title: Hải chiến Guadalcanal

text:
Trận hải chiến Guadalcanal hay theo như cách gọi của Nhật Bản là Dai Sanji Solomon Kaisen (第三次ソロモン海戦, だいさんじソロモンかいせん; Hải chiến Solomon lần thứ ba), diễn ra từ ngày 12 đến ngày 15 tháng 11 năm 1942, là một trong nhiều trận hải chiến giữa Nhật Bản và quân Đồng Minh (chủ yếu là Hoa Kỳ) trong chiến dịch Guadalcanal kéo dài nhiều tháng tại quần đảo Solomon trong cuộc chiến tranh thế giới thứ hai. Trận hải chiến bao gồm nhiều cuộc không kích và đấu pháo giữa các chiến hạm trong suốt bốn ngày, hầu hết ở gần Guadalcanal và đều liên quan đến nỗ lực của Nhật Bản đổ quân lên đảo. Trận đánh này có điểm nổi bật là hai đô đốc Hải quân Hoa Kỳ duy nhất tử trận trong suốt cuộc chiến tranh.

Lực lượng Đồng Minh, chủ yếu là quân Hoa Kỳ, đổ bộ lên Guadalcanal vào ngày 7 tháng 8 năm 1942 để đánh chiếm một sân bay, sau này được đặt tên là sân bay Henderson, mà quân đội Nhật Bản đang xây dựng. Nhiều nỗ lực tiếp theo của Lục quân và Hải quân Đế quốc Nhật Bản sử dụng lực lượng tăng cường bằng tàu lên Guadalcanal để giành lại sân bay đều bị thất bại. Vào đầu tháng 11 năm 1942, quân Nhật đã tập hợp một đoàn tàu vận tải chuyển 7.000 binh lính và quân nhu đến Guadalcanal, một lần nữa cố đánh chiếm lại sân bay. Nhiều tàu chiến Nhật Bản được giao nhiệm vụ bắn phá vào sân bay Henderson nhằm tiêu diệt máy bay Đồng Minh vốn là mối đe dọa cho đoàn tàu vận chuyển. Biết được lực lượng tăng cường của Nhật đang đến, Hoa Kỳ đã tung máy bay và tàu chiến ra nhằm bảo vệ sân bay và ngăn chặn Nhật Bản đổ quân.

Kết quả của trận này là cả hai bên đều bị mất rất nhiều tàu chiến trong hai trận đánh hết sức khốc liệt trong đêm tối. Dầu sao đi chăng nữa, quân Hoa Kỳ đã thành công trong việc đẩy lui được những nỗ lực của quân Nhật Bản trong việc dùng thiết giáp hạm bắn phá sân bay Henderson. Các cuộc không kích của máy bay Đồng Minh cũng đánh chìm được hầu hết tàu vận tải chở quân nhu và ngăn không cho đoàn tàu chở quân tiếp viện của quân Nhật Bản đến được Guadalcanal. Vì vậy, trận này đã đẩy lùi nỗ lực lớn cuối cùng của Nhật Bản trong việc cố gắng đánh bật lực lượng Đồng Minh ra khỏi Guadalcanal và khu vực gần Tulagi. Quân Hoa Kỳ đã giành được thắng lợi chiến lược cho toàn bộ chiến dịch Guadalcanal trong trận hải chiến này và xoay chuyển tình thế theo hướng có lợi cho mình.

Bối cảnh

Chiến dịch Guadalcanal kéo dài 6 tháng, bắt đầu từ ngày 07 tháng 8 năm 1942, khi lực lượng Đồng Minh đổ bộ lên các đảo Guadalcanal, Tulagi và Florida trong quần đảo Solomon vốn là thuộc địa của Anh. Việc đổ bộ là nhằm ngăn chặn việc Nhật Bản sử dụng các đảo trên làm căn cứ đe dọa đến con đường vận chuyển giữa Hoa Kỳ và Úc; và sử dụng các đảo này làm điểm tựa để mở một chiến dịch đánh chiếm lại toàn bộ quần đảo Solomon cũng như để cô lập hay đánh chiếm căn cứ lớn Nhật Bản tại Rabaul, trong khi vẫn cung cấp hỗ trợ cho quân Đồng Minh trong chiến dịch New Guinea. Nhật Bản đã đánh chiếm Tulagi và bắt đầu xây dựng một căn cứ không quân trên đảo Guadalcanal vào tháng 6 năm 1942.

Vào lúc hoàng hôn ngày 08 tháng 8, 11.000 lính của lực lượng quân Đồng Minh đã kiểm soát được Tulagi, các đảo lân cận, và một sân bay đang được xây dựng của Nhật Bản tại Lunga Point sau này được gọi là Henderson. Lực lượng không quân được cử đến sân bay Henderson được gọi là "Không lực Xương Rồng" (Cactus Air Force) theo tên mã mà quân Đồng Minh đặt cho Guadalcanal. Để bảo vệ sân bay, lính thủy đánh bộ Hoa Kỳ đã thiết lập một vành đai phòng thủ quanh Lunga Point. Quân tiếp viện được chở đến hai tháng sau đó tăng số lính của Hoa Kỳ tại Lunga Point lên 20.000 người.

Để đối phó, Bộ Tổng chỉ huy của Nhật Bản đã giao nhiệm vụ cho Tập đoàn quân 17, một đơn vị cỡ quân đoàn đang đóng tại Rabaul dưới sự chỉ huy của trung tướng Hyakutake Harukichi, đánh chiếm lại Guadalcanal. Các đơn vị của Tập đoàn quân 17 bắt đầu di chuyển tới Guadalcanal vào ngày 19 tháng 8 để đánh bật lực lượng Đồng Minh ra khỏi đảo.

Bị đe dọa bởi máy bay CAF xuất phát từ sân bay Henderson Nhật Bản không thể sử dụng các tàu vận tải lớn và chậm để chuyển quân cùng quân nhu đến đảo. Thay vào đó họ sử dụng các tàu chiến đóng tại Rabaul và quần đảo Shortland. Các tàu chiến của Nhật Bản, chủ yếu là các tuần dương hạm hạng nhẹ và khu trục hạm từ Hạm đội 8 dưới sự chỉ huy của Phó Đô đốc Mikawa Gunichi, thường có thể thực hiện chuyến đi dọc theo "Cái khe" eo biển New Georgia đến Guadalcanal và quay trở về chỉ trong một đêm, thời điểm mà phi đội Đồng Minh không thể hoạt động. Việc chuyển quân theo cách này lại không thể mang nhiều lính cùng quân nhu cũng như hầu hết các khí tài quân sự hạng nặng, như pháo hạng nặng, phương tiện cơ giới hay một lượng lớn lương thực và đạn dược đến Guadalcanal. Quân Đồng Minh đã gọi các tàu chiến tốc độ cao xuất hiện tới lui đến Guadalcanal trong suốt chiến dịch là Đoàn tàu tốc hành Tokyo (Tokyo Express) còn Nhật Bản thì gọi chúng là "Đoàn tàu chở chuột" Nezumi Yusō (鼠輸送).

Nỗ lực đầu tiên của phía Nhật Bản nhằm tái chiếm sân bay Henderson bị thất bại khi một lực lượng 917 quân bị đánh bại vào ngày 21 tháng 8 trong Trận Tenaru. Cố gắng tiếp theo từ ngày 12 đến ngày 14 tháng 9 kết thúc với việc 6.000 binh lính dưới quyền chỉ huy của Thiếu tướng Kiyotake Kawaguchi bị đánh bại trong Trận chiến đồi Edson.

Trong tháng 10, quân Nhật định đánh chiếm sân bay Henderson bằng cách gửi thêm 15.000 quân, chủ yếu là lực lượng của Sư đoàn 2 tới Guadalcanal. Thêm vào việc chuyển quân bằng Đoàn tàu tốc hành Tokyo, Nhật Bản cũng thành công trong việc gửi một đoàn vận tải lớn dùng nhiều tàu vận tải có tốc độ chậm hơn. Để tiến hành chuyến vận tải này, hai tàu chiến của Nhật tiến hành bắn phá ban đêm sân bay Henderson trong ngày 14 tháng 10, khiến đường băng của sân bay bị hỏng nặng, ½ số máy bay của CAF bị phá hủy, phần lớn số nhiên liệu phi cơ bị đốt. Mặc dù phải chịu nhiều hư hại nặng, quân Hoa Kỳ trên đảo vẫn có thể phục hồi hai đường bay, nhận thêm máy bay và nhiên liệu phi cơ thay thế, và dần khôi phục CAF trong vài tuần tiếp theo tới mức trước khi bị pháo kích.

Tiếp theo đó Nhật Bản cố gắng đánh chiếm lại đảo với đội quân mới vừa được đưa đến từ ngày 20 tháng 10 đến 26 tháng 10 và bị thất bại nặng trong trận chiến sân bay Henderson. Cùng lúc đó hạm đội Nhật Bản dưới sự chỉ huy của Đô đốc Yamamoto Isoroku Tư lệnh Hạm đội Liên hợp Nhật Bản, đã đánh bại lực lượng hải quân của quân Đồng Minh trong trận chiến quần đảo Santa Cruz và buộc các tàu của quân Đồng Minh phải rút ra khỏi khu vực. Tuy nhiên các tàu sân bay của Nhật Bản cũng phải trở về vì tổn thất về máy bay và phi công. Sau đó các tàu chủ lực của Yamamoto quay trở về căn cứ chính tại Truk ở Micronesia, còn các tàu sân bay thì quay về Nhật Bản để sửa chữa và nhận máy bay mới.

Quân đội Nhật Bản lên kế hoạch cho cuộc tấn công vào Guadalcanal khác vào tháng 11 năm 1942, nhưng phải có quân tiếp viện trước khi kế hoạch có thể được thực hiện. Quân đội yêu cầu Yamamoto trợ giúp gửi tiếp viện đến đảo và hỗ trợ họ trong cuộc tấn công vào lực lượng Đồng Minh đang cố thủ sân bay Henderson. Để hỗ trợ cho việc tiếp viện, Yamamoto tập hợp 11 tàu vận tải cỡ lớn để chuyển 7.000 quân của sư đoàn bộ binh số 38 cùng đạn dược, lương thực và các trang thiết bị hạng nặng Rabaul đến Guadalcanal. 11 tàu vận tải dùng để vận chuyển binh lính, trang thiết bị và quân nhu gồm Arizona Maru, Kumagawa Maru, Sado Maru, Nagara Maru, Nako Maru, Canberra Maru, Brisbane Maru, Kinugawa Maru, Hirokawa Maru, Yamaura Maru và Yamatsuki Maru. Ông cũng đã cử các tàu chiến từ Truk gia nhập hạm hạm đội ngày 09 tháng 11 trong đó có hai thiết giáp hạm. Hai thiết giáp hạm Hiei và Kirishima được trang bị đạn nổ sát thương (đạn nổ mảnh) dùng để pháo kích vào Henderson trong đêm ngày 12-13 tháng 11, nhằm phá hủy sân bay cùng phi đội máy bay đang đóng ở đó, tạo điều kiện cho các tàu vận tải lớn và chậm chạp đến Guadalcanal đổ quân an toàn ngày hôm sau. Hạm đội sẽ nhận lệnh chỉ huy từ soái hạm Hiei mà Phó Đô đốc Abe Hiroaki đang chỉ huy..

Vì bị đe dọa thường xuyên bởi máy bay và tàu chiến Nhật, lực lượng Đồng Minh gặp rất nhiều khó khăn trong việc tiếp viện cho lực lượng trên bộ tại Guadalcanal, nơi phải thường xuyên hứng chịu các cuộc tấn công của Nhật Bản từ đất liền và biển. Vào đầu tháng 11 năm 1942, mạng lưới tình báo của quân Đồng Minh biết được Nhật Bản dang chuẩn bị để đánh chiếm Henderson một lần nữa. Vì thế Hoa Kỳ đã gửi Lực lượng Đặc nhiệm 67 cùng đoàn tàu vận tải chở một lượng lớn lính tiếp viện và quân nhu, chia ra làm hai nhóm dược chỉ huy bởi Chuẩn Đô đốc Richmond K. Turner đến Guadalcanal vào ngày 11 tháng 11. Đoàn tàu vận tải được bảo vệ bởi hai đoàn tàu hộ tống dưới sự chỉ huy của các Chuẩn Đô đốc Daniel J. Callaghan và Norman Scott cùng phi đội tại Henderson ở Guadalcanal. Lực lượng tiếp viện của Hoa Kỳ gồm 5.500 lính và tiểu đoàn kỹ sư hàng không hàng hải số 1 thay thế cho lực lượng mặt đất và trên không, tiểu đoàn thay thế lính thủy đánh bộ số 4 (hai tiểu đoàn này thuộc trung đoàn số 182 của Hoa Kỳ) cùng đạn dược và quân nhu. Nhóm tàu vận tải đầu tiên tên TF 67.1 được chỉ huy bởi thuyền trưởng Ingolf N. Kiland bao gồm các chiếc McCawley, Crescent City, President Adams và President Jackson. Nhóm tàu vận chuyển thứ hai tên TF 62.4 bao gồm các chiếc Betelgeuse, Libra và Zeilin.Đoàn tàu vận tải bị tấn công rất nhiều lần vào ngày 11-12 tháng 11 bởi các máy bay của Nhật Bản đóng tại Buin ở Bougainville trong quần đảo Solomon nhưng hầu hết đã đến được Guadalcanal và đổ quân với các hư hại không nghiêm trọng.

Trận hải chiến đầu tiên ngày 13 tháng 11

Mở đầu

Hạm đội của Abe Hiroaki thiết lập đội hình cách 110 km về phía bắc eo biển Indispensable Strait và bắt đầu tiến về Guadalcanal vào ngày 12 tháng 11, dự định sẽ đến nơi vào buổi sáng sớm hôm sau ngày 13 tháng 11. Đoàn tàu vận tải chậm hơn cùng 11 hay 12 khu trục hạm gồm Hayashio, Oyashio, Kagero, Umikaze, Kawakaze, Suzukaze, Takanami, Makinami, Naganami, Amagiri và Mochizuki được chỉ huy bởi Tanaka Raizo bắt đầu đi vào vùng biển New Georgia Sound từ Shortlands theo kế hoạch sẽ đến Guadalcanal vào đêm ngày 13 tháng 11 . Ngoài hai thiết giáp hạm, hạm đội của Abe còn gồm tuần dương hạm hạng nhẹ Nagara cùng 11 khu trục hạm chia làm hai nhóm. Nhóm khu trục hạm số 10 được chỉ huy bởi thiếu tướng hải quân Kimura Susumu từ chiếc Nagara gồm Amatsukaze, Yukikaze, Akatsuki, Ikazuchi, Inazuma và Teruzuki. Nhóm khu trục hạm số 4 được chỉ huy bởi thiếu tướng hải quân Takama Tamotsu gồm Asagumo, Murasame, Samidare, Yudachi và Harusame. Ba khu trục hạm khác là Shigure, Shiratsuyu và Yugure làm nhiệm vụ cảnh giới phía sau trong quần đảo Russell khi hạm đội của Abe tiến vào vùng biển quanh đảo Savo phía Bắc ngoài khơi Guadalcanal.

Máy bay trinh sát của Hoa Kỳ phát hiện hạm đội Nhật Bản đang tới gần và phát tín hiệu cảnh báo cho chỉ huy của quân Đồng Minh. Khi nhận được cảnh báo Richmond K. Turner đã tập hợp và tách tất cả các tàu có thể chiến đấu ra khỏi đoàn tàu vận tải để bảo vệ lực lượng trên bờ ở Guadalcanal khỏi các cuộc tấn công và đổ bộ của Nhật Bản có thể xảy ra đồng thời ra lệnh cho các tàu vận tải rút ra khỏi khu vực vào lúc hoàng hôn ngày 12 tháng 11. Đô đốc Daniel Callaghan có thâm niên hơn vài ngày nên đã được bổ nhiệm làm chỉ huy trưởng, dù Norman Scott có nhiều kinh nghiệm hơn. Callaghan chuẩn bị để nghênh chiến với hạm đội của Nhật Bản vào ban đêm trong một trận đánh quyết liệt. Lực lượng hải quân của Callaghan bao gồm hai tuần dương hạm hạng nặng là San Francisco và Portland, ba tuần dương hạm hạng nhẹ là Helena, Juneau và Atlanta cùng 8 khu trục hạm Cushing, Laffey, Sterett, O'Bannon, Aaron Ward, Barton, Monssen và Fletcher. Đô đốc Callaghan chỉ huy trên chiếc San Francisco.

