title: Tứ giác nội tiếp

text:
Trong hình học phẳng, một tứ giác nội tiếp là một tứ giác mà cả bốn đỉnh đều nằm trên một đường tròn. Đường tròn này được gọi là đường tròn ngoại tiếp, và các đỉnh của tứ giác được gọi là đồng viên. Tâm và bán kính đường tròn lần lượt được gọi là tâm đường tròn ngoại tiếp và bán kính đường tròn ngoại tiếp. Thông thường tứ giác nội tiếp là tứ giác lồi, nhưng cũng tồn tại các tứ giác nội tiếp lõm. Các công thức trong bài viết sẽ chỉ áp dụng cho tứ giác lồi.

Một tam giác bất kì luôn có một đường tròn ngoại tiếp, nhưng không phải tứ giác nào cũng là tứ giác nội tiếp. Một ví dụ cho một tứ giác không nội tiếp là một hình bình hành không là hình chữ nhật.

Trường hợp đặc biệt về một tứ giác nội tiếp
Mọi hình vuông, hình chữ nhật, hình thang cân đều nội tiếp.

Một tứ giác lưỡng tâm là một tứ giác nội tiếp mà cũng ngoại tiếp một đường tròn.

Đặc điểm, tính chất, dấu hiệu nhận biết

Dấu hiệu nhận biết

Một tứ giác lồi là tứ giác nội tiếp khi và chỉ khi bốn đường trung trực của bốn cạnh đồng quy tại một điểm. Điểm đồng quy này chính là tâm đường tròn ngoại tiếp.

Tứ giác  nội tiếp khi và chỉ khi hai góc đối bù nhau, tức là
   Ở đây

Định lý trên được nêu trong bộ Cơ bản của Euclid. Từ đó ta có khẳng định sau: Một tứ giác nội tiếp khi và chỉ khi một góc trong bằng góc ngoài đối diện góc đó.

Một trong các dấu hiệu nhận biết quan trọng khác để tứ giác  nội tiếp là tứ giác có hai góc bằng nhau cùng nhìn một cạnh của tứ giác đó Ví dụ như:

Định lý Ptoleme cũng chỉ ra rằng một tứ giác nội tiếp khi và chỉ khi tích hai đường chéo bằng tổng của tích hai cặp cạnh đối, tức là:

Nếu hai đường thẳng lần lượt chứa hai đoạn thẳng  và , cắt nhau tại , thì , , ,  cùng thuộc đường tròn khi và chỉ khi:

Giao điểm  có thể nằm trong hoặc nằm ngoài đường tròn. Trong trường hợp nằm trong, tứ giác lồi nội tiếp là , còn trong trường hợp còn lại, tứ giác nội tiếp là .

Một dấu hiệu nhận biết khác là tứ giác  nội tiếp khi và chỉ khi:

Đặc điểm, tính chất
Tâm đường tròn ngoại tiếp của tứ giác nội tiếp là giao điểm của các đường trung trực của các cạnh.

Nếu tứ giác nội tiếp có 2 góc đối diện là góc vuông thì tâm đường tròn ngoại tiếp là trung điểm của đường chéo nối liền 2 đỉnh kia.

Nếu tứ giác nội tiếp có 2 góc vuông cùng nhìn 1 cạnh thì tâm đường tròn ngoại tiếp là trung điểm của cạnh mà 2 góc cùng nhìn.

Diện tích
Diện tích  của tứ giác nội tiếp với các cạnh , , ,  được cho bởi công thức Brahmagupta:

trong đó  là nửa chu vi tứ giác hay . Đây là hệ quả của công thức Brahmagupta cho một tứ giác bất kỳ. Nếu , tứ giác sẽ trở thành một tam giác và công thức trên được rút gọn về công thức Heron.

Tứ giác nội tiếp có diện tích lớn nhất trong các tứ giác có các cạnh tương ứng bằng nhau. Đây cũng là một hệ quả được rút ra từ công thức Brahmagupta.

Với bốn số đo cạnh khác nhau, mỗi số nhỏ hơn tổng ba số còn lại, là độ dài các cạnh của ba tứ giác nội tiếp khác nhau, mà theo công thức Brahmagupta

, tất cả đều có cùng diện tích. Trong đó, với bốn cạnh , , , , cạnh  có thể là cạnh đối của một trong ba cạnh còn lại , , .

Diện tích của tứ giác nội tiếp với các cạnh , , , , cạnh  đối cạnh , cạnh  đối cạnh  và góc trong  tạo bởi hai cạnh  và ; cũng có thể biểu diễn dưới dạng:

hay

với  là góc tạo bởi hai đường chéo của tứ giác. Nếu góc trong  bất kỳ không là góc vuông, diện tích của tứ giác là:

trong đó  và  là hai cạnh kề góc .

Một công thức khác đó là

trong đó  là bán kính đường tròn nội tiếp. Từ đó có kết quả:

tại đó dấu bằng xảy ra khi tứ giác là hình vuông.

Đường chéo tứ giác
Trong một tứ giác nội tiếp có bốn đỉnh , , ,  và cạnh , , , , độ dài đường chéo  và  có thể được cho bởi công thức

 và

Tích hai đường chéo được xác định bởi định lý Ptolemy:

Cũng theo định lý Ptolemy thứ hai thì

Với tổng hai đường chéo ta có bất đẳng thức

dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi 2 đường chéo có độ dài bằng nhau, bất đẳng thức này có thể được chứng minh bằng bất đẳng thức AM-GM.

Từ bất đẳng thức trên ta có kết quả:

Với mọi tứ giác lồi, hai đường chéo cắt nhau chia tứ giác thành bốn tam giác. Trong tứ giác nội tiếp, cặp hai tam giác đối nhau qua giao hai đường chéo đồng dạng với nhau.

Nếu  và  lần lượt là trung điểm hai đường chéo  và  thì

trong đó  và  lần lượt là giao điểm hai cặp cạnh đối của tứ giác.

Nếu tứ giác  nội tiếp có  cắt  tại , thì

Với một bộ bốn cạnh là bốn cạnh một tứ giác nội tiếp, có thể thay đổi thứ tự các cạnh theo một trật tự bất kỳ. Khi đó có thể tạo ra một trong hai tứ giác nội tiếp khác nhau và khác tứ giác ban đầu. Cả ba tứ giác đều có diện tích bằng nhau do tính chất công thức Brahmagupta, đều nội tiếp cùng một đường tròn, và bất cứ hai trong ba tứ giác đều có một cặp hai đường chéo bằng nhau.

Công thức các góc và liên hệ giữa các góc trong tứ giác
Với một tứ giác nội tiếp có bốn cạnh , , , , nửa chu vi , và góc  nằm giũa hai cạnh  và , ta có các công thức lượng giác sau đây:

Góc  tạo bởi hai đường chéo được xác định bởi:

Nếu đường thẳng chứa 2 cạnh  và  cắt nhau tao thành góc , thì:

Công thức Parameshvara về bán kính đường tròn ngoại tiếp
Một tứ giác nội tiếp có các cạnh , , ,  và nửa chu vi ; có độ dài bán kính đường tròn ngoại tiếp xác định bởi:

Công thức được tìm ra vào thế kỷ XV bởi nhà toán học Ấn Độ Vatasseri Parameshvara.

Sử dụng công thức Brahmagupta, công thức Parameshvara có thể được phát biểu lại là:

trong đó  là diện tích tứ giác nội tiếp.

Các tính chất, định lý khác

Trong một tứ giác nội tiếp , các tâm đường tròn nội tiếp M1, M2, M3, M4 (xem Hình 3) của các tam giác , , , và  là 4 đỉnh của một hình chữ nhật. Đây là phát biểu của  định lý Nhật Bản về tứ giác nội tiếp. Ngoài ra, các trực tâm của bốn tam giác trên là đỉnh của một tứ giác nội tiếp đồng dạng với tứ giác , và các trọng tâm của bốn tam giác này cũng tạọ nên một tứ giác nội tiếp.
Trong một tứ giác nội tiếp  với tâm ngoại tiếp , gọi  là giao điểm của  và . Ta có số đo góc  là trung bình cộng của số đo hai góc  và . Đây là một kết quả trực tiếp suy ra từ đinh lý góc trong và định lý góc ngoài.
Không tồn tại một tứ giác nội tiếp có diện tích và số đo bốn cạnh khác nhau đều là số hữu tỉ..
Nếu hai cặp cạnh đối của tứ giác cắt nhau tại  và , thì tia phân giác của hai góc trong có đỉnh  và  là vuông góc với nhau.

Tứ giác Brahmagupta
Một tứ giác Brahmagupta là một tứ giác nội tiếp với các cạnh, các đường chéo và diện tích là số nguyên. Tất cả các tứ giác Brahmagupta với các cạnh a, b, c, d, đường chéo e, f, diện tích K, và bán kính đường tròn ngoại tiếp R có thể được thu được bằng cách quy đồng các mẫu số từ các biểu thức sau liên quan đến các số hữu tỉ t, u, v:

Trường hợp hai đường chéo vuông góc
Chu vi và diện tích

Đối với một tứ giác nội tiếp có 2 đường chéo vuông góc, giả sử giao điểm của đường chéo chia một đường chéo thành các đoạn có độ dài p1 và p2 và chia đường chéo khác thành các đoạn có độ dài q1 và q2 thì: (đẳng thức đầu tiên là Mệnh đề thứ 11 trong cuốn "Book of Lemmas" (tạm dịch: Cuốn sách về bổ đề) của Archimedes)

trong đó D là đường kính của đường tròn ngoại tiếp tứ giác. Điều này đúng bởi vì đường chéo là các dây vuông góc của một vòng tròn. Các phương trình này thể hiện rằng bán kính đường tròn ngoại tiếp R có thể được biểu diễn bằng

hoặc, ở dạng của các cạnh của tứ giác, như

Tương đương:

Do đó, theo định lý tứ giác của Euler, bán kính đường tròng ngoại tiếp có thể được biểu diễn theo các đường chéo p và q, và khoảng cách x giữa trung điểm các đường chéo:

Một công thức cho diện tích K của một tứ giác nội tiếp có hai đường chéo vuông góc ở dạng độ dài 4 cạnh thu được trực tiếp khi kết hợp định lý Ptoleme và công thức tính diện tích của một tứ giác nội tiếp có hai đường chéo vuông góc. Kết quả là

Tính chất khác
Trong một tứ giác nội tiếp có hai đường chéo vuông góc, tâm đường tròn nội tiếp trùng với điểm mà các đường chéo giao nhau.
Định lý Brahmagupta cho rằng đối với một tứ giác nội tiếp có hai đường chéo vuông góc, đường vuông góc từ bất kỳ cạnh nào qua giao điểm của các đường chéo chia đôi cạnh phía đối diện.
 Nếu một tứ giác có hai đường chéo vuông góc cũng nội tiếp, khoảng cách từ tâm đường tròn ngoại tiếp đến bất kỳ cạnh nào bằng một nửa chiều dài của phía đối diện.
 Trong một tứ giác có hai đường chéo vuông góc, khoảng cách giữa trung điểm của các đường chéo bằng khoảng cách giữa tâm đừong tròn ngoại tiếp và giao điểm hai đường chéo.
Ngược lại: Nếu tứ giác nội tiếp có tổng bình phương hai cạnh đối này bằng tổng bình phương hai cạnh đối kia tam giác đó thì hai đường chéo của nó vuông góc với nhau. (hay chứng minh định lí 4 điểm)

Hình cầu ngoại tiếp tứ giác
Một tứ giác nằm trên hình cầu được tạo bởi các giao điểm của các đường tròn lớn hơn là một tứ giác nội tiếp khi và chỉ khi tổng của các góc đối diện bằng nhau, tức là α + γ = β + δ cho các góc liên tiếp α, β, γ, δ của tứ giác. Một hướng của định lý này đã được chứng minh bởi I.A.Lexell năm 1786. Lexell cho thấy rằng trong một hình tứ giác nằm trên hình cầu nội tiếp một đường tròn nhỏ của một khối cầu, tổng các góc đối nhau đều bằng nhau, và trong tứ giác ngoại tiếp, tổng các cạnh đối diện nhau đều bằng nhau. Định lý đầu tiên của các định lý này là sự tương đồng hình cầu của một định lý phẳng và định lý thứ hai là kết hợp của nó, nghĩa là kết quả của việc trao đổi các vòng tròn lớn và cực của chúng. Kiper và cộng sự đã chứng minh được định lí đảo: Nếu tổng của các cạnh đối diện bằng nhau trong một tứ giác nằm trên hình cầu, thì tồn tại một đường tròn nội tiếp của tứ giác này.

Xem thêm
Định lý con bướm
Đa giác nội tiếp

Chú thích

Tham khảo
Derivation of Formula for the Area of Cyclic Quadrilateral
Incenters in Cyclic Quadrilateral từ cut-the-knot
Four Concurrent Lines in a Cyclic Quadrilateral từ cut-the-knot

Euler centre and maltitudes of cyclic quadrilateral từ Dynamic Geometry Sketches, interactive dynamic geometry sketch.

Tứ giác


title: .nf

text:
.nf là tên miền quốc gia cấp cao nhất (ccTLD) của Đảo Norfolk. Trong khi không có quy định về việc hiện diện trong nước để đăng ký tên miền trong tên miền này, giá cả cao hơn hẳn các tên miền khác, điều này đã làm giảm lượng người dùng. Mặc dù việc đăng ký vào cấp 2 thì mắc hơn, vẫn phổ biến việc đăng ký cấp 3 hơn, và phần lớn tên đang sử dụng là các trang liên quan đến Đảo Norfolk.

Các tên miền cấp 2

Những tên miền cấp 2 được phép cho đăng ký tên cấp 3, mà không có giới hạn ai có thể đăng ký. .com.nf và .net.nf tương tự với tên miền .com và .net, trong khi những cái khác có vẻ dựa trên những tên miền cấp cao mới được đề nghị vào cuối thập niên 1990 mà chưa bao giờ được hiện thực (ngoài cách sử dụng .info).

 .com.nf
 .net.nf
 .per.nf
 .rec.nf
 .web.nf
 .arts.nf
 .firm.nf
 .info.nf
 .other.nf
 .store.nf

Tham khảo

Liên kết ngoài
 IANA.nf whois information
 domain registration website

Tên miền quốc gia cấp cao nhất
Đảo Norfolk

sv:Toppdomän#N


title: Latanoctua

text:
Latanoctua là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Noctuidae
Noctuinae


title: Irish Albums Chart

text:
The Irish Albums Chart là một loại ngành công nghiệp âm nhạc Ireland tiêu chuẩn phổ biến bảng xếp hạng album được phát hành hàng tuần bởi Hiệp hội Thu âm Âm nhạc Ireland. Bảng xếp hạng này dựa trên doanh số tiêu thụ album thông qua các dữ liệu được cung cấp mỗi ngày từ việc download kỹ thuật số trên mạng. Một bảng xếp hạng với các vị trí xếp hạng mới được biên soạn và chính thức ra mắt công chúng bởi Hiệp hội Âm nhạc Ireland xuất bản vào ngày thứ sáu lúc giữa trưa. Bảng xếp hạng kết thúc ra mắt để biên soạn lại vào trước ngày thứ năm.

Liên kết
Current Irish Albums Chart – Top 100 Positions

Tham khảo

Bảng xếp hạng albums
Bảng xếp hạng thu âm Ireland


title: Himalopsyche yongma

text:
Himalopsyche yongma là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Himalopsyche


title: Bootzheim

text:
Bootzheim  là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Twin towns
  Plazac, Dordogne

Xem thêm
Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Anateinoma

text:
Anateinoma là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Anateinoma affabilis Möschler, 1890

Tham khảo

 Anateinoma at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Acontiinae


title: Tostes

text:
Tostes  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Giản ước dị thường

text:
Giản ước dị thường là một trường hợp đặc biệt của số học, khi thực hiện một quá trình bị lỗi nhưng lại đưa ra kết quả đúng. Như cố gắng giản ước phân số bằng cách gạch bỏ các chữ số giống nhau ở tử số và mẫu số, đó không phải là một phép biến đổi đúng, tuy nhiên trong một vài trường hợp lại trả về kết quả đúng.

