title: Nguyễn Huy Cẩn

text:
Nguyễn Huy Cẩn là Hội nguyên tiến sĩ thời Hậu Lê, xã hội phong kiến xáo trộn, loạn lạc, nội chiến. Ông là danh sỹ, nhà giáo nổi tiếng, nổi tiếng văn chương và đạo đức, tiết tháo lẫy lừng. Tác gia Văn học Thăng Long.

Nguyễn Huy Cẩn hay Nguyễn Huy Cận (1729-1790) là chí sĩ thời Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.

Cuộc đời
Nguyễn Huy Cẩn người làng Sủi, tức Phú Thị, xã Phú Thị, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc (nay là thôn Phú Thụy, Phú Thị, Gia Lâm, Hà Nội). Ông là cháu nội Đại Tư Mã Triệu quận công Nguyễn Huy Nhuận, là con của tiến sĩ Nguyễn Huy Dận. Nguyễn Huy là dòng họ khoa bảng, ba đời cha con ông cháu đều liên tiếp đỗ tiến sĩ, làm quan đồng triều, thực là điều hiếm thấy trong lịch sử khoa cử nước nhà.

Nguyễn Huy Cẩn nổi tiếng văn chương từ trẻ, học vấn sâu rộng, từng đỗ khoa Hoành từ. Năm 1760 đời Lê Hiển Tông, ông đỗ Hội nguyên lúc 32 tuổi. Khi vào thi Đình, ông đáng đỗ cập đệ, nhưng vì sai cách trình bày theo quy định nên chỉ đỗ Đồng tiến sĩ.

Nguyễn Huy Cẩn được Phan Huy Chú xếp vào danh sách "Nhà nho có đức nghiệp" đời Lê trung hưng (Lịch triều hiến chương loại chí, Nhân vật chí, quyển VI). Cụ thể sách này chép như sau:

"Ông người làng Phú Thụy, huyện Gia lâm [Bắc Ninh], cháu nội của Thượng thư Nguyễn Huy Nhuận, con Học sỹ Huy Dận.

Lúc trẻ văn chương ông nổi tiếng trên đời, học vấn sâu rộng, từng thi đỗ khoa Hoành từ. Năm 32 tuổi, ông đỗ Hội nguyên khoa Canh Thìn năm Cảnh Hưng 21 [1760]. Khi vào thi Đình, văn được rõ ràng đầy đủ, đáng đỗ cập đệ, vì "thất cách" nên cho đỗ đồng tiến sĩ. Khi vào triều, ông không thích làm quan, cố từ xin về. Ông ở một mình một nhà lấy kinh sử làm vui, ít giao thiệp với đời. Lúc thường ngồi yên lặng đọc sách, bỗng chỗ đứng dậy đi quanh thềm ngâm nga, như có điều đắc ý. Ông học sỹ là cha ông sau khi về hưu, mỗi khi ông đến thăm, hai cha con cùng nhau giảng bàn, xướng họa, trong gia đình có lạc thú tự nhiên. Đời bấy giờ tôn trọng danh tiết ông. Chúa nhiều lần có chỉ triệu đều không đến. Ông thường đem lý số để suy tính, mọi việc có thể biết trước.

Cuối thời Lê Hiển Tông, ông làm thơ có 2 câu:

Giao long đắc thế, Kinh châu vân đế trụ chi trì
Nga áp kinh thanh Sái thành, Vũ Đường tôn chi hác

Nghĩa là:
Lưu Bị được Kinh châu như thuồng luồng gặp mây mưa đắc thế
Vua Đường phá Sài thành vì chưng tiếng vịt ngỗng gặp tuyết mà kêu vang

Nghĩa là: Ông Lưu Bị được quận Kinh Châu cũng ví như loài thuồng luồng gặp mây mưa mà đắc thế; Vua Đường tôn phá Sái Thành vì chưng tiếng vịt ngỗng gặp trận tuyết mà kêu vang".

Sau, vua nối là Chiêu Thống đem quân Thanh về đánh quân Tây Sơn phục lại nước rồi cuối cùng kiêu căng phóng túng đến thất bại; sự thế hợp với ý câu ấy. Cái cao kiến của ông là như thế. Năm 62 tuổi ông chết".

(Theo Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2007, tr. 469-470).

Thân thế sự nghiệp:

Theo sách Phương Am Nguyễn tiên sinh truyện, Nguyễn Huy Cẩn là con trai cả của cụ Nguyễn Huy Dận, mẹ ông người họ Cao là con gái của Lâm Quận công Cao Dương Trạc (hay Cao Huy Trạc) người cùng làng. Ông tên húy là Cần, tự Huy Cẩn, hiệu Phương Am, sinh vào giờ Dậu ngày 4 tháng 10 năm Kỷ Dậu (1729).

Ông từ nhỏ đã rất thông minh dĩnh dị, đọc sách một lần là nhớ. Lên sáu bảy tuổi đã có tiếng, được người làng gọi là thần đồng. Lớn lên râu tóc đẹp đẽ, dung mạo ngôi ngô, cử chỉ nhàn nhã, tình tình trầm mặc không nhiễm tục lưu. Ông hồi nhỏ thụ nghiệp ở gia đình, theo học với ông nội là Tư Mã công Nguyễn Huy Nhuận. Sau đó lại theo học với tiến sĩ Dương Quyết, tên hiệu Rực Bút người làng Lạc Đạo.

Năm 19 tuổi, Nguyễn Huy Cẩn đi thi đỗ Nho sinh khoa Đinh Mão năm Cảnh Hưng thứ 8 (1747). Năm 22 tuổi, đỗ thứ 3 kỳ thi Hương khoa Canh Ngọ năm Cảnh Hưng thứ 11 (1750).

Năm sau (Tân Mùi-1751), ông lấy vợ là con gái của Công bộ Thượng thư, Thái bảo, Nghĩa phương hầu Nguyễn Đức Vĩ người làng Phật Tích, huyện Tiên Du, sau đó lại mua một người làm thiếp.

Năm 26 tuổi, ông đỗ khoa Tuyển cử, năm 29 tuổi đỗ thứ 2 khoa Hoành từ. Sau đó được giao giữ chức thự Tri phủ Lạng Giang. Thời gian này, ông trị vì khoan thứ, không dùng đến roi vọt. Lúc nhàn hạ, ông mở lớp dạy học vỡ lòng (khải mông), tiếp tục đọc sách vở kinh sử.

Năm 32 tuổi, Nguyễn Huy Cẩn đi thi, đệ nhất, đệ nhị trường đều ưu trúng, sau đỗ Hội nguyên khoa Canh Thìn niên hiệu Cảnh Hưng thứ 21 (1760).

Khi mới thi đỗ, ông giữ chức Thị nội Văn chức trong triều, rồi Thự Tri phủ. Sau đó, Nguyễn Huy Cẩn không thích làm quan, cố từ xin về. Ông định ở nhà lấy kinh sử, văn thơ làm vui, ít giao thiệp với đời. Cha ông cũng là chí sĩ về hưu, cả hai cha con cùng xướng họa bình sách với nhau, được người đời tôn trọng.

Sau đó, ông không ra làm quan, về nhà mở trường dạy học, ngày ngày đàm đạo văn chương cùng với người cha khi đó cũng đã về hưu. Học trò của ông có nhiều người đỗ đạt, thành danh như Nguyễn Duy Hiệp ở Địa Linh (Phụ Dực nay thuộc Quỳnh Phụ, Thái Bình), Trần Huy Vĩ ở Thọ Lão (nay thuộc xã Tiến Thịnh, Mê Linh, Hà Nội), Nguyễn Huy Quân ở Thanh Khê (nay thuộc huyện Văn Giang, Hưng Yên), Cao Huy Diệu người cùng làng Phú Thị. Chúa Trịnh Sâm, vua Lê Chiêu Thống, cũng như nhà Tây Sơn nhiều lần mời ông ra làm quan nhưng ông đều viện cớ mắt mù, từ chối, ở nhà chuyên tâm với sách vở.

Nguyễn Huy Cẩn có một người em họ rất nổi tiếng, đó là nhà chính trị, nhà thơ Nguyễn Huy Lượng, tác giả "Tụng Tây hồ phú" tuyệt tác.

Học trò của Nguyễn Huy Cẩn là Cao Huy Diệu (người cùng làng Sủi). Cao Huy Diệu gom góp thơ văn của thầy mình làm ra cuốn "Phương Am Nguyễn tiên sinh truyện" gồm 91 bài thơ còn truyền lại tới ngày nay.

Vào giờ Dậu ngày 29 tháng 8 năm Canh Tuất (Năm 1790) thời Tây Sơn, Nguyễn Huy Cẩn qua đời, thọ 62 tuổi. Môn sinh trường Phương Am theo di chúc táng di hài ông tại đỉnh núi Văn Khê, huyện Yên Dũng, Kinh Bắc (nay là thôn Nam Sơn, xã Đồng Phúc, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang).

Trước tác của Nguyễn Huy Cẩn:

 Phương Am tiên sinh thi văn tập (hiện chưa tìm thấy);
 Phương Am Nguyễn tiên sinh truyện (do Cao Huy Diệu tập hợp văn thơ của thày mình);
 Tuyên văn Mục lục (bằng chữ Hán và chữ Nôm treo ở đình làng Phú Thị trước đây, còn giữ được);
 Võng la hào kiệt phú (còn giữ được);
 Nghiêm lăng lại phú (còn giữ được);
 Gia Lâm huyện Phú Thị xã Từ vũ bi (năm 1763); hiện dựng ở Khu di tích Làng Sủi;
 Trung Nghĩa lý bi (1764); hiện dựng ở Khu di tích Làng Sủi;
 Tam thiên tự và từ khúc giải âm.
Và một số bài phú khác...

Nguyễn Huy Cẩn là nhà giáo ưu tú, vị tiến sĩ tài danh về văn học và đạo đức của dòng họ Nguyễn Huy làng Sủi (Phú Thị) cũng như của Thăng Long - Hà Nội. Ông có nhiều đóng góp lớn cho lịch sử và văn hóa nước nhà, xứng đáng được tôn vinh ngưỡng vọng.

Xem thêm
 Hoàng Công Chất
 Trịnh Sâm
Nguyễn Huy Nhuận
Nguyễn Huy Mãn
Nguyễn Huy Thuật
Nguyễn Huy Dận
Nguyễn Huy Bá
Nguyễn Huy Lượng (Bạch Liên Am Nguyễn tiên sinh)
Nguyễn Huy Đức (cụ Cử Vũ Thạch)

Tham khảo
 Phan Huy Chú (2008), Lịch triều hiến chương loại chí, tập 1, Nhà xuất bản Giáo dục
Danh phú hợp tuyển (1814);
ThS. Dương Văn Hoàn (Viện nghiên cứu Hán Nôm), Chân dung thày giáo - tiến sĩ Nguyễn Huy Cẩn trong "Phương Am Nguyễn tiên sinh truyện"; (2018)
ThS. Nguyễn Liên Hương, ThS. Nguyễn Thị Thúy Anh (TT hoạt động VHKH Văn Miếu - Quốc Tử Giám). tiến sĩ Nguyễn Huy Cận và Bản Tuyên văn Mục lục. (2018)

Chú thích

Người họ Nguyễn tại Việt Nam
Người Hà Nội
Nhân vật thời Lê - Trịnh
Sinh năm 1729
Mất năm 1790


title: Biển

text:
Biển nói chung là một vùng nước mặn rộng lớn nối liền với các đại dương, hoặc là các hồ lớn chứa nước mặn mà không có đường thông ra đại dương một cách tự nhiên như biển Caspi, biển Chết. Thuật ngữ này đôi khi cũng được sử dụng với một số hồ nước ngọt khép kín hoặc có đường thông tự nhiên ra biển cả như biển Galilee ở Israel là một hồ nước ngọt nhỏ không có đường thông tự nhiên ra đại dương hay Biển Hồ ở Campuchia. Thuật ngữ này được sử dụng trong đời sống thông thường như một từ đồng nghĩa với đại dương, như trong các câu biển nhiệt đới hay đi ra bờ biển, hoặc cụm từ nước biển là chỉ một cách rõ nét tới các vùng nước của đại dương nói chung.

Các ion phong phú nhất trong nước biển là clo và natri. Nước biển còn có magiê, sulfat, calci, kali, và nhiều thành phần khác, một số có hàm lượng rất nhỏ. Độ mặn của nước biển thay đổi rất lớn. Biển có độ mặn thấp ở những lớp nước gần bề mặt và các cửa sông lớn, và cao hơn theo chiều sâu của đại dương, tuy nhiên, tỷ lệ tương đối của các muối hòa tan thay đổi nhỏ trên khắp các đại dương. Carbon dioxide từ không khí hiện đang được hấp thụ bởi biển với số lượng tăng dần, làm giảm độ pH nước biển trong một quá trình được gọi là axít hóa đại dương, quá trình này có khả năng gây thiệt hại cho các hệ sinh thái biển trong tương lai gần.

Gió thổi trên bề mặt biển tạo ra sóng, mà chúng sẽ vỡ khi chạm đến đới nước nông. Gió cũng tạo ra các dòng chảy mặt do ma sát, vận tốc vận chuyển chậm nhưng đi khắp các đại dương. Hướng dòng chảy được điều chỉnh bởi các yếu tố bao gồm cả các hình dạng của các châu lục và sự quay của Trái Đất (các lực Coriolis) dòng biển sâu, được gọi là dòng muối nhiệt, mang nước lạnh từ gần các cực đến tất cả các đại dương. Thủy triều thường dâng lên và hạ xuống 2 lần mỗi ngày, được gây ra bởi sự quay của Trái Đất và các tác động trọng lực của Mặt Trăng quay xung quanh, và ở mức ảnh hưởng ít hơn từ Mặt Trời. Thủy triều có thể có độ cao lớn ở các vịnh hoặc các cửa sông. Sóng thần có thể được gây ra bởi các trận động đất dưới biển phát sinh từ sự chuyển động của các mảng kiến tạo chuyển động, các vụ phun trào núi lửa, lở đất lớn, hoặc tác động lớn do thiên thạch.

Biển có đa dạng về sự sống bao gồm virus, vi khuẩn, động vật nguyên sinh, tảo, thực vật, nấm và động vật sống ở biển, trong đó cung cấp một loạt các sinh cảnh và hệ sinh thái biển thay đổi từ bề mặt nước biển ngập nắng đến các độ sâu rất lớn với áp lực lớn của đáy biển sâu tối và lạnh. Biển cũng thay đổi theo vĩ độ từ vùng nước lạnh bên dưới lớp băng Bắc cực đến đa dạng đầy màu sắc của các rạn san hô ở vùng nhiệt đới. Nhiều nhóm lớn các sinh vật đã tiến hóa từ biển và nguồn gốc sự sống có thể đã bắt đầu từ đó.

Biển cung cấp cho con người những thực phẩm đáng kể, chủ yếu là cá, động vật giáp xác, động vật có vú và rong biển thông qua đánh bắt trong tự nhiên hoặc nuôi nhân tạo. Việc khai thác quá mức các nguồn tài nguyên thực phẩm này đã trở thành một vấn đề lớn.

Biển cũng phục vụ các mục đích khác, bao gồm cả thương mại, du lịch, khai thác khoáng sản dưới biển, điện, chiến tranh, và các hoạt động giải trí như bơi, lướt sóng, đi thuyền và lặn biển. Biển cũng có nguy cơ bị ô nhiễm. Biển đã đóng một phần quan trọng về văn hóa trong suốt chiều dài lịch sử, với sự xuất hiện quan trọng trong văn học, xa nhất là từ tác phẩm Odyssey của Homer, trong nghệ thuật, trong rạp chiếu phim, ở sân khấu, và trong âm nhạc cổ điển. Về biểu tượng, biển xuất hiện như là quái vật như Scylla trong thần thoại và đại diện cho vô thức trong giải mộng.

Định nghĩa

Biển là hệ thống kết nối của tất cả các vùng chứa nước của Trái Đất, bao gồm năm đại dương lớn: Đại Tây Dương, Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương, Nam Băng Dương và Bắc Băng Dương. Từ "biển" được sử dụng trong tên của một vùng nước mặn cụ thể, nhỏ hơn, chẳng hạn như Biển Bắc hoặc Biển Đỏ.

Không có sự phân biệt rõ ràng giữa biển và đại dương, mặc dù vùng biển nhỏ hơn, và là một phần hoặc toàn bộ giáp với đất liền. Tuy nhiên, biển Sargasso không có bờ biển và nằm trong một dòng chảy Bắc Đại Tây Dương.

Biển nói chung là lớn hơn so với hồ và chứa nước mặn, nhưng biển Galilee là một hồ nước ngọt. Công ước Liên Hợp Quốc về Luật biển khẳng định tất cả các đại dương là "biển".

Vật lý học

Trái Đất là hành tinh duy nhất trong Hệ Mặt trời với bề mặt chất lỏng, nhưng các hành tinh giống Trái Đất trong các hệ hành tinh ngoài Hệ mặt trời có thể có đại dương. Biển bao phủ hơn 70% bề mặt Trái Đất với nước ở dạng lỏng. Khoảng 97,2% lượng nước của Trái Đất ở trên biển, với khoảng 1,36 tỷ km³ nước mặn. 2,15% số còn lại là băng trong các sông băng, băng trên bề mặt biển, 0,65% còn lại là hơi nước và nước ngọt trong các hồ, sông, đất và không khí.

