title: Saba Yoi (huyện)

text:
Saba Yoi () là huyện (amphoe) cực đông nam của tỉnh Songkhla, miền nam Thái Lan.

Lịch sử
Tên gọi Saba Yoi là cách nói trệch tiếng Thái của Sebayu (Jawi: سبايو), tên gốc có nghĩa là 'gió' trong tiếng Mã Lai.

Khu vực Saba Yoi đã thuộc Thepha. Đơn vị này đã được nâng thành tiểu huyện Ba Hoi (king amphoe) năm 1924. Năm 1942, chính quyền dời trụ sở huyện đến Tambon Mong và đổi tên tiểu huyện thành Saba Yoi. Đơn vị này đã được chính thức nâng thành huyện năm 1956.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía tây theo chiều kim đồng hồ) là: Na Thawi và Thepha của tỉnh Songkhla, Khok Pho của tỉnh Pattani, Mueang Yala, Yaha và Kabang của tỉnh Yala. Phía tây nam là bang Kedah của Malaysia.

Vườn quốc gia San Kala Khiri nằm ở Saba Yoi.

Hành chính
Huyện này được chia thành 9 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 62 làng (muban). Saba Yoi là thị trấn (thesaban tambon) nằm trên một phần của the tambon Saba Yai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 San Kala Khiri National Park

Huyện của Songkhla


title: Veules-les-Roses

text:
Veules-les-Roses là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Website of the commune
Veules-les-Roses on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Périgné

text:
Périgné là một xã trong tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 85 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Bồ đề lá lời bời

text:
Bồ đề lá lời bời hay an tức dạng bời lời, bời lời bộp, gié đỏ (danh pháp khoa học: Styrax litseoides) là một loài thực vật có hoa thuộc họ Styracaceae. Đây là một trong những loài thực vật đặc hữu của Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Styrax litseoides. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

L
Thực vật đặc hữu Việt Nam
Thực vật Việt Nam
Thực vật dễ tổn thương


title: Parapercnia

text:
Parapercnia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Cybister alemon

text:
Cybister alemon là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1948.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Cybister


title: Agriotes squalidus

text:
Agriotes squalidus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Agriotes


title: Saint-Pair

text:
Saint-Pair là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Saint-Pair sur le site de l'Institut géographique national

Xã của Calvados


title: Agabus aequalis

text:
Agabus aequalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Agabus


title: Indotipula gedehicola

text:
Indotipula gedehicola là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Indotipula


title: Eleutherodactylus w-nigrum

text:
Eleutherodactylus w-nigrum là một loài ếch trong họ Leptodactylidae.
Nó được tìm thấy ở Colombia và Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đồng cỏ ở cao nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông, vùng đồng cỏ, vườn nông thôn, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề.

Tham khảo

 Castro, F., Herrera, M.I., Coloma, L.A., Ron, S., Lynch, J., Cisneros-Heredia, D. & Yánez-Muñoz, M. 2004. Eleutherodactylus w-nigrum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

W
Động vật lưỡng cư Ecuador
Động vật lưỡng cư Colombia


title: Terebra funiculata

text:
Terebra funiculata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Terebra
Động vật được mô tả năm 1844


title: Tần số

text:
Tần số là số lần của một hiện tượng lặp lại trên một đơn vị thời gian.

Để tính tần số, chọn một khoảng thời gian, đếm số lần xuất hiện của hiện tượng trong thời gian ấy, rồi chia số này cho khoảng thời gian đã chọn.

Như vậy đơn vị đo tần số là nghịch đảo đơn vị đo thời gian. Trong hệ đo lường quốc tế, đơn vị này là Hz đặt tên theo nhà vật lý Đức, Heinrich Rudolf Hertz. 1 Hz cho biết tần số lặp lại của sự việc đúng bằng 1 lần trong mỗi giây:

Đơn vị khác của tần số là:
 Số vòng quay một phút (rpm) (revolutions per minute) cho tốc độ động cơ,...
 Số nhịp đập một phút (bpm) (beats per minute) cho nhịp tim, nốt nhạc trong âm nhạc...

Liên hệ với chu kỳ
Tần số có thể tính qua liên hệ với chu kỳ, thời gian giữa hai lần xuất hiện liên tiếp của sự việc. Tần số f bằng nghịch đảo chu kỳ T:

Trong chuyển động sóng
Trong chuyển động sóng, tần số là số lần quan sát thấy đỉnh sóng tại một điểm trong một đơn vị thời gian. Tần số sóng âm trong âm nhạc còn được đặc trưng bởi nốt nhạc.

Liên hệ với bước sóng
Bước sóng của sóng bằng chu kỳ nhân vận tốc sóng. Do vậy tần số f bằng vận tốc sóng v chia cho bước sóng λ:

Trong các môi trường truyền sóng
Khi sóng đi qua các môi trường khác nhau, tần số không thay đổi (nhưng vận tốc và bước sóng có thể thay đổi).

Ví dụ
 Nốt La trên nốt Đô trung nay được chuẩn hoá tại tần số 440 Hz. Các nốt nhạc khác đều được điều chỉnh theo chuẩn này.
 Âm thanh tai người nghe thấy được có tần số trong khoảng 20 Hz đến 20000 Hz.
 Tần số dòng điện xoay chiều trong sinh hoạt đời thường ở Việt Nam và ở Châu Âu là 50 Hz; trong khi ở Bắc Mỹ là 60 Hz.

Xem thêm
 Sóng
 Chu kỳ
 Bước sóng
 Tần số góc
 Dao động điều hoà
 Nốt nhạc
 Phổ điện từ

Tham khảo

Chuyển động sóng
Đại lượng vật lý
Âm thanh
Bài cơ bản sơ khai
Âm học


title: Coelioxys albociliata

text:
Coelioxys albociliata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Pasteels mô tả khoa học năm 1968.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1968


title: Lanuéjouls

text:
Lanuéjouls  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Lanuejouls


title: Oberbösa

text:
Oberbösa là một đô thị ở huyện Kyffhäuserkreis, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 11 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 415 người.

Tham khảo


title: George Armstrong Custer

text:
George Armstrong Custer (5 tháng 12 năm 1839 – 25 tháng 6 năm 1876) là sĩ quan chỉ huy kỵ binh của Quân đội Hoa Kỳ trong thời Nội chiến Hoa Kỳ và các cuộc chiến với dân da đỏ. Được thăng chức nhanh từ khi còn trẻ, Custer là một tay chỉ huy nổi tiếng can đảm, táo bạo, nhưng cũng mang tiếng là kiêu căng, quá tự tin và kiểu cách. Ông chỉ huy Lữ đoàn Michigan với biệt hiệu "Chó sói" trong cuộc Nội chiến Hoa Kỳ. Custer cùng 200 binh lính thuộc Trung đoàn 7 Kỵ binh bị bắn chết trong trận Little Bighorn với dân da đỏ do tù trưởng Sitting Bull (Bò Ngồi) cầm đầu.

Ông sinh ra và lớn lên ở Michigan và Ohio, Custer được nhận vào West Point năm 1858, nơi ông tốt nghiệp cuối cùng trong lớp. Tuy nhiên, với sự bùng nổ của cuộc nội chiến, tất cả các sĩ quan tiềm năng là cần thiết, và Custer đã được kêu gọi phục vụ trong quân đội Liên minh. Trước khi chiến tranh kết thúc, Custer được thăng cấp bậc tạm thời (brevet) lên thành Thiếu tướng (tuy nhiên, khi kết thúc cuộc chiến, cấp bậc ông được giảm về cấp bậc thường trực của ông là Đại úy). Khi kết thúc Chiến dịch Appomattox, trong đó ông và quân đội của ông đã đóng một vai trò quyết định, Custer đã tiếp nhận sự đầu hàng của tướng Robert E. Lee.

Sau khi cuộc nội chiến, Custer đã được cử sang phía Tây để chiến đấu trong các cuộc chiến tranh với dân da đỏ. Custer bị liên quân các bộ lạc da đỏ giết trong trận Little Bighorn năm 1876 - trận đánh này thường được biết đến trong lịch sử Hoa Kỳ là Cuộc tử thủ của Custer (Custer's Last Stand). Sự thất bại áp đảo trong trận chiến cuối cùng của ông đã làm lu mờ những thành tựu của ông trong nội chiến trước đó.

Gia đình và dòng dõi
Theo nghiên cứu cuối thế kỷ 20, tổ tiên của Custer, Paulus và Gertrude Küster, là những người theo sau mười ba gia đình nhập cư người Đức đầu tiên từ Krefeld và khu vực xung quanh, đã di cư đến Bắc Mỹ khoảng năm 1693 từ vùng Rheinland của Đức, có thể là trong số hàng ngàn người tị nạn Lãnh địa Sức quân Tuyển hầu tước vùng Rhine mà qua sắp xếp bởi chính phủ Anh của Nữ hoàng Anne để được định cư. Họ tên của họ ban đầu đã được viết là "Küster".

Theo một cuốn sử chép về người Đức tại Hoa Kỳ (1909), tổ tiên nhập cư của Custer là một chiến binh Hesse chiến đấu cho thực dân Anh, ông đã được ân xá vào năm 1778 sau khi tướng Anh là John Burgoyne đầu hàng.

Mẹ của Custer là bà Marie Ward, ngay từ khi 16 tuổi bà đã kết hôn với Israel Kirkpatrick. Khi ông qua đời vào năm 1835, bà kết hôn với Henry Emanuel Custer vào năm 1836. Ông bà nội của bà Marie - George P. (1724-1811) và Mary Ward (Grier) (1733-1811) - là người gốc County Durham, Anh. Con trai của họ là James Grier Ward (1765-1824) sinh ra ở Dauphin, Pennsylvania, và đã kết hôn với Catherine Rogers (1776-1829). Con gái của họ là Marie Ward, đã trở thành mẹ của Custer. Catherine Rogers là con gái của Thomas Rogers và Sarah Armstrong. Theo thư từ của gia đình, Custer được đặt tên theo Mục sư George Armstrong, do cha ông rất ngoan đạo, luôn muốn con mình làm tăng lữ.

Biệt danh và anh chị em
Custer sinh ra ở New Rumley, Ohio, là con trai của Emanuel Henry Custer (1806-1892), một nông dân và thợ rèn, và Marie Ward Kirkpatrick (1807-1882). Trong suốt cuộc đời của ông Custer được biết đến qua một loạt các biệt danh. Ông được gọi là "Autie" và Armstrong.

Ông đã có hai em trai, Thomas Custer và Boston Custer. Hai người em còn lại của ông là hai người con út của gia đình, Margaret Custer, và em trai ốm yếu là Nevin Custer. Không những thế, Custer cũng có một số anh chị khác dòng máu.

Thời niên thiếu
Custer dành phần lớn thời niên thiếu của ông sống với chị gái, người chị cùng cha và anh rể ở Monroe, Michigan, nơi ông theo học trường. Trước khi vào Học viện Quân sự Hoa Kỳ, Custer học ở trường trung học McNeely, sau này là trung học Hopedale, ở Hopedale, Ohio.

Chú thích

Tham khảo
 Ambrose, Stephen E. (1996 [1975]). Crazy Horse and Custer: The Parallel Lives of Two American Warriors. New York: Anchor Books. ISBN 0385479662.
Barnett, Louise 'Page notice 'Touched by Fire: The Life, Death, and Mythic Afterlife of George Armstrong Custer (1996) New York, Henry Holt and Company, Inc.
Boulard, Garry "The Swing Around the Circle--Andrew Johnson and the Train Ride that Destroyed a Presidency" (2006) isbn=978-1-4401-0239-4

 Goodrich, Thomas. Scalp Dance: Indian Warfare on the High Plains, 1865-1879. Mechanicsburg, PA: Stackpole Books, 1997.

 Longacre, Edward G. (2000). Lincoln's Cavalrymen: A History of the Mounted Forces of the Army of the Potomac. Stackpole Books. ISBN 0-8117-1049-1.
 Mails, Thomas E. Mystic Warriors of the Plains. New York: Marlowe & Co., 1996.
 Marshall, Joseph M. III. (2007). The Day the World Ended at Little Bighorn: A Lakota History. New York: Viking Press.
 Merington, Marguerite, Ed. The Custer Story: The Life and Intimate Letters of General Custer and his Wife Elizabeth. (1950)
 Michno, Gregory F. (1997). Lakota Noon: The Indian Narrative of Custer's Defeat. Mountain Press Publishing Company. ISBN 0-8784-2349-4.
 Perrett, Bryan. Last Stand: Famous Battles Against the Odds. London: Arms & Armour, 1993.

 Punke, Michael, "Last Stand: George Bird Grinnell, the Battle to Save the Buffalo, and the Birth of the New West", Smithsonian Books, 2007, ISBN 9780060897826
 Tagg, Larry. (1988). The Generals of Gettysburg.  Savas Publishing. ISBN 1-882810-30-9.
 Urwin, Gregory J. W., Custer Victorious, University of Nebraska Press, 1990, ISBN 978-0803295568.
 Utley, Robert M. (2001). Cavalier in Buckskin: George Armstrong Custer and the Western Military Frontier, revised edition. Norman, OK: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-3387-2.
 Vestal, Stanley. Warpath: The True Story of the Fighting Sioux Told in a Biography of Chief White Bull. Lincoln: University of Nebraska Press, 1934.

 Welch, James, with Paul Stekler. (2007 [1994]). Killing Custer: The Battle of Little Bighorn and the Fate of the Plains Indians. New York: W.W. Norton & Company.
 Wert, Jeffry D. Custer: The Controversial Life of George Armstrong Custer. New York: Simon & Schuster, 1996. ISBN 0-684-83275-5.

Liên kết ngoài

 The Friends of the Little Bighorn Battlefield
 Little Big Horn Associates
 General Custer website
 Who Killed Custer - Top Ten List
 Reno, Marcus A., The official record of a court of inquiry convened at Chicago, Illinois, 13 tháng 1 năm 1879, by the President of the United States upon the request of Major Marcus A. Reno, 7th U.S. Cavalry, to investigate his conduct at the Battle of the Little Big Horn, June 25-26, 1876.
 Newson, T. M., Thrilling scenes among the Indians. With a graphic description of Custer's last fight with Sitting Bull
 Victor, Frances Fuller, Eleven years in the Rocky Mountains and life on the frontier also a history of the Sioux war, and a life Gen. George A. Custer, with a full account of his last battle
 Whittaker, Frederick, A complete life of Gen. George A. Custer: Major-General of Volunteers; Brevet Major-General, U.S. Army; and Lieutenant-Colonel, Seventh U.S. Cavalry
 Finerty, John F., War-path and bivouac: or, The conquest of the Sioux: a narrative of stirring personal experiences and adventures in the Big Horn and Yellowstone expedition of 1876, and in the campaign on the British border, in 1879
 Walter Mason Camp Collection includes Photographs of Custer and Indian Wars of North America
 Interview with James S. Robbins on Custer's record at West Point and Fred Chiaventone on Little Big Horn at the Pritzker Military Library
 Custer's riding boots, Kansas Museum of History

Lịch sử Hoa Kỳ
Tây Hoa Kỳ
Nội chiến Hoa Kỳ
Người Michigan
Người Ohio
Thiếu tướng Lục quân Hoa Kỳ
Người Mỹ gốc Anh
Người Mỹ gốc Đức
Mất năm 1876


title: Annepona

text:
Annepona là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cypraeidae, họ ốc sứ

Các loài
Các loài thuộc chi Annepona bao gồm:
 Annepona mariae (Schilder, 1927)

Chú thích

Tham khảo

Họ Ốc sứ


title: Hydropsyche supersonica

text:
Hydropsyche supersonica là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Hydropsyche


title: Melanoxanthus maculicollis

text:
Melanoxanthus maculicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Melanoxanthus


title: Ochsenhausen

text:
Ochsenhausen là một xã ở huyện Biberach ở bang Baden-Württemberg thuộc nước Đức. Đô thị này có diện tích 59,96 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 8935 người.

