title: Sốt rét

text:
Sốt rét còn gọi là ngã nước là một chứng bệnh gây ra bởi ký sinh trùng tên Plasmodium
, lây truyền từ người này sang người khác khi những người này bị muỗi đốt. Bệnh phổ biến ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới của châu Mỹ, châu Á và châu Phi. Mỗi năm có khoảng 515 triệu người mắc bệnh, từ 1 đến 3 triệu người tử vong - đa số là trẻ em ở khu vực phía nam sa mạc Sahara, châu Phi. 90% số ca tử vong xảy ra tại đây. Sốt rét thường đi kèm với đói nghèo, lạc hậu, và là một cản trở lớn đối với phát triển kinh tế.

Sốt rét là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến nhất và là vấn đề rất nghiêm trọng đối với sức khoẻ cộng đồng. Bệnh gây ra bởi ký sinh trùng protozoa thuộc chi Plasmodium. Chi này có bốn loài làm con người nhiễm bệnh. Nguy hiểm hơn cả là Plasmodium falciparum và Plasmodium vivax. Hai loài còn lại (Plasmodium ovale, Plasmodium malariae) cũng gây bệnh nhưng ít tử vong hơn. Nhóm các loài Plasmodium gây bệnh ở người thường được gọi chung là ký sinh trùng sốt rét. Riêng loài P. knowlesi, phổ biến ở Đông Nam Á, gây bệnh sốt rét ở khỉ nhưng cũng có thể gây nhiễm trùng nặng ở người.

Biểu hiện và triệu chứng

Các biểu hiện và triệu chứng của sốt rét đặc biệt bắt đầu thể hiện từ ngày thứ 8 đến 25 sau khi nhiễm; tuy nhiên, các triệu chứng có thể thể hiện muộn hơn đối với những người đã sử dụng thuốc chống sốt rét. Biểu hiện ban đầu của bệnh-chung cho tất cả các loài-là các triệu chứng giống cảm cúm, và có thể tương tự như các trường hợp khác như nhiễm trùng, viêm ruột và bệnh do virus. Biểu hiện của bệnh có thể gồm đau đầu, sốt, run, đau khớp, nôn, thiếu máu tán huyết, vàng da, tiểu ra máu, tổn thương võng mạc, và co giật.

Các triệu chứng điển hình của bệnh sốt rét là kịch phát, đó là sự xuất hiện theo chu kỳ của cơn lạnh đột ngột sau đó run rẩy và sau đó sốt và đổ mồ hôi, xảy ra cứ mỗi hai ngày đối với nhiễm trùng loài P. vivax và P. ovale, và cứ ba ngày đối với nhiễm trùng P. malariae. Nhiễm trùng P. falciparum có thể gây sốt tái phát mỗi 36-48 giờ hoặc sốt ít rõ ràng hơn và gần như liên tục.

Sốt rét nghiêm trọng thường gây ra bởi loài P. falciparum. Các triệu chứng của sốt rét do vi trùng falciparium phát triển 9–30 ngày sau khi nhiễm. Những người bị sốt rét thể não thường thể hiện các triệu chứng thần kinh như hành vi bất thường, run giật nhãn cầu, conjugate gaze palsy, opisthotonus hoặc hôn mê.

Nguyên nhân
Ký sinh trùng sốt rét thuộc chi Plasmodium (ngành Apicomplexa). Ở người, sốt rét gây ra bởi các loài P. falciparum, P. malariae, P. ovale, P. vivax và P. knowlesi. Nằm trong số nhiễm các loài trên, loài P. falciparum là loài phổ biến nhất đã được xác định (~75%) theo sau là P. vivax (~20%). Mặc dù P. falciparum thường gây ra số lượng tử vong lớn, những bằng chứng gần đây cho thấy rằng số rét P. vivax có quan hệ với các tình trạng đe dọa tính mạng tiềm năng cũng gần tương tự về mặt chẩn đoán như lây nhiễm P. falciparum. P. vivax  tương đối phổ biến hơn ngoài châu Phi. Đã có ghi nhận các trường hợp người bị mắc bệnh bởi các loài trong chi Plasmodium từ khỉ; tuy nhiên, với sự loại trừ loài P. knowlesi—một loài gây bệnh sốt rét ở khỉ—đây chủ yếu là sự hạn chế về chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Vòng đời

Trong vòng đời của ký sinh trùng Plasmodium, một con muỗi Anopheles cái (vật chủ trung gian truyền bệnh) truyền một dạng lây nhiễm di động (được gọi là thoi trùng) vào động vật chủ có xương sống như con người (vật chủ thứ 2), hoạt động này có vai trò là một vec-tơ truyền bệnh. Một thoi trùng di chuyển thông qua các mạch máu để vào trong các tế bào gan (hepatocyte), tại đây chúng sinh sản vô tính (mô schizogony), tạo ra hàng ngàn merozoite. Các merozoite này lây nhiễm các hồng cầu mới và bắt đầu một chu trình nhân bản vô tính, chúng tạo ra 8 đến 24 merozoite lây nhiễm mới, lúc này các tế bào vỡ ra và chu kỳ lây nhiễm các tế bào mới bắt đầu.

Phương thức truyền nhiễm bệnh

Một người có thể nhiễm bệnh sốt rét qua 3 cách thức sau đây:
 Do muỗi truyền (phổ biến)
 Do truyền máu
 Truyền qua nhau thai
Ngoài ra những người tiêm chích ma túy dùng chung bơm kim tiêm cũng có thể bị mắc căn bệnh này

Phân loại bệnh
Theo cơ sở phân loại bệnh sốt rét của Tổ chức Y tế Thế giới, Việt Nam chia sốt rét theo 2 mức độ lâm sàng:
 Sốt rét thông thường/sốt rét chưa có biến chứng
 Sốt rét ác tính/sốt rét có biến chứng

Tiên lượng

Khi điều trị đúng cách, người bị sốt rét thường có thể được trông đợi là hồi phục hoàn toàn. Tuy nhiên, bệnh sốt rét nặng có thể tiến triển cực kỳ nhanh và gây chết chỉ trong vòng vài giờ hoặc vài ngày. Đối với hầu hết các ca bệnh nặng, tỉ lệ tử vong có thể lên đến 20%, thậm chí phải chăm sóc và điều trị đặc biệt. Thời gian càng lâu, sự suy yếu phát triển đã được ghi nhận ở trẻ em khi phải chịu đựng những cơn sốt rét nặng. Nhiễm trùng mãn tính không nghiêm trọng có thể xuất hiện hội chứng suy giảm miễn dịch đi kèm với phản ứng suy giảm đối với vi khuẩn Salmonella và Epstein–Barr virus.

Ở trẻ nhỏ, bệnh sốt rét gây chứng mất máu trong thời kỳ phát triển não nhanh chóng, và cũng gây tổn thương não trực tiếp từ sốt rét thể não. Những người sống sót do sốt rét não có nguy cơ gia tăng suy giãm thần kinh và nhận thức, rối loạn hành vi, và động kinh. Sốt rét dự phòng đã thể hiện sự cải thiện chức năng nhận thức và kết quả học tập trong các thử nghiệm lâm sàng khi so sánh với các nhóm placebo.

Dịch tễ học

WHO ước tính rằng trong năm 2010 đã có 219 triệu ca sốt rét làm 660.000 ca tử vong. Các ước tính khác đưa ra con số từ 350 đến 550 triệu nhiễm falciparum và gây tử vong năm 2010 vào khoảng 1,24 triệu người đến 1,0 triệu người trong năm 1990. Phần lớn các ca (65%) gặp ở trẻ em dưới 15 tuổi. Khoảng 125 triệu phụ nữ mang thai có nguy cơ nhiễm trùng mỗi năm; ở vùng hạ Saharan châu Phi, sốt rét ở mẹ liên quan đến 200.000 trường hợp trẻ sơ sinh chết mỗi năm. Có khoảng 10.000 ca sốt rét mỗi năm ở Tây Âu, và 1300–1500 ở Hoa Kỳ. Khoảng 900 người chết do bệnh sốt rét ở châu Âu trong những năm 1993 và 2003. Cả tỉ lệ mắc bệnh toàn cầu và tỉ lệ tử vong đã giảm trong những năm gần đây.
Sự miễn dịch (hay chính xác hơn là chịu miễn dịch) đối với loài P. falciparum diễn ra một cách tự nhiên, nhưng chỉ xảy ra trong những năm bị nhiễm lặp đi lặp lại. Một cá thể có thể được bảo vệ khỏi sự nhiễm trùng P. falciparum nếu họ tiếp nhận khoảng một ngàn lần chích của muỗi mang ký sinh trùng được cấy lại không gây lây nhiễm sau khi đã chiếu một liều tia X. Một loại vắc-xin hiệu quả đối với bệnh sốt rét là chưa có, nhưng có nhiều loại đang được nghiên cứu. Các đa hình cấp cao của nhiều protein của P. falciparum đã tạo ra những thách thức quan trọng trong việc tạo ra vắc-xin. Một ứng viên vắc-xin nhắm vào mục tiêu kháng nguyên trên hợp tử, giao tử, hoặc ookinetes trong ruột muỗi nhằm khống chế sự lây nhiêm sốt rét. Các vắc-xin khống chế lây truyền bao gồm các kháng thể trong máu người; khi muỗi hút máu từ một người đã được bảo vệ, các kháng thể này chống lại ký sinh trùng phát triển hoàn chỉnh trong cơ thể muỗi. Các ứng viên vắc-xin khác nhắm vào giai đoạn sống trong máu của vòng đời ký sinh trùng, chưa phát triển đầy đủ. Ví dụ, SPf66 đã được thử nghiệm rộng rãi trong các khu vực có bệnh đặc hữu thập niên 1990, nhưng các thử nghiệm lâm sàng cho thấy rằng nó có hiệu quả chưa đủ. Nhiều vắc-xin có tiềm năng khác nhắm vào giai đoạn tiền hồng cầu của vòng đời ký sinh trùng đang được phát triển, trong đó RTS,S là một ứng viên sáng giá; nó được trông đợi cấp phép sử dụng năm 2015. Công ty kỹ thuật sinh học của Hoa Kỳ, Sanaria, đang phát triển vắc-xin nhược độc tiền hồng cầu có tên gọi là PfSPZ sử dụng toàn bột thoi trùng để tạo ra phản ứng miễn dịch. Năm 2006, Hội đồng tư vấn vắc-xin sốt rét đã gởi đến WHO bản thảo về "Lộ trình Công nghệ vắc-xin sốt rét" (Malaria Vaccine Technology Roadmap) trong đó nêu ra một trong những mục tiêu quan trọng nhắm vào "phát triển và cấp phép vắc-xin sốt rét thế hệ thứ nhất có thể bảo vệ hiệu quả hơn 50% so với các bệnh nặng và tử vong và các bệnh kéo dài hơn một năm" vào năm 2015.

Ký sinh trùng sốt rét chứa các apicoplast, cơ quan này thường gặp ở thực vật, để hoàn thiện bộ gen của chúng. Các apicoplast được cho là có nguồn gốc từ nội cộng sinh của tảo và đóng vai trò quan trọng ở các khía cạnh khác nhau trong quá trình trao đổi chất của ký sinh trùng, như tổng hợp axít béo. Có hơn 400 protein đã được tìm thấy là được tạo ra bởi các apicoplast và chúng hiện đang được đầu tư nghiên cứu có thể là các mục tiêu để phát minh ra các loại thuốc chống sốt rét.

Với sự khởi đầu của thuốc kháng sinh Plasmodium, các chiến lượng mới đang được phát triển để chống lại căn bệnh phổ biến. Một trong những cách tiếp cận là dựa vào sự phát triển các sản phẩm cộng tổng hợp từ aminoaxit pyridoxal, được chọn từ các ký sinh trùng và cuối cùng gây cản trở với khả năng của nó tạo ra nhiều vitamin B thiết yếu. Thuốc chống sốt rét sử dụng các phức dựa trên kim loại tổng hợp đang là đề tài được quan tâm nghiên cứu.

Một chiến lược không chế véc-tơ truyền bệnh phi hóa học liên quan đến biến đổi gen của muỗi truyền bệnh sốt rét. Những tiến bộ trong công nghệ kỹ thuật gen có thể đưa một DNA bên ngoài vào bộ gen của muỗi và hoặc làm giảm thời gian sống của muỗi, hoặc làm nó kháng lại với ký sinh trùng sốt rét. Kỹ thuật côn trùng vô trùng là một phương pháp kiểm soát gen mà trong đó một lượng lớn muỗi đực vô trùng được nuôi và thả ra ngoài. Chúng giao phối với các con cái sinh ra các lứa mới làm giảm số cá thể tự nhiên của thế hệ mới; quá trình lập đi lập lại cuối cùng loại bỏ nhóm mục tiêu.

Lịch sử

Mặc dù ký sinh trùng gây bệnh sốt rét P. falciparum đã tồn tại từ khoảng 50.000–100.000 năm trước, nhưng kích thước quần thể của ký sinh trùng đã không tăng cho đến khoảng 10.000 năm trước, đồng thời với những tiến bộ trong nông nghiệp và sự phát triển các khu định cư của con người. Họ hàng gần của ký sinh trùng sốt rét ở người vẫn phổ biến ở tinh tinh. Một số bằng chứng cho thấy bệnh sốt rét do P. falciparum có thể bắt nguồn từ loài khỉ đột.

Các tài liệu ghi chép về các cơn sốt sốt rét được tìm thấy khá phổ biến trong suốt lịch sử châu Âu và châu Á. Hippocrates đã mô tả các cơn sốt định kỳ, ghi tên chúng là tertian, quartan, subtertian và quotidian. Columella, thầy thuốc La Mã đã liên kết căn bệnh này với côn trùng từ đầm lầy. Bệnh sốt rét có thể đã góp phần vào sự suy tàn của Đế chế La Mã, và nó lan tràn ở La Mã đến mức được gọi là "bệnh sốt La Mã". Một số khu vực ở La Mã cổ đại được coi là có nguy cơ mắc bệnh cao vì những điều kiện thuận lợi cho sự sinh sản của các loài vật trung gian truyền bệnh sốt rét. Nó bao gồm các khu vực như miền nam nước Ý, đảo Sardinia, các đầm lầy ở Pontine, các vùng thấp hơn ven biển Etruria và thành phố Rome dọc theo sông Tiber. Sự hiện diện của nước tù đọng ở những nơi này được muỗi ưa thích chọn làm nơi sinh sản. Những khu vườn được tưới tiêu, những bãi đất thấp và đầm lầy, hoạt động nông nghiệp và các vấn đề thoát nước từ việc xây dựng đường xá đã dẫn đến sự gia tăng các khu nước đọng.

Vị thuốc trị sốt rét sử dụng chiết xuất từ cây thanh hao hoa vàng đã được ghi lại từ 1700 năm trước, nằm trong một cuốn sách nghề y của Cát Hồng (283–343) thời nhà Tấn ở Trung Quốc. Đến năm 1977, nhà nghiên cứu y học Trung Quốc Đồ U U đã sử dụng ghi chép này để điều chế thành công thuốc trị sốt rét artemisinin, bà đã nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2015 cho công trình này.

Thuật ngữ tiếng Anh "Malaria" (Sốt rét) bắt nguồn từ tiếng Ý thời Trung cổ —"khí xấu"; căn bệnh này trước đây được gọi là bệnh sốt đầm lầy do có liên quan đến các đầm lầy. Thuật ngữ này xuất hiện lần đầu tiên trong tài liệu tiếng Anh vào khoảng năm 1829. Sốt rét đã từng phổ biến ở hầu hết châu Âu và Bắc Mỹ, nơi hiện nay nó không còn là bệnh phổ biến nữa, mặc dù các trường hợp người bệnh từ nơi khác tới vẫn xảy ra.

Bệnh sốt rét không được đề cập đến trong các "sách y học" của người Maya hoặc Aztec tại miền Trung châu Mỹ. Những người từ châu Âu di cư sang và những người Tây Phi mà họ bắt làm nô lệ có thể đã mang theo bệnh sốt rét đến châu Mỹ, bắt đầu từ thế kỷ 16.

Các nghiên cứu khoa học về bệnh sốt rét đã đạt được bước tiến quan trọng đầu tiên vào năm 1880, khi Charles Louis Alphonse Laveran — một bác sĩ quân đội Pháp làm việc tại bệnh viện quân sự Constantine ở Algeria — lần đầu tiên quan sát thấy ký sinh trùng bên trong tế bào hồng cầu của những người bị nhiễm bệnh. Do đó, ông đề xuất rằng bệnh sốt rét là do sinh vật này gây ra, đây là lần đầu tiên một nguyên sinh vật được xác định là gây bệnh. Vì điều này và những khám phá sau đó, ông đã được trao giải Nobel Y học năm 1907. Một năm sau, Carlos Finlay, một bác sĩ người Cuba điều trị cho những người bị sốt vàng da ở Havana, cung cấp bằng chứng mạnh mẽ cho thấy muỗi đã truyền bệnh từ người sang người. Công trình này tiếp nối các đề xuất trước đó của Josiah C. Nott, và của Patrick Manson, "cha đẻ của y học nhiệt đới", về sự lây truyền bệnh giun chỉ.

Vào tháng 4 năm 1894, một bác sĩ người Scotland, Ronald Ross, đã đến thăm Patrick Manson tại ngôi nhà của ông trên Phố Queen Anne, Luân Đôn. Chuyến thăm này là khởi đầu của bốn năm hợp tác và nghiên cứu nhiệt thành, lên đến đỉnh điểm vào năm 1897 khi Ross, người đang làm việc tại Bệnh viện Đa khoa Tổng hợp ở Calcutta, đã chứng minh được vòng đời hoàn chỉnh của ký sinh trùng sốt rét ở muỗi. Do đó, ông đã chứng minh được rằng muỗi là vật trung gian truyền bệnh sốt rét ở người bằng cách chỉ ra rằng một số loài muỗi nhất định truyền bệnh sốt rét cho chim. Ông đã phân lập được ký sinh trùng sốt rét từ tuyến nước bọt của muỗi đã hút máu những con gia cầm bị nhiễm bệnh. Với công trình này, Ross đã nhận được giải Nobel Y học năm 1902. Sau khi thôi việc tại Dịch vụ Y tế Ấn Độ, Ross làm việc tại Trường Y học Nhiệt đới Liverpool mới thành lập và chỉ đạo các nỗ lực kiểm soát bệnh sốt rét ở Ai Cập, Panama, Hy Lạp và Mauritius. Những phát hiện của Finlay và Ross sau đó đã được xác nhận bởi một hội đồng y tế do Walter Reed đứng đầu vào năm 1900. Các khuyến nghị của nó đã được William C. Gorgas sử dụng trong các biện pháp y tế được thực hiện trong quá trình xây dựng Kênh đào Panama. Công tác y tế công cộng này đã cứu sống hàng nghìn công nhân và giúp phát triển các phương pháp được sử dụng trong các chiến dịch y tế công cộng chống lại căn bệnh này trong tương lai.

Năm 1896, Amico Bignami đã thảo luận về vai trò của muỗi đối với bệnh sốt rét. Năm 1898, Bignami, Giovanni Battista Grassi và Giuseppe Bastianelli đã thành công trong thực nghiệm  chỉ ra sự lây truyền bệnh sốt rét ở người, sử dụng muỗi nhiễm bệnh để tự lây bệnh sốt rét và họ đã trình bày kết quả vào tháng 11 năm 1898 cho Accademia dei Lincei.

Phương pháp điều trị hiệu quả đầu tiên đối với bệnh sốt rét là từ vỏ cây canhkina, có chứa quinine. Cây này mọc trên các sườn núi Andes, chủ yếu ở Peru. Người dân bản địa Peru đã dùng cây canhkina để kiểm soát cơn sốt. Hiệu quả của nó đối với bệnh sốt rét đã được xác nhận và các tu sĩ Dòng Tên đã giới thiệu phương pháp điều trị này đến châu Âu vào khoảng năm 1640; đến năm 1677, nó được đưa vào Dược điển Luân Đôn như một phương pháp điều trị sốt rét. Mãi đến năm 1820, thành phần hoạt chất quinine, được chiết xuất từ vỏ cây, được các nhà hóa học người Pháp Pierre Joseph Pelletier và Joseph Bienaimé Caventou phân lập và đặt tên.

Quinine là loại thuốc điều trị sốt rét phổ biến cho đến những năm 1920, khi các loại thuốc khác bắt đầu xuất hiện. Vào những năm 1940, chloroquine đã thay thế quinine để điều trị sốt rét ác tính mà không gây biến chứng, cho đến khi tình trạng kháng thuốc tăng cao, đầu tiên là ở Đông Nam Á và Nam Mỹ vào những năm 1950 và sau đó trên toàn cầu vào những năm 1980.

Giá trị y học của Artemisia annua đã được các nhà thảo dược Trung Quốc sử dụng trong các bài thuốc cổ truyền của họ trong 2.000 năm. Vào năm 1596, Li Shizhen đã đề xuất sử dụng loại trà được làm từ qinghao đặc biệt để điều trị các triệu chứng sốt rét trong cuốn "Compendium of Materia Medica" của mình. Artemisinins, được phát hiện bởi nhà khoa học Trung Quốc Đồ U U và các đồng nghiệp vào những năm 1970 từ cây Artemisia annua, đã trở thành phương pháp điều trị được khuyến nghị đối với bệnh sốt rét do P. falciparum, được sử dụng trong những trường hợp nghiêm trọng kết hợp với các thuốc chống sốt rét khác. Đồ U U nói rằng bà bị ảnh hưởng bởi nguồn dược liệu truyền thống của Trung Quốc, cuốn sách "Sổ tay kê đơn cho các phương pháp điều trị khẩn cấp", được viết vào năm 340 bởi Cát Hồng. Với công trình nghiên cứu bệnh sốt rét của mình, Đồ U U đã nhận được giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2015.

Plasmodium vivax được sử dụng từ những năm 1917 đến những năm 1940 để điều trị bệnh sốt rét - tiêm chất này vào ký sinh trùng sốt rét để gây sốt nhằm chống lại một số bệnh như giang mai giai đoạn ba. Năm 1927, người phát minh ra kỹ thuật này, Julius Wagner-Jauregg, đã nhận được giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học cho những khám phá của mình. Kỹ thuật này rất nguy hiểm, giết chết khoảng 15% bệnh nhân, vì vậy nó không còn được sử dụng.

Thuốc trừ muỗi đầu tiên được sử dụng để phun trong nhà là DDT. Mặc dù ban đầu nó chỉ được sử dụng để chống lại bệnh sốt rét, nhưng việc sử dụng nó đã nhanh chóng lan rộng sang nông nghiệp. Theo thời gian, việc kiểm soát côn trùng hại cây trồng, thay vì kiểm soát dịch bệnh, đã chiếm ưu thế trong việc sử dụng DDT, và việc sử dụng nông nghiệp quy mô lớn này đã dẫn đến sự phát triển của muỗi kháng thuốc trừ sâu ở nhiều vùng. Khả năng kháng DDT của muỗi Anopheles có thể được so sánh với khả năng kháng thuốc kháng sinh của vi khuẩn. Trong những năm 1960, nhận thức về hậu quả tiêu cực của việc sử dụng bừa bãi DDT đã tăng lên, cuối cùng dẫn đến lệnh cấm dùng DDT trong nông nghiệp ở nhiều quốc gia vào những năm 1970. Trước khi có DDT, bệnh sốt rét đã được loại bỏ hoặc kiểm soát thành công ở các khu vực nhiệt đới như Brazil và Ai Cập bằng cách loại bỏ hoặc đầu độc nơi sinh sản của muỗi hoặc môi trường sống dưới nước của ấu trùng muỗi, ví dụ bằng cách sử dụng hợp chất asen có độc tính cao có tên là Paris Green cho những nơi có bụi cây mọc trên mặt nước.

Vắc xin sốt rét là một mục tiêu nghiên cứu khó nắm bắt. Các nghiên cứu đầy hứa hẹn đầu tiên chứng minh tiềm năng của vắc-xin sốt rét đã được thực hiện vào năm 1967 bằng cách cho chuột gây miễn dịch với các bào tử trùng sốt rét đã giảm độc lực với bức xạ, giúp bảo vệ đáng kể cho những con chuột sau khi được tiêm các bào tử bình thường. Kể từ những năm 1970, đã có một nỗ lực đáng kể để phát triển các chiến lược tiêm chủng tương tự cho con người. Vắc xin đầu tiên, được gọi là RTS,S, đã được các cơ quan quản lý châu Âu phê duyệt vào năm 2015.

Các loài động vật khác
Mặc dù các chủng sốt rét gây nhiễm trùng cho người không có ổ chứa ở các loài động vật khác, có gần 200 loài Plasmodium ký sinh đã được xác định có thể lây nhiễm cho các loài như chim, bò sát và động vật có vú khác, và khoảng 30 loài có thể lây nhiễm tự nhiên cho các động vật linh trưởng không phải người. Một số ký sinh trùng sốt rét ảnh hưởng đến động vật linh trưởng không phải người (NHP) đóng vai trò là sinh vật đối ứng cho ký sinh trùng sốt rét ở người, chẳng hạn như P. coatneyi đối ứng cho P. falciparum) và P. cynomolgi (đối ứng cho P. vivax). Ký sinh trùng sốt rét lây nhiễm cho các loài gặm nhấm được sử dụng rộng rãi làm mô hình trong nghiên cứu, chẳng hạn như P. berghei. Bệnh sốt rét ở gia cầm chủ yếu ảnh hưởng đến các loài thuộc bộ Passeriformes, và ký sinh trùng P. relctum được biết là có vai trò hạn chế sự phân bố và sự phong phú của các loài chim đặc hữu ở Hawaii. Sự nóng lên toàn cầu dự kiến sẽ làm gia tăng sự phân bố toàn cầu của bệnh sốt rét gia cầm, vì nhiệt độ tăng cao tạo điều kiện tối ưu cho sự sinh sản của ký sinh trùng.

Chú thích

Liên kết ngoài

 WHO site on malaria
 UNHCO site on malaria
 Global Malaria Action Plan  (2008)
 Doctors Without Borders/Médecins Sans Frontières – Malaria information pages
 Who/TDR Malaria Database
 Anti malaria and sustainable development
 Worldwide Antimalarial Resistance Network (WWARN)

Bệnh truyền nhiễm
Cấp cứu y khoa
Sốt rét
Bệnh nhiệt đới
RTT
Plasmodium
Bệnh có thể phòng ngừa bằng vắc-xin


title: Anoplischius conicipennis

text:
Anoplischius conicipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1902.

Chú thích

Tham khảo

Anoplischius


title: Leptocerus hekale

text:
Leptocerus hekale là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Leptocerus


title: Laccophilus propinquus

text:
Laccophilus propinquus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Omer-Cooper miêu tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Laccophilus


title: Pomachilius hiosurus

text:
Pomachilius hiosurus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Pomachilius


title: Asota trinacria

text:
Asota trinacria là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Borneo, Seram và Philippines (Leyte, Luzon, Mindoro và Mindanao).

Liên kết ngoài
 Species info

Chú thích

Asota


title: Cerotoma dilatipes

text:
Cerotoma dilatipes là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1888.

Chú thích

Tham khảo

Cerotoma


title: Huy chương De Morgan

text:
Huy chương De Morgan là một giải thưởng của Hội Toán học London dành cho người có đóng góp xuất sắc vào toán học. Đây là giải thưởng có uy tín nhất của Hội, để tưởng niệm Augustus De Morgan, vị chủ tịch đầu tiên của Hội này.

Huy chương được trao mỗi 3 năm (trong các năm chia chẵn cho 3) cho một nhà toán học - thường cư ngụ tại Vương quốc Anh vào ngày 1 tháng Giêng của năm trao giải - có đóng góp đáng kể vào toán học.

Các người đoạt Huy chương

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Huy chương và Giải thưởng của Hội Toán học London
 Huy chương De Morgan trên Website của Hội Toán học London

Giải thưởng toán học
Giải thưởng Vương quốc Liên hiệp Anh
Giải thưởng lập năm 1884


title: Gynoplistia wakefieldi

text:
Gynoplistia wakefieldi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gynoplistia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Dicladispa propinqua

text:
Dicladispa propinqua là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Dicladispa


title: Gò Công (huyện)

text:
Gò Công là một huyện cũ thuộc tỉnh Tiền Giang, tồn tại từ năm 1977 đến năm 1979 trước khi giải thể để thành lập 2 huyện mới là Gò Công Đông và Gò Công Tây.

Địa lý
Huyện Gò Công nằm ở phía đông tỉnh Tiền Giang, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp Thành phố Hồ Chí Minh và biển Đông
Phía tây giáp huyện Chợ Gạo
Phía nam giáp tỉnh Bến Tre
Phía bắc giáp tỉnh Long An.

Lịch sử
Trong giai đoạn 1957-1968, chính quyền Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và sau này là Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam đặt huyện Gò Công trực thuộc tỉnh Mỹ Tho.

Tháng 8 năm 1968, huyện Gò Công lại được chính quyền Mặt trận dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam tách khỏi tỉnh Mỹ Tho để lập lại tỉnh Gò Công. Giai đoạn 1968-1976, tỉnh Gò Công của chính quyền Cách mạng bao gồm thị xã Gò Công, huyện Đông và huyện Tây.

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, chính quyền quân quản Cộng hòa miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ vẫn duy trì tỉnh Gò Công cho đến đầu năm 1976.

Tháng 2 năm 1976, tỉnh Gò Công hợp nhất với tỉnh Mỹ Tho và thành phố Mỹ Tho thành tỉnh Tiền Giang. Địa bàn tỉnh Gò Công lúc bấy giờ được chuyển thành huyện Gò Công và thị xã Gò Công cùng thuộc tỉnh Tiền Giang.

Ngày 26 tháng 3 năm 1977, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 77-CP. Theo đó, chuyển thị xã Gò Công thành thị trấn Gò Công, thị trấn huyện lỵ huyện Gò Công.

Từ đó, huyện Gò Công bao gồm 2 thị trấn: Gò Công, Vĩnh Bình và 31 xã: Bình Ân, Bình Đông, Bình Nghị, Bình Nhì, Bình Phú, Bình Tân, Bình Xuân, Đồng Sơn, Đồng Thạnh, Gia Thuận, Kiểng Phước, Long Bình, Long Vĩnh, Phú Đông, Phú Thạnh, Phước Trung, Tân Điền, Tân Đông, Tân Phú, Tân Phước, Tân Tây, Tân Thành, Tân Thới, Tân Trung, Tăng Hòa, Thành Công, Thạnh Nhựt, Thạnh Trị, Vàm Láng, Vĩnh Hựu, Yên Luông.

Ngày 13 tháng 4 năm 1979, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 155-CP. Theo đó, chia huyện Gò Công thành 2 huyện: Gò Công Đông và Gò Công Tây.

Huyện Gò Công Đông bao gồm thị trấn Gò Công và 16 xã: Bình Ân, Bình Đông, Bình Nghị, Bình Xuân, Gia Thuận, Kiểng Phước, Phú Đông, Phước Trung, Tăng Hòa, Tân Điền, Tân Đông, Tân Phước, Tân Tây, Tân Thành, Tân Trung, Vàm Láng.
Huyện Gò Công Tây bao gồm thị trấn Vĩnh Bình và 15 xã: Bình Nhì, Bình Phú, Bình Tân, Đồng Sơn, Đồng Thạnh, Long Bình, Long Vĩnh, Phú Thạnh, Tân Phú, Tân Thới, Thành Công, Thạnh Nhựt, Thạnh Trị, Vĩnh Hựu, Yên Luông.

Chú thích

Xem thêm
Gò Công
Gò Công (tỉnh)

Hành chính Tiền Giang
Huyện cũ Việt Nam


title: Clydonodozus interruptus

text:
Clydonodozus interruptus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Clydonodozus
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Guerville, Yvelines

text:
Guerville là một xã thuộc tỉnh Yvelines, trong vùng Île-de-France, Pháp, cự ly khoảng 6 km về phía nam của Mantes-la-Jolie.
Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Guervillois.

Các xã giáp ranh: Limay và Porcheville về phía bắc, Mézières-sur-Seine về phía đông, Boinville-en-Mantois về phía đông nam, Arnouville-lès-Mantes về phía nam, Breuil-Bois-Robert về phía tây nam, Auffreville-Brasseuil về phía tây của Mantes-la-Ville về phía tây bắc.

Biến động dân số

Biểu đồ (biểu đồ wikipedia)

Liên kết ngoài
 Guerville sur le site de la maison du tourisme mantois
 Guerville trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Guerville trên trang mạng của INSEE
 Vue aérienne de la commune de Guerville sur le site des archives de l'IAURIF
 Plan d'intendance de la paroisse de Guerville sur le site des archives des Yvelines
 Site de M.Clément sur l'école de Guerville

Tham khảo

Xã của Yvelines


title: Coriandria caribaea

text:
Coriandria caribaea là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Cingulopsidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Coriandria


title: Ptychadena chrysogaster

text:
Ptychadena chrysogaster là một loài ếch trong họ Ptychadenidae. Chúng được tìm thấy ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Rwanda, Tanzania, và Uganda.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, xavan khô, xavan ẩm, và sông.

Tham khảo

 Drewes, R. & Pickersgill, M. 2004. Ptychadena chrysogaster. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Ptychadena


title: Moussa Koussa

text:
Moussa Muhammad Koussa (; sinh năm 1949?) là một nhân vật chính trị và nhà ngoại giao Libya, người đã giữ chức ngoại trưởng Libya từ tháng 3 năm 2009, đến cuộc chiến tranh dân sự Libya năm 2011, khi ông từ chức khỏi chế độ Gaddafi vào ngày 30 tháng 3 năm 2011.
Koussa trước đây là người đứng đầu cơ quan tình báo Libya giai đoạn 1994-2009, và được coi là một trong số các nhân vật quyền lực nhất của quốc gia này. Ông đã đến Anh Quốc vào ngày 30 tháng 3 năm 2011, và sau đó Văn phòng Thịnh vượng chung và Đối ngoại phát hành một tuyên bố chính thức nói rằng Koussa không còn muốn đại diện cho chính phủ Libya  và có ý định từ chức.
Ông đã học Đại học bang Michigan tại East Lansing, tốt nghiệp cử nhân ngành khoa học xã hội học năm 1978.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Nhân vật còn sống
Nội chiến Libya
Sinh thập niên 1940


title: Althaeus steineri

text:
Althaeus steineri là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Kingsolver miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Althaeus


title: Eoneureclipsis quangi

text:
Eoneureclipsis quangi là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Eoneureclipsis


title: Hạ Germania

text:
Hạ Germania là một tỉnh hành chính của La-mã cổ đại, nằm bên bờ trái sông Rhine, nơi ngày nay nằm trong lãnh thổ Luxembourg, miền nam Hà Lan, một phần lãnh thổ của Bỉ, và phần lãnh thổ của bang Nordrhein-Westfalen (CHLB Đức) ở bờ trái sông Rhine.

Các khu dân cư tập trung ở dây bao gồm thành Vetera (Castra Vetera), thành Colonia Ulpia Traiana (Cả hai đều gần thị trấn Xanten), thành Coriovallum (thành phố Heerlen ngày nay), thành Albaniana (thị xã Alphen aan den Rijn ngày nay), thành Lugdunum Batavorum (thị xã Katwijk ngày nay), thành Forum Hadriani (thành phố Voorburg ngày nay), thành Ulpia Noviomagus Batavorum (thành phố Nijmegen ngày nay), thành Traiectum (thành phố Utrecht ngày nay), thành Atuatuca Tungrorum (thành phố Tongeren ngày nay), thành Bona (thành phố Bonn ngày nay), và thành Colonia Agrippinensis (thành phố Köln ngày nay) - thủ phủ của tỉnh Hạ Germania.

Quân đội ở Hạ Germania, tập đoàn quân Exercitus Germania Inferior (viết tắt là EX.GER.INF.), gồm nhiều Quân đoàn Chủ lực trong phiên chế, trong đó Legio I Minervia và Legio XXX Ulpia Victrix nằm trong phiên chế lâu nhất. Thuyền đội Classis Germanica của Hải quân La-mã, cũng nằm trong phiên chế của EX.GER.INF., với nhiệm vụ tuần tra sông Rhine và bờ biển Bắc Hải, đặt bản doanh ở thành Castra Vetera và sau này là thủ phủ Colonia Agrippinensis.

Cuộc xung đột đầu tiên giữa Quân đội La Mã và các bộ tộc Hạ Germania xảy ra trong cuộc Chiến tranh Chinh phục xứ Gauls của Julius Caesar. Quân của Caesar xâm chiếm vùng đất này năm 57 TCN và trong ba năm sau đó đã tiêu diệt một số bộ tộc, bao gồm các bộ tộc Eburones và Menapii mà Caesar gọi là "người Đức", nhưng có lẽ là người Celt hoặc ít nhất là lai Celt-Đức. Người Đức gia tăng ảnh hưởng của họ trong giai đoạn bị người La-mã chiếm đóng, dẫn đến việc toàn bộ các tộc người Celt trong khu vực bị đồng hóa.

Hạ Germania từ khoảng năm 50 TCN đã có các khu định cư của người La-mã. và là đầu tiên là một phần của tỉnh Gallia Belgica, sau này được tách ra thành một tỉnh độc lập vào năm 90 SCN. Nó nằm ở phía bắc tỉnh Thượng Germania, hai tỉnh này tạo thành xứ Germania. từ "inferior" dùng để chỉ vị trí địa hình thấp hơn của tỉnh so với Thượng Germania.

Sau khi bị người La-mã từ bỏ, vùng đất này trở thành trung tâm lãnh thổ của vương quốc Francia của người Frank.

Xem thêm
Cuộc khởi nghĩa của bộ tộc Batavi

Germanicus

Tỉnh La-mã

Lịch sử Đức

Tham khảo

Jona Lendering, De randen van de aarde. De Romeinen tussen Schelde en Maas, (Amsterdam năm 2000)

Liên kết ngoài
 Livius.org: Germania inferior
 https://web.archive.org/web/20021027093553/http://www.library.ucla.edu/yrl/reference/maps/blaeu/germania-inferior-nt.htm#qvarta_branbantiae Blaeu Atlas Germania Inferior

La Mã cổ đại
Lịch sử Hà Lan
Lịch sử German


title: Nemsdorf-Göhrendorf

text:
Nemsdorf-Göhrendorf là một đô thị thuộc huyện Saalekreis, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo


title: Raja clavata

text:
Raja clavata là một loài cá thuộc họ Rajidae. Nó được tìm thấy ở vùng nước ven biển của châu Âu và bờ biển Đại Tây Dương của châu Phi, có thể xa về phía nam như Namibia và cả Nam Phi. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là những vùng biển mở và biển nông.

Hình ảnh

Tham khảo

 Ellis, J. & Walker, P. 2000. Raja clavata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007.
 Picton, B.E. & Morrow, C.C., 2005. [In] Encyclopedia of Marine Life of Britain and Ireland
http://www.habitas.org.uk/marinelife/species.asp?item=ZF1360

Liên kết ngoài

Raja
Cá Đại Tây Dương
Cá biển Bắc
Cá Biển Đen
Cá Địa Trung Hải


title: Leioproctus stilborhinus

text:
Leioproctus stilborhinus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1954


title: Leptothyra

text:
Leptothyra là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Colloniidae.

Các loài
Các loài trong chi Leptothyra gồm có:

 Leptothyra benthicola (Marshall, 1979)
 Leptothyra candida Pease, 1861
 Leptothyra filifer (Deshayes, 1863)
 Leptothyra gestroi Caramagna, 1888
 Leptothyra kermadecensis (Marshall, 1979)
Các loài được đưa vào đồng nghĩa
 Leptothyra globuloides Dautzenberg & H. Fischer, 1896: đồng nghĩa của Cantrainea globuloides (Dautzenberg & H. Fischer, 1896)
 Leptothyra sakaensis Yokoyama, 1925 accepted as Littorina brevicula (Philippi, 1844)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Marshall B. A. (1979). The Trochidae and Turbinidae of the Kermadec Ridge (Mollusca: Gastropoda). New Zealand Journal of Zoology 6: 521-552

Liên kết ngoài

Colloniidae


title: Sân bay quốc tế Federal de Bachigualato

text:
Sân bay quốc tế Federal Bachigualato  là một sân bay quốc tế ở Culiacán, Sinaloa, México. Đây là cửa ngõ hàng không quan trọng nhất của bang Sinaloa, là cửa ngõ quốc tế quan trọng thứ hai của bang này, sau Sân bay quốc tế Mazatlán. Sân bay này đã trải qua nhiều cải tạo nâng cấp và hiện có công suất thiết kế hơn 7 triệu lượt khách một năm. Cơ quan vận hành bởi Grupo Aeroportuario Centro Norte.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm

Air Taxi
Aéreo Calafia (Cabo San Lucas)
Aéreo Pacifico (Chihuahua, Cabo San Lucas)

Nội địa
Aero California (Guadalajara, La Paz, Thành phố Mexico, Monterrey, Tijuana)
Aeroméxico (Mexico City, Tijuana)
Aeroméxico Connect (Chihuahua, Guadalajara, Hermosillo, La Paz, Mexicali, Thành phố Mexico, Monterrey, Tijuana)
Mexicana (Mexicali, Thành phố Mexico)
Viva Aerobus (Monterrey, Tijuana)
Volaris (Guadalajara, Tijuana, Toluca)

Quốc tế
Aeroméxico
Aeroméxico Connect (Los Angeles)
Delta Air Lines
Delta Connection operated by ExpressJet Airlines (Los Angeles) [Ends ngày 17 tháng 8 năm 2008]
Mexicana (Los Angeles)

Tai nạn và sự cố

Ngày 5 tháng 7 năm 2007, máy bay chở hàng củad Sabreliner không cất cánh được ở dân bau này do mất kiểm soát và trượt khỏi đường băng vào một xa lộ. 3 người trên máy bay và 6 người trên mặt đất thiệt mạng và 5 người nữa bị thương.

Liên kết ngoài

Thông tin về MMCL tại trang mạng chính thức của OMA.

Tham khảo

F


title: Thiên hoàng Nintoku

text:
là vị Thiên hoàng thứ 16 của Nhật Bản theo Danh sách Thiên hoàng truyền thống, và là vị vua thứ hai của Triều đại Ōjin của Nhà nước Yamato. Không chắc chắn về ngày tháng cuộc đời và Triều đại của Thiên hoàng này. Nintoku được coi là đã trị vì đất nước vào cuối thế kỷ 4, đầu thế kỷ 5, nhưng có rất ít thông tin về ông. Các học giả chỉ có thể than thở rằng, vào thời điểm này, chưa có đủ cứ liệu lịch sử để thẩm tra và nghiên cứu thêm.

Ông được ca ngợi là một Thiên hoàng hết mực thương yêu và chăm chút dân chúng. Theo Nhật Bản Thư Kỷ (Nihon Shoki), ông là con trai thứ tư của Thiên hoàng Ōjin và là cha của các Thiên hoàng Richū, Hanzei, và Ingyō.

Lên ngôi
Khi Osasagi còn trẻ, vua cha Ōjin đã vời các nhân sĩ Trung Quốc đến dạy dỗ ông, và thu được những kết quả rất tốt.

Theo cuốn Japan của tác giả David Murray, Thiên hoàng Ōjin muốn phân chia quyền lực giữa ba hoàng nam của ông, song lại muốn phong người con út làm Thái tử kế vị. Ōjin đã triệu tập cả ba hoàng tử đến và hỏi hoàng tử cả: "Nên chọn ai, con trưởng hay là con út ?" Vị hoàng tử cả này liền trả lời rằng người nối ngôi phải là con trưởng. Nhưng Thiên hoàng lại quay sang hỏi người con thứ của mình là Hoàng tử Osasagi, thì Osasagi cho rằng nên chọn con út lên kế vị, do con lớn đang trưởng thành lên nên không biết lo lắng. Thiên hoàng đẹp lòng với câu trả lời này, vì nó đúng ý với Thiên hoàng: Ōjin đã phong con út là Waka-iratsu làm Thái tử và sai Osasagi hỗ trợ em mình. Thiên hoàng cũng giao lại núi, sông, rừng và ruộng đất cho người con trưởng của mình.

Sau khi Ōjin mất vào năm 310, người con út đã khuyên anh mình lên nối ngôi Thiên hoàng; nhưng ông từ chối và nói: "Làm sao anh có thể bất tuân theo những lời răn dạy của phụ hoàng?" Người con trưởng của Ōjin thấy vậy bèn "đục nước thả câu", lập mưu tiếm ngôi. Tuy nhiên, vụ phản nghịch đã bị phát giác và người con trưởng bị giết. Trong suốt 3 năm tới, Waka-iratsu vẫn khăng khăng đòi Osasagi lên nắm Đế quyền và cuối cùng vị hoàng tử út đã tự sát, để lại ngôi báu cho Osasagi - đó chính là Thiên hoàng Nintoku.

Cai trị

Nhật Bản Thư Kỷ cũng nói rõ rằng Thiên hoàng Nintoku trị vì từ năm 313 đến năm 399 (Murray cho biết ông thọ 110 tuổi), nhưng các nghiên cứu gần đây cho rằng các ngày tháng này có lẽ không chính xác.

Theo sử sách, ông là vị vua hiền đức, rất có lòng thương dân. Ông được xem là vị Thiên hoàng huyền thoại duy nhất gần gũi với lý tưởng Nho giáo, và trở thành ông vua được mến mộ nhất trong ký ức của người Nhật. Trái ngược với Nintoku là một "anh quân", Thiên hoàng Buretsu là một "hôn quân" và trở thành vị Thiên hoàng cuối cùng thuộc dòng dõi của ông. Tương truyền, khi đứng trên ngọn đồi cao để quan sát dân tình, Nintoku cảm thấy không có khói bốc lên từ các nhà tranh, và nghĩ là trăm họ bị điêu đứng và đói khổ vì sưu cao thuê nặng, do đó ông đã ban Thánh chỉ xá thuế 3 năm liền. Trong thời gian đó ông cũng không thu thập cả những khoản tiền để tu sửa cung điện và cung cấp áo mũ cho Triều đình. Bản thân nhà vua cũng chỉ ăn mặc giản dị. Nhờ đó, nhân dân đã có đủ lương thực để ăn. Với công đức khôi phục vận mệnh của nước Nhật sau ba năm trị vì sáng suốt, ông có thể được ví von với Thiên hoàng Minh Trị - người đã hồi phục đất nước sau thời kỳ Mạc mạt. Đức độ và lòng yêu mến nhân dân của Nintoku đã gây cho Hoàng hậu Iwano Hime nổi trận lôi đình: bà tức giận khi thấy ông xá thuế cho trăm họ khiến cung điện của ông bị mục nát. Nhưng rồi, khi hưng thịnh lại, thần dân đã tự nguyện nộp thuế và sửa sang cung vua. Khi lên lại ngọn đồi cũ ngày nào, Thiên hoàng đẹp dạ khi thấy những cánh đồng màu mỡ khói bốc nghi ngút từ các nhà tranh.

Nhật Bản Thư Kỷ đã chép lại những thành quả dưới triều ông.
 Xây dựng đê Horie ở Namba để chống lũ cho đồng bằng Kawachi, và phát triển nó một lần nữa. Đây được coi là công trình quy mô lớn đầu tiên ở Nhật Bản.
 Lập ra một vùng đất dưới sự kiểm soát trực tiếp của triều đình (まむたのみやけ)
 Xây dựng đê Yokono (dải đất nằm ngang, Ikuno-ku, Osaka-shi).

Cũng theo Nhật Bản Thư Kỷ, ông là một chiến binh bách thắng. Ông còn xuống lệnh cho các chuyên gia người Triều Tiên tham gia tưới tiêu và sửa sang đê điều. Ngoài ra, người ta nói rằng dưới triều Nintoku, các nhà chép sử được phái đến các tỉnh và nhận lệnh ghi nhận những sự kiện quan trọng rồi báo về Triều đình. Đây là một điểm ngoặt trong lịch sử Nhật Bản vì kể từ đó, các nhà sử học thời ấy đã có những ghi chép văn tự để chúng ta dựa theo.

Lăng Nintoku

Daisen-Kofun (ngôi mộ lớn nhất ở Nhật Bản) tại Sakai, Osaka được coi là lăng mộ của ông. Mộ Hoàng hậu của vua Nintoku, Iwa-no hime no Mikoto, nằm ở gần Saki-cho, thành phố Nara. Cả hai đều theo kiểu kofun tiêu biểu cho loại mộ đảo hình lỗ khóa nằm trong một con mương rộng đầy nước. Đây là một quần thể dài 480m bao gồm hào nước, vườn cây nằm ở giữa cố đô Kyoto. Lăng mộ Thiên hoàng Nintoku được xây trên một mô đất cao 35m ở ngay khu trung tâm và được 3 hào nước bao bọc, trong đó có một hào nước lớn và hai hào nước nhỏ. Ở mặt đáy khu mộ, đường ra vào một vệt trắng nhìn giống như chìa khóa, được xây thành hai bức tường có cửa lớn. Nó chỉ được mở vào đầu năm mới cho các thành viên trong Hoàng gia đến làm lễ tưởng niệm Thiên hoàng Nintoku. Tuy công việc khảo cổ không được thực hiện ở những lăng tẩm như vậy, chắc hẳn rất nhiều vật quý được chôn theo Thiên hoàng.

Năm 1872, một phần lăng bị hư hại, lộ ra một căn phòng đá chứa quan tài. Có lẽ đây không phải là nơi an nghỉ chính thức của Thiên hoàng, nhưng nó chứa đựng một bộ giáp sắt và bình thủy tinh Ba Tư.

Chú thích

Tham khảo
 Aston, William George. (1896). Nihongi: Chronicles of Japan from the Earliest Times to A.D. 697. London: Kegan Paul, Trench, Trubner. OCLC 448337491
 Brown, Delmer M. and Ichirō Ishida, eds. (1979). Gukanshō: The Future and the Past. Berkeley: University of California Press. 10-ISBN 0-520-03460-0; 13-ISBN 978-0-520-03460-0; OCLC 251325323
 Sakamoto, Tarō and John S. Brownlee. (1991). The six national histories of Japan. Vancouver: University of British Columbia Press and Tokyo: University of Tokyo Press. 10-ISBN 0774803797, 13-ISBN 9780774803793; 10-ISBN 4130270265, 13-ISBN 9784130270267; OCLC 471048375
 Ian C. Hannah, A brief history of eastern Asia , T.F. Unwin, 1900.
 Titsingh, Isaac. (1834). Nihon Odai Ichiran; ou, Annales des empereurs du Japon. Paris: Royal Asiatic Society, Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland. OCLC 5850691
 Varley, H. Paul. (1980). Jinnō Shōtōki: A Chronicle of Gods and Sovereigns. New York: Columbia University Press. 10-ISBN 0-231-04940-4; 13-ISBN 978-0-231-04940-5; OCLC 59145842

Xem thêm
 Thiên hoàng
 Danh sách Thiên hoàng
 Sùng bái Hoàng gia

Liên kết ngoài
 Encyclopedia of Daisen Kofun (in Japanese)

Thiên hoàng
Người thời kì Kofun Nhật Bản
Vua châu Á thế kỉ 4
Năm mất không rõ
Năm sinh không rõ
Tọa độ không có sẵn trên Wikidata
Sinh năm 257


title: Chanderi

text:
Chanderi là một thành phố và khu đô thị của quận Guna thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Chanderi có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 456 mét (1496 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Chanderi có dân số 28.313 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Chanderi có tỷ lệ 62% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 72%, và tỷ lệ cho phái nữ là 52%. Tại Chanderi, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Villiers-en-Désœuvre

text:
Villiers-en-Désœuvre  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Villiersendesoeuvre


title: T

text:
T, t là chữ thứ 20 trong phần nhiều chữ cái dựa trên Latinh và là chữ thứ 24 trong chữ cái tiếng Việt.

 Trong bảng mã ASCII dùng ở máy tính, chữ T hoa có giá trị 84 và chữ t thường có giá trị 116.
 Trong hệ đo lường quốc tế:
 t đôi khi được dùng như ký hiệu cho tấn, hay 1000 kilôgam.
 T là ký hiệu cho tiền tố têra, hay 1012.
 Trong hóa sinh học, T là biểu tượng cho threonine và thymine.
 Trong hóa học, T là ký hiệu cho triti, một đồng vị của hiđrô.
 Trong vật lý hạt, t là ký hiệu cho quark top.
 T được gọi là Tango trong bảng chữ cái âm học NATO.
 Trong bảng chữ cái Hy Lạp, T tương đương với Τ và t tương đương với τ.
 Trong bảng chữ cái Cyrill, T tương đương với Т và t tương đương với т.

Tham khảo

Ký tự Latinh


title: Bussy-Saint-Georges

text:
Bussy-Saint-Georges là một xã trong vùng hành chính Île-de-France, thuộc tỉnh Seine-et-Marne, quận Torcy, tổng Torcy. Tọa độ địa lý của xã là 48° 50' vĩ độ bắc, 02° 42' kinh độ đông. Bussy-Saint-Georges nằm trên độ cao trung bình là 105 mét trên mực nước biển. Xã có diện tích 15,28 km², dân số vào thời điểm 2004 là 15.189 người; mật độ dân số là 1000 người/km².

Các thành phố kết nghĩa
  Radcliffe man Trent và Holme Pierrepont and Gamston, Nottingham, Anh
  Kiryat Ekron, gần Tel-Aviv, Israel
  San Giulano Milanese, Ý,
  Meiningen, Thüringen, Đức

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
Official site of Bussy-Saint-Georges
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Bussy-Saint-Georges
Map of Bussy-Saint-Georges on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Mauritanie

text:
Mauritanie (tiếng Việt: Mô-ri-ta-ni;  Mūrītāniyā; tiếng Wolof: Gànnaar; tiếng Soninke: Murutaane; tiếng Pular: Moritani; , ), có tên chính thức là Cộng hòa Hồi giáo Mauritanie, là một đất nước nằm ở Tây Phi. Đất nước này giáp với Đại Tây Dương về hướng Tây, giáp với Sénégal về phía tây nam, với Mali ở hướng đông và đông nam, với Algérie ở hướng đông bắc, và với Maroc cùng khu vực Tây Sahara ở hướng tây bắc. Tên của quốc gia này được đặt theo tên tỉnh Mauretania của La Mã cổ đại, ngay cả khi đất nước Mauritanie hiện tại hoàn toàn cách biệt về phía tây nam so với lãnh thổ cũ. Thủ đô và thành phố lớn nhất của nước này Nouakchott, nằm bên bờ Đại Tây Dương.

Mauritanie độc lập khỏi Tây Phi thuộc Pháp vào năm 1960. Kể từ đó, đất nước đã trải qua các cuộc đảo chính liên tục và thời kỳ thống trị của quân đội độc tài. Chính phủ dân sự của Mauritanie bị lật đổ vào ngày 6 tháng 8 năm 2008, trong một cuộc đảo chính quân sự thực hiện bởi Tướng Mohamed Ould Abdel Aziz. Ngày 16 tháng 8 năm 2009, Mohamed Aziz đã rời chức vụ trong quân đội để tham gia vào cuộc bầu cử tổng thống diễn ra vào ngày 19 tháng 7, sau đó ông đã thắng cử, và tiếp tục tái đắc cử năm 2014. Chiến thắng của Mohamed Ould Ghazouani trong cuộc bầu cử tổng thống Mauritanie năm 2019 được coi là sự chuyển giao quyền lực hòa bình đầu tiên của đất nước kể từ khi độc lập.

Khoảng 20% dân số Mauritanie sống dưới mức 1,25 USD một ngày.

Tên gọi
Mauritanie lấy tên từ vương quốc Berber cổ đại hưng thịnh bắt đầu từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên và sau đó trở thành tỉnh Mauretania của La Mã, phát triển mạnh mẽ vào thế kỷ thứ bảy sau công nguyên. Tuy nhiên, lãnh thổ hai vùng không trùng lặp: Mauretania lịch sử nằm xa hơn đáng kể về phía bắc so với Mauritania hiện đại: Nó được trải dài dọc theo toàn bộ nửa phía tây bờ biển Địa Trung Hải của châu Phi.

Thuật ngữ “Mauretania” bắt nguồn từ tên gọi tiếng Hy Lạp và La Mã cho các dân tộc Berber trong khu vực: người Mauri. Từ "Mauri" cũng là tên gốc của người Moor.

Lịch sử

Trước kỷ thuộc địa
Từ thế kỷ thứ năm đến thế kỷ thứ bảy, các bộ lạc của người Berber di cư đến Mauritanie từ Bắc Phi và thay thế người Bafour, vốn là những cư dân hiện nay của Mauritanie và là tổ tiên của người Soninke. Người Bafour sống chủ yếu nhờ vào nông nghiệp, và năm trong số những tộc người từ bỏ lối sống du mục sớm nhất. Cùng với sự mở rộng dần dần của sa mạc Sahara, họ tiến về phía nam.

Sau đó không chỉ có những bộ lạc ở Trung tâm Sahara đến sinh sống ở Tây Phi, vào năm 1076, các chiến binh thầy tu Hồi giáo người Moor (Almoravid hay Al Murabitun) tấn công và chinh phục đế quốc Ghana. Trong hơn 500 năm sau đó, người Ả Rập dẹp tan được sự kháng cự quyết liệt của các cư dân tại địa phương (người Berber và người không thuộc chủng tộc Berber) và đặt quyền thống trị Mauritanie. Chiến tranh Mauritanie ba mươi năm (1644–74) là nỗ lực không thành công cuối cùng nhằm đẩy lui những kẻ xâm lược người Ả Rập Yemen Maqil được dẫn đầu bởi bộ lạc Beni Hassan.

Những hậu duệ của các chiến binh Beni Hassan trở thành tầng lớp trên trong xã hội Moorish. Tuy nhiên ảnh hưởng người Berbers vẫn tồn tại thông qua các Marabout vốn là những người bảo tồn và giảng dạy truyền thống Hồi giáo. Nhiều bộ lạc Berber khẳng định họ có nguồn gốc từ Yemen (và các vùng đất Ả Rập khác), tuy nhiên lại có ít bằng chứng cho thấy điều này, chỉ trừ một vài nghiên cứu chỉ ra mối quan hệ giữa hai nhóm chủng tộc. Tiếng Hassaniya, một phương ngữ của người Berber chịu ảnh hưởng của tiếng Ả Rập được đặt tên theo Beni Hassan, vốn đã trở thành ngôn ngữ thông dụng trong các nhóm cư dân du mục.

Thời kì thuộc địa
Kể từ cuối thập kỷ 1800, Thực dân Pháp dần dần bình định được các lãnh thổ mà ngày nay là Mauritanie từ khu vực sông Sénégal lên phía bắc. Năm 1901, một người Pháp tên là Xavier Coppolani được giao nhiệm vụ đánh chiếm các thuộc địa. Bằng chiến lược kết hợp giữa việc liên minh với các bộ lạc Zawiya và gây áp lực quân sự lên các chiến binh du mục Hassane, ông này đã mở rộng được quyền thống trị của người Pháp tới các tiểu vương quốc bên trong Mauritanies: Trarza, Brakna và Tagant một cách nhanh chóng thông qua một loạt các hiệp định chấp nhận sự bảo hộ của người Pháp (1903–04). Duy chỉ có tiểu vương quốc Adrar ở phía bắc đứng vững được lâu hơn cả, nhờ vào các cuộc nổi dậy chống thực dân (hay jihad) của shaykh Maa al-Aynayn. Cuối cùng thì tiểu vương quốc này bị chinh phục bằng sức mạnh quân sự vào năm 1912, và được sáp nhập vào lãnh thổ Mauritanie, vốn tách ra vào năm 1904. Sau đó Mauritanie đã trở thành một phần của Tây Phi thuộc Pháp từ năm 1920.

Độc lập, thời kỳ Ould Daddah và xung đột với Tây Sahara (1960–1978)
Năm 1960, Mauritanie trở thành nước Cộng hòa Hồi giáo độc lập dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Moktar Ould Daddah. Năm 1964, Tổng thống Moktar Ould Daddah, ban đầu được chỉ định bởi người Pháp, chính thức tuyên bố Mauritania là một quốc gia độc đảng với một hiến pháp mới, thiết lập một chế độ độc tài tổng thống. Đảng "Parti du Peuple Mauritanien" (PPM) của Daddah đã trở thành tổ chức cầm quyền trong hệ thống độc đảng. Tổng thống biện minh cho điều này với lý do Mauritania chưa sẵn sàng cho nền dân chủ đa đảng kiểu phương Tây. Theo hiến pháp độc đảng này, Daddah đã được bầu lại trong các cuộc bầu cử không kiểm tra vào năm 1976 và 1978.

Các trận hạn hán lớn ở Sahel vào đầu những năm 1970 đã gây ra sự tàn phá lớn ở Mauritanie, làm trầm trọng thêm các vấn đề đói nghèo và xung đột. Năm 1975, vì lo sợ trước sự bành trướng của Maroc, Mauritanie đã cùng Maroc sáp nhập và phân chia quyền kiểm soát vùng Tây Sahara. Việc xâm chiếm này mở đầu cuộc xung đột giữa người Saharawi thuộc Mặt trận Polisario với Maroc và Mauritanie.

Năm 1978, Tổng thống Daddah bị ủy ban quân sự cứu quốc lật đổ. Từ đó, các nhà quân sự độc tài thay phiên lên cầm quyền.

Chính phủ quân sự CMRN và CMSN (1978–1984)
Chính quyền CMRN của Đại tá Mustafa Ould Salek tỏ ra không có khả năng thiết lập một cơ sở quyền lực vững chắc hoặc đưa đất nước ra khỏi cuộc xung đột gây bất ổn với phong trào kháng chiến Sahrawi, Mặt trận Polisario. Nó nhanh chóng sụp đổ và được thay thế bởi một chính phủ quân sự khác, CMSN. Năm 1979, Mauritanie ký hiệp định hòa bình với Mặt trận Polisario tại Algérie và rút quân khỏi vùng Tây Sahara.

Đại tá Mohamed Khouna Ould Haidallah sớm nổi lên như một người điều hành đất nước. Bằng cách từ bỏ tất cả các yêu sách đối với Tây Sahara, ông đã tìm thấy hòa bình với Polisario và cải thiện quan hệ với nước ủng hộ chính của mặt trận, Algeria. Nhưng quan hệ với Maroc và đồng minh châu Âu là Pháp đã xấu đi. Tình trạng bất ổn tiếp tục diễn ra, và những nỗ lực cải cách đầy tham vọng của Haidallah được thành lập. Chế độ của ông bị cản trở bởi những âm mưu đảo chính và âm mưu bên trong quân đội. Nó ngày càng trở nên tranh chấp do các biện pháp khắc nghiệt và không khoan nhượng của ông đối với các đối thủ; nhiều người bất đồng chính kiến đã bị bỏ tù, và một số bị hành quyết. Năm 1981, chế độ nô lệ chính thức được bãi bỏ theo luật, biến Mauritania trở thành quốc gia cuối cùng trên thế giới làm như vậy.

Thời kỳ Ould Taya (1984–2005)
Vào tháng 12 năm 1984, Haidallah bị hạ bệ bởi Đại tá Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya. Ould Taya đã thiết lập lại quan hệ với Maroc vào cuối những năm 1980. Mauritania đã không hủy bỏ sự công nhận của mình đối với chính phủ lưu vong Tây Sahara của Polisario, và vẫn có quan hệ tốt với Algeria. Lập trường của nước này đối với cuộc xung đột Tây Sahara kể từ những năm 1980 là trung lập. Taya nới lỏng luật lệ Hồi giáo, đấu tranh chống tham nhũng, xúc tiến cải cách kinh tế theo đề xuất của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và tổ chức cuộc bầu cử Quốc hội đa đảng lần đầu tiên năm 1986.

Mối bất hòa sắc tộc thể hiện rõ trong bạo lực giữa các cộng đồng nổ ra vào tháng 4 năm 1989 ("Chiến tranh biên giới Mauritania-Senegal"), nhưng sau đó đã lắng xuống. Mauritanie trục xuất khoảng 70.000 người Mauritanie châu Phi cận Sahara vào cuối những năm 1980. Căng thẳng sắc tộc và vấn đề nhạy cảm về chế độ nô lệ - trong quá khứ và ở một số khu vực, hiện tại - vẫn là những chủ đề mạnh mẽ trong các cuộc tranh luận chính trị của đất nước.

Năm 1991, một cuộc trưng cầu dân ý cho phép thông qua chế độ đa đảng và tự do báo chí được nêu trong Hiến pháp mới. Năm 1992, cuộc tuyển cử đa đảng lần đầu tiên diễn ra kể từ khi giành độc lập. Đại tá Ould Taya được bầu làm Tổng thống nước Cộng hòa. Đảng của Taya giành thắng lợi trong cuộc bầu cử lập pháp nhưng bị phe đối lập tẩy chay. Mauritanie thiết lập lại mối quan hệ ngoại giao với Sénégal. Năm 1997, Ould Taya tái đắc cứ Tổng thống.

Các cuộc đảo chính quân sự (2005–nay)
Vào ngày 3 tháng 8 năm 2005, một cuộc đảo chính quân sự do Đại tá Ely Ould Mohamed Vall lãnh đạo đã kết thúc 21 năm cầm quyền của Maaouya Ould Sid'Ahmed Taya. Lợi dụng sự có mặt của Taya tại lễ tang của Quốc vương Ả Rập Xê-út Fahd, quân đội, bao gồm các thành viên của đội bảo vệ tổng thống, đã giành quyền kiểm soát các điểm trọng yếu ở thủ đô Nouakchott. Cuộc đảo chính diễn ra mà không có thiệt hại về nhân mạng.

Cuộc bầu cử tổng thống hoàn toàn dân chủ đầu tiên của Mauritania diễn ra vào ngày 11 tháng 3 năm 2007. Cuộc bầu cử đã thực hiện sự chuyển giao cuối cùng từ chế độ quân sự sang dân sự sau cuộc đảo chính quân sự năm 2005. Chính phủ của Tổng thống Sidi Ould Cheikh Abdallahi được thành lập.Không lâu sau đó vào tháng 8 năm 2008, chính quyền quân sự lại đảo chính và đưa tướng Mohamed Ould Abdel Aziz lên làm lãnh đạo. Cuộc đảo chính cũng được hậu thuẫn bởi đối thủ của Abdallahi trong cuộc bầu cử năm 2007, Ahmed Ould Daddah. Tuy nhiên, chế độ của Abdel Aziz bị cô lập trên trường quốc tế, và trở thành đối tượng của các lệnh trừng phạt ngoại giao và việc hủy bỏ một số dự án viện trợ. Chỉ có một số ít nước ủng hộ (trong số đó có Morocco, Libya và Iran), trong khi Algeria, Hoa Kỳ, Pháp và các nước châu Âu khác chỉ trích cuộc đảo chính, và tiếp tục coi Abdallahi là tổng thống hợp pháp của Mauritania. Trong nước, một nhóm các đảng liên kết xung quanh Abdallahi để tiếp tục phản đối cuộc đảo chính, khiến chính quyền cấm biểu tình và đàn áp các nhà hoạt động đối lập. Áp lực quốc tế và nội bộ cuối cùng buộc phải thả Abdallahi, người đang bị quản thúc tại quê nhà. Chính phủ mới đã cắt đứt quan hệ với Israel. Aziz đã được chính thức bầu làm Tổng thống Mauritanie tháng 7 năm 2009, mặc dù cuộc bầu cử chịu sự phản đối của phe đối lập trong nước và dư luận quốc tế.

Vào tháng 2 năm 2011, làn sóng của Mùa xuân Ả Rập đã lan đến Mauritania, hàng nghìn người đã xuống đường biểu tình ở thủ đô. Tháng 8 năm 2019, Mohamed Ould Ghazouani tuyên thệ nhậm chức tổng thống thứ mười của Mauritania.

Chế độ nô lệ thời hiện đại vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau ở Mauritania.  Theo một số ước tính, hàng nghìn người Mauritanie vẫn bị bắt làm nô lệ. Một báo cáo năm 2012 của CNN, "Thành trì cuối cùng của nô lệ," của John D. Sutter, mô tả và ghi lại các nền văn hóa sở hữu nô lệ đang diễn ra.  Sự phân biệt đối xử xã hội này chủ yếu được áp dụng chống lại "người Moor da đen" (Haratin) ở miền bắc của đất nước, nơi giới tinh hoa bộ lạc giữa "người Moor da trắng" (người Ả Rập nói tiếng Bidh'an, Hassaniya và người Berber Ả Rập) nắm giữ sự ảnh hưởng. Chế độ nô lệ cũng tồn tại trong các nhóm dân tộc châu Phi cận Sahara ở phía nam.

Mauritanie là thành viên của Liên đoàn Ả Rập và Tổ chức Thống nhất châu Phi.

Chính trị

Chính thể Cộng hòa Tổng thống.

Đứng đầu nhà nước là Tổng thống. Đứng đầu chính phủ là Thủ tướng. Tổng thống được bầu theo phổ thông đầu phiếu, nhiệm kì 6 năm; Thủ tướng do Tổng thống bổ nhiệm.

Cơ quan lập pháp là Quốc hội lưỡng viện: Thượng nghị viện gồm 56 thành viên, nhiệm kì 6 năm; hai năm một lần, bầu lại 17 thành viên. Hạ nghị viện gồm 79 thành viên, được bầu theo phổ thông đầu phiếu, nhiệm kì 5 năm.

Cơ quan tư pháp là hệ thống tư pháp gồm 3 cấp: cấp thấp, cấp phúc thẩm và Tòa án Tối cao.

Phân cấp hành chính

Mauritanie được chia làm 12 vùng (régions) gọi là wilaya và khu vực thủ đô ở Nouakchott, dưới vùng có 44 tỉnh (moughataa). Các vùng và khu vực thủ đô theo thức tự alphabet kèm theo thủ phủ của tỉnh là:

Địa lý

Nước này ở khu vực Tây Phi, nằm về phía Tây Nam sa mạc Sahara, Tây giáp Đại Tây Dương, có chung biên giới với Algérie, Mali và Sénégal. Địa hình bằng phẳng, khoảng 3/4 lãnh thổ là vùng bán bình nguyên được bao phủ bởi các đụn cát thuộc vùng Tây sa mạc Sahara. Do hậu quả của hạn hán nghiêm trọng kéo dài, sa mạc đã mở rộng kể từ giữa những năm 1960.

Vùng thảo nguyên Sahara ở phía Nam tương đối ít mưa, tập trung khoảng 90% dân số. Sông Sénégal ở biên giới phía Nam là trục giao thông đường thủy duy nhất và chỉ có vùng ven sông là vùng đất màu mỡ nhất nước.

Kinh tế

Mặc dù giàu tài nguyên thiên nhiên nhưng Mauritanie thuộc nhóm các nước kém phát triển. Phần lớn dân số vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp và chăn nuôi để kiếm sống, mặc dù hầu hết dân du mục và nhiều nông dân tự cung tự cấp đã buộc phải đến các thành phố lớn do hạn hán tái diễn trong những năm 1970 và 1980. Vùng lưu vực sông Sénégal ở sát biên giới phía Nam là vùng duy nhất có thể trồng trọt (lúa, lúa miến, ngô, chà là, kê). Ngành chăn nuôi du mục (bò, cừu, dê, lạc đà) gặp nhiều tổn thất trong những năm gần đây do hạn hán. Vùng lãnh hải thuộc Mauritanie là một trong những vùng biển có rất nhiều cá trên thế giới, tuy nhiên việc khai thác quá mức của người nước ngoài đe dọa nguồn tài nguyên chính của đất nước này. Cá biển và sắt là hai mặt hàng xuất khẩu chính.

Mauritanie có trữ lượng quặng sắt lớn thứ hai ở châu Phi, chiếm gần 50% tổng kim ngạch xuất khẩu. Các công ty khai thác vàng và đồng đang mở các mỏ trong nội địa. Cảng nước sâu đầu tiên của đất nước được mở gần Nouakchott vào năm 1986. Trong những năm gần đây, hạn hán và quản lý kinh tế yếu kém đã dẫn đến nợ nước ngoài tăng lên.

Mauritanie hiện đang thực hiện nhiều biện pháp khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài, đặc biệt là trong lĩnh vực khai thác sắt và đánh bắt hải sản. Đất nước có đường bờ biển dài 600 km với sản lượng cá thuộc loại nhiều nhất châu Phi. Hiện nay việc khai thác cá chủ yếu do các công ty của Nhật thực hiện. Chính phủ cũng đang nỗ lực thực hiện chương trình xoá đói giảm nghèo, giảm tỷ lệ thất nghiệp, đấu tranh chống tham nhũng và phát triển lĩnh vực tư nhân. Lĩnh vực nông nghiệp của Mauritanie chủ yếu tập trung vào các loại cây trồng như chà là, kê, lúa miến, gạo, ngô và chăn nuôi bò, cừu.

Dầu được phát hiện ở Mauritanie vào năm 2001 trong mỏ Chinguetti ngoài khơi bờ biển, song việc khai thác vẫn còn diễn ra ở quy mô nhỏ.

Xã hội

Nhân khẩu

Tính đến năm 2018, Mauritania có dân số khoảng 4,3 triệu người. Dân cư địa phương bao gồm ba sắc tộc chính: Người Bidhan hoặc người Moor da trắng, người Haratin hoặc người da đen và người Tây Phi. Người Bidhan nói tiếng Ả Rập Hassaniya và chủ yếu có nguồn gốc Ả Rập-Berber. Người Haratin chiếm khoảng 34% dân số. Họ là hậu duệ của những cư dân ban đầu trong thời kỳ đồ đá cũ. 13% dân số còn lại chủ yếu bao gồm các nhóm sắc tộc khác nhau gốc Tây Phi. Trong số này có Halpulaar nói tiếng Niger-Congo (Fulbe), Soninke, Bambara và Wolof.

Tôn giáo

Đất nước này có dân số gần 100% theo Hồi giáo, hầu hết trong số họ theo dòng Sunni. Công giáo Rôma với một giáo phận là Nouakchott, được thành lập vào năm 1965, phục vụ 4.500 người Công giáo ở Mauritanie.

Có rất nhiều hạn chế đối với tự do tôn giáo và tín ngưỡng ở Mauritania. Đây là một trong mười ba quốc gia trên thế giới trừng phạt chủ nghĩa vô thần bằng cái chết.

Ngôn ngữ

Ngôn ngữ được sử dụng nhiều nhất là: tiếng Ả Rập Hassaniya, Pulaar, Soninke, Imraguen, Wolof và tiếng Pháp (được sử dụng rộng rãi trong các phương tiện truyền thông và trong các lớp học). Hiện tại tiếng Ả Rập chuẩn cũng là một ngôn ngữ chính thức. Tiếng Zenaga, một phương ngữ Berber, đã từng được nói trong suốt phần lớn lịch sử của Mauritanie, nhưng ngày nay nó được thay thế gần như hoàn toàn bằng tiếng Hassaniya. Chỉ còn một nhóm nhỏ khoảng 200 đến 300 người nói tiếng Ả Rập Zenaga.

Y tế

Vào năm 2011, Tuổi thọ trung bình của người dân Mauritanie là 61,4. Chi phí y tế bình quân đầu người là 43 USD năm 2004. Chi phí y tế công cộng chiếm 2% của GDP và chi phí y tế tư nhân chiếm 0,9% GDP năm 2004. Vào đầu thế kỉ 21, trung bình cứ 100.000 người có 11 bác sĩ Tỉ lệ tử vong của trẻ em năm 2011 là 60,42/1000.

Tỷ lệ béo phì ở phụ nữ Mauritania cao, do các tiêu chuẩn truyền thống về cái đẹp ở nước này, trong đó phụ nữ béo phì được coi là xinh đẹp trong khi phụ nữ gầy được coi là ốm yếu.

Giáo dục

Từ năm 1999, tất cả hoạt động giáo dục trong năm đầu tiên của tiểu học dùng Tiếng Ả Rập chuẩn hiện đại; Tiếng Pháp được giới thiệu từ năm thứ hai và dùng để dạy tất cả các môn khoa học. Việc sử dụng tiếng Anh đang tăng lên.

Mauritanie có trường Đại học Nouakchott và một số cơ sở giáo dục bậc cao khác, nhưng phần lớn những người có học thức cao ở Mauritanie đều học ở nước ngoài. Chi phí giáo dục công lập chiếm 10,1% chi phí của chính phủ giai đoạn 2000 - 2007.

Nhân quyền
Chính phủ Abdallahi bị nhiều người coi là tham nhũng và hạn chế quyền tiếp cận thông tin của chính phủ. Phân biệt giới tính, phân biệt chủng tộc, cắt bộ phận sinh dục nữ, lao động trẻ em, buôn bán người và sự gạt ra bên lề chính trị của các nhóm dân tộc chủ yếu ở miền Nam tiếp tục là những vấn đề. Đồng tính luyến ái là bất hợp pháp và là hành vi phạm tội ở Mauritania.

Sau cuộc đảo chính năm 2008, chính quyền quân sự của Mauritania phải đối mặt với các lệnh trừng phạt quốc tế nghiêm trọng và tình trạng bất ổn nội bộ. Tổ chức Ân xá Quốc tế cáo buộc tổ chức này đã thực hành phối hợp tra tấn đối với những người bị giam giữ hình sự và chính trị. Tổ chức Ân xá đã buộc tội hệ thống luật pháp Mauritania, cả trước và sau cuộc đảo chính năm 2008, hoạt động hoàn toàn không quan tâm đến thủ tục pháp lý, xét xử công bằng hoặc bỏ tù nhân đạo. Tổ chức này nói rằng chính phủ Mauritania đã thực hành việc sử dụng tra tấn được thể chế hóa và liên tục trong suốt lịch sử hậu độc lập, dưới sự lãnh đạo của tất cả các nhà lãnh đạo.

Theo Báo cáo Nhân quyền năm 2010 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ, các hành vi vi phạm nhân quyền ở Mauritania bao gồm:... ngược đãi người bị giam giữ và tù nhân; lực lượng an ninh không bị trừng phạt; giam giữ trước xét xử kéo dài; điều kiện nhà tù khắc nghiệt; bắt bớ tùy tiện; giới hạn về quyền tự do báo chí và hội họp; tham nhũng; phân biệt đối xử với phụ nữ; cắt bỏ bộ phận sinh dục nữ (FGM); tảo hôn; định biên chính trị của các nhóm dân tộc gốc miền Nam; phân biệt chủng tộc và sắc tộc; chế độ nô lệ và các thực hành liên quan đến chế độ nô lệ; và lao động trẻ em.Chế độ nô lệ vẫn tồn tại ở Mauritania, bất chấp nó bị đặt ngoài vòng pháp luật. Nó là kết quả của một quá trình lịch sử, dẫn đến chế độ nô lệ dựa trên dòng dõi. Những người bị bắt làm nô lệ là người Haratin da sẫm màu, với chủ nhân của họ là người Moors da sáng hơn. Năm 2012, một bộ trưởng chính phủ tuyên bố rằng chế độ nô lệ "không còn tồn tại" ở Mauritania. Tuy nhiên, người ta ước tính rằng 10% đến 20% dân số Mauritania (từ 340.000 đến 680.000 người) đang sống trong chế độ nô lệ.

Những trở ngại đối với việc chấm dứt chế độ nô lệ ở Mauritania bao gồm:

 Khó khăn khi thực thi luật pháp trong sa mạc rộng lớn của đất nước
 Sự nghèo đói hạn chế cơ hội cho nô lệ tự nuôi mình nếu được trả tự do
 Niềm tin rằng chế độ nô lệ là một phần của quy luật tự nhiên trong xã hội.

Văn hoá
Việc quay phim cho một số phim tài liệu và phim điện ảnh đã được thực hiện ở Mauritania, bao gồm Fort Saganne (1984), The Fifth Element (1997), Winged Migration (2001) và Timbuktu (2014).

Các thư viện của Chinguetti chứa hàng nghìn bản thảo thời Trung cổ.

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 République Islamique de Mauritanie (official government site)
 République Islamique de Mauritanie (official government site)
 Mauritania. The World Factbook. Central Intelligence Agency.

 Mauritania profile from the BBC News.

 Forecasts for Mauritania Development

Quốc gia thành viên Liên đoàn Ả Rập
Cộng hòa Hồi giáo
Quốc gia Hồi giáo
Quốc gia châu Phi
Độc tài quân sự
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ả Rập
Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc
Nước kém phát triển
Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
Quốc gia thành viên Cộng đồng Pháp ngữ
Quốc gia Sahara
Quốc gia Maghreb
Quốc gia Tây Phi
Quốc gia thành viên Liên minh châu Phi


title: Geocrinia lutea

text:
Geocrinia lutea là một loài ếch trong họ Myobatrachidae họ. Đôi khi nó được đặt tên theo các thị xã gần đó, như ếch Nornalup hay ếch Walpole. Chúng là loài đặc hữu của Tây Bắc Úc. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống. Bề ngoài và sinh học giống loài Geocrinia rosea.

Tham khảo

Geocrinia
Động vật lưỡng cư Western Australia


title: Moorhead, Minnesota

text:
Moorhead, Minnesota là một thành phố nằm ở quận Clay thuộc tiểu bang Minnesota, Hoa Kỳ. Thành phố có diện tích 34,8 km² với diện tích mặt nước là 0  km², dân số theo ước tính năm 2009 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là 36.806 người.

Tham khảo

Thành phố của Minnesota


title: Mulki

text:
Mulki là một thị xã panchayat của quận Dakshina Kannada thuộc bang Karnataka, Ấn Độ.

Địa lý
Mulki có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 7 mét (22 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Mulki có dân số 16.398 người. Phái nam chiếm 48% tổng số dân và phái nữ chiếm 52%. Mulki có tỷ lệ 77% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 82%, và tỷ lệ cho phái nữ là 73%. Tại Mulki, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc huyện Dakshina Kannada


title: Fournes-en-Weppes

text:
Fournes-en-Weppes là một xã ở tỉnh Nord trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Fournesenweppes


title: Hydropsyche centra

text:
Hydropsyche centra là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Hydropsyche


title: Papilio manlius

text:
Papilio manlius là một loài bướm thuộc họ Papilionidae. Nó là loài đặc hữu của Mauritius.

Chú thích

Tham khảo
 Gimenez Dixon, M. 1996. Papilio manlius. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2007.

Động vật được mô tả năm 1798
Động vật Mauritius
M
Động vật đặc hữu Mauritius


title: Russula pseudodelica

text:
Russula pseudodelica là một loài nấm thuộc chi Russula.

Xem thêm
List của Russula species

Tham khảo

Liên kết ngoài

pseudodelica
Nấm châu Âu


title: Dĩ An (phường)

text:
Dĩ An là phường trung tâm của thành phố Dĩ An, tỉnh Bình Dương, Việt Nam.

Địa lý
Phường Dĩ An có vị trí địa lý:
Phía đông giáp phường Tân Đông Hiệp và phường Đông Hòa
Phía tây giáp thành phố Thuận An
Phía nam giáp Thành phố Hồ Chí Minh và phường An Bình
Phía bắc giáp phường Tân Đông Hiệp.

Phường Dĩ An có diện tích 10,40 km², dân số năm 2021 là 115.150 người, mật độ dân số đạt 11.073 người/km².

Phường Dĩ An là trung tâm văn hóa - chính trị của thành phố, nơi đặt trụ sở của nhiều cơ quan hành chính quan trọng như Ủy ban Nhân dân, Hội đồng nhân dân, Tòa án Nhân dân.

Lịch sử
Phường Dĩ An trước đây là một phần xã An Bình, huyện Dĩ An.

Tháng 3 năm 1977, huyện Dĩ An hợp nhất với huyện Lái Thiêu thành huyện Thuận An, xã An Bình thuộc huyện Thuận An.

Ngày 29 tháng 8 năm 1994, xã An Bình giải thể để thành lập thị trấn Dĩ An.

Ngày 23 tháng 7 năm 1999, Chính phủ Nghị định số 58/1999/NĐ-CP. Theo đó:
Tái lập huyện Dĩ An trên cơ sở một phần diện tích và dân số của huyện Thuận An, thị trấn Dĩ An trở thành huyện lỵ huyện Dĩ An
Điều chỉnh 101 ha diện tích tự nhiên và 2.780 người của xã Tân Đông Hiệp về thị trấn Dĩ An quản lý
Thành lập xã An Bình trên cơ sở 319 ha diện tích tự nhiên và 5.350 người của thị trấn Dĩ An.

Sau khi điều chỉnh, thị trấn Dĩ An có 1.049 ha diện tích tự nhiên, dân số là 24.116 người.

Ngày 13 tháng 1 năm 2011, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 04/NQ-CP về việc thành lập hai thị xã Dĩ An và Thuận An thuộc tỉnh Bình Dương. Theo đó, thành lập phường Dĩ An thuộc thị xã Dĩ An trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của thị trấn Dĩ An.

Sau khi thành lập, phường Dĩ An có 1.044 ha diện tích tự nhiên, dân số là 73.732 người.

Hành chính
Phường Dĩ An được chia thành 9 khu phố: Bình Minh 1, Bình Minh 2, Đông Tân, Nhị Đồng 1, Nhị Đồng 2, Thắng Lợi 1, Thắng Lợi 2, Thống Nhất 1, Thống Nhất 2.

Chú thích

Tham khảo


title: Somaglia

text:
Somaglia là một đô thị ở tỉnh Lodi trong vùng Lombardia của Italia, cách khoảng 50 km về phía đông nam của Milano và khoảng 20 km về phía đông nam của Lodi. Tại thời điểm 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 3.384 người và diện tích là 20,9 km².

Đô thị Somaglia bao gồm các frazione (subdivision) San Martino Pizzolano.

Somaglia giáp các đô thị: Casalpusterlengo, Codogno, Ospedaletto Lodigiano, Senna Lodigiana, Fombio, Calendasco, Guardamiglio.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.somaglia.lo.it/

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Lodi


title: Sceloenopla ambarensis

text:
Sceloenopla ambarensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Santiago-Blay miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Sceloenopla


title: Libnotes infumosa

text:
Libnotes infumosa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Libnotes
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Esténos

text:
Esténos  là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie ở tây nam nước Pháp. Xã nằm ở khu vực có độ cao từ 466-1467 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Garonne


title: Demotispa carinata

text:
Demotispa carinata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Demotispa


title: Ốc hương

text:
{{Speciesbox
| image = Babylonia areolata 01.JPG
| image_caption = Babylonia areolata
| genus = Babylonia
| species = areolata
| authority = (Link, 1807)
| synonyms_ref =
| synonyms =
 Babylonia areolata f. austraoceanensis Lan, 1997
 Babylonia lani Gittenberger & Goud, 2003
 Babylonia magnifica Fraussen & Stratmann, 2005
 Babylonia tessellata (Swainson, 1823)
 Buccinum areolatum Link, 1807 (original combination) Buccinum maculosum Röding, 1798 (Invalid: junior homonym of Buccinum maculosum Martyn, 1784)
 Eburna chemnitziana Fischer von Waldheim, 1807 Eburna tessellata Swainson, 1823
}}
Ốc hương (danh pháp khoa học: Babylonia areolata) là một loài động vật thân mềm thuộc họ Babyloniidae sống ở vùng biển nhiệt đới, phân bố chủ yếu ở biển Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, độ sâu từ 5 – 20 m, sống tại chất đáy cát hoặc bùn cát pha lẫn vỏ động vật thân mềm. Đây là loài nhuyễn thể chân bụng quen thuộc không chỉ với người dân miền biển mà cả với những người ở vùng khác vì thịt ốc hương rất ngon, nó còn là nguồn nguyên liệu để làm những món ăn ngon và có giá rất cao trên thị trường.

 Đặc điểm sinh học
Ốc hương thuộc loại ốc xoắn, vỏ màu vàng điểm các chấm nâu, phân bố khắp các miền cận biển với đáy cát pha bùn, kích cỡ cá thể lớn nhất dài không quá 10cm và nặng khoảng 60g. Nhìn bề ngoài, ốc hương có màu lốm đốm xanh trắng vàng rất sạch đẹp.

Tên gọi ốc hương vì nó được gọi tên theo mùi của ốc ngay cả khi tươi sống đã tỏa ra hương thơm tự nhiên, hấp dẫn và tỏa ra hương vị hấp dẫn khi được nấu chín. Ốc hương chỉ cần luộc không cần thêm gia vị nhưng mùi ốc hương lại bốc thơm như lá dứa, ngát như hoa ngâu, gay gay như riềng.

Thịt ốc hương giòn ngọt, lúc nào cũng tươi, dai, không bở, Đặc biệt ốc rất bổ dưỡng cho sức khỏe con người, thịt ốc có hàm lượng dinh dưỡng cao. Ốc cung cấp nhiều calo, các loại vitamin B không thể thiếu cho hoạt động của não và hệ thần kinh. Ốc không có cholesterol nhưng lại dễ tiêu

Thức ăn của loài ốc hương là mùn bã lắng đọng ở đáy biển và xác thối rữa của các loài thủy sản. Ngoài ra thức ăn của ốc hương còn là động vật. Nó thích ăn các loài động vật thân mềm có 2 mảnh vỏ (trai, sò, nghêu…) và các loài giáp xác (tôm, cua, ghẹ…). Mỗi ngày nó ăn một lượng thức ăn khoảng 12% so với trọng lượng cơ thể của nó. Ở đáy biển, ốc hương sống rải thưa từng đôi một, nhưng khi gặp mồi thì họp đàn dày đặc bu quanh miếng mồi để rúc tỉa.

 Nuôi trồng
Ở Việt Nam, ốc hương được biết đến như mặt hàng thủy hải sản cao cấp, giá bán trên thị trường không dưới 300.000 đồng/kg, còn giá xuất tại hồ từ 200.000 – 250.000 đồng/kg. Diện tích nuôi ốc hương trên địa bàn huyện Ninh Hòa 50 - 70ha, tập trung ở các xã Ninh Thọ, Ninh Hải, Ninh Phú, Ninh Ích, Ninh Hà…  mặt hàng này được ưa chuộng ở thị trường châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, Đài Loan, Singapore. Hiện nay, giá ốc hương trên thị trường nội địa Việt Nam dao động từ 120.000 - 220.000 đồng/kg (tuỳ theo thời điểm), giá xuất khẩu từ 10-15 USD/kg.

Ốc hương được coi là đặc sản quý đang được ngư dân vùng Phú Quốc khai thác và nuôi trồng để xuất khẩu., ốc hương được nuôi với nhiều mô hình đa dạng, tuy nhiên việc chăn nuôi ốc hương cũng không phải là không có những rủi ro nhất định.

Hiện nay, tại Việt Nam đã sản xuất được thức ăn cho ốc hương, tạo điều kiện cho việc nuôi ốc phát triển. Thay vì cho ốc hương ăn thức ăn tươi sống, người nuôi ốc hương có thể dùng viên thức ăn công nghiệp (dạng viên). Đây là loại thức ăn gồm các thành phần bột cá, vỏ sò và một số vitamin có sẵn, thức ăn này làm ốc hương tăng trưởng nhanh và ít bệnh., nó cũng ít làm ô nhiễm môi trường biển nhờ có chất kết dính không làm cho thức ăn tan rã trong nước.

Ốc hương được dùng làm nguyên liệu cho nhiều món ăn ngon như ốc hương nướng - là một đặc sản, ốc hương luộc, ốc hương nhồi.

 Xem thêm
 Ốc móng tay
 Ốc len
 Ốc mỡ

 Chú thích

Tham khảo

 Fraussen K. & Stratmann D. (2013) The family Babyloniidae.'' In: G.T. Poppe & K. Groh (eds), A conchological iconography. Harxheim: Conchbooks. 96 pp., pls 1–48.

A
Động vật được mô tả năm 1807
Động vật thân mềm ăn được
Ốc


title: Melanotus perroti

text:
Melanotus perroti là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Phạm Công Thiện

text:
Phạm Công Thiện (1941–2011) là một thi sĩ, nhà văn, triết gia, học giả và cư sĩ Phật giáo người Việt Nam với pháp danh Nguyên Tánh. Tuy nhận mình là nhà thơ và phủ nhận nghề triết gia, ông vẫn được coi là một triết gia thần đồng, một hiện tượng dị thường của Sài Gòn thập niên 1960 và của Việt Nam với những tư tưởng ít người hiểu và được bộc phát từ hồi còn rất trẻ. Bút danh khác: Hoàng Thu Uyên.

Tiểu sử

Phạm Công Thiện sinh ngày 1 tháng 6 năm 1941 tại Mỹ Tho. Từ tuổi thiếu niên ông đã nổi tiếng thần đồng về ngôn ngữ, năm 15 tuổi đã đọc thông viết thạo năm ngoại ngữ Anh, Pháp, Nhật, Hoa, và Tây Ban Nha, ngoài ra còn biết tiếng Sanskrit và tiếng Latinh.

Năm 1957, 16 tuổi, ông xuất bản cuốn tự điển Anh ngữ tinh âm, nhưng từ vài năm trước đó cho đến khi rời Việt Nam vào năm 1970, ông đã cộng tác với các báo và tạp chí Bông Lúa, Phổ Thông, Bách Khoa, Văn, Giữ Thơm Quê Mẹ. Từ những năm cuối thập niên 1950 ông đi dạy Anh ngữ tại một số trường tại Sài Gòn. Năm 1960, ông khởi sự viết cuốn Ý thức mới trong văn nghệ và triết học khi chưa được 19 tuổi.

Đầu năm 1964, ông chuyển ra Nha Trang sống để an dưỡng sau một cuộc "khủng hoảng tinh thần." Tại đây ông quy y ở chùa Hải Đức, lấy pháp danh Nguyên Tánh. Một thời gian sau ông lại về Sài Gòn.

Từ năm 1966–1968, ông là giám đốc soạn thảo tất cả chương trình giảng dạy cho tất cả các phân khoa của Viện Đại học Vạn Hạnh. Từ năm 1968–1970, giữ chức trưởng phân khoa Văn học và Khoa học Nhân văn của viện đại học. Tại đây ông cũng là sáng lập viên và chủ trương biên tập của tạp chí Tư Tưởng.

Ông rời Việt Nam từ năm 1970, chuyển sang sống ở Israel, Đức, rồi sống lâu dài tại Pháp. Tại đây ông lập gia đình và sau đó làm giáo sư triết học Tây phương của Viện Đại học Toulouse. Năm 1983, ông sang Hoa Kỳ, định cư ở Los Angeles, làm giáo sư ở College of Buddhist Studies. Từ khoảng năm 2005, ông sang cư ngụ tại Houston, tiểu bang Texas cho đến lúc qua đời ngày 8 tháng 3 nằm 2011 (mồng 4 tháng 2 năm Tân Mão).

Tác phẩm

Thơ, văn, tiểu luận
Tiểu luận về Bồ Đề Đạt Ma, tổ sư Thiền tông (Tân Ý Thức, Nha Trang, 1964)
Ý thức mới trong văn nghệ và triết học (An Tiêm, Sài Gòn, 1965; in lần thứ 4, 1970)
Trời tháng Tư (An Tiêm, Sài Gòn, 1966)
Ngày sanh của rắn (Hoa Nắng, Paris, 196?; An Tiêm in chính thức tại Sài Gòn, 1966; Trần Thi in lần mới nhất, California, 1988), thơ.
Im lặng hố thẳm (An Tiêm, Sài Gòn, 1967 và 1969; Phạm Hoàng, 1969)
Hố thẳm của tư tưởng (An Tiêm, Sài Gòn, 1967; Phạm Hoàng in lần thứ 3, 1970)
Mặt trời không bao giờ có thực (An Tiêm, Sài Gòn, 1967; Phạm Hoàng in lần thứ 2, 1969)
Chỉ còn tiếng thơ trên mặt đất – Trở về Rainer Maria Rilke (1969)
Henry Miller (Phạm Hoàng, Sài Gòn, 1969)
Bay đi những cơn mưa phùn (Phạm Hoàng, Sài Gòn, 1970)
Ý thức bùng vỡ (Đồng Nai, Sài Gòn, 1970)
Đi cho hết một đêm hoang vu trên mặt đất (1988)
Sự chuyển động toàn diện của tâm thức trong tư tưởng Phật giáo (1994)
Triết lý Việt Nam về sự vượt biên (1995)
Nguyễn Du, đại thi hào dân tộc (Viện Triết lý Việt Nam và Triết học Thế giới, California, 1996)
Khơi mạch nguồn thơ thi sĩ Seamus Heaney, Giải Nobel Văn Chương 1995 (Viện Triết lý Việt Nam và Triết học Thế giới, California, 1996)
Làm thế nào để trở thành một bậc bồ tát sáng rực khắp bốn phương trời (1998)
Tinh tuý trong sáng của đạo lý Phật giáo (1998)
Trên tất cả đỉnh cao là im lặng (Trần Thi, California, 1988; Văn hóa Sài Gòn tái bản, TP. Hồ Chí Minh, 2009), thơ.
Một đêm siêu hình với Hàn Mặc Tử (2000)
Khai ngôn cho một câu hỏi dễ hiểu: Triết học là gì? (2000)
Đối mặt với 1000 năm cô đơn của Nietzsche (2000)

Dịch phẩm
Tự do đầu tiên và cuối cùng (An Tiêm, Sài Gòn, 1968), dịch của Jiddu Krishnamurti.
Về thể tính của chân lý (Hoàng Đông Phương, Sài Gòn, 1968), dịch của Martin Heidegger.
Triết lý là gì? (An Tiêm, Sài Gòn, 1969), dịch của Martin Heidegger.
Tôi là ai? Đây là người mà chúng ta mong đợi!, dịch của Friedrich Nietzsche.(Phạm Hoàng, Sài Gòn, 1969)
Rèn luyện tâm thuật huyền linh (1991), dịch của Nikos Kazantzakis.

Những tác phẩm khác
Anh ngữ tinh âm tự điển (Hoàng Long, Mỹ Tho, 1957)
Dialogue (Lá Bối, Sài Gòn, 1965), viết chung với Thích Nhất Hạnh, Bùi Giáng, Tam Ích, và Hồ Hữu Tường bằng tiếng Anh và tiếng Pháp.

Đánh giá
 "Phạm Công Thiện ao ước trở thành một nghệ sĩ lớn, như Rimbaud, trong khi nhiều người cầm bút khác lại ca tụng Phạm Công Thiện như là một triết gia. Tôi thì tôi coi Phạm Công Thiện chủ yếu là một nhà thơ và một nhà tuỳ bút. Nói cách khác, theo tôi, Phạm Công Thiện là một nhà thơ trước khi là một nhà tuỳ bút; là một nhà tuỳ bút trước khi là một nhà văn; là một nhà văn trước khi là một nhà tư tưởng; là một nhà tư tưởng trước khi là một người phá phách và là một người phá phách trước khi là một kẻ lập dị. Suốt mấy chục năm nay, Phạm Công Thiện luôn luôn chịu đựng một sự đánh giá bất công cũng như những sự khen ngợi oan ức khi người ta nhìn ông theo một chiều hướng khác, ngược lại."
 "Lúc nào cũng nồng nhiệt. Lúc nào cũng rộng rãi. Lúc nào cũng cực đoan. Có người cực đoan vì đần. Phạm Công Thiện cực đoan nhưng vẫn toát lên vẻ thông minh và rất thông thái. Sự cực đoan ở nhiều người khác gợi lên ấn tượng hẹp hòi và hung bạo. Phạm Công Thiên cực đoan một cách hồn nhiên và vô hại. Bao trùm lên tất cả, ông cực đoan một cách chân thành và duyên dáng. Đọc, thấy ngay ông cực đoan, nhưng không ai nỡ bắt bẻ. Bắt bẻ, tự nhiên có cảm giác là mình tỉnh táo một cách nhỏ nhen [...] Không ít người vẫn cho văn của Phạm Công Thiện là tối tăm. Tôi nghĩ ngược lại. Vấn đề không chừng là ở cách đọc [...] Tôi đã đọc (lại) các tác phẩm của Phạm Công Thiện như đọc những bài thơ. Với một tâm cảm thơ. Và tôi thấy mọi thứ đều dễ dàng. Trong vắt."

Chú thích

Liên kết ngoài
Phạm Công Thiện, trang mạng chính thức (?).
Loạt bài Tưởng niệm Phạm Công Thiện (1941–2011) trên trang Tiền Vệ.
Một số sáng tác của Phạm Công Thiện trên trang văn học Tiền Vệ. Một số tác phẩm thơ: Ngày sanh của rắn (in năm 1966), Trường giang Mỹ Tho (1980), Thơ cho khoảng trống (1989).
Một số bài viết của Phạm Công Thiện trên trang buddhismtoday.
Nguyễn Mạnh Trinh, Thi thi ca thành tôn giáo: Phạm Công Thiện, phusaonline.
Tạp chí Tư Tưởng (1967–1975), cơ quan luận thuyết của Viện Đại học Vạn Hạnh.

Sinh năm 1941
Mất năm 2011
Người Mỹ Tho
Nhà báo Việt Nam
Nhà thơ Việt Nam thời kỳ 1945–1975
Nhà văn Việt Nam thời kỳ 1945–1975
P
Dịch giả Việt Nam
Nhà văn Việt Nam Cộng hòa
Nhà thơ Việt Nam Cộng hòa
Giáo sư gốc Việt
Người Pháp gốc Việt


title: Nàng (phim)

text:
Nàng là một bộ phim tình cảm - tâm lý xã hội của đạo diễn Lê Mộng Hoàng, ra mắt năm 1970.

Lịch sử
Truyện phim dựa theo tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Bùi Hoàng Thư.

Nội dung
Truyện phim kể về cuộc đời một cô gái mồ côi rất khó khăn để hòa nhập cuộc sống, nhưng bằng nghị lực của mình, cô đã vượt qua mọi trở ngại, mọi gian khổ để tồn tại và sống cho đúng chữ NHÂN trong cuộc sống.

Diễn viên
 Thẩm Thúy Hằng
 La Thoại Tân
 Xuân Dung
 Trần Quang
 Cao Huynh
 Việt Hùng
 Phương Hoài Trân
 Thiên Kim
 Diễm Kiều
 Mỹ Chi
 Tôn Thất Cần
 Văn Giai
 Lý Quốc Mậu
 Cẩm Hồng
 Thuỳ Linh
 Kim Liên
 Bé Xuân Thúy

Ê-kíp
 Giám đốc thương mại: Đặng Khánh Nguyên
 Âm thanh: Nguyễn Quang Hạ, Lê Văn Kính

Nhạc phim
 Ca khúc chủ đề: Tình lỡ
 Sáng tác: Thanh Bình
Trình bày: Khánh Ly

Vinh danh
 Giải Tượng vàng - Đại hội Điện ảnh Á châu lần thứ 17 (Đài Loan)

Chú thích

Phim do Lê Mộng Hoàng đạo diễn
Phim Việt Nam
Phim tâm lý Việt Nam
Phim lãng mạn Việt Nam
Phim dựa theo tác phẩm của nhà văn
Phim năm 1970