Nhìn từ vũ trụ, hành tinh của chúng ta xuất hiện như một "viên đá cẩm thạch màu xanh" với các dạng khác nhau của nước: nước mặn ở các đại dương, các khối băng ở hai cực và những đám mây hơi nước. Nhà văn khoa học viễn tưởng Arthur C. Clarke đã từng đề xuất rằng "Trái Đất" nên được đặt tên là "Trái nước" vì diện tích chứa nước chiếm phần nhiều của Trái Đất.

Vật lý Hải dương học, hoặc vật lý biển, nghiên cứu thuộc tính vật lý của đại dương bao gồm tương quan giữa nhiệt độ và độ mặn, sóng biển, các sóng ngầm dưới đáy biển, thủy triều trên bề mặt, thủy triều dưới lòng biển, và các dòng hải lưu. Sự di chuyển của nước với hình thức các hải lưu, thủy triều và sóng ảnh hưởng đến bờ biển và thay đổi khí hậu của khu vực ven biển. Địa vật lý biển liên quan đến việc nghiên cứu về hình dạng và sự mở rộng lưu vực biển và bờ biển.

Việc khai quật đáy biển cung cấp các bằng chứng của các vật liệu tạo ra Trái Đất, cũng như sự trôi dạt lục địa, sự phân bố của các khu vực có hoạt động địa chấn và núi lửa, và sự tích tụ trầm tích mà cuối cùng có thể kết tinh thành đá trầm tích.

Nước biển

Nước trong biển được cho là có nguồn gốc từ hoạt động phun trào núi lửa trên Trái Đất, bắt đầu cách nay 4 tỉ năm, làm giải phóng các khí từ đá nóng chảy. Công trình nghiên cứu gần đây hơn cho rằng hầu hết nước trên Trái Đất có thể từ sao chổi. Một đặc điểm quan trọng của nước biển là mặn. Độ mặn thường được đo bằng phần nghìn (ký hiệu ‰), và các đại dương chứa vào khoảng  chất rắn trên một lít, độ mặn 35 ‰ (khoảng 90% nước trong đại dương có độ mặn nằm trong khoảng 34 đến 35‰). Biển Địa Trung Hải có độ mặn cao hơn ở 37 ‰. Thành phần của muối ăn (natri và clo) chiếm khoảng 85% chất rắn hòa tan trong nước biển. Ngoài ra, còn có các ion kim loại khác như magie và calci, và các ion âm như sulphat, carbonat, và bromide. Mặc dù có sự khác biệt độ mặn trong vùng biển khác nhau, các thành phần tương đối của các muối hòa tan là ổn định trong khắp các đại dương của thế giới. Nước biển là quá mặn để con người có thể uống vì thận không thể bài tiết qua đường tiểu những chất mặn như nước biển. Ngược lại, các hồ nước mặn nằm trong lục địa có độ mặn cao hơn trong đại dương, ví dụ như Biển Chết có  chất rắn hòa tan trong một lít (300 ‰).

Độ mặn của các vực nước thay đổi theo sự bay hơi từ bề mặt của nó (gia tăng bởi nhiệt độ cao, gió và chuyển động của sóng), lượng mưa, đóng băng hoặc tan chảy của băng biển, sự tan chảy của sông băng, dòng nước ngọt từ sông, và sự pha trộn của các vực nước có độ mặn khác nhau. Ví dụ, biển Baltic là trong một vùng khí hậu mát mẻ với độ bay hơi thấp, có nhiều con sông chảy vào nó và bổ sung liên tục từ Biển Bắc nên tạo ra một lớp nước bên dưới lạnh, dày đặc mà hầu như không hòa lẫn với các lớp bề mặt. Lớp trên cùng có thể có độ mặn 10-15 ‰, với mức độ thậm chí thấp hơn trong các cửa sông. Biển Đỏ ấm có độ bốc hơi cao nhưng lượng mưa thấp; có ít sông đổ vào nó, và Bab-el-Mandeb, nối nó với Vịnh Aden, đây là một vịnh hẹp có độ mặn trung bình 40 ‰.

Nhiệt độ của biển phụ thuộc vào lượng bức xạ mặt trời chiếu trên bề mặt của nó. Ở các vùng nhiệt đới, mặt trời chiếu thường xuyên, nhiệt độ bề mặt biển có thể lên đến hơn  trong khi ở gần các Cực, nhiệt độ ở trạng thái cân bằng với băng biển vào khoảng . Có một dòng hải lưu liên tục trong các đại dương. Các dòng hải lưu ấm trên mặt lạnh đi khi chúng chảy xa các vùng nhiệt đới, và nước trở nên đặc hơn và chìm xuống. Dòng nước lạnh di chuyển trở về xích đạo ở dạng các dòng ở dưới sâu, được điều khiển bở sự thay đổi về nhiệt độ và trọng lượng của nước, cuối cùng trồi lên mặt và tiếp tục tuần hoàn. Nước biển sâu có nhiệt độ khoảng  đến  trong tất cả các vùng trên toàn cầu.

Nước biển đóng băng ở nhiệt độ khoảng −1.8 °C (28.8 °F). Khi nhiệt độ của nước xuống đủ thấp, các tinh thể băng hình thành trên bề mặt. Các khối băng bề mặt này vỡ thành các mảng nhỏ và kết hợp lại thành đĩa phẳng tạo thành một hệ thống treo dày được gọi là băng đóng ở dưới đáy. Trong điều kiện tĩnh lặng, lớp này bị đóng băng thành một tấm phẳng mỏng được gọi là nilas, nó làm dày các lớp băng mới ở mặt dưới của nó. Trong vùng biển nhiều sóng gió hơn, các tinh thể băng đóng ở dưới đáy cùng tham gia vào đĩa phẳng được gọi là pancake. Các bánh này trượt với nhau và kết hợp lại để tạo thành băng trôi. Trong quá trình làm lạnh, nước muối và không khí bị bắt giữ trong các tinh thể băng. Nilas có thể có độ mặn 12-15 ‰, nhưng theo thời gian, băng biển sau một năm thì nó giảm xuống 4-6 ‰.

Lượng oxy có trong nước biển phụ thuộc chủ yếu vào thực vật phát triển trong đó. Các loài này chủ yếu là tảo, bao gồm thực vật phù du, với một số thực vật có mạch như cỏ biển. Hoạt động quang hợp vào ban ngày của các thực vật này sản sinh oxy, chúng hòa tan trong nước biển và được các động vật biển sử dụng. Vào ban đêm, hoạt động quan hợp dừng lại, lượng oxy hòa tan sụt giảm. Ở đới biển sâu, ánh sáng không đủ khả năng xuyên đến cho thực vật phát triển, thì có rất ít oxy hòa tan. Do thiếu oxy, vật liệu hữu cơ bị phân hủy bởi các vi sinh vật yếm khí tạo ra hydro sulfide. Ấm lên toàn cầu có thể làm giảm hàm lượng oxy trong cả nước tầng mặt do khả năng hòa tan của oxy giảm do ở nhiệt độ cao, và cả trong nước tầng sâu do giảm khả năng hòa tan của oxy do tăng sự phân tầng cột nước.

Lượng ánh sáng xuyên thấu vào biển phụ thuộc vào góc tới của mặt trời, các điều kiện thời tiết, và độ đục của nước biển. Hầu hết ánh sáng phản xạ ở bề mặt, và ánh sáng đỏ hấp thụ xuống ở vài mét từ bề mặt. Ánh sáng vàng và lục xuyên thấu sâu hơn, và ánh sáng xanh và tím có thể xuống đến độ sâu khoảng . Không đủ ánh sáng cho quang hợp và thực vật phát triển ở độ sâu dưới .

Axít hóa đại dương

Nước biển có tính kiềm nhẹ và độ pH thời kỳ tiền công nghiệp vào khoảng 8,2. Gần đây, các hoạt động nhân sinh đã làm gia tăng hàm lượng carbon dioxide trong khí quyển; có khoảng 30–40% CO2 gia tăng đã được hấp thụ vào các đại dương, tạo thành axít carbonic và làm giảm pH (hiện dưới 8,1) qua một quá trình được gọi là axít hóa đại dương. Giá trị pH được cho là sẽ giảm xuống còn 7,7 (tăng gấp 3 lần nồng độ ion H+) vào năm 2100, đây sẽ là sự thay đổi đáng kể trong thế kỷ này.

Một nguyên tố quan trọng trong việc hình thành khung xương của các động vật biển là calci, nhưng calci cacbonat trở nên dễ hòa tan hơn theo áp suất, vì vậy vỏ sò bằng cacbonat và khung xương hòa tan bên dưới độ sâu bù cacbonat. Calci carbonat cũng dễ hòa tan hơn khi pH thấp hơn, vì vậy axít hóa đại dương có thể có những ảnh hưởng sâu sắc lên các sinh vật biển có cấu trúc calci như sò, hào, hải sâm và san hô, bởi vì khả năng tạo vỏ của chúng sẽ bị giảm, và độ sâu bù đắp cacbon sẽ tăng gần về phía mặt biển. Các sinh vật phù du bị ảnh hưởng sẽ bao gồm các loài động vật hai mảnh vỏ giống ốc như pteropoda, tảo đơn bào được gọi là coccolithophorida và foraminifera. Tất cả các loài này là những phần quan trọng trong chuỗi thức ăn và sự suy giảm số lượng của chúng sẽ có hậu quả đáng kể. Trong vùng nhiệt đới, san hô có khả năng bị ảnh hưởng nghiêm trọng khi nó trở nên khó khăn hơn trong việc tạo bộ xương cacbonat của chúng, lần lượt tác động xấu đến các loài sống dựa vào rạn san hô.

Tốc độ thay đổi hóa học trong đại dương hiện tại dường như là không có tiền lệ trong lịch sử địa chất của Trái Đất, làm thể hiện một điều không rõ rằng như thế nào hệ sinh thái biển sẽ có thể thích ứng với các điều kiện thay đổi của tương lai gần. Sự quan tâm đặc biệt là cách thức kết hợp của quá trình axit hóa với các yếu tố bổ sung làm nhiệt độ cao hơn và hàm lượng oxy giảm xuống sẽ ảnh hưởng đến các vùng biển.

Sóng biển

Gió thổi trên bề mặt một vực nước tạo thành sóng có phương vuông góc với hướng gió. Ma sát giữa khối không khí và nước gây ra bởi làn gió nhẹ làm tạo thành những vế gợn sóng. Gió mạng thổ trên mặt biển tạo ra các sóng lớn hơn và khi khối không khi chuyển động sẽ đẩy mặt nước làm tạo thành các font sóng dâng cao. Sóng đạt đến độ cao lớn nhất khi mà tốc độ tại lúc đó nó di chuyển gần bằng với vận tốc gió. Ở vùng nước mở, khi gió thổi liên tục (như ở Nam bán cầu trong Roaring Forties), kéo dài. Nếu gió giảm, thì sự hình thành sóng cũng giảm, nhưng các sóng đã hình thành trước đó vẫn tiếp tục chuyển động theo hướng ban đầu cho đến khi chúng vỗ vào bờ. Kích thước của sóng phụ thuộc vào quãng đường mà nó truyền qua và độ mạnh cũng như thời gian gió tiếp xúc với mặt nước. Khi sóng gặp những loại sóng khác đến với những hướng khác nhau, sự giao thoa giữ hai sóng có thể tạo các vùng biển bất thường.

Phần cao của sóng được gọi là đỉnh sóng; phần thấp nhất được gọi là chân sóng; và khoảng cách giữa các đỉnh được gọi là bước sóng. Sóng bị gió đẩy qua bề mặt của đại dương, nhưng điều này đại diện cho một sự truyền năng lượng và không phải là một chuyển động ngang của nước. Khi sóng đi tới, các phân tử nước tại một điểm dâng cao lên và khi tĩnh sóng, chúng đi xuống, các phân tử nước chuyển động theo một mô hình tròn mỗi lần sóng đi qua. Những phân tử ở gần bề mặt di chuyển nhanh hơn so với những phân tử ở dưới. Khi sóng tiếp cận bờ và di chuyển vào vùng nước nông, chúng thay đổi đặc điểm. Nếu tiếp xúc ở một góc tới bất kỳ, sóng có thể uốn cong hoặc ôm xung quanh các vật thể như đá hoặc mũi đất. Khi các phân tử nước dao động ở dưới cùng của cột sóng tiếp xúc với đáy biển, ma sát giữa các phân tử nước và các bãi biển làm tốc độ truyền sóng chậm lại, khoảng cách giữa các đỉnh sẽ thu hẹp lại và biên độ sóng tăng lên. Lúc này theo mặt cắt sóng, phần đỉnh sóng di chuyển nhanh hơn so với phần chân sóng, và cuối cùng là xuất hiện hiện tượng "sóng vỡ" khi đỉnh chờm về phía trước (so với chân sóng). Chúng tràn lên bãi biển trước khi rút trở lại biển do ảnh hưởng của trọng lực.

Sóng thần là một loại sóng bất thường gây ra bởi các sự kiện có năng lượng lớn không thường xuyên như động đất hoặc trượt lở đất dưới biển, sự va chạm của thiên thạch, núi lửa phun trào hoặc lở đất xuống biển. Các sự kiện này có thể làm dâng cao hoặc hạ thấp mặt nước biển tạm thời trong khu vực bị ảnh hưởng, thường khoảng vài foot. Thế năng của nước biển bị choáng chỗ này được chuyển thành động năng, tạo ra sóng nông, một dạng sóng thần, tỏa ra phía ngoài với vận tốc vài foot vuông theo độ sâu và sau đó chuyển động nhanh hơn trong vùng biển mở so với trên thềm lục địa. Trong vùng biển mở và sâu, sóng thần có bước sóng vào khoảng , chuyển động với vận tốc hơn 970 km/h (hơn 600 dặm/giờ) và thường có độ cao nhỏ hơn 1 mét (3 foot), vì vậy chúng thường không được chú ý (quan sát) trong giai đoạn này. Ngược lại, sóng biển do gió có bước sóng vài trăm foot, chuyển động với vận tốc lên đến  và có chiều cao sóng đến .

Một sự kiện xảy ra trên thềm lục địa có thể gây ra sóng thần địa phương ở phía bờ và khoảng cách sóng thần di chuyển qua đại dương. Năng lượng sóng chỉ bị phân tán từ từ, nhưng trải rộng ra toàn font sóng, vì vậy khi sóng tỏa ra nhiều hướng từ nguồn, font sóng kéo dài hơn và năng lượng trung bình giảm xuống, khi đó bờ biển sẽ bị tác động bởi sóng yếu hơn. Tuy nhiên, vì vận tốc sóng bị khống chế bởi chiều cao sóng nên nó không thể di chuyển với cùng vận tốc theo mọi hướng, và điều này ảnh hưởng đến hướng truyền của font sóng-được gọi là khúc xạ-mà có thể tập trung sức mạnh của sóng thần tiến vào một số khu vực và làm suy yếu nó bởi những yếu tố khác tùy thuộc vào địa hình dưới đáy biển.

Khi sóng thần di chuyển vào vùng nước nông hơn vận tốc của nó giảm, bước sóng của nó ngắn lại và biên độ tăng lên vô cùng lớn, như cách mà sóng do gió đi vào vùng nước nông, nhưng quy mô thì lớn hơn rất rất nhiều. Bụng hoặc đỉnh của sóng thần có thể đến bờ biển trước. Trong trường hợp bụng sóng đến trước, biển rút trở lại và rời khỏi làm lộ ra vùng dưới triều gần bờ, đây là một cảnh báo quan trọng trong việc nhận biết sóng thần sắp ập đến. Khi đỉnh sóng đến, nó thường không vỡ nhưng lao vào trong bờ, làm ngập lụt tất tả những gì trên đường đi của nó. Phần lớn sự phá hủy có thể do nước lụt rút/kéo trở lại biển sau khi sóng thần tấn công, mang theo những mãnh vỡ và con người. Nhiều trận sóng thần thường sinh ra từ các sự kiện địa chất riêng lẻ và đến bờ từng đợt khoảng 8 phút đến 2 giờ. Đợt sóng đầu tiên đến bờ có thể không phải là lớn nhất hoặc phá hoại mạnh nhất. Thỉnh thoảng, sóng thần có thể chuyển thành sóng triền lớn, đặc biệt là vùng vịnh nông hay cửa sông. Hệ thống cảnh báo sóng thần hoạt động dựa trên nguyên tắc ghi nhận các sóng địa chất gây ra bởi các trận động đất chuyển động khắp thế giới với vận tốc khoảng /giờ, cho phép các khu vực bị đe dọa được cảnh báo khả năng sóng thần tấn công. Những số liệu đo đạc từ mạng lưới các trạm đo mực nước biển có thể xác nhận hoặc dỡ bỏ cảnh báo sóng thần.

