title: Nguyễn Hoàng

text:
Nguyễn Hoàng (chữ Hán: 阮潢; 28 tháng 8, 1525 – 20 tháng 7 năm 1613) hay Nguyễn Thái Tổ, Chúa Tiên, Quốc chúa là vị Chúa Nguyễn đầu tiên, Sáng lập quốc, người đặt nền móng cho Nguyễn Phúc tộc và triều đại nhà Nguyễn (1558 - 1955). Ông quê ở Gia Miêu Ngoại trang, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, xứ Thanh Hoa, ngày nay thuộc địa phận xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Ông nội (Nguyễn Văn Lưu) và cha ông (Nguyễn Kim) là những trọng thần của triều đình nhà Hậu Lê. Sau cái chết của cha ông là Nguyễn Kim, người anh rể là Trịnh Kiểm nắm giữ quyền hành đã giết chết anh trai ông là Nguyễn Uông, Nguyễn Hoàng nhờ chị gái Nguyễn Thị Ngọc Bảo xin Trịnh Kiểm cho mình vào trấn thủ Thuận Hóa, Trịnh Kiểm chấp thuận.

Vào năm 1558, ông cùng với con em Thanh Nghệ tiến vào đất Thuận Hóa đóng ở xã Ái Tử (sau gọi là kho Cây Khế), thuộc huyện Đăng Xương, tỉnh Quảng Trị. Năm 1559, ông được vua Lê Anh Tông cho trấn thủ đất Thuận Hóa, Quảng Nam. Năm 1593, Nguyễn Hoàng đem quân ra Bắc giúp họ Trịnh đánh dẹp, lập nhiều công lao. Trịnh Tùng vẫn ngầm ghen ghét, tìm cách giữ Nguyễn Hoàng lại, không cho về Thuận Hóa. Năm 1600, Nguyễn Hoàng giả cách nói đi dẹp loạn, rồi tự dẫn binh về Thuận Hóa. Từ đấy Nam Bắc phân biệt cho tới mãi về sau, bề ngoài thì làm ra bộ là hòa hiếu,nhưng bề trong thì vẫn lo việc phòng bị để chống cự với nhau.

Nguyễn Hoàng đã có những chính sách hiệu quả để phát triển vùng đất của mình và mở rộng lãnh thổ hơn nữa về phía Nam. Các chúa Nguyễn cho quân đội đặt bia chủ quyền tại Hoàng Sa  và Trường Sa, cho hạm đội thủy quân chúa Nguyễn thu thuế các tàu của nước ngoài đi qua biển Đông Việt Nam để có tiền mua trang bị, vũ khí, sát thép để chế tạo tàu chiến, vũ khí cho quân đội chúa Nguyễn để tiếp tục chống nhau với chúa Trịnh hùng mạnh ở phía bắc và Chăm Pa ở phía nam. Các vị đế, vương hậu duệ của ông tiếp tục chính sách mở mang này, sáp nhập vùng đất Chăm Pa vào lãnh thổ Đàng Trong và đã tiếp tục chống nhau với họ Trịnh bất phân thắng bại trong nhiều năm, cuối cùng họ Nguyễn đã hoàn thành việc thống nhất đất nước từ Nam đến Bắc ở đất liền, khởi đầu từ niên hiệu Gia Long đặt quốc hiệu Việt Nam, đến thời Minh Mạng tiếp tục mở rộng lãnh thổ Việt Nam lên gấp đôi, sáp nhập vùng đất Campuchia vào Việt Nam, mở rộng sáp nhập vùng Trung Lào và Nam Lào vào lãnh thổ Việt Nam, thu phục Nam Bàn, chư hầu thuộc lãnh thổ Việt Nam, thu phục thêm 12 xứ Mường phụ thuộc châu Hưng Hóa Việt Nam, đời sau tiếp tục mở rộng lãnh thổ và thống nhất Việt Nam.

Nguyễn Hoàng chính là vị quân chủ có tuổi thọ cao nhất trong các vị quân chủ của Việt Nam nếu tính cả vua lẫn chúa (ngài thọ 88 tuổi từ năm 1525-1613), còn nếu chỉ tính vua mà không tính chúa thì vua Bảo Đại là vị vua có tuổi thọ cao nhất với 84 tuổi từ năm 1913-1997.

Tiểu sử
Nguyễn Hoàng sinh 28 tháng 8, 1525 năm Ất Dậu, là người ở làng Gia Miêu Ngoại trang, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, xứ Thanh Hoa, con trai thứ của Nguyễn Kim và bà chính thất Nguyễn Thị Mai, con gái của Đặc tiến quốc thượng tướng quân thự vệ sự triều Lê Nguyễn Minh Biện (quê ở làng Phạm Xá, xã Ngọc Sơn, thành phố Hải Dương). Tiên tổ Nguyễn Hoàng là Nguyễn Công Duẩn, theo vua Lê Thái Tổ, làm quan đến Phụng thần vệ tướng quân Gia đình Hầu, Hoành quốc công. Nguyễn Công Duẩn sinh Nguyễn Đức Trung, đời vua Lê Nhân Tông làm Điện tiền chỉ huy sứ, đã cùng Nguyễn Xí mưu lập vua Lê Thánh Tông, làm đến Đô đốc Trịnh quốc công. Nguyễn Đức Trung là anh của Nguyễn Văn Lỗ, Nguyễn Văn Lỗ sinh ra Nguyễn Văn Lãng (hay Lang), Nguyễn Văn Lang làm tướng triều đình thời Lê Uy Mục. Khi vua Uy Mục mất lòng dân, Nguyễn Văn Lang cùng con là Nguyễn Hoằng Dụ họp quân ba phủ xứ Thanh tôn con Kiến vương Lê Tân là Lê Oanh lên làm vua. Lê Oanh đánh đổ Lê Uy Mục, trở thành vua Lê Tương Dực, đã phong Nguyễn Văn Lang tước Nghĩa quốc công, Nguyễn Hoằng Dụ làm Thái phó Trừng quốc công.

Cha của Nguyễn Hoàng là Nguyễn Kim, con trưởng của Nguyễn Văn Lưu, làm quan cuối triều Lê sơ, giữ chức Hữu vệ điện tiền tướng quân, tước An hòa hầu. Năm 1527, Mạc Đăng Dung cướp ngôi nhà Lê, Nguyễn Kim có chí muốn khôi phục, ông dẫn con em sang Ai Lao thu nạp hào kiệt, tìm con cháu nhà Lê phò lập.

Giai đoạn đầu đời
Năm 1527, xảy ra sự biến Mạc Đăng Dung cướp ngôi vua Lê Cung Hoàng, lúc ấy Nguyễn Hoàng mới lên 2 tuổi. Nguyễn Kim đã phải tránh sang Lào, xây dựng lực lượng, tìm cách khôi phục nhà Lê. Nguyễn Kim để Nguyễn Hoàng lại cho người anh vợ là Thái phó Nguyễn Ư Dĩ  nuôi dưỡng.

Năm 1533, Nguyễn Kim đón con trai của Lê Chiêu Tông tên Lê Ninh, lập làm vua tức vua Lê Trang Tông, nhờ công ấy ông được phong làm Thượng phụ thái sư Hưng quốc công chưởng nội ngoại sự. Bây giờ, có người huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hoa tên là Trịnh Kiểm đến yết kiến, Nguyễn Kim thấy có vẻ lạ, đem con gái Nguyễn Thị Ngọc Bảo gả cho và cho làm tướng quân. Năm 1540, Nguyễn Kim dẫn vua về Nghệ An, hào kiệt theo rất nhiều, năm 1543, lại dẫn quân về lấy đất Thanh Hóa. Năm 1545, vì bị Dương Chấp Nhất đầu độc, Nguyễn Kim qua đời, được vua phong làm Chiêu huân tĩnh công.

Bởi vậy mồ côi phải tự lập từ thuở thiếu niên, Nguyễn Hoàng được bác mình là Nguyễn Ư Dĩ hết lòng bảo hộ, và khi lớn lên, thường được bác ấy khuyến khích với những câu truyện xây dựng sự nghiệp cơ đồ. Khi làm quan cho triều Lê Nguyễn Hoàng được phong làm Hạ khê hầu, và cử quân đánh nhà Mạc, lúc ấy trong tay vua Mạc Phúc Hải (con trưởng Mạc Đăng Doanh). Nguyễn Hoàng chém được tướng là Trịnh Chí ở huyện Ngọc Sơn, và khi khải hoàn, còn được vua Lê Trang Tông khen rằng, "thực là cha hổ sinh con hổ"..

Xây dựng cơ đồ - Mở mang bờ cõi

Trấn thủ Thuận Hóa - Quảng Nam
Năm 1545, Vua Trang Tông phong Lượng quốc công Trịnh Kiểm, chồng của Nguyễn Thị Ngọc Bảo (chị ruột Nguyễn Hoàng) làm Thái sư. Họa vô đơn chí trong cùng một năm, trước là cha bị đầu độc chết, giờ là anh bị giết chết. Người anh cả của Nguyễn Hoàng là Tả tướng Lãng quận công Nguyễn Uông bị Thái sư Lượng quốc công Trịnh Kiểm giết chết. Hơn nữa, vì mới được chiến công cao, công danh cao, được phong làm Đoan quận công, Nguyễn Hoàng còn bị lộ ra như cái gai trước mắt những kẻ hay ganh tị, nhất là nếu kẻ này là Thái sư Trịnh Kiểm.

Nhận thấy sự nguy hiểm này, nên Nguyễn Hoàng cáo bệnh, cốt giữ mình kín đáo hơn để Trịnh Kiểm khỏi nghi ngờ. Sau khi bàn mưu với bác họ là Nguyễn Ư Dĩ, Nguyễn Hoàng ngầm sai sứ giả tới hỏi Trạng Trình. Nguyễn Bỉnh Khiêm, người làng Trung Am, xứ Hải Dương, đỗ Trạng nguyên triều Mạc, làm đến chức Thái bảo về trí sĩ, lúc đó đã có tiếng giỏi nghề thuật số. Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhìn cái núi non bộ ở trước sân mà ngâm lớn rằng: Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân, nghĩa là: Một dải núi ngang có thể dung thân muôn đời được. Khi sứ giả về thuật lại câu ấy, Nguyễn Hoàng hiểu ý ngay.

Ông nhờ Ngọc Bảo xin Trịnh Kiểm cho vào trấn thủ ở Thuận Hoá (khu vực từ Quảng Bình đến Thừa Thiên Huế ngày nay). Vùng đất Thuận Hóa bấy giờ mới được dẹp yên; Nhà Lê đã đặt Tam ty, phủ huyện để cai trị, nhưng lòng dân vẫn chưa yên; Trịnh Kiểm vẫn còn băn khoăn về vùng đất này. Nhưng nhận thấy Thuận Hóa là nơi xa xôi, đất đai cằn cỗi nên Trịnh Kiểm đã đồng ý, lên tâu vua Lê Anh Tông nên cho Nguyễn Hoàng vào trấn thủ đất đó (1558). Vua Lê nghe theo và trao cho trấn tiết , phàm mọi việc đều ủy thác, chỉ cần mỗi năm nộp thuế là đủ.

Theo Lịch sử vương quốc Đàng Ngoài, Trịnh Kiểm e sợ Nguyễn Hoàng mỗi ngày càng lớn, có lòng khoan hậu và chí lớn nên tìm cách ám hại. Bà Ngọc Bảo biết được, muốn cứu mạng em và cứu chồng khỏi tội sát nhân; bà khuyên chồng với lý do cho em trai ra trận và giữ vững vùng đất Thuận Quảng mới chiếm, Trịnh Kiểm đồng ý.

Năm 1558, Nguyễn Hoàng và gia quyến cùng các tướng Nguyễn Ư Dĩ, Mạc Cảnh Huống, Văn Nham, Thạch Xuyên, Tường Lộc, Thường Trung, Vũ Thì Trung, Vũ Thì An và hàng nghìn đồng hương thân tín Thanh - Nghệ đi vào Thuận Hóa. Khi đến nơi, đoàn thuyền đã đi vào cửa Việt Yên (nay là Cửa Việt), đóng trại tại Gò Phù Sa, xã Ái Tử, huyện Vũ Xương (nay là huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị) và đã chọn nơi này để lập Thủ Phủ gọi là dinh Ái Tử. Lưu Thủ Thuận Hóa Tống Phước Trị (quê ở Tống Sơn, Thanh Hóa) đã dâng nộp bản đổ, sổ sách trong xứ cho Đoan Quận Công Nguyễn Hoàng, và theo phò tá ông.

Mùa đông năm 1560, Nguyễn Hoàng cho đặt đồn cửa biển giữ miền duyên hải, do bấy giờ quân Mạc thường theo đường biến vào cướp Thanh Nghệ nên phải đề phòng. Tháng 3 năm 1568, trấn thủ Quảng Nam là Trấn quận công Bùi Tá Hán mất. Thượng tướng Thái quốc công Trịnh Kiểm lấy Nguyên quận công Nguyễn Bá Quýnh làm tổng binh thay giữ đất ấy. Năm 1569, Nguyễn Hoàng ra Thanh Hóa yết kiến Lê Anh Tông, nộp quân lương giúp Nam triều đánh nhà Mạc, rồi đến phủ Thượng tướng lạy mừng Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm hài lòng, phong cho ông trấn thủ luôn đất Quảng Nam, thay cho Nguyễn Bá Quýnh. Nguyễn Hoàng làm Tổng Trấn Tướng Quân kiêm quản cả Xứ Quảng Nam và Xứ Thuận Hóa. Lệ mỗi năm phải nộp thuế là 400 cân bạc, 500 tấm lụa.

Tháng 1 năm 1570, Nguyễn Hoàng từ Tây Đô về, dời dinh về làng Trà Bát, nằm gần Ái Tử, chếch về phía đông bắc (nay là hai làng Trà Liên Đông, Trà Liên Tây, xã Triệu Giang, huyện Triệu Phong). Gọi là Dinh Trà Bát.

Về hành chính, Thuận Hóa có 2 phủ, 9 huyện, 3 châu.
Phủ Tiên Bình lĩnh 3 huyện: Khang Lộc, Lệ Thủy, Minh Linh; 1 châu: Bố Chánh.
Phủ Triệu Phong lĩnh 6 huyện: Vũ Xương, Hải Lăng, Quảng Điền, Hương Trà, Phú Vang, Điện Bàn; 2 châu: Thuận Bình, Sa Bồn.
Quảng Nam có 3 phủ, 9 huyện.
Phủ Thăng Hoa lĩnh 3 huyện: Lê Giang, Hà Đông, Hy Giang.
Phủ Hoài Nhân lĩnh 3 huyện: Bồng Sơn, Phù Ly, Tuy Viễn.
Phủ Tư Nghĩa lĩnh 3 huyện: Bình Sơn, Mộ Hoa, Nghĩa Giang.

Nhà Mạc giao tranh với Lê-Trịnh, Mạc Mậu Hợp sai Mạc Kính Điển đem thủy quân tấn công Nghệ An. Trấn thủ Nghệ An là Nguyễn Bá Quýnh nghe tin rút chạy tới nơi an toàn. Nguyễn Hoàng kỷ luật rõ ràng, phòng giữ nghiêm ngặt, do đó quân nhà Mạc không dám phạm vào bờ cõi, nên riêng hai xứ Thuận Quảng được yên ổn.

Năm 1571, Tham đốc Mỹ Lương, thự vệ Văn Lan và Nghĩa Sơn định đánh úp Nguyễn Hoàng ở dinh Vũ Xương. Mỹ Lương sai Văn Lang và Nghĩa Sơn đem quân phục ở huyện Minh Linh rồi tự mình dẫn quân lẻn theo đường núi đến chỗ Cầu Ngói ở Hải Lăng mai phục, định ngày giáp đánh. Nguyễn Hoàng biết được tin ấy liền sai phó tướng Trương Trà đánh Nghĩa Sơn, và tự đem quân ngầm đến Cầu Ngói đánh úp Mỹ Lương và đốt trại. Mỹ Lương trốn chạy, bị đuổi chém được. Trà tiến quân đến xã Phúc Thị, đánh nhau với quân nổi loạn, bị Nghĩa Sơn bắn chết. Vợ Trà là Trần Thị nghe tin nổi giận, mặc quần áo đàn ông thúc quân đánh, bắn chết Nghĩa Sơn tại trận. Quân Văn lang thua, trốn về với Chúa Trịnh. Chúa đem quân về. Phong Trần thị làm quận phu nhân.

Năm 1570, nhân lúc Trịnh Kiểm mới mất, con là Trịnh Cối và Trịnh Tùng đánh nhau, nhà Mạc sai đem tướng Lập Bạo đem 60 chiến thuyền đánh vào Thuận Hóa, đổ bộ lên làng Hồ Xá và ở làng Lạng Uyển (thuộc huyện Minh-linh) để tấn công phủ, dân ở Thuận Quảng nhiều người hàng. Ông mới sai một người con gái đẹp là Ngô thị giả làm cách đưa vàng bạc sang nói với Lập Bạo xin cầu hòa. Lập Bạo đồng ý giảng hòa, chỉ mang vài chục tùy tùng đến một ngôi đền tranh ở bờ sông ở đất Qua Qua để dự thề, Nguyễn Hoàng sai phục binh giết đi, và đánh tan quân nhà Mạc, từ đó nhà Mạc không dám nhòm ngó đất Thuận Quảng nữa.. Quân Mạc đem nhau đầu hàng, Nguyễn Hoàng cho những binh lính đầu hàng ở đất Cồn Tiên, đặt làm 36 phường.

