title: Văn minh Mycenae

text:
Văn minh Mycenae hay Hy Lạp thời kỳ Mycenae là giai đoạn cuối cùng của thời đại đồ đồng tại Hy Lạp, kéo dài từ khoảng năm 1750 TCN - 1050 TCN. Giai đoạn Mycenae là đại diện đầu tiên của nền văn minh Hy Lạp tiên tiến và đặc sắc với tổ chức nhà nước tập trung, quy hoạch đô thị, các tác phẩm nghệ thuật và hệ thống chữ viết. Người Mycenae là những thổ dân Hy Lạp, do sự tiếp xúc lâu đời với văn minh Minos đảo Crete và các văn hóa Địa Trung Hải mà phát triển một nền văn hóa chính trị xã hội tinh vi hơn mang bản sắc của riêng họ. Di chỉ định danh nền văn minh này là thành cổ Mycenae. Một số trung tâm dân cư lớn khác phải kể đến là Pylos, Tiryns, Midea ở Peloponnese, Orchomenos, Thebes, Athens ở miền Trung Hy Lạp và Iolcos ở Thessaly. Một số nơi chịu ảnh hưởng của văn hóa Mycenae hoặc có các khu định cư của người Mycenae là Epirus, Macedonia, nhiều đảo ở Biển Aegean, bờ biển phía tây nam của Tiểu Á, Levant, Síp, và Ý.

Người Hy Lạp Mycenae đã có nhiều phát kiến mới mẻ trong lĩnh vực kỹ thuật, kiến trúc và cơ sở hạ tầng quân sự, đi đôi với nền kinh tế dựa chủ yếu vào mạng lưới thương mại rộng lớn bao phủ vùng Địa Trung Hải. Hệ chữ âm tiết Linear B của họ cung cấp cho ta những bằng chứng đầu tiên về tiếng Hy Lạp Ấn-Âu. Tôn giáo của họ đã bao gồm sẵn một số vị thần xuất hiện sau này trong Hệ thống thần Hy Lạp cổ điển. Xã hội Hy Lạp giai đoạn Mycenae bị chi phối bởi giới tinh hoa chiến binh, và thực chất là một mạng lưới các thị quốc lấy cung điện làm trung tâm, có điểm chung là hệ thống phân tầng, chính trị, xã hội và kinh tế rất phát triển. Thể chế chính trị của văn minh Mycenae là chế độ quân chủ, với người đứng đầu là Anax (tương đương vua).

Văn minh Mycenae suy tàn sau sự sụp đổ Thời đại đồ đồng tại khu vực miền đông Địa Trung Hải. Giai đoạn Mycenae được tiếp nối bởi giai đoạn tăm tối (không có bất cứ văn liệu nào sót lại từ giai đoạn này), chuyển tiếp sang thời kỳ Cổ điển với các thành bang phi tập trung hóa và sự áp dụng công cụ bằng sắt vào sản xuất. Nguyên nhân của sự sụp đổ Mycenae vẫn chưa sáng tỏ, có thuyết cho rằng đó là do các cuộc xâm lăng của người Dorian hoặc "Hải nhân", có thuyết thì cho rằng là do sự biến đổi khí hậu. Thời kỳ Mycenae là bối cảnh của nhiều tác phẩm văn học và thần thoại Hy Lạp cổ điển, bao gồm huyền tích cuộc chiến thành Troia rất nổi tiếng.