Thủy triều

Thủy triều là sự dâng cao và hạ thấp mực nước trong biển và đại dương, là kết quả tương tác của lực trọng trường từ Mặt Trăng và Mặt Trời, và những ảnh hưởng do sự quay của Trái Đất. Trong mỗi chu kỳ triều, tại một địa điểm cho trước, mực nước dâng lên cao nhất được gọi là "triều cao" trước khi triều rút đi đến vị trí thấp nhất thì được gọi là "triều kiệt" hay "triều thấp". Khi nước rút,nó để lộ ra phần trước bờ, đới này được gọi là đới gian triều. Biên độ dao động giữa triều cao và triều thấp được gọi là biên độ triều.

Một chu kỳ triều diễn ra trong 24 giờ 50 phút, đó là thời gian mà Trái Đất tiến hóa hoàn toàn và trả Mặt Trăng về vị trí của nó trước đó so với người quan sát Khối lượng Mặt Trăng nhỏ hơn Mặt Trời khoảng 27 triệu lần, nhưng nó gần Trái Đất hơn Mặt Trời 400 lần. Lực thủy triều giảm nhanh theo khoảng cách, vì vậy mặt trăng có ảnh hưởng lên thủy triều gấp đôi Mặt Trời. Phần phình ra xuất hiện trong đại dương ở nơi mà Trái Đất gần Mặt Trăng nhất, bởi vì nó chịu ảnh hưởng của lực trọng trường từ Mặt Trăng mạnh hơn. Mặt đối diện của Trái Đất, lục tác động của mặt trăng khi đó là yếu nhất và điều này tạo ra một chỗ phình khác. Khi Mặt Trăng quay quanh Trái Đất, các vị trí phình ra này cũng sẽ lần lượt di chuyển theo quanh Trái Đất. Lực hấp dẫn của Mặt Trời cũng tác động lên các biển, những ảnh hưởng của nó ít mạnh hơn so với Mặt Trăng, và khi Mặt Trời, Mặt Trăng và Trái Đất nằm trên một trục thẳng hàng (lúc trăng tròn và trăng non), ảnh hưởng kết hợp làm tạo ra các đợt "triều cường". Ngược lại, khi Mặt Trời nằm trên trục vuông góc với trục của Mặt Trăng và Trái Đất, sự ảnh hưởng trọng trường kết hợp tác động lên thủy triều sẽ gây ra "triều kiệt".

Dòng chảy thủy triều của nước biển bị hạn chế bởi quán tính của nước và có thể bị ảnh hưởng bởi phần đất liền. Ở những nơi như vịnh Mexico nơi mà đất liền ở đây làm hạn chế sự phình ra, chỉ có một lần xuất hiện triều cao mỗi ngày. Trên bờ của đảo có thể có chu kỳ triều phức tạp với bốn lần triều cao. Các eo biển đảo ở Chalkis thuộc Euboea có các dòng chảy mạnh đột ngột chuyển hướng, thường 4 lần mỗi ngày nhưng có thể lên đến 12 lần mỗi ngày khi Mặt Trăng và Mặt Trời vuông góc. Ở nơi có vịnh dạng phễu hoặc cửa sông, biên độ triều có thể rất lớn. Vịnh Fundy là một ví dụ điển hình với biên độ triều đạt . Mặc dù thủy triều tuân theo những quy tắc và có thể dự đoán được, nhưng ở một số nơi cao độ này chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố khác; độ cao của triều lớn có thể bị giảm xuống bởi gió xa bờ và dâng lên bởi gió gần bờ. Áp suất cao của trung tâm xoáy nghịch đẩy nước xuống và liên quan đến triều thấp bất thường trong khi các vùng áp thấp có thể làm độ cao triều cực lớn. Nước dâng do bão có thể xuất hiện khi gió có tốc độ cao tấn công vào bờ biển ở những vùng nước nông và điều này kết hợp với áp suất thấp có thể làm dâng cao mực nước biển đáng kể cùng lúc triều cường. Năm 1900, Galveston, Texas đã hứng chịu đợt nước dâng cao  trong trận bão Galveston 1900 làm ngập thành phố và cướp đi hơn 3.500 người và phá hủy 3.636 căn nhà.

Hải lưu

Gió thổi trên mặt biển gây ra ma sát tại mặt thoáng tiếp xúc giữa khối không khí và biển. Không chỉ tạo sóng mà nó còn làm cho nước ở bề mặt chuyển động cùng chiều với chiều gió. Mặc dù gió đổi chiều, ở bất kỳ một nơi nào nó thổi theo một hướng duy nhất và điều này có thể hình thành dòng chảy trên mặt. Gió thổi về hướng tây thường nằm ở vĩ độ trung bình còn gió thổi về hướng đông chủ yếu ở vùng nhiệt đới. Khi nước chuyển động theo cách này, các dạng nước khác chảy vào lấp đầy khoảng trống và sự chuyển động vòng tròn của các hải lưu mặt được gọi là vòng hoàn lưu (Ocean gyre). Có 5 vòng hoàn lưu chính trong các đại dương thế giới: 2 vòng hoàn lưu ở Thái Bình Dương, 2 ở Đại Tây Dương và 1 ở Ấn Độ Dương. Các vòng hoàn lưu nhỏ hơn được tìm thấy trong các biển nhỏ hơn và một vòng riêng biệt chảy quanh Nam Băng Dương. Các vòng hoàn lưu này chảy theo các lộ trình giống nhau qua hàng ngàn năm, được dẫn dắt bởi địa hình của đất liền, hướng gió và hiệu ứng Coriolis. Các dòng hải lưu mặt chảy theo chiều kim đồng hồ ở Bắc Bán cầu và ngược chiều kim đồng hồ ở Nam Bán cầu. Nước chuyển động ra xa xích đạo là nước nóng, và nước tuần hoàn trở lại mất hầu hết nhiệt của chúng. Các dòng hải lưu này có khuynh hướng điều hòa khí hậu của Trái Đất, làm lạnh vùng xích đạo và làm ấm các vùng ở vĩ độ cao hơn. Khí hậu toàn cầu và dự báo thời tiết chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi các đại dương trên thế giới, vì vậy mô hình hóa khí hậu toàn cầu sử dụng các mô hình tuần hoàn nước đại dương cũng như các thành phần chính khác như khí quyển, bề mặt đất, sol khí và băng biển. Các mô hình đại dương sử dụng một nhánh của vật lý là động lực chất lưu địa vật lý, nó mô tả dòng chảy của lưu chất ở quy mô lớn như nước biển.

Các dòng chảy trên bề mặt chỉ ảnh hưởng đến vài trăm mét trên cùng của biển, nhưng cũng có các dòng chảy lớn ở những độ sâu khác nhau gây ra bởi sự chuyển động của các khối nước dưới sâu. Dòng hải lưu sâu chảy qua tất cả các đại dương trên thế giới và được gọi là vòng tuần hoàn muối nhiệt. Sự chuyển động này chậm và được điều khiển bởi sự khác biệt về tỷ trọng của nước do sự khác biệt về độ mặn và nhiệt độ giữa các đại dương. Ở vĩ độ cao, nước được gia lạnh bởi nhiệt độ không khí thấp và trở nên mặn như biển băng kết tinh. Cả hai yếu tố này làm cho nó đặc hơn, và nước chìm xuống dưới. Từ biển sâu gần Greenland, nước kiểu này chảy về phía nam giữa các lục địa ở hai bên bờ Đại Tây Dương. Khi nó đạt đến Nam Cực, nó kết hợp với các khối lạnh khác, chìm xuống và chảy về phía đông. Sau đó nó chia tách thành hai dòng di chuyển về phía bắc vào Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Ở đây nó từ từ ấm lên, trở nên ít dày đặc hơn, trồi lên bề mặt và tiếp tục lặp lại vòng tuần hoàn đó. Một số dòng chảy trở lại vào Đại Tây Dương. Phải mất một ngàn năm để mô hình lưu thông này hoàn tất.

Bên cạnh các hoàn lưu, có nhiều hải lưu trên bề mặt tạm thời xuất hiện trong một số điều kiện đặc biệt. Khi sóng chạm tới bờ ở một góc nhất định, dòng chảy ven bờ được tạo ra khi nước bị đẩy chạy dọc theo bờ biển. Nước xoáy lên các bãi biển khi góc tới thẳng góc và dòng rút ra chảy dưới đáy do tác dụng của trọng lực. Sóng vỡ càng lớn, các bãi biển càng dài và góc tới bờ càng xiên, dòng chảy ven bờ càng mạnh. Các dòng chảy này có thể mang một lượng lớn cát hoặc sạn, tạo thành các đê cát ngầm, bào mòn các bãi biển và tạo ra các kênh phù sa. Dòng xoáy có thể xuất hiện khi nước tích lũy gần bờ từ các đợt sóng lớn và chảy ra phía biển theo một kênh ngầm dưới đáy. Có thể xuất hiện một khoảng trống trong một đê cát hoặc gần các công trình nhân tạo. Các dòng chảy mạnh này có thể có vận tốc lên đến /giây, có thể hình thành ở nhiều nơi khác nhau ở các giai đoạn khác nhau của thủy triều và có thể cuốn người tắm ra xa nếu không cẩn thận. Các dòng trồi tạm thời xuất hiện khi gió đẩy nước ra xa từ đất liền và nước ở sâu hơn dâng lên để thế vào vị trí đó. Dòng nước lạnh này thường rất giàu chất dinh dưỡng và có thể khiến thực vật phù du cũng như các sinh vật khác của biển phát triển mạnh.

Các bồn đại dương

Trái Đất được cấu tạo bởi lõi có từ tính, bên ngoài là thạch quyển rắn, đến manti chủ yếu ở dạng lỏng và nhân trong ở thể rắn Trên đất liền, vỏ Trái Đất được gọi là vỏ lục địa, trong khi phần vỏ dưới biển được gọi là vỏ đại dương. Vỏ đại dương được cấu tạo bởi bazan tương đối nặng và dày từ 5 đến 10 km. Thạch quyển tương đối mỏng (so với các lớp khác) nổi trên manti mềm hơn và nóng hơn nằm bên dưới và bị vỡ ra thành các mảng kiến tạo. Ở giữa đại dương, mácma trồi lên liên tục từ đáy biển ở ranh giới giữa các mảng để tạo thành sống núi giữa đại dương và các dòng đối lưu manti có khuynh hướng đẩy hai mảng xa ra nhau, chúng chuyển đông song song nhau và ngày càng gần bờ hơn. Một mảng đại dương có thể trượt bên dưới một mảng đại dương khác theo quá trình được gọi là hút chìm. Các máng nước sâu được hình thành ở nơi hút chìm này và quá trình bày đi cùng với sự ma sát khi các mảng trượt lên nhau. Sự tích lũy năng lượng ma sát trong quá trình chuyển động này khi giải phóng sẽ sinh ra động đất, giải phóng nhiệt và mác ma được phun ra tạo thành các núi dưới đáy biển, một số núi có thể tạo thành một chuỗi các đảo núi lửa ở gần các máng nước sâu. Ở gần một số ranh giới giữa đất liền và biển, các mảng đại dương hơi nặng hơn trượt bên dưới các mảng lục địa và cũng hình thành các máng nước sây. Khi chúng va nhau, các mảng lục địa bị biến dạng và hình thành các dãy núi và phát sinh địa chấn.

Rãnh đại dương sâu nhất trên Trái Đất là rãnh Mariana với bề rộng khoảng  dưới đáy biển. Nó nằm gần quần đảo Mariana,đây là một quần đảo núi lửa ở Tây Thái Bình Dương, và có bề rộng trung bình chỉ , điểm sâu nhất của nó là 10.994 km bên dưới mặt nước biển. Một rãnh đại dương dài hơn chạy dọc theo bờ biển Peru và Chile, có độ sâu  và rộng khoảng . Nó là kết quả của sự hút chìm của mảng đại dương Nazca bên dưới mảng lục địa Nam Mỹ và liên quan đến hoạt động núi lửa của Andes.

Bờ biển

Khu vực mà đất liền tiếp giáp biển được gọi là bờ biển và phần đất nằm giữa triều thấp nhất và nơi cao nhất mà sóng vỗ tới được gọi là đới sóng vỗ. Bãi biển là nơi tích tụ cát hoặc đá cuội trên bờ biển. Phần đất liền nhô ra biển được gọi là mũi đất. Phần lõm vào của đường bờ đặc biệt là giữa hai mũi đất được gọi là vịnh. Đường bờ chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như độ mạnh của sóng tới bờ, sự thay đổi của địa hình đáy gần bờ, thành phần và độ cứng của đá cấu tạo bờ, độ nghiêng của sườn bờ và sự thay đổi về cao độ của đất liền do sự nâng lên hoặc nhấn chìm. Thông thường, sóng cuộn về phía bờ biển với tốc độ từ sáu đến tám mỗi phút và chúng được gọi là sóng tích tụ vì chúng có xu hướng bồi đắp vật liệu cho bãi biển và ít ảnh hưởng xâm thực. Sóng bão tiến vào bờ rất nhanh và được gọi là sóng phá hủy vì chúng mang vật liệu ra khỏi bãi biển. Dưới ảnh hưởng của chúng, cát và đá cuội trên bãi biển là vật liệu được mang đến và mang đi. Vào lúc thủy triều cao, năng lượng của sóng bão tác động đến chân vách đá có tác dụng làm đảo lộn khi không khí trong các vết nứt và khe hở được nén và sau đó mở rộng nhanh chóng khi giải phóng áp lực. Đồng thời, cát và sỏi có tác dụng ăn mòn khi chúng tán vào đá. Điều này có xu hướng làm cắt chân vách núi, và các quá trình phong hóa bình thường như tác động của sương giá sau đó, gây ra sự phá hủy tiếp theo. Dần dần, một địa hình bằng phẳng hình thành do sóng phát triển ở chân vách đá và điều này có tác dụng bảo vệ, giảm ảnh hưởng xâm thực do sóng.

Vật liệu được mang từ rìa của đất liền cuối cùng lắng đọng trong biển. Ở đây nó là đối tượng tiêu hao khi dòng chảy song song bờ khuấy động mang ra các lạch và vận chuyển cá và cuội ra khỏi nơi ban đầu của chúng. Trầm tích được mang ra biển bởi các con sông tích tụ trên đáy biển tạo thành các đồng bằng châu thổ ở cửa sông. Tất cả vật liệu này di chuyển qua lại dưới đáy do ảnh hưởng của sóng, thủy triều và dòng chảy. Việc nạo vét loại bỏ các vật liệu này và đào sâu các kênh nhưng có thể có tác ảnh hưởng không lường được ở những nơi khác trên bờ biển. Các chính phủ có những nỗ lực chống lụt bằng các kè biển, đê biển và các công trình bảo vệ khác. Các kè sông Thames được thiết kế để bảo vệ London từ một cơn bão và các đê được xây dựng nhằm kiểm soát dòng nước và bảo vệ những vùng đất lấn biển khỏi sự xâm thực. Một trong những đê nhân tạo dài nhất là hệ thống đê sông Mississippi, với tổng chiều dài khoảng  ven sông từ Cape Girardeau trên châu thổ sông Mississippi, và mục đích của đê này này bảo vệ thành phố New Orleans. Sân bay quốc tế Hồng Kông được xây dựng trên một đảo nhân tạo lớn, được hình thành khi nối và lắp bằng hai đảo với diện tích  trên đáy biển.

Mực nước biển

Trải qua hầu hết lịch sử địa chất, mực nước biển từng cao hơn ngày nay. Yếu tố chính làm thay đổi mực nước biển theo thời gian là kết quả của sự thay đổi vỏ đại dương, với xu hướng nhấn chìm tiếp diễn trong thời gian dài. Vào thời kỳ băng hà cực đại gần đây nhất, khoảng 20.000 năm trước, mực nước biển thấp hơn mực nước ngày nay khoảng . Trong vòng ít nhất 100 năm gần đây, mực nước biển đã và đang dân lên với tốc độ trung bình khoảng /năm. Hầu hết sự tăng cao mực nước biển này có thể có sự góp mặt của sự gia tăng nhiệt độ của biển và kết quả giãn nở nhiệt nhẹ ở  nước trên mặt. Yếu tố khác chiếm khoảng 1/4 là từ các nguồn nước trên đất liền như tuyết và băng hà tan và việc khai thác nước dưới đất phục vụ cho tưới tiêu và các nhu cầu nông nghiệp và con người khác. Sự gia tăng có khuynh hước từ sự ấm lên toàn cầu được dự báo là tiếp tục cho đến ít nhất là cuối thế kỷ XXI.

Chu trình nước

Biển đóng là một phần trong chu trình nước, trong đó, nước bốc hơi từ biển, chuyển động trong khí quyển ở dạng hơi nước, ngưng tụ, rơi xuống ở dạng mưa hoặc tuyết, do đó duy trì sự sống trên đất liền, và phần lớn nước sẽ trở về biển. Thậm chí ở sa mạc Atacama, nơi có ít mưa trong năm, các đám mây dày đặc sương mù được gọi là camanchaca thổi vào từ biển và hỗ trợ sự sống của thực vật ở đây.

