sự nghiệp
Hoài Sa sinh năm 1973. Anh đến với âm nhạc bằng việc học đàn piano tại Nhạc viện thành phố Hồ Chí Minh từ năm 6 tuổi theo sự định hướng của người bố. Đến 16 tuổi anh chuyển sang chơi nhạc nhẹ và quyết tâm thành lập ban nhạc Những ngôi sao nhỏ mặc cho sự ngăn cản của gia đình. Năm 19 tuổi, Hoài Sa bắt đầu viết những bản phối đầu tiên.

Tác phẩm và giải thưởng
Mặc dù là nhạc sĩ nhưng Hoài Sa không sáng tác bao giờ, anh chỉ làm hòa âm phối khí. Hầu hết những chương trình lớn đều có Hoài Sa tham gia, chơi cùng dàn nhạc hoặc trong vai trò hòa âm phối khí. Trên sân "Bài hát Việt", anh đã hai lần giật giải. Hoài Sa từng giành được một đề cử của giải Cống hiến.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Nhạc sĩ Hoài Sa: “Tôi chính là người đứng đầu…”
 Nghệ sĩ và tác phẩm tôi yêu: Nhạc sĩ Hoài Sa

Nhạc sĩ nhạc trẻ
Sinh năm 1973
Nhân vật còn sống
Nhạc sĩ hòa âm phối khí Việt Nam


title: Hóa học cơ kim

text:
Hóa học cơ kim (hóa học hữu cơ kim loại) là ngành nghiên cứu các hợp chất hóa học chứa ít nhất một liên kết giữa một nguyên tử cacbon của một hợp chất hữu cơ với một kim loại. Một số hợp chất phi cacbon như phức phosphine kim loại (metal phosphine complexes) có trạng thái như phức cơ kim bởi vì liên kết hóa học của chúng tương tự như trong cacbonyl kim loại (metal carbonyl). Hóa học cơ kim kết hợp các nội dung của hóa vô cơ với hóa hữu cơ. Các hợp chất cơ kim được sử dụng nhiều trong chất xúc tác thuần nhất (homogeneous catalysis).

Tham khảo

Liên kết ngoài

 MIT OpenCourseWare: Organometallic Chemistry
 Rob Toreki's Organometallic HyperTextbook
  web listing of US chemists who specialize in organometallic chemistry


title: Sphacelodes haïtiaria

text:
Sphacelodes haïtiaria là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Sphacelodes


title: Xanthorhoe orophyloides

text:
Xanthorhoe orophyloides là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Xanthorhoe


title: Enargia nigrescens

text:
Enargia nigrescens là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Enargia


title: Papaipema humuli

text:
Papaipema humuli là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Papaipema


title: Xoes egeria

text:
Xoes egeria là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Xoes


title: Rychówko

text:
Rychówko  (tiếng Đức: Klein Reichow)  là một ngôi làng thuộc khu hành chính của Gmina Białogard, thuộc quận Białogard, West Pomeranian Voivodeship, ở phía tây bắc Ba Lan. Nó nằm khoảng  về phía tây nam của Białogard và  về phía đông bắc của thủ đô khu vực Szczecin.

Trước năm 1945, khu vực này là một phần của Đức. Đối với lịch sử của khu vực, xem Lịch sử của Pomerania.

Tham khảo


title: Pomacentrus rodriguesensis

text:
Pomacentrus rodriguesensis là một loài cá biển thuộc chi Pomacentrus trong họ Cá thia. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 2003.

Từ nguyên
Từ định danh được đặt theo tên gọi của đảo Rodrigues (thuộc quần đảo Mascarene), nơi mà loài cá này được biết đến đầu tiên (–ensis: hậu tố biểu thị nơi chốn).

Phạm vi phân bố và môi trường sống
P. rodriguesensis hiện chỉ được biết đến ở ngoài khơi đảo Rodrigues (thuộc quốc đảo Mauritius). P. rodriguesensis được thu thập tại đầm phá ở độ sâu 9–18 m, gần các rạn san hô của chi Acropora ở khu vực có nhiều phù sa.

Mô tả
Chiều dài lớn nhất được ghi nhận ở P. rodriguesensis là 8 cm. Cơ thể của P. rodriguesensis có màu xanh lam xám. Vây lưng có dải viền màu vàng. Vây bụng màu vàng, còn vây ngực trong suốt. Vây ngực có đốm đen ở gốc. Mống mắt màu vàng kim.

Số gai ở vây lưng: 14; Số tia vây ở vây lưng: 13–14; Số gai ở vây hậu môn: 2; Số tia vây ở vây hậu môn: 15–16; Số tia vây ở vây ngực: 17–19; Số gai ở vây bụng: 1; Số tia vây ở vây bụng: 5; Số lược mang: 19–21.

Sinh thái học
Thức ăn của P. rodriguesensis bao gồm tảo và các loài động vật phù du. Chúng là loài có tính lãnh thổ, thường tỏ ra hung hăng với một số loài cá thia khác trong khu vực. Loài này ưa sống đặc biệt gần san hô sống.

Cá đực có tập tính bảo vệ và chăm sóc trứng.

Tham khảo

R
Cá Ấn Độ Dương
Động vật đặc hữu Mauritius
Động vật được mô tả năm 2003


title: Truyền hình mặt đất

text:
Truyền hình mặt đất là phương thức phát sóng ti vi mà trong đó tín hiệu được truyền bằng sóng radio từ một trạm phát của đài truyền hình trên mặt đất đến thiết bị thu qua ăng-ten.

Tham khảo

Liên kết ngoài
TVRadioWorld TV stations directory
W9WI.com (Terrestrial repeater and TV hobbyist information)
TV Coverage maps and Signal Analysis

Lịch sử truyền hình
Công nghệ truyền hình
Thuật ngữ truyền hình


title: Brachylomia incerta

text:
Brachylomia incerta là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Brachylomia


title: Lacanobia grisescens

text:
Lacanobia grisescens là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lacanobia


title: Anatolanthias apiomycter

text:
Anatolanthias apiomycter là loài cá biển duy nhất thuộc chi Anatolanthias trong họ Cá mú. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1990.

Phân bố và môi trường sống
A. apiomycter có phạm vi phân bố ở Đông Nam Thái Bình Dương. Loài cá này được phát hiện dọc theo khu vực sống núi Nazca; chúng sống ở độ sâu khoảng từ 100 đến 168 m

Chú thích

Anatolanthias
Động vật được mô tả năm 1990


title: Euphyia farsica

text:
Euphyia farsica là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

F


title: Sumpigaster fasciata

text:
Sumpigaster fasciata là một loài ruồi trong họ Tachinidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Sumpigaster


title: Bảo tàng Quảng Ninh

text:
Bảo tàng Quảng Ninh là bảo tàng công lập đầu ngành của tỉnh Quảng Ninh. Bảo tàng Quảng Ninh là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Quảng Ninh; thực hiện chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu di sản văn hóa, bằng chứng vật chất về lịch sử, văn hóa, thiên nhiên, con người Quảng Ninh và Việt Nam. Năm 2018, Ban Quản lý di tích và Danh thắng tỉnh Quảng Ninh được sát nhập vào Bảo tàng Quảng Ninh vì thế Bào tàng kiêm thêm nhiệm vụ hướng dẫn và tổ chức các hoạt động bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh.

Tòa nhà mới của Bảo tàng Quảng Ninh khánh thành vào tháng 10 năm 2013 được nhận giải kiến trúc Ashui Awards, hạng mục Công trình của năm 2013 do Hội Quy hoạch phát triển Đô thị Việt Nam trao thưởng. Bảo tàng Quảng Ninh trở thành một điểm tham quan thu hút hàng trăm nghìn lượt khách du lịch mỗi năm và là một trong ba bảo tàng trên cả nước tự chủ hoàn toàn nguồn tài chính chi thường xuyên.

Lịch sử
Bảo tàng Quảng Ninh được thành lập năm 1960. Tên gọi khi thành lập là Bảo tàng lịch sử và cách mạng khu Hồng Quảng, đặt tại số nhà 5B Cầu Cao, thị xã Hòn Gai, khu Hồng Quảng. Năm 1963, khu Hồng Quảng hợp nhất với tỉnh Hải Ninh thành tỉnh Quảng Ninh theo Nghị quyết của Quốc hội khóa II. Năm 1964, Bảo tàng tỉnh đổi tên thành Bảo tàng Quảng Ninh.

Trong hai cuộc Chiến tranh phá hoại miền Bắc của không quân Hoa Kỳ, toàn bộ hiện vật và tư liệu của bảo tàng được đưa đi sơ tán và bảo vệ an toàn. Tuy nhiên tòa nhà số 5B Cầu Cao đã bị bom phá hủy hoàn toàn. Năm 1990, UBND tỉnh Quảng Ninh quyết định lấy trụ sở Công ty Xuất nhập khẩu Quảng Ninh để làm Bảo tàng Quảng Ninh, tại số 165, đường Nguyễn Văn Cừ (quốc lộ 18A), thị xã Hồng Gai nay là thành phố Hạ Long.

Ngày 9 tháng 7 năm 2010, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh phê duyệt Quyết định số 2081/QĐ-UBND Quy hoạch chi tiết xây dựng tỷ lệ 1/500 Khu văn hóa, thể thao và khu đô thị mới tại phường Hồng Hải, thành phố Hạ Long. Khu văn hóa thể thao Cột 3 bao gồm ba công trình chính được xây mới là Thư viện tỉnh, Bảo tàng tỉnh, Trung tâm tổ chức hội chợ và triển lãm tỉnh Quảng Ninh.

Tháng 5 năm 2012, Dự án đầu tư xây dựng công trình Bảo tàng - Thư viện tỉnh được UBND tỉnh phê duyệt. Công trình được khởi công vào tháng 8 năm 2012. Bảo tàng Quảng Ninh được thành lập lại theo Quyết định số 838/QĐ-SVHTTDL, ngày 26 tháng 6 năm 2013 của Sở Văn hóa, thể thao và du lịch tỉnh Quảng Ninh.