Niên biểu

Thời đại đồ đồng tại lục địa Hy Lạp thường được các nhà khảo cổ học hiện đại đặt tên là "thời kỳ Hellas" (Helladic period) theo danh xưng Hellas của người Hy Lạp. Thời kỳ này được chia thành ba phân kỳ: Hellas Sớm (EH hay Early Helladic, từ khoảng 3200–2000 TCN) là giai đoạn thịnh vượng gắn liền với sự áp dụng kim khí vào sản xuất và sự phát triển của công nghệ, kinh tế và tổ chức xã hội. Hellas Trung (MH hay Middle Helladic, từ khoảng 2000–1700/1675 TCN ) là giai đoạn phát triển trì trệ, gắn liền với các ngôi nhà kiểu-megaron và các khu chôn cất bằng mộ đá khoét (cist grave). Phần cuối của Hellas Trung được gọi là Hellas Trung III (từ khoảng 1750–1675 TCN), cùng với giai đoạn Hellas Muộn tiếp sau (LH hay Late Helladic, từ khoảng 1700/1675–1050 TCN), gần như trùng khớp với thời kỳ văn minh Mycenae.

Hellas Muộn được phân tiếp thành LHI và LHII, trùng với giai đoạn giữa của văn minh Mycenae (từ khoảng 1700/1675–1420 TCN), tức là giai đoạn bành trướng, và thời kỳ LHIII (từ khoảng 1420–1050 TCN), tức là giai đoạn suy tàn của văn minh Mycenae. Thời kỳ chuyển tiếp từ đồ đồng sang đồ sắt ở Hy Lạp được gọi là Cận-Mycenae (Sub-Mycenaean, từ khoảng 1050–1000 TCN).

Nghiên cứu mới đây của Alex Knodell (2021) cho rằng người Mycenae bắt đầu thôn tính Peloponnesos kể từ Hellas Trung III (khoảng 1750–1675 TCN), và đề xuất chia Mycenae thành ba giai đoạn văn hóa: Mycenae Sớm (Early Mycenaean, khoảng 1750–1400 TCN), Đồ đồng Cung điện (Palatial Bronze Age, khoảng 1400–1200 TCN), và Đồ đồng Hậu cung điện (Postpalatial Bronze Age, khoảng 1200–1050 TCN).

Giai đoạn Mycenae Sớm (k. 1750-1400 TCN):

Giai đoạn Đồ đồng Cung điện (k. 1400-1200 TCN):

Giai đoạn Đồ đồng Hậu cung điện (k. 1200-1050 TCN):

Lược sử

Giai đoạn Mycenae Sớm và thời kỳ Mộ Hầm (k. 1750–1400 TCN)

Hiện có rất nhiều giả thuyết khác nhau về nguồn gốc của văn minh Mycenae. Một giả thuyết cho rằng nền văn minh Mycenae là kết quả của sự áp đặt văn hóa ngoại lai lên văn hóa thổ dân tiền-Mycenae sau sự xâm lăng của người Ấn-Âu từ thảo nguyên Á-Âu. Tuy nhiên, vào thời kỳ đồ đồng, văn hóa vật chất tại khu vực biển Aegea và văn hóa vật chất tại các vùng thảo nguyên phía bắc khác biệt nhau rất lớn. Một giả thuyết khác cho rằng văn hóa Mycenae ở Hy Lạp xuất hiện từ khoảng năm 3.000 TCN sau khi người Ấn-Âu di cư vào khu vực dân số thưa thớt; có thuyết cho rằng thời kỳ Mycenae đã xuất hiện từ tận thiên niên kỷ 7 TCN (cùng với sự lan rộng của nông nghiệp), nhưng cũng có ước tính khiêm tốn hơn kiểu như 1.600 TCN (cùng với sự phổ biến của công nghệ xe ngựa). Trích dẫn nghiên cứu di truyền năm 2017 thực hiện bởi Lazaridis và cộng sự, "người Minos và người Mycenae khá giống nhau về mặt di truyền, [nhưng] người Mycenae khác với người Minos ở chỗ họ có thêm thành phần di truyền từ tổ tiên có quan hệ với những dân tộc săn bắn-hái lượm ở Đông Âu và Siberia, được thừa kế thông qua một nguồn lân cận có quan hệ với cư dân vùng thảo nguyên Á-Âu hoặc Armenia." Tuy nhiên, Lazaridis et al. thừa nhận rằng nghiên cứu của họ "không giải quyết được cuộc tranh luận" về nguồn gốc người Mycenae. Nhà sử học Bernard Sergent nhận xét rằng vấn đề này sẽ không thể được lý giải nếu chỉ dựa vào mỗi khảo cổ, và phần lớn người theo chủ nghĩa dân tộc Hy Lạp tin rằng người Mycenae nói một ngôn ngữ Minos phi-Ấn-Âu trước khi các văn tự Linear B được giải mã vào năm 1952.

