title: Họ Ong mật

text:
Họ Ong mật (danh pháp khoa học: Apidae) là một họ lớn bao gồm các loài ong phổ biến như ong mật (Apis), ong không ngòi (Meliponini), ong bầu (Xylocopinae), ong lan (Euglossini), ong tu hú (Nomadinae), ong nghệ (Bombini), và các nhóm ít phổ biến khác. Họ Apidae hiện bao gồm tất cả các chi trước đây được xếp vào các họ Anthophoridae và Ctenoplectridae, và hầu hết chúng là các loài sống đơn độc, mặc dù một ít trong chúng cũng là đạo tặc ký sinh (ký sinh kiểu trộm cắp). Bốn phân họ trong họ Apidae cũ hiện được xếp vào các tông của phân họ Apinae.

Phân họ Apinae chứa nhiều dòng dõi, phần lớn trong số đó sống đơn độc, với tổ của chúng đơn giản chỉ là các hang hốc đào bới vào trong lòng đất. Tuy nhiên, ong mật, ong không ngòi và ong nghệ có kiểu sinh sống thành tập đoàn (xã hội thật sự), mặc dù đôi khi người ta cho rằng chúng đã phát triển kiểu sống này một cách độc lập, và thể hiện các khác biệt đáng chú ý trong những khía cạnh như kiểu liên lạc giữa các ong thợ và phương thức xây dựng tổ. Xylocopinae (phân họ bao gồm các loài ong bầu) chủ yếu sống đơn độc, mặc dù chúng cũng có xu hướng sống thành đàn, và một vài dòng dõi như Allodapini chứa các loài sống kiểu xã hội thật sự; phần lớn các thành viên của phân họ này làm tổ trong thân cây hay trong gỗ. Nomadinae là ong sống ký sinh kiểu trộm cắp trong tổ của các loài ong khác.

Phân loại
Họ Ong mật Apidae hiện bao gồm một số chi trước kia được xếp vào họ Anthophoridae  và Ctenoplectridae, nay được xếp vào 3 phân họ:
 Phân họ Ong mật Apinae gồm 19 tông còn tồn tại và 2 tông hóa thạch
 Ancylini
 Anthophorini
 Apis
 Bombini
 Centridini
 Ctenoplectrini
 Emphorini
 Ericrocidini
 Eucerini
 Euglossini
 Exomalopsini
 Isepeolini
 Melectini
 Meliponini
 Osirini
 Protepeolini
 Rhathymini
 Tapinotaspidini
 Tetrapediini
 †Electrapini
 †Melikertini
 Phân họ Nomadinae gồm 11 tông
 Ammobatini
 Ammobatoidini
 Biastini
 Brachynomadini
 Caenoprosopidini
 Epeolini
 Hexepeolini
 Holcopasitini
 Neolarrini
 Nomadini
 Townsendiellini
 Phân họ Xylocopinae gồm 4 tông tồn tại và 1 tông hóa thạch
 Allodapini
 Ceratinini
 Manueliini
 Xylocopini
 †Boreallodapini

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Borror, D. J., DeLong, D. M., Triplehorn, C. A.(1976) cuarta edición. An introduction to the study of insects. Holt, Rinehart and Winston. New York, Chicago. ISBN 0-03-088406-3
 Arnett, R. H. Jr. (2000) Segunda edición. American insects. CRC Press, Boca Ratón, Londres, New York, Washington, D. C. ISBN 0-8493-0212-9
 Michener, Charles D. (2000) The bees of the world. The Johns Hopkins University Press. Baltimore, Londres. ISBN 0-8018-6133-0
 O'Toole, Christopher, Raw, Anthony (1999) Bees of the world. Cassell Illustrated. ISBN 0-8160-5712-5
 Mitchell, T.B. (1962). Bees of the Eastern United States, Volumen II. North Carolina Agricultural Experiment Station. Tech. Bul. No.152, 557 p.

Liên kết ngoài
 Native Bees of North America

Sinh vật thụ phấn

Côn trùng thụ phấn
Ong

ms:Apidae
ca:Àpid
de:Echte Bienen
es:Apidae
eo:Abeledoj
fr:Apidae
ko:꿀벌과
it:Apidae
la:Apidae
hu:Méhfélék
mk:Пчела
nl:Apidae
no:Apidae
oc:Apidae
pl:Pszczołowate
pt:Apidae
ro:Apidae
ru:Пчёлы настоящие
sv:Långtungebin
uk:Бджолині


title: Rhyacophila tukuche

text:
Rhyacophila tukuche là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Lara (chi bọ cánh cứng)

text:
Lara là một chi bọ cánh cứng trong họ Elmidae.

Các loài
Chi này có 2 loài Lara avara và Lara gehringii.

Chú thích

Tham khảo

Elmidae


title: Cardiophorus schuberti

text:
Cardiophorus schuberti là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Gudenzi miêu tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: 21512 Susieclary

text:
21512 Susieclary (1998 KE40) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 5 năm 1998 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 21512 Susieclary

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Oenides

text:
Alera là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Họ Bướm nhảy

en:Oenides


title: Athripsodes barnardi

text:
Athripsodes barnardi là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Athripsodes


title: Orimarga andina

text:
Orimarga andina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Orimarga
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Notarius bonillai

text:
Notarius bonillai là một loài cá thuộc họ Ariidae. Nó là loài đặc hữu của Colombia.

Chú thích

Tham khảo
 Acero, A. 1996. Arius bonillai. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

B
Cá Colombia
P
B
B
B


title: Quận Gwinnett, Georgia

text:
Quận Gwinnett là một quận trong tiểu bang Georgia, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Lawrenceville, Georgia . Theo điều tra dân số năm 2010 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số 927.781 người .

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Georgia

Quận của vùng đô thị Atlanta
Quận của Appalachia


title: Oecetis scutulata

text:
Oecetis scutulata là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Oecetis


title: Fusinus oblitus

text:
Fusinus oblitus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Fusinus


title: Africodytes rubromaculatus

text:
Africodytes rubromaculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Biström miêu tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Africodytes


title: Eupsyche

text:
Parrhasius là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Tham khảo

Họ Bướm xanh

en:Eupsyche


title: New Orleans

text:
New Orleans (viết tắt NOLA; người Mỹ gốc Việt phiên âm là Ngọc Lân hay Tân Linh) là thành phố lớn nhất thuộc tiểu bang Louisiana, Hoa Kỳ. Thành phố ở vị trí 30,07° vĩ độ bắc, 89,93° kinh độ tây, nằm ở phía đông nam tiểu bang, giữa sông Mississippi và hồ Pontchartrain, cách nơi cửa sông đổ ra vịnh Mexico khoảng 100 dặm. Về mặt luật pháp và hành chính thì thành phố New Orleans với Quận Orleans là một. Thành phố này được đặt tên theo Philippe II, Công tước Orléans, công tước nhiếp chính Pháp, và là một trong những thành phố cổ nhất ở nước Mỹ.

Đây là trung tâm công nghiệp và phân phối và là cảng biển lớn của Mỹ. Thành phố này nổi tiếng với những di sản văn hoá đa sắc tộc, không khí lễ hội với nhạc và nghệ thuật ẩm thực địa phương. Nó được coi là nơi sinh của nhạc jazz. Nó là nơi du lịch nổi tiếng khắp thế giới do kiến trúc, nhạc, và thực phẩm đặc biệt, cũng như là Mardi Gras và những tổ chức khác.

Theo Thống kê Dân số năm 2000, dân số thành phố là 484.674 người. Cộng thêm những ngoại ô trong Quận Jefferson, Quận St. Bernard bên cạnh, và những khu gần khác, con số đó tới khoản 1,4 triệu người. Tuy nhiên, New Orleans bị cơn bão Katrina tàn phá vào ngày 29 tháng 8 năm 2005, làm khắp thành phố bị lụt lội thê thảm, bắt mọi người dân phải sơ tán và làm nhiều người thiệt mạng. Vào những năm sau, dân số lên lại khoảng 1,2 triệu người.

New Orleans có một khu Việt Nam lớn trong phía Đông New Orleans gọi là Versailles ("Vẹc Sai") nhưng có nhiều người gốc Việt ở khắp New Orleans, ví dụ ở Harvey và Westwego.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang chủ Thành phố New Orleans
 Trang chủ du lịch chính thức của New Orleans
 New Orleans Vietnamese Online (nolaviet.com)
 Đề luật Phục hồi sau Thiên tai  (PDF) – Bộ Gia cư và Phát triển Đô thị Hoa Kỳ (HUD)

Thành phố ở vùng đô thị Louisiana
Thành phố của Louisiana
Quận lỵ Louisiana
Thành phố ven biển Louisiana
Cựu thủ phủ tiểu bang Hoa Kỳ
Quận của Louisiana trên sông Mississippi
Khu dân cư Louisiana trên sông Mississippi


title: Lilienfeld (huyện)

text:
Bezirk Lilienfeld là một huyện của bang của Hạ Áo ở Áo.

Các đô thị
Các khu ngoại vi, làng và các đơn vị khác của một đô thị được hiển thị bằngchữ nhỏ.
 Annaberg
 Annarotte, Haupttürnitzrotte, Langseitenrotte, Lassingrotte
 Eschenau
 Eschenau, Laimergraben, Rotheau, Sonnleitgraben, Steubach, Wehrabach
 Hainfeld
 Bernau, Gegend Egg, Gerichtsberg, Gerstbach, Gölsen, Gstettl, Hainfeld, Heugraben, Kasberg, Kaufmannberg, Landstal, Ob der Kirche, Vollberg
 Hohenberg
 Andersbach, Furthof, Hofamt, Hohenberg, Innerfahrafeld
 Kaumberg
 Höfnergraben, Kaumberg, Laabach, Obertriesting, Steinbachtal, Untertriesting
 Kleinzell
 Außerhalbach, Ebenwald, Innerhalbach, Kleinzell
 Lilienfeld
 Dörfl, Hintereben, Jungherrntal, Lilienfeld, Marktl, Schrambach, Stangental, Vordereben, Zögersbach
 Mitterbach am Erlaufsee
 Josefsrotte, Mitterbach-Seerotte
 Ramsau
 Fahrabach, Gaupmannsgraben, Haraseck, Kieneck, Oberhöhe, Oberried, Ramsau, Schneidbach, Unterried
 Rohrbach an der Gölsen
 Bernreit, Durlaß, Oberrohrbach, Prünst, Unterrohrbach
 Sankt Aegyd am Neuwalde
 Kernhof, Lahnsattel, Mitterbach, St. Aegyd am Neuwalde, Ulreichsberg
 Sankt Veit an der Gölsen
 Außer-Wiesenbach, Inner-Wiesenbach, Kerschenbach, Kropfsdorf, Maierhöfen, Obergegend, Pfenningbach, Rainfeld, Schwarzenbach an der Gölsen, St. Veit an der Gölsen, Steinwandleiten, Traisenort, Wiesenfeld, Wobach
 Traisen
 Türnitz
 Anthofrotte, Außerfahrafeld, Lehenrotte, Moosbach, Pichlrotte, Raxenbachrotte, Schildbachrotte, Steinbachrotte, Traisenbachrotte, Türnitz, Weidenaurotte

Tham khảo

Huyện của Hạ Áo
Hạ Áo


title: James Craig Watson

text:
James Craig Watson (28 tháng 1 năm 1838 - 22 tháng 11 năm 1880) là nhà thiên văn học người Mỹ gốc Canada, khám phá ra sao chổi và các hành tinh vi hình. Giám đốc Đại học Michigan của Đài thiên văn Detroit tại Ann Arbor, và trao Giải thưởng Lalande vào năm 1869.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Ông sinh ở làng Fingal, Ontario, Canada. Gia đình ông di chuyển sang định cư ở Ann Arbor, Michigan, Hoa Kỳ năm 1850. Khi lên 15 tuổi, ông vào học ngôn ngữ cổ điển ở Đại học Michigan. Ông tốt nghiệp cử nhân năm 1857 và nhận bằng thạc sĩ sau hai năm nghiên cứu về thiên văn học dưới sự hướng đẫn của giáo sư Franz Brünnow. Ông trở thành Giáo sư Vật lý và giảng viên Toán học. Năm 1863, ông là giám đốc thứ nhì của Đài thiên văn Detroit, kế thừa Franz Brünnow. Ông đã viết sách giáo khoa Theoretical Astronomy (Thiên văn học lý thuyết) xuất bản năm 1868 bởi  J. B. Lippincott & Co. Sách giáo khoa này là một tài liệu tham khảo tiêu chuẩn trong hơn ba mươi năm.

Ông đã phát hiện 22 tiểu hành tinh, bắt đầu từ tiểu hành tinh 79 Eurynome năm 1863. Tiểu hành tinh 139 Juewa được ông phát hiện tại Bắc Kinh (Trung Quốc) khi ông tới đây để quan sát sự đi qua Mặt Trời của Sao Kim năm 1874. Tên Juewa do nhà chức trách Trung Quốc chọn (瑞華, hoặc ruìhuá trong bính âm Hán ngữ). Vào năm 1872, một tiểu hành tinh khác là 121 Hermione được phát hiện từ Ann Arbor, Michigan và tiểu hành tinh này được tìm thấy có một vệ tinh hành tinh vi hình vào năm 2002.

Ông là người rất tin sự tồn tại của hành tinh Vulcan, một hành tinh giả thiết là gần Mặt Trời hơn Sao Thủy, nhưng nay được biết là nó không tồn tại (tuy nhiên sự tồn tại của hành tinh nhỏ Vulcanoid vẫn được coi là có thể có). Ông tin rằng mình đã nhìn thấy hai hành tinh như vậy trong dịp nhật thực tháng 7 năm 1878 tại Wyoming.

Ông qua đời vì bị bệnh viêm phúc mạc khi mới 42 tuổi và được chôn cất tại Forest Hill, Ann Arbor. Ông đã thu gom được số tiền lớn lao từ các hoạt động kinh doanh khác, và đã để lại di sản hiến tặng để lập Huy chương James Craig Watson được trao hai năm một lần bởi Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ vì những đóng góp đáng kể vào Thiên văn học. Người kế nhiệm của ông, Edward Holden đã hoàn thành đài quan sát dưới lòng đất của Watson, nhưng tuyên bố nó vô dụng sau khi ông nhận thấy rằng ngay cả những ngôi sao sáng nhất cũng không thể quan sát được.

Vinh danh và giải thưởng
Watson đã giành được Giải thưởng Lalande do Viện Hàn lâm Khoa học Pháp trao tặng vào năm 1869. Ông là thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ và Hiệp hội Triết học Hoa Kỳ. Ông nhận bằng Tiến sĩ Triết học danh dự của Đại học Leipzig vào năm 1870, và từ Đại học Yale vào năm 1871, và bằng Tiến sĩ Luật của Đại học Columbia vào năm 1877.

Tiểu hành tinh ở vành đai chính 729 Watsonia và hố Watson trên Mặt Trăng được đặt theo tên ông nhằm vinh danh ông.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Obituary, Scientific American, "James C. Watson", 25 December 1880, p. 405

Sinh năm 1838
Mất năm 1880
Cựu sinh viên Đại học Michigan
Giảng viên Đại học Michigan
Người Ann Arbor, Michigan
Người Mỹ gốc Canada
Người nhận giải thưởng Lalande
Người phát hiện tiểu hành tinh
Nhà thiên văn học Hoa Kỳ thế kỷ 19
Tử vong do viêm phúc mạc


title: Dương Giang

text:
Dương Giang () là một địa cấp thị ở ven biển Tây Nam tỉnh Quảng Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Dương Giang giáp Mậu Danh về phía Tây, Vân Phù về phía Bắc, Giang Môn về phía Đông, và nhìn ra Biển Đông về phía Nam.

Hành chính
Địa cấp thị Dương Giang quản lý 4 đơn vị cấp huyện, bao gồm 2 quận, 1 thành phố cấp phó địa và 1 huyện.