Tháng 3 năm 1586, vua Lê sai Hiến sát sứ Nguyễn Tạo đến xứ Thuận Quảng làm sổ kê khai ruộng đất cày cấy để thu thuế. Tạo để cho các phủ huyện tự làm sổ, không đi khám đo đạc, làm sổ xong rồi đem về.

Tiến binh ra Bắc giúp họ Trịnh
Sau khi Trịnh Tùng đã đánh bại được Mạc Mậu Hợp, lấy lại Đông Đô (tháng giêng năm 1592), Nguyễn Hoàng ra Bắc yết kiến Vua Lê Thế Tông (tháng 5 năm 1593). Trịnh Tùng dâng biểu xin Vua phong Nguyễn Hoàng làm Trung quân đô đốc phủ tả đốc chưởng phủ sự thái úy Đoan quốc công. Sau đó Nguyễn Hoàng ở lại giúp Trịnh Tùng đánh dẹp các cuộc chống đối của họ Mạc và các cuộc phản loạn khác.

Bấy giờ tướng Mạc là Kiến và Nghĩa đều tụ họp có tới mấy vạn quân, Kiến chiếm giữ phủ Kiến Xương, đắp lũy đất ở bên sông, Nghĩa chiếm giữ huyện Thanh Lan (nay là huyện Thanh Quan), cắm cọc gỗ ở sông Hoàng Giang để chống cự nhà Lê. Tướng nhà Lê là Bùi Văn Khuê và Trần Bách Niên đánh không được. Nguyễn Hoàng đốc suất tướng sĩ, thống lãnh chiến thuyền của thủy quân các xứ nối tiến, dùng hỏa khí và đại bác đánh phá tan, chém được Kiến và Nghĩa tại trận, bắt sống, chém chết hàng vạn. Trấn Sơn Nam (nay là Nam Định) được dẹp xong. Mạc Kính Chương lại cùng đồ đảng chiếm giữ Hải Dương. Nguyễn Hoàng dời quân sang đánh dẹp được, bắt sống không xiết kể.

Năm 1594, tháng 5, Mạc Ngọc Liễn chiếm giữ núi Yên Tử, đánh cướp huyện Vĩnh Lại. Nguyễn Hoàng đem thủy quân tiến đến Hải Dương đánh phá được. Mạc Ngọc Liễn thua chạy, chết ở châu Vạn Ninh. Tháng 9 năm đó, Mạc Kính Dụng (tự xưng Uy vương) sai người đảng là Văn và Xuân (hai người đều không rõ tên họ, tự xưng quốc công) đánh úp Thái Nguyên. Nguyễn Hoàng đem đại binh đánh quân Mạc ở huyện Võ Nhai, dẹp yên. Mùa đông, tháng 10, 1594, tướng làm phản nhà Lê là Vũ Đức Cung cướp phá các huyện thuộc Sơn Tây, và lùa những cư dân hai huyện Đông Lan và Tây Lan (nay là Hùng Quan và Tây Quan) vào đất Đại Đồng. Nguyễn Hoàng lĩnh thủy quân cùng Thái úy nhà Lê là Nguyễn Hữu Liêu dẫn bộ binh cùng tiến, thẳng tới Đại Đồng, giáp đánh phá được. Đức Cung chạy đến đất Nghĩa Đô.

Năm 1595, nhà Lê thi tiến sĩ, Nguyễn Hoàng được cử làm đề điệu. Năm 1595 và 1596, 2 lần Nguyễn Hoàng hầu vua Lê Thế Tông đi Lạng Sơn thiết lập bang giao với nhà Minh, việc thành, Bắc Nam thông hiếu. Năm 1598, mùa xuân, tháng 3, Nguyễn Hoàng đem thủy quân đánh dẹp Hải Dương, phá tan quân thổ phỉ ở dãy núi Thủy Đường, bắt được đồ đảng đem về.

Đến năm 1600, Nguyễn Hoàng đã ở lại Đông Đô được 8 năm, đánh dẹp bốn phương đều thắng, vì có công to, nên họ Trịnh ghét. Tám năm ở lại Đông Đô, 2 người con của Nguyễn Hoàng là công tử thứ 2 tên Hán và công tử thứ 4 tên Diễn chết trận. Gặp lúc tướng nhà Lê là Phan Ngạn, Ngô Đình Nga và Bùi Văn Khuê làm phản ở cửa Đại An (nay thuộc Nam Định), Nguyễn Hoàng nhân dịp đem quân tiến đánh, liền đem cả tướng sĩ thuyền ghe bản bộ, đi đường biển thẳng về Thuận Hóa, để con thứ năm là Hải và cháu nội là Hắc ở lại làm con tin. Trịnh Tùng ngờ Nguyễn Hoàng vào chiếm Thanh Hóa, bèn đưa vua Lê chạy về Thanh Hóa, để giữ vững căn bản. Đi đến huyện An Sơn, công tử Hải đón đường nói rằng Nguyễn Hoàng về Thuận Hóa, chỉ nghĩ việc bảo vệ đất đai, thực không có ý khác.

Sau khi Nguyễn Hoàng trở về, Trịnh Tùng đã gửi thư dọa trách:
Mới đây bọn nghịch thần Phan Ngạn, Bùi Văn Khuê, Ngô Đình Nga manh tâm bội phản, cháu và cậu đã lo liệu việc binh, sai đi đánh dẹp, chẳng ngờ cậu không đợi mạng, tự ý bỏ về, làm dao động nhân dân, không biết ấy là ý của cậu, hay là mắc kế bọn kia… Cậu, trong việc binh, thường lưu tâm đến kinh sử, xin hãy xét nghĩ lại, đừng để hối hận về sau .

Để làm dịu tình hình, Nguyễn Hoàng đã viết thư nhận lỗi, lấy thóc lúa vàng bạc ra Bắc cống nộp cho Trịnh Tùng, và hẹn kết nghĩa thông gia. Mùa đông năm 1600, Nguyễn Hoàng đã gả con gái là Ngọc Tú cho Trịnh Tráng, con cả của Trịnh Tùng.

Từ đó, Nguyễn Hoàng không ra chầu ngoài kinh nữa, quyết 'rạch đôi sơn hà', lo phát triển cơ sở, mở mang bờ cõi, phòng bị quân Trịnh vào đánh phá.

Thiết lập nền tảng độc lập

Năm 1600, sau khi từ Bắc trở về, ông dời dinh sang phía đông của dinh Ái Tử, gọi là Dinh Cát.

Năm 1602, Nguyễn Hoàng cho lập dinh Thanh Chiêm (Quảng Nam) giao cho công tử Nguyễn Phúc Nguyên làm trấn thủ. Cùng năm này, Chiêm Thành cử sứ sang thông hiếu. Năm 1604, Nguyễn Hoàng cho lập phủ Điện Bàn tách ra từ đất của phủ Triệu Phong của Xứ Thuận Hóa, lệ thuộc xứ Quảng Nam. Phủ Điện Bàn sáp nhập với 3 phủ Thăng Hoa, phủ Tư Nghĩa và phủ Hoài Nhơn để thành lập Dinh Quảng Nam.
Phủ Điện Bàn quản 5 huyện: Tân Phúc, An Nông, Hòa Vang, Diên Khánh, Phú Châu.

Xây dựng Dinh trấn tại Thanh Chiêm trên đất phủ Điện Bàn ở bên bờ bắc Sông Chợ Củi, tục gọi là Dinh Chiêm và cử công tử Nguyễn Phúc Nguyên làm quan trấn thủ.

Dinh trấn Thanh Chiêm có vai trò hết sức quan trọng dưới thời Nguyễn Hoàng cũng như thời kỳ các Chúa Nguyễn kế nghiệp, là cơ sở đào luyện các quốc vương của Đàng Trong (làm quan trấn thủ trước khi lên ngôi Chúa Nguyễn), là trung tâm điều hành việc phát triển và hậu cần kinh tế cho Đàng Trong, nhất là việc chỉ đạo hoạt động của thương cảng quốc tế Hội An, là bộ tham mưu đảm bảo an ninh cho Dinh Quảng Nam, góp phần quan trọng bảo vệ độc lập tự do và chủ quyền của Đàng Trong chống lại sự tấn công của Chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và mở rộng bờ cõi về phương nam.

Năm 1609, Chúa Tiên Nguyễn Hoàng đã cho xây dựng Chùa Kinh Thiên trên huyện Lệ Thủy ở Dinh Quảng Bình, Chùa Long Hưng bên cạnh Dinh trấn Thanh Chiêm trên huyện Diên Phước, Dinh Quảng Nam (về sau qua thời gian chùa bị hư hỏng) và Chùa Bảo Châu trên huyện Duy Xuyên, Dinh Quảng Nam (nơi về sau Thống Thái phó Mạc Cảnh Huống tu hành sau khi nghỉ hưu) về sau bị quân Tây Sơn phá hủy khi chiếm được Dinh Quảng Nam vào năm 1774.

Mở mang bờ cõi về phía Nam

Năm 1578, quân Chiêm Thành kéo đến đánh phá, Nguyễn Hoàng cử Lương Văn Chánh đem quân tiến đến sông Đà Diễn, Hoa Anh đánh chiếm thành An Nghiệp, là một trong những kinh thành đồ sộ và kiên cố nhất trong lịch sử Chăm Pa.

Năm 1597, Lương Văn Chánh đang là tri huyện Tuy Viễn, trấn An Biên, nhận sắc lệnh của chúa Nguyễn Hoàng đưa chừng 4000 lưu dân vào khai khẩn vùng đất phía Nam của Đại Việt từ đèo Cù Mông (bắc Phú Yên) đến đèo Cả (bắc Khánh Hòa). Ông cùng lưu dân từng bước khẩn hoang, lập ấp; từng bước tạo nên những làng mạc đầu tiên trên châu thổ sông Đà Diễn, sông Cái.

Năm 1611, do quân Chăm Pa tiếp tục quấy nhiễu vùng biên giới Hoa Anh, Nguyễn Hoàng đã sai Văn Phong đi dẹp, quân Chăm Pa nhanh chóng bị đánh bại trước lực lượng của chúa Nguyễn. Vua Po Nit của Chăm Pa phải rút quân xuống phía Nam đèo Cả. Sau đó vùng đất Hoa Anh này được lập thành phủ Phú Yên gồm hai huyện Tuy Hòa và Đồng Xuân, giao cho Lương Văn Chánh làm tham tướng, Văn Phong làm lưu thủ.

Cho tới khi ông mất, giang sơn họ Nguyễn trải dài từ đèo Ngang, Hoành Sơn (nam Hà Tĩnh) qua đèo Hải Vân tới núi Đá Bia (Thạch Bi Sơn), gần đèo Cả, bây giờ là vùng cực nam Phú Yên, giáp tỉnh Khánh Hòa. Diện tích 2 xứ Thuận Quảng rộng khoảng 45000 km².

Không rõ vào năm nào, hai gia tướng người Việt gốc Chăm của Tĩnh Công Nguyễn Kim là Vũ Thì An và Vũ Thì Trung đã giúp Nguyễn Hoàng chiếm hữu Bãi Cát Vàng khi còn là một vùng đất vô chủ mà không một nước nào phản đối hay bảo lưu.

Thu phục nhân tâm
Để trụ vững ở nơi hiểm trở, nếm mật nằm gai, Nguyễn Hoàng đã dựa vào lòng dân.

Lúc Nguyễn Hoàng cùng những người đồng hương ở Tống Sơn, những người nghĩa dũng ở Thanh Hóa mới vào đến bãi cát Ái Tử , người dân ở đây đã đem dâng 7 chum nước trong. Nguyễn Ư Dĩ mừng rỡ nói:
Đấy là phúc trời cho đó. Việc trời tất có hình tượng. Nay chúa thượng mới đến mà dân đem "nước" dâng lên, có lẽ là điềm "được nước" đó chăng?".

Với tầm nhìn xa của người mở cõi, năm 1597, Nguyễn Hoàng (lúc này đang ở đất Bắc giúp vua Lê ứng phó với quân Mạc và bang giao với nhà Minh) đã có công văn lệnh cho Lương Văn Chánh, Tri huyện Tuy Viễn, trấn An Biên (nay thuộc tỉnh Bình Định) chiêu tập lưu dân vào khai khẩn vùng đất Phú Yên, đồng thời căn dặn không được sách nhiễu dân: Kết lập gia cư địa phận, khai khẩn ruộng đất hoang cho tới khi thành thục sẽ nạp thuế như lệ thường. Nhược bằng vì việc mà nhiễu dân, điều tra ra sẽ bị xử tội.

Nguyễn Hoàng xây dựng nên màu sắc tín ngưỡng, huyền thoại về bản thân ông. Đó là chuyện Nguyễn Hoàng lúc đóng quân bên sông Ái Tử để chống quân Mạc của Lập Bạo đã nghe vẳng lên từ lòng sông có tiếng "trao trao", liền khấn thần sông giúp sức đánh giặc và được thần sông báo mộng, thông qua hình ảnh một người đàn bà mặc áo xanh, tay cầm quạt, đến thưa rằng: Minh công muốn trừ giặc thì nên dùng mỹ kế dụ đến bãi cát, thiếp xin giúp sức.
Sau khi dùng kế mỹ nhân để diệt Lập Bạo, Nguyễn Hoàng đã phong thần sông làm "Trảo trảo linh thu phổ trạch tướng hựu phu nhân" và lập đền thờ.
Năm 1601, ông cho xây chùa Thiên Mụ như một cột mốc cho lịch sử của Đàng Trong.
Nguyễn Hoàng đã dựa vào tín ngưỡng, Phật giáo… nhằm "thiêng hóa" sức mạnh thu phục lòng dân của mình.

Năm 1608, Thuận Quảng được mùa lớn, giá gạo rẻ còn ở phía Bắc, từ xứ Nghệ An trở ra gạo đắt, nên dân chạy nhiều vào với Chúa Nguyễn làm cho dân số Thuận Quảng ngày thêm đông đúc.Năm Mậu Thân, niên hiệu Hoằng Định thứ 9 (1608) các nơi ở Đàng Ngoài thời tiết khô hạn, lúa má cháy khô, giá thưng gạo một đồng tiền, có nhiều người chết đói, thậm chí có nơi đã ăn thịt lẫn nhau, đói khổ như thế đến hơn một năm. Duy chỉ có hai Xứ Thuận Hóa Quảng Nam mưa thuận gió hòa, một đấu gạo chỉ có ba tiền, ngoài đường không ai nhặt của rơi, bốn dân sĩ nông công thương đều an cư lạc nghiệpKhông chỉ dựa vào dân, Nguyễn Hoàng còn vỗ về dân, yên dân, đặc biệt là biến giặc thành dân. Sau khi sai thuộc tướng là Mai Đình Dũng dẹp yên các thổ mục nổi loạn, cướp giết lẫn nhau ở Quảng Nam, Nguyễn Hoàng đã giao Mai Đình Dũng ở lại giữ đất và thu phục, vỗ yên tàn quân. Sau khi đánh thắng quân Mạc, Nguyễn Hoàng đã không giết hàng binh mà cho họ quyền được sống và khai phá vùng đất mới: Chúa cho ở đất Cồn Tiên (tức tổng Bái Ân bây giờ) đặt làm 36 phường.
Cảm kích trước ân nghĩa lớn lao của Nguyễn Hoàng, về sau, thế hệ con cháu của những người được tha mạng sống ở các phường An Định Nha, An Hướng và Phương Xuân thuộc tổng Bái Ân đã dựng miếu thờ Nguyễn Hoàng ở An Định Nha (nay là thôn An Nha, xã Gio An, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị).

 Mở mang ngoại thương

Nắm được lòng dân, để đưa Đàng Trong phát triển Nguyễn Hoàng đã cho mở mang ngoại thương, hướng tầm nhìn ra biển. Dưới thời Nguyễn Hoàng, "thuyền buôn các nước đến nhiều. Trấn trở nên một nơi đô hội lớn" .

Đặc sản tiêu Quảng Trị đã được Nguyễn Hoàng cho mua, chở cùng vây cá yến sào để đổi cho khách buôn lấy hàng hóa, sản vật.
Theo Lê Quý Đôn, họ Nguyễn đã mua tiêu Quảng Trị "chở về phố Thanh Hà, bán cho khách tàu, không cho dân địa phương bán riêng" , "hồ tiêu cứ cho 100 cân làm một tạ, giá 5, 6 quan, khách Bắc và khách Mã Cao thường buôn về Quảng Đông" .

