title: Aponia (bướm đêm)

text:
Aponia là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Species
Aponia aponianalis (Druce, 1899)
Aponia insularis Munroe, 1964
Aponia itzalis Munroe, 1964
Aponia major Munroe, 1964
Aponia minnithalis (Druce, 1895)

Tham khảo

Pyraustinae


title: Acrocercops serriformis

text:
Acrocercops serriformis là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Indonesia (Java), Malaysia (Sabah) và Guadalcanal.

Ấu trùng ăn các loài Jatropha gossypifolia, Ricinus communis và Bauhinia. Chúng có thể ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Marojejya darianii

text:
Marojejya darianii là loài thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae. Loài này được J.Dransf. & N.W.Uhl mô tả khoa học đầu tiên năm 1984.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Marojejya
Thực vật được mô tả năm 1984
Thực vật Madagascar


title: Dicranomyia moronis

text:
Dicranomyia moronis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: 2682 Soromundi

text:
2682 Soromundi (1979 MF4) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 25 tháng 6 năm 1979 bởi E. F. và Bus Helin ở Siding Spring.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2682 Soromundi

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1979


title: Heliocheilus aberrans

text:
Heliocheilus aberrans là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Lãnh thổ Thủ đô Úc, New South Wales, Lãnh thổ Bắc Úc, Queensland, Victoria và Tây Úc.

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Australian Caterpillars
Australian Faunal Directory

Chú thích

Heliocheilus


title: Tháng 11 năm 2011

text:
Tháng 11 năm 2011 bắt đầu vào Thứ ba và kết thúc sau 30 ngày vào Thứ tư.

Chủ đề:Thời sự

Tham khảo

Tháng mười một
2011-11

br:2011#Du


title: 8150 Kaluga

text:
8150 Kaluga (1985 QL4) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 8 năm 1985 bởi N. S. Chernykh ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8150 Kaluga

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1985


title: Marcillac-la-Croze

text:
Marcillac-la-Croze là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Corrèze

Tham khảo

Marcillaclacroze


title: Mentuhotep IV

text:
Nebtawyre Mentuhotep IV là vị pharaon cuối cùng thuộc Vương triều thứ 11 của Ai Cập cổ đại thuộc thời kì Trung Vương quốc (cai trị: 1998-1991 TCN), ông chỉ ở ngôi vua được 7 năm.

Những dòng chữ khắc đá
Ông chỉ được biết đến từ một vài chữ khắc ở Wadi Hammamat ghi lại cuộc viễn chinh khu vực ven bờ Biển Đỏ và việc khai thác mỏ đá cho các lăng tẩm của hoàng gia. Có vẻ như ông là một người con của vị vua tiền nhiệm.

Ngoài ra, ông còn được chứng thực bởi những dòng chữ khắc ở Wadi el-Hudi, dưới sự lãnh đạo của tể tướng Antef. Một dòng chữ khác có liên quan cũng được tìm thấy ở Ayn Souchna. Những địa điểm này là bến cảng được xây dựng cho các cuộc viễn chinh đến Sinai.

Mặc dù vương triều của Mentuhotep khá mịt mù (ông vắng mặt trong các danh sách các vua chính thức tại Abydos), những dòng chữ khắc lại cho thấy quá trình tổ chức và chuẩn bị cho một chuyến viễn chinh lớn dưới vương triều của ông. Người lãnh đạo cuộc viễn chinh đến Wadi Hammamat trong năm thứ hai dưới vương triều Mentuhotep IV là vị tể tướng Amenemhat, người được cho là vị vua tương lai Amenemhat I, vị vua đầu tiên của vương triều thứ 12, và cũng là người kế vị trực tiếp của Mentuhotep.

Một mảnh của chiếc bát đá được tìm thấy ở phía Bắc Lisht có mặt ngoài được chạm tước hiệu chính thức của Mentuhotep IV, và ở mặt trong là tước hiệu của vua Amenemhat I, người kế tục ông. Bởi vì hai chữ khắc được chạm khắc theo cách viết khác nhau, theo Dorothea Arnold, điều này chỉ ra rằng Amenemhat có thêm tên mình vào sau khi mà nó đã được mang tên của Mentuhotep IV.

Kết thúc vương triều
Một số nhà Ai Cập học đã có giả thuyết cho rằng Amenemhat đã cướp ngôi vua hoặc là lên nối ngôi sau khi Mentuhotep IV qua đời vì không có con cái. Hiện nay không có bằng chứng khảo cổ học hoặc văn bản nào chứng minh rằng Mentuhotep đã bị viên tể tướng của ông lật đổ hoặc rằng ông đã chọn Amenemhat là người kế vị của mình. Xác ướp của ông cũng như nơi chôn cất của ông vẫn chưa được tìm thấy.

Chú thích

Tham khảo
 W. Grajetzki, The Middle Kingdom of Ancient Egypt: History,Archaeology and Society, Duckworth, London 2006 ISBN 0-7156-3435-6, 25-26

Pharaon Vương triều thứ Mười một của Ai Cập
Năm sinh không rõ
Pharaon


title: Tương phản pha vi sai

text:
DPC là chữ viết tắt của Differential Phase Contrast, dịch sang tiếng Việt có nghĩa là Tương phản pha vi sai) là kỹ thuật chụp ảnh từ trong kính hiển vi điện tử truyền qua Lorentz, được thực hiện trên các kính hiển vi điện tử truyền qua quét (STEM), tạo ra hình ảnh tương phản về cảm ứng từ trong vật rắn bằng cách sử dụng một chùm điện tử quét trên mẫu. Thực chất, thuật ngữ DPC không chỉ mang ý nghĩa trong lĩnh vực chụp ảnh từ, mà là một khái niệm rộng trong ngành chụp ảnh hiển vi hoạt động dựa trên việc ghi lại độ tương phản về pha của sóng.

Nguyên lý của DPC
DPC hoạt động giống như một STEM, người ta hội tụ chùm điện tử thành một chùm hội tụ rất hẹp và điều khiển để quét qua mẫu. Thông thường, góc lệch của chùm điện tử truyền qua mẫu là rất nhỏ, do đó khi sử dụng chùm điện tử hội tụ quét trên mẫu, chùm điện tử truyền qua sẽ bị lệch góc lớn hơn, do đó nâng cao khả năng khảo sát tương phản về từ tính. Bên dưới mẫu, người ta sử dụng cuộn dây hủy quét và dùng một detector có 4 góc (gọi là quadrant detector) để ghi lại chùm điện tử bên dưới.

Khi đó, tín hiệu thu được sẽ là 4 tín hiệu từ 4 detector con, và tương phản về cảm ứng từ thu được nhờ việc lấy hiệu (vi sai) giữa các detector đối diện. Một DPC thường có 2 lớp detector 4 góc. Lớp trong (E,F,G,H) là các detector ghi ảnh khi thực hiện chế độ hoạt động với độ phóng dại nhỏ, sử dụng chùm tia có kích thước lớn. Lớp ngoài (A,B,C,D) là 4 detector ghi ảnh ở độ phóng đại lớn, sử dụng chùm tia được hội tụ rất hẹp.

Ảnh tương phản từ là 2 ảnh vi sai từ các cặp detector đối diện (E-G, F-H ở độ phóng đại nhỏ, hay A-C, B-D ở độ phóng đại lớn) sẽ tương ứng với tương phản về cảm ứng từ theo 2 trục tọa độ vuông góc (Bx, By).

Khái niệm về hiển vi tương phản pha vi sai lần đầu tiên được nêu vào năm 1974 bởi N. H. Dekker và H. de Lang  và sau đó được nhóm nghiên cứu của John Chapman (Đại học Glasgow, Vương quốc Anh) phát triển thành kỹ thuật DPC trong kính hiển vi Lorentz vào năm 1983 ,, và đến nay DPC đã trở thành một trong những kỹ thuật chụp ảnh từ mạnh nhất có khả năng cho ảnh với độ phân giải rất cao và chất lượng cao đồng thời dễ dàng phân tích thông tin. Ảnh DPC cho trực tiếp tương phản về cảm ứng từ trong các đômen từ (các tương phản trắng-đen tương ứng với chiều của cảm ứng từ) đồng thời rất mạnh trong việc khảo sát tính chất vách đômen. DPC là chế độ ghi ảnh in-focus.

Đặc điểm của ảnh DPC
DPC cho 2 ảnh vi sai (từ tín hiệu vi sai ở 2 cặp detector đối diện) tương ứng với sự tương phản về cảm ứng từ theo hai trục tọa độ vuông góc (hai thành phân cảm ứng từ Bx, By). Các màu sắc trên ảnh tương ứng với độ lớn của cảm ứng từ (màu trắng cho giá trị dương cực đại và màu đen cho giá trị âm cực tiểu, màu xám nhạt cho giá trị 0). Vách đômen được xác định từ biên giới ngăn cách giữa hai vùng có sự tương phản về cảm ứng từ. Như vậy, ảnh DPC cho hình ảnh về các đômen từ (trái với [[ảnh Fresnel cho hình ảnh về các vách đômen) và do đó rất dễ dàng vẽ ra sự phân bố của cảm ứng từ trong mẫu màng.

Ảnh DPC là ảnh ở vị trí lấy nét (in focus), do đó hoàn toàn không bị nhiễu bởi các vân giao thoa Fresnel. Đối với các mẫu màng mỏng sắt từ đa tinh thể, ảnh DPC cũng có thể cho hình ảnh các gợn sóng giống như ảnh Fresnel và tính chất của phổ gợn sóng cũng hoàn toàn tương tự như trong ảnh Fresnel.

DPC có hai chế độ hoạt động. Chế độ phóng đại thấp, hoạt động khi nửa bên trên của thấu kính Lorentz được tắt và chùm tia hội tụ ở góc hội tụ lớn, kích thước chùm tia lớn (thường xung quanh 20-45 nm) và sử dụng hệ detector nhỏ bên trong ghi ảnh, do đó cho độ phân giải từ 20-45 nm, nhưng lại cho độ tương phản rất tốt, chất lượng ảnh cao. Ở chế độ phóng đại lớn, nửa thấu kính Lorentz bên trên được hoạt động và chùm tia được hội tụ thành điểm rất nhỏ (cỡ 1 nm) nên ảnh thu được có độ phân giải rất cao (từ 1-5 nm) nhưng ngược lại, độ tương phản lại kém so với chế độ phóng đại thấp. Chế độ này thường dùng để đo vách đômen hoặc các tính chất của linh kiện rất nhỏ.

Ưu điểm và hạn chế của DPC

Ưu điểm của DPC
DPC rất dễ dàng cho ảnh cấu trúc từ với chất lượng cao và độ phân giải rất cao.
DPC có thể đơn giản thông dịch để vẽ ra bản đồ phân bố cảm ứng từ trong mẫu và tính toán định lượng về cảm ứng từ, đo kích thước vách đômen với độ chính xác cao một cách dễ dàng.
So với các kỹ thuật sử dụng ở chế độ quét khác, DPC là kỹ thuật ghi ảnh nhanh nhất.

Hạn chế của DPC
DPC hoạt động ở chế độ quét nên nó ghi ảnh chậm hơn so với chế độ ảnh Fresnel hay các kỹ thuật quang khác.
DPC đòi hỏi quá trình cài đặt sắp xếp phức tạp và hệ detector rất đắt tiền.
DPC đòi hỏi mẫu mỏng, sạch nên hạn chế quá trình chế tạo.

Tham khảo

Xem thêm
Kính hiển vi Lorentz
Kính hiển vi điện tử truyền qua quét
Ảnh Fresnel

Từ học
Kính hiển vi điện tử
Kính hiển vi điện tử truyền qua
Chụp ảnh từ


title: Anchicremna

text:
Anchicremna là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Anchicremna eulidias Meyrick, 1926

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Sparganothini


title: 303 Josephina

text:
Josephina (định danh hành tinh vi hình: 303 Josephina) là một tiểu hành tinh lớn ở vành đai chính.

Ngày 12 tháng 2 năm 1891, nhà thiên văn học người Ý Elia Millosevich phát hiện tiểu hành tinh Josephina khi ông thực hiện quan sát ở Roma và đây cũng là tiểu hành tinh đầu tiên trong số hai tiểu hành tinh do ông phát hiện, tiểu hành tinh thứ hai do ông phát hiện là 306 Unitas.

Xem thêm
 Danh sách tiểu hành tinh: 1–1000

Tham khảo

Liên kết ngoài
 303 Josephina - baneparametre hos JPL Solar System Dynamics

Josephina
18910212
Josephina


title: Catocala judith

text:
Catocala judith là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Loài này có ở miền nam Quebec (ở đó nó is rare) và Ontario tới Hoa Kỳ từ New Hampshire phía nam qua Connecticut và New Jersey tới North Carolina và Georgia, phía tây đến Oklahoma và Iowa và phía bắc đến Wisconsin.

Sải cánh dài 45–55 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 10 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn Carya illinoinensis, Carya ovata và Juglans nigra.

Liên kết ngoài
Species info

Chú thích

Catocala


title: Brécey

text:
Brécey  là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 75 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Manche


title: Noctua interposita

text:
Noctua interposita là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuinae. Nó được tìm thấy ở châu Âu.

Sải cánh dài 39–45 mm.

Ấu trùng ăn nhiều loại thực vật thân thảo và grasses.

Hình ảnh

Liên kết ngoài

Chú thích

Noctua
Côn trùng châu Âu


title: Dao động phương Nam

text:
El Niño–Dao động phương Nam (ENSO) là sự biến đổi có tính chu kỳ không đều của gió và nhiệt độ bề mặt biển trên Đông Thái Bình Dương nhiệt đới, ảnh hưởng đến khí hậu hầu khắp các miền nhiệt đới và cận nhiệt đới. Giai đoạn nhiệt độ nước biển ấm hay pha nóng được gọi là El Niño còn pha lạnh gọi là La Niña. Dao động phương Nam là thành phần khí quyển đi kèm gắn liền với sự thay đổi nhiệt độ nước biển: El Niño có đặc điểm khí áp bề mặt cao ở Tây Thái Bình Dương nhiệt đới còn La Niña thì ngược lại với khí áp bề mặt thấp. Mỗi giai đoạn kéo dài vài tháng và thường xảy ra vài năm một lần với cường độ biến đổi.