Tham khảo


title: Dalopius fucatus

text:
Dalopius fucatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Brown miêu tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Dalopius


title: 696

text:
Năm 696 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 696


title: Chợ Viềng

text:
Chợ Viềng (lối gọi theo tiếng cổ của Chợ Xuân) là phiên chợ đầu năm họp vào đêm mùng 7 ngày mùng 8 ở Nam Định. Theo gia phả họ Trần thì chợ Viềng có từ thời cổ xưa và hình thành theo tục lệ làng xã của người dân địa phương. Từ " Viềng" là từ Hán Việt có nghĩa là: thăm hỏi, viếng thăm, trò chuyện. Nam Định có 4 chợ đó là:
 Chợ Viềng ở Phủ Dầy, ở huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định - còn gọi là chợ Viềng Phủ, đây là chợ viềng chính của Nam Định.
 Chợ Viềng ở gần chùa Bi, ở huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định - còn gọi là chợ Viềng Chùa (hay Viềng Tỉnh).
 Chợ Viềng ở xã Mỹ Trung, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định - nay chỉ còn tồn tại như một địa danh.
 Chợ Viềng ở thôn Hải Lạng, xã Nghĩa Thịnh, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định (còn gọi là Viềng Lạng) họp vào ngày mùng 7 Tết nay rất ít người biết tới.


title: Provo, Utah

text:
Provo là tên một thành phố 118 000 dân ở tiểu bang Utah. Provo là trung tâm của Vùng đô thị Provo-Orem gồm khoảng 500 000 dân. Rộng hơn, Provo cũng được coi là thuộc vùng dân cư 2 500 000 nhân khẩu Wasatch Front (bao gồm thành phố Salt Lake, Provo, Odgen...). Provo còn được người dân ở Utah gọi bằng cái tên College Town (thị trấn đại học) do có sự hiện diện của đại học Brigham Young với hơn 30 000 sinh viên, số lượng bằng với một phần tư dân số của thành phố. Dân số ở Provo rất trẻ (nếu gặp 5 người ở Provo thì 1 người là sinh viên BYU), điều mà các số liệu thống kê không thể đề cập được, vì sinh viên của đại học Brigham Young không được coi là công dân Provo. Provo cũng là nơi Giáo hội Các Thánh hữu Ngày sau của Chúa Giêsu Kitô đặt trung tâm huấn luyện truyền giáo lớn nhất, ngay trong khuân viên của BYU.

Tham khảo

Thành phố của Utah


title: Brauweiler, Bad Kreuznach

text:
Brauweiler là một đô thị thuộc huyện Bad Kreuznach trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Brauweiler, Bad Kreuznach có diện tích 3,16 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 62 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Bad Kreuznach


title: Nga An

text:
Nga An là một xã thuộc huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam.

Thông tin địa lý

Xã Nga An có diện tích: 9,32 km². Theo Tổng điều tra dân số năm 1999, xã Nga An có dân số 7.902 người.

Xã Nga An nằm ở phía bắc huyện Nga Sơn. Địa giới hành chính như sau:
Phía đông giáp các xã Nga Phú và Nga Thái;
Phía nam giáp các xã Nga Thái và Nga Thành;
Phía tây giáp các xã Nga Thành và Nga Giáp;
Phía bắc giáp xã Nga Điền.

Hành chính
Năm 1973, một số phần diện tích và dân số xã Nga Phú được sáp nhập vào xã Nga An.

Năm 1977, huyện Nga Sơn sáp nhập với huyện Hà Trung thành huyện Trung Sơn, xã Nga An thuộc huyện Trung Sơn. Năm 1982 huyện Trung Sơn chia tách thành hai huyện như cũ, xã Nga An lại thuộc huyện Nga Sơn.

Xã Nga An ngày nay gồm các làng (thôn):

Tham khảo

Liên kết ngoài


title: Prittriching

text:
Prittriching là một đô thị thuộc huyện Landsberg trong bang Bayern của nước Đức.

Tham khảo


title: Cryptolabis nigrita

text:
Cryptolabis nigrita là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Cryptolabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: (8948) 1997 CW27

text:
{{DISPLAYTITLE:(8948) 1997 CW27}}

(8948) 1997 CW27 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 6 tháng 2 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 8001–9000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh Nysa


title: Acalyptris

text:
Acalyptris là một chi bướm đêm thuộc họ Nepticulidae.

Các loài
Acalyptris acontarcha (Meyrick, 1926)
Acalyptris acumenta (Scoble, 1980)
Acalyptris amazonius Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris arenosus (Falkovitsh, 1986)
Acalyptris argyraspis Puplesis & Diškus, 1995
Acalyptris articulosus Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris auratilis Puplesis & Diškus, 2003
Acalyptris basihastatus Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris bicornutus (Davis, 1978)
Acalyptris bifidus Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris bipinnatellus (Wilkinson, 1979)
Acalyptris bispinata (Scoble, 1980)
Acalyptris bovicorneus Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris brevis Puplesis, 1990
Acalyptris clinomochla (Meyrick, 1934)
Acalyptris combretella (Vári, 1955)
Acalyptris desertellus (Puplesis, 1984)
Acalyptris distaleus (Wilkinson, 1979)
Acalyptris dividua Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris ecuadoriana Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris egidijui Puplesis, 1990
Acalyptris falkovitshi (Puplesis, 1984)
Acalyptris fagarivora (Vári, 1955)
Acalyptris fortis Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris fulva (Scoble, 1980)
Acalyptris fuscofascia (Scoble, 1980)
Acalyptris galinae (Puplesis, 1984)
Acalyptris gielisi Van Nieukerken, 2010
Acalyptris heteranthes (Meyrick, 1926)
Acalyptris hispidus Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris insolentis Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris kizilkumi (Falkovitsh, 1986)
Acalyptris krooni (Scoble, 1980)
Acalyptris krugeri (Vári, 1963)
Acalyptris lanneivora (Vári, 1955)
Acalyptris lascuevella Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris latipennata (Puplesis & Robinson, 2000)
Acalyptris laxibasis Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris lesbia van Nieukerken & Hull, 2007
Acalyptris limoniastri van Nieukerken & Hull, 2007
Acalyptris limonii Z. & A. Laštůvka, 1998
Acalyptris loranthella (Klimesch, 1937)
Acalyptris lorantivora (Janse, 1948)
Acalyptris lotella Wagner, 1987
Acalyptris lundiensis (Scoble, 1980)
Acalyptris lvovskyi (Puplesis, 1984)
Acalyptris mariepsensis (Scoble, 1980)
Acalyptris maritima A. & Z. Laštůvka, 1997
Acalyptris martinheringi Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris melanospila (Meyrick, 1934)
Acalyptris minimella (Rebel, 1924)
Acalyptris molleivora (Scoble, 1980)
Acalyptris nigripexus Puplesis & Diškus, 2003
Acalyptris novenarius Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris obliquella (Scoble, 1980)
Acalyptris onorei Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris pallens (Puplesis, 1984)
Acalyptris paradividua Šimkevičiūtė & Stonis, 2009
Acalyptris piculus Puplesis, 1990
Acalyptris pistaciae van Nieukerken & Hull, 2007
Acalyptris platani (Müller-Rutz, 1934)
Acalyptris platygnathos Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris postalatratus (Wilkinson, 1979)
Acalyptris psammophricta Meyrick, 1921
Acalyptris pseudohastatus Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris punctulata (Braun, 1910)
Acalyptris pundaensis (Scoble, 1980)
Acalyptris pyrenaica A. & Z. Laštůvka, 1993
Acalyptris repeteki (Puplesis, 1984)
Acalyptris rotundus Puplesis & Diškus, 2002
Acalyptris rubiaevora (Scoble, 1980)
Acalyptris scirpi (Braun, 1925)
Acalyptris sellata (Scoble, 1980)
Acalyptris shafirkanus (Puplesis, 1984)
Acalyptris staticis (Walsingham, 1908)
Acalyptris tenuijuxtus (Davis, 1978)
Acalyptris terrificus Šimkevičiūtė & Stonis, 2009
Acalyptris thoracealbella (Chambers, 1873)
Acalyptris trifidus Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris turcomanicus (Puplesis, 1984)
Acalyptris umdoniensis (Scoble, 1980)
Acalyptris unicornis Puplesis & Robinson, 2000
Acalyptris vacuolata (Scoble, 1980)
Acalyptris vannieukerkeni Puplesis, 1994
Acalyptris vepricola (Vári, 1963)
Acalyptris vittatus (Puplesis, 1984)
Acalyptris vumbaensis (Scoble, 1980)
Acalyptris zeyheriae (Scoble, 1980)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fauna Europaea
Acalyptris Meyrick: revision of the platani và staticis groups in châu Âu và the Mediterranean (Lepidoptera: Nepticulidae)

Trifurculini


title: (14089) 1997 JC14

text:
{{DISPLAYTITLE:(14089) 1997 JC14}}

(14089) 1997 JC14 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 8 tháng 5 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 14001–15000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Zatilpa

text:
Zatilpa là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae, hiện tại nó được coi là đồng nghĩa của Acopa.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Nothofagus discoidea

text:
Nothofagus discoidea là một loài thực vật thuộc họ Nothofagaceae. Đây là loài đặc hữu của New Caledonia.

Tham khảo

 Jaffré, T. et al. 1998. Nothofagus discoidea. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Nouvelle-Calédonie
Chi Cử phương nam
Thực vật đặc hữu
Thực vật dễ tổn thương


title: TCP

text:
TCP (Transmission Control Protocol - "Giao thức điều khiển truyền vận") là một trong các giao thức cốt lõi của bộ giao thức TCP/IP. Sử dụng TCP, các ứng dụng trên các máy chủ được nối mạng có thể tạo các "kết nối" với nhau, mà qua đó chúng có thể trao đổi dữ liệu hoặc các gói tin. Giao thức này đảm bảo chuyển giao dữ liệu tới nơi nhận một cách đáng tin cậy và đúng thứ tự. TCP còn phân biệt giữa dữ liệu của nhiều ứng dụng (chẳng hạn, dịch vụ Web và dịch vụ thư điện tử) đồng thời chạy trên cùng một máy chủ.

TCP hỗ trợ nhiều giao thức ứng dụng phổ biến nhất trên Internet và các ứng dụng kết quả, trong đó có WWW, thư điện tử và Secure Shell.

Trong bộ giao thức TCP/IP, TCP là tầng trung gian giữa giao thức IP bên dưới và một ứng dụng bên trên. Các ứng dụng thường cần các kết nối đáng tin cậy kiểu đường ống để liên lạc với nhau, trong khi đó, giao thức IP không cung cấp những dòng kiểu đó, mà chỉ cung cấp dịch vụ chuyển gói tin không đáng tin cậy. TCP làm nhiệm vụ của tầng giao vận trong mô hình OSI đơn giản của các mạng máy tính.

Các ứng dụng gửi các dòng gồm các byte 8-bit tới TCP để chuyển qua mạng. TCP phân chia dòng byte này thành các đoạn (segment) có kích thước thích hợp (thường được quyết định dựa theo kích thước của đơn vị truyền dẫn tối đa (MTU) của tầng liên kết dữ liệu của mạng mà máy tính đang nằm trong đó). Sau đó, TCP chuyển các gói tin thu được tới giao thức IP để gửi nó qua một liên mạng tới mô đun TCP tại máy tính đích. TCP kiểm tra để đảm bảo không có gói tin nào bị thất lạc bằng cách gán cho mỗi gói tin một "số thứ tự" (sequence number). Số thứ tự này còn được sử dụng để đảm bảo dữ liệu được trao cho ứng dụng đích theo đúng thứ tự. Mô đun TCP tại đầu kia gửi lại "tin báo nhận" (acknowledgement) cho các gói tin đã nhận được thành công; một "đồng hồ" (timer) tại nơi gửi sẽ báo time-out nếu không nhận được tin báo nhận trong khoảng thời gian bằng một round-trip time (RTT), và dữ liệu (được coi là bị thất lạc) sẽ được gửi lại. TCP sử dụng checksum (giá trị kiểm tra) để xem có byte nào bị hỏng trong quá trình truyền hay không; giá trị này được tính toán cho mỗi khối dữ liệu tại nơi gửi trước khi nó được gửi, và được kiểm tra tại nơi nhận.

Hoạt động của giao thức

Không như giao thức UDP - giao thức có thể lập tức gửi gói tin mà không cần thiết lập kết nối, TCP đòi hỏi thiết lập kết nối trước khi bắt đầu gửi dữ liệu và kết thúc kết nối khi việc gửi dữ liệu hoàn tất. Cụ thể, các kết nối TCP có ba pha:
 Thiết lập kết nối
 Truyền dữ liệu
 Kết thúc kết nối

Trước khi miêu tả các pha này, ta cần lưu ý các trạng thái khác nhau của một socket:
 LISTEN
 SYN-SENT
 SYN-RECEIVED
 ESTABLISHED
 FIN-WAIT
 CLOSE-WAIT
 CLOSING
 LAST-ACK
 TIME-WAIT
 CLOSER

 LISTEN đang đợi yêu cầu kết nối từ một TCP và cổng bất kỳ ở xa (trạng thái này thường do các TCP server đặt)
 SYN-SENT đang đợi TCP ở xa gửi một gói tin TCP với các cờ SYN và ACK được bật (trạng thái này thường do các TCP client đặt)
 SYN-RECEIVED đang đợi TCP ở xa gửi lại một tin báo nhận sau khi đã gửi cho TCP ở xa đó một tin báo nhận kết nối (connection acknowledgment) (thường do TCP server đặt)
 ESTABLISHED cổng đã sẵn sàng nhận/gửi dữ liệu với TCP ở xa (đặt bởi TCP client và server)
 TIME-WAIT đang đợi qua đủ thời gian để chắc chắn là TCP ở xa đã nhận được tin báo nhận về yêu cầu kết thúc kết nối của nó. Theo RFC 793, một kết nối có thể ở tại trạng thái TIME-WAIT trong vòng tối đa 4 phút.

Thiết lập kết nối
Để thiết lập một kết nối, TCP sử dụng một quy trình bắt tay 3 bước (3-way handshake)

Trước khi client thử kết nối với một server, server phải đăng ký một cổng và mở cổng đó cho các kết nối: đây được gọi là mở bị động.
Một khi mở bị động đã được thiết lập thì một client có thể bắt đầu mở chủ động.
Để thiết lập một kết nối, quy trình bắt tay 3 bước xảy ra như sau:
 Client yêu cầu mở cổng dịch vụ bằng cách gửi gói tin SYN (gói tin TCP) tới server, trong gói tin này, tham số sequence number được gán cho một giá trị ngẫu nhiên X.
 Server hồi đáp bằng cách gửi lại phía client bản tin SYN-ACK, trong gói tin này, tham số acknowledgment number được gán giá trị bằng X + 1, tham số sequence number được gán ngẫu nhiên một giá trị Y
 Để hoàn tất quá trình bắt tay ba bước, client tiếp tục gửi tới server bản tin ACK, trong bản tin này, tham số sequence number được gán cho giá trị bằng X + 1 còn tham số acknowledgment number được gán giá trị bằng Y + 1

Tại thời điểm này, cả client và server đều được xác nhận rằng, một kết nối đã được thiết lập.

Truyền dữ liệu
Một số đặc điểm cơ bản của TCP để phân biệt với UDP:
 Truyền dữ liệu không lỗi (do có cơ chế sửa lỗi/truyền lại)
 Truyền các gói dữ liệu theo đúng thứ tự
 Truyền lại các gói dữ liệu mất trên đường truyền
 Loại bỏ các gói dữ liệu trùng lặp
 Cơ chế hạn chế tắc nghẽn đường truyền

Ở hai bước đầu tiên trong ba bước bắt tay, hai máy tính trao đổi một số thứ tự gói ban đầu (Initial Sequence Number -ISN). Số này có thể chọn một cách ngẫu nhiên. Số thứ tự này được dùng để đánh dấu các khối dữ liệu gửi từ mỗi máy tính. Sau mỗi byte được truyền đi, số này lại được tăng lên. Nhờ vậy ta có thể sắp xếp lại chúng khi tới máy tính kia bất kể các gói tới nơi theo thứ tự thế nào.

Trên lý thuyết, mỗi byte gửi đi đều có một số thứ tự và khi nhận được thì máy tính nhận gửi lại tin báo nhận (ACK). Trong thực tế thì chỉ có byte dữ liệu đầu tiên được gán số thứ tự trong trường số thứ tự của gói tin và bên nhận sẽ gửi tin báo nhận bằng cách gửi số thứ tự của byte đang chờ.

Ví dụ: Máy tính A gửi 4 byte với số thứ tự ban đầu là 100 (theo lý thuyết thì 4 byte sẽ có thứ tự là 100, 101, 102, 103) thì bên nhận sẽ gửi tin báo nhận có nội dung là 104 vì đó là thứ tự của byte tiếp theo nó cần. Bằng cách gửi tin báo nhận là 104, bên nhận đã ngầm thông báo rằng nó đã nhận được các byte 100, 101, 102 và 103. Trong trường hợp 2 byte cuối bị lỗi thì bên nhận sẽ gửi tin báo nhận với nội dung là 102 vì 2 byte 100 và 101 đã được nhận thành công.

Giả sử ta có 10.000 byte được gửi đi trong 10 gói tin 1.000 byte và có 1 gói tin bị mất trên đường truyền. Nếu gói bị mất là gói đầu tiên thì bên gửi sẽ phải gửi lại toàn bộ 10 gói vì không có cách nào để bên nhận thông báo nó đã nhận được 9 gói kia. Vấn đề này được giải quyết trong giao thức SCTP (Stream Control Transmission Protocol - "Giao thức điều khiển truyền vận dòng") với việc bổ sung báo nhận chọn lọc.

Số thứ tự và tin báo nhận giải quyết được các vấn đề về lặp gói tin, truyền lại những gói bị hỏng/mất và các gói tin đến sai thứ tự. Để phục vụ mục đích kiểm tra, các gói tin có trường giá trị tổng kiểm (checksum - Xem thêm phần #Cấu trúc gói).

Với trình độ hiện tại, kỹ thuật kiểm tra tổng trong TCP không đủ mạnh. Các tầng liên kết dữ liệu với xác suất lỗi bit cao có thể cần được bổ sung các khả năng phát hiện lỗi tốt hơn. Nếu như TCP được thiết kế vào thời điểm hiện tại, nhiều khả năng nó sẽ bao gồm trường kiểm tra độ dư tuần hoàn (cyclic redundancy check - CRC) với độ dài 32 bit. Điểm yếu này một phần được bù đắp bằng CRC hay những kỹ thuật khác tại tầng thứ 2 (trong mô hình 7 lớp OSI) ở bên dưới cả TCP và IP như trong các giao thức điểm-điểm (PPP) hoặc Ethernet. Tuy nhiên điều này cũng không có nghĩa là trường kiểm tra tổng của TCP là không cần thiết: thống kê cho thấy các sai sót do cả phần cứng và phần mềm gây ra giữa các điểm áp dụng kỹ thuật kiểm tra CRC là khá phổ biến và kỹ thuật kiểm tra tổng có khả năng phát hiện phần lớn các lỗi (đơn giản) này.

Điểm cuối cùng là khả năng hạn chế tắc nghẽn.

Tin báo nhận (hoặc không có tin báo nhận) là tín hiệu về tình trạng đường truyền giữa 2 máy tính. Từ đó, hai bên có thể thay đổi tốc độ truyền nhận dữ liệu phù hợp với điều kiện. Vấn đề này thường được đề cập là điều khiển lưu lượng, kiểm soát tắc nghẽn. TCP sử dụng một số cơ chế nhằm đạt được hiệu suất cao và ngăn ngừa khả năng nghẽn mạng. Các cơ chế này bao gồm: cửa sổ trượt (sliding window), thuật toán slow-start, thuật toán tránh nghẽn mạng (congestion avoidance), thuật toán truyền lại và phục hồi nhanh,... Hiện nay, vấn đề cải tiến TCP trong môi truyền truyền dẫn tốc độ cao đang là một hướng nghiên cứu được quan tâm.

Kích thước cửa sổ TCP

Kích thước của cửa sổ là chiều dài (byte) của khối dữ liệu có thể lưu trong bộ đệm của bên nhận. Bên gửi chỉ có thể gửi tối đa lượng thông tin chứa trong cửa sổ này trước khi nhận được tin báo nhận.

Dãn kích thước cửa sổ
Để tận dụng khả năng truyền dẫn của mạng thì cửa sổ dùng trong TCP cần được tăng lên. Trường điều khiển kích thước cửa sổ của gói TCP có độ dài là 2 byte và do đó kích thước tối đa của cửa sổ là 65.535 byte.

Do trường điều khiển không thể thay đổi nên người ta sử dụng một hệ số dãn nào đó. Hệ số này được định nghĩa trong tài liệu RFC 1323 có thể sử dụng để tăng kích thước tối đa của cửa sổ từ 65.535 byte lên tới 1 gigabyte. Tăng kích thước cửa sổ lớn hơn nữa cũng cần thiết trong TCP Tuning.

Việc tăng kích thước cửa sổ chỉ được dùng trong giao thức bắt tay 3 pha. Giá trị của trường co giãn cửa sổ thể hiện số bit cần được dịch trái đối với trường kích thước cửa sổ. Hệ số dãn có thể thay đổi từ 0 (không dãn) tới 14 (dãn tối đa).

Kết thúc kết nối
Để kết thúc kết nối hai bên sử dụng quá trình bắt tay 4 bước và chiều của kết nối kết thúc độc lập với nhau. Khi một bên muốn kết thúc, nó gửi đi một gói tin FIN và bên kia gửi lại tin báo nhận ACK. Vì vậy, một quá trình kết thúc tiêu biểu sẽ có 2 cặp gói tin trao đổi.

Một kết nối có thể tồn tại ở dạng "nửa mở": một bên đã kết thúc gửi dữ liệu nên chỉ nhận thông tin, bên kia vẫn tiếp tục gửi.

Các cổng TCP
TCP sử dụng khái niệm số hiệu cổng (port number) để định danh các ứng dụng gửi và nhận dữ liệu. Mỗi đầu của một kết nối TCP có một số hiệu cổng (là số không dấu 16-bit) được gán cho ứng dụng đang nhận hoặc gửi dữ liệu. Các cổng được phân thành ba loại cơ bản: nổi tiếng, được đăng ký và động/cá nhân. Các cổng nổi tiếng đã được gán bởi tổ chức Internet Assigned Numbers Authority (IANA) và thường được sử dụng bởi các tiến trình mức hệ thống hoặc các tiến trình của root. Ví dụ: FTP (21), TELNET (23), SMTP (25) và HTTP (80). Các cổng được đăng ký thường được sử dụng bởi các ứng dụng người dùng đầu cuối (end user application) với vai trò các cổng phát tạm thời (khi dùng xong thì hủy đăng ký) khi kết nối với server, nhưng chúng cũng có thể định danh các dịch vụ có tên đã được đăng ký bởi một bên thứ ba. Các cổng động/cá nhân cũng có thể được sử dụng bởi các ứng dụng người dùng đầu cuối, nhưng không thông dụng bằng. Các cổng động/cá nhân không có ý nghĩa gì nếu không đặt trong một kết nối TCP. Có 65535 cổng được chính thức thừa nhận.

Sự phát triển của TCP
TCP là một giao thức phức tạp và vẫn còn tiếp tục được phát triển. Tuy nhiên, mặc dù có nhiều cải tiến đã được áp dụng và đề xuất nhưng các hoạt động cơ bản của giao thức vẫn giữ nguyên như mô tả ban đầu trong tài liệu RFC 793 ban hành năm 1981. Tài liệu RFC 1122 - Các yêu cầu của máy mạng Internet - đưa ra một số yêu cầu khi thực hiện TCP. RFC 2581 - Điều khiển tránh nghẽn mạng, một trong những tài liệu quan trọng trong bộ RFC trong những năm gần đây - mô tả thuật toán dùng để giảm khả năng tắc nghẽn mạng. Năm 2001, RFC 3168 mô tả một cơ chế báo hiệu chống nghẽn mạng có tên là Thông báo nghẽn mạng (Explicit Congestion Notification). Vào thời điểm đầu thế kỷ 21, khoảng 95% gói tin trên Internet là TCP. Các ứng dụng tiêu biểu sử dụng TCP là HTTP/HTTPS (World Wide Web), SMTP/POP3/IMAP (e-mail) và FTP (truyền file). Sự phổ biến của TCP chứng tỏ rằng nó đã được thiết kế rất tốt.

Cơ chế điều khiển tránh tắc nghẽn của TCP ban đầu là TCP Reno và gần đây đã có một số thuật toán khác được đề xuất:
 High Speed TCP của Sally Floyd trong tài liệu RFC 3649
 TCP Vegas của Brakmo và Peterson (làm việc tại Đại học Arizona)
 TCP Westwood của Đại học California tại Los Angeles
 BIC TCP của Injong Rhee (làm việc tại Đại học North Carolina)
 H-TCP của Viện Hamilton
 Fast TCP (Fast Active queue management Scalable Transmission Control Protocol) của Caltech.
 TCP Hybla của Đại học Bologna

Bên cạnh đó cũng có rất nhiều nghiên cứu so sánh sự công bằng và hiệu suất của TCP khi sử dụng các thuật toán tránh tắc nghẽn khác nhau.

TCP trên mạng không dây
TCP cũng được sử dụng cho mạng không dây. Ở đây trường hợp mất gói tin cũng được xem là nghẽn mạng và kích thước cửa sổ do đó cũng sẽ được giảm xuống. Tuy nhiên trong nhiều trường hợp đối với các mạng không dây thì việc mất các gói tin thường xảy ra một cách ngẫu nhiên do ảnh hưởng của fading, chuyển giao giữa các cell... và chúng ta không thể xem đây là nghẽn mạng. Do đó, việc giảm kích thước cửa sổ không đúng sẽ làm cho hiệu quả sử dụng đường truyền giảm một cách đáng kể. Nhiều nghiên cứu đã tập trung để giải quyết vấn đề này. Các giải pháp được đề ra có thể phân loại thành các nhóm: giải pháp đầu cuối (liên quan tới việc thay đổi tại client/server), giải pháp tại tầng liên kết dữ liệu (chẳng hạn giao thức RLP trong chuẩn CDMA2000) và giải pháp dựa trên proxy (thay đổi trong mạng mà không cần thay đổi các thiết bị đầu cuối).

Gỡ rối trong TCP
Các phần mềm đọc gói (packet sniffer) TCP có thể sử dụng để gỡ rối/theo dõi bằng cách đọc tất cả các gói TCP được truyền trong mạng. Ví dụ: Wireshark(trên Windows và Linux), tcpdump(trên Linux)...

Các lựa chọn khác ngoài TCP
Đối với một số ứng dụng thì TCP không thích hợp. Vấn đề lớn nhất là phía nhận không thể tiếp nhận các gói tin đến sau một gói bị lỗi trước khi chính gói bị lỗi được truyền lại. Điều này khiến TCP không thích hợp cho các ứng dụng thời gian thực (real-time) chẳng hạn như đa phương tiện trực tuyến, trò chơi trực tuyến và thoại trên nền IP (VoIP) bởi vì các ứng dụng này cần các gói tin kịp thời hơn là nhận đủ các gói tin theo đúng thứ tự.

Ngoài ra sự phức tạp của TCP cũng gây ra vấn đề với các hệ thống nhúng (embedded system). Ví dụ tiêu biểu là netbooting sử dụng giao thức TFTP. Cuối cùng, độ phức tạp của TCP cũng gây khó khăn cho một số vấn đề khác như truyền thông tin giữa 2 máy tính nằm sau hệ thống chuyển đổi địa chỉ (NAT).

Thông thường, khi TCP không thích hợp thì UDP được sử dụng. UDP cung cấp một số tính năng giống TCP như đa công và kiểm tra tổng nhưng nó không đảm bảo việc truyền lại gói tin lỗi hay thứ tự các gói tin. Vì thế, người phát triển ứng dụng có thể áp dụng các phương thức khác ở các tầng trên để giải quyết vấn đề tùy theo yêu cầu cụ thể.

Giao thức điều khiển truyền vận dòng (Stream Control Transmission Protocol - SCTP) cũng là một giao thức dựa trên nền IP không khác nhiều so với TCP. SCTP được phát triển sau và có cấu trúc phức tạp hơn TCP. SCTP được thiết kế để sử dụng trong điều kiện yêu cầu độ tin cậy và gần thời gian thực. Tuy nhiên SCTP chưa được sử dụng rộng rãi.

TCP cũng bộc lộ một số vấn đề khi dùng trong môi trường truyền dẫn tốc độ cao. Thuật toán tránh nghẽn mạng làm việc tốt trong môi trường không dự tính trước nhưng đối với môi trường xác định hơn chẳng hạn như ATM (Asynchronous Transfer Mode) thì TCP không tận dụng được khả năng của hệ thống bên dưới.

Cấu trúc gói tin
Một gói tin TCP bao gồm 2 phần
 header (có độ dài 20 bytes)
 dữ liệu

Phần header có 11 trường trong đó 10 trường bắt buộc. Trường thứ 11 là tùy chọn (trong bảng minh họa có màu nền đỏ) có tên là: options

Header

 Source port Số hiệu của cổng tại máy tính gửi.

 Destination port Số hiệu của cổng tại máy tính nhận.

 Sequence number Trường này có 2 nhiệm vụ. Nếu cờ SYN bật thì nó là số thứ tự gói ban đầu và byte đầu tiên được gửi có số thứ tự này cộng thêm 1. Nếu không có cờ SYN thì đây là số thứ tự của byte đầu tiên.

 Acknowledgement number Nếu cờ ACK bật thì giá trị của trường chính là số thứ tự gói tin tiếp theo mà bên nhận cần.

 Data offset Trường có độ dài 4 bít quy định độ dài của phần header (tính theo đơn vị từ 32 bít). Phần header có độ dài tối thiểu là 5 từ (160 bit) và tối đa là 15 từ (480 bít).

 Reserved Dành cho tương lai và có giá trị là 0.

 Flags (hay Control bits) Bao gồm 8 cờ
CWR (1 bit)
ECE (1 bit)
 URG Cờ cho trường Urgent pointer
 ACK Cờ cho trường Acknowledgement
 PSH Hàm Push
 RST Thiết lập lại đường truyền
 SYN Đồng bộ lại số thứ tự
 FIN Không gửi thêm số liệu

 Window Số byte có thể nhận bắt đầu từ giá trị của trường báo nhận (ACK)

 Checksum 16 bít kiểm tra cho cả phần header và dữ liệu. Phương pháp sử dụng được mô tả trong RFC 793:

16 bít của trường kiểm tra là bổ sung của tổng tất cả các từ 16 bít trong gói tin. Trong trường hợp số octet (khối 8 bít) của header và dữ liệu là lẻ thì octet cuối được bổ sung với các bít 0. Các bít này không được truyền. Khi tính tổng, giá trị của trường kiểm tra được thay thế bằng 0,

Nói một cách khác, tất cả các từ 16 bít được cộng với nhau. Kết quả thu được sau khi đảo giá trị từng bít được điền vào trường kiểm tra. Về mặt thuật toán, quá trình này giống với IPv4.

Điểm khác nhau chỉ ở chỗ dữ liệu dùng để tính tổng kiểm tra. Dưới đây là một header của IP:

 Các địa chỉ nguồn và đích là các địa chỉ IPv4. Giá trị của trường protocol là 6 (giá trị dành cho TCP, xem thêm: Danh sách số hiệu giao thức IPv4). Giá trị của trường TCP length field là độ dài của toàn bộ phần header và dữ liệu của gói TCP.

 Urgent pointer Nếu cờ URG bật thì giá trị trường này chính là số từ 16 bít mà số thứ tự gói tin (sequence number) cần dịch trái.

 Options Đây là trường tùy chọn. Nếu có thì độ dài là bội số của 32 bít.