Chúa Tiên Nguyễn Hoàng đã vượt qua tư tưởng "trọng nông ức thương" thời bấy giờ. Ông quan tâm hơn đến hoạt động ngoại thương tại cảng thị Hội An sau một thời gian suy thoái kéo dài nhờ đường lối mở cửa buôn bán với nước ngoài vào đầu thế kỷ XVII, nên đã cho thành lập Phố Nhật vào năm 1589 và Phố Khách vào khoảng năm 1608 làm cho cảng thị Hội An trở thành thương cảng quốc tế lớn nhất Đông Nam Á thời đó.Sau một thời gian suy thoái kéo dài đến 150 năm - từ 1306 đến 1558 - trải qua các giai đoạn dưới thời Nhà Trần, Nhà Hồ và Nhà Lê, cảng thị Hội An mới hồi sinh trở lại dưới thời Chúa Tiên Nguyễn Hoàng (1558 - 1613) nhờ đường lối mở cửa buôn bán với nước ngoài, khôi phục hoạt động ngoại thương của Hội An nhằm mục đích tăng cường tiềm lực kinh tế - xã hội và quân sự của Đàng Trong để đương đầu với Chúa Trịnh ở Đàng NgoàiĐể chủ động "xúc tiến thương mại", khuyến khích thương gia Nhật Bản đến buôn bán với Đàng Trong, Nguyễn Hoàng đã viết nhiều thư trao đổi, bàn bạc chuyện buôn bán với chính quyền Tokugawa (chính quyền quân sự ở Nhật Bản). Lời lẽ trong các lá thư ngoại giao vừa sang trọng, lịch lãm, vừa tha thiết, mềm mỏng, có những thư được gửi kèm theo các món quà tặng là những vật phẩm quý như kỳ nam, lôi mộc, khổng tước… nội dung một số đoạn như sau:"An Nam quốc Đại Đô Thống Đoan Quốc Công xin ngỏ lời đến Nhật Bản Quốc vương điện hạ!
Thời gian qua, tình hình kết giao của hai nước diễn ra tốt đẹp. Năm ngoái, Ngài đã tặng tôi bảo kiếm, nay lại còn gửi tặng 10 trường đại đao quý, thật cảm kích vô cùng. Hy vọng thương thuyền của quý quốc làm ăn buôn bán ở nước tôi hanh thông thịnh vượng, có thể thấy đây là chốn an cư. Bản quốc sản vật quý không nhiều nhưng cũng xin kính tặng Quốc Vương điện hạ một ít (có danh mục kèm theo) gọi là lễ mọn.Từ năm nay trở đi, bản quốc sẽ chú trọng mậu dịch, buôn bán với quý quốc, lấy việc thông thương an toàn làm chữ Nghĩa. Vạn vọng Quốc vương lấy việc kết giao để dựng xây sự phát triển như đã giao ước.
Một lời trong thư khó nói hết, xin được minh giám.Ngày 11 tháng 5 năm Hoằng Định thứ 5 (Nhật Bản Khánh Trường năm thứ 9 - Tây lịch năm 1605)"Nguyễn Hoàng nhận một thương gia Nhật Bản là ông Hunamoto Yabeije (Di Thất Lang) làm con nuôi và viết thư báo cho phía Nhật Bản biết về mối giao hảo tốt đẹp này: An Nam quốc Đại Đô Thống Đoan Quốc Công báo thư - Nhật Bản Bản Đa Thượng Dã Giới Chính Thuần trân quý! Thư đi thư lại giao hảo đã lâu, tấm lòng đã hiểu. Cảm thần được tính cách trung hậu của Di Thất Lang. Tôi nhận Di Thất Lang làm nghĩa tử; chăm sóc ân cần chu đáo mọi bề. Nay Di Thất Lang trở về quý quốc. Sẽ khôn nguôi nhớ, đành tặng chiếc áo tình cảm để mặc lúc đi đường. Rồi đây trong lòng thương nhớ xiết bao. Hy vọng rằng những tình cảm đó sẽ được chuyển đến Bạch Quốc Vương. Và năm tới như đã hứa Di Thất Lang sẽ chỉnh đốn ba thuyền sớm đến bản trấn giao dịch, như thế là lưỡng toàn ân nghĩa. Có một chút lễ mọn (Bạch quyên 2 thất, Kỳ nam 1 phiến) xin gửi tặng làm tin…
Ngày mồng 6 tháng 5 năm Hoằng định thứ 6 (1606) - Nhật Bản năm Khánh Trường thứ 10

Tóm lược ý nghĩa chính sách mở mang ngoại thương:
Ngoại thương đã trở thành yếu tố quyết định trong tốc độ phát triển của Đàng Trong. Ngoài thương nghiệp không có gì khác có thể giúp họ Nguyễn xây dựng một cách nhanh chóng vùng đất ít nhân lực này có thể đương đầu nổi với một vùng đất có số tiềm lực nhiều gấp đôi, gấp ba Đàng Trong về mọi mặt

Qua đời
Năm 1613, ông lâm bệnh nặng, cho gọi người con thứ 6 Thụy quận công Nguyễn Phúc Nguyên từ Quảng Nam về kế vị và căn dặn:
Nếu Bắc tiến được thì tốt nhất, bằng không giữ vững đất Thuận Quảng và mở mang bờ cõi về phía nam.

Đất Thuận Quảng này phía bắc có núi Hoành Sơn, sông Linh Giang, phía Nam có núi Hải Vân và Bi Sơn, thật là đất của người anh hùng dụng võ. Vậy con phải biết thương yêu dân, luyện tập binh sĩ để xây dựng cơ nghiệp muôn đời.

Vào vùng Thuận Hóa, Nguyễn Hoàng ban đầu đóng ở xã Ái Tử (sau gọi là kho Cây Khế), thuộc huyện Đăng Xương, tỉnh Quảng Trị.

Nguyễn Hoàng ngay sau đó đã có những chính sách hiệu quả để phát triển vùng đất của mình và mở rộng lãnh thổ hơn nữa về phía Nam.

Nguyễn Hoàng ngoài tài lãnh đạo còn có lòng nhân đức nên dân chúng Thuận Hóa rất cảm mến, họ gọi ông là Chúa Tiên mặc dù đương thời chỉ có tước hiệu Đoan Quốc Công.

Ông cũng nói với các cận thần lúc hấp hối bên giường bệnh:
Ta với các ông cùng nhau cam khổ đã lâu, muốn dựng lên nghiệp lớn. Nay ta để gánh nặng lại cho con ta, các ông nên cùng lòng giúp đỡ, cho thành công nghiệp'.

Nguyễn Hoàng trấn thủ đất Thuận Quảng 55 năm, thọ 89 tuổi, vua Lê ban tước Cẩn nghĩa công, thụy là Cung Ý.

Ban đầu mộ của Nguyễn Hoàng táng ở vùng núi Thạch Hãn, huyện Hải Lăng, phủ Triệu Phong (nay thuộc huyện Hải Lăng tỉnh Quảng Trị), về sau được cải táng lăng mộ chuyển về núi La Khê tức Khải Vận Sơn (nay thuộc huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế).

Ban đầu Nguyễn Hoàng được thờ tại chùa Long Phước (nay thuộc huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị), về sau được Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên phối thờ cùng Tĩnh Công Nguyễn Kim tại chùa Thiên Mụ ở Phú Xuân (nay là Thành phố Huế). Năm Giáp Tý, niên hiệu Gia Long năm thứ ba, 1804, vua Gia Long (1780 - 1820) cho dựng Thái Miếu rộng mười ba gian để thờ các Chúa Nguyễn và các công thần đời trước, chúa Tiên Nguyễn Hoàng cùng Hoàng hậu được thờ ở áng chính giữa. Vua Gia Long suy tôn cho Nguyễn Hoàng miếu hiệu là Thái Tổ, thụy hiệu là Triệu Cơ Tùy Thống Khâm Minh Cung Úy Cần Nghĩa Đạt Lý Hiển Ứng Chiêu Hựu Diệu Linh Gia Dụ hoàng đế.

 Nhận định
Theo Lê Quý Đôn bình luận trong sách Phủ biên tạp lục:
 Đoan quận công có uy lược, xét kỹ, nghiêm minh, không ai dám lừa dối. Cai trị hơn mười năm, chính sự khoan hòa, việc gì cũng thường làm ơn cho dân, dùng phép công bằng, răn giữ bản bộ, cấm đoán kẻ hung dữ. Quân dân hai xứ thân yêu tin phục, cảm nhân mến đức, dời đổi phong tục, chợ không bán hai giá, người không ai trộm cướp, cửa ngoài không phải đóng, thuyền buôn ngoại quốc đều đến mua bán, đổi chác phải giá, quân lệnh nghiêm trang, ai cũng cố gắng, trong cõi đều an cư lạc nghiệp.

Theo Trần Trọng Kim trong Việt Nam sử lược:Nguyễn Hoàng là một người khôn ngoan mà lại có lòng nhân đức, thu dùng hào kiệt, yên ủi nhân dân, cho nên lòng người ai cũng mến phục.Nguyễn Hoàng và các chúa Nguyễn đã làm cho Đàng Trong hưng thịnh và chính sự hưng thịnh này đã góp phần quyết định tạo nên trọn vẹn dáng hình chữ S của Tổ quốc Việt Nam như ngày nay. Cái gốc, điểm tựa và bệ phóng cho sự phát triển và hưng thịnh đó, chính là mảnh đất Quảng Trị với vai trò quan trọng như A.Laborde, Công sứ Pháp tại An nam trước đây đã nêu qua bài viết "Tỉnh Quảng Trị", rằng: nếu dòng họ nhà Nguyễn không xuất phát tại Quảng Trị, thì ít nhất sự nghiệp lịch sử của họ phải xem là có gốc từ mảnh đất này, Con người của triều đại này sinh ra từ đất Thanh Hoá, nhưng sự nghiệp của triều đại Nguyễn thì sinh ra từ đất Quảng Trị .

 Gia đình

 Vợ
Gia Dụ hoàng hậu Nguyễn thị, lăng táng tại làng Hải Cát (Hương Trà, Thừa Thiên). Năm 1806 vua Gia Long truy tôn: Từ Lương Quang Thục Minh Đức Ý Cung Gia Dũ Hoàng hậu. Bà được phối thờ với Nguyễn Hoàng ở Thái Miếu. Tên lăng là Vĩnh Cơ. Mẹ đẻ của chúa Sãi.
 Đoan Quốc Thái phu nhân, mẹ của Hòa Quận công Nguyễn Hà.
 Minh Đức Vương thái phi, mẹ của Tường Quận công Nguyễn Phúc Khê.

 Con
 Nguyễn Hà (? - 19 tháng 4, 1576), truy tặng Thái bảo Hòa Quận công, có sáu người con trai.
 Nguyễn Hán (? - 19 tháng 10, 1593). Năm 1593, trong chiến dịch Sơn Nam, Nguyễn Hán ra sức đánh mà mất, được vua Lê phong làm Lỵ Quận công và cho con là Hắc được tập ấm, sau làm quan đến Thái phó. Có hai con trai.
 Nguyễn Phúc Thành, làm Cơ Chưởng phủ Thiên Trường, gia đình ở khu Giáp Tứ xã Quần Anh(nay xóm 13, Hải Trung, Hải Hậu, Nam Định)
 Nguyễn Diễn (? - 1597). Năm 1597, khi Nguyễn Hoàng dẫn quân ra Bắc giúp họ Trịnh đánh dẹp, bọn thổ phỉ Hải Dương nổi lên giết tướng trấn giữ, chiếm các huyện Thủy Đường, Nghi Đường, Nghi Dương và Tiên Minh. Ông cùng các tướng Bùi Văn Khê và Phan Ngạn lĩnh 50 binh thuyền đi dẹp giặc, bị tử trận. Vua Lê truy tặng Thái phó Hào Quận công, thụy Nghĩa Liệt. Có bốn con trai.
 Nguyễn Hải (? - 24 tháng 12 năm 1616). Ông làm quan triều Lê đến chức Tả Đô đốc Cẩm Quận công. Khi Thái Tổ trở về Thuận Hóa, ở lại làm con tin, về sau mất ở Thăng Long. Có bốn con trai.
 Nguyễn Phúc Nguyên.
 Nguyễn Thuận Hiệp, được phong tước Văn Quận công. Vì cùng em Hữu Quận công Trạch mưu phản nên bị tước tông tịch và bị đổi sang họ Nguyễn Thuận.
 Nguyễn Thuận Trạch, làm quan đến chức Chưởng cơ Hữu Quận công. Bị tước tông tịch và bị đổi sang họ Nguyễn Thuận. Không con cái.
 Nguyễn Dương, làm quan đến Tả Đô đốc Hữu Quận công. Không con cái.
 Nguyễn Khê (12 tháng 12, 1569 - 22 tháng 6 năm 1616), là người có cơ mưu, giỏi suy đoán. Ban đầu làm Chưởng cơ Tường Quan Hầu rồi Tổng trấn Tường Quận công. Khi mất được truy phong Trấn Quận công, thụy Trung Nghị. Gia Long truy phong là Nghĩa Hưng Quận vương'', thờ ờ Thái Miếu. Có 13 con trai.
Nguyễn Thị Ngọc Tiên, lấy Nghiễm Quận công (không rõ tên).
Nguyễn Thị Ngọc Tú (? - 1631). Khi Thái Tổ về Thuận Hóa, sợ họ Trịnh nghi ngờ nên gả bà cho Trịnh Tráng. Bà là mẹ sinh của Trịnh Thị Ngọc Trúc, hoàng hậu của Lê Thần Tông. Thụy là Từ Thuận.

Sách tham khảo
 Đại Nam thực lục, Soạn giả Quốc sử quán triều Nguyễn, Nhà xuất bản Giáo dục, 2001
Phủ biên tạp lục, soạn giả Lê Quý Đôn, Nhà xuất bản văn hóa thông tin, 2007.
 Việt Nam Sử Lược- Trần Trọng Kim
 Nguyễn Phúc Tộc thế phả- Nhà xuất bản Thuận Hóa- Huế 1995
 Nguyen Cochinchina: Southern Vietnam in the Seventeenth and Eighteenth Centuries- Li Tana
 Khâm định Việt Sử thông giám cương mục
 Gia Định thành thông chí

Tham khảo

Xem thêm
 Nguyễn Kim
 Nguyễn Hoằng Dụ
 Nguyễn Bặc
 Chúa Nguyễn
 Trịnh Kiểm
 Trịnh Tùng
 Nguyễn Phúc Nguyên
 Trịnh-Nguyễn phân tranh
 Phổ hệ nhà Nguyễn

Chúa Nguyễn
Võ tướng nhà Lê trung hưng
Người Thanh Hóa
Người Đàng Trong
Công tước nhà Lê trung hưng
Hoàng đế truy tôn Việt Nam
Mất năm 1613


title: Scorzè

text:
Scorzè là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Venezia trong vùng Veneto miền bắc nước Ý.
Đô thị Scorzè có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 31 tháng 5 năm 2005 là 18.626 người.
Đô thị Scorzè có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:
Các đô thị giáp ranh:

Tham khảo

Đô thị Thành phố đô thị Venezia


title: Arene centrifuga

text:
Arene centrifuga là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Areneidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Arene


title: Giáo hoàng Pêlagiô I

text:
Pêlagiô I (Latinh: Pelagius) là vị Giáo hoàng thứ 60 của Giáo hội Công giáo. Theo niên giám tòa thánh năm 1806 thì ông đắc cử Giáo hoàng vào năm 555 và ở ngôi trong 5 năm 10 tháng 18 ngày. Niên giám tòa thánh năm 2003 xác định triều đại của ông kéo dài từ ngày 16 tháng 4 năm 556 cho tới ngày 4 tháng 3 năm 561.

Bộ luật năm 554 xác nhận và gia tăng thế quyền của Giáo hoàng: từ nay Đức Giáo hoàng được dự phần trong việc chọn tỉnh trưởng, có quyền kiểm tra ngân quỹ, truy tố ra toà của người về tội thụt két. Ở Roma, Giáo hoàng có quyền kiểm tra chính thức các vấn đề thuộc Tây phương như: cầu, thành luỹ, chợ búa, nhà tắm…

Từ năm 555, năm nước Ý bị sáp nhập vào Đế quốc Đông Phương, các Đức Giáo hoàng buộc phải xin Byzantine phê chuẩn sự đắc cử của mình. Trước khi có sự phê chuẩn này – muốn có phải đóng thuế đầu tiên – về tới Roma, cấm không được cử hành lễ đăng quang. Sự bắt buộc này sinh nhiều bất tiện, vì Tông Toà trống ngôi nhiều tháng, cuối cùng các Hoàng đế phải uỷ quyền cho các đại diện của mình ở Ý, là Phó đế Ravenna quyền phê chuẩn sự đắc cử. Như thế đã đem lại cho chính sách Byzantine phương tiện áp lực trên các quyết định của Rôma, ngay cả trong vấn đề tín lý.

Giáo hoàng Pelagius sinh tại Roma. Ông được bầu làm Giáo hoàng sau khi Đức Virgilius qua đời được một năm và lên ngôi là nhờ ảnh hưởng của hoàng đế Justinianus, từ khi Roma trở thành một tỉnh của đế quốc Byzantine. Giáo hoàng giữ lòng trung thành với những nguyên tắc của Công giáo Chính Thống. Ông thừa nhận các quyết định của Công Đồng Constantinople, ủng hộ lạc giáo Eutyche. Sự thay đổi này đã ám ảnh ông và là một gánh nặng đối với ông trong quãng đời còn lại.

Trong triều đại của mình, ông đã góp phần giảm bớt tình trạng khốn khổ tại Ý, sau những cuộc xâm lược của dân Goths. Ông cũng dẹp bỏ tình trạng buôn thần bán thánh và đưa về hiệp nhất với Rôma. Một số Giám mục vùng Bắc Ý và xứ Gaules là những vị tỏ ra nghi ngờ về các quyết định của Công đồng chung thứ V (Constantinôpôli, 553) và bênh vực những luận án Nestôriô. Một trong những bức thư của Giáo hoàng Pelagius I đưa ra nguyên tắc là, trong trường hợp hoài nghi liên quan đến một công đồng tổng quát, thì cần phải tìm một giải đáp ở Rôma, chứ không phải ở một công đồng miền.