Ở Trung Á và các vùng đất liền khác, có bồn trũng endorheic mà không có lối thoát ra biển, ngăn cách với biển bởi các dãy núi hoặc các đặc điểm địa chất tự nhiên có khả năng ngăn chặn nước thoát đi. Biển Caspi là lớn nhất trong nhóm này. Dòng chính của nó là sông Volga, không có dòng chảy ra và sự bay hơi của nước làm cho nó mặn vì khoáng chất hòa tan tích tụ. Biển Aral ở Trung Á và Hồ Pyramid ở miền Tây Hoa Kỳ là ví dụ về các vực nước mặn nội địa mà không có hệ thống thoát nước ra ngoài. Một số hồ endorheic ít mặn, nhưng tất cả đều nhạy cảm với sự thay đổi trong chất lượng của các nước chảy vào.

Chu trình cacbon

Các đại dương chứng một lượng cacbon tuần hoàn chủ động lớn nhất trên thế giới và xếp thứ 2 chỉ sau thạch quyển về lượng cacbon mà nó có. Lớp mặt của đại dương giữ một lượng lớn cacon hữu cơ hòa tan, loại này được trao đổi nhanh chóng với khí quyển. Nồng độ cacbon vô cơ hòa tan trong lớp nước sâu cao hơn 15% so với của lớp nước mặt và nó duy trì trong khoảng thời gian dài hơn. Dòng muối nhiệt trao đổi cacbon giữa hai lớp nước này.

Cacbon đi vào đại dương khi cacbon dioxide trong khí quyển hòa tan vào các tầng nước mặt và bị biến đổi thành axit cacbonic, bicarbonat và carbonat:

CO2 (aq) + H2O  H2CO3  HCO3− + H+  CO32− + 2 H+.

Quá trình này giải phóng các ion hydro (), làm giảm pH của đại dương.

Nó cũng đi vào đại dương qua các con sông ở dạng cacbon hữu cơ hòa tan và được biến đổi bởi các sinh vật quang hợp thành cacon hữu cơ. Loại cacon này có thể hoặc được trao đổi thông quan chuỗi thức ăn hoặc tích tụ dưới các tầng giàu cacbon hơn, sâu hơn ở dạng các tế bào mềm, chết hoặc vỏ sò và xương ở dạng calci cacbonat. Nó lưu thông trong lớp này trong khoảng thời gian dài trước khi chúng lắng đọng hoặc được trả lại vào nước mặt lưu thông qua dòng muối nhiệt.

Sự sống ở biển

Đại dương là mái nhà của tập hợp đa dạng các dạng sống dùng nó làm nơi cư trú. Do ánh sáng Mặt Trời chỉ chiếu sáng ở các tầng nước trên cùng, cho nên phần lớn đại dương chìm trong bóng tối vĩnh viễn. Mỗi vùng khác nhau về nhiệt độ và độ sâu cung cấp nơi trú ngụ cho một tập hợp duy nhất các loài sinh vật, môi trường biển trên tổng thể bao trùm toàn bộ sự sống đa dạng rộng lớn. Nơi cư ngụ biển có phạm vi từ vùng nước bề mặt cho tới những rãnh đại dương sâu nhất, bao gồm rạn san hô, rừng tảo biển, đồng cỏ biển, vũng nước triều, bãi bùn và bãi cát, tầng đá đáy biển và vùng biển khơi. Sinh vật sống trong vùng biển có kích cỡ lớn như cá voi dài 30 mét cho đến thực vật nổi và động vật phù du cỡ vài micrô mét, nấm, vi khuẩn và vi rút, bao gồm các vi rút ăn vi khuẩn biển mới được khám phá gần đây (những vi rút mà sống bên trong vi khuẩn). Sự sống ở biển đóng một vai trò quan trọng trong chu trình cacbon nhờ các sinh vật quang tổng hợp biến đổi cacbon đioxyt hòa tan trong nước biển thành cacbon hữu cơ và nó có tầm quan trọng kinh tế đối với con người trong vai trò cung cấp và khai thác nguồn thủy sản.

Sự sống có thể đã bắt đầu từ biển và mọi nhóm chính động vật đều có mặt ở đây. Các nhà khoa học chỉ chưa đồng tình chính xác nơi mà sự sống ở biển xuất hiện: thí nghiệm Miller-Urey cho thấy một món "súp" các chất hóa học loãng tồn tại trong vùng nước rộng, nhưng có chứng cứ gần đây cho rằng bao gồm các nguồn nước nóng từ núi lửa, trầm tích sét hạt mịn, hoặc các "mạch khói phun đen" dưới đáy biển sâu, tất cả chúng đều bảo vệ cho sinh vật không bị phá hủy dưới bức xạ cực tím mà những bức xạ này không bị cản trở bởi bầu khí quyển sơ khai của Trái Đất.

Sinh cảnh đại dương

Sinh cảnh đại dương chia theo phương ngang thành bờ biển và sinh cảnh nước mặt thoáng. Sinh cảnh bờ biển mở rộng từ đường bờ tới biên giới của thềm lục địa. Hầu hết sự sống trong đại dương tìm thấy ở sinh cảnh bờ biển, mặc dù vùng thềm lục địa chỉ chiếm khoảng 7 phần trăm tổng diện tích đại dương. Sinh cảnh đại dương nước mặt thoáng nằm sâu trong lòng đại dương vượt bên ngoài thềm lục địa. Theo cách khác, sinh cảnh đại dương có thể chia theo phương đứng thành vùng biển khơi (nước mặt thoáng), vùng đáy chìm (ngay bên trên đáy đại dương) và nơi cư ngụ đáy biển (benthic). Cách phân chia thứ ba theo vĩ độ địa lý: từ vùng biển cực với thềm băng, biển băng và tảng băng trôi, cho tới vùng nước nhiệt đới.

Rạn san hô, còn gọi là "rừng mưa của biển", chiếm ít hơn 0,1% bề mặt diện tích đại dương Trái Đất nhưng hệ sinh thái của nó chứa 25% mọi loài sinh vật biển. Những rạn san hô nhiệt đới là nổi tiếng nhất như rạn san hô Great Barrier ở Australia, nhưng các rạn san hô vùng nước lạnh cũng tồn tại nhiều loại sinh vật bao gồm san hô (chỉ có sáu loại san hô đóng góp vào sự hình thành rạn).

Tảo và thực vật

Thực vật sản xuất sơ cấp ở viển và các vi sinh vật ở dạng phiêu sinh phân bố rộng khắp và rất đa dạng. Vi tảo quang hợp, thực vật phù du, đóng góp một tỷ lệ lớn sản lượng sản phẩm quang hợp so với tất cả các rừng trên lục địa. Khoảng 45% sản phẩm sơ cấp của vật liệu sống trong biển là từ diatom. Phần lớn tảo, hay còn được gọi là rong biển, quan trọng đối với từng khu vực; Sargassum là dạng sống trôi nổi, trong khi loài kelp sống thành rừng ở đáy biển. Thực vật có hoa ở dạng cỏ biển phát triển thành "đồng cỏ ở các vùng nước nông đáy cát, các dải rừng ngập mặn chạy ven bờ biển ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, và thực vật Halophyte phát triển mạnh trong các đầm lầy ngập mặn thường xuyên. Tất cả các môi trường sống này có thể hấp thụ một lượng lớn cacbon và hỗ trợ đa dạng sinh học của các động vật lớn hơn và nhỏ hơn.

Ánh sáng chỉ có thể xuyên đến độ sâu  vì vậy đây chỉ là một phần của biển nơi mà thực vật có thể phát triển. Các lớp trên mặt thường thiếu các hợp chất nitơ cung cấp cho hoạt động sinh học. Chu trình nitơ biển bao gồm những sự chuyển đổi vi sinh vật phức tạp bao gồm sự cố định nitơ, đồng hóa ni tơ, nitơ hóa, anammox, và khử nitơ. Một số quá trình này diễn ra trong các lớp nước sâu do đó nơi mà dòng nước lạnh trồi lên hoặc gần các cửa sông lại có nguồn dinh dưỡng dồi dào, thực vật phát triển mạnh hơn. Điều này có nghĩa các khu vực sản xuất mạnh nhất, giàu về phiêu sinh và cũng như cá chủ yếu là vùng ven bờ.

Động vật và các dạng sống khác

Các bậc phân loại động vật ở biển đa dạng hơn trên đất liền, nhiều loài ở biển chưa được phát hiện, và có nhiều loài được phát hiện mới hàng năm. Một số loài động vật có xương sống như chim biển, hải cẩu, rùa biển quay trở lại đất liền để sinh sản, nhưng cá, cá voi, và rắn biển hoàn toàn có vòng đời trong môi trường nước và nhiều ngành động vật không xương sống sống hoàn toàn ở biển. Thực tế, các đại dương tràn ngập sự sống và cung cấp nhiều vi môi trường sống khác nhau. Một trong số đó là môi trường bề mặt, mặc dù bị xáo trộn bởi sự vận động của sóng tạo nên môi trường giàu dinh dưỡng và là nơi sinh sống của các vi khuẩn, nấm, vi tảo, protozoa, trứng cá, và nhiều loại ấu trùng khác.

Vai trò

Biển là nguồn cung cấp hơi nước để tạo ra mưa cho khí quyển. Mưa đã duy trì sự sống cho các sinh vật trên đất liền.

Biển là kho báu cho ngành hải sản, ngành sản xuất muối, du lịch biển. Hiện nay biển có 160000 loài động vật và 10000 loài thực vật.

Biển còn chứa vô số mỏ dầu ở dưới đáy đại dương. Trữ lượng dầu mỏ 21 tỉ tấn, khí tự nhiên 14 nghìn tỉ m³.

Rất nhiều mỏ nằm ở dưới đáy đại dương đã được con người khai thác từ lâu như sắt, lưu huỳnh, đồng, phosphor...

Ngoài ra biển chứa một lượng lớn các nguồi tài nguyên hóa học với trên 70 nguyên tố hóa học khác nhau: Natri, Clo, Kali, Nitơ... Không chỉ có biển mà thủy triều là nguồn năng lượng vô tận của nhiều quốc gia trên thế giới. Nhà máy thủy triều đầu tiên ở cửa sông Răng-xơ (Pháp) năm 1967 công suất là 240000 kW. Nhiệt độ của nước biển chệnh lệch rất lớn tạo ra 1 nguồn thủy nhiệt điện vô cùng to lớn; dựa vào nguyên lý đó mà người ta xây dựng những nhà máy thủy nhiệt. Nhà máy thủy nhiệt đầu tiên đang hoạt động ở Abidjan (Bờ Biển Ngà) với công suất 14000 kW

Vận tải đường biển xuất nhập khẩu có vai trò quan trọng trong buôn bán quốc tế, là chiếm lược của nền kinh tế của mỗi quốc gia. Vận tải biển chiếm 3/4 khối lượng hàng hóa trao đổi trên thế giới.

Danh sách một số biển theo đại dương

Thái Bình Dương

 Biển Arafura
 Biển Banda
 Biển Bering
 Biển Bismarck
 Biển Bột Hải
 Biển Bohol (còn được gọi là biển Mindanao)
 Biển Camotes
 Biển Celebes

 Biển Ceram
 Biển Coral
 Biển Đông
 Biển Flores
 Biển Halmahera
 Biển Java
 Biển Koro
 Biển Molucca

 Biển Nhật Bản
 Biển nội địa Seto
 Biển Okhotsk
 Biển Philippines
 Biển Savu
 Biển Sibuyan
 Biển Solomon
 Biển Sulu

 Biển Tasman
 Biển Visayas
 Biển Hoa Đông
 Hoàng Hải
 Vịnh Alaska
 Vịnh Bắc Bộ.
 Vịnh California (còn được gọi là biển Cortés)
 Vịnh Carpentaria
 Vịnh Hạ Long.
 Vịnh Thái Lan

Đại Tây Dương

 Biển Adriatic
 Biển Aegea
 Biển Azov
 Biển Alboran
 Biển Argentine
 Biển Baltic
 Biển Bắc
 Biển Bothnia
 Biển Caribe
 Biển Celtic

 Biển Crete
 Biển Đen
 Biển Hebrides
 Biển Ionia
 Biển Ireland
 Biển Labrador
 Biển Ligure
 Biển Manche
 Biển Marmara
 Biển Mirtoon

 Biển Na Uy
 Biển Sargasso
 Biển Thrace
 Biển Tyrrhenus
 Biển Wadden
 Địa Trung Hải
 Eo biển Davis
 Eo biển Đan Mạch
 Vịnh Biscay
 Vịnh Bothnia

 Vịnh Campeche
 Vịnh Chesapeake
 Vịnh Fundy
 Vịnh Guinea
 Vịnh Mexico
 Vịnh Phần Lan
 Vịnh Sidra
 Vịnh Saint Lawrence
 Vịnh Venezuela

Ấn Độ Dương

 Biển Andaman
 Biển Ả Rập
 Biển Đỏ

 Biển Timor
 Vịnh Aden

 Vịnh Oman
 Vịnh Ba Tư

 Vịnh Bengal
 Eo biển Mozambique

Bắc Băng Dương

 Biển Barents
 Biển Beaufort
 Biển Bering
 Biển Chukchi

 Biển Đông Siberi
 Biển Greenland
 Biển Hoàng tử Gustav Adolf
 Biển Kara

 Biển Laptev
 Biển Lincoln
 Biển Pechora
 Biển Trắng

 Eo biển Kara
 Vịnh Amundsen
 Vịnh Baffin
 Vịnh Hudson
 Vịnh James

Nam Đại Dương

 Biển Amundsen
 Biển Bellingshausen
 Biển Davis

 Vịnh Đại Úc
 Biển Mawson
 Biển Ross

 Biển Scotia
 Vịnh Spencer
 Biển Weddell

 Eo biển Bass
 Vịnh Saint Vincent

Các biển kín

 Biển Aral
 Biển Caspia
 Biển Chết
 Biển Salton
 Chott Melrhir

 Hồ Great Salt
 Hồ Balkhash
 Hồ Chad
 Hồ Chilwa
 Hồ Pyramid

 Hồ Turkana
 Hồ Thanh Hải
 Hồ Van
 Issyk Kul
 Namtso

 Ngũ Đại Hồ của Bắc Mỹ (đôi khi được coi là biển nội địa)
 Tonle Sap

Danh sách các biển theo diện tích bề mặt

Các biển ngoài Trái Đất
Các biển trên Mặt Trăng là những đồng bằng bazan rộng lớn mà trước đây các nhà thiên văn học cho rằng chúng có chứa nước và gọi chúng là "biển".

Nước ở trạng thái lỏng được cho là đã từng tồn tại trên bề mặt Hỏa Tinh trong quá khứ xa xăm và một số vùng lòng chảo trên Sao Hỏa được coi là các đáy biển đã khô cạn. Lớn nhất trong số đó là Vastitas Borealis; các "biển" khác là Hellas Planitia và Argyre Planitia.
Các "biển" trên Sao Hỏa

Nước ở trạng thái lỏng cũng được cho là có tồn tại dưới bề mặt của một số vệ tinh tự nhiên, chẳng hạn như Europa.

Hydrocarbon lỏng được coi là có mặt ở bề mặt của Titan, mặc dù nó có thể được miêu tả một cách chính xác hơn là "hồ" chứ không phải "biển". Sự phân bổ của các khu vực chứa chất lỏng này được hy vọng là sẽ được hiểu rõ hơn sau khi tàu thăm dò Cassini đến đây.

Khoa học
Thuật ngữ "biển" cũng được sử dụng trong vật lý lượng tử. Biển Dirac là sự diễn giải của các trạng thái năng lượng âm, bao gồm có chân không.

Biển và nhân loại

Trong văn hóa

Biển xuất hiện trong nền văn hóa nhân loại dưới những hình thức trái ngược nhau, vừa dữ dội nhưng lại thanh bình, vừa tốt đẹp nhưng đầy hiểm nguy. Biển chiếm một vị trí trong văn học, nghệ thuật, thi ca, điện ảnh, sân khấu, âm nhạc cổ điển, thần thoại và giải mộng. Người cổ đại đã nhân cách hóa biển, và tin rằng nó được điều khiển bởi một thực thể và cần phải xoa dịu những cơn thịnh nộ của thực thể này, và một cách hình tượng hóa, nó đã được coi là một môi trường nguy hiểm, nơi sinh sống của các sinh vật quái dị; chẳng hạn như Leviathan trong Kinh Thánh,, Scylla trong thần thoại Hy Lạp, Isonade trong thần thoại Nhật Bản, và kraken trong thần thoại Bắc Âu cận đại. Các nền văn minh đã khai sáng thông qua thương mại bằng đường biển và sự thay đổi các quan niệm.

Xem thêm

 Địa lý
 Đại dương
 Eo biển
 Vịnh
 Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO)
 Sông
 Nước biển
 Ngày đại dương thế giới

Ghi chú

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

 NOAA

Địa hình biển và đại dương

Bài cơ bản dài
Vùng nước
Hải dương học
Địa mạo đại dương và duyên hải
Đại dương


title: Apamea contradicta

text:
Apamea contradicta là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Chúng xuất hiện ngang qua miền nam Canada từ Newfoundland và Labrador phía tây đến Alberta, phía nam đến Colorado.

Sải cánh khoảng 38–45 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 7 tùy theo địa điểm.

Chú thích

Tham khảo

Species info

Apamea
Động vật được mô tả năm 1895


title: Cormeilles, Oise

text:
Cormeilles là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 179 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: Eoophyla

text:
Eoophyla là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Chú thích

Tham khảo

Acentropinae


title: Montesquieu, Hérault

text:
Montesquieu là một xã thuộc tỉnh Hérault trong vùng Occitanie phía nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 150 mét trên mực nước biển. Dân số thời điểm năm 1999 là 47 người.

Tham khảo

Xã của Hérault


title: Chimarra philipponi

text:
Chimarra philipponi là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Chimarra


title: Urat Trung

text:
kỳ Urat Trung (, Hán Việt: Ô Lạp Đặc Trung kỳ) là một kỳ của địa cấp thị Bayan Nur (Ba Ngạn Náo Nhĩ), khu tự trị Nội Mông Cổ, Trung Quốc.

Trấn
 Đức Lĩnh Sơn (德岭山镇)
 Thạch Cáp Hà (石哈河镇)
 Hải Lưu Đồ (海流图镇)
 Ô Gia Hà (乌加河镇)
 Ôn Canh (温更镇)

Hương
 Thạch Lan Kế (石兰计乡)
 Hoành Phong (宏丰乡)
 Ô Lương Tố Thái (乌梁素太乡)

Tô mộc

Khác
 Mục trường Mục Dương Hải (牧羊海牧场)
 Súc trường Đồng Hoa Thái Chủng (同和太种畜场)
 Lâm trường Ba Minh Ô Bắc (巴盟乌北林场)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Nội Mông
Bayan Nur


title: Cosmesus ambiguus

text:
Cosmesus ambiguus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Cosmesus


title: Parargidia

text:
Parargidia là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Kênh Bo Bo

text:
Kênh Bo Bo bắt nguồn từ một nhánh kênh ở xã Bình Thành, huyện Đức Huệ, chảy dọc theo hướng Đông Nam, qua địa bàn huyện Thủ Thừa, tỉnh Long An với phần lớn chiều dài.

Kênh Bo Bo cắt ngang rạch Cây Sơn, kênh Bà Giãi và kênh Trà Cú. Đây là nguồn cung cấp nước và tuyến giao thông thủy quan trọng của huyện.
 Chiều dài: 30 km.
 Chiều rộng: 8m.

Tham khảo

Sông tại Long An


title: Dizy, Marne

text:
Dizy  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 72 mét trên mực nước biển.
Thị trấn nằm ở thung lũng sông Marne, trên tuyến đường bộ chính giữa Épernay (3 km) và Rheims (23 km).

Thị trấn nằm ở phía bắc Magenta, nam Champillon, đông của Hautvillers và tây của Ay.

Năm 1881 có tên gọi là Dizy cho đến năm 1801, sau đó là Dizy-sur-Marne, lấy tên củaf Dizy-Magenta. Năm 1965, khi Magenta độc lập này lấy lại tên gọi Dizy.

Tham khảo

Xã của Marne


title: Pouteria pimichinensis

text:
Pouteria pimichinensis là một loài thực vật thuộc họ Sapotaceae. Đây là loài đặc hữu của Venezuela.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Pouteria pimichinensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Venezuela
pimichinensis


title: Parocystola acroxantha

text:
Parocystola acroxantha là một loài bướm đêm thuộc họ Oecophoridae. Nó là loài đặc hữu của New Zealand, nhưng đã được du nhập vào Đại Anh.

Larvae feed have been recorded on Eucalyptus và Berberis species.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Parocystola


title: Monkey D. Luffy

text:
là một nhân vật hư cấu và là nhân vật chính trong manga One Piece của tác giả Oda Eiichiro. Luffy là người sáng lập và là thuyền trưởng của băng Hải tặc Mũ Rơm, được xem là nhân vật mạnh nhất nhóm Mũ Rơm (Straw Hat) sở hữu sức mạnh của trái ác quỷ Gomu Gomu đem lại cho cậu khả năng co giãn các bộ phận như cao su đồng thời là người duy nhất hiện tại trong nhóm sử dụng thành thục được ba loại sức mạnh của Haki. Ước mơ của cậu là trở thành Vua Hải Tặc (Pirate King), người tự do nhất trên biển, bằng cách tìm ra kho báu huyền thoại của Gold D. Roger (Vua Hải Tặc) đời trước.

Xuất hiện
Luffy xuất hiện lần đầu trong chương manga , đăng trên tạp chí Weekly Shounen Jump ấn bản số 34 ra ngày 4 tháng 8 năm 1997.

Trong chương đầu tiên, Luffy xuất hiện dưới dạng một cậu nhóc 7 tuổi hồn nhiên nhưng không kém phần nghịch ngợm. Sinh ra và lớn lên trên hòn đảo Dawn, trong ngôi làng Foosha thuộc East Blue cùng với người ông Garp của mình. Từ nhỏ, Luffy đã được ông nội huấn luyện rất kỹ lưỡng để trở thành một hải quân xuất sắc theo mong ước của Garp. Ngay từ khi còn nhỏ, Luffy đã cùng gia đình Dadan - một đại gia đình nuôi dưỡng những người cháu của Garp, chống lại băng hải tặc Bluejam quấy rối hòn đảo mà Luffy sinh sống. Tuy nhiên Shanks mới là người khơi dậy tình yêu biển cả đối với cậu bé 7 tuổi này khi có một thời gian dài lưu lại làng Foosha, quê hương của cậu bé Luffy.

Hành trình
Khi còn bé, Luffy đã vô tình ăn phải trái ác quỷ do Shanks dành dược từ thuyền địch nên anh đã trở thành người cao su. Tuy ăn phải trái ác quỷ làm cậu không thể bơi, nhưng mong muốn ra biển đặc biệt là ước muốn trở thành Vua Hải tặc và tìm được kho báu One Piece của Luffy vẫn không hề giảm. 10 năm sau từ quê hương là làng Foosha, ở Đảo Dawn thuộc East Blue, Luffy lên dường tìm kiếm đồng đội để lập băng hải tặc cho riêng mình, băng băng Mũ Rơm, hành trình trở thành Hải tặc của Luffy bắt đầu. Sau chuyến hành trình ở East Blue Luffy cùng bốn thành viên Roronoa Zoro, Nami, Usopp và Sanji trên chiếc thuyền "Going Merry", tiến vào Grand Line. Luffy lúc này đã có số tiền truy nã đầu tiên là 30,000,000.

Vượt Reverse Moutain, qua mũi Sinh Đôi và trải qua những cuộc phiêu đầu tiên ở Grand Line: đảo Xương rồng, Little Garden, đảo Drum. Luffy đã kết nạp chú tuần lộc Chopper vào băng với vị trí bác sĩ. Sau khi giúp công chúa Nefertari Vivi của Vương quốc Alabasta đánh bại Thất Vũ Hải Crocodile có bí danh là Mr.0, ông trùm của tổ chức Baroque Work, số tiền truy nã của Luffy tăng lên 100,000,000. Sau khi rời Alabasta Nico Robin, cựu thành viên của Baroque Work, đã gia nhập băng Mũ Rơm.

Chuyến hành trình của Luffy và băng Mũ Rơm tiếp tục với cuộc phiêu lưu tại Jaya, vùng biển trên trời Skypiea, quần đảo Long Ring Long Land. Luffy cùng cả băng đã quyết định dừng chân ở thành phố Water 7 để sửa chữa Going Merry. Sau một loạt các sự kiện kịch tính và đầy bất ngờ, Luffy cùng đồng đội và các đồng minh cùng tấn công vào Enies Lobby để giải cứu Robin. Tại đây Luffy cùng băng Mũ Rơm đã đụng độ tổ chức CP9 của Chính phủ, đồng thời tuyến chiến với Chính phủ thế giới. Số tiền truy nã của Luffy đã tăng lên 300,000,000 sau khi anh đánh bại Rob Lucci - kẻ mạnh nhất trong lịch sử CP9. Sau sự kiện, cả băng Mũ Rơm đều bị truy nã với tổng số tiền 667,000,050. Tuy nhiên, điều mà cả băng Mũ Rơm đều biết cuối cùng cũng đến, sau những hư hại nặng nề thuyền, Going Merry đã đến giới hạn cuối cùng của mình  và không thể cùng cả băng tiếp tục cuộc hành trình. Luffy và băng Mũ Rơm quyết định chia tay Merry, gửi Merry lại dưới lòng đại dương. Franky, Ice Burg và các thành viên đứng đầu công ty đóng tàu Galley-la đã cùng nhau đóng cho băng Mũ Rơm một con tàu mới từ gỗ quý Adam, với tên gọi Thousand Sunny. Luffy và băng Mũ Rơm rời Water 7 và chiêu mộ được thợ đóng thuyền tài năng Franky vào nhóm. Tiếp tục hành trình qua Tam giác Florian, Luffy cùng cả nhóm gặp gỡ chủ cũ của chú cá voi Laboon - nhạc công Brook và Brook đã trở thành thành viên tiếp theo của băng sau cuộc phiêu lưu tại Thriller Bark.

Luffy cùng băng Mũ Rơm đã dừng chân tại quần đảo Sabaody để chuẩn bị xuống Đảo người cá tiến vào Tân Thế giới. Tại đây Luffy và các đồng đội đã có cuộc gặp gỡ đầy bất ngờ vơi huyền thoại sống Silver Rayleigh, chạm trán lần thứ hai với Thất vũ hải Bartholomew Kuma và được ông ta dịch chuyển tất cả mỗi người đến một vị trí khác nhau với một mục đích bí ẩn. Luffy được đưa tơi Đảo phụ nữ Amazon Lily và trở thành bạn của Thất vũ hải Boa Hancock và các nữ chiến binh trên đảo. Sau khi biết anh trai mình, Portgas D. Ace bị tuyên án tử hình và bị xử tử tại Tổng bộ Hải quân. Luffy đã gây chấn động thế giới với cuộc đột nhập và vượt ngục lịch sử tại nhà tù bất khả xâm phạm Impel Down. Rồi cùng với liên minh của mình tham gia vào trận chiến giữa Tứ Hoàng Râu Trắng cùng đồng minh với Hải quân và Thất vũ hải tại Marineford. Trong trận chiến, Luffy đã liều mình, phát huy hết tất cả những gì mình có, vượt qua cả giới hạn bản thân. Ngay lúc mọi chuyện tưởng như êm đẹp, Luffy đã rất shock và đau đớn khi chứng kiến cái chết của người anh trai Ace. Sau khi trận chiến kết thúc, Luffy được đưa về chăm sóc tại Amazon Lily, tại đây Luffy hiểu ra rằng mình còn quá yếu để bảo vệ những người thân mà mình yêu quý. Luffy và đồng đội quyết định tạm chia tay nhau 2 năm để rèn luyện.

2 năm sau Luffy và các đồng đội tập hợp lại tại quấn đảo Sabaody, bắt đầu một cuộc hành trình mới: "Romance Dawn for the New World". Lúc này số tiền truy nã của Monkey D Luffy đã tăng lên 400,000,000. Hành trình đầu tiên là Đảo Người cá nơi Luffy cùng cả nhóm đã gặp lại "Chiến binh của biển" Jinbei và cùng Jinbei đánh bại băng "Hải tặc người cá mới", những kẻ đang có âm mưu lật đổ chính quyền. Trước khi rời đảo, Luffy đã chấp nhận lời tuyên chiến với Tứ Hoàng Big Mom thông qua ốc sên truyền tin. Chia tay Đảo người cá, Monkey D Luffy cung băng Mũ Rơm đã chính thức bước vào hành trình ở Tân Thế giới. Điểm đến đầu tiên của băng mũ rơm là đảo Punk Hazard, một hòn đảo với hai nửa khí hậu nóng lạnh đối nghịch. Đây vốn là một hòn đảo bí mật của chính phủ và là nơi đặt phòng thí nghiệm của Ceasar Clown. Luffy cùng băng Mũ Rơm đã bắt đầu lập liên minh hải tặc với Trafalgar Law, thuyền trưởng băng Hải tặc Heart với mục đích đánh bại Tứ Hoàng Kaido. Tại đây Luffy và đồng đội cũng gặp lại hai thành viên của Hải quân là Smoker và Tashigi. Luffy và mọi người đã khám phá ra kẻ đứng sau mọi việc mờ ám trên Punk Hazard là Thất vũ hải Donquixote Doflamingo đồng thời cũng là một mục tiêu quan trọng trong kế hoạch hạ gục tứ Hoàng của liên minh Luffy-Law. Luffy cùng băng Mũ Rơm và Law tiến đến vương quốc Dressrosa, nơi Doflamingo trị vì với mục tiêu đánh bại Doflamingo. Sau khi đánh bại Doflamingo thì số tiền truy nã của Luffy tăng lên 500,000,000.

Sau khi Arc Đảo Bánh kết thúc, với việc đánh bại hai Tư lệnh Ngọt có giá 860,000,000 (Cracker) và 1.057.000.000 (Katakuri), trốn thoát được Big Mom, tiền thưởng của cậu tăng lên 1,500,000,000 . Danh tiếng của Luffy đã vang danh đến mức được phong " Ngũ Hoàng".

Tính cách
Luffy được khắc họa là một nhân vật vô âu và dễ dãi với một hoài bão lớn và một sức ăn kinh khủng. Cậu nhìn chung là một người tử tế và quan tâm đến mọi người. Tuy nhiên, Luffy không phải là một người ngây thơ như mọi người thường nghĩ. Trái lại, cậu có thể đọc tính huống tốt hơn những người khác mong đợi ở cậu. Khi ở trong tình huống nguy hiểm, cậu không màng đến ước mơ trở thành Vua hải tặc mà sẵn sàng liều mạng để bảo vệ đồng đội của mình. Luffy cũng không đần độn như hành động của cậu. Một ví dụ là cậu đã khai hỏa đại bác để ngăn chiếc Going Merry khỏi đâm vào Laboon, một con cá voi khổng lồ chắn trước của vào Đại Hải Trình.

Luffy đã mời một số người, như Tony Tony Chopper hay Brook, vào băng hải tặc của mình không chỉ vì lý do chính là cậu có vài vị trí còn trống trong thủy thủ đoàn mà còn vì linh tính, khả năng nhìn người của cậu. Cậu cũng là một vị thuyền trưởng cực kì quan tâm đến thủy thủ đoàn của mình và cậu thường xuyên bất chấp nguy hiểm để đảm bảo sự an toàn cho họ xuyên suốt bộ truyện. Ngoài ra, cậu cũng ít khi nghĩ đến hậu quả của những hành động cảm tính của mình. Cậu cũng giành được sự tôn trọng và niềm tin từ những người mà cậu kết bạn với và đặc biệt từ các thủy thủ đoàn của cậu mặc cho cái tính cách vô âu.

Sức mạnh
Đóng vai trò là thuyền trưởng của nhóm Hải Tặc Mũ Rơm, Monkey D. Luffy sở hữu một nguồn sức mạnh kinh hoàng đến mức không tưởng, nâng dễ dàng 1 tảng đá siêu bự, hay đập nát nó tan tành, hay nghiền nát thành mảng một phiến thép hay đẩy sập những toà nhà cao tầng với chỉ đôi bàn tay không đều là chuyện nhỏ đối với cậu. Ngoài ra, Luffy luôn là người trong nhóm đối đầu và hạ gục kẻ thù mạnh nhất trong tất cả các câu chuyện. Sức khoẻ và sự khéo léo trong kỹ năng sinh tồn và thể chất của Luffy được như giờ cũng là do thời gian huấn luyện cực kỳ gian nan và gian khổ dưới sự theo dõi của chính ông nội mình – Monkey D. Garp (ném xuống 1 vực thẳm, hay cột cậu vào trái bong bóng bay, hay bỏ rơi trong rừng vào ban đầu, vân vân.) và cậu cũng khẳng định rằng nắm đấm của cậu gây chấn thương ngang ngửa với một khẩu súng ngắn ở độ tuổi thứ 7. Sức chịu đựng và độ bền bỉ của cậu cũng thuộc hàng đáng kinh ngạc; như là chịu những đòn tấn công thiết sát nguy hiểm liên tục bởi những kẻ thù mạnh nhất trong hầu hết tất cả các trận chiến nhưng thế mà cậu vẫn có thể đứng lên tiếp và chiến đấu, hạ gục đối thủ.