Hai pha ENSO liên quan đến hoàn lưu Walker do Gilbert Walker phát hiện vào đầu thế kỷ 20. Hoàn lưu Walker được sinh ra bởi lực gradien khí áp có nguồn gốc từ một vùng khí áp cao trên Đông Thái Bình Dương và một hệ thống áp thấp trên Indonesia. Hoàn lưu Walker suy yếu hoặc đảo lộn (bao gồm gió mậu dịch) sẽ khiến nước biển lạnh sâu bớt hoặc không trồi lên bề mặt, do đó tạo ra El Niño với việc làm cho bề mặt đại dương đạt mức nhiệt cao hơn trung bình. Ngược lại, hoàn lưu Walker đặc biệt mạnh sẽ gây La Niña dẫn đến nhiệt độ đại dương thấp hơn do nước trồi gia tăng.

Con người vẫn đang nghiên cứu các cơ chế tạo ra dao động. Những hình thái tối cực của dao động gây thời tiết cực đoan (như lũ lụt và hạn hán) ở nhiều vùng trên thế giới. Các nước đang phát triển phụ thuộc vào nông nghiệp và ngư nghiệp, nhất là các nước tiếp giáp Thái Bình Dương, bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

Tổng quan
El Niño–Dao động phương Nam là hiện tượng khí hậu đơn lẻ biến động định kỳ giữa ba pha: trung tính, La Niña, hoặc El Niño. La Niña và El Niño là hai pha đối lập đòi hỏi những thay đổi nhất định diễn ra ở cả đại dương và khí quyển trước khi một sự kiện được tuyên bố.

Thông thường, hải lưu Humboldt chảy lên phía bắc mang nước tương đối lạnh từ Nam Đại Dương đi dọc bờ biển phía tây Nam Mỹ đến miền nhiệt đới, nơi nó được tăng cường bởi nước trồi diễn ra dọc bờ biển Peru. Gió mậu dịch dọc xích đạo tạo ra những hải lưu đại dương ở miền đông Thái Bình Dương kéo nước từ đại dương sâu hơn lên bề mặt, do đó làm mát bề mặt đại dương. Dưới ảnh hưởng của gió mậu dịch xích đạo, những dòng nước lạnh này chảy về tây men theo xích đạo và dần dần được Mặt trời gia nhiệt. Hệ quả trực tiếp là nhiệt độ bề mặt biển ở Tây Thái Bình Dương nhìn chung ấm hơn, khoảng 8–10 °C (14–18 °F) so với Đông Thái Bình Dương. Vùng đại dương ấm là nguồn sinh đối lưu và liên hệ với mây hoặc mưa. Trong những năm El Niño nước lạnh suy yếu hoặc biến mất hoàn toàn khi nước ở Trung và Đông Thái Bình Dương trở nên ấm bằng Tây Thái Bình Dương.

Hoàn lưu Walker

Hoàn lưu Walker do lực gradien khí áp gây ra bắt nguồn từ một hệ thống áp cao trên Đông Thái Bình Dương và một hệ thống áp thấp trên Indonesia. Hoàn lưu Walker tại các bồn địa Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, Đại Tây Dương nhiệt đới tạo ra gió tây bề mặt vào mùa hè phương bắc ở bồn địa đầu tiên và gió đông ở bồn địa thứ hai và ba. Hệ quả là kết cấu nhiệt độ của ba đại dương thể hiện phi đối xứng sâu sắc. Miền đông Thái Bình Dương và Đại Tây Dương xích đạo có nhiệt độ bề mặt mát mẻ vào mùa hè phương bắc, trong khi ở Ấn Độ Dương phần mát hơn là phía tây.

Thay đổi trong hoàn lưu Walker theo thời gian xảy ra trùng khớp với thay đổi trong nhiệt độ bề mặt biển. Một vài trong đó có tính bên ngoài bắt buộc như Mặt trời dịch lên Bắc Bán cầu vào mùa hè. Những thay đổi khác dường như là kết quả của hồi tiếp khí quyển-đại dương đi đôi mà ở đó một ví dụ là gió đông làm giảm nhiệt độ bề mặt ở phía đông, làm tăng tương phản nhiệt giữa các đới do đó làm tăng cường độ gió đông trên khắp khu vực. Gió đông dị thường này khiến nước trồi nhiều hơn ở xích đạo và nâng cao dị biệt nhiệt ở phía đông, khuếch đại sự lạnh đi ban đầu do gió nam. Từ góc nhìn hải dương học, lưỡi lạnh xích đạo do gió đông gây nên. Nếu khí hậu Trái Đất đối xứng qua xích đạo thì gió vượt xích đạo không tồn tại, lưỡi lạnh sẽ yếu hơn nhiều và có kết cấu đới rất khác so với quan sát ngày nay.

Trong trạng thái không El Niño, hoàn lưu Walker quan sát tại bề mặt là gió đông mậu dịch vận chuyển nước và không khí được Mặt trời làm ấm về phía tây. Điều này còn tạo ra nước trồi đại dương ngoài khơi Peru và Ecuador, mang nước lạnh giàu dinh dưỡng lên bề mặt làm tăng trữ lượng đánh bắt. Phần phía tây Thái Bình Dương xích đạo có đặc điểm thời tiết ấm, ẩm, khí áp thấp khi hơi ẩm thu thập được trút xuống dưới dạng bão và dông. Sự vận động này khiến đại dương ở Tây Thái Bình Dương cao hơn khoảng 60 cm (24 in).

Dao động nhiệt độ bề mặt biển

Cục quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ theo dõi nhiệt độ bề mặt biển ở vùng Niño 3.4 trải dài từ kinh tuyến 120 đến 170 độ tây và từ vĩ tuyến 5 độ bắc đến 5 độ nam, cách Hawaii xấp xỉ 3.000 km (1.900 dặm) về phía đông nam. Giá trị trung bình ba tháng gần nhất được tính toán và nếu nó cao hoặc thấp hơn bình thường 0,5 °C (0,9 °F) trở lên thì El Niño hoặc La Niña được xem là đang diễn tiến. Cơ quan Khí tượng Vương quốc Anh cũng áp dụng giai đoạn vài tháng để xác định tình trạng ENSO. Khi sự ấm lên hay lạnh đi này xảy ra trong chỉ bảy đến chín tháng thì nó được xếp loại là "trạng thái" El Niño/La Niña còn với thời gian dài hơn thì là "đợt" El Niño/La Niña.

Pha trung tính
Nếu mức nhiệt thay đổi thấp hơn 0,5 °C (0,9 °F) thì trạng thái ENSO được mô tả là trung tính. Trạng thái trung tính là sự chuyển giao giữa hai pha nóng và lạnh của ENSO. Nhiệt độ đại dương, giáng thủy nhiệt đới và các mô hình gió ở gần trạng thái trung bình. Gần một nửa số năm là rơi vào pha trung tính. Các mô hình hay dị thường khí hậu khác như dấu hiệu của dao động Đại Tây Dương hoặc kết nối xa Thái Bình Dương–Bắc Mỹ chiếm tầm ảnh hưởng hơn trong pha này. Tương tự, các mô hình khí quyển bị khống chế nhiều hơn bởi những yếu tố khí hậu khác.

Pha nóng

Khi hoàn lưu Walker suy yếu hoặc đảo lộn và hoàn lưu Hadley tăng cường thì kết quả là El Niño khiến nhiệt độ đại dương ấm hơn trung bình do nước lạnh ít hoặc không trồi lên bề mặt ở ngoài khơi Tây Bắc Nam Mỹ. El Niño liên hệ với một dải nhiệt độ nước đại dương ấm hơn trung bình phát triển định kỳ ngoài khơi duyên hải Thái Bình Dương Nam Mỹ. El niño là từ tiếng Tây Ban Nha có nghĩa "bé trai" còn thuật ngữ El Niño (viết hoa chữ N) đề cập đến đứa con của Chúa là Jesus bởi sự ấm lên ở Thái Bình Dương gần Nam Mỹ thường được để ý đến vào Giáng sinh. Đây là pha nóng của ENSO và đi đôi với nó là khí áp bề mặt cao ở Tây Thái Bình Dương.

Pha lạnh
Hoàn lưu Walker đặc biệt mạnh gây ra La Niña dẫn đến nhiệt độ đại dương mát hơn ở miền nhiệt đới trung và đông Thái Bình Dương do nước trồi gia tăng. La Niña là một hiện tượng khí quyển-đại dương kết hợp, phiên bản đối lập của El Niño và thuộc kiểu khí hậu El Niño–Dao động phương Nam bao quát hơn. Cái tên La Niña bắt nguồn từ tiếng Tây Ban Nha có nghĩa "bé gái", khá liên hệ với El Niño. Trong giai đoạn La Niña nhiệt độ bề mặt biển trên khắp miền xích đạo đông trung tâm Thái Bình Dương thấp hơn bình thường 3–5 °C. Ở Hoa Kỳ, La Niña được xem diễn ra nếu trạng thái La Niña duy trì năm tháng trở lên. Tuy nhiên, mỗi quốc gia lại có định nghĩa khác nhau về những yếu tố làm nên một sự kiện La Niña để phù hợp với mối quan tâm riêng của họ. Ví dụ Cơ quan Khí tượng Nhật Bản nhận định một sự kiện La Niña diễn ra khi nhiệt độ bề mặt biển trung bình năm tháng ở vùng Niño 3 thấp hơn 0,5 °C (0,90 °F) trong 6 tháng liên tục hoặc lâu hơn.

Các pha chuyển tiếp
Các pha chuyển tiếp tại điểm khởi đầu hoặc kết thúc của El Niño hay La Niña cũng có thể là yếu tố quan trọng đối với thời tiết toàn cầu bởi tác động kết nối xa. Các đợt đáng kể gọi là Trans-Niño được đo lường bằng chỉ số Trans-Niño (TNI). Ví dụ về ảnh hưởng đến khí hậu Bắc Mỹ ngắn hạn bao gồm giáng thủy ở Tây Bắc Hoa Kỳ và lốc xoáy hoạt động ác liệt ở Hoa Kỳ giáp bang.

Dao động phương Nam
Dao động phương Nam là thành phần khí quyển của El Niño. Thành phần này là sự dao động trong khí áp bề mặt giữa miền nhiệt đới Đông và Tây Thái Bình Dương. Cường độ của dao động phương Nam được đo bằng Chỉ số Dao động phương Nam (SOI). SOI được tính toán từ sự chênh lệch khí áp bề mặt thất thường giữa Tahiti (ở Thái Bình Dương) và Darwin, Australia (ở Ấn Độ Dương).

Các đợt El Niño có SOI âm, đồng nghĩa khí áp trên Tahiti thấp hơn và khí áp trên Darwin cao hơn.
Các đợt La Niña có SOI dương, đồng nghĩa khí áp trên Tahiti cao hơn và khí áp trên Darwin thấp hơn.

Áp suất khí quyển thấp có chiều hướng xảy ra trên vùng nước ấm còn áp suất khí quyển cao thì trên vùng nước lạnh, một phần bởi đối lưu sâu phía trên vùng nước ấm. Các đợt El Niño được định nghĩa là sự ấm lên duy trì của Trung và Đông Thái Bình Dương nhiệt đới, do đó dẫn đến cường độ gió mậu dịch Thái Bình Dương giảm và mưa giảm ở miền đông và bắc Australia. Các đợt La Niña được định nghĩa là sự lạnh đi duy trì của Trung và Đông Thái Bình Dương nhiệt đới, do đó dẫn đến cường độ gió mậu dịch Thái Bình Dương tăng và những ảnh hưởng ở Australia trái ngược với El Niño.

Mặc dù Chỉ số Dao động phương Nam đã được ghi lại từ lâu quay về thập niên 1800 song độ tin cậy của nó không cao do cả Darwin lẫn Tahiti đều nằm quá xa xích đạo về phía nam khiến cho khí áp bề mặt tại cả hai địa điểm đều ít liên quan trực tiếp đến ENSO. Để khắc phục vấn đề này, một chỉ số mới được tạo ra gọi là Chỉ số Dao động phương Nam Xích đạo (EQSOI). Hai khu vực mới nằm chính giữa xích đạo được phân định để thu thập dữ liệu cho chỉ số mới: phía tây nằm trên Indonesia và phía đông nằm trên Thái Bình Dương, gần duyên hải Nam Mỹ.  Tuy nhiên dữ liệu về EQSOI chỉ có từ năm 1949.

Dao động Madden–Julian
Dao động Madden–Julian (MJO) là yếu tố lớn nhất của biến động trong mùa (30 đến 90 ngày) ở khí quyển nhiệt đới, do Roland Madden và Paul Julian của Trung tâm Nghiên cứu Khí quyển Quốc gia (NCAR) phát hiện năm 1971. Đó là liên kết quy mô lớn giữa hoàn lưu khí quyển và đối lưu sâu nhiệt đới. Khác với El Niño–Dao động phương Nam là một mô hình tĩnh, dao động Madden–Julian là mô hình động lan truyền sang phía đông với tốc độ xấp xỉ 4 đến 8 m/s (14 đến 29 km/h, 9 đến 18 mph) qua khí quyển bên trên những phần đại dương ấm áp của Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Kiểu hoàn lưu tổng thể này tự biểu hiện theo những cách khác nhau, rõ rệt nhất là lượng mưa bất thường. Sau pha đối lưu tăng cường ẩm và giáng thủy là pha khô nơi hoạt động dông tố bị kìm hãm. Mỗi chu kỳ kéo dài xấp xỉ 30–60 ngày, do đó MJO còn được gọi là dao động 30 đến 60 ngày, sóng 30 đến 60 ngày, hay dao động trong mùa.