Dữ liệu
Trường cuối cùng không thuộc về header. Giá trị của trường này là thông tin dành cho các tầng trên (trong mô hình 7 lớp OSI). Thông tin về giao thức của tầng trên không được chỉ rõ trong phần header mà phụ thuộc vào cổng được chọn.

Xem thêm
 TCP congestion avoidance algorithm: thông tin về TCP Reno, TCP Vegas, TCP Westwood, BIC TCP và Hybla
 TCP và UDP port numbers: danh sách đầy đủ các cổng TCP và UDP
 Connection-oriented protocol
 TCP Tuning: dành cho các môi trường truyền dẫn tốc độ cao
 T/TCP: một biến thể của TCP

Tham khảo

Liên kết ngoài
 RFC793 in plain-text format
 RFC793 in HTML format
 RFC1122 some error-corrections
 RFC1323 TCP-Extensions
 IANA Port Assignments
 Charles M. Kozierok's TCP/IP Guide
 John Kristoff's Overview of TCP (Fundamental concepts behind TCP and how it is used to transport data between two endpoints)
 When The CRC and TCP Checksum Disagree
 Introduction to TCP/IP  - with some pictures
 The basics of Transmission Control Protocol
 TCP/IP port numbers. Information for Unix based system administrators
 TCP, Transmission Control Protocol
 Network World - Tech Insider
 EE Times - TCP Accelerators
 Understanding TCP Reset Attacks
 TCP/IP Sequence Diagrams
 TCP/IP
 TCP Traffic Shaper for Windows

TCP/IP
Giao thức Internet
Tầng giao vận (Bộ giao thức Internet)


title: Quan Âm Thị Kính (truyện thơ)

text:
Quan Âm Thị Kính là tên thông tục một sử thi Hán Nôm ba hồi xuất hiện hậu kỳ trung đại, có sức ảnh hưởng nhất định tới nền nghệ thuật sân khấu Việt Nam hiện đại. Đây cũng là tác phẩm có lượng tục bản và chuyển thể chỉ lớn sau Truyện Kiều.

Lịch sử

Tác giả
Từ lâu Quan Âm Thị Kính được coi là của tác giả "khuyết danh", nhưng hiện có hai giả thuyết:
Theo nghiên cứu của Hoa Bằng, thì tác giả của truyện thơ này là Nguyễn Cấp (? - ?), một nhà văn sống vào nửa đầu thế kỷ 19. Ông là người ở thôn Thượng, xã Nguyên Khiết, huyện Thọ Xương; nay thuộc Hà Nội. Sau khi đỗ Giải nguyên năm Quý Dậu (1813), ông được bổ chức quan, lần lượt trải đến chức Tri phủ Thiên Trường (1829). Sau vì một chuyện lôi thôi trong kiện tụng mà vợ ông có dính líu, ông bị bắt giam, nhưng trốn được. Nhờ Nguyễn Công Trứ bấy giờ đang làm Tán tương quân vụ ở Lạng Giang che chở, nên ông đến ẩn tu tại đây. Tác phẩm Quan Âm Thị Kính được ông sáng tác vào lúc cuối đời, đã thể hiện phần nào tâm sự u uất của ông. Ngoài ra,trong gia phả tại chùa Bổ Đà ghi, sư cụ Nguyễn Đình Cấp dựa vào phong cảnh trang Tiên Lát (chùa Bổ Đà) để mô tả ngôi chùa trong cốt truyện Quan Âm Thị Kính.
Theo Gia phả họ Đỗ ở Bắc Ninh do Dương Xuân Thự cung cấp, thì truyện thơ Quan Âm Thị Kính do Đỗ Trọng Dư (1786 - 1868) sáng tác. Ông là người xã Đại Mão, huyện Siêu Loại, xứ Kinh Bắc; nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Đỗ Hương cống năm 1819, ông được bổ chức quan, lần lượt trải đến chức Tri phủ Quốc Oai. Ở đây, ông bị kiện là thu tiền của dân không hợp lệ nên bị bãi chức (vì xin một chức vị trong phủ không được, mà một nho sinh đã làm đơn kiện ông), phải về nhà dạy học. Chán nản với thế sự, ông soạn Quan Âm Thị Kính để tỏ nỗi lòng. Năm 1876, con ông là cử nhân Đỗ Trọng Vĩ chép lại, đến năm 1948, thì tác phẩm (bản bằng chữ Quốc ngữ) được in ra (trên bản in đề rõ là của Đỗ Trọng Dư).

Vấn đề tác giả, giáo sư Nguyễn Huệ Chi nêu quan điểm:
Chưa rõ hai giả thuyết trên, thuyết nào gần chân lý hơn. Cũng có thể cả hai người, Nguyễn Cấp vả Đỗ Trọng Dư đều có liên quan đến việc cho ra đời tác phẩm Quan Âm Thị Kính... Tuy nhiên có phần chắc Đỗ Trọng Dư là người soạn sau, vì bản in sớm nhất truyện thơ Quan Âm Thị Kính hiện còn là vào năm Tự Đức 21 (1868) .

Tác phẩm
Căn cứ văn bản giáo sư Dương Quảng Hàm giới thiệu tại lần ấn hành duy nhất đến nay của Nhà xuất bản Văn Học, Hà Nội năm 1961, thì truyện gồm 786 câu lục bát.
 Quan Âm chính văn tân truyện (觀音正文新傳): Ấn bản chưa rõ năm, chất lượng khá nhất, hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Đại học Yale lưu hành bản chép lại.
 Quan Âm chú giải tân truyện (觀音註觧新傳): Thịnh Văn Đường tàng bản năm 1886, hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc gia Việt Nam lưu hành bản chụp vi tính.
 Quan Âm tống tử bản hạnh (觀音送子本行): Quán Văn Đường tàng bản năm 1894, hiện lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Đại học Yale giữ một bản chép lại.
Tổng cộng 9 ấn bản, mấy cuốn mất trang.

Nội dung
Truyện cốt tả đức từ bi nhẫn nhục của bà Thị Kính để lý giải vì sao bà hóa Quan Âm.

 Hồi I: Thị Kính phải oán lần đầu và đi tu (câu 1→370)
Xưa có sư ông đắc đạo sắp thành Phật, nhưng lỡ "thoáng tà tâm" vào nữ sắc mà hỏng mất. Đức Thích Ca bèn thử lần chót, mới cho đầu thai làm cô Thị Kính con Mãng ông nghèo hèn nhu nhược nhất làng. Sau Thị Kính được gia đình gả cho anh học trò Thiện Sĩ con họ Sùng khá nhất làng bên. Một hôm, Thiện Sĩ học khuya, mệt quá mà thiếp đi. Thị Kính đang ngồi khâu áo thì thấy cằm chồng có cái râu mọc ngược, vớ dao toan cắt đi. Chồng giật mình hốt hoảng tỉnh giấc, nghi ngờ vợ hãm hại mình, bèn hô hoán. Sùng ông, Sùng bà trong buồng chạy ra, gán ngay cho thị tội sát chồng hòng kiếm nàng dâu con nhà phú quý hơn. Thị Kính bị đánh mắng rồi đuổi về với cha mẹ, phẫn chí mới giả trai xin vào chùa Vân tu hành, được ban pháp danh Kính Tâm. Có một dị bản khác, sau khi gả Thị Kính cho Thiện Sĩ cũng là lúc Mãng ông qua đời, từ đó Thị Kính mồ côi cả cha lẫn mẹ. Trước lúc có ý định giả trai để nương nhờ nơi cửa Phật, Thị Kính toan treo cổ tự vẫn mà không thành.

Phật tổ
Thị Kính
Thiện Sĩ
Mãng ông
Sùng ông
Sùng bà

 Hồi II: Thị Kính phải oán lần hai và hoàn tục (câu 371→692)
Vùng ấy có ả Thị Mầu con phú ông sẵn tính lẳng lơ. Một hôm đội oản lên chùa, Mầu nom tiểu Kính Tâm rồi thốt mê, nhưng dầu ả ra sức ghẹo mà sư vẫn làm ngơ. Vì đưa tình không được, ả sinh quẫn, mới mắc tội ăn nằm với tên nô. Việc đến tai hào lý, làng bèn điệu Mầu ra đình tra khảo, cũng để lấy cái phần bắt vạ ăn khoán. Nhân đấy, ả đổ riệt cho tiểu Kính Tâm. Kính Tâm bị chức dịch phạt đòn, ép phải nuôi lấy đứa con rơi. Sư cụ vì sợ điều tiếng mà đuổi Kính Tâm khỏi tam quan.

Tiểu Kính Tâm
Thị Mầu
Thằng nô
Phú ông
Mẹ đốp
Xã trưởng
Đồ điếc
Bói mù
Hương câm
Sư cụ

 Hồi III: Thị Kính tẩy oán và hóa kiếp (câu 693→786)
Đẻ được đứa con trai xong, Thị Mầu đem vứt trước cổng chùa. Tiểu Kính Tâm nhận về nuôi, hàng ngày đi xin sữa cho nó ăn. Được ba năm khi đứa trẻ chập chững, Kính Tâm lao lực quá mà mất, lúc hấp hối còn kịp để một bức thư cho cha mẹ. Xem thư, người nhà mới hay những oan khiên, bèn xin chùa lập đàn chay cầu đảo. Lúc liệm thi hài, tăng ni mới vỡ lẽ Kính Tâm là phận gái. Đức Thích Ca xét Kính Tâm đã tu thành chính quả, bèn cho siêu thăng làm Quan Âm, tục gọi Quan Âm Thị Kính.

Tiểu Kính Tâm
Thị Mầu
Mãng ông
Sư cụ
Phật tổ
Đứa bé

Ảnh hưởng

Tục bản

Quan Âm Thị Kính vốn thuộc nhóm tác phẩm được soạn cho mục đích biểu diễn sân khấu, nhưng do điều kiện xã hội Việt Nam từ Pháp thuộc về trước chưa có điều kiện dàn dựng sân khấu quy mô lớn, nên các nhà trò thường chỉ chọn diễn vài phân cảnh hoặc thuần túy là màn độc thoại của nhân vật nào. Mãi đến thập niên 1950, trong bối cảnh nghệ thuật sân khấu được đặt lên hàng ưu tiên phát triển văn hóa cấp quốc gia, mới có các đoàn nghệ thuật tại địa phận Việt Nam Cộng hòa dựng nguyên tuồng, ghép thêm lời nhạc và giai điệu cách tân. Đặc biệt, vở chèo Oan bà Thị Kính của ban Phụng Minh được chính phủ thâu băng phát cho các đại sứ quán hải ngoại làm quà đãi khách quốc tế và quảng bá văn hóa cổ truyền. Tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thập niên 1960, lão nghệ sĩ Trùm Thịnh đã gia công chắp các tích trò và câu ca phổ biến nhất thành vở chèo Quan Âm Thị Kính hoàn chỉnh. Ngay sau đó, trường Ca kịch Dân tộc đưa vở này cùng vở Tấm Cám vào giáo trình, buộc mọi sinh viên ban chèo phải biết diễn xuất trước khi thành nghề.

Thập niên 1990, lần đầu tiên Nhà hát Kịch Việt Nam cải biên Quan Âm Thị Kính sang thoại kịch. Nội dung là phần kế cốt truyện truyền thống, nhưng lược bỏ cái chết của tiểu Kính Tâm và mượn các yếu tố tác phẩm Lan và Điệp. Nguyên rằng, Thiện Sĩ hối hận, bèn bổ đi khắp nơi tìm vợ. Khi gặp tiểu Kính Tâm rồi, chàng nhận ra và thuyết phục, song Kính Tâm nhất mực cự tuyệt. Một hôm, Thị Mầu tình cờ quen Thiện Sĩ dưới gốc đa đầu làng, bèn mê mẩn và xin cha cho chàng ở rể. Đến hôm cưới, sư cụ dắt đứa trẻ nay đà lớn khôn tới dự, Mầu nhận ra con mình, sự việc vỡ lở và Thiện Sĩ hủy hôn bỏ về nhà. Ít lâu sau, tiểu Kính Tâm vì nuôi con "tu hú", cảm mạo mà mất, hóa Quan Âm. Sùng Thiện Sĩ thi đỗ tiến sĩ, được bổ tri huyện, bèn sai người cất một ngôi chùa thờ Quan Âm Thị Kính.

Cũng trong thập niên 1990, Nhà hát Tuổi Trẻ dựa theo những yếu tố phổ biến của Quan Âm Thị Kính để dựng một vở kịch lấy bối cảnh sau Khởi nghĩa Yên Bái đến trước thềm Cách mạng Tháng Tám, nhân vật ni cô là chiến sĩ cách mạng cải trang, có mối tình với một anh con nhà chài tên Bờ, người này cắt máu ăn thề với một nghĩa sĩ Yên Bái rồi bỏ nhà đi làm cách mạng, rốt cuộc cứu ni cô khỏi bị kẻ xấu giết oan. Đến thập niên 2000, đạo diễn Lê Hùng lại đặt hàng tác giả Lê Chí Trung chắp bút vở Giải oan Thị Mầu. Thoại kịch đầy yếu tố trào lộng sâu cay, trong đó, khắc họa mối thâm tình Thị Mầu - anh nô, tính cách láu táu của mẹ đốp, thói trưởng giả tham tàn của phú ông cùng những kệch cỡm lố lăng của bọn hào lý. Nhân vật tiểu Kính Tâm chỉ xuất hiện với vai trò phụ diễn và làm nổi bật cá tính nhân vật Thị Mầu. Ngoài ra tại Mỹ, tác phẩm được ông Phạm Quân Phan chuyển soạn opera và được Hiệp hội Sáng tạo Nghệ thuật và Âm nhạc Việt Mỹ (Vietnamese American Society for Creative Arts and Music, VASCAM) bảo trợ trình diễn lại Musco Center thuộc Viện Đại học Chapman tại quận Cam, Nam Cali tháng 3 năm 2018.
 Quan Âm (đĩa nhạc 1930, hãng Asia)
 Quan Âm Thị Kính (phim truyện 1956, kịch bản và đạo diễn Nguyễn Thành Châu, Mỹ-Vân điện-ảnh công-ti)
 Thị Kính (phim truyện thập niên 1980, Hãng phim truyện Việt Nam)
 Việc làng (tiểu phẩm thập niên 2000, đạo diễn Đỗ Thanh Hải, chương trình Gặp nhau cuối tuần, VTV3)
 Tiền ơi (phim hài Tết 2005, đạo diễn Phạm Đông Hồng, Trung tâm Nghe nhìn Thăng Long)
 Ăn vạ (phim hài Tết 2006, đạo diễn Phạm Đông Hồng, Trung tâm Nghe nhìn Thăng Long)
 Nỗi oan Thị Mầu (hài kịch 2006-7, biên kịch Nguyễn Ngọc Ngạn, Paris By Night 85)

Nhận xét
GS. Nguyễn Huệ Chi:
Nhân vật Thị Kính từ lâu đã trở thành một điển hình sắc sảo cho số phận của người phụ nữ trong xã hội cũ, nơi tập trung chồng chất mọi nỗi bất công, oan nghiệt. Và thông qua cuộc đời Thị Kính, bức tranh ngang trái đầy mâu thuẫn của xã hội phong kiến thời tác giả sống, hiện lên thật rõ nét...
Thêm vào đó, bút pháp viết truyện của tác giả thật già dặn, lời thơ nhiều chỗ điêu luyện, chải chuốt (châm biếm hóm hỉnh, như khi nói về Thị Mầu; dồi dào cảm xúc như khi nói về cái chết của Thị Kính) nên càng tăng sức phổ biến của tác phẩm (câu thành ngữ "Oan như Thị Kính" quen thuộc của người Việt đã chứng tỏ sức sống của câu chuyện)... Tuy nhiên, triết lý "nhẫn nhục" cũng đã làm cho truyện thiếu đi một sức phản kháng cần thiết.
GS. Thanh Lãng:
Tư tưởng trong Quan Âm Thị Kính là tư tưởng Phật giáo. Đời là một bể khổ mà mỗi người là một con thuyền vô trạo, một cánh bèo trôi giạt ở bến mê. Đời Thị Kính là một thí dụ. Đời buồn là thế, chúng sinh muốn hết khổ thì phải tìm đến con đường tu hành. Do vậy, luân lý của truyện có thể tóm lại ở câu:
Nhân sinh thành Phật dễ đâu,
Tu thân, cứu khổ, rồi sau mới thành.
Về mặt nghệ thuật, từ đầu đến cuối, truyện rất ly kỳ và mạch lạc, có những đoạn gây hồi họp, thắc mắc... Nhưng đi vào chi tiết, ở một đôi chỗ có hơi máy móc, như đoạn tả nỗi oan mưu giết chồng... Câu văn Quan Âm Thị Kính là thứ văn tôn giáo, thanh đạm và trang nghiêm. Tuy nhiên, có nhiều đoạn tả cảnh, tả tình rất tinh tế tỏ ra cái tài của tác giả. Nói tóm lại, văn ở đây tuy không bay bướm nhưng không phải là thứ văn tầm thường, nó đáng liệt vào những tác phẩm có giá trị .
GS. Phạm Thế Ngũ:
Truyện Quan Âm Thị Kính chính là một lời cảnh báo cho những người chọn con đường thanh nhàn khi đi tìm tới đạo Phật. Để đắc đạo, người ta phải chỉ chịu khổ hạnh, mà còn phải chịu những oan ức bất công nữa... Như Thị Kính, oan uổng đến vậy mà không hề oán trách trời và số phận, chỉ lấy từ tâm mà chiến thắng cảnh ngộ...Chữ rằng nhẫn nhục nhiệm hòa,
Nhẫn điều khó nhẫn mới là chân tu.
Ngoài ra ở truyện, ta cũng có thể nhận ra cái thuyết "tài sắc phong trần". Thị Kính bị oan ức, bị quấy rầy, chẳng qua vì nàng có tài sắc hơn người:Trời sinh tài sắc làm chi,
Hoa thơm bướm cũng có khi bận lòng...
Về hình thức, tình tiết truyện có chỗ gò ép, như việc hiểu lầm của Thiện Sĩ, đã gây ra cái oan thứ nhất. Cái oan thứ hai với Thị Mầu được xây dựng khéo hơn... Văn của truyện thường mộc mạc, giản dị, chịu ảnh hưởng của văn Kiều.