Khi tiến đến Guadalcanal hạm đội Nhật Bản đã đi vào một vùng mưa dông lớn và dày đặc, do đội hình vốn rất phức tạp cùng với các mệnh lệnh khó hiểu của Abe đội hình của hạm đội Nhật Bản đã tách ra thành nhiều nhóm. Hạm đội của Hoa Kỳ đã xếp thành một hàng dài bao quanh vùng biển Savo với các khu trục hạm đứng trước và sau hàng phòng thủ còn các tuần dương hạm đứng chính giữa. Khoảng cách giữa các khu trục hạm với các tuần dương hạm là 800 yards (730 m), giữa các tuần dương hạm với nhau là 700 yards (640 m) và giữa các khu trục hạm với nhau là 500 yards (460 m). Năm chiếc tàu được trang bị hệ thống ra đa cảm biến mới và có tầm hoạt động xa nhưng Callaghan quyết định không để chúng đứng ở phía trước hàng phòng thủ, và cũng không chọn tàu nào làm soái hạm cho mình. Callaghan không phổ biến kế hoạch tác chiến chiến cho các thuyền trưởng trong hạm đội của mình

Diễn biến

Vào khoảng 01:25 ngày 13 tháng 11 trong điều kiện trời tối đen như mực do cơn mưa dông lớn và trăng khuyết, hạm đội Nhật Bản tiến vào eo biển giữa Savo và Guadalcanal, sẵn sàng pháo kích sân bay Henderson. Một số tàu của Hoa Kỳ đã phát hiện ra các tàu của Nhật Bản vào lúc 01:24 nhưng gặp vấn đề thông tin liên lạc để thông báo cho Callaghan, vì thiếu kinh nghiệm hoạt động đồng bộ và chất lượng hệ thống radio mà họ được trang bị, cũng như sự thiếu kỷ luật trong thao tác phát tín hiệu liên lạc. Vài phút sau hai lực lượng gần như đồng thời nhìn thấy nhau, nhưng cả Abe Hiroaki và Daniel J. Callaghan đều ngần ngại ra lệnh cho các tàu của mình tấn công ngay lập tức. Abe gần như bất ngờ bởi hạm đội kẻ thù ở quá sát nên không thể quyết định được liệu ông có nên ra lệnh tạm rút lui để các thiết giáp hạm có đủ thời gian thay đạn nổ sát thương (dùng để pháo kích) thành đạn chống hạm, hay tiếp tục tiến lên phía trước. Ông quyết định tiếp tục tiến lên. Callaghan thì định đánh thọc sườn hạm đội Nhật Bản như Scott đã làm trong trận chiến Cape Esperance nhưng lại bị rối vì chỉ nhận được thông tin không đầy đủ, và vì rằng đội hình hạm đội Nhật Bản chia thành từng nhóm nhỏ, nên ông đã ra những mệnh lệnh di chuyển hạm đội khó hiểu, và nói chung là ông để mất quá nhiều thời gian trước khi hành động. Đội hình tàu chiến của Hoa Kỳ bắt đầu bị phân rã, góp phần vào việc Callaghan phải trì hoãn ra lệnh nổ súng, để xác định và sắp xếp lại đội hình. Trong lúc này các tàu của Nhật Bản đã đan xem vào giữa đội hình của Hoa Kỳ, các thuyền trưởng hai bên đều bồn chồn đợi lệnh khai hỏa.

Vào lúc 01:48 Akatsuki và Hiei bật hai đèn pha dò tìm vào chiếc Atlanta chỉ cách 3.000 yard (2,7 km) (là cự ly bắn trực xạ của các pháo hạm cỡ lớn lớn). Vài chiếc tàu của hai bên bắt đầu tự nổ súng lẻ tẻ vào nhau. Nhận ra rằng lực lượng của mình đã bị bao vây bởi tàu Nhật Bản, Callaghan ra lệnh "tàu số lẻ nổ súng bên mạn phải, tàu số chẵn bắn sang mạn trái" (chỉ có điều là trước khi trận đánh nổ ra, các tàu không được phân công số, và đội hình tàu chiến vốn dĩ đã rất hỗn độn). Tất cả các tàu chưa nổ súng còn lại của Hoa Kỳ đều khai hỏa, một số tàu khác thì phải thay đổi mục tiêu cho phù hợp với mệnh lệnh của Callaghan. Hai lực lượng ở thế đan xen với nhau, bắn pháo cận chiến vào nhau một cách hỗn loạn như các trận hải chiến ở các thế kỷ trước. Hoa tiêu của chiếc Monssen mô tả trận đánh "cứ như trận loạn đả trong quán bar khi tắt đèn".

Có ít nhất sáu tàu của Hoa Kỳ là Laffey, O'Bannon, Atlanta, San Francisco, Portland và Helena đã bắn vào chiếc Akatsuki vì nó đã thu hút sự chú ý với đèn pha dò tìm của mình. Chiếc Akatsuki bị trúng liên tiếp nhiều phát đạn, phát nổ và chìm chỉ sau ít phút. Chỉ có tám thuyền viên trong 197 thủy thủ của chiếc Akatsuki là sống sót sau khi chiếc tàu bị chìm.

Vì ở vị trí tiên phong nên chiếc tuần dương hạm Atlanta đã bị trúng ngư lôi của các tàu Nhật Bản như Nagara, Inazuma và Ikazuchi như để đáp trả lại chiếc Akatsuki. Các loạt đạn pháo khiến chiếc Atlanta bị hỏng nặng, và bị ngư lôi Kiểu 93 đánh trúng khiến động cơ của nó bị mất phân nửa công suất. Chiếc Atlanta bị trôi vào giữa làn lửa đạn của chiếc San Francisco đã khiến nó trúng đạn gây hư hại cực kỳ nghiêm trọng giết chết đô đốc Scott và nhiều thành viên trên bong chỉ huy. Chiếc Atlanta không còn khả năng di chuyển hay bắn trả, trôi dạt bất điều khiển và bị loại ra khỏi trận chiến khi các tàu của Nhật Bản bỏ qua nó. Một khu trục hạm dẫn đầu của Hoa Kỳ là chiếc Cushing bị kẹt trong là lửa đạn của các khu trục hạm Nhật Bản, thậm chí có thể có cả chiếc Nagara. Nó bị hư hại rất nặng và bị bất động.

Chiếc Hiei với 9 đèn pha dò tìm cỡ lớn, và do hướng di chuyển cắt xuyên qua đội hình của Hoa Kỳ nên đã trở thành mục tiêu chính của nhiều chiến hạm Hoa Kỳ. Chiếc Laffey đi quá gần chiếc Hiei đến nỗi chúng có thể đụng nhau nếu bị chệch khoảng 6,1 m. Chiếc Hiei không thể hạ tháp pháo chính cũng như tháp pháo phụ xuống đủ thấp để có thể tấn công chiếc Laffey nhưng chiếc Laffey thì lại có thể quét khẩu pháo 5-inch (130 mm) và súng máy của mình vào thượng tầng của chiếc Hiei khiến nó bị hư hỏng nặng phần trên và phần bong tàu, làm bị thương phó đô đốc Abe cũng như giết chết tham mưu trưởng của ông. Phó đô đốc Abe phải rất khó nhọc điều khiển chiếc tàu của mình cho tới cuối trận chiến. Hai chiếc Sterett và O'Bannon cũng bắn tầm gần vào thượng tầng chiếc Hiei, và có lẽ phóng một hay hai ngư lôi vào thân chiếc Hiei khiến nó bị hư hỏng nặng hơn, trước khi hai khu trục hạm này chạy vào bóng đêm.

Không thể bắn tháp pháo chính và tháp pháo thứ hai vào ba khu trục hạm đang quấy nhiễu mình nên chiếc Hiei đã tập trung hỏa lực của mình vào chiếc San Francisco chỉ cách khoảng 2.500 yard (2,3 km). Cùng với nó là các chiếc Kirishima, Inazuma và Ikazuchi bốn chiếc tàu cùng nã pháo vào chiếc San Francisco phá hủy phòng lái, giết chết đô đốc Callaghan, thuyền trưởng Cassin Young và hầu hết tất cả mọi người trên bong. Các loạt đạn đầu tiên của chiếc Hiei và Kirishima là đạn nổ sát thương nên đã giảm thiệt hại cho chiếc San Francisco và có thể đã giúp nó không bị chìm nghỉm ngay lập tức nhưng lại tăng thương vong lên cao. Do không tính tới khả năng sẽ đấu pháo với tàu địch nên thuyền viên trên hai chiếc thiết giáp hạm của Nhật Bản đã phải mất vài phút để có thể thay loại đạn xuyên giáp. Hơn nữa chiếc San Francisco đã hầu như hoàn toàn bất lực để có thể tự vệ hay có thể lái một cách chính xác trong việc cận chiến. Chiếc Helena đã đi theo chiếc San Francisco để cố gắng bảo vệ nó khỏi các thiệt hại khác.

Hai trong các khu trục hạm của Hoa Kỳ gặp sự cố. Chiếc Nagara hoặc hai khu trục hạm Teruzuki và Yukikaze đã tiến gần chiếc Cushing và nã pháo vào nó phá hủy toàn bộ hệ thống điều khiển. Không thể tiếp tục đánh trả, thủy thủ đoàn của chiếc Cushing bỏ tàu và nó đã bị chìm vài giờ sau đó. Chiếc Laffey tránh được việc phải đối đầu với chiếc Hiei nhưng lại phải chống lại các chiếc Asagumo, Murasame, Samidare và có thể thêm Teruzuki. Các khu trục hạm Nhật Bản đã nã pháo vào chiếc Laffey và phóng ngư lôi vào nó phá hủy phần sống tàu. Vài phút sau ngọn lửa trên chiếc Laffey lan đến kho đạn khiến nó nổ tung và chìm nghỉm.

Chiếc Portland sau khi giúp đánh chìm chiếc Akatsuki đã bị trúng ngư lôi của chiếc Inazuma hay Ikazuchi khiến nó bị hỏng nặng phần đuôi và chỉ có thể chạy vòng vòng. Trong vòng đầu tiên nó đã bắn bốn loạt đạn vào chiếc Hiei nhưng sau đó nó không đóng góp được gì nữa trong trận chiến.

Hai chiếc Yudachi và Amatsukaze lần lượt nghênh chiến với năm tàu trong hậu đội của hạm đội Hoa Kỳ. Hai ngư lôi của chiếc Amatsukaze đã đánh trúng chiếc Barton và nhấn chìm nó ngay cùng với hầu hết thủy thủ đoàn. Chiếc Yudachi phóng ngư lôi trúng chiếc Juneau khiến nó trở nên bất động, phá hủy phần sống tàu cùng hầu hết các hệ thống điều khiển. Chiếc Juneau chạy về phía đông và chập chạp lết ra khỏi trận chiến.

Chiếc Monssen tránh xác chiếc Barton và các mảnh vỡ để tìm mục tiêu. Nhưng nó đã bị phát hiện bởi các chiếc Asagumo, Murasame và Samidare vừa diệt xong chiếc Laffey, các tàu này tấn công tới tấp vào Monssen khiến nó bị hư hỏng nghiêm trọng và buộc thủy thủ phải bỏ tàu. Chiếc tàu này đã bị chìm ít lâu sau đó.

Chiếc Amatsukaze tiến lại gần chiếc San Francisco với ý định đánh chìm chiếc tàu này. Tuy nhiên khi lại gần San Francisco, chiếc Amatsukaze đã không để ý chiếc Helena và bị tàu này bắn vào mạn tàu ở tầm gần khiến nó bị hư hỏng nặng. Chiếc Amatsukaze thả khói mù che mắt chiếc Helena và chạy đi trong lúc các chiếc Asagumo, Murasame và Samidare tiến đến tấn công chiếc Helena.

Hai chiếc Aaron Ward và Sterett đang tìm mục tiêu, phát hiện thấy chiếc Yudachi vốn không để ý đến sự hiện diện của hai khu trục hạm Hoa Kỳ này. Cả hai tàu của Hoa Kỳ bắn pháo và ngư lôi vào chiếc Yudachi cùng lúc khiến khu trục hạm này bị hư hại nghiêm trọng buộc thủy thủ đoàn phải bỏ tàu. Tuy nhiên chiếc tàu này không bị chìm ngay lập tức. Chiếc Sterett tiếp tục tìm mục tiêu thì bị chiếc Teruzuki tấn công gây hư hỏng nặng và buộc phải rút khỏi trận chiến về hướng Đông. Chiếc Aaron Ward thì đối đầu một chọi một với chiếc Kirishima nhưng bị thua và bị hư hỏng nặng. Chiếc tàu này đã cố gắng chạy khỏi vùng chiến sự nhưng sớm bị bất động do động cơ đã bị hỏng.

Robert Leckie, một lính thủy quân lục chiến Mỹ chứng kiến trận đánh này trên đảo Guadalcanal đã kể lại: "Pháo sáng sáng bắn lên cao, khủng khiếp và đỏ rực. Các vệt pháo sáng khổng lồ xé toạc màn đêm trong ánh sáng cam... Mặt biển cứ như một tấm đá thủy tinh được đánh bóng mà trên đó các tàu chiến như được thả lên đó, bất động, làm tâm điểm của những hình tròn lan ra xung quanh như những viên đá rớt xuống bùn".

Sau 40 phút kịch chiến tay đôi với nhau hạm đội hai bên bắt đầu tách dần nhau ra và ngừng bắn vào lúc 02:26 sau khi Abe và thuyền trưởng Gilbert Hoover (thuyền trưởng của chiếc Helena và là chỉ huy cao cấp nhất của hạm đội Hoa Kỳ còn sống sót cho đến lúc đó) ra lệnh ngưng chiến. Phía đô đốc Abe thì có một thiết giáp hạm (Kirishima), một tuần dương hạm hạng nhẹ (Nagara) và bốn khu trục hạm (Asagumo, Teruzuki, Yukikaze, và Harusame) chỉ bị hư hỏng nhẹ cùng bốn khu trục hạm (Inazuma, Ikazuchi, Murasame, và Samidare) bị hư hỏng tương đối. Hoa Kỳ thì chỉ còn một tuần dương hạm hạng nhẹ (Helena) và một khu trục hạm (Fletcher) là vẫn còn đủ khả năng chống trả. Dù có lẽ Abe không nhận ra, nhưng tình thế đã không để cho hạm đội của ông bắn phá sân bay Henderson và tiêu diệt hoàn toàn hạm đội Hoa Kỳ, tạo ra một vùng an toàn để đổ bộ quân tiếp viện và quân nhu.

Tuy nhiên có thể do không nắm rõ được tình hình Abe đã quyết định bỏ nhiệm vụ và rút ra khỏi khu vực. Có nhiều giả thuyết khác nhau cho lựa chọn này. Như hầu hết cá loại đạn đặc biệt dùng để bắn phá đã được sử dụng gần hết trong trận chiến, nếu việc bắn phá sân bay thất bại thì hạm đội sẽ bị bỏ bom bởi CAF vào lúc bình minh hay với vết thương của mình và nhiều phụ tá của Abe đã bị chết trong trận chiến có thể đã ảnh hưởng đến quyết định của ông. Hoặc có thể cũng vì không biết rõ số lượng tàu của mình hay của Hoa Kỳ còn có thể chiến đấu được do hệ thống liên lạc của chiếc Hiei đã bị hỏng. Hơn nữa đội hình tàu của Nhật Bản đã bị phân tán sẽ mất một khoảng thời gian để có thể tái lập lại đội hình để bắn phá sân bay Henderson và tấn công các tàu chiến còn lại của Hoa Kỳ. Cho dù là lý do gì thì Abe cũng đã ra lệnh đình chiến và rút tất cả các tàu chiến ra khỏi khu vực, dù hai chếc Yukikaze và Teruzuki vẫn ở lại để trợ giúp Hiei. Chiếc Samidare vớt những người sống sót của chiếc Yudachi lúc 03:00 trước khi nhập vào các tàu chiến khác rút lên phía Bắc.

Kết thúc

Vào khoảng 03:00 ngày 13 tháng 11 đô đốc Yamamoto đã hoãn kế hoạch đổ bộ của đoàn tàu vận tải và tất cả trở về Shortlands để chờ mệnh lệnh mới. Khi bình minh ló dạng ba chiếc tàu bị tê liệt của Nhật Bản là Hiei, Yudachi và Amatsukaze cùng ba chiếc tàu bị tê liệt khác của Hoa Kỳ là Portland, Atlanta và Aaron Ward nằm ngoài khơi xung quanh đảo Savo. Chiếc Amatsukaze đã bị tấn công bởi các máy bay ném bom của Hoa Kỳ nhưng đã chạy thoát với chỉ thêm vài hư hỏng nhẹ đã được sửa chữa tại Truk và trở lại hoạt động chỉ vài tháng sau đó. Vỏ tàu của chiếc Yudachi bị bỏ lại đã bị đánh chìm bởi chiếc Portland với vài khẩu pháo còn có thể hoạt động của nó. Chiếc tàu kéo Bobolink chạy lòng vòng trong vùng biển New Georgia Sound suốt ngày 13 tháng 11 để trợ giúp các tàu và những người còn sống sót của Hoa Kỳ cũng như báo cáo lại việc đã bắn tất cả những người sống sót của Nhật Bản đang lênh đênh trên mặt nước.