Cường độ MJO biến động lớn theo năm, sau những giai đoạn dài hoạt động mạnh là những giai đoạn dao động biểu hiện yếu hoặc không xuất hiện. Sự biến đổi qua các năm này của MJO một phần liên kết với chu kỳ El Niño–Dao động phương Nam. Ở Thái Bình Dương, hoạt động MJO mạnh thường được quan sát tầm 6–12 tháng trước sự khởi đầu của El Niño song gần như biến mất trong đỉnh điểm của một số đợt El Niño, còn trong những đợt La Niña thì MJO thường hoạt động mạnh hơn. Các sự kiện mạnh trong dao động Madden–Julian qua một chuỗi các tháng ở Tây Thái Bình Dương có thể đẩy nhanh sự phát triển của El Niño hay La Niña nhưng thường không bản thân nó dẫn đến khởi đầu của một sự kiện ENSO nóng hay lạnh. Tuy nhiên, những quan sát gợi ý El Niño 1982–1983 phát triển nhanh trong tháng 7 năm 1982 là phản ứng trực tiếp với một sóng Kelvin được một sự kiện MJO kích hoạt vào cuối tháng 5. Thêm vào đó, thay đổi trong kết cấu của MJO với chu kỳ theo mùa và ENSO có thể tạo điều kiện cho những tác động đáng kể hơn của MJO đến ENSO. Ví dụ, gió tây bề mặt liên hệ với đối-lưu-MJO-hoạt-động mạnh hơn trong thời gian tiền El Niño và gió đông bề mặt liên hệ với pha-kìm-hãm-đối-lưu mạnh hơn trong thời gian tiền La Niña.

Tác động
Các nước đang phát triển phụ thuộc vào nông nghiệp và ngư nghiệp, đặc biệt là những nước nằm kề Thái Bình Dương, bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi ENSO. Các sự kiện El Niño nhìn chung làm tăng nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu, trong khi La Niña có chiều hướng làm giảm. Ở Nam Mỹ, El Niño có ảnh hưởng mạnh và trực tiếp. El Niño liên hệ với những tháng thời tiết ấm và rất ẩm (tháng 4 đến tháng 10) dọc duyên hải miền bắc Peru và Ecuador, gây lũ lụt lớn mỗi khi sự kiện đạt cấp độ mạnh hoặc cực mạnh. Miền đông, nam Australia, Indonesia, Philippines, Malaysia và một số đảo Nam Thái Bình Dương tồn tại trạng thái khô và ấm trong El Niño. Trái ngược, mưa lớn và lũ lụt có xác suất cao hơn đi kèm với La Niña ở những địa điểm này.

ENSO và ấm lên toàn cầu

Các sự kiện El Niño khiến nhiệt độ bề mặt trung bình toàn cầu tăng ngắn hạn (cỡ 1 năm) trong khi các sự kiện La Niña gây ra sự hạ nhiệt ngắn hạn. Bởi vậy, tần suất tương đối của El Niño so sánh với La Niña có thể tác động đến xu hướng nhiệt độ toàn cầu trên quy mô thời gian thập kỷ. Trong vài thập kỷ vừa qua số lượng sự kiện El Niño tăng còn số lượng sự kiện La Niña giảm, dù vậy cần phải quan sát ENSO một thời gian dài hơn nhiều để phát hiện những thay đổi rõ rệt.

Chiều hướng tương lai của ENSO là không rõ ràng khi các mô hình khác nhau đưa ra những dự đoán khác nhau. Hiện tượng những sự kiện El Niño mạnh hơn và thường xuyên hơn quan sát thấy có thể chỉ xảy ra trong giai đoạn đầu của ấm lên toàn cầu rồi sau đó El Niño sẽ trở nên yếu hơn. Cũng có thể các thế lực làm ổn định và mất ổn định tác động đến ENSO rốt cục sẽ bù trừ cho nhau. Con người cần nghiên cứu thêm để tìm ra đáp án thỏa đáng hơn cho câu hỏi này. ENSO được xem là một yếu tố tới hạn tiềm tàng trong khí hậu Trái Đất và dưới tình trạng ấm lên toàn cầu nó có thể tăng cường hoặc đan xen những sự kiện khí hậu cực đoan cục bộ thông qua kết nối xa củng cố. Ví dụ, sự gia tăng tần suất và mức độ của những sự kiện El Niño khiến nhiệt độ trên Ấn Độ Dương cao hơn bình thường bởi hoàn lưu Walker bị điều chỉnh, kết quả là Ấn Độ Dương ấm lên nhanh kéo theo gió mùa châu Á suy yếu.

Qua nhiều thập kỷ, tác động của ấm lên toàn cầu đến ENSO không được biết chắc chắn. Tuy nhiên, một nghiên cứu gần đây hơn chỉ ra ấm lên toàn cầu sẽ làm gia tăng mức độ và tần suất của những sự kiện El Niño Đông Thái Bình Dương. Mô hình khí hậu dự báo những sự kiện El Niño và La Niña cực điểm sẽ xảy ra thường xuyên hơn nếu con người tiếp tục phát thải khí nhà kính không kiểm soát. El Niño có thể chiếm ưu và sẽ có nhiều hơn kiểu El Niño Trung Thái Bình Dương thay vì Đông Thái Bình Dương trong tương lai khí hậu ấm lên. Cũng bởi bối cảnh này, tác động của El Niño/La Niña gia tăng tương ứng là xác suất và mức độ của nhiệt độ cực đoan khu vực.

ENSO và xoáy thuận nhiệt đới
ENSO có tầm ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới trên toàn cầu bởi năng lực điều chỉnh khí quyển và đại dương. Các yếu tố khí quyển và đại dương quy mô lớn chi phối những thuộc tính của xoáy thuận nhiệt đới, vậy nên hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới có thể bị thay đổi căn bản bởi ENSO.

Tây Bắc Thái Bình Dương

Vào những năm El Niño, xoáy thuận nhiệt đới (bão) ở Tây Bắc (hay Tây) Thái Bình Dương hình thành gần xích đạo và xa về phía đông hơn. Khu vực hoạt động tăng cường là phía nam 20°B và phía đông 130°Đ, với hướng đi thiên về tây và thời gian tồn tại lâu. Đặc biệt, cường độ bão mạnh hơn, có nhiều hơn các cơn bão mạnh cấp 3–5 và ít hơn các cơn không qua được cấp bão nhiệt đới. Ở giai đoạn sau, bão có xu hướng vòng lên phía bắc, tác động Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc.

Trong những năm La Niña, rãnh gió mùa lùi về phía tây và sống cận nhiệt đới tăng cường, khiến khu vực xoáy thuận nhiệt đới hình thành chính dịch về tây, gần Philippines và Biển Đông. Bởi vậy, đa số bão di chuyển theo hướng tây và có nguy cơ đổ bộ Trung Quốc, Philippines, Việt Nam cao hơn những năm ENSO trung tính, nhất là những tháng cuối mùa bão. Cũng vì hình thành gần đất liền nên bão sớm đổ bộ, ít có thời gian mạnh lên trên biển dẫn đến nhiều hơn các cơn bão yếu, tồn tại ngắn.

Số lượng xoáy thuận nhiệt đới trong năm La Niña giảm 3 đến 4 so với trung bình, nhưng với El Niño thì ngang trung bình. Tổng quan, El Niño chuyển dịch khu vực hoạt động của bão ra xa ngoài đại dương, tạo điều kiện thuận lợi cho bão phát triển về cường độ, trong khi La Niña làm giảm cả cường độ lẫn số lượng song gia tăng tác động đến những khu vực nhất định (Trung Quốc, Philippines, Việt Nam). Vì ảnh hưởng rõ rệt đến hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới ở Tây Thái Bình Dương, ENSO được xem là công cụ hữu hiệu cho các nhà dự báo xoáy thuận nhiệt đới theo mùa.

Trung và Đông Bắc Thái Bình Dương
Whitney và Hobgood (1997) không tìm thấy tác động của ENSO đến tần suất xoáy thuận nhiệt đới ở Đông Bắc (hay Đông) Thái Bình Dương, hay không có sự khác biệt về số cơn bão giữa các pha ENSO. Mặc dù vậy, đường đi và thời gian tồn tại của bão có thay đổi. El Niño khiến bão đi xa về phía tây hơn trong khi La Niña khiến bão hoạt động hạn chế ở phía đông. Trong năm El Niño bão dễ hình thành gần duyên hải Mexico và tồn tại lâu hơn so với năm La Niña. Số bão mạnh (sức gió trên 50 m/s) trong năm El Niño gần gấp đôi năm La Niña, một phần nhờ độ đứt gió trong khí quyển giảm. Một nghiên cứu mới hơn phát hiện rằng chỉ phần phía tây của khu vực [bão] phát triển chính (10°–20°B, 112°–140°T) là bị ảnh hưởng đáng kể bởi ENSO.

Ở Trung Bắc (hay Trung) Thái Bình Dương, hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới trong năm trung tính và La Niña ít có sự khác biệt. Tuy nhiên El Niño lại khiến số lượng bão hình thành ở đây tăng khoảng gấp đôi nhờ tạo ra những yếu tố thuận lợi như nhiệt độ bề mặt biển ấm hơn, khí áp bề mặt thấp hơn, độ ẩm mực trung tăng, và dòng thăng mực trung dị thường. Thời gian El Niño, khu vực này cũng chứng kiến nhiều hơn các cơn bão từ Đông Thái Bình Dương đi vào, càng làm tăng tính chất hoạt động. Bão di chuyển thất thường hơn trong năm El Niño, còn với hai pha kia thì có xu hướng là tây bắc và tây.

Nam Thái Bình Dương

Ở Nam Thái Bình Dương, xoáy thuận nhiệt đới có xu hướng hình thành dịch đông hay đông bắc trong những năm El Niño (phía đông 170°Đ), còn với La Niña thì ở giữa 140°Đ và 170°Đ. Ví dụ, sự kiện El Niño cực điểm 1982–83 đã tạo ra số lượng xoáy thuận nhiệt đới dữ dội chưa từng thấy ở khu vực Polynesia thuộc Pháp, nơi hiếm khi bị ảnh hưởng. Cùng pha ENSO, tần suất xoáy thuận nhiệt đới gia tăng gần đường đổi ngày và giảm ở phía đông bắc Australia. Vào những năm La Niña, xoáy thuận nhiệt đới ít hình thành ở vùng Fiji, Samoa, Tonga cũng như phía đông 170°Đ mà tập trung ở phần đông nam, giữa New Caledonia và Australia, khá ngược với El Niño. Minh họa tiêu biểu là vào mùa bão La Niña 1998–99, chỉ có ba cơn bão ở phía đông đường đổi ngày trong khi con số này là 11 với mùa bão El Niño 1997–98.

Số lượng xoáy thuận nhiệt đới ở phía đông 170°Đ phụ thuộc vào điều kiện khí quyển bị điều chỉnh bởi ENSO, khác với phía tây 170°Đ nơi yếu tố chi phối là điều kiện đại dương (nhiệt độ bề mặt biển). Cụ thể như trong El Niño, nguồn sinh xoáy thuận nhiệt đới là rãnh gió mùa vươn xa về phía đông. Thời kỳ La Niña, xoáy thuận nhiệt đới di chuyển chậm và hướng nam hơn, còn El Niño thì di chuyển nhanh và hướng vĩ tuyến (đông hoặc tây) hơn. Ở khoảng 15°N đến xích đạo, cường độ xoáy thuận nhiệt đới cao và duy trì hơn trong El Niño song sụt giảm nhanh chóng khi chúng đi xuống phía nam 15°N. Trái ngược, xoáy thuận nhiệt đới ở phía nam 15°N giữ được cường độ lâu hơn trong La Niña.

Bắc Đại Tây Dương
ENSO thay đổi hoạt động của xoáy thuận nhiệt đới ở Bắc Đại Tây Dương bằng việc chuyển dời vị trí của đối lưu quy mô lớn. El Niño chuyển hướng gió ở thượng tầng đối lưu trên Caribe và Đại Tây Dương nhiệt đới sang thiên về tây trong khi ít ảnh hưởng đến gió đông hạ tầng đối lưu, dẫn đến độ đứt gió chiều dọc tăng. Vì đứt gió cao không có lợi cho xoáy thuận nhiệt đới nên mức độ hoạt động giảm rõ rệt trong những năm El Niño mạnh, ví dụ như 1982 hay 1997. Trái ngược, môi trường cho xoáy thuận nhiệt đới hình thành và phát triển thuận lợi hơn trong những năm La Niña. Xác suất có bốn cơn đại cuồng phong trở lên trong năm La Niña là 39% so với El Niño chỉ 7%.

ENSO có tác động lớn nhất đến khí hậu Caribe và nhỏ hơn với phần Đại Tây Dương nhiệt đới còn lại. Trong pha ENSO lạnh, bão dễ xuất hiện ở biển Caribe vào cuối mùa. Mùa bão càng về sau thì vị trí bão hình thành càng dịch gần xích đạo. Số lượng xoáy thuận nhiệt đới ở Caribe vào thời kỳ La Niña nhiều hơn nhiều so với El Niño. Xác suất bão đổ bộ Hoa Kỳ cao hơn trong năm La Niña, trong đó North Carolina đối diện nguy cơ gia tăng đáng kể nhất.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Latest ENSO updates & predictions from the International Research Institute for Climate and Society
 NOAA FAQ "What is ENSO?"
 El-Niño–Southern Oscillation
 ENSO (El Niño–Southern Oscillation)
 SOI (Southern Oscillation Index)
 El-Nino, La-Nina, Southern Oscillation, ENSO
 Animation of ENSO in Victoria, Australia

Khí tượng học nhiệt đới
Hải dương học vật lý
Lịch sử tự nhiên châu Mỹ
Lịch sử tự nhiên châu Đại Dương
Tác động của biến đổi khí hậu
Nguy hiểm thời tiết


title: Quận Meigs, Tennessee

text:
Quận Meigs là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Barbatula barbatula

text:
Barbatula barbatula (tên tiếng Anh: Stone loach) là một loài cá vây tia trong họ Balitoridae.

Nó được tìm thấy ở Áo, Belarus, Bỉ, Bulgaria, Trung Quốc, Cộng hòa Czech, Đan Mạch, Estonia, Phần Lan, Pháp, Đức, Hungary, Ireland, Ý, Nhật Bản, Triều Tiên, Hàn Quốc, Latvia, Liechtenstein, Litva, Luxembourg, Moldova, Hà Lan, Ba Lan, Romania, Nga, Serbia và Montenegro, Slovakia, Tây Ban Nha, Thụy Điển, Thụy Sĩ, Ukraina, và Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland.