Một vài ví dụ về phép giản ước dị thường:

32/13 = 2/1  chỉ đúng với hệ cơ số 4.

Tham khảo

Số học


title: 7675 Gorizia

text:
7675 Gorizia (1995 WT5) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 23 tháng 11 năm 1995 ở Farra d'Isonzo. Nó được đặt theo tên của thị trấn Italia Gorizia.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7675 Gorizia

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1995


title: Saint-Michel-de-Chabrillanoux

text:
Saint-Michel-de-Chabrillanoux  là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Saintmicheldechabrillanoux


title: Hệ tọa độ hoàng đạo

text:
Hệ tọa độ hoàng đạo là một hệ tọa độ thiên văn sử dụng mặt phẳng hoàng đạo làm mặt phẳng tham chiếu.

Mặt phẳng hoàng đạo là mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất khi quay quanh Mặt Trời. Hình chiếu của mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất lên thiên cầu vẽ thành đường hoàng đạo. Đó chính là đường biểu kiến mà Mặt Trời sẽ đi trên thiên cầu trong suốt một năm. Gốc tọa độ có thể đặt tại tâm Mặt Trời, khi đó ta có hệ tọa độ hoàng đạo nhật tâm, hoặc đặt tại tâm Trái Đất và gọi là hệ tọa độ hoàng đạo địa tâm.

Với hệ này, vĩ độ được gọi là hoàng vĩ ( hoặc ), kinh độ gọi là hoàng kinh ( hoặc ). Điểm mốc được chọn là điểm xuân phân, điểm này có hoàng kinh và hoàng vĩ đều bằng 0. Góc theo chiều vĩ độ, tức là khoảng cách góc từ thiên thể đến hoàng đạo gọi là hoàng vĩ, hoàng vĩ độ hay vĩ độ hoàng đạo. Góc này nằm trong mặt phẳng vuông góc với hoàng đạo, có đỉnh tại vị trí người quan sát hoặc tâm Trái Đất, một cạnh nối với vị trí của thiên thể trên thiên cầu, cạnh kia nằm trong mặt phẳng hoàng đạo. Góc theo chiều kinh độ, nằm trong mặt phẳng hoàng đạo, tính từ điểm xuân phân ngược chiều nhật động tới khi gặp cạnh góc vĩ độ nói trên, gọi là hoàng kinh, hoàng kinh độ hay kinh độ hoàng đạo.

Hệ tọa độ này thuận tiện khi xác định vị trí của các hành tinh và các thiên thể trong Hệ Mặt Trời. Các hành tinh đều có mặt phẳng quỹ đạo với độ nghiêng khá thấp so với mặt phẳng hoàng đạo nên có hoàng vĩ không lớn (trường hợp Diêm Vương Tinh lớn nhất cũng không quá 17,2°).

Hệ tọa độ hoàng đạo có thể được biểu diễn theo tọa độ cầu hoặc tọa độ trục vuông góc.

Hướng cơ bản
nhỏ|Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời dọc theo hoàng đạo (đường màu đỏ) khi nhìn vào trong thiên cầu. Hệ tọa độ hoàng đạo được tô màu đỏ. Xích đạo thiên cầu và hệ tọa độ xích đạo được tô màu xanh, nghiêng so với hoàng đạo và có vẻ dao động so với Mặt Trời trong hình.
Xích đạo thiên cầu và hoàng đạo dao động chậm do các lực nhiễu loạn tác động lên Trái Đất, do đó hướng của điểm mốc, tức là giao điểm giữa chúng tại điểm xuân phân của Bán cầu Bắc, không hoàn toàn cố định. Sự di chuyển chậm của trục quay Trái Đất, gọi là tiến động, gây ra sự quay chậm và liên tục của hệ tọa độ về phía tây quanh các cực của hoàng đạo, hoàn thành một vòng quay theo chu kỳ khoảng 26 000 năm. Ngoài ra, nó còn được tổng hợp với một sự tiến động nhỏ hơn của hoàng đạo, và một sự dao động nhỏ của trục quay Trái Đất gọi là chương động.

Nhằm tham chiếu hệ tọa độ mà có thể được coi là cố định trong không gian, các chuyển động này yêu cầu phải chỉ rõ điểm phân của một thời điểm ngày tháng, được gọi là một kỷ nguyên thiên văn, khi đưa ra một vị trí trong hệ tọa độ hoàng đạo. Ba loại điểm phân thường được sử dụng là:

 Điểm phân trung bình của một kỷ nguyên
 (thường là kỷ nguyên J2000.0, nhưng có thể là B1950.0, B1900.0,...) là một hướng điểm mốc cố định tiêu chuẩn, cho phép các vị trí ở những ngày tháng khác nhau có thể được so sánh trực tiếp.
 Điểm phân trung bình của ngày
 là giao điểm của hoàng đạo của "ngày" (tức là hoàng đạo ở một vị trí trong một ngày tháng cụ thể) với xích đạo trung bình (tức là, xích đạo được quay tới vị trí hiện tại trong "ngày" đó do tiến động, nhưng không có sự dao động nhỏ theo chu kỳ của chương động). Nó thường được sử dụng trong tính toán quỹ đạo hành tinh.
 Điểm phân thực của ngày
 là giao điểm của hoàng đạo của "ngày" với xích đạo thực (tức là, xích đạo trung bình cộng với chương động). Đây là giao điểm thật sự của hai mặt phẳng ở mọi thời điểm bất kỳ, với mọi chuyển động đều được tính đến.

Một vị trí trong hệ tọa độ hoàng đạo do đó thường được chỉ rõ, chẳng hạn theo điểm phân thực và hoàng đạo của ngày, điểm phân trung bình và hoàng đạo của J2000.0, hay tương tự. Lưu ý rằng không có "hoàng đạo trung bình", bởi hoàng đạo không có sự dao động nhỏ theo chu kỳ.

Tọa độ cầu

 Kinh độ hoàng đạo
 Hoàng kinh hay kinh độ hoàng đạo (ký hiệu:  trong hệ nhật tâm,  trong hệ địa tâm) đo khoảng cách góc của một thiên thể dọc trên hoàng đạo từ hướng điểm mốc. Tương tự xích kinh của hệ tọa độ xích đạo, hướng cơ bản (hoàng kinh 0°) chỉ hướng từ Trái Đất tới Mặt Trời tại điểm xuân phân của Bán cầu Bắc. Bởi nó là hệ theo quy tắc bàn tay phải, kinh độ hoàng đạo được đo theo chiều dương tọa độ tới phía đông trên mặt phẳng cơ bản (hoàng đạo) từ  0° tới 360°. Do sự tiến động trục quay, kinh độ hoàng đạo của hầu hết các "ngôi sao cố định" tăng khoảng 50.3 giây cung mỗi năm, hay 83.8 phút cung mỗi thế kỷ, ở tốc độ tiến động chung. Tuy nhiên, đối với các sao gần các hoàng cực, tốc độ thay đổi của hoàng kinh bị chi phối bởi chuyển động nhỏ của hoàng đạo (hay của mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất), do đó tốc độ thay đổi có thể là bất kỳ giá trị từ âm vô cùng tới dương vô cùng tùy thuộc vào vị trí chính xác của ngôi sao..
 Vĩ độ hoàng đạo
 Hoàng vĩ hay vĩ độ hoàng đạo (ký hiệu:  trong hệ nhật tâm,  trong hệ địa tâm) đo khoảng cách góc của một thiên thể từ mặt phẳng hoàng đạo theo hướng tới hoàng cực bắc (dương) hoặc nam (âm). Ví dụ, hoàng cực bắc có hoàng vĩ +90°. Vĩ độ hoàng đạo cho các "sao cố định" không bị ảnh hưởng bởi tiến động.
 Khoảng cách
 Khoảng cách cũng cần thiết để có một tọa độ cầu hoàn chỉnh (ký hiệu:  trong hệ nhật tâm,  trong hệ địa tâm). Nhiều đơn vị đo khoảng cách khác nhau được sử dụng cho các thiên thể khác nhau. Bên trong hệ Mặt Trời, đơn vị thiên văn thường được sử dụng, và đối với các vật thể gần Trái Đất, bán kính Trái Đất hay kilômét được sử dụng.

Ghi chú lịch sử
Từ thời cổ đến cuối thế kỷ 18, kinh độ hoàng đạo từng được đo dựa vào mười hai cung hoàng đạo, với mỗi cung gồm 30° kinh độ, việc này vẫn tiếp tục trong chiêm tinh học hiện đại. Các cung hoàng đạo xấp xỉ tương ứng với các chòm sao mà hoàng đạo đi qua. Hoàng kinh từng được xác định bằng cung hoàng đạo, độ, phút, và giây. Ví dụ, hoàng kinh  tức là 19.933° về phía đông từ điểm bắt đầu của cung Sư Tử. Bởi Sư Tử bắt đầu tại 120° từ điểm xuân phân, hoàng kinh đó theo cách viết ngày nay là .

Ở Trung Quốc, hoàng kinh được đo dựa vào 24 Tiết khí, mỗi tiết khí gồm 15° kinh độ, và được sử dụng bởi nông lịch để đồng bộ với các thời điểm mùa màng, điều này rất quan trọng đối với các xã hội nông nghiệp.

Tọa độ trục vuông góc
nhỏ|Hệ tọa độ hoàng đạo nhật tâm. Điểm gốc đặt tại tâm Mặt Trời, mặt phẳng tham chiếu là mặt phẳng hoàng đạo, và hướng cơ bản (trục ) là điểm xuân phân. Theo quy tắc bàn tay phải, trục  ở một góc 90° về phía tây của mặt phẳng tham chiếu. Trục  hướng tới hoàng cực bắc. Hệ quy chiếu này tương đối cố định và thẳng hàng với điểm xuân phân.
Một biến thể tọa độ trục vuông góc (tọa độ Descartes) của hệ tọa độ hoàng đạo thường được sử dụng trong các tính toán và mô phỏng quỹ đạo. Nó có gốc tọa độ ở tâm của Mặt Trời (hay ở khối tâm của hệ Mặt Trời), mặt phẳng cơ bản là mặt phẳng hoàng đạo, và trục  có chiều dương tới điểm xuân phân. Hệ tọa độ có quy ước thuận tay phải, tức là, nếu ta hướng ngón cái tay phải thẳng đứng lên, nó sẽ mô phỏng trục , ngón cái chĩa ra sẽ chỉ hướng của trục , và các ngón tai còn lại cong đi sẽ chỉ theo chiều trục .

Các tọa độ trục vuông góc được liên hệ với tọa độ cầu tuơng ứng bởi các công thức

Chuyển đổi

Chuyển đổi vectơ Descartes

Chuyển đổi từ tọa độ hoàng đạo sang tọa độ xích đạo

Chuyển đổi từ tọa độ xích đạo sang tọa độ hoàng đạo

trong đó  là độ nghiêng trục quay.

Xem thêm

 Hệ tọa độ thiên văn
Hệ tọa độ xích đạo
 Hoàng đạo
 Hoàng cực, nơi có hoàng vĩ bằng ±90°
 Điểm phân
 Xuân phân (tọa độ thiên văn)
 Xuân phân

Chú thích và tham khảo

Liên kết ngoài

 The Ecliptic: the Sun's Annual Path on the Celestial Sphere Durham University Department of Physics
 Equatorial ↔ Ecliptic coordinate converter
 MEASURING THE SKY A Quick Guide to the Celestial Sphere James B. Kaler, University of Illinois

Hệ tọa độ thiên văn
Thuật ngữ thiên văn học


title: Melanochromis mellitus

text:
Melanochromis mellitus là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó là loài đặc hữu của Malawi. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Nguồn
 Kasembe, J. 2005. Melanochromis mellitus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Động vật Malawi
Melanochromis


title: Quận Rosebud, Montana

text:
Quận Rosebud là một quận thuộc tiểu bang Montana, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở , Montana. Quận được đặt tên theo. Dân số theo điều tra năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là người.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Theo điều tra dân số  năm 2000, quận này đã có dân số 9.383 người, 3.307 hộ gia đình, và 2.417 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 2 người trên một dặm vuông (1/km ²). Có 3.912 đơn vị nhà ở mật độ trung bình của 1 trên một dặm vuông (0/km ²). Thành phần chủng tộc của cư dân sinh sống trong quận gồm 64,40% người da trắng, 0,23% da đen hay Mỹ gốc Phi, 32,41% người Mỹ bản xứ, 0,29% ở châu Á, 0,65% từ các chủng tộc khác, và 2,01% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 2,33% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào. 19,8% là người gốc Đức, Ailen 7,2%, 7,1% gốc Anh và 6,9% gốc Na Uy theo điều tra dân số năm 2000. 87,6% nói tiếng Anh, 8,3% Cheyenne, Tây Ban Nha 1,9% và 1,0% tiếng Đức là ngôn ngữ đầu tiên của họ.

Có 3.307 hộ, trong đó 38,70% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 56,00% là đôi vợ chồng sống với nhau, 11,80% có nữ hộ và không có chồng, và 26,90% là không lập gia đình. 24,30% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 8,40% có người sống một mình65 tuổi hoặc cao hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,81 và cỡ gia đình trung bình là 3,34.

Trong quận cơ cấu độ tuổi dân cư được trải ra với 33,50% dưới độ tuổi 18, 7,20% 18-24, 25,70% 25-44, 24,80% từ 45 đến 64, và 8,90% từ 65 tuổi trở lên người. Độ tuổi trung bình là 34 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 100,90 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 99,20 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đạt mức USD 35.898, và thu nhập trung bình cho một gia đình là USD 41.631. Phái nam có thu nhập trung bình USD 38.688 so với 20.640 USD đối với phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người là 15.032 USD. Có 17,80% gia đình và 22,40% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 31,80% những người dưới 18 tuổi và 15,10% của những người 65 tuổi hoặc cao hơn.

Tham khảo

Quận của Montana


title: Zyzzyva

text:
Zyzzyva () là một chi bọ cánh cứng nhiệt đới Bắc Mỹ, chúng thường được tìm thấy trong các câu thuộc họ Arecaceae.

Các loài
 Zyzzyva ochreotecta
 Zyzzyva rufulaHustache 1951
 Zyzzyva squamosa

Chú thích

Tham khảo

Madarini


title: Phylidorea nigronotata

text:
Phylidorea nigronotata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Phylidorea
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Picauville

text:
Picauville  là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 26 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Manche


title: Dactylispa confluens

text:
Dactylispa confluens là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Dactylispa


title: Bursa lamarckii

text:
Bursa lamarckii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Bursidae.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 33mm và 80 mm.

Phân bố
Chúng phân bố ở Biển Đỏ và miền trung and phía tây hải vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương region.

Chú thích

Tham khảo

 Sheppard, A (1984). The molluscan fauna of Chagos (Indian Ocean) and an analysis ot its broad distribution patterns. Coral Reefs 3: 43-50.