Chú thích

Tham khảo

 265 Đức Giáo hoàng, Thiên Hựu Nguyễn Thành Thống, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, xuất bản tháng 5 năm 2009.
 Các vị Giáo hoàng của giáo hội toàn cầu, Hội đồng giám mục Việt Nam
 Tóm lược tiểu sử các Đức Giáo hoàng, Đà Nẵng 2003, Jos. TVT chuyển ngữ từ Tiếng Anh.

P
Mất năm 561
Năm sinh không rõ
Giáo hoàng người Ý
Nhà ngoại giao Tòa Thánh


title: Le Mesnil-Amey

text:
Le Mesnil-Amey là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 93 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Mesnilamey


title: Polycentropus metirensis

text:
Polycentropus metirensis là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Polycentropus


title: Chai lá cong

text:
Chai lá cong hay chai lá lệch (danh pháp khoa học: Shorea falcata) là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo

Thực vật đặc hữu Việt Nam
F
Thực vật Việt Nam
Thực vật cực kỳ nguy cấp


title: Nước gạo rang

text:
Tham khảo

Nước gạo rang là một loại đồ uống truyền thống của Việt Nam, được làm từ nước chắt từ gạo lức rang đến độ gần cháy đen sau đó nấu với nước cho nhừ. Nước gạo rang được dân gian cho rằng có tính chất làm bổ gan, chữa bệnh đường ruột, thường dùng cho trẻ uống để bù nước khi bị đi tiêu chảy. Nước gạo rang có mùi thơm dễ chịu và gần đây được bán ở một số nơi như một thức uống giải khát.

Ở Hàn Quốc có Hyeonmi cha cũng là thứ đồ uống tương tự.

Thức uống Việt Nam


title: 13390 Bouška

text:
13390 Bouška là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1514.2775552 ngày (4.15 năm).

Nó được phát hiện ngày 18 tháng 3 năm 1999.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Marek Wolf
Được phát hiện bởi Petr Pravec
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: 24219 Chrisodom

text:
24219 Chrisodom là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1197.9140722 ngày (3.28 năm).

Nó được phát hiện ngày 7 tháng 12 năm 1999.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Eva Rueber-Staier

text:
Eva Rueber-Staier (thỉnh thoảng được đánh vần là Eva Reuber-Staier) là một diễn viên người Áo và là cựu Hoa hậu Thế giới 1969.

Rueber-Staier sinh ngày 20 tháng 2 năm 1951 tại Bruck an der Mur, Áo. Bà chiến thắng trong cuộc thi Hoa hậu Áo và có quyền tham dự cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 1969, và bà đã lọt vào top 15 bán kết. Bà tiếp tục thi Hoa hậu Thế giới và giành chiến thắng. Trong suốt nhiệm kỳ của mình, bà đã tham gia cùng Bob Hope đi đến Việt Nam.

Sự nghiệp diễn xuất của bà gắn liền với nhân vật James Bond: bà đóng vai phụ tá của General Gogol's Rubelvitch trong phim The Spy Who Loved Me, For Your Eyes Only, và Octopussy.

Bà hiện nay đang sống tại Elizabethan, Grade II ở Pinner đã 23 năm với chồng hiện tại của bà, Brian Cowan một nhà xuất bản và cậu con trai Alexander.

Tham khảo

Hoa hậu Thế giới
Sinh năm 1951
Nhân vật còn sống
Nữ giới Áo
Nữ diễn viên điện ảnh Áo
Hoa hậu Áo


title: Groß Nordende

text:
Groß Nordende là một đô thị tại huyện Pinneberg, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị này có diện tích 5,63 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 718 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Pinneberg


title: Giải Sao Thổ cho phim kinh dị hay nhất

text:
Giải Sao Thổ cho phim kinh dị hay nhất (tiếng Anh: Saturn Award for Best Horror Film) là một hạng mục của giải Sao Thổ do Viện Hàn lâm phim khoa học viễn tưởng, kỳ ảo và kinh dị trao hàng năm từ năm 1972 dành cho bộ phim điện ảnh hay nhất năm thuộc thể loại kinh dị.

Danh sách cụ thể

Thập niên 2010

Tham khảo

Liên kết ngoài

Giải Sao Thổ
Phim kinh dị


title: Rorbach-lès-Dieuze

text:
Rorbach-lès-Dieuze là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Château-Salins, tổng Dieuze. Tọa độ địa lý của xã là 48° 49' vĩ độ bắc, 06° 50' kinh độ đông. Rorbach-lès-Dieuze nằm trên độ cao trung bình là 227 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 217 mét và điểm cao nhất là 252 mét. Xã có diện tích 4,21 km², dân số vào thời điểm 1999 là 49 người; mật độ dân số là 11 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: 5505 Rundetårn

text:
5505 Rundetårn là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1777.6666407 ngày (4.87 năm).

Nó được phát hiện ngày 6 tháng 11 năm 1986.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Cyathermia naticoides

text:
Cyathermia naticoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Neomphalidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cyathermia


title: Solenispa germaini

text:
Solenispa germaini là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1926.

Chú thích

Tham khảo

Solenispa


title: Kuhardt

text:
Kuhardt là một xã thuộc huyện Germersheim, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Xã Kuhardt có diện tích 4,88 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1954 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Germersheim


title: Đặng Quang Cầm

text:
Anh hùng Lực lượng vũ trang Đặng Quang Cầm sinh năm 1921, quê ở xã Lạc Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An, nhập ngũ tháng 9 năm 1945. Khi được tuyên dương Anh hùng ông là trung đội phó thuộc đội vũ trang tuyên truyền Liên khu 5.

Hoạt động cách mạng
Tháng 9 năm 1945, Đặng Quang Cầm gia nhập lực lượng vũ trang.

Từ ngày nhập ngũ đến tháng 7 năm 1954, Đặng Quang Cầm hoạt động và chiến đấu ở chiến trường cực Nam Trung Bộ, là chiến sĩ trinh sát, phụ trách đội bảo đảm giao thông liên lạc quan trọng, làm công tác vũ trang tuyên truyền xây dựng cơ sở cách mạng, tổ chức dân quân trong lòng địch.

Đầu năm 1947, quân Pháp huy động gần 2.000 quân bao vây chiến khu. Được giao nhiệm vụ theo dõi nắm địch, Đặng Quang Cầm đã gan dạ liên tục bám sát địch suốt một ngày. Mười bốn lần đụng đầu với địch, có lần chỉ cách chúng 20 mét, nhưng ông đã bình tĩnh, nhanh nhẹn, đánh lừa địch chạy thoát.

Từ tháng 2 năm 1948 đến tháng 12 năm 1950, Đặng Quang Cầm là trung đội phó, phụ trách một đoạn trên tuyến đường giao liên "Hồ Chí Minh".

Từ tháng 1 năm 1951 đến tháng 7 năm 1954, Đặng Quang Cầm phụ trách đội vũ trang tuyên truyền xây dựng cơ sở cách mạng ở vùng đồng bào dân tộc ít người.

Ngày 31 tháng 8 năm 1955 Đặng Quang Cầm được Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tặng thưởng Huân chương Quân công hạng ba và danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân.

Tôn vinh
Ông được Chủ tịch Nước Việt Nam dân chủ cộng hoà tặng thưởng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân đợt đầu. Cùng với Nguyễn Quốc Trị, Nguyễn Thái Nhự, Biện Văn Thanh, Nguyễn Quốc Thất, Trần Hữu Bảo, Hoàng Văn Thanh, Lê Hữu Hoè... là những Anh hùng LLVT của huyện Đô Lương.

Tham khảo

Người Đô Lương
Nhân vật trong Chiến tranh Đông Dương
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Người thọ bách niên Việt Nam


title: Hoàng Hà

text:
Hoàng Hà (tiếng Hán: 黃河; pinyin: Huáng Hé; Wade-Giles: Hwang-ho, " hoàng nghĩa là màu vàng của mặt trời, hà nghĩa là mặt bằng, ghép lại hoàn chỉnh  Hoàng Hà có nghĩa là mặt nước sông màu vàng "), là con sông dài thứ hai châu Á xếp sau sông Trường Giang (Dương Tử), với chiều dài 5.464 km sông Hoàng Hà xếp thứ sáu thế giới về chiều dài.

Sông Hoàng Hà chảy qua chín tỉnh của CHND Trung Hoa, bắt nguồn từ núi Bayan Har thuộc dãy núi Côn Lôn trên cao nguyên Thanh Tạng phía tây tỉnh Thanh Hải. Hoàng Hà đổ ra Bột Hải ở vị trí gần thành phố Đông Dinh thuộc tỉnh Sơn Đông.

Tên gọi
Trong các văn liệu chữ Trung Quốc cổ gọi Hoàng Hà là  (âm Hán Việt: Hà; tiếng Hán thượng cổ: *C.gˤaj). Tên gọi  (âm Hán Việt: Hoàng Hà; tiếng Hán thượng cổ: *N-kʷˤaŋ C.gˤaj; tiếng Hán trung cổ: Hwang Ha) được đề cập đầu tiên trong Hán thư viết về thời kỳ nhà Tây Hán (206 TCN - 9). Chữ 黃 Hoàng có nghĩa là màu vàng ám chí nước màu vàng do dòng sông mang nhiều vật liệu có nguồn gốc từ đất vàng (hay hoàng thổ).

Một trong những tên gọi cổ hơn trong tiếng Mông Cổ là "Hắc Hà", do dòng sông trong trước khi chảy vào cao nguyên Hoàng Thổ, nhưng tên hiện tại của con sông ở vùng Nội Mông là Ȟatan Gol (, "Queen River"). Ở Mông Cổ, nó có tên là Šar Mörön (, "Hoàng Hà").

Ở Thanh Hải, tên sông trong tiếng Tây Tạng là "Sông Công" (tiếng Tây Tạng: །, Ma Chu; tiếng Trung: giản thể , phồn thể , p Mǎ Qū).

Tên tiếng Anh Hwang Ho là tên ghi trên bản đồ được Latin hóa của Hoàng Hà

Lưu vực
Hoàng Hà bắt nguồn từ dãy núi Côn Lôn ở phía tây bắc tỉnh Thanh Hải, từ độ cao 4.500 m trong vùng lòng chảo Yekuzonglie nằm ở phía bắc của dãy núi Bayankara (hay Ba Nhan Khách Lạp) trên cao nguyên Thanh Tạng.

Từ đầu nguồn của nó, con sông chảy theo hướng nam, sau đó tạo ra một chỗ uốn cong về hướng đông nam và sau đó lại chảy theo hướng nam một lần nữa cho đến khi tới thành phố Lan Châu, thủ phủ của tỉnh Cam Túc, là nơi mà điểm uốn cong lớn về phía bắc, bắt đầu. Con sông chảy về phía bắc qua Khu tự trị dân tộc Hồi Ninh Hạ tới khu tự trị Nội Mông, đoạn cong này gọi là Hà Sáo. Sau đó con sông này lại đổi hướng, chảy gần như thẳng về phía nam, tạo ra ranh giới của hai tỉnh Thiểm Tây và Sơn Tây. Khoảng 130 km về phía đông bắc của thành phố Tây An, thủ phủ tỉnh Thiểm Tây, Hoàng Hà lại đổi hướng để chảy về phía đông. Nó chảy tới những vùng đất trũng ven biển ở miền đông Trung Quốc gần thành phố Khai Phong. Sau đó chảy qua Tế Nam, thủ phủ của tỉnh Sơn Đông và đổ ra biển Bột Hải (vịnh Bột Hải).

Chi lưu

 Bạch hà
 Hắc hà
 Hoàng thủy
 Tổ Lệ hà
 Thanh Thủy hà
 Đại Hắc hà
 Quật Dã hà
 Vô Định hà
 Phần hà
 Vị hà
 Lạc hà
 Thấm hà
 Đại Vấn hà

Các đập thủy điện

Dưới đây là danh sách các nhà máy thủy điện được xây dựn trên Hoàng Hà, xếp theo năm vận hành đầu tiên:

Đập Tam Môn Hiệp (1960; Tam Môn Hiệp, Hà Nam)
Nhà máy thủy điện Tam Thịnh Công (1966)
Đập Thanh Đồng, nhà máy thủy điện (1968; Thanh Đồng Hạp, Ninh Hạ)
Đập Lưu Gia Hiệp (1974; Vĩnh Tĩnh, Cam Túc)
Đập Diêm Oa Hiệp, nhà máy thủy điện (1975; Vĩnh Tĩnh, Cam Túc)
Nhà máy thủy điện Thiên Kiều (1977)
Đập Bát Bàn Hiệp (1980; Tây Cố, Lan Châu, Cam Túc)
Đập Long Dương Hiệp (1992; Cộng Hòa, Thanh Hải)
Đập Đại Hiệp, nhà máy thủy điện (1998)
Đập Lý Gia Hiệp (1999) (Jainca, Thanh Hải)
Đập Vạn Gia Trại (1999; Thiên Quan, Thiểm Tây và Nội Mông)
Đập Tiểu Lãng Để (2001) (Tế Nguyên, Hà Nam)
Đập Lạp Tây Ngõa (2010) (Quý Đức, Thanh Hải)

Theo một báo cáo năm 2000, 7 nhà máy thủy điện lớn nhất (Long Dương Hiệp, Lý Gia Hiệp, Lưu Gia Hiệp, Diêm Oa Hiệp, Bát Bàn Hiệp, Đại Hiệp và Thanh Đồng Hiệp) có tổng công suất lắp máy là 5.618 MW.

Ảnh hưởng đến dân sinh
Nó tưới tiêu cho một khu vực rộng 944.970 km vuông (364.417 dặm vuông), nhưng do tính chất khô cằn chủ đạo của vùng này (không giống như phần phía đông thuộc Hà Nam và Sơn Đông) nên lưu lượng nước của nó tương đối nhỏ. Tính theo lưu lượng nó chỉ bằng 1/15 của sông Trường Giang và 1/5 của sông Châu Giang, mặc dù khu vực tưới tiêu của con sông cuối (Châu Giang) chưa bằng một nửa của Hoàng Hà.

Trong lịch sử hàng ngàn năm của Trung Quốc, Hoàng Hà vừa đem lại lợi ích vừa đem lại tai họa cho người dân, vì thế nó còn được coi là "Niềm kiêu hãnh của Trung Quốc" (pinyin: Zhōngguó de Jiāoào) và "Nỗi buồn của Trung Quốc" (pinyin: Zhōngguó de Tòng). Các ghi chép chỉ ra rằng, từ năm 602 đến ngày nay, con sông này đã ít nhất 26 lần đổi dòng (5 lần đổi dòng ở quy mô lớn) và các con đê bao bọc đã vỡ hoặc tràn không dưới 1.500 lần. Lần thay đổi dòng năm 1194 đã phá vỡ hệ thống tưới tiêu của sông Hoài trong gần 700 năm sau. Phù sa Hoàng Hà đã ngăn chặn dòng chảy của sông Hoài và làm hàng ngàn người mất nhà ở. Mỗi lần đổi dòng nó khi thì đổ ra Hoàng Hải, khi thì ra vịnh Bột Hải. Hoàng Hà có dòng chảy như ngày nay từ năm 1897 sau lần đổi dòng cuối cùng năm 1855.

Trong suốt thế kỷ 20, Hoàng Hà mang ra biển khoảng 0,9x10⁹ tấn trầm tích/năm. Màu nước vàng của con sông là do phù sa mà nó mang theo, do lượng phù sa và trầm tích trong dòng nước có thể lên đến 34 kg/1 mét khối nước - cao gấp 34 lần so với sông Nile ở châu Phi. Hàng thế kỷ của việc bồi đắp và sự bao bọc của các con đê đã làm con sông này chảy ở độ cao lớn hơn so với đất nông nghiệp hai bên bờ, làm cho việc ngập lụt trở nên nguy hiểm hơn. Ngập lụt của Hoàng Hà đã gây ra sự chết chóc khủng khiếp trong lịch sử như năm 1887 Hoàng Hà đã giết chết khoảng 900.000-2.000.000 người và năm 1931 nó đã giết chết khoảng 1.000.000-3.700.000 người. Trận lũ năm 1931 được ghi nhận là thảm họa thiên nhiên tồi tệ nhất lịch sử thế giới, ước tính cướp đi sinh mạng của khoảng 3,7 triệu người. Năm 1938, trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai, quân đội của Tưởng Giới Thạch đã phá đê bao bọc Hoàng Hà để ngăn cản bước tiến của quân Nhật và làm ngập lụt một vùng rộng lớn làm chết khoảng 500.000-900.000 người.

Đôi khi người ta còn gọi nó là 濁流 (Troọc Lưu), nghĩa là dòng nước đục. Thành ngữ Trung Quốc "Khi nước Hoàng Hà trong" ám chỉ điều không bao giờ xảy ra.

Hiện nay, tình trạng khô hạn do có quá nhiều đập nước trên Hoàng Hà đã trở thành một vấn đề cho nông nghiệp và hệ sinh thái của khu vực đồng bằng Hoa Bắc.

Hai tỉnh Hà Bắc và Hà Nam được đặt tên theo con sông này. Tên của hai tỉnh này có nghĩa là "bắc" và "nam" của Hoàng Hà.

Các thành phố chính dọc theo Hoàng Hà tính từ đầu nguồn bao gồm: Lan Châu (thuộc tỉnh Cam Túc), Ô Hải, Bao Đầu, Khai Phong, và Tế Nam.