Ngày 13 tháng 10 năm 2013, cụm công trình Bảo tàng - Thư viện Tỉnh Quảng Ninh gồm 3 khối nhà Bảo tàng - Thư viện - Hội thảo được khánh thành nhân dịp kỉ niệm 50 năm thành lập tỉnh Quảng Ninh.

Ngày 7 tháng 12 năm 2021, Bảo tàng Quảng Ninh được thăng từ hạng II lên hạng I trong hệ thống Bảo tàng Việt Nam.

Kiến trúc và hệ thống trưng bày
Tòa nhà mới của Bảo tàng Quảng Ninh là một công trình kiến trúc hiện đại do kiến trúc sư Salvador Pérez Arroyo thiết kế liên danh với Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia. Kiến trúc sư Salvador Pérez Arroyo còn có nhiều công trình kiến trúc lớn khác thiết kế tại tỉnh Quảng Ninh như Cung Quy hoạch triển lãm và hội chợ tỉnh, Tháp đồng hồ Hạ Long, Công viên hoa Hạ Long, Cổng tỉnh Quảng Ninh.

Năm 2014, Cụm công trình Bảo tàng - Thư viện tỉnh Quảng Ninh được nhận giải kiến trúc Ashui Awards, hạng mục Công trình của năm 2013 do Hội Quy hoạch phát triển Đô thị Việt Nam trao thưởng. Năm 2015, Công trình nhận giải thưởng Kiến trúc quốc gia 2014, hạng mục Công trình thể thao - văn hóa do Hội kiến trúc sư Việt Nam trao tặng.

Ngoại thất

Tòa nhà Bảo tàng Quảng Ninh là một khối hình hộp lớn, ngoại thất bao bọc bởi lớp kính cường lực màu đen được kiến trúc sư lấy cảm hứng từ than đá, một sản phẩm công nghiệp chủ đạo của tỉnh Quảng Ninh. Bảo tàng là một trong 3 khối nhà thuộc Cụm công trình, hai khối nhà còn lại là Nhà thư viện và Nhà hội thảo trưng bày. Các khối đều gồm 3 tầng và một tầng trệt, được kết nối với nhau bằng hệ thống hành lang trên cao. Lối vào chính ở tầng 1 với một hệ thống bậc thang dài và rộng kết nối từ mặt đường, có đường lên cho người khuyết tật. Bảo tàng có 6 thang máy đứng, 2 thang cuốn, 2 thang thủy lực dành cho người khuyết tật.

Phần vỏ tòa nhà được phủ kín hoàn toàn bởi 14.000 m² kính bán cường lực màu đen có khả năng chống tự vỡ do biến đổi nhiệt. Mục đích của phần vỏ là tạo thành tấm gương khổng lồ phản chiếu bầu trời và di sản Vịnh Hạ Long nằm liền sát.

Khu vực trưng bày ngoài trời của bảo tàng có các hiện vật thể khối lớn. Nổi bật là các tảng than antraxit lớn trong đó có một hòn than nguyên khối lớn nhất Việt Nam kích thước 3,6m x 2,8m x 2,2m, thể tích là 22m3 và trọng lượng 28 tấn được phát hiện ở độ sâu -176m so với mặt nước biển vào đầu tháng 4 năm 2012. Các tác phẩm điêu khắc có điêu khắc đá khối lớn và tượng công nhân mỏ. Ngoài ra còn các vũ khí cỡ lớn như bệ phóng tên lửa, pháo cao xạ, súng thần công, pháo cổ,, tên lửa, máy bay.

Nội thất

Tầng 1

Ngay vị trí tiền sảnh khi bước vào Bảo tàng là bộ xương cá voi nguyên vẹn kích thước rất lớn treo trên trần nhà cao và mô hình bè Trà Cổ (một dạng thuyền buồm cánh dơi vịnh Bắc Bộ). Bộ xương này là của một con cá voi chết dạt vào đảo Cán Đao, xã Ngọc Vừng, huyện Vân Đồn ngày 18 tháng 10 năm 1994. Trong nhiều năm, con cá voi được các chuyên gia bảo tàng xác định là loài cá voi vây (Balaenoptera physalus) nhưng cũng có nghiên cứu của các chuyên gia trong và ngoài nước cho rằng đây là loài cá voi xám (Eschrichtius robustus).

Con cá khi được phát hiện có trọng lượng khoảng 50 tấn, dài trên 20m, đường kính gần 3m. Ngày 19 tháng 12 năm 1994, bộ xương cá được đưa về bảo quản và lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Ngày 28 tháng 01 năm 1995 (tức 28 tháng chạp năm Giáp Tuất), bộ xương được đưa ra trưng bày và trở thành một trong những cuộc triển lãm thu hút du khách đến tham quan với số lượng đông đảo nhất tại Bảo tàng cho đến thời điểm đó.

Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn đưa ra trưng bày, xương cá bị chuyển sang màu hơi đen, có hiện tượng bị vi khuẩn, nấm mốc xâm nhập. Đây là lần đầu tiên Bảo tàng Quảng Ninh xử lý, bảo quản loại mẫu vật là xương động vật, lại là loài cá có bộ xương rất to và dài. Trong khi đó không có tài liệu hay nghiên cứu khoa học nói về công tác xử lý cũng như bảo quản xương cá voi vừa bị chết. Chính vì vậy Bảo tàng Quảng Ninh đã gặp nhiều khó khăn trong quá trình xử lý và bảo quản mẫu vật xuơng cá voi. Bảo tàng phải ngừng trưng bày, tiến hành tháo dỡ và tiếp tục bảo quản bằng hóa chất trong những năm 1998 và 2000. Từ năm 1996 đến nay, bộ xương cá voi tiếp tục được xử lý, bảo quản nhiều lần, với mức độ kỹ thuật ngày càng được nâng cao.

Tầng 1 là gian trưng bày giới thiệu về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên của Quảng Ninh như khoáng sản, địa chất và đa dạng sinh học. Tầng này bố trí các cột trưng bày dạng ống núi được làm từ những chất liệu hiện đại như hệ khung thép, lan can kính cường lực và đặc biệt là lớp vải bao phủ in hình ảnh núi đá vịnh Hạ Long kết hợp với công nghệ trình chiếu ánh sáng tạo hiệu ứng nước khiến du khách có cảm giác như đang đi trong không gian vịnh Hạ Long thu nhỏ.

Không gian trưng bày về biển cả và tự nhiên của Hạ Long được trình chiếu bằng hệ thống màn hình LED lớn với những thước phim về bí mật của đại dương, tạo hóa, cộng hưởng với hệ thống máy chiếu 3D mang đến trải nghiệm như đang ở giữa lòng đại dương. Ngoài ra còn rất nhiều loại ngư cụ và dụng cụ đánh bắt thủy hải sản của người dân Quảng Ninh với các mô hình  tái hiện lại cảnh đánh bắt thủy hải sản cũng như mô hình thuyền đặc trưng của địa phương: thuyền ba vát, giề bắt cá, thuyền lẵng.

Tầng 2

Tầng 2 là hệ thống trưng bày lịch sử Quảng Ninh trải dài từ thời kỳ tiền sử đến hết kháng chiến chống Mỹ. Các không gian gồm có:
Thời kỳ Tiền sử: Văn hóa tiền Hạ Long, Văn hóa Hạ Long
Thời đại Kim khí
Thời kỳ Sơ sử: kỷ nguyên Đại Việt
Khu trưng bày chuyên đề Yên Tử - Nhà Trần
Thời kỳ cận - hiện đại: phong kiến, cách mạng, kháng chiến

Từ thời kỳ tiền sử đến hết kỷ nguyên Đại Việt được đặt trong một không gian lớn, thông suốt, ốp gỗ với nhiều đường cong và tủ trưng bày vuông, tròn kết hợp lạ mắt tạo hình như một lòng thuyền khổng lồ.

Không gian trưng bày lịch sử Quảng Ninh trong thời kỳ chiến tranh phá hoại của Mỹ được thiết kế như khoang máy bay để gợi nhớ những trận chiến bắn rơi máy bay Mỹ. Trong hai cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân của Mỹ (lần thứ nhất từ 1964-1968 và lần thứ hai năm 1972), Quảng Ninh đã trải qua 4 năm, 1 tháng, 7 ngày (tròn 1500 ngày) trực tiếp đối mặt với các cuộc oanh kích của máy bay Mỹ. Quân dân Quảng Ninh đã bắn rơi 200 máy bay Mỹ, tiêu diệt và bắt sống 24 phi công Mỹ.

Tầng 3

Tầng 3 gồm ba không gian trưng bày chính:
Lịch sử ngành than
Văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh
Bác hồ với nhân dân các dân tộc tỉnh Quảng Ninh

Khu vực lịch sử ngành than có sa bàn khai trường khai thác than lộ thiên và mô hình phỏng dựng không gian khai thác than hầm lò. Sa bàn mô phỏng khai trường mỏ than Cọc 6 (Công ty cổ phần Than Cọc 6 - Vinacomin). Sa bàn tái hiện công nghệ khai thác mỏ lộ thiên bằng hệ thống hào mở vỉa bám vào vách vỉa than; thiết bị đào hào là máy xúc thủy lực gầu ngược kết hợp với máy xúc EKG. Qua đó có thể thấy hệ thống khai thác phổ biến của ngành Than là xuống sâu dọc một hoặc hai bờ công tác, đất đá đổ ra bãi thải ngoài. Mô hình hầm lò than được mô tả chi tiết theo tỷ lệ 1/1 với đầy đủ cột chống, xe goòng, công nhân mỏ đang làm việc. không chỉ giúp du khách trải nghiệm thực tế khi bước đi trong hầm lò, cảm nhận được sự tiến bộ trong áp dụng khoa học công nghệ của các mỏ than hiện nay, mà còn cảm nhận được sự vất vả của những phu mỏ trong thời kỳ thực dân Pháp cai trị với hình thức khai thác thô sơ, thủ công. Từ đó khách tham quan có sự so sánh giữa khai thác than xưa và nay.