L
Động vật được mô tả năm 1853


title: Ampoigné

text:
Ampoigné là một xã thuộc tỉnh Mayenne trong vùng Pays de la Loire tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 80 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Mayenne


title: Cazavet

text:
Cazavet  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Xã của Ariège


title: Oppligen

text:
Oppligen là một đô thị trong huyện Bern-Mittelland, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 3,40 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2020 là 638  người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị của bang Bern


title: Pronotestra

text:
Pronotestra là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Rhêmes-Notre-Dame

text:
Rhêmes-Notre-Dame là một đô thị tại vùng tự trị thung lũng Aosta phía bắc Ý. Đô thị này có diện tích 86 km², dân số 112 người..
Đô thị này giáp các đô thị sau: Ceresole Reale (TO), Rhêmes-Saint-Georges, Tignes (FR-73), Val-d'Isère (FR-73), Valgrisenche, Valsavarenche.

Biến động dân số

Tham khảo

Rhemes-Notre-Dame


title: Lintneria merops

text:
Lintneria merops là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae.

Liên kết ngoài
Sphinx merops merops Life Cycle

Tham khảo

Lintneria


title: Dufourea cuprea

text:
Dufourea cuprea là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Bohart mô tả khoa học năm 1948.

Chú thích

Tham khảo

Dufourea
Động vật được mô tả năm 1948


title: Quận của tỉnh Bas-Rhin

text:
7 '''quận của tỉnh Bas-Rhin gồm:

Tham khảo

Bas-Rhin


title: Surjoux

text:
Surjoux là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Pioraco

text:
Pioraco là một đô thị ở tỉnh Macerata ở vùng Marche, có vị trí cách khoảng 60 km về phía tây nam của Ancona và khoảng 40 km về phía tây nam của Macerata. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.252 người và diện tích là 19,5 km².

Pioraco giáp các đô thị: Camerino, Castelraimondo, Fiuminata, Sefro.

Biến động dân số qua các năm

Tham khảo

Đô thị tỉnh Macerata


title: Corzano

text:
Corzano là một đô thị thuộc tỉnh Brescia trong vùng Lombardia ở Ý. Đô thị này có diện tích 12 km², dân số 980 người.
Đô thị này giáp với các đô thị sau: Barbariga, Brandico, Comezzano-Cizzago, Dello, Longhena, Pompiano, Trenzano.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Brescia
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Andrena tridentata

text:
Andrena tridentata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Kirby mô tả khoa học năm 1802.

Chú thích

Tham khảo

T
Động vật được mô tả năm 1802


title: Liohippelates

text:
Liohippelates là một chi ruồi trong họ Chloropidae.

Tham khảo

Europe
Nearctic

Chloropidae


title: 3.7cm Flak 36 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz.6/2

text:
3.7 cm Flak 36 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz.6/2 là tên của một loại xe háp trắc có lắp ráp pháo phòng không lưỡng dụng 3.7 cm Flak 36 của Đức Quốc xã trong thế chiến II.

Phát triển
Trước việc các xe háp-trắc kéo pháo của Đức Quốc xã thường xuyên bị bộ binh và xe quân sự của Liên Xô-Đồng Minh tấn công, OKH đã quyết định trang bị cho biến thể của Sd.Kfz.6/2 một khẩu pháo lưỡng dụng hạng nhẹ Flak 36 được lắp ở phía sau-nối liền với thân xe để phòng vệ bộ binh và không quân.

Biến thế
Hiện các nhà quân sự học chưa rõ biến thế của Sd.Kfz.6/2 có phải là 3.7 cm Flak 36 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz.6/2 hay không?Nhiều tài liệu cho thấy 3.7 cm Flak 36 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz.6/2 được phát triển từ Sd.Kfz.6/2.

Lịch sử sản xuất
3.7 cm Flak 36 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz.6/2 được chính thức sản xuất vào năm 1941 và kết thúc vào năm 1943 với tổng cộng 339 chiếc được sản xuất.Về sau, 3.7 cm Flak 36 auf Selbstfahrlafette Sd.Kfz.6/2 được thay thế bằng Sd.Kfz.7/2.

Xem thêm
 SdKfz 7
 SdKfz 181
 SdKfz 4

Tham khảo

Liên kết ngoài

Xe háp-trắc Đức


title: Cyphotarsis niger

text:
Cyphotarsis niger là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

Cyphotarsis


title: Neomicropteryx redacta

text:
Neomicropteryx redacta là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được Hashimoto miêu tả năm 2006. Nó được tìm thấy ở Nhật Bản.

Chiều dài cánh trước là 5.3-5.8 mm đối với con đực và 5.3-5.5 mm đối với con cái.

Chú thích

Tham khảo

Neomicropteryx
Động vật đặc hữu Nhật Bản


title: Glyphipterix decachrysa

text:
Glyphipterix decachrysa là một loài bướm đêm thuộc họ Glyphipterigidae. Nó được tìm thấy ở Nam Phi.

Chú thích

Tham khảo

Glyphipterix


title: Quận Chatham, Georgia

text:
Quận Chatham là một quận trong tiểu bang Georgia, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Savannah.. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số 232.048 người . Năm 2009, ước tính dân số quận là 256.992 người. Quận được lập ngày 5/2/1777 và được đặt tên theo William Pitt, 1st Earl of Chatham.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích , trong đó có  là diện tích mặt nước.

Xa lộ
  Interstate 16
  Interstate 95
  Interstate 516
  U.S. Route 17
  U.S. Route 80
  State Route 17
  State Route 21
  State Route 25
  State Route 26
  State Route 204

Quận giáp ranh
 Quận Jasper, South Carolina – đông bắc
 Bryan County, Georgia – tây
 Effingham County, Georgia – tây bắc

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Georgia

Georgia 1777
Khu dân cư thành lập năm 1777
Vùng đô thị Savannah


title: Dicranomyia luteitarsis

text:
Dicranomyia luteitarsis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Chaliniastis

text:
Chaliniastis là một chi bướm đêm thuộc họ Gelechiidae.

Tham khảo

Gelechiidae


title: Thérondels

text:
Thérondels  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Therondels


title: Giao tử

text:
nhỏ|Hình 1: Sơ đồ cấu tạo trứng người với vòng phóng xạ (corona radiata) bên ngoài và bộ nhiễm sắc thể đơn bội bên trong.
Giao tử là tế bào có thể trực tiếp tham gia thụ tinh để tạo thành hợp tử ở sinh vật đa bào., ,

Nội hàm của khái niệm "giao tử" tương đương với nội hàm của thuật ngữ tiếng Anh: gamete (phát âm quốc tế: /ˈɡæmiːt/), tiếng Pháp: gamètte (/ˈɡαmεt/)  v.v đều xuất xứ từ tiếng Hy Lạp cổ: γαμετή (ga-met) nghĩa đen là kết hôn. Vậy, giao tử là loại tế bào sinh sản chuyên biệt có thể "kết hôn" với một tế bào khác cùng loài, nhưng khác giới tính để tạo nên hợp tử, từ đó phát sinh cơ thể mới ở sinh vật đa bào hữu tính.

Nội dung khái niệm

Nội dung chính

 Giao tử là tế bào chuyên biệt để các sinh vật thực hiện thụ tinh, nhờ đó chúng mới duy trì được nòi giống.
 Giao tử gồm hai loại khác nhau về giới tính là giao tử đực (kí hiệu ♂) và giao tử cái (kí hiệu♀). Chỉ các loại giao tử cùng loài nhưng khác giới mới có thể kết hợp với nhau trong thụ tinh để tạo thành hợp tử.

Minh họa khái niệm

 Ở người, giao tử của nữ giới là trứng (hình 1), còn giao tử của nam giới là tinh trùng (hình 2). Người ta nói: tinh trùng (ở nam) và trứng (ở nữ) là giao tử; chứ không nói: giao tử chính là tinh trùng (ở nam) và trứng (ở nữ). Tinh trùng người dài khoảng 50 µm, nghĩa là 20 "con" tinh trùng nối với nhau mới dài 1 mm trên thước kẻ của bạn; trong khi trứng người có thể nhìn thấy bằng mắt thường, to hơn tinh trùng khoảng 6000 lần.  Một số loài côn trùng có trứng lớn tới 1mm.
 Ở các cây thuộc ngành Hạt kín, các bộ phận mà nhiều học sinh đã biết như hạt phấn hoa do bao phấn ở nhị đã chín sinh ra, cũng như lá noãn ở trong bàu nhụy có thể nhìn thấy bằng mắt thường, nhưng không phải là giao tử.,  Hạt phấn và lá noãn đó mới chỉ là cấu trúc chứa những tế bào sinh dục bên trong, sẽ phát sinh ra giao tử đực (gọi là tinh tử) và giao tử cái (noãn). Giao tử chỉ được tạo ra qua quá trình hình thành giao tử (gametogenesis).

Đặc điểm của giao tử

 Giao tử có bộ nhiễm sắc thể đơn bội (n), không gồm các cặp tương đồng, trong đó mỗi nhiễm sắc thể chỉ có 1 nguồn gốc (nhận từ bố  thì không nhận được từ mẹ và ngược lại).
 Khi 2 giao tử đơn bội kết hợp với nhau trong thụ tinh, tạo ra hợp tử có bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội (2n), có thể minh hoạ dưới dạng sơ đồ là: ♂n + ♀n = 2n (hợp tử).
 Giao tử là tế bào duy nhất có khả năng thụ tinh, từ đó tạo ra cơ thể con, nhưng mỗi giao tử riêng biệt không thể tạo ra cơ thể con.
 Giao tử là kết quả của quá trình phát sinh giao tử, trong đó bắt buộc phải trải qua giảm phân.
 Giao tử không thể tiến hành phân bào được nữa. Nếu đã được tạo thành, giao tử không được dùng trong thụ tinh có thể sẽ tồn tại khá lâu, nhưng rồi cũng bị huỷ ở trong cơ thể chứa chúng.
 Trong hai loại: giao tử đực (♂) và giao tử cái (♀), thì ♀ có kích thước lớn hơn hẳn ♂, do dự trữ nhiều chất dinh dưỡng để cung cấp cho hợp tử (nếu sẽ có) phát triển trong giai đoạn đầu khi chưa có nguồn dinh dưỡng bên ngoài (do mẹ cấp hoặc lấy ở môi trường ngoài).
 Nếu giao tử đực có thể tự di động (bơi) trong môi trường nước, người ta gọi là tinh trùng; nếu không tự "đi" được thì gọi là tinh tử. Do đó, giao tử đực của động vật là tinh trùng, còn giao tử đực của hầu hết thực vật là tinh tử. Tuy nhiên, cũng có nhiều loài thực vật có tinh trùng.

Mở rộng của khái niệm
Do các phát hiện mới của khoa học, nên khái niệm giao tử có ít nhiều mở rộng so với các "chuẩn" nói trên.

 Ở rất nhiều loài thực vật, giao tử không phải là tế bào hoàn chỉnh. Chẳng hạn ở cây Hạt kín: tinh tử (♂) gồm 2 nhân đực hình thành từ nhân sinh sản đơn bội (n) phát sinh trong hạt phấn khi ống phấn nảy mầm; còn noãn (♀) thì lại là tập hợp gồm 2 nhân cực và 1 trứng (tức noãn theo nghĩa chuẩn) nằm trong túi phôi thuộc lá noãn. Do đó, xảy ra sự thụ tinh kép mà nhiều bạn đã biết (hình 3), là quá trình độc đáo của riêng các cây có hoa, do Sergei Nawaschin, Grignard (Nga) và Léon Guignard (Pháp) độc lập nhau cùng phát hiện.

Kết quả là thụ tinh không theo sơ đồ chung: ♂n + ♀n = 2n, mà biến dạng thành: ♂(n + n) + ♀(n + n + n) = 2n (phôi) + 3n (nội nhũ).

 Trong trường hợp cơ thể bố/mẹ là thể tự đa bội (xem mục này ở trang thể đa bội), thì giao tử có khi lại là tế bào 2n hoặc 3n v.v. Như ở lúa mì hiện nay (Triticum aestivum) thực chất là loài lục bội (6n) với ba bộ NST, nếu kí hiệu chẳng hạn = AABBCC, thì giao tử của nó là ABC.,
 Trong trường hợp cơ thể bố/mẹ là thể dị đa bội (xem mục này ở trang thể đa bội), thì giao tử lại chứa bộ nhiễm sắc thể đơn bội của 2 loài khác nhau. Ví dụ: khi lai cải củ (Raphanus) có 2n1 = 18B với cải bắp (Brassica) có 2n2 = 18R, thì thu được con lai có bộ nhiễm sắc thể là n1 + n2 = 9B + 9R. Đa bội hoá con lai đã thu được thể song lưỡng bội có bộ nhiễm sắc thể = 18B + 18R, thì giao tử của thể song lưỡng bội lại là 9B + 9R (xem thêm công trình của Georgi Karpechenko).
                                           * * *
Tóm lại, giao tử là một đơn vị cấu trúc sinh học hoàn chỉnh, có thể trực tiếp tham gia thụ tinh để tạo thành hợp tử. Cấu trúc này thường là một tế bào hoặc tập hợp các nhân sinh sản có bộ nhiễm sắc thể bằng 1/2 bộ nhiễm sắc thể của tế bào sinh dục tạo ra nó.

Nguồn trích dẫn

Sinh học tế bào


title: Phyllotreta scheuchi

text:
Phyllotreta scheuchi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Heikertinger miêu tả khoa học năm 1941.

Chú thích

Tham khảo

Phyllotreta


title: James Scullin

text:
James Scullin (18 tháng 9 năm 1876 - 28 tháng 1 năm 1953) là một nhà chính trị Úc, ông là Thủ tướng Úc thứ 9. Thời gian đảm nhận chức vụ thủ tướng của ông từ ngày 22 tháng 10 năm 1929 đến ngày 6 tháng 1 năm 1932, kéo dài trong 2 năm 2 tháng và 16 ngày. Ông thuộc Đảng Lao động Úc. Hai ngày sau khi ông nhậm chức, Cuộc sụp đổ phố Wall năm 1929 xảy ra, đánh dấu một thời kỳ bắt đầu của cuộc Đại suy thoái ở Úc.

Thời trẻ

Scullin sinh ra trong một thị xã nhỏ của Trawalla ở phía tây Victoria, là con trai của John Scullin, một người công nhân đường ray và mẹ ông là Ann Logan), cả hai là người Ireland Công giáo xuất thân từ Derry. Ông học phổ thông của bang và sau đó làm nghề bán tạp hóa ở Ballarat lúc đang học tại lớp đêm. Ông gia nhập Đảng Lao động Úc năm 1903 và trở thành một nhà tổ chức cho Công đoàn Công nhân Úc, sau đó là biên tập của tờ Evening Echo, một báo của Lao động ở Ballarat. Ông là một người mộ đạo Công giáo Rôma, suốt đời không uống rượu và không hút thuốc.

Tham khảo

Thủ tướng Úc
Chính khách Úc
Chủ tịch Đảng Lao động Úc
Mất năm 1953
Lãnh tụ đối lập Úc
Chính trị gia Úc thế kỷ 20


title: Hestrud

text:
Hestrud là một xã ở tỉnh Nord trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Nord


title: (42712) 1998 QX28

text:
{{DISPLAYTITLE:(42712) 1998 QX28}}

(42712) 1998 QX28 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 23 tháng 8 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 42001–43000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Kesklinn

text:
Kesklinn là một quận của thủ đô Tallinn, Estonia. Quận này có Phố cổ Tallinn, di sản thế giới UNESCO. Quận này nằm bên vịnh Tallinn và giáp phía tây bắc bởi quận Põhja-Tallinn, phía tây giáp Kristiine, phía tây nam giáp với Nõmme, phía đông giáp với Lasnamäe và Pirita, phía nam giáp với Rae Parish, qua hồ Ülemiste. Đảo Aegna, nằm trong vịnh Tallinn, thuộc quản lý của quận. Quận có diện tích  dân số 49.454 người (thời điểm ngày 1 tháng 6 năm 2010); mật độ dân số là .