Quận Giang Thành (江城区)
Quận Dương Đông (阳东县)
Thành phố phó địa Dương Xuân (阳春市)
Huyện Dương Tây (阳西县)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang web chính quyền Dương Giang (tiếng Anh và tiếng Trung)

Thành phố tỉnh Quảng Đông


title: Tartécourt

text:
Tartécourt là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Palmas, Aveyron

text:
Palmas  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Xã của Aveyron


title: Geranomyia snyderi snyderi

text:
Geranomyia snyderi là một phân loài ruồi của loài Geranomyia snyderi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Chú thích

Tham khảo

Geranomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Villardonnel

text:
Villardonnel là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie. Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Villardonnellois.
Xã này thuộc vùng đô thị Carcassonne ở bên Méridienne Verte

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Villardonnel trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Villardonnel trên trang mạng của Insee
 Villardonnel trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Villardonnel trên bản đồ Pháp và các xã giáp ranh

Villardonnel


title: Tống Thái Tông

text:
Tống Thái Tông (chữ Hán: 宋太宗, 20 tháng 11 năm 939 - 8 tháng 5 năm 997), tên húy Triệu Quýnh (趙炅), là vị Hoàng đế thứ hai của triều đại Bắc Tống trong lịch sử Trung Quốc, ở ngôi từ năm 976 đến năm 997, tổng cộng 21 năm.

Triệu Quang Nghĩa là em trai của hoàng đế khai quốc Triệu Khuông Dận. Vào năm 960, khi Triệu Khuông Dận đưa quân đến Trần Kiều, Triệu Quang Nghĩa cùng Triệu Phổ và quân sĩ lấy lý do hoàng đế Hậu Chu còn nhỏ tuổi, khoác hoàng bào lên người Khuông Dận, khuyến khích ông lên ngôi hoàng đế; sáng lập vương triều Tống. Sau khi Nhà Tống thành lập, Triệu Quang Nghĩa nhận phong tước Tấn vương, Kinh Triệu doãn, và được thái hậu Đỗ thị chỉ định là người kế vị. Năm 976, nhân dịp vào cung, Quang Nghĩa bí mật giết chết anh mình rồi soán ngôi hoàng đế.

Tống Thái Tông tiếp tục thực hiện sách lược thống nhất "trước nam sau bắc" của Thái Tổ, bức hai nước Ngô Việt, Thanh Nguyên phải nạp đất quy phục. Năm 979, ông phát động chiến dịch tiêu diệt Bắc Hán, thống nhất đất nước Trung Quốc sau hơn nửa thế kỉ chia cắt. Tiếp đó, liên tục hai lần vào các năm 979 và 986, Thái Tông đem quân bắc phạt đánh Liêu hòng thu phục 16 châu Yên, Vân nhưng thất bại thảm hại. Lại một lần vào năm 981, Nhà Tống tấn công Đại Cồ Việt ở phía nam, song không thành công.

Tuy thất bại trên lĩnh vực quân sự, song Tống Thái Tông có nhiều điểm nổi bật trong việc dụng văn trị nước. Tống Thái Tông là vị hoàng đế năng động và chăm chỉ, ông khiến cho đất nước được thịnh vượng và phát triển. Ông là người sáng lập, tu bổ và hoàn thiện các quy chế của Nhà Tống, đó chính là cơ sở để thiết lập chế độ chính trị, quân sự, văn hóa và kinh tế của Nhà Tống. Để tránh có kết cục như Nhà Đường, ông bắt đầu chính sách cắt giảm quyền lực của các Tiết độ sứ, thu gom về trung ương. Ngoài ra, để củng cố ngôi vị của mình, Thái Tông đã giết hại hai người con trai của Thái Tổ và bức chết người em trai là Triệu Đình Mỹ, dọn đường sau này truyền ngôi cho con cháu.

Thân thế và thời trẻ
Tống Thái Tông tên thật là Triệu Khuông Nghĩa (趙匡義), sau có tên Triệu Quang Nghĩa (趙光義), tên tự là Đình Nghi (廷宜), chào đời vào ngày 20 tháng 11 năm 939, tức là ngày 7 tháng 10 ÂL năm Thiên Phúc thứ tư đời Hậu Tấn Cao Tổ ở quan xá Tuấn Nghi, Đông Kinh. Phụ thân của ông là Triệu Hoằng Ân, viên quan cấp cao trong triều đình Hậu Chu. Khuông Nghĩa là con trai thứ ba trong gia đình, trên ông còn có đại huynh Quang Tế chết sớm, nhị huynh là Khuông Dận, tức Tống Thái Tổ, dưới là lão tứ Đình Mĩ và thứ năm là Quang cũng chết sớm.

Trước kia, khi thái hậu Đỗ thị mang thai Khuông Nghĩa, từng nằm mộng thấy có vị thần nhân đưa mặt trời cho mình, sau đó thì sinh ra ông. Từ nhỏ Khuông Nghĩa đã hơn người, bọn trẻ con gần đó chơi với ông đều phải phục tùng. Khi trưởng thành, từ dáng người, khuôn mặt đều hiện ra tướng thiên tử. Trái với Khuông Dận thích nghiệp võ, Khuông Nghĩa lại thích đọc sách. Lúc Triệu Hoằng Ân lĩnh binh ở Hoài Nam, phá các châu huyện, của cải cướp được rất nhiều, song Khuông Nghĩa chỉ cầu lấy những quyển sách quý.

Năm 951, Quách Uy lập ra triều Hậu Chu. Dưới thời Chu, Triệu Khuông Dận được trọng dụng, làm đến chức Tiết độ sứ, chỉ huy lực lượng kị binh triều đình; bản thân Khuông Nghĩa cũng được ban chức Cung phụng quan đô tri. Năm 959, Hậu Chu Thế Tông qua đời khi đang trong chiến dịch đánh Liêu, con là Sài Tông Huấn kế vị còn nhỏ tuổi.

Thời Thái Tổ

Năm 960, nước Liêu và Bắc Hán hợp quân công Tống, đánh vào hai châu Trấn, Định. Triều đình Hậu Chu cử Triệu Khuông Dận mang quân đánh dẹp. Khuông Dận dẫn quân đi được 40 dặm, đến Trần Kiều thì có người nhìn thấy 2 mặt trời đánh nhau. Mọi người cho rằng đây là việc chuyển giao Thiên mệnh, khí số Hậu Chu đã hết, Thiên mệnh ứng trên người Triệu Khuông Dận. Quân sĩ thấy thế ai cũng reo lên, các tướng lĩnh thì xin Triệu Khuông Dẫn nắm lấy hết binh quyền mà tự lập. Khuông Nghĩa cùng mưu sĩ Triệu Phổ liền lấy hoàng bào khoác lên mình ông, sử gọi là hoàng bào gia thân. Triệu Khuông Dận lập tức dẫn quân về kinh đô Biện Lương và kéo thẳng vào thành, triều thần Hậu Chu trước tình thế đó, buộc phải công nhận Triệu Khuông Dẫn là hoàng đế. Hậu Chu diệt vong, Bắc Tống được thành lập. Triệu Khuông Nghĩa được phong làm Điện tiền đô ngu hậu, phòng ngự sứ Mục châu. Tuy nhiên, sử gia Thiệu Bá Ôn trong Văn kiến lục từng dẫn lại Kiến Văn di sự của Vương Vũ Xứng, cho rằng khi binh biến xảy ra, Khuông Nghĩa đang ở cùng mẹ là Đỗ thái hậu tại Biện Kinh, không hề đi theo anh mình; việc ghi chép trong sử sách có bàn tay của Tống Thái Tông động chạm vào, hòng tìm cách hợp thức hóa việc soán ngôi của mình. Sau đó ông đổi tên thành Triệu Quang Nghĩa vì kiêng húy chữ "Khuông" của vua anh.

Năm 961, mẹ Thái Tổ (và Quang Nghĩa) là Đỗ thái hậu bị bệnh sắp mất, có trăn trối lại rằng Hậu Chu mất nước là do ấu chúa lên ngôi, lòng người không phục; nay con Thái Tổ còn nhỏ tuổi, nên phải truyền ngôi cho Quang Nghĩa, Quang Nghĩa lại truyền ngôi cho em là Quang Mĩ rồi mới tới con Thái Tổ, để tránh giẫm lên vết xe đổ lúc trước; Thái Tổ bằng lòng, đem tờ giao ước để trong cái hộp vàng, đó gọi là kim quỹ chi minh. Sau này, năm 1940, các học giả Đặng Quảng Minh, Trương Ấm Lân cho rằng kim quỹ chi minh là hư cấu; những năm gần đây các học giả như Thi Tú Nga, Vương Dục Tế nghiên cứu về sự việc này và cho rằng đấy là do chính Quang Nghĩa ngụy tạo ra câu chuyện.

Thái Tổ thân chinh Trạch Lộ, Quang Nghĩa được lệnh ở lại kinh thành và nhận chức tiết độ sứ Thái Ninh. Năm 961, Thái Tổ dẫn quân đánh dẹp tướng nổi dậy Lý Trọng Tiến, Quang Nghĩa được phong Đại Nội đô bộ thự, Bình chương sự, Khai phong doãn; sau gia kiêm Trung thư lệnh.

Tống Thái Tổ tiếp tục công cuộc thống nhất Trung Quốc. Năm 962, bình định Kinh Nam, Hồ Nam. Năm 964, đánh Hậu Thục, bắt được Thục đế Mạnh Sưởng. Quang Nghĩa vốn là cao thủ về độc dược. Bấy giờ Mạnh Sưởng có người thiếp yêu là Hoa Nhị phu nhân, rất được sủng ái, bản thân Quang Nghĩa thèm thuồng đã lâu; liền nghĩ cách mời Mạnh Sưởng đến chỗ mình dự tiệc, rồi đánh thuốc độc giết đi (965); tuy nhiên Hoa Nhị phu nhân lại được nạp vào hậu cung của Thái Tổ. Quang Nghĩa ngầm ngầm củng cố thế lực, tập hợp bọn văn nhân gồm 66 người như Tống Kỳ, Thạch Hy Tải, Đậu Xứng... Nghi trượng Nam nha mỗi khi ra ngoài rực rỡ như tranh, người kinh thành đều tấm tắc khen ngợi, nói "như một bức thêu đường phố trên trời". Năm 976, nhân buổi đi săn, Quang Nghĩa giả say mà bắn chết Hoa Nhị phu nhân.

Năm 971, Tống diệt Nam Hán; năm 976 diệt Nam Đường, về căn bản đã thống nhất Trung Quốc. Năm 973, Thái Tổ chinh phạt Thái Nguyên, cử Quang Nghĩa làm lưu thủ Đông Kinh, phong Tấn vương, địa vị trên tể tướng. Bấy giờ tể tướng Triệu Phổ một mình nắm quyền, đoán rất rõ âm mưu của Quang Nghĩa, nên tìm cách công kích, hai người âm thầm tranh đấu với nhau hơn 10 năm, đến đây Triệu Phổ bị bãi tướng, quyền lực của Quang Nghĩa tăng lên đáng kể. Đời Hậu Chu, Thế Tông Sài Vinh cũng từng làm Tấn vương Khai Phong doãn, vì thế mọi người trong ngoài đều nghĩ rằng Quang Nghĩa sẽ là người kế vị.

Nghi ngờ thí quân

Thái Tổ trước kia từng lập lời thề trước mặt thái hậu, nhưng nay các hoàng tử đều đã trưởng thành, hoàn toàn có thể kế vị, điều này khiến Quang Nghĩa rất bất an. Từ mùa đông năm 976, theo sử sách (chưa hẳn là sự thực), Thái Tổ bắt đầu bị bệnh. Ngày 13 tháng 11 năm 976 (tức 19 tháng 10 ÂL), Thái Tổ triệu Quang Nghĩa vào cung uống rượu, đến tối thì Quang Nghĩa ra về; sáng hôm sau Thái Tổ băng hà. Về sự việc này, sử gia Tư Mã Quang trong Thúc thủy ký văn ghi chép lại, đại ý là: Thái Tổ và Quang Nghĩa uống rượu với nhau, đuổi hết tả hữu ra ngoài. Đang giữa lúc đó, bỗng ánh nến trở nên mờ đi, dường như có bóng người đang di chuyển và lát sau nữa thì nghe thấy tiếng rìu và tiếng Thái Tổ hét lên: "Hảo tố", sau đó lăn ra ngủ và Tấn vương ra về. Sử gia Lý Đào trong Tục tư trị thông giám trường biên chép thành "Hảo vi chi". Hai từ đó cùng có nghĩa là làm hay, nhưng từ mà Lý Đào dùng chỉ có ý nghĩa đơn thuần, còn từ của Tư Mã Quang có thể hiểu theo nghĩa khác: "Việc mày làm hay lắm", và "việc hay" đó trong suốt một nghìn năm nay vẫn là dấu chấm hỏi lớn. Từ thời Nguyên đến cuối thế kỷ trước, các sử gia đối về vấn đề này chia thành hai phe: một cho rằng Thái Tổ chết là hoàn toàn tự nhiên, có thể do bệnh từ trước hoặc do uống quá say; một phe cho rằng cái chết của Thái Tổ có liên quan đến Quang Nghĩa. Còn có truyền thuyết nói rằng: Thái Tổ đang uống rượu thì có một tên quỷ nữ ấn mạnh vào cái bướu trên lưng Thái Tổ, Quang Nghĩa thấy thế liền cầm búa đập nữ quỷ đó, đập trúng cả vào lưng vua. Một số sử gia cho rằng, Quang Nghĩa không thể có gan tới mức hạ thủ một cách lộ liễu như vậy (dùng búa), mà có thể là ông ta bí mật hạ độc vào rượu của Thái Tổ. Nghi án này sách sử ghi lại là Chúc Ảnh Phủ Thanh(Phồn thể: 燭影斧聲; Giản thể: 斧声烛影).

Suốt một nghìn năm nay, nghi án "ánh nến tiếng rìu" vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng. Sáng ngày hôm sau, tức 14 tháng 11, Thái Tổ qua đời. Hoàng hậu Tống thị sai nội giám Vương Kế Ân triệu hoàng tử Đức Phương vào cung. Kế Ân nhận lệnh nhưng lại quyết định đến phủ Khai Phong triệu Tấn vương. Quang Nghĩa thất kinh, do dự không đi, nói: "để bàn lại với người nhà". Kế Ân nói: "Nếu không đi, e sợ người khác giành mất". Tấn vương bèn theo Kế Ân vào cung. Đến nơi, hoàng hậu hỏi
Đức Phương đến chưa.

Kế Ân nói
Tấn vương đến rồi.

Hoàng hậu thất kinh, thay đổi sắc mặt mà nói với Tấn vương
Tính mệnh mẹ con ta, đều phó thác cho quan gia.

Tấn vương nói
Cùng giữ phú quý, xin đừng lo.

Làm hoàng đế

Thống nhất đất nước
Ngày 15 tháng 11 năm 976, Tấn vương lên ngôi hoàng đế, là Tống Thái Tông, đại xá thiên hạ, đổi niên hiệu là Thái Bình Hưng Quốc. Phong cho Tống hậu làm Khai Bảo hoàng hậu, dời sang Tây cung. Hoàng đệ Quang Mĩ vì kị húy nên đổi tên thành Đình Mĩ, phong Khai Phong doãn kiêm Trung thư lệnh, tước Tề vương; hoàng tử của Thái Tổ Đức Chiêu làm Vũ Công quận vương; Đức Phương là Tiết độ sứ Sơn Nam Tây Đạo, Bình chương sự. Tể tướng Tiết Cư Chính, Thẩm Luân gia phong Tả, Hữu bộc xạ; Lư Đa Tốn làm Trung thư thị lang Bình chương sự, Tào Bân làm Đồng bình chương sự, Sở Chiêu Phụ làm Xu mật phó sứ. Năm sau, Thái Tông lại đổi tên thành Triệu Quýnh (趙炅). Đây là tên kị húy của ông.

Thái Tông truy phong hoàng hậu có những người vợ đã mất: Doãn thị làm Thục Đức hoàng hậu, Phù thị làm Ý Đức hoàng hậu. Trong cung, Thái Tông sủng ái phu nhân Lý thị, có ý lập làm hoàng hậu. Song vào năm 977, Lý thị qua đời, Thái Tông đặt thụy là Nguyên Đức hoàng hậu. Bấy giờ Thái Tổ về cơ bản đã thống nhất Trung Quốc, chỉ còn Ngô Việt, Bắc Hán và Thanh Nguyên là chưa dẹp được.