Đặc điểm dễ nhận biết nhất của loài cá này là các ria hàm quanh miệng, cơ thể có nhiều màu gồm nâu, xanh lá và vàng.

Loài cá này thích sống ở cái dòng sông, con suối trong suốt có đáy sỏi đá. Loài này thường sống ở tầng dưới và vùi nửa thân xuống lòng sông.

Loài cá này tìm kiếm thức ăn ở những vùng nước chảy mạnh, có nhiều sỏi đá. Vào ban đêm nó sẽ sử dụng ria mép để săn các loài động vật không xương sống.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Barbatula
Động vật được mô tả năm 1758
Cá châu Âu
Cá nước ngọt châu Âu
Nemacheilus


title: Babelomurex mansfieldi

text:
Babelomurex mansfieldi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Babelomurex
Động vật được mô tả năm 1940


title: 21665 Frege

text:
21665 Frege (1999 RR1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 9 năm 1999 bởi P. G. Comba ở Prescott.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21665 Frege

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Paul G. Comba
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Bryophilinae

text:
Bryophilinae là một phân họ bướm đêm thuộc họ Noctuidae, chỉ bao gồm 1 chi Cryphia.

Tham khảo

Beccaloni, G.W., Scoble, M.J., Robinson, G.S. & Pitkin, B. (Editors). 2003. The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). (accessed 03/06/2006)

Noctuidae


title: Bananal

text:
Bananal là một đô thị ở bang São Paulo, của Brasil. Dân số năm 2003 là 9.910 người, diện tích là 618,7 km², mật độ dân số là 16,02 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Dữ liệu dân số theo điều tra dân số năm 2000

Tổng dân số: 9.713
Dân số thành thị: 7.187
Dân số nông thôn: 2.526
 Nam giới: 4.819
 Nữ giới: 4.894
Mật độ dân số (người/km²): 15,70

Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi (trên một triệu người): 24,66

Tuổi thọ bình quân (tuổi): 67,10

Tỷ lệ sinh (số trẻ trên mỗi bà mẹ): 3,49

Tỷ lệ biết đọc biết viết: 89,04%

Chỉ số phát triển con người (HDI-M): 0,758
 Chỉ số phát triển con người - Thu nhập: 0,703
 Chỉ số phát triển con người - Tuổi thọ: 0,702
 Chỉ số phát triển con người - Giáo dục: 0,870
(Nguồn: IPEADATA)

Sông ngòi

 Sông Bracuí
 Sông Bananal

Các xa lộ

 SP-64
 SP-68
 SP-247

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng của đô thị

Đô thị bang São Paulo


title: Neopristilophus gougeleti

text:
Neopristilophus gougeleti là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Neopristilophus


title: Isuerre

text:
Isuerre là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 53 người. Diện tích đô thị này là 20 ki-lô-mét vuông.

Biến động dân số
Nguồn:

Tham khảo

Đô thị ở Zaragoza


title: Gruson

text:
Gruson là một xã của tỉnh Nord, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Nord


title: Nectopsyche pantosticta

text:
Nectopsyche pantosticta là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Nectopsyche


title: Cosmesus apicalis

text:
Cosmesus apicalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Cosmesus


title: Aphthona czwalinae

text:
{{Bảng phân loại
| name = Aphthona czwalinae
| image =
| image_width = 250px
| image_caption =
| regnum = Animalia
| phylum = Arthropoda
| classis = Insecta
| ordo = Coleoptera
| familia = Chrysomelidae
| genus = Aphthona
| species = A. czwalinae
| binomial = Aphthona czwalinae
| binomial_authority = Weise, 1888

Aphthona czwalinae là một loài bọ cánh cứng. Nó là thiên địch của Euphorbia esula. Nó là loài bản địa của Đông Âu và trung Á.

Liên kết ngoài
Cornell Biocontrol Profile

Chú thích

Tham khảo
Coombs, E. M., et al., Eds. (2004). Biological Control of Invasive Plants in the United States. Corvallis: Oregon State University Press, 239.

Aphthona


title: Andrena gracillima

text:
Andrena gracillima là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Cameron mô tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

G
Động vật được mô tả năm 1897


title: Breteau

text:
Breteau là một xã trong tỉnh Loiret, vùng Centre-Val de Loire bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 157-189 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Loiret


title: The Polar Express

text:
The Polar Express là một sách thiếu nhi phát hành năm 1985 (ISBN 0-86264-143-8) được viết và minh họa bởi Chris Van Allsburg, cựu giáo viên tại Rhode Island School of Design. Tác phẩm này đã được chuyển thể thành phim năm 2004, một bộ phim được đề cử Giải Oscar.

Sách này được nhiều người xem là một câu chuyện Nô-en kinh điển đối với trẻ em. Năm 1986, sách này đã được trao giải Caldecott Medal dành cho văn học thiếu nhi.

Tham khảo

Sách năm 1985
Sách được chuyển thể thành phim
Tàu hỏa trong tác phẩm hư cấu
Sách thiếu nhi về vận tải đường sắt
Michigan trong tác phẩm hư cấu
Bắc Cực trong các tác phẩm giả tưởng


title: Aetheomorpha submetallica

text:
Aetheomorpha submetallica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Aetheomorpha


title: (9942) 1989 TM1

text:
{{DISPLAYTITLE:(9942) 1989 TM1}}

 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó quay quanh Mặt Trời mỗi 4.18 năm.

Được phát hiện ngày 8 tháng 10 năm 1989 bởi T. Hioki và N. Kawasato tên chỉ định của nó là "".

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1989


title: Doeringiella angulicornis

text:
Doeringiella angulicornis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Roig-Alsina mô tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Doeringiella
Động vật được mô tả năm 1989


title: Yakovlev Yak-18

text:
Yakovlev Yak-18 (tiếng Nga: Як-18, chuyển âm tiếng Ba Lan: Jak-18, tên ký hiệu của NATO Max) là một máy bay huấn luyện quân sự 2 chỗ được sử dụng chủ yếu ở nhiều nước, nó được Liên Xô phát triển chế tạo. Nó được trang bị động cơ pít-tông công suất 160 hp Shvetsov M-11FR-1, nó bắt đầu được đưa vào sử dụng năm 1946.

Thiết kế và phát triển

Đây là một thiết kế thuộc thế hệ máy bay thiết kế thứ hai của Nga, và được sử dụng để huấn luyện cho phi công lái máy bay tiêm kích, Alexander S. Yakovlev luôn giữ một bộ phận để thiết máy bay hạng nhẹ. Vào tháng 5 1945, Yakovlev bắt đầu thiết kế máy bay huấn luyện 2 chỗ Yak-18. Ông thiết kế nó để thay thế cho Yakovlev UT-2 và Yak-5 đã phục vụ lâu trong Không quân Xô viết và DOSAAF (Lực lượng tình nguyện xã hội cộng tác với Quân đội, Không quân và Hải quân, là câu lạc bộ hàng không được tài trợ trên khắp Liên Xô). Máy bay mới đã bay thử vào năm sau đó, động cơ là một chiếc Shvetsov M-11 pít-tông 5 xylanh và có hệ thống bánh xe có thể co rút vào được. Thiết kế đã chứng tỏ được sự dễ dàng trong chế tạo và bảo dưỡng; và nó vẫn còn được tiếp tục sản xuất cho đến ngày nay, 55 năm sau, với 2 trong nhiều phiên bản của nó đó là Yak-18T bốn chỗ và Yak-54 hai chỗ

CJ 6a, được sản xuất ở Trung Quốc, thỉnh thoảng được trích dẫn như một phiên bản của Yak-18, nhưng nó là một máy bay hoàn toàn khác, nó chỉ sử dụng một số chi tiết của Yak-18.

Lịch sử hoạt động
Yak-18 trở thành máy bay huấn luyện tiêu chuẩn cho các Trường không quân và DOSAAF, nó được sử dụng rỗng rãi ở Trung Quốc, và ở các quốc gia khác.

Các phiên bản

Yak-18
Phiên bản sản xuất ban đầu.
Yak-18A
Phiên bản thay đổi động cơ, nó trang bị động cơ loại 194-kW (260-hp) Ivchenko AI-14FR. Sản xuất với số lượng lớn.
Yak-18U
Phiên bản này được chế tạo với số lượng nhỏ, nhưng nó có bộ phận bánh xe có thể co rút vào được.
Yak-18P (tên hiệu NATO Mouse)
Máy bay nhào lộn 1 chỗ ngồi được sử dụng trong các câu lạc bộ hàng không. Dựa trên máy bay huấn luyện 2 chỗ Yak-18.
Yak-18PM
Máy bay nhào lộn.
Yak-18PS
Máy bay nhào lộn với bộ phận bánh xe có thể co rút vào được.
Yak-18T
Máy bay huấn luyện dành cho hãng hàng không Aeroflot. Trang bị động cơ Vedeneyev M14P, sức chứa 4 người kể cả phi công.
Nanchang CJ-5
Yak-18 được chế tạo ở Trung Quốc còn được gọi là CJ-5. Có thể được trang bị vũ khí nếu thực hiện nhiệm vụ tuần tra, ngoài ra còn làm máy bay theo dõi.
Nanchang BT-6
Nanchang Haiyan (Petrel)
Máy bay nông nghiệp dân dụng.
Nanchang Haiyan A
Mẫu thử nghiệm.
Nanchang Haiyan B
Nanchang Haiyan C

Các quốc gia sử dụng

Thông số kỹ thuật

Đặc điểm riêng
 Phi đoàn: 2
 Chiều dài: 8.35 m (27 ft 5 in)
 Sải cánh: 10.60 m (34 ft 9 in)
 Chiều cao: 3.35 m (11 ft 0 in)
 Diện tích : 17.8 m² (191 ft²)
 Trọng lượng rỗng: 1.025 kg (2.255 lb)
 Trọng lượng cất cánh: n/a
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 1.320 kg (2.904 lb)
 Động cơ: 1× Ivchenko AI-14RF, 224 kW (300 hp)

Hiệu suất bay
 Vận tốc cực đại: 300 km/h (187 mph)
 Tầm bay: 700 km (436 miles)
 Trần bay: 5.060 m (16.596 ft)
 Vận tốc lên cao: n/a
 Lực nâng của cánh: n/a
 Lực đẩy/trọng lượng: n/a

Vũ khí

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Description page on aviation.ru

Nội dung liên quan

Máy bay có cùng sự phát triển
 Nanchang CJ-6

Máy bay có tính năng tương đương
 Zlin Trener
 LWD Junak
 De Havilland Chipmunk
 Percival Prentice

Yak-018
Máy bay quân sự Liên Xô thập niên 1940
Máy bay huấn luyện dân sự Liên Xô 1940–1949
Máy bay dân sự
Máy bay nhào lộn
Máy bay huấn luyện
Máy bay cánh dưới
Máy bay một động cơ cánh quạt


title: Nomioides schwarzi

text:
Nomioides schwarzi là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Pesenko mô tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Nomioides
Động vật được mô tả năm 1989


title: Belalcázar

text:
Belalcázar là một đô thị ở tỉnh Córdoba, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2006 của (INE), đô thị này có 3567 dân. Diện tích của đô thị này là 355 km² và mật độ dân số là 10,1 người/km². Tọa độ địa lý là 38º 34' độ vĩ bắc, 5º 10' độ kinh kinh tây. Đô thị này giáp El Viso và Monterrubio de la Serena về phía bắc; phía nam là Hinojosa del Duque; phía đông là El Viso; phía tây là Monterrubio de la Serena. Đô thị này nằm ở độ cao 488 m và cách tỉnh lỵ Córdoba 104 km.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Belalcázar - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía

Đô thị ở Córdoba


title: Biéville-Quétiéville

text:
Biéville-Quétiéville là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Bievillequetieville


title: Lichtervelde

text:
Lichtervelde là một đô thị ở tỉnh Tây Flanders. Đô thị này chỉ gồm thị trấn Lichtervelde proper. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2006, Lichtervelde có dân số 8.400 người. Tổng diện tích là 25.93 km² với mật độ dân số là 324 người trên mỗi km². Ở đây có nhà thờ cao 64 mét. Đây là quê hương của Charles Joseph Van Depoele.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức  - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Xã của West-Vlaanderen


title: Rhyacophila boleta

text:
Rhyacophila boleta là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Serrigny-en-Bresse

text:
Serrigny-en-Bresse là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 130.Dân số năm 2004 ước khoảng 160 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: Zestoa

text:
Zestoa là một đô thị trong tỉnh Guipúzcoa thuộc cộng đồng tự trị Xứ Basque, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Official Website Thông tin bằng Tiếng Tây Ban Nha và Basque.
 ZESTOA in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa) Thông tin bằng Tiếng Tây Ban Nha

Đô thị ở Gipuzkoa


title: Prisoner of the State

text:
Prisoner of the State: The Secret Journal of Premier Zhao Ziyang (tạm dịch: Tù nhân của nhà nước: Hồi ký bí mật của Thủ tướng Triệu Tử Dương) là một quyển sách dài 336 trang, xuất bản vào tháng 5 năm 2009 gồm có những hồi ức của cựu lãnh tụ cộng sản Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, người từng bị hạ bệ sau biến cố Thiên An Môn năm 1989. Cuốn sách này được viết dựa vào một loạt gồm 30 băng ghi âm do Triệu tử Dương bí mật thực hiện trong lúc ông bị quản thúc tại gia vào năm 1999 và năm 2000. Trong chương cuối cùng, Triệu Tử Dương ca ngợi hệ thống nghị viện dân chủ phương tây và nói rằng đó chính là con đường duy nhất mà Trung Quốc có thể giải quyết nạn tham nhũng và sự cách biệt ngày càng to lớn giữa người giàu và người nghèo. Ngày xuất bản của cuốn sách được chủ ý trùng hợp với tưởng niệm 20 năm ngày xe tăng Trung Quốc được đưa đến giải tỏa quảng trường Thiên An Môn vào ngày 4 tháng 6 năm 1989.