Hình ảnh

Đọc thêm
Bằng tiếng Anh:
 Sinclair, Kevin. 1987. Hoàng Hà: 5.000 năm du lịch qua Trung Quốc. (Dựa trên các tư liệu truyền hình). Child & Associates Publishing, Chatswood, Sydney, Australia. ISBN 0-86777-347-2

Xem thêm
 Đại Vận Hà
 Địa lý Trung Quốc
 Đồng bằng Hoa Bắc
 Cao nguyên hoàng thổ
 Danh sách các sông lớn của châu Á
 Danh sách các sông Trung Quốc

Chú thích

Tham khảo
 Sinclair, Kevin. 1987. The Yellow River: A 5000 Year Journey Through China. (Based on the television documentary). Child & Associates Publishing, Chatswood, Sydney, Australia. ISBN 0-86777-347-2

Liên kết ngoài

Sông của Trung Quốc
Bài cơ bản dài trung bình
Hoàng Hà
Lưu vực Thái Bình Dương
Bình nguyên Hoa Bắc
Sông của châu Á
Sông của Cam Túc
Sông Hà Nam
Sông Nội Mông
Sông Ninh Hạ
Sông Thanh Hải
Sông Thiểm Tây
Sông Sơn Đông
Sông Sơn Tây
Sông Tứ Xuyên


title: Ctenicera canaliculatus

text:
Ctenicera canaliculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Broun miêu tả khoa học năm 1893.

Chú thích

Tham khảo

Ctenicera


title: Grenant

text:
Grenant là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 258 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Stigmella oriastra

text:
Stigmella oriastra là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được tìm thấy ở New Zealand.

Chiều dài cánh trước khoảng 3 mm. Con trưởng thành bay vào tháng 1 và từ tháng 10 đến tháng 12. Có thể có một lứa một năm.

Ấu trùng ăn Celmisia species, bao gồm Celmisia coriacea. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fauna of New Zealand - Number 16: Nepticulidae (Insecta: Lepidoptera)

O


title: Diplommatina alata

text:
Diplommatina alata là một loài Ốc đất với một nắp, động vật thân mềm, động vật trên mặt đất trong Lớp Chân bụng thuộc họ Diplommatinidae. Nó là loài đặc hữu của Palau.

Chú thích

Diplommatina
Động vật Palau
Động vật đặc hữu Palau
Động vật được mô tả năm 1866


title: Gaeta

text:
Gaeta là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Latina trong vùng Lazio nước Ý.
Đô thị Gaeta có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 31 tháng 5 năm 2005 là 21.541 người.
Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:
Các đô thị giáp ranh:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Latina
Lâu đài Ý


title: Chi Riềng

text:
Chi Riềng (danh pháp khoa học: Alpinia) là một chi thực vật lớn, chứa trên 240 loài thuộc họ Gừng (Zingiberaceae).

Các loài trong chi này có mặt tại các vùng có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Á và các đảo trên Thái Bình Dương, và có nhu cầu lớn như là những loại cây cảnh do những bông hoa sặc sỡ của chúng.

Các loài thực vật này được trồng từ các thân rễ lớn. Thân cây là các lá phiến ôm sát nhau thành bẹ, giống như ở các loài chuối. Hoa mọc trên các thân khí.

Từ nguyên
Tên khoa học Alpinia được đặt theo Prospero Alpini (1553-1617), một nhà thực vật học người Italia chuyên về các loại thực vật kỳ dị.

Ghi chép về chữ riềng trong Từ điển Việt–Bồ–La (Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum) của Alexandre de Rhodes xuất bản năm 1651 như sau: "rièng, củ rièng:  rays como gingiure que traua: radix in modum zinziberis, quod ſtrangulat.".

Trong Nam Việt–Dương Hiệp Tự vị (南越洋合字彙, Dictionarium Anamitico-Latinum) của Jean-Louis Taberd xuất bản năm 1838 thì từ riềng được viết bằng Hán-Nôm là 萾. Cụ thể, tại trang 423 tác giả viết như sau: "萾 Riềng, galanga; amomum galanga.". Từ điển Trần Văn Kiệm còn cho rằng nó cũng được viết là giềng (trong cây/củ giềng) và có âm khác là giền (trong rau giền). Tuy nhiên, từ điển Taberd dùng chữ 𧁶 để chỉ giền trong rau giền, "𧁶 Giền species blitti seù amaranthi oleracei.; 蔞𧁶 rau giền, id.", và chỉ ghi nhận từ giềng (𦀚) trong giềng mối, giềng lưới.

Lịch sử
Tên chi Alpinia lần đầu tiên được Carl Linnaeus sử dụng năm 1753 cho Alpinia racemosa, một loài nhiệt đới Tân thế giới, danh pháp chính thức hiện nay là Renealmia pyramidalis. Sau đó nhiều loài châu Á đã được thêm vào Alpinia, trong khi các tác giả sau này có xu hướng đưa các loài ở châu Mỹ vào chi Renealmia. Schumann (1904) đã hoàn thiện các khái niệm phân loại này và sau đó khái niệm chi Alpinia năm 1810 của William Roxburgh đã được bảo tồn cho các loài châu Á với Alpinia galanga là loài điển hình của nó.

Alpinia là chi điển hình của tông Alpinieae trong họ Zingiberaceae. Tông này bao gồm các loại cây thân thảo thường xanh, trong đó không có lớp cắt bỏ giữa thân rễ và các chồi lá, mặt phẳng xếp hai dãy của các lá nằm ngang theo hướng phát triển của thân rễ, và các nhị lép bên nhỏ, hoặc là suy giảm thành các vết phồng ở hai bên của đáy cánh môi hoặc là hoàn toàn không có. Không có các tuyến mật bên ngoài hoa, và quả thường là hình cầu và không nứt hoặc mọng thịt. Rất khó để xác định một đặc điểm dạng phái sinh mới hay đặc điểm chung cho các loài hiện được gán vào Alpinia. Hầu như tất cả các loài đều có hoa đầu cành trên các chồi lá và tất cả đều là loài ở châu Á, Australia và các đảo trên Thái Bình Dương. Các đặc trưng này giúp phân biệt Alpinia với chi Renealmia ở châu Mỹ và châu Phi, trong đó phần lớn các loài tạo ra các cụm hoa trên một chồi riêng biệt không lá mọc ra từ thân rễ, nhưng điều này không giúp tách biệt nó với các thành viên khác của tông Alpinieae. Do đó, ở một mức độ lớn nào đó, người ta buộc phải công nhận Alpinia bằng cách loại bỏ các chi khác, nghĩa là nó chỉ được phân biệt bằng các đặc điểm dạng gần của tông này.

Schumann (1904) chia Alpinia thành 5 phân chi (Autalpinia, Probolocalyx, Catimbium, Dieramalpinia, Rhizalpinia) và 27 tổ. Smith (1990) lại chia Alpinia thành 2 phân chi (Alpinia, Dieramalpinia) với 11 tổ và 12 phân tổ.

Nghiên cứu dựa theo trình tự ADN của Kress et al. (2005) chỉ ra rằng các loài trong chi này phát sinh từ nhiều nguồn gốc khác nhau. Nó tương ứng với cả 6 nhánh (Fax, Galanga, Carolinensis, Zerumbet, Eubractea, Rafflesiana) được phân bố trong tông Alpinieae, và nó không phù hợp với phân loại của Smith (1990) về chi này. Các nghiên cứu tiếp theo là cần thiết để làm rõ sự xếp loại của chi này.

Đặc điểm
Thân rễ bò lan, mập. Thân giả nhiều, phát triển tốt, hiếm khi không có. Lá nhiều, ít khi 1-4; phiến lá thuôn hay hình mác. Cụm hoa ở đầu cành, là chùy hoa, cành hoa hay cành hoa bông thóc, dày dặc hoặc lỏng lẻo, được bao phủ bởi 1-3 lá bắc tổng bao hình thìa khi chưa trưởng thành; các lá bắc (khi có) hở tới đáy, hiếm khi có nắp, mỗi lá bắc đỡ 1 hoa hoặc 1 xim hoa bọ cạp xoắn ốc chứa từ 2 hoa trở lên; lá bắc con hở tới đáy hoặc hình ống, hiếm khi có nắp, đôi khi không có. Đài hoa thường hình ống, đôi khi chẻ 1 bên. Thùy tràng trung tâm có nắp nhiều hay ít, thường rộng hơn các thùy tràng bên. Các nhị lép bên nhỏ hoặc không có, hình giùi hoặc tương tự như hình răng, hợp sinh ở đáy cánh môi. Cánh môi thường sặc sỡ, thường lớn hơn các thùy tràng hoa, đôi khi không dễ thấy, mép có thùy khác nhau tùy theo từng trường hợp hoặc nguyên. Có hoặc không có chỉ nhị; mô liên kết dạng mào hoặc không. Bầu nhụy thường 3 ngăn và noãn đính trụ. Đầu nhụy thường khá mở rộng, đôi khi hình chùy, hiếm khi quặp. Các nhụy lép thường rất lớn. Quả nang thường hình cầu, khô hoặc mọng thịt, không nứt hoặc nứt không đều. Hạt nhiều, thường có góc cạnh, có áo hạt.