Chiếc Hiei đã bị tấn công liên tục bởi các máy bay ném ngư lôi TBF Avenger từ Henderson cũng như các chiến TBF và máy bay ném bom bổ nhào SBD Dauntless từ tàu sân bay Enterprise vốn đang thả neo ở Nouméa từ ngày 11 tháng 11, thậm chí cả máy bay ném bom B-17 Flying Fortress của phi đoàn ném bom hạng nặng thứ 11 của không lực Hoa Kỳ đóng ở Espiritu Santo cũng tham gia tấn công. Abe và các trợ lý của ông đã chuyển sang chiếc Yukikaze vào khoảng 08:15. Abe đã ra lệnh cho chiếc chiếc Kirishima kéo chiếc Hiei và được hộ tống bởi chiếc Nagara cùng các khu trục hạm của nó, nhưng mệnh lệnh này đã bị hủy vì mối nguy từ các tàu ngầm và chiếc Hiei đã bị chìm quá sâu. Sau khi bị hư hại nặng hơn vì bị tấn công từ trên không chiếc Hiei đã bị chìm ở hướng Tây-Bắc đảo Savo có thể là do thủy thủ đoàn của nó đã đánh đắm nó khi thấy không thể cứu vãn được nữa vào khuya đêm ngày 13 tháng 11.

Các chiếc Portland, San Francisco, Aaron Ward, Sterett và O'Bannon đã trở về cảng thành công một cách khó khăn để có thể sửa chữa. Chiếc Atlanta thì đã chìm ngoài khơi gần Guadalcanal vào lúc 20:00 ngày 13 tháng 11. Khi rời quần đảo Solomon cùng các chiếc San Francisco, Helena, Sterret và O'Bannon vào khuya ngày 13, chiếc Juneau đã bị trúng ngư lôi tàu ngầm I-26 của Nhật Bản (). Hơn 100 thủy thủ đoàn còn sống sót trong tổng số 697 người của chiếc Juneau đã lênh đênh trên biển trong tám ngày trước khi được máy bay cứu hộ đến cứu. Khi chờ được giải cứu tất cả thủy thủ đoàn đã chết ngoại trừ 10 người vì bị thương, vì thời tiết hay cũng vì bị cá mập tấn công.

Vì nhầm lẫn về tính chất của trận chiến, Hoa Kỳ cứ nghĩ là mình đã đánh chìm ít nhất bảy tàu của Nhật Bản. Cộng với việc Nhật Bản rút lui đã khiến Hoa Kỳ càng tin là mình đã chiến thắng. Chỉ đến khi kết thúc chiến tranh thì Hoa Kỳ mới nhận ra rằng mình đã bị thiệt hại nặng nề hơn nhiều so với Nhật Bản và đã thua về mặt chiến thuật nặng chưa từng thấy khi đó.

Tuy vậy hầu hết các sử gia đều đồng ý rằng việc Abe rút lui đã chuyển thất bại về chiến thuật này thành chiến thắng chiến lược cho Hoa Kỳ khi mà việc Henderson vẫn còn tồn tại đã giúp cho các phi đội chặn được đoàn tàu vận tải chập chạp của Nhật Bản đổ bộ lên Guadalcanal với hàng hóa của mình. Cộng với việc Nhật Bản đã không đánh chìm toàn bộ hạm đội của Hoa Kỳ trong khu vực mà kết quả là Hoa Kỳ có thể sửa chữa hay mang đi tái chế lạ. Theo báo cáo thì đô đốc Yamamoto đã mắng Abe trong tức giận và sau này đã buộc ông giải ngũ. Tuy nhiên việc làm cho Yamamoto tức giận nhất không phải là việc từ bỏ nhiệm vụ bắn phá hay không đánh chìm hết các tàu của quân Hoa Kỳ mà là việc chiếc thiết giáp hạm Hiei bị chìm. Vào lúc quá trưa Yamamoto đã ra lệnh cho phó đô đốc Kondo Nobutake chỉ huy hạm đội thứ hai tại Truk đã bắt đầu tập hợp quanh chiếc Kirishima để thực hiện nhiệm vụ bắn phá khác vào sân bay Henderson đêm ngày 14-15 tháng 11.

Nếu gồm cả chiếc Juneau thì phía Hoa Kỳ đã tổn thất 1.439 người còn Nhật Bản thì tổn thất khoảng 550 đến 800 người. Nhà sử học Richard B. Frank đã phân tích tác động của trận chiến: "Trận chiến này xảy ra mà chẳng có ai trợ giúp, tầm gần và lúng túng khi xảy ra chiến cuộc. Nhưng kết quả vẫn chưa ngã ngũ. Cái chết của Callaghan và hạm đội của ông ta đã được đổi lấy một đêm cho sân bay Henderson tồn tại. Cuộc đổ bộ lớn của Nhật Bản bị hoãn nhưng không ngưng lại cũng như phần lớn hạm đội Liên Hợp lớn của Nhật Bản vẫn chưa xuất hiện.".

Những hoạt động khác trong ngày 13 - 14
Mặc dù nỗ lực tiếp viện cho Guadalcanal bị trì hoãn nhưng Nhật Bản không bỏ cuộc trong việc thực hiện kế hoạch cho dù nó có chậm hơn so với kế hoạch ban đầu. Vào trưa ngày 13 tháng 11 Tanaka và 11 tàu vận tải tiếp tục hành trình tiến đến Guadalcanal. Một hạm đội chủ yếu là tuần dương hạm và khu trục hạm của Hạm đội tám, thả neo chủ yếu ở Rabaul với nhiệm vụ lúc đầu là bảo vệ đoàn tàu vận tải đổ bộ vào đêm 13 tháng 11, đã được giao cho nhiệm vụ bắn phá Henderson. Chiếc thiết giáp hạm Kirishima sau khi từ bỏ nỗ lực cứu chiếc Hiei vào sáng ngày 13 tháng 11 đã di chuyển lên phía Bắc giữa đảo Santa Isabel và quần đảo Malaita cùng các tàu chiến của mình để tập hợp cùng hạm đội thứ hai của Kondo thả neo tại Truk để tạo thành hạm đội mới cho nhiệm vụ bắn phá.

Hạm đội tám dưới sự chỉ huy của phó đô đốc Mikawa Gunichi bao gồm các tuần dương hạm hạng nặng Chōkai, Kinugasa, Maya và Suzuya, tuần dương hạm hạng nhẹ Isuzu và Tenryū cùng sáu khu trục hạm. Hạm đội của Mikawa đã tách ra thành nhiều nhóm nhỏ đi vào vùng Guadalcanal một cách dễ dàng do sau trận chiến hạm đội của Hoa Kỳ đã rút lui ra khỏi khu vực. Hai chiếc Suzuya và Maya dưới sự chỉ huy của Nishimura Shōji đã bắn phá Henderson trong khi các tuần dương hạm còn lại trong hạm đội Mikawa cảnh giới xuang quanh đảo Savo để đề phòng bất kỳ các cuộc tấn công nào của Hoa Kỳ. Trong 35 phút bắn phá gây nhiều thiệt hại cho các máy bay phá hủy một máy bay ném bom bổ nhào, 17 tiêm kích cơ và làm hư hỏng đường băng của sân bay nhưng không làm cho nó bị ngưng hoạt động. Các tàu tuần dương này sau khi kết thúc bắn phá vào khoảng 02:30 ngày 14 tháng 11, dọn sạch khu vực rồi tiến đến Rabaul theo hướng Nam của nhóm đảo New Georgia.

Vào lúc bình minh các phi đội tại Henderson, Espiritu Santo và trên chiếc Enterprise cách khoảng 200 hải lý (370 km) về phía Nam đảo Guadalcanal bắt đầu các cuộc tấn công của mình. Đầu tiên là nhằm vào hạm đội của Mikawa đang tiến ra khỏi Guadalcanal và sau đó là đoàn tàu vận tải đang tiến đến Guadalcanal. Nhiên liệu cho các phi đội tại Henderson có thể đã được lấy từ 488 thùng 55-gallon loại xăng 100-octane được giấu trong rừng. Cuộc tấn công vào hạm đội của Mikawa đã làm chìm chiếc Kinugasa cùng 511 thủy thủ và làm hư hỏng chiếc Maya khiến nó phải trở về Nhật Bản để sửa chữa sau khi bị một chiếc SBD Dauntless vô tình đâm vào.

Các cuộc không kích diễn ra liên tục nhắm vào đoàn tàu vận tải của Nhật Bản, đánh chìm sáu tàu chở quân nhu là Arizona, Shinanogawa, Canberra, Nako, Nagara và Brisbane. Hai chiếc Canberra và Nagara đã bị chìm trước. Chiếc Brisbane bị đánh chìm sau đó tiếp theo là các chiếc Shinanogawa, Arizona và Nako. Chiếc Sado thì bị hư hỏng nặng phải trở về Shortlands nó được hộ tống bởi Amagiri và Mochizuki. Tổng cộng 44.855 tấn quân nhu đã bị đánh chìm. Tất cả những người sống sót được các tàu hộ tống vớt lên và quay về Shortlands. Trong trận này Hoa Kỳ đã mất 5 máy bay ném bom bổ nhào và hai tiêm kích cơ còn Nhật Bản thì mất 13 tiêm kích cơ. Có khoảng 450 lính trên các tàu chở quân nhu theo báo cáo đã tử trận. Bốn tàu vận tải chở lính còn lại cùng bốn khu trục hạm tiếp tục tiến đến Guadalcanal vào lúc hoàng hôn ngày 14 nhưng phải dừng lại ở phía Tây Guadalcanal và đợi vì đang có một trận hải chiến khác.

Hạm đội đặc nhiệm của Kondo tập hợp tại Ontong Java Atoll vào đêm ngày 13, sau đó chuyển hướng và tiếp nhiên liệu ở vị trí vượt ngoài tầm với của các máy bay ném bom tại Henderson vào sáng ngày 14. Tàu ngầm Trout của Hoa Kỳ đã theo dõi nhưng không thể tấn công chiếc Kirishima vào lúc nó đang tiếp nhiên liệu. Hạm đội của Kondo sau đó tiếp tục tiến về phía Nam và cũng bị không kích vào trưa ngày 14. Trong lúc không kích chiếc tàu ngầm Flying Fish của Hoa Kỳ đã phóng 5 ngư lôi vào hạm đội Nhật nhưng tất cả đều hụt, sau đó nó đã báo cáo việc này lại bằng radio.

Trận hải chiến thứ hai ngày 14 -15

Mở đầu
Hạm đội của Kondo tiến đến Guadalcanal qua eo biển Indispensable vào khoảng nửa đêm ngày 14 tháng 11, ánh trăng khuyết cung cấp tầm nhìn khoảng 7 km (3,8 hải lý). Hạm đội gồm thiết giáp hạm Kirishima, tuần dương hạm hạng nặng Atago và Takao, tuần dương hạm hạng nhẹ Nagara và Sendai cùng 9 khu trục hạm: Hatsuyuki, Asagumo, Teruzuki, Shirayuki, Inazuma, Samidare, Shikinami, Uranami và Ayanami, vài chiếc trong hạm đội này đã từng tham chiến trong trận đầu như chiếc Kirishima và Nagara]]. Kondo đã cho treo cờ hiệu soái hạm của mình trên chiếc Atago.

Với rất ít tàu không bị hư hại, đô đốc William Halsey, Jr. đã tách hai chiếc thiết giáp hạm Washington và South Dakota của nhóm hỗ trợ chiếc Enterprise, cùng với bốn khu trục hạm trong hạm đội đặc nhiệm 64 dưới sự chỉ huy của đô đốc Willis A. Lee ra để bảo vệ Guadalcanal và sân bay Henderson. Đây là một hạm đội được tập hợp một cách qua loa, các thiết giáp hạm chỉ hoạt động cùng nhau trong vài ngày, và bốn khu trục hạm kia được chọn vì chúng ở đó và có nhiều nhiên liệu nhất. Hạm đội Hoa Kỳ đã đến vùng biển New Georgia Sound vào đêm ngày 14 tháng 11 và lập tức đi tuần xung quanh đảo Savo. Hạm đội Hoa Kỳ xếp theo đội hình 4 khu trục hạm xếp thành hàng phía trên hàng sau là hai chiếc Washington và South Dakota chạy song song nhau bọc hậu cho các khu trục hạm. Vào khoảng 22:25 ngày 14 tháng 11 hệ thống rada trên chiếc South Dakota và Washington bắt đầu phát hiện hạm đội của Kondo đang tiến về phía đảo Savo với khoảng cách 18.000 m (20.000 yd).

Diễn biến
Kondo đã chia nhỏ hạm đội của mình ra thành nhiều nhóm nhỏ, một nhóm do Hashimoto Shintaro chỉ huy gồm Sendai và hai khu trục hạm Shikinami và Uranami sẽ đi xuống từ phía Đông đảo Savo, khu trục hạm Ayanami sẽ đi vòng đảo Savo theo hướng ngược chiều kim đồng hồ từ phía Tây đảo Savo để thăm dò tìm kiếm các tàu của quân đồng Minh. Hạm đội Nhật Bản đã phát hiện ra hạm đội của Lee vào lúc 23:00, tuy nhiên Kondo đã nhầm các chiếc thiết giáp hạm với các tuần dương hạm. Kondo đã ra lệnh cho nhóm tàu của Sendai cùng chiếc Nagara và bốn khu trục hạm tấn công hạm đội Hoa Kỳ trước khi ông cho hạm đội bắn phá gồm thiết giáp hạm Kirishima cùng các khu trục hạm hạng nặng tiến vào vùng biển New Georgia Sound. Hạm đội Hoa Kỳ đã phát hiện ra hạm đội chiếc Sendai nhưng không phát hiện ra các hạm đội khác. Dựa vào rada hai tàu chiến của hoa Kỳ đã bắn vào hạm đội chiếc Sendai vào lúc 23:17. Đô đốc Lee ra lệnh ngừng bắn khoảng 5 phút sau khi nhóm tàu phía Bắc xuất hiện và biến mất trên màn hình rada của mình. Tuy vậy khi đó các chiếc Sendai, Uranami và Shikinami không hề bị thiệt hại gì và đã ra khỏi tầm hoạt động của rada.

Trong lúc đó bốn khu trục hạm của Hoa Kỳ ở vị trí tiên phong bắt đầu đầu pháo với nhóm của hai chiếc Ayanami và Nagara vào khoảng 23:22. Nagara cùng các khu trục hạm hộ tống của mình đã đáp trả một cách chính xác bằng pháo và ngư lôi, hai chiếc khu trục hạm Walke và Preston đã bị trúng đạn và chìm chỉ trong 10 phút. Khu trục hạm Benham thì bị ngư lôi đâm vào và thổi bay mất phần mũi nó buộc phải rút ra khỏi trận chiến (nó bị chìm ngày hôm sau). Chiếc khu trục hạm Gwin bị trúng đạn ở động cơ khiến nó không còn khả năng chiến đấu. Tuy nhiên các khu trục hạm này đã hoàn thành nhiệm vụ của chúng là che chắn cho các thiết giáp hạm ngăn cản cuộc tấn công đầu tiên có tác động rất mạnh nhưng với một cái giá rất đắt Lee đã ra lệnh cho hai chiếc Benham và Gwin rút lui vào lúc 23:48..

Chiếc Washington đi qua vùng vẫn còn ngổn ngan các chiếc tàu khu trục hạm bị hư hỏng và bị đánh đắm của Hoa Kỳ, nó bắt đầu bắn vào chiếc Ayanami với tháp pháo thứ hai của mình. Theo sau nó là chiếc South Dakota đang gặp rắc rối to khi điện trên tàu bị mất, lý do được báo cáo là do khi sửa chữa cầu dao các kỹ sư đã không tuân thủ nguyên tắc an toàn nên đã làm cho bị chập mạch dây chuyền và mất điện khiến cho toàn bộ hệ thống ra đa, radio và hầu hết tháp pháo của nó không thể hoạt động. Tuy nhiên nó vẫn đi theo chiếc Washington đến phía Tây của đảo Savo đến 23:35, khi chiếc Washington quay đầu sang trái tiến xuống phía Nam sau các chiếc khu trục hạm đang bốc cháy. Chiếc South Dakota cố theo sau nhưng lại quay đầu về phía tay phải để tránh chiếc Benham kết quả đội hình của thiết giáp hạm bị xé lẻ ra, hình ảnh chiếc South Dakota trở nên rõ ràng bởi ngọn lửa trên chiếc khu trục đang cháy và trở thành mục tiêu dễ dàng hơn cho hạm đội Nhật.

Nhận báo cáo về việc các khu trục hạm của Hoa Kỳ đã bị phá hủy của chiếc Ayanami và các tàu chiến khác của mình Kondo đã đưa hạm đội bắn phá tiến đến Guadalcanal với suy nghĩ rằng hạm đội Hoa Kỳ đã bị tiêu diệt, hạm đội của ông và các thiết giáp hạm Hoa Kỳ càng lúc càng tiến lại gần nhau.

Gần như mù và không thể bắn các khẩu pháo của mình một cách hiệu quả chiếc South Dakota đã bị chiếu sáng bởi các đèn pha dò tìm và trở thành mục tiêu của các tàu Nhật Bản kể cả chiếc Kirishima từ lúc 00:00 ngày 15 tháng 11. Cho dù bắn vài phát trúng chiếc Kirishima thì chiếc South Dakota đã bị trúng 25 viên đạn pháo hạng trung và 1 viên hạng nặng. Một số chúng không phát nổ nhưng kết quả là đã phá hỏng toàn bộ khả năng liên lạc cũng như điều khiển các tháp pháo, phần bong trên bị cháy và buộc chiếc South Dakota phải cố gắng tránh xa các cuộc đối đầu. Tất cả các ngư lôi của Nhật điều bị trượt hay không nổ. Đô đốc Lee sau đó đã mô tả việc chiếc South Dakota bị thành mục tiêu chung của gần như cả hạm đội Nhật là: "Chiếc tàu chiến mới tinh của chúng tôi bị điếc, câm, mù, và vô dụng". Chiếc South Dakota phải rút khỏi chiến trường với 39 thủy thủ bị chết 59 bị thương vào lúc 00:17 mà không thể thông báo với Đô đốc Lee và bị quan sát bởi các cảnh giới của Kondo.

Các tàu của Nhật Bản tiếp tục bắn vào chiếc South Dakota và không chiếc nào để ý thấy chiếc Washington đang tiến lại trong phạm vi 9.000 yards (8,2 km). Chiếc Washington đã thấy một tàu chiến lớn (chiếc Kirishima) vài lần nhưng không bắn vì nghĩ đó có thể là chiếc South Dakota. Chiếc Washington không thể thấy chiếc South Dakota do nó đang nằm trong vùng mà rada không thể quan sát được và Lee không thể liên lạc với South Dakota bằng radio để xác định vị trí của nó. Khi các tàu của Nhật chiếu đèn pha dò tìm vào chiếc South Dakota thì chiếc Washington đã xác định được tàu nào là Nhật Bản. Nó đã lập tức bắn vào chiếc Kirishima trong tầm gần với ít nhất 9 viên từ trọng pháo chính 40 viên từ pháo phụ đã trúng mục tiêu khiến chiếc Kirishima bị hư hại nặng và bốc cháy. Chiếc Kirishima bị trúng đạn bên dưới mặt nước khiến bánh lái bị kẹt không thể lái và chạy vòng vòng không thể điều khiển được.

Vào lúc 00:25 Kondo đã ra lệnh tất cả các tàu của mình rằng đã có thể tự tập trung và tiêu diệt bất kỳ tàu chiến nào còn tại của Hoa Kỳ. Tuy nhiên các tàu của Nhật Bản vẫn không biết vị trí của chiếc Washington và các tàu khác của Hoa Kỳ bị hư hỏng đã rời khỏi khu vực chiến trận. Chiếc Washington đã mở hết tốc độ tiến lên phía Tây Bắc đến quần đảo Russell để thu hút hạm đội Nhật Bản ra khỏi Guadalcanal cũng như chiếc South Dakota đang bị hỏng. Các tàu chiến của Nhật Bản sau đó cũng đã thấy chiếc Washington và phóng vài ngư lôi vào nó nhưng chiếc Washington đã né chúng và tiến vào vùng nước nông. Khi đó Kondo tin là đường đã thông cho đoàn tàu vận tải tiến đến Guadalcanal, ông đã ra lệnh cho tất cả các tàu chiến của mình ngưng giao chiến và rút khỏi khu vực khoảng 01:04 và đến 01:30 hầu hết các tàu chiến đã làm theo lệnh.

Kết thúc

Cả hai chiếc Kirishima và Ayanami đều đã bị cho chìm vào 03:25 ngày 15 tháng 11. Chiếc Uranami tiếp nhận thủy thủ đoàn từ chiếc Ayanami và các khu trục hạm Asagumo, Teruzuki và Samidare tiếp nhận thủy thủ đoàn từ chiếc Kirishima. Trong trận chiến 242 thủy thủ Hoa Kỳ và 249 thủy thủ Nhật đã tử trận, đây là một trong hai trận hải chiến mà các thiết giáp hạm đối đầu nhau trong mặt trận Thái Bình Dương, trận thứ hai như thế là trận chiến vịnh Leyte xảy ra ở eo biển Surigao.

Bốn tàu vận tải chở lính của Nhật Bản đã đến được Guadalcanal và đổ quân xuống Tassafaronga vào 04:00 ngày 15 tháng 11 và chiếc Tanaka cùng các khu trục hạm hộ tống đã chạy bọc hậu trong vùng biển New Georgia Sound để bảo vệ các tàu vận tải này. Đội tàu vận tải này vẫn bị tấn công từ 05:55 bởi các phi đội từ Henderson và xung quanh đó cùng các khẩu pháo dã chiến của Hoa Kỳ từ trong đất liền đã nã đạn vào các tàu vận tải. Sau đó chiếc khu trục hạm Meade cũng đã tham gia tấn công các tàu vận tải. Hai tàu vận tải đã bị bắn cháy trong các cuộc tấn công khoảng 2.000-3.000 binh lính Nhật Bản đã đổ bộ thành công lên Guadalcanal nhưng các trang thiết bị và quân nhu cùng đạn dược của họ đã bị mất khi các chiếc tàu vận tải chở quân nhu bị đánh chìm trước đó khi đang trên đường đến Guadalcanal.

Phản ứng của Yamamoto với thất bại của Kondo trong việc vô hiệu hóa Henderson để đảm bảo an toàn cho đoàn tàu vận tải chở quân nhẹ hơn so với việc rút quân của Abe.

Tầm quan trọng của trận chiến

Thất bại trong việc đổ quân một cách an toàn lên Guadalcanal đã khiến cho quân đội Nhật Bản không thể mở một cuộc tấn công chiếm lại Henderson. Sau đó hải quân Nhật Bản chỉ có thể cung cấp các nhu yếu phẩm chính yếu và một số quân nhu trên Guadalcanal. Vì sự đe dọa của lực lượng không quân nên Nhật Bản không thể chuyển số quân cùng số quân nhu còn lại đến Guadalcanal bằng tàu vận tải lớn được mà chỉ có thể tiếp tục sử dụng các tàu cao tốc để cung cấp quân nhu. Tuy nhiên các nhu yếu phẩm và quân nhu không đủ để có thể duy trì lực lượng trên Guadalcanal. Đến ngày 7 tháng 12 năm 1942 Nhật Bản bị mất 50 người mỗi ngày vì đói, bệnh tật và bị tấn công. Vào ngày 12 tháng 12, hải quân Nhật Bản đã đề nghị bỏ Guadalcanal mặc dù các chỉ huy của quân đội Nhật Bản vẫn hy vọng có thể chiếm lại được Guadalcanal từ tay quân Đồng Minh. Tổng hành dinh của Đế quốc Nhật Bản với sự chấp thuận của Thiên hoàng ngày 31 tháng 12 năm 1942 đã ra quyết định di tản tất cả lực lượng Nhật Bản trên các hòn đảo đến một tuyến phòng thủ mới cho quần đảo Solomon tại New Georgia.

Đây là trận hải chiến lớn cuối cùng của Nhật Bản trong việc cố gắng chiếm lại sân bay Henderson hay bao vây vùng biển xung quanh đó. Hải quân Hoa Kỳ đã thành công trong việc tái tiếp tế cho lực lượng của mình tại Guadalcanal kể cả việc đưa hai sư đoàn đến vào cuối tháng 12 năm 1942. Việc không thể vô hiệu hóa Henderson đã khiến cho mọi nỗ lực của Nhật Bản bị thất bại trong việc chống lại lực lượng Hoa Kỳ tấn công Guadalcanal. Việc chống trả cuối cùng của Nhật Bản là khi kết thúc chiến dịch Guadalcanal vào ngày 9 tháng 2 năm 1943 khi Nhật Bản di tản tất cả lực lượng ra khỏi tất cả các đảo trong chiến dịch Ke. Việc chiến thắng chiến dịch Guadalcanal đã giúp quân Đồng Minh củng cố các nơi khác tại khu vực và đã giúp kết thúc chiến tranh thế giới thứ hai khi Nhật Bản đầu hàng. Tổng thống Hoa Kỳ Franklin Roosevelt đã nhận xét sau khi xem kết quả của trận chiến: "Có vẻ như đã giành được bước ngoặt quyết định trong cuộc chiến".

Chú thích

Tham khảo

- Firsthand account of the first engagement of the battle by the captain of the Japanese destroyer .

Liên kết ngoài

Xung đột năm 1942
Chiến dịch Guadalcanal
Nhật Bản năm 1942
Chiến tranh Thái Bình Dương


title: Übersbach

text:
Übersbach là một đô thị thuộc huyện Fürstenfeld bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 15,14 km², dân số thời điểm cuối năm 2008 là 1195 người.

Tham khảo


title: Halle Berry

text:
Halle Berry (; sinh ngày 14 tháng 8 năm 1966 là nữ diễn viên người Mỹ, cựu người mẫu thời trang và nữ hoàng sắc đẹp. Berry đã đoạt một giải Emmy, giải Quả cầu vàng, giải SAG cùng giải NAACP Image cho phim Introducing Dorothy Dandridge và đoạt một Giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất đồng thời cũng được đề cử cho giải BAFTA năm 2001 cho vai diễn của chị trong phim Monster's Ball, trở thành nữ diễn viên người Mỹ gốc Phi đầu tiên – và tính tới năm 2017 – là phụ nữ Mỹ gốc Phi duy nhất đã đoạt giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất. Chị là một trong số nữ diễn viên được trả thù lao cao nhất ở Hollywood và cũng là phát ngôn viên của hãng mỹ phẩm Revlon. Chị cũng đã can dự vào việc sản xuất trong nhiều phim của mình.

Trước khi trở thành một nữ diễn viên, Berry đã tham gia một số cuộc thi sắc đẹp, đoạt chức Á hậu thứ nhất trong cuộc thi Miss USA (1986), và đứng hạng 6 trong cuộc thi Hoa hậu Thế giới năm 1986. Vai diễn đột phá trong phim truyện của chị là trong phim Jungle Fever (1991). Điều này đã mang lại cho chị các vai diễn trong các phim The Flintstones (1994), Bulworth (1998), X-Men (2000) cùng các phần tiếp theo của phim này, và vai Bond Girl Jinx trong phim Die Another Day (2002). Chị cũng nhận Giải Mâm xôi vàng cho diễn viên nữ chính tồi nhất năm 2005 cho vai diễn trong phim Catwoman và đã đích thân tới nhận giải.

Đã từng ly dị với cầu thủ bóng chày David Justice và nhạc sĩ Eric Benét, Berry lại sống chung không hôn thú với người mẫu Gabriel Aubry ở Québec từ tháng 11 năm 2005 tới tháng 4 năm 2010. Họ có một con gái tên Nahla Ariela Aubry, sinh ngày 16.3.2008.

Thời niên thiếu
Berry có tên khai sinh là Maria Halle Berry, nhưng đã đổi thành tên Halle Maria Berry cách hợp pháp trong năm 1971. Cha mẹ của Berry đã chọn tên đệm cho chị từ tên Halle's Department Store, thời đó là điểm mốc địa phương tại Cleveland, Ohio nơi sinh của chị. Mẹ chị, Judith Ann (nhũ danh Hawkins), là một nữ y tá ở bệnh viện tâm thần. Người cha của chị - Jerome Jesse Berry - một người Mỹ gốc Phi là người phục vụ trong bệnh viện ở cùng khu bệnh tâm thần nơi mẹ chị làm việc; sau đó ông làm nghề lái xe bus. Bà ngoại của Berry, Nellie Dicken, sinh tại Sawley, Derbyshire, Anh, còn ông ngoại của chị, Earl Ellsworth Hawkins, sinh tại Ohio. Cha mẹ Berry ly dị khi chị mới 4 tuổi; Berry và người chị ruột Heidi được mẹ nuôi nấng. Berry từng nói trong các bản tin xuất bản rằng chị xa lạ với người cha ngay từ tuổi ấu thơ, năm 1992 chị ghi nhận: "Tôi không hề nghe tin tức về cha từ khi ông bỏ chúng tôi. Có thể là ông không còn sống".

Berry tốt nghiệp trường Bedford High School, rồi vào làm việc ở khu bán hàng cho trẻ em của tiệm bách hóa Higbee's. Sau đó chị theo học trường Cuyahoga Community College. Thập niên 1980, chị tham gia nhiều cuộc thi sắc đẹp, đoạt danh hiệu Miss Teen toàn nước Mỹ năm 1985 và Miss Ohio USA năm 1986. Tại cuộc thi Miss USA năm 1986, chị đoạt danh hiệu Á hậu 1, sau hoa hậu Christy Fichtner của Texas. Trong phần thi phỏng vấn các thí sinh ở cuộc thi Miss USA 1986 này, chị nói rằng mình hy vọng sẽ trở thành một nghệ sĩ tạp diễn hoặc làm nghề gì đó liên quan tới ngành truyền thông đại chúng, và câu trả lời này đã được Ban giám khảo cho điểm cao nhất. Chị là người Mỹ gốc Phi đầu tiên dự cuộc thi Hoa hậu Thế giới 1986 và lọt vào Top 7, còn người đoạt danh hiệu hoa hậu thế giới trong cuộc thi này là Giselle Laronde người Trinidad và Tobago.

Sự nghiệp diễn xuất: 1989–2002
Cuối thập niên 1980, Berry tới Illinois để theo đuổi sự nghiệp người mẫu và diễn xuất. Một trong số dự án diễn xuất đầu tiên của chị là loạt phim truyền hình cho đài truyền hình dây cáp địa phương của Gordon Lake Productions gọi là Chicago Force. Năm 1989, Berry đóng vai Emily Franklin trong loạt phim truyền hình không tồn tại lâu của đài ABC tên là Living Dolls (một sản phẩm phụ của phim Who's the Boss?), nhưng trong khi thu hình chị đã bị ngất xỉu hôn mê và được chẩn đoán là bị bệnh tiểu đường. Chị tiếp tục diễn xuất trở lại trong loạt phim từng kỳ kéo dài phát vào giờ cao điểm Knots Landing. Năm 1992, Berry đã được phân vai diễn như người yêu trong video clip cho đĩa hát đơn " Honey Love của R. Kelly.

Vai đột phá của chị trong một phim truyện là vai diễn trong phim Jungle Fever của Spike Lee, trong đó chị đóng vai người nghiện ma túy tên Vivian. Vai chính diễn cặp (với nam diễn viên) đầu tiên của chị là trong phim Strictly Business (1991). Năm 1992, Berry đóng vai một phụ nữ yêu thích sự nghiệp nhưng lại yêu Eddie Murphy trong phim hài lãng mạn Boomerang. Cùng năm, chị chiếm được sự chú ý của công chúng khi đóng vai người nô lệ mang 2 dòng máu bướng bỉnh trong phiên bản chuyển thể truyền hình Queen: The Story of an American Family, dựa trên quyển sách của Alex Haley.
Đóng vai một người trước đây nghiện ma túy đấu tranh để giành lại quyền chăm nom đứa con trai của mình trong phim Losing Isaiah (1995), Berry quyết tâm đóng một vai nghiêm túc hơn trong vai chính diễn cặp với Jessica Lange. Chị đóng vai Sandra Beecher trong phim Race the Sun(1996), dựa trên một câu chuyện có thật, và cùng đóng vai chính với Kurt Russell trong phim Executive Decision. Bắt đầu từ năm 1996, chị làm nữ phát ngôn viên cho hãng mỹ phẩm Revlon trong 7 năm và năm 2004 đã gia hạn hợp đồng.