Luffy còn sở hữu tốc độ và sự linh hoạt rất nhanh và đáng chú ý, được kết hợp chung với sức mạnh và độ kiên cường trong chiến đấu của mình. Cậu cũng có rất nhiều lần được thấy có khả năng bơm thể lực và tăng cường sức mạnh chiến đấu lên 1 chiều cao mới một cách rất nhanh chóng, cụ thể nhất là trong trận chiến với con bò cai ngục Minotaurus, khi mà lần đầu tiên cậu phải cần đến sự hỗ trợ của Mr. 2, Mr. 3, và Buggy để hạ hắn, nhưng lần thứ 2, Luffy đơn giản hạ hắn với chỉ 1 đòn "Gomu Gomu no Jet Pistol" ("Cú Đấm Súng Lục Phản Lực Cao Su")

Nguồn năng lượng lớn của cậu chỉ thật sự được bùng phát khi có thuốc thử chính là "ý chí của D" của mình kích hoạt, được cho thấy rất rõ qua rất nhiều lần xuyên suốt câu chuyện, đáng chú ý nhất là Câu Chuyện Thriller Bark khi cậu cố gắng nhận vào người 100 cái bóng mà không hề mất ý chí hay mất kiểm soát, so với người thường, thì chỉ có thể nhận nhập vào người được 2 hay 3 bóng là cùng thôi. Chính ý chí này đã cho Luffy rất nhiều cơ hội sống sót trong nhận trận đánh cam go và nguy hiểm nhất, as như là trong trận chiến ở Impel Down khi cậu dính chất độc mà người thường sẽ không bao giờ có thể dễ dàng mà sống sót được ngay sau đó, nhưng với Luffy chính ý chí kiên cường đến cùng của mình đã mở cho cậu một con đường vượt qua mọi giới hạn sức khoẻ cho chính mình. Điều này cũng được tô màu thêm qua quá trình "Healing Hormones" ("Hồi Phục Hóc-môn") của Emporio Ivankov đã một lần nữa chứng tỏ về ý chí của Luffy khi cậu vượt qua quá trình rã nọc độc này ra chỉ trong vòng 20 tiếng đồng hồ vật lộn với những chấn thương, mà người thường sẽ mất 2 ngày để tái tạo lại cơ thể khỏi chất độc. Sau này cũng được một trong các Siêu Tân Tinh – Basil Hawkins đề cập đến khi hắn sử dụng khả năng tiên tri của mình, mặc dù để thử xem đoán trước rất nhiều lần, nhưng cơ hội dẫn đến cái chết của Luffy lúc đó không bao giờ xuống con số 0.

Cậu cũng sở hữu một hàm răng cực chắc và mạnh, như trong Cậu Chuyện ở Thị Trấn Orange trong truyện, khi cậu suýt nữa cắn vụn hết mấy cái thanh sắt của cái lồng nhốt cậu. Cậu cũng ăn trọn cái lồng mà Gekko Moriah đã nhốt cậu vào hay là việc gây ra 1 vết thương nhỏ cho Rob Lucci với chiêu cắn của mình, cũng như là phá vỡ cái sợi xích dùng để trói Nami  lại (lúc đó cô đang trong cơ thể của Franky) sau 2 năm. Lợi thế này của cậu cũng được ngay cả Jinbe, người có sức chịu đựng thương tích rất cao cũng phải là lên khi cậu cắn vào tay ông.

Luffy cũng được xem là người có khả năng nhận thức mọi thứ xung quanh rất nhanh. Từ lúc đầu của câu chuyện, Luffy đã được cho thấy phản ứng và xử lý những đối thủ rất nhanh so với cậu, như Kuro, Arlong, Bellamy, và Enel. Sau khi học được kỹ thuật Soru của bọn CP9 để nâng cao không chỉ tốc độ mà còn là sức mạnh cho các chiêu thức của mình sau đó, thì khả năng này của cậu càng tiến bộ hơn thấy rõ. Sau 2 năm, cậu nhanh hơn gấp chục lần, có thể tránh, né những đòn đánh của đối thủ ngay cả khi cậu dùng Gear Third ("Sang Số 3") và tạo ra một lực ma sát rất, rất lớn khi cậu di chuyển cực nhanh trên mắt đất, khiến cả mặt đất phải bốc cháy. Mới đây, ở cuối chap 783 cậu đã chuyển sang Gear 4. Đầu tiên, cậu bơm căng cánh tay trái, sau đó không khí từ cánh tay chạy xuống thân, tay phải và cuối cùng là 2 chân.Cậu thổi bay Doflamingo chỉ với một cú King Kong Gun (Súng King Kong). Cậu còn cò thể lợi dung độ đàn hồi của minh để bay. Tuy nhiên, khi ở Gear 4 Haki của cậu bị dùng hết chỉ trong thời gian ngắn.

Phong cách chiến đấu
Không giống như Zoro và Sanji, dạng chiến đấu của Luffy là dạng ứng khẩu; không hề tuân theo bất kỳ nguyên tắc hay quan niệm nào, ngay cả nó có quan trọng đi chăng nữa, cậu vẫn cứ tấn công gia súc, gia cầm, động vật hay đàn bà bình thường, hoặc tấn công vào vùng hiểm, tấn công phía sau hay khi đối phương không nhận ra, sử dụng quân thù làm lá chắn hay cả việc cắn đối thủ thì Luffy chơi tuốt hết. Trong khi chiến đấu, Luffy đã chứng tỏ mình là một người lão luyện trong việc tuỳ cơ ứng biến, chế ra những chiêu thức ngay tại chỗ, và thường nảy ra những đòn phản công tinh ranh hay những chiêu thức quái gỡ để chống chọi lại với đối thủ mình bằng mọi giá. Điều này khiến cho cả đối thủ hay đồng mình của cậu phải tự hỏi rằng liệu cậu có đang chiến đấu nghiêm túc, đặc biệt những lúc cậu nảy sinh các ý tưởng lố bịch và làm tới với ý tưởng ấy (cụ thể là khi Luffy đối đầu với Crocodile trong dạng Mizu Luffy ("Luffy Mọng Nước"), nhưng cơ bản cậu luôn nói rằng mình luôn chiến đấu một cách hoàn toàn nghiêm túc.

Những lúc cậu chiến đấu, cậu phần lớn đều dựa vào bản năng của mình, điều này rất thú vị khi những bản năng và phán đoán của cậu luôn trở nên chính xác sau đó. Ngay cả khi mới đầu Câu Chuyện Công Viên Arlong, như khi bị Arlong cắn, cậu xử lý bằng cách đập mạnh vào đầu Arlong để hắn thả hàm răng ra thay vì đơn giản là giật nó ra. Cậu chọn đúng ail à Mr.3 trong rừng các tượng sáp y hệt hắn. Cậu cũng phá được "Raigo" (tạm dịch "Sấm Sét Đón Mừng") của Enel bằng quả khối bằng vàng ở tay mình để làm chất dẫn điện, nhưng theo Oda thì Luffy lúc đó chả nhận thức được mình sẽ làm gì, cậu chỉ hoạt động theo bản năng ngay tại lúc đó mà thôi. Ngay cả trước khi học Bá Khí  Sắc Màu Quan Sát - Kenbunshoku Haki, Luffy cũng có thể dẽ dàng né tránh hầu hết các đòn đánh mạnh của các đối thủ như Enel hay Rob Lucci chỉ với trực giác và bản năng của mình. Trong thời thơ ấu của mình, Luffy cũng có vẻ như rất nhần nhuyễn trong việc sử dụng gậy sào, khi cậu đã dùng nó để đối đầu với nhiều đối thủ khác nhau. Cậu cũng đủ thông minh để hiểu được ít nhất các khái niệm cơ bản, như việc cao su là chất cách điện tự nhiên, đó cũng là lý do vì sao cậu chẳng mảy may trốn né khỏi những đường đánh mang dòng điện siêu mạnh của Enel, nên né cũng bằng thừa khi cơ thể của cậu đã miễn nhiễm với điện năng của hắn ta. Cậu cũng đã tự phát triển những chiêu thức mới như "Gear Second" ("Sang Số 2") hoặc "Gear Third" ("Sang Số 3"), vận dụng những suy diễn logic bằng việc hiểu biết các tính năng của cao su. Trong khi được xem là thành viên chiến đấu mà kém chiến thuật nhất so với các thành viên khác trong nhóm, do bản chất của cậu là cứ lao thẳng vào mà đấm đá thôi (thường chẳng vạch trước kế hoạch hay nhận biết được kẻ thù có khả năng gì cả), bởi thế mới nói Luffy là một người chiến đấu tuỳ cơ ứng biến rất hay.

Cậu dạo gần đây đã biết dẫn nước trước khi chiến đấu với những kẻ thù của mình, không phải chỉ việc dùng sức hay năng lượng của mình không thôi mà cậu còn lợi dụng sức mạnh và cả điểm yếu của đối thủ để xử lý tình huống. Điều này khiến cho những người đa có sẵn kế hoạch hay được xem là không thể ngã gục được cũng phải chào thua. Ngoài ra, ngay cả những lúc cậu chỉ hoạt động theo bản tính của mình, nhưng trong vài trường hợp Luffy vẫn ra lệnh cho các đồng đội của mình phải làm gì vì dường như cậu biết trước được chuyện gì sẽ xảy ra. Điều này thường tạo những lợi thế nhất định cho cả nhóm.

Chú thích

Liên kết ngoài
One Piece Website (tiếng Anh)

Nhân vật One Piece
Nhân vật nam trong anime và manga
Nhân vật anime và manga có sức mạnh phi thường
Nhân vật được nhận nuôi trong anime và manga


title: Huỳnh Duy Thạch

text:
Huỳnh Duy Thạch (1943-1974), nguyên là sĩ quan Cơ khí của Hải quân Việt Nam Cộng hòa thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa, cấp bậc Hải quân Trung úy. Chức vụ cuối cùng của ông là Cơ khí trưởng trên Hộ tống hạm Nhựt Tảo HQ-10 (USS Serene AM-300). Ông đã tử trận trong trận hải chiến Hoàng Sa vào ngày 19 tháng 1 năm 1974, được truy thăng Hải quân Đại úy

Tiểu sử
Ông sinh ngày 2 tháng 11 năm 1943 tại ấp Nhơn Trị, xã Nhơn Thạnh Trung, thị xã Tân An, tỉnh Long An trong một gia đình khá giả. Thuở thiếu thời, do tránh sự truy lùng của mật thám Pháp, cụ thân sinh của ông là ông Huỳnh Duy Cần đã đưa cả gia đình chuyển về Đà Lạt. Ông trưởng thành trong suốt quãng đời niên thiếu tại đây. Năm 1963, ông tốt nghiệp Trung học đệ nhị cấp (Trung học Phổ thông cấp III) ở Trường Collège d'Adran Đà Lạt với văn bằng Tú tài toàn phần (Part II)

Giữa năm 1964, ông thi đậu vào ngành Hàng hải tại Sài Gòn và được nhập học khóa 13 Hàng hải - Thương thuyền. Năm 1966, ông tốt nghiệp ra trường với chức vụ sĩ quan cơ khí, phục vụ trên các thương thuyền của Sở Hàng hải – Thương thuyền VNCH.

Binh nghiệp
Năm 1967, trong đợt Tổng động viên của Bộ quốc phòng VNCH, ông được đồng hóa sang quân đội. Ngày 14 tháng 02 năm 1967, ông theo thụ huấn khóa 24 sĩ quan trừ bị tại Trường sĩ quan trừ bị Thủ Đức. Ngày 05 tháng 11 cùng năm, mãn khóa tốt nghiệp với cấp bậc Chuẩn úy, ra trường ông được chuyển về quân chủng Hải quân Việt Nam Cộng hòa, phục vụ trong Hải quân Công xưởng, là sĩ quan Cơ khí trên tàu HQ-471. Ngày 5 tháng 1 năm 1969, ông được thăng cấp Hải quân Thiếu úy tại nhiệm. Tháng 7 cùng năm, thuyên chuyển sang phục vụ trên tàu HQ-473, ông được làm sĩ quan Cơ khí trưởng. Ngày 20 tháng 2, ông được thăng cấp Hải quân Trung úy tại nhiệm. Ngày 16 tháng 4 năm 1973, thuyên chuyển sang làm Cơ khí trưởng trên Hộ tống hạm Nhựt Tảo HQ-10.

-Các thời điểm công tác và chức vụ đảm nhận trên một số chiến hạm như sau:

HQ-471 (16/01/1968–16/07/1969)
Cơ khí trưởng HQ-473, (16/07/1969–16/03/1971)
Phục vụ công trình chế tạo chiến đỉnh Cá Sấu - thuộc Hải quân Công xưởng (16/03/1971–16/04/1973)
Cơ khí trưởng hộ tống hạm Nhật Tảo HQ-10 từ ngày 16 tháng 04 năm 1973.

Trận đánh Hoàng Sa
Trước chuyến công tác cuối cùng khi chiến hạm rời Đà Nẵng ra Quần đảo Hoàng Sa, Ông đã nhận được lệnh thuyên chuyển của Thiếu tá Ngụy Văn Thà, Hạm trưởng HQ-10 để về phục vụ tiếp tục cho Hàng Hải Thương Thuyền, nhưng ông đã chọn ở lại.

Sau một số va chạm, lúc 10 giờ 22 phút sáng ngày 19 tháng 1 năm 1974, trận giao chiến giữa lực lượng Hải quân Việt Nam Cộng hòa và Hải quân Trung Quốc đã nổ ra. Mỗi bên đều có 4 tàu, tuy nhiên tàu của Quân lực VNCH to hơn và trang bị hỏa lực mạnh hơn nhiều.

Trong trận chiến, HQ-10 là chiến hạm đã khai hỏa đầu tiên vào chiếc tàu quét mìn 389 của Trung Quốc làm nó bốc cháy khói mịt mù phải lùi lại phía sau, cùng lúc khẩu pháo 127 ly trên HQ-16 bắn trực xạ vào chiếc tàu quét mìn 396 và chiếc này bị trúng đạn ngay đài chỉ huy.

Vì tàu HQ-10 chỉ còn lại duy nhất một máy khiển dụng, do đó chiếc 389 đã áp sát để tấn công tới tấp. Chiếc HQ-10 trúng đạn ở Đài chỉ huy và phòng lái, hạm trưởng Ngụy Văn Thà và hầu hết các sĩ quan có mặt trên Đài chỉ huy và phòng lái đều tử trận ngoại trừ Hạm phó Nguyễn Thành Trí bị thương nặng. Hầm máy và hầm đạn cũng bị nổ tung và phát hỏa do trúng đạn của Trung Quốc, Trung úy Huỳnh Duy Thạch cùng các nhân viên thuộc cấp cũng đã bị tử thương.

Theo lời kể của Hải quân Trung tá Lê Văn Thự, chỉ huy tàu HQ-16 thì: Phân đoàn II (gồm HQ-16 và HQ-10) là cánh tham chiến chủ yếu, còn Phân đoàn I (gồm HQ-4 và HQ-5) chỉ ở bên ngoài "nhìn và đợi". Và vì quá lo sợ Trung Quốc nên tin chắc thế nào Phân đoàn 2 cũng bị đánh chìm, Đại tá Hà Văn Ngạc đã ra lệnh HQ-5 bắn 5 - 7 phát trước khi rút lui, mấy phát đạn này lại bắn trúng vào đồng đội là chiếc HQ-16, khiến tàu HQ-16 bị hỏng nặng Cũng theo Lê Văn Thự thì:
Chừng khoảng phút thứ 20 hay 30, tôi thấy một tàu Trung Quốc bốc khói, một tàu khác có lẽ bị trúng đạn làm hư hệ thống tay lái nên tàu cứ xoay quanh như gà trống chạy lòng vòng trước khi đạp mái.
Tiếp đến HQ-10 báo cáo Hạm trưởng bị thương. Tôi ra lệnh Hạm phó lên thay quyền chỉ huy, đồng thời đặt ống nhòm nhìn sang HQ-10 tôi thấy một ngọn lửa nhỏ cháy ở đài chỉ huy có thể dập tắt được bằng bình CO2 mà sao không ai làm. Quan sát phía sau lái HQ-10 tôi thấy 4, năm cái đầu nhấp nhô trên mặt biển. Tôi không biết chuyện gì xảy ra trên HQ-10 vì không nghe báo cáo gì thêm. Tôi đoán chừng vì Hạm trưởng bị thương nặng nên HQ-10 như rắn mất đầu. Một số thủy thủ nhát gan sợ tàu cháy hay trúng đạn nổ nên đã bỏ tàu nhảy xuống biển. Nhưng HQ-10 vẫn nổi bình thường, thăng bằng, không nghiêng một chút nào cả.
...Nếu thủy thủ đoàn HQ-16 và HQ-10 có kinh nghiệm tác xạ, HQ-16 không bị trúng đạn của đồng đội (HQ-5) và Hạm trưởng HQ-10 không bị thương thì chắc chắn ba tàu Trung Quốc phải bị đánh chìm. Tôi còn nghi vấn về Hạm trưởng HQ-10 bị thương là do đạn của Trung Quốc hay cũng bị trúng đạn của đồng đội là HQ-4, HQ-5

Đến 14h52 phút thì HQ-10 chìm hoàn toàn xuống biển (tại địa điểm cách phía nam Đá Hải Sâm khoảng 2,5 km), mang theo hầu hết các những quân nhân tử thương trên tàu.

Sau khi tử trận, ông được Chính phủ Việt Nam Cộng hòa tặng thưởng và truy tặng 6 huy chương, trong đó có Đệ ngũ hạng Quân vụ Bội tinh, Đệ ngũ đẳng Bảo quốc Huân chương kèm Anh dũng Bội tinh với nhành dương liễu và truy thăng cấp bậc Hải quân Đại úy.