Đồng biên tập viên Adi Ignatius tìm thấy một cuộc họp được tổ chức tại nhà riêng của Đặng Tiểu Bình ngày 17 tháng 5 năm 1989, ít hơn ba tuần trước khi cuộc thảm sát Thiên An Môn bắt đầu như là một thời điểm chính trong cuốn sách. Khi Triệu Tử Dương cho rằng chính phủ nên tìm cách giảm bớt căng thẳng với những người biểu tình thì ngay lập tức bị hai viên chức bảo thủ chỉ trích. Khi đó Đặng Tiểu Bình thông báo rằng ông ta sẽ ban hành thiết quân luật. Triệu Tử Dương nói rằng: "Tôi từ chối làm Tổng bí thư mà ra lệnh quân đội đàn áp sinh viên."

Trích dẫn chính từ sách

Về Quảng trường Thiên An Môn
 Vì giữ lập trường quan điểm của mình về các cuộc biểu tình của sinh viên và từ chối chấp nhận quyết định dùng vũ lực trấn áp sinh viên, tôi biết được hậu quả là gì và tôi sẽ phải nhận lấy sự đối xử ra sao...tôi biết rằng nếu tôi cứ nhất mực bám giữ quan điểm của mình thì cuối cùng tôi sẽ phải bị bắt buộc từ chức.
 Vào đêm ngày 3 tháng 6, khi tôi cùng gia đình ngồi trong vườn nhà thì nghe thấy tiếng súng. Bi kịch làm chấn động thế giới đã xảy ra, không làm sao ngăn lại được nữa.

Về dân chủ
Tất cả các hệ thống này (các hệ thống dân chủ của các nước xã hội chủ nghĩa) chỉ là thiển cận. Chúng không phải là những hệ thống mà trong đó người dân được làm chủ, nhưng đúng hơn là bị cai trị bởi một vài người hay thậm chí là một người đơn độc.
Thực tế thì chính hệ thống nghị viện dân chủ tây phương đã chứng minh là có sức sống mãnh liệt nhất. Dường như đây là hệ thống tốt đẹp nhất có được hiện nay.

Về Đặng Tiểu Bình
Đặng Tiểu Bình luôn đứng trong số các lãnh tụ lão thành của đảng với vai trò là một người luôn nhấn mạnh đến việc sử dụng những phương tiện độc tài. Ông ta thường hay nhắc nhở mọi người về sự hữu dụng của nó.

Về cải cách
Lý do tôi có hứng thú sâu xa về cải cách kinh tế và tận tâm tìm cách thực hiện cải cách là vì tôi đã quyết tâm xóa bỏ căn bệnh của hệ thống kinh tế Trung Quốc từ cội rễ. Nếu không hiểu rõ được những sự yếu kém của hệ thống kinh tế Trung Quốc, có lẽ tôi không thể có một sự hối hả mạnh mẽ như thế trong việc cải cách.

Lưu hành tại Trung Quốc
Adi Ignatius, một trong các biên tập viên ấn bản tiếng Anh của cuốn sách nói rằng mặc dù cuốn sách chắc chắn bị cấm tại Hoa Lục nhưng ông tin rằng một phần nội dung của nó được phát tán trên mạng internet hay các ấn bản chui.

Một ấn bản tiếng Hoa của cuốn sách có tựa đề là Cải cách lịch trình (改革歷程) đã được New Century Press xuất bản và phát hành tại Hong Kong vào ngày 29 tháng 5 năm 2009, chỉ cách mấy ngày trước tưởng niệm 20 năm vụ đàn áp tại Thiên An Môn ngày 4 tháng 6 năm 1989. New Century Press do Bão Phác (鲍樸) điều hành. Ông là con trai của Bão Đồng (鲍彤), cựu phụ tá của Triệu Tử Dương, người vẫn còn đang bị công an Trung Quốc tại Bắc Kinh theo dõi. Ấn bản đầu tiên gồm 14.000 cuốn được tường trình là đã bán hết tại Hong Kong trong ngày đầu tiên phát hành tại một số chuỗi cửa hàng sách. Trương Gia Tuệ (張嘉慧) thuộc tiệm sách Greenfield, một nhà sách phân phối tại Hong Kong, cho rằng "Cuốn sách này là cuốn sách mà người ta đang tìm đọc nhiều nhất mà tôi chưa từng thấy trước đây."

Thông tin về phiên bản tiếng Anh
Zhao Ziyang, biên tập viên: Adi Ignatius, lời nói đầu: Roderick MacFarquhar, dịch và sắp xếp nội dung: Bao Pu và Renee Chiang, Prisoner of the State: The Secret Journal of Premier Zhao Ziyang, Simon & Schuster (19 tháng 5 năm 2009), bìa cứng, 336 trang ISBN 978-1-4391-4938-6 ISBN 978-1-84737-697-8

Tham khảo

Chính trị Trung Quốc
Sách năm 2009


title: Nomada subaccepta

text:
Nomada subaccepta là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1907.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1907


title: Tessel

text:
Tessel là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tessel sur le site de l'Institut géographique national

Xã của Calvados


title: Nittel

text:
Nittel là một đô thị thuộc trong huyện Trier-Saarburg thuộc bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị này có diện tích 16,98 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 2004 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Trier-Saarburg


title: Pselliophora longicornis

text:
Pselliophora longicornis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Pselliophora


title: Urani

text:
Urani hay uranium là một nguyên tố hóa học kim loại màu trắng thuộc nhóm Actini, có số nguyên tử là 92 trong bảng tuần hoàn, được ký hiệu là U. Trong một thời gian dài, urani là nguyên tố cuối cùng của bảng tuần hoàn. Các đồng vị phóng xạ của urani có số neutron từ 144 đến 146 nhưng phổ biến nhất là các đồng vị urani-238, urani-235 và urani-234. Tất cả đồng vị của urani đều không bền và có tính phóng xạ yếu. Urani có khối lượng nguyên tử nặng thứ 2 trong các nguyên tố tự nhiên, xếp sau plutoni-244. Mật độ của urani lớn hơn mật độ của chì khoảng 70%, nhưng không đặc bằng vàng hay wolfram. Urani có mặt trong tự nhiên với nồng độ thấp khoảng vài ppm trong đất, đá và nước, và được sản xuất thương mại từ các khoáng sản chứa urani như uraninit.

Trong tự nhiên, urani được tìm thấy ở dạng urani 238 (99,284%), urani 235 (0,711%), và một lượng rất nhỏ urani 234 (0,0058%). Urani phân rã rất chậm phát ra hạt alpha. Chu kỳ bán rã của urani 238 là khoảng 4,47 tỉ năm và của urani 235 là 704 triệu năm, do đó nó được sử dụng để xác định tuổi của Trái Đất.

Hiện tại, các ứng dụng của urani chỉ dựa trên các tính chất hạt nhân của nó. Urani-235 là đồng vị duy nhất có khả năng phân hạch một cách tự nhiên. Urani 238 có thể phân hạch bằng neutron nhanh, và là vật liệu làm giàu, có nghĩa là nó có thể được chuyển đổi thành plutoni-239, một sản phẩm có thể phân hạch được trong lò phản ứng hạt nhân. Đồng vị có thể phân hạch khác là urani-233 có thể được tạo ra từ thori tự nhiên và cũng là vật liệu quan trọng trong công nghệ hạt nhân. Trong khi urani-238 có khả năng phân hạch tự phát thấp hoặc thậm chí bao gồm cả sự phân hạch bởi neutron nhanh, thì urani 235 và đồng vị urani-233 có tiết diện hiệu dụng phân hạch cao hơn nhiều so với các neutron chậm. Khi nồng độ đủ, các đồng vị này duy trì một chuỗi phản ứng hạt nhân ổn định. Quá trình này tạo ra nhiệt trong các lò phản ứng hạt nhân và tạo ra vật liệu phân hạch dùng làm các vũ khí hạt nhân. Urani nghèo (U-238) được dùng trong các đầu đạn đâm xuyên và vỏ xe bọc thép. Trong lĩnh vực dân dụng, urani chủ yếu được dùng làm nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân. Ngoài ra, urani còn được dùng làm chất nhuộm màu có sắc đỏ-cam đến vàng chanh cho thủy tinh urani. Nó cũng được dùng làm thuốc nhuộm màu và sắc bóng trong phim ảnh.

Martin Heinrich Klaproth được công nhận là người đã phát hiện ra urani trong khoáng vật pitchblend năm 1789. Ông đã đặt tên nguyên tố mới theo tên hành tinh Uranus (Sao Thiên Vương). Trong khi đó, Eugène-Melchior Péligot là người đầu tiên tách kim loại này và các tính chất phóng xạ của nó đã được Antoine Becquerel phát hiện năm 1896. Nghiên cứu của Enrico Fermi và các tác giả khác bắt đầu thực hiện năm 1934 đã đưa urani vào ứng dụng trong công nghiệp năng lượng hạt nhân và trong quả bom nguyên tử mang tên Little Boy, quả bom này là vũ khí hạt nhân đầu tiên được sử dụng trong chiến tranh. Từ cuộc chạy đua vũ trang trong thời chiến tranh lạnh giữa Hoa Kỳ và Liên Xô đã cho ra hàng chục ngàn vũ khí hạt nhân sử dụng urani được làm giàu và plutoni có nguồn gốc từ urani. Việc an toàn của các vũ khí này và các vật liệu phân hạch của chúng sau sự tan rã của Liên Xô năm 1991 là một mối quan tâm đối với sức khỏe và an toàn của cộng đồng.

Lịch sử

Phân hạch tự nhiên thời tiền sử

Năm 1972, nhà vật lý người Pháp, Francis Perrin, phát hiện ra 15 lò phản ứng phân hạch hạt nhân tự nhiên cổ không còn hoạt động trong 3 khoáng sàng quặng riêng biệt ở mỏ Oklio tại Gabon, Tây Phi, hay còn gọi là các lò phản ứng hạt nhân hóa thạch Oklo. Một trong 3 khoáng sàng có tuổi 1,7 tỉ năm; vào thời điểm đó, urani-235 chiếm khoảng 3% tổng lượng urani trên Trái Đất. Hàm lượng này lớn đủ để một phản ứng dây chuyền duy trì phân hạch hạt nhân xảy ra, là yếu tố chứng minh cho các điều kiện tồn tại của chúng. Khả năng lưu giữ các sản phẩm chất thải hạt nhân bởi lớp bao bọc trầm tích đã được chính quyền liên bang Hoa Kỳ trích dẫn để chứng minh cho các điều kiện bảo quản của kho chứa chất thải hạt nhân núi Yucca.

Sử dụng trước khi được phát hiện
Việc sử dụng urani ở dạng oxide tự nhiên được xác định vào khoảng năm 79 TCN, khi đó nó được dùng để tạo màu vàng cho men gốm. Năm 1912, ông R. T. Gunther thuộc Trường Đại học Oxford đã tìm thấy thủy tinh màu vàng có hàm lượng 1% urani oxide trong một biệt thự La Mã ở mũi Posillipo, Vịnh Napoli, Ý. Từ cuối thời Trung cổ, uranit được tách từ các mỏ bạc Habsburg ở Joachimsthal, Bohemia (nay là Jáchymov thuộc Cộng hòa Séc) và được dùng làm chất tạo màu trong công nghiệp chế tạo thủy tinh ở địa phương. Vào đầu thế kỷ XIX, đây là các mỏ quặng urani duy nhất được biết đến trên thế giới.

Phát hiện

Việc phát hiện ra nguyên tố này được ghi công cho nhà hóa học Đức Martin Heinrich Klaproth. Trong khi đang làm các thí nghiệm trong phòng ở Berlin năm 1789, Klaproth đã tạo ra hợp chất kết tủa màu vàng (giống natri điuranat) bằng cách hòa tan pitchblend trong acid nitric và sau đó trung hòa dung dịch bằng natri hydroxide. Klaproth cho rằng chất màu vàng đó là oxide của một nguyên tố chưa được phát hiện và nung nó với than gỗ để thu một loại bột màu đen mà ông nghĩ rằng nó là một kim loại mới được phát hiện (nhưng thực chất là bột của một oxide urani). Ông đặt tên nguyên tố mới theo tên hành tinh Uranus, một hành tinh vừa được William Herschel phát hiện trước đó 8 năm.

Năm 1841, Eugène-Melchior Péligot, giáo sư hóa phân tích thuộc Trường Kỹ Nghệ Quốc gia Pháp (Conservatoire National des Arts et Métiers) ở Paris đã tách được mẫu urani kim loại đầu tiên bằng cách nung urani tetrachloride với kali.

Antoine Henri Becquerel phát hiện ra tính phóng xạ khi sử dụng urani vào năm 1896. Becquerel phát hiện ra tính chất này tại Paris bằng cách cho một mẫu muối urani K2UO2(SO4)2 trên một tấm phim để trong ngăn kéo và sau đó ông thấy tấm phim bị mờ giống như 'bị phủ sương mù'. Ông cho rằng có một dạng ánh sáng không nhìn thấy được hoặc các tia phát ra từ urani tiếp xúc với tấm phim.

Nghiên cứu phân hạch

Năm 1934 một nhóm nghiên cứu do Enrico Fermi lãnh đạo đã phát hiện thấy việc bắn phá urani bằng neutron sẽ sản sinh ra các tia beta (electron hoặc positron sinh ra từ các nguyên tố; xem hạt beta). Các sản phẩm phân hạch đầu tiên bị nhầm lẫn là các nguyên tố mới có số nguyên tử là 93 và 94, theo đó, trưởng khoa Roma, ông Orso Mario Corbino tin rằng đó là ausoni và hesperi. Các thí nghiệm của Otto Hahn và Fritz Strassmann đã đưa đến việc phát hiện ra khả năng mà urani phân hạch thành các nguyên tố nhẹ hơn và giải phóng năng lượng liên kết, trong phòng thí nghiệm của Hahn ở Berlin. Tháng 2 năm 1939, Lise Meitner cùng người cháu là nhà vật lý Otto Robert Frisch đã công bố các giải thích về mặt vật lý, đồng thời đặt tên quá trình này là 'phản ứng phân hạch hạt nhân'. Không lâu sau đó, Fermi giả thuyết rằng sự phân hạch của urani có thể giải phóng đủ số neutron để duy trì một phản ứng phân hạch. Năm 1939, giả thuyết này được xác nhận, và nghiên cứu sau đó phát hiện rằng trung bình có khoảng 2,5 neutron được giải phóng từ mỗi lần phân hạch của đồng vị hiếm của urani là urani-235. Nghiên cứu tiếp theo phát hiện rằng đồng vị phổ biến hơn là urani-238 có thể bị chuyển đổi thành plutoni, và đồng vị này, giống như urani-235, cũng có khả năng phân hạch bằng các neutron nhiệt. Các phát hiện này đã thúc đẩy việc chế tạo vũ khí hạt nhân và điện hạt nhân ở một số quốc gia.