Bất chấp những tranh cãi học thuật nêu trên, các nhà Mycenae học hiện đại quy ước thời kỳ Mycenae bắt đầu từ khoảng năm 1750 TCN, tức là sớm hơn giai đoạn Mộ Hầm (Shaft Graves), có cội nguồn từ bối cảnh văn hóa-xã hội địa phương của thời kỳ đồ đồng sớm và trung trên lục địa Hy Lạp và sự du nhập văn hóa từ đảo Crete thuộc Minos. Tới cuối thời Đồ đồng trung (khoảng 1700/1675 TCN), dân số và các khu định cư trên đất Hy Lạp bùng nổ. Một số trung tâm quyền lực thống trị bởi tầng lớp chiến binh nổi lên ở phía nam lục địa Hy Lạp; cấu trúc định cư điển hình thời bấy giờ là loại nhà megaron sơ khai, tuy vậy cũng có một số cấu trúc phức tạp hơn chính là tiền thân của những phức hợp cung điện xuất hiện sau này. Một số di chỉ thời kỳ này vẫn còn chứng tích của những bức tường phòng thủ khổng lồ.

Các nhà khảo cổ hiện đang khai quật được ngày càng nhiều khu mộ mới hoàng tráng hơn, kèm theo những cổ vật rất quý giá. Điểm đặc trưng của thời kỳ đầu Mycenae là những khu mộ hầm (shaft tomb), hình thức chôn cất tầng lớp tinh hoa phổ biến nhất. Đàn ông địa vị cao thường được mai táng với mặt nạ bằng vàng và áo giáp nghi thức, còn đàn bà thì đội vương miện vàng và vận y phục kèm trang sức thếp vàng. Các khu mộ hầm hoàng gia tại Mycenae, chủ yếu ở Vòng mộ A và B, cho thấy vương triều thống trị nói tiếng Hy Lạp bản địa, và sức mạnh kinh tế của họ phụ thuộc rất lớn vào thương mại đường biển.

Trong thời kỳ này, các trung tâm Mycenae ngày càng gia tăng tiếp xúc với thế giới bên ngoài, đặc biệt là với các trung tâm Cyclades và Minos đảo Crete. Sự hiện diện của người Mycenae dường như được mô tả trên bức bích họa tại Akrotiri, trên đảo Thera, mô tả nhiều chiến binh đội mũ giáp làm từ ngà lợn rừng rất đặc trưng của người Mycenae. Vào đầu thế kỷ 15 TCN, đồ gốm Mycenae xuất hiện ở bờ phía tây Tiểu Á, tại Miletus và Troia, Cyprus, Lebanon, Palestine và Ai Cập.

Vào cuối thời kỳ Mộ Hầm, kiểu mộ an táng hoành tráng hơn cho giới tinh hoa thay thế kiểu mộ hầm cũ, gọi là tholos hay mộ tổ ong: các gian chôn cất có dạng hình tròn lớn, với mái vòm cao và lối vào thẳng được lấp đá hai bên.