Huy chương
-Quân vụ Bội tinh đệ ngũ hạng-Bảo quốc Huân chương đệ ngũ đẳng (truy tặng)-Anh dũng Bội tinh với nhành dương liễu (truy tặng)

Chú thích

Tham khảo và Liên kết
Trần Ngọc Thống, Hồ Đắc Huân, Lê Đình Thụy, 2011. ''Lược sử Quân lực Việt Nam Cộng hòa.
 – [Lịch sử Quân sử Việt Nam - Lê Châu An Thuận]
 [hải chiến Hoàng Sa]
 Tưởng niệm Hoàng Sa
  Lưu bút Thềm Sơn Hà:HỘ TỐNG HẠM NHẬT TẢO (HQ 1O) ĐI VÀO LỊCH SỬ.]
  [Hàng hải lưu bút (Hàng Hải thương thuyền)]
  Trận Hải Chiến Hoàng Sa - Dưới mắt một người còn sống sót – Nhật ký Tất Ngưu]
 Lần đào thoát ở Hoàng Sa – Nguyễn Đông Mai]

Sĩ quan Quân lực Việt Nam Cộng hòa
Hải chiến Hoàng Sa 1974
Bảo quốc Huân chương
Anh dũng Bội tinh
Người Long An
Sinh năm 1943
Mất năm 1974


title: Ampedus persimilis

text:
Ampedus persimilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Dolin & Katjucha miêu tả khoa học năm 1987.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Chevannay

text:
Chevannay là một xã ở tỉnh Côte-d'Or trong vùng Bourgogne, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 492 mét trên mực nước biển.

Dân số

Tham khảo

 Chevannay sur le site de l'Institut géographique national

Xã của Côte-d'Or


title: Mokumea

text:
Mokumea là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Columbellidae.

Các loài
Các loài trong chi Mokumea gồm có:

 Mokumea mokum Faber, 2004

Chú thích

Tham khảo

Columbellidae


title: Phong trào Duy Tân

text:
Cuộc vận động Duy Tân, hay còn được gọi là Phong trào Duy Tân hoặc Phong trào Duy Tân ở Trung Kỳ là một cuộc vận động cải cách ở miền Trung Việt Nam, do Phan Châu Trinh (1872 - 1926) phát động năm 1906 cho đến năm 1908 thì kết thúc sau khi bị thực dân Pháp đàn áp.

Phong trào Duy Tân chủ trương bất bạo động, khôi phục đất nước bằng con đường nâng cao dân trí, cải tổ xã hội về mọi mặt, trong đó có kinh tế, giáo dục và văn hoá, với các hoạt động thực tiễn như là mở mang kinh tế, lập các nhà buôn lớn để tự lực, mở trường dạy học hiện đại: dạy quốc ngữ, bỏ lối học khoa bảng từ chương, thêm khoa học và ngoại ngữ cũng như hướng đến nền chính trị dân chủ.

Giới thiệu sơ lược

Sau khi phong trào Cần vương và phong trào Văn thân thất bại, nhiều cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp ở Việt Nam lại tiếp tục nổ ra, nhưng theo hướng mới. Trong số đó, theo đường lối duy tân (theo cái mới), nổi bật có Duy Tân hội cùng phong trào Đông Du (1905-1909) do Phan Bội Châu đề xướng và Phong trào Duy Tân do Phan Châu Trinh phát động tại miền Trung Việt Nam.

Tinh thần duy tân được coi như bắt đầu từ những bản điều trần của Phạm Phú Thứ (1821-1882), Nguyễn Trường Tộ (1828-1871) và Nguyễn Lộ Trạch (1852-1895) với văn bản "Thiên hạ đại thế luận" (1892).

Để cứu nước, Phan Bội Châu chủ trương dựa theo mô hình Nhật Bản để xây dựng lực lượng. Vì vậy, ông đã lập ra Hội Duy Tân (1904) với mục đích là lập ra một nước Việt Nam độc lập. Trong quá trình hoạt động của hội, năm 1905, Phan Bội Châu phát động phong trào Đông Du.

Khoảng thời gian ấy, sau khi tiếp thu tư tưởng canh tân, Phan Châu Trinh từ quan (1904), rồi làm cuộc Nam du, Bắc du với mục đích xem xét dân tình, sĩ khí và tìm bạn đồng chí hướng. Sau đó, ông bí mật sang Quảng Đông (Trung Quốc) gặp Phan Bội Châu, trao đổi ý kiến rồi cùng sang Nhật Bản, tiếp xúc với nhiều nhà chính trị tại đây (trong số đó có Lương Khải Siêu) và xem xét công cuộc duy tân của xứ sở này. Ông hoan nghênh việc Phan Bội Châu đưa thanh niên ra nước ngoài học tập, phổ biến tài liệu tuyên truyền giáo dục trong nước, nhưng ông phản đối chủ trương duy trì nền quân chủ, phương pháp bạo động vũ trang và việc mưu cầu ngoại viện. Bởi theo ông, muốn cứu được nước nhà, phải đi theo con đường dân chủ và cải cách xã hội, bằng việc nâng cao dân trí và dân quyền rồi mới có thể mưu tính được việc khác.

Phong trào Duy Tân còn được gọi là Minh xã (Hội ngoài ánh sáng), vì hoạt động công khai, theo đường lối dân chủ, chủ trương "ỷ Pháp tự cường" (dựa vào Pháp để giàu mạnh). Còn Duy Tân hội do Phan Bội Châu sáng lập còn được gọi là Ám xã (Hội trong bóng tối), vì hoạt động bí mật, theo đường lối quân chủ, chủ trương "bài Pháp giành độc lập".

Tuy nhiên, hai khuynh hướng này song song tồn tại và không đối lập nhau một cách tuyệt đối, mà là đan xen nhau, tạo điều kiện cho nhau cùng phát triển và phần lớn trí thức nho học ủng hộ cả hai phong trào.

Chủ trương và hoạt động
Năm 1906, Phan Châu Trinh ra Bắc, liên lạc với Lương Văn Can và các thân sĩ Bắc Hà để lập cơ sở Duy tân ở Bắc (sau đó gần một năm, trường Đông Kinh Nghĩa Thục được thành lập). Ông cũng tìm gặp Đề Thám, sang Quảng Châu gặp Phan Bội Châu rồi cùng sang Nhật quan sát tình hình chính trị và dân trí nước Nhật, khi bàn luận và biết là không cùng chí hướng với Phan Bội Châu, ông về nước, xúc tiến con đường Duy Tân.

Mùa hè năm 1906, Phan Châu Trinh về nước. Việc làm đầu tiên là gửi một bức thư chữ Hán cho toàn quyền Jean Beau vạch trần chế độ phong kiến thối nát, yêu cầu nhà cầm quyền Pháp phải thay đổi thái độ đối với sĩ dân nước Việt và sửa đổi chính sách cai trị để giúp nhân dân Việt từng bước tiến lên văn minh.

Liền theo đó, với phương châm "tự lực khai hóa" và tư tưởng dân quyền, Phan Châu Trinh cùng Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp đi khắp tỉnh Quảng Nam và các tỉnh lân cận để vận động cuộc duy tân. Khẩu hiệu của phong trào lúc bấy giờ là: Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh.

Khai dân trí:
Là bỏ lối học tầm chương trích cú, mở trường dạy chữ Quốc ngữ, kiến thức khoa học thực dụng, bài trừ hủ tục và thói xa hoa...

Chấn dân khí:
Làm cho mọi người thức tỉnh tinh thần tự cường, hiểu được quyền lợi của mình, dám tố cáo sự hà hiếp bóc lột của quan lại và sự nhũng lạm của cường hào...

Hậu dân sinh:
Khuyến khích dân học nghề nghiệp, khai hoang làm vườn, lập hội buôn và sản xuất hàng nội hóa...

Ngoài ra, Phan Châu Trinh còn viết bài Tỉnh quốc hồn ca để kêu gọi mọi người hăng hái duy tân theo hướng dân chủ tư sản.

Tuy nhiên, trong quá trình phát triển đã bộc lộ hai khuynh hướng. Một số sĩ phu như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng chủ trương cải cách ôn hòa, nghị viện. Họ vận động mở trường dạy học, cải đổi phong tục tập quán và lối sống, khuyến khích mở mang công thương. Một số khác như Lê Văn Huân, Nguyễn Đình Kiên thì thiên về khuynh hướng bạo động...

Sau đây là một số hoạt động nổi bật theo khuynh hướng ôn hòa:

Về lĩnh vực kinh tế:
Thông qua việc mua bán để tập hợp nhau lại. Tiền kiếm được dùng để mở trường, nuôi thầy, cấp phát sách vở cho học sinh. Vì vậy, việc mua bán này còn được gọi là Quốc thương.

Đáng kể ở Quảng Nam có Hợp thương diên phong của cử nhân Phan Thúc Duyên, hiệu buôn của bang tá Nguyễn Toản. Ở Phan Thiết, có Công ty Liên Thành của Nguyễn Trọng Lội (con danh sĩ Nguyễn Thông). Ở Nghệ An, có Triêu Dương thương quán do Đặng Nguyên Cẩn và Ngô Đức Kế thành lập...

Về lĩnh vực giáo dục:
Mở trường dạy học để mở mang dân trí. Các môn học được giảng dạy ở nhiều trường là: Quốc ngữ, toán, cách trí (khoa học thường thức), sử Việt, địa lý, thể dục...Có nơi, còn dạy thêm tiếng Pháp, chữ Hán và võ Việt. Ngoài ra, nhà trường còn là nơi tuyên truyền mở rộng công, thương nghiệp, đẩy mạnh sản xuất, phê phán quan lại, đả phá tập tục lạc hậu, thực hiện đời sống mới...

Đáng kể ở Quảng Nam có trường Diên Phong do Trần Quý Cáp tổ chức, trường Phú Lâm (có một lớp dành riêng cho nữ sinh), trường do Lê Cơ (anh em họ với Phan Châu Trinh) thành lập.
Ở Quảng Ngãi, có trường do cử nhân Nguyễn Đình Quảng thành lập tại làng Sung Tích (Sơn Tịnh). Ở Phan Thiết, ngoài Công ty Liên Thành, Nguyễn Trọng Lội còn lập trường tư thục Dục Thanh (1907) rồi giao cho em ruột là Nguyễn Quý Anh làm quản đốc.
Ở Bình Thuận, một thư xã (nhà giảng sách) được thành lập (1905) tại đình Phú Tài.
Ở Thanh Hóa có Hạc thành thư xã, v.v...

Theo Trung Kỳ dân biến tụng oan thỉ mạt ký do Phan Chu Trinh viết, thì "trong năm 1906, 40 trường dân lập kiểu mới đã được mở ra ở Quảng Nam"... Trường Đông Kinh Nghĩa Thục thành lập tại Hà Nội tháng 3 năm 1907 cũng là nhờ công xúc tiến của ông.

Cuộc vận động cải cách ở miền Trung Việt Nam diễn ra trên nhiều lĩnh vực (nổi bật là hai lĩnh vực vừa nêu trên), được sự hưởng ứng đông đảo của giới sĩ phu và dân chúng, nên ngày càng phát triển mạnh. Bởi vậy, chính quyền thực dân và phong kiến tìm mọi cách ngăn cấm. Như việc tổng đốc Quảng Nam là Hồ Đắc Trung cấm không cho dân chúng tụ tập nghe diễn thuyết, Đặng Nguyên Cẩn đang là đốc học Hà Tĩnh bị đổi vào Bình Thuận (đầu năm 1907), Ngô Đức Kế bị bắt vì án sát Cao Ngọc Lễ vu cho tội mưu loạn, Lê Đình Cẩn bị công sứ Quảng Ngãi xét hỏi nhiều lần...

Bị đàn áp và giải tán
Đến năm 1908, nhân dân Trung Kỳ đang điêu đứng vì nạn sưu thuế, đã đứng lên làm cuộc đấu tranh "chống đi phu, đòi giảm sưu thuế" (sử Việt thường gọi là Phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ). Khởi đầu là ở các huyện Đại Lộc, Thăng Bình, Tam Kỳ, Hòa Vang, Duy Xuyên thuộc tỉnh Quảng Nam; rồi lan ra các tỉnh Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Thừa Thiên, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh...

Khi nổ ra phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ, do các lãnh đạo chủ chốt của phong trào kháng thuế cũng đồng thời tham gia phong trào Duy Tân và do lo sợ phong trào Duy Tân ảnh hưởng xấu đến nền cai trị nên chính quyền thực dân Pháp và triều đình nhà Nguyễn thẳng tay đàn áp. Họ ra lệnh phải đóng cửa các trường học, giải tán các hội buôn. Đồng thời cho lính đi lùng sục bắt bớ hàng trăm người có liên quan, trong đó các thành viên lãnh đạo phong trào Duy Tân. Một số người có liên quan đến phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ bị chính quyền nhà Nguyễn tại các tỉnh kết án tử hình, như Trần Quý Cáp, Lê Khiết, Nguyễn Bá Loan... Những người khác chỉ tham gia phong trào Duy Tân bị đày đi Côn Đảo (trong số đó có Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Cao Vân, Ngô Đức Kế...) hay Lao Bảo. Đến cuối tháng 5 năm 1908, cuộc đấu tranh chống sưu thuế và phong trào Duy Tân đều kết thúc.

Mặc dù thất bại, nhưng nhìn chung, cuộc vận động Duy Tân ở Trung Kỳ đã khẳng định sức thu hút mạnh mẽ của tư tưởng duy tân, có ảnh hưởng lớn đến trình độ giác ngộ và tinh thần đấu tranh của nhân dân đòi cải cách đời sống về mọi mặt. Bên cạnh đó, qua phong trào còn cho thấy vai trò lãnh đạo của những sĩ phu tiến bộ...

Nhận xét
 Nguyễn Hiến Lê:
 Cụ Tây Hồ là người mở đường cho phong trào Duy Tân ở nước nhà. Lập (Đông kinh) Nghĩa thục, một phần công lớn là của cụ, gây tư tưởng mới ở Quảng Nam là cụ, đi khắp nơi diễn thuyết là cụ, khuyên quốc dân cắt tóc là cụ, liệng cái phó bảng mà ra lập hiệu buôn cũng là cụ, bỏ tục nhuộm răng, vận Âu Phục bằng nội hoá thì người đầu tiên cũng lại là cụ"

Xem thêm
Phan Châu Trinh
Phan Bội Châu
Phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ (1908)
Duy Tân hội
Phong trào Đông Du

Chú thích

Sách tham khảo chính
 Đinh Xuân Lâm (chủ biên) - Nguyễn Văn Khánh - Nguyễn Đình Lễ, Đại cương cương lịch sử Việt Nam (tập 2). Nhà xuất bản Giáo dục, 2006.
Huỳnh Lý, Lời nói đầu trong Thơ văn Phan Châu Trinh. Nhà xuất bản Văn học, Hà Nội, 1983.
Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 5, tập thượng). Tác giả tự xuất bản, Sài Gòn, 1963.
Lịch sử 11 (nâng cao) do Phan Ngọc Liên chủ biên. Nhà xuất bản Giáo dục, 2007.

Phong trào Duy Tân
Lịch sử Việt Nam thời Pháp thuộc
Phan Châu Trinh
Tổ chức thành lập năm 1906
Tổ chức giải thể năm 1908


title: Giải bóng đá Hạng Nhất Quốc gia 2009

text:
Giải vô địch bóng đá hạng nhất Việt Nam 2009 (Cúp Sino) (theo tên nhà tài trợ) diễn ra từ 6 tháng 2 đến 22 tháng 8 năm 2009.

Thông tin về giải đấu
Giải đấu có 14 câu lạc bộ tham dự. Khi giải đấu kết thúc sẽ chọn ra 2 đội đứng đầu lên hạng chuyên nghiệp mùa bóng sau, đội đứng thứ 3 đấu loại trực tiếp với đội đứng thứ 12 giải chuyên nghiệp để tranh 1 suất dự giải chuyên nghiệp mùa sau, 2 đội đứng cuối bảng xuống chơi ở hạng Nhì.