Trong không gian văn hóa các dân tộc Quảng Ninh, Bảo tàng chọn 6 trong tổng số 21 dân tộc của tỉnh để trưng bày với những nét văn hóa tiêu biểu, đặc sắc. Không gian trưng bày Bác Hồ với Quảng Ninh được thiết kế trang trọng, giúp cho người xem thấy được cuộc đời, sự nghiệp của chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như tình cảm sâu sắc của Bác dành cho nhân dân các dân tộc Quảng Ninh.

Khối nhà hội nghị

Khối nhà hội nghị gồm 3 tầng:
Tầng 1: Không gian trưng bày chuyên đề (Trưng bày không thường xuyên) và tổ chức sự kiện, hội nghị, hội thảo
Tầng lửng: Không gian trưng bày nhạc cụ truyền thống tiêu biểu của Việt Nam
Tầng 2: Phòng cổ vật

Phòng cổ vật là nơi trưng bày các cổ vật được sưu tầm tại tỉnh Quảng Ninh. Các cổ vật tại đây bao gồm cả những vật được mang tới từ quốc tế trong suốt chiều dài lịch sử giao thương cũng như đấu tranh bảo vệ tổ quốc của người Quảng Ninh. Không gian trưng bày này theo phong cách tối giản, mang đến cho người xem cảm nhận chân thực nhất về những hiện vật quý hiếm. Đặc biệt, tại không gian này, Bảo tàng Quảng Ninh đã thiết kế phòng trưng bày đặc biệt, trưng bày các hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bảo tàng ảo
Bảo tàng Quảng Ninh đã đưa vào hoạt động ứng dụng bảo tàng ảo 3D trên website: baotangao.baotangquangninh.vn. Với công nghệ này, toàn bộ không gian thực của Bảo tàng đã được mô hình hoá trong không gian ảo 3D khiến người dùng internet có thể tham quan từ xa.. Bảo tàng ảo giới thiệu khái quát tổng quan của Bảo tàng Quảng Ninh cũng như lần lượt các không gian trưng bày với nội dung cơ bản, súc tích.

Tại không gian trưng bày Di tích Yên Tử - Nhà Trần tại Quảng Ninh, để giúp cho khách tham quan được chiêm ngưỡng khung cảnh trực tiếp tại di tích Yên Tử, Bảo tàng Quảng Ninh đã sử dụng màn hình trực tuyến được tạo bởi 30 màn hình 50 inch có cổng kết nối là 3 cáp kết nối trực tuyến với 3 điểm của di tích Yên Tử đó là: đầu ga cáp treo 1, đầu ga cáp treo 2 và khu vực Tháp Tổ. Với cách tiếp cận này đã khiến cho khách tham quan có cảm xúc đặc biệt khi được xem, nghe thuyết minh giới thiệu về giá trị lịch sử - văn hóa của di tích, cuộc đời và sự nghiệp của Trần Nhân Tông và cảm nhận được cảnh quan thực tại của di tích.

Hiện vật tiêu biểu

Bảo tàng Quảng Ninh có tổng số hơn 30.000 hiện vật, trong đó có 5 sưu tập hiện vật đặc trưng của tỉnh Quảng Ninh đã làm hồ sơ khoa học và 12 hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia. Tính đến năm 2022, Bảo tàng Quảng Ninh là một trong những đơn vị sở hữu nhiều bảo vật quốc gia nhất Việt Nam cùng với Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh (12 hiện vật), chỉ xếp sau Bảo tàng Lịch sử quốc gia (22 hiện vật). Các bảo vật quốc gia được bảo quản riêng biệt trong một phòng trưng bày mới khai trương tháng 4 năm 2019.

Bảo tàng Quảng Ninh tuy có thuận lợi là được đầu tư mới, chế độ bảo quản chung tốt nhưng để đáp ứng tiêu chuẩn bảo quản đặc biệt cho Bảo vật quốc gia thì cũng chưa đủ. 8 chiếc tủ trưng bày bảo vật quốc gia hiện chỉ có 1 chiếc duy nhất là đủ điều kiện bảo quản, xét theo tiêu chí trước tiên là sự an toàn cho hiện vật.

Các bảo vật quốc gia tại Bảo tàng Quảng Ninh gồm:

Bình gốm Đầu Rằm

Bình gốm Đầu Rằm (trước đây gọi là Bình gốm Hoàng Tân) được đoàn cán bộ Viện Khảo cổ học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) phát hiện năm 1998 tại di tích khảo cổ học Đầu Rằm thuộc xã Hoàng Tân, Quảng Yên.

Bình gốm Đầu Rằm được làm bằng đất sét, nung ở nhiệt độ khoảng 700-800°C, thuộc loại gốm chắc. Xương gốm màu xám đen và được làm từ đất sét pha vụn vỏ nhuyễn thể. Áo gốm màu đỏ sẫm, làm bằng đất sét mịn pha bột thổ hoàng. Thân tròn chia thành bốn mặt, chân đế vuông rất độc đáo. Kỹ thuật chế tác xương gốm và áo gốm của cư dân Đầu Rằm tương tự kỹ thuật cư dân văn hóa Hạ Long.

Các nhà nghiên cứu đều nhận định bình gốm Đầu Rằm thuộc giai đoạn muộn của văn hóa Phùng Nguyên. Kết quả phân tích bằng phương pháp nhiệt huỳnh quang cung cấp niên đại tuyệt đối khoảng 3100 năm cách ngày nay. Từ giai đoạn sau Phùng Nguyên, khi đồ đồng dần phát triển, sự tài khéo và cảm nhận thẩm mỹ của người Việt đã dần chuyển sang đồ đồng. Do vậy, những tác phẩm tuyệt mỹ như bình gốm Đầu Rằm hay bát bồng và thố Phùng Nguyên đều không được sản xuất nữa.

Bình gốm Đầu Rằm là hiện vật gốc độc bản được tìm thấy trong số hàng trăm di tích thời đại tiền sơ sử ở miền Bắc Việt Nam. Nghệ thuật gốm Phùng Nguyên luôn được đề cao như là một đỉnh cao kỹ - mỹ nghệ trong kho tàng gốm Việt Nam thời tiền sơ sử. Tuy nhiên, cho đến nay, bình gốm Đầu Rằm vẫn là hiện vật gốm có hình dáng chiếc gùi tre duy nhất của thời đại đồ đồng sơ kỳ được phát hiện trong khảo cổ học.

Bình được nung ngoài trời, không có lò cố định, nên nhiệt độ không đều (là cách nung phổ biến trong thời Tiền - Sơ sử Việt Nam) tạo nên những mảng màu khác nhau. Toàn bộ thân bình có màu đỏ sẫm, 2/5 thân bình có màu trắng xám (do lộ trên mặt đất và bị vôi hóa do nước trong hang đá vôi). Dọc thân bình có bốn đường gờ nổi đắp thêm chạy dài từ phần vai đến hết phần chân đế, chia thân bình và chân đế thành bốn mặt. Quanh miệng bình là những đường chỉ dài được khắc chìm, miết láng trở thành đường viền bao và tạo ra một hình vành khuyên để trang trí các họa tiết hoa văn hình chiếc lá trên phần vai gần miệng bình. Mô típ hoa văn chữ S ngược được trang trí kín cả bốn mặt của phần thân bình và phần chân đế.

Các đồ án hoa văn hình chữ S trên bình gốm Đầu Rằm mang tính đặc trưng, điển hình cho hoa văn trang trí trên đồ gốm thuộc văn hóa Phùng Nguyên. Điều này minh chứng cho mối quan hệ chặt chẽ giữa cư dân ở Đầu Rằm, thuộc văn hóa Tràng Kênh vùng ven biển Đông Bắc với cư dân thuộc Văn hóa Phùng Nguyên vùng trung du và châu thổ Bắc Bộ. Kỹ thuật đối xứng trên hoa văn đã chứng minh rằng cư dân nơi đây thời đại đồ đồng sơ kỳ đã biết và vận dụng thành thạo tư duy đối xứng trong trang trí hoa văn gốm, chứ không chỉ dừng lại ở mức độ kinh nghiệm sản xuất. Sự lặp lại nhiều lần của một họa tiết hoa văn hình chiếc lá theo vành tròn đồng tâm trên vai bình dường như là sự phản ánh nhận thức của con người về những chu kỳ luân chuyển mùa trong năm, sự thay đổi ngày và đêm, nóng và lạnh, trăng khuyết trăng tròn, sự đâm chồi, sinh trưởng, đơm hoa kết quả của cây trái.

Phần miệng bình bị vỡ, trên thân bình có một lỗ nhỏ (khoảng 3cm) gần vai, khả năng đây là lỗ của vòi bình đã bị vỡ. Những dấu ấn sứt mẻ trên miệng, vòi và chân đế bình gốm Đầu Rằm còn cho thấy quan niệm tâm linh của cư dân cổ vùng biển đảo Đông Bắc Việt Nam. Dường như, người Đầu Rằm đã có nghi thức “sát hại đồ vật” khi chôn cất đồ tùy táng theo người chết trong tang lễ.

Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử

Chiều 21 tháng 6 năm 2012, máy xúc thi công mở rộng đường từ thôn Trại Lốc lên di tích chùa Ngọa Vân trên dãy núi Yên Tử, đã đào lộ ra một chiếc hộp kim loại màu vàng từ sườn một quả đồi thấp tại địa phận xã An Sinh, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh. Nhà sư Thích Quảng Hiền, trụ trì chùa Trung Tiết đã tình cờ đi ngang qua và phát hiện ra chiếc hộp.

Hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử (còn được gọi là Hộp vàng hình hoa sen) được chế tác hoàn toàn bằng vàng ta, có trọng lượng tương đương khoảng 15,04 chỉ vàng, có dáng hình cầu, thân tạo múi dáng 11 cánh sen mềm mại, giống như bông sen đang độ khai mãn. Hộp còn nguyên cả nắp.

Nắp hộp được tạo tác vô cùng công phu, với 4 lớp cánh xếp thành vòng tròn  đồng tâm, là hình ảnh của một đài sen. Ngoài cùng có tới 11 cánh, lớp cánh thứ hai có 33 cánh, lớp thứ 3 có 28 cánh và lớp trong cùng có 15 cánh. Giữa nắp là một đài sen được tạo tác rất công phu với 4 lớp, diềm cánh xếp vòng tròn đồng tâm. Chính giữa tâm nắp hộp là núm nắp được tạo tác như đài sen nhỏ và xen kẽ giữa các lớp cánh sen là đường chỉ nổi và diềm văn chấm tròn như nhụy hoa.

Hộp được chế tác bằng kỹ thuật gò trên khuôn và tạo hoa văn bằng kỹ thuật khắc, gò bằng tay - loại kỹ thuật luôn cho ra những sản phẩm độc bản. Các họa tiết hoa văn, nhất là nền gấm văn mây làm nền họa tiết hoa chanh là họa tiết chính, cho thấy trình độ và kỹ thuật hết sức điêu luyện của nghệ nhân. Các đường nét và họa tiết hoa văn nhỏ, với nét khắc sắc nét, khỏe khoắn trên thành hộp rất mảnh cho thấy, một nghệ nhân bình thường không thể tạo nên sản phẩm đặc biệt sắc sảo như vậy, mà hẳn phải là một nghệ nhân cao cấp trong các xưởng thợ do triều đình thành lập. Theo các nhà khoa học của Trung tâm nghiên cứu kinh thành - đơn vị được mời giám định chiếc hộp, bảo vật chắc chắn có niên đại từ thời Trần, khoảng thế kỷ 14.

Các nhà nghiên cứu đều thống nhất cho rằng, đây là cốc Át già, một trong 6 vật khí quan trọng sử dụng trong nghi lễ của Phật giáo Mật tông.

Hộp vàng Ngọa Vân là di vật vô cùng quý giá không chỉ bởi được làm bằng vàng mà hình dáng, hoa văn cũng được tạo tác rất hoàn hảo, mang tính nghệ thuật cao, thể hiện tính đẳng cấp của loại hình đồ vật quý của tầng lớp cao trong xã hội thời Trần. Đây là di vật bằng vàng thời Trần duy nhất hiện còn, có hình dáng độc đáo, hoa văn trang trí tinh xảo, bố cục chặt chẽ, phản ánh tư tưởng và giá trị thẩm mỹ của triều đại.

Năm 2021, hộp vàng Ngọa Vân - Yên Tử được in hình lên tem bưu chính Việt Nam trong bộ tem Bảo vật Quốc gia Việt Nam: Đồ vàng do Công ty Tem Việt Nam phát hành.

Trống đồng Quảng Chính

Năm 1981, ông Đinh Khắc Lân, xã viên Hợp tác xã Quảng Lễ, xã Quảng Chính, huyện Quảng Hà (nay là Hải Hà) trong khi đào đất ở mỏm đồi sau nhà để sang cát cho mẹ, đào sâu xuống hơn 1m đã phát hiện một chiếc trống đồng đặt úp nên đã đưa về lưu giữ trong nhà. Phải đến đầu năm 1983, tình cờ, các cán bộ xã, huyện nắm được thông tin nên đã đến vận động gia đình ông Lân giao trống đồng cho chính quyền. Huyện đã tổ chức trưng bày tại một số hội nghị để cán bộ, nhân dân chiêm ngưỡng trước khi chuyển về Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh trưng bày. Trong một thời gian dài, trống Quảng Chính là chiếc trống đồng duy nhất đào được tại tỉnh Quảng Ninh và vùng biên giới phía Đông Bắc. Cho đến năm 2022, người ta mới đào được chiếc trống đồng thứ hai tại Quảng Ninh ở thôn Lưỡng Kỳ, xã Thống Nhất, thành phố Hạ Long.

Trống đồng Quảng Chính (được đặt tên theo địa danh đã phát hiện ra trống) được Viện Khảo cổ học Việt Nam xếp thuộc trống Heger I - hay còn gọi trống đồng Đông Sơn có niên đại 2500 - 2000 năm cách ngày nay - là loại trống đẹp nhất trong 4 loại trống đồng. Trống Quảng Chính được các nhà khảo cổ học định niên đại vào khoảng thế kỷ III trước Công nguyên.

Trống có dáng thấp, rìa mặt chưa chờm ra khỏi tang, tang nở, lưng hình chóp cụt, chân choãi. Đường kính mặt 39,5cm, chiều cao 30cm, đường kính chân 54cm, nặng 12,7kg. Trống có 2 đôi quai kép trang trí hoa văn thừng. Giữa mặt trống được trang trí hình ngôi sao nổi có 16 cánh nhọn. Quanh ngôi sao còn có các vành hoa văn 4 con chim dang cánh bay theo chiều kim đồng hồ, cánh chim xòe rộng, đuôi hình tam giác, mỏ dài. Làm nền cho vành hoa văn chim bay là các hoa văn hình học như hoa văn răng cưa.

Tang trống có băng hoa văn hình thuyền. Hình ảnh 4 chiếc thuyền nối đuôi nhau, mũi và đuôi thuyền cong vút. Trên mỗi thuyền có 4 người đang ngồi, tay cầm mái chèo. Trong đó 3 người cởi trần ngồi chèo, 1 người mặc áo, nếp áo tới ngang lưng đứng cầm chèo để lái. Tóc của 4 người đều buộc túm ngang vai. Hình ảnh thuyền và người như cho thấy đây là ngày hội đua thuyền đông vui và sôi nổi. Lưng trống có vành hoa văn trang trí 12 hình chim đứng. Các con chim trong tư thế sinh động nằm trong các khuôn hoa văn hình chữ nhật. Chiếc trống Quảng Chính khá giống với các trống Đông Sơn khác như trống Đồi Ro (Hòa Bình) và trống Làng Vạc I (Nghệ An).

Về kỹ thuật đúc, theo các nhà khảo cổ học, trống đồng Quảng Chính được đúc bằng khuôn hai mang bởi hợp kim đồng, thiếc và arsenic. Khi đúc trống, để giữ cho trống khỏi xê dịch, những nghệ nhân đúc trống phải sử dụng các con kê. Dấu vết của các con kê này vẫn còn lại trên mặt tang và thân trống. Vị trí các con kê đều được tính toán để nó không chạm vào các chi tiết hoa văn.

Trống đồng Quảng Chính là hiện vật gốc độc bản, mang phong cách của trống Đông Sơn, nhưng cũng có sự khác biệt. Họa tiết hình chim trên trống này cũng rất độc đáo, lại bay cùng chiều kim đồng hồ được thể hiện bằng các đường cong mềm mại với hình dáng cổ, mỏ, hình chim được thể hiện theo phong cách tả thực, trong khi trên các trống Đông Sơn chim lại bay ngược chiều kim đồng hồ với đuôi hình tam giác dài, thân dài, cánh hơi ngắn, cổ và mỏ dài. Hoa văn hình người chèo thuyền là mô típ phổ biến trên trống đồng Đông Sơn, nhưng hình người trên trống Quảng Chính lại thể hiện khá đơn giản. Hoa văn hình chim đứng trên trống Quảng Chính cũng khá đặc biệt, là độc nhất vô nhị mà ta biết được cho đến nay. Thành phần hợp kim không có chì cũng là một điểm khác biệt.

Không chỉ là chiếc trống đồng được trang trí hoa văn đẹp, trống Quảng Chính còn cho biết lịch sử mảnh đất và con người Quảng Ninh từ cách đây hơn 2.000 năm. Trống không phải là hiện vật trôi dạt theo sông, suối từ phương Bắc sang đến vùng này, mà trống được chôn trên đồi cao một cách có chủ ý. Có hai khả năng trống được chôn: Một là trống được chôn theo người chết với chức năng là đồ tùy táng, chia của cho người chết; hai là trống được chôn trong quãng thời gian người xưa không sử dụng. Thư tịch và tài liệu dân tộc học cho thấy nhiều tộc người coi trống như vật thiêng, chỉ khi nào lễ hội, năm mới thì đem ra đánh. Ngoài thời gian đó, trống được đem chôn cất trong rừng sâu chờ đến mùa lễ hội sau.

Thống đồng thời Trần

Thống đồng được Bảo tàng Quảng Ninh sưu tầm trong Dự án sưu tầm và trưng bày Bảo tàng của Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Quảng Ninh năm 2018. Căn cứ vào hình dáng, chất liệu, kỹ thuật đúc, họa tiết hoa văn trang trí và kết quả phân tích giám định thì hiện vật có niên đại thời Trần (thế kỷ XIII-XIV).

Thống có dáng hình trụ, thành cong, gờ miệng phẳng, loe ngang, thân phình kiểu tang trống, đáy bằng, trên thân đúc nổi hai đôi quai đối xứng nằm giữa hai đường gờ nổi. Sát chân quai là họa tiết hoa mai đúc nổi nhiều cánh, đây là họa tiết hoa văn đúc nổi duy nhất trang trí trên thống. Tại phần tiếp xúc giữa thân và hai đôi quai thống được đúc nổi bốn bông hoa mai có đường kính 2,6 - 2,9cm. Mỗi bông hoa có 6 cánh bám lấy phần chân quai vừa có giá trị trang trí tăng thêm tính thẩm mỹ, mặt khác có thể là phần gia cố thêm độ vững chắc của quai khi thống được sử dụng vào mục đích chứa, đựng hoặc khiêng thống diễu hành trong các nghi lễ.