Phân chia hành chính
Quận này được chia thành 21 phó quận (asumid): (): Aegna, Juhkentali, Kadriorg, Kassisaba, Keldrimäe, Kitseküla, Kompassi, Luite, Maakri, Mõigu, Raua, Sadama, Sibulaküla, Südalinn, Tatari, Tõnismäe, Torupilli, Ülemistejärve, Uus Maailm, Vanalinn và Veerenni.

Chú thích

Tham khảo

Quận của Tallinn
Kesklinn


title: Periclitena sinensis

text:
Periclitena sinensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1888.

Chú thích

Tham khảo

Periclitena


title: Cancellaria parva

text:
Cancellaria parva là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cancellaria


title: 1090

text:
Năm 1090 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1090


title: Miomelon

text:
Miomelon là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae.

Các loài
Các loài thuộc chi Miomelon bao gồm:

 Miomelon alarconi Stuardo & Villas, 1974
 Miomelon eltanini Dell, 1990
 Miomelon philippiana (Dall, 1890)
 Miomelon turnerae Dell, 1990

Chú thích

Tham khảo

Volutidae


title: Nogent-l'Artaud

text:
Nogent-l'Artaud là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Nogentlartaud


title: Rhyacophila occidentalis

text:
Rhyacophila occidentalis là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Rhyacophila


title: Amegilla deltoides

text:
Amegilla deltoides là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Buysson mô tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1897


title: Hạt dẻ (màu)

text:
Màu hạt dẻ (tên tiếng Anh: Maroon) là màu hỗn hợp của màu nâu và màu tía. Mặc dầu về quan niệm nó là hỗn hợp màu, nó có thể coi như biến thể sẫm của màu đỏ chưa bão hòa.

Tọa độ màu
 Số Hex =  #5c342c
 RGB   (r, g, b)      = (92, 52, 44)
 CMYK  (c, m, y, k)   = (0, 100, 100, 50)
 HSV (h, s, v) =  (0, 100, 50)

Xem thêm

Danh sách màu

Tham khảo

Màu sắc


title: Amegilla whiteleyella

text:
Amegilla whiteleyella là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Rayment mô tả khoa học năm 1947.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1947


title: Nomioides deceptor

text:
Nomioides deceptor là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Saunders mô tả khoa học năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Nomioides
Động vật được mô tả năm 1908


title: Pentas ledermannii

text:
Pentas ledermannii là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Loài này có ở Cameroon và Nigeria. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Cheek. M. 2004. Pentas ledermannii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Pentas
Thực vật dễ tổn thương


title: Saint-Christophe-le-Jajolet

text:
Saint-Christophe-le-Jajolet là một xã cũ trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Saint-Christophe-le-Jajolet nằm ở khu vực có độ cao trung bình 174 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintchristophelejajolet


title: Askø

text:
Askø là 1 đảo nhỏ của Đan Mạch, nằm ở phía bắc đảo Lolland, phía nam đảo Zealand. Đảo có diện tích 2,82 km², mặt đất khá bằng phẳng và thấp. Trận bão lụt năm 1858 và 1872 đã khiến một phần đảo bị lụt, một phần đảo ở Kirkevig được đắp đê bao chống lụt.

Đảo hiện có với 56 cư dân (1.1.2006). Năm 1930, đảo có 180 cư dân, nhưng nay chỉ còn 56 người. Trường học bị đóng cửa năm 1988 vì không có học sinh. Phần lớn dân cư ngụ ở phần bắc đảo. Ở phần phía đông có khoảng 220 nhà nghỉ hè. Xưa kia dân trên đảo làm nghề đi biển và đánh bắt cá, ngày nay đa số làm nghề nông và trồng cây ăn trái.

Về hành chính, Askø trực thuộc thị xã Lolland và Vùng Zealand.

Về giao thông, có 1 đường đê dài khoảng 700 m nối với đảo Lilleø và tuyến tàu phà từ Bandholm trên đảo Lolland (mất 25 phút)

Nguồn tham khảo
 Tageo.com, "VESTSJAELLAND DENMARK Geography Population" (coordinates), 2007, webpage: Tageo-index.
 Denmark Postal codes, webpage: Postnumre-DK.
 Tele.dk Denmark detailed road map, webpage: Tele-DK-Danmark .

Tham khảo

Liên kết ngoài
Website về Askø
Tàu phà Askø
Hình ảnh về Askoe

Đảo Đan Mạch


title: Windows Preinstallation Environment

text:
Windows Preinstallation Environment (WinPE) là phiên bản gọn và nhẹ của Windows XP, Windows Server 2003 hoặc Windows Vista và các đời Windows sau này thường dùng để triển khai máy trạm hoặc máy chủ. Nó dùng môi trường 32-bit hoặc 64-bit để thay thế cho MS-DOS trong giai đoạn cài đặt Windows, và có thể khởi động qua PXE, CD-ROM, DVD-RW, USB hoặc ổ cứng. Trước đây nó chỉ dùng cho các tập đoàn lớn và các nhà sản xuất máy tính OEM (để cài đặt trình Windows cho máy khách trong quá trình sản xuất), bây giờ nó được phân phối rộng rãi qua Windows Automated Installation Kit (WAIK).

Tổng thể
WinPE được dự định chỉ sử dụng cho mục đích như một nền tảng cài đặt sẵn để triển khai hệ điều hành Microsoft Windows, đặc biệt là để thay thế DOS trong giai đoạn này. Các phiên bản sau của WinPE đã phát triển trên một nền tảng cho các mục đích:
 Triển khai máy trạm và máy chủ trong các tập đoàn lớn cũng như cũng như một môi trường cài đặt sẵn cho những người xây dựng hệ thống và máy chủ để bán cho người dùng cuối.
 Nền tảng phục hồi để chạy các công cụ phục hồi trên môi trường 32-bit hoặc 64-bit như Sysinternals ERD Commander hoặc Windows Recovery Environment (Windows RE).
 Nền tảng để chạy các chương trình sao lưu đĩa cứng trên môi trường 32-bit hoặc 64-bit như Acronis True Image, Aomei Backupper hoặc Symantec Ghost.

Gói có thể dùng cho những người phát triển kiểm tra hoặc như một đĩa CD/DVD cứu hộ cho quản trị hệ thống. Rất nhiều người trên Internet đã tạo ra những phiên bản WinPE khác nhau cho mỗi mục đích khác nhau.

Phiên bản 2.0 được giới thiệu có một số cải thiện và mở rộng hiệu lực của WinPE đến tất cả các khách hàng, không chỉ cho các khách hàng của doanh nghiệp phải tải về Windows Automated Installation Kit (WAIK).

Phiên bản hiện tại là Windows PE for Windows 11, dựa trên nhân của Windows 11

Nó được thiết kế và xây dựng bởi một nhóm kỹ sư nhỏ trong đội phát triển của Microsoft, bao gồm Vijay Jayaseelan, Ryan Burkhardt, và Richard Bond.

Các phiên bản WinPE
Các phiên bản sau được biết đến là có:

Xem thêm

Phần mềm liên quan
 BartPE
Windows To Go

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Windows PE Information
 Windows PE 2.0 for Windows Vista Overview

Quản trị Windows
Phần mềm của Microsoft


title: Percarina demidoffi

text:
Percarina demidoffii là một loài cá thuộc họ Percidae. Nó được tìm thấy ở Moldova, Nga, và Ukraina.

Nguồn
 World Conservation Monitoring Centre 1996. Percarina demidoffi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Percarina
Động vật România
Cá Biển Đen
Cá châu Âu


title: Azerbaijan

text:
Azerbaijan (phiên âm tiếng Việt: A-déc-bai-gian hoặc A-déc-bai-dan, tiếng Azerbaijan: Azərbaycan), tên gọi chính thức là Cộng hòa Azerbaijan, là quốc gia nằm tại khu vực Tây Á và thuộc vùng Kavkaz của lục địa Á-Âu, Azerbaijan giáp với biển Caspi ở phía đông, Liên bang Nga ở phía bắc, Gruzia ở phía tây bắc, Armenia ở phía tây và Iran ở phía Nam. Ngoài ra, trong cơ cấu lãnh thổ của Azerbaijan còn có Cộng hoà Tự trị Nakhchivan và khu vực tranh chấp Nagorno-Karabakh. Nakhchivan – giáp biên giới với Armenia ở phía bắc và phía đông, Iran ở phía nam và phía tây cùng Thổ Nhĩ Kỳ ở phía tây bắc – là một vùng lãnh thổ bị tách rời khỏi nước này còn vùng đất Nagorno-Karabakh ở phía tây nam thì mặc dù bị Armenia chiếm đóng vào năm 1991 nhưng họ đã giành lại được quyền kiểm soát sau hàng loạt những chiến thắng mang tính quyết định trong Chiến tranh Nagorno-Karabakh năm 2020.

Người Azerbaijan (hay còn gọi đơn giản là Azeris) là nhóm sắc tộc chiếm đại đa số, khoảng 85% theo truyền thống trung thành với dòng Hồi giáo Shi'a, số còn lại là tín đồ dòng Hồi giáo Sunni, các nhóm tôn giáo còn lại bao gồm Giáo hội Chính thống giáo Nga (1.3%), Tông đồ Armenia (1.3%) và những tôn giáo thiểu số khác (5%).

Azerbaijan là một nền dân chủ hoàn chỉnh với các quyền tự do đầy đủ. Azerbaijan là một quốc gia thế tục, thành viên của Hội đồng châu Âu, Ngân hàng Phát triển châu Á, Khối thịnh vượng chung các Quốc gia Độc lập từ năm 1991, đối tác trong Chính sách Láng giềng châu Âu của Liên minh châu Âu (EU) từ năm 2006, Đối tác vì Hoà bình và Đối tác Cá nhân Kế hoạch Hành động của NATO từ những năm 1994, 2004 và là một đồng minh có quan hệ ngoại giao cùng mối liên hệ chủng tộc đặc biệt với Thổ Nhĩ Kỳ. Quốc gia này sở hữu nền kinh tế thị trường, các ngành kinh tế chủ lực bao gồm: công nghiệp chế tạo, chế biến - xuất khẩu dầu mỏ, hóa chất, dệt may, khai mỏ và đồng thời duy trì được chỉ số phát triển con người (HDI) ở mức cao (thống kê năm 2019).

Từ nguyên

Địa danh Azerbaijan được cho là bắt nguồn từ Atropates, tên của vị Satrap (tổng trấn) Media dưới thời đế chế Achaemenid, người đã cai trị một vùng tại Iran Azarbaijan hiện đại được gọi là Atropatene. Cái tên Atropate có lẽ bắt nguồn từ tiếng Ba Tư cũ, có ý nghĩa là "được bảo hộ bởi lửa [thiêng]." Cái tên này cũng được đề cập trong Frawardin Yasht Avesta: âterepâtahe ashaonô fravashîm ýazamaide dịch nghĩa là: Chúng ta thờ cúng Fravashi của Atare-pata linh thiêng.

Lịch sử

Những người dân định cư sớm nhất được biết tại Azerbaijan ngày nay là người Albania Kavkaz, một tộc người nói ngôn ngữ Kavkaz có lẽ đã tới vùng này trước những sắc tộc cuối cùng sẽ chinh phục vùng Kavkaz. Theo lịch sử Azerbaijan từng là nơi sinh sống của nhiều bộ tộc, gồm Ba Tư, Armenia, Hy Lạp, La Mã, Ả Rập, Turk, Mông Cổ và Nga.

Ngôn ngữ Turkic xuất hiện ở vùng Azerbaijan như kết quả của cuộc di cư vĩ đại của người Turk tới Tiểu Á ở thế kỷ XI.

Vương quốc đầu tiên xuất hiện trên lãnh thổ ngày nay là Cộng hoà Azerbaijan là Mannae ở thế kỷ thứ IX trước Công Nguyên, tồn tại đến tận năm 616 trước Công Nguyên khi nó trở thành một phần của Đế chế Median, sau này sẽ trở thành một phần của Đế chế Ba Tư năm 549 trước Công Nguyên. Lãnh thổ phó vương Albania Kavkaz được thành lập ở thế kỷ thứ IV trước Công Nguyên và gồm xấp xỉ những lãnh thổ ngày nay là quốc gia Azerbaijan cùng những phần phía nam Dagestan.

Đạo Hồi nhanh chóng phát triển trong vùng Azerbaijan sau những cuộc chinh phục của người Ả Rập trong thế kỷ thứ bảy và thứ tám. Sau khi quyền lực của Khalifate Ả Rập suy tàn, nhiều quốc gia bán độc lập được thành lập, vương quốc Shirvanshah là một trong số đó. Ở thế kỷ XI, lực lượng chinh phục Seljuk Turks trở thành lực lượng hùng mạnh tại Kavkaz và dẫn tới việc thành lập một Azerbaijanis tạm thời theo ngôn ngữ. Ở thế kỷ XIII và XIV, đất nước này phải chịu những cuộc xâm lược Mông Cổ-Tatar.

Sau triều đại Safavid, Azerbaijan trải qua một giai đoạn phân chia phong kiến ngắn ở giữa thế kỷ XVIII tới đầu thế kỷ XIX, và gồm các vương quốc độc lập dưới quyền các khan. Sau hai cuộc chiến giữa Đế chế Iran Qajar, cũng như Ganja, Guba, Baku và các vương quốc Khan độc lập khác cùng Đế chế Nga, vùng Kavkaz bị người Nga chiếm đóng theo Hiệp ước Gulistan năm 1813, và Hiệp ước Turkmenchay năm 1828, và nhiều hiệp ước khác trước đó giữa các Sa hoàng Nga và các Khan trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ XIX. Năm 1873, dầu mỏ được tìm thấy tại thành phố Baku, thủ đô tương lai của Azerbaijan. Tới đầu thế kỷ XX hầu như một nửa lượng dầu cung cấp trên thế giới bắt nguồn từ Azerbaijan.

Sau sự sụp đổ của Đế chế Nga trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Azerbaijan cùng Armenia và Georgia trở thành một phần của Cộng hòa Dân chủ Liên bang Zakavkaz có thời gian tồn tại ngắn ngủi. Khi nước Cộng hòa giải tán tháng 5 năm 1918, Azerbaijan tuyên bố độc lập với cái tên Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan. Cộng hòa Dân chủ Azerbaijan là chế độc Cộng hòa Hồi giáo nghị viện đầu tiên trên thế giới và chỉ tồn tại trong 2 năm, từ 1918 tới 1920, khi các lực lượng Hồng Quân Xô viết xâm chiếm Azerbaijan. Tháng 3 năm 1922, Azerbaijan, cùng Armenia và Gruzia, trở thành một phần của Transcaucasian SFSR bên trong Liên bang Xô viết mới được thành lập. Năm 1936, TSFSR bị giải tán và Azerbaijan trở thành một nước Cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết với cái tên Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Azerbaijan.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Phát xít Đức xâm lược Liên bang Xô viết. Mục tiêu chủ yếu trong Chiến dịch Edelweiss của Adolf Hitler là chiếm thủ đô Baku giàu dầu mỏ của Azerbaijan. Vì nỗ lực chiến tranh, những người thợ dầu khí Xô viết bị buộc làm việc không nghỉ còn các công dân khác đi đào hầm hào cùng các vật cản chống tăng nhằm ngăn cản nguy cơ một cuộc tấn công của quân thù. Tuy nhiên, chiến dịch Edelweiss đã không thành công. Quân đội Đức ban đầu bị kìm chân tại những dãy núi vùng Kavkaz, sau đó bị đánh bại hoàn toàn trong Trận Stalingrad.