Ngày 2 tháng 12 năm 1942, một nhóm nghiên cứu thuộc dự án Manhattan do Enrico Fermi lãnh đạo đã có thể bắt đầu thực hiện phản ứng hạt nhân dây chuyền nhân tạo đầu tiên tại lò phản ứng Chicago Pile-1. Tiến hành nghiên cứu trong phòng thí nghiệm dưới sự phụ trách của Stagg Field ở Đại học Chicago, nhóm này đã tạo ra những điều kiện cần thiết để một phản ứng xảy ra bằng cách lấp 360 tấn than thỏi, 53 tấn urani oxide và 5,5 tấn urani kim loại.

Chế tạo bom

Hai loại bom nguyên tử chính được Hoa Kỳ chế tạo trong chiến tranh thế giới lần thứ 2 là: loại dựa trên nguyên liệu urani (tên "Little Boy") mà vật liệu phân hạch của nó là urani làm giàu rất cao, và loại dựa trên nguyên liệu plutoni (xem thử nghiệm Trinity và "Fat Man") theo đó plutoni được sản xuất từ urani-238. Loại bom dùng urani là vũ khí hạt nhân đầu tiên được sử dụng trong chiến tranh khi được thả xuống thành phố Hiroshima, Nhật Bản ngày 6 tháng 8 năm 1945. Vụ nổ tương đương với 12.500 tấn thuốc nổ TNT, sức công phá và làn sóng nhiệt của quả bom phá hủy gần 50.000 tòa nhà và gây thiệt mạng gần 75.000 người (xem Vụ ném bom nguyên tử xuống Hiroshima và Nagasaki). Ban đầu người ta tin rằng urani khá hiếm, và sự phổ biến vũ khí hạt nhân có thể tránh được bằng cách đơn giản là mua tất cả urani trên thị trường, nhưng chỉ trong vòng 1 thập kỉ có nhiều mỏ urani được phát hiện ở nhiều nơi trên thế giới.

Dùng trong lò phản ứng hạt nhân

Lò phản ứng hạt nhân than chì X-10 ở Phòng thí nghiệm Oak Ridge (ORNL) ở Oak Ridge, Tennessee, trước đây còn gọi là Clinton Pile và X-10 Pile, là lò phản ứng hạt nhân thứ 2 trên thế giới (sau lò phản ứng Chicago Pile của Enrico Fermi) và là lò phản ứng hạt nhân đầu tiên được thiết kế và xây dựng để vận hành liên tục. Lò phản ứng tái sinh thí nghiệm I thuộc Phòng thí nghiệm quốc gia Hoa Kỳ Idaho gần Arco, Idaho là lò phản ứng hạt nhân đầu tiên sản xuất điện vào ngày 20 tháng 12 năm 1951. Ban đầu, bốn bóng đèn 150 W được thấp sáng từ lò phản ứng, sau đó những cải tiến đã nâng sản lượng điện lên hết công suất thiết kế (sau đó, thị trấn Arco trở thành thị trấn đầu tiên trên thế giới sử dụng toàn bộ điện phát ra từ năng lượng hạt nhân). Nhà máy điện hạt nhân thương mại đầu tiên trên thế giới, Obninsk ở Liên Xô, bắt đầu phát điện bằng lò phản ứng AM-1 vào ngày 27 tháng 6 năm 1954. Các nhà máy điện hạt nhân khác vào thời đó gồm: Calder Hall ở Anh phát điện ngày 17 tháng 10 năm 1956 và nhà máy điện hạt nhân Shippingport ở Pennsylvania phát điện ngày 26 tháng 5 năm 1958. Năng lượng hạt nhân được dùng đầu tiên vào năm 1954 cho tàu ngầm năng lượng hạt nhân USS Nautilus.

Ô nhiễm và di sản từ thời chiến tranh lạnh

Các vụ thử nghiệm hạt nhân trên mặt đất do Liên Xô và Hoa Kỳ thực hiện vào thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, và Pháp thực hiện vào thập niên 1979 và 1980 đã làm gia tăng đáng kể lượng bụi hạt nhân từ những đồng vị con của urani trên toàn thế giới. Thêm vào đó là bụi và ô nhiễm gây ra từ các vụ tai nạn hạt nhân.

Những người khai thác mỏ urani có khả năng bị ung thư cao hơn. Ví dụ, nguy cơ ung thư phổi vượt trội ở những thợ mỏ urani người Navajo đã được ghi nhận và xác định có liên hệ với nghề nghiệp của họ. Đạo luật bồi thường phơi nhiễm phóng xạ (Radiation Exposure Compensation Act) của Hoa Kỳ năm 1990 yêu cầu trả phí bồi thường 100.000 USD cho các thợ mỏ urani được chẩn đoán là mắc bệnh ung thư hoặc các bệnh đường hô hấp khác.

Trong thời kỳ chiến tranh lạnh giữa Hoa Kỳ và Liên Xô, những kho dự trữ urani khổng lồ chứa hàng chục ngàn vũ khí hạt nhân dùng urani làm giàu và plutoni sản xuất từ urani. Từ khi Liên Xô sụp đổ năm 1991, ước tính 540 tấn vũ khí dùng urani được làm giàu cao (đủ để sản xuất khoảng 40.000 đầu đạn hạt nhân) được cất giữ trong các cơ sở thiếu an toàn ở Nga và một số nước thuộc Liên Xô trước kia. Từ năm 1993 đến 2005, cảnh sát ở châu Á, châu Âu, và Nam Mỹ đã có ít nhất 16 lần ngăn chặn các chuyến hàng cung cấp urani hay plutoni nhập lậu, đa số trong đó có nguồn gốc từ các nước thuộc Liên Xô cũ. Từ năm 1993 đến 2005, chương trình kiểm toán, kiểm soát và bảo vệ vật liệu (Material Protection, Control, and Accounting Program) do chính phủ liên bang Hoa Kỳ điều phối đã tiêu tốn khoảng 550 triệu USD để hỗ trợ an ninh cho các kho vũ khí urani và plutoni ở Nga. Phần ngân sách này được sử dụng để cải tiến, tăng cường an ninh tại các cơ sở nghiên cứu và thiết bị lưu trữ. Tháng 2 năm 2006, tờ báo Scientific American tường thuật rằng một số an ninh thiết bị bao gồm chuỗi tường chắn liên hợp đang trong tình trạng tồi tệ do không được sửa chữa. Theo một cuộc phỏng vấn từ bài báo trên, có một thiết bị trước đó được dùng để lưu trữ các mẫu urani được làm giàu (cấp độ vũ khí) trong một buồng riêng trước dự án cải tiến; một thiết bị khác theo dõi trữ lượng đầu đạn hạt nhân đang lưu trữ bằng cách sử dụng thẻ danh mục.

Tính chất

Khi được tách ra, urani là kim loại có màu trắng bạc, phóng xạ yếu, mềm hơn thép một chút, độ dương điện mạnh và độ dẫn điện kém. Nó dẻo, dễ uốn và có tính thuận từ. Kim loại urani có mật độ rất lớn, đặc hơn chì khoảng 70%, nhưng nhẹ hơn vàng.

Urani kim loại phản ứng với hầu hết các nguyên tố phi kim và các hợp chất phi kim với mức phản ứng tăng theo nhiệt độ. Acid clohidric và acid nitric hòa tan urani, nhưng các acid không có khả năng oxy hóa phản ứng với nguyên tố này rất chậm. Khi chia nhỏ, urani có thể phản ứng với nước lạnh; khi tiếp xúc với không khí, kim loại urani bị phủ một lớp oxide urani màu đen. Urani trong quặng được tách bằng phương pháp hóa học và chuyển đổi thành urani oxide hoặc các dạng khác có thể dùng trong công nghiệp.

Urani-235 là đồng vị đầu tiên được tìm thấy có thể tự phân hạch. Các đồng vị khác có mặt trong tự nhiên có thể phân hạch nhưng không thể tự phân hạch. Tùy thuộc vào việc bắn phá bằng các neutron chậm, đồng vị urani-235 sẽ luôn phân chia thành 2 hạt nhân nhỏ hơn, giả phóng năng lượng liên kết hạt nhân và sinh nhiều neutron hơn. Nếu các neutron này được hấp thụ bởi các hạt nhân urani-235 khác, thì chuỗi phân hạch hạt nhân sẽ diễn ra và có thể gây nổ trừ khi phản ứng được làm chậm lại bởi việc điều hòa neutron, bằng cách hấp thụ chúng. Ít nhất 7 kg uranium-235 có thể sử dụng để tạo thành một quả bom nguyên tử. Little Boy là quả bom hạt nhân đầu tiên được sử dụng trong chiến tranh dựa vào sự phân hạch urani, còn vụ nổ hạt nhân đầu tiên và quả bom phá hủy Nagasaki (Fat Man) đều là bom plutoni.

Kim loại urani có 3 dạng thù hình:
 α (trực thoi) bền với nhiệt độ lên đến 660 °C
 β (bốn phương) bền ở nhiệt độ từ 660 °C đến 760 °C
 γ (lập phương tâm khối) bền từ 760 °C đến điểm nóng chảy đây là trạng thái dẻo và dễ uốn nhất.

Phân bố

Các môi trường

Urani là một nguyên tố tự nhiên, có thể tìm thấy trong tất cả các loại đất đá và nước với hàm lượng thấp. Urani cũng là một nguyên tố có số nguyên tử cao nhất được tìm thấy trong tự nhiên với hàm lượng nhất định trong vỏ Trái Đất và luôn ở dạng hợp chất với các nguyên tố khác. Cùng với tất cả các nguyên tố khác có khối lượng nguyên tử cao hơn sắt, urani chỉ được tạo ra một cách tự nhiên trong các vụ nổ siêu tân tinh. Phân rã của urani, thori, và Kali-40 trong vỏ Trái Đất được xem là nguồn cung cấp nhiệt chính. điều này giữ cho lõi ngoài ở dạng lỏng và tạo ra các dòng đối lưu manti.

Hàm lượng urani trung bình trong vỏ Trái Đất (tùy theo quy chiếu) là từ 2 đến 4 ppm, tương đương gấp 40 lần so với nguyên tố phổ biến là bạc. Theo tính toán thì vỏ Trái Đất từ bề mặt đến độ sâu 25 km chứa 1017 kg urani trong khi ở các đại dương có thể chứa 1013 kg. Hàm lượng urani trong đất thay đổi từ 0,7 đến 11 ppm (đến 15 ppm trong đất trồng trọt do có phosphat từ phân bón), và hàm lượng của urani trong nước biển là 3 ppm.

Urani phong phú hơn antimon, thiếc, cadmi, thủy ngân, hay bạc và phổ biến như arsenic hay molybden. Urani được tìm thấy trong hàng trăm mỏ khoáng uraninit (loại quặng urani phổ biến nhất), carnotit, autunit, uranophan, torbernit, và coffinit. Hàm lượng urani nhiều nhất trong các mỏ đá có phosphat, các khoáng như lignit và cát monazit trong các quặng giàu urani (hàm lượng thương mại của các nguồn tối thiểu là 0,1% urani).

 Một số vi khuẩn như S. putrefaciens và G. metallireducens có khả năng khử U(VI) thành U(IV).

Ở một số sinh vật như Trapelia involuta hoặc vi sinh vật như vi khuẩn Citrobacter có thể hấp thụ nồng độ urani cao gấp 300 lần so với môi trường xung quanh. Loài citrobacter hấp thụ các ion uranyl vào gốc glycerol phosphate (hay các phosphat vô cơ tương tự khác). Sau một ngày, 1 gram vi khuẩn có thể tạo quanh nó một lớp vỏ 9 gram tinh thể uranyl phosphate; đều này tạo ra khả năng cho việc sử dụng các sinh vật này trong việc xử lý nước bị nhiễm phóng xạ urani bằng phương pháp sinh học.

Trong tự nhiên, urani (VI) tạo thành các phức cacbonat có khả năng hòa tan cao trong môi trường kiềm. Điều này làm tăng khả năng di chuyển và khả năng tồn tại của urani trong đất và nước ngầm, có nguồn gốc từ các chất thải hạt nhân, gây nguy hiểm đối với sức khỏe con người. Tuy nhiên, khó có thể kết tủa urani như phosphat khi có nhiều cacbonat trong môi trường pH kiềm. Đã có phát hiện rằng một con Sphingomonas sp. chủng BSAR-1 có thể có tác dụng như phosphat kiềm hoạt tính cao (PhoK). Loài này đã được đưa vào ứng dụng để kết tủa sinh học urani như các loài tổng hợp phosphat uranyl từ các dung dịch kiềm. Khả năng kết tủa được tăng cường bởi protein PhoK trong E. coli.

Thực vật hấp thụ một số urani trong đất. Nồng độ khối lượng khô của urani trong thực vật thay đổi từ 5 đến 60 ppb, và tro của gỗ có thể có hàm lượng lên đến 4 ppm. Nồng độ khối lượng khô của urani trong thực phẩm từ thực vật mà con người ăn vào đặc biệt thấp, với khoảng từ 1 đến 2 microgram/ngày.

Khai thác và sản xuất

Sản lượng urani trên toàn thế giới năm 2009 là 50.572 tấn, trong đó 27,3% được khai thác từ các mỏ ở Kazakhstan. Các quốc gia khai thác urani khác đáng kể gồm Canada (20,1%), Úc (15,7%), Namibia (9,1%), Nga (7,0%), và Niger (6,4%).