Xem thêm

 Tắt lửa lòng Truyện KiềuTham khảo

Tài liệu
Dương Quảng Hàm, Việt Nam thi văn hợp tuyển (mục "Quan Âm Thị Kính"). Trung tâm học liệu xuất bản. Bản in lần thứ 9, Sài Gòn, 1968.
Nguyễn Huệ Chi, mục từ "Quan Âm tân truyện" trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
Thanh Lãng, Bảng lược đồ văn học Việt Nam (Quyển Thượng). Nhà xuất bản Trình bày, Sài Gòn, không ghi năm xuất bản.
Phạm Thế Ngũ, Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (Quyển Trung, đề mục "Truyện Quan Âm Thị Kính"), Quốc học tùng thư, Sài Gòn, không ghi năm xuất bản.
Trịnh Vân Thanh, Thành ngữ điển tích danh nhân từ điển'' (Quyển Hạ), mục từ "Thị Kính". Nhà xuất bản Hồn thiêng, Sài Gòn, 1967.

Tư liệu
 Tư vấn tác phẩm Quan Âm Thị Kính
 Oan Thị Mầu và Oan Thị Kính

Truyện thơ Việt Nam
Tác phẩm Nôm


title: Noorda

text:
Noorda là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Species
Noorda aeanalis West, 1931
Noorda affinis Rothschild, 1916
Noorda anthophilalis Strand, 1909
Noorda apiensis Rebel, 1915
Noorda arfakensis Kenrick, 1912
Noorda atripalpalis Zerny in Rebel & Zerny, 191
Noorda blitealis Walker, 1859
Noorda caradjae (Rebel, 1902)
Noorda diehlalis Marion & Viette, 1956
Noorda margaronialis Hampson in Hampson, 1912
Noorda palealis Viette, 1957
Noorda purpureiplagialis Rothschild, 1916
Noorda senatoria (Meyrick, 1932)
Noorda trimaculalis Amsel, 1965
Noorda unipunctalis Amsel, 1963

Former species
Noorda moringae Tams, 1938
Noorda villiersi Marion, 1957

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Glaphyriinae


title: Smaragdina montana

text:
Smaragdina montana là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Smaragdina


title: WLW

text:
WLW là dấu hiệu gọi (callsign) của một đài radio nói chuyện dành riêng (clear channel) tại Cincinnati (Hoa Kỳ), Clear Channel Communications làm chủ. Đài có tên hiệu NewsRadio 700 WLW. Nó phát thanh ở 38 tiểu bang trên làn sóng AM 700 kHz, và những chương trình của nó được phát khắp nước trên đài 173 của dịch vụ radio vệ tinh XM Satellite Radio. WLW cũng phát thanh số theo dạng HD Radio. Các phòng thâu của WLW nằm trong tòa nhà Towers of Kenwood dọc đường 71 ở khu Kenwood, Thị trấn Sycamore, trong khi anten ở Mason, gần Đài tiếp âm Bethany của VOA trước đây.

Ngày nay, WLW phát thanh với công suất 50 kW do chính phủ liên bang hạn chế. Tuy nhiên, đài này nổi tiếng vì trước đây là đài radio đầu tiên trên thế giới – và đài duy nhất trong lịch sử Hoa Kỳ – được phép phát thanh mạnh tới 500 kW. Với công suất lớn như thế, WLW từng là một trong những đài quan trọng nhất ở nước Mỹ.

Các chương trình
Gần hết mọi chương trình trên WLW là chương trình nói chuyện hoặc tin tức được sản xuất ở văn phòng của đài. WLW là đài nguồn gốc (flagship) của ba chương trình được phân phối khắp nước:

America's Trucking Network (trước đây The Truckin' Bozo), một chương trình nói chuyện có nhiều người lái xe tải bắt vào ban đêm
Live on Sunday Night, it's Bill Cunningham, Bill Cunningham dẫn
The Weekend with Mike McConnell, Mike McConnell dẫn

McConnell và Cunningham cũng dẫn một số chương trình ban ngày trên đài này. America's Trucking Network do Clear Channel Syndication phân phối, còn hai chương trình kia do Premiere Radio Networks phân phối.

WLW là đài nguồn gốc của các cuộc đấu bóng chày của Cincinnati Reds và một trong hai đài nguồn gốc của đội bóng bầu dục Mỹ Cincinnati Bengals. Đài này cũng phát các cuộc đấu bóng rổ của Cincinnati Bearcats và Xavier Musketeers, hai đội trường đại học. WLW có văn phòng tin tức địa phương 24-giờ và cũng liên kết với mạng tin tức ABC News Radio và đài truyền hình WLWT của Hearst-Argyle, ngày xưa cùng chủ với WLW.

Lịch sử

WLW do Powel Crosley Jr. thành lập. Crosley đã làm chủ trong nhiều nghề, bao gồm hãng xe Crosley và hãng tủ lạnh. Có thời gian ông làm chủ câu lạc bộ bóng chày Cincinnati Reds và đội này chơi ở Sân Crosley. Powell có tính sáng kiến và sáng tạo một mình hoặc cho vốn phát triển nhiều tiến bộ kỹ thuật trong mọi nghề của ông. Sản phẩm mới nhất của ông là máy radio; để bán chạy các radio, ông có ý định xây dựng đài radio AM để bắt. Tháng 7 năm 1921, Crosley bắt đầu thử trò phát thanh với công suất 20 watt ở nhà ông ở khu College Hill. Ông phát bài nhạc "Song of India" suốt dùng dấu hiệu gọi "8CR".

Ngày 22 tháng 3 năm 1922, Crosley và công ty Crosley Broadcasting Corporation của ông bắt đầu phát thanh với công suất 50 W dùng dấu hiệu "WLW". Ngày 4 tháng 10 năm đó, WLW trở thành đài đầu tiên phát thanh tại 50 kW thường xuyên, trên làn sóng 700 kHz. WLW phát các chương trình dàn nhạc, kịch, và nhạc đồng quê tức thời. Ban đầu đài này không quảng cáo một tí nào, tại vì tiền lời đến từ số radio được bán. Năm 1924, WLW gia nhập mạng Red Network (hai năm sau trở thành NBC).

Đài của Quốc gia
Mười năm sau, WLW thử phát thanh với công suất 500 kW dưới dấu hiệu gọi thí nghiệm "W8XO". RCA, General Electric, và Westinghouse xây các máy móc đặc biệt cho đài này. Không lâu, Ủy ban Truyền thông Liên bang (FCC) cho phép tăng lên WLW vào ban đêm. Ngày 2 tháng 5, Tổng thống Franklin D. Roosevelt bấm nút tượng trưng trong Nhà Trắng để bật lên làn sóng 500 kW chính thức của WLW. Theo WLW, đài có thể tới được "miền nam Canada và tất cả Hoa Kỳ Lục địa, cả miền Đông Bắc cả miền Nam, chỉ ngoại trừ miền Tây ở vùng chung quanh Billings, Mont., tới Jamestown, N. D." Đôi khi có người nghe từ Alaska và Mỹ Latinh.

Với công suất và khu vực phát thanh lớn như thế, WLW bắt đầu tự xưng "Đài của Quốc gia" (tiếng Anh: "The Nation's Station"). Đài này đòi được tiền quảng cáo bằng giá với những đài lớn và nổi tiếng nhất của NBC, như WEAF (nay là WFAN) và WABC (nay là WABC). Năm 1933, WLW bắt đầu sản xuất chương trình radio Ma Perkins (Bà Perkins). Ma Perkins sáng lập loại chương trình "soap opera" (kịch xà bông), được gọi vậy vì Proctor & Gamble quảng cáo nhãn hiệu xà bông giặt Oxydol trong chương trình này. Vào năm 1934, WLW và ba "siêu đài" khác (WGN, WOR, và WXYZ) sáng lập mạng Mutual Broadcasting System để cạnh tranh với NBC. Vào năm 1936, WLW phát các chương trình của ba mạng lớn: NBC Red, NBC Blue (về sau là ABC), và Mutual.

Đài mạnh này cần tháp radio mới. Năm 1933, Công ty Blaw-Knox xây dựng tháp radio rất cao cho WLW ở Mason. Mới đầu nó cao ; tuy nhiên, WLW phải cắt bớt nó xuống , vì sóng trời và sóng đất của đài triệt tiêu nhau ở đường tròn chạy xuyên qua Columbus, Indianapolis, Indiana, Lexington, Kentucky, và Louisville, Kentucky. Tháp hình thoi này có thiết kế đặc biệt: nó có gốc nhọn và tám dây chằng (guy wire) dẫn từ giữa tháp xuống đất. Tháp WLW là một trong vài tháp kiểu Blaw-Knox ở nước Mỹ còn đứng. Vào thời này, máy phát thanh sử dụng mạch khuếch đại thí nghiệm rất lớn, có cả hồ và vòi nước để khỏi bị nóng.

Vì mạnh hơn tất cả mọi đài sóng dài trên thế giới, nhiều đài chung quanh nước Mỹ và Canada, nhất là CFRB (690 kHz) ở Toronto, kêu bị WLW áp đảo. Nhiều người ở gần tháp phát thanh kể chuyện điện dao động đồng thời với các đỉnh biến điệu của làn sóng. Nhiều khi có cung lửa điện ở vùng gần. Nhiều người cho rằng đài này mạnh đến độ có người bắt được chương trình WLW dùng hàng rào dây thép gai hoặc nghe nó khi nằm trên giường nệm lò xo, giống như đài KDKA ở Pittsburgh, Pennsylvania. Vì các vấn đề này, FCC cuối cùng rút giấy phép thí nghiệm phát thanh tại 500 kW, và tín hiệu này ngừng vào năm 1939. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, WLW tăng lên công suất tới 500 kW vài lần để phát những chương trình đặc biệt cho quân đội Mỹ ở châu Âu. Ngoài ra, chính phủ Kennedy sử dụng máy móc 500 kW để phát thanh tới Cuba.

Công ty Crosley cũng phát thanh trên làn sóng ngắn từ năm 1937 cho đến đầu Chiến tranh thế giới thứ hai, khi chính phủ liên bang tiếp quản các đài sóng ngắn để phát những chương trình tin tức về sau có tên VOA. Crosley hoạt động tất cả năm đài sóng ngắn, bao gồm "WLWU", "WLWK", và "WLWO", với các công suất từ 75 tới 200 kW.

Năm 1942, Crosley chuyển các phòng thâu từ trụ sở Crosley Radio Corporation ở khu Camp Washington đến tòa nhà Quảng trường Crosley xuống phố, về trước là nhà họp số 5 của đoàn Elks. Đài truyền hình đầu tiên của Crosley, WLWT (hồi đó được gọi "WLW-T"), được thành lập ở cùng tòa nhà của WLW. Năm 1955, WLW và WLWT trở thành đài radio và đài truyền hình đầu tiên có máy ra đa để dự báo thời tiết.

Thời thay đổi
Năm 1945, Avco Corporation mua Crosley Broadcasting Corporation. Vào thập niên 1960, Crosley Broadcasting Corporation lấy tên mới của công ty mẹ, Avco. Avco Broadcasting Corporation làm chủ WLW cho đến vào khoảng 1975. Từ lúc đó cho đến cuối thế kỷ, WLW đổi chủ nhiều lần. Queen City Communications và sau đó Mariner Communications mua đài này. Các phòng thâu WLW cũng chuyển qua tòa nhà Số 3, Phía tây Đường số 4, nay là Tháp Ngân hàng National City ở trung tâm Cincinnati.

Cho đến những năm 1980, WLW vẫn còn chơi nhiều giờ nhạc MOR (middle of the road) và từ từ thua các đài FM chơi những kiểu nhạc khác. Năm 1983, Randy Michaels đồng sáng lập Seven Hills Broadcasting và mua WLW. Tại Seven Hills, ông cắt bớt nhạc và đổi WLW qua dạng nói chuyện. Ba năm sau, Seven Hills sáp nhập với Jacor Communications.

Từ 1989 đến 2005, WLW ở Mount Adams, một khu trên một trong những đồi chung quanh phố. WLW chia sẻ văn phòng với hai đài cùng chủ, 102.7 WEBN và 550 WLWA (nay là WKRC). Năm 1995, Jacor chuyển văn phòng của các đài ra khỏi tòa nhà Mount Adams. Năm 1999, Jacor sáp nhập với Clear Channel Communications. Một năm sau, kỹ sư chính của WLW bật lên máy phát Western Electric thời 1927 của đài để mở đầu thế kỷ 21.

Vào 2005, các đài nói chuyện của Clear Channel, thay thế các chương trình tin tức của ABC News Radio với Fox News Radio. Tuy nhiên, ngày 26 tháng 6 năm 2006, ABC News Radio trở lại WLW, trong khi WKRC lấy Fox News Radio và WCKY lấy CBS Radio. Mặc dù các thay đổi, nhà bình luận Paul Harvey của ABC Radio tiếp tục nói trên WLW, cho đến tháng 4 năm 2008.