Các loài
Tại thời điểm tháng 4 năm 2021, POWO công nhận 244 loài và 2 loài lai ghép, cộng 1 loài mô tả năm 2020.
 Alpinia globosa (Lour.) Horan., 1862 – Mè tré, sẹ, thảo khấu, ích trí nhân. Từ miền nam Vân Nam (Trung Quốc) tới Việt Nam.
 Alpinia gracillima Valeton, 1913 - Tây New Guinea.
 Alpinia graminea Ridl., 1909 - Philippines.
 Alpinia graminifolia D.Fang & G.Y.Lo, 1978 - Riềng lá hẹp. Quảng Tây (Trung Quốc).
 Alpinia guinanensis D.Fang & X.X.Chen, 1982 - Quảng Tây (Trung Quốc).
 Alpinia haenkei C.Presl, 1832 - Java, Philippines.
 Alpinia hagena R.M.Sm., 1978 - Papua New Guinea.
 Alpinia hainanensis K.Schum., 1904 (đồng nghĩa: A. henryi) - Riềng Hải Nam, riềng Henry. Đông nam Trung Quốc (gồm cả đảo Hải Nam) tới Việt Nam.
 Alpinia hansenii R.M.Sm., 1982 - Sabah, Sarawak (Borneo).
 Alpinia havilandii K.Schum., 1904 - Sabah (Borneo).
 Alpinia hibinoi Masam., 1943 - Hải Nam (Trung Quốc).
 Alpinia himantoglossa Ridl., 1916 - Tây New Guinea.
 Alpinia hirsuta (Lour.) Horan., 1862 - Riềng lông. Việt Nam.
 Alpinia hongiaoensis Tagane, 2020 - Lâm Đồng, Việt Nam.
 Alpinia horneana K.Schum., 1904 - Fiji (S. Viti Levu).
 Alpinia hulstijnii Valeton, 1923 - Maluku.
 Alpinia hylandii R.M.Sm., 1980 - Miền bắc Queensland.
 Alpinia × ilanensis S.C.Liu & J.C.Wang, 2009 - Đông bắc Đài Loan. (A. japonica × A. pricei).
 Alpinia illustris Ridl., 1909 - Philippines.
 Alpinia inaequalis (Ridl.) Loes., 1930 - Tây New Guinea.
 Alpinia intermedia Gagnep., 1902 - Từ Quảng Đông tới Đông Dương, Thái Lan và Myanmar, nam trung bộ và nam bộ Nhật Bản tới Philippines, quần đảo Kazan.
 Alpinia janowskii Valeton, 1913 - Tây New Guinea.
 Alpinia japonica (Thunb.) Miq., 1867 - Riềng Nhật Bản. Nam trung bộ và nam bộ Nhật Bản, miền bắc Đài Loan, miền nam Trung Quốc. Du nhập vào bán đảo Triều Tiên.
 Alpinia javanica Blume, 1827 - Riềng Java. Từ Thái Lan tới Malesia.
 Alpinia jianganfeng T.L.Wu, 1998 - Miền nam Trung Quốc.
 Alpinia jingxiensis D.Fang, 1980 - Phía tây khu tự trị Quảng Tây (Trung Quốc).
 Alpinia juliformis (Ridl.) R.M.Sm., 1990 - New Guinea.
 Alpinia kawakamii Hayata, 1915 - Miền nam Đài Loan.
 Alpinia kiungensis R.M.Sm., 1975 - Papua New Guinea.
 Alpinia klossii (Ridl.) R.M.Sm., 1990 - Tây New Guinea.
 Alpinia koidzumiana Kitam., 1946 - Iriomote-jima (Nhật Bản).
 Alpinia koshunensis Hayata, 1915 - Miền nam Đài Loan.
 Alpinia kusshakuensis Hayata, 1920 - Miền bắc Đài Loan.
 Alpinia kwangsiensis T.L.Wu & S.J.Chen, 1978 - Riềng Quảng Tây. Miền nam Trung Quốc.
 Alpinia latilabris Ridl., 1899 – Ri. Borneo, Malaysia bán đảo, Myanmar, Việt Nam.
 Alpinia lauterbachii Valeton, 1914 - Quần đảo Bismarck.
 Alpinia laxisecunda B.L.Burtt & R.M.Sm., 1972 - Quần đảo Solomon.
 Alpinia leptostachya Valeton, 1913 - Tây New Guinea.
 Alpinia ligulata K.Schum., 1899 - Borneo.
 Alpinia ludwigiana R.M.Sm., 1990 - Java.
 Alpinia maclurei Merr., 1922 - Riềng Maclure, riềng Quảng Đông. Miền nam Trung Quốc tới Việt Nam.
 Alpinia macrocephala K.Schum., 1904 không Hayata, 1915 - Fiji.
 Alpinia macrocrista Ardiyani & Ardi, 2015 - Sulawesi.
 Alpinia macroscaphis K.Schum., 1899 - Philippines.
 Alpinia macrostaminodia Chaveer. & Sudmoon, 2008 - Thái Lan.
 Alpinia macrostephana (Baker) Ridl., 1899 (công bố là A. macrostephanus) – Malaysia bán đảo.
 Alpinia macroura K.Schum., 1902 - Riềng đuôi nhọn. Thái Lan.
 Alpinia malaccensis (Burm.f.) Roscoe, 1807 - Riềng Malacca. Assam, Bangladesh, trung nam Trung Quốc, Myanmar, Tây Tạng, Việt Nam. Du nhập vào đông nam Trung Quốc, khu vực Đông và Tây Himalaya, Ấn Độ, Java, Maluku, Sri Lanka.
 Alpinia manii Baker, 1892 - Quần đảo Andaman và Nicobar.
 Alpinia manostachys Valeton, 1913 - Quần đảo Sunda Nhỏ, Tây New Guinea.
 Alpinia martini R.M.Sm., 1985 - Sarawak (Borneo).
 Alpinia maxii R.M.Sm., 1991 - Sulawesi.
 Alpinia melichroa K.Schum., 1904 - Sulawesi.
 Alpinia menghaiensis S.Q.Tong & Y.M.Xia, 1998 - Tây nam Vân Nam (Trung Quốc).
 Alpinia mesanthera Hayata, 1915 - Đài Loan.
 Alpinia microlophon Ridl., 1910 - Sarawak (Borneo).
 Alpinia modesta F.Muell. ex K.Schum., 1904 không F.M.Bailey, 1909 nom. illeg.? - Đông bắc Queensland.
 Alpinia mollis C.Presl, 1827 - Philippines.
 Alpinia mollissima Ridl., 1925 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia monopleura K.Schum., 1899 - Từ miền bắc Sulawesi tới Maluku.
 Alpinia multispica (Ridl.) Loes., 1930 - Tây New Guinea.
 Alpinia murdochii Ridl., 1905 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia musifolia Ridl., 1909 - Philippines.
 Alpinia mutica Roxb., 1810 - Riềng lá hẹp, riềng không mũi, riềng hoa thưa. Borneo, miền nam Ấn Độ, Java, Malaysia bán đảo, Myanmar, Sulawesi, Thái Lan, Việt Nam. Du nhập vào Fiji, Hawaii, Trinidad-Tobago.
 Alpinia myriocratera K.Schum., 1899 - Maluku.
 Alpinia nantoensis F.Y.Lu & Y.W.Kuo, 2008 - Đài Loan.
 Alpinia napoensis H.Dong & G.J.Xu, 1993 - Quảng Tây (Trung Quốc).
 Alpinia newmanii N.S.Lý, 2017 – Riềng Newman. Việt Nam.
 Alpinia nidus-vespae A.Raynal & J.Raynal, 1973 - Vanuatu.
 Alpinia nieuwenhuizii Valeton, 1904 - Borneo.
 Alpinia nigra (Gaertn.) Burtt, 1977 - Ấn Độ (gồm cả quần đảo Andaman và Nicobar), miền nam Trung Quốc, Bangladesh, Myanmar, Nepal, Sri Lanka, Thái Lan. Du nhập vào Cộng hòa Dominica, Jamaica, quần đảo Kazan, quần đảo Ogasawara.
 Alpinia nobilis Ridl., 1899 - Thái Lan, Malaysia bán đảo.
 Alpinia novae-hiberniae B.L.Burtt & R.M.Sm., 1972 - Quần đảo Bismarck.
 Alpinia novae-pommeraniae K.Schum., 1899 - Quần đảo Bismarck.
 Alpinia nutans (L.) Roscoe, 1806 – Bạch đậu khấu. Maluku.
 Alpinia oblongifolia Hayata, 1915 - Đài Loan, miền nam Trung Quốc (gồm cả Hải Nam), Lào, Việt Nam.
 Alpinia oceanica Burkill, 1896 - Quần đảo Bismarck tới quần đảo Solomon.
 Alpinia odontonema K.Schum., 1905 - New Guinea tới quần đảo Bismarck.
 Alpinia officinarum Hance, 1871 - Riềng, riềng thuốc, lương khương, cao lương khương. Đông nam Trung Quốc (gồm cả Hải Nam) tới Việt Nam, Myanmar.
 Alpinia × okinawaensis Tawada, 1987 - Quần đảo Lưu Cầu. (A. formosana × A. uraiensis).
 Alpinia oligantha Valeton, 1913 - Tây New Guinea.
 Alpinia orthostachys K.Schum., 1899 - Sulawesi.
 Alpinia oui Y.H.Tseng & Chih C.Wang, 2011 - Đài Loan.
 Alpinia ovata Z.L.Zhao & L.S.Xu, 2001 - Quảng Đông (Trung Quốc).
 Alpinia ovoidocarpa H.Dong & G.J.Xu, 1993 (A. ovoideocarpa, A. ovoideicarpa) – Quảng Tây, Arunachal Pradesh?
 Alpinia oxymitra K.Schum., 1902 - Riềng núi. Lào, Việt Nam, Thái Lan, Malaysia bán đảo.
 Alpinia oxyphylla Miq., 1861 - Riềng lá nhọn, ích trí, riềng thuốc. Miền nam Trung Quốc tới Việt Nam.
 Alpinia padacanca Valeton ex K.Heyne, 1922 - Sulawesi.
 Alpinia pahangensis Ridl., 1924 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia papuana Scheff., 1876 - Tây New Guinea.
 Alpinia parksii (Gillespie) A.C.Sm., 1942 - Fiji.
 Alpinia penduliflora Ridl., 1909 - Philippines.
 Alpinia petiolata Baker, 1892 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia pinnanensis T.L.Wu & S.J.Chen, 1978 - Riềng Bình Nam. Quảng Tây (Trung Quốc).
 Alpinia platychilus K.Schum., 1904 - Miền nam Vân Nam (Trung Quốc).
 Alpinia platylopha (Ridl.) Loes., 1930 - Tây New Guinea.
 Alpinia polyantha D.Fang, 1978 – Riềng nhiều hoa. Vân Nam, Quảng Tây.
 Alpinia porphyrea R.M.Sm., 1978 - Tây New Guinea.
 Alpinia porphyrocarpa Ridl., 1916 - Tây New Guinea.
 Alpinia pricei Hayata, 1915 - Miền đông Đài Loan.
 Alpinia psilogyna D.Fang, 1978 - Miền tây Quảng Tây.
 Alpinia ptychanthera K.Schum., 1899 - Sarawak (Borneo).
 Alpinia pubiflora (Benth.) K.Schum., 1904 - Philippines, New Guinea, miền tây quần đảo Caroline.
 Alpinia pulchella (K.Schum.) K.Schum., 1899 - Papua New Guinea.
 Alpinia pulcherrima Ridl., 1909 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia pulchra (Warb.) K.Schum., 1904 - Papua New Guinea tới quần đảo Solomon.
 Alpinia pumila Hook.f., 1885 - Miền nam Trung Quốc.
 Alpinia purpurata (Vieill.) K.Schum., 1904 - Riềng đỏ, riềng tía, sẹ đỏ. Quần đảo Bismarck, Maluku, New Caledonia, New Guinea, quần đảo Solomon, Vanuatu. Du nhập vào Assam, Colombia, quần đảo Cook, Ecuador, Fiji, Hawaii, quần đảo Leeward, tây nam Mexico, Peru, quần đảo Santa Cruz, Thái Lan, Trinidad-Tobago, quần đảo Windward.
 Alpinia pusilla Ardi & Ardiyani, 2015 - Sulawesi.
 Alpinia rafflesiana Wall. ex Baker, 1892 - Thái Lan, Malaysia bán đảo.
 Alpinia regia K.Heyne ex R.M.Sm., 1977 - Maluku.
 Alpinia rigida Ridl., 1916 - Tây New Guinea.
 Alpinia romblonensis Elmer, 1915 - Philippines.
 Alpinia romburghiana Valeton, 1904 - Borneo.
 Alpinia rosacea Valeton, 1913 - New Guinea.
 Alpinia rosea Elmer, 1915 - Philippines.
 Alpinia roxburghii Sweet, 1826 (đồng nghĩa: A. blepharocalyx, A. bracteata Roxb., không Roscoe) - Riềng dài lông mép, riềng bẹ, riềng lá bắc to. Assam, Bangladesh, trung nam và đông nam Trung Quốc, Đông Himalaya, Ấn Độ, Lào, Malaysia bán đảo, Myanmar, Nepal, Thái Lan, Việt Nam.
 Alpinia rubricaulis K.Schum., 1899 - Sulawesi.
 Alpinia rubromaculata S.Q.Tong, 1989 - Miền nam Vân Nam.
 Alpinia rufa (C.Presl) Náves, 1880 - Philippines.
 Alpinia rufescens (Thwaites) K.Schum., 1904 - Sri Lanka.
 Alpinia rugosa S.J.Chen & Z.Y.Chen, 2012 - Miền nam Hải Nam.
 Alpinia salomonensis B.L.Burtt & R.M.Sm., 1972 - Quần đảo Solomon.
 Alpinia samoensis Reinecke, 1898 - Samoa.
 Alpinia sandsii R.M.Sm., 1991 - Sulawesi.
 Alpinia scabra (Blume) Náves, 1880 - Miền nam Thái Lan, Malaysia bán đảo, Java.
 Alpinia schultzei Lauterb. ex Valeton, 1914 - Papua New Guinea.
 Alpinia seimundii Ridl., 1922 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia sericiflora K.Schum., 1899 - New Guinea.
 Alpinia sessiliflora Kitam., 1946 - Miền trung Đài Loan.
 Alpinia shimadae Hayata, 1915 - Đài Loan.
 Alpinia siamensis K.Schum., 1904 - Riềng Thái Lan, riềng Xiêm. Thái Lan, Việt Nam.
 Alpinia sibuyanensis Elmer, 1915 - Philippines.
 Alpinia singuliflora R.M.Sm., 1978 - Papua New Guinea.
 Alpinia smithiae M.Sabu & Mangaly, 1991 - Tây nam Ấn Độ.
 Alpinia stachyodes Hance, 1872 - Miền nam Trung Quốc.
 Alpinia stenobracteolata R.M.Sm., 1978 - Papua New Guinea.
 Alpinia stenostachys K.Schum., 1914 - Papua New Guinea.
 Alpinia strobilacea K.Schum., 1899 - Tây New Guinea.
 Alpinia strobiliformis T.L.Wu & S.J.Chen, 1978 - Riềng bông tròn. Vân Nam, Quảng Tây.
 Alpinia subfusicarpa Elmer, 1915 - Philippines.
 Alpinia submutica K.Schum., 1899 - Java.
 Alpinia subspicata Valeton, 1914 - Papua New Guinea.
 Alpinia subverticillata Valeton, 1913 - New Guinea.
 Alpinia superba (Ridl.) Loes., 1930 - Tây New Guinea.
 Alpinia suriana C.K.Lim, 2007 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia tamacuensis R.M.Sm., 1982 - Sarawak (Borneo).
 Alpinia tonkinensis Gagnep., 1902 - Riềng Bắc Bộ, ré Bắc Bộ. Từ Quảng Tây tới miền bắc Việt Nam.
 Alpinia tonrokuensis Hayata, 1920 - Miền bắc Đài Loan.
 Alpinia trachyascus K.Schum., 1904 - Philippines.
 Alpinia tristachya (Ridl.) Loes., 1930 - New Guinea.
 Alpinia unilateralis B.L.Burtt & R.M.Sm., 1972 - Quần đảo Solomon.
 Alpinia uraiensis Hayata, 1915 - Miền bắc Đài Loan. Du nhập vào Nhật Bản và quần đảo Lưu Cầu.
 Alpinia valetoniana Loes., 1930 - Tây New Guinea.
 Alpinia velutina Ridl., 1921 - Riềng lông. Việt Nam.
 Alpinia velveta R.M.Sm., 1990 - Papua New Guinea.
 Alpinia versicolor K.Schum., 1899 - Miền bắc Sulawesi.
 Alpinia vietnamica H.Ð.Trần, Luu & Škorničk., 2019 - Việt Nam.
 Alpinia vitellina (Lindl.) Ridl., 1899 - Malaysia bán đảo.
 Alpinia vitiensis Seem., 1868 - Fiji.
 Alpinia vittata W.Bull, 1873 - Quần đảo Bismarck tới quần đảo Solomon.
 Alpinia vulcanica Elmer, 1919 - Philippines.
 Alpinia warburgii K.Schum., 1899 - Miền bắc Sulawesi.
 Alpinia wenzelii Merr., 1914 - Philippines.
 Alpinia werneri Lauterb. ex Valeton, 1914 - Papua New Guinea.
 Alpinia womersleyi R.M.Sm., 1978 - Papua New Guinea.
 Alpinia zerumbet (Pers.) B.L.Burtt & R.M.Sm., 1972 - Riềng ấm, riềng đẹp, sẹ nước, gừng ấm, thảo đậu khấu, đại thảo khấu. Bangladesh, Campuchia, Trung Quốc (trung nam, đông nam, Hải Nam), Nhật Bản, Lào, Malaysia bán đảo, Myanmar, quần đảo Lưu Cầu, Đài Loan, Thái Lan, Việt Nam. Du nhập vào Ascension, Bolivia, quần đảo Canary, quần đảo Cook, Cuba, Cộng hòa Dominica, Fiji, Florida, Haiti, Hawaii, Honduras, quần đảo Leeward, New Caledonia, quần đảo Ogasawara, Philippines, Puerto Rico, St.Helena, Trinidad-Tobago, quần đảo Windward.

Hình ảnh

Chú thích

 Smith, R.M. (1990) "Alpinia (Zingiberaceae): a proposed new infrageneric classification". Edinburgh Journal of Botany 47(1): 37, fig. 6B.
 W. John Kress, Ai-Zhong Liu, Mark Newman và Qing-Jun Li - The molecular phylogeny of Alpinia (Zingiberaceae): a complex and polyphyletic genus of gingers; American Journal of Botany; 2005; 92:167-178


title: Tipula testata

text:
Tipula testata là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Luffia lapidella

text:
Luffia lapidella là một loài bướm đêm thuộc họ Psychidae. Nó được tìm thấy ở châu Âu bao gồm The Netherlands và Bỉ.

Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 7 tùy theo địa điểm. Females are wingless và unable to fly.

Ấu trùng ăn algae và lichen.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Lepidoptera of Belgium

Luffia
Côn trùng châu Âu
Động vật được mô tả năm 1783


title: Protoptila condylifera

text:
Protoptila condylifera là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Protoptila


title: Nephrotoma medipubera

text:
Nephrotoma medipubera là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Nephrotoma


title: Atrachorema mangu

text:
Atrachorema mangu là một loài Trichoptera trong họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Chú thích

Atrachorema


title: Burgau, Fürstenfeld

text:
Burgau là một đô thị thuộc huyện Fürstenfeld bang Steiermark, nước Áo. Đô thị Burgau, Fürstenfeld có diện tích 19,99 km², dân số thời điểm cuối năm 2008 là 1009 người.

Tham khảo


title: Chizala

text:
Chizala là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae
Ennominae


title: Saint-Philbert-sur-Orne

text:
Saint-Philbert-sur-Orne là một xã ở tỉnh Orne Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã Saint-Philbert-sur-Orne nằm ở khu vực có độ cao trung bình 160 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintphilbertsurorne


title: Rottenschwil

text:
Rottenschwil là một đô thị trong huyện Muri thuộc bang Aargau ở Thụy Sĩ.

Tham khảo

Đô thị của bang Aargau


title: Turris tanyspira

text:
Turris tanyspira là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Turris


title: Sukhoi Su-7

text:
Sukhoi Su-7 (tên ký hiệu của NATO là Fitter) là một loại máy bay cánh cụp, động cơ phản lực, nó có thể vừa ném bom vừa tiêm kích, đây là một mẫu máy bay được sử dụng ở Liên Xô và các nước đồng minh.

Phát triển
Mẫu thử nghiệm đầu tiên là một mẫu máy bay tiêm kích chiến thuật cánh xuôi có nhiệm vụ chiếm ưu thế trên không ở chiến trường (frontovoi istrebitel, фронтовой истребитель), có tên gọi là S-1 'Strela', đã bay thử lần đầu tiên vào 7 tháng 9-1955 do phi công thử nghiệm A. G. Kochetkov điều khiển. Nguyên mẫu này đã lập một kỷ lục tốc độ ở Liên Xô, khi nó đạt tốc độ 2170 km/h (1.170 knot, 1.350 mph, Mach 2,04) vào tháng 4-1956. Nó được thế giới biết đến vào Ngày hàng không Tushino năm 1956. Cánh của nó được thiết kế bởi TsAGI trong suốt chiến tranh Triều Tiên, phòng hàng không học Xô Viết - TsAGI. Đó là loại cánh cụp góc 62°, cánh đuôi truyền thống, và để phân biệt các thiết kế của Sukhoi thì nó có kiểu cánh sau - những phanh hơi đặc biệt so với các mẫu máy bay khác.. Thân máy bay lớn, diện tích thân máy bay chủ yếu được làm xung quanh kích thước của động cơ phản lực Lyulka AL-7 có công suất 88 kN (19.800 lbf) khi đốt nhiên liệu lần 2. Do kích thước của nó, thể tích bên trong chứa nhiên liệu và hệ thống điện tử bị hạn chế rất nhiều. Động cơ lấy không khí từ một đầu vào ở mũi, đầu mũi cũng chứa radar cự ly SRD-5M ('High Fix').

Nguyên mẫu thứ hai có tên gọi là S-2, có hình dáng khí động học đã được sửa đổi cải tiến. Các chuyến bay thử nghiệm đã trở nên phức tạp khi máy bay trang bị động cơ không đáng tin cậy và mẫu thử nghiệm S-1 đã bị rơi vào ngày 23 tháng 11-1956, giết chết phi công I. N. Sokolov.

Su-7 có tên ký hiệu của NATO là 'Fitter-A', được dự định đặt cho một máy bay tiêm kích chống lại các máy bay tiêm kích như F-100 Super Sabre và F-101 Voodoo., được phục vụ trong Không quân Hoa Kỳ. Su-7 được trang bị 2 pháo 30 mm Nudelman-Rikhter NR-30 trong cánh, với 70 viên đạn mỗi súng. Người ta cũng dự định trang bị tên lửa không điều khiển cho Su-7, và đã có 1 điểm treo được đặt dưới thân, nhưng nó đã nhanh chóng bị hủy bỏ. Su-7 bắt đầu hoạt động trong các đơn vị vào năm 1958, nhưng vào năm 1959 người ta đã quyết định sử dụng MiG-21 như một máy bay tiêm kích cơ bản của Liên Xô, và việc sản xuất máy bay tiêm kích Su-7 đã bị dừng lại sau khi 200 chiếc đã được chế tạo. Với Su-7B, 'Fitter' nhanh chóng tìm thấy một vai trò khác là một máy bay chiến đấu/ném bom tấn công mặt đất, bắt đầu được triển khai đến các đơn vị vào năm 1961. Trong trang bị, nó có thể mang vũ khí hạt nhân chiến thuật.

Những khả năng không chiến của Su-7 bị hạn chế. Với sức chứa nhiên liệu là 2.940 l (647 imp gal), bán kính hoạt động của nó thậm chí với các thùng nhiên liệu phụ, rất hạn chế chỉ khoảng 300 km (200 dặm), và tầm hoạt động của nó gần như không hữu ích chút nào. Tốc độ cất cánh và hạ cánh rất cao, yêu cầu những đường băng dài. Những chiếc Su-7BKL có sự chuẩn bị cho JATO (hệ thống phóng phụ bằng tên lửa), nhưng nó chỉ làm cho công việc phức tạp thêm, vì vậy hệ thống phóng phụ ít được sử dụng. Một vấn đề bổ sung với những mô hình đầu tiên là khả năng đốt nhiên liệu lần 2 chỉ giữ được 6 đến 7 giây, và nó là một sự bất lợi trong không chiến.

Nhưng 'Fitter' có hệ thống bay dễ dàng điều khiển. Những thao tác lái của nó nổi tiếng là nặng, nhưng nó có thể khoan dung và đoán trước được. Động cơ luôn cần nhiên liệu để cung cấp cho máy bay tốc độ bay lên và tốc độ thấp. Hơn nữa, toàn bộ máy bay khá bền và khỏe, dễ dàng hoạt động và giá vận hành rẻ (ngoại trừ việc tiêu thụ nhiên liệu). Dù với những hạn chế đó, nó vẫn được nhiều phi công ưa thích.

Lịch sử hoạt động
Su-7 đã tham chiến trong Chiến tranh Sáu ngày 1967, Chiến tranh Tiêu hao năm 1973, và các cuộc xung đột giữa Ấn Độ và Pakistan. Mặc dù được sử dụng phần lớn trong vai trò tấn công mặt đất, nhưng một chiếc Su-7 của Không quân Ấn Độ đã bắn hạ một chiếc Shenyang J-6 (phiên bản MiG-19 được Trung Quốc sản xuất) của Pakistan vào năm 1971.

