title: Final Fantasy

text:
là một dòng trò chơi điện tử nhập vai khoa học kỳ ảo và thương hiệu truyền thông của Nhật Bản do Sakaguchi Hironobu tạo ra. Loạt trò chơi được phát triển và thuộc sở hữu của Square Enix (trước đây là Square). Thể loại chính của dòng game Final Fantasy là trò chơi nhập vai (RPG – Role Playing Game). Trò chơi đầu tiên của dòng này được ra mắt vào năm 1987 và tính đến thời điểm hiện tại có tổng cộng 15 bản chính được phát hành. Series Final Fantasy đã chuyển hướng sang nhiều thể loại khác nhau như chiến thuật, hành động nhập vai, nhập vai trực tuyến nhiều người chơi (MMORPG), đua xe, bắn súng góc nhìn người thứ ba, đối kháng, trò chơi âm nhạc và cũng rẽ nhánh sang nhiều phương tiện truyền thông đại chúng khác bao gồm phim CGI, anime, manga và cả tiểu thuyết. Final Fantasy là một trong những thương hiệu truyền thông có doanh thu cao nhất mọi thời đại, thu về tổng cộng 11,5 tỷ đô la Mỹ tính đến năm 2020.

Mỗi phần của Final Fantasy là một cốt truyện độc lập, không có mối liên hệ gì giữa các phần với nhau. Bối cảnh, cốt truyện và nhân vật trong từng phần là khác nhau nhưng vẫn có sự liên kết bởi các yếu tố lặp đi lặp lại như game mechanic và tên nhân vật. Yếu tố cốt truyện của Final Fantasy không chỉ tập trung xoay quanh một nhóm anh hùng chiến đấu với cái ác mà còn khám phá khía cạnh nội tâm và mối quan hệ giữa các nhân vật. Tên của nhân vật thường bắt nguồn từ lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa đại chúng và thần thoại của nhiều nền văn hóa trên toàn thế giới. Hệ thống chiến đấu và bản đồ của mỗi phần game đều có những sự tương đồng nhất định.

Series Final Fantasy thành công cả về mặt phê bình lẫn thương mại, bán được hơn 154,5 triệu bản trên toàn thế giới, trở thành một trong những loạt trò chơi điện tử bán chạy nhất mọi thời đại. Loạt trò chơi cũng được biết đến nhiều bởi sự đổi mới, hình ảnh và âm nhạc, chẳng hạn như video chuyển động đầy đủ (Full-motion Videos – FMV), thiết kế tạo hình nhân vật photorealistic và âm nhạc của Uematsu Nobuo. Dòng trò chơi đã phổ biến nhiều tính năng của trò chơi nhập vai hiện tại cũng như truyền bá rộng rãi thể loại này ra các thị trường ngoài Nhật Bản.

Phương tiện truyền thông

Trò chơi

Tác phẩm đầu tiên của dòng trò chơi Final Fantasy phát hành tại Nhật Bản vào ngày 18 tháng 12 năm 1987. Các phần game tiếp theo đều đánh số và có cốt truyện không liên quan gì tới phần trước nên số của tác phẩm đề cập tới số tập hơn là ám chỉ đến phần tiếp theo. Nhiều phần Final Fantasy đã được bản địa hóa ở những thị trường như Bắc Mỹ, Châu Âu và Úc trên nhiều nền tảng khác nhau bao gồm máy chơi game console, máy tính cá nhân (PC) và điện thoại di động. Các phần sau này của loạt cũng xuất hiện trên các hệ máy console thế hệ thứ bảy và thế hệ thứ tám. Tính đến tháng 11 năm 2016, series bao gồm các phần chính từ Final Fantasy I đến Final Fantasy XV cũng như các phần tiếp theo và spin-off từ game chính. Cả phần kế và spin-off đều được phát hành và xác nhận là đang trong quá trình phát triển. Các game cũ hầu hết đều được làm lại hoặc tái phát hành trên nhiều nền tảng khác.

Loạt trò chơi chính

Ba phần Final Fantasy đầu tiên phát hành trên nền tảng Nintendo Entertainment System (NES). Final Fantasy I phát hành ở Nhật Bản vào năm 1987 và tại Bắc Mỹ vào năm 1990. Nó giới thiệu đến thể loại game nhập vai console nhiều khái niệm và đã được làm lại trên một số nền tảng. Final Fantasy II phát hành vào năm 1988 ở Nhật Bản và có gộp chung với Final Fantasy I trong nhiều phiên bản tái phát hành. Trò chơi NES cuối cùng Final Fantasy III phát hành tại Nhật Bản vào năm 1990. Tuy nhiên, trò chơi đã không được phát hành bên ngoài Nhật Bản cho tới khi bản làm lại Nintendo DS ra đời vào năm 2006.

Hệ máy Super Nintendo Entertainment System (SNES) cũng có ba phần của series chính, tất cả các phần đều đã được phát hành lại trên một số nền tảng. Final Fantasy IV phát hành lần đầu vào năm 1991. Phiên bản Bắc Mỹ của trò chơi có tiêu đề là Final Fantasy II. Nó đã giới thiệu hệ thống "Active Time Battle". Final Fantasy V phát hành vào năm 1992 ở Nhật Bản là tác phẩm đầu tiên của series có phần tiếp theo: một chương trình anime ngắn tập với tên gọi Final Fantasy: Legend of the Crystals. Final Fantasy VI phát hành tại Nhật Bản vào năm 1994 và có tiêu đề là Final Fantasy III ở Bắc Mỹ.

Hệ máy chơi game console PlayStation chứng kiến sự phát hành của ba game Final Fantasy chính. Final Fantasy VII (1997) chuyển từ đồ họa máy tính 2D sử dụng trong sáu tác phẩm đầu tiên thành đồ họa máy tính 3D. Trò chơi có các nhân vật thiết kế theo kiểu đa giác (polygonal) trên nền kết xuất trước (pre-rendering). Nó cũng giới thiệu bối cảnh hiện đại hơn, một phong cách vẫn còn ảnh hưởng đến phần tiếp theo. Nó cũng là game thứ hai của series được phát hành ở châu Âu khi sản phẩm đầu tiên là Final Fantasy Mystic Quest. Final Fantasy VIII phát hành vào năm 1999 và là phần đầu tiên thiết kế nhân vật có ngoại hình cân đối một cách đồng nhất và có đoạn hát lời làm nhạc chủ đề. Final Fantasy IX phát hành năm 2000 đã trở về chủ điểm gốc của loạt trò chơi khi tái thiết lập bối cảnh Final Fantasy truyền thống thay vì bối cảnh hiện đại trong Final Fantasy VII và VIII.

Ba phần chính cũng như trò chơi trực tuyến đã phát hành cho hệ máy PlayStation 2 (PS2). Final Fantasy X (2001) giới thiệu khu vực 3D đầy đủ và là tác phẩm đầu tiên của loạt có lồng tiếng và cũng là game đầu tiên có phần phụ tiếp nối (Final Fantasy X-2, xuất bản năm 2003). Final Fantasy XI là trò chơi nhập vai trực tuyến nhiều người chơi đầu tiên (MMORPG) của series phát hành cho hệ máy PS2 và máy tính cá nhân vào năm 2002, và sau này là Xbox 360. Nó đưa vào cơ chế trận chiến thời gian thực thay vì đụng độ ngẫu nhiên. Final Fantasy XII phát hành vào năm 2006 cũng tích hợp yếu tố trận chiến thời gian thực trong các khu vực lớn có liên kết với nhau. Tác phẩm cũng là phần đầu tiên trong loạt chính tận dụng thế giới của các game trước kia, cụ thể là vùng đất giả tưởng Ivalice từng xuất hiện trong Final Fantasy Tactics và Vagrant Story.

Vào năm 2009, Final Fantasy XIII phát hành ở Nhật Bản và ở Bắc Mỹ lẫn châu Âu vào năm sau cho hệ máy PlayStation 3 và Xbox 360. Nó là lá cờ đầu của loạt trò chơi Fabula Nova Crystallis Final Fantasy và trở thành game chính đầu tiên ra mắt hai phần phụ nối tiếp (XIII-2 và Lightning Returns). Nó cũng là phần đầu tiên phát hành bằng tiếng Trung và có độ nét cao cùng với việc được phát hành trên hai hệ máy chơi game console cùng một lúc. Game nhập vai trực tuyến Final Fantasy XIV phát hành cho nền tảng Microsoft Windows trên toàn thế giới vào năm 2010 nhưng bị chỉ trích nặng nề, buộc Square Enix phải phát hành trò chơi với tiêu đề Final Fantasy XIV: A Realm Reborn cho hệ máy PlayStation 3 vào năm 2013. Final Fantasy XV là trò chơi nhập vai hành động phát hành cho hệ máy PlayStation 4 và Xbox 360 vào năm 2016. Xuất phát điểm là spin-off của phần XIII dưới tên gọi Versus XIII, Final Fantasy XV sử dụng mythos của series Fabula Nova Crystallis. Dù vậy, theo các nhà phát triển thì trò chơi xét về nhiều khía cạnh khác vẫn có vị thế riêng của nó và khác biệt nhiều so với phần còn lại của loạt trò chơi. Sản phẩm tiếp theo của dòng chính, Final Fantasy XVI thông báo vào tháng 9 năm 2020 sẽ phát hành cho hệ máy PlayStation 5.

Phiên bản làm lại, phần tiếp theo và spin-off

Final Fantasy đã sản xuất nhiều spin-off và metaseries. Một trong số đó thật ra không phải là trò chơi Final Fantasy nhưng thay đổi thương hiệu để phát hành ở Bắc Mỹ. Chẳng hạn như loạt trò chơi SaGa đổi tên thành The Final Fantasy Legend với hai phần kế tiếp là Final Fantasy Legend II và Final Fantasy Legend III. Final Fantasy Mystic Quest được phát triển đặc biệt cho công chúng Hoa Kỳ và Final Fantasy Tactics là game nhập vai chiến lược có nhiều mối liên hệ và chủ đề có thể tìm thấy trong series. Loạt spin-off Chocobo, chuỗi Final Fantasy Crystal Chronicles và dòng trò chơi Kingdom Hearts cũng bao gồm nhiều yếu tố của Final Fantasy. Vào năm 2003, phần phụ nối tiếp đầu tiên của series Final Fantasy là Final Fantasy X-2 được phát hành. Final Fantasy XIII dự định ban đầu là giữ nguyên hiện trạng nhưng nhóm phát triển muốn khai thác nhiều hơn nữa thế giới, nhân vật và mythos của game. Kết quả là trò chơi đã lần lượt phát triển và phát hành hai phần tiếp theo vào năm 2011 và 2013, tạo ra bộ ba chính thức đầu tiên của dòng trò chơi. Dissidia Final Fantasy phát hành vào năm 2009 là trò chơi đối kháng có sự hiện diện của anh hùng và kẻ ác đến từ mười phần đầu tiên của loạt chính. Sản phẩm nối tiếp là phần tiền truyện ra mắt vào năm 2011. Các spin-off khác đã phát hành dưới dạng series phụ — Tổng hợp trò chơi Final Fantasy VII, Ivalice Alliance, và Fabula Nova Crystallis Final Fantasy. Bản làm lại nâng cao của Final Fantasy III và Final Fantasy IV cũng lần lượt phát hành vào năm 2006 và 2007. Final Fantasy VII Remake phát hành trên nền tảng PlayStation 4 vào năm 2020.

Phương tiện truyền thông khác

Phim và truyền hình

Square Enix đã mở rộng series Final Fantasy sang nhiều loại phương tiện truyền thông khác nhau. Nhiều anime và phim CGI đã được sản xuất dựa trên từng game Final Fantasy riêng lẻ hoặc toàn bộ series. Tác phẩm đầu tiên là OVA Final Fantasy: Legend of the Crystals, phần tiếp theo của Final Fantasy V. Cốt truyện lấy bối cảnh ở một thế giới tương tự trong trò chơi với mốc thời gian là tương lai 200 năm. Nó phát hành thành bốn tập 30 phút, lần đầu ở Nhật Bản vào năm 1994 và sau này ở Hoa Kỳ bởi Urban Vision vào năm 1998. Năm 2001, Square Pictures đã phát hành phim dài đầu tiên với tựa đề Final Fantasy: The Spirits Within. Bộ phim lấy bối cảnh Trái Đất tương lai bị xâm chiếm bởi các dạng sự sống ngoài hành tinh. Spirit Withins là phim hoạt hình đầu tiên có nỗ lực khắc họa con người CGI theo phong cách photorealistic nhưng bị coi là bom xịt phòng vé và nhận nhiều ý kiến trái chiều.

Chương trình truyền hình dài 25 tập Final Fantasy Unlimited phát hành vào năm 2001 dựa trên các yếu tố thường gặp của dòng trò chơi Final Fantasy. Nó phát sóng ở Nhật Bản trên đài TV Tokyo và phát hành tới Bắc Mỹ bởi ADV Films.

Năm 2005, bộ phim CGI băng đĩa thời lượng dài Final Fantasy VII: Advent Children và OVA non-canon Last Order: Final Fantasy VII đã phát hành như một phần của Tổng hợp trò chơi Final Fantasy VII. Advent Children được diễn hoạt bởi Visual Works, một xưởng phim hoạt hình từng giúp cho công ty tạo ra các đoạn CG cho game. Trái ngược với thất bại của Spirit Within, Advent Children là bộ phim thành công về mặt thương mại. Mặt khác, Last Order phát hành tại Nhật Bản trong một gói DVD đặc biệt kèm với Advent Children. Last Order bán rất chạy và các nhà phê bình phương Tây đón nhận nó một cách tích cực, mặc dù phản ứng của người hâm mộ thì lại mang tính trái chiều vì những cảnh phim bị thay đổi khác với cốt truyện vốn được xác lập ngay từ đầu.

Hai phim hoạt hình có liên kết với Final Fantasy XV được công bố tại sự kiện dành cho người hâm mộ và thông cáo báo chí Uncovered Final Fantasy XV. Chúng là một phần của dự án đa phương tiện lớn hơn có tên là Final Fantasy XV Universe. Brotherhood: Final Fantasy XV là một loạt phim gồm năm tập dài từ 10 đến 20 phút do A-1 Pictures và Square Enix phát triển, kể chi tiết về backstory của dàn nhân vật chính. Kingsglaive: Final Fantasy XV là một bộ phim điện ảnh CGI được chuẩn bị để phát hành trước trò chơi vào mùa hè 2016, xuất hiện trong phần mở màn của game và theo chân dàn nhân vật phụ mới. Vào ngày 26 tháng 2 năm 2019, Square Enix phát hành bộ anime ngắn do Satelight Inc sản xuất với tựa đề Final Fantasy XV: Episode Ardyn – Prologue trên kênh Youtube của họ. Bộ phim đóng vai trò là backstory cho phần DLC (nội dung tải về) cuối cùng của Final Fantasy XV cung cấp thông tin chi tiết về quá khứ của Ardyn.

Square Enix cũng phát hành Final Fantasy XIV: Dad of Light, một bộ opera xà phòng Nhật Bản dài tám tập. Nó có sự kết hợp giữa các cảnh phim người đóng và footage lối chơi của Final Fantasy XIV. Phim công chiếu lần đầu tại Nhật Bản vào tháng 4 năm 2017 và phát hành trên toàn thế giới thông qua Netflix vào tháng 9 cùng năm.

Có một thông báo vào tháng 6 năm 2019 rằng Sony Pictures Television đang thực hiện chuyển thể phim người đóng đầu tiên của series cùng với Square Enix và Hivermind. Jason F. Brown, Sean Daniel và Dinesh Shamdasani bên phía Hivermind sẽ là nhà sản xuất trong khi Ben Lustig và Jake Thornton sẽ viết kịch bản cho loạt phim và đóng vai trò là người điều hành sản xuất.

Phương tiện khác
Một số phần đã được chuyển thể hoặc có spin-off dưới dạng manga và tiểu thuyết. Tác phẩm đầu tiên được tiểu thuyết hóa là Final Fantasy II vào năm 1989, và theo sau là một manga chuyển thể của Final Fantasy III vào  năm 1992. Thập kỉ vừa qua chứng kiến sự tăng lên về số lượng của những chuyển thể không phải video game và spin-off. Final Fantasy: The Spirits Within được chuyển thể thành tiểu thuyết. Trò chơi spin-off Final Fantasy Crystal Chronicles cũng được chuyển thể thành manga và Final Fantasy XI đã có một tiểu thuyết và manga lấy bối cảnh nối tiếp chính nó. Chuỗi bảy tiểu thuyết ngắn On the Way to a Smile dựa trên vũ trụ Final Fantasy VII cũng được phát hành. Cốt truyện Final Fantasy: Unlimited đã tiếp tục thêm một chút dưới dạng tiểu thuyết và manga sau khi loạt anime kết thúc. Series Final Fantasy X và Final Fantasy XIII cũng phát hành tiểu thuyết ngắn và audio drama. Hai phần Final Fantasy Tactics Advance và Final Fantasy: Unlimited đã được chuyển thể thành audio drama.

Trò chơi sưu tập thẻ bài có tên Final Fantasy trading card game do Square Enix và Hobby Japan phát triển, phát hành lần đầu tại Nhật Bản vào năm 2012 cùng với phiên bản tiếng Anh vào năm 2016. Sản phẩm được so sánh với Magic: the Gathering và các giải đấu cho trò chơi cũng được tổ chức.

Các yếu tố thường gặp

Mặc dù hầu hết các phần Final Fantasy đều độc lập nhưng nhiều yếu tố lối chơi vẫn tái diễn xuyên suốt loạt trò chơi.  Hầu hết các phần đều hàm chứa yếu tố kỳ ảo và khoa học viễn tưởng với tên gọi lấy cảm hứng từ lịch sử, ngôn ngữ và thần thoại của các nền văn hóa khác nhau, bao gồm châu Á, châu Âu và Trung Đông. Vũ khí có tên như Excalibur và Masamune lần lượt bắt nguồn từ truyền thuyết vua Arthur và thợ rèn kiếm nổi tiếng người Nhật Bản thời cổ đại Masamune. Thần chú như Holy, Meteor và Ultima cũng khơi nguồn từ những cảm hứng đó. Kể từ Final Fantasy IV, dòng chính đã áp dụng phong cách logo hiện tại có cùng kiểu chữ và biểu tượng do nghệ sĩ Nhật Bản Amano Yoshitaka thiết kế. Biểu tượng của logo có liên quan đến cốt truyện game và thường thể hiện một nhân vật hoặc đối tượng trong cốt truyện đó. Các bản làm lại tiếp theo của ba phần đầu tiên đều thay thế biểu tượng trước đó bằng biểu tượng tương tự như phần còn lại của series.

Cốt truyện và chủ đề
Xung đột cần phải giải quyết trong nhiều game Final Fantasy tập trung vào một nhóm nhân vật chiến đấu chống lại cái ác. Nhân vật phản diện thỉnh thoảng là quái vật có nguồn gốc từ thời cổ đại thống trị thế giới trong trò chơi. Cốt truyện của game thường xoay quanh quốc gia có chủ quyền giữa cuộc khởi nghĩa. Nhân vật chính là người tham gia vào cuộc khởi nghĩa đó. Anh hùng thường là chiến binh được chọn để đánh bại cái ác và đôi khi tập hợp lại dưới sự sắp đặt của kẻ phản diện. Một yếu tố quan trọng khác của loạt trò chơi là sự tồn tại của hai nhân vật phản diện. Kẻ thủ ác không phải lúc nào cũng là chính hắn vì hắn có thể chỉ là nạn nhân của một nhân vật hoặc thực thể nào đó. Kẻ phản diện chính có giới thiệu ở đầu game không phải lúc nào cũng là kẻ thù cuối cùng và nhóm nhân vật buộc phải tiếp tục nhiệm vụ của họ ngoài những gì có vẻ là trận chiến cuối cùng.

Cốt truyện của series thường nhấn mạnh vào yếu tố đấu tranh nội tâm, động lực để chiến đấu và bi kịch cuộc đời của nhân vật. Một số phần thỉnh thoảng cung cấp đoạn hồi tưởng quá khứ để giúp người chơi hiểu rõ hơn về họ. Game cũng thường đề cập đến mối quan hệ từ tình yêu đến đối địch giữa các nhân vật. Yếu tố thường gặp khác có vai trò thúc đẩy cốt truyện bao gồm nhân vật bị mất trí nhớ, anh hùng trở nên lạc lối vì bị thế lực xấu chi phối, nhầm lẫn danh tính và sự hy sinh quên mình vì đồng đội. Quả cầu ma thuật và tinh thể là món đồ xuất hiện thường xuyên trong nhiều phần và có mối liên quan đến chủ đề của cốt truyện. Tinh thể thường đóng vai trò trung tâm trong việc tạo ra thế giới và phần lớn game Final Fantasy đều gán tinh thể với quả cầu như nguồn sinh lực của hành tinh. Do đó, việc tranh chấp quyền kiểm soát những viên tinh thể này thường là nguyên nhân xảy ra xung đột. Các chủ đề bối cảnh và cốt truyện thường gặp khác bao gồm giả thuyết Gaia, ngày tận thế và mâu thuẫn giữa công nghệ hiện đại với môi trường tự nhiên.

Nhân vật
Loạt trò chơi có một số khuôn mẫu nhân vật lặp đi lặp lại. Nhân vật tái diễn nổi tiếng nhất trong mọi phần kể từ Final Fantasy II (tính cả các phiên bản làm lại của Final Fantasy I) là Cid. Ngoại hình, tính cách, mục tiêu và vai trò của Cid trong suốt series (nhân vật đồng minh NPC, thành viên trong nhóm, nhân vật phản diện) có sự đa dạng đáng kể. Tuy nhiên, mọi Cid đều có hai đặc điểm chung: là nhà khoa học hoặc kỹ sư và có mối liên hệ với tàu bay mà nhóm nhân vật có được trong game. Mỗi Cid đều có ít nhất một trong hai đặc điểm này.

Nhân vật Biggs và Wedge lấy cảm hứng từ hai nhân vật cùng tên trong Chiến tranh giữa các vì sao. Họ xuất hiện trong nhiều game với tư cách là các nhân vật phụ và đôi khi có mục đích khôi hài. Những tác phẩm về sau của series đều có một số nhân vật nam với tính cách mềm yếu. Sinh vật xuất hiện trong nhiều phần bao gồm Chocobo và Moogle. Chocobo là loài chim lớn có hình thể giống một con đà điểu, thường không biết bay, đóng vai trò như một phương tiện di chuyển đường dài cho các nhân vật. Còn Moogle là những sinh vật màu trắng, mập mạp giống như gấu bông có đôi cánh và một chiếc ăng-ten trên đầu. Chúng thực hiện nhiều vai trò khác nhau bao gồm chuyển phát thư, thợ rèn vũ khí, nhân vật người chơi trong nhóm và lưu trò chơi. Sự xuất hiện của Chocobo và Moogle thường đi kèm với các bài nhạc chủ đề cụ thể được chuyển soạn soạn khác nhau cho từng game. Final Fantasy cũng nổi tiếng với những con quái vật và sinh vật đặc trưng của nó.

Lối chơi
Trong game Final Fantasy, người chơi điều khiển một nhóm nhân vật thực hiện các nhiệm vụ chính, phụ, du hành khắp thế giới và đánh bại nhiều kẻ thù khác nhau để có thể khám phá cốt truyện, bản chất của thế giới trong trò chơi. Kẻ thù thường xuất hiện một cách ngẫu nhiên trong lúc di chuyển trên bản đồ thế giới hoặc trong các dungeon, cơ chế đụng độ kẻ thù này đã đã thay đổi kể từ Final Fantasy XI và Final Fantasy XII. Người chơi đưa ra các mệnh lệnh chiến đấu — như "Chiến đấu", "Phép thuật" và "Món đồ" — cho từng nhân vật thông qua giao diện điều khiển bằng menu khi tham gia vào các trận chiến. Mỗi game trong loạt trò chơi sử dụng hệ thống chiến đấu khác nhau. Trước Final Fantasy XI, trận chiến diễn ra theo lượt với nhân vật chính và phản diện ở các hướng khác nhau của chiến trường. Final Fantasy IV đã ra mắt hệ thống "Active Time Battle" (ATB) củng cố tính chất đánh theo lượt với hệ thống thời gian chạy liên tục trong trận chiến. Ito Hiroyuki là người thiết kế hệ thống này, nó mang đến sự khẩn trương và hào hứng khi chiến đấu bằng cách yêu cầu người chơi hành động trước khi kẻ thù tấn công. Hệ thống được sử dụng cho đến Final Fantasy X thì chuyển đổi thành "Conditional Turn-Based" (CTB). Hệ thống mới này quay trở lại hệ thống đánh theo lượt trước đó nhưng đã bổ sung một số thay đổi để mang đến cho người chơi nhiều thử thách hơn. Final Fantasy XI áp dụng hệ thống chiến đấu thời gian thực, nơi nhân vật liên tục hành động tùy theo mệnh lệnh được ban hành. Final Fantasy XII tiếp tục phát triển lối chơi này với hệ thống "Active Dimension Battle". Hệ thống chiến đấu của Final Fantasy XIII được thiết kế bởi cùng một người đã thiết kế cho Final Fantasy X, nhằm mang lại cảm giác hành động, mô phỏng các trận chiến như phim điện ảnh trong Final Fantasy VII: Advent Children. Phần mới nhất của loạt trò chơi điện tử, Final Fantasy XV, giới thiệu hệ thống "Open Combat" mới. Không giống như các hệ thống chiến đấu trước đó của dòng trò chơi, hệ thống "Open Combat" (OCS) cho phép người chơi thực hiện một chuỗi chiến đấu hoàn toàn chủ động, cho phép tấn công và di chuyển trong phạm vi tự do, mang lại cảm giác chiến đấu trôi chảy hơn nhiều. Hệ thống này cũng tích hợp Tùy chọn "Chiến thuật" trong trận chiến, cho phép tạm dừng trận chiến đang hoạt động để có thể sử dụng món đồ.

Giống như hầu hết trò chơi nhập vai, các phần Final Fantasy sử dụng hệ thống cấp độ kinh nghiệm để thăng cấp nhân vật, trong đó điểm kinh nghiệm được tích lũy bằng cách tiêu diệt kẻ thù. Lớp nhân vật với nghề nghiệp cụ thể cho phép nhân vật có những khả năng độc đáo cũng là một yếu tố thường gặp khác. Kể từ khi được giới thiệu trong game đầu tiên thì mỗi phần sau này đều có cách sử dụng hệ thống lớp nhân vật khác nhau. Một số game thì cố định nhân vật vào một nghề nghiệp duy nhất để phù hợp với tính chất của cốt truyện. Một số khác thì có hệ thống nghề nghiệp linh động cho phép người chơi chọn nhiều lớp nhân vật và chuyển đổi liên tục trong suốt trò chơi. Hệ thống nghề nghiệp dù được sử dụng nhiều trong nhiều phần nhưng dần trở nên ít phổ biến vì nhân vật có sự linh hoạt hơn. Nhiều nhân vật còn theo một khuôn mẫu nhưng vẫn có thể học kỹ năng bên ngoài lớp của họ.

Phép thuật là một yếu tố game nhập vai phổ biến khác trong loạt trò chơi. Cách mà nhân vật học được phép thuật là khác nhau trong từng phần nhưng phép thuật nhìn chung đều phân loại theo màu sắc: "Phép thuật trắng" là loại phép thuật hỗ trợ đồng đội, "Phép thuật đen" thiên về gây thiệt hại cho kẻ thù hoặc đồng đội, "Phép thuật đỏ" là sự kết hợp của phép thuật trắng và đen, "Phép thuật xanh lam" bắt chước các đòn tấn công của kẻ thù và "Phép thuật xanh lục" tập trung vào việc áp dụng các hiệu ứng trạng thái cho đồng minh hoặc kẻ thù. Các loại ma thuật thường gặp khác bao gồm "Phép thuật thời gian" tập trung vào các chủ đề về thời gian, không gian, lực hấp dẫn và "Phép thuật triệu hồi" có thể gọi lên những sinh vật huyền thoại để hỗ trợ trong trận chiến và là một tính năng đã tồn tại kể từ Final Fantasy III. Sinh vật được triệu hồi thường được gọi bằng những cái tên như "Esper" hoặc "Eidolon" và lấy cảm hứng từ thần thoại từ văn hóa Ả Rập, Hindu, Bắc Âu và Hy Lạp.

Các phương tiện giao thông khác nhau đã xuất hiện trong loạt trò chơi. Phổ biến nhất là tàu bay để di chuyển đường dài cùng với chocobo để di chuyển quãng đường ngắn. Những loại khác bao gồm thuyền biển và thuyền cạn. Kể từ sau Final Fantasy VII, các thiết kế phương tiện hiện đại và tương lai hơn cũng đưa vào.

Lịch sử và phát triển

Nguồn gốc

Vào giữa thập niên 80, Square bước chân vào ngành công nghiệp trò chơi điện tử Nhật Bản với các game RPG đơn giản, game đua xe, và game platform cho thiết bị ngoại vi Famicom Disk System của Nintendo. Vào năm 1987, nhà thiết kế của Square Sakaguchi Hironobu muốn tạo ra một trò chơi nhập vai kỳ ảo mới cho hệ máy NES băng catridge và lấy cảm hứng từ các trò chơi kỳ ảo nổi tiếng: Dragon Quest của Enix, The Legend of Zelda của Nintendo, và loạt trò chơi Ultima của Origin Systems. Sakaguchi đã giải thích rằng trò chơi này là nỗ lực cuối cùng của bản thân trong ngành công nghiệp game và tựa đề Final Fantasy bắt nguồn từ nỗi niềm của ông vào thời điểm đó; nếu tác phẩm bán không chạy, ông sẽ từ bỏ sự nghiệp và quay trở lại trường đại học. Mặc dù vậy, các tạp chí mạng về game vẫn cho rằng cái tên đó tượng trưng cho niềm hy vọng có thể giải quyết vấn đề tài chính của công ty. Năm 2015, Sakaguchi giải thích nguồn gốc tên gọi: đội ngũ sản xuất muốn tên của tác phẩm có thể rút gọn thành "FF", nghe có vẻ hay trong tiếng Nhật. Tiêu đề trò chơi ban đầu dự tính là Fighting Fantasy nhưng phải thay đổi để tránh trùng tên với một series trò chơi nhập vai gamebook. Vì từ "Final" là từ được nhiều người biết đến ở Nhật Bản nên ông đã chọn từ đó. Theo Sakaguchi, bất kỳ tiêu đề nào tạo ra từ viết tắt "FF" sẽ đạt.

Trò chơi thực sự đã thay đổi số phận của Square và trở thành thương hiệu game hàng đầu của công ty. Nối gót thành công, Square ngay lập tức phát triển phần hai. Bởi vì Sakaguchi dự định rằng Final Fantasy sẽ là trò chơi độc lập nên cốt truyện của nó không được thiết kế để có phần tiếp theo. Thay vào đó, các nhà phát triển thiết kế phần kế tiếp chỉ mang những nét tương đồng về chủ đề kỳ ảo từ phần trước, trong khi một vài yếu tố lối chơi chẳng hạn như hệ thống nâng cấp nhân vật sẽ được đại tu. Phương pháp thiết kế game này vẫn tiếp tục xuyên suốt series Final Fantasy; mỗi game Final Fantasy phần chính có một bối cảnh mới, dàn nhân vật mới, và nâng cấp hệ thống trận chiến. Chuyên gia video game John Harris cho rằng khái niệm làm lại hệ thống trò chơi cho mỗi phần tiếp theo đến từ loạt game Dragon Slayer của Nihon Falcom mà Square đã phát hành trước đó. Công ty thường xuyên phát hành game mới trong series chính. Tuy nhiên, khoảng thời gian giữa các ngày phát hành của Final Fantasy XI (2002), Final Fantasy XII (2006) và Final Fantasy XIII (2009) lại dài hơn nhiều so với các phần trước đó. Sau Final Fantasy XIV, Square Enix tuyên bố là họ dự định phát hành các phần Final Fantasy hàng năm hoặc hai năm một lần. Sự chuyển đổi này bắt chước chu kỳ phát triển của các game phương Tây như loạt game Call of Duty, Assasin's Creed và Battlefield để duy trì sự quan tâm của người hâm mộ.

Thiết kế
Trong Final Fantasy I đời đầu tiên, Sakaguchi đã yêu cầu một đội ngũ sản xuất nhiều nhân lực hơn so với những sản phẩm trước đó của Square. Ông khởi đầu bằng việc xây dựng cốt truyện của game đồng thời thử nghiệm các ý tưởng về lối chơi. Sau khi hệ thống lối chơi và quy mô thế giới trong trò chơi được kiến lập, Sakaguchi hợp nhất các ý tưởng cốt truyện với công nghệ hiện có. Những phần tiếp theo thực hiện cách tiếp cận khác; cốt truyện hoàn thành trước và trò chơi sẽ xây dựng xoay quanh nó. Các nhà thiết kế chưa bao giờ bị gò bó bởi sự đồng nhất mặc dù hầu hết đều cảm thấy mỗi game nên có một số yếu tố chung tối thiểu. Nhóm phát triển luôn cố gắng tạo ra những thế giới hoàn toàn mới cho mỗi phần và tránh trùng quá nhiều với phần trước. Địa điểm trong game được khái niệm hóa từ sớm trong quá trình phát triển và chi tiết thiết kế như các bộ phận của tòa nhà được lấy làm nền tảng cho toàn bộ cấu trúc.

Năm phần đầu tiên đều do Sakaguchi chỉ đạo, ông cũng là người nghĩ ra các khái niệm mới cho trò chơi này. Ông lấy cảm hứng cho các yếu tố của trò chơi từ phim anime của Miyazaki Hayao; phương tiện chủ yếu của series như tàu bay và chocobo dựa trên các yếu tố từ hai bộ phim tương ứng Laputa: Lâu đài trên không và Nàng công chúa ở Thung lũng gió. Sakaguchi đóng vai trò là nhà sản xuất cho các phần game tiếp theo cho tới khi ông rời Square vào năm 2001. Kitase Yoshinori đảm nhận làm đạo diễn game cho đến Final Fantasy VIII, mỗi phần sau này đều do một đạo diễn mới chỉ đạo. Ito Hiroyuki thiết kế một số hệ thống lối chơi bao gồm "Hệ thống nghề nghiệp" (Job System) của Final Fantasy V, "Hệ thống Junction" (Junction System) của Final Fantasy VIII và khái niệm Active Time Battle đều sử dụng từ Final Fantasy IV đến Final Fantasy IX. Khi thiết kế hệ thống Active Time Battle, Ito đã lấy cảm hứng từ giải đua xe Công thức Một, ông nghĩ rằng sẽ thật thú vị nếu mỗi loại nhân vật có tốc độ khác nhau sau khi chứng kiến các xe đua vượt qua nhau. Ito cũng là người đồng đạo diễn game của Final Fantasy VI với Kitase. Terada Kenji là người viết kịch bản cho ba phần đầu tiên; Kitase đảm nhiệm vai trò viết kịch bản từ phần V đến phần VII. Nojima Kazushige trở thành nhà biên kịch chính của series từ Final Fantasy VII cho đến lúc ông thôi việc vào tháng 10 năm 2003; ông đã thành lập công ty riêng Stellavista. Nojima đã viết một phần hoặc toàn bộ cốt truyện cho Final Fantasy VII, Final Fantasy VIII, Final Fantasy X, và Final Fantasy X-2. Ông cũng biên kịch cho loạt spin-off Kingdom Hearts. Watanabe Daisuke là đồng biên kịch cho phần X và phần XII đồng thời đóng vai trò viết chính cho các game phần XIII.

Amano Yoshitaka là người thiết kế nghệ thuật cho nhân vật và quái vật từ Final Fantasy I đến Final Fantasy VI. Ông cũng xử lý thiết kế logo tựa game cho cả loạt chính và hình ảnh minh họa từ phần VII trở đi. Nomura Tetsuya được chọn để thay thế Amano vì thiết kế của Nomura thích ứng với đồ họa 3D hơn. Ông thiết kế cho series từ Final Fantasy VII đến Final Fantasy X; tuy nhiên khâu đồ họa của phần IX lại do Murase Shukō, Itahana Toshiyuki và Nagasawa Shin thực hiện. Nomura cũng là người thiết kế nhân vật của dòng trò chơi Kingdom Hearts, Tổng hợp trò chơi Final Fantasy VII và Fabula Nova Crystallis: Final Fantasy. Các nhà thiết kế khác bao gồm Mihara Nobuyoshi và Yoshida Akihiko. Mihara là nhà thiết kế nhân vật cho Final Fantasy XI, còn Yoshida thì thiết kế nhân vật cho Final Fantasy Tactics, Vagrant Story do Square sản xuất và Final Fantasy XII.

Đồ họa và kỹ thuật
Vì sự hạn chế về mặt đồ họa, trò chơi NES đầu tiên chỉ có biểu tượng sprite nhỏ của các thành viên trong nhóm trên màn hình thế giới chính. Màn hình trận chiến sử dụng nhiều chi tiết hơn với phiên bản đầy đủ của các nhân vật trong góc nhìn từ mặt bên. Áp dụng này được dùng cho đến Final Fantasy VI khi cả hai màn hình đều là phiên bản chi tiết. Sprite của NES có độ phân giải 26 pixel và sử dụng bảng màu gồm 4 màu. 6 khung hoạt hình đợc dùng để mô tả những tình trạng khác nhau của nhân vật như "khỏe mạnh" hoặc "kiệt sức". Các phần của SNES tận dụng cập nhật đồ họa và hiệu ứng cũng như âm thanh chất lượng cao hơn so với phần trước nhưng mặt khác cũng tương tự như những tác phẩm tiền nhiệm ở thiết kế cơ bản. Sprite của SNES phân giải thấp hơn vài pixel nhưng có bảng màu lớn hơn và nhiều khung hoạt hình hơn: 11 màu và 40 khung hình. Sự nâng cấp cho phép các nhà thiết kế cho phép nhân vật có vẻ ngoài chi tiết hơn và thể hiện nhiều cảm xúc hơn. Phần đầu tiên bao gồm các nhân vật không phải người chơi (NPC – non-playable character) mà người chơi có thể tương tác nhưng họ thường là đối tượng tĩnh trong game. Kể từ phần thứ hai, Square đã lập trình sẵn cho NPC để tạo ra các cảnh hài kịch và bi kịch sống động hơn.

Vào năm 1995, Square đã ra mắt demo trò chơi của Final Fantasy VI sử dụng kỹ thuật SGI tương tác cho thế hệ console tiếp theo. Bản demo dùng workstation Nintendo 64 nguyên mẫu của Silicon Graphics để tạo đồ họa 3D. Người hâm mộ tin bản demo là của trò chơi Final Fantasy mới cho console Nintendo 64. Tuy nhiên, 1997 lại là năm Final Fantasy VII phát hành cho hệ máy PlayStation của Sony. Square bất đồng với Nintendo về việc sử dụng hộp ROM nhanh hơn nhưng đắt hơn nên chuyển sang sử dụng đĩa CD chậm hơn và rẻ hơn nhưng dung lượng cao hơn của PlayStation. Final Fantasy VII giới thiệu đồ họa 3D với nền kết xuất trước đầy đủ. Vì series trò chơi chuyển sang đồ họa 3D nên định dạng CD-ROM được chọn để thay thế cho định dạng hộp ROM. Việc chuyển đổi này dẫn đến sự gia tăng chi phí sản xuất, số lượng phần game 3D tiếp theo và chia đội ngũ sáng tạo Final Fantasy VII thành nhiều bộ phận hơn.

Kể từ Final Fantasy VIII, loạt trò chơi đã bắt đầu sử dụng hiệu ứng photo-realistic. Giống như Final Fantasy VII, đoạn video chuyển động đầy đủ (FMV) sẽ phát ở chế độ nền với các nhân vật đa giác được chồng lên trên lớp trên cùng. Final Fantasy IX mặc dù đã trở lại với phong cách thiết kế của những game đầu tiên trong series nhưng nó vẫn duy trì hầu hết công nghệ đồ họa của hai phần đầu tiên và thậm chí còn cải thiện ở một số khía cạnh. Final Fantasy X phát hành cho hệ máy PlayStation 2 sử dụng phần cứng mạnh hơn để kết xuất đồ họa trong thời gian thực làm cho hình ảnh sống động hơn so với kết xuất trước. Trò chơi sử dụng môi trường 3D hoàn chỉnh thay vì mô hình nhân vật 3D di chuyển trên nền kết xuất trước. Nó cũng là game đầu tiên đưa vào lồng tiếng diễn ra trong suốt trò chơi, kể cả với nhiều nhân vật phụ. Khía cạnh này đã thêm vào cho nhân vật một chiều sâu hoàn toàn mới về phản ứng, cảm xúc và sự chuyển biến.

Final Fantasy XI đã tận dụng tính năng online của PlayStation để tạo dựng nên MMORPG như một sự khác biệt tạm thời. Nó phát hành lần đầu cho nền tảng PlayStation 2 cùng với bản port PC vào 6 tháng sau. Trò chơi cũng phát hành cho hệ máy Xbox 360 gần bốn năm sau khi bản gốc phát hành ở Nhật Bản. Nó cũng là game Final Fantasy đầu tiên sử dụng camera xoay tự do. Final Fantasy XII phát hành cho PlayStation 2 vào năm 2006 chỉ sử dụng một nửa đa giác như Final Fantasy X để cải thiện họa tiết và độ sáng thay vào đó. Trò chơi cũng giữ lại camera xoay tự do từ phần XI. Final Fantasy XIII và Final Fantasy XIV đều sử dụng game engine Crystal Tools do Square Enix phát triển.

Âm nhạc

Dòng trò chơi Final Fantasy có nhiều loại nhạc và thường xuyên sử dụng lại nhạc chủ đề. Hầu hết các phần đều bắt đầu bằng đoạn nhạc gọi là "Prelude". Nó đã phát triển từ một bản arpeggio hai nốt giáng đơn giản trong game đầu tiên thành bản chuyển soạn du dương, phức tạp trong các phần tiếp theo. Nhạc hiệu chiến thắng phát mỗi khi thắng trận đã trở thành một trong những bản nhạc chủ đề nổi tiếng nhất series. Nhạc chủ đề liên quan đến Chocobo đều được chuyển soạn lại trong mỗi phần với một phong cách khác nhau. Đoạn nhạc có tựa đề "Prologue" (thỉnh thoảng được gọi là "Final Fantasy") đưa ra trong phần đầu tiên thường phát trong suốt đoạn credit kết thúc. Mặc dù leitmotif thường sử dụng trong các phần hướng về nhân vật nhưng vẫn có nhạc chủ đề dùng riêng cho nhân vật chính và yếu tố cốt truyện lặp đi lặp lại.

Uematsu Nobuo là nhà soạn nhạc chính của series Final Fantasy cho đến khi rời khỏi Square Enix vào tháng 11 năm 2004. Những nhà soạn nhạc đáng chú ý khác như Hamauzu Masashi, Sakimoto Hitoshi và Shimomura Yoko cũng từng đóng vai trò soạn nhạc chính cho loạt trò chơi. Uematsu được phép tạo ra nhiều bản nhạc với sự chỉ đạo của dàn nhân viên sản xuất. Tuy nhiên, Sakaguchi vẫn yêu cầu đoạn nhạc phải phù hợp với các cảnh trò chơi cụ thể như cảnh chiến đấu và khám phá các khu vực khác nhau của thế giới trò chơi. Khi kịch bản chính của game được hoàn thành, Uematsu sẽ bắt đầu viết nhạc dựa trên cốt truyện, nhân vật, và tác phẩm nghệ thuật. Ông bắt đầu bằng nhạc chủ đề của trò chơi và phát triển các đoạn khác sao cho phù hợp với phong cách của nó. Khi sáng tạo nhạc chủ đề, Uematsu đọc kịch bản của game để quyết định tính cách của nhân vật. Ông sẽ hỏi người biên kịch về cảnh mà ông không chắc chắn. Các phần đầu tiên có sự hạn chế về mặt kỹ thuật nên Sakaguchi thỉnh thoảng hướng dẫn Uematsu chỉ sử dụng các nốt nhạc đặc trưng. Mãi cho đến game hệ máy SNES Final Fantasy IV, Uematsu mới có thể thêm vào âm nhạc một cách tinh tế hơn.

Đón nhận
Loạt trò chơi Final Fantasy nhìn chung được giới phê bình đánh giá cao và là thành công về mặt thương mại, mặc dù mỗi phần lại có một thành công ở mức độ khác nhau. Series có chứng kiến sự gia tăng ổn định về tổng doanh thu. Hơn 10 triệu bản phần mềm đã được bán trên toàn thế giới vào đầu năm 1996, 45 triệu vào tháng 8 năm 2003, 63 triệu vào tháng 12 năm 2005 và 85 triệu vào tháng 7 năm 2008. Vào tháng 6 năm 2011, Square Enix thông báo rằng dòng trò chơi đã bán được hơn 100 triệu bản và đến tháng 3 năm 2014, nó đã bán hơn 110 triệu bản. Doanh số bán hàng cao đã khiến nó trở thành một trong những loạt trò chơi điện tử bán chạy nhất trong ngành công nghiệp. Vào tháng 1 năm 2007, loạt trò chơi đã xếp vị trí thứ ba, sau đó là thứ tư vào tháng 7. Tính đến năm 2019, series đã bán được hơn 149 triệu bản trên toàn cầu và cho đến năm 2020, nó đã bán được hơn 154.5 triệu bản.

Một số sản phẩm của series đã trở thành trò chơi bán chạy nhất. Vào cuối năm 2007, Final Fantasy VII, VIII và X lần lượt xếp thứ bảy, thứ tám, thứ chín trong danh sách những trò chơi nhập vai bán chạy nhất. Final Fantasy VII đã xuất xưởng hơn 12.3 triệu bản trên toàn thế giới và trở thành game Final Fantasy bán chạy nhất. Chỉ trong vòng hai ngày kể từ khi Final Fantasy VIII phát hành ở Bắc Mỹ vào ngày 9 tháng 9 năm 1999, nó đã trở thành trò chơi điện tử bán chạy nhất tại Hoa Kỳ trong hơn 3 tuần. Final Fantasy X đã bán được hơn 1,4 triệu bản tại Nhật Bản chỉ trong đơn đặt hàng trước, lập kỷ lục là game nhập vai console bán chạy nhanh nhất. MMORPG Final Fantasy XI đạt con số hơn 200 nghìn người chơi hoạt động thường xuyên vào tháng 3 năm 2006 và đã đạt hơn nửa triệu người đăng ký vào tháng 7 năm 2007. Final Fantasy XII đã bán được hơn 1,7 triệu bản trong tuần đầu tiên ra mắt tại Nhật Bản. Một tuần sau khi phát hành vào ngày 6 tháng 11 năm 2006, Final Fantasy XII đã xuất xưởng khoảng 1.5 triệu bản ở Bắc Mỹ. Final Fantasy XIII trở thành trò chơi bán chạy nhanh nhất trong loạt và bán được một triệu bản trong ngày đầu tiên phát hành tại Nhật Bản. Final Fantasy XIV: A Realm Reborn là một thành công rực rỡ so với phần trước. Trò chơi ban đầu bị quá tải do số lượng người truy cập quá đông và cuối cùng đã đạt hơn một triệu người đăng ký sau khi ra mắt được hai tháng.

Series đã được giới phê bình ca ngợi về chất lượng hình ảnh và soundtrack. Vào năm 1996, tạp chí Next Generation đã xếp hạng chung cho series ở vị trí thứ 17 trong số những trò chơi hay nhất mọi thời đại và đánh giá rất cao đồ họa, âm nhạc và cốt truyện. Tạp chí cũng xếp hạng loạt trò chơi Final Fantasy ở vị trí thứ 16 trong số "50 Trò chơi hay nhất mọi thời đại" và bình luận rằng "Nhờ kết hợp công nghệ tiên tiến với cốt truyện khó quên, [mặc dù] thỉnh thoảng có phần khoa trương [mà] series đã thành công trong việc vượt mặt các đối thủ cạnh tranh [...] và phát triển theo từng phần mới." Loạt trò chơi đã được trao một ngôi sao trên Walk of Game vào năm 2006 khiến nó trở thành thương hiệu đầu tiên giành được một ngôi sao trong sự kiện này (những đối tượng được trao giải khác là trò chơi đơn, không phải series). WalkOfGame.com nhận xét rằng dòng game đã tìm kiếm sự hoàn hảo và chấp nhận rủi ro khi đổi mới. Vào năm 2006, GameFAQs tổ chức một cuộc thi để tìm kiếm series trò chơi điện tử hay nhất, kết quả là Final Fantasy về nhì chỉ sau The Legend of Zelda. The Game Group plc đã tổ chức một cuộc thăm dò công khai vào năm 2008 và Final Fantasy được bình chọn là loạt trò chơi hay nhất với 5 tác phẩm xuất hiện trong danh sách "Game hay nhất mọi thời đại".

Nhiều game Final Fantasy được đưa vào những danh sách những trò chơi hay nhất khác nhau. Một số tác phẩm được trang web IGN liệt kê trong nhiều danh sách "Trò chơi hàng đầu". Vào năm 2006, 12 trò chơi đã được Famitsu liệt kê vào danh sách "Top 100 trò chơi được yêu thích nhất mọi thời đại" với 4 trong số đó lọt vào top 10. Final Fantasy X và Final Fantasy VII lần lượt xếp ở vị trí thứ nhất và thứ nhì. Loạt game nắm giữ một số kỷ lục Guinness thế giới theo Guinness World Records Gamer's Edition năm 2008. Những kỷ lục đó bao gồm "Nhiều game nhập vai trong một series nhất" (12 game chính, 7 game nâng cấp và 32 spin-off), "Thời gian phát triển dài nhất" (Sản xuất Final Fantasy XII mất 5 năm) và "Game nhập vai trên Console bán chạy nhất trong một ngày" (Final Fantasy X). Ấn bản năm 2009 đã liệt kê hai trò chơi của series vào top 50 trò chơi dành cho hệ máy console: Final Fantasy XII ở vị trí thứ 8 và Final Fantasy VII ở vị trí thứ 20. Vào năm 2018, Final Fantasy VII trở thành một phần của World Video Game Hall of Fame.

Tuy nhiên, loạt trò chơi cũng nhận một số chỉ trích. IGN bình luận rằng hệ thống menu dùng trong game bị nhiều người phê phán và là "lý do rõ rệt khiến họ không đụng đến series." Trang web cũng chỉ trích nặng nề việc loạt trò chơi sử dụng đụng độ ngẫu nhiên trong hệ thống trận chiến. IGN còn chỉ ra thêm rằng những nỗ lực để chuyển thể dòng game thành phim hay hoạt hình đều không thành công, không có gì nổi bật hoặc không đáp ứng được tiêu chuẩn của trò chơi. Vào năm 2007, tạp chí Edge phê bình series vì một số game liên quan có cụm từ "Final Fantasy" trong tựa đề của chúng lại có chất lượng kém hơn so với game trước. Tạp chí cũng nhận xét rằng việc Sakaguchi rời công ty đã khiến cho loạt trò chơi có nguy cơ trở nên nhạt nhẽo.

Một số phần Final Fantasy riêng lẻ đã thu hút nhiều sự chú ý hơn. Vài tác phẩm nhận được phản hồi tích cực trong khi một số khác thu về ý kiến trái chiều. Final Fantasy VII đứng đầu danh sách "26 game nhập vai hay nhất mọi thời đại" theo tạp chí GamePro cũng như theo bình chọn "Game hay nhất từ trước đến nay" của độc giả vào năm 2004 và năm 2005. Final Fantasy VII mặc dù là một thành công nhưng đôi lúc bị chỉ trích vì overrated. Vào năm 2003, GameSpy liệt nó vào danh sách 7 trò chơi overrated nhất mọi thời đại trong khi IGN đưa ra nhìn nhận hai chiều. Dirge of Cerberus: Final Fantasy VII xuất xưởng 392 nghìn bản trong tuần đầu tiên phát hành nhưng nhận điểm đánh giá thấp hơn nhiều so với những sản phẩm Final Fantasy khác. Sau khi phát hành tại Nhật, Dirge of Ceberus bị tạp chí Famitsu đánh giá một cách tiêu cực và khá muộn màng. Điều này cho thấy giữa tạp chí này và nhà sản xuất Square Enix có xảy ra tranh cãi. The Spirits Within được khen ngợi về mặt hình ảnh nhưng bị chỉ trích về cốt truyện và trở thành bom xịt phòng vé. Final Fantasy Crystal Chronicles cho hệ máy GameCube nhìn chung được đánh giá tích cực nhưng cũng có nhận định rằng việc sử dụng Game Boy Advance làm bộ điều khiển thật sự rất khó chịu. Phiên bản gốc của Final Fantasy XIV đã bị chỉ trích nhiều đến mức chủ tịch Wada Yoichi phải đưa ra lời xin lỗi chính thức trong một cuộc họp báo tại Tokyo. Ông cho rằng thương hiệu đã bị "tổn hại nhiều" vì những đánh giá tiêu cực.

Xếp hạng và tổng gộp
Nhiều xuất bản phẩm trò chơi điện tử khác nhau đã tạo ra bảng xếp hạng cho các game Final Fantasy chính. Trong bảng dưới đây, con số đưa ra càng thấp thì phần game càng tốt theo quan điểm của xuất bản phẩm tương ứng. Với cách so sánh này, xếp loại do Metacritic cung cấp cũng được đưa ra. Trong hàng đánh giá của Metacritic, con số cao hơn chứng tỏ đánh giá tốt hơn.

Di sản
Final Fantasy có tầm ảnh hưởng rất lớn đến lịch sử của game mechanic. Final Fantasy IV được xem là cột mốc quan trọng khi giới thiệu đến thể loại cốt truyện gây ấn tượng mạnh với trọng tâm là sự tiến triển của nhân vật và mối quan hệ cá nhân. Final Fantasy VII được ghi nhận là sản phẩm có tác động mạnh nhất đến ngành công nghiệp video game của series và giúp cho thể loại game nhập vai console thu hút thị trường đại chúng. Tác phẩm cũng được xem là một trong những trò chơi điện tử quan trọng và có tầm ảnh hưởng nhất mọi thời đại.

Loạt trò chơi ảnh hưởng đến công việc kinh doanh của Square ở nhiều mức độ khác nhau. Thất bại thương mại của Final Fantasy: The Spirits Within đã dẫn đến việc Enix chần chừ và trì hoãn trong thảo luận sáp nhập với Square. Square quyết định sản xuất game dành riêng cho Sony PlayStation — một động thái theo sau quyết định của Enix với loạt Dragon Quest — cắt đứt mối quan hệ của họ với Nintendo. Game Final Fantasy đã xa rời console Nintendo, cụ thể là Nintendo 64 tới 7 năm. Giới phê bình cho rằng việc chuyển đổi của trò chơi bên thứ ba có tiếng tăm như Final Fantasy và Dragon Quests đến PlayStation của Sony cũng như tránh xa Nintendo 64 là một trong những lý do đằng sau khiến PlayStation thành công hơn cả. Phát hành Nintendo GameCube sử dụng phương tiện đĩa quang vào năm 2001 đã thu hút sự chú ý của Square. Để sản xuất game cho hệ máy này, Square đã tạo ra công ty ma The Game Designers Studio và phát hành Final Fantasy Crystal Chronicles, sản sinh ra metaseries riêng cùng với loạt game chính. Việc Final Fantasy XI không có phương thức hủy đăng ký trực tuyến đã thúc đẩy bang Illinois tạo ra luật  yêu cầu dịch vụ trò chơi Internet cung cấp phương thức như vậy cho cư dân bang.

Sự phổ biến của series đã khiến nó xuất hiện và được nhắc đến nhiều trong văn hóa đại chúng như anime, chương trình truyền hình và truyện tranh web. Âm nhạc của loạt trò chơi cũng có sự lan tỏa rộng khắp nhiều vùng miền văn hóa. Bản nhạc "Theme of Love" của Final Fantasy IV đã được đưa vào chương trình giảng dạy cho học sinh Nhật Bản và trình diễn trực tiếp bởi dàn nhạc giao hưởng và ban nhạc metal. Vào năm 2003, Uematsu đồng sáng lập ra nhóm nhạc hard rock The Black Mages — một nhóm độc lập của Square phát hành album nhạc chuyển soạn của Square. Vận động viên huy chương đồng Alison Bartosik và Anna Kozlov đã thực hiện tiết mục bơi nghệ thuật của họ tại Thế vận hội mùa hè 2004 từ nhạc của Final Fantasy VIII. Nhiều soundtrack cũng được phát hành để bán. Nhiều cuốn sách hướng dẫn cung cấp thông tin chuyên sâu về game đã được xuất bản. Tại Nhật Bản, Square là đơn vị xuất bản và gọi chúng là sách Ultimania.

Series đã truyền cảm hứng cho nhiều nhà sản xuất game. Người sáng tạo ra Fable là Peter Molyneux coi Final Fantasy VII là trò chơi "tượng trưng cho thể loại" game nhập vai đối với ông. Người sáng lập công ty BioWare, Greg Zeschuk chỉ ra rằng Final Fantasy VII "thật sự là game đầu tiên lay động ông" và nói nó có "tác động lớn" đến tác phẩm của BioWare. Họa sĩ xử lý môi trường game cao cấp Jonas Mattsson của The Witcher 3 đã ghi nhận Final Fantasy có "tầm ảnh hưởng lớn" và nói rằng nó là "game nhập vai đầu tiên" mà ông chơi. Chỉ đạo nghệ thuật Derek Watts của game Mass Effect đề cập Final Fantasy: The Spirits Within là ảnh hưởng lớn đến thiết kế hình ảnh và định hướng nghệ thuật của loạt trò chơi. Giám đốc sản xuất cấp cao David Silverman của Bioware tuyên dương hệ thống gambit của Final Fantasy XII ảnh hưởng đến lối chơi của Dragon Ace: Origins. Giám đốc sáng tạo Maxime Beland của Ubisoft Toronto cho rằng Final Fantasy gốc ảnh hưởng lớn đến ông. Constantin Jupp của Molecule Media ghi nhận Final Fantasy VII đã khiến ông muốn thiết kế game. Tim Schafer cũng thừa nhận rằng Final Fantasy VII là một trong những trò chơi mà ông luôn yêu thích.

Chú giải

Tham khảo

Liên kết ngoài

 IGN Presents the History of Final Fantasy

Final Fantasy
Trò chơi điện tử nhập vai
Thương hiệu trò chơi điện tử


title: Cesny-Bois-Halbout

text:
Cesny-Bois-Halbout là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cesny-Bois-Halbout


title: Hoàng Chân Y (phim)

text:
Hwang Jin Yi (Hangul: 황진이 Hanja: 黃眞伊, Hán Việt: Hoàng Chân Y) là một bộ phim truyền hình Hàn Quốc phát sóng trên đài KBS2 từ 11-10-2006 đến 28-12-2006. Bộ phim kể về cuộc đời một kĩ nữ nổi tiếng vào thế kỉ 16 của Triều Tiên, con đường theo đuổi nghệ thuật ca múa của cô và nhưng khó khăn khi phải đương đầu với xã hội của một kĩ nữ thân phận thấp hèn.

 Biên kịch: Yoon Sun Joo
 Đạo diễn: Kim Chul Kyu

Diễn viên
 Ha Ji Won vai Hwang Jin Yi, sau đổi thành Myung Wol
 Shim Eun Kyung vai Hwang Jin Yi ngày nhỏ
 Kim Jae Won vai Kim Jung Han
 Kim Young Ae vai Im Baek Moo
 Wang Bit Na vai Bu Yong
 Ryu Tae Joon vai Baek Kye Soo
 Jang Geun Suk vai Kim Eun Ho (người yêu đầu của Hwang Jin Yi)

Giải thưởng
 Nữ diễn viên xuất sắc nhất của KBS (Ha Ji Won)

Xem thêm
 Hwang Jin-yi
 Eowudong
 Seo Gyungdeok
 Byukgyesu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang chủ KBS

Phim truyền hình KBS, Hàn Quốc
Phim truyền hình Hàn Quốc ra mắt năm 2006


title: Bulbophyllum arianeae

text:
Bulbophyllum arianeae là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

A


title: Copelatus baoulicus

text:
Copelatus baoulicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Bilardo & Pederzani miêu tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Villesèque-des-Corbières

text:
Villesèque-des-Corbières là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Villesequois.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Villesèque-des-Corbières trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Villesèque-des-Corbières trên trang mạng của Insee
 Villesèque-des-Corbières trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Villesèque-des-Corbières trên bản đồ Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Villesèque-des-Corbières sur Mapquest

Villeseque-des-Corbieres


title: Bulbophyllum tenuipes

text:
Bulbophyllum tenuipes là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

tenuipes]]

T


title: Hellingen

text:
Hellingen là một đô thị ở huyện Hildburghausen, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 44,56 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1103 người.

Tham khảo


title: Patellapis albipilata

text:
Patellapis albipilata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Walker mô tả khoa học năm 1996.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Patellapis
Động vật được mô tả năm 1996


title: Visé

text:
Visé () là một đô thị và thành phố ở vùng Wallonie của Bỉ, bên sông Meuse, trong tỉnh Liège.

Đô thị này gồm các đô thị cũ Visé, Lanaye, Lixhe, Richelle, Argenteau và Cheratte.

Ở phía bắc, đô thị này giáp Hà Lan.

Tham khảo

Đô thị của Liège


title: Diabrotica piceomarginata

text:
Diabrotica piceomarginata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

P


title: Saint-Gilles-de-la-Neuville

text:
Saint-Gilles-de-la-Neuville là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Saint-Gilles-de-la-Neuville on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Paranapiacaba metastigma

text:
Paranapiacaba metastigma là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Paranapiacaba


title: Velet

text:
Velet là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Brenthia

text:
Brenthia là một chi bướm đêm thuộc họ Choreutidae.

Các loài
Brenthia albimaculana (Snellen, 1875)
Brenthia anisopa Diakonoff, 1968
Brenthia ardens Meyrick, 1912
Brenthia buthusalis (Walker, 1863)
Brenthia caelicola Meyrick, 1910
Brenthia confluxana (Walker, 1863)
Brenthia coronigera Meyrick, 1918
Brenthia cubana Heppner, 1985
Brenthia cyanaula Meyrick, 1912
Brenthia diplotaphra Meyrick, 1938
Brenthia elachista Walsingham, 1900
Brenthia elongata Heppner, 1985
Brenthia entoma Diakonoff, 1982
Brenthia excusana (Walker, 1863)
Brenthia formosensis Issiki, 1930
Brenthia gregori Heppner, 1985
Brenthia harmonica Meyrick, 1918
Brenthia hexaselena Meyrick, 1909
Brenthia hibiscusae Heppner, 1985
Brenthia leptocosma Meyrick, 1916
Brenthia melodica Meyrick, 1922
Brenthia monolychna Meyrick, 1915
Brenthia moriutii Arita, 1987
Brenthia nephelosema Diakonoff, 1978
Brenthia ocularis (Felder và Rogenhofer, 1875)
Brenthia pavonacella Clemens, 1860
Brenthia pileae Arita, 1971
Brenthia quadriforella Zeller, 1877
Brenthia salaconia Meyrick, 1910
Brenthia sapindella Busck, 1934
Brenthia spintheristis Meyrick, 1910
Brenthia thoracosema Diakonoff, 1982
Brenthia trilampas Meyrick, 1918
Brenthia trilitha Meyrick, 1907
Brenthia trimachaera Meyrick, 1927
Brenthia yaeyamae Arita, 1971

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
choreutidae.lifedesks.org

Choreutidae


title: Tancrou

text:
Tancrou là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Tancrou được gọi là Tancrétiens.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là .

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Tancrou
Map of Tancrou on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: 1426 Riviera

text:
1426 Riviera (1937 GF) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 1 tháng 4 năm 1937 bởi Marguerite Laugier ở Nice.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1426 Riviera

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1937


title: Phạm Như Thuần

text:
Phạm Như Thuần (sinh 1975 tại Thanh Hóa), là cựu cầu thủ bóng đá Việt Nam, cựu tuyển thủ bóng đá quốc gia và bình luận viên thể thao.

Sự nghiệp
Khởi nghiệp anh thi đấu tại câu lạc bộ ở quê hương Thanh Hóa. Trong trận chung kết giải bóng đá U19 năm 1997, Phạm Như Thuần là đội trưởng đã ghi bàn thắng quyết định cho Thanh Hoá thắng Thể Công, thuyết phục được lãnh đạo Thể Công nhận anh về đội bóng.

Thời gian ở Thể Công là thời gian thành công nhất trong sự nghiệp thi đấu ở câu lạc bộ của Như Thuần. Anh có được một chức vô địch quốc gia năm 1998, siêu cúp năm 1999 với câu lạc bộ.

Sau một thời gian dài ở Thể Công, do tuổi tác, không còn ở trong đội hình chính, cuối năm 2005, anh chuyển sang Hòa Phát Hà Nội, tham dự giải vô địch quốc gia 2006. Ở Hòa Phát anh đeo băng đội trưởng. Trong giải này anh bị chấn thương phải nghỉ 8 vòng đấu.

Năm 2008, trong chiến dịch thăng hạng, câu lạc bộ T&T Hà Nội đã mua một số cựu tuyển thủ quốc gia, trong đó có Như Thuần. Anh cùng câu lạc bộ thi đấu tại giải hạng nhất năm 2008 và đạt được mục tiêu thăng hạng lên thi đấu tại giải vô địch quốc gia 2009. Với những đóng góp tích cực, Phạm Như Thuần là một trong 5 cá nhân được câu lạc bộ khen thưởng vào cuối mùa bóng.

Năm 2009, anh về đầu quân cho Câu lạc bộ bóng đá Khatoco Khánh Hòa với hợp đồng một năm và góp công lớn giúp Khatoco Khánh Hòa đạt được mục tiêu trụ hạng vào cuối giải. Tuy nhiên, trước khi hết hạn hợp đồng chỉ nửa tháng, Như Thuần đã bị câu lạc bộ sa thải vì những phát biểu trên mặt báo mà câu lạc bộ cho rằng "thiếu chính xác, gây bất ổn và thiệt hại cho đội bóng".

V-League 2015 trước vòng đấu 20, Phạm Như Thuần được bổ nhiệm ghế quyền huấn luyện viên trưởng của Than Quảng Ninh.

Sau khi kết thúc sự nghiệp huấn luyện vào năm 2017, anh quyết định mở rộng trung tâm bóng đá Phạm Như Thuần và đang là HLV của trung tâm đào tạo bóng đá trẻ.

Danh hiệu
Câu lạc bộ
Vô địch U-19 quốc gia: 1997
Vô địch quốc gia: 1998
Siêu cúp quốc gia: 1999
Cúp bóng đá quốc gia: 2006

Đội tuyển
Hạng nhì SEA Games: 1999
Hạng ba Cúp Tiger: 2002

Gia đình và cuộc sống
Vợ Phạm Như Thuần cũng là một vận động viên, cựu cầu thủ bóng chuyền của Bưu điện Hà Nội. Hai người cưới nhau năm 2004. Anh đã có bằng đại học Thể dục thể thao, dù phải mất một thời gian khá dài để học vì vừa thi đấu vừa học. .

Chú thích và tham khảo

Cầu thủ bóng đá Thể Công
Người Thanh Hóa
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Thanh Hóa
Nhân vật còn sống
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Than Quảng Ninh
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Hà Nội (2012)
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Khánh Hòa
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam
Trung vệ bóng đá
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam


title: Los Valdecolmenas

text:
Los Valdecolmenas là một đô thị trong tỉnh Cuenca, cộng đồng tự trị Castile-La Mancha Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 31,31 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 102 người với mật độ 3,26 người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cuenca.

Tham khảo

Đô thị ở Cuenca


title: Cryptocephalus modestus

text:
Cryptocephalus modestus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Suffrian miêu tả khoa học năm 1848.

Chú thích

Tham khảo

M


title: Vụ phát hành tập thơ "Trần Dần – Thơ"

text:
Vụ phát hành tập thơ "Trần Dần – Thơ" là diễn trình sự kiện và vụ việc liên quan đến việc phát hành tập thơ của cố nhà thơ Trần Dần, nhân vật được coi là đi đầu trong phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm (1955 – 1958), xảy trong những tháng đầu năm 2008 tại Việt Nam mà chủ yếu từ sau khi xuất hiện bức Thư ngỏ do các nhà văn, nhà nghiên cứu đồng ký tên đề nghị thu hồi quyết định ngừng phát hành tập thơ.

Tập Trần Dần – Thơ tập hợp các bài thơ của Trần Dần được Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam phối hợp với Nhà Xuất bản Đà Nẵng phát hành dưới sự cấp phép của Cục Xuất bản Việt Nam nhưng ngay sau đó đã xảy ra một số rắc rối xung quanh vấn đề phát hành thi tuyển này. Liên quan đến vụ việc, ngày 5 tháng 3 năm 2008, 134 người là các nhà văn hóa, tác giả văn học và nhà nghiên cứu ở trong cũng như ngoài nước (Việt Nam) đồng ký tên vào một bức thư ngỏ gửi đến Quốc hội cùng Văn phòng Thủ tướng Chính phủ Việt Nam, v.v..., kiến nghị nhà nước xem xét lại quyết định đình chỉ việc lưu hành tập thơ mang tên "Trần Dần – Thơ" của Bộ Thông tin và Truyền thông Việt Nam, mặc dù tập thơ này đã có giấy phép do Cục xuất bản cấp và đã phát hành được vài ngày. Cuối cùng quyết định chính thức của Cục Xuất bản Việt Nam là xử phạt hành chính công ty Nhã Nam 15 triệu đồng và tiếp tục cho lưu hành tập thơ.

Bối cảnh
Khi được Cục xuất bản cấp phép, Công ty Cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam đã dành khá nhiều công sức cho việc giới thiệu quyển thơ của Trần Dần, nhân vật được coi là đi đầu trong phong trào Nhân văn Giai phẩm, một thời gian dài bị lên án, bị cấm tại Việt Nam. Nhưng gần đây thơ Trần Dần được công nhận trở lại, được đánh giá công trạng, tháng 3 năm 2007 Trần Dần được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học là phần thưởng cao quý cấp nhà nước. Tuy vậy, giới lãnh đạo văn nghệ tại Việt Nam có vẻ vẫn còn ít nhiều e dè với cả lý lịch lẫn tư tưởng cách tân của nhà thơ Trần Dần. Sau khi cuốn sách do Nhã Nam hợp tác với nhà xuất bản Đà Nẵng đã được phát hành, nhưng tại Ngày thơ Việt Nam lần thứ VI (ngày 21 tháng năm 2008) ở Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu, tập Trần Dần – Thơ đã không được phép đưa vào bán bình thường như các cuốn sách khác, theo một lệnh miệng từ Cục xuất bản . Tiếp theo, ngày 26 tháng 2 năm 2008, Bộ Văn hóa Thông tin và Truyền thông ra lệnh phong tỏa tất cả số sách còn lại nằm trong kho của hai cơ sở này với lý do là giấy phép của Cục Xuất Bản không hợp lệ. Với quyết định này, Bộ Thông tin và Truyền thông tỏ ra bất nhất đối với một nhà thơ đã chết và đã trả đủ nợ Nhân văn Giai phẩm với nhiều năm tù và chết trong cô đơn chỉ vì một bài thơ, nhưng đã được minh định lại với phần thưởng cao quý là giải thưởng Nhà nước về văn học. Sau khi sự việc xảy ra lập tức một làn sóng phản đối nổi lên khắp nơi, đặc biệt là tại thủ đô Hà Nội nơi sinh trưởng của nhà thơ và cũng là nơi tập trung nhiều nhà hoạt động văn hóa, văn nghệ trong nước. Các nhà văn hóa trong đó có giáo sư, nhà văn, dịch giả, Phó chủ tịch Hội Nhà văn Hà nội,... đã viết bức thư ngỏ, lúc đầu chỉ có tám người ký tên, ngày 5 tháng 3 năm 2008 đã có 134 người ký tên kiến nghị nhà nước thu hồi quyết định ngưng cho phát hành tập thơ.

Lý do vụ việc
Công ty Nhã Nam cho biết vào ngày 25 tháng 2, công ty này nhận được công văn từ Bộ Thông tin và Truyền thông về việc yêu cầu báo cáo và giải trình việc xuất bản cuốn thơ Trần Dần không theo đúng quy định xuất bản, bởi "quyết định xuất bản số 573/QĐ-ĐaN ngày 10 tháng 8 năm 2007 do ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Giám đốc – Tổng biên tập ký không có hiệu lực để thực hiện xuất bản cuốn Thơ của tác giả Trần Dần". Nhưng theo quan điểm của Nhã Nam thì tập Trần Dần – Thơ đã hoàn toàn tuân thủ mọi quy trình xuất bản do Nhà xuất bản Đà Nẵng đề ra. Thông tin này được BBC ghi nhận trong bài viết "Trao thư ngỏ về vụ thơ Trần Dần".

Thông tin chính thức trên báo chí cho biết phía quản lý Nhà nước khẳng định cho ngưng tập thơ không vì "nội dung" hay "vì Trần Dần" mà chỉ thuần túy là do các thủ tục hành chính.

Theo ông Nguyễn Đức Hùng (tức nhà văn Đà Linh) – Phó GĐ kiêm Tổng biên tập Nhà xuất bản Đà Nẵng- thì tập thơ đã đăng ký đề tài xuất bản từ năm 2006, và đã được chủ quản là Ủy ban Nhân dân Thành phố Đà Nẵng thông qua, sau đó được Cục Xuất bản chấp nhận bằng Văn bản số 816-2006/CXB/05/79/DaN (ngày 2/11/2006). Nhưng do một số lý do không chuẩn bị kịp, sang năm 2007, bản thảo này được đăng ký lại, ủy ban thành phố lại một lần nữa thông qua, sau đó lại được Cục Xuất bản chuẩn y theo kế hoạch xuất bản hàng năm bằng Văn bản số 279-2007/CXB/33-27/DaN (vào ngày 17 tháng 4 năm 2007). Chính ông Hùng ký quyết định xuất bản. Điều ngạc nhiên đến ngày 11 tháng 8 năm 2007, ông Nguyễn Hữu Chiến là giám đốc mới, mới về mhậm chức Giám đốc Nhà xuất bản Đà Nẵng trước đó 10 ngày, lại ký một quyết định khác thu hồi quyết định cho xuất bản do ông Hùng đã ký trước đó 1 ngày. Ông Chiến ký quyết định thu hồi nhưng không hề trao đổi với ông Nguyễn Đức Hùng -người đã ký quyết định cho xuất bản trước đó- về quyết định thu hồi này. Mặt khác, tuy quyết định ngưng việc xuất bản "Trần Dần – Thơ" đã được ông Nguyễn Hữu Chiến ký từ ngày 11 tháng 8 năm 2007, nhưng mãi đến 25 tháng 2 năm 2008, Cục Xuất bản mới nhận được. Vì lý do trên, Nhã Nam đã bị Chánh thanh tra Bộ Thông tin và Truyền thông Việt Nam yêu cầu báo cáo, giải trình bởi không đúng quy định xuất bản.

Ông Hùng phó giám đốc trực kiêm bí thư đảng ủy Nhà xuất bản nói:"Suốt 23 năm qua tại Nhà xuất bản Đà Nẵng tôi đã từng ký xuất bản hàng trăm cuốn sách, nhưng chưa khi nào xảy ra sự việc như thế này... Là Phó GĐ trực – Tổng biên tập kiêm Bí thư Đảng ủy, từ trước tới nay giữa các đời giám đốc và tôi cùng chịu trách nhiệm như nhau trong mọi quyết định của Nhà xuất bản, điều này hoàn toàn phù hợp với tinh thần của Luật Xuất bản...".

Ngày 26 tháng 2 năm 2008, một đoàn cán bộ Bộ Thông tin và Truyền thông, Cục Xuất bản... tới công ty Nhã Nam lập biên bản ngừng phát hành tập thơ, niêm phong toàn bộ sách trong kho. Tuy nhiên số sách này, nói như ông Chánh thanh tra Bộ thì "hình như họ in nhiều, giờ trong kho chẳng còn đáng mấy".

Ngày 5 tháng 3 năm 2008, 134 người là các nhà văn hóa, học giả, khoa học lên tiếng đề nghị thu hồi lại quyết định ngừng phát hành tập thơ, viết thư ngỏ gửi đến Quốc hội và Chính phủ Việt Nam. Lý do họ viết thư ngỏ bởi vì, theo như họ viết trong thư: "chúng tôi lấy làm hoài nghi lý do được đưa ra để ngưng phát hành Trần Dần – Thơ", họ sợ rằng "Trần Dần Thơ" sẽ lại bị thu hồi và thủ tiêu với lý do vi phạm hành chính giống như tiểu thuyết Chuyện kể năm 2000 của nhà văn Bùi Ngọc Tấn (2000) và việc gỡ bỏ tác phẩm đang triển lãm của hai họa sĩ Trương Tân và Nguyễn Quang Huy (2007). "Hai vụ việc này đều được thực hiện với lý do vi phạm hành chính, mặc dù ai cũng hiểu bản chất thực của việc cấm đoán là gì", mà "không bao giờ có một văn bản đàng hoàng nói rõ lý do sách hoặc tranh bị cấm ra mắt công chúng".

Xử lý của cơ quan chức năng: Nhắc nhở và phạt chính thức

Ngày 7 tháng 3, công văn số 145/QĐ- XPHC do ông Nguyễn Thanh Hải ký, không nói gì đến tiêu hủy hay đình chỉ, mà là: nhắc nhở và phạt Nhã Nam "Xuất bản Thơ Trần Dần không có quyết định của Giám đốc Nhà xuất bản". Cụ thể: Công ty cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam không kiểm tra giấy ủy quyền của Phó Giám đốc, đã ký hợp đồng với Phó Giám đốc vào ngày 10 tháng 8 năm 2007, nên đã thực hiện hợp đồng vô hiệu. Phạt Nhã Nam tiền mặt 15 triệu đồng và hình thức phạt bổ sung là: Tịch thu 19 cuốn "Thơ Trần Dần" (vốn bị niêm phong từ hôm 26/2) và tiếp tục cho phát hành tập thơ.

Ý kiến
Giáo sư Nguyễn Huệ Chi (Nguyên Chủ tịch Hội đồng khoa học, Viện Văn học Việt Nam) người giữ trọng trách biên tập và gửi bức thư ngỏ nói:

"Chúng tôi thấy việc làm như thế là tùy tiện và hoàn toàn không có cơ sở. Đặt vấn đề thu hồi một cuốn sách, mà một cuốn sách đó chỉ có thêm giá trị văn hóa cho đất nước này thôi. Cho nên chúng tôi làm việc ấy cũng chỉ với thiện chí làm muốn tránh cho nhà nước khỏi một dư luận, mà dư luận đấy theo tôi là sẽ không hay, sẽ rất không hay cho nhà nước này"."Bởi vì việc này từ trước không ai dám nói, đối với những cuốn sách trước nó cũng chẳng có chuyện gì cả thế mà cũng đùng đùng thu hồi. Và người ta vẫn cứ im lặng chịu đựng chuyện ấy. Bây giờ thì chúng tôi phải lên tiếng và lên tiếng một cách minh bạch và có phép tắc hẳn hoi. Chúng tôi sẽ đến gặp Quốc hội để trình thư ngỏ này với 134 nhà khoa học, nhà văn hóa, nhà văn, văn nghệ sĩ".

Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên (Phó chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội, Trưởng phòng văn học so sánh, Viện Văn học (Việt Nam)) cũng là một người ký tên vào thư nói:"Cái bức xúc thứ nhất thường là không nêu rõ lý do vì sao như vậy. Hoặc là lý do nó ẩn đàng sau đó nhưng lại quy về các vấn đề hành chính, chớ không chịu nói thẳng ra rằng là tác phẩm này là xấu, là vi phạm cái này cái khác. Tất cả những vụ việc thường chỉ được quy về lý do hành chính, lý do bên ngoài. Đó là một sự gây bức xúc.

Thế thì từ xuất phát tình hình đó thì nhóm nhà văn, nghệ sĩ trong đó có nhà thơ dịch giả Chân Tường, nhà văn nhà giáo dịch giả Phạm Toàn, Châu Diên, giáo sư Nguyễn Huệ Chi và tôi nghĩ rằng là ở đây dù có thể giải quyết về vụ vi phạm hành chính nhưng nó có thể không còn là tiền lệ nữa mà nó là lập lại một cái một vấn đề mà lâu nay ứng xử của các cơ quan nhà nước quản lý về tác phẩm văn học nghệ thuật như vậy thì nên có một tiếng nói của giới văn nghệ sĩ gởi đến những người có trách nhiệm để thứ nhất giải tỏa việc này".

Nhà thơ Bùi Minh Quốc gửi thư cho Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông CHXHCN Việt Nam, Tổng Thanh tra Chính phủ CHXHCN Việt Nam, Ban Tuyên giáo Trung ương và Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt Nam cùng toàn thể các đồng nghiệp trong Hội. Ông viết:
"Việc bắt phải ngừng phát hành tập sách Trần Dần – Thơ với lý do "vi phạm hành chính về xuất bản" cần phải được công bố công khai trên các báo đài trong nước để "dân biết, dân bàn"".

"Theo nhận xét của riêng tôi, việc bắt phải ngừng phát hành tập sách Trần Dần – Thơ với lý do "vi phạm hành chính về xuất bản" thực chất chỉ là hành vi tiếp tục vùi dập một công trình văn hóa bị buộc phải cất kỹ trong ngăn kéo đằng đẵng bao năm qua, trong khi đáng ra công trình ấy cần được đưa tới bạn đọc càng sớm càng tốt".

"Nhà thơ Trần Dần đã được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật (cùng với các bạn ông trong nhóm Nhân văn-Giai phẩm là Phùng Quán, Hoàng Cầm, Lê Đạt), đấy là biểu hiện một bước nhích tới rất đáng khích lệ của Đảng và Nhà nước ta trong công cuộc đổi mới. Hành vi của một số người chủ chốt trong đoàn thanh tra liên ngành do Bộ Thông tin–Truyền thông cầm đầu thực chất là hành vi chống đổi mới, làm tổn thương danh dự của Đảng và Nhà nước ta trước giới trí thức văn nghệ sĩ cả nước và toàn thế giới"."Vì vậy, tôi khẩn thiết yêu cầu Ban Chấp hành Hội Nhà văn Việt nam cần có thái độ về vụ việc này đồng thời tổ chức ngay một hội thảo chuyên đề về hai tác phẩm bị cấm, bị nghiền là Trần Dần – Thơ và tiểu thuyết Chuyện kể năm 2000".Ông Nguyễn Đức Hùng – Phó giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Đà Nẵng cho rằng: "Luật xuất bản chỉ là hành lang pháp lý, còn thực tiễn áp dụng lại phụ thuộc vào tình hình thực tế của từng Nhà xuất bản".Ông Nguyễn Kiểm, Cục trưởng Cục Xuất bản cho biết việc ông Hùng tự ý ra quyết định xuất bản Trần Dần – thơ, mà không có ủy quyền của giám đốc là sai thẩm quyền: "Sự phối hợp không ăn ý giữa những người tổ chức thực hiện và đối tác liên kết đã dẫn đến việc một số ấn bản Trần Dần - thơ bị thu hồi, gây dư luận không tốt là Nhà nước cấm đoán. Cục Xuất bản khẳng định không cấm xuất bản Trần Dần - thơ. Việc cho in bài này, không in bài kia là "gu" của từng giám đốc Nhà xuất bản. Phó giám đốc có thể không tâm phục nhưng phải chấp thuận vì quyền hạn, trách nhiệm đã được quy định. Còn giám đốc Nhà xuất bản có đủ năng lực, trình độ hay không thì lại là việc khác".

Chú thích

Xem thêm
Trần Dần

Liên kết ngoài
Toàn văn nội dung
"Trần Dần – Thơ": Thư Giới thiệu của Hội Luận
Nhiều bất cập trong liên kết xuất bản- Ai mới được ký giấy phép xuất bản? tác giả Y Vân, bài đăng trên Thanhnien Online.

Xử lý hành chính
Văn chương án
Năm 2008


title: Kỳ Đồng

text:
Về địa danh cùng tên, xem bài Kỳ Đồng (xã)

Kỳ Đồng (奇童), tên thật là Nguyễn Văn Cẩm (阮文錦, 8 tháng 10 năm 1875 - tháng 7 năm 1929), người làng Trung Lập (theo cuốn Danh nhân Thái Bình thì quê ông là làng Ngọc Đình), phủ Tiên Hưng, tỉnh Hưng Yên, nay là xã Văn Cẩm, huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình. Ông vốn có tư chất thông minh từ nhỏ lại được cha, là nhà nho giỏi, dạy dỗ. Ông được chính phủ Pháp cấp học bổng sang học Trường trung học Alger, tốt nghiệp tú tài khoa học và văn chương. Ông có lẽ là Người Việt đầu tiên đỗ tú tài Pháp.

 Tiểu sử Kỳ Đồng có nghĩa là (Đứa trẻ kỳ tài) là tên gọi được vua Tự Đức sắc phong cho cùng với sớ "Tên này còn ít tuổi, chưa thể dùng được, nay giao tỉnh thần Hưng Yên dạy bảo, để khi lớn lên, nhà nước sẽ dùng."

Tám tuổi mụ (năm 1882), Kỳ Đồng đã được cha cho dự kỳ thi khảo khóa chuẩn bị cho kỳ thi hương sau đó tại trường Nam Định. Nguyễn Văn Cẩm đoạt loại ưu, được quan đốc học Nam Định trình tấu về triều. Vua Tự Đức ban chỉ dụ khen thưởng, cấp tiền gạo ăn học.

Năm 1887, những người dân có tư tưởng chống Pháp nhưng mê tín ở tỉnh Nam Định cũ (ở cả Nam Định và Thái Bình ngày nay) tôn Kỳ Đồng làm hậu thân của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, tiến hành tổ chức một đám rước kiệu Kỳ Đồng tiền về tỉnh lỵ Nam Định, nhằm hướng nhân tâm về một thủ lĩnh chống Pháp mới. Công sứ Pháp ở Nam Định là Brie phải ra lệnh nổ súng thị uy, giải tán đoàn người. Sau đó, người Pháp quay sang lợi dụng lại việc này vào mục đích tuyên truyền: họ lưu đày những người tổ chức sự kiện này ở Côn Đảo, nhưng riêng Kỳ Đồng họ lại cho đi du học ở thủ đô An giê (Alger) của Algérie lúc đó thuộc Pháp, ngày 2 tháng 10 năm 1887.

Tại An giê, Kỳ Đồng học tại trường trung học Louis Legrand trong 9 năm, từ tháng 10 năm 1887 đến tháng 9 năm 1896. Trong thời gian này, ông quen và thân thiết với Quận công Ưng Lịch (Hàm Nghi) lúc đó cũng đang bị lưu đày tại đó và từng đến thăm viếng cựu hoàng.

Ông từ chối lời mời làm quan của Pháp mà chỉ xin đất để mở mang việc làm ruộng ở Yên Thế vào năm 1897.

Vì sợ ông liên lạc với Đề Thám nên Pháp đã đày ông sang quần đảo Marquesas. Ông mất ở đảo Tahiti (Papeete) năm 1929, thọ 54 tuổi

Ông có một số bài thơ dạng tự thuật như Lời non nước hay Đường lên Yên Thế.

 Di sản
Tên Kỳ Đồng'' được đặt cho các con phố ở:
Hà Nội, (đến năm 1964 thì đổi phố Tống Duy Tân)
Thành phố Hồ Chí Minh
Đà Nẵng (từ năm 2000)
Thái Bình
Hải Phòng
Bình Dương

Tham khảo

Thần đồng
Người Thái Bình
Sinh năm 1875
Mất năm 1929


title: Agonita suturella

text:
Agonita suturella là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Agonita


title: Tỷ phú

text:
Tỷ phú là người có giá trị ròng ít nhất một tỷ (1.000.000.000, tức là một nghìn triệu) đơn vị tiền tệ nhất định, thường là các loại tiền tệ chính như đô la Mỹ, đồng euro hoặc bảng Anh. Tạp chí kinh doanh của Mỹ Forbes đưa ra danh sách toàn cầu về các tỷ phú đô la Mỹ được biết đến hàng năm và cập nhật phiên bản Internet của danh sách này theo thời gian thực. Ông trùm dầu mỏ người Mỹ John D. Rockefeller đã trở thành tỷ phú đô la Mỹ được xác nhận đầu tiên trên thế giới vào năm 1916, và vẫn giữ danh hiệu cá nhân giàu thứ hai trong lịch sử.

, có hơn 2.200 tỷ phú đô la Mỹ trên toàn thế giới, với tổng tài sản hơn , tăng lên từ  năm 2017. Theo một báo cáo năm 2017 của Oxfam, 8 tỷ phú giàu nhất hàng đầu sở hữu khối tài sản tổng hợp bằng "một nửa nhân loại".

Các tỷ phú đô la Mỹ hiện tại

Theo báo cáo  Báo cáo tỷ phú UBS / PwC 2019  được công bố vào tháng 11 năm 2019, hiện có 2.101 tỷ phú đô la Mỹ trên toàn thế giới, đến từ 66 quốc gia, với tổng giá trị tài sản ròng là 8,5 nghìn tỷ đô la. Phần lớn tỷ phú là nam giới, chỉ có ít hơn 11% (197 trên 1.826 người) trong danh sách năm 2015 là nữ tỷ phú.

Hoa Kỳ có số lượng tỷ phú lớn nhất so với bất kỳ quốc gia nào, với 536 , trong khi Trung Quốc, Ấn Độ và Nga lần lượt là quê hương của 213, 90 và 88 tỷ phú. , chỉ có 46 tỷ phú là ở độ tuổi dưới 40, trong khi danh sách các tỷ phú chỉ có ở Mỹ, tính đến năm 2010, có độ tuổi trung bình là 66.

Năm 2019, hiện có kỷ lục 607 tỷ phú ở Hoa Kỳ, bao gồm 14 trong số 20 người giàu nhất thế giới. Jeff Bezos một lần nữa đứng số 1 thế giới, tiếp theo là Bernard Arnault và gia đình, và Bill Gates ở vị trí thứ 3.

Xem thêm
Danh sách tỷ phú
Danh sách tỷ phú (2007)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Kinh doanh
Giàu có

de:Millionär#Milliardäre


title: Saint-Antoine-la-Forêt

text:
Saint-Antoine-la-Forêt là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Huy hiệu

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Saint-Antoine-la-Forêt on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Le Mesnil-Benoist

text:
Le Mesnil-Benoist là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le Mesnil-Benoist sur le site de l'Institut géographique national

Mesnil-Benoist,Le


title: Stiptophyllum erubescens

text:
Stiptophyllum là một chi nấm thuộc họ Polyporaceae. Là một chi đơn loài, nó chứa loài duy nhất Stiptophyllum erubescens.

Chú thích

Tham khảo

Stiptophyllum at Index Fungorum

E
Nấm được mô tả năm 1973


title: Quận Hempstead, Arkansas

text:
Quận Hempstead là một quận thuộc tiểu bang Arkansas, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 23.587 người. Quận lỵ đóng ở Hope. Quận được lập ngày 15/12/1818 cùng với các quận Clark, Pulaski. Đây là quận thứ tư của tiểu bang. Đây là một quận cấm rượu hay quận khô. Quận Hempstead thuộc khu vực thống kê tiểu đô thị Hope.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có 1920 km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Arkansas

Vùng tiểu đô thị Hope
Lãnh thổ Missouri 1818
Khu dân cư thành lập năm 1818


title: Sastroides pallidifulvus

text:
Sastroides pallidifulvus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Sastroides


title: Terminalia rerei

text:
Terminalia rerei là một loài thực vật thuộc họ Combretaceae. Đây là loài đặc hữu của quần đảo Solomon. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Eddowes, P.J. 1998. Terminalia rerei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật quần đảo Solomon
R
Thực vật dễ tổn thương


title: Phạm Lệnh Công

text:
Phạm Lệnh Công (chữ Hán: 范令公, 889 - 951), có giả thuyết cho rằng tên thật là Phạm Chiêm, là một tướng lĩnh nhà Ngô trong lịch sử Việt Nam.

Xuất thân
Phạm Lệnh Công quê ở Trà Hương, Nam Sách, Hải Dương, cha là Hồng châu tướng quân Phạm Chí Dũng.

Theo Ngô Quyền
Năm 938, Dương Đình Nghệ bị Kiều Công Tiễn sát hại. Phạm Lệnh Công theo Ngô Quyền kéo quân ra thành Đại La tiêu diệt kẻ phản bội. Do lo sợ bị tiêu diệt, Kiều Công Tiễn đã cầu cứu nhà Nam Hán. Vua Nam Hán lúc bấy giờ là Lưu Cung cho con trai là Hoằng Thao kéo quân theo đường thủy sang giúp (thực chất là nhân cơ hội chiếm lấy Giao Châu). Đầu mùa đông năm 938, cùng với Ngô Quyền dẹp xong bọn phản loạn Kiều Công Tiễn và chuẩn bị toàn lực để đối phó với sự xâm lăng của quân Nam Hán.

Theo lệnh của Ngô Quyền, Phạm Lệnh Công cùng với quân sĩ đóng cọc có bịt sắt nhọn xuống lòng sông Bạch Đằng và nhử quân địch vào khu vực này khi thủy triều lên. Quân giặc thấy quân của Ngô Quyền chỉ có thuyền nhẹ, quân ít tưởng có thể dễ thắng lên hùng hổ tiến vào. Đợi đến khi thủy triều xuống mới hạ lệnh cho quân sĩ đổ ra đánh. Thuyền chiến lớn của quân Nam Hán bị mắc cạn và lần lượt bị cọc đâm thủng gần hết. Quân Nam Hán thua chạy, còn Hoằng Thao bỏ mạng cùng với quá nửa quân sĩ. Từ đó nhà Nam Hán bỏ hẳn mộng xâm lược.

Phạm Lệnh Công được Ngô Quyền trọng dụng và phong cho đến chức Đông Giáp tướng quân (tức là ông tướng cai quản vùng xứ Đông).

Che chở Ngô Xương Ngập
Năm 944, Ngô Quyền mất. Dương Tam Kha thấy Ngô Xương Ngập tài năng bình thường bèn cướp ngôi, lập em Xương Ngập và Xương Văn làm thừa tự. Ngô Xương Ngập thấy biến chạy trốn về nhà Phạm Lệnh Công ở Trà Hương nhờ che chở. Phạm Lệnh Công nhiều lần đưa Ngô Xương Ngập vào rừng ẩn náu, khiến Đỗ Cảnh Thạc và Dương Cát Lợi cho quân về đuổi bắt mà không làm gì được.

Năm 950, Ngô Xương Văn cướp lấy ngôi vua, sang năm cho người về Trà Hương đón anh là Ngô Xương Ngập về cùng cai quản đất nước. Tuy nhiên chính quyền nhà Ngô ngày càng suy yếu, dẫn tới tình trạng cát cứ của các thổ hào, trong đó có thế lực của Phạm Lệnh Công.

Gia đình
Theo gia phả địa phương, Phạm Lệnh Công là cha của sứ quân Phạm Bạch Hổ, người sau này quy phục Đinh Tiên Hoàng. Con gái (cháu gái?) của Phạm Lệnh Công là vợ của Thiên Sách Vương Ngô Xương Ngập

Thờ phụng

Ở Trà Hương dân làng suy tôn Phạm Lệnh Công là Thành hoàng làng, dân làng lập đền thờ (nay là làng Thụy Trà, xã Nam Trung, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương). Hàng năm cứ vào ngày 11 và 12 tháng Giêng dân làng và khách thập phương lại tổ chức lễ hội.

Nhận xét về Phạm Lệnh Công, sử gia Ngô Sĩ Liên trong Đại Việt sử ký toàn thư với tư tưởng Nho giáo đã khen ngợi Phạm Lệnh Công là một người "trung quân":
Dụng tâm của Phạm Lệnh Công thật là trung. Tam Kha là kẻ gian thần mà đuổi con đích của vua để cướp ngôi, lấy Xương Văn làm con mình, chẳng qua là lời lẽ che đậy giả dối, ai mà biết được ? Vả lại, lúc ấy người trong nước ai cũng xem Tam Kha là vua, mà Lệnh Công dám che giấu cho Xương Ngập, muốn cho dòng dõi họ Ngô không tuyệt tự, việc của Trình Anh, Chữ Cửu lại thấy ở đây. Ai bảo một nước rộng lớn mà không có trung thần nghĩa sĩ.

Xem thêm
Phạm Bạch Hổ

Chú thích

Liên kết ngoài
Lễ tế Thành hoàng làng - Phạm Chiêm, Trà Hương - Thụy Trà

Võ tướng nhà Ngô
Người Hải Dương


title: Ganonema circulare

text:
Ganonema circulare là một loài Trichoptera trong họ Calamoceratidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Ganonema


title: Cyphosticha pterocola

text:
Cyphosticha pterocola là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Karnataka.

Chú thích

Tham khảo

Cyphosticha


title: Ilche

text:
Ilche là một đô thị trong tỉnh Huesca, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2018 (INE), đô thị này có dân số là 212 người.

Tham khảo

Đô thị ở Huesca


title: 11791 Sofiyavarzar

text:
11791 Sofiyavarzar (1978 SH7) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 9 năm 1978 bởi L. V. Zhuravleva ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 11791 Sofiyavarzar

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1978


title: Fairchild Republic A-10 Thunderbolt II

text:
A-10 Thunderbolt II (Thần sấm II) là loại máy bay cường kích và chi viện không quân trực tiếp của Mỹ. Máy bay này có một chỗ ngồi, hai động cơ phản lực, do hãng Fairchild Republic sản xuất cho Không lực Hoa Kỳ dùng cho nhiệm vụ chi viện không quân trực tiếp (CAS: close air support) cho lực lượng bộ binh bằng cách tấn công xe tăng, xe bọc thép và các mục tiêu mặt đất khác, cũng như được sử dụng để tấn công ngăn chặn tiếp viện của địch (Air interdiction). Đây là chiếc máy bay đầu tiên của Không lực Hoa Kỳ thiết kế riêng cho nhiệm vụ yểm trợ cận chiến từ trên không.

Quá trình phát triển
Từ lâu Không lực Hoa Kỳ đã bị chỉ trích vì không xem nặng nhiệm vụ yểm trợ cận chiến cho bộ binh. Nhiệm vụ này chỉ được chú ý kể từ chiến tranh Việt Nam. Trong chiến tranh Việt Nam, quân đội Mỹ đã sử dụng các loại phi cơ như UH-1 Gunship, AH-1 Cobra, A-1 Skyraider và cả loại phản lực cơ F-4 Phantom cho nhiệm vụ này. Tất cả các loại phi cơ trên tuy đảm đương tốt vai trò được giao phó nhưng không thỏa mãn hết yêu cầu của bộ binh. UH-1 và AH-1 là phi cơ trực thăng, tuy có những ưu điểm riêng của nó nhưng vẫn có khuyết điểm là trọng tải vũ khí nhỏ, giáp yếu nên không bao vùng lâu được. A-1 Skyraider lại là máy bay cánh quạt với thiết kế như thời Chiến tranh thế giới thứ hai, tuy nó được yêu thích nhất trong nhiệm vụ cận không yểm vì trọng tải vũ khí lớn, bay lâu, độ chính xác trong không yểm cao nhưng giáp vẫn yếu và là một thiết kế cũ, kém cơ động. F-4 Phantom thì hoàn toàn không thích hợp với nhiệm vụ này vì tốc độ bay quá cao, hao xăng nên độ chính xác trong không yểm kém và thời gian bao vùng ngắn.

Trong thập kỷ 70, Không lực Hoa Kỳ bắt đầu nghiên cứu và chế tạo loại phi cơ mới chuyên cho nhiệm vụ Cận không yểm. Tiêu chí cho nhiệm vụ yểm trợ cận chiến là phi cơ phải có trọng tải vũ khí lớn, buồng lái bọc thép, có khả năng bay chậm và thấp để đạt được độ chính xác cao nhất, và thời gian bay bao vùng phải lâu. Những yêu cầu trên được đúc kết từ những kinh nghiệm của các phi công A-1 Skyraider. Đặc biệt loại phi cơ này được chế tạo riêng cho việc sử dụng loại pháo mới GAU-8/A Avenger. Đây là loại pháo liên thanh kiểu Gatling 7 nòng, bắn đạn 30mm với tốc độ bắn lên đến 4200 viên/phút (tức trong một giây bắn ra đến 70 viên đạn!). Đây là hỏa lực chính để chống xe tăng của phi cơ mới, chứ không phải là bom hay hỏa tiễn vì nó đơn giản, nhanh, mạnh và rẻ. Vào vòng chung kết là hai mẫu A-9 của Northrop và A-10 của Fairchild Republic, với kết quả A-10 được chọn làm loại phi cơ yểm trợ cận chiến mới cho Không lực Hoa Kỳ.

Tuy tốc độ bay chậm là cần thiết cho nhiệm vụ không yểm nhưng đó cũng là lập luận chính của những lời chỉ trích phi cơ A-10. Đối với những người chỉ trích thì phi cơ phải "càng [bay] nhanh càng tốt" để có thể tránh được các loại hỏa tiễn phòng không vác vai như SA-7. Theo họ chính tốc độ bay chậm và cách thức bay cắm đầu vào mục tiêu để bắn súng quá xưa cũ đã biến A-10 thành mồi ngon cho lực lượng phòng không địch. Tuy những lập luận này không sai nhưng thực tế đã chứng minh phi cơ bay nhanh hoàn toàn không thích hợp cho nhiệm vụ yểm trợ bộ binh, với bài học từ phản lực cơ F-4. Ngoài ra, để tránh hỏa tiễn tầm nhiệt không phải chỉ bay càng nhanh càng tốt (mặc dù nghe hợp logic) mà là sử dụng không hạn chế mồi bẫy nhiệt (Flare). Chính vì tư duy này nên mới xuất hiện tin đồn F-35 Lightning II sẽ thay thế A-10. Trước đây Không lực Hoa Kỳ cũng đã có dự tính dùng một phiên bản cải tiến của F-16 để thay thế A-10, cũng do xuất phát từ lập luận chê A-10 bay chậm trên, nhưng rồi kế hoạch này cũng bị hủy bỏ.

Cho đến nay, tuy A-10 không còn được sản xuất nữa nhưng Không lực Hoa Kỳ vẫn chưa có ý định thay thế nó. Từ năm 2005 các chiếc A-10 đang sử dụng đều được bắt đầu nâng cấp lên chuẩn A-10C, việc này dự tính sẽ hoàn thành vào năm 2011 với tổng chi phí lên đến 4,4 tỷ USD. Dự tính A-10 sẽ được sử dụng tới năm 2030.

Hiện đang có kế hoạch để cho nghỉ hưu và thay thế loại máy bay này trước hạn để tiết kiệm chi phí và dựa vào những máy bay chiến đấu hiện có như F-15E Strike Eagle và F-16 Fighting Falcon để thực hiện nhiệm vụ hỗ trợ mặt đất hiện tại còn F-35 thì chưa biết khi nào mới hoạt động nhưng chi phí hoạt động nếu nó đi vào hoạt động tính ra sẽ đắt hơn gần 3 lần. Một trong các lý do để phàn nàn cho các chiếc A-10 ngừng hoạt động là chúng không đủ nhanh nhẹn và quá tốn kém để bảo trì với việc cho chúng nghỉ hưu có thể tiết kiệm được 3,5 tỷ USD trong 5 năm giảm hàng ngàn việc làm cùng các chi phí khác.

Đặc điểm
A-10 là loại phi cơ một chỗ ngồi. Buồng lái được trang bị lớp giáp Titan dày từ 12,7mm đến 38,1mm với tổng trọng lượng lên đến 408 kg. Lớp giáp này có thể chịu được đạn phòng không 23mm. A-10 có tính cơ động tốt khi bay chậm và thấp vì cánh thẳng và lớn. Điều này giúp phi công có đủ khả năng quan sát chiến trường và phân biệt mục tiêu để yểm trợ tốt nhất. Do không cần bay nhanh nên A-10 được trang bị động cơ loại turbofan, hai động cơ gắn trên lưng tạo nên hình dáng đặc trưng cho A-10. Nhìn chung A-10 bị xem là có hình dáng xấu xí nhưng là loại phi cơ cực kỳ hiệu quả.

 Phi hành đoàn: 1 người
 Chiều dài: 16,26m
 Sải cánh: 17,53m
 Chiều cao: 4,47m
 Diện tích cánh: 47,01m²
 Cánh bẻ lên một góc: 7o
 Trọng lượng:
 Rỗng: 11.321 kg
 Cất cánh thông thường: 14.846 kg
 Cất cánh tối đa: 22.680 kg
 Nhiên liệu tối đa: 4.853 kg (trong thân)
 Tốc độ:
 Tối đa: 706 km/h
 Tối thiểu: 220 km/h
 Leo cao: 1.828m/phút
 Cao độ tối đa: 13.636m
 Bán kính hoạt động:
 Nhiệm vụ Cận không yểm: 250 hải lý (460 km) với 112,8 phút bay bao vùng bằng một động cơ và 10 phút chiến đấu
 Nhiệm vụ Chống chiến xa: 252 hải lý (467 km) với 30 phút chiến đấu
 Tầm bay không tải tối đa: 2.240 hải lý (4.150 km)
 Động cơ: 2x General Electric TF34-GE-100A turbofans với sức đẩy 2x 40.32 kN

Vũ trang

Hỏa lực chính gồm một pháo tự động 30mm GAU-8 Avenger với 1174 viên đạn, tốc độ bắn được chỉnh giảm xuống còn 3900 viên/phút. Chính tốc độ bắn cao đã tạo ra suy nghĩ sai lệch là A-10 sẽ mau hết đạn, nhưng điều đó không đúng. Với tốc độ này phi công bóp cò liên tục trong khoảng 18 giây sẽ hết đạn, nhưng việc bắn thả giàn như thế không bao giờ xảy ra trong thực tế. Trong thực tế phi công bắn theo loạt 0.5, 1 hoặc 2 giây; nếu tính trung bình một loạt bắn kéo dài 1 giây thì phi công A-10 có thể bóp cò được 18 lần, một con số cũng không quá nhỏ.

Tổng trọng tải vũ khí lên đến 7,2 tấn, phân bố trên 11 ray treo (8 ray dưới hai cánh và 3 ray dưới bụng) bao gồm:

 Bom thông dụng
 Mark 82 500 cân Anh (tối đa 10 trái)
 Mark 83 1000 cân Anh (tối đa 6 trái)
 Mark 84 2000 cân Anh (tối đa 2 trái)
 Bom cháy Mark 77 (tối đa 2 trái)
 Bom chùm BL-755, CBU-52/58/71/87/89/97 (tối đa 4 trái)
 Bom điều khiển bằng laser GBU-10/16/24 Paveway (tối đa 2 trái)
 Tên lửa không-đối-đất AGM-65 Maverick (tối đa 6 trái)
 Tên lửa không-đối-không AIM-9 Sidewinder (tối đa 4 trái)
 Ống phóng rocket Hydra 70mm
 LAU-61 chứa 19 trái (tối đa 4 ống)
 LAU-68 chứa 7 trái (tối đa 4 ống)
 Ống phóng rocket Zuni 127mm LAU-10 chứa 4 trái (tối đa 6 ống)

Vũ trang thông dụng của phi cơ A-10 cho mọi nhiệm vụ là như sau:

 Ray số một: 1x ALQ-131 ECM pod
 Ray số hai và mười: 2x LAU-68 Hydra 70mm (tổng cộng 14 trái)
 Ray số ba và chín: 2x AGM-65 Maverick
 Ray số bốn, năm, bảy và tám: 4x bom Mark 82
 Ray số mười một: 2x AIM-9 Sidewinder để tự vệ trước phi cơ địch
 1x thiết bị dò laser AN/AAS-35(V) Pave Penny, gắn bên phải phía dưới buồng lái

Loại máy bay này là nỗi sợ hãi của bất kỳ loại xe tăng nào. Trong Chiến tranh Iraq (Chiến dịch Bão táp Sa mạc), Mỹ đã sử dụng tối đa loại máy bay này và lực lượng tăng thiết giáp Iraq đã phải chịu tổn thất lớn.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 USAF A-10 fact sheet page
 (1988) TO 1A-10A-1 Flight Manual USAF Series A-10A Aircraft Serno 75-00258 and Subsequent
 Republic A-10A page, A-10 Construction, and Night/Adverse Weather A-10 pages on National Museum of the United States Air Force site
 A-10.org web site
 A-10 web page on GlobalSecurity.org
 A-10 Thunderbolt II in action on youtube.com
 A-10 Thunderbolt II

A-10 Thunderbolt II
Máy bay cường kích Hoa Kỳ 1970–1979
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay cường kích
Máy bay chống tăng
Máy bay phản lực
Máy bay cánh dưới
Máy bay hai động cơ phản lực
Máy bay cường kích Hoa Kỳ


title: Sơn Cẩm

text:
Sơn Cẩm là một xã thuộc thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam.

Địa lý
Xã Sơn Cẩm nằm ở phía bắc thành phố Thái Nguyên, cách trung tâm thành phố 6 km về phía bắc, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Cao Ngạn với ranh giới là sông Cầu
Phía tây giáp huyện Phú Lương
Phía nam giáp huyện Đại Từ, các phường Quan Triều, Tân Long và xã Phúc Hà
Phía bắc giáp huyện Đồng Hỷ và huyện Phú Lương.

Xã Sơn Cẩm có diện tích 16,90 km², dân số năm 2016 là 13.206 người, mật độ dân số đạt 781 người/km².

Đất đai trên địa bàn xã gồm có đất phù sa không được bồi, đất phù sa ngòi suối, đất đỏ vàng, đất nâu vàng trên phù sa cổ, đất vàng nhạt trên đá cát. Địa hình nói chung khá bằng phẳng mặc dù cũng có một vài ngọn núi, trong đó lớn nhất là núi Sơn Cẩm nằm ven quốc lộ 3.

Ngoài dòng chính của sông Cầu, một phụ lưu của sông Cầu là sông Đu cũng chảy qua địa bàn xã Sơn Cẩm và chia xã thành hai phần theo chiều đông - tây. Sông Đu hợp lưu với sông Cầu tại địa bàn xã Sơn Cẩm. Bên cạnh đó, suối Phượng Hoàng, một phụ lưu nhỏ của sông Cầu tạo thành ranh giới tự nhiên giữa Sơn Cẩm với xã An Khánh (huyện Đại Từ).

Lịch sử
Tổng Sơn Cẩm thuộc phủ Phú Lương từ thời nhà Lý, gồm có sáu xã là: Sơn Cẩm, Cao Ngạn, Quan Triều, Hộ Hiểu, Vô Tranh, Phú Cơ và một phường là Thủy Cơ. Trước cách mạng tháng 8, tổng Sơn Cẩm gồm có ba xã. Sau cách mạng tháng 8, huyện Phú Lương bao gồm 12 xã, trong đó có xã Sơn Cẩm.

Ngày 19 tháng 10 năm 1962, xóm Tân Long của xã Sơn Cẩm được sáp nhập vào thành phố Thái Nguyên.

Ngày 18 tháng 8 năm 2017, toàn bộ diện tích và dân số của xã Sơn Cẩm được sáp nhập vào thành phố Thái Nguyên.

Đến năm 2019, xã Sơn Cẩm được chia thành 19 xóm: Cao Sơn 1, Cao Sơn 2, Cao Sơn 3, Cao Sơn 4, Cao Sơn 5, xóm 6, xóm 7, xóm 8, Bến Giềng, Đồng Danh, Đồng Xe, Sơn Cẩm, Thanh Trà 1, Thanh Trà 2, Hiệp Lực, Quang Trung 1, Quang Trung 2, Táo 1, Táo 2.

Ngày 11 tháng 12 năm 2019, sáp nhập hai xóm Táo 1 và Táo 2 thành xóm Táo, sáp nhập hai xóm Quang Trung 1 và Quang Trung 2 thành xóm Quang Trung, sáp nhập xóm Cao Sơn 4 vào hai xóm Cao Sơn 3 và Cao Sơn 5.

Hành chính
Xã Sơn Cẩm được chia thành 16 xóm: Cao Sơn 1, Cao Sơn 2, Cao Sơn 3, Cao Sơn 5, xóm 6, xóm 7, xóm 8, Bến Giềng, Đồng Danh, Đồng Xe, Sơn Cẩm, Thanh Trà 1, Thanh Trà 2, Hiệp Lực, Quang Trung, Táo.

Kinh tế - xã hội

Kinh tế
Xã Sơn Cẩm có nền kinh tế tương đối phát triển hơn so với các xã khác Ở thành phố Thái Nguyên, nằm gần mỏ than Khánh Hòa và mỏ than Bá Sơn. Nhiều người dân trong xã làm việc tại các mỏ than này, tuy nhiên các mỏ than cũng gây ra một số hậu quả như ô nhiễm môi trường, sụt lún nhà cửa hay sụt giảm mạch nước ngầm. Trên địa bàn xã cũng có nhà máy luyện cốc Sơn Cẩm.

Giáo dục
Xã Sơn Cẩm có 3 trường tiểu học. Trường tiểu học Sơn Cẩm 1 nằm ven quốc lộ 3 thuộc phía tây nam của xã, trường tiểu học Sơn Cẩm 2 nằm tại phía bắc và học sinh chủ yếu là tại các xóm phía bắc của sông Đu, trường tiểu học Sơn Cẩm 3 từng là trường tiểu học của mỏ than Khánh Hòa và nằm hơn về phía tây nam của xã. Xã Sơn Cẩm có hai trường trung học cơ sở Sơn Cẩm 1 và 2 nằm sát các trường tiểu học Sơn Cẩm 1 và 2.

Trường Trung học Phổ thông Khánh Hòa nằm trên địa bàn xã Sơn Cẩm, đây từng là trường trung học của mỏ than Khánh Hòa và hiện nay là trường trung học phổ thông duy nhất tại khu vực phía bắc của  Thái Nguyên.

Trường cao đẳng công nghiệp Thái Nguyên cũng nằm trên địa bàn xã Sơn Cẩm, bên quốc lộ 1B mới thuộc phía đông nam của xã. Trường Phân hiệu đào tạo Việt Bắc của Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam cũng nằm trên địa bàn xã Sơn Cẩm.

Giao thông
Trên địa bàn xã Sơn Cẩm có tuyến quốc lộ 3 và tuyến quốc lộ 1B mới chạy qua. Dòng sông Cầu trên địa bàn ít được khai thác tiềm năng về vận chuyển đường thủy. Hai phần tách biệt của xã bởi sông Đu được nối liền bằng cầu Bến Giềng. Tuyến đường sắt Quan Triều - Núi Hồng chuyên chở khoáng sản cũng chạy qua địa bàn xã, chạy song song với tuyến quốc lộ 3 và tuyến cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên và tiền cao tốc thái nguyên  - Chợ Mới.

Chú thích

Xem thêm


title: Auguste Pavie

text:
Auguste Jean-Marie Pavie (sinh tại Dinan 31 tháng 5 năm 1847 - Thourie 7 tháng 5 năm 1925) là công chức dân sự thuộc địa người Pháp, nhà thám hiểm và ngoại giao, người đóng vai trò trọng yếu trong việc thiết lập quyền kiểm soát của Pháp tại Lào trong hai thập kỷ cuối của thế kỷ 19. Sau một đời phục vụ lâu dài tại Campuchia và Nam kỳ, Pavie trở thành phó công sứ Pháp tại Luang Prabang năm 1885, và cuối cùng là Thống đốc và Đặc nhiệm Toàn quyền Pháp tại Lào.

Sự nghiệp thời tuổi trẻ

Sinh ra tại Dinan, thuộc Brittany, con trai một người thợ đóng tủ, Auguste Pavie không có được những tố chất của một nhà ngoại giao. Ông không được đào tạo để trở thành sĩ quan hoặc trong các trường đại học lớn. Thay vào đó, ông bị cuốn hút bởi viễn cảnh được phiêu lưu mạo hiểm nơi viễn xứ, ông gia nhập quân đội năm 1864 khi mới 17 tuổi.
Năm 1869, ông bị điều sang Nam kỳ cùng lực lượng Hải quân đánh bộ. Tới năm sau, ông bị gọi trở lại Pháp để thực hiện nghĩa vụ quân sự trong cuộc Chiến tranh Pháp-Phổ, và được phong hàm thượng sỹ (sergeant-major). Năm 1871 ông quay lại Nam kỳ phục vụ trong chính quyền ngạch bưu chính viễn thông, và gần như ngay tức khắc được phân nhiệm vụ trưởng một trạm điện báo nhỏ ở xứ Cambodia hẻo lánh, nơi cảng Kampot, và phục vụ tại đó trong một thập niên.

Nhiệm sở tại Kampot mang lại cho Pavie cơ hội hiểu biết sâu sắc về người Đông Dương, văn hóa và ngôn ngữ của họ. Là một trong số rất ít người Âu sống tại khu định cư bên bờ sông Kampot dưới rặng núi Voi, ông "trở thành người bản xứ", nói thành thạo tiếng Campuchia, đi chân đất, đội một cái mũ rộng vành, khám phá đường đi lối lại tại các vùng xa xôi ở Campuchia, ghi chép tất cả những gì mà ông thấy thú vị. Các hành vi của Pavie mang lại những phản ứng khác nhau: việc ông hòa mình vào cuộc sống của người Campuchia bị các viên chức Pháp ở Nam kỳ chỉ trích; tuy nhiên, một sĩ quan Pháp khi đó đã nhận xét: "bên dưới cái vẻ ngoài yếu đuối, là cả một kho tàng tri thức hoạt động với một nguồn năng lực và sức mạnh ý chí có một không hai." Thời kỳ này, ông chỉ đạo việc xây dựng tuyến điện báo giữa Phnom Penh và Kampot.

Sự nghiệp ngoại giao

Năm 1879, Pavie được Thống đốc Nam Kỳ Charles Le Myre de Vilers - là người có quan hệ chặt chẽ với những người ủng hộ tư tưởng thuộc địa ở Pháp - để mắt tới. Pavie được Le Myre de Vilers bảo trợ, được tin tưởng giao nhiệm vụ dẫn đầu chuyến khảo sát kéo dài 5 năm để thám hiểm khu vực trải rộng từ vịnh Thái Lan cho tới vùng đại hồ nước ngọt Tonlé Sap ở Campuchia và xa hơn tới tận sông Mê Kông. Trong quá trình này, ông trau rèn kỹ năng quan sát, sẽ hết sức có ích cho ông trong các nhiệm vụ trong tương lai với vai trò nhà thám hiểm và nhà ngoại giao. Đó là những chuyến khảo sát sau này mang tên "Chuyến khảo sát Pavie" (hay Phái đoàn Pavie), thực hiện trong giai đoạn kéo dài 16 năm 1879-1895, mà trong đó Pavie, được sự giúp sức của các phụ tá, sẽ thám hiểm toàn bộ vùng bán đảo Đông Dương. Kết thúc chuyến khảo sát thứ nhất, Pavie được giao nhiệm vụ có tầm cỡ lớn là xây dựng một tuyến điện báo nối liền Phnom Penh and Bangkok.

Cấp trên của ông tỏ ra rất có ấn tượng về kỹ năng của ông trong việc điều hành công trình lớn này, nên Pavie được chuyển sang ngạch ngoại giao, với chức vụ phó công sứ tại Luang Prabang năm 1886. Việc bổ nhiệm Pavie phản ánh mong muốn của Pháp tiếp tục bành trướng thuộc địa tại Đông Dương và sự ganh đua của họ với nước Anh, cũng là một cường quốc thuộc địa trong vùng. Người Anh vốn đã ngăn cản Pháp bành trướng vào Miến Điện bằng cuộc Chiến tranh Anh-Miến lần thứ ba; nhiệm sở ngoại giao của Pháp tại Luang Prabang là nhượng bộ từ phía Xiêm trong số những đòi hỏi liên tục chia cắt các lãnh thổ dọc sông Mekong. Pavie tỏ ra say mê với chức vụ mới:

Pavie trở thành công sứ năm 1889 và tổng công sứ năm 1891. Năm 1887, Luang Prabang bị Quân Cờ đen và giặc cướp người Thái (Việt Nam) đánh cướp và đốt phá, nhằm giải thoát cho các em lãnh tụ Đèo Văn Trị của họ, bị quân Xiêm bắt giữ; Pavie cứu vị vua già yếu Oun Kham khỏi bị bắt giữ bằng cách chở ông trên phà xuôi dòng về Bangkok, Xiêm, qua đó nhận được lòng biết ơn và tin tưởng của nhà vua với kế hoạch thuộc địa của Pháp, và đây cũng sẽ là mối bận tâm lớn nhất của Pavie từ năm 1888 trở đi. Pavie tiếp đó thiết lập mối quan hệ hữu nghị với Đèo Văn Trị, đàm phán để thả các em trai của ông ra; kết quả là một hiệp ước bảo hộ được ký kết năm 1889, thiết lập địa vị Đèo Văn Trị là Chúa vùng Lai Châu, thị trấn lớn nhất vùng sông Đà thuộc Bắc kỳ mà ông kiểm soát. Pavie gọi sứ mạng ngoại giao này là la conquête des coeurs - thu phục nhân tâm, và đó cũng là tựa đề cuốn tự truyện của ông.

Năm 1892 ông trở thành công sứ thường trú tại Bangkok, và đóng một vai trò quan trọng trong vụ ngoại giao chiến hạm trong cuộc Chiến tranh Pháp-Xiêm năm 1893, kết quả là Pháp thiết lập nền bảo hộ tại Lào. Ông cũng là Tổng cao ủy đầu tiên của nước Cộng hòa Lào thành lập năm 1894, trước khi trở thành Đại diện toàn quyền. Tại thời điểm đó, Lào là một bộ phận của Đông Dương thuộc Pháp, cùng với Trung kỳ, Bắc kỳ, Nam kỳ và Vương quốc Campuchia. Sông Mê Kông, vốn được coi là "con sông của chúng ta" bởi các nhà chính trị và vận động hành lang cho chủ nghĩa thuộc địa, hoàn toàn nằm dưới quyền kiểm soát của Pháp.

Các Phái đoàn Pavie

Trong khi tiến hành rất nhiều chuyến đi, Pavie thực hiện khảo sát một vùng rộng tới 676.000 km², du hành 30.000 km tại các vùng cao ở phía đông và bắc sông Mekong, bằng cách đi bộ, cưỡi voi hay xuôi dòng sông bằng bè, thu thập một lượng lớn thông tin khoa học. Ông được một đoàn đông tới 40 người làm phụ tá, gồm một dải rộng về chuyên môn, từ khảo cổ cho tới côn trùng học, có cả bác sĩ-nhà ngoại giao Pierre Lefèvre-Fontalis và bác sĩ nghiên cứu môn miễn dịch học Alexandre Yersin nổi tiếng. Nhiều người trong số đó được đào tạo tại École Cambodgienne ở Paris, là đại học mà Pavie góp phần xây dựng từ năm 1885; sau này trở thành École Coloniale năm 1889, và nay là École Nationale de la France d'Outre-Mer. Pavie dành nhiều công sức để bảo đảm rằng École (trường đại học) cũng đào tạo nhiều phụ tá người bản xứ, ông tự mình đưa những sinh viên đầu tiên người Campuchia sang Pháp.

Chuyến khảo sát (hay Phái đoàn Pavie) đầu tiên, từ năm 1879 tới 1885, trải rộng trên khắp Cambodia và miền nam Siam tới tận Bangkok. Chuyến thứ hai, từ 1886 tới 1889, khảo sát miền đông bắc Lào và sông Đà tại Bắc kỳ, tới tận Hà Nội. Chuyến thứ ba, từ 1889 tới 1891, bao gồm việc khảo sát sông Mekong từ Sài Gòn tới Luang Prabang. Chuyến thứ tư, từ 1894 tới 1895, bao gồm các vùng lãnh thổ Lào giáp giới với Trung Quốc và Miến Điện tại tả ngạn sông Mekong, tới tận sông Hồng

Nghỉ hưu
Khi không còn đảm nhiệm các vị trí cao cấp, ông nghỉ hưu trở về Pháp năm 1904 và bắt đầu việc soạn thảo hồi ức và các quan sát để xuất bản. Trong khoảng giữa những năm 1898 và 1921, ông cho xuất bản tập sách gồm nhiều quyển La mission Pavie, A la conquête des coeurs và Contes du Cambodge, du Laos et du Siam rất có giá trị

Tác phẩm
 Mission Pavie en Indochine, 1879-1895. 7 vols. Paris: Leroux, 1898-1919.
 A la conquête des coeurs: Le Pays des millions d'Eléphants. Paris, Presses Universitaires de France, 1942.
 Contes populaires du Cambodge, du Laos et du Siam. Paris: Leroux, 1903.

Thư viện hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Paul Le Boulanger: Histoire du Laos français, Essai d'une étude chronologique des principautés laotiennes. Librairie Plon, Paris, 1931
 Grant Evans: A short history of Laos

 Martin Stuart-Fox: Historical Dictionary of Laos

 , Entry for Auguste Pavie by Milton Osborne

 , "A Historical Panorama of the Montagnards in Northern Vietnam".

Sinh năm 1847
Mất năm 1925
Học giả Pháp
Nhà thám hiểm Pháp
French Indochina


title: Chalindrey

text:
Chalindrey là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 350 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Bourg-lès-Valence

text:
Bourg-lès-Valence là một xã thuộc tỉnh Drôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã Bourg-lès-Valence nằm ở khu vực có độ cao từ 99-200 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Bourglesvalence