Nhân vật nổi tiếng
WLW khởi đầu sự nghiệp của nhiều diễn viên, nhạc sĩ, ca sĩ, người bình luận thể thao, và nhà bình luận radio, nhất là từ thời radio tức thời. Đây là danh sách những người nổi tiếng ở WLW xưa và nay:

Diễn viên
Rosemary Clooney
Doris Day

Nhạc sĩ và ca sĩ
Anh em nhà Mills (Mills Brothers)
Chet Atkins
Homer và Jethro
Merle Travis
Fats Waller
Andy Williams

Người bình luận thể thao
Red Barber
Marty Brennaman
Cris Collinsworth
Al Michaels
Bob Trumpy

Người sản xuất
Rod Serling

Xướng ngôn viên
Bob Braun
Gary Burbank
J. R. Gach
Ruth Lyons
Randy Michaels
Wally Phillips
Harry Smith
Dale Sommers

Chú thích

Liên kết ngoài

Trang chủ 700 WLW – có phát thanh trực tuyến (tiếng Anh)

Đài phát thanh Mỹ
Đài phát thanh dành riêng
XM Satellite Radio
Clear Channel Communications
Cincinnati
Quận Warren, Ohio
Chương trình và người giành giải Peabody


title: Ethiopia

text:
Ethiopia (phiên âm tiếng Việt: Ê-ti-ô-pi), tên đầy đủ Cộng hòa Dân chủ Liên bang Ethiopia là một quốc gia nội lục ở vùng sừng châu Phi có chung biên giới với Eritrea về phía bắc, Djibouti về phía đông bắc, Somalia về phía đông, Kenya về phía nam, Nam Sudan về phía tây và Sudan về phía tây bắc. Với hơn 109 triệu dân tính đến năm 2019, Ethiopia là quốc gia đông dân thứ 12 trên thế giới, quốc gia đông dân thứ hai trên lục địa châu Phi chỉ sau Nigeria và là quốc gia không giáp biển đông dân nhất trên thế giới. Quốc gia này có tổng diện tích 1.100.000 km vuông. Thủ đô và thành phố lớn nhất của nó là Addis Ababa, nằm cách Khe nứt Đông Phi vài cây số về phía tây, chia cắt đất nước thành các mảng kiến tạo châu Phi và Somali. Bản sắc dân tộc Ethiopia được đặt trong vai trò lịch sử và đương đại của Cơ đốc giáo và Hồi giáo, và sự độc lập của Ethiopia khỏi sự cai trị của ngoại bang bắt nguồn từ các vương quốc Ethiopia cổ xưa khác nhau.

Trong hầu hết chiều dài lịch sử, Ethiopia theo chế độ quân chủ lập hiến và dấu vết về triều đại phong kiến ở Ethiopia bắt đầu từ thế kỷ II TCN. Ethiopia cũng là một trong những địa điểm cổ nhất mà con người từng sinh sống. Nơi đây có thể là khu vực mà những người Homo sapiens xây dựng nên Trung Đông đầu tiên và các điểm xung quanh đó. Bên cạnh La Mã, Trung Quốc và Ba Tư, Vương quốc Aksum của Ethiopia được xem là một trong 4 quốc gia có sức mạnh lớn nhất thế giới vào thế kỷ III. Trong suốt thời kỳ Tranh giành châu Phi, Ethiopia là quốc gia châu Phi duy nhất bên cạnh Liberia giữ vững được chủ quyền như là một quốc gia độc lập, và là một trong 4 thành viên châu Phi thuộc Hội Quốc Liên. Sau một giai đoạn ngắn bị người Ý chiếm đóng, Ethiopia trở thành thành viên sáng lập của Liên hiệp quốc. Khi các quốc gia khác được trao trả độc lập sau thế chiến thứ 2, một số quốc gia đó sử dụng màu cờ của Ethiopia, và Addis Ababa trở thành nơi đặt trụ sở của nhiều tổ chức quốc tế ở châu Phi.

Ethiopia là quốc gia có tiềm năng thủy điện lớn thứ 2 ở châu Phi, với hơn 85% nguồn nước có từ các dòng của sông Nile, và có đất đai màu mỡ nhưng quốc gia này từng trải qua hàng loại các đợt đói trong thập niên 1980, và các đợt đói này càng trở nên trầm trọng hơn bởi ảnh hưởng của địa chính trị và các cuộc nội chiến, làm cho hàng trăm ngàn người chết. Tuy nhiên, quốc gia này đã bắt đầu hồi phục một cách chậm chạp, và Ethiopia ngày nay là nền kinh tế lớn nhất Đông và Trung Phi tính theo GDP. và là một trong những nền kinh tế có tốc độ phát triển nhanh nhất trên thế giới. Quốc gia này nắm nhiều quyền lực trong vùng sừng châu Phi và đông Phi. Gần đây, vi phạm nhân quyền dưới ở Ethiopia thời thủ tướng Meles Zenawi đã được báo cáo, mặc dù quốc gia này có quyền lực chính trị, ngoại giao và kinh tế dẫn đầu ở châu Phi.

Lịch sử

Cổ đại
Cuối thế kỷ I TCN, trên bờ Hồng Hải châu Phi xuất hiện vương quốc Aksum của dân tộc Sabae (tiếng Do Thái cổ là Sheba). Quốc gia do dòng họ Solomon cai quản, họ gọi mình là dòng dõi trực tiếp của thánh đế Solomon và hoàng hậu Saba (Sheba). Kitô giáo trở thành giáo hội quốc gia của vương quốc Aksum vào thế kỷ thứ IV dưới thời vua 'Ezana, khiến đây là nơi thứ 3 trên thế giới công nhận Kitô giáo là quốc giáo, sau Armenia và Gruzia. Từ thế kỷ VII, vương quốc dần dần mất đi sự hùng mạnh và ảnh hưởng của mình, đồng thời mất cả lãnh thổ.

Đầu thế kỷ X, dòng họ Solomon bị triều đại Zagve lật đổ, đó là những người cai quản vùng Lasta cũng trên cao nguyên Ethiopia. Khoảng năm 1260, dòng họ Solomon giành được quyền lực trên phần lớn Ethiopia, nhưng các tín đồ Hồi giáo vẫn kiểm soát vùng bờ biển và miền đông nam. Trong thời gian thống trị của Zara Jacob (năm 1434 – 1468) việc quản lý giáo hội Ethiopia được cải tổ. Lúc đó đã xuất hiện hệ thống chính trị đặc trưng cho quyền lực của tuyệt đối của quốc vương, những nét căn bản của hệ thống này được gìn giữ cho đến giữa thế kỷ XX.

Khi những tín đồ Islam Harera xâm nhập vào Ethiopia (năm 1527), hoàng đế, giờ đây các nhà cầm quyền bắt đầu gọi như vậy, cầu cứu những người Tây Ban Nha. Nhờ sự giúp đỡ của họ, Ethiopia giành được quyền chiến thắng vào năm 1542, sự cố gắng của nhà truyền giáo dòng Tên định hướng hoàng đế theo Công giáo Rôma đã không thành công.

Vài thế kỷ tiếp theo (thế kỷ XVII – XIX), được đánh dấu là những thời kỳ thịnh vượng của nền văn hóa dân tộc. Trong đó, những truyền thống Hồi giáo và Kitô giáo kết hợp một cách đáng ngạc nhiên. Có những thời kỳ dài bất ổn định và phân tán, trong những năm nặng nề này, giáo hội là sức mạnh liên kết chủ yếu.

Trong những năm 1870 của thế kỷ XIX, kẻ thù chính của đế quốc (lúc này là các nhóm quốc gia bán độc lập) là Ai Cập. Năm 1875 Ai Cập và những tín đồ Islam Harera cùng tấn công Ethiopia từ phía bắc và phía đông. Cuộc tấn công bị chặn lại nhưng Ai Cập vẫn tiếp tục chiếm đóng các cảng ở Hồng Hải và ở Somalia, gây khó khăn trong việc cung cấp cho quân đội Ethiopia và cả dân thường. Năm 1898 hoàng đế Joan IV mất trong một cuộc xung đột quân sự với Sudan. Hoàng đế mới là Menelic đã sáp nhập vào Ethiopia những lãnh thổ mới và thành lập thủ đô mới Addis Ababa.

Cùng với sự khai mở kênh đào Suez, năm 1869 các thủ lĩnh châu Âu chú ý đến bờ dải Hồng Hải. Năm 1872, Ý chiếm cảng Aseb và năm 1885 chiếm Massau. Năm 1895, giữa Ý và Ethiopia nổ ra cuộc chiến tranh, kết cuộc là Ý thất bại vào năm sau ở Adua.

Năm 1930, Tafari Maconnen lên ngôi, tuyên bố mình là hoàng đế Haile Selassie I. Đồng thời phát xít Ý chuẩn bị cuộc xâm lược mới. Năm 1935, Ý bắt đầu chiếm Ethiopia. Năm sau Mussolini tuyên bố vua Victor Emmanuel III là hoàng đế của Ethiopia.

Haile Selassie buộc phải rời bỏ đất nước, nhưng năm 1941 ông trở lại ngai vàng sau khi quân đội Anh và Ethiopia thắng quân Ý. Theo quyết định của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc năm 1952, Eritrea, thuộc địa cũ của Ý sáp nhập vào Ethiopia.

Trong những năm 1960 và 1970, sau khi củng cố quyền lực của mình trong nước, Haile Selassie chú ý đến các vấn đề quốc tế. Ông đóng vai trò quan trọng trong việc thành lập khối châu Phi thống nhất, trong cuộc tiến hành nhiều cuộc đàm phán thế giới giữa các quốc gia thù địch của đại lục. Hơn nữa, chính Ethiopia lúc này đang chiến tranh với Somalia (năm 1964) xung đột với Sudan (năm 1965 và 1967). Nghèo đói, bất bình đẳng xã hội bao trùm cả nước, tình trạng biển thủ công quỹ phát triển. Bổ sung thêm cho các tai họa là nạn hạn hán khủng khiếp năm 1972 và 1975.

Năm 1974, phái quân sự loại Haile Selassie khỏi chính quyền, chế độ quân chủ bị tiêu diệt và Ethiopia trở thành nước cộng hòa.

Năm 1976 – 1977, nhân vật chính trị chủ yếu của Ethiopia là đại tá Mengistu Haile Mariam. Năm 1984, Ethiopia trở thành quốc gia theo hướng chủ nghĩa xã hội và Mengistu là tổng bí thư của Đảng Công nhân vừa tái lập. Đầu những năm 1990, do chấm dứt sự giúp đỡ của Liên Xô, vị trí của Mengistu lung lay nghiêm trọng. Năm 1990, những người chống đối từ tỉnh Tigre (Mặt trận cách mạng Dân chủ Nhân dân Ethiopia) và những người phân lập từ Eritrea kiểm soát các tỉnh miền bắc đất nước. Năm 1991, những người khởi nghĩa chiếm Addis Ababa. Năm 1993, Eritrea tuyên bố độc lập. Một năm sau mặt trận Cách mạng Dân Chủ Nhân dân Ethiopia giành được thắng lợi trong cuộc bầu cử ở Hội đồng hiến pháp. Tên gọi của đất nước và cả đường lối chính trị được thay đổi.

Vương triều Selassie

Đầu thế kỷ XX được đánh dấu bằng sự cai trị của Hoàng đế Haile Selassie, người lên nắm quyền sau khi Iyasu V đã bị lật đổ. Ông đã tiến hành hiện đại hóa Ethiopia từ năm 1916, từ thời Zewditu nắm quyền và sau này khi đã trở thành nhà lãnh đạo trên thực tế của đế quốc Ethiopia. Sau cái chết của Zewditu, ông đã được lên ngôi Hoàng đế ngày 2 tháng 11 năm 1930.

Sự độc lập của Ethiopia bị gián đoạn bởi chiến tranh Italo - Abyssinian lần thứ hai và sự xâm lược của Ý (1936-1941). Trong thời gian này, Haile Selassie kêu gọi Liên Hợp Quốc hỗ trợ mình vào năm 1935. Sau khi Ý tham gia vào thế chiến thứ II, các lực lượng của Đế quốc Anh, cùng với những người yêu nước Ethiopia, đã chính thức giải phóng Ethiopia trong chiến dịch Đông Phi năm 1941. Một chiến dịch du kích Ý vẫn tiếp tục cho đến năm 1943. Tiếp theo đó là sự công nhận đầy đủ chủ quyền của Anh đối với Ethiopia (tức là không có bất kỳ ưu đãi đặc biệt của Anh), với việc ký kết Hiệp định Anh-Ethiopia vào tháng 12 năm 1944. Ngày 26 tháng 8 năm 1942, Haile Selassie đã đưa ra một tuyên bố bãi bỏ chế độ nô lệ ở nước này. Ethiopia có từ hai đến bốn triệu người nô lệ trong những năm đầu thế kỷ XX, trong tổng dân số khoảng mười một triệu.

Năm 1952, Ethiopia liên kết với Eritrea, và bởi tầm quan trọng chiến lược của Eritrea, do bờ biển Biển Đỏ và tài nguyên khoáng sản, cùng với lịch sử chung của nó với Ethiopia, là nguyên nhân chính dẫn đến việc sáp nhập Eritrea như là tỉnh thứ 14 của Ethiopia vào năm 1962.

Mặc dù Haile Selassie được coi là một anh hùng dân tộc, nhưng người dân Ethiopia đã quay lưng lại với ông do cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 trên toàn thế giới, gây ra sự tăng mạnh của giá xăng bắt đầu từ ngày 13 tháng 2 năm 1974, tình trạng thiếu lương thực, các cuộc chiến tranh biên giới, và sự bất mãn trong tầng lớp trung lưu được tạo ra thông qua sự hiện đại hóa, đã dẫn đến các cuộc biểu tình lớn bắt đầu từ ngày 18 tháng 2 năm 1974.

Sinh viên và công nhân tại Addis Ababa đã bắt đầu biểu tình phản đối chính phủ ngày 20 tháng 2 năm 1974. Thủ tướng Akilou Habte Wolde bị lật đổ. Một chính phủ mới được thành lập do Endelkachew Makonnen làm Thủ tướng Chính phủ.. Cuối cùng triều đại Haile Selassie đã kết thúc vào ngày 12 tháng 9 năm 1974, khi lực lượng quân sự do Đại tá Mengistu Haile Mariam đứng đầu dưới sự hậu thuẫn của Liên Xô, lật đổ ông. Hội đồng Cách mạng Lâm thời mới được thành lập với một nhà nước cộng sản độc đảng và đất nước được đổi tên gọi là Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Ethiopia.

Thời kì Cộng sản

Vào những năm 1970 của thế kỉ XX, nước Ethiopia lâm vào một cuộc khủng hoảng kinh tế và xã hội sâu sắc. Ethiopia diễn ra nạn đói nhiều năm làm nhiều người bị chết. Ngày 13 tháng 2 năm 1971, nhân dân thủ đô Addis Ababa xuống đường biểu tình chống lại chính phủ của Hoàng đế Haile Selassie I. Phong trào ủng hộ lan rộng ra khắp cả nước. Tháng 2 năm 1974, được sự ủng hộ của nhân dân, các lực lượng quân đội bắt giữ Hoàng đế và cả triều đình, chính quyền về tay Ủy ban phối hợp các Lực lượng vũ trang. Ủy ban phối hợp các Lực lượng vũ trang và sau đó là Hội đồng Quân chính lâm thời đã tịch thu toàn bộ tài sản hoàng gia như các lâu đài, cung điện...

Tháng 9 năm 1974, Hội đồng Quân chính lâm thời được thành lập thay cho Ủy ban phối hợp các Lực lượng vũ trang do lãnh tụ cuộc cách mạng là Mengistu Haile Mariam làm chủ tịch Hội đồng Quân chính lâm thời có nhiệm vụ như là một chính phủ lâm thời.

Hội đồng Quân sự Hành chính Lâm thời đã công bố bản "Hiến pháp", theo đó Ethiopia theo chủ nghĩa xã hội và thời kì 1974 đến 1987, thế giới quen gọi Ethiopia là nước Ethiopia xã hội chủ nghĩa.

Năm 1987, Ethiopia đổi tên là Cộng hòa Dân chủ nhân dân Ethiopia và thay đổi về hệ thống chính trị với cương vị lãnh đạo nhà nước là Chủ tịch nước Cộng hòa Dân chủ nhân dân Ethiopia nhưng cương vị này đến khi bị bãi bỏ vẫn do Nguyên Chủ tịch Hội đồng Quân chính lâm thời nắm giữ.

Về một số chính sách của Ban lãnh đạo Nhà nước đã xây dựng những trại định cư cho nhân dân ở những nơi có nguồn nước và đặc biệt hơn cả là chống lại sự xâm lược của quân Somalia. Nhưng những vấn đề về nông nghiệp vẫn không được Nhà nước chú ý và quan tâm đúng mức. Từ năm 1983 đến 1985, ở Ethiopia đã xảy ra nạn đói làm khoảng 1 triệu người chết.

Đó là nguyên nhân của những cuộc nổi dậy của các lực lượng chống đối. Đặc biệt là vào tháng 5 năm 1991, sau khi nhiều nước xã hội chủ nghĩa bị sụp đổ, các cuộc nổi dậy tiến sát vào thủ đô Addis Ababa. Trước tình hình đó Mengistu tuyên bố từ bỏ chức vụ và lưu vong sang Zimbabwe.

Các lực lượng chống đối lên nắm chính quyền, thay đổi quốc hiệu, quốc huy, quốc khánh thiết lập nhà nước phi cộng sản. Tình hình chính trị Ethiopia vẫn diễn ra phức tạp, các phe phái vẫn xung đột dữ dội từ đó cho tới nay

Chính trị

Ethiopia từng theo Xã hội chủ nghĩa và là thành viên của phe này, có tên là nước Ethiopi xã hội chủ nghĩa (đến năm 1987, sau cải cách chính trị và sự thông qua Hiến pháp mới, đổi tên nước là Cộng hoà Dân chủ nhân dân Ethiopi), có quan hệ với Liên Xô và các nước Xã hội chủ nghĩa khác. Ethiopia cũng đứng về phía Liên Xô trong thời kì Trung - Xô chia rẽ. Quốc gia này từng là quan sát viên của SEV với Lào, Triều Tiên, Nam Tư và Algérie. Sau khi Liên Xô và các quốc gia Đông Âu sụp đổ, Ethiopia cũng thay đổi hệ thống chính trị, thực hiện đa đảng về chính trị, áp dụng nền kinh tế thị trường.

Chính trị hiện nay của Ethiopia diễn ra trong khuôn khổ của một nước cộng hòa nghị viện liên bang, theo đó Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu chính phủ. Quyền hành pháp thuộc chính phủ. Quyền lập pháp liên bang được trao cho cả hai phía chính phủ và lưỡng viện của quốc hội. Trên cơ sở Điều 78 của hiến pháp Ethiopia năm 1994, tư pháp hoàn toàn độc lập với hành pháp và lập pháp

Theo Chỉ số dân chủ được công bố bởi Cơ quan Tình báo kinh tế vào cuối năm 2010, Ethiopia là một "chế độ độc tài", đứng thứ 118 trong số 167 quốc gia được khảo sát. Ethiopia đã giảm 12 điểm trong danh sách từ năm 2006, và các báo cáo mới nhất cho rằng sự sụt giảm là do các cuộc đàn áp của chế độ đối với các hoạt động đối lập, phương tiện truyền thông và xã hội dân sự trước khi cuộc bầu cử quốc hội diễn ra năm 2010, báo cáo đã lập luận rằng Ethiopia một nhà nước độc đảng trên thực tế.

Cuộc bầu cử 547 thành viên quốc hội lập hiến của Ethiopia đã được tổ chức trong tháng 6 năm 1994. Hiến pháp của nước Cộng hòa Dân chủ Liên bang Ethiopia được thông qua vào tháng 12 năm 1994. Các cuộc bầu cử lựa chọn các đại biểu quốc hội và cơ quan lập pháp khu vực được tổ chức lần đầu tiên vào tháng 5 và tháng 6 năm 1995. Hầu hết các đảng đối lập đã chọn tẩy chay các cuộc bầu cử này. Đã có một chiến thắng vang dội dành cho đảng Mặt trận Dân chủ Nhân dân Cách mạng của Ethiopia (EPRDF). Các quan sát viên quốc tế và các tổ chức phi chính phủ đã kết luận rằng các đảng đối lập đã có thể tham gia nếu họ chọn để làm như vậy.

Chính phủ hiện thời của Ethiopia được thành lập vào tháng 8 năm 1995. Tổng thống đầu tiên là Negasso Gidada. Chính phủ EPRDF nằm dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Meles Zenawi đã thúc đẩy chính sách của liên bang dân tộc, phân cấp các quyền hạn đáng kể cho khu vực, chính quyền dựa trên chủng tộc. Ethiopia ngày nay có chín khu vực hành chính bán tự trị có quyền lực cao.

Chính phủ của thủ tướng Zenawi được bầu vào năm 2000, trong cuộc bầu cử đa đảng đầu tiên của Ethiopia, tuy nhiên kết quả đã bị chỉ trích nặng nề bởi các quan sát viên quốc tế và tố cáo gian lận của phe đối lập. Đảng EPRDF cũng giành chiến thắng trong cuộc bầu cử năm 2005 đưa Zenawi trở lại nắm quyền lực. Mặc dù tỷ lệ bỏ phiếu tăng trong cuộc bầu cử, nhưng cả phe đối lập và các quan sát viên đến từ Liên minh châu Âu và các nơi khác nói rằng cuộc bầu cử đã không đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế cho các cuộc bầu cử công bằng và tự do. Cảnh sát Ethiopia được cho là đã tàn sát 193 người biểu tình, chủ yếu là ở thủ đô Addis Ababa trong các cuộc biểu tình bạo lực sau bầu cử tháng 5 năm 2005.

Chính phủ bắt đầu cuộc đàn áp do những lo ngại về các cuộc nổi dậy và khủng bố bằng cách sử dụng tra tấn, bỏ tù, và các phương pháp đàn áp khác để bịt miệng các nhà phê bình sau cuộc bầu cử, đặc biệt là những người có cảm tình với đảng đối lập là đảng Quốc gia Oromo (ONC).

Chính phủ đã tham gia vào một cuộc xung đột với quân nổi dậy ở khu vực Ogaden từ năm 2007. Đảng đối lập lớn nhất trong năm 2005 là Liên minh Đoàn kết vì Dân chủ (CUD). Sau các cuộc chia rẽ nội bộ khác nhau, hầu hết các nhà lãnh đạo đảng CUD đã thành lập nên 2 đảng mới là đảng Đoàn kết vì Dân chủ và đảng Tư pháp do Thẩm phán Birtukan Mideksa đứng đầu. Một thành viên của nhóm dân tộc Oromo, bà Birtukan Mideksa là người phụ nữ đầu tiên lãnh đạo một đảng chính trị ở Ethiopia.

Tính đến năm 2008, năm đảng đối lập hàng đầu là đảng Thống nhất vì Dân chủ và Công lý do Thẩm phán Birtukan Mideksa, Lực lượng Dân chủ Ethiopia dẫn đầu bởi Dr.Beyene Petros, Phong trào Liên minh Dân chủ Oromo do Tiến sĩ Bulcha Demeksa lãnh đạo, đảng Quốc hội Nhân dân Oromo dẫn đầu bởi Tiến sĩ Merera Gudina, và đảng Dân chủ Medhin do Lidetu Ayalew lãnh đạo.

Địa lý

Địa hình

Với diện tích , Ethiopia là quốc gia rộng hàng 27 trên thế giới, tương đương với kích thước của Bolivia. Quốc gia này nằm giữa vĩ độ 3°B và 15°B, và kinh độ 33°Đ và 48°Đ. Ethiopia nằm ở Đông Phi, Bắc giáp Eritrea, Nam giáp Kenya, Đông giáp Djibouti và Somalia, Tây giáp Sudan và Nam Sudan.

Hơn một nửa lãnh thổ của Ethiopia là cao nguyên Ethiopia (cao trung bình 1.600 – 2.000m), bị nhiều sông và hẻm sâu xuyên cắt. Cao nguyên bị cắt ngang bởi thung lũng Lớn – vùng đứt gãy của vỏ Trái Đất. Trong phạm vi của thung lũng Lớn có vào hồ kiến tạo lớn (Tana, Turcana và các hồ khác), những núi cao nhất cũng nằm ở đây (núi Ras – Dashen, 4.620m). Vùng lũng hẹp dài Rift Valley gồm một số hồ rải rác và sông Awash kéo dài theo hướng Đông Bắc-Tây Nam, chia vùng cao nguyên Tây Bắc và khối núi Harar. Các vùng đồng bằng ngoại biên phần lớn là sa mạc.
Các sông chính: Sông Nil Xanh (đoạn chảy qua Ethiopia dài khoảng 1.370 km), sông Dawa, sông Awash, sông Shebele.
 Các hồ chính: Hồ Tana, hồ Abbé, hồ Zway, hồ Abeba, hồ Turkana.
 Tài nguyên thiên nhiên: Vàng (trữ lượng nhỏ), platin, đồng, bồ tạt, khí đốt, thủy điện.
 Khí hậu: Vùng phía Bắc và phía Đông có khí hậu rất nóng, vùng cao nguyên và núi có khí hậu ôn hòa hơn.
 Môi trường: Nạn phá rừng; đất bị xói mòn; tình trạng chăn thả quá mức; thiếu đồng cỏ; sa mạc hóa; nạn đói.

Khí hậu
Khí hậu chủ yếu ở Ethiopia là nhiệt đới gió mùa, với sự thay đổi do địa hình gây ra. Hầu hết các thành phố lớn của đất nước nằm ở độ cao khoảng 2.000-2.500 m (6,562-8,202 ft) trên mực nước biển, bao gồm cả thủ đô lịch sử như Gondar và Aksum.

Thủ đô hiện đại Addis Ababa nằm ở chân núi Entoto ở độ cao khoảng 2.400m với khí hậu trong lành và dễ chịu. Với nhiệt độ quanh năm tương đối ổn định, các mùa ở Addis Ababa chủ yếu được xác định bởi lượng mưa, với một mùa khô từ tháng 2, một mùa mưa tháng 9. Lượng mưa trung bình hàng năm khoảng 1.200mm.

Có trung bình 7 giờ nắng mỗi ngày, có nghĩa là nắng khoảng 60% thời gian ban ngày. Mùa khô là thời điểm nắng nhất của năm, mặc dù ngay cả ở đỉnh cao của mùa mưa vào tháng 7 và tháng 8 vẫn còn vài giờ mỗi ngày có ánh nắng mặt trời. Nhiệt độ trung bình hàng năm tại Addis Ababa là 16 °C (60,8 °F), với nhiệt độ tối đa hàng ngày trung bình 20-25 °C (68-77 °F) trong suốt cả năm, và giảm xuống thấp vào đêm trung bình 5-10 °C (41-50 °F).

Thành phố lớn nhất và các điểm du lịch ở Ethiopia nằm ở độ cao tương tự như Addis Ababa và cũng có khí hậu tương tự. Ở các vùng thấp hơn, đặc biệt là vùng đồng cỏ và cây bụi ở phía đông của đất nước, khí hậu nóng và khô hơn đáng kể.

Đối nội

Sau khi lên nắm quyền, Mặt trận Cách mạng Dân chủ nhân dân Ethiopia (EPRDF) chủ trương hoà giải dân tộc nhằm tạo sự ổn định, xây dựng lại đất nước và đã để cho Eritrea tuyên bố độc lập. Năm 2002, Ethiopia và Eritrea chấp thuận ký Hiệp định hòa bình tuân thủ phán quyết của Ủy ban Quốc tế về biên giới, theo đó xác định vùng đất Badme và một số vùng lãnh thổ ở khu vực biên giới giữa Ethiopia và Eritrea là thuộc chủ quyền của Eritrea, kết thúc chiến tranh kéo dài nhiều năm.
Hai bên thành lập vùng đệm, do lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc kiểm soát. Nhưng đến năm 2005, tình hình lại có dấu hiệu căng thẳng trở lại vì Eritrea cho rằng Ethiopia đã không tuân thủ những cam kết trong Hiệp định. Để phản ứng lại thái độ thờ ơ của Liên Hợp quốc trước sự vi phạm Hiệp định của Ethiopia, tháng 10/2005, Chính phủ Eritrea đã ra lệnh cấm máy bay trực thăng vào không phận cũng như mọi phương tiện tuần tra của lực lượng gìn giữ hòa bình được hoạt động vào ban đêm trên lãnh thổ của mình. Hiện Liên Hợp Quốc vẫn đang nỗ lực giải quyết tranh chấp này và đề nghị Eritrea dỡ bỏ lệnh cấm vận đối với lực lượng Liên Hợp Quốc đang có mặt ở vùng biên giới Eritrea và Ethiopia.

Từ khi lên cầm quyền, chính phủ chuyển tiếp Ethiopia đã thông qua chính sách kinh tế chuyển tiếp (TEP). Nội dung chính là: hạn chế vai trò của Nhà nước, đề cao vai trò của tư bản tư nhân, khuyến khích viện trợ của bên ngoài. Chính sách này bước đầu đã gây được sự chú ý của các công ty nước ngoài, các nước EC đã quyết định tăng viện trợ cho Ethiopia. Tuy nhiên, kinh tế Ethiopia vẫn ở trong tình trạng rất khó khăn.

Đối ngoại

Ethiopia thực hiện đường lối đối ngoại hoà bình, hữu nghị, hợp tác với tất cả các nước, không phân biệt chế độ chính trị và đặt lợi ích dân tộc lên trên hết. Ethiopia tranh thủ tối đa viện trợ của các nước để cứu đói và phục hồi kinh tế. Hiện nay, Ethiopia đã được nhiều nước phương Tây, Mỹ, Trung Quốc quan tâm giúp đỡ những hầu hết mới chỉ dưới hình thức viện trợ nhân đạo.

Ethiopia là nước Kitô giáo nằm giữa 2 nước Hồi giáo (Sudan, Somalia). Ethiopia lại có quan hệ khá mật thiết với Israel nên các nước Hồi giáo vừa gây sức ép, vừa tranh thủ Ethiopia. Libya muốn lôi kéo Ethiopia gia nhập Liên đoàn Ả Rập. Quan hệ Ethiopia với Sudan, Somalia khá căng thẳng và đã xảy ra xung đột. Hai bên tố cáo nhau giúp đỡ lực lượng chống đối lật đổ chính quyền. Ethiopia và Somalia có tranh chấp về vùng Ogaden và đã nổ ra chiến tranh giữa hai nước.

Với vị trí trung tâm ở vùng Sừng châu Phi, cửa ngõ của khu vực Đông phần châu Phi, Ethiopia là nơi đóng trụ sở của hơn 90 tổ chức quốc tế và khu vực như UN, UNDP, WB, AU...

Hành chính

Ethiopia được chia thành 11 bang:

Kinh tế

Mặc dầu có nhiều tiềm năng quan trọng, nhưng Ethiopia là một trong những nước nghèo và kém phát triển. 3/4 dân số sống bằng trồng trọt cây lương thực ngô, lúa mạch, lúa miến. Cà phê là mặt hàng nông sản xuất khẩu chính. Ngành chăn nuôi (bò, lừa, cừu) tập trung trên các đồng cỏ cao nguyên và ở các vùng duyên hải. Ngành công nghiệp mỏ ít được chú trọng khai thác. Công nghiệp còn trong tình trạng phôi thai: công nghiệp dệt và nông thực phẩm. Ethiopia là một nước kinh tế nông nghiệp chậm phát triển.
 Sản phẩm công nghiệp gồm có: Thực phẩm chế biến, thức uống, kim loại, xi măng, hàng dệt, hóa chất.
 Sản phẩm nông nghiệp gồm có: Cà phê, ngũ cốc, lạc, khoai tây, mía, hạt có dầu, cây qat; da động vật sống, bò, cừu (Cừu Đông Phi), dê (Dê Đông Phi).
Tổng sản phẩm quốc nội theo sức mua năm 2006 là 74,880,000,000 USD. Thu nhập bình quân đầu người 979 USD/người

Giao thông vận tải
Ethiopia có 681 km đường sắt từ Addis Ababa đi Djibouti, tất cả 1.000 mm (3 ft 3+3⁄8 in) tầm hẹp. Hiện tại đường sắt nằm dưới sự kiểm soát công giữa Djibouti và Ethiopia, nhưng đang dưới sự đàm phán của tư nhân cho phương tiện tiện ích này. Với một phần đầu tiên cho một chương trình phát triển 10 năm cho đường sá, giữa 1997 và 2002 chính phủ Ethiopian bắt đầu duy trì nỗ lực nhằm cải thiện cơ sở hạ tầng đường sá. Kết quả là năm 2002 Ethiopia có tổng (Liên tỉnh và khu vực) 33.297 km đường, gồm rải nhựa và rải sỏi.