Những hạn chế của Su-7, đặc biệt trong quãng đường cất cánh, đã dẫn đến Liên Xô phát triển loại Su-17 cánh cụp cánh xòe, nhưng Su-7 vẫn còn hoạt động đến khi nghỉ hưu vào những năm 1980. Nó được xuất khẩu đến nhiều quốc gia.

Tổng cộng có 1.847 chiếc Su-7 và các biến thể được chế tạo, trong đó có 691 chiếc được xuất khẩu.

Biến thể
Phiên bản sản xuất đầu tiên là máy bay tiêm kích Su-7. Sau đó mục đích sử dụng thay đổi đã biến Su-7 thành máy bay tiêm kích/ném bom, việc sản xuất đã chuyển sang sản xuất Su-7B. Trong vai trò này nó mang bom và tên lửa không điều khiển trên 2 giá treo ở cánh, mỗi cánh mang được 500 kg (1.100 lb) (sau này tăng lên 750 kg (1.660 lb)). Với những thùng chứa nhiên liệu, nó mang được tối đa là 1.000 kg (2.200 lb). Phiên bản tấn công của Su-7 được gọi tên là S-22.

Su-7B được loại bỏ khỏi danh sách sản xuất vào năm 1963 bởi Su-7BM, với một động cơ AL-7F1-150 mạnh hơn có lực đẩy 10.000 kgf (98 kN, 22.000 lbf) ("BM" có nghĩa là máy bay ném bom - sửa đổi ở Nga). Trong quá trình phục vụ, đây là phiên bản đầu tiên mang được vũ khí hạt nhân chiến thuật. Vào năm 1965 được thay thế bởi loại Su-7BKL (KL có nghĩa là "kolyesa i lyzhi" - bánh lốp và phanh), nó có hệ thống phóng phụ JATO tên gọi là SPRD-110 cung cấp lực đẩy 29.4 kN (13.300 lbf), nó cũng được trang bị động cơ mới loại AL-7F1-250. Từ năm 1969, Su-7 được thêm 2 giá treo vũ khí nữa ở dưới cánh, mang thêm 250 kg (552 lb) vũ khí. Su-7BKL được sản xuất nhiều nhất, khoảng 500 chiếc được chế tạo vào năm 1971. Phiên bản xuất khẩu, dựa trên Su-7BM với vài cải tiến khác, được gọi là Su-7BMK, được sản xuất từ năm 1965 cho các nước không thuộc khối hiệp ước Warszawa.

Một phiên bản 2 chỗ huấn luyện cũng được chế tạo, Su-7U (NATO 'Moujik'), và một phiên bản xuất khẩu là Su-7UMK. 2 ghế ngồi đã loại bỏ thùng nhiên liệu phụ trong thân, giảm bớt khả năng chứa nhiên liệu 200 kg (440 lb), nhưng nó lại có khả năng chiến đấu. Tầm nhìn từ ghế sau bị hạn chế.

Một phiên bản mẫu thử nghiệm cánh cụp cánh xòe, Su-7IG năm 1966, đã trở thành cơ sở để phát triển Su-17 sau này.

Su-7
Phiên bản sản xuất đầu tiên, máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không chiến thuật, có tên gọi trong nhà máy là S-2. Sản xuất 1957-1960, có 132 chiếc được chế tạo. Tiếp tục hoạt động cho đên năm 1965.
Su-7B
Phiên bản cường kích, tên gọi trong nhà máy là S-22. Sản xuất 1960-1962.
Su-7BM
Nâng cấp động cơ AL-7F-1, hệ thống nhiên liệu, mang được thùng nhiên liệu phụ, có khả năng mang vũ khí hạt nhân chiến thuật. Sản xuất 1963-1965.
Su-7BKL
Biến thể lắp thêm má phanh ở bên cạnh của bánh đáp chính, trang bị thêm hai động cơ tên lửa SPRD-110 JATO cung cấp thêm 29.4 kN (13,300 lbf) lực đẩy, và hai dù phanh. Giới thiệu năm 1965, tên gọi của nhà máy là S-22KL. Sản xuất 1965-1972.
Su-7BMK
Phiên bản xuất khẩu của Su-7BM. Sản xuất trong giai đoạn 1967-1971.
Su-7U (tên ký hiệu của NATO Moujik)
Phiên bản huấn luyện hai chỗ giảm khả năng chứa nhiên liệu. Bay lần đầu vào ngày 25 tháng 10-1965. Được sản xuất trong giai đoạn 1966-1972 song song cùng với phiên bản xuất khẩu là Su-7UMK.
Su-7UM
Phiên bản huấn luyện hai chỗ của Su-7BM.
Su-7UMK
Phiên bản huấn luyện hai chỗ của Su-7BMK.
Su-7IG
Mẫu máy bay thử nghiệm cánh cụp cánh xòe, sau này trở thành Sukhoi Su-17.
100LDU Control Configured Vehicle
1 chiếc Su-7U sửa đổi, trang bị cánh mũi và hệ thống tăng độ ổn định theo chiều dọc. Nó được thiết kế như một mẫu thử nghiệm mặt đất cho hệ thống fly-by-wire trang bị trên Sukhoi T-4. Nó được sử dụng lần cuối vào khoảng năm 1973-1974 trong khi phát triển một hệ thống fly-by-wire cho Su-27.

Các nước sử dụng Su-7

 46, gồm 16 chiếc huấn luyện Su-7U, trang bị trong Không quân Afghan từ năm 1972.

 Không quân Algeria.

Không quân Bangladesh.
 Tiệp Khắc
Không quân Séc sử dụng 60 chiếc.

Không quân Hungary.

Không quân Ai Cập

160 chiếc được trang bị cho Không quân Ấn Độ.

Không quân Iraq.

18 chiếc được trang bị cho Không quân Bắc Triều Tiên.

46 được trang bị trong Không quân Ba Lan.

Không quân Xô viết
 Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Yemen

Không quân Syria

Không quân Nhân dân Việt Nam

Thông số kỹ thuật (Su-7BKL)
Dữ liệu từ Green, Sukhoi

Đặc điểm riêng
Phi đoàn: 1
Chiều dài: 17.38 m (57 ft 0 in)
Sải cánh: 9.313 m (30 ft 7 in)
Chiều cao: 4.8 m (15 ft 9 in)
Diện tích cánh: 27.6 m² (297 ft²)
Trọng lượng rỗng: 8.360 kg (18.430 lb)
Trọng lượng cất cánh: 12.000 kg (26.500 lb)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 13.500 kg (29.800 lb)
Động cơ: 1× Lyulka AL-7F-I công suất 68.6 kN (15.100 lbf), 98.1 kN (22.000 lbf) với nhiên liệu phụ trội

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 1,150 km/h (620 kn, 715 mph, Mach 0.94) trên biển; 2150 km/h (1,160 kn, 1,335 mph) trên độ cao lớn
Tầm bay: 1,650 km (890 NM, 1,025 mi)
Trần bay: 17600 m (57,740 ft)
Tốc độ lên cao: 160 m/s (31,500 ft/min)
Lực nâng của cánh: 434.8 kg/m² (89.05 lb/ft²)
Lực đẩy/trọng lượng: 0.71

Vũ khí
2x pháo 30 mm NR-30 (70 viên đạn cho mỗi khẩu)
2 hoặc 4 giá treo dưới cánh, 2 dưới than mang được 2.000 kg (4.400 lb), gồm bom thương loại FAB-250 (550 lb) và FAB-500 (1.100 lb), tên lửa S-24, và tên lửa S-5 UB-16-57U 57 mm. Có thể mang vũ khí hạt nhân chiến thuật, tại điểm treo vũ khí dưới thân bên trái.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Su-7 from Global Security
Su-7 from Global Aircraft
Su-7 from Military Factory

Nội dung liên quan

Máy bay có cùng sự phát triển
Su-17/Su-20/Su-22

Máy bay có tính năng tương đương
A-7 Corsair II
Hawker Hunter
Nanchang Q-5
F-105 Thunderchief
HAL HF-24 Marut

Xem thêm
 Danh sách các máy bay của Liên bang xô viết và CIS

Su-07
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1960
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1950
Máy bay tiêm kích Liên Xô và Nga
Máy bay cường kích
Máy bay huấn luyện
Máy bay một động cơ
Máy bay phản lực
Máy bay cánh giữa
Máy bay chiến đấu thời kỳ chiến tranh lạnh
Máy bay chiến đấu Liên Xô và Nga
Máy bay một động cơ phản lực
Máy bay cường kích Liên Xô và Nga


title: Eosopostega armigera

text:
Eosopostega armigera là một loài bướm đêm thuộc họ Opostegidae. Nó được Puplesis và Robinson miêu tả năm 1999. Nó là loài duy nhất được tìm thấy ở Moluccas in Indonesia.

Chú thích

Tham khảo

Eosopostega


title: Agathocles (con của Lysimachos)

text:
Agathocles (tiếng Hy Lạp: Aγαθoκλής, sinh vào giai đoạn khoảng năm 320-310 TCN - mất năm 284 TCN) là con trai của Lysimachos với nữ hoàng Nicaea, con gái của quan nhiếp chính Antipater. Hai người em gái ruột của ông lần lượt là Eurydice và Arsinoe I.

Khoảng năm 292 TCN, Agathocles đã đem quân tiến đánh người Getae theo lệnh của vua cha, nhưng ông đã bị đánh bại và bị bắt làm tù binh. Sau đó ông đã được Dromichaetes, vua của người Getae, đối xử tứ tế và trả lại tự do cho ông cùng với những món quà, nhưng Lysimachos lại bất chấp điều đó, ông ta tiếp tục tiến đánh người Getae, và bản thân ông ta cũng bị bắt làm tù binh. Ông ta sau này cũng được Dromichaetes trả tự do, nhưng đổi lại bằng việc kết hôn với một người con gái của Lysimachos. Theo một số tác giả đã chỉ có Agathocles và theo những người khác là chỉ duy nhất có Lysimachos, đã bị bắt làm tù binh.Năm 287 TCN, Agathocles đã được cha mình phái đi chống lại Demetrios Poliorcetes khi ông này tiến vào Anatolia và cướp khỏi tay Lysimachos các vùng đất Lydia và Caria. Trong chuyến viễn chinh này ông đã thành công trong việc đánh bại Demetrios và đánh đuổi ông ta khỏi các tỉnh của cha mình Agathocles ban đầu được dự định là người kế vị Lysimachos và ông cũng rất được lòng dân chúng; Tuy nhiên, người mẹ kế của ông, Arsinoe cùng với anh trai của bà, Ptolemaios Keraunos, vốn đang sống lưu vong ở triều đình của Lysimachos, đã khiến cho vua cha trở nên thù địch với Agathocles, và sau một nỗ lực không thành nhằm đầu độc ông, Lysimachos đã cho hạ ngục rồi sau đó sát hại Agathocles (năm 284 TCN). Lysandra, vợ cũ của ông đã chạy trốn cùng với con cái của họ, ngoài ra còn có Alexandros- em trai của ông- tới chỗ vua Seleukos I Nikator ở Syria, ông ta đã tiến hành chiến tranh với Lysimachos sau đó. Louis Robert đã gợi ý rằng những tiền xu ΑΓΑΘ có niên đại năm 300 trước Công nguyên thuộc về một thành phố Agathokleia ở Mysia được thành lập bởi Agathocles .

Chú thích

Tham khảo
Smith, William (editor); Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, "Agathocles (2)" , Boston, (1867)

Người Hy Lạp Thrace cổ đại
Tướng Hy Lạp hóa
Mất năm 284 TCN
Tướng của Lysimachus
Hellenistic Thrace
Năm sinh không rõ
Mất thập niên 280 TCN
Năm 284 TCN


title: Balsareny

text:
Balsareny là một đô thị trong comarca Bages, tỉnh Barcelona, Catalonia, Tây Ban Nha.

Dân số
Theo dữ liệu điều tra dân số của Tây Ban Nha

Tham khảo

Liên kết ngoài
Ayuntamiento  en catalán, castellano, inglés y francés.

Đô thị ở Bages
Đô thị ở Barcelona


title: Capperia

text:
Capperia là một chi bướm đêm thuộc họ Pterophoridae.

Các loài
Capperia agadirensis
Capperia bonneaui
Capperia britanniodactylus
Capperia celeusi
Capperia evansi
Capperia fletcheri
Capperia fusca
Capperia hellenica
Capperia irkutica
Capperia jozana
Capperia loranus
Capperia maratonica
Capperia marginellus
Capperia meyi
Capperia ningoris
Capperia polonica
Capperia raptor
Capperia salanga
Capperia taurica
Capperia trichodactyla
Capperia washbourni
Capperia zelleri

Chú thích

Tham khảo

Oxyptilini


title: Duyên Sơn

text:
Duyên Sơn (chữ Hán giản thể: 铅山县, âm Hán Việt: Duyên Sơn huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 2178 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2003 là 410.000 người. Mã số bưu chính là 334500, mã vùng điện thoại là 0793. Chính quyền huyện đóng ở trấn Hà Khẩu.

Hành chính
Huyện Duyên Sơn được chia ra làm 17 đơn vị hành chính cấp hương, gồm 8 trấn, 7 hương và 2 hương dân tộc. Ngoài ra huyện này còn quản lí 2 đơn vị tương đương cấp hương khác.
Trấn: Hà Khẩu (河口镇), Thủy Bình (永平镇), Thạch Đường (石塘镇), Nga Hồ (鹅湖镇), Hồ Phường (湖坊镇), Vũ Di Sơn (武夷山镇), Uông Nhị (汪二镇), Cát Tiên Sơn (葛仙山镇)
Hương: Trần Phường (陈坊乡), Hồng Kiều (虹桥乡), Tân Than (新滩乡), Giá Hiên (稼轩乡), Anh Tướng (英将乡), Tử Khê (紫溪乡), Thiên Trụ Sơn (天柱山乡)
Hương dân tộc của người Dư: Thái Nguyên (太源畲族乡), Hoàng Bích (篁碧畲族乡)
Đơn vị ngang cấp hương khác: trung tâm phục vụ Thanh Khê (铅山县青溪服务中心), rừng ươm quốc doanh Duyên Sơn (铅山县国营森林苗圃)

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Giang Tây
Thượng Nhiêu


title: Admete rhyssa

text:
Admete rhyssa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Admete


title: Trấn nước

text:
Trấn nước (tiếng Anh là waterboarding'', đôi khi dịch là ván và nước) là một hình thức tra tấn mà nạn nhân bị trói chặt và bị dội nước vào mặt, làm ngạt thở và hít nước vào phổi, gây ra cảm giác tương tự khi bị ngạt nước và sắp sửa chết đuối. Đây là một hình thức tra tấn bị các tổ chức và nhà hoạt động nhân quyền lên án dữ dội vì nó gây tổn hại trầm trọng đến sức khỏe và tinh thần nạn nhân. Trấn nước được coi là tra tấn bởi nhiều người, bao gồm luật sư, chính khách, cựu chiến sĩ, viên chức tình báo, quan tòa quân sự, và tổ chức nhân quyền. Vào thời Tòa án dị giáo Tây Ban Nha, người ta đã bắt đầu sử dụng phương pháp này để thẩm vấn, để phạt và đe dọa, và để ép cung.

Phương pháp waterboarding
Khác với trấn nước, khi đầu bị dìm xuống nước mặt trước, waterboarding gây phản xạ nôn gần như ngay. Waterboarding không nhất thiết phải tổn thương cơ thể một cách lâu dài. Tuy nhiên, nó có thể làm rất đau đớn, nghẹt thở, đâm phổi, thương não do thiếu oxy, tổn thương một cách khác như gãy xương vì vẫy đạp vào những khóa tay, bị chấn thương lâu dài, hoặc, sau hết, bị chết. Những tổn thương có thể mới bắt đầu hiện ra nhiều tháng sau khi nằm trên ván nước; những kết quả tâm lý có thể kéo dài nhiều năm.

Năm 2007, thuật ngữ "waterboarding" trở thành phổ biến sau khi báo chí cho biết rằng Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) thực hiện phương pháp này để thẩm vấn những tù nhân ngoại tụng và rằng Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đã cho phép. Tin tức này dẫn đến vụ bê bối chính trị ở khắp thế giới. Những tình nghi Al-Qaeda bị CIA thực hiện Waterboarding bao gồm Khalid Sheikh Mohammed, Abu Zubaydah, và Abd al-Rahim al-Nashiri.

Chú thích

Liên kết ngoài
 CIA bí mật trả tiền cho tác giả chương trình tra tấn bằng nước

Tra tấn


title: Dicranomyia galbipes

text:
Dicranomyia galbipes là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: (14344) 1985 CP2

text:
{{DISPLAYTITLE:(14344) 1985 CP2}}

(14344) 1985 CP2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 15 tháng 2 năm 1985.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 14001–15000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1985
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Lasioglossum grumiculum

text:
Lasioglossum grumiculum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Walker mô tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1995


title: Cyptotrama

text:
Cyptotrama là một chi nấm trong họ Physalacriaceae.

Loài
Cyptotrama asprata (Berk.) Redhead & Ginns (1980)
Cyptotrama chrysopeplum (Berk. & M.A. Curtis) Singer (1973)
Cyptotrama costesii (Speg.) Singer (1973)
Cyptotrama dennisii Singer (1973)
Cyptotrama depauperatum Singer (1977)
Cyptotrama deseynesiana (Pegler) Redhead & Ginns (1980)
Cyptotrama granulosa (Romell) Redhead & Ginns (1980)
Cyptotrama hygrocyboides Singer (1969)
Cyptotrama lachnocephalum (Pat.) Singer (1973)
Cyptotrama macrobasidium Singer (1960)
Cyptotrama niveum Singer (1989)
Cyptotrama pauperum Singer (1989)
Cyptotrama platense Singer (1969)
Cyptotrama songolarum Courtec. (1995)
Cyptotrama verruculosum (Singer) Singer (1973)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fungorum

Physalacriaceae


title: Nhất Nam

text:
Võ Nhất Nam là một phái võ ở Việt Nam. Võ Nhất Nam mới chính thức ra mắt tại Hà Nội vào ngày 23 tháng 10 năm 1983 do võ sư Ngô Xuân Bính đưa ra giới thiệu.

Lịch sử
Võ Nhất Nam là môn võ có nguồn gốc ở Việt Nam. Trước đây chỉ tồn tại dưới các dạng gia phái hoặc trong cộng đồng làng xã. Có người cho rằng cái gốc ban đầu của Nhất Nam là võ Hét, hoặc võ Héc, của vùng châu Hoan, châu Ái xa xưa mà sau này là xứ Thanh, xứ Nghệ (hay Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay). Trong số Tạo sĩ, Tạo toát thời Lê Trung Hưng, rất nhiều người quê ở các huyện Quảng Xương, Đông Sơn, Hoàng Hóa, nhất là các huyện Kỳ Hoa, Tống Sơn và Thạch Hà của vùng Thanh-Nghệ, trong số đó nổi bật lên các họ Vũ Tá, Nguyễn Đình, Ngô Phúc, Phạm Phúc, Văn Đình...

Tác giả giới thiệu
Võ sư Ngô Xuân Bính xuất thân trong gia đình có truyền thống về võ, ông học võ ngay từ cha và các võ sư nổi tiếng trong vùng Thanh Hóa, Nghệ Tĩnh đã lĩnh hội được truyền thống võ thuật dân tộc lâu đời, muốn thống nhất, đồng nhất các kỹ thuật võ Việt ông đã tiếp thu được để cùng vun vén về cội nguồn, hy vọng quy tụ các kỹ thuật của bầu đoàn võ của vùng sông Lam, sông Mã thành một phái võ riêng cho Việt Nam. Ông là một học trò giỏi của làng võ Việt Nam, nên khi ông là chưởng môn phái đã đặt tên cho môn võ mới là phái võ Nhất Nam. Với ý nghĩa đây là một đứa con của làng võ Việt nam, một phần tinh hoa văn hóa của dân tộc Việt Nam.

Theo những gì ông cho biết (tham khảo sách Nhất Nam căn bản tập 1 và 2), đây là một môn phái có quy mô và tổ chức cao, với một hệ thống các môn công khá đồ sộ, toàn diện được đúc kết, sáng tạo dựa trên những nguyên lý đơn giản mà hợp lý, dựa trên những đặc điểm tâm sinh lý và cơ chế vận động của cơ bắp con người để tạo dựng lên những phương pháp luyện tập, những hệ thống bài tập dư chứa những thủ thuật tinh tế và khoa học, những đòn thế đơn giản mà khéo léo, có khả năng lợi dụng được sức mạnh của đối phương...
Ngày 19 tháng 5 năm 2009 Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch đã chính thức ra văn bản công nhận danh sách Ban Vận động Thành lập Liên Đoàn Võ thuật Nhất Nam Việt Nam gồm 21 vị.

Đặc điểm
Võ Nhất Nam xuất phát trước hết từ đặc điểm của người Việt là tầm vóc nhỏ bé, mà trong thời gian dài lịch sử lại phải thường xuyên đối đầu với người phương Bắc thể lực to khỏe và quyết chí cao do đó khó có thể đương lực ngang bằng theo lối đối đòn và trả miếng bằng sức mạnh cơ bắp. Muốn thắng phải tìm ra thế mạnh riêng. Xuất phát từ thể chất không cứng mạnh, võ sinh ta không thể tập theo lối cương cường, mà tập trung vào luyện công và môn công để khắc chế võ Tàu, cụ thể là tập nhiều về tránh né sao cho thật thuần thục để những đòn đánh của đối phương đều không đến được đích, rồi chọn cơ hội tấn công vào đúng điểm hở, điểm yếu của đối phương mà dứt điểm. Nói như các võ sư võ Héc là: "học đạt cái tinh để chế cái nhiều, cái tĩnh để chế cái động, cái đột để phá cái ì, cái cong để chống cái cứng, cái thẳng để chống cái vòng..." (trích sách Nhất Nam căn bản tập 1, nhà xuất bản TDTT Hà nội năm 1988) tất cả đều phải đạt độ quyền biến, tới mức thần quyền.

Phương châm của võ Nhất Nam là né tránh, đánh nhanh, điểm đặt đòn chính xác, đúng chỗ hiểm, có hiệu quả cao. Do đó về võ thuật phải luyện thân pháp cực kỳ mau lẹ để luồn tránh được đòn của đối phương, còn về tấn pháp tập trung vào các thế tấn thật cơ động, biến ảo cao. Để đánh điểm huyệt đối phương và chữa chạy cho mình hữu hiệu nhất, võ Nhất Nam nghiên cứu kỹ hệ thống các huyệt trên cơ thể người và những bài thuốc lấy từ cây cỏ và những con thú sẵn có ở địa phương.

Các võ sinh Nhất Nam được tập tinh thông thập bát ban võ nghệ, tức là ngoài quyền cước, võ sinh còn biết sử dụng thành thạo 17 loại vũ khí nữa. Quyền của Nhất Nam có 32 bài cơ bản, lại thêm 42 bài bổ trợ. Xuất phát của quyền theo quan niệm: "Biến tạo của trời đất có tất cả, từ cao đến thấp, chim muông, hoa lá, vạn vật, côn trùng... theo chúng kiến tạo, thêm cái hay để bảo tồn một giống hay nhiều giống. Trên đến chí cương, dưới đến chí âm, khắc nhu khắc cương, đấy là đạo của quyền". Điều đó có nghĩa là: Nhất Nam với mọi vật phỏng theo muôn vật, nghiền ngẫm để rút ra cái hay, cái đẹp, cái cứng, cái dẻo, cái biến hóa của muôn vật mà chế thành quyền. Bài quyền một chuỗi động tác, có thế công, thế thủ nhưng không chỉ là thế, là dũng mà phải là cái biến, cái khoáng đạt, tùy lúc. Nhất Nam bên cạnh những bài quyền chiến đấu, còn có những bài quyền dưỡng sinh chữa bệnh và những bài quyền nhập định nhằm tu dưỡng nhân cánh con người. Trong quyền, Nhất Nam tập đá nhiều, nhưng những đòn yểm trợ bằng tay vẫn được chủ yếu sử dụng và đạt hiệu quả cao, trong đó nổi bật lên 2 thế: tay xà và tay trảo. Tay xà là một thế mô phỏng động tác quăng, quật, luồn, cuộn của các loài trăn vốn rất phổ biến ở vùng Thanh-Nghệ, nó có độ nẩy, độ xiết, độ mở và độ uốn lượn rất linh hoạt. Tay trảo là thế đánh của tay chĩa ngang ngón cái như cựa gà chọi, còn các ngón kia khép lại chĩa thẳng thành mũi xỉa vào các huyệt của đối phương, thể hiện lối võ lấy yếu thắng mạnh, lấy nhẹ đánh nặng. Đặc biệt các bài Ma quyền, Ảo quyền, Hoa quyền đã kết tinh những kỳ bí của võ Nhất Nam.

Về võ binh khí, Nhất Nam coi binh khí là phương tiện "nối" cho tay thêm dài, thêm sắc, thêm cứng, thêm dẻo và linh hoạt, nên đã từ thế thức trong các bài quyền mà sáng tạo ra những bài võ binh khí như Ma kiếm, Hoa kiếm, Vũ Chân kiếm... Nhất Nam ưa sử dụng loại gậy tre đặc hoặc gỗ cứng, nặng các cỡ khác nhau, các bài Lôi côn, Thiết côn, Vân Vũ côn gồm nhiều thế đánh khác nhau, kết hợp nhuần nhuyễn giữ công và thủ. Hiện nay, về vũ khí có 9 bài côn, 9 bài kiếm, 7 bài rìu, 3 bài chạc ba, 5 bài thương, 1 bài song nguyệt, 2 bài đoản thiên mộc, 3 bài câu liêm cán ngắn (đánh kèm với lá mộc), 1 bài đánh bằng dây lưng, đặc biệt có cả bài đánh bằng dải lụa được gọi là Nhung thuật.

Binh khí của Nhất Nam cũng rất đặc sắc. Côn có tới 4 cỡ với độ dài bằng cánh tay, cao ngang mày, cao 1 đầu 1 gang tay và cao một đầu một với tay. Mộc bằng gỗ ken mây, bọc nhiều lớp da sống. Hai bên thân mộc còn lắp thêm hai cái để khi đánh có thể xòe ra thành một lớn hoặc có thể gấp lại để che hai phía của thân mộc. Cây chạc ba như cây chạc ba đâm cá, có thể vừa đâm vừa ngoặc. Câu câu liêm là biến tướng của cây rựa đi rừng. Kiếm có sống và lưỡi, cong từ đoạn 2/3 ra mũi. Song nguyệt như cái liềm lưỡi sắt, hai đầu nhọn hoắt, một cặp nguyệt như bốn con dao vừa đâm vừa chém. Bài nhung thuật đánh bằng dải lụa dài 1-3 mét, đầu buộc vật nặng, cứng dùng để điểm, trói đối phương và quấn, giật vũ khí đối phương, có thể dấu kín nên dễ đánh bất ngờ.

Võ Nhất Nam xưa có 12 đẳng ứng với 12 vạch, nhưng nay thất truyền chỉ còn 9 đẳng ở môn công thuộc đủ các bài quyền thuật, binh khí, ám khí, xoa bóp, châm cứu, dưỡng sinh. Trang phục của võ sinh Nhất Nam theo lối võ cổ truyền: đầu chít khăn, mình trần, đóng khố. Các tài liệu tham khảo được phổ biến rộng rãi của võ Nhất nam hiện nay là hai cuốn Nhất nam căn bản do đích thân võ sư Ngô Xuân Bính biên soạn và trình bày.

Bí quyết luyện

Nguyên tắc
 Học lấy tinh, không cần nhiều
 Hiểu cần nhiều, nhưng luyên ít
 Học lõi không học vỏ, học vỏ để chứa lõi
 Giác đầu thành tay, thành chân
 Cần chí hơn lý ở đầu

Phương pháp
 Dậy chí trước môn công
 Dậy ý trước tay chân
 Dậy chế công, lấy công làm gốc
 Dậy chế thủ, lấy thủ làm gốc
 Biết chế chống công, biết công được chế
lì nhanh mạnh bền

Yếu pháp
Là những yếu quyết căn bản giúp người luyện tập nắm vững và có cơ sở lý luận trong việc học tập các đòn thế, chiêu thức, cách di chuyển, tấn công phản công, phòng thủ... Giống như người đi xa phải chuẩn bị tư trang, người luyện võ muốn đạt được công phu, đều phải hiểu và nắm được những yếu quyết căn môn cơ bản.

Yếu pháp của môn phái võ Nhất Nam, dựa trên những nguyên lý đơn giản và hợp lý. Dựa trên những đặc điểm tâm sinh lý, cơ chế vận động của cơ bắp cơ chế vận hành của khí huyết để đưa ra các phương thức rèn luyện. Những hệ thống bài tập dư chứa những thủ thuật tinh tế và khoa học, những đòn thế đơn giản mà khéo léo; có khả năng lợi dụng được sức mạnh của đối phương, cũng như khả năng huy động một cách hợp lý sức mạnh của bản thân và các bộ phận của cơ thể dùng khi công hoặc thủ. Nhằm giúp người tập nhanh chóng thu được những kết quả mong muốn như: bản lĩnh vững vàng, trí cảm sáng suốt, khả năng phản xạ nhạy bén, cử động của tay chân linh hoạt, chính xác.

Các yếu pháp căn bản của phái Nhất Nam được chia ra làm 5 phần: Thân pháp, Thủ pháp, Công pháp, Hoá pháp, Giải pháp.

Bộ tay
Sự khéo léo, tính biến ứng và khả năng thực hiện những động tác phức tạp ở các góc độ khác nhau, là ưu điểm tiêu biểu của đôi tay con người. Dựa vào những nhận xét thông minh và đúng đắn đó, các võ sư nghiên cứu môn công và các phương pháp luyện tập đôi tay đêu cố gắng tận dụng khả năng lớn lao của nó.

Môn phái Nhất Nam tách bộ tay ra 5 kiểu: Tay quyền, Tay trảo, Tay đao, Tay xà, Tay chỏ.

Bộ chân
Khả năng vươn dài, vươn cao, trượt thấp, nhảy xa, bật cao, di chuyển, thực hiện dễ dàng các động tác nhanh mạnh là ưu thế chủ yếu của đôi chân con người. Người tập võ, luyện thành những đòn thế căn bản của bộ chân sẽ có được công phu trụ tấn vững vàng, di chuyển linh hoạt, đòn đánh kín, lực đánh mạnh và những khả năng gạt, đỡ, ngoắc, khóa, du ép đối phương một các hợp lý, có hiệu quả.

Môn phái Nhất Nam chia bộ chân ra làm 5 kiểu sau: Thiết cước, Lôi cước, Đao cước (cước đao), Kim chỉ cước, Chuỳ lôi cước.

Quyền
Quyền là thuật vận động, hài hoà giữa sức mạnh, sức bật, sức bền, độ dẻo, tính nhịp điệu trong một tổng thể khăng khít, hoà hợp giữa con người với thiên nhiên mà tính năng của nó có thể thu âm, thu dương, khắc cương, khắc nhu, là nếp nghĩ, là tinh thần, là phần hành động lộ hiện cho tư tưởng hành hiệp của người học võ. Kỹ thuật của Quyền rất đa dạng: khi ứng đấu các võ sĩ phải xử lý đồng bộ nhiều động tác của tay, chân, của đầu, của thân, của mông... khi chậm, khi nhanh, khi mạnh, khi nhẹ... khi đánh xa, khi đánh gần, khi đánh cao, khi đánh thấp, khi đánh đòn đơn, khi đánh đa đòn... khi đánh trực diện, khi đánh từ hai phía... khi chập chờn dồn dứ, khi ồ ạt liên hoàn... Mặt khác trong quá trình luyện quyền, người học võ phải thường xuyên di chuyển bằng các thức; bước chuyển, nhảy, lăn, lộn, chạy... để phù hợp với tình huống tấn công hoặc phòng thủ.

Xem thêm
 Võ thuật
 Võ Việt
 Võ Ta
 Võ Kinh
 Võ miệt vườn
 Võ cổ truyền
 Nội công
 Khí công
 Ngoại công
 Khinh Công
 Nam Hồng Sơn
 Sa Long Cương
 Lam Sơn căn bản
 Hoàng quyền
 Muay Thái

Liên kết ngoài

 Trang Nhất Nam tiếng Việt nhatnam.com , nhatnam.net  hoặc nhất nam nghệ an  hoặc nhatnamcanban.com
 Trang tiếng Nga niatnam.lt  hoặc nhat-nam.narod.ru hoặc nhatnam.na.by
hoặc nhatnam-tlt.ru
 Nga chính thức trang web nhat-nam.org.
Ngo Xuan Binh has devoted his life to bringing the Vietnamese martial art Nhat Nam to the world.

Võ cổ truyền Việt Nam


title: Poinçon-lès-Larrey

text:
Poinçon-lès-Larrey  là một xã thuộc tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côte-d’Or

Tham khảo

Poinconleslarrey


title: Cameraria barlowi

text:
Cameraria barlowi là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Malaysia (Pahang) và Việt Nam.

Sải cánh dài khoảng 3.2 mm.

Chú thích

Tham khảo

Cameraria


title: Dicranomyia incisuralis

text:
Dicranomyia incisuralis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Tân Đông (định hướng)

text:
Tân Đông có thể là:

 Xã Tân Đông, huyện Thạnh Hóa, Long An.
 Xã Tân Đông, huyện Tân Châu, Tây Ninh.
 Xã Tân Đông, huyện Gò Công Đông, Tiền Giang.
 Phường Tân Đông Hiệp, thị xã Dĩ An, Bình Dương

Xem thêm
 Tân Đồng (định hướng)
 Đông Tân (định hướng)


title: Skarø

text:
Skarø là 1 đảo nhỏ của Đan Mạch, nằm ở phía nam đảo Fyn. Skarø có diện tích là  1,97 km² và có 36 cư dân. Hàng năm vào mùa hè, có một số du khách tới đảo dự trại bia (cắm trại uống bia) được tổ chức từ năm 1974.

Về hành chính, Skarø trực thuộc thị xã Svendborg và Vùng Nam Đan Mạch.

Về giao thông, có tuyến tàu phà từ Svendborg và đảo Drejø tới Skarø (mất chừng 30 phút)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Skarø, en turistmæssig beskrivelse - fra Ø-riget

Đảo Đan Mạch