title: Cò quăm trắng châu Mỹ

text:
Cò quăm trắng châu Mỹ (danh pháp hai phần: Eudocimus albus là một loài chim lội nước thuộc Họ Cò quăm. Loài này sinh sống chủ yếu từ Đại Tây Dương qua duyên hải Vịnh của Hoa Kỳ về hầu hết phân bờ biển nhiệt đới miền nam Tân thế giới. Loài cò này là một loài chim có kích thước trung bình với một bộ lông tổng thể màu trắng, mỏ quặp màu đỏ cam tươi và chân dài, và đầu chóp cánh màu đen mà thường chỉ có thể nhìn thấy khi chúng đang bay. Con trống lớn hơn và có mỏ dài hơn con mái. Trong mùa sinh sản, phạm vi phân bố của chúng trải dài theo vùng Vịnh và duyên hải Đông Hoa Kỳ, và dọc theo bờ biển Mexico và Trung Mỹ. Ngoài thời kỳ sinh sản, phạm vi phân bố mở rộng thêm vào vùng nội địa ở Bắc Mỹ và cũng xuất hiện tại vùng biển Caribbean. Nó cũng được tìm thấy dọc theo bờ biển tây bắc Nam Mỹ Colombia và Venezuela. Tại miền trung Venezuela, phạm vi sinh sống của cò quăm trắng Bắc Mỹ và cò quăm đỏ chồng chéo lên nhau và cả hai có thể giao phối với nhau. Cả hai từng được vài tác giả phân loại như là một loài duy nhất.

Chế độ ăn uống bao gồm chủ yếu các loài thủy sinh nhỏ như côn trùng và các loài cá nhỏ. Tùy thuộc vào môi trường sống và sự phong phú của con mồi, cò quăm trắng Mỹ sẽ điều chỉnh chế độ ăn uống của chúng mặc dù các nghiên cứu đã tìm thấy tôm hùm đất là nguồn thức ăn ưa thích tại hầu hết các vùng sinh sống.

Vào mùa sinh sản, cò quăm trắng châu Mỹ tập trung thành những đàn lớn gần vùng nước. Chúng chủ yếu sinh sống theo cặp một trống một mái, cả con bố và con mẹ chăm sóc con non, mặc dù con trống có xu hướng giao phối với con mái khác để tăng sự thành công sinh sản. Con trống cũng cướp thức ăn từ các con mái mà nó không giao phối, chúng cũng cướp con non trong mùa sinh sản.

Ô nhiễm do con người gây ra có ảnh hưởng đến hành vi của loài này thông qua một gia tăng nồng độ metyl thủy ngân từ việc thải ra những chất thải chưa được xử lý vào các môi trường sống khác nhau. Việc ăn phải thức ăn có chứa metyl thủy ngân ảnh hưởng đến hàm lượng hoóc môn của các loài chim, làm gián đoạn giao phối của chúng và hành vi làm tổ và dẫn đến tỷ lệ sinh sản thấp hơn.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 American white ibises on Arkive . Shows videos made by the BBC natural history unit.

A
Chim Mỹ
Động vật được mô tả năm 1758
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên


title: Nhĩ Chu Vinh

text:
Nhĩ Chu Vinh (, 493 -530), tên tự là Thiên Bảo (天寶), người Bắc Tú Dung, là tướng lĩnh, quyền thần nhà Bắc Ngụy thời Nam Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc.

Ông là người dân tộc Yết, đời đời là quý tộc rất có địa vị trong bộ lạc.

Thân thế

Ông kị
Tổ tiên của Nhĩ Chu Vinh cư ngụ tại Nhĩ Chu Xuyên, nên mới lấy Nhĩ Chu làm họ. Họ Nhĩ Chu là một nhánh của dân tộc "Khiết Hồ" hay "Yết Hồ", có chung nguồn gốc với Thạch Lặc, Thạch Hổ nhà Hậu Triệu.

Ông kị của Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Vũ Kiện, làm tù trưởng vào những năm đầu Bắc Ngụy Đạo Vũ Đế Thác Bạt Khuê ở ngôi (386 – 396), soái lĩnh 1700 võ sĩ Khiết Hồ, theo Thác Bạt Đảo bình định Tấn Dương, Trung Sơn… Do công tích hiển hách, Vũ Kiện được phong làm Tán kỵ thường thị, sống ở Tú Dung Xuyên, cấp cho 300 dặm vuông đất, đời đời làm gia nghiệp. Ban đầu, Thái Vũ Đế thấy Nam Tú Dung đất đai phì nhiêu, muốn đem ban cho Vũ Kiện, nhưng ông ta nói: "Nhà thần đời đời phụng sự quốc gia, được ở cạnh bệ hạ. Bắc Tú Dung thuộc về nội địa, vả lại rất gần kinh sư, thần nào dám vì đất đai phì nhiêu mà xa cách bệ hạ." Thái Vũ Đế liền đáp ứng yêu cầu của ông ta.

Ông nội
Nhĩ Chu Vũ Kiện mất, ông cụ của Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Úc Đức kế vị. Úc Đức mất, ông nội của Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Đại Cần kế vị làm tù trưởng bộ lạc. Đại Cần là cậu của Kính Ai hoàng hậu của Thái Vũ Đế. Có lần cùng dân chúng bộ lạc đi săn ở trên núi, có người muốn bắn hổ, không may lại bắn nhầm vào đùi của Đại Cần, ông ta nhịn đau rút mũi tên ra, có người đề nghị truy cứu người bắn tên, Đại Cần lắc đầu không đồng ý: "Đây là do lỡ tay, sao nỡ bắt tội người ta!" mọi người nghe vậy, đều rất cảm động, nguyện vì ông ta mà ra sức. Nhờ vậy, Nhĩ Chu Đại Cần liên tiếp lập chiến công, lại là ngoại thích, nên được miễn thuế 100 năm, phong làm Lập Nghĩa tướng quân.

Đến thời Bắc Ngụy Văn Thành Đế Thác Bạt Tuấn, Đại Cần lại được phong làm Ninh Nam tướng quân, thứ sử Tứ Châu, Lương quận công. Thời Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế Thác Bạt Hoành, Đại Cần xin về trí sĩ, Hiếu Văn Đế đáp ứng, ban cho mỗi năm 400 xúc lụa. Ông hưởng thọ 91 tuổi, sau khi mất, được Văn Đế ban cho 500 xúc lụa, 200 xúc vải, truy tặng Trấn Nam tướng quân, Tịnh Châu thứ sử, thụy hiệu là Trang. Sau này Nhĩ Chu Vinh phát tích, truy tặng ông nội làm Giả Hoàng việt, Thái sư, Tư đồ công, Lục thượng thư sự.

Phụ thân
Cha của Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Tân Hưng kế vị làm tù trưởng bộ lạc không lâu, tương truyền có một lần đuổi theo bầy ngựa, gặp một con rắn trắng, đầu có 2 sừng, bò ở trước ngựa của ông, trù trừ không đi. Nhĩ Chu Tân Hưng lấy làm kỳ quái, bèn khấn rằng: "Nếu ngươi là thần, hãy khiến việc chăn nuôi của tôi ngày càng phồn thịnh!" Khấn xong, rắn trắng biến mất. Không lâu sau, Nhĩ Chu Vinh ra đời, có màu da trắng trẻo hiếm có, gương mặt đẹp đẽ, mọi người đều cho rằng ông là rắn trắng đầu thai. Sau đó, việc chăn nuôi của gia tộc Nhĩ Chu ngày càng phồn thịnh, lương thực vật phẩm nhiều không đếm xuể.

Mỗi khi triều đình xuất binh đánh trận, Nhĩ Chu Tân Hưng lại đem chiến mã, lương thực trong nhà tặng cho quân đội, rất được Hiếu Văn Đế khen ngợi và tín nhiệm, được phong làm Hữu tướng quân, Quang lộc đại phu. Sau khi nhà Bắc Ngụy dời đô về Lạc Dương, Tân Hưng còn đặc biệt được cho phép mùa đông vào triều, mùa hè trở về bộ lạc. Mỗi khi vào triều, vương công quan lại tranh nhau tặng ông ta các vật phẩm quý báu, ông ta cũng tặng lại ngựa hay. Tân Hưng chuyển sang làm Tán kỵ thường thị, Bình Bắc tướng quân, Tú Dung đệ nhất lĩnh dân tù trưởng. Vào mỗi năm hai quý xuân thu, ông đều cùng với vợ con trai gái kiểm đếm đàn gia súc ở nơi có sông suối, lấy săn bắn làm vui.

Nhĩ Chu Tân Hưng hưởng thọ 47 tuổi. Bắc Ngụy Hiếu Minh Đế Nguyên Hủ truy tặng Tán kỵ thường thị, Bình Bắc tướng quân, Hằng Châu thứ sử, thụy hiệu là Giản. Sau này Nhĩ Chu Vinh truy tặng cha mình làm Thị trung, Thái sư, Tướng quốc, Tây Hà quận vương.

Tuổi trẻ
Trong những năm Chính Quang (520 – 525), Nhĩ Chu Vinh kế vị cha mình làm tù trưởng bộ lạc, được phong làm Trực tẩm, Du kích tướng quân. Ông từ nhỏ thông minh, nhanh nhẹn, gặp việc rất quyết đoán. Khi trưởng thành, Nhĩ Chu Vinh thích săn bắn, trong cuộc săn thường sắp đặt như bày trận, hiệu lệnh nghiêm túc, không ai dám sai phạm.

Tú Dung có ba cái hồ lớn, ở trên núi cao, trong vắt mà không thấy đáy, ông từng cùng Nhĩ Chu Tân Hưng dạo chơi ở Kỳ Liên Trì, người Bắc Ngụy gọi là Thiên Trì, đột nhiên nghe được tiếng sáo tiếng trống giữa không trung. Nhĩ Chu Tân Hưng nói với con trai: "Nghe người già trong bộ lạc nói, người nào nghe được những âm thanh này, đều làm đến chức vị công phụ, ta đã già rồi, việc này sẽ ứng nghiệm với con. Hãy gắng lên."

Sự nghiệp

Thời loạn quật khởi, trấn áp khởi nghĩa

Thời loạn quật khởi
Nhĩ Chu Vinh vừa kế vị, Lục Trấn khởi nghĩa nổ ra. Khắp nơi từ Ký Châu, Tịnh Châu đến phía tây Tần, Lũng, đều có nổi dậy, như thế lửa đốt đồng, triều đình phái Đại đô đốc Lý Sùng chinh thảo, nhưng thất bại. Nhĩ Chu Vinh thừa cơ giải tán việc chăn nuôi của gia tộc, chiêu tập nghĩa dũng, cấp cho họ quần áo, chiến mã, tổ chức nên một đội quân Khiết Hồ mạnh mẽ, nắm lấy cơ hội vì triều đình mà ra sức, từng bước kiến lập bá nghiệp cho riêng mình.

Khả hãn Nhu Nhiên là A Na Khôi thừa cơ vào cướp bóc biên thùy phía bắc, triều đình hạ chiếu ban cho Nhĩ Chu Vinh cờ tiết, phong làm Quan quân tướng quân, biệt tướng, theo đô đốc Lý Sùng chinh thảo. Vinh đưa 4.000 bộ hạ đuổi theo, vào sâu trong sa mạc, không kịp mà về.

Trấn áp khởi nghĩa lần thứ 1
Người Hồ nương nhờ ở Tú Dung là Khất Phù Mạc Vu phá quận giết thái thú; kẻ chăn dê ở Nam Tú Dung là Vạn Tử Khất Chân, giết Thái phó khanh Lục Duyên; kẻ chăn dê ở Tịnh Châu là Tố Hòa Bà Lôn Hiểm nổi dậy, Nhĩ Chu Vinh trước sau đều đánh dẹp được. Ông dời sang làm Trực Các tướng quân, Quan quân tướng quân, vẫn làm Biệt tướng.

Người Hồ là Khất, Bộ Lạc Kiên Hồ ở Qua Châu, Lưu A Như ở Tứ Châu; người Sắc Lặc là Bắc Liệt Bộ Nhược làm phản ở Ốc Dương, Nhĩ Chu Vinh cũng diệt được.

Nhờ công lao, ông được phong làm An Bình huyện Khai quốc hầu, thực ấp 1000 hộ, còn được gia phong làm Thông trực tán kỵ thường thị.

Trấn áp khởi nghĩa lần thứ 2
Người Sắc Lặc là Hộc Luật Lạc Dương làm phản ở phía tây Tang Càn, cùng kẻ chăn dê là Phí Dã Đầu tạo thành thế ỷ giốc, Nhĩ Chu Vinh đưa kỵ binh đến phá Lạc Dương ở Thâm Tỉnh, đuổi Phí Dã Đầu đến Hà Tây. Triều đình thăng cho ông làm Bình Bắc tướng quân, Quang lộc đại phu, Giả An Bắc tướng quân, còn nhậm chức Bắc Đạo đô đốc. Sau đó ông nhận chức Vũ Vệ tướng quân, không lâu lại gia phong Sứ trì tiết, nhận chức An Bắc tướng quân, Đô đốc Hằng, Sóc thảo lỗ chư quân, tiến phong tước vị làm Bác Lăng quận công, tăng thực ấp thêm 500 hộ. Ngoài ra tước vị Lương quận công của Nhĩ Chu Đại Cần ngày trước, được ban cho con trai thứ hai của ông. Nhĩ Chu Vinh đưa quân đến Tứ Châu, thứ sử Úy Khánh Tân đóng cửa thành không cho ông vào. Vinh nổi giận, tấn công chiếm thành, để người chú họ là Nhĩ Chu Vũ Sanh làm thứ sử, bắt Khánh Tân về Tú Dung. Bởi vì binh uy của ông ngày càng thịnh, triều đình cũng không dám trách tội, còn phong làm Trấn Bắc tướng quân.

Năm Hiếu Xương thứ 2 (526), Tiên Vu Tu Lễ tụ tập lưu dân Bắc Trấn, khởi binh ở Định Châu, đánh bại Bắc Đạo đô đốc Trưởng Tôn Trĩ của triều đình. Nhĩ Chu Vinh dâng biểu xin được về phía đông chinh thảo, được thăng làm Chinh Đông tướng quân, Hữu Vệ tướng quân, Giả Xa Kỵ tướng quân, Đô đốc việc quân 6 châu Tịnh, Tứ, Phần, Quảng, Hằng, Vân, thăng làm Đại đô đốc, gia phong Kim tử quang lộc đại phu. Khi Đỗ Lạc Chu chiếm được Trung Sơn, hoàng đế muốn tự mình chinh thảo, lấy Vinh làm tả quân, nhưng không tiến hành. Không lâu sau, Tiên Vu Tu Lễ bị bộ hạ Nguyên Hồng Nghiệp sát hại, nhưng Hồng Nghiệp lại bị thủ hạ là Cát Vinh sát hại. Cát Vinh thu lấy tất cả bộ hạ của Tu Lễ, lại đánh bại và giết chết của Đỗ Lạc Chu, thôn tính bộ hạ của Lạc Chu. Nhĩ Chu Vinh sợ Cát Vinh tiến về phía nam bức Nghiệp Thành, dâng biểu xin đưa 3000 kỵ binh tiến về phía đông tăng viện Tương Châu, Hiếu Minh đế không cho. Ông dời sang làm Xa Kỵ tướng quân, Hữu quang lộc đại phu, còn tiến vị làm Nghi đồng tam tư.

Nhĩ Chu Vinh cho rằng mình ở phía tây nhàn hạ, còn tình thế phía đông Thái Hành Sơn chưa yên, nên dâng biểu lên triều đình xin đưa quân đến Phũ Khẩu để tổ chức phòng ngự. Ông đưa quân phía bắc giữ Mã Ấp, phía đông chẹn Tỉnh Hình, chiêu mộ nghĩa dũng, tăng cường lực lượng.

Bàn mưu phế lập, tiến về Lạc Dương

Bàn mưu phế lập
Hiếu Minh Đế chán ghét gian thần Trịnh Nghiễm, Từ Hột, nhưng bản thân lại bị Linh thái hậu (Hồ thái hậu) khống chế nên không có cách nào, vì thế, vua hạ mật chiếu cho Nhĩ Chu Vinh, lệnh cho Nhĩ Chu Vinh đưa quân đến kinh sư, hòng uy hiếp Hồ thái hậu. Vinh tiếp mật chiếu, lệnh cho bộ tướng Cao Hoan làm tiền phong, đưa quân nam hạ, đến Thượng Đảng , Hiếu Minh Đế đột nhiên đổi ý, lại hạ mật chiếu, lệnh cho ông dừng lại.

Ngày 29 tháng 2 năm Vũ Thái thứ nhất (528), Hiếu Minh Đế bị Hồ thái hậu hạ độc sát hại, đột ngột qua đời, hưởng dương 19 tuổi. Nhĩ Chu Vinh nghe tin thì nổi giận, liền bàn bạc với Nguyên Thiên Mục, một mặt chuẩn bị tiến quân đến Lạc Dương, một mặt dâng biểu kết tội Trịnh Nghiễm, Từ Hột đầu độc Hoàng đế, yêu cầu giết chết Trịnh, Từ để dẹp nỗi bất bình của thiên hạ. Hồ thái hậu phái em họ của ông là Nhĩ Chu Thế Long, đang làm Trực các tướng quân, đến Tấn Dương an ủi, khuyên giải. Vinh muốn giữ Thế Long ở lại, Thế Long nói: "Trung ương đối với ngài đã có hoài nghi, vì thế họ phái tôi đi trước, như bây giờ ngài giữ tôi ở lại, khiến cho trung ương đề cao cảnh giác, họ sẽ có chuẩn bị, thì không phải là kế hay." Nhĩ Chu Vinh mới để Thế Long trở về.