Năm 1997, Halle đóng vai chính cùng với Deselle Natalie Reid trong phim hài B * A * P * S. Mặc dù bị các nhà phê bình phê phán nghiêm khắc, nhưng nó cũng cho thấy sự linh hoạt trong diễn xuất của Halle. Năm 1998, Berry nhận được lời khen ngợi cho vai diễn ở phim Bulworth trong vai một người phụ nữ thông minh. Cùng năm đó, chị đóng vai ca sĩ Zola Taylor, một trong 3 người vợ của ca sĩ nhạc pop Frankie Lymon, trong phim tiểu sử Why Do Fools Fall in Love. Trong phim tiểu sử Introducing Dorothy Dandridge của hãng truyền hình HBO năm 1999, chị đóng vai người phụ nữ da đen đầu tiên được đề cử cho Giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất. Diễn xuất của Berry đã mang lại cho chị nhiều giải thưởng, trong đó có một giải Emmy và một Giải Quả cầu vàng.

Berry đóng vai cá thể đột biến siêu anh hùng Storm trong cuốn phim chuyển thể từ loạt sách hài X-Men (2000) cùng các phần tiếp theo, X2: X-Men United (2003) và X-Men: The Last Stand (2006). Năm 2001, Berry xuất hiện trên phim Swordfish, trong đó có cảnh khỏa thân đầu tiên của chị. Ban đầu, chị từ chối diễn cảnh để trần phần trên cơ thể tắm nắng, nhưng sau đó đã đổi ý khi hãng phim Warner Brothers nâng tiền thù lao lên đáng kể. Cảnh phơi bày ngực trần ngắn ngủi này đã mang lại cho chị thêm 500.000 dollar tiền thù lao. Berry coi những chuyện này là tin đồn và đã nhanh chóng phủ nhận chúng. Sau khi đã từ chối nhiều vai đòi phải khỏa thân, chị nói rằng mình đã quyết định nhận vai (khỏa thân phần trên) trong phim Swordfish vì chồng chị - Benét - ủng hộ và khuyến khích chị thử liều xem sao.

Năm 2001, Berry xuất hiện trong vai Leticia Musgrove, vợ của một kẻ giết người bị xử tử, trong phim Monster's Ball. Vai này đã mang lại cho chị Giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất cùng nhiều giải khác.
Có một sự trùng hợp thú vị là chị trở thành người Mỹ gốc Phi đầu tiên đoạt được Giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất do vai diễn trong phim này, trong khi mới bắt đầu sự nghiệp, chị đã đóng vai Dorothy Dandridge, người Mỹ gốc Phi đầu tiên được đề cử cho giải Oscar cho nữ diễn viên xuất sắc nhất). Hiệp hội quốc gia nhằm thăng tiến người da màu (National Association for Advancement of Colored People, viết tắt là NAACP) đã đưa ra phát biểu: "Xin chúc mừng Halle Berry và Denzel Washington vì việc cho chúng tôi hy vọng và làm cho chúng tôi tự hào. Nếu đây là một dấu hiệu cho thấy Hollywood cuối cùng cũng đã sẵn sàng cho cơ hội và đánh giá việc diễn xuất dựa trên kỹ năng chứ không căn cứ trên màu da thì đó là một điều tốt". Vai diễn của chị cũng gây ra tranh cãi. Cảnh yêu đương khỏa thân sinh động của Berry với một nhân vật phân biệt chủng tộc do nam diễn viên ngôi sao Billy Bob Thornton đóng là đề tài của nhiều cuộc trò chuyện trên phương tiện truyền thông và thảo luận giữa các người Mỹ gốc Phi. Nhiều người trong cộng đồng người Mỹ gốc Phi đã chỉ trích Berry vì đã diễn cảnh này. Berry đã trả lời:. "Tôi không thực sự thấy có lý do gì để nói tới chuyện này nữa. Đó là một phim độc đáo. Cảnh đó là đặc biệt, then chốt và cần thiết, và một kịch bản thực sự đặc biệt sẽ đòi hỏi một cái gì đó như thế một lần nữa. "

Sau khi đoạt giải Oscar, Berry đã đòi hãng Revlon trả thù lao cao hơn cho việc quảng cáo của mình, và Ron Perelman, giám đốc hãng mỹ phẩm này đã chúc mừng chị, nói rằng ông ta sung sướng biết bao khi chị làm người mẫu cho công ty của ông. Chị đã đáp lại: "Tất nhiên, chỉ cần ông trả thêm tiền cho tôi thôi." Perelman đã giận dữ bỏ đi. Khi nhận giải thưởng, chị đã đọc bài phát biểu tôn vinh các nữ diễn viên da đen trước đây chưa bao giờ có cơ hội đoạt giải. Một năm sau, khi chị trao giải Oscar cho nam diễn viên chính xuất sắc nhất, thì diễn viên đoạt giải Adrien Brody đã chạy lên sân khấu, và thay vì hôn nhanh vào má chị theo tiêu chuẩn, anh ta đã hôn Berry lâu.

Thành công quốc tế

Trong vai Giacinta 'Jinx' Johnson, một người tình của James Bond trong phim được quảng cáo mạnh Die Another Day (2002), Berry đã tái tạo một cảnh từ phim Dr. No, nổi lên từ làn sóng nước để được James Bond chào đón như Ursula Andress 40 năm trước đây. Lindy Hemming, người thiết kế trang phục cho phim "Die Another Day", đã nằng nặc yêu cầu Berry mặc bộ bikini và mang một dao nhíp làm tặng phẩm. Berry đã nói về cảnh này: "Nó hấp dẫn", "thú vị", "sexy", "kích thích" và "nó sẽ vẫn khiến tôi nhớ tới sau khi đoạt giải Oscar". Cảnh mặc bikini được quay ở Cadiz; địa điểm này (lúc đó) theo tường trình là lạnh và gió lớn, nên đoạn phim được quay nhanh khi Berry không quấn quanh người bằng các khăn dày, để tránh cho chị khỏi bị lạnh. Theo một cuộc thăm dò tin tức của đài ITV, Jinx được bình chọn là cô gái cứng cỏi thứ tư trên màn hình từ trước tới nay. Berry đã bị thương trong lúc quay phim khi mảnh vỡ từ một quả lựu đạn khói bay vào mắt chị. Mảnh vỡ này đã được lấy ra trong một phẫu thuật dài 30 phút.

Sau khi Berry đoạt giải Oscar, nhà sản xuất phim "X-Men 2" đã thuê viết lại các kịch bản để dành cho chị nhiều thời gian diễn xuất hơn cho phim X2. Berry nói trong cuộc phỏng vấn cho phim X2 rằng chị sẽ không đóng trở lại vai Storm trừ khi nhân vật này có sự xuất hiện nhiều so với phiên bản truyện tranh.

Tháng 11 năm 2003, chị đóng vai chính trong phim tâm lý giật gân Gothika đối diện với Robert Downey Jr., trong khi đóng phim chị bị trật cánh tay. Downey phải diễn cảnh túm lấy cánh tay của chị và vặn, nhưng anh ta đã vặn quá mạnh. Việc sản xuất phim phải tạm dừng trong 8 tuần lễ. Đó là một phim thành công vừa phải về bán vé ở Hoa Kỳ, thu được 60 triệu dollar; nhưng thu thêm được 80 triệu dollar ở nước ngoài. Berry xuất hiện trong video nhạc của ban nhạc rock Limp Bizkit thâu bài "Behind Blue Eyes" cho dải ghi âm của phim. Cùng năm, chị được bầu chọn là #1 trong số 100 phụ nữ xexy nhất thế giới của tạp chí FHM. Năm 2004, Berry được bầu đứng thứ tư trong số 100 ngôi sao điện ảnh sexy nhất mọi thời đại của tạp chí Empire.

Berry nhận 12,5 triệu dollar thù lao cho vai chính cùng tên trong phim Catwoman, một phim tốn hết 100 triệu dollar; ngay tuần đầu, phim đã thu được 17 triệu dollar. Chị cũng đoạt Giải Mâm xôi vàng cho diễn viên nữ chính tồi nhất năm 2005 cho vai diễn này. Chị đã có mặt trong buổi lễ để đích thân nhận giải (trở thành người thứ ba – và là diễn viên thứ hai – đích thân tới nhận giải này) với óc hài hước, coi đây là kinh nghiệm của điểm thấp nhất để sẽ được ở điểm cao nhất. Một tay cầm giải Oscar còn tay kia cầm giải Mâm xôi vàng, chị phát biểu: "Suốt đời tôi không hề nghĩ rằng mình sẽ được ở đây, đoạt một giải Mâm xôi vàng. Tôi không từng mơ ước được ở đây, nhưng cảm ơn các bạn. Khi tôi là một đứa trẻ, mẹ tôi nói với tôi rằng nếu con không thể là người thua cuộc cách vui vẻ, thì sau đó không có cách nào con có thể là một người chiến thắng mà không kiêu ngạo". Quỹ bảo vệ động vật đã khen ngợi lòng thương mèo của Berry để dập tắt các lời đồn rằng chị đã giữ một con hổ Bengal từ nhóm động vật sử dụng ở phim Catwoman như một "con vật cưng".
Sau đó Berry xuất hiện trên phim truyền hình Their Eyes Were Watching God (2005), do Oprah Winfrey sản xuất cho hãng ABC, một kịch bản chuyển thể từ tiểu thuyết của Zora Neale Hurston, trong đó Berry đóng vai Janie Crawford, một phụ nữ có tinh thần tự do mà những tập tục tình dục không theo lệ thường đã khiến cho các người đương thời với chị trong một cộng đồng nhỏ ở thập kỷ 1920 khó chịu. Chị đã được đề cử một giải Emmy cho phim truyền hình này. Cùng lúc đó, chị lồng tiếng cho nhân vật Cappy, một trong nhiều sinh vật máy móc trong bộ phim hoạt họa Robots (2005).

Năm 2006, Berry, Pierce Brosnan, Cindy Crawford, Jane Seymour, Dick Van Dyke, Tea Leoni, và Daryl Hannah đã đấu tranh thành công trong việc chống xây dựng nhà máy sản xuất khí hóa lỏng Cabrillo Port được đề xuất ở ngoài bờ biển Malibu. Berry nói: "Tôi quan tâm đến không khí chúng ta hít thở, tôi quan tâm đến các sinh vật biển và hệ sinh thái của đại dương". Tháng 5 năm 2007, thống đốc Arnold Schwarzenegger đã phủ quyết việc xây dựng nhà máy này. Hasty Pudding Theatricals đã tặng giải Woman of The Year 2006 cho chị.

Berry tham gia vào việc sản xuất phim và truyền hình. Chị làm nhà sản xuất điều hành phim Introducing Dorothy Dandridge năm 1999, và Lackawanna Blues năm 2005. Berry vừa sản xuất vừa đóng vai chính trong phim kinh dị Perfect Stranger với Bruce Willis và trong Things We Lost in the Fire với Benicio del Toro. Sau đó Berry đóng vai chính trong phim Frankie and Alice, trong đó chị đóng vai Frankie Murdoch một phụ nữ trẻ người Mỹ đa sắc tộc bị chứng rối loạn căn tính phân ly, cố đấu tranh để bảo toàn con người đích thật của mình và không nhận một nhân cách chủng tộc thay đổi. Chị đã được nhận Giải của Hiệp hội các nhà phê bình phim Mỹ gốc Phi cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất và được đề cử cho Giải Quả cầu vàng cho nữ diễn viên phim chính kịch xuất sắc nhất.

Berry là một trong các nữ diễn viên được trả thù lao cao nhất ở Hollywood, chị kiếm được 10 triệu dollar mỗi phim. Tháng 7 năm 2007, chị đứng đầu danh sách 40 nhân vật nổi tiếng phi thường nhất thế giới về điều gì đó của tạp chí In Touch. Ngày 3.4.2007, chị được thưởng một ngôi sao trên Đại lộ Danh vọng Hollywood trước mặt Kodak Theatre tại 6801 Đại lộ Hollywood cho các đóng góp của chị vào kỹ nghệ điện ảnh.

Trong nhiều năm, Berry đã là hình ảnh quảng cáo cho hãng mỹ phẩm Revlon và hãng Versace. Tháng 3 năm 2008, Công ty nước hoa Coty Inc. đã ký hợp đồng với Berry để đưa ra thị trường sản phẩm nước hoa đầu tay của chị. Berry đã rất vui mừng, nói rằng mình đã tạo ra các loại nước hoa của riêng mình ở nhà bằng cách pha trộn các hương liệu.

Đời tư

Các cuộc hôn nhân

Berry đã kết hôn 2 lần. Cuộc hôn nhân lần đầu của chị là với cựu cầu thủ bóng chày David Justice, ngay sau nửa đêm ngày 1 tháng 1 năm 1993. Cặp vợ chồng này ly thân năm 1996 và cuộc ly dị của họ hoàn tất trong năm 1997. Justice chơi cho đội Atlanta Braves là đội bóng mới nổi tiếng trong đầu thập niên 1990. Cặp vợ chồng này thấy khó duy trì mối quan hệ của họ, trong khi chồng chơi bóng chày còn vợ thì đi đóng phim ở nơi khác. Berry đã tuyên bố công khai rằng chị đã rất chán nản sau khi chia tay với Justice mà chị coi như đã lấy đi cuộc sống của mình, nhưng chị không thể chịu nổi ý nghĩ là mẹ mình sẽ tìm thấy xác mình.

Cuộc hôn nhân thứ nhì của Berry là với nhạc sĩ Eric Benét. Họ gặp nhau năm 1997 và kết hôn vào đầu năm 2001 trên một bãi biển ở Santa Barbara. Berry cho rằng Benet đã giúp đỡ sau khi chị dính líu vào một vụ va chạm giao thông trong tháng 2 năm 2000, trong đó chị bị chấn động não và rời khỏi hiện trường trước khi cảnh sát đến. Một số phương tiện truyền thông phàn nàn rằng việc phạt tội gây ra va chạm xe của chị là quá nhẹ; chị cũng là người lái xe được cho là gây ra vụ đụng xe 3 năm trước kia, nhưng không bị phạt. Vụ việc đã trở thành đề tài giễu cho các diễn viên hài. Berry đã chấp nhận không tranh cãi (nolo contendere), làm việc phục vụ cộng đồng, nộp phạt và chịu thử thách trong 3 năm. Một vụ kiện dân sự đã được giải quyết ngoài tòa án.

Họ ly thân năm 2003. Sau khi ly thân, Berry nói rằng: "Tôi muốn yêu, và tôi sẽ tìm được tình yêu, hy vọng như vậy." Khi còn kết hôn với Benét, Berry đã nhận cô con gái nuôi, India. Cuộc ly dị đã hoàn tất trong tháng 1 năm 2005.

Berry đã là nạn nhân của việc bạo hành trong gia đình, nên nay chị làm việc để giúp các nạn nhân khác. Năm 2005 chị nói: "Bạo hành trong gia đình là điều mà tôi đã biết ngay từ khi còn nhỏ. Mẹ tôi đã là nạn nhân của nó.

Sống chung ngoài hôn thú và Tranh chấp quyền chăm sóc con

Tháng 11 năm 2005, Berry bắt đầu sống chung với Gabriel Aubry, một nam siêu mẫu người Pháp-Canada, kém chị 9 tuổi. Họ gặp nhau ở cuộc chụp hình người mẫu (photoshoot) của hãng Versace. Sau 6 tháng quan hệ với Aubry, chị nói trong một cuộc phỏng vấn: "Tôi thực sự hạnh phúc trong cuộc sống cá nhân, một cái gì đó mới lạ đối với tôi. Anh biết đấy, Tôi không phải là cô gái có các quan hệ tốt nhất".

Có một lúc, Berry đã cho biết rằng chị đã từng dự tính nhận các con nuôi, nhưng kinh nghiệm khi diễn vai người mẹ trong phim Things We Lost In The Fire đã gợi cho chị khả năng sẽ sinh con. Sau khi bác bỏ các tin đồn lúc đầu, tháng 9 năm 2007 chị xác nhận rằng mình đã có thai 3 tháng. Berry sinh một con gái ngày 16.3.2008 ở Trung tâm Y khoa Cedars-Sinai tại Los Angeles, đặt tên là Nahla Ariela Aubry. Nahla có nghĩa là "ong mật" trong tiếng Ả Rập; Ariela trong tiếng Hebrew có nghĩa là "sư tử cho Chúa". Berry đã thuê các vệ sĩ bảo vệ an ninh ngay sau khi nhận được các đe dọa phân biệt chủng tộc từ một kẻ quấy rối với đứa con chưa sinh ra của mình, nói rằng con của chị sẽ bị "chặt thành trăm mảnh".