Quặng urani được khai thác theo nhiều cách như đào mỏ lộ thiên, tách từ đất đá và khoan mỏ (xem khai thác mỏ urani). Quặng urani cấp thấp chứa từ 0,01 đến 0,25% urani oxide. Cần tiến hành một số đo đạc để áp dụng phương pháp phù hợp để tách kim loại từ các quặng trên. Các quặng cấp cao được tìm thấy ở bồn trũng Athabasca, Saskatchewan, Canada trung bình có thể chứa tới 23% các oxide urani. Quặng urani được nghiền mịn thành bột, sau đó được lọc qua acid hoặc kiềm. Quá trình lọc gồm một số công đoạn như kết tủa, tách dung môi, và trao đổi ion. Hỗn hợp sau cùng được gọi là bánh vàng (yellowcake) chứa ít nhất 75% urani oxide. Bánh vàng sau đó được xử lý nhiệt để loại bỏ các tạp chất trước khi tinh chế và chuyển đổi.

Urani cấp thương mại có thể được tạo ra bằng cách khử các muối urani halide với các kim loại kiềm hoặc kim loại kiềm thổ. Urani kim loại cũng có thể được tạo ra bằng các điện phân của  hoặc , được hòa tan trong dung dịch calci chloride () và natri chloride (NaCl) nóng chảy. Urani có độ tinh khiết cao được tạo ra thông qua quá trình nhiệt phân urani halide trong điện cực nóng.

Tài nguyên và trữ lượng

Ước tính có khoảng 5,5 triệu tấn quặng urani dự trữ có thể khai thác một cách kinh tế ở mức giá 130 USD/kg, trong khi có 35 triệu tấn được xếp vào tài nguyên khoáng sản (có khả năng khai thác mang lại lợi nhuận).
Ngoài ra, còn một lượng khoảng 4,6 tỉ tấn urani ước tính có mặt trong nước biển (trong thập niên 1980, các nhà khoa học Nhật Bản đã cho thấy cách khai thác urani từ nước biển bằng phương pháp trao đổi ion là có tính khả thi về mặt kỹ thuật).
Đã có nhiều cuộc thí nghiệm để chiết xuất urani từ nước biển, nhưng sản phẩm thu được thấp do trong nước biển có nhiều cacbonat.

Trong năm 2005, việc thăm dò urani trên thế giới tăng vọt gây tốn chi phí khoảng 200 triệu USD, tăng 54% so với năm trước nhờ vào việc giá urani tăng trên thị trường. Xu hướng này tiếp tục tăng trong năm 2006, khi việc chi tiêu cho quá trình thăm dò tăng kỷ lục hơn 774 triệu USD, hơn 250% so với năm 2004.

Úc có trữ lượng quặng urani chiếm 23% trữ lượng thế giới và có mỏ urani riêng biệt lớn nhất thế giới nằm ở mỏ Olympic Dam, Nam Úc.

Một số nhiên liệu hạt nhân có nguồn gốc từ các vũ khí hạt nhân.

Cung ứng

Năm 2005, có 17 quốc gia sản xuất urani oxide, trong đó Canada (27,9% sản lượng thế giới) và Úc (22,8%) là các nước sản xuất nhiều nhất, theo sau là Kazakhstan (10,5%), Nga (8,0%), Namibia (7,5%), Niger (7,4%), Uzbekistan (5,5%), Hoa Kỳ (2,5%), Argentina (2,1%), Ukraina (1,9%) và Trung Quốc (1,7%). Kazakhstan tiếp tục tăng sản lượng, năm 2009 sản lượng đạt 12.826 tấn, so với Canada là 11.100 tấn và Úc là 9.430 tấn.
Urani hiện có thể được sử dụng trong ít nhất 80 năm tới, mặc dù một số nghiên cứu cho biết việc đầu tư vào cuối thế kỷ XX có thể tạo ra các vấn đề về lượng cung trong thế kỷ XXI.

Các hợp chất

Trạng thái oxy hóa và oxide

Oxide

Bánh urani vàng (yellowcake) đã được nhiệt phân là sản phẩm được sản xuất công nghiệp chứa các nhóm urani có trạng thái oxy hóa khác nhau từ thấp nhất đến cao nhất. Các hạt có thời gian lưu giữ ngắn trong lò nung sẽ ít bị oxy hóa hơn những hạt có thời gian lưu giữ dài hơn. Hàm lượng urani thường được tính theo , kể từ những ngày thực hiện dự án Manhattan, khi đó  đã được sử dụng làm tiêu chuẩn báo cáo trong hóa phân tích.

Các mối quan hệ pha trong tổ hợp urani-oxy mang tính phức tạp. Các trạng thái oxy hóa quan trọng nhất của urani là urani(IV) và urani(VI) với hai oxide tương ứng là urani đioxide () và urani trioxide (). Các urani oxide khác gồm urani monoxide (UO), diurani pentoxide () và urani peroxide () đều tồn tại.

Các dạng urani oxide phổ biến nhất là triurani octaoxide () và . Cả hai oxide nay đều ở dạng rắn, ít hoàn tan trong nước và tương đối bền trong nhiều kiểu môi trường. Triurani octaoxide là hợp chất urani ổn định nhất và là dạng thường gặp trong tự nhiên (tùy thuộc vào các điều kiện). Urani đioxide là dạng được dùng làm nhiên liệu hạt nhân phổ biến. Ở nhiệt độ thường,  sẽ chuyển một cách từ từ thành . Do tính ổn định, các urani oxide thường được xem là dạng hợp chất dùng để lưu trữ hoặc loại bỏ.

Dịch hóa học

Các muối của tất cả bốn trạng thái oxy hóa là dung dịch hòa tan trong nước và có thể được nghiên cứu ở dạng dung dịch nước. Các trạng thái oxy hóa gồm U3+ (đỏ), U4+ (lục),  (không bền) và 2+ (vàng). Một vài hợp chất bán kim loại và rắn như UO và US tồn tại trong urani ở trạng thái oxy hóa thông thường (II), nhưng không có các ion đơn tồn tại trong dung dịch ở trạng thái đó. Các ion U3+ giải phóng hydro từ nước vì vậy được xem là trạng thái không bền. Ion  đặc trưng cho trạng thái oxy hóa (VI) và tạo thành các hợp chất như uranyl cacbonat, uranyl chloride và uranyl sulfat.  cũng tạo phức với các chất tạo phức hữu cơ, chất thường gặp nhất là uranyl axetat.

Cacbonat

Các tương tác của các ion cacbonat với urani(VI) làm cho biểu đồ Pourbaix thay đổi mạnh khi giá trị trung bình bị thay đổi từ nước sang dung dịch chứa cacbonat. Trong khi một lượng lớn cacbonat không hòa tan trong nước, urani cacbonat thỉnh thoảng hòa tan trong nước. Điều này xảy ra là do cation U(VI) có thể liên kết hai oxide và 3 cacbonat hoặc nhiều hơn để tạo thành các phức anion.

Ảnh hưởng của pH

Các biểu đồ thành phần của urani minh họa cho đặc điểm này: khi pH của dung dịch urani(VI) tăng thì urani bị chuyển thành urani oxide ngậm nước và với giá trị pH cao nó chuyển thành phức hydroxide anion.

Khi cho thêm cacbonat vào, urani bị chuyển thành một dãy các phức cacbonat nếu pH tăng. Một ảnh hưởng của các phản ứng này là tăng độ hòa tan của urani khi giá trị pH nằm trong khoảng 6 đến 8, điều này có ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định lâu dài của các nhiên liệu hạt nhân urani oxide đã qua sử dụng.

Hydride, cacbic và nitrit
Kim loại urani nung ở nhiệt độ 250 đến 300 °C (482 đến 572 °F) phản ứng với hydro tạo thành urani hydride. Thậm chí ở nhiệt độ cao hơn có thể loại bỏ hydro. Tính chất này khiến cho urani hydride trở thành một loại vật liệu tiện lợi để tạo ra bột urani phản ứng, cùng với các hợp chất khác như cacbic, nitrit, và halide. Hai dạng tinh thể của urani hydride tồn tại là: dạng α tồn tại ở nhiệt độ thấp còn dạng β được tạo ra ở nhiệt độ trên 250 °C.

Urani cacbic và urani nitrit là các hợp chất bán kim loại tương đối trơ, tan rất ít trong các loại acid, phản ứng với nước, và có thể đốt cháy trong không khí tạo thành . Các cacbic của urani gồm urani monocacbic (UC), urani đicacbic (), và điurani tricacbic (). Cả hai hợp chất UC và  được tạo thành bằng cách thêm cacbon vào urani nóng chảy hoặc urani kim loại tiếp xúc với cacbon monoxide ở nhiệt độ cao. , ổn định dưới 1800 °C, được điều chế bằng cách pha trộn hỗp hợp nóng của UC và  dưới áp lực cơ học. Urani nitrit được điều chế bằng cách cho kim loại tác dụng với nitơ bao gồm urani mononitrit (UN), urani đinitrit () và điurani trinitrit ().

Halide

Tất cả urani fluorrua được tạo ra từ urani tetrafluorrua (); bản thân  được điều chế bằng cách hydrochloride hóa urani đioxide.  được khử bằng hydro ở 1000 °C tạo ra urani trifluorrua (). Trong các điều kiện nhiệt độ và áp suất thích hợp, phản ứng của  rắn với urani hexafluorrua () khí có thể tạo thành các fluorrua trung gian nhử , , và .

Ở nhiệt độ phòng,  có áp suất hơi cao, nên nó được dùng vào quá trình khuếch tán khí để tách urani-235 từ đồng vị urani-238. Hợp chất này có thể được điều chế từ urani dioxide và urani hydride theo phản ứng:

 + 4 HF →  + 2  (500 °C, thu nhiệt)
 +  →  (350 °C, thu nhiệt)

Kết quả tạo ra , là chất rắn màu trắng, có tính hoạt động cao (bởi quá trình fluorrua hóa), dễ thăng hoa (gần như ở dạng hơi lý tưởng), và là hợp chất dễ bay hơi nhất của urani.

Một phương pháp điều chế urani tetrachloride () là kết hợp trực tiếp clo với hoặc là kim loại urani hoặc urani hydride. Sự khử  bởi hydro tạo ra urani trichloride () trong khi các urani chứa số clo cao hơn được điều chế bởi phản ứng với clo bổ sung. Tất cả urani chloride phản ứng với nước và không khí.

Các muối urani bromide và iodide được tạo ra từ phản ứng trực tiếp của brom và iod với urani hoặc bằng cách thêm  vào các acid của nguyên tố này. Ví dụ như: , , , và . Urani oxyhalide có thể hòa tan trong nước, gồm , , , và . Sự ổn định của các oxyhalide này giảm khi khối lượng nguyên tử của thành phần halide tăng.

Đồng vị

Nồng độ trong tự nhiên

Urani tự nhiên bao gồm ba đồng vị chính: urani-238 (99,28%), urani-235 (0,71%), và urani 234 (0,0054%). Tất cả ba đồng vị này đều phóng xạ, phát ra các hạt anpha với ngoại lệ là ba đồng vị trên đều có xác suất phân hạch tự nhiên nhỏ hơn là phát xạ anpha.

Urani-238 là đồng vị ổn định nhất của urani, có chu kỳ bán rã khoảng 4,468 tỉ năm, gần bằng tuổi của Trái Đất. Urani-235 có chu kỳ bán rã khoảng 7,13 triệu năm và urani-234 có chu kỳ bán rã khoảng 2,48 năm. Đối với urani tự nhiên, khoảng 49% tia anpha được phát ra từ mỗi U-238, 49% tương tự đối với U-234U (do sản phẩm sau được tạo thành từ sản phẩm trước) và khoảng 2% trong số đó do U-235 phát ra. Khi Trái Đất còn trẻ, có thể 1/5 urani của Trái Đất là urani-235, nhưng tỷ lệ U-234 có thể thấp hơn nhiều so với hiện nay.

Urani-238 thường phát hạt α — trừ khi trải qua phân hạch tự nhiên — phân rã theo phân rã hạt nhân urani, với tổng cộng 18 nguyên tố, tất cả chúng cuối cùng đều phân rã thành chì-206 theo nhiều cách phân rã khác nhau.

Chuỗi phân rã phóng xạ của U-235 có 15 nguyên tố, tất cả chúng phân rã đến cuối cùng đều tạo ra chì-207. Các hằng số phân rã trong các chuỗi này có ích để so sánh về các tỉ số của hạt nhân mẹ và hạt nhân con trong việc định tuổi bằng đồng vị phóng xạ.

Urani-234 là nguyên tố trong chuỗi phóng xạ Urani, và phân rã thành chì-206 thông qua một chuỗi phân rã của các đồng vị có thời gian tồn tại tương đối ngắn.

Urani-233 được tạo ra từ thori-232 khi bị bắn phá bằng neutron, thông thường trong các lò phản ứng hạt nhân, và U-233 cũng có thể phân hạch. Chuỗi phân rã của nó kết thúc bằng tali-205.

Urani-235 là một đồng vị quan trọng được dùng trong các lò phản ứng hạt nhân và trong vũ khí hạt nhân, do nó là đồng vị urani duy nhất tồn tại ở dạng tự nhiên trên Trái Đất có khả năng tự phân hạch tạo ra các sản phẩm phân hạch bằng các neutron nhiệt.

Urani-238 không thể phân hạch nhưng nó là một fertile isotope, bởi vì sau khi kích hoạt neutron nó có thể tạo ra plutoni-239, là một đồng vị có thể phân hạch khác. Do đó, các hạt nhân U-238 có thể hấp thụ một neutron để tạo ra đồng vị phóng xạ urani-239. U-239 phân rã beta tạo ra neptuni-239, đồng vị này cũng phân rã beta, sau đó phân rã thành plutoni-239 chỉ trong vài ngày. Pu-239 được dùng làm vật liệu phân hạch trong quả bom nguyên tử đầu tiên trong vụ thử Trinity ngày 15 tháng 7 năm 1945 ở New Mexico.