Năm 977, Tiết độ sứ Thanh Nguyên Trần Hồng Tiến đến Khai Phong chầu Thái Tông. Tháng 6 năm 978, Trần Hồng Tiến dâng biểu xin nạp đất hai châu Chương, Tuyền về với Nhà Tống, Thái Tông chuẩn y, triệu Hồng Tiến về Khai Phong. Đất Thanh Nguyên được sáp nhập vào lãnh thổ Tống. Ngô Việt quốc vương Tiền Thục được tin đó, rất lo sợ, bèn dâng biểu xin bỏ tước quốc vương, xin về quê; Thái Tông không theo. Mùa thu cùng năm, Tiền Thục đành phải vào triều, dâng biểu xin nộp đất Ngô Việt gồm 13 châu, 1 quận, 86 huyện. Từ đó các nước ở phía nam đều đã mất, chỉ còn lại Bắc Hán ở Thái Nguyên mà thôi. Về sau vào năm 981, Trần Hồng Tiến chết.

Thái Tông tấn phong Nam Đường Hậu Chủ Lý Dục làm Lũng Tây quận công, nhưng vẫn luôn mang lòng nghi ngờ. Vào dịp Tết Nguyên Tiêu năm 978, ban chiếu Lũng Tây quận công phu nhân Chu thị (Tiểu Châu hậu) trang điểm vào cung. Thái Tông thấy Chu thị mặt đẹp dáng thon, lòng tà dâm nổi lên, bèn giữ lại trong cung đến nửa tháng mới cho về. Sau đó ông sai người cũ của Nam Đường là Từ Hoảng vào dò xét, biết Lý Dục có ý thương nhớ cố hương, dùng đó làm cớ mà giết đi. Ngày 7 tháng 7 ÂL là ngày sinh của Lý Dục, Thái Tông sai nội thị đem đến một cốc rượu độc, buộc Hậu Chủ phải uống. Lý Dục chết được truy phong là Ngô vương, Tiểu Châu hậu không lâu sau tự sát tuẫn chủ.

Ngô Việt quốc vương Tiền Thục sau khi nạp đất vẫn được giữ tước vương, nhưng bị giám sát chặt chẽ. Ngày 24 tháng 8 ÂL năm nguyên niên Đoan Củng (988), là sinh nhật của Tiền Thục, Thái Tông cho đem ngự tửu ban cho; Tiền vương uống xong tới nửa đêm thì quy tiên. Thái Tông vờ tỏ ra thương xót, cho nghỉ triều 7 ngày.

Đầu năm 979, Thái Tông hội quần thần bàn thảo phạt Bắc Hán. Tả bộc xạ Tiết Cư Chính, dẫn đầu một nhóm đại phản đối bắc phạt, nhưng Tào Bân lại tán thành. Thái Tông quyết định xuất quân, mệnh Phan Mĩ làm thống soái, cùng Thôi Tiến, Lý Hán Quỳnh, Tào Hàn, Mễ Tín, Lưu Ngộ, Điền Trọng Tiến... đánh Thái Nguyên; Quách Tiến đóng quân ở Thạch Lĩnh ngăn chặn viện binh Liêu. Vua Liêu Cảnh Tông sai sứ đến Tống, ngăn cản việc bắc phạt, Thái Tông không theo. Biết thế nào người Liêu cũng sẽ ra quân, Thái Tông quyết định thân chinh ra Hà Bắc, để Thẩm Luân, Vương Nhâm Thiện ở lại trấn thủ Biện Kinh.

Quân Tống tiến đến Thái Nguyên. Triều Liêu được tin, cử Gia Luật Sa và Gia Luật Địch Lý đến cứu viện Bắc Hán. Hai quân giao chiến một trận lớn ở Bạch Ma Lĩnh, quân Liêu thảm bại trước Quách Tiến, Gia Luật Địch Lý tử trận, Gia Luật Sa phải tháo chạy. Lúc này Thái Tông đang ở Trấn châu, được tin thắng trận, mệnh Phan Mĩ đưa đại quân tới công thành Thái Nguyên. Tiết độ sứ Kiến Hùng của Bắc Hán là Lưu Kế Nghiệp quyết tâm tử thủ. Bấy giờ có Quách Siêu ra hàng, nhưng quân Tống cho là gian trá, liền giết Phạm Siêu. Về sau Thái Tông mới hối hận, cho hậu táng chu đáo. Các tướng trong thành biết tin đưa nhau ra hàng, thành Thái Nguyên thế cùng lực kiệt, không còn giữ được bao lâu. Vua Bắc Hán Lưu Kế Nguyên trước tình thế đó, đành phải ra đầu hàng, được phong tước quận công. Từ thời điểm đó, Trung Quốc được thống nhất làm một dưới triều Bắc Tống.

Chiến tranh với Liêu và Đại Cồ Việt

Mùa hạ năm 979, sau khi diệt Bắc Hán, Thái Tông muốn thừa cơ đánh Liêu, khôi phục 16 châu Yên Vân. Phan Mĩ cực lực can ngăn, song thị vệ Thôi Hàn lại tán thành. Thái Tông xuất quân từ Thái Nguyên, tiến vào Yến, Vân; nhanh chóng lấy được hai châu Trác, Dịch. Quân Tống thừa thắng đánh sang U châu. Tướng Liêu Gia Luật Hi Đạt dẫn quân ra chống, song không thành công. Thái Tông mệnh bọn Tống Ốc đánh mạnh vào thành Yến Kinh; lại chia quân đánh các châu Kế, Thuận. Tướng Liêu là Gia Luật Học Cổ Đa Phương ra sức giữ thành, quân Tống công phá đã lâu vẫn không chiếm được. Gia Luật Sa đem quân tới cứu U châu. Tháng 8, Hai bên giao chiến tại Cao Lương hà. Ban đầu quân Tống chiếm ưu thế, liền thừa cơ truy đuổi; bỗng rơi vào ổ mai phục của quân Liêu, do hai tướng Gia Luật Hưu Ca, Gia Luật Tà Chẩn chỉ huy. Quân Tống đại bại, quân Liêu thừa thắng kéo vào giải vây U châu. Thái Tông kinh hoàng thất sắc; may nhờ có Hô Duyên Tán, Phụ Siêu đưa quân đến cứu mới có thể an toàn mà rút về Trác châu.

Gia Luật Hưu Ca cho quân đuổi tới, quân Tống bị đánh tan tác, bỏ chạy về hướng nam. Giữa đường, ngựa của Thái Tông rơi vào vũng lầy không kéo lên được, tình thế vô cùng nguy cấp, nhưng lúc đó có Dương Nghiệp (tức Lưu Kế Nghiệp, đã hàng Tống) đến cứu giá kịp lúc. Dương Nghiệp tình nguyện ở lại chặn đường quân Liêu, thắng được một trận, đẩy lui truy binh Liêu. Thái Tông về Định châu, lệnh Mạnh Huyền Triết giữ nơi này, Thôi Ngạn Triết giữ Quan Nam, Lưu Đình Hàn và Lý Hán Quỳnh giữ Chân Định rồi xa giá về Biện Kinh.

Cuối tháng 9 năm 979, Liêu Cảnh Tông Gia Luật Hiền nhân vừa mới thắng trận thì lệnh Hàn Khuông Tự làm Đô thống, Gia Luật Sa, Gia Luật Hưu Ca dẫn 50.000 quân tiến đánh Trấn châu của nhà Tống. Lưu Đình Hàn, Thôi Ngạn Tiến bàn nhau dùng kế trá hàng, dụ quân Liêu vào rồi đặt mai phục. Gia Luật Hưu Ca có đề phòng từ trước, nhưng quân Liêu vẫn thiệt hại hơn 10.000 người.

Đầu năm 980, Liêu Cảnh Tông lại cử Gia Luật Sa, Gia Luật Tà Chẩn dẫn 100.000 quân tiến thẳng tới Nhạn Môn quan của nhà Tống, uy hiếp Đại châu. Thái Tông cử Dương Nghiệp làm tướng giữ Đại châu. Quân Tống ra giao chiến, giết được phò mã nước Liêu là Tiêu Đốt Lý, quân Liêu phải tháo chạy. Dương Nghiệp cho quân chiếm lại Nhạn Môn quan, từ đó người Liêu đều sợ danh tiếng của ông ta.

Liêu Cảnh Tông được tin liên tiếp thua trận, tức giận vô cùng. Ngày 30 tháng 11 năm 980 (2 tháng 10 ÂL), vua Liêu Cảnh Tông đích thân dẫn đại quân tiến xuống phía nam, trước hết là đánh Ngõa Kiều quan. Quân Tống chủ quan, khinh địch, nên bị quân Liêu của Gia Luật Hưu Ca đánh bại, phải lui về Mạc châu. Gia Luật Hưu Ca cho quân đuổi tới Mạc châu, bắt và giết nhiều quân, tướng Tống. Tin bại trận bay về Biện Kinh. Thái Tông hạ lệnh thân chinh, đưa quân đến phủ Đại Danh, Liêu Cảnh Tông nghe tin thì cho lui quân, đó là vào ngày 20 tháng 12 (11 tháng 11 ÂL).

Khi đó ở phía nam, nước Đại Cồ Việt; vào năm 979, Đinh Tiên Hoàng và con là Đinh Liễn bị giết, Thập đạo tướng quân Lê Hoàn nắm quyền trong nước. Hầu Nhân Bảo biết nước ta có loạn, khuyên Thái Tông đưa quân nam xâm. Năm 980, Lê Hoàn được tôn làm hoàng đế, lãnh đạo cuộc kháng chiến. Đầu năm 981, các tướng Tống Hầu Nhân Bảo, Tôn Toàn Hưng, Trần Khâm Tộ, Lưu Trừng, Giả Thực... tiến quân vào Đại Cồ Việt, theo hai ngả thủy, bộ. Tháng 3 năm đó, quân bộ của Hầu Nhân Bảo bị trúng phục binh Việt, Nhân Bảo tử trận. Tôn Toàn Hưng bị chặn ở sông Bạch Đằng, được tin đó vội vàng lui về nước; chiến dịch của Tống hoàn toàn thất bại.

Cùng năm 981, vua Ô Huyền Minh của Định An Quốc đã cử một sứ giả đến nhà Tống (đời vua Tống Thái Tông) và đưa ra chiến dịch gọng kìm chống lại nhà Liêu (đời vua Liêu Cảnh Tông).

Năm 982, Liêu Cảnh Tông qua đời, con là Long Tự lên kế vị, tức là vua Liêu Thánh Tông nhưng còn nhỏ; đại quyền nằm trong tay Tiêu thái hậu. Tiêu thái hậu đổi tên nước trở lại là Đại Khiết Đan như cũ (tuy nhiên trên phương diện ngoại giao thì vẫn dùng tên nước là Đại Liêu), tiến hành một loạt cải cách, phát triển đất nước. Cùng năm, Tiêu thái hậu lệnh 10 vạn quân Liêu tái xâm phạm Nhạn Môn Quan, bị phụ tử Dương Nghiệp và Dương Diên Lãng đánh cho đại bại, lại còn bị họ chinh phạt khắp vùng Sơn Tây. Tiêu thái hậu buộc phải từ bỏ ý định nam xâm.

Trong khi đó vào năm 986, tướng Hạ Hoài Phổ dâng sớ nói Liêu chủ còn nhỏ, mẫu hậu chuyên quyền là thời cơ thích hợp để bắc phạt, khôi phục Yến, Vân. Tháng 1 năm 986, Thái Tông bàn việc bắc chinh, cử Tào Bân, Thôi Ngạn Tiến, đưa quân ra Hùng châu gọi là quân Đông lộ; Điền Trọng Tiến đánh Phi Hồ là quân trung lộ; Phan Mĩ, Dương Nghiệp đánh Nhạn Môn gọi là quân Tây lộ, sử xưng là Ung Hi bắc phạt. Trước khi ra quân, Thái Tông căn dặn chư tướng tiến quân từ từ, vờ nói là lấy U châu, đợi khi quân cứu viện Khiết Đan tới cứu thì vòng ra đánh mặt sau chặn đường tiếp lương.

Tháng 3, tướng tiên phong Lý Kế Long của quân Đông lộ lấy hai huyện Cố An, Tân Thành và tiến đến Trác châu, giết tướng Liêu. Sang tháng 4, Khiết Đan đưa quân đến Tân Thành, Mễ Tín được sự trợ giúp của Thôi Ngạn Tiến, Đỗ Ngạn Khuê đánh lui quân Liêu. Về cánh quân trung lộ, Điền Trọng Tiến đánh bại quân Liêu ở cửa bắc Phi Hồ. Khi đó phòng ngự sứ Ký châu bên Liêu là Đại Bằng Dực đưa quân tới chặn. Điền Trọng Tiến và Kinh Tự bắt sống được Đại Bằng Dực, quân Tống giành chiến thắng. Phi Hồ, Linh Khâu các thành đều xin hàng. Trọng Tiến đánh tiếp Úy châu, bọn tướng bắt giữ sứ Liêu Cảnh Thiệu Trung rồi hàng Tống. Về cánh quân phía tây, cũng vào tháng 3, Phan Mĩ ra quân đánh thắng Khiết Đan ở Hoàn châu, thứ sử Triệu Ngạn Tân dâng châu đầu hàng. Lại tiến đánh hai châu Sóc, Ứng châu, tướng giữ các thành này đều hàng phục. Tháng 4, Phan Mĩ đánh sang Vân châu.

Việc quân Tống đánh nhanh thắng nhanh, vì thế quân lương vận chuyển không kịp. Quân Khiết Đan cũng biết việc đó, nên đưa quân ngăn cản đường lương thực; Tào Bân vì lương cạn định lui về Hùng châu. Tống Thái Tông xem tấu, mặt biến sắc, nói nếu lui quân thì người Khiết Đan sẽ tập kích, vì thế không được lui. Lúc đó Phan Mĩ, Điền Trọng Tiến hợp quân đánh U châu. Bộ tướng của Tào Bân sợ người khác giành mất công, vì thế lên đường thẳng tới Trác châu, Da Luật Hưu Ca phải lui quân. Tào Bân chuẩn bị đánh Phạm Dương.

Da Luật Hưu Ca một mặt chặn đường tiếp lương của Tống, mặt khác sai sứ về kinh cầu cứu. Tiêu thái hậu dẫn vua Khiết Đan ra quân chi viện cho miền nam. Trại vua Khiết Đan cách thành Trác châu 50 dặm về phía đông. Da Luật Hưu Ca và Da Luật Bồ Ninh suất binh tập kích trại Tống nhiều lần khiến lòng quân hoang mang. Lại thêm giữa hạ trời nóng, thiếu nước, thiếu thức ăn, quân Tống không còn tinh thần chiến đấu. Tào Bân định vượt sông Cự Mã thì bị Da Luật Hưu Ca đuổi đánh, thiệt hại rất nhiều. Tào Bân, Mễ Tín lui quân về Dịch châu. Đang đến gần sông Sa Hà thì quân Khiết Đan đuổi kịp, quân Tống bị dìm xuống sông và chết đuối không biết bao nhiêu mà kể.

Thái Tông được tin thất kinh, bèn triệu Tào Bân, Mễ Tín về triều, lệnh Điền Trọng Tiến về Định châu, Phan Mĩ giữ Đại châu, di dời dân chúng ở các vùng Vân, Ứng, Hoàn, Sóc được về nam. Quân Khiết Đan nhanh chóng đánh bại lực lượng của thu hồi hai châu Ứng, Úy. Phan Mĩ bàn việc giữ hai châu Vân, Sóc; cử Dương Nghiệp ra chống cự Khiết Đan. Dương Nghiệp xuất quân từ Thạch Kiệt khẩu, giao chiến với tướng Liêu Da Luật Tà Chẩn. Trước khi đi, Nghiệp đã cùng Vương Thẩm (giám quân của Đông Lộ Quân) cãi nhau hơn chục lần. Phan Mỹ thì nhút nhát không quả quyết, còn Dương Nghiệp thì muốn lấy quân kỵ di dời bách tính, sau đó dùng quân mai phục mà đánh Liêu. Tuy nhiên, Vương Thẩm lại cười chê Nghiệp mang danh là "Dương Vô Địch" mà không dám xuất quân. Dương Nghiệp chỉ còn thở dài mà xin viện quân tại Trần Gia Cốc, để nếu lỡ việc quân bị thì thu binh không bị Khiết Đan truy giết. Phan Mỹ tán thành. Dương Nghiệp sau đó dẫn quân đánh Khiết Đan, có tướng Hà Hoài Phổ đi theo hỗ trợ. Tuy nhiên, Tống ít, Liêu nhiều, con trai trưởng của Dương Nghiệp là Dương Diên Chiêu lại bị tên bắn xuyên khuỷu tay, do đó mà Dương Nghiệp lệnh kỵ binh rút lui về Trần Gia Cốc. Chẳng dè đâu, phục binh của Phan Mỹ thì không thấy đâu, mà chỉ thấy quân Liêu san sát. Tà Chẩn dụ Dương Nghiệp vào ổ phục kích ở Trần Gia Cốc, phục binh từ hai phía xông ra đánh giết. Con thứ là Dương Diên Ngọc tử trận tức thì, còn con trưởng Diên Chiêu thì bị cắt khỏi tầm nhìn của ông. Kết quả, toàn quân bị diệt, còn ông thì giết hơn chục quân địch rồi chạy vào rừng trốn. Hơn một ngày sau, Da Luật Hề Đệ dùng cung bắn chết con ngựa của ông, còn ông thì bị bắt sống, để rồi ba ngày sau tuyệt thực tự sát. Phan Mĩ vội đưa quân về Đại châu, hai châu Vân, Sóc cũng nhanh chóng tan rã, bắc phạt thất bại nặng nề.