Danh sách các câu lạc bộ tham dự
14 câu lạc bộ và đội bóng tham dự. (in đậm nghiêng: mới xuống hạng từ V-League 2008, in nghiêng: mới lên hạng từ Giải hạng nhì 2008)

Sự thay đổi tên gọi

So với mùa giải trước, một số câu lạc bộ thay đổi nhà tài trợ nên thay đổi tên gọi:
 Hancofood Cần Thơ đổi tên thành Thành phố Cần Thơ.
 Xi măng Vinakansai Ninh Bình đổi tên thành Ximăng The Vissai Ninh Bình.
 Giày Thành Công-Tây Ninh bỏ tên nhà tài trợ, chỉ còn là Tây Ninh.
 SHS Tiền Giang đổi tên thành Tôn Phước Khanh Tiền Giang.
Thay đổi trong mùa giải:
Kể từ vòng đấu thứ 7, 27 tháng 3 năm 2009, Câu lạc bộ bóng đá Tây Ninh đổi tên thành Câu lạc bộ bóng đá Xi măng Fico Tây Ninh (XM Fico T.Ninh)
Kể từ ngày 7 tháng 5 năm 2009 Câu lạc bộ bóng đá Quảng Ngãi đổi tên thành Sách Thành Nghĩa Quảng Ngãi (STN Q.Ngãi)

Lịch thi đấu và kết quả chi tiết

Tóm tắt giải đấu
Vòng đấu thứ hai của giải nổi bật với sự phản ứng của khán giả ở Ninh Bình khi cho rằng đội nhà Ximăng The Vissai Ninh Bình bị xử ép trong trận gặp Hòa Phát Hà Nội (hòa 0–0) với việc 2 cầu thủ bị đuổi ở phút bù giờ và 1 bàn thắng không được công nhận. Họ đã ném đồ vật xuống sân khiến đội khách và trọng tài hơn 1 giờ đồng hồ sau khi kết thúc trận đấu mới có thể rời sân. Ở các trận đấu khác Tây Ninh là đội duy nhất toàn thắng sau 2 vòng đấu, vươn lên dẫn đầu bảng xếp hạng. Một đội mạnh vừa xuống hạng từ V-League 2008 là Hà Nội ACB bất ngờ thua trên sân nhà.
Ở vòng đấu thứ 17, trận đấu trên Sân vận động Ninh Bình giữa Xi măng The Vissai Ninh Bình và Nhựa Hoa Sen-Quảng Nam diễn ra đến phút 90 hai đội hoà nhau 0-0 thì cầu thủ Lê Sỹ Mạnh (10-Xi măng The Vissai Ninh Bình) ghi bàn, trọng tài Phùng Quốc Quân công nhận bàn thắng này. Tuy nhiên toàn bộ cầu thủ và ban lãnh đạo đội bóng đá Nhựa Hoa Sen-Quảng Nam cho rằng bàn thắng này xuất phát từ một tình huống ném biên sai vị trí nên bỏ ra ngoài sân. Trận đấu không thể tiếp tục. Ngày 23 tháng 6 năm 2009, Tiểu ban kỷ luật của giải đã ra Quyết định số 238/QĐ-LĐBĐVN kỷ luật Nhựa Hoa Sen-Quảng Nam. Theo quyết định này thì Nhựa Hoa Sen-Quảng Nam bị phạt 50 triệu đồng và bị xử thua 0-3.
Trận thắng 2-1 chiều ngày 25 tháng 7 năm 2009 của Xi măng The VISSAI Ninh Bình trước Thành phố Cần Thơ trên Sân vận động Ninh Bình đã giúp Xi măng The VISSAI Ninh Bình lấy một trong 2 vé chính thức lên chơi Giải vô địch bóng đá Việt Nam 2010.
Ở vòng đấu 22, trận đấu trên Sân vận động Thống Nhất giữa Sài Gòn United và Sách Thành Nghĩa-Quảng Ngãi diễn ra đến phút 80 khi tỉ số là 2-1 thì Sách Thành Nghĩa-Quảng Ngãi bỏ cuộc để phản đối trọng tài Kiều Việt Hùng cho Sài Gòn United hưởng quả phạt đền ở phút 61.
Ngày 28 tháng 7 năm 2009, Ban kỷ luật VFF ra quyết định 290/QĐ-LĐBĐVN loại Sách Thành Nghĩa-Quảng Ngãi khỏi giải. Từ quyết định này tất cả các trận đấu của câu lạc bộ này sẽ bị huỷ bỏ và Sách Thành Nghĩa-Quảng Ngãi sẽ là một trong 2 đội phải xuống chơi ở Giải vô địch bóng đá hạng nhì Việt Nam 2010.
Xi măng The VISSAI Ninh Bình chính thức vô địch Giải vô địch bóng đá hạng nhất Việt Nam 2009 ở vòng đấu thứ 23, ngày 1 tháng 8 năm 2009 khi đội bóng đứng thứ nhì là Hòa Phát Hà Nội chỉ kiếm được 1 điểm trên Sân vận động Cần Thơ trước Thành phố Cần Thơ mặc dù tại Sân vận động Quy Nhơn, Xi măng The VISSAI Ninh Bình chịu thất thủ trước chủ nhà Bình Định kết thúc chuỗi 18 trận bất bại của đội bóng cố đô Hoa Lư.
Với chiến thắng 5 sao của Hòa Phát Hà Nội trước An Đô-An Giang chiều 8 tháng 8 năm 2009 trên Sân vận động Hàng Đẫy ở vòng thi đấu thứ 24 đã giúp Hòa Phát Hà Nội sở hữu chiếc vé chính thức còn lại lên chơi ở Giải vô địch bóng đá Việt Nam 2010.
Cúp vô địch Giải vô địch bóng đá hạng nhất Việt Nam 2009-Cúp Sino được trao cho Xi măng The VISSAI Ninh Bình trên Sân vận động Ninh Bình vào chiều ngày 15 tháng 8 năm 2009 sau chiến thắng 3-0 của Xi măng The VISSAI Ninh Bình với Xi măng Fico Tây Ninh ở vòng đấu 25. Trong buổi lễ, do khán giả trên khán đài tràn xuống sân chia vui cùng đội bóng với số lượng lớn nên vượt quá khả năng kiểm soát của ban tổ chức và một sự cố hi hữu xảy ra là chiếc cúp vô địch biến mất! Tuy nhiên, chiếc cúp được hoàn trả lại sau khi một khán giả mang về nhà chia vui cùng gia đình, bạn bè.
Chiều ngày 22 tháng 8 năm 2009 vòng đấu thứ 26 khép lại Giải vô địch bóng đá hạng nhất Việt Nam 2009 với chiếc vé rớt hạng còn lại dành cho Sài Gòn United, Thành phố Cần Thơ giành quyền chơi trận play off.

Thông tin nhân sự
Thành phố Cần Thơ:Ông Nguyễn Văn Hùng làm huấn luyện viên trưởng thay ông Nguyễn Văn Nhã kể từ 14 tháng 3 năm 2009
Xi măng The VISSAI Ninh Bình:Ông Nguyễn Văn Sỹ làm huấn luyện viên trưởng thay ông Đoàn Minh Xương kể từ 21 tháng 3 năm 2009
Nhựa Hoa Sen-Quảng Nam:Ông Trần Vũ làm huấn luyện viên trưởng thay ông Lê Văn Minh kể từ 22 tháng 3 năm 2009
Đồng Nai Berjaya:Ông Quách Bảo Hùng thay thế ông Hồ Văn Thu làm huấn luyện viên trưởng kể từ ngày 25 tháng 4 năm 2009
An Đô-An Giang:Ông Trần Văn Khoái thay thế ông Châu Văn Trường làm huấn luyện viên trưởng kể từ ngày 25 tháng 4 năm 2009
Sách Thành Nghĩa Quảng Ngãi:Ông Hồ Đăng Bồng thay thế ông Võ Thành Sáu làm phó đoàn, ông Nguyễn Kim Hằng làm huấn luyện viên trưởng, ông Trịnh Công Minh làm huấn luyện viên phó kể từ ngày 7 tháng 5 năm 2009
Sài Gòn United:Ông Nguyễn Văn Nhã làm giám đốc kỹ thuật kể từ ngày 30 tháng 5 năm 2009
An Đô-An Giang:Ông Lưu Quốc Tân thay thế ông Trần Văn Khoái làm huấn luyện viên trưởng, ông Thái Văn trình làm huấn luyện viên phó kể từ ngày 5 tháng 6 năm 2009
Tôn Phước Khánh Tiền Giang: Ông Trần Duy Hùng làm huấn luyện viên trưởng kể từ ngày 9 tháng 6 năm 2009
An Đô-An Giang:Ông Nhan Thiện Nhân thay thế ông Lưu Quốc Tân làm huấn luyện viên trưởng kể từ ngày 13 tháng 6 năm 2009
Sài Gòn United: Ông Nguyễn Văn Nhã làm huấn luyện viên trưởng thay thế ông Văn Sỹ Hùng kể từ ngày 13 tháng 6 năm 2009
Sài Gòn United: Ông Văn Sỹ Hùng làm huấn luyện viên trưởng thay thế ông Nguyễn Văn Nhã kể từ ngày 4 tháng 7 năm 2009
Than Quảng Ninh: Ông Hoàng Thọ làm huấn luyện viên phó thay ông Nguyễn Quang Hoàn kể từ ngày 8 tháng 8 năm 2009

Cầu thủ ngoại binh
Mỗi CLB phải đăng ký 3 cầu thủ ngoại nhưng chỉ ra sân là 2 cầu thủ ngoại

Bảng xếp hạng

Đội dẫn đầu sau mỗi vòng đấu

Trận play-off
Giữa đội xếp thứ 3 và đội xếp thứ 12 của Giải vô địch bóng đá Việt Nam 2009.

Xem thêm
 Giải vô địch bóng đá Việt Nam 2009
 Giải bóng đá hạng Nhì Quốc gia 2009
 Giải bóng đá Cúp Quốc gia 2009
 Siêu cúp bóng đá Việt Nam 2008

Chú thích

Liên kết ngoài
 Thông tin giải đấu trên trang chủ Liên đoàn bóng đá Việt Nam

2009
Bóng đá Việt Nam năm 2009


title: Swainsona greyana

text:
Swainsona greyana là một loài thực vật vó hoa trong họ Fabaceae bản địa của Úc.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

greyana
Thực vật New South Wales
Cây độc


title: (13072) 1991 RS8

text:
{{DISPLAYTITLE:(13072) 1991 RS8}}

(13072) 1991 RS8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 11 tháng 9 năm 1991.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 13001–14000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Brabos

text:
Brabos là một đô thị trong tỉnh Ávila, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2006 (INE), đô thị này có dân số là 62.

Tham khảo

Đô thị ở Ávila


title: Pleurotomella papyracea

text:
Pleurotomella papyracea là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Pleurotomella
Động vật được mô tả năm 1881


title: Santeuil, Val-d'Oise

text:
Santeuil là một xã ở tỉnh Val-d’Oise, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Val-d’Oise

Tham khảo

Association of Mayors of the Val d'Oise
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Official website
Mérimée database - Cultural heritage
Land use (IAURIF)

Xã của Val-d'Oise


title: Lưỡi

text:
Lưỡi là cơ quan vị giác nằm trong khoang miệng của động vật có xương sống. Ở động vật có vú, lưỡi là khối cơ vân chắc, phủ ngoài bằng lớp biểu bì phân lớp, phía dưới là lớp mô liên kết. Mặt trên lưỡi có nhiều nhú cảm giác (chồi cảm giác), nhú chứa các cơ quan hoá học nhạy cảm với chất hoá học có trong dung dịch. Trên lưỡi chia thành một số vùng tương ứng với khả năng cảm giác, vị giác khác nhau.

Ở đa số động vật, lưỡi gắn với phía sau khoang miệng và thò ra phía trước, cử động được. Ở cá, lưỡi là một nếp gấp của mô để hỗ trợ cho động tác nuốt. Một số loài lưỡng cư như ếch, cóc, lưỡi gắn ở phía trước khoang miệng, đầu có chia nhánh và có thể phóng ra để bắt côn trùng.

Giải phẫu học ở người

Lưỡi có hình dáng khá giống một hình tam giác - rộng ở đáy, thuôn dài ra và nhọn ở đỉnh, đáy hoặc rễ của nó gắn chặt với hàm dưới và vào xương móng của xương sọ. Các mép rễ lưỡi được nối vào các thành của hầu, một khoang hình thành phía sau miệng.

Phần giữa của lưỡi có bề mặt trên cong, trong khi đó mặt dưới của nó nối liền với sàn miệng bằng một dải mô mỏng - cái hãm lưỡi. Đầu lưỡi tự do chuyển động nhưng khi một người không ăn hoặc nói chuyện thì nó thường nằm gọn trong miệng với đầu lưỡi đặt tựa vào răng phía trước. Các động tác của lưỡi được quyết định bởi các cơ mà nó được hình thành và đối với cơ mà nó nối và theo cách lưỡi được gắn vào trong miệng.

Bản thân lưỡi có các sợi cơ vừa chạy theo chiều dọc vừa theo chiều ngang và các cơ này có khả năng tạo ra chuyển động nào đó, nhưng các hoạt động của lưỡi được coi là rất linh hoạt do sự co bóp của nhiều cơ có vị trí trong cổ và các bên hàm. Ví dụ: Cơ trâm thiệt trong cổ, có nhiệm vụ đưa lưỡi lên trên và về phía sau; hay cơ móng lưỡi, cũng nằm ở cổ, đưa lưỡi hạ xuống và vào lại vị trí nghỉ bình thường.

Trong khi đang ăn, một trong những công việc chính của lưỡi là đưa thức ăn đến răng để nhai và nặn thức ăn đã mềm thành viên tròn sẵn sàng để nuốt. Các động tác này được thực hiện bằng hàng loạt chuyển động cong lên cong xuống. Khi nhiệm vụ vừa hoàn thành (hoặc ngay khi người ăn nuốt thức ăn) lưỡi đẩy viên thức ăn vào hầu ở phía sau miệng, từ đó thức ăn đi vào thực quản và vào bao tử.

Lưỡi và tình trạng sức khỏe
Ở người, một số bệnh được thể hiện qua lưỡi như lưỡi đỏ, bóng trong bệnh thương hàn; lưỡi trắng, bự trong bệnh tiêu hoá; lưỡi nhẵn chứa các nhú vị giác trong bệnh thiếu máu Biecme (bệnh gọi theo tên của thầy thuốc người Đức A. Biecme); lưỡi đỏ, phù nề trong dị ứng thuốc. Trong Đông Y, khám lưỡi là một thành phần của vọng chẩn (nhìn); biểu thị một số tình trạng bệnh lý của phủ tạng, biến hoá của bệnh tật.

Vị giác
Lưỡi nằm bên trong miệng và là một phần cơ quan trọng của cơ thể. Mặt trên của lưỡi có những hạt sần nhám, những hạt này gọi là gai lưỡi. Gai lưỡi gồm những hạt "núm" vị giác. Cuống lưỡi có những thớ tế bào giống như sợi tóc. Ở chóp lưỡi có những thớ tế bào thần kinh. Những thớ này nối với dây thần kinh vị giác.

Theo quan niệm cổ phương đông, ngoài 04 vị chính: "" đắng, chua, mặn, ngọt" có cay, tạo thành "ngũ vị". Thực ra, cay không phải là một vị. Cảm giác cay xộc lên tận mũi, khiến ta hắt hơi và giàn giụa nước mắt khi ngửi một quả ớt là do chất capsaicin gây nên. Cảm giác cay do mũi ngửi thấy nhiều hơn là nếm bằng lưỡi. Chát cũng không phải là vị. Đó chỉ là cảm giác khi bị săn niêm mạc và se nước bọt ở lưỡi.

Một chất phải hoà tan trong nước, lưỡi ta mới biết nó có vị gì. Lưỡi người nhạy cảm nhất với vị đắng. Khi nếm thuốc ký ninh loãng 1/1.000.000, lưỡi bắt đầu thấy vị đắng. Nhưng với vị chua, nồng độ phải tới 1/800.000 lưỡi mới nhận ra. Với vị mặn, ngưỡng nếm là 1/900. Lưỡi kém nhận biết nhất với vị ngọt, phải pha nước đường đặc 1/100 lưỡi mới cảm nhận được.

Tất cả các vị khác là sự kết hợp của các vị được kể ở trên. Bốn vị chính này được cảm nhận theo tất cả các phần của lưỡi. Các vị khác nhau được cảm nhận ở các vùng khác nhau đã được chứng minh là sai. Đó chính là một trong 15 điều sai lầm lớn nhất của con người thời hiện đại.

Vị của thức ăn chỉ được cảm nhận khi nó ở dạng lỏng. Khi ta nhai, một phần thức ăn trộn vào trong nước bọt làm kích hoạt những gai vị giác, các thớ tế bào thần kinh truyền tín hiệu vị giác tới trung tâm vị giác trong não bộ. Ngoài lưỡi ra, mũi của chúng ta cũng có thể ngửi được mùi thức ăn. Ngửi là một phần của vị giác.

Khi chất lỏng được đưa vào miệng, thì lưỡi nếm thông qua các "dây thần kinh mùi vị". Tín hiệu mùi vị này được truyền lên não và ta cảm nhận được vị của thức ăn này. Chúng ta không cảm nhận được mùi vị một cách chính xác khi bị cảm, sốt hoặc bị táo bón (chứng khó tiêu hoá). Bởi vì những hạt gai vị giác lúc đó bị phủ bởi những chất đục và không được kích hoạt lên. Nhiệt độ của cơ thể hoặc thậm chí độ nóng của thức ăn cũng không kích hoạt những hạt gai vị giác.

Như vậy, khi đau yếu, chúng ta không cảm thấy muốn ăn. Số lượng các hạt "gai" vị giác ở trên lưỡi của một người trưởng thành có khoảng chừng 5000 hạt, lưỡi của trẻ con thì ít hơn rất nhiều. Khi chúng ta già đi, những hạt này sẽ mất đi khả năng của chúng và số lượng các hạt này sẽ giảm đi. Người ở lứa tuổi 70, số lượng hạt này chỉ còn 40 hạt. Giống như tế bào da của chúng ta, nó thường xuyên được thay thế. Cứ mỗi 10 ngày, những hạt gai vị giác sẽ được thay thế.

Chú thích

Liên kết ngoài

 Điều chưa biết về lưỡi bạn 4/12/2007 08:49 GMT+7
 Ngọt, đắng là tuỳ vào lưỡi bạn 12/9/2005 14:39 GMT+7 T. An (theo AFP)
 Kiểm tra tính cách bằng nước chanh 6/8/2004 07:00 GMT+7 Minh Thi (theo BBC)

Vị giác
Hệ tiêu hóa
Giác quan
Lưỡi