Năm 1990, người Azerbaijan tập hợp lực lượng phản đối quyền quản lý Xô viết và thúc đẩy giành độc lập. Những cuộc biểu tình đã bị người Xô viết can thiệp đàn áp dã man trong cái mà hiện họ gọi là Tháng 1 Đen. Năm 1991, Azerbaijan tái lập quyền độc lập sau sự sụp đổ của Liên bang Xô viết. Những năm đầu độc lập bị bao phủ bóng đen bởi một cuộc chiến tranh với Armenia và những người Armenia ly khai về vùng Nagorno-Karabakh. Dù đã có một thỏa thuận ngừng bắn từ năm 1994, Azerbaijan vẫn chưa giải quyết được cuộc xung đột này với Armenia. Từ khi cuộc chiến chấm dứt, Azerbaijan đã mất quyền kiểm soát 14% lãnh thổ gồm cả Nagorno-Karabakh. Vì cuộc xung đột này, cả hai nước đều phải đối đầu với những vấn đề người tị nạn và tình trạng chuyển dịch chỗ ở trong nước cũng như các khó khăn kinh tế.

Cựu lãnh đạo Xô viết người Azerbaijan Heydar Aliyev đã tìm cách khai thác nguồn tài nguyên dầu mỏ phong phú tại Baku. Dù Aliyev đã cố gắng giảm tối đa số lượng người thất nghiệp trong nước, nguồn thu từ dầu mỏ vẫn chủ yếu rơi vào tay tầng lớp trên. Aliyev dần tỏ ra độc tài và đã rạo ra sự sùng bái cá nhân chính ông. Những đối thủ chính trị bị giam giữ và tự do ngôn luận bị hạn chế. Tình hình chính trị Azerbaijan vẫn trong tình trạng căng thẳng, ngay cả sau khi Aliyev, khi gần chết, đã lựa chọn con trai là Ilham trở thành ứng cử viên tổng thống duy nhất của Đảng ông. Các lực lượng đối lập bất mãn với kiểu kế tục triều đình này và đang kêu gọi thành lập một chính phủ dân chủ hơn.

Chính trị

Các biểu tượng Nhà nước của Cộng hòa Azerbaijan, theo Điều 23 của Hiến pháp, gồm: cờ, quốc huy và quốc ca.

Azerbaijan là một nền Cộng hòa tổng thống. Lãnh đạo nhà nước và lãnh đạo chính phủ tách rời khỏi cơ cấu lập pháp của đất nước. Người dân bầu tổng thống với nhiệm kỳ năm năm. Tổng thống chỉ định tất cả quan chức nội các. Một Quốc hội với năm mươi thành viên chịu trách nhiệm làm luật. Azerbaijan áp dụng quyền phổ thông đầu phiếu cho mọi công dân từ 18 tuổi trở lên.

Sau cuộc bầu cử tổng thống ngày 15 tháng 10 năm 2003, một thông báo chính thức của Ủy ban Bầu cử Trung ương (CEC) cho thấy İsa Qambar — lãnh đạo khối đối lập lớn nhất, Bizim Azərbaycan ("Azerbaijan của chúng ta") — được 14% số phiếu bầu đứng thứ hai. Thứ ba với 3.6% là Lala Shevket, lãnh đạo Phong trào Thống nhất Quốc gia, người phụ nữ đầu tiên ra ứng cử trong một cuộc bầu cử tổng thống tại Azerbaijan. Tuy nhiên, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE), Hội đồng châu Âu, Human Rights Watch và các tổ chức quốc tế khác, cũng như các tổ chức chính trị độc lập trong nước và các Tổ chức Phi Chính phủ đã lên tiếng lo ngại về sự gian lận quan sát thấy trong cuộc bầu cử và quá trình kiểm phiếu nhiều thiếu sót.

Nhiều tổ chức độc lập trong nước và quốc tế từng quan sát và giám sát trực tiếp hay gián tiếp cuộc bầu cử đã tuyên bố Isa Gambar là người chiến thắng trong cuộc bầu cử ngày 15 tháng 10. Một quan điểm khác được nhiều tổ chức quốc tế tán thành cho rằng thực tế một cuộc bầu cử vòng hai đáng lẽ đã phải diễn ra giữa hai ứng cử viên đối lập chính là Isa Gambar và Lala Shevket.

Trích dẫn
... chính phủ đã can thiệp sâu vào quá trình tranh cử tạo thuận lợi cho Thủ tướng Ilham Aliev, con trai của Tổng thống đương nhiệm Heidar Aliev. Chính phủ đã sắp xếp Hội đồng Bầu cử Trung ương và các Hội đồng bầu cử địa phương bằng người ủng hộ mình, và ngăn cấp các tổ chức phi chính phủ giám sát cuộc bầu cử. Khi cuộc bầu cử tới gần, các quan chức chính phủ đã công khai đứng về phía Ilham Aliev, liên tục ngăn cản các cuộc tuần hành của phe đối lập và cố gắng ngăn cản sự tham gia của công chúng vào các sự kiện do phe đối lập tổ chức. Trong một số trường hợp, các quan chức địa phương đã đóng cửa tất cả đường sá dẫn tới thị trấn trong những cuộc tuần hành của phe đối lập, hay kéo dài thời gian làm việc và học tập, thậm chí tuyên bố bắt đi làm việc vào Chủ nhật để ngăn cản người dân tham gia vào các cuộc tuần hành.|Human Rights WatchOSCE’s final report , (PDF)

Azerbaijan đã tổ chức bầu cử quốc hội ngày Chủ nhật mùng 6 tháng 11 năm 2005.

Azerbaijan đã được bầu trở thành một trong những thành viên mới nhất của Hội đồng Nhân quyền (HRC) mới được thành lập bởi Đại hội đồng ngày 9 tháng 5 năm 2006. Nhiệm kỳ sẽ bắt đầu từ ngày 19 tháng 6 năm 2006.

Quân đội

Các lực lượng vũ trang quốc gia được trang bị hiện đại của Azerbaijan được hình thành theo nghị định của Tổng thống vào tháng 10 năm 1991. Các Lực lượng Vũ trang Azerbaijan gồm bốn nhánh quân sự: lục quân, không quân, hải quân, lực lượng phòng không và bốn tiểu nhánh vệ binh quốc gia, vệ binh nội vụ, biên phòng và bảo vệ bờ biển.

Khu vực hành chính

Azerbaijan được chia thành 59 quận rayons (rayonlar, số ít rayon), 11 thành phố (şəhərlər, số ít şəhər), và 1 Cộng hòa tự trị (muxtar respublika), Nakhchivan. Chính Nakhchivan cũng được chia thành bảy rayons và một thành phố. Thành phố Baku là thủ đô Azerbaijan.

Địa lý

Azerbaijan có chín trong mười một vùng khí hậu. Đây là quốc gia khô cằn, khô và khí hậu cận nhiệt đới với mùa hè nóng và mùa đông ôn hoà. Nhiệt độ thay đổi theo mùa và theo vùng. Ở vùng đất thấp phía tây nam, nhiệt độ trung bình là  vào mùa đông và  vào mùa hè — dù nhiệt độ tối đa thông thường ban ngày có thể tới . Ở những rặng núi phía bác và phía tây nhiệt độ trung bình  vào mùa hè và  vào mùa đông.

Lượng mưa hàng năm trên hầu hết đất nước thay đổi trong khoảng từ  tới  và nói chung ở mức thấp nhất phía đông bắc. Tuy nhiên, ở vùng viễn đông nam khí hậu ẩm hơn và lượng mưa hàng năm có thể cao tới . Trên hầu hết đất nước, những giai đoạn ẩm nhất là vào mùa xuân và mùa thu, mùa hè khô nhất.

Kinh tế

Kinh tế Azerbaijan chủ yếu dựa vào công nghiệp. Các ngành công nghiệp gồm chế tạo máy, dầu mỏ và các ngành khai mỏ khác, lọc dầu, các sản phẩm dệt may và chế biến hóa chất. Nông nghiệp chiếm một phần ba nền kinh tế Azerbaijan. Đa số các nông trang nhà nước đã được tưới tiêu. Tại các vùng đất thấp, nông dân chủ yếu canh tác các loại cây bông, cây ăn quả, lúa gạo, chè, thuốc lá, và nhiều loại rau. Tằm được nuôi để sản xuất tơ tự nhiên cho ngành may mặc. Những người chăn thả gia súc Azerbaijan nuôi gia súc, cừu và dê gần các rặng núi. Hải sản, gồm trứng cá muối và cá khai thác từ Biển Caspia. Azerbaijan có nền kinh tế rất năng động, chủ yếu nhờ dầu khí, và tổng sản phẩm quốc nội (GDP) nước này tăng vọt 34.5% để đạt tới 20.6 tỷ dollar năm 2006, biến nước này thành nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới trong hai năm liên tục. GDP trên đầu người tăng 33% đạt $5,739. Tăng trưởng GDP năm 2007 được dự đoán trong khoảng 18% tới 22%.

Tính đến năm 2016, GDP của Azerbaijan đạt 35.686 USD, đứng thứ 96 thế giới và đứng thứ 32 châu Âu.

Nhân khẩu

Azerbaijan có dân số 9.2 triệu người, 91.6% trong số đó là người Azerbaijan (cũng được gọi là Azeris; con số cuộc điều tra dân số năm 2009). Sắc tộc đứng thứ hai là người Nga, hiện họ chiếm khoảng 1.8% dân số, đa số người Nga đã di cư khỏi nước này từ khi độc lập. Nhiều người Dagestan sống quanh biên giới với Dagestan. Các sắc tộc chính là Lezgis, Avar và Tsakhur. Các nhóm nhỏ hơn gồm Budukh, Udi, Kryts và Khinalug hay Ketsh quanh làng Xinalıq.

Tại Azerbaijan cũng có nhiều nhóm sắc tộc nhỏ hơn khác như Georgians, Kurds, Talysh, Tatars và Ukraina. Một số người cho rằng số lượng người Talysh lớn hơn con số chính thức, bởi nhiều người trong số họ bị coi là người Azerbaijan. Người Do Thái miền núi (Mountain Jews) sống quanh thị trấn Quba ở miền bắc, cũng có mặt tại Dagestan. Nhiều người Do Thái đã di cư về Israel trong những năm gần đây, dù khuynh hướng này đã giảm bớt và thậm chí đảo ngược. Số lượng người Armenia khá lớn ở nước này đã di cư về Armenia và các nước khác với sự bùng nổ của cuộc xung đột Armenian-Azeri về vùng Nagorno-Karabakh. Trong giai đoạn này, Azerbaijan cũng tiếp nhận số lượng lớn người Azerbaijan bỏ chạy khỏi Armenia và Nagorno-Karabakh cũng như các tỉnh bị chiếm đóng Armenia. Rõ ràng tất cả người Armenia tại Azerbaijan hiện sống trong vùng ly khai Nagorno-Karabakh.

Tôn giáo

93.4% người Azerbaijan là tín đồ Hồi giáo và đa số họ thuộc dòng Twelver Shia. Số người này chiếm hơn 85% tín đồ Hồi giáo. Các tôn giáo hay đức tin khác được nhiều người theo là Hồi giáo Sunni, Nhà thờ Tông đồ Armenia (tại Nagorno-Karabakh), Nhà thờ Chính thống Nga, và nhiều nhánh Thiên chúa giáo cũng như Hồi giáo khác. Người Do Thái miền núi tại Quba, cũng như hàng ngàn người Do Thái Ashkenazim tại Baku, theo Do Thái giáo. Theo truyền thống, các làng quanh Baku và vùng Lenkoran được coi là cứ địa của dòng Shi'ism, và tại một số vùng phía bắc nơi sinh sống của người Dagestan Sunni, phái Salafi được nhiều người theo. Phong tục dân gian Hồi giáo rất phổ biến, nhưng chưa có một phong trào Sufi được tổ chức.

Văn hoá

Ngôn ngữ chính thức của Azerbaijan là tiếng Azerbaijan, một thành viên trong phân nhánh Oghuz của ngữ hệ Turk, và được khoảng 95% dân số sử dụng, cũng như khoảng một phần tư dân số Iran. Những ngôn ngữ có quan hệ gần nhất với tiếng Azerbaijan là tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, Turkmen, và Gagauz. Vì chính sách ngôn ngữ của Liên bang Xô viết, tiếng Nga cũng được sử dụng nhiều như một ngôn ngữ thứ hai đối với dân cư thành thị. Azerbaijan đã nộp hồ sơ xin đăng cai Thế vận hội Mùa hè 2016, với Baku sẽ là thành phố tổ chức, nhưng cuối cùng thất bại trước Rio de Janeiro của Brasil.

Thể thao

Xem thêm

Chú thích

Tham khảo
 Forrest, Brett (28 tháng 11 năm 2005). "Over a Barrel in Baku". Fortune, pp. 54–60.

Liên kết ngoài

 Xem vị trí trên Google Maps.

 BBC Country Profile: Azerbaijan
 Azerbaijan Portal
 Library of Congress Portals to the World: Azerbaijan directory category
 Azerbaijan from A to Z
 Azerbaijan International world's largest website about Azerbaijan
 Virtual Azerbaijan Republic
 Baku Today
 Independent newspaper Azadliq
 State Statistical Committee of the Azerbaijan Republic
 United Nations Office in Azerbaijan with a country report
 IFEX: Press Freedom in Azerbaijan
 Amnesty International on Human Rights in Azerbaidjan

Cộng hòa
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Azerbaijan
Tây Á
Ngoại Kavkaz
Quốc gia châu Âu
Quốc gia Đông Âu
Nhà nước Turk hiện đại
Quốc gia nội lục
Quốc gia thành viên Ủy hội châu Âu
Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
Quốc gia thành viên Cộng đồng các Quốc gia Độc lập
Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc
Khởi đầu năm 1991 ở châu Âu


title: Sân bay Billund

text:
Sân bay Billund  là một sân bay ở Billund (bán đảo Jutland), Đan Mạch. Sân bay này phục vụ các chuyến bay chở hành khách, vận chuyển hàng hóa và bay thuê bao. Sân bay này gần công viên giải trí Legoland ở Billund tạo điều kiện để thu hút khách đến công viên này. Năm 2007 đã có 2.262.125 lượt khách và 58.617 tấn hàng hóa qua sân bay này.

Lịch sử

Sân bay Billund được xây dựng năm 1964 và khai trương ngày 1 tháng 11 cùng năm. Lúc đầu sân bay chỉ có 1 đường băng dài 1.660 m, rộng 45 m cho máy bay cất cánh và hạ cánh với 1 tháp kiểm soát không lưu. Các hành khách ban đầu được phục vụ trong hangar của hãng sản xuất đồ chơi Lego. Mùa xuân năm 1966 nhà ga hành khách đầu tiên ở phía nam đường băng được đua vào sử dụng.

Hãng hàng không đầu tiên có chuyến bay thường xuyên đến đây là SAS, với các chuyến bay trong nước đến Copenhagen. Chuyến bay quốc tế đầu tiên được thực hiện để chở một số thủy thủy đến một con tàu ở Italia.

Chuyến bay vận chuyển hàng hóa đầu tiên bắt đầu cuối thập niên 1960 khi. Khi máy bay Boeing 747 bắt đầu hoạt động năm 1970, các hãng hàng không vận chuyển hàng hóa từ châu Mỹ và châu Á chọn sân bay Billund làm một điểm trung chuyển giữa châu Á và châu Mỹ. Do đó, năm 1971 đường băng đã được kéo dài tới 3100 m. Năm 2002, nhà ga thứ hai được khai trương và nhà ga 1 được chuyển thành nhà ga chỉ dành cho vận chuyển hàng hoá.

Sân bay Billund do Công ty cổ phần Billund Lufthavn A/S làm chủ. Từ ngày 1.1.2007, vốn của các cổ đông như sau: thị xã Vejle 34,3%, thị xã Kolding 25,9%, thị xã Billund 15%, thị xã Horsens 10,7%, thị xã Fredericia 6,9%, thị xã Hedensted 6,1%, thị xã Ikast-Brand 1%, thị xã Skandeborg 0,1%

Năng lực
Sân bay này phục vụ trung bình 2 triệu lượt khách mỗi năm và hàng triệu pound hàng hoá. Sân bay Billund có thể phục vụ các loại máy bay lớn như Boeing 747.

Các hãng hàng không và các điểm đến

Các hãng vận chuyển khách thường xuyên và thuê bao
airBaltic (Riga) [starts 1st May, 2008]
Atlantic Airways (Vagar)
British Airways
cung cấp bởi Sun Air of Scandinavia (Aarhus, Brussels, Düsseldorf, Edinburgh, Gothenburg-Landvetter, Helsinki, Manchester, Oslo, Paris-Charles de Gaulle)
Bulgarian Air Charter (Bourgas, Plovdiv) seasonal
Cimber Air (Bergen, Berlin-Tegel, Copenhagen, München, Oslo, Stockholm-Arlanda, Tirgu Mures)
DAT - Danish Air Transport (Stavanger)
Iceland Express (Reykjavík-Keflavík)
Icelandair (Reykjavík-Keflavík) charter
KLM Royal Dutch Airlines
operated by KLM Cityhopper (Amsterdam)
Lufthansa
cung cấp bởi Cirrus Airlines (Frankfurt)
North Flying
Ryanair (Alicante, Birmingham [bắt đầu tháng 6 năm 2008], Dublin, Edinburgh [Begins September 08], Girona, London-Stansted, Madrid, Milan-Bergamo, Pisa, Valencia)
Sterling Airlines (Alicante, London-Gatwick, Málaga, Nice, Palma de Mallorca, Paris-Charles de Gaulle, Rome-Ciampino)
UPG-Airservice (Lviv)

Các hãng hàng hóa
Antonov Airlines
Cargo Lion
DHL
Fed Ex
Heavy Lift
KLM Cargo
Kitty Hawk Aircargo
Lufthansa Cargo
UPS
Volga-Dnepr

Tham khảo

AIP Denmark: Billund - EKBI
VFR Flight Guide Denmark: Billund - EKBI

Liên kết ngoài
Trang web chính thức sân bay Billund: tiếng Đan Mạch  hay tiếng Anh
Thông số sân bay

Billund


title: Anochetus pattersoni

text:
Anochetus pattersoni được phát hiện vào ngày 19 tháng 12 năm 2005 bởi S.M.Goodman tại Seychelles và được miêu tả bởi Fisher, B. L. & Smith, M. A. vào năm 2008.

Chú thích

Anochetus


title: Littorina keenae

text:
Littorina keenae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Littorina


title: Stylosomus xantholus

text:
Stylosomus xantholus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Rey miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Stylosomus


title: 13 tháng 12

text:
Ngày 13 tháng 12 là ngày thứ 347 (348 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 18 ngày trong năm.

Sự kiện
552 – Sau khi tiêu diệt cuộc nổi loạn của Hầu Cảnh, Tiêu Dịch xưng là hoàng đế Lương tại Giang Lăng, tức Lương Nguyên Đế, tức ngày Bính Tý (12) tháng 11 năm Nhâm Thân.
1294 – Giáo hoàng Cêlestinô V từ nhiệm chỉ 5 tháng sau khi được bầu; ông hy vọng có thẻ quay trở lại cuộc sống như một ẩn sĩ khổ tu lúc trước.
1545 – Công đồng Trentô bắt đầu.
1577 – Francis Drake dời Plymouth, Anh với 5 chiếc thuyền và 164 người, bắt đầu cuộc hành trình vòng quanh thế giới của mình.
1642 – Nhà thám hiểm người Hà Lan Abel Tasman đến New Zealand.
1643 – Nội chiến Anh: Trận Alton diễn ra ở Hampshire.
1769 – Đại học Dartmouth tại New Hampshire, nay thuộc Hoa Kỳ được thành lập theo một đặc quyền vương thất của Quốc vương George III của Anh
1862 – Nội chiến Hoa Kỳ: Trong Trận Fredericksburg, Tường miền Nam Robert E. Lee đánh bại Tướng miền Bắc Ambrose Burnside.
1888 – Sau khi bị Thực dân Pháp bắt, Hoàng đế Hàm Nghi bị đưa lên tàu để sang an trí tại Algérie thuộc Pháp.
1928 – Bài hát Người Mỹ ở Paris (An American in Paris) của George Gershwin được biểu diễn lần đầu tiên.
1937 – Chiến tranh Trung-Nhật: quân đội Nhật Bản chiếm được Nam Kinh và bắt đầu các hành động tội ác trong vài tuần sau đó.
1940 – Phan Ngọc Hiển và 10 tay súng tiến hành cuộc nổi dậy ở đảo Hòn Khoai thuộc Nam Kỳ, Liên bang Đông Dương.
1941 – Chiến tranh thế giới thứ hai: Hungary và Romania tuyên chiến với Hoa Kỳ.
1949 – Knesset bỏ phiếu chuyển thủ đô của Israel đến Jerusalem.
1951 – WFMT bắt đầu phát thanh ở Chicago.
1960 – Trong lúc Hoàng đế Ethiopia Haile Selassie I viếng thăm Brasil, đội Cận vệ Hoàng gia chiếm giữ thủ đô và tuyên bố phế truất Haile Selassie I.
1974 – Chiến tranh Việt Nam: Quân đội Nhân dân Việt Nam bắt đầu tiến hành Chiến dịch Phước Long nhằm thăm dò phản ứng quốc tế.
1974 – Malta trở thành một nước cộng hòa trong Khối Thịnh vượng chung.
1981 – Tướng Wojciech Jaruzelski tuyên bố thiết quân luật ở Ba Lan, phần lớn do những hành động của Công đoàn Đoàn kết.
1982 – Trận động đất Bắc Yemen 1982 6.0 độ mô men làm rung chuyển Tây Nam Yemen với cường độ Mercalli tối đa là VIII (Khốc liệt), khiến 2.800 người chết và 1.500 người bị thương.
1988 – Chủ tịch Tổ chức Giải phóng Palestine Yasser Arafat có bài phát biển tại một hội nghị của Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc ở Geneva, Thụy Sĩ, sau khi giới chức Hoa Kỳ từ chối cấp thị thực cho ông ta tới trụ sở chính của Liên Hợp Quốc ở New York.
2001 – Quốc hội Ấn Độ bị năm tay súng tiến công, kết quả có 12 người thiệt mạng, bao gồm các thủ phạm.
2002 – Liên minh châu Âu tuyên bố rằng, Estonia, Hungary, Latvia, Litva, Malta, Ba Lan, Séc, Síp, Slovakia, và Slovenia sẽ trở thành thành viên của mình từ ngày 1 tháng 5 năm 2004.
2003 – Chiến tranh Iraq: Chiến dịch Bình minh Đỏ: Cựu tổng thống Iraq Saddam Hussein bị bắt giữ gần thành phố Tikrit.
2006 – Công ước Quốc tế về Quyền của Người Khuyết tật được Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua.
2011 – Một vụ tấn công bằng súng xảy ra tại thành phố Liège của Bỉ, làm thiệt mạng 6 người và làm bị thương 125 người tại một Chợ Giáng sinh.

Sinh
1521 – Giáo hoàng Xíttô V (m. 1590)
1553 – Henri IV, quốc vương của Pháp (m. 1610)
1559 – Maximilien I de Béthune, quý tộc, chính khách người Pháp (m. 1641)
1678 – Ái Tân Giác La Dận Chân, tức Ung Chính Đế, hoàng đế triều Thanh, 30 tháng 10 năm Mậu Ngọ (m. 1735)
1724 – Franz Aepinus, triết gia người Đức (m. 1802)
1797 – Heinrich Heine, nhà thơ người Đức (m. 1856)
1816 – Ernst Werner von Siemens, kĩ sư, nhà phát minh, nhà tư bản công nghiệp người Đức (m. 1892)
1818 – Mary Todd Lincoln, phối ngẫu của Abraham Lincoln, Đệ Nhất Phu nhân Hoa Kỳ thứ 17 (m. 1882)
1845 – Nguyễn Phúc Hồng Cai, tước phong Kiên Thái vương, hoàng tử con vua Thiệu Trị nhà Nguyễn, cha của các vua Kiến Phúc, Đồng Khánh, Hàm Nghi (m. 1876).
1873 – Valery Bryusov, tác gia người Nga, tức 1 tháng 12 theo lịch Julius (m. 1924)
1887 – George Pólya, nhà toán học người Mỹ gốc Hungary (m. 1985)
1902 – Talcott Parsons, nhà xã hội học người Mỹ (m. 1979)
1911 – Trygve Haavelmo, nhà kinh tế học người Na Uy, đoạt giải Nobel (m. 1999)
1920 – Kaysone Phomvihane, chính trị gia người Lào-Việt, Thủ tướng Lào, Chủ tịch nước Lào
 1920 – George P. Shultz, kinh tế gia và chính trị gia người Mỹ, Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ thứ 60
1929 – Christopher Plummer, diễn viên người Canada (m. 2021)
1929 – Ngô Quang Trưởng, tướng lĩnh người Việt Nam (m. 2007)
1944 – Hwang Jeong-ri, võ sư và diễn viên người Hàn Quốc sinh tại Nhật Bản
1945 – Herman Cain, doanh nhân, chính trị gia người Mỹ
1953 – Ben Bernanke, nhà kinh tế học người Mỹ, Chủ tịch Hội đồng Thống đốc Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ thứ 14
1961 – Irene Saez, người mẫu và chính trị gia người Venezuela, Hoa hậu Hoàn vũ 1981
1964 – Hideto Matsumoto, nghệ danh hide, ca sĩ-người viết ca khúc, nghệ sĩ đàn guitar, và nhà sản xuất âm nhạc người Nhật Bản (m. 1998)
1967 – Jamie Foxx, diễn viên người Mỹ
1970 – Võ Văn Thưởng, Chủ tịch nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam
1980 – Hoàng Tông Trạch, ca sĩ và diễn viên người Hồng Kông
1981 – Amy Lee, ca sĩ, người sáng tác bài hát người Mỹ
1982 – Eita Nagayama, diễn viên người Nhật Bản
 1982 – Kinoshita Ayumi, diễn viên người Nhật Bản
1984 – Santi Cazorla, cầu thủ bóng đá người Tây Ban Nha
1989 – Taylor Swift, ca sĩ, người sáng tác bài hát người Mỹ
 1989 – Trần Tường, ca sĩ, diễn viên người Trung Quốc

Mất
1124 – Giáo hoàng Calixtô II (s. 1065)
1250 – Frederick II, hoàng đế Đế quốc La Mã Thần thánh (s. 1194)
1466 – Donatello, họa sĩ và nhà điêu khắc người Ý (s. 1386)
1521 – Manuel I, quốc vương của Bồ Đào Nha (s. 1469)
1603 – François Viète, nhà toán học người Pháp (s. 1540)
1754 – Mahmud I, sultan của Đế quốc Ottoman (s. 1696)
1784 – Samuel Johnson, nhà văn, nhà từ điển học người Anh (s. 1709)
1909 – Innokentiy Annensky, nhà thơ, dịch giả, nhà phê bình người Nga, tức 30 tháng 11 theo lịch Julius (s. 1855)
1930 – Fritz Pregl, nhà hóa học người Slovenia-Áo, đoạt giải Nobel (s. 1869)
1931 – Gustave Le Bon, nhà tâm lý học người Pháp (s. 1840)
1935 – Victor Grignard, nhà hóa học người Pháp, đoạt giải Nobel (s. 1871)
1944 – Wassily Kandinsky, nghệ sĩ người Nga-Pháp (s. 1866)
1945 – Irma Grese, cai ngục Đức Quốc xã (s. 1923)
1996 – Vạn Gia Bảo, tức Tào Ngu, nhà viết kịch người Trung Quốc (s. 1910)
2009 – Paul Samuelson, nhà kinh tế học người Mỹ, đoạt giải Nobel (s. 1915)
2010 – Richard C. Holbrooke, nhà ngoại giao người Mỹ (s. 1941)
2013 - Huỳnh Anh (nhạc sĩ)

Ngày lễ và kỷ niệm

Tham khảo

Tháng mười hai
Ngày trong năm


title: Chichén Itzá

text:
Chichen Itza (từ tiếng Maya Yucatec chich'en itza', "Tại miệng giếng của người Itza") là một địa điểm khảo cổ thời tiền Colombo do người Maya xây dựng, nằm ở trung tâm phía bắc Bán đảo Yucatán, México ngày nay.

Chichen Itza từng là một trung tâm cấp vùng lớn tại những vùng đất thấp Maya từ thời Cuối Cổ Điển (Late Classic) cho tới thời Tận Cùng Cổ Điển (Terminal Classic) và kéo dài tới cả một số thời kỳ ở thời Đầu Hậu Cổ điển (Early Postclassic). Địa điểm này chứa đựng vô số các phong cách kiến trúc, từ cái gọi là "kiểu México" và kiểu các phong cách tìm thấy ở trung México cho tới phong cách Puuc được tìm thấy tại Puuc Maya ở các vùng đất thấp phía bắc. Sự hiện diện của các phong cách México từng được cho là biểu hiện của sự di cư trực tiếp hay thậm chí là sự chinh phục của vùng trung México, nhưng những quan điểm gần đây nhất cho rằng sự hiện diện của những phong cách phi Maya đó có lẽ chính xác hơn là một sự khuếch tán văn hoá.

Các dữ liệu khảo cổ học, như bằng chứng cho thấy một số công trình hay các quần thể kiến trúc bị đốt cháy, cho thấy rằng sự sụp đổ của Chichen Itza gắn liền với bạo lực. Sau khi quyền bá chủ của Chichen Itza suy tàn, một quyền lực cấp vùng khác là Yucatán nổi lên trở thành trung tâm mới của Mayapan.

Theo Hiệp hội Nhân loại học châu Mỹ, những tàn tích Chichen Itza hiện là tài sản liên bang, và quyền quản lý địa điểm này thuộc Instituto Nacional de Antropología e Historia (INAH) México. Tuy nhiên, vùng đất bên dưới các công trình, thuộc sở hữu tư nhân bởi đa phần các vùng đất này đều là các tài sản thừa kế tại México. Trong trường hợp Chichen Itza, vùng khảo cổ học thuộc sở hữu của gia đình Barbachano.

Tên và cách viết

Cái tên Maya "Chich'en Itza" có nghĩa "tại miệng giếng của Itza ". Dù đây là tên thường được dùng để gọi nơi này trong những thời kỳ tiền Columbo, nó cũng là tên chỉ những biên niên sử cổ đại như Uucyabnal, có nghĩa "Bảy vị vua cai trị vĩ đại".

Trong tiếng Tây Ban Nha và nhiều ngôn ngữ khác cái tên này thường được viết thành Chichén Itzá có nghĩa cả hai phần của cái tên đều cần được đọc nhấn ở phần cuối. Trong ngôn ngữ Yucatec Maya (vẫn còn được dùng trong vùng, và được viết bằng cả ký tự La tinh từ thế kỷ 16) âm nhấn này tuân theo các quy định thông thường của ngôn ngữ La tinh, và vì thế được viết không cần các dấu phụ. Cả hai hình thức này đều đã được sử dụng trong văn học viết về chủ thể, gồm cả nhiều tác phẩm hàn lân. Một số cách viết khác chính xác hơn như Chich'en Itza. Hình thức này đảo ngược sự phân biệt âm vị
giữa [ ch' ] và [ ch ], bởi vì từ ch'en cơ bản có nghĩa "giếng (nước)" bắt đầu với một âm tắc xát thanh môn (glottalized affricate) (trong IPA, ) và không phải một thanh (không tắc xát) không âm ().