Khi quân Bắc Phạt thất bại hồi triều, Thái Tông truy tặng quan tước cho Dương Nghiệp và Hà Hoài Phổ, giáng chức Phan Mĩ, Tào Bân, Thôi Ngạn Tiến, Mễ Tín... Từ đó Tống-Khiết Đan năm nào cũng xảy ra chiến tranh, loạn lạc liên miên, đến sau hòa ước Thiền Uyên mới dứt.

Sự tự tin mù quáng và ngang ngạnh cố chấp của Triệu Quang Nghĩa cho thấy ông kém xa Thái Tổ về khả năng tác chiến. Sau hai lần Bắc phạt bất thành, ông bắt đầu rơi vào tình thế khó xử: nên chiến hay nên hòa với Liêu. Vì sự chần chừ của ông nên các tướng trấn giữ biên ải cũng chỉ cầm cự qua ngày, từ đó lực lượng tác chiến với quân Liêu giảm dần, tinh thần chiến đấu của quân đội Nhà Tống ngày càng sa sút.

Sự nghiệp văn trị
Dụng võ không thành, Thái Tông chuyển sang dụng văn. Là vị hoàng đế đầu tiên từ thời Ngũ đại thập quốc không theo nghiệp võ, ông có nhiều điểm nổi bật trong việc dụng văn trị nước. Ông là người sáng lập, tu bổ và hoàn thiện các quy chế của Nhà Tống, đó chính là cơ sở để thiết lập chế độ chính trị, quân sự, văn hóa và kinh tế của Nhà Tống.

Thi cử

Tống Thái Tông cho cho phát triển chế độ thi tuyển nghiêm ngặt và hoàn bị. Các kỳ thi chủ yếu dành cho văn nhân, chỉ cần có tài văn chương và thơ phú thì đều có thể trúng tuyển. Quy mô tuyển chọn được mở rộng, chế độ thi cử nghiêm ngặt, đề thi được niêm phong cẩn thận, phần thi vấn đáp cho đích thân ông chủ trì.

Văn hóa

Tống Thái Tông rất chú trọng phát triển văn hóa. Ông cho xây dựng chiêu văn quán, sử quán và Tập Hiền viện, đặt tên là Sùng Văn viện. Hai từ "sùng văn" thể hiện rõ phương châm trị nước của Triệu Quang Nghĩa. Ngoài ra ông còn tập hợp các văn nhân để biên soạn các bộ sách lớn như "Thái bình ngự lãm", "Văn uyển anh hoa", "Thái bình quảng ký",... Những bộ sách này đều là những tư liệu quý báu để người đời sau nghiên cứu về văn hóa lịch sử Trung Quốc cổ đại.

Tống Thái Tông cũng là người khởi đầu cho thói quen tiếp thu bài học kinh nghiệm trị nước trong lịch sử cho các hoàng đế triều Tống. Ông quy định mỗi ngày phải tự đọc ba cuốn "Thái bình ngự lãm", có những lúc do bận việc chính sự không thể hoàn thành nhiệm vụ đọc sách đúng hẹn, ông tận dụng nốt những lúc rảnh rỗi để đọc bù. Các đại thần khuyên không nên vắt kiệt sức, ông nói: "Đọc sách là việc hữu ích, ta cảm thấy không mệt mỏi". Thái Tông luôn quan tâm đến việc triều chính, thậm chí mất ăn mất ngủ để tuyển chọn nhân tài. Ông yêu thích thư pháp và có quan điểm không khắt khe về tôn giáo, nhưng nói chung ông tôn sùng Đạo giáo hơn Phật giáo.

Diệt trừ các mối đe dọa

Việc lên ngôi của Tống Thái Tông vốn là danh bất chính, ngôn bất thuận; vì vậy ông luôn tìm cách trừ khử những ai đe dọa đến ngôi vị của mình. Năm 979, sau chiến dịch phạt Liêu thất bại, chư tướng thấy Thái Tông mất tích thì hoảng sợ, có ý tôn lập con trưởng Thái Tổ là Yến vương Đức Chiêu làm hoàng thượng. Thái Tông trở về, biết được chuyện đó thì vô cùng tức giận. Do đó suốt mấy tháng không luận công ban thưởng cho các tướng sĩ trong trận Thái Nguyên. Đức Chiêu đem việc tâu lên, Thái Tông nạt: "Đợi mi đăng cơ rồi thưởng!". Đức Chiêu dư biết ý của Thái Tông, nghĩ không còn cách nào khác, về phủ đệ, lấy con dao gọt hoa quả mà tự sát. Thái Tông thương xót, hối hận, truy phong Đức Chiêu là Ngụy vương, Trung thư lệnh; ngoài ra còn phong Tề vương Đình Mĩ làm Tần vương, luận công cho các tướng sĩ trong trận Thái Nguyên. Hai năm sau, năm 981, hoàng tử thứ tư của Thái Tổ là Triệu Đức Phương cũng đột ngột lâm bệnh qua đời, người đời sau dị nghị là do Thái Tông làm.

Năm 977, Thái Tông hạ lệnh phục chức cho Triệu Phổ làm Thái tử thái bảo. Triệu Phổ trước kia vẫn ngầm ngấm chống đối việc Thái Tông lên ngôi, đến đây lại phải tìm cách lấy lòng nhà vua để lại được nắm quyền. Năm 981, Triệu Phổ cùng Thái Tông đem việc kim quỹ chi minh tuyên cáo với quần thần, Triệu Phổ tự xưng là người soạn thệ thư theo lệnh thái hậu, đặt vào trong hộp vàng. Việc làm của Triệu Phổ đã chính thức hợp thức hóa ngôi vị của Thái Tông; vì lúc này Đức Chiêu, Đức Phương cũng đã qua đời. Nhưng vẫn còn trở ngại là Tần vương Đình Mĩ, vì theo di chiếu, Đình Mĩ sẽ nối ngôi vua. Tháng 9 năm 981, Thái Tông hạ chiếu phong Triệu Phổ làm Tư đồ, Thị trung, Lương quốc công. Triệu Phổ ngay sau đó dâng sớ nói Đình Mĩ kiêu ngạo bất pháp, cần phải trừng trị; Thái Tông lập tức đuổi Đình Mĩ ra Tây Kinh. Triệu Phổ còn tâu với Thái Tông rằng
Người có thiên hạ thì truyền ngôi cho con, đó là chuyện thường. Nếu xưa kia tiên đế nghe lời thần, thì hôm nay đã không thấy được thánh minh. Nhưng tiên đế lúc trước đã sai lầm, bệ hạ không thể lại lầm.

Mấy hôm sau, có Sài Vũ Tích dâng sớ tố cáo Đình Mĩ và tể tướng Lư Đa Tốn bí mật câu kết với nhau, mưu đồ đại sự. Thái Tông mệnh cho Triệu Phổ đến tra xét. Triệu Phổ vẫn oán Lư Đa Tốn, nhân dịp này tâu lên Thái Tông rằng hai người đó thực sự có liên kết tạo phản. Thái Tông hạ chiếu, đày Lư Đa Tốn đến Nhai châu. 6 người thân tín của Đình Mĩ là bọn Triệu Bạch, Phàn Đức Minh... đều bị chém đầu. Sau đó, Triệu Phổ giật dây cho Lý Phù tố cáo Đình Mĩ ngày đêm oán hận, Thái Tông lập tức giáng Đình Mĩ làm Phù huyện công, câu thúc ở Phòng châu. Hai năm sau, Đình Mĩ vì uất ức mà qua đời.

Chiến tranh với người Đảng Hạng

Vùng đất Định Nan xưa nay vốn thuộc quyền quản lý của gia tộc họ Lý, từ cuối đời Đường. Năm 982, vì trong tông tộc có sự bất hòa, Tiết độ sứ Định Nan Lý Kế Phủng xin nạp đất năm châu Hạ, Hựu, Ngân, Tuy, Tĩnh quy về Nhà Tống. Thái Tông chấp thuận, cử Tào Quang Thực đến úy dụ dân 4 châu. Nhưng em họ Kế Phủng là Kế Thiên (tức Thái Tổ triều Tây Hạ) cùng bọn Lý Kế Xung, Trương Phổ vẫn ngấm ngầm tích trữ vũ khí, lương thực chống lại triều Tống. Tào Quang Thực dẫn quân tới đánh trại Kế Thiên ở đầm Địa Cân, giết 500 tên, bắt mẹ và vợ của Kế Thiên.

Kế Thiên dùng kế giả hàng, sai người đến chỗ Tào Quang Thực xin hàng. Quang Thực tin theo, chỉ dẫn 100 quân tới Gia Tô Xuyên nhận hàng. Kế Thiên đợi lúc Quang Thực tới nơi, xua binh ra đánh, giết được Quang Thực. Lại thừa thắng đánh sang Ngân châu. Thái Tông sai Điền Nhân Lãng đến dẹp loạn, nhưng Nhân Lãng cứ đóng quân mà không tiến. Lý Kế Thiên lúc này đã lấy phá được Tam Tộc, Phù Ninh. Thái Tông thấy Nhân Lãng không lo đánh địch mà chỉ uống rượu, bèn triệu về kinh, tống vào ngục, sau đày ra Thương châu. Phó tướng Vương Tiên dẫn quân xuất chiến, đến phía bắc Ngân châu và thắng được một trận, bắt sống Triết Dụ Mộc và đánh tan viện quân Hạ. Quách Thủ Văn và Vương Tiên tiến đánh Diêm Thành giết được nhiều người Đảng Hạng. Lý Kế Thiên thua trận nhiều lần, bèn dâng thư cho Khiết Đan, nguyện xưng thần triều cống, được phong làm Hạ quốc vương.

Thái Tông cử Lý Kế Phủng đến Hạ thủ dụ Lý Kế Thiên, nhưng Kế Phủng lại bí mật câu kết với Kế Thiên. Kế Phủng dâng thư nói Kế Thiên đã biết hối cải, triều Tống liền phong Kế Thiên làm quan sát sứ Ngân châu, ban tên Triệu Bảo Cát. Nhưng không lâu sau Kế Thiên lại dụ Kế Phủng hàng Khiết Đan, được phong Tây Bình vương. Quân Hạ xuất binh lấy hai châu Ngân, Tuy, rồi đánh tiếp hai châu Khánh, Nguyên. Thái Tông nghe tin nước Hạ làm phản, cử Lý Kế Long ra quân đánh diệt. Kế Phủng được tin, xin ra hàng và bị giải về Biện Kinh. Thái Tông cho hủy thành Hạ châu, dời dân đến Ngân, Tuy lo việc cố thủ. Lại hạ chiếu phong Lý Kế Thiên làm tiết độ sứ Phù châu, điều người cản trở Kế Thiên là Trịnh Văn Bảo đi nơi khác. Sau khi tập hợp đủ lực lượng, Kế Thiên ra quân đánh Linh Vũ. Thái Tông lệnh chia quân 5 lộ, Lý Kế Long từ Hoàn châu, Đinh Hãn từ Khánh châu, Phạm Đình Triệu từ Diên châu, Vương Siêu từ Hạ châu, Trương Thủ Ân từ Lâm cùng đánh Hạ. Kế Long xin theo đường Thanh Cương, Thái Tông không cho nhưng Kế Long đã đem quân qua Thanh Cương rồi. Năm 996 Lý Kế Thiên đánh lui được 5 lộ đại quân dưới quyền tướng Tống Lý Kế Long. Sau khi củng cố lãnh địa Hạ châu, Lý Kế Thiên cố gắng mở rộng lãnh địa về phía tây đến khu vực Hà Tây. Từ đó Lý Kế Thiên xưng bá một phương, không thần phục triều Tống nữa, đến sau này cháu nội là Nguyên Hạo kiến lập ra Tây Hạ.

Khởi nghĩa nông dân ở Thành Đô

Dưới triều đại của Tống Thái Tông, tuy đất nước trở nên giàu mạnh, kinh tế phát triển, nhưng sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp trong xã hội lại càng rõ rệt, mâu thuẫn giai cấp cũng gay gắt hơn. Năm 993, cuộc khởi nghĩa do Lý Thuận cầm đầu đã bùng nổ ở Tứ Xuyên nhưng sau đó đã bị đàn áp đẫm máu.

Đầu năm 993, ở Thanh Thành, vì tên huyện lệnh Tề Nguyên Thần độc ác tham ô nên có Vương Tiểu Ba làm phản, dẫn quân bắt giết Nguyên Thần. Đô tuần kiểm sứ Tây Xuyên Trương Di dẫn quân đánh diệt, Tiểu Ba thua trận phải tạm lui. Khi tập hợp lại lực lượng, Tiểu Ba cho quân phản công, giết chết Trương Di. Tiểu Ba không lâu sau bị thương rồi chết; người em vợ là Lý Thuận lên thay, tiếp tục đưa quân vây hãm Vĩnh Khang. Tháng 1 ÂL năm 994, quân khởi nghĩa tiến công Thành Đô, tri phủ Quách Tái bỏ chạy. Lý Thuận chiếm Thành Đô, lập ra chính quyền Đại Thục, đánh phá các vùng lân cận, làm náo động cả vùng Tây Xuyên. Thái Tông theo lời Tham chính Triệu Xương Ngôn, lệnh Vương Kế Ân ra quân dẹp loạn, Lôi Hữu Chung lo việc lương thảo. Khi đó Lý Thuận sai Dương Quảng đánh Kiếm Môn nhưng thất bại, lại lui về Thành Đô. Lý Thuận giết Dương Quảng rồi tự lĩnh quân đánh Kiếm Môn, nhưng bị Vương Kế Ân đánh bại. Quân Tống thừa thắng lấy Thanh Cương lĩnh và Kiếm châu, Miên châu, Lãng châu, Ba châu...; quân khởi nghĩa liên tục thất bại. Lý Thuận đánh sang Từ châu cũng bị thua nốt. Tháng 5 ÂL, Vương Kế Ân tấn công Thành Đô, Lý Thuận không chống nổi và bị bắt sống.

Thái Tông lấy nội giám không được tham chính, nên chỉ phong cho Vương Kế Ân làm phòng ngự sứ Thuần châu. Mùa thu năm đó, Thái Tông cử Trương Vịnh đến cùng Vương Kế Ân quản trị Thành Đô, tiêu diệt quân khởi nghĩa còn lại. Lại giáng Thành Đô là Ích châu. Bấy giờ tàn quân Lý Thục tại Lăng châu, Lãng châu, Bồng châu, Hợp châu lại nổi lên dưới sự chỉ huy của Trương Dư. Một vạn tàn quân của Trương Dư hoành hành ở tám châu Gia, Nhung, Lô, Du, Phù, Trung, Vạn, Khai và Vân An quân; lại thừa cơ đánh Quỳ châu và Thi châu. Trương Vịnh dẫn quân dẹp loạn, mở kho phát chẩn, thủ dụ dân chúng, khuyên họ chuyên tâm sản xuất, không đi theo giặc. Trương Dư xuất chiến tại Tây Tân khẩu, Quỳ châu nhưng bị thua, 20.000 người bị giết. Đầu năm 995, tướng Vương Văn Thao đầu hàng, Trương Dư không lâu sau bị quân Tống bắt sống. Mùa hạ năm 996, dư đảng Vương Lô Tư tự xưng Cung Nam vương, đánh hai vùng Cung, Thục, nhưng nhanh chóng thất bại. Cuộc khởi nghĩa chính thức cáo chung.

Tình hình chính trị 982-997

Năm 981, tể tướng Tiết Cư Chính qua đời, truy tặng Thái úy, Trung thư lệnh, Thẩm Luân trở thành tể tướng có địa vị cao nhất. Tuy nhiên sau vụ Triệu Phổ lập công loại Đình Mĩ, thì Phổ trở thành thủ tướng, Thẩm Luân chỉ làm phó. Năm 982, Thẩm Luân dâng biểu xin nghỉ, được chuẩn y. Năm 987, Thẩm Luân mất.

Năm 983, vua Cao Ly Thành Tông của Cao Ly sai sứ sang nhà Tống xưng thần với Thái Tông, định kỳ hằng năm triều cống cho nhà Tống. Vua Cao Ly Thành Tông bỏ niên hiệu riêng, tiến hành dùng niên hiệu của nhà Tống. Ngoài ra Cao Ly Thành Tông còn buộc bá quan Cao Ly gọi mình là "điện hạ", thay vì gọi là "bệ hạ" như trước, vì danh xưng "bệ hạ" chỉ xứng đáng với hoàng đế nhà Tống. Từ đó Cao Ly đã trở thành nước chư hầu của nhà Tống (sau này nhà Triều Tiên cũng dùng cách gọi các vua Triều Tiên là "điện hạ" thay vì "bệ hạ" để tỏ lòng thần phục các triều đại của Trung Quốc). Năm 985, Thái Tông sai sứ giả sang Cao Ly yêu cầu vua Cao Ly Thành Tông phát binh cùng Tống đánh nhà Liêu (đời vua Liêu Thánh Tông). Cao Ly Thành Tông lấy cớ quân đội Cao Ly lâu ngày không được tập luyện, còn yếu kém để từ chối sứ giả nhà Tống.

Đình Mĩ bị diệt, Triệu Phổ đã hết giá trị lợi dụng. Tháng 11 năm 983, Thái Tông bãi chức tể tướng của Triệu Phổ, dời ra trấn Vũ Thắng. Lại bổ nhiệm Lý Phưởng làm Bình chương sự. Năm 986, Triệu Phổ dâng sớ can ngăn cuộc bắc phạt Ung Hi. Tháng 2 ÂL năm 988, Thái Tông cho Triệu Phổ về kinh, lại phong làm Thái bảo, Thị trung, nắm quyền tể tướng. Cũng năm 988, Lý Phưởng bị giáng làm Hữu bộc xạ, Lã Mông Chánh lên thay chức của ông ta. Năm 991, Lã Mông Chánh vì việc của Tống Hãng bị bãi chức, Thái Tông lại dùng Lý Phưởng làm Bình chương sự.

Năm 992, tể tướng Triệu Phổ chết, thọ 71 tuổi. Cùng năm 992, vua Cao Ly Thành Tông của nước Cao Ly cử Từ Hi (Seo Hui) tham gia đoàn ngoại giao của Cao Ly sang Tống (đời vua Tống Thái Tông) để tái lập quan hệ ngoại giao giữa Cao Ly và nhà Tống. Sang năm 993 quân đội nhà Liêu (đời vua Liêu Thánh Tông) xâm lược Cao Ly, buộc Cao Ly cắt đứt ngoại giao với nhà Tống thì mới chịu rút quân về. Vua Cao Ly Thành Tông kêu gọi đồng minh quân sự là nhà Tống (đời vua Tống Thái Tông) giúp đỡ, song không có sự hỗ trợ nào của nhà Tống đối với Cao Ly. Cao Ly dù giành chiến thắng trước quân Liêu nhưng vẫn phải trở thành chư hầu cho nhà Liêu. Năm 994, trao đổi ngoại giao theo thường lệ giữa nhà Liêu và Cao Ly được bắt đầu, còn mối quan hệ giữa Cao Ly và nhà Tống không thể ấm lên. Tuy nhiên sau đó, vua Cao Ly Thành Tông vẫn tiếp tục bang giao với nhà Tống vào năm 994.

Năm 996, Lý Phưởng cũng qua đời., Lã Đoan được bổ nhiệm làm thủ tướng.

Lập tự và qua đời

Năm 984, Thái Tông lập con gái Lý Xử Vân làm Hoàng hậu. Lý Hoàng hậu đoan trang diễm lệ, nhân từ độ lượng, là bậc Mẫu nghi thiên hạ. Năm 995, Khai Bảo Hoàng hậu Tống thị qua đời, Thái Tông không những không để tang, mà còn mệnh quần thần không đến dự lễ. Tang lễ không tiến hành theo nghi thức dành cho Hoàng hậu, mà đưa bài vị về phủ đệ của Yến Quốc Đại Trưởng Công chúa, em gái của Tống Thái Tổ, chỉ an táng theo nghi lễ nhà Phật, không cho hợp táng cùng Thái Tổ, không bày bài vị ở Thái miếu. Hàn lâm Học sĩ Vương Vũ Xứng nói rằng như vậy là trái lễ. Thái Tông tức lắm, đày Vũ Xưng ra Trừ châu. Cũng năm đó, có đại thần Phùng Chửng dâng sớ xin lập tự, Thái Tông liền đày Phùng Chửng ra Lĩnh Nam.

Thái Tông có chín người con trai; trong đó ông yêu quý nhất là Hoàng trưởng tử Triệu Nguyên Tá. Thái Tông có ý lập Nguyên Tá làm Thái tử, nhưng Nguyên Tá vốn thân với tứ thúc Đình Mĩ, thấy việc làm của Thái Tông, có ý bất mãn, lâu ngày sinh bệnh, thần trí không tỉnh táo, đến nỗi một hôm phóng hỏa đốt phủ đệ, do vậy Nguyên Tá mất lòng Thái Tông và bị phế làm thứ nhân. Thái Tông lại định lập người con thứ 5 là Nguyên Kiệt, nhưng vì Nguyên Kiệt bất kính với thầy là Diêu Đản, nên cũng không được lập. Bấy giờ Hoàng tử thứ hai là Nguyên Hi mất sớm, nên Hoàng tử thứ ba Nguyên Khản trở thành sự lựa chọn hàng đầu.

Tháng 8 ÂL năm nguyên niên Chí Đạo (995), nhân Khấu Chuẩn ở Thanh châu về triều dâng sớ đề nghị lập tự, Thái Tông quyết định lập Nguyên Khản làm Thái tử, đổi tên là Triệu Hằng. Thái Tông tổ chức nghi lễ lập Thái tử rất long trọng, đây là nghi lễ lập tự đầu tiên sau gần 100 năm kể từ cuối Đường, vì trong nước trước kia chiến loạn liên miên. Lại lệnh Lý Hàng, Lý Chi làm tân khách của Thái tử. Thái tử lấy lễ thầy trò đối với họ, khi gặp thì bái chào. Thái Tông thấy đích tôn của Thái Tổ là Duy Cát trước nay vẫn bị câu thúc trong cung, sợ thiên hạ có dị nghị, nên cho thả ra và ban cho quan tước.

Ngày 8 tháng 5 năm 997 (29 tháng 3 ÂL), Thái Tông qua đời, ở ngôi 21 năm, thọ 59 tuổi. Tuyên chánh sứ Vương Kế Ân và Lý Hoàng hậu cùng bọn Lý Xương Linh, Hồ Đán âm mưu với nhau, định phế bỏ Thái tử, lập Triệu Nguyên Tá lên ngôi cho dễ khống chế, nhưng Tể tướng Lã Đoan cản lại kịp lúc, phò Thái tử lên ngôi, tức là Tống Chân Tông.

Ông được dâng thụy hiệu đầy đủ Chí Nhân Ứng Đạo Thần Công Thánh Đức Văn Vũ Duệ Liệt Đại Minh Quảng Hiếu Hoàng đế (至仁應道神功聖德文武睿烈大明廣孝皇帝), an táng tại Vĩnh Hy Lăng (永熙陵).

Nhận định
Ông là người có công thống nhất Trung Nguyên, khuyến khích khai hoang và xây dựng các công trình thủy lợi. Về mặt đối nội thì dốc lòng giải quyết công việc chính trị, quan tâm đến đời sống của nhân dân, hoàn thiện chế độ thi cử và cho biên soạn nhiều sách vở. Nhưng hai lần chinh phạt Liêu của ông đều thất bại, và từ triều đại của ông thì phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp trong xã hội bắt đầu rõ rệt.

Gia quyến
 Cha: Tuyên Tổ Chiêu Vũ Hoàng đế Triệu Hoằng Ân (宣祖昭武皇帝赵弘殷, 899 - 956).
 Mẹ: Chiêu Hiến Thái hậu Đỗ thị (昭憲太后杜氏, 902 - 961).

Hậu phi
 Thục Đức Hoàng hậu Doãn thị (淑德皇后尹氏), con gái Doãn Đình Huân (尹廷勋)
 Ý Đức Hoàng hậu Phù thị (懿德皇后符氏, 941 - 975), con gái Phù Ngạn Khanh (符彦卿)
 Minh Đức Hoàng hậu Lý thị (明德皇后李氏, 960 - 1004), con gái Lý Xử Vân (李处耘)
 Nguyên Đức Hoàng hậu Lý thị (元德皇后李氏, 943 - 977), con gái Lý Anh (李英), sinh hạ Hán Cung Hiến vương Triệu Nguyên Tá, Tống Chân Tông Triệu Hằng và 2 Hoàng nữ chết non
 Quý phi Tôn thị (貴妃孫氏), con gái Tôn Thủ Vĩ (孙守炜)
 Quý phi Tang thị (貴妃臧氏)
 Quý phi Phương thị (貴妃方氏)
 Đức phi Chu thị (德妃朱氏)
 Đức phi Vương thị (德妃王氏)
 Hiền phi Cao thị (賢妃高氏)
 Hiền phi Thiệu thị (賢妃邵氏)
 Thục nghi Lý thị (淑儀李氏)
 Thục nghi Ngô thị (淑儀呉氏)

Hoàng tử
 Hán Cung Hiến vương Triệu Nguyên Tá (汉恭宪王赵元佐, 965 - 1027, mẹ là Nguyên Đức hoàng hậu, tên thật Triệu Đức Sùng (赵德崇). Được Thái Tông yêu quý, phong làm Vệ vương (卫王), sau cải Sở vương (楚王). Về sau bất mãn với Thái Tông mà bị phế làm thứ dân. Sau khi qua đời, Tống Chân Tông em ruột của ông truy phong làm Tề vương (齐王), Nguỵ vương (魏王) rồi Hán vương (汉王). Sau Huy Tông ban thuỵ Cung Hiến (恭宪).
 Chiêu Thành Thái tử Triệu Nguyên Hy (昭成太子赵元僖, 966 - 992), không rõ mẹ, tên thật Triệu Đức Minh (赵德明). Năm 16 tuổi được phong Quảng Bình Quận vương (广平郡王), 1 năm sau được cải danh Triệu Nguyên Hữu (赵元佑), phong Trần vương (陈王). Năm 986, cải danh thành Triệu Nguyên Hy, 3 năm sau cải phong Hứa vương (许王) rồi được lập làm Thái tử. Thái tử cẩn trọng, không sơ suất trong công việc. Năm 992, Thái tử qua đời, Thái Tông rất đau buồn, ban thuỵ là Cung Hiếu (恭孝). Chân Tông lên ngôi cải thuỵ thành Chiêu Thành (昭成).
 Tống Chân Tông Triệu Hằng, mẹ là Nguyên Đức hoàng hậu.
 Thương Cung Tĩnh vương Triệu Nguyên Phân (商恭靖王赵元份, 969 - 1005), không rõ mẹ, nguyên danh Triệu Đức Nghiêm (赵德严), là ông nội của Tống Anh Tông sau này. Năm 983, cải danh Triệu Nguyên Tuấn (赵元俊), phong Ký vương (冀王). 3 năm sau cải danh Triệu Nguyên Phân (赵元份), phong Việt vương (越王). Chân Tông cải phong Ung vương (雍王). Sau khi qua đời được ban thụy Cung Tĩnh (恭靖), truy phong Vận vương (郓王), Trần vương (陈王), Nhuận vương (润王) rồi Lỗ vương (鲁王). Sau Huy Tông cải làm Thương vương (商王).
 Việt Văn Huệ vương Triệu Nguyên Kiệt (越文惠王赵元杰, 972 - 1003), không rõ mẹ, nguyên danh Triệu Đức Hoà (赵德和). Năm 983, cải danh Triệu Nguyên Kiệt (赵元杰), phong Ích vương (益王). Năm 994 cải phong Ngô vương (吴王). Chân Tông phong Cổn vương (衮王). Sau khi qua đời được truy phong An vương (安王), ban thụy Văn Huệ (恭靖), không con. Nhân Tông cải phong Hình vương (邢王) rồi Trần vương (陈王). Sau Huy Tông cải tiếp làm Việt vương (越王).
 Trấn Cung Ý vương Triệu Nguyên Ác (镇恭懿王赵元偓, 977 - 1018), không rõ mẹ, tự là Hy Đạo (希道). Năm 11 tuổi được phong Từ quốc công (徐国公). Chân Tông thăng làm Bành Thành Quận vương (彭城郡王), sau phong làm Tương vương (相王). Năm 1017, cải phong tiếp làm Từ vương (徐王). Năm 1018, Từ vương qua đời, được truy phong Đặng vương (邓王), ban thụy Cung Ý (恭懿). Nhân Tông cải phong Mật vương (密王), Tô vương (蘇王). Anh Tông cải làm Hàn vương (韓王). Triết Tông lại truy phong Yên vương (燕王) rồi tới Trấn vương (镇王).
 Sở Cung Huệ vương Triệu Nguyên Tái (楚恭惠王赵元侢, 981 - 1014), không rõ mẹ, tự Linh Văn (令闻). Thể chất ốm yếu từ nhỏ, hay mắc bệnh. Lên 7 tuổi được phong Kính quốc công (泾国公). Chân Tông thăng làm An Định Quận vương (安定郡王), sau phong Thư vương (舒王). Qua đời được truy phong Tào vương (曹王), ban thụy Cung Huệ (恭惠). Nhân Tông cải phong Hoà vương (華王). Anh Tông cải làm Thái vương (蔡王). Triết Tông truy phong làm Sở vương (楚王).
 Chu Cung Túc vương Triệu Nguyên Nghiễm (周恭肃王赵元俨), mẹ là Vương Đức phi.
 Sùng vương Triệu Nguyên Ức (崇王赵元亿), chết non. Chân Tông ban danh là Triệu Nguyên Ức, truy phong Đại quốc công (代国公). Anh Tông truy phong An Định Quận vương (安定郡王). Huy Tông cải phong Sùng vương (崇王)

Hoàng nữ
 Đằng Quốc Công chúa (滕国公主), chết non
 Từ Quốc Thái Trưởng Công chúa (徐国大长公主, ? - 990), lấy Tả vệ Tướng quân Ngô Nguyên Ỷ (吴元扆). Sau tặng Anh Huệ Đại Trưởng Đế cơ (英惠大长帝姬).
 Bân Quốc Thái Trưởng Công chúa (邠国大长公主, ? - 983), Thái Bình Hưng Quốc năm thứ 7 xuất gia làm ni cô, hiệu Viên Minh Đại sư (员明大师).
 Dương Quốc Thái Trưởng Công chúa (扬国大长公主, ? - 1033), mẹ Quý phi Tang thị, lấy Tả vệ Tướng quân Sài Tông Khanh (柴宗庆). Sau tặng Hòa Tĩnh Đại Trưởng Đế cơ (和靖大长帝姬).
 Ung Quốc Thái Trưởng Công chúa (雍国大长公主, ? - 1004), lấy Hữu vệ Tướng quân Vương Di Vĩnh (王贻永). Sau tặng Ý Thuận Đại Trưởng Đế cơ (懿顺大长帝姬).
 Vệ Quốc Thái Trưởng Công chúa (卫国大长公主, ? - 1024), mẹ Quý phi Tang thị, xuất gia, hiệu Báo Từ Chính Giác Đại sư (报慈正觉大师). Sau tặng Từ Minh Đại Trưởng Đế cơ (慈明大长帝姬).
 Kinh Quốc Thái Trưởng Công chúa (荆国大长公主, 988 - 1051), mẹ Quý phi Phương thị, lấy Phò mã Đô úy Lý Tuân Úc (李遵勖). Sau tặng Hiến Mục Đại Trưởng Đế cơ (献穆大长帝姬).

Tham khảo
 Tiêu Lê (2000), Những ông vua nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Thương Thánh, Chính sử Trung Quốc qua các triều đại, 350 vị hoàng đế nổi tiếng, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin
 Tống sử
 Liêu sử
 Tư trị thông giám
 Tục tư trị thông giám

Chú thích

Thái Tông
Sinh năm 939
Mất năm 997
Vua thế kỉ 10


title: Leptocerina kamoro

text:
Leptocerina kamoro là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Leptocerina


title: Tấn Ai hầu

text:
Tấn Ai hầu (chữ Hán: 晉哀侯, cai trị: 717 TCN – 710 TCN), tên thật là Cơ Quang (姬光), là vị vua thứ 15 của nước Tấn - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Vua mất ngôi
Cơ quang là con của Tấn Ngạc hầu – vua thứ 14 nước Tấn.

Năm 718 TCN, Tấn Ngạc hầu mất. Trang Bá Thiện tại Khúc Ốc nghe tin lại mang quân tấn công đất Dực để tranh ngôi vua. Chu Hoàn Vương bèn sai Quắc công mang quân cứu nước Tấn, đánh đuổi Trang Bá Thiện. Trang Bá Thiện chạy về Khúc Ốc. Người nước Tấn lập Cơ quang lên nối ngôi, tức là Tấn Ai hầu.

Năm 711 TCN, Tấn Ai hầu mang quân đánh ấp Hình Đình. Ấp Hình Đình bèn liên minh với chủ mới của Khúc Ốc là Cơ Xứng chống lại. Năm 710 TCN, Tấn Ai hầu và Khúc Ốc giao tranh tại sông Phần Thủy. Tấn Ai hầu bại trận, bị Cơ Xứng bắt cầm tù.

Người nước Tấn lập con ông là Thiếu Tử làm vua, tức là Tấn Tiểu Tử hầu.

Năm 709 TCN, Cơ Xứng sai thủ hạ là Hàn Vạn giết chết Tấn Ai hầu. Tấn Ai hầu làm vua được 8 năm, bị cầm tù 1 năm thì bị hại. Lực lượng của Khúc Ốc càng mạnh mẽ, không lâu sau đoạt ngôi vua nước Tấn.

Xem thêm
 Khúc Ốc Trang Bá
 Tấn Ngạc hầu
 Tấn Vũ công

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Tấn thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Tấn
Vua Trung Quốc bị giết
Năm sinh không rõ
Mất năm 709 TCN


title: Coscurita

text:
Coscurita là một đô thị ở tỉnh Soria, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2018 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 79 người.

Tham khảo

Đô thị ở Soria


title: Neuenkirchen, Osnabrück

text:
Neuenkirchen là một đô thị của huyện Osnabrück, bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 57,51 km². Đô thị này có cự ly khoảng 20 km về phía tây bắc của Osnabrück.

Neuenkirchen là thủ phủ của Samtgemeinde ("đô thị tập thể") Neuenkirchen.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Osnabrück


title: 460

text:
Năm 460 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 460


title: Catocala mcdunnoughi

text:
Catocala mcdunnoughi là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở California.

Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 8. Có thể có một lứa một năm.

Ấu trùng ăn Quercus chrysolepis.

Liên kết ngoài
Species info

Chú thích

Catocala


title: Pterospoda

text:
Pterospoda là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Caberini


title: Paratriarius coryphaea

text:
Paratriarius coryphaea là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Paratriarius


title: Stenoluperus minor

text:
Stenoluperus minor là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Stenoluperus


title: Horistonotus biguttatus

text:
Horistonotus biguttatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Horistonotus


title: Heterothalera

text:
Heterothalera là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Chambolle-Musigny

text:
Chambolle-Musigny là một xã trong tỉnh Côte-d'Or, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté của nước Pháp, có dân số là 313 người (thời điểm 1999).

Nhân khẩu học

Các thành phố kết nghĩa
  Schwabenheim an der Selz, Đức

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: Édon

text:
Édon là một xã thuộc tỉnh Charente trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã nay có độ cao trung bình 153 mét trên mực nước biển.

Sông Lizonne tạo thành ranh giới đông nam thị trấn.

Tham khảo

Xã của Charente


title: Agonischius melanoxanthoides

text:
Agonischius melanoxanthoides là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1902.

Chú thích

Tham khảo

Agonischius


title: Occidozyga laevis

text:
Occidozyga laevis (tên tiếng Anh: Yellow Bellied Puddle Frog) là một loài ếch trong họ Ranidae.
Nó được tìm thấy ở Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, và Thái Lan.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông, sông có nước theo mùa, đầm nước, đầm nước ngọt có nước theo mùa, phá nước ngọt ven biển, đất canh tác, vùng đồng cỏ, vườn nông thôn, các vùng đô thị, khu vực trữ nước, ao, ao nuôi trồng thủy sản, đất có tưới tiêu, đất nông nghiệp có lụt theo mùa, và thảm thực vật di thực.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Amphibian and Reptiles of bán đảo Mã Lai - Occidozyga laevis

Occidozyga
Động vật lưỡng cư Philippines
Động vật đặc hữu Philippines


title: Halophytaceae

text:
Halophytum ameghinoi là danh pháp hai phần của một loài cây thân thảo đặc hữu của khu vực Patagonia. Nó là cây một năm mọng nước, với các lá đơn mọc đối, dày cùi thịt. Loài cây này đơn tính cùng gốc, với các hoa cái mọc đơn độc, không cánh hoa và các hoa đực mọc thành cụm hoa với 4 cánh hoa, trên cùng một cây.

Halophytum đôi khi được đặt trong họ riêng của chính nó, với danh pháp Halophytaceae. Điều này được ghi nhận trong hệ thống APG III năm 2009 và hệ thống APG II năm 2003, gán nó vào bộ Caryophyllales trong nhánh thực vật hai lá mầm thật sự phần lõi (core eudicots), mặc dù hệ thống APG năm 1998 không công nhận họ này, mà đặt nó trong họ Chenopodiaceae. Hệ thống Cronquist năm 1981 đặt nó trong bộ Haloragales.

Ghi chú

Thực vật Argentina
Thực vật Nam Mỹ
Patagonia


title: Halinghen

text:
Halinghen là một xã của tỉnh Pas-de-Calais, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Halinghen on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Conoderus azarae

text:
Conoderus azarae là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: Harnes

text:
Harnes là một xã trong vùng Hauts-de-France, thuộc tỉnh Pas-de-Calais, quận Lens, tổng Harnes. Tọa độ địa lý của xã là 50° 26' vĩ độ bắc, 02° 54' kinh độ đông. Harnes nằm trên độ cao trung bình là 32 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 20 mét và điểm cao nhất là 44 mét. Xã có diện tích 10,76 km², dân số vào thời điểm 1999 là 13.700 người; mật độ dân số là 1273 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Pas-de-Calais


title: Pougy

text:
Pougy là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Pougy sur le site de l'Institut géographique national

Pougy


title: Liophryne allisoni

text:
Liophryne allisoni là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Nguồn
 Richards, S. & Allison, A. 2004. Liophryne allisoni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Liophryne
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: Opera

text:
Opera là một loại hình nghệ thuật biểu diễn, cũng là một dạng của kịch mà những hành động diễn xuất của nhân vật hầu hết được truyền đạt toàn bộ qua âm nhạc và giọng hát. Opera bắt đầu xuất hiện và biết đến nhiều vào tầm khoảng những năm 1600. Nhìn chung Opera có thể nói là một loại nhạc kịch nhưng đi liền với âm nhạc cổ điển của phương Tây.

Mặt khác, Opera đồng thời cũng sử dụng các yếu tố của ngôn ngữ nhà hát như là: cảnh nền trang trí, y phục, và nghệ thuật biểu diễn trên sân khấu. Mặc dù thế, nhìn chung ta nhận thấy Opera cũng có điểm phân biệt với các thể loại nhạc kịch khác, đó chính là việc sử dụng sức mạnh của các nhạc điệu và sự hoà nhịp của kĩ thuật âm thanh điêu luyện. Người ca sĩ trình bày tác phẩm cùng với sự đệm nhạc của một dãy dàn nhạc được sắp xếp từ một nhóm các công cụ nhỏ cho đến cả một ban nhạc giao hưởng đầy đủ. Thêm vào đó, Opera cũng có thể được kết hợp với khiêu vũ và nhảy múa (đây là một loại hình nghệ thuật tiêu biểu của nước Pháp). Và cuối cùng, Opera được biểu diễn trong một nhà hát riêng biệt cùng với những trang bị thiết yếu cho việc biểu diễn, mà ta được biết đến dưới tên gọi là "Opera House" (Nhà hát Opera)

Thuật ngữ học Opera
Nghĩa chính xác của từ Opera được hiểu là "lời nhạc kịch" (theo nghĩa văn học chuyên môn là "cuốn sách nhỏ"). Một vài nhà soạn nhạc, đặc biệt chúng ta kể đến ở đây là Richard Wagner, đã tự viết lời nhạc. Mặc dù thế vẫn có nhiều nhóm gồm các tác giả văn-ca-kịch cộng tác với nhau để viết nên tác phẩm, ví dụ như là Mozart cùng với Lorenzo da Ponte.

Nhạc Opera truyền thống gồm có 2 cách hát: hát nói (đây là 1 thể loại đặc trưng của Opera thông qua việc hát mà không cần giai điệu đệm) và bài hát phối khí giọng hát (khí sắc hoặc là một bài hát mang tính hình thức), trong đó cảm xúc của nhân vật sẽ được bày tỏ qua những tổ hợp giai điệu trầm bổng. Hát đôi, hát ba hoặc là sự hòa âm thường được biểu diễn, và những đoạn đồng thanh thường được sử dụng để bình luận về những diễn biến trên sân khấu.

Trong một vài hình thức khác của Opera, như là Singspiel, ópera comique, ca vũ kịch Opera và semi-opera, phần hát nói sẽ được thay thế hầu hết cho những đoạn văn trò chuyện. Giai điệu hoặc là một phần giai điệu sẽ được dạo lên vào khúc giữa hoặc là thay thế một phần nào đó trong khi hát nói, mà hầu hết đều là những giai điệu âm nhạc nắm vai trò chủ đạo.

Trong suốt thời kì phong trào nghệ thuật Ba-rốc (tầm khoảng cuối thế kỉ 16 ở châu Âu) và thời kì Cổ điển, hát nói thường được xuất hiện qua hai loại hình cơ bản:
Secco (hát nói nhanh), thường được hợp tấu với lối hát bè chạy nối đuôi nhau, trong đó thường được biểu diễn vùng với đàn davico.
Accompagnato (có nghĩa là hát nói hợp tấu, cũng được hiểu như là "stromentato") mà trong đó cả ban nhạc sẽ cùng hợp tấu với nhau. Do đó, trong thể loại này có ít sự ứng khẩu qua lại và tính chất hùng biện hơn thể loại secco, nhưng lại thường có nhiều âm điệu hơn. Đây là loại hình thường xuyên được biểu diễn trong dàn nhạc để nhấn mạnh những phần diễn tiến đặc sắc của nhạc kịch. Vào thế kỉ 19, accompagnato đạt được những bước phát triển nhảy vọt, do đó ban nhạc ngày càng đóng vai trò quan trọng hơn.

Richard Wagner đã đổi mới Opera bằng cách hủy bỏ hầu hết sự điểm khác biệt giữa bài hát phối khí dành riêng cho một giọng hát và hát nói. Trong quan điểm mới ấy, ông ấy đạt cho nó tên gọi "những giai điệu vô tận". Theo sau đó, những nhà soạn nhạc khác cũng đi theo tiền lệ của Wagner, tuy nhiên cũng có vài người, như là Stravinsky trong tác phẩm The Rake’s Progress đã khuyến khích và rất phấn khởi với xu hướng này.

Từ nguyên & Lịch sử
Từ Opera có nghĩa là "công việc" trong tiếng Ý (bắt nguồn từ số nhiều của tiếng Latinh: opus có nghĩa là "công việc" hoặc là "lao động") được đề xướng bời sự kết hợp giữa loại hình nghệ thuật trình diễn đơn ca và hát hợp xướng, sự ngâm thơ, nghệ thuật đóng và khiêu vũ trên những sân khấu có trang trí quang cảnh minh họa.

Jacopo Peri đã sáng tác tác phẩm Dafne. Dafne được xem như là 1 bài Opera sớm nhất trong lịch sử mà chúng ta biết đến về loại hình này cho đến tận ngày hôm nay. Tác phẩm được viết vào khoảng những năm 1597, phần lớn được sáng tác dưới cảm hứng của 1 nhóm những nhà nghiên cứu văn hóa cổ điển vùng Florentine (ở Ý), với những cảm xúc tinh túy nhất về văn học mà ta thường được biết đến dưới cái tên "Camerata". Quan trọng hơn hết, tác phẩm Dafne là sự cố gắng phục hồi lai thể loại kịch cổ điển của Hy Lạp, một phần nữa cũng là sự hồi sinh trở lại những đặc tính mang tính chất cổ xưa của thời kì Phục hưng. Những thành viên của Camerata đã cân nhắc, xem xét kỹ phần "điệp khúc" của thể loại kịch Hy Lạp. Với hi vọng nó có thể có một cách hát độc đáo hơn và thay thế cho vai trò của toàn bộ những đoạn văn nói trong tác phẩm. Vậy thì, ở đây Opera có thể được quan niệm là một cách thức "phục hồi" lại hoàn cảnh. Nhưng thật không may mắn, tác phẩm Dafne đã bị thất lạc.

Một công trình tiếp theo sau đó được viết bởi Peri, tác phẩm "Euridice", được xác định viết từ năm 1600, đó chính là bản hòa âm Opera đầu tiên mà vẫn còn tồn tại cho đến ngày hôm nay. Để thể hiện long tôn kính với tác phẩm Opera đầu tiên, người ta vẫn thường biểu diễn tác phẩm đó một cách đều đặn trong các buổi trình diễn. Mặc dù thế, sau đấy tiếp tục vẫn có sự đóng góp của tác phẩm Orfeo do Claudio Monteverdi sáng tác để phục vụ cho cung điện trong năm 1607.

Tham khảo
 Apel, Willi, ed. (1969). Harvard Dictionary of Music, Second Edition. Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press. SBN 674375017.
 Cooke, Mervyn (2005). The Cambridge Companion to Twentieth-Century Opera. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-78009-8. See also Google Books partial preview. Truy cập ngày 3 tháng 10 năm 2009.
Silke Leopold, "The Idea of National Opera, c. 1800", United and Diversity in European Culture c. 1800, ed. Tim Blanning và Hagen Schulze (New York: Oxford University Press, 2006), 19–34.
The New Grove Dictionary of Opera, edited by Stanley Sadie (1992), 5,448 pages, is the best, and by far the largest, general reference in the English language. ISBN 0-333-73432-7 and ISBN 1-56159-228-5
The Viking Opera Guide, edited by Amanda Holden (1994), 1,328 pages, ISBN 0-670-81292-7
The Oxford Illustrated History of Opera, ed. Roger Parker (1994)
The Oxford Dictionary of Opera, by John Warrack and Ewan West (1992), 782 pages, ISBN 0-19-869164-5
Opera, the Rough Guide, by Matthew Boyden et al. (1997), 672 pages, ISBN 1-85828-138-5
Opera: A Concise History, by Leslie Orrey and Rodney Milnes, World of Art, Thames & Hudson
DiGaetani, John Louis: An Invitation to the Opera, Anchor Books, 1986/91. ISBN 0-385-26339-2.
Dorschel, Andreas, 'The Paradox of Opera', The Cambridge Quarterly 30 (2001), no. 4, pp. 283–306. ISSN (printed): 0008-199X. ISSN (electronic): 1471-6836. Discusses the aesthetics of opera.
MacMurray, Jessica M. and Allison Brewster Franzetti: The Book of 101 Opera Librettos: Complete Original Language Texts with English Translations, Black Dog & Leventhal Publishers, 1996. ISBN 978-1-884822-79-7
Rous, Samuel Holland (1919). The Victrola Book of the Opera. Stories of The Operas with Illustrations.... Camden, New Jersey, U. S. A.: Victor Talking Machine Company. View at Internet Archive.
Simon, Henry W.: A Treasury of Grand Opera, Simon and Schuster, New York, 1946.
Howard Mayer Brown, "Opera", The New Grove Dictionary of Music and Musician. 2001. Oxford University Press
"Louis II", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/348741/Louis-II
"Opera", Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/429776/opera
Grout, Donald Jay. A Short History of Opera. One-vol. ed. New York: Columbia University Press, 1947.

Chú thích

Liên kết ngoài

Operabase – Comprehensive opera performances database
StageAgent – synopses & character descriptions for most major operas
What's it about? – Opera plot summaries
OperaGlass, a resource at Stanford University
HistoricOpera – historic operatic images
"America’s Opera Boom"  By Jonathan Leaf, The American (magazine), July/August 2007 Issue
Opera~Opera article archives

Thể loại nhạc
Bài cơ bản sơ khai
Nhạc thể
Opera
Kịch
Phát minh của Ý
Ca hát
Sân khấu
Thanh nhạc
Lịch sử opera


title: Saint-Blin

text:
Saint-Blin là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 291 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Cardiophorus tenebrosus

text:
Cardiophorus tenebrosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được LeConte miêu tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Frankenfels

text:
Frankenfels là một thị xã thuộc huyện Sankt Pölten-Land trong bang Niederösterreich.

Chú thích

Tham khảo

Đô thị của Niederösterreich


title: Mons, Charente-Maritime

text:
Mons là một xã ở tỉnh Charente-Maritime thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp.

Xã của tỉnh Charente-Maritime

Tham khảo

Xã của Charente-Maritime


title: Sermyloides decorata

text:
Sermyloides decorata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Chen miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Sermyloides


title: Jagsthausen

text:
Jagsthausen là một thị xã ở huyện Heilbronn trong bang Baden-Württemberg ở nước Đức. Đô thị này có diện tích 17,67 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 1866 người.

Tham khảo


title: Orgeval, Yvelines

text:
Orgeval là một xã của Pháp, nằm trong département Yvelines và vùng Île-de-France.
Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Orgevalais.
Các xã giáp ranh gồm: Crespières và Feucherolles về phía nam, Villennes-sur-Seine và Médan về phía bắc, Poissy về phía đông, Les Alluets-le-Roi và Morainvilliers về phía tây.

Các công trình nổi bật
 Nhà thờ Saint-Pierre-Saint-Paul.
 Lâu đài La Brunetière.
 Lâu đài Feugères.
 Lâu đài Haut-Orgeval.

Người dân nổi tiếng
 Didier Gustin
 Alain Gillot-Pétré (1950-1999)
 Pierre Messmer (1916 - 2007)
Catherine Rich (sinh 1932)
 Claude Rich (sinh 1929)
 Véronique Sanson

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức de la ville d'Orgeval
 Orgeval trên trang mạng của IGN
 Vue aérienne de Xã Orgeval trên trang mạng của IAURIF
 Plan d'intendance de la paroisse d'Orgeval sur le site des archives des Yvelines

Xã của Yvelines


title: Megachile laminata

text:
Megachile laminata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

L
Động vật được mô tả năm 1903


title: Eutypomyidae

text:
Eutypomyidae là một họ chứa các loài gặm nhấm đã tuyệt chủng, nhưng đã từng sinh tồn tại Bắc Mỹ và đại lục Á-Âu và được coi là có họ hàng với hải ly ngày nay.

Chú thích

Tham khảo

Phân bộ Hải ly
Họ động vật
Bộ Gặm nhấm


title: Yến (đo lường)

text:
Trong khoa đo lường, yến là đơn vị đo khối lượng thuộc hệ đo lường cổ Việt Nam, hiện nay tương đương với 10 kilôgam, được sử dụng trong giao dịch đời thường ở Việt Nam.

Một yến cũng bằng 10 cân, 1/10 tạ và bằng 1/100 tấn.

Theo , trước kia, giá trị của yến trong hệ đo lường cổ của Việt Nam là 6,045 ftkg.

Xem thêm
Đơn vị đo khối lượng
Hệ đo lường cổ Việt Nam
Tấn
Tạ
Cân

Tham khảo

Đơn vị đo khối lượng
Hệ đo lường cổ của Việt Nam


title: Symplecta harteni

text:
Symplecta harteni là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Symplecta
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Neotuerta

text:
Neotuerta là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Neotuerta hemicycla Hampson, 1904
 Neotuerta lycaon Druce, 1897
 Neotuerta platensis Berg, 1882
 Neotuerta sabulosa Felder, 1874

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database
 Neotuerta at funet.fi

Agaristinae


title: Lasioglossum altichum

text:
Lasioglossum altichum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1853.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1853


title: Chelyabinsk (tỉnh)

text:
Chelyabinsk Oblast (tiếng Nga: Челя́бинская о́бласть, Chelyabinskaya oblast) là một chủ thể liên bang của Nga (một tỉnh) trong vùng núi Ural, ở biên giới với châu Âu và châu Á.. Trung tâm hành chính là Chelyabinsk. Dân số: 3.603.339 (điều tra 2002), 3.623.732 (điều tra 1989), 3.476.217 người (2010).

Phía bắc giáp tỉnh Sverdlovsk, phía nam giáp tỉnh Orenburg, phía đông giáp tỉnh Kurgan và tỉnh Kostanay của Kazakhstan, phía tây giáp nước cộng hòa tự trị Bashkortostan.

Dân tộc
Theo điều tra dân số năm 2010, tỉnh có cơ cấu dân tộc như sau:
 2.829.899 người Nga (83,8%);
 180.913 người Tatar (5,4%);
 162.513 người Bashkir (4,8%);
 50.081 người Ukraina (1,5%);
 35.297 người Kazakh (1.00%);
 18.687 người Đức (0,5%);
 13.035 người Belarus (0.4%);
 12.147 người Mordvin (0.2%);
 9.311 người Armenia (0.3%);
 65.190 dân tộc khác (1,6);
 99.144 người đăng ký ở các cơ sở dữ liệu hành chính và không thể công bố dân tộc. Người ta ước tính rằng tỷ lệ dân tộc trong nhóm này cũng như cơ cấu của nhóm được công bố trên đây.
 Sinh (2011): 47.300 (13,6 trên 1000)
 Chết (2011): 49.469 (14,2 trên 1000)
Nguồn:

Kinh tế

Tỉnh Chelyabinsk có dự trữ vàng đáng kể dưới mặt đất, tập trung trong quặng trong sa khoáng. Trữ lượng vàng được kết hợp với đá móng và trữ lượng sông ngòi. Trữ lượng ước tính khoảng 500 tấn quặng vàng và 40 tấn vàng sa khoáng. Khoáng sản không kim loại quan trọng nhất trong khu vực là trữ lượng than chì, talc, cao lanh, và chất khoáng (đá nguyên liệu), barit, phosphorít, và glauconite (nguyên liệu hoá); magnesit, thạch anh, fluxing đá vôi, lò dolomite (nguyên liệu luyện kim))..

Việc phát hiện ra các mỏ khoáng sản tại các thời điểm khác nhau đã dẫn đến việc xây dựng một số lượng lớn các cơ sở chế biến. Hơn 150 công ty trong khu vực có liên quan đến hoạt động khoáng sản và chế biến các nguyên liệu thô. Nổi tiếng nhất trong số này là Xưởng sắt thép Magnitogorsk.

Tham khảo

Liên kết

 Reddatabook of Chelyabinsk Oblast
 Official Chelyabinsk Oblast news

Tỉnh Chelyabinsk
Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 1734


title: William Lawrence Bragg

text:
Sir William Lawrence Bragg Hội Hoàng gia, (31 tháng 3 năm 1890 – 1 tháng 7 năm 1971) là một nhà vật lý người Australia. Ông là người đồng nhận Giải Nobel Vật lý năm 1915 với cha của mình là Sir William Henry Bragg về phát minh, chế tạo ra dụng cụ phân tích cấu trúc tinh thể bằng tia X. Tính đến năm 2018, ông là người trẻ tuổi nhất từng được nhận giải Nobel, khi nhận giải ông mới 25 tuổi. Ông cũng là giám đốc của Phòng thí nghiệm Cavendish, Cambridge.

Tiểu sử
Bragg sinh ra tại North Adelaide, thuộc miền Nam Australia. Khi còn nhỏ, ông là một cậu bé nhạy cảm và sớm thể hiện sự quan tâm đến khoa học và toán học. Cha của ông, William Henry Bragg, là một giáo sư toán học và vật lý của trường Đại học Adelaide. Một thời gian ngắn sau khi đến trường, khi ông 5 tuổi, William Lawrence Bragg bị ngã xe đạp và bị gãy tay. Cha của ông trước đó đã đọc về các thí nghiệm của Röntgen ở châu Âu và đã sử dụng những khám phá mới nhất về X-quang để kiểm tra cánh tay bị gãy. Đây là lần đầu tiên việc sử dụng tia X-quang trong y học được ghi nhận ở Australia.

Tham khảo

Liên kết ngoài

'Death' of D.N.A. Helix (Crystaline) joke funeral card.
  First press stories on D.N.A.
Nobelprize.org - The Nobel Prize for Physics in 1915

Sinh năm 1890
Mất năm 1971
Nhà vật lý Úc
Nhà vật lý Anh
Người đoạt giải Nobel Vật lý
Người Úc đoạt giải Nobel
Người Anh đoạt giải Nobel
Nhà vật lý thực nghiệm
Hội viên Hội Hoàng gia
Người Úc gốc Anh


title: Hollabrunn (huyện)

text:
Bezirk Hollabrunn là một huyện của bang Hạ Áo ở Áo.

Các đô thị
Các thị xã (Städte) bằng chữ đậm; các phố thị (Marktgemeinden) bằng chữ xiên, các khu ngoại ô, làng và các đơn vị khác của một đô thị được hiển thị bằngchữ nhỏ.
 Alberndorf im Pulkautal
 Göllersdorf
 Bergau, Eitzersthal, Furth, Göllersdorf, Großstelzendorf, Obergrub, Oberparschenbrunn, Porrau, Schönborn, Untergrub, Viendorf, Wischathal
 Grabern
 Mittergrabern, Obergrabern, Ober-Steinabrunn, Schöngrabern, Windpassing
 Guntersdorf
 Großnondorf, Guntersdorf
 Hadres
 Hadres, Obritz, Untermarkersdorf
 Hardegg
 Felling, Hardegg, Heufurth, Mallersbach, Merkersdorf, Niederfladnitz, Pleißing, Riegersburg, Waschbach
 Haugsdorf
 Auggenthal, Haugsdorf, Jetzelsdorf, Kleinhaugsdorf
 Heldenberg
 Glaubendorf, Großwetzdorf, Kleinwetzdorf, Oberthern, Unterthern
 Hohenwarth-Mühlbach am Manhartsberg
 Bösendürnbach, Ebersbrunn, Hohenwarth, Mühlbach am Manhartsberg, Olbersdorf, Ronthal, Zemling
 Hollabrunn
 Altenmarkt im Thale, Aspersdorf, Breitenwaida, Dietersdorf, Eggendorf im Thale, Enzersdorf im Thale, Groß Hollabrunn, Kleedorf, Kleinkadolz, Kleinstelzendorf, Kleinstetteldorf, Magersdorf, Mariathal, Oberfellabrunn, Puch, Raschala, Sonnberg, Suttenbrunn, Weyerburg, Wieselsfeld, Wolfsbrunn
 Mailberg
 Mailberg, Eggendorf am Walde, Grübern, Gumping, Klein-Burgstall, Limberg, Maissau, Oberdürnbach, Reikersdorf, Unterdürnbach, Wilhelmsdorf
 Maissau
 Nappersdorf-Kammersdorf
 Dürnleis, Haslach, Kammersdorf, Kleinsierndorf, Kleinweikersdorf, Nappersdorf
 Pernersdorf
 Karlsdorf, Peigarten, Pernersdorf, Pfaffendorf, Ragelsdorf
 Pulkau
 Groß-Reipersdorf, Leodagger, Passendorf, Pulkau, Rafing, Rohrendorf an der Pulkau, Dopinghofen
 Ravelsbach
 Baierdorf, Gaindorf, Minichhofen, Oberravelsbach, Parisdorf, Pfaffstetten, Ravelsbach
 Retz
 Hofern, Kleinhöflein, Kleinriedenthal, Obernalb, Retz, Unternalb
 Retzbach
 Mitterretzbach, Oberretzbach, Unterretzbach
 Schrattenthal
 Obermarkersdorf, Schrattenthal, Waitzendorf
 Seefeld-Kadolz
 Großkadolz, Seefeld
 Sitzendorf an der Schmida
 Braunsdorf, Frauendorf an der Schmida, Goggendorf, Kleinkirchberg, Niederschleinz, Pranhartsberg, Roseldorf, Sitzendorf an der Schmida, Sitzenhart
 Wullersdorf
 Aschendorf, Grund, Hart, Hetzmannsdorf, Immendorf, Kalladorf, Maria Roggendorf, Oberstinkenbrunn, Schalladorf, Wullersdorf
 Zellerndorf
 Deinzendorf, Dietmannsdorf, Pillersdorf, Platt, Watzelsdorf, Zellerndorf
 Ziersdorf
 Dippersdorf, Fahndorf, Gettsdorf, Großmeiseldorf, Hollenstein, Kiblitz, Radlbrunn, Rohrbach, Ziersdorf

Tham khảo

Huyện của Hạ Áo
Hạ Áo


title: Fleutiauxia yuae

text:
Fleutiauxia yuae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Yang miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Fleutiauxia


title: Lasioglossum subrubsectum

text:
Lasioglossum subrubsectum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Fan & Ebmer mô tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1992


title: Teinobasis luciae

text:
Teinobasis luciae là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Teinobasis luciae được Lieftinck miêu tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Teinobasis


title: Saurauia adenodonta

text:
Saurauia adenodonta là một loài thực vật thuộc họ Actinidiaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Saurauia adenodonta. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
adenodonta
Thực vật đặc hữu Ecuador


title: Loricaria azuayensis

text:
Loricaria azuayensis là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Loricaria azuayensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Loricaria
Thực vật Ecuador


title: Saint-Palais, Cher

text:
Saint-Palais là một xã thuộc tỉnh Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Cher

Liên kết ngoài
Saint-Palais on the Quid website

Ghi chú
This article is based on the equivalent article from the French Wikipedia, consulted ngày 27 tháng 4 năm 2009.

Saintpalais


title: Hylaeus scintillans

text:
Hylaeus scintillans là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1922.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1922


title: Le Boupère

text:
Le Boupère là một xã của tỉnh Vendée trong vùng Pays de la Loire, Pháp. Xã này có diện tích 43,48 km², dân số năm 2006 là 2824 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 130 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le site officiel de la commune du Boupère
 Le Boupère trên trang mạng Viện địa lý quốc gia
 Le Boupere sur le site de la communaute de communes

Boupere


title: Lanecarus amianus

text:
Lanecarus amianus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Miwa miêu tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Lanecarus


title: Epigrypodes

text:
Episparis là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

en:Epigrypodes


title: Pyridoxin

text:
Pyridoxin là một trong các hợp chất có thể gọi là vitamin B6, cùng với pyridoxal và pyridoxamin. Pyridoxin hỗ trợ sự cân bằng natri và kali cũng như xúc tiến sự sản xuất các tế bào hồng cầu. Nó có liên hệ với khả năng miễn dịch trước ung thư và hỗ trợ chống lại sự hình thành của homocystein. Người ta cũng cho rằng pyridoxin có thể giúp trẻ em với các trở ngại về nhận thức, và cũng có thể ngăn chặn gầu, eczema và bệnh vẩy nến. Ngoài ra, pyridoxin cũng giúp cân bằng các thay đổi hoóc môn ở phụ nữ và hỗ trợ hệ miễn dịch. Thiếu pyridoxin có thể sinh ra các chứng bệnh như bệnh thiếu máu, tổn thương thần kinh, tai biến ngập máu, các vấn đề về da và đau ở miệng.

Nó là dẫn xuất từ vòng pyridin, với các nhóm thay thế hyđrôxyl, mêtyl và hyđrôxymêtyl.

Nó khác với pyridoxamin ở nhóm thay thế tại vị trí '4'.

Nó thường được sử dụng như là 'pyridoxin hyđrôclorua'.