Dân số

Dân số Ethiopia tăng từ 33,5 triệu năm 1983 lên 75,1 triệu năm 2006., trong khi dân số trong thế kỷ XIX chỉ có khoảng 9 triệu. Theo điều tra dân số và nhà cửa năm 2007, dân số Ethiopia tăng với mức trung bình hàng năm là 2,6% giữa năm 1994 và 2007, giảm từ 2,8% trong giai đoạn 1983–1994. Tốc độ tăng dân số hiện nay của quốc gia này nằm trong nhóm 10 nước dẫn đầu thế giới. Theo dự báo dân số nước này có thể tăng lên hơn 210 triệu vào năm 2060 dựa theo tỷ lệ tăng của năm 2011 là khoảng 2,5%.

Dân số Ethiopia bao gồm hơn 80 sắc tộc. Theo thống kê năm 2007 các nhóm sắc tộc chiếm đa số là Người Oromo 32.1%, Amara 30.1%, Tigraway 6.2%, Somali 5.9%, Guragie 4.3%, Sidama 3.5%, Welaita 2.4%, các dân tộc khác 15.4%.

Đa số dân Ethiopia nói tiếng Amhara, nhưng cũng có nhiều ngôn ngữ khác được sử dụng rộng rãi như tiếng Tigrinya, tiếng Orominga, tiếng Guaraginga, tiếng Somali, tiếng Ả Rập, tiếng Anh.

Sức khỏe

Chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng còn yếu kém. Các căn bệnh như dịch tả, sốt rét, sốt vàng da, suy dinh dưỡng... khá phổ biến. Theo người đứng đầu của Chương trình phòng chống HIV/AIDS, Ethiopia chỉ có 1 bác sĩ y khoa trên 100.000 người. Tuy nhiên, báo cáo năm 2006 của Tổ chức Y tế Thế giới đưa ra con số là khoảng 2,6 trên 100.000 người.

Vấn đề sức khỏe chính của Ethiopia được cho là bệnh truyền nhiễm do vệ sinh kém và suy dinh dưỡng. Những vấn đề này càng trầm trọng thêm do tình trạng thiếu nhân lực được đào tạo và cơ sở y tế.

Vấn đề chăm sóc sức khỏe là tương đối tốt hơn ở các thành phố. Tỷ lệ sinh, tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh tương đối thấp hơn ở các thành phố so với vùng nông thôn, do tiếp cận tốt hơn với các chính sách chăm sóc sức khỏe. Tuổi thọ trung bình cao hơn ở mức 53 tuổi ở thành thị so với 48 tuổi trong các khu vực nông thôn. Mặc dù vệ sinh là một vấn đề lớn, nhưng việc sử dụng nguồn nước sạch đã được cải thiện hơn, 81% người dân ở các thành phố được dùng nước sạch so với 11% ở khu vực nông thôn. Điều này khuyến khích nhiều người di chuyển đến các thành phố với hy vọng có điều kiện sống tốt hơn.

Có 119 bệnh viện (12 tại Addis Ababa) và 412 trung tâm y tế ở Ethiopia. Ethiopia có tuổi thọ trung bình tương đối thấp (58 tuổi). Tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh là tương đối rất cao, trên 8% trẻ sơ sinh chết trong hoặc ngay sau khi sinh, (mặc dù điều này là giảm đáng kể từ 16% vào năm 1965) trong khi các biến chứng liên quan đến sinh sản đã ảnh hưởng đến nhiều phụ nữ ở Ethiopia.

Giáo dục

Chương trình giáo dục không bắt buộc. Giáo dục tiểu học bắt đầu từ năm 7 tuổi và trung học từ năm 13 tuổi. Khoảng 50% số trẻ em đến tuổi được đến trường. Ethiopia có một trường Đại học Tổng hợp ở thủ đô Adis Abeba và một số trường đại học khác.

Tôn giáo

Theo cuộc điều tra dân số năm 2007, Kitô giáo chiếm 62,8%, trong đó Chính thống giáo Cổ Đông phương (Giáo hội Chính thống Ethiopia) chiếm 43,5%, Tin lành 18,6% và Công giáo Rôma (Giáo hội Công giáo Ethiopia) chiếm 0,7%. Hồi giáo chiếm 33,9%, các tín ngưỡng vật linh chiếm 2,6%, tôn giáo khác và không tôn giáo chiếm 0,7%.

Tham khảo

Mục lục

Liên kết ngoài

  Ethiopian Tourism Commission  Ministry of Culture and Tourism

Quốc gia châu Phi
Quốc gia nội lục
Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc
Quốc gia Đông Phi
Cộng hòa liên bang
Nước kém phát triển
Quốc gia thành viên Liên minh châu Phi
Di sản thế giới tại Ethiopia


title: Pseudagrion basicornu

text:
Pseudagrion basicornu là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Pseudagrion basicornu được miêu tả khoa học năm 1936 bởi Schmidt.

Chú thích

Tham khảo

Pseudagrion


title: 20604 Vrishikpatil

text:
20604 Vrishikpatil là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1330.3317600 ngày (3.64 năm).

Nó được phát hiện ngày 8 tháng 9 năm 1999.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: 8958 Stargazer

text:
8958 Stargazer (1998 FJ126) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 23 tháng 3 năm 1998 bởi J. Broughton ở Reedy Creek Observatory.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8958 Stargazer

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Táo bón

text:
Táo bón là trạng thái đi tiêu phân khô cứng, buồn đi mà không đi được, phải rặn mạnh, thời gian đi tiêu lâu hoặc nhiều ngày mới đi tiêu, trong điều kiện ăn uống bình thường, người bệnh có thể dễ dàng nhận ra táo bón qua các biểu hiện như ít đi cầu, đau bụng, đau đầu và đặc biệt là khó nhọc khi đi nhà xí. Bệnh táo bón trên lâm sàng thấy rất nhiều, nhất là ở người già và người béo. Táo bón lâu ngày là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bệnh trĩ

Ở Việt Nam, những năm gần đây, tình trạng táo bón trong giới thanh niên, đặc biệt là những người làm việc nơi công sở đang ngày càng tăng mạnh, số người bị táo bón ngày càng lớn. Nguyên nhân chủ yếu do áp lực công việc nặng nề, tâm lý căng thẳng quá mức, cộng thêm ít vận động, thể dục thể thao và phải ngồi lâu trong văn phòng.

Triệu chứng
Triệu chứng chung của táo bón là khi quá 3 ngày chưa đại tiện hoặc đại tiện dưới 3 lần trong một tuần và có thể có từng cơn đau quặn bụng, phân rắn màu đen và hay von cục (dân dã gọi là cứt sắt), muốn đại tiện được thì phải rặn mạnh đến nỗi có lúc bật cả máu tươi, ở một số người có biểu hiện là khi đại tiện rồi mà vẫn cứ cảm giác vẫn còn phân trong ruột. Tuy chỉ là triệu chứng nhỏ không ảnh hưởng nhiều đến chất lượng cuộc sống nhưng táo bón gây nhiều phiền toái cho bệnh nhân.

Nguyên nhân

Nguyên nhân có thể là triệu chứng khởi đầu của một bệnh lý thực thể nào đó tại đường tiêu hoá như bệnh của đại trường các bệnh toàn thân suy giáp trạng, tăng calci máu, co thắt, nhu động giảm, phình đại trường... Bệnh ngoài đường ruột như ung thư gây chèn ép... hoặc bệnh toàn thân như chức năng tuyến giáp giảm, nhiễm độc chì, suy nhược cơ thể, một số bệnh lý thần kinh như bệnh Parkinson, thần kinh tâm thần bị ức chế như lo nghĩ, tức giận, buồn phiền… tập quán sinh hoạt thiếu điều độ... Hoặc có thể do rối loạn chức năng vận chuyển của ruột.

Do thói quen ăn uống không khoa học, chế độ ăn nhiều đạm, ít chất xơ, ít vận động (thường xảy ra với người làm công tác văn phòng), ăn uống không hợp lý (thiếu chất xơ, uống ít nước làm cho phân cứng, khó thải ra ngoài), ít vận động, stress, do uống thuốc tây (một số thuốc có tác dụng phụ gây táo bón: thuốc ngủ, thuốc hạ huyết áp, thuốc chống trầm cảm, chống dị ứng, thuốc chữa dạ dày,…)

Lười đi cầu, nén hoặc nhịn việc đi cầu, do thói quen đi đại tiện không đều, bị mất ngủ, căng thẳng thần kinh, do gặp phải những vấn đề ở ruột, hoặc hút thuốc lá, uống quá nhiều trà và cà phê.

Đông y cho rằng bí đi ngoài phần nhiều do đại tràng tích nhiệt, hoặc khí trệ, hoặc lạnh ngưng lại, hoặc âm dương khí huyết suy hư, khiến cho chức năng truyền dẫn của ruột già mất điều khiển. Ngoài ra, bế tắc của phế khí cũng có thể ảnh hưởng chức năng bài phân của đại tràng, cho nên Đông y lại có phương pháp thông qua tuyên thông phế khí để chữa trị bí đi ngoài.

Đối với trẻ em, chứng táo bón ở trẻ trong độ tuổi đi học thường do chế độ ăn không đủ nước và chất xơ. Những trẻ ăn chế độ ăn đặc biệt với thức ăn nhanh – giàu chất béo (thịt rán, sữa trứng khuấy sẵn) và đường (kẹo, nước ngọt nhiều đường) có thể bị táo bón thường xuyên hơn. Ngoài ra, nứt hậu môn là một nguyên nhân phổ biến khác.

Điều trị

Táo bón cần quyết tâm điều trị để tránh gây là phiền phức trong cuộc sống, đặc biệt chú trọng đến chế độ ăn uống và lối sống khoa học, thường xuyên vận động, tập thể dục. Đối với trẻ bị táo bón nên điều trị sớm, tránh gây biến chứng sau này. Điều trị táo bón trẻ em là một quá trình lâu dài, toàn diện, đòi hỏi sự kiên nhẫn của cha mẹ, sự phối hợp của gia đình với bác sĩ nhi khoa và bác sĩ dinh dưỡng.

Chế độ ăn uống
 Nên ăn nhiều các thức ăn chứa nhiều chất xơ (xenlulose), như các loại rau và hoa quả tươi, các loại măng... Chất xơ không hòa tan (có trong rau cải, trái cây…) làm phân xốp, giảm rủi ro phát triển bệnh táo bón. Bổ sung nhiều rau, củ quả để tăng cường chất xơ do chất xơ trong thực phẩm làm khối lượng phân tăng lên đáng kể sẽ kích thích vận động đường ruột, lại có thể bảo lưu thủy phần, tránh phân quá khô.

 Nên ăn nho khô là loại thực phẩm chứa nhiều chất xơ nên là món ăn công hiệu cho người bị táo bón. Nho khô có thể chữa táo bón cho trẻ em bằng phương pháp ép lấy nước cốt và cho trẻ uống tốt nhất vào buổi sáng để đi tiêu dễ dàng.
 Nên uống đủ nước uống 2 lít/ngày, giúp cho làm mềm phân.
 Ăn một số loại thức ăn có tác dụng nhuận tràng như mật ong, vừng, hạch đào, bơ, sữa trâu, sữa bò...
 Khi đun nấu món ăn, có thể cho tăng một chút dầu ăn, như dầu đậu, dầu hạt cải, dầu vừng, dầu lạc...
 Ăn một số thức ăn chứa vitamin nhóm B một cách thích hợp, như các loại đậu, lương thực thô, khoai lang, khoai tây, đu đủ..., để thúc đẩy nhu động ruột. Một số loại hoa quả khác như củ cải, cải thảo, bầu và giá đỗ cũng giúp trị táo bón. Ngoài ra quả mơ cũng giúp trị táo bón.
 Kiêng các thức ăn loại kích thích như rượu mạnh, trà đặc, cà phê, hẹ, tỏi, ớt, ít ăn các thức ăn tanh mặn vị đậm.
 Uống một cốc sữa ấm trước khi đi ngủ. Điều này giúp cho cơ thể sẽ dễ dàng bài tiết ra những chất cặn bã để tiết ra bên ngoài vào sáng hôm sau. Trong trường hợp bị táo bón nặng, hãy hoà thêm 2 thìa cà phê thầu dầu vào trong cốc sữa.
 Uống 1 lít nứơc ấm và đi bộ khoảng vài phút ngay lập tức sau khi thức dậy vào buổi sáng. Mỗi ngày vào buổi sáng sớm khi tỉnh dậy, uống một cốc nước ấm lúc bụng đói.
 Uống nước chanh pha lẫn với nước ấm từ 2 - 3 lần/ngày. Ngoài ra nên ăn những loại thực phẩm dễ tiêu hoá.
 Ăn chuối tiêu một quả mỗi ngày ăn một lần.
 Chỉ ăn khi đói, không nên ăn thành nhiều bữa và mỗi bữa ăn nên cách nhau 4 tiếng. Không nên ăn quá nhiều loại thức ăn trong một bữa ăn.
 Nên hạn chế và tránh ăn những đồ ăn khô như đậu tương, lạc...

Chế độ sinh hoạt
 Luyện tập đều đặn. Việc luyện tập chính là phương thuốc hữu hiệu giúp phòng ngừa và điều trị bệnh táo bón.
 Ngủ đủ giấc. Thiếu ngủ cũng chính là một trong số những thủ phạm gây nên căn bệnh táo bón. Chính vì thế nếu không muốn bị chứng táo bón hoành hành mỗi ngày cần ngủ đủ giấc trong vòng khoảng 8 tiếng/ngày.
 Cần chú ý đi đại tiện kịp thời, không nên nhịn lâu để đề phòng táo bón.

Dùng thuốc
Các thuốc điều trị táo bón được chia ra các loại sau:
 Thuốc trị táo bón tạo khối (igol, metamucil),
 Thuốc trị táo bón thẩm thấu (sorbitol, forlax, lactitol): chứa các muối vô cơ, đường. Khi uống vào, thuốc giữ nước trong lòng ruột giúp thải phân ra ngoài dễ dàng hơn.
 Các thuốc làm mềm phân (docusat) giúp nước thấm vào khối phân, làm phân mềm và dễ di chuyển hơn
 Các thuốc bôi trơn (norgalax, microlax) dùng bơm hậu môn.
 Thuốc trị táo bón kích thích (bisacodyl, cascara), tác động trực tiếp lên thần kinh chức năng vận động bài tiết của ruột, gây co bóp các cơ thành ruột tạo nhu động ruột đẩy phân ra ngoài.
Tuy nhiên, không nên sử dụng bất kỳ một loại thuốc chữa táo bón nào kéo dài quá 8 - 10 ngày, các thuốc trên có nhiều tác dụng phụ, dùng lâu có thể gây biến chứng cho đường ruột, có hại cho gan, thận và đặc biệt nó không giải quyết được gốc rễ của bệnh.

Hiện nay có thể kết hợp phương pháp ăn uống và sử dụng các sản phẩm hỗ trợ để điều trị táo bón, đặc biệt cho bệnh nhân mắc táo bón mạn tính (mắc đi mắc lại nhiều lần): Người bệnh vẫn cần phải có chế độ ăn uống đảm bảo đủ nước và đủ chất xơ, tập luyện vận động hàng ngày. Ngoài ra, kết hợp sản phẩm hỗ trợ giúp cải thiện hệ vi sinh vật có lợi trong đường ruột, kích thích miễn dịch hệ tiêu hóa, các yếu tố khác nhằm ổn định hệ tiêu hóa, bên cạnh việc bổ sung các chất xơ tự nhiên - inulin. Đảm bảo các yếu tố trên thì hạn chế được khả năng mắc táo bón trở lại.

Chú thích

Bệnh
Y học
Bệnh đường ruột
Bệnh đường nước