Làm giàu

Tách đồng vị là cách thức làm giàu urani-235, loại được dùng trong các vũ khí hạt nhân và trong hầu hết các nhà máy điện hạt nhân, ngoại trừ các lò phản ứng hạt nhân được làm lạnh bằng khí và các lò phản ứng hạt nhân nước nặng được điều áp. Trong các ứng dụng nói trên, việc làm giàu là để cho hầu hết các neutron được giải phóng từ sự phân hạch nguyên tử urani-235 phải ảnh hưởng đến các nguyên tử urani-235 khác để duy trì chuỗi phản ứng hạt nhân. Nồng độ và số lượng urani-235 cần thiết để đạt được yêu cầu này được gọi là khối lượng tới hạn (critical mass).

Khi đề cập đến urani được làm giàu, tỉ lệ urani-235 thường nằm trong khoảng 3% đến 5%. Quá trình làm giàu tạo ra một lượng rất lớn urani nghèo (depleted urani) do đã tách hết urani-235, tức tỉ lệ urani-238 được gia tăng tương ứng. Khi đề cập đến việc làm nghèo urani, tức nồng độ đồng vị urani-235 không quá 0,3%. Giá của urani đã tăng kể từ năm 2001, vì thế các sản phẩm thải ra sau quá trình làm giàu chứa hơn 0,35% urani-235 được xem xét tái làm giàu. Giá của urani hexaforit nghèo vượt trên ngưỡng 130 USD/kg vào thời điểm tháng 7 năm 2007 so với 5 USD vào năm 2001.

Quá trình xử lý ly tâm khí dùng máy ly tâm vận tốc lớn tách khí Urani hexafluorrua () dựa trên sự khác biệt về khối lượng phân tử giữa 235UF6 và 238UF6 là quá trình rẻ nhất và được sử dụng rộng rãi nhất cho việc làm giàu. Quá trình khuếch tán khí từng là phương pháp hàng đầu làm giàu urani và được sử dụng trong dự án Manhattan. Trong quá trình này, urani hexafluorrua được khuếch tán một cách riêng biệt thông qua lớp màng bạc-kẽm, và các đồng vị khác nhau của urani được tách ra dựa trên tốc độ khuếch tán (vì urani-238 nặng hơn nên khuếch tán chậm hơn urani-235). Phương pháp tách đồng vị laser phân tử ứng dụng tia laser có năng lượng nhất định để cắt đứt liên kết giữa urani-235 và fluor. Quá trinh này làm cho urani-238 liên kết với fluor và cho phép kim loại urani-235 kết tủa từ dung dịch. Một phương pháp làm giàu bằng laser khác là tách đồng vị hơi nguyên tử bằng laser (atomic vapor laser isotope separation) và ứng dụng các tia laser điều hưởng được như laser màu nhuộm. Một phương pháp khác được sử dụng là khuếch tán nhiệt chất lỏng.

Ứng dụng

Quân sự

Ứng dụng chính của urani trong lĩnh vực quân sự là làm các đầu đạn tỉ trọng cao. Loại đạn này bao gồm hợp kim urani nghèo (DU) với 1–2% các nguyên tố khác. Ở vận tốc tác động cao, mật độ, độ cứng và tính tự bốc cháy của đạn bắn ra có thể làm tăng sức phá hủy các mục tiêu bọc sắt hạng nặng. Xe tăng bọc sắt và các loại xe bọc thép khác có thể di chuyển cũng được làm từ các mảnh urani nghèo. Việc sử dụng DU trở thành vấn đề gây tranh cãi về chính trị và môi trường sau khi các loại đạn DU được các nước như Hoa Kỳ, Anh và nhiều nước khác sử dụng trong suốt cuộc chiến tranh vịnh Ba Tư và Balkans. Việc này đã đặt ra câu hỏi rằng liệu còn bao nhiêu hợp chất urani tồn tại trong đất (xem Hội chứng chiến tranh vùng Vịnh).

Urani làm nghèo cũng được sử dụng làm vật liệu chống đạn, dùng trong các container để chứa và vận chuyển các vật liệu phóng xạ. Trong khi bản thân kim loại urani có tính phóng xạ, mật độ cao của urani làm cho nó có khả năng bắt giữ phóng xạ hiệu quả hơn chì từ các nguồn phóng xạ mạnh như radi. Các ứng dụng khác của DU là dùng làm đối tượng cho các bề mặt kiểm soát của phi thuyền, bệ phóng cho các phương tiện phóng trở lại (Trái Đất) và vật liệu làm khiên. Do có tỉ trọng cao, vật liệu này được tìm thấy trong các hệ thống truyền động quán tính và trong các la bàn dùng con quay hồi chuyển. DU còn được ưa chuộng hơn so với các kim loại nặng khác do khả năng dễ gia công và chi phí tương đối thấp.

Trong giai đoạn cuối của chiến tranh thế giới thứ 2, trong chiến tranh lạnh và các cuộc chiến sau đó, urani đã được dùng làm nguyên liệu chất nổ để sản xuất vũ khí hạt nhân. Có hai loại bom phân hạch chính đã được sản xuất: một thiết bị tương đối đơn giản sử dụng urani-235 và loại phức tạp hơn sử dụng plutoni-239 gốc urani-238. Sau đó, các loại bom nhiệt hạch phức tạp hơn và mạnh hơn sử dụng plutoni trong vỏ bọc urani để tạo ra hỗn hợp triti và deuteri để chịu được phản ứng nhiệt hạch đã ra đời.

Dân dụng

Ứng dụng chủ yếu của urani trong lĩnh vực dân dụng là làm nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân. Một kg urani-235 về lý thuyết có thể tạo ra một năng lượng 80 teraJun (8 Jun), giả thiết rằng chúng phân hạch hoàn toàn; mức năng lượng này tương đương 3000 tấn than.

Các nhà máy điện hạt nhân thương mại sử dụng nhiên liệu urani đã được làm giàu với hàm lượng urani-235 khoảng 3%. Lò phản ứng CANDU là lò thương mại duy nhất có thể sử dụng nhiên liệu urani chưa được làm giàu. Nhiên liệu được sử dụng cho các lò phản ứng của Hải quân Hoa Kỳ là urani-235 đã được làm giàu rất cao. Trong lò phản ứng tái sinh (breeder-reactor), urani-238 cũng có thể được chuyển đổi thành plutoni qua phản ứng sau:
238U (n, gamma) → 239U -(beta) → 239Np -(beta) → 239Pu.

Trước khi phát hiện ra phóng xạ, urani được sử dụng chủ yếu với một lượng nhỏ trong thủy tinh vàng và đồ gốm, như thủy tinh urani và trong Fiestaware.

Việc Marie Curie phát hiện và tách radi trong các quặng urani (pitchblend) đã thúc đẩy việc khai thác mỏ để tách radi, dùng để làm các loại sơn dạ quang trên các con số của đồng hồ và bàn số trên máy bay. Điều này làm cho một lượng lớn urani trở thành chất thải, vì mỗi 3 tấn urani chỉ tách ra được 1 gram radi. Lượng chất thải này đã được chuyển hướng đến ngành công nghiệp thủy tinh, làm cho thủy tinh urani rất rẻ và phổ biến. Bên cạnh thủy tinh gốm, còn có gạch urani được sử dụng phổ biến trong nhà tắm và bếp, các loại này có thể được sản xuất với nhiều màu khác nhau như lục, đen, lam, đỏ và các màu khác.

Urani cũng được sử dụng làm hóa chất nhiếp ảnh (đặc biệt là urani nitrat để làm nước cân bằng da).

Việc phát hiện ra tính phóng xạ của urani mở ra những ứng dụng thực tế và khoa học của nguyên tố này. Chu kỳ bán rã dài của đồng vị urani-238 (4,51 năm) làm cho nó trở nên thích hợp trong việc sử dụng để định tuổi các đá macma cổ nhất và các phương pháp định tuổi phóng xạ khác, như định tuổi urani-thori và định tuổi urani-chì. Kim loại urani được sử dụng trong máy X-quang để tạo ra tia X năng lượng cao.

Urani và sức khỏe con người
Một người có thể tiếp xúc với urani (hoặc các hạt nhân con của nó như radon) qua việc hít bụi trong không khí hoặc qua các thực phẩm hoặc nước bị nhiễm chúng. Hàm lượng urani trong không khí thường rất nhỏ; tuy nhiên, đối với những người làm việc trong các nhà máy sản xuất phân phosphat, hoặc sống gần các nhà máy sản xuất hoặc thử nghiệm vũ khí hạt nhân, hoặc sống hay làm việc gần những nơi từng có các trận đánh sử dụng vũ khí hạt nhân, hay gần nhà máy nhiệt điện dùng than, các cơ sở khai thác hoặc xử lý quặng urani, hoặc làm giàu urani, có thể tăng nguy cơ phơi nhiễm urani. Những ngôi nhà hoặc các công trình trên các mỏ urani (tự nhiên hoặc nhân tạo) có thể chịu nhiều tăng ảnh hưởng phơi nhiễm khí radon.

Hầu hết urani đi vào cơ thể qua đường thực phẩm được bài tiết qua đường tiêu hóa. Chỉ có 0,5% được hấp thụ khi ở các dạng không hòa tan như các oxide urani, ngược lại việc hấp thụ các ion uranyl có thể nhiều hơn lên đến 5%. Tuy nhiên, các hợp chất urani hòa tan có khuynh hướng đi qua cơ thể một cách nhanh chóng trong khi các hợp chất không hòa tan đặc biệt khi đi vào cơ thể ở dạng bụi trong phổi sẽ gây những biến chứng nghiêm trọng. Sau khi vào máu, urani đã được hấp thụ có khuynh hướng tích tụ sinh học và tồn tại nhiều năm trong các tế bào xương do liên hệ của urani với phosphat.

Urani không liên kết ở dạng các ion uranyl, các ion này tích tụ trong xương, gan, thận và các tế bào sinh sản. Urani có thể được làm sạch từ các bề mặt thép và các tầng chứa nước.

Ảnh hưởng
Chức năng thông thường của thận, não, gan, tim và các hệ cơ quan khác trong cơ thể có thể bị ảnh hưởng khi tiếp xúc với urani, bởi vì ngoài các phóng xạ rất yếu, urani còn là kim loại độc. Urani cũng là chất độc có khả năng tái sản xuất. Các ảnh hưởng phóng xạ phổ biến ở mức độ địa phương là phóng xạ alpha, một kiểu phân rã ban đầu của U-238, có thời gian tồn tại rất ngắn, và sẽ không xuyên qua da. Các ion uranyl (), như ở dạng uranium trioxide hay uranyl nitrate và các hợp chất hóa trị sáu khác có thể gây ra những dị tật bẩm sinh và phá hủy hệ miễn dịch của các con thú trong phòng thí nghiệm. Khi CDC xuất bản một nghiên cứu cho thấy không có dấu hiệu ung thư ở người được ghi nhận khi tiếp xúc với urani tự nhiên hoặc urani đã làm nghèo, tiếp xúc với urani và các sản phẩm phân rã của nó, đặc biệt là radon, được cho là gây ra những mối đe dọa đáng kể về sức khỏe.

Mặc dù phơi nhiễm urani tình cờ qua đường hô hấp với urani hexafluorua nồng độ cao sẽ gây tử vong ở người, nguyên nhân chính gây tử vong liên quan đến việc tạo ra acid fluorhydric có độc tính cao và các muối uranyl fluorua hơn là do bản thân urani. Urani là một chất tự bốc cháy nên khi ở dạng hạt mịn nó có nguy cơ cháy trong không khí ở nhiệt độ phòng.

Xem thêm
 Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam
 Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Uranium Resources and Nuclear Energy : Nguồn urani và năng lượng hạt nhân. Energy Watch Group, 12/2006 bản lưu 6/5/2013
 Uranium EPA-Hoa Kỳ: Thông tin phóng xạ của urani
 Giá urani Ux Consulting Company
 Uranium Maps and Statistics Bản đồ phân bố các mỏ urani trên Thế giới, 18/8/2012
 World Nuclear News Tin tức hạt nhân thế giới

Urani
Từ gốc Latinh
Dự án Manhattan
Vật liệu hạt nhân


title: Coenyra hebe

text:
'Coenyra hebe, là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở Nam Phi, in KwaZulu-Natal from Durban phía bắc dọc theo đồng bằng ven biển đến Maputaland. Nó cũng được tìm thấy ở Greytown to Swaziland và Mpumalanga.

Sải cánh dài 32-36 mm đối với con đực và 34-38 mm đối với con cái. Con trưởng thành bay quanh năm (nhiều nhất vào từ tháng 11 đến tháng 1).

Ấu trùng có thể ăn các loài Poaceae. Ấu trùng ăn Ehrharta erecta.

Chú thích

Tham khảo

Coenyra


title: Mornand-en-Forez

text:
Mornand-en-Forez là một xã trong tỉnh Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loire

Tham khảo

Mornandenforez


title: San Martino Buon Albergo

text:
San Martino Buon Albergo là một đô thị ở tỉnh Verona trong vùng Veneto của Ý, có cự ly khoảng 100 km về phía tây của Venice và khoảng 9 km về phía đông của Verona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 13.231 người và diện tích là 35,3 km².

San Martino Buon Albergo giáp các đô thị: Caldiero, Lavagno, Mezzane di Sotto, San Giovanni Lupatoto, Veronavà Zevio.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comunesanmartinobuonalbergo.it/

Đô thị tỉnh Verona
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Pachybrachis planifrons

text:
Pachybrachis planifrons là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Wagner miêu tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Pachybrachis


title: Ophryosporus densiflorus

text:
Ophryosporus densiflorus là một cây bụi có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Nguồn
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Ophryosporus densiflorus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

Ophryosporus
Thực vật Ecuador


title: Villefranche-sur-Saône

text:
Villefranche-sur-Saône (Velafranche trong tiếng Arpitan) là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã có cự ly 1,6 km về phía tây của sông Saône, và khoảng  về phía bắc Lyon.

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Official website (bằng tiếng Pháp)

Xã của Rhône
Quận lỵ của Pháp


title: Hylemera

text:
Hylemera là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae