title: Osroes I

text:
Osroes I của Parthia  cai trị đế chế Parthia từ khoảng năm 109-129. Ông đã kế vị người anh trai của mình, vua Pacorus II. Trong suốt triều đại của mình, ông đấu tranh chống lại vị vua đối lập Vologases III, người chiếm giữ phần phía đông của đế chế Parthia.

Orsoes đã xâm chiếm Armenia, trước tiên đặt cháu mình Exedares và sau đó là em trai ông, Parthamasiris lên ngai vàng của Armenia. Sự xâm phạm này đã ảnh hưởng đến quyền lợi của đế chế La Mã -hai đế quốc lớn đã chia sẻ quyền bá chủ ở Armenia vào 50 năm trước dưới thời Nero - và đã dẫn đến một cuộc chiến tranh với hoàng đế La Mã Trajan.

Năm 113, Trajan xâm lược Parthia. Đầu tiên ông tiến quân đến Armenia. Năm 114, Parthamasiris đầu hàng và bị giết. Trajan cũng sáp nhập Armenia vào lãnh thổ đế chế La Mã. Sau đó, ông quay về phía nam, tiến vào Parthia, chiếm các thành phố Babylon, Seleucia và cuối cùng là thủ đô Ctesiphon vào năm 116. Ông đã lật đổ vua Osroes I và đặt lên ngai vàng vị vua bù nhìn Parthamaspates. Ở Lưỡng Hà, em của Osroes là Mithridates IV cùng với con trai là Sanatruces II tuyên bố làm vua và chiến đấu chống lại những người La Mã, nhưng Trajan đã tiến quân tới vịnh Ba Tư và đánh bại họ. Ông tuyên bố Lưỡng Hà là một tỉnh mới của đế quốc. Cuối năm 116, ông đã vượt qua những ngọn núi Khuzestan tiến vào Ba Tư và chiếm thành phố vĩ đại Susa.

Sau khi Trajan qua đời và người La Mã rút lui khỏi khu vực, Osroes dễ dàng đánh bại Parthamaspates và giành lại ngai vàng của Parthia.

Dường như cuộc chiến tranh với La Mã đã làm suy yếu sức mạnh của Osroes I và giúp cho kẻ thù của ông Vologases mạnh hơn.Ông được kế vị bởi em trai Mithridates IV,người đã tiếp tục cuộc chiến tranh với Vologases.

Tham khảo

 Dio Cassius, lxviii, 17–33.
 John Malalas, Chronographia.
 Aelius Spartianus, Vita Hadrian, v, 13.
 Pausanias, v, 12.

Vua Parthia
Năm sinh không rõ
Mất năm 129


title: Chiến tranh Kế vị Áo

text:
Chiến tranh Kế vị Áo (1740-1748)  - còn được gọi là chiến tranh của vua George ở Bắc Mỹ . Cuộc chiến bắt đầu với lý do rằng Maria Theresa của Áo đã không đủ điều kiện để thành công để ngồi lên ngai vàng Habsburg của người cha, Charles VI, vì luật Salic cấm việc trao quyền thừa kế hoàng gia cho phụ nữ, mặc dù trong thực tế đây là một lý do thuận tiện đưa ra bởi Phổ và Pháp, thách thức quyền lực Habsburg.

Áo đã được sự hỗ trợ của Vương quốc Anh và Cộng hòa Hà Lan, những kẻ thù truyền kiếp của Pháp, cũng như Vương quốc Sardinia và Saxony. Pháp và Phổ đã liên minh với Lãnh địa tuyển hầu tước Bayern. Chiến tranh kết thúc với Hiệp ước Aix-la-Chapelle trong năm 1748. Lợi ích lâu dài nhất lịch sử quân sự và tầm quan trọng của cuộc chiến nằm trong cuộc đấu tranh của Phổ và quốc vương Habsburg đã nhượng cho họ vùng đất Silesia trù phú. Nó cũng tái lập ảnh hưởng ở miền bắc Tây Ban Nha và Ý, tiếp tục đi ngược lại một sự thống trị của Áo trên bán đảo Ý.

Bối cảnh
Năm 1740, sau cái chết của cha mình, Charles VI, Maria Theresa đã trở thành Nữ hoàng của Hungary, Croatia và Bohemia, Công chúa nước Áo và nữ công tước của Parma. Cha cô đã là một vị Hoàng đế La Mã Thần thánh, nhưng Maria Theresa không phải là một ứng cử viên cho danh hiệu này, mà một người phụ nữ không bao giờ có thể đạt đến mức đó, phương án thích hợp nhất lúc này là tấn phong chồng mình, Stephen Francis, làm Hoàng đế La Mã Thần thánh. Các biến chứng liên quan đến một vị nữ hoàng Habsburg đã được kéo dài dự kiến, và Charles VI đã thuyết phục hầu hết các lãnh địa của nước Đức để đồng ý với các xử phạt viên thực dụng của 1713.
Vấn đề đã bắt đầu khi vua Friedrich II của Phổ xâm chiếm vương quốc Silesia vào ngày 16 tháng 12 năm 1740, sử dụng các điều trong Hiệp ước Brieg năm 1537, theo đó nhà Hohenzollerns của Brandenburg đã được kế thừa công quốc Brieg như một cái cớ. Maria Theresa chỉ là một người phụ nữ, được xem là yếu, và những vị vua khác (như Charles Albert của Bayern) đưa ra yêu cầu riêng của họ cạnh tranh với người thừa kế vương miện.

Những cuộc chiến tranh Silesia

Chiến dịch Silesia lần thứ nhất (1740-1742)

Hoàng đế Karl VI chết cùng năm với vua Friedrich Wilhelm I. Ngày 13 tháng 12 năm ấy, vua Phổ bắt đầu ra quân. Mặt khác, nhà vua cũng gửi thư đến kinh thành Viên, đề nghị Nữ hoàng Maria Theresia nhượng xứ Silesia cho ông; đổi lại, ông và ba quân sẽ liên minh với bà, bãi bỏ đề nghị kế vị một số Công quốc, hay đưa phu quân của bà là Frank lên ngôi Hoàng đế La Mã Thần thánh, v.v... Đến ngày 13 tháng 12 năm 1740, thấy gần như không có hồi âm, vua Phổ sẵn sàng ra quân, tiến chiếm Silesia. Thay vì nhượng vùng đất này cho ông, nữ hoàng Maria Theresia quyết định chiến đấu với vua Phổ để bảo vệ Silesia - một "viên ngọc của Hoàng gia Áo".

Tân Quốc vương Friedrich II luôn mong muốn chiếm được Silesia - một tỉnh giàu có nhất của Đế quốc Áo thời đó. Vì vậy, ông quyết định chống lại "Đạo luật Thừa kế năm 1713" (theo đó Maria Theresia sẽ thừa kế toàn bộ lãnh thổ của Đế quốc Áo - Habsburg), để tạo nên "điểm hẹn của sự huy hoàng" trong cuộc đời ông. Ngoài ra, ông cũng lo ngại rằng, nhà vua Ba Lan August III, cũng là Tuyển hầu tước Friedrich August II xứ Sachsen, sẽ tìm cách nối lại những vùng đất nằm rời rạc của ông thông qua tỉnh Silesia. Do đó, cả thế giới đều hay tin tân vương Friedrich II quyết định thực hiện giấc mơ của mình. Cụ thể hơn, ông liền mang 28.000 quân Phổ đi đánh vùng đất Silesia vào ngày 16 tháng 12 năm 1740, lấy cớ là làm theo một hiệp ước được Vương triều Hohenzollern và Vương triều Piast xứ Brieg (Brzeg) ký kết vào năm 1537, mà hầu như không ai biết đến.

Ngay từ ngày 6 tháng 12 năm 1740, những vị sứ giả nước ngoài Berlin đã hay tin nhà vua nước Phổ mặc giáp xông pha trận trận mạc. Vào ngày 13 tháng 12 năm 1740, vị "vua - triết gia - nhạc sĩ" mở đầu sự nghiệp của "một trong những danh tướng xuất sắc nhất mọi thời đại". Sau một buổi khiêu vũ trong Hoàng cung, tân Quốc vương Friedrich II lên xe ngựa, và đọc bài diễn văn trước ba quân, thể hiện sự thận trọng của vị vua - học giả - chiến binh:

Diễn biến của chiến dịch

Những chiến thắng của quân Phổ
Không những thế, hay tin một số người cho rằng hành động táo bạo của Tân vương Friedrich II là liều lĩnh và gây nguy hiểm đến nước Phổ, ông thắc mắc: "Sao lại thế, ngược lại à nha! Chính thiên triều Áo Quốc kia mới là kẻ lâm vào cảnh nhục nhã!". Vào ngày 18 tháng 12 năm 1740, vị Tân vương trẻ tuổi xua đại quân tinh nhuệ chinh phạt vùng Hạ Silesia, và, tính toán của ông hoàn toàn chính xác: đánh tan quân Áo đồn trú tại đó, ngoại trừ ba thành trì khác, toàn bộ vùng này rơi vào tay ông vào tháng 2 năm 1741. Trong những giờ phút cuối cùng của năm 1740, Friedrich II cùng một đoàn Kỵ binh và lính ném lựu đạn tiến đến cổng thành Breslau và đóng quân tại Schweidnitz. Thấy vị Quốc vương Tin Lành ấy, nhân dân Tin Lành vui vẻ mở cổng thành Breslau mà chào đón Quốc vương. Tất cả các tầng lớp nhân dân đều kính mến vị vua chiến thắng này. Không những thế, Quốc vương Friedrich II cũng chinh phạt vùng Brieg, sau đó ông hội kiến với một cánh quân khác vừa đánh bại quân Áo. Trong vòng sáu tuần, vị Tân vương nước Phổ ca khúc khải hoàn trở về kinh thành Berlin. Vào ngày 9 tháng 1 năm 1741, Friedrich viết thư gửi Thủ tướng Chính phủ Phổ - Brandenburg là Heinrich von Podewils:

Mùa xuân năm 1741, Glogau thất thủ. Friedrich lại xua 23.400 quân Phổ tiến đánh quân Áo của Bá tước Neuperg người Hungary trong trận Mollwitz vào ngày 10 tháng 4 năm ấy. Mở đầu trận đánh, cánh phải của Quân đội Phổ bị Kỵ binh Áo đánh đuổi khỏi bãi chiến trường. Vua Friedrich II thân chinh thống lĩnh cánh phải, và người ta khuyên ông nên rời khỏi trận chiến.

Đây là lần đầu duy nhất ông phải rời khỏi trận chiến trước khi Quân đội Phổ thật sự bị đánh bại. Sau khi ông rút lui, Bộ binh Phổ đã kháng cự nhiều đợt tấn công của Kỵ binh và Bộ binh Áo, để rồi trận Mollwitz kết thúc với chiến bại của Quân đội Áo. Tướng Schwerin đã cứu Quân đội Phổ thoát khỏi tình thế nguy kịch. Về sau, Quốc vương Phổ cho rằng:

Chiến thắng Mollwitz cho thấy sự trỗi dậy của một cường quốc non trẻ. Sau trận thắng này, Quân đội Phổ chiếm lấy các vùng Britz và Neisse. Cả châu Âu trở nên bất ngờ trước sự táo bạo của vị "vua - triết gia" Friedrich II. Ông đã chiếm được toàn bộ miền Hạ Silesia (phía tây bắc Silesia).

Bước sang năm sau (1742), Friedrich II cùng 28.000 binh sĩ và 88 khẩu thần công lại đánh thắng quân Áo của Vương công Karl xứ Lorraine trong trận chiến tại Chotusitz (Czaslau), tại Vương quốc Bohemia. Đây là một trận chiến dai dẳng và tàn khốc, có lúc Quân đội Áo tưởng như sẽ chiến thắng. Tuy nhiên, với tinh thần bất khuất và kỷ luật cao của Quân đội Phổ đã giúp họ giành thế thượng phong, để rồi giành chiến thắng oanh liệt trước đối phương. Đại đế Friedrich II chiếm luôn vùng Thượng Silesia nằm ở phía đông tây tỉnh Silesia; tỉnh Silesia (ngoại trừ phần Silesia thuộc Áo) đã rơi vào tay nhà vua nước Phổ. Trong số các tù binh Áo sau trận thắng Chotusitz có viên tướng tên Pallandt, bị thương nặng, được nhà vua thường xuyên thăm hỏi. Một hôm, Tướng Pallant nói với ông:

Nghe vậy, ông hỏi Pallant có ngụ ý gì? Vị tướng ấy bèn đưa cho ông lá thư Thủ tướng Pháp - Hồng y Fleury gửi cho Nữ hoàng Maria Theresia, đề nghị ký kết một Hòa ước riêng biệt mà không nhường cho nước Phổ một quyền lợi nào cả; và ông đã đọc bức thư này. Sau chiến thắng Chotusitz, cả quân Phổ và quân Áo đều mong muốn lập lại hòa bình. Chiến thắng Chotusitz chính thức đưa chiến lược của Đại đế Friedrich II và Quân đội Phổ trở nên nổi tiếng hơn cả, chính ông đã truyền lệnh và điều quân Phổ lấn vào sườn của đối phương. Giờ đây, ông là vị Bá vương của toàn bộ các đồn quân của tỉnh Silesia, và đẩy nước Áo đến bờ vực sụp đổ. Sau đó, ông đã gửi thư cho Thủ tướng Chính phủ Phổ là Heinrich von Podewils:

Chiến dịch năm 1740

Chiến tranh Silesia lần thứ nhất

Liên minh tại Bohemia

Chú thích

Tham khảo

 (Bibliography: pp. 403–431)

 Carlyle, Thomas. History of Friedrich II. of Prussia: called Frederick the Great, Volume 5, London, 1873.
 Chandler, David. The Art of Warfare in the Age of Marlborough. Spellmount Limited, (1990): ISBN 0-946771-42-1
 Cust, Edward. Annals of the wars of the eighteenth century, Vol.II, London, 1858.
 Fortescue, J. W. A History of the British Army, MacMillan, London, 1899, Vol. II.
 Baron Jomini. Treatise on grand military operations, Vol. I, New York, 1862.
 Skrine, Francis Henry.Fontenoy and Great Britain's Share in the War of the Austrian Succession 1741–48. London, Edinburgh, 1906.
 Smollett, Tobias. History of England, from The Revolution to the Death of George the Second, London, 1848, Vol.II.
 Stanhope, Phillip Henry, Lord Mahon. History of England From the Peace of Utrecht to the Peace of Versailles., Boston, 1853, Vol.III.

Xung đột toàn cầu
Xung đột thế kỷ 18
Xung đột thập niên 1740
Khởi nghĩa chống Quân chủ Habsburg


title: Giêrônimô

text:
Thánh Giêrônimô (khoảng 347 tại Stridon, Nam Tư – 30 tháng 9 năm 420 tại Bethlehem; tên đầy đủ trong tiếng Latinh: Eusebius Sophronius Hieronymus, tiếng Hy Lạp: ), cũng được gọi là Thánh Giêrôm (Hierom) là một linh mục Kitô giáo, nhà thông thái và được phong là Tiến sĩ Hội thánh. Ông là người đầu tiên dịch bộ Cựu Ước (bản Bảy Mươi hay Septuaginta) từ tiếng Hy Lạp sang tiếng Latinh, nằm trong bản Vulgata.

Ông chịu phép rửa tội từ năm 19 tuổi. Sau đó ông quyết tâm hiến thân cho Chúa và đến sống ẩn tu khổ hạnh trong sa mạc Chalcis ở Syria trong hai năm. Sau này, ông đến Antiochia, theo học trường chú giải Kinh Thánh, học thông thạo các ngôn ngữ Latinh, Hy Lạp, Hebrew, Aram và được thụ phong linh mục.

Sau đó, ông trở về Roma và làm thư ký riêng cho Giáo hoàng Đamasô I. Khi giáo hoàng này qua đời, Giêrônimô phải rời Roma vì tính tình ông nóng nảy và bộc trực nên có nhiều kẻ thù. Ông đến Bethlehem và thành lập một tu viện dành cho phụ nữ tu hành. Chính tại đây, ông dành tất cả thì giờ để học hỏi Kinh Thánh và dịch Cựu ước từ tiếng Hipri và Aram, bản dịch đầu tiên này được gọi là bản dịch Vulgate. Công Đồng Triđentinô đã tu sửa bản dịch này và đến nay vẫn được coi là văn bản chính thức của Giáo hội Công giáo Rôma.

Lời trích
.

Tham khảo

 Saint Jerome, Catholic Encyclopedia
 St. Jerome Doctor of the Church

Dịch giả
Thánh Công giáo Rôma
Tiến sĩ Hội Thánh
Sinh năm 347
Giáo phụ
Nhà biện hộ học Kitô giáo
Nhà thần học Kitô giáo

Người ăn chay


title: Phố Hàng Mã

text:
Phố Hàng Mã là một trong những hàng phố nằm trong khu phố cổ Hà Nội. Khi người Pháp đặt chân lên Bắc Kỳ (1872), phố có tên tiếng Pháp là Rue du Cuivre. Nơi đây có nghề thủ công truyền thống làm đồ mã dùng cho công việc cúng lễ và đồ trang trí bằng giấy.

Đặc điểm, vị trí

Phố Hàng Mã ngày nay thuộc phường Hàng Mã, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. Phố nằm theo hướng Đông - Tây, trải dài trên 300m. Đầu phía Đông của phố là ngã tư giao với Hàng Đường, Hàng Ngang và Hàng Chiếu. Đầu phía Tây của phố là ngã ba giao với Phùng Hưng và đường tầu hỏa.

Hàng Mã nằm ở vị trí cách chợ Đồng Xuân 100m về phía Nam và cách Hồ Hoàn Kiếm 700m về phía Bắc.

Lịch sử
Ngày xưa thuộc đất thôn Vĩnh Thái và thôn An Phú, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương cũ. Sau đó, thôn Vĩnh Thái đổi thành thôn Vĩnh Hanh. Hai thôn này nằm hai bên bờ sông Tô Lịch, đoạn sông này đã bị lấp, hình thành dải phố với hai dãy nhà đối diện. Thời Pháp phố Hàng Mã được đặt tên chung là Rue du Cuivre với phố Hàng Đồng bây giờ. Dân ở đây gồm một số gia đình người làng Tân Khai đến định cư mở cửa hàng bán giấy và đồ mã dùng cho công việc cúng lễ theo tập tục phương Đông, và đồ hàng giấy dùng trong trang trí.

Lịch sử Hàng Mã còn nổi tiếng với kiến trúc đặc trưng của phố cổ Hà Nội là những ngôi nhà hình ống và nhà chồng diêm. Nhà hình ống với bề rộng có hạn, nhưng người dân đã khéo léo kết hợp không gian ở, thờ phụng, nghỉ ngơi, sản xuất và công việc buôn bán. Nhà chồng diêm là loại nhà hai tầng có cửa giả hoặc cửa sổ cỡ nhỏ mở ra phía mặt đường phố, những ngôi nhà như thế này ngoài mái ngói hắt nghiêng ra ngoài mặt phố còn có mái tranh vẩy thêm ra hè để che mưa nắng cho cửa nhà hoặc cửa hàng buôn bán.

Công việc buôn bán trên phố Hàng Mã thực sự đông đúc bắt đầu trước ngày Rằm tháng 7 Âm lịch khoảng một tháng, và từ ngày 24 tháng Chạp ngay sau lễ Tết Ông Công ông Táo đến tận trưa ngày 30 Tết Âm lịch (còn gọi là tết Nguyên Đán).

Xem thêm
 Khu phố cổ Hà Nội
 Chợ Đồng Xuân
 Phố Hàng Chiếu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Thông tin về phố Hàng Mã
 Phố Hàng Mã rực rỡ ngày giáp Tết

M
Tôn giáo tại Việt Nam
Văn hóa Hà Nội
Địa lý Hà Nội


title: Tasmatica

text:
Tasmatica, tên tiếng Anh: necklace shell, là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Naticidae.

Các loài
 Tasmatica modestina Ludbrook, 1958
 Tasmatica schoutanica (tháng 5 năm 1912) - đồng nghĩa: Notocochlis schoutanica diatheca Iredale, 1936
 Tasmatica sticta (Verco, 1909)

Liên kết ngoài
 Sea shells of New South Wales: Tasmatica schoutanica

Chú thích

Tham khảo
 Iredale, T. & McMichael, D.F., 1962, A reference list of the marine Mollusca of New South Wales(p. 57), Mem. Aust. Mus., 11:0-0.

Họ Ốc mặt trăng


title: Shefa-'Amr

text:
Shefa-'Amr (tiếng Hebrew: שפרעם, tiếng Ả Rập: عمرو) là một thành phố Israel. Thành phố thuộc quận Bắc. Thành phố có diện tích 19,766 km2, dân số năm 2009 là 36.200 người.

Tham khảo

Quận Bắc (Israel)
Thành phố của Israel
Shefa-'Amr


title: Amblycerus obductus

text:
Amblycerus obductus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Arizela

text:
Arizela là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Geometridae
Ennominae


title: Liptougou

text:
Liptougou là một tổng thuộc  Gnagna (tỉnh) ở phía bắc  Burkina Faso. Thủ phủ là thị xã Liptougou..

Các thị xã và làng xã
Bambilaré, Bantienima, Bonsiega, Dadounga, Dinalaye, Djibali, Djoari, Fouga, Gabondi, Kodjéna, Kokou, Lontakoani, Nadouonou, Nagnoagou, Nalenga, Nassourgou. Ouaboidi, Pintiagou, Souloungou, Tambiga, Tantiaka, Tolepsi và Touolongou.

Tham khảo

Tổng của Burkina Faso
Tỉnh Gnagna


title: Ctenognophos

text:
Ctenognophos là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Ctenognophos burmesteri (Graeser, 1888)
 Ctenognophos eolaria (Guenée, 1857)
 Ctenognophos solianikovi Viidalepp, 1988
 Ctenognophos tetarte Wehrli, 1931

Chú thích

Tham khảo

 Ctenognophos at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Gnophini


title: Phép cộng

text:
Phép cộng (tiếng Anh: Addition) thường được biểu thị bằng ký hiệu cộng "+" là một trong bốn phép toán cơ bản của số học cùng với phép trừ, nhân và chia. Kết quả của phép cộng hai số tự nhiên là giá trị tổng của hai số đó. Ví dụ trong hình bên cho thấy ba quả táo và hai quả táo được gộp lại tạo thành tổng gồm năm quả táo, tương đương với biểu thức toán học "3 + 2 = 5" hay "3 cộng 2 bằng 5".

Cùng với phép đếm, phép cộng có thể được định nghĩa và thực hiện không thông qua những đối tượng cụ thể mà chỉ thông qua một khái niệm trừu tượng được gọi là số, chẳng hạn như số nguyên, số thực và số phức. Phép cộng thuộc về số học, một nhánh của toán học. Trong đại số, một nhánh khác của toán học, phép cộng cũng có thể được thực hiện trên các khái niệm trừu tượng khác, chẳng hạn như vectơ và ma trận.

Phép cộng có một số tính chất quan trọng. Nó có tính giao hoán, nghĩa là không phụ thuộc vào vị trí của các số được cộng, và có tính kết hợp, nghĩa là khi cộng nhiều hơn hai số thì thứ tự thực hiện phép cộng không làm thay đổi kết quả. Phép cộng lặp lại số 1 giống với phép đếm; phép cộng một số với số 0 cho kết quả là chính số đó. Phép cộng cũng tuân theo một số nguyên tắc liên quan đến các phép toán khác như phép trừ và phép nhân.

Thực hiện phép cộng là một trong những công việc đơn giản nhất về số. Trẻ mới chập chững biết đi dễ tiếp cận với phép cộng các số rất nhỏ; phép cộng cơ bản nhất, , có thể thực hiện được bởi trẻ sơ sinh nhỏ đến năm tháng tuổi và một số cá thể các loài động vật khác. Trong giáo dục tiểu học, học sinh được dạy cộng các số trong hệ thập phân, bắt đầu từ một chữ số và nâng cao dần lên giải quyết những bài toán khó hơn. Có nhiều công cụ cơ học hỗ trợ tính cộng, từ bàn tính cổ đại đến máy tính hiện đại, trong khi việc nghiên cứu về các cách thực hiện phép cộng hiệu quả nhất vẫn còn tiếp tục cho đến ngày nay.

Ký hiệu và thuật ngữ

Phép cộng được viết bằng dấu cộng "+" giữa hai số được cộng; tức là trong ký hiệu trung tố. Kết quả được biểu thị sau dấu bằng. Ví dụ:

 ("một cộng một bằng hai")
 ("hai cộng hai bằng bốn")
 ("một cộng hai bằng ba")
 (xem phần "kết hợp" bên dưới)
 (xem phần "nhân" bên dưới)

Có một số trường hợp phép cộng được "hiểu" dù không có ký hiệu nào xuất hiện:

 Một số nguyên đứng ngay trước một phân số cho biết tổng của hai số và được gọi là hỗn số. Ví dụ:

 3½ = 3 + ½ = 3,5.
Ký hiệu này có thể gây nhầm lẫn vì trong đa số trường hợp khác, hai số đặt liền kề nhau biểu thị phép nhân.

Tổng của một chuỗi các số có thể được biểu diễn bằng ký hiệu sigma, một ký hiệu để biểu thị ngắn gọn phép lặp. Ví dụ:

Trong tiếng Việt, số (hoặc vật) được cộng thêm vào trong phép cộng thông thường được gọi chung là số hạng, còn trong tiếng Anh, chúng có thể được gọi là term, addend hoặc summand. Các thuật ngữ này cũng áp dụng được cho phép lấy tổng của nhiều số và dùng để phân biệt với thừa số, tức là các số được nhân lại với nhau. Một số tác giả còn gọi tên số hạng đầu tiên là augend. Thực tế, trong thời Phục Hưng, nhiều tác giả thậm chí còn không thừa nhận số hạng đầu tiên là addend. Ngày nay, do tính giao hoán của phép cộng nên từ augend rất hiếm khi được dùng và các số hạng đều được gọi là addend.

Tất cả các thuật ngữ trên đều có nguồn gốc từ tiếng Latinh. Từ addition và add trong tiếng Anh đến từ động từ tiếng Latinh addere. Từ addere là từ ghép gồm hai âm tiết: ad nghĩa là "đến" và dare nghĩa là "cho" (đến từ gốc từ Ấn-Âu nguyên thủy  có nghĩa là "cho"), nên add có nghĩa là "cho vào". Thêm vào hậu tố động danh từ -nd thì được từ addend nghĩa là "thứ được cộng vào". Tương tự, từ động từ augere ("tăng") ta có từ augend ("thứ được tăng lên").

Sum và summand có từ danh từ tiếng Latinh summa nghĩa là "đỉnh, điểm cao nhất" và động từ tương ứng summare. Điều đó thích hợp không chỉ vì tổng của hai số dương lớn hơn chính hai số đó, mà còn do quan niệm của người Hy Lạp cổ đại và La Mã cổ đại là cộng về phía trên, trái ngược với thực tế hiện đại là cộng về phía dưới, vì vậy một tổng lớn hơn các số hạng theo nghĩa đen. Từ addere và summare xuất hiện sớm nhất từ thời Boethius nếu không phải từ một số tác giả La Mã trước thời của ông như Vitruvius và Frontinus; Boethius còn có thêm một số thuật ngữ khác để chỉ phép cộng. Từ adden và adding trong tiếng Anh trung đại do Chaucer phổ biến.

Dấu cộng "+" (Unicode: U+002B; ASCII: +) là viết tắt của từ Latinh et có nghĩa là "và". Nó xuất hiện trong các công trình toán học có niên đại ít nhất là từ năm 1489.

Giải thích
Phép cộng được dùng để mô hình hóa nhiều quá trình vật lý. Ngay cả đối với trường hợp cộng số tự nhiên, có nhiều cách giải thích khả dĩ và miêu tả trực quan.

Hợp các tập hợp

Cách giải thích phép cộng cơ bản nhất có thể đến từ việc hợp các tập hợp lại với nhau:

 Khi hai hay nhiều tập hợp rời rạc được kết hợp lại thành một tập hợp duy nhất, số đối tượng trong tập hợp mới bằng tổng số đối tượng có trong các tập hợp ban đầu.

Giải thích này dễ hình dung, rõ ràng và hữu ích với toán học nâng cao; về định nghĩa chính xác chịu ảnh hưởng từ nó, xem mục Số tự nhiên bên dưới. Tuy nhiên, không rõ người ta phải mở rộng dạng phép cộng này như thế nào để bao gồm cả phân số và số âm.

Có thể khắc phục bằng cách xét các đối tượng trong tập hợp dễ phân chia, chẳng hạn như cái bánh hoặc thậm chí là vài thanh ngắn phân nhỏ. Ở đây có thể nối đầu của các thanh này lại, tức là đã minh họa một khái niệm khác về phép cộng: không phải cộng trực tiếp các thanh mà là cộng độ dài của chúng.

Mở rộng độ dài

Một cách giải thích thứ hai về phép cộng đến từ việc kéo dài một độ dài ban đầu thêm một độ dài cho trước:

 Khi một độ dài ban đầu được kéo dài thêm một khoảng nhất định thì độ dài cuối cùng là tổng của độ dài ban đầu và độ dài của phần mở rộng đó.

Tổng a + b có thể được hiểu là một phép toán hai ngôi kết hợp a và b, theo nghĩa đại số, hoặc nó cũng có thể được hiểu là cộng thêm b đơn vị vào a. Theo cách hiểu thứ hai, các phần trong tổng a + b đóng vai trò bất đối xứng và phép toán a + b được xem là áp dụng phép toán một ngôi +b vào a. Thay vì gọi chung cả a và b là số hạng, sẽ phù hợp hơn khi gọi a là số hạng thứ nhất (augend), vì a đóng vai trò thụ động. Cách nhìn này cũng có ích khi bàn về phép trừ, vì mỗi phép toán cộng một ngôi có một phép toán trừ một ngôi nghịch đảo và ngược lại.

Tính chất

Giao hoán

Phép cộng có tính giao hoán, nghĩa là có thể thay đổi vị trí các số hạng trong một phép cộng nhưng kết quả vẫn giữ nguyên. Với a và b là hai số bất kỳ thì

a + b = b + a.

Một số phép toán hai ngôi khác (chẳng hạn như phép nhân) cũng có tính giao hoán, nhưng nhiều phép toán khác (trong đó có phép trừ và phép chia) không có tính chất này.

Kết hợp

Phép cộng có tính kết hợp, nghĩa là khi cộng ba hay nhiều số thì thứ tự của phép toán không làm thay đổi kết quả.

Chẳng hạn, với ba số a, b và c bất kỳ thì biểu thức a + b + c nên được định nghĩa như thế nào để có nghĩa là (a + b) + c hay a + (b + c)? Thực tế, do tính chất kết hợp của phép cộng nên hai cách hiểu này là giống nhau, hay . Ví dụ, .

Khi phép cộng được dùng chung với các phép toán khác, thứ tự của phép toán trở nên quan trọng: phép cộng có cấp độ ưu tiên ngang với phép trừ và thấp hơn lũy thừa, căn bậc n, phép nhân và phép chia.

Phần tử đơn vị

Khi cộng một số bất kỳ với số 0 thì số đó không thay đổi; 0 là phần tử đơn vị được cộng vào và còn được gọi là đơn vị cộng. Với a bất kỳ,

a + 0 = 0 + a = a.

Định luật này lần đầu tiên được xác định trong Brāhmasphuṭasiddhānta của Brahmagupta năm 628 dù ông không viết bằng ký hiệu đại số và chia thành ba trường hợp tùy thuộc vào a là số dương, số âm hoặc số 0. Các nhà toán học Ấn Độ về sau đã tinh chỉnh khái niệm này; vào khoảng năm 830, Mahavira viết "số 0 trở thành một thứ giống như những gì được thêm vào nó", tương ứng với phép toán một ngôi . Thế kỷ 12, Bhaskara viết "Trong phép cộng cipher [số 0] hoặc phép trừ cho nó, một số dương hay âm vẫn được giữ như cũ", tương ứng với phép toán một ngôi .

Đơn vị
Để cộng các đại lượng vật lý có đơn vị đo thì chúng phải được thể hiện bằng cùng một đơn vị. Ví dụ, cộng 50 mililít vào 150 mililít thì được 200 mililít. Tuy nhiên, nếu độ dài 2 mét được kéo dài thêm 10 centimét thì tổng là 210 centimét, vì 2 mét tương đương với 200 centimét. Mặt khác, phép cộng 3 mét với 4 mét vuông thường là vô nghĩa vì các đơn vị đo đó không thể so sánh được; đây là dạng suy xét cơ bản trong phân tích thứ nguyên.

Thực hiện phép cộng

Khả năng bẩm sinh
Các nghiên cứu về sự phát triển kỹ năng toán học ở trẻ em bắt đầu từ khoảng những năm 1980 đã khai thác hiện tượng quen mất: trẻ sơ sinh nhìn lâu hơn vào các tình huống bất ngờ. Một thí nghiệm gieo mầm của Karen Wynn vào nằm 1992 liên quan đến búp bê chuột Mickey bị điều khiển sau màn hình đã chứng minh rằng trẻ sơ sinh năm tháng tuổi dự đoán rằng 1 + 1 bằng 2 và chúng tương đối ngạc nhiên khi một tình huống vật lý dường như đã ngụ ý rằng 1 + 1 bằng 1 hoặc 3. Phát hiện này đã được nhiều phòng thí nghiệm xác nhận qua các phương pháp luận khác nhau. Một nghiên cứu khác năm 1992 với trẻ mới biết đi từ 18 đến 35 tháng tuổi đã nghiên cứu hành vi của chúng bằng cách cho chúng lấy những quả bóng bàn từ một chiếc hộp; trẻ nhỏ nhất trả lời tốt đối với các số nhỏ, trong khi trẻ lớn hơn có thể tính được tổng lớn đến 5.

Ngay cả một số động vật không phải người cũng có khả năng thực hiện phép cộng một cách hạn chế, đặc biệt là linh trưởng. Trong một nghiên cứu năm 1995 dựa trên kết quả nghiên cứu năm 1992 của Wynn (nhưng dùng cà tím thay vì búp bê), khỉ rhesus và khỉ sóc đầu trắng có khả năng thực hiện phép cộng tương tự như trẻ sơ sinh. Đáng kinh ngạc hơn, sau khi được dạy về ý nghĩa của các chữ số Ả Rập từ 0 đến 4, một con tinh tinh có thể tính được tổng của hai số mà không cần phải dạy thêm. Gần đây, voi châu Á đã có khả năng thực hiện các phép tính số học cơ bản.

Học cộng khi còn nhỏ
Thông thường, kỹ năng thành thạo đầu tiên của trẻ em là đếm. Khi có một vấn để đòi hỏi phải kết hợp hai vật và ba vật lại với nhau, trẻ nhỏ mô hình hóa nó bằng các vật thể, thường là ngón tay hoặc hình vẽ, sau đó đếm tống số. Theo trình độ tăng dần, chúng học hoặc tìm ra cách "đếm lên": khi yêu cầu tìm 2 + 3, trẻ bắt đầu đếm từ số ba (bỏ qua hai số đầu) và nói "ba, bốn, năm" (thường đánh dấu bằng ngón tay) và dừng lại tại năm. Đó là cách có vẻ gần như phổ quát mà trẻ có thể dễ dàng học được từ bạn bè hoặc giáo viên. Đa số trẻ ra nó một cách độc lập. Với kinh nghiệm càng lớn, trẻ học được cách thực hiện phép cộng nhanh hơn khi khai thác tính giao hoán của phép cộng bằng cách đếm từ số lớn hơn, trong trường hợp này là bỏ qua ba số đầu và đếm "bốn, năm". Cuối cùng, trẻ bắt đầu ghi nhớ một số phép cộng cơ sở nhất định ("tách và gộp số"), thông qua kinh nghiệm hoặc học thuộc lòng. Một khi một số lượng phép toán nhất định đã đi vào bộ nhớ, trẻ bắt đầu rút ra những cái chưa biết từ những cái đã biết. Ví dụ, trẻ được yêu cầu cộng 6 và 7 có thể biết rằng 6 + 6 = 12 và do đó 6 + 7 lớn hơn 1 đơn vị hay bằng số 13. Các phép toán cơ sở như vậy có thể được tìm ra rất nhanh và cuối cùng hầu hết học sinh tiểu học dựa vào các phép cộng cơ sở đã được ghi nhớ và suy ra để cộng một cách thuần thục.

Các quốc gia khác nhau giới thiệu về số và số học ở các độ tuổi khác nhau và có nhiều nước dạy phép cộng trước tuổi đi học. Tuy nhiên, nhìn chung trên toàn thế giới, phép cộng được dạy vào cuối năm đầu tiên của cấp tiểu học.

Bảng cộng
Trẻ em thường được cho bảng cộng của các cặp số từ 0 đến 9 để nhớ. Biết được bảng đó, có thể thực hiện bất kỳ phép cộng nào.

Hệ thập phân
Điều kiện tiên quyết để thực hiện phép cộng trong hệ thập phân là cần nhớ lại hoặc suy ra 100 "phép cộng cơ sở" một chữ số. Người ta có thể nhớ thuộc lòng chúng nhưng các kỹ thuật sau đây có hiệu quả hơn với đa số người:

 Tính chất giao hoán: Như đã đề cập ở trên, tính chất a + b = b + a làm giảm số "phép cộng cơ sở" từ 100 xuống còn 55.
 Thêm một hoặc hai: Cộng 1 hoặc 2 là một công việc cơ bản có thể được hoàn thành bằng phép đếm hoặc trực giác.
 Số không: Vì số 0 là đơn vị cộng nên phép cộng số 0 là tầm thường. Tuy nhiên, một số học sinh khi học về số học được giới thiệu về phép cộng rằng nó là một quá trình luôn luôn làm số hạng tăng lên; các bài toán đố có thể giúp việc "loại trừ" số 0 trở nên hợp lý.
 Gấp đôi: Cộng một số với chính nó có liên quan với phép đếm thêm 2 và với phép nhân. Các phép cộng "gấp đôi" tạo thành "cột trụ" cho nhiều phép cộng cơ sở liên quan khác và học sinh thường thấy chúng tương đối dễ hiểu.
 Gần gấp đôi: Một số phép cộng chẳng hạn như 6 + 7 = 13 có thể được suy ra nhanh chóng từ phép cộng "gấp đôi" 6 + 6 = 12 bằng cách cộng thêm 1, hoặc từ 7 + 7 = 14 rồi trừ đi 1.
 Năm và mười: Tổng có dạng 5 +  và 10 +  thường được ghi nhớ sớm hơn và có thể dùng để suy ra các phép cộng khác. Ví dụ, 6 + 7 = 13 có thể được suy ra từ 5 + 7 = 12 bằng cách cộng thêm 1.
 Tạo thành số mười: Một kỹ thuật khác là dùng 10 làm một số trung gian đối với phép cộng có chứa số 8 hoặc số 9; ví dụ,  .

Khi học sinh lớn lên, họ ghi lại càng nhiều phép toán hơn vào bộ nhớ và học cách rút ra các phép toán khác một cách nhanh và dễ dàng. Có nhiều học sinh không bao giờ ghi lại tất cả các phép toán vào bộ nhớ nhưng vẫn có thể nhanh chóng tìm ra được bất kỳ phép toán cơ bản nào.

Phép nhớ

Cách cơ bản để cộng các số có nhiều chữ số là sắp xếp các số hạng theo chiều dọc và cộng theo từng cột bắt đầu từ cột đơn vị ở bên phải. Nếu một cột lớn hơn 9 thì chữ số còn dư được "nhớ" sang cột tiếp theo. Chẳng hạn, trong phép cộng 27 + 59:

   ¹
   2 7
 + 5 9
 —————
   8 6

 Hàng đơn vị: 7 + 9 = 16, viết 6 nhớ 1 (sang hàng chục)
 Hàng chục: 2 + 5 = 7, thêm 1 là 8. Kết quả là 86.

Ở đây chữ số 1 là phần nhớ. Trong một kỹ thuật khác, phép cộng bắt đầu từ cột ở ngoài cùng bên trái; khi đó, phép nhớ trở nên khó coi hơn, nhưng kỹ thuật này vẫn giúp ta có được kết quả gần đúng của tổng nhanh hơn. Ngoài ra, còn có nhiều phương pháp thực hiện phép nhớ khác nữa.

Số thập phân
Số thập phân có thể được cộng theo một dạng khác của quá trình trên. Đầu tiên, xếp hai số thập phân sao cho dấu thập phân ở cùng một vị trí, sau đó thêm các số 0 ở cuối một số thập phân ngắn hơn (nếu cần), rồi thực hiện phép cộng tương tự như trên. Dấu thập phân ở kết quả cuối cùng được đặt ngay tại vị trí của nó trong hai số hạng.

Ví dụ, có thể thực hiện phép cộng 45,1 + 4,34 như sau:
    4 5, 1 0
 +    4, 3 4
 ———————————
    4 9, 4 4

Ký hiệu khoa học

Trong ký hiệu khoa học, các số được viết dưới dạng , trong đó  là phần định trị và  là phần số mũ. Phép cộng yêu cầu hai số trong ký hiệu khoa học phải có phần số mũ giống nhau để dễ cộng các phần định trị lại với nhau.

Ví dụ:

Hệ đếm ngoài hệ thập phân

Phép cộng trong các hệ đếm cơ số khác rất giống với phép cộng thập phân. Ví dụ, xét phép cộng hai số trong hệ nhị phân. Cộng hai số có một chữ số trong hệ nhị phân tương đối đơn giản qua một dạng của phép nhớ:

 0 + 0 → 0
 0 + 1 → 1
 1 + 0 → 1
 1 + 1 → 10, nhớ 1 (vì 1 + 1 = 2 = 0 + (1 × 21))

Cộng hai chữ số "1" thì được một chữ số "0" và 1 được thêm vào cột tiếp theo, tương tự như phép cộng hai số nhất định trong hệ thập phân; nếu kết quả bằng hoặc vượt quá giá trị của cơ số (10) thì chữ số bên trái được tăng thêm 1 đơn vị:

 5 + 5 → 0, nhớ 1 (vì 5 + 5 = 10 = 0 + (1 × 101))
 7 + 9 → 6, nhớ 1 (vì 7 + 9 = 16 = 6 + (1 × 101))

Đó còn được gọi là phép nhớ. Khi kết quả của phép cộng vượt quá giá trị của một chữ số, thủ tục trước tiên là "nhớ" phần giá trị dư chia cho cơ số (10/10) sang cột bên trái và thêm nó vào giá trị thuộc vị trí tiếp theo. Phép nhớ trong hệ nhị phân được thực hiện tương tự:

     0 1 1 0 1
 +   1 0 1 1 1
 —————————————
   1 0 0 1 0 0 = 36
Trong ví dụ này, có hai số được cộng với nhau là 011012 (1310) và 101112 (2310). Hàng trên cùng là các bit trong phần nhớ. Bắt đầu từ cột ngoài cùng bên phải: 1 + 1 = 102, viết 0 nhớ 1; cột thứ hai: 1 + 0 + 1 = 102, viết 0 nhớ 1; cột thứ ba: 1 + 1 + 1 = 112, viết 1 nhớ 1. Tiếp tục như vậy thì kết quả cuối cùng là 1001002 (3610).

Áp dụng cho tạp số
Tạp số được định nghĩa là số không được viết theo đơn vị thập phân (như số đo thời gian, số đo góc,...). Để cộng hai tạp số, ta cộng từng đơn vị với nhau và nhớ sang đơn vị tiếp theo nếu cần. Ví dụ dưới đây là kết quả của phép cộng 2 giờ 25 phút 36 giây với 1 giờ 38 phút 40 giây.

     2 giờ 25 phút 36 giây
 +   1 giờ 38 phút 40 giây
 —————————————————————————
     4 giờ  4 phút 16 giây

 36 + 40 = 76 (giây) = 1 phút 16 giây, viết 16 giây và nhớ 1 phút.
 25 + 38 + 1 = 64 (phút) = 1 giờ 4 phút, viết 4 phút và nhớ 1 giờ.
 2 + 1 + 1 = 4 (giờ). Kết quả là 4 giờ 4 phút 16 giây.

Máy tính

Các máy tính analog làm việc trực tiếp với các đại lượng vật lý, vì vậy cơ chế thực hiện phép cộng của chúng phụ thuộc vào hình thức của phép tính. Bộ công cơ học có thể sử dụng vị trí của các khối trượt làm đại diện cho các số trong phép cộng, trong trường hợp đó, phép cộng được thực hiện nhờ vào một đòn bẩy. Nếu phần được cộng thêm là tốc độ quay của hai trục, chúng có thể được cộng bằng vi sai. Một bộ cộng thủy lực có thể cộng thêm áp lực vào hai khoang bằng cách khai thác định luật thứ hai của Newton để cân bằng lực trên một cụm piston. Tình huống phổ biến nhất của một máy tính analog là cộng hai điện áp; điều này có thể được thực hiện gần đúng với một mạng điện trở, nhưng để tốt hơn thì nên sử dụng một mạch khuếch đại thuật toán.

Phép cộng cũng là nền tảng hoạt động của máy tính kỹ thuật số, trong đó hiệu suất của việc thực hiện phép cộng, đặc biệt là cơ chế nhớ, là một hạn chế quan trọng liên quan đến hiệu suất tổng thể.

Bàn tính là một công cụ tính toán đã được sử dụng nhiều thế kỷ từ trước khi hệ thống chữ số hiện đại được sử dụng, và ngày nay vẫn phổ biến trong giới thương nhân châu Á, châu Phi; nó xuất hiện ít nhất từ 2700-2300 TCN, khi nó được sử dụng tại Sumer.

Blaise Pascal đã phát minh ra máy tính cơ học vào năm 1642; nó là máy tính cộng đầu tiên. Nó sử dụng một cơ chế nhớ dựa vào trọng lực. Nó là máy tính cơ học duy nhất hoạt động trong thế kỷ 17 và là máy tính kỹ thuật số tự động sớm nhất. Máy tính của Pascal bị giới hạn bởi cơ chế mang, nó buộc các bánh quay chỉ quay một chiều để cộng. Giovanni Poleni đã dựa theo Pascal, xây dựng chiếc máy tính cơ học thứ hai vào năm 1709, nó là một chiếc đồng hồ tính toán làm bằng gỗ, khi được thiết lập có thể tự động nhân hai số.

Phép cộng phân số

Chú thích

Tham khảo

Phép cộng
Số học sơ cấp
Phép toán hai ngôi
Ký hiệu toán học


title: Cerezo, Cáceres

text:
Cerezo, Cáceres là một đô thị trong tỉnh Cáceres, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 18,14 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 190 người với mật độ 10,47 người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cáceres.

Biến động nhân khẩu

Tham khảo

Đô thị ở Cáceres


title: Quasimus imasakai

text:
Quasimus imasakai là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1976.

Chú thích

Tham khảo

Quasimus


title: Höhr-Grenzhausen

text:
Höhr-Grenzhausen là một đô thị trong huyện Westerwald bang Rheinland-Pfalz thuộc nước Đức. Đô thị Höhr-Grenzhausen có diện tích 15,87 km², dân số là 9430 người (31/12/2008). Đây là một trung tâm gốm sứ ở Kannenbäckerland với một trường cao đẳng gốm sứ.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Westerwald


title: Parmaturus bigus

text:
Parmaturus bigus, là một loài cá trong họ Scyliorhinidae, mẫu đầu tiên được ghi chép là một con cái ngoài khơi Queensland, Australia quanh đảo Lord Howe. Nó dài 72 cm.
Gần đây, một số mẫu con đực và cái (dữ liệu không xuất bản) được bắt ở vùng nước New Zealand tại rìa EEZ (vùng đặc quyền kinh tế).

Tham khảo

 Compagno, Dando, & Fowler, Sharks, Collins Gem, HarperCollins, London 2006 ISBN 0-00-721986-5

B
Cá Úc
Động vật được mô tả năm 2007


title: Muzhappilangad

text:
Muzhappilangad là một thị trấn thống kê (census town) của quận Kannur thuộc bang Kerala, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Muzhappilangad có dân số 21.905 người. Phái nam chiếm 47% tổng số dân và phái nữ chiếm 53%. Muzhappilangad có tỷ lệ 83% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 84%, và tỷ lệ cho phái nữ là 83%. Tại Muzhappilangad, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Kerala


title: Colletes azureus

text:
Colletes azureus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1912.

Chú thích

Tham khảo

Colletes
Động vật được mô tả năm 1912


title: Cryosophila kalbreyeri

text:
Cryosophila kalbreyeri là loài thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae. Loài này được (Dammer ex Burret) Dahlgren mô tả khoa học đầu tiên năm 1936.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cryosophila
Thực vật được mô tả năm 1936
Thực vật Colombia
Thực vật Panama


title: North American XF-108 Rapier

text:
North American XF-108 Rapier là một thiết kế máy bay tiêm kích đánh chặn tốc cao, tầm xa đề xuất của hãng North American Aviation. Nhiệm vụ của loại máy bay này là đánh chặn các máy bay ném bom siêu thanh của Liên Xô. Đề án này có tên ban đầu là NA-257, đã bị hủy bỏ năm 1959 do thiếu ngân sách và do Liên Xô đưa vào sử dụng các tên lửa đường đạn có thể mang đầu đạn hạt nhân. Chỉ có một mô hình XF-108 được chế tạo. Nếu có thể bay được, nó sẽ trở thành máy bay tiêm kích nặng nhất vào thời kì đó, vượt qua cả loại tiêm kích Tupolev Tu-128 của Liên Xô.

Vào đầu thập niên 1950, Không quân Hoa Kỳ (USAF) bắt đầu xây dựng các chỉ tiêu kỹ thuật về một loại máy bay thay thế cho F-102/F-106. Các yêu cầu ban đầu đưa ra là máy bay có vận tốc cực đại đạt Mach 1,7. Một số công ty đã đệ trình các thiết kế của mình, và người thắng cuộc là mẫu thiết kế XF-108 của North American. Sau đó yêu cầu thay đổi đòi hỏi máy bay phải đạt vận tốc Mach 3, trang bị động cơ tuabin GE J93. Sau khi đề án kết thúc, hệ thống điều khiển hỏa lực cùng với tên lửa Hughes GAR-9 đã được áp dụng cho Lockheed A-12.

Tính năng kỹ chiến thuật (XF-108)

Dữ liệu lấy từ National Museum of the United States Air Force

Đặc điểm riêng
Tổ lái: 2
Chiều dài: 89,2 ft (27,2 m)
Sải cánh: 57,4 ft (17,5 m)
Chiều cao: 22,1 ft (6,7 m)
Diện tích cánh: 1.865 ft² (173,4 m²)
Trọng lượng rỗng: 50.907 lb (23.098 kg)
Trọng lượng cất cánh tối đa: 102.000 lb (46.508 kg)
Động cơ: 2 động cơ tuanbin đốt tăng lực General Electric YJ93-GE-3AR
Lực đẩy thường: 20.900 lbf (93,0 kN) mỗi chiếc
Lực đẩy ở chế độ đốt tăng lực: 29.300 lbf (130,3 kN) mỗi chiếc

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: Mach 2,6, 1.980 mph (1.720 kn, 3.190 km/h)
Tầm bay chuyển sân: 2.488 mi (2.162 nmi, 4.004 km)
Tầm bay: 1.271 mi (1.104 nmi, 2.033 km)
Trần bay: 80.100 ft (24.400 m)
Lực nâng của cánh: 55,9 lb/ft² (183,4 kg/m²)
Lực đẩy/trọng lượng: 0,56

Vũ khí
4 pháo 20 mm
3 tên lửa không đối không Hughes GAR-9A gắn trong khoang quân giới
Bom 4.000 lbs

Xem thêm

Máy bay có cùng sự phát triển
 North American A-5 Vigilante

Máy bay có tính năng tương đương
 Avro Canada CF-105 Arrow
 Mikoyan-Gurevich MiG-25
 Đề án F.155 (UK)
 Republic XF-103
 Tupolev Tu-28

Tham khảo
Ghi chú

Chú thích

Tài liệu

 Buttler, Tony. American Secret Projects, Fighters & Interceptors 1945-1978. Hinckley, UK: Midland Publishing. 2007. ISBN 1-85780-264-0.
 Dorr, Robert F. and Jon Lake. Fighters of the United States Air Force. London: Temple Press, 1990. ISBN 0-600-55094-X.
 Goodspeed, M. Hill. "North American Rockwell A3J (A-5) Vigilante". Wings of Fame, Volume 19, 2000. London: Aerospace Publishing. ISBN 1-86184-049-7.
 Jenkins, Dennis R. and Tony R. Landis. Experimental & Prototype U.S. Air Force Jet Fighters. North Branch, Minnesota: Specialty Press, 2008. ISBN 978-1-58007-111-6.
 Jenkins, Dennis R. and Tony R. Landis. "F-108 Rapier The Elusive Mach 3 Interceptor." Airpower, Volume 34, No. 9, September 2004.
 Knaack, Marcelle Size. Encyclopedia of US Air Force Aircraft and Missile Systems: Volume 1 Post-World War II Fighters 1945—1973. Washington, DC: Office of Air Force History, 1978. ISBN 0-912799-59-5.
 Pace, Steve. "Supersonic Cavaliers." Airpower, Volume 16, No. 6, November 1986.
 Pace, Steve. X-Fighters: USAF Experimental and Prototype Fighters, XP-59 to YF-23. St. Paul, Minnesota: Motorbooks International, 1991. ISBN 0-87938-540-5.

Liên kết ngoài
F-108 Rapier page on GlobalSecurity.org
Additional illustrations, references, detailed cutaway diagram. French Language.

F-108 Rapier
Máy bay quân sự Hoa Kỳ thập niên 1950
Máy bay tiêm kích Hoa Kỳ
Máy bay tiêm kích đánh chặn
Máy bay hai động cơ phản lực
Máy bay cánh trên
Máy bay cánh tam giác
Dự án máy bay hủy bỏ của Hoa Kỳ


title: Anthophora nigrifrons

text:
Anthophora nigrifrons là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 1931


title: Pont-de-Ruan

text:
Pont-de-Ruan là một xã thuộc tỉnh Indre-et-Loire trong vùng Centre-Val de Loire ở miền trung nước Pháp. Theo điều tra dân số năm 2006 của INSEE có dân số 772 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao từ 46-94 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Pontderuan


title: Pöcking

text:
Pöcking là một đô thị trong huyện Starnberg bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Aethes triangulana

text:
Aethes triangulana là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó được tìm thấy ở hầu hết châu Âu tới Trung Á, vùng Amur và Nhật Bản.

Sải cánh dài 18–22 mm. Loài này bay từ tháng 5 đến tháng 6.

Ấu trùng ăn Veronica longifolia.

Phụ loài
Aethes triangulana triangulana
Aethes triangulana excellentana (Ussuri, Amur, Nhật Bản)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Swedish Moths
lepidoptera.pl

Aethes


title: Tasiocera tarsalba

text:
Tasiocera tarsalba là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Tasiocera
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Yzeures-sur-Creuse

text:
Yzeures sur Creuse là một xã trong tỉnh Indre-et-Loire, thuộc vùng hành chính Centre-Val de Loire của nước Pháp, có dân số là 1467 người (thời điểm 2006). Dân địa phương danh xưng tiếng Pháp là Yzeurois hay Yzeuroises.

Nhân khẩu học

Những người con của thành phố
 Mado Robin
 Agnès Sorel
 Paul Burty Haviland

Tham khảo

Xã của Indre-et-Loire


title: Anthidium ardens

text:
Anthidium ardens là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1879.

Chú thích

Tham khảo

Anthidium
Động vật được mô tả năm 1879


title: 1480 Aunus

text:
1480 Aunus (1938 DK) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 18 tháng 2 năm 1938 bởi Vaisala, Y. ở Turku.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1480 Aunus

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Yrjö Väisälä
Thiên thể phát hiện năm 1938


title: Jas, Loire

text:
Jas là một xã trong tỉnh Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loire

Tham khảo

Xã của Loire


title: Prémilhat

text:
Prémilhat  là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Allier

Tham khảo

‘‘Dựa trên bài ở Wikipedia tiếng Pháp.’’

Premilhat


title: Els Alamús

text:
Alamús, tiếng Catalan: Els Alamús là một đô thị trong tỉnh Lleida, cộng đồng tự trị Cataluña Tây Ban Nha. Đô thị Els Alamús có diện tích là 20,21 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 759 người với mật độ 36,57 người/km². Đô thị Els Alamús có cự ly 10,8 km so với tỉnh lỵ Lleida.

Tham khảo

Đô thị ở Lérida


title: Marcus Julius Philippus

text:
Marcus Julius Philippus (; 204-249), còn được gọi là Philippus I hay Philip người Ả Rập trong tiếng Anh, là một hoàng đế La Mã, trị vì từ năm 244 đến năm 249.

Philippus trở thành vệ binh dưới triều hoàng đế Alexandros Severus, một người Syria. Ở La Mã cổ người vệ binh dược xem là những người bạn trung thành với hoàng đế.

Thời niên thiếu
Có rất ít thông tin về cuộc sống của Philippus lúc trẻ và sự nghiệp chính trị. Ông sinh ra ở Shahba,cách khoảng 55 dặm về phía đông nam của Damascus, thuộc vùng Trachonitis, ở tỉnh Ả rập của La Mã . Philip có biệt danh "Ả Rập" bởi vì ông đã có gia đình là những người có nguồn gốc từ bán đảo Ả Rập, và là người được cho là hậu duệ xa của gia đình Baleed uy tín của Aleppo. Philippus là con trai của một Marinus Julius, một công dân La Mã địa phương, có thể có vai trò quan trọng. Nhiều sử gia đồng ý rằng ông là người gốc Ả Rập và đã đạt được danh hiệu công dân La Mã thông qua cha mình, một người có ảnh hưởng đáng kể. Nhiều người dân từ các tỉnh đã mang tên La Mã sau khi có được quyền công dân. Điều này làm cho việc truy tìm dòng máu Ả Rập của ông gặp khó khăn.

Tên người mẹ của Philippus là không rõ, nhưng các nguồn tham khảo cho biết người anh trai, Gaius Julius Priscus, một thành viên của lực lượng cận vệ hoàng gia dưới thời Gordianus III (238-244). Năm 234, Philip kết hôn với Marcia Otacilia Severa, con gái của một Thống đốc La Mã. Họ có hai con: một con trai tên là Marcus Julius Philippus Severus (Philippus II)  vào năm 238 và theo bằng chứng tiền xu, họ có một con gái tên là Julia Severa hoặc Severina, mà nguồn cổ La Mã không đề cập đến.

Philippus đã trở thành một thành viên của lực lượng cận vệ hoàng gia trong thời cai trị của hoàng đế Alexander Severus, một người Syria.

Kế vị ngai vàng

Nguồn

Nguồn chính
 Aurelius Victor, Epitome de Caesaribus
 Joannes Zonaras, Compendium of History extract: Zonaras: Alexander Severus to Diocletian: 222–284
 Zosimus, Historia Nova

Nguồn phụ
 Southern, Pat. The Roman Empire from Severus to Constantine, Routledge, 2001
 Potter, David Stone, The Roman Empire at Bay, AD 180-395, Routledge, 2004
 Bowman, Alan K., The Cambridge Ancient History: The Crisis of Empire, A.D. 193-337, Cambridge University Press, 2005

 http://www.roman-emperors.org/philarab.htm Meckler, Michael L "Philip the Arab (244-249 A.D.)", De Imperatoribus Romanis (1999)

Chú thích

Liên kết ngoài

 A bio from the web site of New Zealand Association of Classical Teachers
 A brief bio from an educational Site on Roman Coins
 Philip the Arab: A Study in Prejudice; by Yasmine Zahran; Stacey International (17 Jan 2004)

Người Thiên chúa giáo Syria
Người Ả Rập
Người Thiên chúa giáo Ả Rập
Hoàng đế La Mã
Người La Mã sống vào thế kỉ 3
Khủng hoảng trong thế kỉ 3
Hoàng đế La Mã tử trận
Người Syria
Sinh năm 204
Mất năm 249
Chấp chính quan của Đế quốc La Mã


title: Tinostoma smaragditis

text:
Tinostoma smaragditis là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó là loài duy nhất trong chi Tinostoma. Nó là loài đặc hữu của quần đảo Hawaii và đã được cho là đã tuyệt chủng cho đến khi được phát hiện lại vào năm 1998.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới Hawaii và rừng ẩm đất thấp Hawaii. Nó bị đe dọa bởi việc mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Heddle, M.L. 2004. Tinostoma smaragditis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2007.

Tinostoma
Động vật được mô tả năm 1899
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Compsodrillia duplicata

text:
Compsodrillia duplicata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Compsodrillia


title: Nguyễn Trọng Tạo

text:
Nguyễn Trọng Tạo (25 tháng 8 năm 1947 – 7 tháng 1 năm 2019) là nhà thơ, nhạc sĩ, nhà báo, họa sĩ vẽ bìa sách Việt Nam; nguyên Trưởng ban biên tập báo Thơ thuộc Báo Văn nghệ, (Hội Nhà văn Việt Nam, 2003–2004) và là tác giả của những tập thơ, trường ca như Đồng dao cho người lớn, Nương Thân, Thế giới không còn trăng, Con đường của những vì sao (Trường ca Đồng Lộc), những bài hát "Làng Quan Họ quê tôi", "Khúc hát sông quê", "Đôi mắt đò ngang", tác giả Biểu tượng Ngày thơ Việt Nam, Cờ thơ.

Tiểu sử
Nguyễn Trọng Tạo sinh ngày 25 tháng 8 năm 1947 trong một gia đình nho học ở làng Trường khê, xã Diễn Hoa, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An.

Năm 1969 tham gia quân đội, thuộc Đoàn 22, Quân khu 4, rồi làm Đội trưởng Đội tuyên truyền văn hóa Đoàn 22B, Trưởng đoàn văn công xung kích Sư đoàn 341B.

Năm 1976 ông được Tổng cục Chính trị điều về Hà Nội tham gia Trại viết văn quân đội rồi vào học Đại học viết văn Nguyễn Du khóa I.

Ông đã có ý định tự tử bằng hai khẩu súng ngắn bắn vào đầu mình vào ngày 11 tháng 11 năm 1981.

Năm 1982 làm Trưởng ban biên tập Nhà Văn hóa Quân khu 4.

Năm 1988 chuyển về làm công tác biên tập xuất bản tại Hội Văn học Nghệ thuật Bình Trị Thiên. Năm 1990 cùng nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường và nhà văn Nguyễn Quang Lập sáng lập tạp chí Cửa Việt, làm biên tập và phụ trách mỹ thuật tạp chí này bộ đầu tiên gồm 17 số.

Năm 1997 làm Thư ký Tòa soạn tạp chí Âm nhạc thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Nguyễn Trọng Tạo còn là họa sĩ minh họa và trình bày mỹ thuật tạp chí Cửa Việt, tạp chí Âm nhạc, báo Thơ, tác giả măng-sét tạp chí Sông Hương, Sông Lam, Hồng Lĩnh, báo Thơ v.v.

Năm 2000–2005 ông là Ủy viên Hội đồng Thơ Hội Nhà văn Việt Nam, kiêm Trưởng ban biên tập báo Thơ thuộc báo Văn Nghệ (2003–2004).

Ông là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam; hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam; hội viên Hội Nhà báo Việt Nam.

Ngày 7 tháng 1 năm 2019, vào lúc 19h50', Nguyễn Trọng Tạo qua đời tại Bệnh viện Bạch Mai, ở tuổi 72 vì căn bệnh tai biến mạch máu não và ung thư phổi.

Sự nghiệp văn học nghệ thuật
Nguyễn Trọng Tạo sáng tác bài thơ đầu tiên năm 14 tuổi, sáng tác bài hát đầu tiên năm 20 tuổi, xuất bản tập thơ đầu tiên (Tình yêu sáng sớm, in chung cùng Nguyễn Quốc Anh) năm 1974. Cho đến năm 2008 ông đã xuất bản gần 20 đầu sách gồm thơ, văn, nhạc, phê bình tiểu luận và đoạt nhiều giải thưởng văn học nghệ thuật như:
 Giải thưởng thơ Nghệ An 1969
 Giải thưởng thơ hay báo Văn nghệ (do độc giả bình chọn) năm 1978
 Giải thưởng thơ hay báo Nhân dân 1978
 Giải thưởng thơ hay tạp chí Văn nghệ quân đội năm 1978
 Giải thưởng đặc biệt của UBND tỉnh Hà Bắc năm 1981 cho ca khúc Làng Quan Họ quê tôi
 Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Cố đô (1989–1994) cho tập truyện Miền quê thơ ấu
 Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Cố đô (1995–2000) cho tập thơ Đồng dao cho người lớn
 Giải thưởng Văn học Nghệ thuật Hồ Xuân Hương (1997–2002) cho ca khúc Đôi mắt đò ngang
 Giải thưởng Văn học Nghệ thuật 1997 của Ủy ban Toàn quốc các Hội VHNTVN cho ca khúc Đôi mắt đò ngang.
 5 Giải thưởng Hội Nhạc sĩ Việt Nam cho các ca khúc: Mặt trời trong thành phố, 1983; Đường về Thạch Nham, 1984; Con dế buồn, 1997; Đồng Lộc Thông ru, 1998; Khúc hát sông quê, 2005.
 2 Giải thưởng của Bộ Văn hóa và Thông tin cho bìa sách đẹp: Những con chim kêu đêm, Khát
 Giải thưởng của Hội Nông dân Việt Nam năm 2001 cho ca khúc Cánh đồng ở giữa hai làng...
 Giải thưởng (cup) Những ca khúc hay về Nông nghiệp và Nông thôn Việt Nam (1945–2010) của Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn cho 2 ca khúc "Làng Quan Họ quê tôi" và "Khúc hát sông quê"
 Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2012 với tập thơ Đồng dao cho người lớn và trường ca Con đường của những vì sao (Trường ca Đồng Lộc)

Tác phẩm

Thơ
 Tình yêu sáng sớm (in chung với Nguyễn Quốc Anh), 1974
 Gương mặt tôi yêu (in chung với Trần Nhương, Khuất Quang Thụy), 1980
 Sóng nhà đêm biếc tôi yêu (in chung với Nguyễn Hoa, Nguyễn Thụy Kha), 1984
 Sóng thủy tinh, 1988
 Gửi người không quen, 1989
 Đồng dao cho người lớn, 1994, 1999
 Thư trên máy chữ và Tản mạn thời tôi sống, 1995
 Nương thân, 1999
 Thơ trữ tình, 2001
 36 bài thơ, 2006
 Thế giới không còn trăng, 2006
 Em đàn bà, 2008
 Ký ức mắt đen, (song ngữ Việt – Anh), 2010
 Thơ và Trường ca, 2011
 Nến trắng (tam ngữ Việt – Anh – Ba Lan), 2014
 Mẹ tôi
 Dòng sông mặc áo

Trường ca
 Con đường của những vì sao (Trường ca Đồng Lộc), 1981, 2008
 Tình ca người lính, 1984

Văn xuôi
 Miền quê thơ ấu, 1988, tái bản với tên Mảnh hồn làng 1997, 2002, 2005
 Ca sĩ mùa hè. 1991, 1998, 2003...
 Khoảnh khắc thời bình, 1987
 Chuyện ít biết về văn nghệ sĩ, 2001

Tiểu luận, phê bình
 Văn chương cảm và luận, 1999

Nhạc
 Ca khúc Nguyễn Trọng Tạo, 1996
 Tình khúc bốn mùa, 1996
 Khúc hát sông quê, 2002

Nhận định

 -->

Tham khảo
Đồng dao cho người lớn. Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội 1994, tái bản 1999
Nương thân, nhà xuất bản Hội Nhà văn, Hà Nội 1999.

Chú thích

Liên kết ngoài
Trang web chính thức

Sinh năm 1947
Người Nghệ An
Nhà báo Việt Nam
Nhà văn Việt Nam thời kỳ từ 1976
Nhà thơ Việt Nam thời kỳ từ 1976
Nhạc sĩ Việt Nam
Cựu sinh viên Đại học Văn hóa Hà Nội
Người họ Nguyễn tại Việt Nam
Họa sĩ Việt Nam
Nhà thơ Việt Nam


title: Giám thị

text:
Giám thị là một chức danh, một công việc dành cho người làm nhiệm vụ kiểm tra, giữ gìn trật tự và kỷ luật tại các trường học hoặc những người giám sát, trông coi phạm nhân ở các nhà tù, trại giam hay là tên gọi để chỉ những người có nhiệm vụ cho thi tại các kỳ thi. Giám thị tại nhà trường hay trại giam là những chức danh chính thức và là nghề nghiệp của những người này (được trả lương, phụ cấp...), giám thị tại các trường học có thể có các chức danh và thuộc về ngành sư phạm, giám thị trại giam thuộc về ngành công an có trang bị các phương tiện, thiết bị như dùi cui, roi điện..., còn giám thị trong mỗi kỳ thi là chức danh tạm thời và không phải là nghề nghiệp chính thức (tương tự như gia sư) và cũng không nhất thiết phải qua các trường, lớp đào tạo.

Ở Việt Nam
Ở Việt Nam, giám thị tại các trường học được học sinh gọi là thầy, cô (thường là thầy) và phụ trách về tình hình kỷ luật của các em học sinh, tuy không trực tiếp đảm nhận công tác giảng dạy, chuyên môn nhưng giám thị đóng vai trò rất lớn trong việc duy trì nề nếp của nhà trường, góp phần rèn luyện tính kỷ luật cho các em học sinh, giám thị chính là nổi "kinh hoàng" của học sinh cá biệt hay lêu lỗng, trốn học, không chuyên cần, quậy phá. Trong một trường học, bộ máy làm việc của trường ít khi thiếu đội ngũ giám thị. Những người làm công tác này chính là những người nắm giữ bộ mặt bên ngoài của nhà trường. Nhìn vào cách thức làm việc của đội ngũ giám thị, người ta có thể biết được phần nào ý thức kỷ cương nề nếp học sinh của trường, giáo viên chủ nhiệm chỉ theo lớp trong những giờ nhất định, giáo viên bộ môn ngoài việc lên lớp cũng khó có thể quan tâm nhiều đến học sinh, thì bộ phận giám thị lại là người theo sát các em hơn cả.

Trong trại giam, giám thị được các phạm nhân gọi là cán bộ, là người trực tiếp phụ trách về mọi mặt của đời sống phạm nhân, cai quản nhà tù, thực hiện kiểm tra, giám sát việc lao động, học tập, cải tạo của phạm nhân. Giám thị trong mỗi kỳ thi cũng có vai trò lớn trong việc đảm bảo chấp hành nội quy, quy chế thi, hạn chế, phát hiện và lập biên bản đối với các hành vi gian lận trong thi cử. Báo chí Việt Nam cũng phản ánh một số trường hợp tiêu cực trong đội ngũ giám thị này theo đó họ thường lợi dụng vị trí của mình để làm những việc vi phạm pháp luật hoặc không đúng chuẩn như: ép nữ sinh quan hệ tình dục do biết được nhược điểm của nữ sinh vi phạm quy chế thi, tát thí sinh...

Chú thích

Nghề nghiệp


title: Dighwara

text:
Dighwara là một thành phố và là một khu vực quy hoạch (notified area) của quận Saran thuộc bang Bihar, Ấn Độ.

Địa lý
Dighwara có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 43 mét (141 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Dighwara có dân số 27.327 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Dighwara có tỷ lệ 48% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 59%, và tỷ lệ cho phái nữ là 35%. Tại Dighwara, 19% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Bihar


title: Villeneuve-la-Dondagre

text:
Villeneuve-la-Dondagre là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.

Hành chính

| || mars 2001 || ||align="center"| ||
|-

Thông tin nhân khẩu

Xem thêm
 Xã của Yonne

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Villeneuve-la-Dondagre trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Villeneuve-la-Dondagre trên trang mạng của Insee
 Villeneuve-la-Dondagre sur le site du Quid
 Localisation de Villeneuve-la-Dondagre sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Villeneuve-la-Dondagre sur Mapquest

Xã của Yonne


title: Morville-en-Beauce

text:
Morville-en-Beauce là một xã trong tỉnh Loiret, vùng Centre-Val de Loire bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 115-134 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Morvilleenbeauce


title: Hexatoma khasiensis

text:
Hexatoma khasiensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: IBM System/360

text:
IBM System/360 (S/360) là họ hệ thống máy tính trung tâm lớn được IBM công bố ngày 07 tháng 4 năm 1964. Đây là lần đầu tiên một họ máy tính được thiết kế để phục vụ các loại ứng dụng đa dạng, từ nhỏ đến lớn, cả thương mại và khoa học. Thiết kế đã phân biệt rõ ràng giữa kiến trúc và triển khai thực hiện, cho phép IBM để phát hành những bộ thiết kế tương thích với giá cả khác nhau. Tất cả những hệ thống đắt tiền nhất được sử dụng vi mã để thực hiện các tập lệnh, trong đó đặc trưng 8-bit byte địa chỉ và tính toán nhị phân, thập phân, dấu chấm động. Các phiên bản IBM System/360 công bố vào năm 1964 có tốc độ trải từ 0,034 MIPS đến 1,700 MIPS (50 lần so với tốc độ), với 8 kB và lên đến của 8 MB bộ nhớ chính. Một hệ thống lớn có thể lưu trữ chính 256 KB. Thế hệ 360 đã rất thành công trên thị trường, cho phép khách hàng mua một hệ thống nhỏ hơn với lượng kiến thức mà họ có thể nâng cấp nếu nhu cầu của họ tăng. Thiết kế được xem là một trong những máy tính thành công nhất trong lịch sử, ảnh hưởng đến thiết kế máy tính trong những năm tới. Kiến trúc sư trưởng của S/360 là Gene Amdahl, dự án đã được quản lý bởi Fred Brooks, chịu trách nhiệm bởi Chủ tịch Thomas J.Watson Jr

Chú thích

Máy tính IBM
Kiến trúc tập lệnh
Nền tảng máy tính


title: Heteroderes inexpectatus

text:
Heteroderes inexpectatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1969.

Chú thích

Tham khảo

Heteroderes


title: Volutospina

text:
Volutospina là một extinct chi của fossil động vật chân bụng that lived from the Cretaceous to the Eocene ở Châu Phi, châu Á, châu Âu, Bắc Mỹ, và Nam Mỹ.

Chú thích

Tham khảo
 Fossils (Smithsonian Handbooks) by David Ward (Page 129)

Liên kết ngoài
Volutospina in the Paleobiology Database

Volutidae
Prehistoric invertebrates
Cretaceous animals
Paleocene animals
Eocene animals
Prehistoric animals of Africa
Prehistoric animals of Asia
Prehistoric animals of Europe
Prehistoric animals of North America
Prehistoric animals of South America
Động vật thân mềm kỷ Creta
Động vật thời tiền sử châu Phi
Động vật tiền sử châu Á
Động vật thời tiền sử châu Âu
Động vật tiền sử Bắc Mỹ
Động vật tiền sử Nam Mỹ


title: Elliptera coloradensis

text:
Elliptera coloradensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Elliptera
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Perpezac-le-Blanc

text:
Perpezac-le-Blanc  là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Corrèze

Tham khảo

Perpezacleblanc


title: Agapetus oinopion

text:
Agapetus oinopion là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Agapetus


title: 12323 Haeckel

text:
12323 Haeckel là một tiểu hành tinh vành đai chính được đặt theo tên của Ernst Haeckel, một nhà sinh học.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1992


title: 2797 Teucer

text:
2797 Teucer là một tiểu hành tinh Trojan Sao Mộc có quỹ đạo  Điểm Lagrange thuộc hệ Mặt trời-Sao Mộc, ở "Trại Hy Lạp". Nó được đặt theo tên anh hùng Teucer Hy Lạp cổ đại, người chiến đấu trong Chiến tranh thành Troia. Nó được phát hiện bởi Edward L. G. Bowell ở trạm Anderson Mesa thuộc Đài thiên văn Lowell ngày 4 tháng 6 năm 1981.

Liên kết ngoài
 Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets
 Orbital simulation from JPL (Java)
Ephemeris

Được phát hiện bởi Edward Bowell
Thiên thể phát hiện năm 1981


title: Hydroporus planus

text:
Hydroporus planus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1782.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroporus
Động vật được mô tả năm 1781


title: Nassarius fissilabris

text:
Nassarius fissilabrus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Nassariidae.

This species is also written as Nassarius fissilabris (Adams, A., 1852)

Miêu tả
Kích thước vỏ ốc khoảng 10 mm và 20 mm

Phân bố
Loài này phân bố ở Biển Đỏ và dọc theo Oman.

Chú thích

Tham khảo
 Vine, P. (1986). Red Sea Invertebrates. Immel Publishing, London. 224 pp.

Liên kết ngoài
 Gastropods.com: Nassarius (Plicarcularia) fissilabris; truy cập: 31 tháng 12 năm 2010

Nassarius


title: Scelida metallica

text:
Scelida metallica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1888.

Chú thích

Tham khảo

Scelida


title: Rhinocorynura capitata

text:
Rhinocorynura capitata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Rhinocorynura
Động vật được mô tả năm 2001


title: Oxalis ecuadorensis

text:
Oxalis ecuadorensis là một loài thực vật thuộc họ Oxalidaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Quintana, C. & Pitman, N. 2004. Oxalis ecuadorensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
E


title: Andrena biguttata

text:
Andrena biguttata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1923.

Chú thích

Tham khảo

B
Động vật được mô tả năm 1923


title: (26838) 1991 RC9

text:
{{DISPLAYTITLE:(26838) 1991 RC9}}

(26838) 1991 RC9 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 11 tháng 9 năm 1991.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 26001–27000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 29845 Wykrota

text:
29845 Wykrota (1999 FE21) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 3 năm 1999 bởi C. Jacques ở Wykrota Observatory.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 29845 Wykrota

Thiên thể phát hiện năm 1999
Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Plouaret

text:
Plouaret () là một xã của tỉnh Côtes-d’Armor, thuộc vùng Bretagne, tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Plouaret được gọi là Plouarétains.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côtes-d’Armor

Tham khảo

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Plouaret
Plouaret

Xã của Côtes-d'Armor


title: Melissano

text:
Melissano là một đô thị và thị xã của Ý. Đô thị này thuộc tỉnh Lecce trong vùng Apulia. Melissano có diện tích 12 km2, dân số theo ước tính năm 2005 của Viện thống kê quốc gia Ý là 7495 người.
Các đơn vị dân cư:
Đô thị Melissano giáp với các đô thị:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Lecce


title: Saosnes

text:
Saosnes là một xã trong tỉnh Sarthe ở tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 104-171 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Horistonotus lutzi

text:
Horistonotus lutzi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Van Dyke miêu tả khoa học năm 1932.

Chú thích

Tham khảo

Horistonotus


title: Borneo

text:
Borneo hay Kalimantan là đảo lớn thứ ba thế giới và lớn nhất tại châu Á. Đảo thuộc Đông Nam Á hải đảo, nằm về phía bắc của đảo Java, phía tây đảo Sulawesi và phía đông đảo Sumatra. Về mặt chính trị, đảo bị phân chia giữa ba quốc gia: Malaysia và Brunei tại phần phía bắc, và Indonesia ở phía nam. Khoảng 73% diện tích đảo Borneo thuộc lãnh thổ Indonesia. Các bang Sabah và Sarawak của Malaysia chiếm 26% diện tích đảo. Hơn một nửa đảo Borneo nằm ở Bắc Bán cầu, bao gồm phần thuộc Malaysia và Brunei. Borneo có các khu rừng mưa cổ nhất trên thế giới.

Từ nguyên
Hòn đảo có nhiều tên gọi, quốc tế gọi là Borneo phỏng theo tên Brunei, bắt nguồn từ việc người châu Âu tiếp xúc với vương quốc này trong thế kỷ XVI. Tên gọi Brunei có thể bắt nguồn từ  () trong tiếng Phạn, nghĩa là "nước" hoặc thần mưa Varuna của Ấn Độ giáo. Người Indonesia bản địa gọi đảo là Kalimantan, bắt nguồn từ Kalamanthana trong tiếng Phạn, nghĩa là "đảo tiết trời nóng bỏng" (mô tả thời tiết nhiệt đới nóng ẩm tại đây).

Trong lịch sử, đảo còn có các tên gọi khác. Năm 977, các thư tịch Trung Hoa bắt đầu sử dụng thuật ngữ Po-ni (渤泥, Bột Nê) để chỉ Borneo. Năm 1225, một quan viên Nhà Tống là Triệu Nhữ Quách (趙汝适) cũng đề cập đến tên gọi này. Văn bản tiếng Java Nagarakretagama do nhà thơ Mpu Prapanca phục vụ trong triều đình Majapahit viết vào năm 1365, đảo được gọi là Nusa Tanjungnagara, nghĩa là đảo của Vương quốc Tanjungpura.

Địa lý

Bao quanh Borneo là Biển Đông ở phía bắc và đông bắc, biển Sulu ở phía đông bắc, biển Celebes và eo biển Makassar ở phía đông, biển Java và eo biển Karimata ở phía nam. Xa về phía tây của Borneo là bán đảo Mã Lai và đảo Sumatra, về phía nam là đảo Java, về phía đông là đảo Sulawesi, về phía đông bắc là quần đảo Philippines. Borneo có diện tích 743.330 km², là đảo lớn thứ ba thế giới và lớn nhất châu Á. Đỉnh cao nhất của Borneo là núi Kinabalu tại Sabah, Malaysia, với độ cao 4.095 m. Trước khi mực nước biển dâng lên vào cuối kỷ Băng hà cuối cùng, Borneo là bộ phận của đại lục châu Á, cùng với Java và Sumatra tạo thành phần đất cao của một bán đảo kéo dài về phía đông từ bán đảo Trung Ấn ngày nay. Các vùng nước sâu hơn chia tách Borneo khỏi Sulawesi lân cận nên không có liên kết lục địa giữa hai đảo, tạo nên sự phân chia được gọi là đường Wallace giữa các vùng sinh vật châu Á và Australia-New Guinea.

Hệ thống sông dài nhất của Borneo là Kapuas tại Tây Kalimantan, với chiều dài 1.000 km. Các sông lớn khác gồm có Mahakam tại Đông Kalimantan (920 km), Barito tại Nam Kalimantan (900 km), Rajang tại Sarawak (565 km) và Kinabatangan tại Sabah (560 km). Borneo có các hệ thống hang động quan trọng, tại Sarawak có hang Clearwater với một sông ngầm thuộc nhóm dài nhất thế giới còn hang Deer là nơi trú ngụ của hơn ba triệu con dơi, phân dơi tích tụ sâu hơn 100 m. Hang Gomantong tại Sabah được mệnh danh là "hang con gián" do có hàng triệu con gián trong hang. Vườn quốc gia Gunung Mulu tại Sarawak và Vùng đá vôi Sangkulirang-Mangkalihat tại Đông Kalimantan là các khu vực đá vôi với hàng nghìn hang động nhỏ.

Sinh thái

Rừng mưa Borneo được ước tính có niên đại khoảng 140 triệu năm, vì vậy nó là một trong các rừng mưa cổ nhất trên thế giới. Đây là trung tâm của sự tiến hoá và phân tán của nhiều loài động thực vật đặc hữu, và rừng mưa là một trong số ít môi trường sống tự nhiên còn lại của loài đười ươi Borneo đang gặp nguy hiểm. Đây cũng là một nơi trú ẩn quan trọng của nhiều loài động vật rừng đặc hữu, bao gồm voi Borneo, tê giác Borneo, báo gấm Borneo, cầy cọ hose và dơi quả dayak.
Rừng đầm lầy than bùn chiếm toàn bộ đường bờ biển của Borneo. Đất tại đầm lầy than bùn tương đối phì nhiêu, là nơi sinh sống của nhiều loài chim như cành cạch mỏ móc, hồng hoàng mũ cát và tê điểu. Borneo có khoảng 15.000 loài thực vật có hoa, với 3.000 loài cây (267 loài thuộc họ Dầu), 221 loài thú cạn và 420 loài chim không di trú. Borneo có 440 loài cá nước ngọt (tương đương Sumatra và Java cộng lại). Năm 2010, Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) cho biết rằng đã khám phá được 123 loài tại Borneo từ khi thoả thuận "Heart of Borneo" được ký kết vào năm 2007.

WWF phân Borneo thành bảy khu sinh thái riêng biệt, hầu hết là các khu vùng thấp:
 Rừng mưa vùng thấp Borneo bao trùm hầu hết đảo, có diện tích 427.500 km²;
 Rừng đầm lầy than bùn Borneo;
 Kerangas hay rừng thạch nam Sundaland;
 Rừng đầm lầy nước ngọt Tây Nam Borneo;
 Rừng đước cạn Sunda.
 Rừng mưa vùng núi Borneo nằm tại vùng cao trung tâm của đảo, ở độ cao trên 1.000 m.
 Đồng cỏ, xa van và cây bụi nhiệt đới và cận nhiệt đới tại Nam Kalimantan.
Những nơi cao nhất trên núi Kinabalu có đồng cỏ núi cao Kinabalu, đó là một vùng cây bụi núi cao nổi tiếng với nhiều loài đặc hữu, trong đó có nhiều loài lan.

Bảo tồn

Đảo Borneo từng được rừng bao phủ rộng khắp, song diện tích rừng đang giảm thiểu do hoạt động khai thác dữ dội của các công ty gỗ Indonesia và Malaysia, đặc biệt là trước nhu cầu lớn về nguyên liệu thô từ các quốc gia công nghiệp cùng với việc chuyển đổi đất rừng sang mục đích nông nghiệp quy mô lớn. Một nửa lượng gỗ nhiệt đới của thế giới đến từ Borneo. Các đồn điền cọ dầu được phát triển rộng khắp và nhanh chóng xâm lấn các mảnh rừng nguyên sinh cuối cùng. Các vụ cháy rừng bắt nguồn từ việc cư dân địa phương phát quang rừng để lập đồn điền, cùng với mùa El Niño khô bất thường khiến diện tích rừng bị mất hàng năm càng lớn hơn. Trong các vụ cháy này, điểm nóng có thể thấy được trên ảnh vệ tinh, kết quả là khói mù thường xuyên ảnh hưởng đến Brunei, Indonesia, Malaysia và Singapore. Khói mù cũng có thể lan đến miền nam Thái Lan, Campuchia, Việt Nam và Philippines như vào năm 2015.

Lịch sử

Lịch sử sơ khởi

Theo các văn bản cổ của Trung Quốc (năm 977), Ấn Độ và Nhật Bản, các thành phố duyên hải miền tây của Borneo trở thành các thương cảng vào thiên niên kỷ thứ nhất. Trong các văn bản của Trung Quốc, trong số các vật phẩm có giá trị nhất từ Borneo có vàng, long não, mai rùa, sáp ong, gỗ thơm laka, máu rồng, mây, yến sào, ngà chim mỏ sừng, sừng tê giác. Người Ấn Độ đặt tên cho Borneo là Suvarnabhumi (vùng đất vàng) và Karpuradvipa (đảo long não). Tên gọi của người Java đặt cho Borneo là Puradvipa, tức là đảo kim cương. Các phát hiện khảo cổ học tại đồng bằng châu thổ sông Sarawak cho thấy rằng khu vực là một trung tâm mậu dịch thịnh vượng giữa Ấn Độ và Trung Quốc từ thế kỷ VI cho đến khoảng năm 1300.

Các cột đá có các bản khắc bằng chữ Pallava được tìm thấy tại Kutai dọc sông Mahakam thuộc Đông Kalimantan và có niên đại vào khoảng nửa sau thế kỷ IV, nằm trong số các bằng chứng sớm nhất về ảnh hưởng của Ấn Độ giáo tại Đông Nam Á. Đến thế kỷ XIV, Borneo trở thành một nhà nước chư hầu của Majapahit (có căn cứ tại đảo Java), sau đó chuyển sang quy phục Nhà Minh. Hồi giáo được đưa đến đảo vào thế kỷ X, theo chân các thương nhân Hồi giáo, những người này sau đó cải đạo cho nhiều người bản địa tại các khu vực duyên hải.

Vương quốc Brunei tuyên bố độc lập khỏi Majapahit vào giữa thế kỷ XIV. Trong thời kỳ hoàng kim từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVII, Brunei cai trị hầu như toàn bộ các khu vực duyên hải của Borneo (đảo được đặt theo tên quốc gia này do ảnh hưởng của nó) và một số đảo tại quần đảo Philippines. Trong thập niên 1450, Shari'ful Hashem Syed Abu Bakr, một người Ả Rập sinh tại Johor, đi từ Malacca đến Sulu. Năm 1457, ông lập ra Vương quốc Sulu; lấy hiệu là "Paduka Maulana Mahasari Sharif Sultan Hashem Abu Bakr". Sau khi Sulu độc lập khỏi ảnh hưởng của Brunei vào năm 1578, quốc gia này bành trướng quyền lực hàng hải của mình đến nhiều nơi thuộc miền bắc Borneo. Hai vương quốc cai trị miền bắc Borneo và có truyền thống mậu dịch với Trung Quốc thông qua các thuyền của nước lớn này. Mặc dù vậy, khu vực nội lục của Borneo vẫn không nằm dưới quyền lực của bất kỳ vương quốc nào.

Anh và Hà Lan kiểm soát

Từ khi Malacca thất thủ vào năm 1511, các thương nhân Bồ Đào Nha tiến hành giao dịch đều đặn với Borneo, đặc biệt là với Brunei từ năm 1530. Khi đến thăm kinh đô của Brunei, người Bồ Đào Nha mô tả địa điểm có tường đá bao quanh. Mặc dù Borneo được cho là giàu có, song người Bồ Đào Nha không tiến hành nỗ lực nào để chinh phục đảo. Người Tây Ban Nha đến Brunei kéo theo chiến tranh Castilla vào năm 1578. Người Anh bắt đầu buôn bán với Vương quốc Sambas tại miền nam Borneo vào năm 1609, còn người Hà Lan thì bắt đầu buôn bán vào năm 1644: với các vương quốc Banjar và Martapura cũng ở miền nam Borneo. Người Hà Lan nỗ lực định cư trên đảo Balambangan ở phía bắc Borneo vào nửa sau thế kỷ XVIII, song họ rút lui vào năm 1797. Năm 1812, quốc vương tại miền nam Borneo nhượng công sự của mình cho Công ty Đông Ấn Anh. Người Anh dưới quyền lãnh đạo của Stamford Raffles sau đó đã cố can thiệp tại Sambas song thất bại. Mặc dù họ đánh bại được vương quốc này vào năm sau và tuyên bố phong toả toàn bộ các cảng tại Borneo ngoại trừ Brunei, Banjarmasin và Pontianak, song kế hoạch bị Toàn quyền Anh tại Ấn Độ là Huân tước Minto đình chỉ do quá tốn kém. Vào lúc bắt đầu công cuộc người Anh và người Hà Lan khám phá đảo, họ mô tả đảo Borneo toàn là những kẻ săn đầu người, cư dân bản địa tại nội lục tiến hành việc ăn thịt người, và vùng biển quanh đảo bị hải tặc cướp phá, đặc biệt là khu vực giữa đông bắc Borneo và miền nam Philippines. Các hải tặc người Mã Lai và Dayak Biển từ hang ổ tại Borneo đã cướp bóc tàu biển trên hành trình giữa Singapore và Hồng Kông, cùng với đó là các cuộc tấn công của các hải tặc Sulu từ miền nam Philippines, như trong trận chiến ngoài khơi Mukah.

Người Hà Lan bắt đầu can thiệp vào phần phía nam của đảo khi khôi phục tiếp xúc vào năm 1815, họ điều các công sứ đến Banjarmasin, Pontianak và Sambas và phó công sứ đến Landak và Mampawa. Đến năm 1842, Vương quốc Brunei trao một phần đất rộng tại Sarawak cho nhà phiêu lưu người Anh James Brooke vì được ông giúp đàn áp một cuộc nổi loạn. Brooke lập nên Vương quốc Sarawak và được công nhận là rajah. Ông lập ra một chế độ quân chủ là triều đại Brooke, cai trị Sarawak trong 100 năm. Brooke cũng giành được đảo Labuan từ Anh vào năm 1846. Khu vực miền bắc Borneo nằm dưới quyền cai quản của Công ty Đặc hứa Bắc Borneo sau khi họ giành được lãnh thổ này từ các vương quốc Brunei và Sulu. Further enroachment by the British reduced the territory of Brunei. Điều này khiến cho quốc vương thứ 26 của Brunei là Hashim Jalilul Alam Aqamaddin kêu gọi người Anh ngưng lại, và kết quả là một hiệp định bảo hộ được ký kết vào năm 1888, biến Brunei thành một lãnh thổ được Anh bảo hộ.

Nghị định thư Madrid 1885 được ký kết giữa các chính phủ Anh, Đức và Tây Ban Nha nhằm khẳng định ảnh hưởng của Tây Ban Nha và công nhận chủ quyèn của họ đối với Vương quốc Sulu, đổi lại Tây Ban Nha từ bỏ các yêu sách về thuộc địa cũ của Sulu tại miền bắc Borneo. Chính quyền Anh sau đó xây dựng mạng lưới đường sắt đầu tiên tại miền bắc Borneo, mang tên Đường sắt Bắc Borneo. Trong thời gian này, người Anh bảo trợ cho một lượng lớn các lao công người Hoa nhập cư đến miền bắc Borneo để làm việc trong các đồn điền và mỏ khoáng sản của người châu Âu, và người Hà Lan cũng tiếp bước nhằm gia tăng sản lượng kinh tế của mình. Đến năm 1888, Bắc Borneo, Sarawak và Brunei tại miền bắc Borneo đều đã trở thành lãnh thổ bảo hộ thuộc Anh. Khu vực phía nam của Borneo trở thành lãnh thổ bảo hộ của Hà Lan vào năm 1891.

Chiến tranh thế giới thứ hai
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, quân đội Nhật Bản giành quyền kiểm soát và chiếm đóng hầu hết các khu vực của Borneo từ 1941–45. Trong giai đoạn đầu của chiến tranh, người Anh nhìn nhận rằng Nhật Bản muốn có Borneo là do có tham vọng chính trị và lãnh thổ chứ không phải vì yếu tố kinh tế. Việc chiếm đóng khiến nhiều cư dân tại các thị trấn duyên hải phải chuyển vào nội lục để tìm kiếm thức ăn và trốn tránh người Nhật. Các cư dân người Hoa tại Borneo hầu hết đều chống lại sự chiếm đóng của người Nhật, đặc biệt là khi Chiến tranh Trung-Nhật đang diễn ra tại Trung Quốc. Sau khi các phong trào kháng chiến hình thành tại miền bắc Borneo, như là Khởi nghĩa Jesselton, nhiều người bản địa và người Hoa vô tội bị hành quyết do bị nghi ngờ có can dự.

Tại Kalimantan, người Nhật cũng sát hại nhiều người trí thức Mã Lai, hành quyết toàn bộ các sultan người Mã Lai tại Tây Kalimantan trong các sự kiện Pontianak, cùng với những người Hoa kháng Nhật vì nghi ngờ họ là mối đe doạ. Sultan Muhammad Ibrahim Shafi ud-din II của Sambas bị hành quyết vào năm 1944. Vương quốc sau đó bị đình chỉ và bị thay thế bằng một hội đồng của người Nhật. Người Nhật cũng lập ra Pusat Tenaga Rakjat (PUTERA) tại quần đảo Indonesia vào năm 1943, song bãi bỏ nó vào năm sau do thể chế này trở nên quá dân tộc chủ nghĩa. Một số phần tử dân tộc chủ nghĩa Indonesia như Sukarno và Hatta bắt đầu hợp tác với người Nhật. Sukarno trở thành Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Trung ương, một hội đồng cố vấn cho nam Borneo, Celebes, Sunda Nhỏ, được thành lập vào tháng 2 năm 1945.

Kể từ khi Singapore thất thủ, người Nhật đưa vài nghìn tù binh chiến tranh người Anh và Úc đến các trại tại Borneo như trại Batu Lintang. Từ địa điểm trại Sandakan, chỉ sáu trong khoảng 2.500 tù binh còn sống sau khi họ bị buộc phải bộ hành trong một sự kiện được gọi là Hành quân chết chóc Sandakan. Ngoài ra, tổng cộng 17.488 lao công người Java được người Nhật đưa đến trong thời kỳ chiếm đóng, song chỉ còn 1.500 người còn sống, chủ yếu là do thiếu ăn, điều kiện lao động khắc nghiệt và bị ngược đãi. Người Dayak và các dân tộc bản địa khác có vai trò trong chiến tranh du kích chống lại lực lượng chiếm đóng, chủ yếu là tại tỉnh Kapit. Họ tạm thời khôi phục việc săn đầu người Nhật cho đến khi kết thúc chiến tranh, có Đơn vị đặc biệt Z của Đồng Minh cũng cấp trợ giúp cho họ. Úc có đóng góp quan trọng cho chiến dịch giải phóng Borneo. Các binh sĩ Úc được phái đến Borneo để chiến đấu với quân Nhật. Borneo được Đồng Minh giải phóng hoàn toàn vào năm 1945.

Lịch sử gần đây
Đến cuối chiến tranh, Nhật Bản quyết định trao độc lập sớm cho một quốc gia Indonesia mới được đề xuất. Tuy nhiên, sau khi Nhật Bản đầu hàng Đồng Minh, hội nghị về độc lập bị hoãn lại. Sukarno và Hatta tiếp tục kế hoạch tuyên bố độc lập đơn phương, song Hà Lan cố gắng đoạt lại thuộc địa của họ tại Borneo. Phần phía nam của đảo giành được độc lập khi Indonesia tuyên bố độc lập vào ngày 17 tháng 8 năm 1945. Phản ứng là tương đối im ắng với ít giao tranh công khai tại Pontianak hoặc tại các khu vực người Hoa chiếm đa số. Trong khi các du kích dân tộc chủ nghĩa ủng hộ đưa miền nam Borneo vào nước Indonesia mới tiến hành hoạt động tích cực tại Ketapang, và ở mức độ thấp hơn là tại Sambas, thì hầu hết cư dân người Hoa tại miền nam Borneo mong đợi quân đội Trung Quốc đến giải phóng Borneo và hợp nhất các khu vực của họ thành một tỉnh hải ngoại của Trung Quốc.

Vào tháng 5 năm 1945, các quan chức tại Tokyo đề xuất rằng miền bắc Borneo có nên được đưa vào nước Indonesia mới hay tách riêng dựa theo nguyện vọng của cư dân bản địa. Sukarno và Mohammad Yamin liên tục tán thành một nước cộng hoà Đại Indonesia. Với tư cách là tổng thống của nước cộng hoà mới, Sukarno nhận thấy người Anh muốn duy trì sự hiện diện của họ tại miền bắc Borneo và bán đảo Mã Lai, ông quyết định phát động một cuộc xâm nhập quân sự từ năm 1962 đến năm 1969, sau này được gọi là đối đầu Indonesia–Malaysia. Năm 1961, Thủ tướng Tunku Abdul Rahman của Liên bang Malaya mới độc lập yêu cầu thống nhất Malaya, các thuộc địa Sarawak, Bắc Borneo, Singapore và Brunei của Anh thành Liên bang Malaysia. Ý tưởng này bị chính phủ Indonesia và Philippines phản đối mạnh mẽ, phản đối cũng đến từ các cảm tình viên cộng sản và những người dân tộc chủ nghĩa tại Borneo. Trước những phản đối ngày càng lớn, người Anh cho triển khai quân đội để bảo vệ các thuộc địa của họ trước Indonesia và phiến quân cộng sản, Úc và New Zealand cũng góp phần.

Philippines phản đối liên bang mới đề xuất, yêu sách phần phía đông của Bắc Borneo (nay là bang Sabah của Malaysia) và bộ phận của lãnh thổ nước mình do là thuộc địa cũ của Vương quốc Sulu. Chính phủ Philippines hầu hết dựa vào thoả thuận nhượng địa của Sulu với Công ty Borneo thuộc Anh, và việc hiện nay vương quốc nằm dưới thẩm quyền của chính phủ Philippines, do đó nên được kế thừa lãnh thổ cũ của Sulu. Chính phủ Philippines cũng tuyên bố rằng những người thừa kế của vương quốc đã nhượng lại toàn bộ quyền lợi lãnh thổ của họ cho nước cộng hoà.

Vương quốc Brunei ban đầu hoan nghênh đề xuất về một liên bang lớn. Trong khi đó, Đảng Nhân dân Brunei dưới quyền A.M. Azahari yêu cầu thống nhất Brunei, Sarawak và Bắc Borneo thành một liên bang gọi là Liên bang Bắc Borneo, trong đó sultan của Brunei sẽ là nguyên thủ quốc gia của liên bang—dù bản thân Azahari có ý định bãi bỏ chế độ quân chủ Brunei, nhằm khiến Brunei dân chủ hơn, và để hợp nhất lãnh thổ và các thuộc địa cũ của Anh tại Borneo vào Indonesia, với ủng hộ của nước này. Điều này dẫn đến Khởi nghĩa Brunei, cản trở các nỗ lực của Azahari và buộc ông phải chạy trốn sang Indonesia. Brunei rút khỏi kế hoạch Liên bang Malaysia do có một số bất đồng về các vấn đề khác, còn các lãnh đạo chính trị tại Sarawak và Bắc Borneo tiếp tục ủng hộ gia nhập một liên bang lớn.

Trước phản đối liên tục từ Indonesia và Philippines, Ủy ban Cobbold được thành lập nhằm tìm hiểu ý kiến của cư dân địa phương tại miền bắc Borneo; họ thấy rằng cư dân rất ủng hộ liên bang, với các điều khoản khác nhau. Liên bang trở thành hiện thực khi miền bắc Borneo tham gia theo Hiệp định Malaysia vào ngày 16 tháng 9 năm 1963. Cho đến nay, khu vực tại miền bắc Borneo vẫn phải chịu các cuộc tấn công của hải tặc Moro, các nhóm chiến binh như Abu Sayyaf từ năm 2000 thường xuyên tấn công qua biên giới. Dưới thời chính phủ của Tổng thống Philippines Ferdinand Marcos, ông tiến hành một số nỗ lực nhằm làm mất ổn định bang Sabah, song kết hoạch thất bại và kết quả là thảm sát Jabidah và sau đó là rối loạn tại miền nam Philippines.

Nhân khẩu

Borneo có khoảng 21,3 triệu cư dân vào năm 2014, mật độ dân số đạt 29 người/km². Hầu hết cư dân sống tại các thành phố duyên hải, còn vùng nội lục có một số thị trấn nhỏ và bản làng dọc các con sông. Cư dân gồm chủ yếu là các dân tộc Dayak, người Mã Lai, Banjar, Orang Ulu, Hoa và Kadazan-Dusun. Người Hoa chiếm 29% dân số Sarawak của Malaysia và 17% dân số tỉnh West Kalimantan, Indonesia người Hoa trên đảo chủ yếu là hậu duệ của các di dân đến từ đông nam Trung Quốc.

Tại Sabah, dưới thời chính quyền Mustapha Harun của Tổ chức Dân tộc Sabah Thống nhất (USNO) trong thập niên 1970, hàng nghìn người nhập cư và người tị nạn Hồi giáo đến từ Mindanao của Philippines và Sulawesi của Indonesia được cho nương náu và sau đó được nhận thẻ căn cước, được cho là để làm tăng dân số Hồi giáo trong bang, kế hoạch này về sau được gọi là Kế hoạch IC. Do số lượng tội phạm cao của cộng đồng di dân mới, căng thẳng sắc tộc giữa người bản địa và người di cư nổi lên cho đến nay.

Tại Kalimantan, kể từ thập niên 1990 chính phủ Indonesia tiến hành chương trình chuyển cư ở mức độ lớn, với mục tiêu tài trợ để di chuyển các gia đình nghèo và thiếu đất sản xuất từ Java, Madura và Bali đến Borneo. Đến năm 2001, người chuyển cư chiếm 21% dân số tại Trung Kalimantan. Kể từ thập niên 1990, người Dayak bản địa và người Mã Lai chống lại sự xâm lấn từ những di dân này, và xung đột bạo lực nổ ra giữa một số nhóm chuyển cư và bản địa. Trong các vụ bạo lực Sambas năm 1999, người Dayak và người Mã Lai sát hại hàng nghìn di dân người Madura. Tại Kalimantan, hàng nghìn người bị giết vào năm 2001 trong giao tranh giữa các di dân Madura và người Dayak trong xung đột Sampit.

Thành phố lớn
20 thành phố lớn nhất Borneo dựa theo dân số, điều tra nhân khẩu năm 2010 của Indonesia và điều tra nhân khẩu năm 2010 của Malaysia. Dữ liệu dân số là trong khu vực hành chính chính thức và không bao gồm các vùng liền kề hoặc chùm đô thị bên ngoài ranh giới chính thức.

Tôn giáo

Hành chính

Về mặt chính trị, Borneo được phân chia giữa ba quốc gia.
 Các tỉnh Đông Kalimantan, Nam Kalimantan, Tây Kalimantan, Bắc Kalimantan và Trung Kalimantan của Indonesia
 Các bang Sabah và Sarawak của Malaysia
 Quốc gia Brunei

Kinh tế
Kinh tế Borneo dựa chủ yếu vào nông nghiệp, khai thác gỗ, khai mỏ, dầu khí và du lịch sinh thái. Kinh tế Brunei phụ thuộc cao độ vào lĩnh vực sản xuất dầu khí, và quốc gia này là một trong các nước sản xuất dầu lớn nhất tại Đông Nam Á. Các bang Sabah và Sarawak của Malaysia đều đứng đầu về xuất khẩu gỗ. Sabah còn có tiếng về sản xuất cao su, ca cao và rau, cùng với ngư nghiệp. Sabah và Sarawak đều xuất khẩu khí đốt hoá lỏng và dầu mỏ. Tại khu vực Borneo của Indonesia, kinh tế hầu như dựa vào lĩnh vực khai mỏ, song cũng có khai thác gỗ và dầu khí.

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Borneo: Eco Warriors  - Online documentary
 WWF Heart of Borneo conservation initiative - Information about the Heart of Borneo - 220,000 km² of upland montane tropical rainforest, where endangered species such as the orang-utan, rhinoceros and pygmy elephant cling for survival.

Đảo Malaysia
Đảo Brunei
Borneo
Vùng phân chia
Quần đảo Sunda Lớn
Đảo quốc tế
Kalimantan
Đông Nam Á hải đảo


title: 1911

text:
Sự kiện

Tháng 1
 1 tháng 1 - Northern Territory được chia tách chính trị khỏi South Australia và chuyển cho Khối Thịnh vượng chung kiểm soát.
 5 tháng 1 - Alpha Kappa Psi Fraternity được thành lập tại Đại học Indiana, Bloomington, Indiana.
 10 tháng 1 - Thiếu tá Jimmie Erickson chụp bức không ảnh đầu tiên (trên San Diego, California).
 18 tháng 1 - Eugene B. Ely hạ cánh trên boong tàu USS Pennsylvania đậu ở bến cảng San Francisco, là vụ hạ cánh đầu tiên của máy bay trên một chiếc tàu thủy.
 21 tháng 1 – Các cuộc đua Monte Carlo  đầu tiên (Cuộc đua ô tô Rallye Monte Carlo).
 26 tháng 1 - Glenn H. Curtiss bay thành công chiếc thủy phi cơ.
 30 tháng 1 – Tàu khu trục USS Terry đã thực hiện cuộc cứu hộ máy bay trên biển, cứu sống James McCurdy cách La Habana, Cuba 10 dặm.

Tháng 2
 11 tháng 2 - Omak, Washington chính thức thành một thị xã ở quận Okanogan.
 18 tháng 2 - Chuyến bay chở thư chính thức đầu tiên diễn ra ở Allahabad, Ấn Độ đi Naini, Ấn Độ, khi Henri Pequet chở 6500 lá thư đi xa 13 km.

Tháng 4
 26 tháng 4: Thành lập đại học Thanh Hoa.
 27 tháng 4: Xảy ra khởi nghĩa Quãng Châu.

Tháng 6
5 tháng 6: Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước ở Bến Nhà Rồng

Tháng 7
 31 tháng 7: Tống Giáo Nhân tại Thượng Hải thành lập Đồng Minh hội

Tháng 10
 10 tháng 10: Khởi nghĩa Vũ Xương.
 11 tháng 10: Đảng cách mạng Trung Quốc thành lập chính phủ Trung Hoa Dân Quốc.
 22 tháng 10: Trường Sa độc lập, tướng quân Thiểm Tây công chiếm Tây An.
 29 tháng 10: Sơn Tây độc lập, Diêm Tích Sơn lập chính quyền.
 30 tháng 11: Thái Ngạc khỏi nghĩa thành công tại Côn Minh.

Tháng 11
 4 tháng 11: Quý Châu độc lập, Chiết Giang độc lập
 5 tháng 11: Chiết Giang độc lập
 7 tháng 11: Quảng Tây độc lập.
 8 tháng 11: An Huy độc lập
 9 tháng 11: Quảng Đông độc lập

Tháng 12
 1 tháng 12: Ngoại Mông Cổ tuyên bố độc lập
 29 tháng 12: Tôn Trung Sơn được đề cử làm đại tổng thống Trung Hoa Dân Quốc.

Sinh
 19 tháng 1 – Lê Thị Lựu, nữ hoạ sĩ người Việt Nam (m. 1988)
 6 tháng 2 – Ronald Reagan, tổng thống Mỹ thứ 40 (m. 2004)
 30 tháng 4 - Nghệ sĩ Phùng Há (m. 2009)
 24 tháng 6 – Juan Manuel Fangio, vận động viên đua xe người Argentina (m. 1995)
 30 tháng 6 - Czesław Miłosz, nhà văn, nhà thơ Ba Lan, giải Nobel văn học năm 1980 (m. 2004).
 5 tháng 7 – Georges Pompidou, tổng thống Pháp (m. 1974)
 17 tháng 8 - Mikhail Botvinnik, kỳ thủ cờ vua Liên Xô, ba lần giành ngôi vô địch thế giới.
 25 tháng 8 - Võ Nguyên Giáp, Đại tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam (mất 2013).
 7 tháng 9 – Todor Zivkov, tổng thống Bulgaria (m. 1997)
 10 tháng 10 - Lê Đức Thọ, chính khách, người Việt Nam đầu tiên được trao giải Nobel Hòa bình (m. 1990).
 1 tháng 11 – Henri Troyat, nhà văn Pháp (m. 2007)
 11 tháng 11 - Naguib Mahfouz, nhà văn Ai Cập, giải Nobel Văn học năm 1988 (mất 2006) không rõ ngày
 Bút Tre - nhà thơ Việt Nam, người được coi là khởi xướng dòng thơ Bút Tre.
 Trần Văn Giàu, nhà hoạt động cách mạng, nhà khoa học, và nhà giáo Việt Nam.
 31 tháng 1 – Baba Vanga, nhà tiên tri (mất 1996).

Mất
Nguyễn Tiểu La chí sĩ thời cận đại Việt Nam (s.1863)

Giải Nobel
 Vật lý - Wilhelm Wien
 Hóa học - Marie Curie
 Y học - Allvar Gullstrand
 Văn học - Bá tước Maurice Maeterlinck
 Hòa bình - Tobias Asser, Alfred Hermann Fried

Xem thêm

Tham khảo

11


title: Domfaing

text:
Domfaing là một xã, nằm ở tỉnh Vosges trong vùng Grand Est của Pháp. Xã này có diện tích 3,9 kilômét vuông, dân số năm 1999 là người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 370 m trên mực nước biển.

Biến động dân số

Hành chính

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Domfaing trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Vosges


title: Bhilai Nagar

text:
Bhilai Nagar là một thành phố và là nơi đặt hội đồng thành phố (municipal corporation) của quận Durg thuộc bang Chhattisgarh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Bhilai Nagar có dân số 553.837 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Bhilai Nagar có tỷ lệ 73% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 65%. Tại Bhilai Nagar, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Chhattisgarh

hr:Bilaj
hu:Bilaj
sl:Bilaj


title: L'Épine-aux-Bois

text:
L'Épine-aux-Bois  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Epineauxbois


title: Notoperata tenax

text:
Notoperata tenax là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Chú thích

Tham khảo

Notoperata


title: 1877 Marsden

text:
1877 Marsden (1971 FC) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 3 năm 1971 bởi C. J. Van Houten ở Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 1877 Marsden

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1971


title: Platyxantha elgoenesis

text:
Platyxantha elgoenesis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Platyxantha


title: 4259 McCoy

text:
4259 McCoy (1988 SB3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 9 năm 1988 bởi Schelte J. Bus ở Cerro Tololo.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4259 McCoy

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Mézidon-Canon

text:
Mézidon-Canon là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le château de Canon
 Mézidon-Canon sur le site de l'Institut géographique national
 Site de la communauté de commune de la vallé d Auge

Mezidon-Canon


title: Arbouans

text:
Arbouans là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Official website

Xã của Doubs


title: Bolanden

text:
Bolanden là một xã thuộc thuộc huyện Donnersberg, Đức. Xã Bolanden có diện tích 17,44 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Donnersberg


title: 1838

text:
1838 (số La Mã: MDCCCXXXVIII) là một năm thường bắt đầu vào thứ Hai trong lịch Gregory.

Sự kiện

 Vua Minh Mạng cho đổi quốc hiệu thành Đại Nam.

Sinh

 13 tháng 1 – Nguyễn Phúc Lương Nhàn, phong hiệu Thông Lãng Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1872)
 5 tháng 4 – Nguyễn Phúc Miên Ký, tước phong Cẩm Xuyên Quận vương, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1881).
 5 tháng 6 – Nguyễn Phúc Miên Bàng, tước phong An Xuyên vương, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1902).
30 tháng 6 – Nguyễn Phúc Hồng Bàng, hoàng tử con vua Thiệu Trị (m. 1853).
 Không rõ – Nguyễn Phúc Đoan Cẩn, phong hiệu Mậu Lâm Công chúa, công chúa con vua Thiệu Trị (m. 1913).
 Không rõ – Nguyễn Phúc Đôn Trinh, phong hiệu Phú Lệ Công chúa, công chúa con vua Thiệu Trị (m. 1890).

Mất

 Không rõ – Đinh Thị Hạnh, phong hiệu Tam giai Quý tần, phi tần của vua Thiệu Trị (s. 1807).

Xem thêm

Tham khảo

38


title: Kinh thưa

text:
Kinh thưa (từ chuyên ngành – Oligomenorrhea) là một trong những hình thái rối loạn kinh nguyệt. Trong đó điển hình là tình trạng kinh nguyệt không đều, khoảng cách của 2 lần có kinh kéo dài hơn 35 ngày, với trung bình có khoảng 4-9 kỳ kinh trong một năm. Chu kỳ kinh nguyệt trước đó vẫn bình thường (tức là khoảng 28 -32 ngày).

Nguyên nhân

Kinh thưa có thể là một kết quả của prolactinoma (u tuyến yên phía trước). Nó cũng có thể được gây ra bởi nhiễm độc giáp, thay đổi hormone trong tiền mãn kinh, Hội chứng Prader-Willi, và bệnh Graves…

Việc nuôi con bằng sữa mẹ cũng đã được chứng minh có liên quan đến các bất thường của chu kỳ kinh nguyệt do nội tiết tố làm trì hoãn rụng trứng.[2]

Phụ nữ bị hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) cũng có khả năng bị kinh thưa. PCOS là một tình trạng mà trong đó các buồng trứng có đầy những u nang nhỏ. Đối với phụ nữ bị PCOS có kinh nguyệt không đều được xếp vào nhóm kinh thưa hoặc vô kinh nặng hơn so với những người không bị PCOS. Có khoảng 6% phụ nữ tiền mãn kinh có tình trạng này và có liên quan đến tăng tiết androgen.[2]

Những môn thể thao cần sức bền như chạy maraton hoặc bơi lội có thể ảnh hưởng đến sinh lý sinh sản của phụ nữ vận động viên. Nữ vận động viên chạy maraton  bơi lội  và vũ công ballet  có kinh nguyệt không thường xuyên hoặc vô kinh so với phụ nữ trong độ tuổi tương đương .Các mức độ bất thường kinh nguyệt là tỷ lệ thuận với cường độ thực hiện các bài tập.

Ví dụ trong nghiên cứu của Malina và cộng sự (1978), bất thường kinh nguyệt đã cho thấy là phổ biến hơn, và nghiêm trọng hơn giữa các người chơi tennis hơn giữa các người chơi golf .

Rối loạn ăn uống cũng có thể dẫn đến kinh thưa. Mặc dù các rối loạn kinh nguyệt có liên quan mạnh mẽ nhất với biếng ăn do tâm lý, nhưng với những trường hợp bị chứng cuồng ăn tâm lý cũng có thể dẫn đến vô kinh hoặc kinh thưa. Có một số tranh cãi liên quan đến cơ chế chính xác cho các rối loạn chu kỳ kinh nguyệt, vì người ta thấy rằng đôi khi tình trạng vô kinh có thể có trước tình trạng giảm cân nhanh, do đó một số nhà nghiên cứu đưa ra giả thiết rằng có thể một số hiện tượng thần kinh – nội tiết có liên quan đến vấn đề này, và kinh nguyệt không đều có thể liên quan đến cơ chế củng cố sinh học của các rối loạn, hơn là một kết quả của suy dinh dưỡng .

Tham khảo

 Gale Encyclopedia of Medicine. 2008
 Berek JS, Adashi EY, Hillard PA. Novak’s Gynecology, 12 th Ed.. Williams & Wilkins, Baltimore (1996)
 Dale E, Gerlach DH, Wilhite AL (1979). "Menstrual dysfunction in distance runners". Obstet Gynecol 54 (1): 47–53. PMID 313033.
 Wakat DK, Sweeney KA, Rogol AD (1982). "Reproductive system function in women cross-country runners". Med Sci Sports Exerc 14 (4): 263–9. PMID 7132642.
 Frisch RE, Gotz-Welbergen AV, McArthur JW, et al. (1981). "Delayed menarche and amenorrhea of college athletes in relation to age of onset of training". JAMA 246 (14): 1559–63. doi:10.1001/jama.246.14.1559. PMID 7277629.
 Warren MP (1980). "The effects of exercise on pubertal progression and reproductive function in girls". J. Clin. Endocrinol. Metab. 51 (5): 1150–7. doi:10.1210/jcem-51-5-1150. PMID 6775000.
 Duofertility, http://www.duofertility.com/en/my-fertility/medical-info/causes-of-infertility/female-infertility/ovulatory-dysfunction/egg-production/oligomenorrhea.
 Malina RM, Spirduso WW, Tate C, Baylor AM (1978). "Age at menarche and selected menstrual characteristics in athletes at different competitive levels and in different sports". Med Sci Sports 10 (3): 218–22. PMID 723515.
 Pechenik, J (2007). A Short Guide To Writing About Biology. Harrisonburg: Pearson Education, Inc..
 Tăng Quang Thái, Khái niệm cơ bản về kinh thưa, 2011, http://drquangthai.wordpress.com .

Tham khảo

Hệ sinh dục nữ
Phụ khoa


title: São Paulo FC

text:
São Paulo Futebol Clube, thường được gọi là São Paulo, là một đội bóng đá Brasil từ São Paulo, thành lập vào ngày 25 tháng 1 năm 1930, và tái thành lập vào ngày 16 tháng 12 năm 1935. Sân nhà của họ là Estádio do Morumbi. Họ thi đấu trong màu áo trắng với một sọc ngang đỏ và một sọc ngang đen, quần đùi và tất màu trắng. Đây là một trong những câu lạc bộ bóng đá nổi tiếng nhất ở Brasil, với hơn 15 triệu cổ động viên.

São Paulo là câu lạc bộ thành công nhất tại Brasil, với 12 danh hiệu quốc tế. Đây cũng là một trong những câu lạc bộ thành công nhất Nam Mỹ với 21 chức vô địch bang, sáu chức vô địch Brasileirão, ba Copa Libertadores, một Copa Sudamericana, một Supercopa Libertadores, một Copa CONMEBOL, một Copa Masters CONMEBOL, hai Recopa Sudamericana, hai Cúp bóng đá liên lục địa và một FIFA Club World Cup.

Cầu thủ

Cho mượn

Tham khảo

Liên kết ngoài

Official Website
Article that explains the difference between the dates of 1930 and 1935

Câu lạc bộ bóng đá São Paulo (bang)
Câu lạc bộ bóng đá thành lập năm 1930
Câu lạc bộ bóng đá thành lập năm 1935


title: Vườn quốc gia Mago

text:
Vườn quốc gia Mago là một trong những vườn quốc gia của Ethiopia. Nằm ở Vùng Các dân tộc Phương Nam cách khoảng 782 km về phía nam của Addis Ababa. Vườn quốc gia này có diện tích 2162 km² và bị sông Mago, một chi lưu của sông Omo, chia tách ra thành hai phần. Ở phía tây là Khu bảo tồn động vật Hoang dã Tama, với sông Tama là ranh giới phân chia giữa hai khu vực. Ở phía nam là Khu vực săn bắn có kiểm soát Murle, được phân cách bởi Hồ Dipa trải dài dọc theo phía bên trái của hạ lưu sông Omo. Văn phòng của vườn quốc gia này cách Omorate 115 km về phía bắc và 26 km tây nam của Jinka. Tất cả các con đường đi và đến vườn này đều bằng đất và không được trải nhựa.

Vườn quốc gia Mago được lập năm 1979, là vườn mới nhất ở quốc gia này. Ở đây có rừng cỏ và đầm lầy, có đỉnh cao ở núi Mago. Trong vườn quốc gia này có dân Mursi sống dọc theo sông Omo, dân tộc này dùng que đâm xuyên môi và chồng nhiều tầng đĩa lên.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Official site

Mago


title: Lacon boninensis

text:
Lacon boninensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Ôhira miêu tả khoa học năm 1970.

Chú thích

Tham khảo

Lacon


title: 7542 Johnpond

text:
7542 Johnpond (tên chỉ định: 1953 GN) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth ở Landessternwarte Heidelberg-Königstuhl ở Heidelberg, Đức, ngày 7 tháng 4 năm 1953. Nó được đặt theo tên nhà thiên văn học Anh John Pond.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1953
Được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Geyssans

text:
Geyssans  là một xã thuộc tỉnh Drôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã Geyssans nằm ở khu vực có độ cao trung bình 435 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Drôme


title: Limont-Fontaine

text:
Limont-Fontaine là một xã ở tỉnh Nord trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Limontfontaine


title: Caecilia pachynema

text:
Caecilia pachynema là một loài lưỡng cư thuộc họ Caeciliidae.
Loài này có ở Colombia và Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Coloma, L.A., Ron, S., Castro, F., Yánez-Muñoz, M., Lynch, J. & Wilkinson, M. 2004. Caecilia pachynema. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Caecilia
Động vật lưỡng cư Colombia
Động vật lưỡng cư Ecuador


title: Dendrochilum anfractum

text:
Dendrochilum anfractum là một loài phong lan, tiếng Anh thường gọi là Bent Dendrochilum, đặc hữu của Philippines.

Chú thích

Tham khảo

anfractum


title: Massieu

text:
Massieu là một xã thuộc tỉnh Isère trong vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 422-867 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 1999 của INSEE có dân số là 742 người.

Tham khảo

Xã của Isère


title: Yzengremer

text:
Yzengremer là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này có cự ly khoảng  về phía tây của Abbeville, trên đường D19.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Liên kết ngoài
 Yzengremer trên trang mạng của INSEE
 Yzengremer trên trang mạng của Quid

Tham khảo

Xã của Somme


title: Vexilla variabilis

text:
Vexilla variabilis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vexilla
Động vật được mô tả năm 1863


title: Omorgus subcarinatus

text:
Omorgus subcarinatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Trogidae.

Chú thích

Tham khảo

Omorgus


title: Oliva xenos

text:
Oliva xenos là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Olividae, họ ốc gạo hoa.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Oliva


title: Kaschenbach

text:
Karlshausen là một đô thị thuộc huyện Bitburg-Prüm, bang Rhineland-Palatinate, Đức.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Bitburg-Prüm