Thời kỳ Koine/Đồ đồng Cung điện (k. 1400 TCN–1200 TCN)

Vụ phun trào núi lửa Thera, xảy ra vào khoảng năm 1500 TCN dựa trên dữ liệu khảo cổ, đã dẫn đến sự suy tàn của văn minh Minos trên đảo Crete. Tuy nhiên, Erkan Aydar et al. (2021) sử dụng phương pháp C14 hiệu chỉnh, dựa trên mẫu tro núi lửa và bản ghi sóng thần phía tây nam Thổ Nhĩ Kỳ, xác định niên đại của vụ phun trào vào cuối kỷ Hellas I, tức khoảng năm 1633 TCN. Sự biến này đã tạo cơ hội cho người Mycenae mở rộng cầu ảnh hưởng ra khắp vùng Aegea. Khoảng năm 1450 TCN, Mycenae chiếm đóng đảo Crete, và thôn tính nhiều hòn đảo ở Aegea, lan tới tận đảo Rhodes. Người Mycenae trở thành bá quyền khu vực và khởi phát kỷ nguyên Mycenae 'Koine' (tiếng Hy Lạp: Κοινή, nghĩa là "thông dụng, phổ biến, chung"), khi một nền văn hóa duy nhất chi phối toàn bộ lục địa Hy Lạp và Aegea.

Từ đầu thế kỷ thứ 14 TCN trở đi, Mycenae tận dụng thời cơ theo sau sự sụp đổ của văn minh Minos ở Địa Trung Hải và mở rộng mạng lưới thương mại của họ tới đảo Síp, Amman ở Cận Đông, Apulia ở Ý và Tây Ban Nha. Từ khoảng năm 1400 TCN, những ghi chép sớm nhất bằng hệ chữ Linear B tiếng Hy Lạp xuất hiện tại cung điện Knossos, phỏng theo chữ Linear A tiền thân phát minh bởi người Minos. Hệ chữ mới lan rộng khắp Hy Lạp đại lục và cung cấp cho hậu thế những cái nhìn sâu sắc về bộ máy hành chính tại các thị quốc Mycenae. Tuy vậy, bằng chứng khảo cổ hiện giờ vẫn còn quá rời rạc để có thể phục dựng tình hình chính trị tại Hy Lạp thời kỳ đồ đồng.

Các cuộc khai quật khảo cổ tại Miletus, tây nam Tiểu Á, đã phát hiện được một khu định cư Mycenae ở đó vào khoảng năm 1450 TCN, thay thế cơ sở trước đó của người Minos. Di chỉ này trở thành một trung tâm Mycenae cỡ lớn thịnh vượng cho đến thế kỷ 12 TCN. Ngoài các bằng chứng khảo cổ, sự bành trướng của người Mycenae đã được chứng thực từ việc khảo cứu các thư tịch của người Hitti. Họ chép rằng Miletos (Milawata trong tiếng Hitti) là một bản doanh của người Mycenae tại Tiểu Á. Các địa điểm lân cận như Iasus và Ephesus cũng có dấu hiệu bị ảnh hưởng bởi văn hóa Mycenae.

Đồng thời, các cung điện đồ sộ mọc lên như nấm ở các trung tâm Mycenae đại lục. Những cấu trúc cung điện sớm nhất là các tòa nhà kiểu megaron, chẳng hạn như Menelaion ở Sparta, Lakonia. Các cung điện dạng chuẩn có niên đại từ khoảng năm 1400 TCN, cũng là thời điểm các công sự đá hộc dạng Cyclop được dựng lên tại Mycenae và Tiryns. Nhiều cung điện được xây dựng tại Midea và Pylos ở Peloponnese; Athens, Eleusis, Thebes và Orchomenos ở miền Trung Hy Lạp; và trung tâm Mycenae cực bắc Iolcos, ở Thessaly. Cung điện Knossos ở Crete của người Minos được tu bổ thêm một phòng đặt ngai vàng theo phong cách Mycenae. Tất cả các trung tâm dân cư nêu trên đều nằm dưới sự cai quản của các quân chủ, gọi là wanax (Linear B: wa-na-ka) trong tiếng Hy Lạp Mycenae.