Có một lúc, Berry cho biết mình không định kết hôn lần nữa, nhấn mạnh rằng cuộc sống lứa đôi (hiện nay) đã đầy đủ, không cần phải kết hôn. Chị nói rằng mình hy vọng sẽ có thêm đứa con thứ hai ngay tức thì. Aubry nói với tạp chí In Touch: "Tôi muốn Nahla sẽ có đứa em vào năm 2009."

Ngày 30.4.2010, có tin nói rằng Berry và Aubry đã ly thân. Nhiều ngày sau, người đại diện của Berry xác nhận là quan hệ giữa cặp này đã chấm dứt: "Họ đã chia tay từ ít lâu nay, nhưng vẫn là bạn của nhau và là cha mẹ tận tụy với con gái của họ". Họ đã vạch ra một thỏa thuận tài trợ 50/50 và chia đôi quyền chăm sóc con, với một luật sư của gia đình, nhưng TMZ cho biết là việc này chưa kết thúc. Ngày 30.12.2010, Aubry đã nộp các tài liệu ở tòa thượng thẩm Los Angeles, xin tòa chính thức công nhận tư cách làm cha của anh ta (đối với Nahla) và cấp một bản án cho anh ta và Berry chung quyền chăm sóc về mặt pháp lý và vật chất đối với con gái của họ.
Ngày 31.01.2011, người đại diện của Berry nói với tạp chí People rằng Berry đã rút lui không làm phim New Year's Eve nữa, để dành thời gian cho việc tranh chấp quyền nuôi con bởi vì nữ diễn viên "có sự lo lắng nghiêm trọng cho hạnh phúc của con gái khi ở dưới sự chăm sóc lâu dài của người cha, và sẵn sàng thực hiện mọi bước cần thiết để che chở con gái". Các nhà báo cho rằng Berry "đã cố gắng giải quyết trực tiếp những vấn đề này một cách thân thiện với người cha của con gái..., nhưng do sự thiếu hợp tác của anh ta nên Halle đã không có lựa chọn nào khác, đành phải tìm kiếm sự can thiệp nhanh chóng của luật pháp" Ngày hôm sau, Aubry đã trả lời qua người đại diện rằng anh ta "thất vọng về quyết định của Halle đã nói xấu không đúng về anh ta cách công khai và về các mục đích riêng của chị", tự gọi mình là "một người cha biết chăm nom chia phần chăm sóc Nahla". Aubry nói thêm rằng: "anh ta đã không để mình bị lôi kéo vào cuộc tranh chấp về việc sản xuất cuốn phim bị hủy bỏ" của chị và "cũng từ chối bộc lộ những vấn đề của họ trên báo chí làm như anh ta tin rằng điều này cuối cùng có thể làm hại cho con gái của họ".

Trên phương tiện truyền thông

Berry nói rằng cách thức mà người ta phản ứng với chị do sắc tộc của chị thường là kết quả của sự thiếu hiểu biết. Việc tự nhận biết bản thân của riêng chị là do ảnh hưởng của mẹ chị.

Sau khi có nhiều cuộc nói chuyện với mẹ tôi về vấn đề này, bà ấy đã củng cố điều mà bà ấy đã luôn luôn dạy tôi. Bà nói rằng ngay cả khi con là nửa đen nửa trắng, thì ở nước này con cũng vẫn bị phân biệt đối xử như là một người da đen. Khi nhìn con, người ta sẽ không biết là con có một người mẹ da trắng, trừ khi con mang một dấu hiệu trên trán. Và, ngay cả khi họ đã biết, thì nhiều người vẫn tin rằng nếu con có một ounce máu đen trong người thì con là người da đen. Vì vậy, do đó, tôi quyết định để cho người ta phân loại tôi theo cách mà họ cần.

Khi thu hình talkshow Tonight Show with Jay Leno ngày 19.10.2007, Berry đã để lộ ra hình ảnh méo mó của khuôn mặt mình và nhận xét rằng: "Đây là nơi tôi trông
giống như người anh em Do Thái của tôi!" Khi biên tập chương trình, lời nhận xét trên đã được che bởi một dải ghi tiếng cười. Berry sau đó nói: "Điều đã xảy ra là trong lúc tôi còn trong hậu trường trước show diễn, và tôi có ba cô gái người Do Thái làm việc cho tôi. Chúng tôi đã soát lại mọi hình ảnh để xem những cái nào trông ngớ ngẩn, và một cô bạn Do Thái của tôi nói [về hình có mũi to] rằng "Đó có thể là người anh em họ Do Thái của chị!' Và tôi đoán lời đó in rõ trong tâm trí tôi, và đột nhiên nó buột ra khỏi miệng tôi. Nhưng tôi không có ý xúc phạm bất cứ ai. Tôi không có ý đó. Tôi không có ý làm hại ai. –.... và sau show diễn tôi nhận ra rằng lời nhận xét trên có thể được xem như xúc phạm, vì vậy tôi đã yêu cầu Jay Leno xóa đi, và ông đã xóa".

Berry đã tham gia vào một đợt vận động cho Barack Obama trong tháng 2 năm 2008, và nói rằng chị "sẽ lượm hết các ly bằng giấy khỏi mặt đất để làm sạch đường cho ông đi".

Tháng 10 năm 2008, Berry được chọn là "phụ nữ sexy nhất còn sống" (mest sexede kvinde Alive) của tạp chí Esquire, chị nói rằng: "Tôi không biết chính xác điều này có ý nghĩa gì, nhưng (tôi đã) 42 tuổi và vừa mới có con, tôi nghĩ rằng mình sẽ nhận danh hiệu này".

Phim mục

{| class="wikitable sortable"
! Năm
! Tên phim
! Vai diễn
! class="unsortable" | Ghi chú
|-
| 1989
| Living Dolls
| Emily Franklin
| TV (đã hủy bỏ sau 13 tập)
|-
| 1991
| Amen
| Claire
| TV series, tập: "Unforgettable"
|-
| 1991
|
| Jaclyn
| TV series, tập: "Love, Hillman-Style"
|-
| 1991
| They Came from Outer Space
| Rene
| TV series, tập: "Hair Today, Gone Tomorrow"
|-
| 1991
| Knots Landing
| Debbie Porter
| TV (thành viên đoàn diễn viên năm 1991)
|-
| 1991
| Jungle Fever
| Vivian
| Đề cử—Giải của Hiệp hội phê bình phim Chicago cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhấtĐề cử— Giải của Hiệp hội phê bình phim Chicago cho nữ diễn viên triển vọng nhất
|-
| 1991
| Strictly Business
| Natalie
|
|-
| 1991
|
| Cory
|
|-
| 1992
| Boomerang
| Angela Lewis
|
|-
| 1993
| Alex Haley's Queen
| Queen
| NAACP Image Award for Outstanding Actress in a Television Movie, Mini-Series or Dramatic Special
|-
| 1993
| CB4
| bản thân
| Cameo
|-
| 1993
| Father Hood
| Kathleen Mercer
|
|-
| 1993
|
| Autumn Haley
|
|-
| 1994
|
| Sharon Stone
|
|-
| 1995
| Solomon & Sheba
| Nikhaule/Queen Sheba
| TV
|-
| 1995
| Losing Isaiah
| Khaila Richards
|
|-
| 1996
| Executive Decision
| Jean
|
|-
| 1996
| Race the Sun
| Miss Sandra Beecher
|
|-
| 1996
| Girl 6
|
| Cameo
|-
| 1996
|
| Josie Potenza
|
|-
| 1997
| B*A*P*S
| Nisi
|
|-
| 1998
|
| Shelby Coles
| TV
|-
| 1998
| Bulworth
| Nina
|
|-
| 1998
| Why Do Fools Fall in Love
| Zola Taylor
|
|-
| 1999
| Introducing Dorothy Dandridge
| Dorothy Dandridge
| Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Miniseries or a MovieGolden Globe Award for Best Actress – Miniseries or Television FilmScreen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Miniseries or Television MovieNAACP Image Award for Outstanding Actress in a Television Movie, Mini-Series or Dramatic Special
|-
| 2000
| X-Men
| Ororo Munroe/Storm
|
|-
| 2000
| Welcome to Hollywood
|
| Phim tài liệu
|-
| 2001
| Swordfish
| Ginger Knowles
| NAACP Image Award for Outstanding Actress in a Motion Picture
|-
| 2001
| Monster's Ball
| Leticia Musgrove
| Giải Oscar cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhấtBlack Reel Award for Best ActressGiải NBRMP cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhấtGiải NBRMP cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhấtGiải Gấu bạc cho nữ diễn viên xuất sắc nhấtScreen Actors Guild Award for Outstanding Performance by a Female Actor in a Leading RoleĐề cử—Giải BAFTA cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhấtĐề cử—Giải của Hiệp hội phê bình phim Chicago cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhấtĐề cử—London Film Critics Circle Award for Best ActressĐề cử—Giải Quả cầu vàng cho nữ diễn viên phim chính kịch xuất sắc nhấtĐề cử—MTV Movie Award for Best Performance - FemaleĐề cử—Satellite Award for Best Actress - Motion Picture Drama
|-
| 2002
| Die Another Day
| Giacinta 'Jinx' Johnson
| NAACP Image Award
|-
| 2003
| X2: X-Men United
| Ororo Munroe/Storm
|
|-
| 2003
| Gothika
| Miranda Grey
|Teen Choice Awards for Choice Movie Actress - Drama/Action AdventureĐề cử - Black Reel Award for Best ActressĐề cử - Kids Choice Award for Best Favorite ActressĐề cử - Image Award for Outstanding Actress in a Motion PictureĐề cử - MTV Movie Award for Best Female Performance
|-
| 2004
| Catwoman
| Patience Phillips / Catwoman
| Giải Mâm xôi vàng cho diễn viên nữ chính tồi nhất
|-
| 2005
| Their Eyes Were Watching God
| Janie Starks
| Đề cử —Black Reel Award for Best Actress: T.V. Movie/Cable Đề cử —Golden Globe Award for Best Actress – Miniseries or Television Film Đề cử —NAACP Image Award for Outstanding Actress in a Television Movie, Mini-Series or Dramatic Special Đề cử —Primetime Emmy Award for Outstanding Lead Actress in a Miniseries or a Movie
|-
| 2005
| Robots
| Cappy
| (giọng nói)
|-
| 2006
| X-Men: The Last Stand
| Ororo Munroe/Storm
|
|-
| 2007
| Perfect Stranger
| Rowena Price
|
|-
| 2007
| Things We Lost in the Fire
| Audrey Burke
|
|-
| 2010
| Frankie and Alice
| Frankie/Alice
| Giải của Hiệp hội các nhà phê bình phim Mỹ gốc Phi cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhấtNAACP Image Award for Outstanding Actress in a Motion Picture Đề cử —Giải Quả cầu vàng cho nữ diễn viên phim chính kịch xuất sắc nhất
|-
| 2011
| Dark Tide
| Kate Mathieson
|
|-
| 2013
| The Call"
| Jordan Turner
|
|-
|2022
|Trăng rơi|Jocinda "Jo" Fowler
|
|}

 Giải thưởng

 Sách viết về Berry

 Banting, Erinn. Halle Berry, Weigl Publishers, 2005 – ISBN 1-59036-333-7
 Gogerly, Liz. Halle Berry, Raintree, 2005 – ISBN 1-4109-1085-7
 Naden, Corinne J. Halle Berry, Sagebrush Education Resources, 2001 – ISBN 0-613-86157-4
 O'Brien, Daniel. Halle Berry, Reynolds & Hearn, 2003 – ISBN 1-903111-38-2
 Sanello, Frank. Halle Berry: A Stormy Life, Virgin Books, 2003 – ISBN 1-85227-092-6
 Schuman, Michael A. Halle Berry: Beauty Is Not Just Physical'', Enslow, 2006 – ISBN 0-7660-2467-9

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Halle Berry Fragrances

Sinh năm 1966
Nhân vật còn sống
Người Mỹ gốc Phi
Người mẫu Mỹ
Người Mỹ gốc Anh
Phim và người giành giải Oscar cho nữ diễn viên xuất sắc nhất
Người đoạt giải Emmy
Người thi Miss USA 1986
Người thi hoa hậu thế giới 1986
Nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Người Mỹ gốc Đức
Nữ diễn viên Mỹ gốc Phi
Nữ người mẫu Mỹ gốc Phi
Người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phim truyền hình ngắn xuất sắc nhất
Nữ diễn viên lồng tiếng Mỹ
James Bond


title: Bọ rùa

text:
Bọ rùa hay Cánh cam là một họ trong bộ cánh cứng (Coleoptera) thuộc lớp sâu bọ (Insecta). Danh pháp hai phần của họ này là Coccinellidae do Pierre André Latreille đặt ra vào năm 1807. Bọ rùa gồm tới trên 6000 loài khác nhau đã được mô tả, phân bố rộng khắp trên toàn thế giới, đặc biệt phong phú ở vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam.

Thuật ngữ "coccinellidae" có nguồn gốc từ tiếng Latin coccineus có nghĩa là "đỏ tươi". Hậu tố (đuôi tên) -lidae thường dùng trong phân loại cấp họ.

Bọ rùa có hình thái đặc trưng là hình bán cầu trông giống như một con rùa tí hon, đường kính chỉ khoảng 5–6 mm, với đầy đủ đặc điểm của loài cánh cứng thuộc lớp sâu bọ (hình 1). Bọ rùa thường có màu sặc sỡ nổi bật là đỏ (vì thế mới gọi là coccineus), cam hoặc vàng với các đốm xẫm màu trên mặt lưng của cánh.

Bọ rùa là nhóm côn trùng đa thực, ăn được nhiều loại thức ăn khác nhau. Về mặt này, người ta chia chúng thành hai nhóm là bọ rùa ăn thịt và bọ rùa ăn thực vật. Bọ rùa ăn thực vật là nhóm phá hoại cây trồng khá nhiều ở Việt Nam. Tuy nhiên, bọ rùa ăn thịt lại được coi là "bạn của nhà nông" bởi thức ăn của chúng là các loài sâu bọ kí sinh gồm rệp vừng (Aphidae) và rệp sáp.. Bọ rùa ăn thịt có quá trình biến thái hoàn toàn, nhưng cả sâu non (giai đoạn ấu trùng) và trưởng thành đều chỉ ăn thịt, do đó một con bọ rùa ở bất kỳ giai đoạn nào nói trên đều cũng tiêu diệt được rệp cây. Một bọ trưởng thành mỗi ngày có thể ăn được đến hơn 100 con rệp cây. Do đó, người ta đã nuôi các loài bọ rùa thuộc nhóm này trên quy mô lớn để tiêu diệt rệp cây rất hiệu quả và không gây ô nhiễm môi trường và đảm bảo thực phẩm sạch trong trồng cam, trồng các loài cải quy mô lớn.

Bọ rùa sống nhiều ở vùng ôn đới, đặc biệt là châu Âu. Vào mùa xuân, rệp vừng từ trứng nở ra, bọ rùa cũng "thức giấc" sau kì trú đông, vì thế chúng có đủ lượng thức ăn dồi dào. Vì chúng phổ biến ở châu Âu, là sinh vật hữu ích, lại có vẻ ngoài đặc biệt, nên hình ảnh bọ rùa xuất hiện rất nhiều trong các chương trình giáo dục và giải trí, đặc biệt là truyền hình và internet. Hình ảnh bọ rùa dễ tìm, dễ vẽ nên một số nước ở vùng nhiệt đới tuy chẳng có bọ rùa cũng vẫn cứ sử dụng hình ảnh của bọ rùa vào chương trình giáo dục trẻ mầm non.

Sinh sản
Bọ rùa cái đẻ trứng ở mặt sau lá cây. Trứng hình bầu dục màu vàng, dài khoảng 1 đến 1,5 mm và bám chặt ở mặt ngoài lá cây. Một bọ rùa đẻ 10-20 trứng một lần, một đời có thể đẻ đến mấy ngàn trứng.

Sinh trưởng
Trứng sau 1-2 tuần sẽ nở ra ấu trùng. Vừa nở, ấu trùng đã ăn ngay vỏ trứng và các trứng khác không nở được. Sau đó, nó đi tìm các con rệp vừng để ăn. Ấu trùng có thân mình đầy lông lá, một ngày ăn khoảng 10 con rệp, càng lớn nó càng ăn nhiều. Qua ba lần lột xác và hoá nhộng, trong khoảng 1-2 tháng là thành trùng. Trong thời gian này, tối thiểu nó ăn tới hơn 1000 con rệp.

Đa dạng
Trên thế giới có đến 5.000 loài bọ rùa đã được miêu tả. Bọ rùa nói chung là những động vật ăn thịt đối với các côn trùng thuộc bộ Hemiptera, như rệp và các côn trùng có vảy, mặc dù các thành viên của phân họ Epilachninae là động vật ăn cỏ, và chúng cũng có thể là dịch hại trong nông nghiệp (ví dụ bọ đậu Mexico). Chúng cũng ăn một số loại cây trồng và thực vật khác khi không có các loại thức ăn khác, làm cho chúng có thể trở thành dịch hại đối với nông dân và những người làm vườn.

Sinh vật có ích
Người ta sử dụng bọ rùa làm thiên địch để phòng trị côn trùng có hại, nó rất có hiệu quả trong việc diệt rệp cây. Nếu phát hiện rệp vừng trên cây thì nên đi tìm vài con bọ rùa (1 con cũng được, tốt nhất là những con trú đông vừa thức dậy) đem về rồi đặt lên. Một lúc sau, bọ rùa sẽ đánh chén sạch sẽ lũ rệp vừng. Tuy nhiên, có một số loại bọ rùa có số chấm lớn hơn 28 lại có hại với cây cối, chúng ăn lá cây, phá hoại mùa màng.

Tham khảo

Xem thêm
Hãy trả lời em tại sao?, Nhà xuất bản Trẻ

Liên kết ngoài

Họ Bọ rùa
Họ động vật
Bọ cánh cứng Thiên địch


title: Hydrovatus pumilus

text:
Hydrovatus pumilus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrovatus


title: Phouvong

text:
Phouvong là một huyện (muang hay mường) biên giới thuộc tỉnh Attapeu ở Nam Lào . Huyện này tiếp giáp với huyện Ngọc Hồi (Kon Tum, Việt Nam) ở phía Tây, huyện Sanamxay ở phía Đông, các huyện khác của Attapu ở phía bắc, huyện Ta Veaeng (Ratanakiri, Campuchia) ở phía Nam.

Thị trấn và làng
Ban Arapruich, Ban Chom, Ban Dak-Lay, Ban Ekchoum-Phoukaniang, Ban Gnangteu, Ban Khouy, Ban Kong-Ek, Ban Kongmi, Ban Lapoung, Ban Lomlay, Ban Namavong Noy, Ban Onglouang, Ban Pakha, Ban Phiadouang, Ban Phiaha, Ban Phiahom, Ban Phiakhamdaonang, Ban Phiakhamkak, Ban Phialu Gnai, Ban Phialu Noy, Ban Phianong, Ban Phiapang, Ban Phiaseuk, Ban Phiaviang, Ban Phokandong, Ban Phomoun, Ban Phomoun Gnai, Ban Renthuk, Ban Senchay, Ban Senkeo, Ban Senkhamphon, Ban Senlouang, Ban Tanong, Ban Thattamo, Ban Tong-Asa, Ban Vianglouang, Ban Vongxay, Ban Vongxay Noy

Tham khảo

Huyện thị Lào
Attapeu
Huyện biên giới Lào với Việt Nam
Sơ khai địa lý Lào


title: Molophilus sudra

text:
Molophilus sudra là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Chiến tranh Đại Việt–Lan Xang (1478–1480)

text:
Chiến tranh Đại Việt - Lan Xang là cuộc chiến giữa nhà Hậu Lê nước Đại Việt với Lan Xang (Lào). Mục đích phát động của Đại Việt là bình định vương quốc Bồn Man và ngăn chặn sự quấy nhiễu của quân Lan Xang tại biên giới phía tây. Cuộc xâm lược cũng là sự tiếp nối của sự bành trướng của vua Lê Thánh Tông, qua đó Đại Việt đã chinh phục vương quốc Champa vào năm 1471. Cuộc chiến xuất phát từ những trận chiến lẻ tẻ trong suốt giai đoạn cai trị của Lê Thánh Tông, khiến ông quyết định mở cuộc tiến công lớn vào lãnh thổ Lan Xang (Lão Qua). Cuộc xung đột cuối cùng kéo dài khoảng 5 năm và ngày càng gia tăng đe dọa biên giới Vân Nam và làm dấy lên những lo ngại của nhà Minh . Các loại vũ khí dùng thuốc súng đóng một vai trò quan trọng trong cuộc xung đột, tạo điều kiện cho sự viễn chinh của Đại Việt. Thành công sớm trong cuộc chiến cho phép Đại Việt chiếm được cố đô Luang Prabang của Lan Xang và phá hủy thành phố Xiang Khouang của xứ Bồn Man. Cuối cùng sau khi đã nắm chắc được Bồn Man cũng như dưới sức ép của nhà Minh và sự viện trợ của Lan Na, Lê Thánh Tông sai rút quân vào năm 1480.

Nguyên nhân
Quan hệ giữa Đại Việt và Lan Xang vốn không tốt kể từ đầu thế kỷ 14. Đại Việt thời nhà Trần và Lan Xang cũng có quan hệ không tốt đẹp. Hai bên đã có giao tranh ở khu vực biên giới. Quan hệ giữa Lan Xang (Ai Lao hay Lão Qua) với triều đại sau của Đại Việt là nhà Hậu Lê càng không mấy hòa hảo. Khi Bình Định Vương của nhà Hậu Lê khởi nghĩa, Ai Lao cho Mãn Sát đem 30.000 quân và 100 thớt voi sang phối hợp với quân đội nhà Minh đánh úp. Trong trận đánh ở Sách Thủy, cháu của Lê Lợi là Lê Thạch tử trận. Sau đó, Lan Xang còn hay quấy nhiễu biên giới Đại Việt. Ngược lại, khi xây dựng chính quyền, Đại Việt còn sáp nhập một số mường của Lan Xang vào lãnh thổ của mình, đồng thời bắt Lan Xang thần phục và phải triều cống cho Đại Việt (tuy không thành lệ).

Theo sử Việt, đất Bồn Man (Lan Xang gọi là Muang Phuan) đã xin nội thuộc Đại Việt dưới triều Hoàng đế Lê Nhân Tông, được vua Nhân Tông nhập vào Đại Việt thành châu Quy Hợp thuộc xứ Nghệ An và cử quan quân sang, nhưng vẫn cho họ Lư Cầm đời đời làm Phụ đạo.

Đến giữa thế kỷ 15, quan hệ hai bên lại xấu đi. Lan Xang mang quân đánh phá biên giới Đại Việt và xung đột bùng phát.

Sau khi xung đột tạm lắng khoảng 10 năm, tình hình lại căng thẳng trở lại. Theo sử Lào, năm 1478, một viên tướng của vua Lan Xang Xaiyna Chakhaphat bắt được một con voi trắng và dâng lên vua. Được tin, vua Đại Việt sai sứ sang xin lông voi trắng. Chao Chienglaw, thái tử Lan Xang, luôn ghét Đại Việt vì lý do này khác, liền thay vì tặng lông voi, lại sai nhét phân voi vào một chiếc rương và gửi cho vua Đại Việt. Vua Đại Việt nổi giận cất binh đánh Lan Xang. Tuy nhiên, cần phải xét rằng trong lãnh thổ Đại Việt khi đó không phải không có voi trắng, vì Đại Việt Sử ký Toàn thư có chép về việc bắt voi trắng vào các năm 1068, 1418,... và tượng binh là một binh chủng thường trực của quân đội Đại Việt từ thời Trưng Vương.

Năm 1478, Cầm Công (hay Lư Cầm Công thủ lĩnh của Bồn Man) liên kết với Lão Qua (Lan Xang) đem binh quấy nhiễu (châu Quy Hợp) khu vực phía tây xứ Nghệ của Đại Việt. Vua Lê quyết định cất quân sang đánh Lan Xang.

Văn bản lịch sử gần sự kiện này nhất là Đại Việt sử ký toàn thư, bộ chính sử do sử thần nhà Hậu Lê soạn, có ghi:

{{cquote|Mùa thu, tháng 7, ngày 22, vua xuống chiếu thân hành đi đánh nước Ai Lao. Tờ chiếu viết: "...Duy nước Lão Qua kia, giáp giới cõi tây. Đương khi Thánh Tổ dẹp giặc Ngô cuồng bạo, đã nhòm sơ hở đánh úp quân ta, đến lúc Thần Vũ giết tên Nghiễm hung tàn, lại giúp kẻ gian dấy binh đánh chiếm. Chỉ vì kẻ thù của vua cha chưa diệt, mà di địch kia ngạo ngược càng già. Gọi Cao Hoàng (đế) là em, coi Dụ miếu là cháu …; sang cướp châu Lang Chánh, sang quấy phủ An Tây. Vườn tược Sầm Thượng, Sầm Hạ, nó ăn lấn như tằm; nhân dân biên giới của ta, nó lấm lét cắn trộm. Thuận Bình, Sa Bôi do vậy rối ren; Lâm An, Quy Hợp bị chúng giày xéo. Thang Thượng, Thang Hạ là biên ấp của ta, nó cướp đoạt hoành hành; Đạo Luận, Đạo Xa, tên thổ tù phản ta, nó kêu gọi, chứa chấp. Sứ của nó sang thông, thì ta hậu đãi cho về, quan của ta giao thiệp, nó lại bắt giữ bỏ ngục. Đến nước tên Cầm Công trong khi ẩn náu, nó đã giúp đỡ bao che và lúc tên Cầm Công trở mặt cắn càn, nó lại cho quân tiếp sức. Xâu xé bờ cõi ta, chiếm lấn đất đai ta. Đây đâu chỉ là mối lo một thời nơi cương giới, mà thực là mối thù muôn kiếp của nước nhà…"}}

 Lực lượng và kế hoạch của hai bên
Sử Lào kể rằng triều đình Đại Việt đã phái 55 vạn quân dưới sự chỉ huy của 4.000 tướng lĩnh sang đánh Lan Xang. Chao Chienglaw chỉ huy quân Lan Xang kháng cự. Ông có 20 vạn quân và 2 ngàn thớt voi, 6 vị dũng tướng gồm Norasing, Noranarai, Noradet, Norara, Muen Luang và Phya Kwatepa.

Còn sử liệu Việt Nam, Đại Việt sử ký toàn thư sau khi chép lại lời chiếu đánh Bồn Man của vua Lê Thánh Tông trong đó có đoạn: "Đặc sai Thái uý Sùng quận công Lê Thọ Vực, Đoan Vũ hầu Trịnh Công Lộ, Diên Hà bá Lê Hy Cát đeo ấn tướng quân, trao cho 20 vạn quân tinh nhuệ, hẹn đến tháng 8 năm nay, chia đường tiến quân, kể tội đến đánh. Tập hợp binh sĩ như hổ như beo; gióng trống hành quân thẳng sào huyệt giặc. Để dân cõi xa được chăn chiếu ấm êm, khiến đảng hung ác phải kình nghê phanh xác. Lừng lẫy danh thiêng chói lọi, theo trời nêu uy thế chẻ tre, liên tiếp tin vui rạng rỡ, hẹn ngày tâu thắng trận trở về. Báo cáo trong ngoài thảy đều được biết." Trong chiếu đánh Ai Lao ghi: "Đã định ngày 28 tháng 7 này, đặc mệnh tướng thần, chia đường tiến đánh. Chinh Tây tướng quân Lê Thọ Vực là tiên phong, đi đường chính chỉ huy các quân các doanh du kích, trước hãy giết tên cháu hiếu của giặc Bồn Man để chặt vây cánh nó, rồi chiếm ngay đất hiểm yếu là xứ Trấn Ninh mà đánh vào lòng giặc. Chinh Di tướng quân Trịnh Công Lộ chỉ huy các doanh quân thổ binh từ đường An Tây tiến vào để chiếm giữ mạn thượng lưu. Trấn Lỗ tướng quân Lê Đình Ngạn chỉ huy các doanh quân hoành dã từ đường Ngọc Ma đánh tới để cắt ngăn đường giặc chạy. Du kỵ phó tướng quân là bọn Lê Lộng đi đường châu Thuận Mỗi để bóp cổ chẹn lưng. Thảo tặc phó tướng quân là bọn Lê Nhân Hiếu theo lối phủ Thanh Đô để đánh chỗ sơ hở... Nay trẫm tự cầm cờ mao trắng điều khiển, tự cầm lưỡi búa vàng chỉ huy." Như vậy, quân Đại Việt gồm 5 đạo quân (khi chính thức xuất quân ngày 23 tháng 8 âm năm Mậu Tuất (1478) là 18 vạn) tiến vào từ 5 ngả:
Trịnh Công Lộ, Lê Vĩnh (cánh quân chính phía Bắc) theo đường phủ An Tây (Mường Lay tỉnh Lai Châu) đánh thẳng vào Lão Qua (Kinh đô Luang Prabang).
Nguyễn Lộng (Lê Lộng), Đinh Thế Nghiêu theo đường Thuận Mỗi (Thuận Châu tỉnh Sơn La), nhưng vẫn trong tầm điều hành của cánh quân Trịnh Công Lộ và yểm trợ cho cánh quân này đánh Lan Xang (Lão Qua).
Lê Nhân Hiếu (cánh quân Bắc trung tâm) theo đường phủ Thanh Đô (sau gọi là phủ Thọ Xuân nay là hướng các huyện Thường Xuân, Lang Chánh, Quan Sơn tỉnh Thanh Hóa), qua đường Hủa Phăn (đất Lão Qua) đánh Lão Qua và vu hồi vào Bồn Man.
Lê Thọ Vực (cánh quân trung tâm) theo đường chính phủ Trà Lân (Kỳ Sơn, Tương Dương tỉnh Nghệ An) đánh trực tiếp vào Bồn Man (Xiêng Khoảng), rồi xuyên qua Bồn Man sang Lão Qua.
Lê Đình Ngạn (cánh quân Nam trung tâm) theo đường phủ Ngọc Ma (mặt Tây Nam tỉnh Nghệ An, khoảng Con Cuông, Thanh Chương tỉnh Nghệ An, Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh) ngược lên theo hướng Tây Bắc đánh Bồn Man rồi Lão Qua.

Đầu năm Kỷ Hợi (1479) vua Lê Thánh Tông sai Lê Niệm mang 30 vạn quân tăng viện đánh Bồn Man.

Cuốn History of Laos (including the history of Lannathai, Chiengmai) của M. L. Manlch, phần viết về vua Tilokarat (1441-1485) của Lan Na cung cấp một thông tin rằng vua Tilokarat đã đẩy lui quân Việt Nam tấn công vào vùng đất phía Đông của nước ông, nơi mà nay là tỉnh Nan của Thái Lan. Có thể sự kiện này liên quan đến cuộc chiến tranh giữa Đại Việt và Lan Xang. Nhưng không rõ việc quân đội Đại Việt tấn công Nan là do truy đuổi quân Lan Xang chạy tới đó hay là chủ ý tấn công Lan Na. Cuốn A Short History of Laos của Grant Evans cho biết khi nhà Lê tấn công Lan Xang, một chúa xứ Nan đã giúp Lan Xang chống lại. Đại Việt sử ký toàn thư không thấy nhắc đến việc quân đội của Lê Thánh Tông tấn công nước nào khác ngoài Bồn Man và Lão Qua (tức Lan Xang) trong cuộc chiến tranh này.

Minh thực lục, cuốn sử của Trung Quốc ghi tổng số quân Đại Việt tham chiến là 23 vạn, trong đó có 8 vạn phu mở đường và chở lương.

 Diễn biến
 Xung đột biên giới
Tháng 2 năm 1467, quân Lan Xang đánh chiếm động Cự Lộng, quấy nhiễu các vùng biên giới. Lê Thánh Tông sai Hành tổng binh Khuất Đả đem 1.000 quân, cùng với Đồng tổng binh Nguyễn Động và Tán lý quân vụ Nghiêm Nhân Thọ họp với quân đồn trú trấn Gia Hưng lên đánh. Khi đến nơi, quân Lan Xang đã rút, Khuất Đả bèn tâu là Lan Xang xin trả lại đất đã chiếm. Lê Thánh Tông bèn cho Đào Viện thay chức Đốc tướng.

Tuy nhiên, đến tháng 3, Khuất Đả họp quân ở Mộc Châu (Gia Hưng), sai đem 300 thổ binh đóng quân ở sách Câu Lộng (Mã Giang), sai Lê Miễn đêm quân vệ Gia Hưng đóng quân ở Khâu Chúc, hợp với quân hai châu Mường Việt và Mường Muỗi, hư trương thanh thế khiến quân Lan Xang tan vỡ. Tướng Lan Xang (Ai Lao) là Đạo Đồng ra hàng. Khuất Đả sai Kinh lược Mộc Châu họ Xa và Cầm La canh giữ đất, sửa cửa ải. Vua Lê Thánh Tông ban đầu định sai giết, nhưng sau khi nghe lời Đinh Liệt thì vẫn không nguôi giận, sai giam vào ngục.