Lịch sử Chichen Itza

Chichen Itza nằm ở phần phía đông của bang Yucatán ở México. Mạn bắc của bán đảo Yucatán là vùng khô hạn, và các dòng sông đều chảy ngầm dưới mặt đất. Bởi vùng phía bắc Yucatán không hề có những con sông, nên ba chỗ đất sụt tự nhiên (ao trũng) trở thành nơi cung cấp nước quanh năm cho Chichen và trở thành một địa điểm hấp dẫn với những người dân. Hai trong số ba ao trũng đó vẫn còn tồn tại tới ngày nay; "Ao hi sinh" là ao nổi tiếng hơn, và nó được dành cho việc cúng tế vị thần mưa Maya là Chaac. Nhiều vật thể và vật liệu khác như ngọc bích, đồ gốm, và hương, đã được ném xuống đó để hiến cho Chaac. Một số người (chủ yếu là các hướng dẫn viên du lịch, nói rằng thỉnh thoảng, đặc biệt vào những khoảng thời gian hạn hán kéo dài, giếng còn được hiến tế bằng chính con người. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào xác nhận điều này, và quá trình nạo vét ao của các nhà khảo cổ học cũng không ủng hộ nó.

Phát triển
Chichen Itza đã nổi lên trở thành một vùng nổi bật trong khu vực vào khoảng cuối giai đoạn Đầu Cổ điển (hay, khoảng năm 600 sau Công Nguyên). Tuy nhiên, tới cuối thời kỳ Hậu Cổ điển và nửa đầu Cuối Cổ điển nơi này đã trở thành một trung tâm thực sự, tập trung và chi phối chính trị, văn hóa xã hội, kinh tế và đời sống tư tưởng tại các khu vực đất thấp phía bắc Maya. Sự phát triển của Chichen Itza hầu như đồng thời với sự suy tàn và tan rã của các trung tâm lớn khác ở các vùng đất thấp phía nam Maya, như Tikal.

Một số nguồn thông tin lịch sử dân tộc học cho rằng vào khoảng năm 987 một vị vua Toltec tên là Quetzalcoatl đã tới đây với một đội quân từ trung México, và (với các đồng minh Maya địa phương) biến Chichen Itza trở thành thủ đô của mình, cùng một thủ đô khác tại Tula. Nghệ thuật và kiến trúc từ thời kỳ này cho thấy một sự pha trộn đáng chú ý giữa các phong cách Maya và Toltec. Tuy nhiên, việc tái xác định thời điểm suy tàn của Chichen Itza (xem bên dưới) cho thấy Chichen Itza chủ yếu thuộc thời kỳ Hậu/Cuối Cổ điển, trong khi Tula thộc giai đoạn sớm sau thời Cổ điển (vì thế đảo ngược hướng ảnh hưởng có thể có lẫn nhau).

Tổ chức chính trị
Không giống các xã hội Maya thời Đầu Cổ điển khác, Chichen Itza không nằm dưới quyền cai trị cá nhân của một vị vua hay một dòng họ. Thay vào đó, theo Sharer và Traxler (2006:581), tổ chức chính trị của thành phố được xây dựng theo một hệ thống "multepal", đặc trưng ở sự quản lý thông qua một hội đồng. Hội đồng này gồm các thành viên tinh túy của các dòng họ cai trị.

Kinh tế
Chichen Itza là một trung tâm kinh tế lớn của các vùng đất thấp phía bắc Maya ở thời cực thịnh của nó. Tham dự vào con đường thương mại trên biển quanh bán đảo thông qua cảng tại Isla Cerritos, Chichen Itza có thể tiếp cận các nguồn tài nguyên không có trong khu vực từ những nơi xa xôi như trung México (đá vỏ chai (obsidian) và nam Trung Mỹ (vàng).

Sự suy tàn của Chichen Itza
Những cuốn biên niên sử Maya ghi lại rằng vào năm 1221 một cuộc nổi loạn và nội chiến bùng phát, và các bằng chứng khảo cổ học dường như cũng xác định rằng các mái gỗ của chợ lớn và Đền các Chiến binh cũng bị đốt cháy vào khoảng thời gian này. Chichen Itza bắt đầu đi vào giai đoạn suy tàn khi quyền cai quản Yucatán rơi vào tay Mayapan.

Tuy nhiên, những thông tin niên đại này đã được sửa đổi rất nhiều trong những năm gần đây. Khi các nhà khảo cổ học có được hiểu biết sâu hơn về những thay đổi trong chế tạo đồ gốm tại đó, và việc xác định niên đại bằng carbon Chichen Itza, sự kết thúc của thủ đô Maya này đã bị đẩy lùi lại hơn 200 năm. Dữ liệu khảo cổ học hiện nay cho rằng Chichen Itza đã sụp đổ khoảng năm 1000 Công nguyên. Điều này dẫn tới một khoảng trống khó hiểu giữa sự suy tàn của Chichen Itza và sự nổi lên của trung tâm quyền lực tiếp sau nó, Mayapan. Những nghiên cứu hiện nay tại Mayapan có thể giúp giải quyết câu hỏi niên đại hóc búa này.

Tuy địa điểm chưa bao giờ hoàn toàn bị bỏ rơi, dân số sụt giảm và những công trình mới cũng không bao giờ được xây dựng sau sự sụp đổ vị thế chính trị của nó. Tuy nhiên, Ao thiêng vẫn là một địa điểm hành hương.

Năm 1531 Kẻ chinh phục Tây Ban Nha Francisco de Montejo đã tới Chichén Itzá và dự định biến nó thành thủ đô của Yucatán Tây Ban Nha, nhưng sau một cuộc nổi dậy kéo dài vài tháng của người Maya địa phương Montejo và các lực lượng của mình đã phải rời vùng đất này.

Xem thêm: Cuộc chinh phục Yucatán của Tây Ban Nha

Địa điểm

"Chichen" chứa đựng nhiều công trình đá ở nhiều tình trạng bảo quản khác nhau; các công trình này trước kia từng là những ngôi đền, cung điện, sân khấu, chợ, nhà tắm và các sân bóng.

El Castillo

Nổi bật ở trung tâm Chichén là Đền Kukulcan (tên Maya của Quetzalcoatl), thường được gọi là "El Castillo" (lâu đài). Kim tự tháp bậc này được bố trí với nhiều khu đất vuông cùng các cầu thang dẫn lên trên đỉnh đền ở cả bốn mặt. Tại thời điểm Xuân phân và Thu phân, khi mặt trời mọc và lặn, góc của công trình tạo thành bóng râm hình một con rắn có lông - Kukulcan, hay Quetzalcoatl - dọc theo cạnh cầu thang phía Bắc. Vào hai ngày đó, các bóng râm từ các bậc góc trượt theo cạnh phía bắc kim tự tháp cùng với sự chuyển động của mặt trời.

Tại các thành phố Mesoamerica việc xây dựng định kỳ các kim tự tháp đền thờ to hơn, lớn hơn lên trên các kim tự tháp cũ là điều thường xuyên xảy ra, và kim tự tháp này cũng là trường hợp tương tự. Các nhà khảo cổ học đã tìm thấy một con đường ở đáy cầu thang phía bắc dẫn tới một đường hầm, từ đó ta có thể thấy các bậc thang dẫn lên kim tự tháp cũ bên trong El Castillo hiện nay, dẫn tới tận phòng trên đỉnh nơi có thể chiêm ngưỡng Ngai Báo đốm của Vua Kukulcan, được tạc vào đá và trang trí những chấm ngọc bích đỏ. Thiết kế của kim tự tháp cũ bên trong được cho là theo lịch Mặt Trăng, còn kim tự tháp bên ngoài theo lịch mặt trời.

Đền của các Chiến binh

Khu phức hợp Đền của các Chiến binh gồm một kim tự tháp với các bậc lớn phía trước và các hàng cột điêu khắc bên biểu hiện các chiến binh. Khu vực này tương tự như Đền B tại thủ đô Toltec của Tula, và cho thấy một số hình thức tiếp xúc văn hóa giữa hai vùng. Tuy nhiên, đền tại Chichen Itza được xây dựng với tỷ lệ lớn hơn. Trên đỉnh cầu thang ở đỉnh kim tự tháp (và dẫn tới lối vào đền của kim tự tháp) là một bức tượng Chac Mool.

Gần Đền của các Chiến binh là một quảng trường lớn bao quanh bởi các cột gọi là "Chợ lớn".

Sân bóng
Bảy sân phục vụ cho trò chơi bóng Mesoamerica đã được tìm thấy tại Chichén, nhưng chiếc sân cách Castillo 150 mét về phía tây bắc là đáng chú ý nhất.

Đây là sân bóng rộng nhất thời Mesoamerica cổ. Nó có kích thước 166 x 68 mét (545 x 232 feet). Hai bên phía trong sân bóng được đánh sắp đặt những hàng tấm điêu khắc thể hiện hình ảnh các cầu thủ của các đội bóng, và thủ quân đội thua bị chặt đầu.

Được xây dựng phía ngoài một trong những bức tường sân bóng là Đền Báo đốm, với hình ảnh một ngai báo khác—bởi chiếc ngai này đã dầm mưa giãi nắng một ngàn năm, màu sơn đỏ và các đốm ngọc bích của nó đã biến mất từ lâu.

Phía sau bục này là một bức tường với những hình ảnh một tzompantli (giá những chiếc đầu lâu) kiểu phù điêu nổi thấp.

Lăng mộ của Thầy tế

Đền kiểu Kim tự tháp bậc thang này là một phiên bản cỡ nhỏ của El Castillo; có tên như vậy bởi nhà khảo cổ E. H. Thompson đã khám phá một ngôi mộ một người thuộc tầng lớp cao tại đây.

Las Monjas
Một trong những kiến trúc đáng chú ý nhất tại Chichen Itza là một tổ hợp những công trình Cuối Cổ điển (Terminal Classic) được xây dựng theo phong cách kiến trúc Puuc. Tên Tây Ban Nha của tổ hợp này là Las Monjas ("Các Nữ tu" hay "Nữ tu viện") nhưng thực tế đây là một cung điện chính phủ. Ngay phía đông là một ngôi đền (được đặt tên hiệu La Iglesia, "Nhà thờ") được trang trí với những mặt nạ vị thần mưa Chaac.

Một số kiến trúc khác ở gần tổ hợp "Monjas" gồm:
 "Akab' Dzib" (từ Maya chỉ bóng tối hay chữ tối nghĩa), một cung điện với những dòng văn khắc tượng hình
 "Nhà Đỏ" (The Red House)
 "Nhà của Hươu" (The House of the Deer)

El Caracol

Phía bắc Las Monjas là một vòng tròn được xây dựng trên một nền đất vuông lớn có tên gọi El Caracol hay "con ốc sên" với cầu thang đá xoắn bên trong. Công trình này là một đài quan sát thiên văn với các cửa được hướng thẳng để quan sát xuân phân, những điểm lệch lớn nhất của Mặt Trăng ở phía bắc và phía nam, và các sự kiện thiên văn học khác được gán cho Kukulcan, vị thần rắn có lông của gió và học hành. Người Maya đã sử dụng những bóng râm bên trong phòng do ánh sáng mặt trời chiếu qua cửa để dự đoán thời điểm xảy ra các điểm chí. Quanh góc của El Caracol là những chiếc chén đá lớn được đổ đầy nước để quan sát ánh phản chiếu của các ngôi sao giúp xác định tổ hợp của chúng, nhưng là hệ thống lịch rất chính xác.

Chichen Cũ
"Chichen Cũ" là tên hiệu của một nhóm công trình ở phía nam khu vực trung tâm. Nó gồm Nhóm Đầu tiên (Initial Series Group), Đền Dương vật (Phallic Temple), Bệ Rùa Vĩ đại (Platform of the Great Turtle), Đền Cú (Temple of the Owls), và Đền Khỉ (Temple of the Monkeys).

Các kiến trúc khác
Chichen Itza cũng có rất nhiều các công trình kiến trúc thuộc nhiều loại khác nhau tập trung dày đặc ở trung tâm nghi lễ rộng khoảng 5 km² (2 dặm²) và nhiều công trình khác ở các khu vực phụ trợ xung quanh.

Hang động
Những hang động Balankanche là một hệ thống các hang động linh thiêng nằm cách trung tâm Chichen một đoạn ngắn. Trong các hang là một bộ sưu tập lớn những đồ gốm cổ và các thần tượng vẫn còn ở nguyên vị từ những thời tiền Colombo.

Những cuộc nghiên cứu hiện đại tại Chichen Itza
Năm 1839 nhà văn kiêm nhà thám hiểm Hoa Kỳ Benjamin Norman, và năm sau đó là John Lloyd Stephens, đã tới thăm và xuất bản những miêu tả về các tàn tích Chichen Itza. Nhiều đoàn thám hiểm khác đã nghiên cứu các tàn tích trong các thập kỷ sau đó. Năm 1895 Phó lãnh sự Hoa Kỳ tại Yucatán, Edward H. Thompson đã mua Hacienda Chichen, gồm cả các tàn tích Chichen Itza, và bỏ ra 30 năm nghiên cứu khảo cổ một cách nghiệp dư tại đó, gồm cả việc khai quật những vật dụng tại Ao thiêng. Năm 1924 Viện Carnegie và chính phủ México đã bắt đầu tiến hành dự án khai quật và khôi phục kéo dài 20 năm. Dự án của Carnegie do Sylvanus G. Morley chỉ đạo, gồm cả việc khôi phục Đền các Chiến binh. Năm 1961 và 1967 Ao thiêng đã được khai quật một lần nữa, lần này dưới sự chỉ đạo của Viện Nhân loại học và Lịch sử Quốc gia (INAH) México. Từ những năm 1980, INAH đã khai quật và khôi phục nhiều công trình khác nữa.

Chichen Itza ngày nay
Chichen Itza hiện là một Địa điểm Di sản Thế giới và là một nơi thu hút nhiều du khách; nó là nơi được nhiều người tham quan nhất trong số các địa điểm khảo cổ Maya. Nhiều du khách từ khu du lịch Cancún đã mất trọn một ngày cho chuyến đi đến Chichen Itza, và thường chỉ đủ thời gian thăm một số phần của nó.

El Castillo bị cho là không an toàn với du khách trèo lên tham quan, bởi chính phủ và các nhà khảo cổ học cho rằng địa điểm này không ổn định. Nhiều kế hoạch nhằm làm giảm tình trạng hư hỏng, và phục hồi đã được đề xuất.

Xem thêm
 Bảy kỳ quan thế giới mới

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Chichen on mesoweb.com

 Chichen Itza Archaeologists at Hacienda Chichen
 Chichen Itza 360 Tour of Ruins
 Chichen Itza Pyramids by Genry Joil

Địa điểm khảo cổ
Di sản Thế giới tại México
Các địa điểm Maya tại Yucatán
Kiến trúc Maya
Kỳ quan thế giới mới
Di sản thế giới tại México
Du lịch México
Bắc Mỹ thiên niên kỷ 2


title: Dromius

text:
Dromius là một chi bọ cánh cứng thuộc họ Carabidae đặc hữu của miền Cổ bắc (bao gồm châu Âu), miền Tân bắc, Cận Đông và Bắc Phi.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Dromius at Fauna Europaea

Lebiini


title: Vouhenans

text:
Vouhenans là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Franche-Comté phía đông Pháp. Xã có diện tích 8,36 kilômét vuông, dân số năm 2006 là 419 người. Khu vực này có độ cao từ 277-333 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Sankt Oswald bei Plankenwarth

text:
Sankt Oswald bei Plankenwarth là một đô thị thuộc huyện Graz-Umgebung bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 11,75 km², dân số thời điểm cuối năm 2008 là 1151 người.