Can thiệp tại vùng Tiểu Á
Thư tịch Hitti có nhắc đến một chính thể gọi là Ahhiyawa tọa lạc ở tây Tiểu Á từ khoảng năm 1400-1220 TCN. Ahhiyawa nhiều khả năng là tên gọi người Hy Lạp Mycenae trong tiếng Hitti (Homeros gọi người Mycenae là người Achaea), tuy vậy phạm vi địa lý của nó không được nhắc đến một cách chi tiết hơn. Các vị vua Ahhiyawa dường như có vị thế quân sự và ngoại giao ngang hàng với vua Hitti. Hơn nữa, Ahhiyawan có khả năng can thiệp chính sự tại vùng Tiểu Á, ủng hộ các cuộc khởi nghĩa chống-Hitti, hoặc lập các vương chư hầu đế mở rộng tầm ảnh hưởng.

Vào khoảng năm 1400 TCN, văn liệu Hitti có nhắc đến chiến dịch của của vị tướng Ahhiyawa tên là Attarsiya (có lẽ là phiên âm tiếng Hitti của Atreus tiếng Hy Lạp), tấn công các chư hầu của Hitti ở miền tây Tiểu Á. Khoảng năm 1315 TCN, Ahhiyawa hậu thuẫn cuộc nổi dậy của nước chư hầu Arzawa chống lại Hitti. Cùng thời điểm đó, Ahhiyawa dường như kiểm soát một số hòn đảo ở Aegea theo các cứ liệu khảo cổ. Dưới đời vua Hattusili III của Hitti (khoảng 1267–1237 TCN), vua của Ahhiyawa được tôn là "Vị vua vĩ đại" và sánh bằng các quân chủ vĩ đại thời đồ đồng khác, bao gồm: vua của Ai Cập, Babylon và Assyria. Có lần, một vị thủ lĩnh tên là Piyama-Radu nổi lên chống Hitti, được vua xứ Ahhiyawa ủng hộ, ông quấy nhiễu vùng Wilusa và xâm chiếm đảo Lesbos, mà sau này được cắt cho vương quốc Ahhiyawa.

Tranh chấp Hitti-Ahhiyawa ở Wilusa (tên thành Troia trong tiếng Hitti) có lẽ là bối cảnh lịch sử của văn tập xoay quanh cuộc chiến thành Troia. Do sự bất ổn này, vua Hitti trao đổi thư từ với vua Ahhiyawa để tìm cách khôi phục hòa bình khu vực. Thư tịch Hitti chép rằng Tawagalawa là em trai của vua Ahhiyawa, cái tên đó có lẽ là phiên âm tiếng Hitti của danh xưng Eteocles của tiếng Hy Lạp.

Thời kỳ Sụp đổ/Đồ đồng Hậu cung điện (k. 1200–1050 TCN)

Suy yếu và phục hưng

Khoảng năm 1250 TCN, nhiều thị quốc Hy Lạp bị tổn hại không rõ lý do. Ở Boeotia, Thebes bị thiêu rụi vào cùng năm hoặc muộn hơn một chút. Orchomenos gần đó chịu chung số phận, còn các thành lũy Gla ở Boeotia đều tan hoang. Tại Peloponnese, một số kiến trúc xung quanh thành Mycenae bị tấn công và thiêu rụi.

Sự kiện này có lẽ đã thúc đẩy quy mô và chất lượng các công sự tại Hy Lạp sau này. Trong một số trường hợp, người ta còn đào thêm những đường hầm dẫn đến những bể nước ngầm. Tiryns, Midea và Athens mở rộng hệ thống phòng thủ với những bức tường kiểu cyclop. Thành lũy tại Mycenae được tu bổ kiên cố gấp đôi. Cổng Sư tử tại Mycenae là một phần thành quả của quá trình mở rộng đó.