Nó được chuyển hóa thành dạng hoạt hóa sinh học là pyridoxal 5-phốtphat.

Nó là một chất cần thiết trong sản xuất các mônôamin truyền dẫn thông tin thần kinh như serotonin, dopamin, noradrenalin và adrenalin do nó là cofactor của enzym axít decarboxylaza thơm. Enzym này chịu trách nhiệm chuyển hóa các chất như 5-hyđrôxytryptophan (5-htp) thành serotonin và 3,4-đihyđrôxyphênylalanin (L-dopa) thành dopamin, noradrenalin và adrenalin. Như thế nó liên quan đến việc điều trị các chứng trầm cảm và lo âu.

Xem bài chính về vitamin B6 để có thêm thông tin.

Tham khảo

Dẫn xuất Pyridin
Vitamin
Alcohol
Vitamin B


title: Hydrovatus peninsularis

text:
Hydrovatus peninsularis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Young miêu tả khoa học năm 1953.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrovatus


title: An Châu, Miên Dương

text:
An Châu (chữ Hán giản thể: 安州区, Hán Việt: An Châu khu) là một quận thuộc địa cấp thị Miên Dương, tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 1404 km2, dân số năm 2002 là 500.000 người.

Quận An Châu được chia thành 17 trấn, 3 hương hương.
Trấn: Hoa Cai, An Xương, Hà Thanh, Tú Thủy, Tháp Thủy, Tang Táo, Hoàng Thổ, Thủy An, Huy Thủy, Vĩnh Hà, Giới Bài, Bảo Lâm, Thanh Tuyền, Phất Thủy, Lạc Hưng, Hiểu Bá, Thiên Phật.
Hương: Hưng Nhân, Cao Xuyên, Nghinh Tân.
Hương dân tộc Hồi Đại Hưng.

Tham khảo

Miên Dương
Đơn vị cấp huyện Tứ Xuyên


title: (7986) 1981 EG15

text:
{{DISPLAYTITLE:(7986) 1981 EG15}}

(7986) 1981 EG15 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Schelte J. Bus ở Đài thiên văn Siding Spring gần Coonabarabran, New South Wales, Úc, ngày 1 tháng 3 năm 1981.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1981
Được phát hiện bởi Schelte J. Bus
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 5795 Roshchina

text:
5795 Roshchina (1978 SH1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 27 tháng 9 năm 1978 bởi L. I. Chernykh ở Nauchnyj.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5795 Roshchina

Thiên thể phát hiện năm 1978
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Leucolithodes

text:
Leucolithodes là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: 90377 Sedna

text:
Sedna  (định danh hành tinh vi hình: 90377 Sedna; biểu tượng: ) là một một thiên thể nằm ở rất xa trong Hệ Mặt Trời, ngoài quỹ đạo Sao Hải Vương và có thể xếp vào loại hành tinh lùn, được phát hiện bởi Michael Brown (Caltech), Chad Trujillo (Đài thiên văn Gemini) và David Rabinowitz (Đại học Yale) ngày 14 tháng 11 năm 2003. Phổ học cho thấy thành phần bề mặt của Sedna phần lớn là hỗn hợp của nước, methan và băng nitơ với tholin, tương tự như của một số thiên thể bên ngoài Sao Hải Vương khác. Bề mặt của nó là một trong những vật thể đỏ nhất trong Hệ Mặt Trời. Nó có đường kính xấp xỉ 1.000 km với khối lượng chưa biết.

Phát hiện

Sedna nằm trong nhóm các thiên thể ngoài Sao Hải Vương có điểm viễn nhật ở rất xa và hầu như không chịu ảnh hưởng bởi lực hút từ Sao Hải Vương. Sedna được phát hiện khi sử dụng máy ảnh Paloma Quest, kính thiên văn Samuel Oschim tại đài quan sát Palomar gần San Diego, California. Trong vài ngày tiếp theo. Nó đồng thời được quan sát từ các kính viễn vọng đặt tại Chile, Tây Ban Nha và Mỹ. Vệ tinh quan sát Spitzer của Nasa cũng được hướng tới thiên thể này nhưng không phát hiện ra nó. Điều này cho thấy đường kính của thiên thể nhỏ hơn 3/4 đường kính của Sao Diêm Vương.

Thiên thể được đặt theo tên của vị nữ thần biển của người Eskimo là Sedna, vị thần sống dưới đáy Bắc Băng Dương lạnh giá. Trước khi được đặt tên chính thức, mã hiệu của nó là 2003 VB12.

Quỹ đạo

Sedna có quỹ đạo elip cực kì dẹt, với điểm viễn nhật được ước tính là 937 AU và điểm cận nhật là 76,16 AU. Khi được phát hiện, Sedna cách Mặt Trời 89,6 AU, đang tiến tới điểm cận nhật. Tại thời điểm đó, nó là thiên thể xa nhất trong Hệ Mặt Trời đã từng được phát hiện, mặc dù một số sao chổi có quỹ đạo tương tự còn có điểm viễn nhật ở xa hơn, nhưng chúng quá mờ để quan sát trừ khi đang ở gần điểm cận nhật. Sau đó, Eris được phát hiện ở khoảng cách 97 AU.

Chu kì quay của Sedna chưa được tính chính xác, chỉ được ước đoán ở khoảng 10,5 tới 12 nghìn năm. Nó sẽ nằm ở điểm cận nhật ở khoảng từ cuối năm 2075 tới giữa năm 2076. Tới năm 2114, Sedna sẽ vượt qua Eris để trở thành thiên thể hình cầu xa nhất trong Hệ Mặt Trời.

Một nghiên cứu của Hal Levison và Alessandro Morbidelli tại đài thiên văn Côte d'Azur, Pháp giả thuyết rằng quỹ đạo của Sedna đã bị thay đổi khi một ngôi sao, có thể được hình thành trong cùng một tinh vân với Mặt Trời, bay qua trong 100 triệu năm đầu tiên của Hệ Mặt Trời. Họ cũng đồng thời đưa ra một giả thuyết khác ít tính xác thực hơn là có thể Sedna là hành tinh của một sao lùn nâu nhẹ hơn Mặt Trời 20 lần. Khi sao lùn này đi ngang qua Hệ Mặt Trời, Sedna đã bị tách khỏi nó và trở thành thành viên của Hệ Mặt Trời.

Một cách giải thích khác của Gomes cho rằng, quỹ đạo của Sedna là do ảnh hưởng của một hành tinh nằm ở phần trong của đám mây Oort. Những tính toán cho thấy hành tinh giả định này nếu ở khoảng cách 5000 AU, 2000 AU và 1000 AU sẽ lần lượt có khối lượng bằng Sao Mộc, Sao Hải Vương và Trái Đất.

Thiên thể 2000 CR105 cũng có quỹ đạo tương tự như Sedna nhưng ít dẹt hơn, điểm cận nhật ở 44,3 AU và điểm viễn nhật ở 394 AU. Chu kì quay là 3240 năm. Quỹ đạo khác thường của nó có thể cũng được tạo ra bởi cùng một quá trình với quỹ đạo của Sedna.

Khi mới được phát hiện, người ta cho rằng Sedna có chu kì quay rất dài(chu kì từ 20 đến 50 ngày), và nguyên nhân có thể là do một vệ tinh của nó. Nhưng những nỗ lực tìm kiếm của kính thiên văn Hubble đều không cho thấy một vệ tinh như vậy. Những tính toán mới của kính thiên văn MMT cho thấy một chu kì ngắn hơn nhiều (10 tiếng) phù hợp với kích thước của Sedna.

Đặc điểm vật lý

Sedna có độ rọi tuyệt đối là 1,6, và có độ phản xạ từ 0,16 tới 0,30, vì thế có đường kính từ 1200 đến 1600 km. Tại thời điểm phát hiện, Sedna là thiên thể lớn nhất đã được phát hiện sau Sao Diêm Vương. Hiện tại, Sedna được cho là có kích thước lớn thứ 5 trong số những thiên thể ngoài Sao Hải Vương đã được phát hiện, đứng sau Sao Diêm Vương, Eris, Makemake và Haumea. Nhiệt độ của Sedna luôn luôn thấp hơn 33 K.

Những quan sát từ Chile cho thấy Sedna là một trong những thiên thể có màu đỏ đậm nhất trong Hệ Mặt Trời, gần đỏ bằng Sao Hỏa. Không giống như Sao Diêm Vương và vệ tinh của nó, Charon, Sedna có vẻ rất ít băng methane hay băng nước trên bề mặt; Chad Trujillo và cộng sự tại đài thiên văn Gemini tại Hawaii giả thiết bề mặt đỏ sẫm của Sedna là do các vụn carbon hoặc là tholin, giống như 5145 Pholus. Bề mặt của Sedna đồng nhất về màu sắc và quang phổ, có thể là do Sedna ít bị ảnh hưởng bởi các vụ va chạm khiến cho các lớp sáng hơn lộ ra giống như trong trường hợp của 8405 Asbolus

Quang phổ của Sedna và Triton được đem ra so sánh cho thấy bề mặt của Sedna có thể có thành phần: 24% tholin, 7% carbon vô định hình, 26% băng methanol và 33% methane.

Phân loại

Những người phát hiện cho rằng Sedna là thiên thể đầu tiên được phát hiện nằm trong đám mây Oort, cho rằng nó quá xa để xếp vào các thiên thể nằm trong đĩa phân tán. Bởi vì nó tương đối gần Mặt Trời so với ước lượng về đám mây Oort, nó được coi là một thiên thể dạng hành tinh (planetoid) nằm ở phần trong của đám mây Oort.

Sedna cùng với một số thiên thể khác (như 2000 CR105) có thể được xếp vào một nhóm mới gồm các thiên thể ở rất xa được gọi đĩa phân tán mở rộng hay thiên thể cô lập.

Phát hiện ra Sedna đã làm dấy lên những câu hỏi về việc một thiên thể thế nào thì được gọi là hành tinh. Ngày 15 tháng 3 năm 2004, các phương tiện truyền thông đều đưa tin: hành tinh thứ 10 đã được phát hiện. Câu trả lời được đưa ra sau đó bởi Hiệp hội Thiên văn Quốc tế về định nghĩa một hành tinh. Hiện tại vẫn chưa biết Sedna có ở trong trạng thái cân bằng thủy tĩnh hay không. Nếu như điều đó đúng, Sedna có thể được xếp vào loại hành tinh lùn. Các tham số Stern–Levison (chỉ số xác định việc một thiên thể có những thiên thể khác nằm gần quỹ đạo của nó hay không) của Sedna được ước tính bằng 8×10−5 đến 6×10−3 của Sao Diêm Vương, mặc dù vẫn chưa phát hiện thấy có các thiên thể khác ở lân cận của nó.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 NASA's Sedna page (Discovery Photos)
 Mike Brown's Sedna page
 Official press release by NASA JPL/SCC
 Astronomy Picture of the Day 04 tháng 7 năm 2004 – Artist's rendering of view from Sedna
 Scenarios for the Origin of the Orbits of the Trans-Neptunian Objects  and  (Sedna) by Alessandro Morbidelli and Harold F. Levison
 MPEC 2004-S73: Comment on the naming of Sedna
 Distant Object Could Hold Secrets to Earth's Past
 Sedna on The Nine Planets Solar System Tour
 Hubblesite image 14 tháng 4 năm 2004
 Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

 NASA's Sedna page (Discovery Photos)
 Mike Brown's Sedna page

Đám mây Oort bên trong
Sedna
Sedna
Sedna
Sedna
Hệ Mặt Trời
Sednoid
Thiên thể bên ngoài Sao Hải Vương
20031114
Tiểu hành tinh được đánh số
Sedna


title: Canthochilum

text:
Canthochilum là một chi bọ cánh cứng thuộc họ Scarabaeidae.

Danh sách loài
 Canthochilum anacaona
 Canthochilum andyi
 Canthochilum baracutey
 Canthochilum borinquensis
 Canthochilum brodzinskyorum
 Canthochilum cemi
 Canthochilum ciboney
 Canthochilum darlingtoni
 Canthochilum guayca
 Canthochilum gundlachi
 Canthochilum hispidum
 Canthochilum histeroides
 Canthochilum magnum
 Canthochilum matthewsi
 Canthochilum mimicum
 Canthochilum nebulonemi
 Canthochilum oakleyi
 Canthochilum pijirigua
 Canthochilum platycnemis
 Canthochilum taino
 Canthochilum tureyra
 Canthochilum xericum

Chú thích

Tham khảo

Canthonini


title: 24201 Davidkeith

text:
24201 Davidkeith là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1316.8141438 ngày (3.61 năm).

Nó được phát hiện ngày 7 tháng 12 năm 1999.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Lacconectus holzschuhi

text:
Lacconectus holzschuhi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Brancucci miêu tả khoa học năm 1986.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Lacconectus


title: Vương Côn Luân

text:
Vương Côn Luân () (1902 - 1985), nguyên tên là Vương Nhữ Ngu, tự là Lỗ Chiêm, người Vô Tích, tỉnh Giang Tô.

Tiểu sử

Vương Côn Luân sinh ngày 1 tháng 8 năm 1902 tại Định Châu, Hà Bắc nhưng sinh trưởng tại Bắc Kinh. Năm 1922 được Tôn Trung Sơn giới thiệu, Vương Côn Luân gia nhập Quốc dân đảng Trung Quốc. Năm 1926 làm cán bộ giáo dục chính trị trong phân hiệu quân hiệu Hoàng Bộ ở phía nam Triều Châu, sau đó làm Bí thư trưởng Bộ Chính trị Tổng tư lệnh quân đội cách mạng quốc dân, do Quốc - Cộng phân liệt nên từ chức. Năm 1933 bí mật gia nhập Đảng cộng sản Trung Quốc. Năm 1941 cùng nhóm Hứa Bảo Câu tổ chức thành lập Trung Quốc dân chủ cách mạng đồng minh. Năm 1943 lại cùng nhóm Đàm Bình Sơn tổ chức thành lập Tam dân chủ nghĩa đồng chí liên hợp hội (tức Dân Liên). Tháng 11 năm 1949, tại hội nghị hợp nhất các tổ chức Quốc dân đảng cánh tả bao gồm Dân Liên, Dân Xúc và Dân Cách thành một tổ chức duy nhất là Uỷ ban cách mạng Quốc dân đảng Trung Quốc (gọi tắt là Dân Cách), Vương Côn Luân được bầu vào thường uỷ Dân Cách. Tháng 7 năm 1979 được bầu làm Phó chủ tịch Chính hiệp toàn quốc. Tháng 10 năm 1979, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ năm của Dân Cách, Vương Côn Luân được bầu làm Phó chủ tịch trung ương Dân Cách. Năm 1981, Chủ tịch trung ương Dân Cách là Chu Uẩn Sơn qua đời, Vương Côn Luân làm quyền chủ tịch, tại Đại hội toàn quốc Dân Cách khoá 5 được bầu làm chủ tịch. Vương Côn Luân qua đời ngày 23 tháng 8 năm 1985.

Nghiên cứu Hồng lâu mộng
Ngoài vai trò chính trị, Vương Côn Luân còn là nhà Hồng học nổi tiếng với tác phẩm Hồng lâu mộng nhân vật luận. Ông chính là Chủ nhiệm Ban cố vấn cho bộ phim Hồng lâu mộng 1987 của đạo diễn Vương Phù Lâm.

Chú thích

Nhà Hồng học
Sinh năm 1902
Mất năm 1985


title: Dasymallomyia mecophallus

text:
Dasymallomyia mecophallus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Dasymallomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Pimaphera

text:
Pimaphera là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Boarmiini


title: 25019 Walentosky

text:
25019 Walentosky (tên chỉ định: 1998 QO10) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico ngày 17 tháng 8 năm 1998. Nó được đặt theo tên Matthew James Walentosky, người giành giải nhì tại Giải thưởng Khoa học và Kỹ thuật Intel năm 2008.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Vezels-Roussy

text:
Vezels-Roussy là một xã ở tỉnh Cantal, thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở miền trung nước Pháp.

Dân số

Tham khảo

Xem thêm

 Xã của tỉnh Cantal

Liên kết ngoài
 Vezels-Roussy sur le site de l'Institut géographique national
 Vezels-Roussy sur le site de l'Insee
 Vezels-Roussy sur le site du Quid
 Localisation de Vezels-Roussy sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Vezels-Roussy sur Mapquest

Vezels-Roussy