Tham khảo


title: Thrypticomyia bigeminata

text:
Thrypticomyia bigeminata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Thrypticomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Brieden

text:
Brieden là một xã thuộc huyện Cochem-Zell, bang Rheinland-Pfalz, Đức. Xã này có diện tích 4,4 ki-lô-mét vuông.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Cochem-Zell


title: Narva

text:
Narva () là thành phố lớn thứ ba của đất nước Estonia. Thành phố tọa lạc ở điểm cực đông Estonia, giáp biên giới Liên bang Nga, bên sông Narva đổ vào hồ Peipus.
Trong lịch sử, xung quanh thành phố này là nơi diễn ra các trận Narva.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Narva – Trang mạng chính thức

Thành phố của Estonia
Narva


title: Stigmella hortorum

text:
Stigmella hortorum là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Scoble năm 1978. Nó được tìm thấy ở Nam Phi (Nó đã dược miêu tả ở the Kruger National Park in Transvaal).

Chú thích

Tham khảo

H


title: Nguyễn Xuân Vinh

text:
Nguyễn Xuân Vinh (3 tháng 1 năm 1930 - 23 tháng 7 năm 2022) , nguyên là sĩ quan Không quân cao cấp của Quân đội Việt Nam Cộng hòa, cấp bậc Đại tá. Xuất thân từ khóa Sĩ quan Trừ bị đầu tiên được Chính phủ Quốc gia Việt Nam mở ra ở miền Nam Việt Nam vào đầu thế kỷ 20. Ông nguyên là Tư lệnh thứ hai của Quân chủng Không quân Việt Nam Cộng hòa. Ông cũng là Giáo sư, Tiến sĩ, Viện sĩ chuyên ngành Kỹ thuật Không gian người Mỹ gốc Việt nổi tiếng trên thế giới. Năm 1962, ông là người Việt Nam đầu tiên và cũng là người đầu tiên ở Đại học Colorado được cấp bằng Tiến sĩ Khoa học Không gian sau khi ông thực hiện thành công nghiên cứu công trình tính toán quỹ đạo tối ưu cho Phi thuyền do NASA tài trợ. Những lý thuyết của ông đã góp phần quan trọng đưa các Phi thuyền Apollo lên được Mặt trăng thành công đồng thời được ứng dụng vào việc thu hồi các Phi thuyền con thoi trở về Trái đất an toàn. Ông còn là nhà nhà văn với bút danh Toàn Phong với nhiều tác phẩm nổi tiếng được xuất bản.

Tiểu sử và binh nghiệp
Ông sinh ngày 3 tháng 1 năm 1930 trong một gia đình khá giả tại Yên Bái, Bắc Kỳ, là con trai trưởng. Cha ông là Nguyễn Xuân Nhiên. Mẹ ông là người Nam Định.. Ông có nhiều em trai và em gái, tiêu biểu là tiến sĩ toán học Nguyễn Xuân Huy, kĩ sư Nguyễn Xuân Chúc (công tác và làm việc cho Việt Nam Dân chủ Cộng hòa), nhà thơ Nguyễn Thị Hoài Thanh... Năm 1950, ông tốt nghiệp Trung học Phổ thông 2 cấp chương trình Pháp tại Hà Nội với văn bằng Tú tài toàn phần (Part II).

Từ khi còn nhỏ ông đã là một người có năng khiếu toán. Ông tham gia viết sách từ rất sớm. Khi còn đang là học sinh, ông đã có sách được xuất bản với cuốn sách giáo khoa Bài tập hình học không gian. Cuốn sách đã trở thành tài liệu tham khảo và học vấn quan trọng thời bấy giờ.

Tháng 9 năm 1951, thi hành lệnh động viên của Quốc trưởng Bảo Đại, ông nhập ngũ vào Quân đội Quốc gia, được theo học tại trường Sĩ quan Trừ bị Nam Định, khai giảng ngày 1 tháng 10 cùng năm. Ngày 1 tháng 6 năm 1952, tốt nghiệp với cấp bậc Chuẩn úy và được phân bổ vào ngành Công binh. Cuối năm, ông xin chuyển sang ngành Không quân và được đi du học tại Học viện Không quân ở Salon-de-Provence, Pháp (École de l'Air). Đầu năm 1954, ông tốt nghiệp với bằng phi công 2 động cơ và bay phi cụ, đồng thời ông được thăng lên cấp Thiếu úy. Sau đó ông lưu trú và phục vụ chuyên ngành tại Pháp và Maroc. Trong thời gian này ông ghi danh học Đại học và thi đậu bằng Cử nhân toán ở Đại học Aix-Marseille.

Đầu năm 1955, khi Quân đội Pháp chính thức bàn giao cơ sở và trang thiết bị của ngành Không quân lại cho Quân đội Quốc gia, ông được lệnh trở về Việt Nam và được thăng cấp Trung úy, phục vụ trong Bộ tư lệnh Không quân. Cuối năm 1955, ông được thăng cấp Đại úy làm Trưởng phòng Nhân viên trong Bộ Tư lệnh Không quân, Tháng 10 năm 1956, sau khi Thủ tướng Ngô Đình Diệm lên làm Tổng thống của nền Đệ nhất Cộng hòa, ông được thăng cấp Thiếu tá làm Tham mưu phó tại Bộ tư lệnh Không quân. Ngày Quốc khánh 26 tháng 10 năm 1957, ông được thăng cấp Trung tá và được bổ nhiệm chức vụ Tham mưu trưởng Không quân do Đại tá Trần văn Hổ làm Tư lệnh. Tháng 2 năm 1958 ông được bổ nhiệm chức vụ Tư lệnh Không quân, ngay sau đó được thăng cấp Đại tá tại nhiệm. Ngày 27 tháng 2 năm 1962, hai sĩ quan phi công là Phạm Phú Quốc và Nguyễn Văn Cử điều khiển 2 chiếc Khu trục cơ thả bom Dinh Độc Lập, ông bị liên đới trách nhiệm nên Tổng thống Diệm đã cách chức Tư lệnh Không quân của ông. Cùng năm này, ông xin giải ngũ và đi du học ở Hoa Kỳ. Ngay sau đó, Trung tá Huỳnh Hữu Hiền thay thế ông làm Tư lệnh Không quân.

Nghiên cứu khoa học
Năm 1962, ông đến Hoa Kỳ để bắt đầu sự nghiệp Khoa học của mình khi mới 32 tuổi. Năm 1965, ông là người đầu tiên được cấp bằng Tiến sĩ về Khoa học Không gian tại Đại học Colorado. Ba năm sau, ông được làm phó giáo sư (Associate Professor) tại Đại học Michigan. Năm 1972, ông được phong hàm giáo sư (Professor) tại Viện Đại học Michigan. Cũng trong năm này ông lấy tiếp bằng Tiến sĩ Quốc gia toán học tại Đại học Sorbonne, Paris, Pháp.

Năm 1982, ông là giáo sư (Chair Professor) của ngành Toán ứng dụng tại Đại học Quốc gia Thanh Hoa (National Tsing Hua University) ở Đài Loan. Hai năm sau, năm 1984, Giáo sư Nguyễn Xuân Vinh là người Hoa Kỳ thứ ba và là người Châu Á đầu tiên được bầu vào Viện Hàn lâm Quốc gia Hàng không và Không gian Pháp (Académie Nationale de l'Air et de l'Espace). Đến năm 1986, ông trở thành Viện sĩ chính thức của Viện Hàn lâm Không gian Quốc tế (International Academy of Astronautics).

Trong nhiều năm ông đã được mời tham gia thuyết trình thỉnh giảng tại nhiều Đại học lớn và các Hội nghị Quốc tế nhiều nơi trên Thế giới bao gồm Mỹ, Canada, Anh, Pháp, Áo, Đức, Ý, Hà Lan, Thụy Sĩ, Na Uy, Thụy Điển, Hungary, Israel, Nhật, Trung Quốc, Đài Loan và Úc.

Năm 1999, ông nghỉ hưu, ông đã được Hội đồng Quản trị (Board of Regents) tại Đại học Michigan phong tặng chức Giáo sư Danh dự ngành Kỹ thuật Không gian (Professor Emeritus of Aerospace Engineering) vì công lao đóng góp cho khoa học và giáo dục.

Gia đình
Thân phụ: Cụ Nguyễn Xuân Nhiên (1904-1950)
Thân mẫu: Cụ Đỗ Thị Thảo (1909-2002)  (sinh hạ 11 người con, giáo sư Nguyễn Xuân Vinh là con thứ 2 và là trưởng nam)
Bào tỷ: Nguyễn Thị Bính (đã mất)
Bào đệ: Nguyễn Xuân Chúc (sinh 1932), Nguyễn Xuân Đăng (đã mất), Nguyễn Xuân Quang (đã mất), Nguyễn Xuân Huy (sinh 1944)
Bào muội: Nguyễn Thị Bạch Yến, Nguyễn Thị Hoài Thanh (1936-2020), Nguyễn Thị Kim Oanh, Nguyễn Thị Thanh Nga, Nguyễn Thị Minh Nguyệt (đã mất).
-Giáo sư Nguyễn Xuân Vinh có vợ và 4 người con, hiện định cư ở Hoa Kỳ.

Ngoài ra thân phụ ông có người vợ kế là Đỗ Thị Huyền (1920-1998), chính là em ruột của Đỗ Thị Hảo, có với nhau 4 người con: Nguyễn Thị Băng Tâm, Nguyễn Thị Vân Khanh, Nguyễn Thị Sinh và Nguyễn Chí Bảo.

Đời tư
Cha của ông là Nguyễn Xuân Nhiên, liệt sĩ hy sinh năm 1950 thời Chiến tranh Đông Dương .

Em trai là Nguyễn Xuân Chúc , sinh ngày 30 tháng 9 năm 1932 tại Hải Phòng. Ông Chúc là kỹ sư cầu đường, tốt nghiệp Đại học Giao thông Vận tải Hà Nội. Trái ngược với anh trai Nguyễn Xuân Vinh, ông Nguyễn Xuân Chúc tham gia Việt Minh và công tác trong chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngoài ra người em trai khác là Nguyễn Xuân Huy, sinh năm 1944, hiện đang công tác tại Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam . Người em gái Nguyễn Thị Hoài Thanh là nhà thơ nổi tiếng, sinh năm 1936, đã mất năm 2020 tại Hải Phòng .

Ngày 19 tháng 10 năm 2016, ông đã được Đức cha Đa Minh Mai Thanh Lương, Giám mục Công giáo người Việt đầu tiên tại Hoa Kỳ, làm phép Thanh Tẩy gia nhập Đạo Công giáo tại Nhà thờ Saint Bonaventure Church ở Huntington Beach, California. Ông lấy Tên Thánh là Anphongsô. Ông cũng được lãnh nhận bí tích Thêm Sức do Giám mục Mai Thanh Lương ban trong Thánh lễ với sự hiện diện của gia đình thân quyến và các bạn hữu lâu năm của ông.

Giải thưởng
Năm 1994: Mechanics and Control of Flight Award presented do American Institute of Aeronautics and Astronautics tặng.
Năm 1996: "Excellence 2000 Award" của Pan Asian American Chamber of Commerce
Năm 2000: Giáo sư Nguyễn Xuân Vinh được bầu vào Viện Hàn lâm Quốc tế du hành vũ trụ và Viện Hàn lâm Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Pháp. Ông được chọn là một trong những người xuất sắc của Hoa Kỳ Pan Asian American Chamber of Commerce tại Washington, DC.
Năm 2006: "Giải thưởng Dirk Brouwer" về Cơ học Du hành Không gian của Hội Du hành Không gian Hoa Kỳ (American Astronautical Society)

Hội Khuyến Học ở Saint Louis, Missouri, đề ra giải thưởng hàng năm tên là giải thưởng "Truyền thống Nguyễn Xuân Vinh" để khuyến khích học sinh ở địa phương.

Tác phẩm
Tác giả Nguyễn Xuân Vinh đã xuất bản ba cuốn sách và hơn 100 bài báo kỹ thuật trong lĩnh vực toán học, astrodynamics, và tối ưu hóa quỹ đạo (trajectory optimization). Ông Vinh cũng từng là biên tập viên trong khoảng thời gian dài 20 năm cho tạp chí lưu trữ cho Học viện vũ trụ Quốc tế (the archival journal for the International Academy of Astronautics). Giáo sư Vinh nguyên là chủ tịch hội đồng chấm luận án tiến sĩ (chaired the doctoral committees) cho 30 nghiên cứu sinh, nhiều người trong số họ hiện nay đang là giáo sư của các Hiệp hội uy tín của Hoa Kỳ, các trường Đại học các trường học hoặc các hiệp hội nhà khoa học hàng đầu trong ngành công nghiệp hàng không vũ trụ.

Khoa học
Ông đã viết hàng trăm tiểu luận về toán, động học không gian (Astrodynamics) và tối ưu hóa quỹ đạo (Trajectory optimization). Các sách viết bao gồm:Hypersonic and Planetary Entry Flight Mechanics. 1980. Vinh, N. X.; Busemann, A.; Culp, R. D. University of Michigan Press.Optimal Trajectories in Atmospheric Flight 1981. Vinh N. X., Studies in Astronautics 2, Elsevier Scientific Publishing Company, Amsterdam.
Flight Mechanics of High-Performance Aircraft. 1993. Nguyen X. Vinh. Cambridge Aerospace Series. ISBN 052134123X

Văn chương
Gương Danh Tướng, 1956.
Đời Phi Công, 1959. Truyện dài, Giải thưởng Văn chương Toàn quốc năm 1961 (Việt Nam Cộng hòa)
Theo Ánh Tinh Cầu, 1991. Truyện ký sự.

Chú thích

Tham khảo
Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy (2011). ''Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa.
"Gia phả dòng họ Nguyễn Hành Quần", xã Nam Dương, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định.

Liên kết ngoài
 Nguyen Xuan Vinh, aerospace scientist and military man
 XUAN VINH NGUYEN
 IN THE TWILIGHT OF MY CAREER AS AN EDUCATOR -- Nguyen Xuan Vinh, Ph.D., D.Sc.
 GS Nguyễn Xuân Vinh
 GIÁO SƯ TOÀN PHONG NGUYỄN XUÂN VINH: MỘT NHÀ TOÁN HỌC NGHỆ SĨ
 Vietnamese Pride - Nguyen Xuan Vinh
 Toàn Phong Nguyễn Xuân Vinh - Một Nhà Giáo, Một Văn Sĩ
 Nói chuyện với Gs Nguyễn Xuân Vinh về hành trình Đức Tin của ông, về tôn giáo và khoa học của Lm Trần Công Nghị 25/10/2016, vietcatholic

Người Yên Bái
Phi công Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Đại tá Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Người Mỹ gốc Việt
Nhà vật lý Mỹ
Nhà toán học Mỹ
Nhà toán học Việt Nam
Giáo sư gốc Việt
Sinh viên Đại học Sorbonne
Nhà khoa học Việt Nam
Nhà khoa học Việt Nam Cộng hòa
Nhà khoa học kỹ thuật gốc Việt
Nhà văn Việt Nam
Nhân vật trong chiến tranh Việt Nam
Tín hữu Công giáo Việt Nam
Người cải sang Công giáo
Người họ Nguyễn tại Việt Nam
Người chống cộng Việt Nam


title: 6025 Naotosato

text:
6025 Naotosato (1992 YA3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 30 tháng 12 năm 1992 bởi T. Urata ở Đài thiên văn Nihondaira.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6025 Naotosato

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1992