Sau đó, Hiệu úy Hoàng Liễn đánh trận cuối ở Khâu Lạo. Quân Lan Xang thiệt hại 3.000 người. Đến đây, xung đột tạm ngưng. Năm 1471, Lan Xang sai sứ đến Thăng Long. Khi ấy vua Lê Thánh Tông đang đi đánh Chiêm Thành, phải di chuyển vào hành điện tại cửa Tư Dung. Khi vua Lê trở về mới gặp. Uy thế của Đại Việt khi đó lên cao. Năm 1474, Lan Xang phải sang cống nộp.

 Đại Việt tiến công
Năm 1478, phụ đạo phủ Trấn Ninh (tức Bồn Man) là Cầm Công liên kết với Lão Qua (Lan Xang) đem binh quấy nhiễu khu vực phía tây xứ Nghệ. Nhận thấy tình hình nguy hại, vua Lê Thánh Tông quyết định hạ chiếu đi đánh Lão Qua. Cuộc chiến ở biên giới có lẽ đã thành công, tuy nhiên theo Chiếu đánh Bồn Man của Lê Thánh Tông thì Cầm Công không những không quay lại thần phục nhà Hậu Lê mà còn chống lại Chế sứ Nguyễn Tử Nghi, giết đại thần Vương Văn Đán, ngăn thư báo thắng trận về đến Thăng Long. Đến tháng 6 năm 1479, vua Lê quyết định chuẩn bị đánh Bồn Man.

Theo đó, Lê Thánh Tông trao cho các tướng Thái úy Lê Thọ Vực, Trịnh Công Lộ, Lê Hy Cát đeo ấn đem quân đi chinh phát Bồn Man. Theo kế hoạch, đến tháng 8 thì sẽ chia quân tiến công.

Đến tháng 7, Lê Thánh Tông xuống Chiếu đánh Lão Qua, trong đó kể tội Lan Xang sỉ nhục các vua nhà Hậu Lê là Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông, chứa chấp các tù trưởng làm loạn, cướp các vùng Lang Chánh, Sầm Thượng, Sầm Hạ, Lâm An, Quy Hợp. Đặc biệt Lê Thánh Tông nhắc đến chuyện Cầm Công của Bồn Man dẫn đường cho quân Lan Xang. Lê Thánh Tông liền sai các danh tướng chỉ huy 5 đạo quân, huy động quân số lên đến 18 vạn, chia làm 5 đường tiến vào Lan Xang và Bồn Man:

 Đoan Vũ hầu Trịnh Công Lộ, Đô đốc Lê Vĩnh, Tổng binh Nguyễn Lộng chỉ huy cánh quân chính phía Bắc gồm quân tinh nhuệ của 5 vệ thuộc Đông quân Đô đốc phủ, quân số 2.000 người theo đường phủ An Tây đánh thẳng vào thành Lão Qua (Kinh đô Luang Prabang). Ngoài ra, Trịnh Công Lộ còn được toàn quyền chỉ huy cánh quân của Lê Lộng.
 Phó tướng Lê Lộng, Tham tướng Đinh Thế Nghiêu theo đường Thuận Mỗi nằm trong tầm điều hành của cánh quân Trịnh Công Lộ, có vai trò yểm trợ cho cánh quân này đánh Lan Xang (Lão Qua), đồng thời đánh chẹn tàn quân.
 Phó tướng Lê Nhân Hiếu chỉ huy cánh quân phía Bắc theo đường phủ Thanh Đô (Phủ Thọ Xuân, Thanh Hóa), đánh vào chỗ sơ hở của Lan Xang tại Hủa Phăn, đánh Lão Qua và vu hồi vào Bồn Man.
 Tướng quân Lê Thọ Vực dẫn cánh quân trung tâm đi theo đường chính phủ Trà Lân (Thừa tuyên Nghệ An), chỉ huy các doanh du kích đánh trực tiếp vào Bồn Man (Xiêng Khoảng), rồi xuyên qua Bồn Man sang Lão Qua. Cánh quân này trực tiếp chịu sai khiến của vua Lê Thánh Tông.
 Tướng quân Lê Đình Ngạn chỉ huy cánh quân phía Nam theo đường phủ Ngọc Ma (Tây nam Nghệ An, khoảng Con Cuông, Thanh Chương tỉnh Nghệ An, Hương Sơn tỉnh Hà Tĩnh) ngược lên theo hướng tây bắc đánh Bồn Man rồi Lão Qua.

Theo sử Lào, quân Lan Xang đặt mai phục ở đồi Poomung. Trận chiến diễn ra suốt 3 ngày đêm, hai bên đều thương vong lớn, quân Lan Xang phải rút về Na Khaochao. Quân đội Đại Việt truy kích và giao chiến ở cánh đồng Na Moungkon và Na Haidio. Hai bên đều chịu tổn thất, nhưng quân đội Đại Việt dựa vào ưu thế tạm thời về quân số bao vây và đánh bại Lan Xang, giết chết hai tướng Muen Kwatepa và Muen Neua. Cánh quân lan Xang do tướng Muen Bun và Muen Luan đến cứu cũng bị tiêu diệt. Một số tướng Lan Xang là Norasing, Noranarai, Noradet và Norara thì bị bắt sống và xử tử ở Na Khaochao. Bản thân thế tử Chao Chienglaw bị thương nặng, rồi bị bắt giết.

Thất bại lớn khiến vua Xaiyna Chakhaphat cùng hoàng tộc vội lên thuyền chạy tới Chieng Khan (khi đó thuộc Lan Na, nay thuộc tỉnh Loei, Thái Lan). Quân đội Đại Việt tiến vào thành Luang Prabang, tịch thu của cải, lấy đây làm bàn đạp để tiến sang phía Tây.

Khi đó hoàng tử Thengkham, con thứ của Xaiyna Chakhaphat, đang cai trị ở Dansai (thuộc Loei) tập hợp quân ở vùng Dansai và Chieng Khan tiến về kinh đô Luang Prabang. Quân Đại Việt khi đó đã rút khỏi. Còn sử Lào ghi quân Đại Việt bị quân Lan Xang tấn công bất ngờ, nên tan rã và tháo chạy.

 Chiến sự lan rộng
Theo Đại Việt Sử ký toàn thư, sau khi đánh chiếm Luang Prabang, quân đội Đại Việt mở cuộc tiến công truy kích quân Lan Xang về phía Tây, đưa quốc thư cho vua Miến Điện (Ava):

Cánh quân trung tâm do Lê Thánh Tông thân chính mới đến hành cung Chiềng Vang, sau đến Châu Bồ được bốn ngày thì nghe tin Trịnh Công Lộ đại thắng, bèn trở về Thăng Long. Tuy nhiên, các cánh quân đánh Bồn Man có lẽ chưa thành công khi thư báo thắng trận của Lê Thọ Vực bị chặn mất. Lê Thánh Tông liền sai hai tướng vận lương Khâm sai Trần Bảo, Phó tướng Nguyễn Cảnh Thanh mang sắc chỉ cho Lê Thọ Vực khi đó đang đóng tại vùng đất chiếm được ở Sa Quan, châu Niệm Tống Trung (ngã ba sông thượng du Lan Xang).

Lê Thánh Tông trở về lập tức sai Lê Niệm đốc suất quân đội (sử ghi là 300.000), thân chinh để tiêu diệt hoàn toàn lực lượng kháng cự của Cầm Công tại Bồn Man. Quân đội Đại Việt vượt qua được cửa ải, đốt phá các thành trì kháng cự, thiêu hủy kho tàng. Cầm Công bỏ chạy rồi chết. Dân Bồn Man khi đó đa phần bị chết đói, 9 vạn hộ chỉ còn 2.000 người bèn đầu hàng. Vua Lê Thánh Tông bèn cho Cầm Đông (em Cầm Công) làm Tuyên úy đại sứ để thu phục. Đại Việt Sử ký Toàn thư có ghi:

Đến tháng 1 năm 1480, Lê Thánh Tông trở về kinh đô, cuộc chinh phạt coi như đã hoàn thành mục tiêu.

 Kết quả
Sử sách Lào kể rằng quân Lan Xang đã giết được vô số tướng sĩ Đại Việt. Quân đội Đại Việt phải bỏ chạy về nước và trong số 4000 tướng lĩnh Đại Việt, chỉ còn 600 sống sót về được đến Đại Việt.

Còn sử sách Việt Nam thì lại kể là quân đội Đại Việt thắng to, phá được thành, bắt được dân, giết được tướng, đuổi được vua Lan Xang trốn chạy. Tuy nhiên, không thấy kể việc khao thưởng tướng lĩnh cầm quân thế nào.

Theo biên chép của Minh Thực lục, nhà Minh chỉ biết đến sự việc này vào năm sau (1480) qua Tổng binh Vân Nam là Kiềm quốc công Mộc Tông, còn đương thời khi xảy ra chiến sự giữa Đại Việt và Lan Xang, nhà Minh bận đối phó với những vụ quấy rối biên giới huyện Mông Tự, tỉnh Vân Nam của khoảng 800 quân Đại Việt do chính Lê Thánh Tông (Minh thực lục chép là Lê Hạo) phát động. Mộc Tông nhận được lời "tố cáo" của các nước Bồn Man, Xa Lý, Bát Bách Đại Điện mới tâu lại vua Minh về vụ việc "Đại Việt đánh giết Lão Qua" năm 1480, sau đó Tổng đốc Lưỡng Quảng là Chu Anh sang tận đầu năm dương lịch 1481 (tháng 12 năm Canh Tý) mới tâu báo cụ thể hơn cho Minh Hiến Tông biết, theo đó Đại Việt đánh phá 20 trại của Lan Xang, giết hơn 20 vạn người, còn Đại Việt tổn thất 5 vạn, phải rút lui vào tháng 12 năm 1479.

 Ý nghĩa
Cuộc chiến này đã khiến cho Lan Xang bị tàn phá nặng nề. Quan hệ giữa hai nước càng thêm xấu đi, đẩy Lan Xang tới chỗ liên minh chặt chẽ hơn với các quốc gia của người Thái khác. Bồn Man lệ thuộc vào Đại Việt, và từ đó về sau ít phụ thuộc vào Lan Xang hơn, đặc biệt là những giai đoạn Lan Xang suy yếu.

Trong khi đó, Đại Việt lại chịu thêm sức ép từ phía Đại Minh. Hoàng đế nhà Minh gửi thư trách hoàng đế Đại Việt về việc dấy binh đánh Lan Xang. Đại Việt sử ký toàn thư chép về việc này như sau:

Để trả lời việc này (đánh Lão Qua), cùng hai việc tranh chấp biên giới phía bắc với nhà Minh cũng năm đó, vua Lê Thánh Tông sai Lương Thế Vinh, Thân Nhân Trung theo kế Lê Thọ Vực mà soạn 3 bài biểu (công hàm) ngoại giao, rồi sai Nguyễn Văn Chất, Doãn Hoành Tuấn, Vũ Duy Giáo trình cho vua nhà Minh, nhân dịp đi sứ tuế cống nhà Minh vào tháng 12 âm năm Canh Tý (1480).

 Tham khảo
Đại Việt sử ký toàn thư
 Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, bản điện tử của Viện Việt học.
 Minh thực lục - Quan hệ Trung Quốc - Việt Nam thế kỷ 14-17, tập 3'', Hồ Bạch Thảo dịch, Nhà xuất bản Hà Nội, 2010
 Manlch, M.L. (1967) History of Laos

Chú thích

Chiến tranh liên quan tới Việt Nam
Chiến tranh liên quan tới Lào
Quan hệ Lào-Việt Nam
Chiến tranh trong lịch sử Việt Nam
Lan Xang
Quân sự Việt Nam thời Lê sơ


title: Oncidium marshallianum

text:
Oncidium marshallianum là một loài phong lan đặc hữu của đông nam Brasil.

Chú thích

Tham khảo

M
Thực vật Brasil


title: Manilkara dardanoi

text:
Manilkara dardanoi là một cây gỗ thuộc họ hồng xiêm. Đây là loài đặc hữu của Brasil, và chỉ có ở một khu vực nhỏ của Pernambuco. Tại đây nó mọc trong các khu rừng chủ yếu dọc bờ biển, hoặc sâu hơn trong nội địa tại các khu rừng thứ cấp xưa. Tuy thế, môi trường sống tự nhiên của chúng đang biến mất dần do bị đốn lấy gỗ và đất bị khai quang để xây nhà.

Chú thích

Tham khảo

dardanoi
Thực vật mô tả năm 1950
Thực vật Brasil
Thực vật được mô tả năm 1950


title: Santa Teresa di Riva

text:
San Teodoro là một đô thị ở tỉnh Messina trong vùng Sicilia của Italia, có vị trí cách khoảng 120 km về phía đông của Palermo và vào khoảng 80 km về phía tây nam của Messina. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.534 người và diện tích là 13,9 km².

San Teodoro giáp các đô thị: Cesarò, Troina.

Lịch sử biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Messina
Đô thị Thành phố trung tâm Messina


title: Long Bình, thị xã Long Mỹ

text:
Long Bình là một xã thuộc thị xã Long Mỹ, tỉnh Hậu Giang, Việt Nam.

Địa lý
Xã Long Bình nằm ở phía bắc thị xã Long Mỹ, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Phụng Hiệp
Phía tây giáp phường Vĩnh Tường và huyện Vị Thủy
Phía nam giáp xã Long Trị
Phía bắc giáp huyện Vị Thủy.

Xã Long Bình có diện tích 14,77 km², dân số năm 2019 là 4.634 người, mật độ dân số đạt 314 người/km².

Sông Lái Hiếu là ranh giới tự nhiên giữa xã Long Bình với xã Long Trị.

Lịch sử
Trước đây, xã Long Bình thuộc huyện Long Mỹ.

Ngày 21 tháng 4 năm 1979, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 174-CP. Theo đó, chia xã Long Bình thành hai xã Long Bình và Long Hòa.

Ngày 28 tháng 1 năm 1991, toàn bộ diện tích và dân số của xã Long Hòa được sáp nhập trở lại xã Long Bình.

Ngày 15 tháng 5 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 933/NQ-UBTVQH13. Theo đó, chuyển xã Long Bình về thị xã Long Mỹ mới thành lập và tách một phần diện tích, dân số của xã Long Bình (gồm các ấp Bình Thạnh, Bình An, Bình Tân, Bình Hòa, Bình Hiếu) để thành lập các phường Bình Thạnh và Vĩnh Tường thuộc thị xã Long Mỹ.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Long Bình còn lại 1.461,34 ha diện tích tự nhiên và 5.662 người.

Hành chính
Xã Long Bình được chia thành 5 ấp: Bình Thuận, Bình Hiếu A, Bình Tân A, Bình Trung, Bình Lợi.

Xã hội

Giáo dục
Năm 2013, toàn xã có 3 trường tiểu học là Long Bình 1, 2, 3. Một trường Trung học cơ sở là THCS Long Bình. Cả bốn trường đều đạt chuẩn quốc gia.

Giao thông
Xã Long Bình có đường tỉnh 931 và quốc lộ 61B đi qua. Quốc lộ 61B bắt đầu từ Ngã Ba Vĩnh Tường đến trung tâm thị xã Long Mỹ

Chú thích

Tham khảo


title: Philodoria naenaeiella

text:
Philodoria naenaeiella là một loài loài bướm thuộc họ Gracillariidae. Đây là loài đặc hữu của Oahu.

Ấu trùng ăn các loài Dubautia laxa và Hesperomannia arborescens swezeyi. Có khả năng chúng ăn lá cây nơi chúng sống.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Philodoria
Bướm đêm đặc hữu Hawaii


title: Dactylispa tristis

text:
Dactylispa tristis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Duvivier miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Dactylispa


title: (9728) 1981 EX38

text:
{{DISPLAYTITLE:(9728) 1981 EX38}}

(9728) 1981 EX38 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Schelte J. Bus ở Đài thiên văn Siding Spring gần Coonabarabran, New South Wales, Úc, ngày 2 tháng 3 năm 1981.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 9001–10000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1981
Được phát hiện bởi Schelte J. Bus
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Neognophomyia spectralis

text:
Neognophomyia spectralis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Neognophomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Alibama

text:
Alibama là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Alseis lugonis

text:
Alseis lugonis là một loài thực vật]] thuộc họ Rubiaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Jaramillo, T., Cornejo, X. & Pitman, N. 2004. Alseis lugonis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

L
Thực vật đặc hữu Ecuador