Nhĩ Chu Vinh cùng Nguyên Thiên Mục bàn bạc, muốn ủng hộ Trường Lạc Vương Nguyên Tử Du, cháu nội của Hiến Văn Đế Thác Bạt Hoằng, lên ngôi. Ông phái cháu trai Nhĩ Chu Thiên Quang, thân tín Hề Nghị, thị tòng Vương Tương bí mật đến Lạc Dương trao đổi ý kiến với Nhĩ Chu Thế Long. Bọn Thiên Quang đến gặp Nguyên Tử Du, bày tỏ nỗi lòng của Nhĩ Chu Vinh, Nguyên Tử Du nhận lời.

Bọn Thiên Quang trở về Tấn Dương, Nhĩ Chu Vinh vẫn còn do dự, chưa dám quyết định. Ông cầu khấn thần minh, bèn dùng đồng đúc tượng của 6 người cháu trai của Hiến Văn Đế, chỉ có tượng của Nguyên Tử Du đúc xong. Ông liền từ Tấn Dương khởi binh nam hạ, Nhĩ Chu Thế Long cũng trốn khỏi Lạc Dương, đến Thượng Đảng cùng ông hội họp.

Tiến về Lạc Dương
Linh thái hậu rất sợ hãi, triệu tập các thân vương, công tước vào cung, nhưng bọn họ đều căm ghét bà ta, không ai nói gì cả. Linh thái hậu đành làm theo đề xuất của Từ Hột, đưa quân đóng giữ những nơi hiểm yếu. Triều đình lệnh cho Hoàng môn thị lang Lý Thần Quỹ làm đại đô đốc, cùng Trịnh Quý Minh, em họ Trịnh Nghiễm là Trịnh Tiên Hộ đưa quân bảo vệ cầu lớn của Hoàng Hà; Vũ Vệ tướng quân Phí Mục giữ bến Tiểu Bình.

Nhĩ Chu Vinh đến Hà Nội, lại phái Vương Tương bí mật đến Lạc Dương, nghênh tiếp Nguyên Tử Du. Ngày 9 tháng 4, Tử Du cùng anh trai Bành Thành vương Nguyên Thiệu, em trai Bá Thành công Nguyên Tử Chính, từ Cao Chử (một hòn đảo nhỏ của Hoàng Hà) sang bờ bắc Hoàng Hà. Ngày 10, Tử Du cùng Nhĩ Chu Vinh gặp mặt tại Hà Dương, các tướng sĩ tung hô vạn tuế. Ngày 11, Nguyên Tử Du đăng cơ lên ngôi Hoàng đế, là Bắc Ngụy Hiếu Trang Đế, phong Nguyên Thiệu làm Vô Thượng vương, Nguyên Tử Chính làm Thủy Bình vương, Nhĩ Chu Vinh làm Sứ trì tiết, Thị trung, Đô đốc trung ngoại chư quân sự, Đại tướng quân, Khai phủ, kiêm Thượng thư lệnh, Lĩnh quân tướng quân, Lĩnh tả hữu, Thái Nguyên vương, thực ấp 2 vạn hộ.

Trịnh Tiên Hộ là bạn cũ của Nguyên Tử Du, nghe tin Tử Du lên ngôi, cùng Trịnh Quý Minh mở cửa thành Bắc Trung nghênh đón. Lý Thần Quỹ đưa quân đến Hoàng Hà, nghe tin thành Bắc Trung thất thủ, lập tức trốn về. Phí Mục cũng vất bỏ quân đội, đầu hàng Nhĩ Chu Vinh. Tin xấu liên tiếp truyền về kinh, lòng người đại loạn. Từ Hột giả truyền thánh chỉ, chiều tối mở cửa cung, lấy 17 con ngự mã, chạy về phía đông đến Duyện Châu; Trịnh Nghiễm cũng trốn về Khai Phong. Linh thái hậu không biết làm sao, triệu tập toàn thể cơ thiếp của Hiếu Minh Đế, lệnh cho họ xuất gia làm ni cô, bà cũng tự mình cạo đầu.

Thảm sát Hà Âm, không dám thoán ngôi

Thảm sát Hà Âm

Nhĩ Chu Vinh truyền lời đến kinh thành, lệnh cho bá quan văn võ nghênh đón Hoàng đế. Ngày 12 tháng 4, bá quan đem ngọc tỷ, pháp giá đến cầu lớn của Hoàng Hà nghênh đón Hiếu Trang Đế. Ngày 13 tháng 4, Nhĩ Chu Vinh soái kỵ binh tiến vào Lạc Dương, lùng bắt Linh thái hậu và Nguyên Chiêu, đưa đến Hà Âm. Linh thái hậu gặp Nhĩ Chu Vinh, hết sức giải thích, biện hộ cho hành vi của mình. Ông không thèm nghe, phất tay áo bỏ đi, sai người ném Linh thái hậu và Nguyên Chiêu xuống sông Hoàng Hà cho chết đuối.

Phí Mục bí mật kiến nghị với Nhĩ Chu Vinh: "Quân đội của ngài, nhiều không quá 1 vạn, bây giờ rong ruổi đường xa, thẳng tiến Lạc Dương, không gặp sự kháng cự đáng kể nào, vì thế không có chiến thắng nào để giương oai, nhiều người trong lòng sẽ không phục." Ông ta hiến kế cho Nhĩ Chu Vinh, dùng danh nghĩa xử phạt để bày ra một cuộc tru sát toàn bộ văn võ bá quan, rồi lập ra phe cánh của riêng mình ở triều đình. Sau này ông trở về phương bắc, không thể tùy tiện qua lại Thái Hành sơn, cũng không sợ trung ương phát sinh biến cố gì! Nhĩ Chu Vinh đồng ý, hỏi ý kiến của thân tín là Mộ Dung Thiệu Tông. Thiệu Tông can ngăn, cho rằng việc làm này sẽ khiến nhân dân cả nước thất vọng. Ông không nghe.

Nhĩ Chu Vinh mời Hiếu Trang Đế dạo chơi ven bờ tây Hoàng Hà, đến Đào Chử (tây bắc Hà Âm). Ông đưa văn võ bá quan ra thành nghênh đón, đến phía tây bắc của hành cung, nói rằng cần phải tế thiên thần. Mọi người tập hợp xong, ông đưa 2000 kỵ binh vây kín bốn phía, rồi lớn tiếng chỉ trích: "Thiên hạ đại loạn, hoàng đế (Hiếu Minh Đế) bị sát hại, đều là do quan viên tham ô tàn bạo, ngược đãi nhân dân, không biết phò tá hoàng đế."

Ông hạ lệnh đánh giết, kỵ binh xông lên, văn võ bá quan đều bó tay chịu chết dưới lưỡi đao vó ngựa. Thừa tướng Cao Dương vương Nguyên Ung, Tư không Nguyên Khâm, Nghi đồng tam tư Nghĩa Dương vương Nguyên Lược, cháu của danh tướng Vương Tuệ Long thời Thái Vũ Đế là Hoàng môn lang Vương Tuân Nghiệp,… hơn 2000 người bị giết hại. Còn hơn 100 quan viên đến sau, Nhĩ Chu Vinh tha cho họ.

Không dám thoán ngôi
Nhĩ Chu Vinh lại lệnh cho quân đội tuyên truyền: "Họ Nguyên diệt, họ Nhĩ Chu hưng!" Mọi người đều hô vang vạn tuế. Nhĩ Chu Vinh phái vài chục võ sĩ, đến thẳng hành cung, gặp lúc Hiếu Trang Đế cùng Vô Thượng vương Nguyên Thiệu, Thủy Bình vương Nguyên Tử Chính ra khỏi trướng xem xét. Từ trước, Nhĩ Chu Vinh đã phái người Tịnh Châu là Quách La Sát, người bộ lạc Sắc Lặc là Bắc Liệt Sát Quỷ làm thị tòng bên cạnh Hiếu Trang Đế, trá xưng là bảo vệ chặt chẽ. Hai người ôm lấy Hiếu Trang Đế, kéo ông ta vào trong trướng. Ở bên ngoài, võ sĩ liền chém chết Nguyên Thiệu và Nguyên Tử Chính. Đến canh tư, Nhĩ Chu Vinh lại phái người đưa Hiếu Trang Đế về nghỉ ở doanh trại đặt tại cầu lớn Hoàng Hà.

Hiếu Trang Đế vừa buồn rầu vừa uất ức, phái người nói với Nhĩ Chu Vinh, muốn nhường ngôi cho ông. Cao Hoan khuyên ông nhận lời, Hạ Bạt Nhạc thì can ngăn. Nhĩ Chu Vinh do dự, bèn dùng đồng đúc tượng của chính mình, trước sau 4 lần, đều không xong. Người Yên Quận là Công tào tham quân Lưu Linh Trợ, giỏi chiêm bốc, rất được Nhĩ Chu Vinh tín nhiệm, cũng cho rằng thiên thời, nhân hòa đều không thuận. Nhĩ Chu Vinh nói: "Nếu ta không làm được, thì ủng hộ Nguyên Thiên Mục!" Lưu Linh Trợ nói: "Nguyên Thiên Mục cũng không làm được, chỉ có Trường Lạc vương (Hiếu Trang Đế) đã được trời cao tuyển định."

Nhĩ Chu Vinh cũng hoảng hốt, không thể đứng vững, rất lâu sau mới tỉnh táo trở lại, hối hận mà nói rằng: "Đã đúc tượng không xong, đành lấy cái chết để tạ tội với triều đình." Hạ Bạt Nhạc xin giết Cao Hoan, để tỏ lòng với thiên hạ, ông không đồng ý.

Cuối canh tư, ông đưa Hiếu Trang Đế từ cầu lớn Hoàng Hà đến ngự doanh. Nhĩ Chu Vinh đợi trước đầu ngựa, quỳ xuống vái lạy, xin được chết.

Dời đô không được, say rượu suýt chết

Dời đô không được
Kỵ binh bộ hạ của Nhĩ Chu Vinh tàn sát bá quan, không dám tiến vào Lạc Dương, bèn vận động việc dời đô, nhưng Nhĩ Chu Vinh hồ nghi không quyết, Vũ vệ tướng quân Phiếm Lễ khuyên ông tạm dừng việc đó lại.

Ngày 14 tháng 4, Hiếu Trang Đế được Nhĩ Chu Vinh hộ tống tiến vào Lạc Dương, tuyên bố đại xá. Hiếu Trang Đế nhất loạt thăng 5 cấp cho tướng sĩ của Nhĩ Chu Vinh, văn võ bá quan còn ở lại kinh sư đều được thăng 2 cấp, nhân dân được miễn thuế 3 năm. Nhưng văn võ bá quan còn sống sót đều bỏ trốn, chỉ có một mình Tán kỵ thường thị Sơn Vĩ đến tạ ơn. Có tin đồn Nhĩ Chu Vinh sẽ thả cho kỵ binh vào thành cướp bóc chém giết, nhân dân Lạc Dương chấn động sợ hãi, rối rít bỏ trốn, dân số trong thành 10 phần chỉ còn 1, 2. Quan viên, thủ vệ trong triều đình, nội cung đều không còn ai.

Nhĩ Chu Vinh dâng biểu nhận tội, xin truy tặng cho những người đã chết, Hiếu Trang Đế phê chuẩn, quan viên, dân chúng mới dần dần trở lại. Nhưng Nhĩ Chu Vinh vẫn muốn dời đô, Đô quan thượng thư Nguyên Kham hết sức can ngăn, làm cho Nhĩ Chu Vinh nổi giận, đem sự kiện Hà Âm ra dọa nạt, Nguyên Kham vẫn thản nhiên đối đáp. Hôm sau, Nhĩ Chu Vinh đành phải nhận sai với Hiếu Trang Đế, rồi không nói đến việc dời đô nữa.

Say rượu suýt chết
Ngày 1 tháng 5, Hiếu Trang Đế phong Nhĩ Chu Vinh làm Bắc Đạo đại hành đài. Nhĩ Chu Vinh vào cung, lại một lần nữa xin lỗi Hiếu Trang Đế về sự kiện Hà Âm. Hiếu Trang Đế tự mình ngăn cản không cho ông quỳ lạy, nói rằng không để bụng việc đó. Nhĩ Chu Vinh vô cùng vui vẻ, uống rượu đến say mèm, Hiếu Trang Đế muốn nhân cơ hội này giết chết ông, nhưng thị tòng ra sức can ngăn, đưa ông đến nghỉ ở Trung Thường Thị Tỉnh. Nhĩ Chu Vinh nửa đêm tỉnh dậy, biết mình rơi vào cảnh ngộ rất nguy hiểm, vô cùng kinh hãi, ngồi đợi trời sáng, không dám chợp mắt.

Con gái của Nhĩ Chu Vinh là phi tần của Hiếu Minh Đế. Nhĩ Chu Vinh muốn Hiếu Trang Đế lấy làm hoàng hậu, Hiếu Trang Đế do dự, Hoàng môn thị lang Tổ Oánh so sánh cuộc hôn nhân này với việc Tấn Văn công lấy con gái nước Tần thời Xuân Thu. Hiếu Trang Đế bèn đồng ý.

Ngày 5 tháng 5, Nhĩ Chu Vinh lên đường trở về Tấn Dương, sai Nguyên Thiên Mục đến đóng quân ở Lạc Dương. Ngày 10 tháng 7, Nhĩ Chu Vinh được phong làm Trụ quốc đại tướng quân, kiêm Lục thượng thư sư, còn lại như cũ.

Đánh dẹp Cát Vinh, phân tán tàn quân

Bắt sống Cát Vinh
Thủ lĩnh nghĩa quân Tề đế Cát Vinh đưa quân bao vây Nghiệp Thành, nói phao lên rằng có trăm vạn quân, Tương Châu thứ sử Lý Thần Quỹ đóng chặt cửa thành cố thủ. Quân khởi nghĩa đưa kỵ binh đi thăm dò, vượt qua Cấp Quận, đến nơi nào cũng đốt phá, cướp bóc. Nhĩ Chu Vinh dâng sớ xin xuất binh thảo phạt, Hiếu Trang Đế phê chuẩn.

Tháng 9, Nhĩ Chu Vinh lệnh cho người cháu là thứ sử Tứ châu Nhĩ Chu Thiên Quang về Tấn Dương trấn thủ, tự mình soái lĩnh 7000 kỵ binh tinh nhuệ, mỗi kỵ binh đều mang thêm một con ngựa, đi xuyên qua Phũ Khẩu về phía đông, tiến vào đồng bằng Hà Bắc, do Hầu Cảnh đảm nhiệm tiền phong.

Cát Vinh hoành hành Hà Bắc từ năm trước, không có đối thủ, lần này lại chiếm ưu thế tuyệt đối về quân số, nghe tin quân triều đình đến, vui vẻ ra mặt, nói với mọi người: "Nhĩ Chu Vinh cũng dễ đối phó thôi, mỗi người đều cần chuẩn bị một sợ dây thừng dài, đợi sau khi bắt được bọn chúng sẽ trói lại." Ông ta ở phía bắc Nghiệp Thành, đắp lũy bày trận, dài mấy chục dặm, dang rộng đội hình mà tiến lên.

Nhĩ Chu Vinh đưa quân bí mật tiến vào hang núi, lấy 3 viên đốc tướng làm một tổ, mỗi tổ có vài trăm kỵ binh, lệnh cho bọn họ ở chỗ của mình, khuấy cho cát bụi bốc lên, đánh trống thật mạnh, reo hò thật lớn, khiến cho nghĩa quân không biết quân triều đình nhiều hay ít. Nhĩ Chu Vinh cho rằng: đánh giáp lá cà, người ngựa gặp nhau, dao không bằng gậy; vì thế hạ lệnh cho sĩ tốt mỗi người đều đem theo một cây gậy, đặt ở một bên yên ngựa; lại lo lắng trong lúc giao chiến sĩ tốt tranh nhau giết giặc lập công, ảnh hưởng đến việc đuổi theo, hạ lệnh không cho chặt đầu người (thời cổ đại dựa vào đầu người để tính quân công).

Bắt đầu giao chiến, Nhĩ Chu Vinh phát động đột kích, hiệu lệnh nghiêm khắc mà đơn giản, chiến sĩ đồng lòng hăng hái chiến đấu. Ông tự mình dẫn đầu, xông vào trận địch, rồi từ phía sau quân địch đánh ra, trong ngoài giáp công, đại phá quân khởi nghĩa, bắt sống Cát Vinh ngay trên chiến trường, toàn bộ quân khởi nghĩa đầu hàng.

Phân tán tàn quân
Nhĩ Chu Vinh vì quân khởi nghĩa quá nhiều, nếu như bắt bọn họ phân tán, chia cho các cánh quân, e ngại họ nghi ngờ sợ hãi, lại liên kết với nhau. Vì thế, ông hạ lệnh giải tán, lệnh cho bọn họ muốn lấy gì thì lấy, bạn bè thân thuộc, chiếu cố lẫn nhau, đi về địa phương nào đều có thể được. Quân khởi nghĩa rất vui mừng, một thoáng tản đi khắp nơi. Mấy chục vạn quân, chỉ trong một buổi sớm đã tan rã không còn ai. Đợi họ đi được trăm dặm, Nhĩ Chu Vinh thiết lập trạm thu nhận, tập hợp bọn họ lại, chia ra từng tổ, đưa đến các cánh quân, hoặc an trí họ ở nơi khác, khiến bọn họ mỗi người đều có được chỗ thích hợp. Lại tuyển chọn các thủ lĩnh nghĩa quân, dựa vào tài năng mỗi người, ủy nhiệm quan chức, khiến cho những người mới quy phụ đều được an định; người thời ấy đều khâm phục Nhĩ Chu Vinh đã xử lý nhanh nhẹn và chính xác.

Trước khi Nhĩ Chu Vinh đưa quân thảo phạt Cát Vinh, lệnh cho quân sĩ bày cuộc đi săn. Có hai con thỏ ở trước ngựa, ông bèn phóng ngựa giương cung mà thề rằng: "Trúng thì bắt được Cát Vinh, không trúng thì hỏng." Rồi buông dây thì trúng, ba quân hoan hô. Sau khi phá được nghĩa quân, ông lệnh cho người lập bia ở chỗ đó, gọi là "Song thỏ bi". Trong đêm trước khi giao chiến, mơ thấy một người đòi Cát Vinh một thanh Thiên ngưu đao, Cát Vinh không chịu. Người này tự xưng mình là Đạo Vũ Đế, Cát Vinh bèn dâng đao, người này đem giao cho Nhĩ Chu Vinh. Ông tỉnh dậy thì vui mừng, tự biết trận này chắc thắng.

Nhĩ Chu Vinh đem Cát Vinh nhốt vào xe tù, đưa về Lạc Dương. 5 châu Ký (Tín Đô), Định (Trung Sơn), Thương (Nhiêu An), Doanh (Quân Thành, Triệu Đô), Ân (Quảng A) đều được bình định. Khi ấy, Thượng Đảng Vương Nguyên Thiên Mục đóng quân ở phía nam Triều Ca , các cánh quân của Mục Thiệu, Dương Xuân đều chưa rời khỏi kinh sư, mà Cát Vinh đã bị tiêu diệt, đều quay trở về.

Ngày 17 tháng 9, Hiếu Trang Đế thăng Nhĩ Chu Vinh làm Đại thừa tướng, Đô đốc Hà Bắc, kì ngoại chư quân sự. Con trai của ông là Bình Xương Công Nhĩ Chu Văn Thù, Xương Nhạc Công Nhĩ Chu Văn Sướng đồng thời được phong vương. Ngày 12 tháng 10, con trai Nhĩ Chu Vinh là Nhĩ Chu Bồ Đề được phong Phiêu kỵ đại tướng quân, Khai phủ nghi đồng tam tư. Ngày 13 tháng 10, triều đình chỉ định 7 quận như quận Trường Lạc… mỗi quận 1 vạn hộ, cộng với phần đã được phong trước đó, cả thảy là 10 vạn hộ, làm thực ấp của Nhĩ Chu Vinh. Ngày 14 tháng 10, lại gia phong ông làm thái sư, đều là thưởng công Nhĩ Chu Vinh đã bắt được Cát Vinh.

Hội quân cần vương, đẩy lùi quân Lương

Hội quân Trưởng Tử
Từ năm Kiến Nghĩa thứ nhất (528), Bắc Hải vương Nguyên Hạo chạy sang đầu hàng nhà Lương, được Lương Vũ Đế phong làm Ngụy vương. Triều đình cho rằng Hạo thế cô lực mỏng, không lấy làm lo lắng, mùa xuân năm Vĩnh An thứ 2 (529), chiếu lệnh Nguyên Thiên Mục đưa quân thảo phạt thủ lĩnh nghĩa quân Hán Vương Hình Cảo đang làm loạn ở Tam Tề , rồi mới quay lại đánh Hạo. Nguyên Hạo thấy đại quân chưa về, được quân nhà Lương hộ tống, thừa cơ đi tắt, chiếm được Lương Quốc, Cổ Hành mà tây tiến. Quân Lương do Trần Khánh Chi chỉ huy rất thiện chiến, khiến Huỳnh Dương, Hổ Lao đều không giữ được. Tháng 5, Hiếu Trang Đế chạy ra Hà Bắc.

Nhĩ Chu Vinh nghe tin, lập tức đến Trưởng Tử gặp Hiếu Trang Đế, một mặt điều binh khiển tướng, tự mình làm tiền phong, tiến về Lạc Dương. Trong vòng 10 ngày, các lộ binh mã cần vương đều đến tập kết, lương thực, vũ khí, xe cộ, khôi giáp,… lục tục chuyển đến.

Nhĩ Chu Vinh tiến đánh Hà Nội, Nguyên Thiên Mục sau khi dẹp được loạn Hình Cảo cũng vượt sông đến hội quân. Ngày 22 tháng 6, ông chiếm được Hà Nội, chém tướng giữ thành Tông Chính  Trân Tôn, Nguyên Tập. Hiếu Trang Đế đến Hà Nội.

Giành lại Lạc Dương
Nhĩ Chu Vinh cùng Nguyên Hạo cách sông đối địch. Hạo lệnh cho đô đốc An Phong vương Nguyên Duyên Minh men sông cố thủ. Trần Khánh Chi trong vòng 3 ngày, phát động 11 đợt công kích, sát thương quân Ngụy rất nhiều. Vinh vẫn chưa có thuyền, không thể vượt sông, muốn quay về phương bắc. Hoàng môn lang Dương Khản, Cao Đạo Mục đều cho rằng nếu đại quân trở về, sẽ làm cho thiên hạ thất vọng, tuyệt đối không thể làm thế. Lưu Linh Trợ cũng nói với ông: "Không quá 10 ngày, bờ nam Hoàng Hà sẽ phát sinh chiến loạn." Người Chánh Bình là Phục Ba tướng quân Dương Tiêu, cùng gia tộc của ông ta sống trên Mã Chử (một hòn đảo nhỏ giữa Hoàng Hà), có vài con thuyền nhỏ, xin làm hướng đạo.

Ngày 18 tháng 6 nhuận, Nhĩ Chu Vinh lệnh cho Nhĩ Chu Triệu, Hạ Bạt Thắng nhân đêm tối, từ mũi đá phía tây Mã Chử, bí mật vượt sông, tập kích đại doanh của Lĩnh quân tướng quân Nguyên Quán Thụ, con trai của Nguyên Hạo. Nguyên Quán Thụ bị bắt sống. Quân của Nguyên Duyên Minh nghe tin dữ, lập tức tan rã. Nguyên Hạo như sét đánh bên tai, không biết làm sao, chạy khỏi Lạc Dương trốn về phương nam. Trần Khánh Chi đưa vài ngàn kỵ bộ binh, kết thành trận thế, triệt thoái về phía đông. Nhĩ Chu Vinh đuổi theo, nhưng không kịp.

Ngày 21 tháng 6 nhuận, xa giá vượt sông. Hiếu Trang Đế ở Hoa Lâm Viên, phong Nhĩ Chu Vinh làm Xa kỵ tướng quân, Nghi đồng tam tư. Ngày 22, lại phong ông làm Thiên Trụ đại tướng quân, tăng thực ấp thêm 10 vạn hộ, ban cho 20 vạn tiền, một bộ Vũ Bảo, một bộ Cổ Xuy.

Dẹp yên loạn lạc, khống chế triều đình

Dẹp yên loạn lạc
Trước đó, dư đảng của Cát Vinh là Hàn Lâu chiếm cứ U châu, triều đình muốn dẹp loạn Hình Cảo, nên trì hoãn thảo phạt ông ta. Nhĩ Chu Vinh sai Hạ Bạt Thắng giữ Trung Sơn, Hàn Lâu sợ uy danh của Thắng, không dám lấn thêm. Đến nay, Nhĩ Chu Vinh sai Tiêm Sơn  đô đốc Hầu Uyên thảo phạt Hàn Lâu, chỉ giao cho Hầu Uyên 700 kỵ binh. Có người hiềm rằng ít quân, Nhĩ Chu Vinh cho rằng Hầu Uyên giỏi lâm cơ ứng biến, nhưng không có năng lực chỉ huy đại quân, giao cho ông ta 700 người là đủ. Quả nhiên Hầu Uyên khéo dùng kế ly gián, dọa nạt khiến cho Hàn Lâu vứt bỏ quân đội, thành trì mà trốn chạy, bị Hầu Uyên bắt sống.

Khi ấy, Mặc Kỳ Sửu Nô, Tiêu Bảo Dần nhiễu loạn Quan Trung, thế lực cường thịnh. Nhĩ Chu Vinh sai người cháu là Nhĩ Chu Thiên Quang làm Sứ trì tiết, Đô đốc việc quân 4 châu Ung, Đông Ung, Kỳ, Nam Kỳ, Phiêu kỵ đại tướng quân, Ung Châu thứ sử, soái lĩnh Vũ Vệ tướng quân Hạ Bạt Nhạc làm Tả đại đô đốc, người Đại Quận là Chinh Tây tướng quân Hầu Mạc Trần Duyệt làm Hữu đại đô đốc cùng thảo phạt Sửu Nô. Vinh chỉ giao cho bọn Thiên Quang 1000 người, lấy binh mã các lộ ở tây Lạc Dương, giao cho họ chỉ huy. Hạ Bạt Nhạc đánh phá lưu dân Ba Thục khởi nghĩa ở Xích Thủy, thu lấy 2000 thớt ngựa, tuyển chọn tráng sĩ trong quân khởi nghĩa, đồng thời truy thu thuế ngựa, lấy thêm hơn 1 vạn thớt ngựa. Nhưng quân số vẫn là quá ít so với bọn Sửu Nô, Thiên Quang đến Ung Châu, lùi lại chưa dám đánh. Vinh cả giận, sai kỵ binh tham quân Lưu Quý dùng dịch mã đến thẳng quân doanh, phạt Thiên Quang 100 gậy, cho 2000 người đến tăng viện. Bọn Thiên Quang cả sợ, bèn tiến quân, liên tiếp thắng trận, bắt Sửu Nô, Bảo Dần, nhốt vào xe tù đưa về Lạc Dương. Thiên Quang lại bắt Vương Khánh Vân, Mặc Kỳ Đạo Nhạc, bình định xong Quan Tây. Tình hình loạn lạc ở Bắc Ngụy, đến đây thì chấm dứt.

Khống chế triều đình
Nhĩ Chu Vinh tuy ở Tấn Dương, vẫn khống chế được triều đình ở Lạc Dương, sắp đặt bè đảng thân tín ở bên cạnh Hiếu Trang Đế, dò xét động tĩnh, biết hết mọi chuyện lớn nhỏ. Nhĩ Chu Vinh từng gởi giấy cho Lại bộ, muốn dùng người của ông ta làm huyện lệnh Khúc Dương. Lại bộ thượng thư Lý Thần Tuấn thấy người đó tư cách quá kém, không nhận lời, mà phái một người khác đi nhậm chức. Vinh cả giận, sai người của ông đến Khúc Dương giành lấy quan chức. Nhĩ Chu Vinh xin cho người phương bắc làm thứ sử các châu ở nam Hoàng Hà, Hiếu Trang Đế không cho. Nguyên Thiên Mục đến gặp Hiếu Trang Đế khuyên giải, Hiếu Trang Đế vẫn cương quyết không cho. Vinh căm giận nói: "Thiên tử là do ta lập nên, ngày nay đã không muốn nghe lời ta rồi!"

Nhĩ Chu hoàng hậu là con gái của Nhĩ Chu Vinh, tính tình ganh ghét, ghen tuông. Hiếu Trang Đệ lệnh cho Nhĩ Chu Thế Long đến khuyên giải, nhưng Hoàng hậu cậy thế lực của cha mình, không thay đổi gì.

Hiếu Trang Đế bị Nhĩ Chu Vinh trong ngoài bức bách, luôn ấm ức không vui. Nhớ lại sự kiện năm xưa, Hiếu Trang Đế sợ Nhĩ Chu Vinh về sau trở mặt vô tình, bản thân cũng khó bảo toàn. Ông cùng với Thành Dương Vương Nguyên Huy và thị trung Lý Úc ngầm tính kế hại Nhĩ Chu Vinh. Thị trung Dương Khản và Thượng thư Hữu Bộc xạ Nguyên La cũng tham dự âm mưu này.

Cậy mạnh về kinh, bị hại trong cung

Cậy mạnh về kinh
Đúng vào lúc đó, Nhĩ Chu Vinh xin về kinh, thăm hỏi Nhĩ Chu hoàng hậu sắp sinh nở. Nguyên Huy kiến nghị thừa lúc Nhĩ Chu Vinh vào cung, bắt lấy mà giết đi. Nguyên Huy Nghiệp lại sợ Vinh đề phòng cẩn thận, không thể làm được. Hiếu Trang Đế do dự, không dám quyết định. Quan viên, nhân dân Lạc Dương nghe tin Vinh sắp đến, rối rít bỏ trốn. Vinh bèn gởi cho quan viên trong triều mỗi người một bức thư, nói rằng: muốn ra đi hay ở lại, hoàn toàn tôn trọng ý nguyện của mỗi người, không hề miễn cưỡng. Trung thư xá nhân Ôn Tử Thăng đem lá thư trình lên cho Hiếu Trang Đế, Đế biết rằng Vinh không thể không về kinh, rất không vui.

Thượng thư Tả bộc xạ Nhĩ Chu Thế Long cảnh giác hành động của Hiếu Trang Đế, nhắc nhở với Nhĩ Chu Vinh. Nhưng Vinh cậy thế lực của mình lớn mạnh, xé nát thư của Thế Long, nhổ nước bọt mà nói: "Mật của Thế Long nhỏ như chuột, ai dám làm thế chứ?" Vợ của ông cũng khuyên ông không nên về kinh, ông không nghe.

Tháng 8 năm Vĩnh An thứ 3 (530), Nhĩ Chu Vinh đưa 5000 kỵ binh từ Tịnh Châu về kinh, mọi người đều nói: "Nhĩ Chu Vinh làm phản!", lại có lời đồn: "Thiên tử nhất định muốn giết Nhĩ Chu Vinh!"

Tháng 9, Nhĩ Chu Vinh đến Lạc Dương, Hiếu Trang Đế tính toán lập tức bắt lấy ông mà giết đi, nhưng lại sợ Nguyên Thiên Mục còn ở Tịnh Châu, sẽ thành hậu hoạn, không thể phát động, vì thế, hoàng đế triệu Nguyên Thiên Mục vào kinh. Có người cảnh cáo Nhĩ Chu Vinh: "Hoàng thượng muốn trừ bỏ ông!", Vinh lập tức tấu lên Hiếu Trang Đế, hoàng đế nói: "Người ta ngoài mặt đều nói đại vương muốn giết trẫm, tin thế nào được!?" Vinh tự cho là mình tuyệt đối an toàn, mỗi lần vào cung tấn kiến, chỉ mang theo vài chục vệ sĩ, mà không mang theo vũ khí. Hiếu Trang Đế muốn dừng việc ám sát Nhĩ Chu Vinh, Thành Dương vương Nguyên Huy khuyên cương quyết thi hành.

Bị hại trong cung
Ngày 15 tháng 9, Nguyên Thiên Mục đến Lạc Dương, Hiếu Trang Đế ra thành nghênh đón. Ngày 25 tháng 9, Hiếu Trang Đế đặt phục binh ở đông sương của điện Quang Minh, nói rằng hoàng hậu đã hạ sinh hoàng tử, sai Nguyên Huy cưỡi ngựa đến báo với Nhĩ Chu Vinh. Khi ấy, Vinh và Nguyên Thiên Mục đang đánh bạc, hoàng cung phái văn võ bá quan đến triệu Vinh, liên tiếp thúc giục, Vinh bèn tin là thực, cùng Nguyên Thiên Mục nhập triều.

Nhĩ Chu Vinh và Nguyên Thiên Mục lập tức vào cung, Hiếu Trang Đế đang ngồi ở đông sương, mặt nhìn về phương tây, Vinh và Thiên Mục ngồi ở bên phải, nhìn về hướng đông nam. Nguyên Huy lên điện, hành lễ làm hiệu, Quang lộc thiếu khanh Lỗ An, Điển ngự Lý Khản Hy rút đao, từ đông sương xông ra. Nhĩ Chu Vinh nhảy dựng lên, xông thẳng đến đánh Hiếu Trang Đế, Đế vung Thiên ngưu đao chém Vinh ngã xuống. Bọn Lỗ An huy đao chém bừa, Nhĩ Chu Vinh, Nguyên Thiên Mục cùng con trai Vinh là Bồ Đề, Xa kỵ tướng quân Nhĩ Chu Dương Đổ,… hơn 30 người theo Vinh vào cung đều bị phục binh giết chết.

Hiếu Trang Đế nhặt cái hốt của Nhĩ Chu Vinh lên xem, thấy trên mặt có ghi mấy điều, đều là tên những tả hữu của hoàng đế đã bị bài trừ hoặc đang được nhiệm dụng, không phải là tâm phúc của Vinh, đều phải trục xuất khỏi cung đình. Hiếu Trang Đế nói: "Tên vô lại này nếu như sống qua khỏi ngày hôm nay, sẽ không tài nào chế phục hắn được!"

Nhĩ Chu Vinh bị giết khi mới 38 tuổi. Tin tức truyền ra, trong triều ngoài nội, ai cũng vui mừng.

Đánh giá

Ham thích săn bắn, tính cách tàn bạo
Nhĩ Chu Vinh yêu thích săn bắn, không quản xuân hạ thu đông, mỗi lần hoàn thành vòng vây, đều lệnh cho quan quân hành động chỉnh tề theo hiệu lệnh; chẳng may có một con hươu thoát khỏi vòng vây, ắt có vài người mất mạng. Từng có một binh sĩ, thấy cọp thì sợ hãi bỏ chạy, Nhĩ Chu Vinh hỏi anh ta: "Ngươi sợ chết à?" rồi lập tức chém đầu. Vì thế, mỗi lần đi săn, sĩ tốt đều như ở chiến trường. Từng có lần phát hiện một con cọp trong hang núi, Vinh lệnh cho mười người tay không đến bắt, nhưng không được làm bị thương con cọp, có vài người chết dưới miệng cọp dữ mới bắt được.

Nhĩ Chu Vinh xem việc săn bắn là một niềm vui, chỉ có bộ hạ của ông là vô cùng khổ sở. Nguyên Thiên Mục can ngăn, Vinh cho rằng săn bắn cũng là luyện binh, không nghe.

Công sánh Tào Tháo, tội tày Đổng Trác
Nhĩ Chu Vinh là một quân sự gia kiệt xuất, nhưng ông không phải là chính trị gia, quyền mưu gia. Chịu ảnh hưởng của Ngụy thư, người đời sau đánh giá ông: Công sánh Tào Tháo, tội tày Đổng Trác.

Đối với chính sự, dân tình, ông chẳng quan tâm, chỉ biết dùng vũ lực giải quyết vấn đề. Đối với việc bổ nhiệm quan lại, Nhĩ Chu Vinh xin cho ai thì không được không thành công, ông từng phái người của mình đi giành lấy quan chức, đuổi đi người mà triều đình mới bổ nhiệm.

Nhĩ Chu Vinh xem trọng nhân tài, đã thu dụng anh em Hạ Bạt (Doãn, Nhạc), Cao Hoan, Vũ Văn Thái,… nhận lời Hạ Bạt Thắng mà tha cho Úy Khánh Tân; nhưng chỉ thực sự trọng dụng con cháu họ Nhĩ Chu. Thời bấy giờ gọi là Nhĩ Chu ngũ hổ: các em họ là Thế Long, Độ Luật, Trọng Viễn; cháu trai là Triệu và Thiên Quang. Ông từng phái Hạ Bạt Nhạc chinh thảo Mặc Kỳ Sửu Nô, Tiêu Bảo Dần, nhưng Nhạc lo sợ, thông qua anh trai là Hạ Bạt Thắng đề cử Nhĩ Chu Thiên Quang. Chinh thảo Sửu Nô, Bảo Dần rồi Vương Khánh Vân, Vạn Sĩ Đạo Nhạc sau này, công lớn nhất phải thuộc về Nhạc.

Sau sự kiện Hà Âm, quan dân Lạc Dương sợ hãi, rối rít bỏ trốn. Quan viên không có, trực vệ trống rỗng, sĩ tử trong thành mười phần không còn được một. Sau đó, ông bổ nhiệm thân tín của mình nắm lấy các chức vụ quan trọng, khiến cho tình hình triều chính của Bắc Ngụy càng thêm hỗn loạn.

Nhĩ Chu Vinh chính là người đã đào mồ chôn cho vương triều Bắc Ngụy, đẩy nhanh vương triều này đến bờ diệt vong, có tác dụng thúc đẩy lịch sử phát triển.

Con trai
Nhĩ Chu Bồ Đề: Cuối thời Hiếu Minh Đế, được phong làm Vũ lâm giám. Đầu thời Hiếu Trang Đế, nhờ công lao của cha mình, làm Tán kỵ thường thị, Bình Bắc tướng quân, Trung thư lệnh. Chuyển làm Thái thường khanh, được thăng làm Phiêu kỵ đại tướng quân, Khai phủ nghi đồng tam tư, gia phong thị trung, đặc tiến. Khi mất mới 14 tuổi. Đầu thời Tiền phế đế Nguyên Diệp, truy tặng thị trung, Phiêu kỵ đại tướng quân, Tư đồ công, Ký Châu thứ sử, thụy là Huệ.

Em Bồ Đề là Xoa La: Đầu thời Hiếu Trang Đế, được phong làm Tán kỵ thường thị, Vũ Vệ tướng quân. Ban đầu được tập tước Lương quận công, lại tiến tước làm vương. Khi mất, truy tặng Thị trung, Xa kỵ tướng quân, Tư không công, Ung Châu thứ sử.

Em Xoa La là Văn Thù: Đầu thời Hiếu Trang Đế, được phong Bình Xương quận Khai quốc công, tiến tước làm vương. Đầu thời Đông Ngụy Hiếu Tĩnh Đế, tập tước của cha làm Thái Nguyên Vương. Mất ở Tấn Dương khi mới được 9 tuổi.

Em Văn Thù là Văn Sướng, ban đầu được phong Xương Nhạc quận Khai quốc công, thực ấp 2000 hộ. Nhờ công phá Cát Vinh của cha mình, tiến tước làm vương, tăng ấp ngàn hộ. Được phong Tán kỵ thường thị, Phủ quân tướng quân. Sau đó được phong làm Tứ Châu thứ sử, vẫn giữ chức tướng quân như cũ, gia phong Khai phủ nghi đồng tam tư. Mùa xuân năm Vũ Định thứ 3 (545), bị buộc tội cùng Đông Quận thái thú Nhâm Trụ mưu phản, bị giết khi mới 18 tuổi.

Xem thêm
Nhà Bắc Ngụy
Bắc Ngụy Hiếu Minh Đế
Bắc Ngụy Hiếu Trang Đế
Cao Hoan
Cát Vinh

Tham khảo
Tư trị thông giám
Ngụy thư
Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2002), Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 2, Nhà xuất bản Thanh niên

Chú thích

Tướng nhà Bắc Ngụy
Người Sơn Tây (Trung Quốc)
Sinh năm 493
Mất năm 530
Tể tướng Trung Quốc
Gia tộc Nhĩ Chu
Hung Nô


title: Percina cymatotaenia

text:
The bluestripe darter (Percina cymatotaenia) là một loài cá thuộc họ Percidae. Nó là loài đặc hữu của Hoa Kỳ.

Tham khảo

 Gimenez Dixon, M. 1996. Percina cymatotaenia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Percina


title: Trần Duệ Tông

text:
Trần Duệ Tông (chữ Hán: 陳睿宗, 30 tháng 6 năm 1337 – 4 tháng 3 năm 1377) tên thật là Trần Kính là vị hoàng đế thứ 10 của triều đại nhà Trần trong lịch sử Việt Nam. Ông trị vì từ năm 1372 đến khi tử trận vào năm 1377. Trần Duệ Tông là vị hoàng đế duy nhất trong lịch sử Việt Nam bị tử trận khi đương quyền. Xét trong 7 thế kỷ Chiến tranh Việt-Chiêm, ông cũng là vị Hoàng đế duy nhất bị tử trận khi đánh nhau với quân Chiêm Thành.

Trần Duệ Tông Hoàng đế có lòng dũng cảm, mong muốn chấn hưng Đại Việt đã bị tàn phá và suy yếu dưới thời Trần Dụ Tông, Dương Nhật Lễ, muốn trấn áp kẻ thù từ thời khai quốc của Đại Việt là Chiêm Thành. Nhưng vì ông quá nóng vội đánh bại kẻ địch mà ông xem là yếu ớt, nhược tiểu nên bị bại trận. Do ông là tấm bình phong lớn nhất cho dòng tộc nhà Trần khi đó, việc ông bị tử trận khiến Thượng hoàng Trần Nghệ Tông khiếp đảm, sau này hễ Chế Bồng Nga bắc tiến là cùng Hồ Quý Ly bỏ kinh thành chạy dài. Trận thua lớn ở Đồ Bàn khiến thế nước Đại Việt suy kém, những người kế vị đều vô tài, nhà Trần ngày càng suy.

Thân thế
Duệ Tông Hoàng đế tên thật là Trần Kính (陳曔), con thứ 11 của Minh Tông Duệ Hiếu Hoàng đế, mẹ ông là Đôn Từ Quý phi Lê Thị, em gái của Minh Từ Quý phi, người cùng mẹ với chính thất của Minh Tông là Hiến Từ Tuyên Thánh Hoàng hậu Trần Thị. Về mặt vai vế, ông là họ hàng của Lê Quý Ly, vì Quý Ly gọi mẹ ông là cô ruột.

Khi còn là hoàng tử, ông giữ tước hiệu Cung Tuyên Vương (恭宣王). Tên ngoại giao với nhà Minh của ông là Trần Đoan (陳煓), hoặc Trần Nhật Đoan (陳日煓).

Khôi phục nhà Trần
Vào năm 1369, vua Trần Dụ Tông (con thứ 10 của vua Trần Minh Tông) chết, không có con nối. Hiến Từ Thái hậu đứng ra lựa chọn người kế vị, và bà chọn cháu trai của mình, con trai của người con lớn của bà là Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, tên là Trần Nhật Lễ. Theo sử sách, Nhật Lễ vốn không phải là tông thất nhà Trần mà mẹ Lễ là đào hát, vợ của kép hát Dương Khương. Bà đã mang thai Lễ trước khi làm vợ Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, anh ruột cùng mẹ của Dụ Tông, mất năm 1363.

Nhật Lễ đăng ngôi, phong các chú, bác là Cung Tĩnh Đại vương Trần Nguyên Trác làm Thái tể, Cung Định Đại vương Trần Phủ làm Thái sư, Cung Tuyên vương Trần Kính làm Hữu Tướng quốc. Nhà vua về sau bỏ bê công việc, ham chơi, rượu chè, lại giết Hiến Từ Thái hậu vì bà hối hận việc lập Nhật Lễ. Dương Nhật Lễ cho đón Dương Khương, cha đẻ của Nhật Lễ, vào triều, song Nhật Lễ còn định đổi sang họ Dương khiến các quan trong triều bất bình.

Đêm ngày 20 tháng 9 năm 1370, các tông thất là: cha con Thái tể Trần Nguyên Trác, Trần Nguyên Tiết và hai người con của Thiên Ninh Công chúa đem người tôn thất vào thành định giết Nhật Lễ. Nhật Lễ trèo qua tường, nấp dưới cầu mới. Mọi người lùng không thấy, giải tán ra về. Khi trời sắp sáng, Nhật Lễ vào cung, chia người đi bắt Nguyên Trác cùng 17 người chủ mưu và tất cả đều bị hại.

Vào mùa đông, tháng 10 năm 1370, Cung Định vương vì có con gái làm Hoàng hậu của Nhật Lễ, sợ vạ lây đến mình nên tránh ra trấn Đà Giang (tức Gia Hưng), ngầm hẹn với các em là Cung Tuyên vương Trần Kính, Chương Túc quốc thượng hầu Trần Nguyên Đán, Thiên Ninh Công chúa Ngọc Tha hội ở sông Đại Lại, phủ Thanh Hóa để dấy quân. Trần Kính giúp ông đảm nhận việc sắm sửa mọi vũ khí, trang bị quân đội.

Vào tháng 11 năm 1370, tất cả anh em Trần Phủ, Trần Kính cùng với Thiên Ninh Công chúa dẫn quân về Kinh thành. Dương Nhật Lễ bị phế bỏ, giáng xuống làm Hôn Đức Công (昏德公).

Noi gương đời trước của nhà Trần thường giữ chế độ Hoàng đế và Thái thượng hoàng cùng trị nước, tháng 11 năm 1372, Nghệ Tông nhường ngôi cho Trần Kính và lên làm Thái thượng hoàng. Trần Kính lên ngôi, tức là Trần Duệ Tông. Trần Nghệ Tông tại vị với tôn hiệu Quang Hóa Anh Triết Thái thượng Hoàng đế (光華英哲太上皇帝), Duệ Tông xưng làm Khâm Hoàng (欽皇).

Trần Duệ Tông tiếp tục đường lối của cha ông, liên tục tuyển chọn nhân tài cho quốc gia. Sử cũ chép: "Ất Mão (năm 1375),... xuống chiếu chọn các quan viên, người nào có tài năng, luyện tập nghề võ, thông hiểu thao lược, thì không cứ là tôn thất đều làm tướng coi quân, đồng thời cho ra khỏi quân ngũ những người lính già cả, ốm yếu, bệnh tật..."

Ông đã tổ chức thi Đình năm 1374 tuyển chọn nhân tài cho quốc gia. Những nho sĩ thời đó như Đào Sư Tích (Trạng nguyên), Lê Hiến Phủ (Bảng nhãn), Trần Đình Thám (Thám hoa)... đều xuất thân từ bình dân, không trong hàng ngũ hoàng tộc. Ông rất coi trọng nho sỹ, coi đó là đại diện văn hiến nước nhà, nên cho ăn yến, áo xấp, tước phẩm...

Trần Duệ Tông còn rất chú trọng đề cao quy định riêng của triều đại. Ông hạ lệnh cho quân dân không được mặc áo kiểu người phương Bắc và không được bắt chước tiếng nói của các nước Chiêm – Lào. Ông còn quy định về mẫu mã các loại thuyền, xe ngựa, kiệu, tán, nghi, trượng và y phục, tất cả đều noi theo mũ áo của đời Trần Minh Tông. Tháng 4 năm 1374, đoàn sứ nhà Trần báo tin việc truyền ngôi cho nhà Minh hay.

Lâm nạn ở đất Chiêm
Do Đại Việt thường bị Chiêm Thành xâm lấn, Duệ Tông ra sức xây dựng quân đội hòng muốn dùng binh lực áp chế Chiêm Thành mãi mãi, nhưng không ngờ đó lại là mầm họa không chỉ với bản thân ông, mà còn khiến triều đại nhà Trần tiến gần đến bờ diệt vong.

Tháng 8 năm 1374, Duệ Tông cho dân đinh xung vào quân ngũ: hạng nhất xung vào Lan Đô, rồi đến hạng nhì, hạng ba. Người thấp bé nhưng mạnh khỏe cũng được xung lên hạng trên. Trước đây, quân Túc vệ có quân Tứ Thiên, Tứ Thánh, Tứ Thần, sau đặt thêm các quân Uy Tiệp, Bảo Tiệp, Long Dực, Thần Dực, Ý Yên, Thiên Trường, Bắc Giang, Điện Hậu, Long Tiệp, thích 3 chữ đen vào trán. Các quân Thị vệ, Tạc Ngạch, Hoa Ngạch, Tả Ban, Hữu Ban, Thanh Hóa, Nghệ An, Hóa Châu, Thuận Châu, Lâm Bình đều đặt quân hiệu. Có đại đội trưởng, đại đội phó làm tướng hiệu.

Năm 1376, chúa Chiêm là Chế Bồng Nga lại mang quân xâm lấn. Duệ Tông sai Đỗ Tử Bình đi đánh. Chế Bồng Nga sợ hãi, xin dâng 10 mâm vàng tạ tội. Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng chúa Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Duệ Tông càng quyết định thân chinh đi đánh, mặc cho mọi lời khuyên ngăn của các đại thần.

Tháng 12 năm 1376, Duệ Tông Hoàng đế cầm 12 vạn quân đánh Chiêm Thành. Ông sai Lê Quý Ly đốc vận lương thảo đến cửa biển Di Luân (tức Quảng Bình) rồi dừng quân 1 tháng để luyện sĩ tốt.

Tháng giêng năm 1377, quân Trần tiến vào cửa Thi Nại (Quy Nhơn), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh thành Đồ Bàn nước Chiêm. Chế Bồng Nga lập đồn giữ ngoài thành, rồi cho người trá hàng nói rằng Chế Bồng Nga đã bỏ thành trốn. Ngày 24, Duệ Tông muốn tiến quân ngay, đại tướng Đỗ Lễ can ngăn mãi nhưng ông không nghe, nói với quân sĩ rằng: "Ta mình mặc giáp, tay cầm gươm, dãi gió dầm mưa, lội sông, trèo núi, vào sâu trong đất giặc, không một người nào dám chống lại đó là trời giúp. Huống chi nay vua giặc nghe tiếng bỏ trốn, không có lòng đánh lại. Cổ nhân nói "Dụng binh quý ở nhanh chóng". Nay lại dùng dằng không tiến nhanh, thế là trời cho mà không lấy, để nó lại có mưu khác, thì hối không kịp?"

Và ông thúc quân tiến vào thành. Quân Chiêm 4 phía phục binh đổ ra đánh, quân Đại Việt thua to, mười phần chết đến 7, 8 phần. Duệ Tông bị hãm trong trận, cùng các tướng Đỗ Lễ, Nguyễn Nạp Hòa, Hành khiển Phạm Huyền Linh đều tử trận. Năm đó ông 41 tuổi.

Đỗ Tử Bình trước đã vu cáo chúa Chiêm, lúc đó lĩnh hậu quân không tới cứu ứng cho Duệ Tông. Lê Quý Ly cũng sợ hãi bỏ chạy. Thượng hoàng Nghệ Tông sai lấy xe cũi nhốt Tử Bình. Khi cũi giải Tử Bình trở về trên thuyền qua Thiên Trường, dân chúng tranh nhau lấy ngói, gạch ném vào thuyền mà chửi. Tuy nhiên khi về kinh, Quý Ly không hề bị Thượng hoàng Nghệ Tông trách cứ, còn Tử Bình chỉ bị đồ làm lính 1 năm, sau đó lại được cất nhắc lên chức vụ cao hơn trước.

Thượng hoàng Trần Nghệ Tông thấy ông vì việc nước mà bỏ mình, nên chiêu hồn chôn ở Hy Lăng và cho lập con trưởng của ông là Kiến Đức Đại vương Trần Hiện [陳晛] nối nghiệp nhà Trần, tức là Trần Phế Đế.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Trần Phế Đế sai sứ là Đình Thâm sang cáo phó với nhà Minh, và nói rằng Duệ Tông đi tuần nơi biên giới, bị chết đuối ở biển. Người Minh từ chối không sang viếng, lấy cớ rằng: Theo Kinh Lễ, có ba điều không nên thăm là: vì phạm tội mà chết ở trong ngục (úy), hoặc vì bị đè chẹt mà chết bẹp (áp), hoặc vì ngã xuống nước mà chết đuối (nịch).

Đình Thâm tranh luận, cãi rằng: "Người Chiêm chống nghịch, quấy nhiễu nơi biên giới, vua Duệ Tông có công chống ngoại hoạn, cứu nhân dân, vậy sao không nên viếng?" Nhà Minh mới sai sứ sang điếu tang ông. Bấy giờ Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương muốn nhân Đại Việt có đại tang và tổn thất nhân sự, tính chuyện xâm lược. Thái sư Lý Thiện Trường nói rằng: "Thấy em chết vì việc nước, anh lại lập con của em lên ngôi; xem nhân sự [xử tốt với nhau] như thế, thì đủ biết lòng trời [hãy còn tựa nước người ta]". Do đó, Chu Nguyên Chương đành thôi ý định xâm lấn.

Tuy nhiên, theo Minh thực lục, Trần Đoan (Duệ Tông) mất tháng 3 năm 1377 khi bị quân Chăm pa phản công, đầu năm 1378, em trai Trần Đoan là Trần Vĩ (tức Phế Đế) sai sứ là Trần Kiến Sâm (陳建琛) và Nguyễn Sĩ Ngạc (阮士諤) sang báo tang anh trai và cầu phong. Nhà Minh sai quan Trần Năng (陳能) mang lễ vật sang chia buồn.

Giai thoại về Chế Thắng Phu nhân
Tương truyền theo truyện dân gian, khi Trần Duệ Tông mang quân tới cửa biển Quảng Bình, gió thổi ngược khiến thuyền quân Trần không tiến được. Ông làm lễ cầu thần biển. Đêm đó thần biển báo mộng cho ông, đòi phải nộp 1 mỹ nhân mới cho thuận gió để quân đi qua.

Hôm sau, Duệ Tông thuật lại chuyện cho mọi người nghe. Mọi người sợ hãi, chỉ có bà Cung phi Nguyễn Thị Bích Châu tình nguyện hiến thân cho thần biển. Bà lao mình xuống biển chết và quân Trần đi qua được.

Sau này đến thời Lê Thánh Tông, năm 1471, cũng đi đánh Chiêm Thành, qua chỗ bà Bích Châu đã trầm mình. Bà hiện lên báo mộng cho vua Lê và xin làm lễ giải thoát. Vua Lê làm lễ cầu giải thoát cho bà và lập đền thờ ở cửa biển, phong làm Chế Thắng Phu nhân.

Báo mộng vua anh về sự diệt vong của nhà Trần
Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, tháng 3 năm 1394, Trần Nghệ Tông (anh Duệ Tông) lúc đó đang là Thượng hoàng, chiêm bao thấy ông đem quân đến và đọc bài thơ như sau:
Trung gian duy hữu xích chủy hầu,
Ân cần tiếm thượng bạch kê lâu.
Khẩu vương dĩ định hưng vong sự,
Bất tại tiền đầu tại hậu đầu.
Dịch là:
Ở giữa chỉ có loài mỏ đỏ,
Lăm le lấn lên lầu gà trắng.
Khẩu vương đã định việc hưng vong,
Không ở trước mà ở về sau.
Thượng hoàng tự mình chiết tự đoán là: "xích chủy" (miệng đỏ) ám chỉ Quý Ly, "bạch kê" (gà trắng) là Nghệ Tông vì ông tuổi Tân Dậu (1321), "khẩu vương" thì chữ khẩu (口) và chữ vương (王) ghép lại là chữ "quốc" (囯), việc nước còn hay mất sau sẽ thấy. Nghệ Tông tự đoán biết ngày sau mình qua đời nhà Trần sẽ mất nước. Mà đúng là như vậy, sau khi Nghệ Tông qua đời 6 năm, nhà Trần diệt vong.

Bình luận
Đại Việt sử ký toàn thư nhận định về Trần Duệ Tông như sau:
Vua ương gàn cố chấp, không nghe lời can, khinh thường quân giặc, nên mang họa vào thân chứ không phải là do bất hạnh.

Sử thần Lê Tung thời Lê Tương Dực đã nhận xét Trần Duệ Tông trong bài Đại Việt Thông giám Tổng luận:
"Duệ Tông mới được nhường ngôi, lưu tâm lo trị, chọn tướng rèn quân, mở khoa thủ sĩ, soạn bài để trâm, làm sách hoàng huấn, dường như cũng khá chịu làm. Song tin dùng ngoại thích, khởi mối cho gian thần tiếm ngôi, gạt lời sớ nói thẳng của Lê Tích, nghe lời tâu gian trá của Tử Bình, thân đi đánh Chiêm Thành, khinh suất vào động Ỷ Mang, liều quân chuốc vạ, đến nỗi bỏ mình."

Trong sách Thuyết Trần, Trần Xuân Sinh tổng kết một số ý kiến khác nhau về Duệ Tông. Có ý kiến cho Duệ Tông kiêu hãnh tự hại mình và hại các tướng sĩ; nhưng cũng có ý kiến ngược lại coi ông là người có khí phách và chết ở chiến trường không kết tội.

Sau khi Trần Minh Tông qua đời (1357), trong các hoàng đế nhà Trần thời hậu kỳ, ông là vị hoàng đế duy nhất có cá tính mạnh mẽ, mang hoài bão chấn hưng quốc gia. Ngôi vị của Nghệ Tông giành lại từ tay Dương Nhật Lễ phần nhiều do công lao của ông.

Cái chết của Duệ Tông là bước ngoặt lớn đối với nhà Trần thời hậu kỳ. Vua anh Nghệ Tông nhu nhược, vốn hoàn toàn dựa vào ông và sau khi ông mất lại hoàn toàn dựa vào Hồ Quý Ly khiến cơ nghiệp nhà Trần suy sụp. Nếu ông không chủ quan sớm bỏ mạng, nước Đại Việt ít ra có thể giảm thiểu được họa Chiêm Thành trong những năm tiếp theo và chừng nào còn ông, Quý Ly khó trở thành quyền thần mà thao túng triều đình. Cái chết của Duệ Tông được xem là thiệt thòi cho Đại Việt và cho nhà Trần.

Gia quyến
 Thân phụ: Hoàng đế Trần Minh Tông.
 Thân mẫu: Đôn Từ Hoàng thái phi Lê thị (? - 1347). Khi còn là phi tần của Minh Tông được giữ hàng Sung viên (充媛). Nghệ Hoàng sau khi lên ngôi truy phong làm Quang Hiến Thần phi (光憲宸妃), sau Duệ Tông truy phong thành Đôn Từ Hoàng thái phi (敦慈皇太妃).
 Hậu cung:
 Gia Từ Hoàng hậu Lê thị, em gái họ hàng của Hồ Quý Ly.
 Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu, mẫn tiệp thông tuệ, tuyệt sắc giai nhân.
 Cung phi Trần Thị Ngọc Hòa,được biết tới trong dân gian là Hoàng hậu Bạch Ngọc, con gái ông Trần Công Thiệu, quê làng Tri Bản, xã Thổ Hoàng, phủ Đức Quang, lộ Nghệ An (nay thuộc huyện Hương Khê, tỉnh Hà Tĩnh). Từ khi được tuyển vào cung, bà sinh được Huy Chân Công chúa.

 Hậu duệ:
 Trần Vĩ (陳煒 1359-1373), truy phong Chương Vũ Đại vương (彰武大王).
 Trần Hiện (陳晛), tức Xương Phù Đế (昌符帝) hoặc Giản Hoàng (簡皇), sau bị Nghệ Hoàng giáng làm Linh Đức vương rồi bắt thắt cổ chết.
 Trần Nguyên Diệu (陳元曜 ? - 23/1/1390), hàng Chiêm Thành, sau khi Chúa Chiêm Chế Bồng Nga chết lại chạy về Đại Việt nhưng bị giết.
 Chương Tĩnh vương Trần Nguyên Hy (陳元翬).
 Huy Chân Công chúa (輝真公主), mẹ là Trần Cung phi.

Chú thích

Tham khảo
Đại Việt Sử ký Toàn thư
Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục
Việt Nam sử lược
Trần Xuân Sinh (2006), Thuyết Trần, Nhà xuất bản Hải Phòng

Xem thêm

Nhà Trần
Trần Nghệ Tông
Trần Phế Đế
Dương Nhật Lễ
Chiến tranh Việt-Chiêm 1367-1396

Duệ Tông
Người Hà Nội
Vua tử trận
Sinh năm 1337
Mất năm 1377


title: Puiseux-en-Bray

text:
Puiseux-en-Bray là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 150 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Puiseuxenbray


title: Lasioglossum dichrous

text:
Lasioglossum dichrous là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1924


title: La Vaupalière

text:
La Vaupalière là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
La Vaupalière on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Palestine (định hướng)

text:
Palestine có thể có một trong các nghĩa sau:
 Palestine, một trong những tên gọi lịch sử dành cho vùng nằm giữa Địa Trung Hải và bờ sông Jordan cộng với những vùng đất kế giáp phía đông và nam
 Các lãnh thổ Palestine, quốc gia của người Palestine bao gồm Dải Gaza và Bờ Tây sông Jordan
 Chính quyền Dân tộc Palestine
 Nhà nước Palestine
 Palestine, Texas, một thành phố nằm ở bang Texas, Hoa Kỳ.


title: Poecilopsyche pandava

text:
Poecilopsyche pandava là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Poecilopsyche


title: Cuisy-en-Almont

text:
Cuisy-en-Almont  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Cuisyenalmont


title: Euryglossina narifera

text:
Euryglossina narifera là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1915.

Chú thích

Tham khảo

Euryglossina
Động vật được mô tả năm 1915


title: Dendrophorbium angelense

text:
Dendrophorbium angelense là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Dendrophorbium angelense. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Dendrophorbium
Thực vật Ecuador


title: Spilonota ocellana

text:
The Bud Moth (Spilonota ocellana) là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Loài này có ở the Palearctic ecozone (from châu Âu to miền đông Nga và Nhật Bản. It is also present on Madeira) và Bắc Mỹ.

Sải cánh dài 12–17 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 5 đến tháng 10 tùy theo địa điểm. Có một lứa một năm.

Ấu trùng ăn nhiều loại cây và bụi cây khác nhau.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://www.microlepidoptera.nl/soorten/species.php?speciescode=362650&p=1
 Lepidoptera of Belgium
 Bud Moth at UKmoths
Eurasian Tortricidae

Spilonota
Động vật được mô tả năm 1775


title: Pistorf

text:
Pistorf là một đô thị thuộc huyện Leibnitz trong bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 13,57 km², dân số cuối năm 2005 là 312 người.

Tham khảo


title: Kengeri

text:
Kengeri là một thị xã của quận Bangalore thuộc bang Karnataka, Ấn Độ.

Địa lý
Kengeri có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 826 mét (2709 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kengeri có dân số 42.386 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Kengeri có tỷ lệ 75% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 70%. Tại Kengeri, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc bang Karnataka


title: Jessie J

text:
Jessie J, tên khai sinh là Jessica Ellen Cornish (sinh ngày 27 tháng 3 năm 1988), là nghệ sĩ–nhạc sĩ người Anh. Cô ký hợp đồng thu âm với hãng Island Records và thu âm album phòng thu đầu tay của mình Who You Are (2011).

Cô bắt đầu được biết đến với việc tham gia sáng tác các ca khúc cho các ca sĩ Chris Brown và Miley Cyrus. Ca khúc thành công nhất mà cô từng đồng sáng tác là "Party in the U.S.A." của Miley Cyrus, đã đạt chứng nhận Bạch kim ở nhiều quốc gia. Ngày 7 tháng 1 năm 2011, Jessie J dẫn đầu danh sách Sound of 2011 của BBC. Tiếp đó vào tháng 2, cô nhận được giải thưởng BRIT Awards do các Nhà phê bình nghệ thuật lựa chọn.

Đĩa đơn đầu tay từ album, "Do It Like a Dude", đã đạt vị trí 2 tại Anh. Jessie phát hành đĩa đơn tiếp theo, "Price Tag", đạt vị trí quán quân ở Anh, Ireland và New Zealand, đồng thời lọt vào top 10 ở 19 quốc gia khác. Who You Are, album đầu tay của cô đã được phát hành ngày 25 tháng 2 năm 2011 và đạt vị trí số 2 trên UK Albums Chart.

Sự nghiệp

Những năm đầu
Cô ký hợp đồng thu âm với Gut Records để thu âm một album cho mình và hãng thu âm, tuy nhiên công ty này đã phá sản trước khi phát hành đĩa cho cô. Jessie J sau đó được biết đến với vai trò nhạc sĩ, nhận được một hợp đồng phát hành với Sony ATV.

2010–nay: Who You Are
Việc thu âm album Who You Are của Jessie J mất 6 năm. Theo lời cô, nó được hoàn thành ngày 19 tháng 1 năm 2011. Cuối năm 2010, Jessie J đã phát hành đĩa đơn đầu tiên của mình, "Do It Like a Dude". Đĩa đơn nhận được những đánh giá tích cực từ giới phê bình. Đĩa đơn đạt đến vị trí 2 trên UK Singles Charts, chỉ bị giữ chân bởi "Grenade" của Bruno Mars ở vị trí đầu bảng. Đĩa đơn tiếp theo, "Price Tag", đã phát hành cuối tháng 1 năm 2011. Nó đã leo thẳng đến vị trí dẫn đầu bảng xếp hạng, giữ vững vị trí ấy trong 2 tuần liên tiếp, tuy nhiên bị đánh bật tuần tiếp đó bởi ca sĩ Adele với "Someone Like You". "Price Tag" cũng đã được phát hành ở Mỹ ngày 1 tháng 2 năm 2011. Đĩa đơn đã đạt vị trí 23 trên Billboard Hot 100. Ngoài ra, nó còn đạt vị trí quán quân ở New Zealand và Ireland.

Ngày 25 tháng 2 năm 2011, album đầu tay của Jessie J, Who You Are đã được phát hành, trước một tháng so với dự tính (28 tháng 11 năm 2011), do theo yêu cầu của người hâm mộ. Ngày 6 tháng 3 năm 2011, album đạt vị trí 2 trên UK Album Charts. Tháng 4 năm 2011, album đã đạt vị trí 11 tại Mỹ, đồng thời đĩa đơn "Price Tag" đã leo lên vị trí 24.

Cuộc sống riêng
Jessie J đã xác nhận rằng cô là người song tính luyến ái.

Danh sách đĩa nhạc

 Who You Are (2011)

Giải thưởng và đề cử

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1988
Nhân vật còn sống
Ca sĩ nhạc R&B
Nữ ca sĩ Vương quốc Liên hiệp Anh
Nữ ca sĩ Anh
Người đoạt giải BRIT
Nữ ca sĩ pop Anh
Ca sĩ tự sáng tác người Anh
Ca sĩ Luân Đôn
Nhạc sĩ nhạc synthpop
Ca sĩ Anh thế kỷ 21
Người viết tự truyện Anh
Người Anh theo chủ nghĩa nữ giới
Nhạc sĩ theo chủ nghĩa nữ giới
Nghệ sĩ của Island Records
Ca sĩ nhạc synthpop
Nữ ca sĩ thế kỷ 21


title: Proteuxoa interferens

text:
Proteuxoa interferens là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Lãnh thổ Thủ đô Úc, New South Wales và Nam Úc.

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory

Chú thích

Proteuxoa
Bướm Úc


title: Heptispa

text:
Heptispa là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1906 bởi Weise.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Heptispa bilineatithorax (Pic, 1929)
 Heptispa doncikeri (Pic, 1929)
 Heptispa limbata (Baly, 1885)
 Heptispa lineaticollis (Pic, 1928)
 Heptispa ruficornis (Pic, 1929)
 Heptispa solarii (Weise, 1906)

Chú thích

Tham khảo

Chalepini


title: Nomada opacella

text:
Nomada opacella là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1954


title: 9418 Mayumi

text:
9418 Mayumi (tên chỉ định: 1995 WX5) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Naoto Sato và Takeshi Urata ở Đài thiên văn Chichibu ngày 18 tháng 11 năm 1995. Nó được đặt theo tên Mayumi Sato, wife of Naoto Sato.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 9001–10000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1995
Được phát hiện bởi Naoto Sato
Được phát hiện bởi Takeshi Urata
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Cục Tình báo Trung ương

text:
Cục Tình báo Trung ương là cơ quan nghiên cứu tình báo cao nhất của một quốc gia. Cụm này trên có thể chỉ đến một trong các cục Tình báo sau:
 CIA - Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ
 KGB - Cơ quan Tình báo Trung ương Liên Xô
 Mossad - Cơ quan Tình báo Trung ương Israel
 Tổng cục II - Bộ Quốc phòng Việt Nam
 MI6- Cơ quan Tình báo Anh
 STASI - Cơ quan Tình báo Trung ương CHDC Đức
 Phân cục Tình báo Hoa Nam - Cơ quan Tình báo Trung Quốc


title: Chùa Diệu Đế

text:
Chùa Diệu Đế (妙諦寺) toạ lạc bên bờ sông Hộ Thành, người Huế gọi là sông Gia Hội, hoặc sông Đông Ba, nay là số 100B đường Bạch Đằng, gần cầu Gia Hội. Chùa Diệu Đế có một vị trí quan trọng trong lịch sử Phật giáo ở Huế. Chùa nguyên là phủ của vua Thiệu Trị trước khi lên ngôi nên đã có cảnh quan rất đẹp, với vườn tược rộng rãi, cây cối xanh tươi. Năm 1844 nhà vua đã tôn tạo và sắc phong làm Quốc tự. Chùa trở thành một danh lam của đất kinh kỳ.

Xem thêm
Chùa Giác Hoàng

Tham khảo

Liên kết ngoài
Ngôi chùa có bức tranh "Long Vân Khế Hội" vẽ trên trần chánh điện xưa và lớn nhất Việt Nam

Chùa tại Thừa Thiên Huế
Danh lam thắng cảnh tại Huế


title: USS Flint (CL-97)

text:
USS Flint (CL-97) là một tàu tuần dương hạng nhẹ của Hải quân Hoa Kỳ thuộc phân lớp Oakland của lớp Atlanta. Nó là chiếc tàu chiến thứ hai của Hải quân Mỹ được đặt cái tên này, được đặt theo tên thành phố Flint thuộc tiểu bang Michigan. Từng phục vụ trong giai đoạn kết thúc của Chiến tranh Thế giới thứ hai, con tàu được cho xuất biên chế vào năm 1947, rồi bị bán để tháo dỡ vào tháng 10 năm 1966. Flint được tặng thưởng bốn Ngôi sao Chiến đấu do thành tích phục vụ trong  Thế Chiến II.

Thiết kế và chế tạo

Thiết kế
Phân lớp Oakland là một lớp phụ thuộc lớp tàu tuần dương hạng nhẹ Atlanta được cải tiến. Giống như Atlanta, chúng được thiết kế như những tàu tuần dương phòng không, với dàn pháo chính gồm những khẩu /38 cal phòng không đa dụng (DP: dual-purpose). Khác biệt chính giữa Oakland với Atlanta là chúng loại bỏ các khẩu đội pháo 5 inch bên mạn để tăng cường súng phòng không hạng trung Bofors 40 mm và hạng nhẹ Oerlikon 20 mm.

Chế tạo
Flint được đặt lườn vào ngày 1 tháng 8 năm 1941 bởi hãng Bethlehem Steel ở San Francisco, California. Nó được hạ thủy vào ngày 25 tháng 1 năm 1944, được đỡ đầu bởi bà R. A. Pitcher, và được cho nhập biên chế cùng hải quân vào ngày 31 tháng 8 năm 1944 dưới quyền chỉ huy của hạm trưởng, Đại tá Hải quân R. A. Pitcher.

Lịch sử hoạt động
Flint trình diện để hoạt động cùng Đệ Tam hạm đội Hoa Kỳ tại Ulithi vào ngày 27 tháng 12 năm 1944, rồi lên đường sáu ngày sau đó cùng với Lực lượng Đặc nhiệm 38 cho một chuyến đi kéo dài một tháng nhằm hỗ trợ cho việc chiếm đóng Luzon. Nó đã hộ tống các tàu sân bay khi chúng tung ra các cuộc không kích xuống Luzon, Đài Loan và bờ biển Trung Quốc; lập hàng rào hỏa lực phòng không đối đầu với cuộc tấn công cảm tử kamikaze của Nhật vào ngày 21 tháng 1 năm 1945. Được tiếp liệu tại Ulithi từ ngày 26 tháng 1 đến ngày 10 tháng 2, Flint sau đó lên đường cùng với Lực lượng Đặc nhiệm 58 vừa mới được đổi tên cho các cuộc không kích xuống Tokyo trước cuộc tấn công lên Iwo Jima. Lực lượng của nó đi đến ngoài khơi Iwo Jima vào ngày 21 tháng 2 để hỗ trợ cho lực lượng Thủy quân Lục chiến, vốn đã đổ bộ hai ngày trước đó, và Flint quay trở về Ulithi vào ngày 12 tháng 3 cho một đợt nghỉ ngắn chỉ kéo dài 2 ngày.

Ra khơi cùng với Lực lượng Đặc nhiệm 58 tiến hành không kích đảo Kyūshū để chuẩn bị cho cuộc tấn công Okinawa, Flint giúp bắn rơi nhiều máy bay đối phương trong các cuộc không kích ác liệt nhắm vào các tàu sân bay từ ngày 18 đến ngày 22 tháng 3. Sau đó lực lượng đặc nhiệm tiến đến Okinawa, nơi Flint cùng các tàu chiến khác bắn phá các công sự phòng thủ dọc bờ biển chuẩn bị cho cuộc đổ bộ vào ngày 1 tháng 4. Ngoài một giai đoạn đi đến Ulithi để bảo trì trong các ngày 14–24 tháng 5, Flint hoạt động liên tục ngoài khơi Okinawa cho đến ngày 13 tháng 6, khi nó thả neo tại vịnh Leyte.

Flint khởi hành từ Leyte vào ngày 1 tháng 7, hộ tống cho các cuộc không kích cuối cùng xuống các đảo chính quốc Nhật Bản và tham gia bắn phá bờ biển phía Đông đảo Honshū cho đến khi chiến sự kết thúc. Vào ngày 24 tháng 8, nó hiện diện ngoài khơi Nii Shima để phục vụ như là tàu cứu hộ và trạm dẫn đường cho các máy bay vận tải chuyển lực lượng chiếm đóng đến Nhật Bản. Từ ngày 10 đến ngày 15 tháng 9, nó neo đậu trong vịnh Tokyo, rồi lên đường cùng với một lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay với nhiệm vụ khảo sát trên không mà mặt biển tại miền Trung Honshū cho đến ngày 21 tháng 9.

Chiếc tàu tuần dương di chuyển từ Nhật Bản đến Eniwetok, rồi nhận lên tàu binh sĩ hồi hương tại Yokosuka vào ngày 13 tháng 10, đưa họ đến vịnh San Francisco vào ngày 28 tháng 11. Sau một chuyến đi khác đến Kwajalein giúp hồi hương các cựu chiến binh được giải ngũ, Flint đi đến Xưởng hải quân Puget Sound, Bremerton, Washington vào ngày 11 tháng 1 năm 1946, nơi nó được cho ngừng hoạt động và đưa về lực lượng dự bị vào ngày 6 tháng 5 năm 1947. Nó được xếp lại lớp với ký hiệu lườn mới CLAA-97 vào ngày 18 tháng 3 năm 1949; rồi bị tháo dỡ vào tháng 10 năm 1966.

Biển tên của nó hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Sloan, tại thành phố mà nó mang tên.

Phần thưởng
Flint được tặng thưởng bốn Ngôi sao Chiến trận do thành tích phục vụ trong Thế chiến II.

Tham khảo

Ghi chú

Chú thích

Thư mục

Lớp tàu tuần dương Atlanta
Tàu tuần dương của Hải quân Hoa Kỳ
Tàu tuần dương trong Thế Chiến II


title: Conoderus amplicollis

text:
Conoderus amplicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Gyllenhal miêu tả khoa học năm 1833.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: (19519) 1998 WB8

text:
{{DISPLAYTITLE:(19519) 1998 WB8}}

(19519) 1998 WB8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 18 tháng 11 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 19001–20000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Saint-Philbert-sur-Boissey

text:
Saint-Philbert-sur-Boissey  là một xã của tỉnh Eure, thuộc vùng Normandie, miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintphilbertsurboissey


title: Phạm Ngọc Lan

text:
Phạm Ngọc Lan (1934–2019) là một tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam, hàm Thiếu tướng. Tuy nhiên, ông thường được nhiều người biết đến với tư cách là phi công Việt Nam đầu tiên bắn rơi máy bay Mỹ trong không chiến vào ngày 3 tháng 4 năm 1965.

Thiếu thời
Ông sinh ngày 19 tháng 2 năm 1934, tại xã Điện Nam, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, trong một gia đình trung nông. Thuở nhỏ, do điều kiện gia đình, ông được cho đi học ở bậc tiểu học tại quê nhà.

Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945 chưa đầy một tháng sau, quân Pháp trở lại tái chiếm Nam Bộ và mở rộng chiến trường ra các vùng ven biển miền Trung. Ông bỏ dở việc học, theo gia đình tản cư lên miền núi, sống tại thôn Kỳ Lộ, xã Xuân Quang, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên, tham gia canh tác sản xuất, chăn nuôi kiếm sống. Riêng cha ông, lúc này thoát ly gia đình, làm nhân viên cứu thương trong chiến trường Buôn Mê Thuột.

Từ liên lạc viên đến chiến sĩ
Tháng 12 năm 1948, sau nhiều lần thuyết phục gia đình, ông được xin vào công tác tại Ty Công an Đắc Lắc khi mới 14 tuổi. Do còn quá nhỏ, ông chỉ được phân công làm nhiệm vụ nấu cơm, cấp dưỡng; về sau do tính lanh lợi, biết bơi, cưỡi ngựa, ông được cấp trên chuyển sang làm công tác liên lạc. Không lâu sau, do từng được đi học trước năm 1945, tháng 1 năm 1949, ông được điều về làm văn thư bảo mật cho Ủy ban Kháng chiến Hành chính Đắc Lắc. Tháng 10 năm đó, ông sang Tỉnh đội Đắc Lắc làm công tác văn thư.

Dù thể hiện ý nguyện được tham gia chiến đấu, nhưng ông nhiều lần bị từ chối vì còn quá nhỏ. Mãi đến năm 18 tuổi, tháng 7 năm 1952, ông mới được chính thức nhập ngũ và là chiến sĩ văn thư Ban Chính trị Trung đoàn 84 Nơ Trang Long Liên khu 5. Từ tháng 1 năm 1953, ông lần lượt là chiến sĩ, tiểu đội phó, tiểu đội trưởng thuộc Đại đội 602, Tiểu đoàn 30, Trung đoàn 96, Đại đoàn 305. Kể từ khi tham gia đánh trận đầu, Trận đèo An Khê, trên đường 19, cho đến khi ngừng bắn năm 1954, ông đã tham gia chiến đấu trên 10 trận từ Pleiku đến Quy Nhơn và dọc tuyến đường số 1 từ Nha Trang đến Quảng Nam, bắt sống 6 tù binh, trong đó có một lính Pháp.

Trở thành phi công ngoài dự kiến
Cuối năm 1954, ông tập kết ra Bắc cùng với đơn vị. Với thành tích chiến đấu, tháng 1 năm 1955, ông được cử đi học bổ túc tại Trường Văn hóa của Bộ Tổng Tư lệnh tại Kiến An, nhằm mục đích tuyển chọn đào tạo nguồn sĩ quan trong tương lai.

Tuy khởi đầu kết quả không khả quan, vào lớp 5 với kết quả đậu vớt trong kỳ phân loại, nhưng chỉ trong 1 năm, ông nhanh chóng hoàn tất chương trình 10 năm với kết quả xuất sắc .

Sau khi tốt nghiệp, hầu hết các học viên đều được cử đi học thêm ở nước ngoài. Vì vậy, ông cùng các bạn đồng môn trải qua thêm một thời gian học ngoại ngữ. Với kết quả học tập xuất sắc và kiểm tra sức khỏe tốt, dù đã đăng ký ý nguyện học về ngành xe tăng, ông lại được cử đi học... lái máy bay.

Tháng 10 năm 1956, ông sang Trung Quốc theo học tại Trường Không quân số 3, cao nguyên Vân Quý, Vân Nam, với chức vụ Trung đội trưởng. Trong quá trình học tập, ông luôn ở trong nhóm dẫn đầu với 8 môn lý thuyết đạt 80 điểm, tức là toàn điểm 10. Ông còn là học viên duy nhất làm bài thi bằng tiếng Trung Quốc.

Sau gần 8 năm học tập và huấn luyện, sáng ngày 6 tháng 8 năm 1964, ông dẫn đầu đội hình của Trung đoàn 921 – Đoàn Không quân Sao Đỏ với 33 chiếc máy bay chiến đấu kiểu MiG-17A, 3 chiếc máy bay huấn luyện kiểu MiG-15UTI hạ cánh xuống sân bay Nội Bài, chỉ sau đúng một ngày diễn ra Sự kiện Vịnh Bắc Bộ. Đoàn được đích thân Đại tướng Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp ra đón.

Sau khi về nước, Biên đội trực chiến đầu tiên được thành lập. Ông được phân công vai trò bay số 1 và là Biên đội trưởng. Trong vai trò này, ông cùng các phi công tập luyện các kỹ thuật bay trên bầu trời Bắc Việt Nam để chuẩn bị cho các cuộc giao chiến sau này. Tháng 1 năm 1965, ông được bổ nhiệm giữ chức vụ Chủ nhiệm dẫn đường Trung đoàn Không quân 921, hàm Trung úy.

Người Việt Nam đầu tiên hạ máy bay Mỹ trong không chiến
Ngày 3 tháng 4 năm 1965, ông tham gia vào trận đánh đầu tiên của Không quân Nhân dân Việt Nam, tấn công các máy bay của Hải quân Mỹ đang tập kích vào khu vực cầu Hàm Rồng – một cây cầu huyết mạch, yết hầu trên tuyến chi viện Bắc Nam.

Theo kế hoạch dự kiến của các chỉ huy Không quân Việt Nam, các máy bay Mỹ sẽ xuất phát từ hàng không mẫu hạm, qua điểm kiểm tra Hòn Mê để tập kích vào khu vực Hàm Rồng. Do đó, một biên đội do Đại úy Trần Hanh chỉ huy gồm Số 1 (mã hiệu 01) – Trần Hanh và số 2 (mã hiệu 03)– Phạm Giấy, sẽ làm nhiệm vụ nghi binh, xuất phát từ Nội Bài, bay dọc đường số 1, tiến về Nho Quan, sau đó sẽ bay chờ ở Cẩm Thủy để dẫn dụ tiêm kích đối phương rời xa khu vực chiến đấu. Sau đó, biên đội công kích do Phạm Ngọc Lan chỉ huy gồm số 1 (mã hiệu 05) – Phạm Ngọc Lan, số 2 (mã hiệu 06) – Phạm Văn Túc, số 3 (mã hiệu 07) – Hồ Văn Quỳ, số 4 (mã hiệu 08) – Trần Minh Phương, sẽ bay thấp dọc ven núi để tránh rada đối phương, theo hướng Tam Điệp, tiến vào khu vực chiến đấu từ hướng Hà Trung, lợi dụng thời cơ để tấn công. Trung tá Hoàng Ngọc Diêu được giao nhiệm vụ chỉ huy toàn bộ trận đánh.

Vào lúc 7 giờ, các đài rađa cảnh giới Việt Nam phát hiện một tốp máy bay Mỹ bay vào trinh sát khí tượng và mục tiêu. Lúc 9 giờ 40 phút, 60 lần máy bay cường kích các loại của Hải quân Mỹ cùng lúc bay vào đánh phá cầu Tào, cầu Đò Lèn và cầu Hàm Rồng. Lúc 9 giờ 47, biên đội nghi binh và yểm hộ cất cánh. Một phút sau biên đội tiến công cũng cất cánh theo kế hoạch đã dự kiến.

Lúc 10 giờ 09 phút, biên đội tiến công phân làm hai tốp, tiến vào khu vực tấn công, lợi dụng thế bất ngờ chiến thuật, khuấy đảo buộc các máy bay cường kích A-4 phải bỏ mục tiêu, đồng thời tiến hành không chiến với các máy bay tiêm kích F-8E hộ tống. Ban đầu, số 2 Phạm Văn Túc khai hỏa nhưng không trúng mục tiêu do tính sai khoảng cách. Phạm Ngọc Lan lệnh cho số 2 bình tĩnh, giữ đúng vị trí yểm hộ rồi cho máy bay vào tới cự ly bắn có hiệu quả và bắn trúng đối phương. Chiếc F-8E bị hạ thuộc biên chế Phi đoàn VF-211 Hải quân Hoa Kỳ, do Thiếu tá Spence Thomas điều khiển đã bị trúng đạn và hỏng nặng. Chiếc máy bay này sau đó vẫn cố bay về và hạ cánh tại sân bay Đà Nẵng nhưng đã bị hư hỏng hoàn toàn và được tính là bị bắn rơi. Với chiến công này, Phạm Ngọc Lan trở thành phi công Việt Nam đầu tiên bắn rơi máy bay Mỹ trong không chiến.

Đội hình máy bay Hải quân Mỹ sau phút bất ngờ cũng tìm cách chống trả. Tuy nhiên, lúc 10 giờ 17 phút, số 2 Phạm Văn Túc bắn hạ tiếp một F-8E. Bên cạnh đó, các khẩu đội phòng không của Việt Nam cũng bắn rơi và bị thương nhiều máy bay Mỹ, yểm hộ cho cả hai biên đội máy bay của Việt Nam thoát về an toàn.

Cú hạ cánh ngoạn mục bằng thân máy bay
Sau khi chỉ huy biên đội bắn hạ 2 chiếc F-8E, ông hạ lệnh cho các đồng đội trở về. Tuy nhiên, do phát hiện 1 chiếc F-8E đơn độc bay vòng lại, ông quay lại thế công kích để yểm hộ toàn biên đội rút lui an toàn, một mình tiếp tục truy đuổi máy bay đối phương đang tìm cách thoát ra phía biển. Ông bám sát suốt từ Hàm Rồng về đến cửa Thái Bình mới bắn trúng được đối phương. Tuy nhiên, chiếc F-8E may mắn này chỉ bị thương, vẫn thoát được ra biển và phi công được Hải quân Mỹ tiếp cứu sau đó.

Đến lúc này ông mới phát hiện chiến máy bay MiG-17A do mình điều khiển đã gần hết nhiên liệu, trục la bàn bị gãy do thực hiện quá nhiều độc tác ngoặc gấp, không còn định hướng được nữa. Ông điện về báo cáo với chỉ huy rồi tự tính toán, phán đoán đường bay, lần theo tả ngạn sông Hồng ngược về căn cứ. Khi máy bay báo hết nhiên liệu, ông xin chỉ thị cấp trên 2 lần và đều được lệnh khẩn phải nhảy dù ngay ra khỏi máy bay để bảo toàn sự sống. Tuy nhiên, ông chần chừ vì "Lúc ấy nghĩ xót quá. Chiếc máy bay này vừa mới cùng mình lập chiến công, bỏ đi không đành. Mà bỏ đi là bỏ cả đống của chứ ít đâu". Vì vậy, ông quyết định hạ cánh bằng thân máy bay tại một bãi bồi trồng ngô ven sông Đuống.

Hạ cánh bằng thân máy bay trên mặt đất là một quyết định mạo hiểm, nhất là với điều kiện hoàn toàn không có phương tiện cứu hộ nếu có sự cố xảy ra. Vì vậy trường hợp hạ cánh của Phạm Ngọc Lan là một trong số ít trường hợp hạ cánh hy hữu trên thế giới. Với bản lĩnh, kỹ thuật và một chút may mắn, ông đã hạ cánh thành công mà không phải bỏ máy bay. Dù vậy, bản thân ông cũng bị thương nhẹ do bị va đập mạnh và bị kính buồng vỡ đâm vào mặt. Tuy cú hạ cánh mạo hiểm của ông thành công, chiếc máy bay vẫn bị hư hỏng nặng không thể bay được nữa, nên về sau được các kỹ sư tháo phụ tùng để dùng cho máy bay khác.

Hai lần quân ta bắt... quân mình
Khi tỉnh lại sau cú hạ cánh mạo hiểm, ông phát hiện rất nhiều người dân địa phương vũ trang tiến lại bao vây để bắt sống viên phi công mà họ cho là "giặc lái Mỹ". Rất dễ hiểu bấy giờ lực lượng không quân Việt Nam quá hiếm hoi và việc một phi công Việt Nam đột ngột hạ cánh xuống một địa phương hẻo lánh là một điều gần như không thể xảy ra.

Sau một hồi kiểm tra giấy tờ và nghe thanh minh của ông, dân làng chuyển thái độ vui mừng và kéo đến để tận mắt chứng kiến sờ, nắn phi công và máy bay. Mãi một lúc lâu sau, ông mới có thể điện báo về sở chỉ huy, lúc đó cho rằng nhiều khả năng ông đã hy sinh vì bị rơi máy bay.

Không lâu sau đó, vào ngày 6 tháng 11 năm 1965, trong một lần truy kích máy bay Mỹ trên bầu trời Sơn La, sau khi bắn bị thương một máy bay trực thăng CH-3C của Không quân Mỹ tiếp cứu phi công Mỹ nhảy dù, ông bị bắn rơi. Dù may mắn kịp bung dù, ông vẫn bị va đập mạnh với các thân cây ở vùng rừng già và bị vướng dù trên cành cây cao, buộc phải tháo dây đai để bám vào thân cây mà tuột xuống.

Cũng như nửa năm trước, ông lại phát hiện rất nhiều người dân địa phương đang lùng bắt "giặc lái". Lại thêm một lần dở khóc dở cười, ông lại được dân chúng bao vây với sự nhiệt tình. Ông được cõng về bản, được gọi y tá đến chăm sóc chữa trị và nhận được rất nhiều quà của người dân biếu tặng.

Tham gia công tác huấn luyện và chỉ huy
Thực ra, cú hạ cánh tháng 11 không nhiều may mắn thuận lợi như lần trước. Cột sống bị ảnh hưởng nghiêm trọng buộc ông phải điều dưỡng một thời gian. Sau khi ông bình phục, giữa năm 1966, cấp trên đã cho ông đi học chuyển loại MiG-21 tại Liên Xô. Sau khi về nước, cấp trên đã rút ông khỏi nhiệm vụ chiến đấu, chuyên tâm vào nhiệm vụ dẫn đường và huấn luyện các phi công trẻ kế thừa. Lúc này ông được thăng hàm Thượng úy.

Tháng 4 năm 1967, ông được thăng Đại úy và được cử làm Trung đoàn phó Trung đoàn Không quân 921. Năm 1969, ông được cử làm Chủ nhiệm Kỹ thuật bay Bộ Tư lệnh Không quân Quân chủng Phòng không Không quân.

Tháng 9 năm 1973, ông được tiếp tục cử đi học tập tại Học viện Không quân Gagarin của Liên Xô. Sau khi về nước, tháng 7 năm 1974, ông được cử làm Trưởng phòng Tác huấn Không quân Bộ Tham mưu Quân chủng Phòng không Không quân, hàm Thiếu tá.

Tháng 4 năm 1975, ông được Bộ Tư lệnh Quân chủng cử vào chỉ đạo, tham gia tiếp quản Sân bay Đà Nẵng. Sau đó ông nhận lệnh bí mật đến sân bay Thành Sơn nghiên cứu chọn lựa một số khí tài quân sự vừa thu được, khẩn trương lập phương án đào tạo ngắn ngày hiệu quả nhất để các phi công Không quân Nhân dân Việt Nam nhanh chóng có thể sử dụng máy bay A37 tập kích vào sân bay Tân Sơn Nhất. Khi trận đánh diễn ra, ông là người trực tiếp chỉ huy dẫn đường cho Phi đội Quyết Thắng hoàn thành nhiệm vụ.

Sau năm 1975, ông lần lượt giữ các chức vụ như sau:
 Tháng 5 năm 1977, Tham mưu phó Quân chủng Không quân.
 Tháng 8 năm 1977, theo học tại Học viện Chính trị Quân sự.
 Tháng 7 năm 1978, Tham mưu phó Quân chủng Không quân (lần thứ hai).
 Tháng 8 năm 1978, Sư đoàn phó Sư đoàn 371 Không quân.
 Tháng 4 năm 1979, Sư đoàn trưởng Sư đoàn Không quân 370 mới thành lập.
 Tháng 7 năm 1981, Chủ nhiệm dẫn đường Quân chủng Không quân.
 Tháng 11 năm 1982, quyền Cục trưởng Cục Huấn luyện Nhà trường, Quân chủng Không quân.
 Tháng 12 năm 1985, Cục trưởng Cục Huấn luyện Nhà trường Quân chủng Không quân.
 Tháng 6 năm 1994, Phó Cục trưởng Cục Huấn luyện Chiến đấu Bộ Tổng Tham mưu.

Ông được thăng hàm Thiếu tướng tháng 6 năm 1992.

Chiến tích và cuộc sống riêng
Thiếu tướng Phạm Ngọc Lan nghỉ hưu tháng 8 năm 1999. Sau khi nghỉ hưu, ông về sống ở nhà riêng ở số 192 đường Trường Chinh, Hà Nội.

Tuy được ghi nhận bằng máy ảnh đã từng 3 lần khai hỏa vào máy bay Mỹ, nhưng thành tích chính thức của ông được ghi nhận chính là chiếc F-8E đầu tiên. Vì vậy, những lần xuất hiện, ông luôn đeo một chiếc Huy hiệu Bác Hồ, dành cho các phi công đã bắn hạ máy bay Mỹ, để kỷ niệm chiến tích đầu tiên này.

Ông được xem là người rất yêu âm nhạc, thời trẻ từng tìm cách xin một cân đàn đại phong cầm chiến lợi phẩm về để tập đệm đàn.

Ông qua đời ngày 14 tháng 6 năm 2019 tại Hà Nội, thọ 85 tuổi.

Tặng thưởng
 Huân chương Quân công hạng Ba,
 Huân chương Chiến thắng (chống Pháp) hạng Nhất,
 Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất,
 Huân chương Chiến công (hạng Nhất, Nhì, Ba),
 Huân chương Chiến sĩ vẻ vang (hạng Nhất, Nhì, Ba),
 Huy chương Quân kỳ Quyết thắng,
 1 Huy hiệu Bác Hồ (dành cho các phi công bắn rơi máy bay Mỹ),
 Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng.
 Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân .

Chú thích

Liên kết ngoài
 Bí mật về người đầu tiên bắn rơi máy bay Mỹ
 Oai hùng Không quân Việt Nam – Bài 1: MIG 17 xuất kích
 Thiếu tướng KQVN Phạm Ngọc Lan và cú hạ cánh ngoạn mục bằng thân máy bay
 "Không hổ thẹn vì một phút, giây nào đã sống"
 Thống kê về các trận không chiến phần 1 www.acig.org

Người Quảng Nam
Phi công Quân đội nhân dân Việt Nam
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân
Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam
Huân chương Quân công hạng Ba
Huân chương Chiến thắng hạng Nhất
Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất
Huân chương Chiến công hạng Nhất
Huân chương Chiến sĩ vẻ vang hạng Nhất
Huy chương Quân kỳ Quyết thắng
Quân nhân trong Chiến tranh Việt Nam
Huy hiệu Bác Hồ
Huy hiệu 40 năm tuổi Đảng Cộng sản Việt Nam
Người họ Phạm tại Việt Nam
Tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam thụ phong thập niên 1990


title: Vijaya

text:
Vijaya là tên gọi của:
Kinh đô Vijaya: là kinh đô của Chăm Pa từ thế kỷ 11 đến năm 1471, vị trí mà hiện nay tại xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định
Địa khu Vijaya: là một trong 4 địa khu của Chăm Pa, có lãnh thổ hiện nay là toàn bộ tỉnh Bình Định, đôi lúc còn bao gồm cả Quảng Ngãi


title: Queen Elizabeth (lớp thiết giáp hạm)

text:
Lớp thiết giáp hạm Queen Elizabeth bao gồm năm chiếc thiết giáp hạm thế hệ siêu-dreadnought của Hải quân Hoàng gia Anh. Tên của lớp được đặt nhằm tôn vinh Nữ hoàng Elizabeth đệ nhất của Anh. Lớp thiết giáp hạm này có hỏa lực, giáp bảo vệ và tốc độ vượt trội hơn nhiều so với lớp Iron Duke trước đó của Hải quân Hoàng gia Anh hay hay lớp König của Hải quân Đế quốc Đức. Lớp thiết giáp hạm Bayern của Đức thường được đánh giá có tính năng chiến đấu và kĩ thuật chế tạo tương đương với lớp Queen Elizabeth, chỉ ngoại trừ tốc độ tối đa của lớp này chậm hơn 3,7 km/h (2 knot) và có số lượng ít hơn (2:5).

Lớp Queen Elizabeth là những thiết giáp hạm đầu tiên được trang bị hải pháo BL-15 inch Mk I (381 mm), và được mô tả trong tài liệu Jane's Fighting Ships (ấn bản năm 1919) như là "lớp tàu chiến chủ lực tốt nhất từng được đưa ra hoạt động". Chúng được sử dụng rộng rãi trong cả hai cuộc thế chiến. HMS Barham bị đánh chìm cùng 2/3 thủy thủ đoàn của nó (khoảng 862 người) vào ngày 25 tháng 11 năm 1941 ở Địa Trung Hải bởi tàu ngầm U-331 của Hải quân Phát xít Đức..

Bối cảnh lịch sử

Tiếp theo sau sự thành công của kiểu hải pháo 343 mm (13,5 inch), Bộ Hải quân Hoàng gia quyết định tiếp tục phát triển một kiểu hải pháo 381 mm (15 inch) để trang bị cho các thiết giáp hạm trong "Chương trình Chế tạo 1912". Việc chuyển đổi sang cỡ pháo lớn hơn được thúc đẩy tiến hành sớm hơn một đến hai năm do sự can thiệp của Winston Churchill, lúc này đang làm việc tại Bộ Hải quân Admiralty. Thay vì chờ đợi các khẩu pháo nguyên mẫu, toàn bộ việc thiết kế được tối ưu hóa ngay trên bản vẽ cho kiểu vũ khí mới, và việc chế tạo được tiến hành ngay. Khi quyết định như vậy, Bộ Hải quân phải đương đầu với một nguy cơ đáng kể, vì việc quay trở lại cỡ pháo 13,5 inch sẽ làm yếu đi đáng kể những con tàu này.

Dự định ban đầu là những chiếc thiết giáp hạm mới sẽ có cấu hình giống như lớp Iron Duke với năm tháp pháo đôi và một tốc độ 38,9 km/h (21 knot) vốn là tiêu chuẩn vào thời đó. Tuy nhiên, người ta nhận thấy rằng, bằng cách giảm bớt cái gọi là tháp pháo "Q" ở giữa tàu, có thể giải phóng chỗ và trọng lượng cho một hệ thống động lực lớn hơn, đồng thời vẫn có được một hỏa lực pháo bắn qua mạn tàu mạnh hơn so với lớp Iron Duke. Chương trình Chế tạo 1912 nguyên thủy bao gồm ba thiết giáp hạm và một tàu chiến-tuần dương, có thể là một phiên bản cải biến của chiếc HMS Tiger được đặt tên là Leopard. Tuy nhiên, với tốc độ tối đa mà những chiếc thiết giáp hạm mới có thể đạt được lên đến 46,3 km/h (25 knot), người ta quyết định rằng chếc tàu chiến-tuần dương sẽ không cần đến, và một chiếc thiết giáp hạm thứ tư đã được chế tạo thay vào đó. Khi Liên hiệp các tiểu bang Malay cung cấp một ngân quỹ dành cho một tàu chiến chủ lực, người ta quyết định bổ sung thêm một thành viên thứ năm trong lớp, trở thành chiếc HMS Malaya.

Cục Chế tạo Bộ Hải quân cho rằng ý định như thế chỉ có thể thực hiện được nếu như những con tàu chỉ hoạt động bằng nhiên liệu dầu đốt. Những lớp tàu trước đây, kể cả những chiếc đang được chế tạo, sử dụng dầu đốt – lúc ấy vẫn còn tương đối khan hiếm – như là nhiên liệu bổ sung cho than, vốn là nhiên liệu chính mà Anh Quốc có nguồn dự trữ dồi dào. Tuy nhiên, Winston Churchill, lúc đó là Bộ trưởng Hải quân, đã tiến hành các biện pháp đảm bảo nguồn cung cấp dầu đốt trong thời chiến, cho phép tiếp tục tiến hành chương trình. Nguồn cung cấp dầu cuối cùng được đảm bảo nhờ thỏa thuận đàm phán cùng Ba Tư qua Hiệp định Dầu mỏ Anh-Ba Tư.

Trong khi đó, một cuộc điều tra do Đô đốc Jackie Fisher lãnh đạo đã nghiên cứu mọi vấn đề về tiếp liệu có liên quan đến việc sử dụng dầu thay thế cho than; và phương án sử dụng dầu được chấp thuận. Dầu đốt có những ưu điểm về mật độ năng lượng cao, đơn giản hóa việc bố trí tiếp nhiên liệu, không đòi hỏi thợ đốt lò, và giảm rất nhiều lượng khói sinh ra vốn ngăn trở việc điều khiển hỏa lực, và cũng giúp con tàu ít bị phát hiện trên đường chân trời.

Thêm một chiếc tàu chiến nữa trong lớp được chấp thuận vào năm 1914 và sẽ được mang tên Agincourt (cái tên sau đó được dùng cho một thiết giáp hạm dreadnought chiếm được của Thổ Nhĩ Kỳ. Trong khi hầu hết các nguồn và nhiều tài liệu chính thức trong hồ sơ Ships Cover của lớp đều mô tả nó như là một sự lặp lại của thiết kế Queen Elizabeth, một sử gia cho rằng Agincourt sẽ được chế tạo theo hướng một tàu chiến-tuần dương. Thiết kế được giữ lại vũ khí trang bị của lớp Queen Elizabeth, nhưng được thay thế lớp vỏ giáp mỏng hơn, ví dụ như chỉ còn 250 mm (10 inch) thay cho 300 mm (12 inch), nhằm đạt được tốc độ tối đa 52 km/h (28 knot). Dù như thế nào, kế hoạch chế tạo Agincourt bị hủy bỏ khi chiến tranh nổ ra vào năm 1914.

Thiết kế

Vũ khí trang bị
Kiểu hải pháo 381 mm (15 inch) trở thành một vũ khí hoàn toàn thành công trong phục vụ. Chúng tin cậy và độ chính xác cực cao, cho phép bắn những loạt đạn pháo khá chụm ở khoảng cách 18 km (20.000 yard). Tuy nhiên, thiết kế đạn pháo kém đã làm giảm hiệu quả chung trong trận Jutland, nhưng điều này được khắc phục bằng sự ra đời của kiểu đạn pháo "Green Boy" ưu việt vào năm 1918. Những khẩu pháo này vẫn còn có tính cạnh tranh trong giai đoạn Thế Chiến II sau khi được nâng cấp nhiều lần đạn pháo và bệ gắn có góc nâng lớn hơn, và HMS Warspite từng ghi được một phát trúng đích kỷ lục trong trận Calabria, cho đến nay vẫn là một trong những phát đạn hải pháo bắn trúng ở cự ly xa nhất trong lịch sử.

Vỏ giáp
Lớp vỏ giáp bảo vệ được cải biến từ lớp Iron Duke trước đó, với một đai giáp dày hơn và cải thiện việc bảo vệ bên dưới mực nước. Quy mô của lớp vỏ giáp sàn tàu không được rộng rãi, như là một áp dụng thực hành thường thấy vào thời đó. Tuy nhiên, bốn chiếc trong lớp đã sống sót trải qua một lượng đạn pháo trúng đáng kể trong trận Jutland khi phục vụ trong Hải đội Thiết giáp hạm 5, nên cũng được đánh giá là thỏ đáng vào thời đó.