Ngoài họa tiết hoa văn đúc nổi được đúc trên quai thống còn có nhóm hoa văn khắc, các hoa văn này được khắc trực tiếp vào thân thống và được trang trí thành bốn nhóm họa tiết khác nhau chia các mảng trang trí trên thân thống thành bốn dải băng:
Họa tiết hình rồng thời Trần: chuyển động từ trái sang phải
Họa tiết hoa chanh: 28 bông hoa 4 cánh nằm giữa 2 đường gờ nổi rộng 3cm, nổi cao 0,2cm
Họa tiết trang trí cảnh: “vinh quy bái tổ”, “đấu kiếm”, “đánh vật”, “lễ hội”
Họa tiết cánh sen: khắc xen kẽ cánh to, cánh nhỏ nối tiếp nhau tựa như một đài sen

Các chuyên gia xác định đây là hiện vật gốc thời Trần thế kỷ XIII – XIV, được sử dụng như là vật tế khí trong các hoạt động nghi lễ của đời sống cung đình (miếu/đường) thời Trần và tiếp tục được sử dụng trong các giai đoạn lịch sử sau.. Chiếc thống là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, có những yếu tố mang truyền thống Văn hóa đồ đồng Đông Sơn, nhưng cũng thể hiện đặc trưng riêng của Văn hóa thời Trần. Đây là tác phẩm nghệ thuật quý hiếm bằng kim loại đồng còn tồn tại đến ngày nay với chức năng là vật dụng tế khí trong các nghi lễ của đời sống tín ngưỡng tôn giáo dân gian. Hoa văn trang trí trên thống đồng vừa có tính chất vương quyền và thần quyền, có cả yếu tố Phật giáo truyền thống thời Trần - Lê.

Mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu

Mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu là hiện vật hiện do Bảo tàng Quảng Ninh mua lại của nhà sưu tập tư nhân Nguyễn Tuấn Anh (Hoàn Kiếm, Hà Nội). Chiếc mâm bồng gốm men này được trục vớt từ vùng biển Cù Lao Chàm, nơi đã phát hiện và khai quật con tàu Cù Lao Chàm chở đầy gốm men Việt Nam thời Lê sơ.

Mâm bồng được chế tạo từ đất sét trắng có hàm lượng cao lanh cao, hàm lượng nhôm trong cốt gốm chiếm trên 40%; số loại tạp chất không nhiều và tỉ lệ tạp chất không cao. Điều này minh chứng rằng nguyên liệu làm cốt gốm của mâm bồng được được tinh lọc rất cẩn thận

Quan sát tổng thể, mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu giống như một đóa sen với phần mâm phía trên chính là bông sen, cổ và thân là cuống của bông sen. Ở góc nhìn thẳng từ trên xuống, nó tựa một đoá sen đang độ khai mãn mà đài sen chính là lòng đĩa với họa tiết cá hoá rồng được bao quanh bởi 9 linh thú, thành đĩa uốn cong với nhiều lớp cánh sen ôm lấy đài sen.

Mâm nằm ở trên cùng có cấu trúc giống như loại đĩa lớn sâu lòng, thành uốn cong, miệng giật cấp và tạo hình cánh sen (đường kính miệng: 41,3-41,5cm; đường kính đáy: 20,6cm; Cao 8,5cm; lòng đĩa sâu 6,5cm). Phần cổ nằm ở giữa, hai đầu trên dưới có cấu trúc tròn và thắt lại; phần giữa hình lục giác, phình ra và giật lại 2 cấp; Chân đế có cấu trúc hình bán cầu, mặt với 6 điểm nhô ra tạo thành 6 chân kiểu chân quỳ, phần giữa các chân thụt vào thành các hộc nông; toàn bộ 6 chân và hộc đặt trên vành tròn, là điểm tiếp giáp của đế (toàn bộ phần cổ và chân cao 18,5cm; đường kính đáy vành tròn là 19cm).

Các dải băng hoa văn, đồ án hoa văn chủ yếu được sử dụng trang trí trên mâm bồng: Cá chép hoá rồng, linh thú, cánh sen, long mã, nhân vật. Các đường nét chủ đạo được vẽ bằng nhiều màu sắc khác nhau: màu lam, màu nâu đỏ và màu vàng ánh kim để tạo các điểm nhấn cũng như hình khối khiến hoạ tiết càng trở nên sống động và rực rỡ.

Giá trị nghệ thuật và tư tưởng thể hiện rõ nét qua các đề tài trang trí trên Mâm bồng với 3 nhóm đề tài: đề tài Phật giáo; đề tài Đạo giáo và Đề tài Nho giáo. Theo đó: Đề tài Cá hoá rồng là đề tài mang tính chủ thể, thể hiện tư tưởng của Nho giáo trong việc học tập, tu dưỡng bản thân để mong có thể thành danh giúp đời, giúp người; Họa tiết hoa sen không chỉ hỗ trợ để tôn lên hình khối của mâm và đề tài chính của đồ án trang trí mà còn thể hiện những giá trị biểu trưng của Phật giáo; Các đồ án sừng tê, ngọc báu, sinh tiền trang trí trên cổ mâm bồng là các đồ án trong bộ Bát bửu (tám vật báu); hình ảnh nhân vật trang trí trong các hộc chân đế là những đề tài nằm trong bộ đồ án Bát tiên (tám vị tiên) của Đạo giáo với phép tu tiên, sử dụng các bùa phép thể hiện cầu chúc những điều may mắn và thành công.

Mâm bồng gốm men vẽ nhiều màu niên đại thời Lê sơ có bốn tiêu bản: hai tiêu bản ở trong nước (một chiếc tại Bảo tàng Quảng Ninh, một tiêu bản khác có trong sưu tập tư nhân ở thành phố Hồ Chí Minh); còn hai tiêu bản ở nước ngoài (một ở bảo tàng Nhật Bản và một ở Indonesia). Tuy nhiên, cả ba tiêu bản nêu trên rất khác với tiêu bản ở Bảo tàng tỉnh Quảng Ninh. Mâm bồng này hội tụ và thể hiện trình độ và giá trị của gốm sứ Đại Việt thời Lê sơ, thuộc nhóm gốm đặc sắc - gốm men vẽ nhiều màu.

Thống gốm hoa nâu An Sinh

Năm 2017, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã phối hợp với các cơ quan chức năng của tỉnh Quảng Ninh, UBND thị xã Đông Triều tiến hành khai quật tại 3 di tích: Am Ngọa Vân, Đá Chồng và đền An Sinh. Bên cạnh các dấu vết kiến trúc, tại di tích đền An Sinh, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều loại hình di vật, trong đó tiêu biểu nhất là thống gốm (một dạng chậu lớn) hoa nâu và tượng chim phượng. Thống gốm hoa nâu bị vỡ thành hàng trăm mảnh lớn, nhỏ khác nhau, lắp ghép các mảnh đã tìm được cho thấy, đây là thống có kích thước lớn nhất hiện biết. Thân thống trang trí rồng, hoa sen dây và hoa chanh. Các họa tiết trang trí trên thân chậu cho thấy đây là một vật dụng cao cấp của hoàng gia nhà Trần.

Trên hiện trường, thống được phát hiện trong một sân lát gạch vuông, diện tích khoảng 28 m². Hai bên đông tây của thống có 2 bồn cây hình chữ nhật xếp bằng gạch và đá cuội. Có thể 2 bồn cây này vừa có chức năng trang trí, vừa có chức năng cố định vị trí của thống gốm. Dựa vào bối cảnh khảo cổ này, cộng thêm các yếu tố như hình dáng, chất liệu, dòng men, kỹ thuật sản xuất và nung đốt cũng như các họa tiết hoa văn trang trí, so sánh với hệ thống di vật thời Trần, thống được xác định có niên đại thời Trần, thế kỷ 13.

Đặc trưng tiêu biểu nhất giúp nhận diện giá trị và chức năng của thống gốm hoa nâu An Sinh là hoa văn trang trí. Từ trên xuống dưới thống phân chia thành 6 băng hoa văn trang trí khác nhau, có hoa văn chính, có hoa văn phụ, hàm chứa một ý niệm văn hóa đặc sắc thời Trần:

Băng hoa văn 1: trên cùng, khắc 15 hoa dây lá dài nằm ngang
Băng hoa văn 2: Khắc các vân mây có đuôi dài nằm ngang, bay theo hướng ngược chiều kim đồng hồ
Băng hoa văn 3: Dùng kỹ thuật khắc dây hoa hình sin, khắc nối từ các đường giới hạn nằm ngang thành 8 khoảng riêng biệt. Trong mỗi khoảng khắc một con rồng đang bay theo chiều kim đồng hồ, vừa bay vừa phun châu nhả ngọc.
Băng hoa văn 4: Dùng kỹ thuật khắc dây hoa hình sin, mỗi nhịp uốn cong lại tạo thành một bông hoa riêng biệt. Tổng cộng có 12 bông hoa.
Băng hoa văn 5: Khắc 12 con chim trong tư thế vận động ngược chiều kim đồng hồ, tô hoa nâu
Băng hoa văn 6: Khắc 39 hình hoa bốn cánh thể hiện theo các đường chéo của hình vuông. Trong nghệ thuật điêu khắc Việt Nam, các nhà nghiên cứu gọi là hoa chanh, còn ở Trung Quốc gọi là hoa văn đồng tiền (連錢紋)

Trong số các hoa văn này, hình 8 con rồng cho thấy thống gốm hoa nâu An Sinh thời Trần ở Bảo tàng Quảng Ninh là đồ dùng của tầng lớp quyền quý tộc Trần, hoặc là đồ lễ khí (tế khí) trong các hoạt động nghi lễ của đời sống cung đình hoặc đời sống tôn giáo.

Thống gốm hoa nâu An Sinh thời Trần là biểu tượng cho sự phát triển đỉnh cao của nghệ thuật gốm sứ thời Trần, phản ánh một phần giá trị tư tưởng, trình độ thẩm mỹ của thời đại; đồng thời còn cho thấy được những nét văn hóa trong đời sống sinh hoạt. Đặc biệt, dựa vào bối cảnh khảo cổ phát hiện thống, trong khoảng sân lát gạch gần kiến trúc trung tâm ở hành cung của An Sinh Vương Trần Liễu, thống này có thể được dùng trong đời sống hàng ngày hoặc nghi thức cung đình của gia đình Trần Liễu.

Liên kết ngoài

Bảo tàng ảo của Bảo tàng Quảng Ninh
Trang web chính thức của Bảo tàng Quảng Ninh
Trang Facebook của Bảo tàng Quảng Ninh
Kênh Youtube của Bảo tàng Quảng Ninh
Trang web Di sản văn hóa Quảng Ninh

Chú thích

Bảo tàng tại Việt Nam
Du lịch Quảng Ninh


title: Eoreuma morbidellus

text:
Eoreuma morbidellus là một loài bướm đêm trong họ Crambidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Eoreuma


title: Cánh đồng băng Nam Patagonia

text:
Cánh đồng băng Nam Patagonia ( hay ), tọa lạc ở Nam Andes Patagonia giữa Chile và Argentina, là cánh đồng băng ngoài vùng cực tiếp giáp lớn nhất thế giới. Nó là phần lớn hơn của hai phần còn sót lại của Dải băng Patagonia, bao phủ toàn bộ miền nam Chile trong thời kỳ băng hà cuối cùng, được gọi ở địa phương là  hình thành của băng Llanquihue.

Địa lý
Cánh đồng băng Nam Patagonia kéo dài từ vĩ tuyến 48° 15′ N đến 51° 30′ N khoảng , và có diện tích , trong đó khoảng  thuộc Chile và  thuộc Argentina.

Khối băng này cung cấp băng cho hàng chục sông băng trong khu vực, trong đó có Upsala (765 km²), Viedma (978 km²) và Perito Moreno (258 km²) trong vườn quốc gia Los Glaciares ở Argentina, và sông băng Pío XI hay sông băng Bruggen (1.265 km², lớn nhất về diện tích và dài nhất ở nam bán cầu bên ngoài Nam Cực), O'Higgins (820 km²), Grey (270 km²) và Tyndall (331 km²) ở Chile. Các sông băng chảy về phía tây chảy vào vịnh hẹp của các kênh Patagonia của Thái Bình Dương; những sông chảy về phía Đông chảy vào các hồ Patagonia Viedma và  Argentino, và cuối cùng, qua các dòng sông de la Leona và Santa Cruz, đến Đại Tây Dương.

Tham khảo

Sông băng Chile
Sông băng Argentina


title: Gromiida

text:
Gromiida là một bộ thuộc ngành Cercozoa. Nó là một bộ duy nhất trong lớp Gromiidea.

Phân loại
Lớp Gromiidea Cavalier-Smith 2003 sensu Bass et al. 2009
 Bộ Gromiida Claparède & Lachmann 1856 s.s.
 Họ Gromiidae Ruess 1862 [Gromiina Delage & Herouard 1896; Gromioidea Reuss 1862]
 Chi Gromia Dujardin 1835 [Hyalopus Schaudinn 1894]

Tham khảo

Liên kết ngoài

Endomyxa
Bộ (sinh học)
Ký sinh trùng Rhizaria


title: Lacinipolia rubrifusa

text:
Lacinipolia rubrifusa là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lacinipolia


title: Dandakosaurus

text:
Dandakosaurus là một chi khủng long, được Yadagiri mô tả khoa học năm 1982.

Xem thêm

Danh sách khủng long

Chú thích

Khủng long
Dandakosaurus
Động vật tuyệt chủng
Động vật được mô tả năm 1982
Ceratosauria
Khủng long Ấn Độ và Madagascar
Khủng long kỷ Jura
Dự án Khủng long/Theo dõi


title: Lee Harley

text:
Lee Harley (sinh ngày 7 tháng 7 năm 1967) là một cầu thủ bóng đá người Anh, từng thi đấu ở vị trí tiền đạo tại Football League cho Chester City.

Tham khảo

Cầu thủ bóng đá Chester City F.C.
Cầu thủ bóng đá Rhyl F.C.
Tiền đạo bóng đá
Cầu thủ bóng đá English Football League
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1967
Người Crewe
Cầu thủ bóng đá Anh


title: IDEA-NEW

text:
IDEA-NEW là từ viết tắt của Incentives Driving Economic Alternatives for the North, East and West (tạm dịch: Khuyến khích Thúc đẩy Giải pháp Thay thế Kinh tế dành cho miền Bắc, Đông và Tây), và là một chương trình do Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) tài trợ tại Afghanistan. Chương trình này trợ giúp nông dân trồng các loại cây khác nhau ở các tỉnh thường trồng anh túc để sản xuất thuốc phiện và hợp tác với các cơ quan chính phủ Afghanistan như Bộ Nông nghiệp, Thủy lợi và Chăn nuôi, Bộ Các vấn đề Phụ nữ và Bộ Phòng chống Ma tuý. Thực tế là chương trình đã tham khảo ý kiến với người dân Afghanistan địa phương "ở mọi giai đoạn hoạt động" và sử dụng hầu hết tất cả nhân viên công vụ Afghanistan khiến dự án này trở nên bất thường và theo Trudy Rubin, lại thành công hơn các chương trình viện trợ dân sự khác do phía Mỹ hậu thuẫn.

Lịch sử
IDEA-NEW diễn ra từ ngày 2 tháng 3 năm 2009 đến ngày 1 tháng 3 năm 2014. Dự án được chính phủ Mỹ tài trợ với ngân sách 150 triệu đô la và dự định hoạt động ở các khu vực ít bạo lực của Afghanistan. Một nhà thầu tên gọi Development Alternatives Inc. nắm quyền lãnh đạo dự án này.

Dự án giúp xây dựng chợ nông sản ở thị trấn Qala-e-Naw. Đồng thời cũng phục hồi Kênh Sakha ở huyện Baharak, bắt đầu thi công vào năm 2011.

Tham khảo

Viện trợ nước ngoài cho Afghanistan
Buôn bán ma túy bất hợp pháp ở Afghanistan
Nông nghiệp Afghanistan
Tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại Afghanistan


title: Roy Ambler

text:
Roy Ambler (2 tháng 12 năm 1937 – 5 tháng 5 năm 2007) là một cầu thủ bóng đá người Anh thi đấu cho Leeds United, Shrewsbury Town, Wrexham, York City, Southport và Matlock Town.

Tham khảo

Sinh năm 1937
Vận động viên Wakefield
Cầu thủ bóng đá Anh
Tiền đạo bóng đá
Cầu thủ bóng đá Leeds United F.C.
Cầu thủ bóng đá Shrewsbury Town F.C.
Cầu thủ bóng đá Wrexham A.F.C.
Cầu thủ bóng đá York City F.C.
Cầu thủ bóng đá Southport F.C.
Cầu thủ bóng đá Matlock Town F.C.
Cầu thủ bóng đá English Football League
Năm 2007


title: Herpestomus nasutus

text:
Herpestomus nasutus là một loài tò vò trong họ Ichneumonidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Herpestomus


title: Schmidtiana boudanti

text:
Schmidtiana boudanti là một loài bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.

Chú thích

Tham khảo

Schmidtiana


title: Serie A 2020–21

text:
Giải Serie A 2020–2021 là giải bóng đá vô địch quốc gia Italia lần thứ 119 (giải đấu thứ 89 được tổ chức theo hình thức vòng tròn hai lượt đi-về), và là giải đấu thứ 11 do Lega Serie A tổ chức. Giải đấu đã xác định đội vô địch, 4 đội dự UEFA Champions League, 2 đội dự UEFA Europa League, 1 đội dự UEFA Europa Conference League và 3 đội xuống Serie B ở mùa giải 2021-22.

Sau 38 vòng đấu, Internazionale là đội đoạt chức vô địch, kết thúc chuỗi 9 lần vô địch liên tiếp của Juventus.

Thông tin các đội tham gia

Ảnh hưởng của đại dịch Covid-19

Sân vận động, địa điểm thi đấu

Thống kê số đội tham gia theo vùng miền

HLV, đội trưởng, trang phục

Thay đổi HLV

Bảng xếp hạng

Xếp hạng sau từng vòng đấu

Kết quả

Thống kê

Cầu thủ xuất sắc nhất tháng

Giải thưởng cá nhân cả mùa

Danh sách các cầu thủ ghi nhiều bàn nhất

Danh sách các cầu thủ kiến tạo nhiều nhất

Các cầu thủ lập hattrick

Ghi chú
(H) – Sân nhà  (A) – Sân khách

Số lần giữ sạch lưới

Thẻ phạt
Cầu thủ
 Cầu thủ nhận nhiều thẻ vàng nhất: 14
 Pasquale Schiattarella (Benevento)
 Cầu thủ nhận nhiều thẻ đỏ nhất: 2
 Charalampos Lykogiannis (Cagliari)
 Rodrigo De Paul (Udinese)
Đội bóng
 Đội bóng nhận nhiều thẻ vàng nhất: 100
Lazio
 Đội bóng nhận nhiều thẻ đỏ nhất: 6
Juventus
 Đội bóng nhận ít thẻ vàng nhất: 59
Internazionale
 Đội bóng nhận ít thẻ đỏ nhất: 1
Hellas Verona
Parma

Tham khảo

Liên kết ngoài


title: $10 Raise

text:
$10 Raise là một bộ phim hài Mỹ năm 1935 của đạo diễn George Marshall, do Henry Johnson và Lou Breslow viết kịch bản, và có sự tham gia của Edward Everett Horton, Karen Morley, Alan Dinehart, Glen Boles, Berton Churchill và Rosina Lawrence. Bộ phim được phát hành vào ngày 4 tháng 5 năm 1935, bởi Fox Film Corporation.

Diễn viên

 Edward Everett Horton trong vai Hubert T. Wilkins
 Karen Morley trong vai Emily Converse
 Alan Dinehart trong vai Fuller
 Glen Boles trong vai Don Bates
 Berton Churchill trong vai Mr. Bates
 Rosina Lawrence trong vai Dorothy Converse
 Ray Walker trong vai Perry
 Frank Melton trong vai Clark
 William "Billy" Benedict trong vai Jimmy

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim đen trắng Mỹ
Phim hài Mỹ
Phim Mỹ
Phim năm 1935
Phim tiếng Anh
Phim hài năm 1935
Phim tiếng Anh thập niên 1930
Phim của Fox Film


title: Sahelanthropus

text:
Sahelanthropus là hóa thạch của loài thuộc phân họ Người cách nay 7 triêụ năm trước. Hóa thạch được phát hiện tại sa mạc Djurab, Tchad bởi nhóm của Michel Brunet, năm 2001.

Hóa thạch

Các hóa thạch hiện có bao gồm một bộ xương nhỏ tương đối nhỏ có tên là Toumaï ("hy vọng của cuộc sống" bằng ngôn ngữ địa phương Daza của Chad ở Trung Phi), năm miếng hàm, và một số răng, tạo thành một đầu có các tính chất ban đầu và nguyên thủy. Chiếc vỏ não, chỉ có 320 cm³ đến 380 cm³ thể tích, tương tự như các loài tinh tinh còn sót lại và đáng chú ý là ít hơn thể tích của người 1350 cm³ [cần dẫn nguồn]

Răng, móng chân và cấu trúc khuôn mặt khác biệt rõ rệt so với những gì tìm thấy trong Homo sapiens. Các đặc điểm của mặt có mặt phẳng hơn, vòm nha hình chữ U, răng nanh nhỏ, mồ hôi trước foramen, và các dải lông mày dày. Không còn lại vết tích nào sau khi được phục hồi. Hộp sọ duy nhất được biết đến đã bị bóp méo rất nhiều trong thời gian hóa thạch và phát hiện, vì xương sọ được dồn bằng phẳng và phần bên phải bị trầm cảm.

Sahelanthropus tchadensis có thể đã đi bộ trên hai chân. Tuy nhiên, vì không tìm thấy xương hậu môn (đó là xương dưới hộp sọ), không xác định được liệu Sahelanthropus có thực sự bipedal hay không, mặc dù các tuyên bố về một nam châm foramen đặt trước cho thấy điều này có thể xảy ra. Khi kiểm tra magnum foramen trong nghiên cứu sơ bộ, tác giả chính đã phỏng đoán rằng một lối đi hai chân "sẽ không có bất hợp lý" dựa trên hình thái cơ bản giống như các hominin gần đây [1]. Một số nhà cổ sinh vật học đã tranh luận về cách giải thích này, cho biết rằng các tính trạng cơ bản, cũng như các tính trạng răng và mặt, không đại diện cho sự thích nghi độc đáo với clin hominin, cũng không cho thấy về thuyết bipedalism và nói rằng việc hái mèo giống với các loài khỉ Miocene khác. Hơn nữa, theo thông tin gần đây, những gì có thể là một xương đùi của một con người cũng đã được phát hiện gần xương sọ - nhưng chưa được công bố và cũng không phải là nguyên nhân.

Phát hiện

Các hóa thạch này được phát hiện tại sa mạc Djurab của Chad do bốn người Pháp, Alain Beauvilain, và Adoum Mahamat, Djimdoumalbaye Ahounta, và Gongdibé Fanoné, do Michel Brunet dẫn đầu, là thành viên của Mission paleoanthropologique Franco-tchadienne. Tất cả các tài liệu đã biết của Sahelanthropus được tìm thấy từ tháng 7 năm 2001 đến tháng 3 năm 2002 tại ba địa điểm: TM 247, TM 266, mang lại hầu hết vật liệu, bao gồm xương sọ và xương đùi, và TM 292. Các nhà phát minh cho rằng S. tchadensis là Tổ tiên người đàn ông được biết đến lâu đời nhất sau khi chia tách dòng nhân văn khỏi loài tinh tinh.

Các xương đã được tìm thấy cách xa hầu hết các hóa thạch hominin trước đó, được từ Đông và Nam Phi. Tuy nhiên, một loài khỉ Australopithecus bahrelghazali được tìm thấy ở Chad bởi Mamelbaye Tomalta, Najia và Alain Beauvilain, Michel Brunet và Aladji H.E. Moutaye vào đầu năm 1995. Với sự hình thành lưỡng hình giới tính đã biết ở các hominin ban đầu, sự khác biệt giữa Ardipithecus và Sahelanthropus có thể không đủ lớn để bảo đảm cho một loài riêng biệt cho loài sau.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Fossil Hominids: Toumai
 National Geographic: Skull Fossil Opens Window Into Early Period of Human Origins
 New Findings Bolster Case for Ancient Human Ancestor
 Sahelanthropus tchadensis, Toumaï, Detailed composition of the Franco-Chadian palaeoanthropological Mission, the sahara scientific missions, the discovery’s context, controversy about the misplacement of a molar, the minimum number of individuals, the geology of the site, was Toumaï buried ? and research to date the skull,…
 Sahelanthropus news reporting by John Hawks
 S. tchadensis reconstruction
 Sahelanthropus tchadensis Origins – Exploring the Fossil Record – Bradshaw Foundation
 Human Timeline (Interactive) – Smithsonian, National Museum of Natural History (August 2016).

Linh trưởng Miocen châu Phi
Phân họ Người
Tông Người


title: Lasionycta earina

text:
Lasionycta earina là một loài bướm đêm trong họ Noctuidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lasionycta


title: Ga Massy TGV

text:
Ga Massy TGV hay Ga tàu cao tốc Massy (tiếng Pháp: Gare de Massy TGV) là một nhà ga đường sắt cao tốc của Pháp, trên tuyến LGV Atlantique (tuyến tàu cao tốc Đại Tây Dương), nằm ở địa phận của xã Massy, trong tỉnh Essonne, vùng Île-de-France.

Nó nằm ngay gần nhà ga RER (tuyến B và C) của ga Massy – Palaiseau.

Tình hình đường sắt
Được thiết lập ở độ cao 78 m, ga Massy TGV nằm ở điểm cây số 14.376 của tuyến cao tốc Paris-Montparnasse – Monts, được biết đến nhiều hơn với tên gọi LGV Atlantique.

Ga có hai làn đường sắt ở trung tâm, không có bến, để cho những chuyến tàu không dừng, và hai làn đường sắt ở hai bên để phục vụ hành khách với hai bến tàu: bến 3 (làn 3) và bến 4 (làn 4) cùng có độ dài 500 m.

Lịch sử
Sau khi được khánh thành vào ngày 28 tháng 9 năm 1991, ga Massy TGV, với kinh phí xây dựng là 24,4 triệu euro, được đưa vào sử dụng ngày 29 tháng 9 năm 1991 bởi Công ty đường sắt quốc gia Pháp (SNCF). Nó là một trong hai nhà ga mới của tuyến LGV Atlantique, cùng với ga Vendôme – Villiers-sur-Loir TGV.

Được xây dựng theo sự khuyến khích của phó thị trưởng ở thời điểm đó, ông Claude Germon, nhà ga là một phần của dự án quy hoạch đô thị lớn của trung tâm châu Âu đã bị bỏ dở sau cuộc khủng hoảng bất động sản vào đầu những năm 1990. Đầu tiên, dự án ga TGV ở Massy đã nhận được sự phản đối của SNCF, với lý do là thời gian đi lại ngắn từ ga Montparnasse, và cư dân của các xã lân cận, như Verrières-le-Buisson, sợ bị ô nhiễm tiếng ồn. Tuy nhiên, các nghiên cứu được thực hiện dưới sự yêu cầu của bộ Giao thông Vận tải đã chứng minh sự liên quan của nó, vì nó cho phép tránh việc quá cảnh hành khách qua Paris bằng cách phục vụ toàn bộ vùng ngoại ô phía Nam thủ đô, thông qua điểm chuyển đổi với tuyến B và C của RER, dễ tiếp cận ở ga Massy – Palaiseau.

Vào tháng 6 năm 2007, các công trình xây dựng đã bắt đầu để tái cơ cấu quan trọng khu trung tâm và hội nhập tốt hơn trong thành phố, bao gồm việc xây dựng một cầu bộ hành mới để kết nối ba nhà ga (ga SNCF Massy – Palaiseau, ga RATP Massy – Palaiseau, ga Massy TGV). Thời điểm kết thúc công trình, ban đầu được dự tính vào cuối năm 2010 bị trì hoãn đến tháng 1 năm 2012.

Lưu lượng hàng năm là  hành khách trong năm 2001, tiếp đến là 1,1 triệu hành khách trong năm 2006; 1,2 triệu hành khách trong năm 2007; 1,4 triệu hành khách trong năm 2008 và 1,5 triệu hành khách trong năm 2012.

Năm 2016, theo các ước tính của SNCF, lưu lượng hàng năm của ga là  hành khách, sau  hành khách năm 2015 và  hành khách năm 2014.