Theo sau làn sóng hủy diệt nêu trên, văn hóa Mycenae có một thời gian ngắn ngủi phục hưng. Hy Lạp Mycenae vẫn giữ được tầm ảnh hưởng rộng lớn và vẫn được người Hitti đề cao. Khoảng năm 1220 TCN, vua của Ahhiyawa một lần nữa hậu thuẫn cuộc nổi dậy chống Hitti ở phía tây Tiểu Á. Thư tịch Hitti đương thời thông báo các tàu thuyền Ahhiyawa nên tránh các cảng do Assyria kiểm soát, vì một lệnh cấm vận hiện đang được áp đặt lên Assyria. Nhìn chung, vào nửa sau thế kỷ 13 TCN, hoạt động thương mại bên phần phía đông Địa Trung Hải bị suy giảm, phần lớn là bởi tình hình chính trị bất ổn trong khu vực.

Sụp đổ
Không có biện pháp phòng thủ nào có thể ngăn chặn được sự tàn phá và sụp đổ cuối cùng của các thành bang Mycenae. Làn sóng hủy diệt thứ hai ập đến với Mycenae vào khoảng năm 1190 TCN hoặc ngay sau đó. Sự kiện này chấm dứt vị thế cường quốc của Mycenae. Quy mô dân số ở các di chỉ bị giảm sút đáng kể trong giai đoạn này. Cung điện Pylos ở tây nam Peloponnese bị phá hủy vào khoảng năm 1180 TCN. Kho văn liệu Linear B ở đó được bảo quản tới thời này bởi sức nóng của ngọn lửa thiêu rụi cung điện, và chúng có đề cập đến một cuộc phòng thủ vội vã, nhưng không nói rõ ai là kẻ tấn công.

Nguyên nhân

Giới học giả hiện nay có nhiều giả thuyết về nguyên nhân của sự sụp đổ văn minh Mycenae, nhưng vẫn chưa có lời giải thích thỏa đáng nào được đưa ra. Hai giả thuyết phổ biến nhất là sự dịch chuyển dân cư do nạn xâm lăng, hoặc xung đột nội bộ.

Giả thuyết cuộc xâm lược của người Dorian, theo truyền thống Hy Lạp cổ đại, dẫn đến sự kết thúc của thời kỳ Mycenae, được hỗ trợ bởi nhiều bằng chứng khảo cổ, ví dụ như các loại hình chôn cất mới kiểu như mộ kist và sự thay thế tiếng Hy Lạp Mycenae bằng phương ngữ Doric Hy Lạp. Có vẻ như người Dorian đã dần dần di chuyển về phía nam, tàn phá lãnh thổ và thể chỗ các trung tâm dân cư Mycenae. Một loại gốm mới xuất hiện, gọi là "Barbarian Ware" vì nó được cho là thuộc về những kẻ xâm lược từ phương bắc. Mặt khác, sự sụp đổ của Hy Lạp Mycenae trùng với hoạt động của các dân tộc biển ở Đông Địa Trung Hải. Họ gây ra sự tàn phá trên diện rộng ở Tiểu Á và Levant rồi cuối cùng bị pharaon Ramesses III đánh bại vào khoảng năm 1175 TCN. Một nhóm dân thuộc liên minh các tộc Biển trên được gọi là Eqwesh, dường như có liên hệ với vương quốc Ahhiyawa trong các bản khắc của người Hitti.

Tổ chức chính trị

Tiểu quốc cung điện
Các tiểu quốc cung điện Mycenae (palatial states) vẫn được ghi nhớ trong văn học và thần thoại Hy Lạp sau này (ví dụ, Danh mục Tàu thuyền trong Iliad) và đã được xác thực bởi nhiều công trình nghiên cứu khảo cổ. Mỗi tiểu quốc Mycenae sẽ được trị vì từ một cung điện trung tâm. Lãnh thổ của các tiểu quốc sẽ được chia tiếp thành các tỉnh. Mỗi tỉnh lại được chia tiếp thành các da-mo, hay quận. Lãnh thổ của các tiểu quốc dường như tương đối rộng lớn, bao gồm nhiều cung điện và thành lũy bên ngoài lãnh thổ của thành phố chính. Chẳng hạn, Gla tại Boeotia thuộc quyền kiểm soát của thị quốc Orchomenos lân cận. Ngoài ra, cung điện Mycenae có lẽ từng cai trị một lãnh thổ lớn gấp 2-3 lần các tiểu quốc cung điện khác ở Hy Lạp lúc bấy giờ. Lãnh thổ thành Mycenae bao gồm các trung tâm dân cư Tiryns và Nauplion, có vẻ như đều được cai trị bởi thân tộc của vương triều tại Mycenae.