Hỏa lực hạng hai
Như được thiết kế và áp dụng trên Queen Elizabeth, pháo 152 mm (6 inch) Mk XII được bố trí trong những ụ pháo súng trên sườn tàu, với sáu khẩu được điều khiển mỗi bên mạn tàu trong những ụ súng trên sàn bên trên, giữa tháp súng B và ống khói thứ hai, cùng hai khẩu trong những ụ súng thân tàu mỗi bên mạn trên sàn chính giữa các tháp súng X và Y, với tổng cộng mười sáu khẩu.

Việc bố trí dàn pháo hạng hai 152 mm (6 inch) trên những ụ súng trên sườn tàu làm giảm đáng kể dự trữ nổi của con tàu, vì chúng làm tràn nhiều nước khi di chuyển. Trong thực tế, các ụ pháo sẽ tràn nước ngay cả khi di chuyển ở tốc độ đường trường trong vùng biển động. Thêm vào đó, việc bố trí tiếp đạn cho các khẩu pháo 6 inch tương đối bị bộc lộ; trong trận Jutland, điều này đã đưa đến hậu quả một đám cháy đạn bên trên chiếc HMS Malaya khiến suýt làm mất con tàu.

Chẳng lâu sau đó, người ta nhận ra là bốn ụ pháo phía sau đuôi của Queen Elizabeth ít khi được dùng đến và bị tháo bỏ và hàn kín, còn trên những chiếc khác thì được hoàn tất mà không có chúng. Các ụ pháo phía mũi tàu trên mọi con tàu đều được thay thế bằng hai khẩu pháo bảo vệ bằng các tấm chắn bố trí trên sàn tháp chỉ huy trước, một khẩu mỗi bên mạn tàu. Mười khẩu pháo vốn không còn dùng đến cho lớp Queen Elizabeth (hai khẩu mỗi con tàu) được sử dụng để trang bị cho năm chiếc thuộc  M29 vào năm 1915.

Các khẩu pháo bố trí trên tháp phía trước được tháo bỏ vào năm 1916, để lại một cấu hình sau cùng gồm mười hai pháo 152 mm (6 inch) trên các ụ súng thân tàu cho đến những năm 1930. Dàn pháo hạng hai trên mỗi chiếc sau đó được hiện đại hóa theo các mức độ khác nhau và được mô tả chi tiết trên mỗi chiếc.

Đánh giá
Ở một số khía cạnh, những con tàu trong lớp không đáp ứng hoàn toàn những yêu cầu cực cao. Chúng bị quá tải trầm trọng, do hậu quả của tầm nước quá lớn và không đạt được tốc độ thiết kế 46,3 km/h (25 knot) trong hoạt động. Dù sao, sự kết hợp nhiên liệu dầu đốt và có thêm nhiều lò đốt cho phép chúng đạt được khoảng 44,5 km/h (24 knot) trong hoạt động, vẫn là một cải tiến hữu ích so với tốc độ 38,9 km/h (21 knot) của hàng thiết giáp hạm truyền thống, và đủ nhanh để được xem là những thiết giáp hạm nhanh đầu tiên. Tuy nhiên, sau trận Jutland, Đô đốc John Jellicoe bị thuyết phục rằng con tàu chậm nhất của lớp chỉ đạt được tốc độ khoảng 42,6 km/h (23 knot), và đi đến kết luận rằng, vì đây được xem là tốc độ của hải đội, sẽ không an toàn nếu mạo hiểm đưa chúng ra hoạt động tách xa khỏi lực lượng chính.

Mặc dù có những vấn đề như vậy, hầu hết chúng được làm giảm nhẹ trong hoạt động. Những chiếc tàu chiến được hạm đội đón nhận và chứng minh sự thành công vượt trội trong chiến đấu. Việc tiết kiệm trọng lượng, chi phí và nhân lực do chỉ sử dụng dầu đốt đã được thể hiện đầy sức thuyết phục, cũng như những lợi ích của việc tập trung vũ khí mạnh hơn vào ít bệ pháo hơn.

Lớp tàu này được nối tiếp bởi lớp Revenge, sử dụng cấu hình của Queen Elizabeth và tiết kiệm tốc độ tối đa xuống còn 38,9 km/h (21 knot) như tốc độ tiêu chuẩn của hàng thiết giáp hạm.

Con tàu dự định tiếp cho chiếc Queen Elizabeth là một thiết giáp hạm nhanh chưa được đặt tên có độ nổi cao, dàn hỏa lực hạng hai được bố trí không bắt nước, một tầm nước nông và một tốc độ tối đa đạt ít nhất 55,6 km/h (30 knot). Tuy nhiên, Đô đốc Fisher đã thay đổi nó thành một kiểu tàu chiến-tuần dương nhanh hơn nữa nhưng có vỏ giáp mỏng hơn. Trong tổng số bốn chiếc trong lớp, chỉ có chiếc HMS Hood được hoàn thành. Cho dù lớp vỏ giáp được vội vã bổ sung trong quá trình chế tạo, mà về phương diện lý thuyết làm cho nó tương đương với Queen Elizabeth, Hải quân Hoàng gia nhận thức rõ những khiếm khuyết được khắc phục phần nào và luôn xếp loại Hood như một tàu chiến-tuần dương mà không phải là một thiết giáp hạm.

Lịch sử hoạt động

Chiến tranh Thế giới thứ nhất
Lớp tàu này đã hoạt động nổi bật trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Queen Elizabeth được tách khỏi hải đội và tham gia Chiến dịch Dardanelles, nhưng đã không thể tham gia trận Jutland vì nó phải vào ụ tàu để bảo trì.

Trong trận Jutland, bốn chiếc trong lớp đã hình thành nên Hải đội Thiết giáp hạm 5 dưới quyền chỉ huy của Đô đốc Hugh Evan-Thomas, và trong trận giáp chiến cùng Hải đội Tuần tiễu 1 Đức của Đô đốc Franz von Hipper, chúng đã "bắn cực nhanh và chính xác" (theo lời Reinhard Scheer), gây hư hỏng cho SMS Lützow và Seydlitz cùng một số tàu chiến Đức khác. Những thiết giáp hạm này đã có thể đối chiến cùng các tàu chiến-tuần dương Đức từ khoảng cách 17.400 m (19.000 yard), vốn ngoài tầm bắn tối đa của các khẩu pháo Đức. Ba chiếc thuộc lớp Queen Elizabeth trúng phải đạn pháo trong trận chiến này, nhưng tất cả đều có thể quay về cảng nhà. Warspite là chiếc bị hư hại nặng nhất, bánh lái bị kẹt và trúng mười lăm phát làm nó suýt đắm.

Giữa hai cuộc thế chiến
Giữa hai cuộc chiến, những con tàu được nâng cấp đáng kể, trong một vài trường hợp chế tạo một cấu trúc thượng tầng mới bên trên một thân tàu cũ. Chúng bao gồm hệ thống động lực mới, nồi hơi ống nhỏ, nâng cấp vỏ giáp sàn tàu, đai giáp chống ngư lôi, ống khói gộp, dàn hỏa lực hạng hai và hỏa lực phòng không mới cũng như việc bố trí hỏa lực và bổ sung các thiết bị điện tử. Queen Elizabeth, Valiant và Warspite là những chiếc được hiện đại hóa nhiều nhất, có một cầu tàu kiểu "Lâu đài Nữ hoàng Anne" mới trên cấu trúc thượng tầng và các tháp súng hạng hai mục đích kép.

Chiến tranh Thế giới thứ hai
Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, lớp tàu này đã cũng hoạt động xuất sắc, mặc dù tuổi tác và sự lạc hậu của các thiết giáp hạm khi đối mặt với lực lượng không quân bắt đầu thể hiện.

Barham và Malaya, những chiếc ít được hiện đại hóa nhất trong lớp, chịu đựng sự bất lợi so với các thiết giáp hạm hiện đại. Dù vậy, chúng vẫn tỏ ra hữu ích; Malaya ngăn chặn được một cuộc tấn công trên một đoàn tàu vận tải vượt Đại Tây Dương bởi các tàu chiến-tuần dương Đức hiện đại Scharnhorst và Gneisenau đơn giản chỉ bằng sự hiện diện của nó. Queen Elizabeth, Warspite và Valiant, những chiếc được hiện đại hóa nhiều hơn, cũng thể hiện tốt hơn. Với các thiết bị kiểm soát hỏa lực hiện đại, Warspite ghi được một phát bắn trúng vào một thiết giáp hạm Ý trong trận Calabria ở khoảng cách 23,4 km (26.000 yard), một trong những phát hải pháo bắn trúng ở tầm xa nhất trong lịch sử.

Tuy nhiên, kỹ thuật ngư lôi hiện đại đã vượt qua đai giáp bảo vệ: vào tháng 11 năm 1941, Barham trúng phải ba ngư lôi bởi một tàu ngầm U-Boat và bị chìm trong vòng năm phút với thiệt hại nhân mạng trên 800 thành viên thủy thủ đoàn khi hầm đạn của nó phát nổ. Mặc khác, chúng tỏ ra rất bền bỉ: Warspite vẫn sống sót sau khi bị đánh trúng một quả bom lượn Fritz X Đức và hai quả suýt trúng, cùng một kiểu vũ khí mới đã đánh chìm một thiết giáp hạm Italy hiện đại; trong khi Queen Elizabeth và Valiant được sửa chữa và quay lại phục vụ sau khi bị hư hại nặng bởi mìn do người nhái Ý cài đặt trong cuộc đột kích cảng Alexandria năm 1941.

Những chiếc trong lớp
Barham bị bắn trúng 5 phát trong trận Jutland, làm 26 người chết và 46 người bị thương, và đã bắn tổng cộng 337 quả đạn pháo. Trong Thế Chiến II, nó từng tham gia trận chiến mũi Matapan. Vào ngày 25 tháng 11 năm 1941, nó bị đánh trúng ba quả ngư lôi từ chiếc tàu ngầm U-331, và bị đánh chìm cùng với 850 thành viên thủy thủ đoàn. Đoạn phim quay lại cảnh con tàu nghiêng qua mạn trái và nổ tung sau đó, trở thành một trong những vụ nổ không phải do hạt nhân lớn nhất từng được ghi hình.

Malaya bị bắn trúng 8 phát trong trận Jutland, làm 63 người chết và 68 người bị thương, và đã bắn tổng cộng 215 quả đạn pháo. Trong Thế Chiến II, nó hộ tống các đoàn tàu vận tải, và bị hư hại bởi một ngư lôi từ tàu ngầm Đức U-106 vào năm 1941. Sau đó nó tiếp tục vai trò hộ tống đoàn tàu vận tải và hỗ trợ nhiều hoạt động sau cuộc đổ bộ Normandy cho đến khi ngừng hoạt động vào năm 1945.

Queen Elizabeth bị lỡ mất trận Jutland, nhưng đã tham gia chiến dịch Dardanelles trong Thế Chiến I. Sang Thế Chiến II, nó trúng phải mìn do người nhái Ý cài đặt và bị mắc cạn tại vùng nước nông của cảng Alexandria vào năm 1941. Nó được sửa chữa sau đó, và phục vụ tại Viễn Đông cho đến năm 1945.

Valiant không bị bắn trúng phát nào trong trận Jutland, nhưng có một người bị thương, và đã bắn tổng cộng 288 quả đạn pháo. Trong Thế Chiến II, nó tham gia vụ phá hủy Hạm đội Pháp tại Mers-el-Kebir, rồi bị trúng mìn và hư hại tại Alexandria vào năm 1941. Nó được sửa chữa sau đó, và phục vụ tại Viễn Đông cho đến năm 1944. Ngày 8 tháng 8 năm 1944, trong khi ở trong ụ tàu nổi ở Trincomalee thuộc Ceylon, nó bị hư hại nặng vì ụ tàu sụp đổ khiến việc sửa chữa nó kết thúc.

Warspite có lẽ là chiếc tàu chiến có lịch sử hoạt động nổi bật nhất của Hải quân Hoàng gia trong thế kỷ 20. Nó bị hư hại nặng trong trận Jutland, khi bị bắn trúng ít nhất 15 quả đạn pháo hạng nặng, làm 14 người chết và 32 người bị thương, và đã bắn tổng cộng 259 quả đạn pháo. Trong Thế Chiến II, nó tham gia nhiều hoạt động, bao gồm trận Narvik, trận chiến mũi Matapan, trận Crete và Salerno, nơi nó bị một quả bom lượn Đức đánh trúng. Nó không bao giờ được sửa chữa triệt để, và trở thành một pháo hạm duyên hải, hỗ trợ cho cuộc đổ bộ Normandy và các hoạt động tại các khu vực khác của nước Pháp.

Agincourt thường được xếp cùng một nhóm với lớp Queen Elizabeth. Nó được chấp thuận cho chế tạo vào năm 1913, và dự định sẽ hoàn thành vào cuối năm 1916, nhưng kế hoạch chế tạo bị hủy bỏ khi Thế Chiến I bùng nổ.

Đạo luật Hỗ trợ Hải quân Canada 1913 dự định cung cấp ngân quỹ cho ba thiết giáp hạm hiện đại, tương tự như cách mà chiếc HMS Malaya được tài trợ, và hầu như sẽ bổ sung thêm ba thành viên cho lớp Queen Elizabeth. Tuy nhiên, đạo luật này gặp phải sự phản đối căng thẳng tại Quốc hội nên không được thông qua. Người ta không rõ là liệu những con tàu chiến này sẽ hoạt động trong Hải quân Hoàng gia như là một món quà trọn gói, giống như trường hợp của Malaya hoặc tàu chiến-tuần dương New Zealand, hay chúng sẽ hoạt động cùng Hải quân Hoàng gia Canada giống như trường hợp của chiếc HMAS Australia, một tàu chị em của New Zealand phục vụ cùng Hải quân Hoàng gia Australia).

Tham khảo

Chú thích

Thư mục
 Brown, DK. The Grand Fleet: Warship Design and Development 1906–1922. Caxton Editions 2003. ISBN 1-84067-531-4.

Liên kết ngoài

 Troels Hansen, Queen Elizabeth class and Battle of Jutland

Lớp thiết giáp hạm
Lớp thiết giáp hạm Queen Elizabeth
Thiết giáp hạm của Hải quân Hoàng gia Anh
Thiết giáp hạm trong Thế Chiến I
Thiết giáp hạm trong Thế Chiến II


title: Udea ephippias

text:
Udea ephippias là một loài bướm đêm thuộc họ Crambidae. Nó là loài đặc hữu của Kauai, Oahu, Molokai và Maui.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 8, Pyraloidea

Udea
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Kollweiler

text:
Kollweiler là một xã ở huyện Kaiserslautern, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Xã Kollweiler có diện tích 5,57 km².

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Kaiserslautern


title: Anna Paulowna

text:
là một đô thị ở tỉnh Noord-Holland của Hà Lan.
Đô thị này lấy tên từ Anna Paulownapolder, bị để khô năm 1846 trong thời kỳ trị vì của vua William II của Hà Lan và đặt đặc theo vợ ông, hoàng hậu Anna Paulowna.

Các trung tâm dân cư
Đô thị Anna Paulowna bao gồm các trung tâm dân cư sau: Anna Paulowna, Breezand, Nieuwesluis, Van Ewijcksluis, Wieringerwaard.

Tham khảo

 Số liệu thống kê lấy từ SDU Staatscourant

Liên kết ngoài
 Công ty ở Anna Paulowna (tiếng Hà Lan)

Đô thị cũ Noord-Holland


title: Epeolus fulviventris

text:
Epeolus fulviventris là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Bischoff mô tả khoa học năm 1923.

Chú thích

Tham khảo

Epeolus
Động vật được mô tả năm 1923


title: Eustixia

text:
Eustixia là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Chú thích

Tham khảo

Dichogamini


title: Greven, Ludwigslust-Parchim

text:
Greven là một đô thị ở huyện Ludwigslust-Parchim (trước 2011 thuộc huyện Ludwigslust), bang Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Đô thị này có diện tích 40 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 là 832 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Ludwigslust-Parchim


title: Discolomatidae

text:
Discolomatidae là một họ bọ Cánh cứng trong phân bộ Polyphaga.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Discolomatida Tree of Life

Họ côn trùng
Discolomatidae


title: Luckau, Lüchow-Dannenberg

text:
Luckau (Wendland) là một đô thị ở phía nam huyện Lüchow-Dannenberg, Lower Saxony, Đức. Đô thị này có diện tích 22,18 km². Đô thị này nằm ở khu vực có tên Wendland và có cự ly khoảng 10 km về phía tây nam của huyện lỵ Lüchow (Wendland). Biên giới phía nam trùng với biên giới giữa các bang Lower Saxony và Saxony-Anhalt.
Các khu vực dân cư:
Bülitz
Köhlen
Mammoißel
Nauden
Püggen
Steine
Zargleben
Zeetze

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Lüchow-Dannenberg


title: Orthozancla

text:
Orthozancla là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Loài
 Orthozancla rhythmotypa Turner, 1933

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database
 Orthozancla at funet.fi

Erebidae


title: Quận Harrison

text:
Quận Harrison có thể là:
Quận Harrison, Indiana
 Quận Harrison, Iowa
 Quận Harrison, Kentucky
 Quận Harrison, Mississippi
 Quận Harrison, Missouri
 Quận Harrison, Ohio
 Quận Harrison, Texas
 Quận Harrison, West Virginia


title: Nomada subpacata

text:
Nomada subpacata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Swenk mô tả khoa học năm 1913.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1913