Dịch vụ hành khách

Tiếp đón
Ga SNCF, nó có một tòa nhà cho hành khách, với phòng chờ và các quầy vé, mở cửa mỗi ngày. Nó được trang bị các máy bán tự động cho việc mua vé (thẻ di chuyển). Nó cung cấp các dịch vụ khác nhau, đáng chú ý như: tiếp đón hành khách trẻ, đồ vật bị thất lạc và bán vé khởi hành ngay trong ngày. Đây là một nhà ga dễ tiếp cận đối với những người bị suy giảm khả năng vận động với các tiện nghi, trang thiết bị và dịch vụ. Một cửa hàng bán thuốc lá, báo và một quán rượu, quán bia, nhà hàng được lắp đặt trong đại sảnh của nhà ga.

Phục vụ
Một số tàu phục vụ cả ga Montparnasse lẫn ga này, mặc dù TGV bị cấm sử dụng cho một khoảng cách ngắn như vậy (ngoài ra không thể mua vé tàu để thực hiện lộ trình này bằng TGV).

Nó chủ yếu được phục vụ bởi các tuyến TGV liên vùng và các tàu Ouigo, ngoại trừ tuyến TGV Le Havre – Marseille-Saint-Charles có điểm dừng tại ga Massy – Palaiseau mà không phải ga Massy TGV.

Đa phương thức
Nhà ga được trang bị bãi đậu xe, một khu vực dừng ngắn (vài phút), một khu vực dừng cho người tàn tật, và các dịch vụ: tắc xi, xe du lịch có tài xế, và thuê xe hơi, mô tô và xe máy.

Việc nằm gần các nhà ga RER của ga Massy – Palaiseau cho phép ga này phục vụ, thông qua điểm chuyển đổi, phần lớn phía Nam của khu đô thị Paris. Ga TGV, giống như hai ga RER, cũng được phục vụ bởi nhiều mạng lưới xe buýt: các tuyến buýt của RATP, hướng đến khu vực "petite couronne" của vùng Paris, cũng như mạng lưới các vùng ngoại ô rộng lớn, được đặc biệt quản lý bởi cộng đồng khu đô thị Europ'Essonne (CAEE) và cộng đồng khu đô thị vùng cao nguyên Saclay (CAPS), nay được sáp nhập lại thành cộng đồng khu đô thị Paris-Saclay. Một tuyến buýt kết nối ga TGV với ga hàng không Tây Orly là một giải pháp thay thế cho tuyến Orlyval, một tuyến métro đặc biệt hiện kết nối sân bay Orly với ga RER B ở trạm Antony.

Các tuyến tàu đi qua ga

Xem thêm
Danh sách các nhà ga ở Pháp
Danh sách các nhà ga đường sắt cao tốc mới ở Pháp
Tuyến cao tốc Paris-Montparnasse – Monts
Ga Massy – Palaiseau

Ghi chú và tham khảo

Liên kết ngoài
 tại SNCF Gares et Connexions
, OMNIL, tháng 3 năm 2015

Nhà ga Pháp
Nhà ga mở cửa vào 1991


title: Quận Pisz

text:
Quận Pisz () là một đơn vị quản lý lãnh thổ và chính quyền địa phương (powiat) ở vùng Voian-Masurian Voivodeship, miền bắc Ba Lan. Nó ra đời vào ngày 1 tháng 1 năm 1999, là kết quả của cải cách chính quyền địa phương Ba Lan được thông qua vào năm 1998. Khu vực hành chính và thị trấn lớn nhất của nó là Pisz, nằm cách  về phía đông của thủ phủ khu vực Olsztyn. Quận có ba thị trấn khác: Orzysz, cách  về phía đông bắc của Pisz, Ruciane-Nida,cách   về phía tây của Pisz và Biała Piska,cách  về phía đông Pisz.

Quận có diện tích . Tính đến năm 2006, tổng dân số của nó là 57.553 người, trong đó dân số của Pisz là 19.332, của Orzysz là 5.804, của Ruciane-Nida là 4.894, của Biała Piska là 4.006 và dân số nông thôn là 23.517.

Các quận lân cận
Quận Pisz giáp với QuậnGiżycko ở phía bắc, Quận Ełk và  Quận Grajewo ở phía đông, Quận Kolno và Quận Ostrołęka ở phía nam, Quận Szczytno ở phía tây và Quận Mrąelloo ở phía tây bắc.

Khu vực hành chính
Quận được chia thành bốn gminas (tất cả đều là thành thị-nông thôn, tập trung vào bốn thị trấn). Chúng được liệt kê trong bảng sau, theo thứ tự dân số giảm dần.

Tham khảo

 Số liệu dân số chính thức của Ba Lan 2006

Quận ở Ba Lan


title: Rollercoaster

text:
Rollercoaster có thể là
 Roller coaster
 Rollercoaster (Phineas và Ferb)


title: Problepsis plagiata

text:
Problepsis plagiata là một loài bướm đêm trong họ Geometridae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Problepsis


title: Arame của Urartu

text:
Arame hoặc Aramu (Armenia: Արամե) (cai trị từ năm 858–844 TCN) là vị vua đầu tiên được biết đến của Urartu.

Ông sống cùng thời với vua Shalmaneser III của Assyria (cai trị từ năm 859–824 TCN), Arame đã thống nhất các bộ lạc Nairi chống lại mối đe dọa đến từ đế quốc Assyria. Kinh đô của ông nằm tại Arzashkun và nó đã bị Shalmaneser đánh chiếm.

Arame được đề xuất như là nguyên mẫu của cả Aram và Ara đẹp trai, hai trong số những ông tổ huyền thoại của người Armenia. Tác phẩm Lịch sử của Khorenatsi (1.5) ghi rằng họ là hậu duệ đời thứ 6 và thứ 7 của Haik,

Tên Arame có khả năng là một tên gọi của người Armenia mà ban đầu bắt nguồn từ *rēmo- trong ngôn ngữ Tiền Ấn-Âu, nó có nghĩa là "đen".

Xem thêm
 Danh sách vua của Urartu

Tham khảo

David Marshall Lang, Armenia: Cradle of Civilization (1970).

Vua Urartu


title: Cyanopepla minima

text:
Cyanopepla minima là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cyanopepla


title: Pornsak Pongthong

text:
Pornsak Pongthong (; sinh ngày 9 tháng 5 năm 1987) là một cầu thủ bóng đá từ Thái Lan. Anh hiện tại thi đấu cho Sisaket ở Thai League 2.

Danh hiệu

Câu lạc bộ
Sriracha
 Giải bóng đá hạng nhất quốc gia Thái Lan Vô địch (1): 2010

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Goal.com
 Info.thscore.com

Sinh năm 1987
Nhân vật còn sống
Người Nakhon Phanom
Cầu thủ bóng đá Thái Lan
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Sriracha F.C.
Cầu thủ bóng đá Songkhla United F.C.
Cầu thủ bóng đá PTT Rayong F.C.
Cầu thủ bóng đá Thai League 2
Cầu thủ Giải bóng đá Ngoại hạng Thái Lan


title: Trần Hoàn (nhà Minh)

text:
Trần Hoàn (chữ Hán: 陈桓, ? – 1393), người Hào Châu , tướng lãnh đầu đời Minh trong lịch sử Trung Quốc.

Cuộc đời và sự nghiệp
Ban đầu Hoàn hưởng ứng nghĩa quân của Chu Nguyên Chương, tham gia đánh hạ các châu Trừ, Hòa. Sau khi vượt Trường Giang, Hoàn tham gia đánh hạ Tập Khánh, trèo lên thành đầu tiên. Sau đó Hoàn tham gia đánh chiếm Ninh Quốc, Kim Hoa; tham gia chiến đấu ở Long Giang, Bành Lễ; tham gia các chiến dịch thu phục các khu vực Hoài Đông, Chiết Tây và bình định Trung Nguyên, nhờ công dần được thụ chức Đô đốc thiêm sự.

Năm Hồng Vũ thứ 4 (1371), Hoàn tham gia tấn công nhà Minh Hạ ở đất Thục. Năm thứ 14 (1381), Hoàn tham gia chinh thảo Vân Nam, cùng Hồ Hải, Quách Anh soái 5 vạn binh, từ Vĩnh Ninh rảo đến Ô Tát. Đường sá hiểm trở, bọn Hoàn từ Xích Hà tiến quân, cùng các dân tộc thiểu số ở Ô Tát đại chiến, đánh cho bọn họ thua chạy. Tiếp đó bọn Hoàn đánh bại thổ tù ở Mang Bộ, đuổi đi Hữu thừa Thực Bặc nhà Nguyên, rồi xây thành Ô Tát. Tiếp đó nữa bọn Hoàn thu hàng các dân tộc thiểu số ở Ô Mông, tiến quân đánh hạ Đại Lý, sau cùng bình định các châu ấp ở Nhữ Ninh, Vĩnh Ninh.

Năm thứ 17 (1384), Hoàn được phong Phổ Định hầu, ăn lộc 2500 thạch/năm, còn có thế khoán. Năm thứ 20 (1387), Hoàn cùng Tĩnh Ninh hầu Diệp Thăng chinh thảo Đông Xuyên, bắt giết rất nhiều. Tiếp đó Hoàn nhận lệnh Tổng chế Vân Nam chư quân. Tiếp đó nữa Hoàn đánh dẹp các tộc thiểu số ở Cửu Khê, rồi xây dựng doanh bảo, tổ chức đồn điền.

Sau đó, Hoàn được quay về Nam Kinh. Đến năm thứ 26 (1393), Hoàn bị liên lụy vụ án Lam Ngọc, chịu tội chết. Hoàn là 1 trong 6 vị hầu tước của vụ án Lam Ngọc (còn lại là Tào Chấn, Trương Dực, Trương Ôn, Chu Thọ, Tào Hưng).

Tham khảo
 Minh sử quyển 132, liệt truyện 20 – Lam Ngọc truyện

Chú thích

Võ tướng nhà Minh
Người An Huy
Năm sinh không rõ
Mất năm 1393