Các văn liệu Linear B được khai quật còn quá rời rạc để tái tạo bối cảnh chính trị thời kỳ Mycenae, và ta vẫn chưa thể phủ nhận hoặc công nhận sự tồn tại của một nhà nước Mycenae thống nhất. Mặt khác, các ghi chép của người Hitti và Ai Cập đương thời dường như chỉ tới một nhà nước Hy Lạp duy nhất dưới quyền một "Vị vua vĩ đại". Dựa trên cứ liệu khảo cổ, các tiểu quốc xưa có lẽ đã liên minh với nhau. Nếu thực sự từng có một nhà nước Hy Lạp Mycenae thống nhất, thì thủ đô của đất nước đó có lẽ là Thebes hoặc Mycenae.

Xã hội và hành chính

Các thôn làng thời kỳ đồ đá mới (6000 TCN) đóng vai trò nền tảng cho văn hóa chính trị thời kỳ đồ đồng ở Hy Lạp. Phần lớn các văn tự Linear B còn sót lại đều ghi chép các vấn đề hành chính và có tính hệ thống rất cao, với thuật ngữ, tính toán thuế khoán và hậu cần phân phối cực kỳ nhất quán. Kho lưu trữ ở Pylos thường được coi là đại diện tiêu biểu nhất của khái niệm đó.

Quân chủ của một tiểu quốc, gọi là Wanax (ϝάναξ), đảm nhận vai trò tôn giáo, và có lẽ đảm nhận cả vai trò quân sự lẫn pháp trị. Wanax giám sát hầu hết các khía cạnh của sinh hoạt nội cung, từ yến hội tôn giáo đến sự phân phối hàng hóa, thợ thủ công và quân đội. Dưới quyền Wanax là lāwāgetas ("lãnh đạo của nhân dân"), đóng vai trò tôn giáo. Quyền hạn của lāwāgetas chỉ nằm dưới wanax, nhưng đôi khi cũng trùng hợp với wanax. Wanax và lāwāgetas đứng đầu tầng lớp quý tộc quân sự gọi là eqeta. Đất đai thuộc quyền chiếm hữu của wanax được gọi là témenos (te-me-no). Thư tịch Pylos có nhắc đến một người tên là Enkhelyawon nhưng không rõ địa vị, rất có thể là tên một vị vua.

Dưới wanax còn có nhiều chức quan khác, chẳng hạn như ko-re-te (koreter, "đốc"), po-ro-ko-re-te (prokoreter, "đại biểu") và da-mo-ko-ro (damokoros, "kẻ trông nom damos", có lẽ là một chức quan cấp xã). Hội đồng các bô lão được gọi là ke-ro-si-ja (so sánh với γερουσία, gerousía). Quan chức cấp xã thời Mycenae còn được gọi là basileus, song sau này được dùng để chỉ vua chúa.

Xã hội Mycenae dường như được chia thành hai nhóm người tự do: đoàn tùy tùng của nhà vua thực hiện các nhiệm vụ hành chính tại cung điện, và dân đen hay còn gọi là da-mo.

Kiến trúc

Cung điện

Các cung điện ở Mycenae, Tiryns và Pylos được xây dựng trên các đỉnh đồi hoặc mỏm đá, quan sát bao quát cảnh vật xung quanh. Những cung điện được bảo tồn tốt nhất là Pylos và Tiryns. Ở miền Trung Hy Lạp, Thebes và Orchomenos chỉ mới được phát lộ một phần. Cung điện thời kỳ Mycenae tại thủ đô Athens đã bị phá hủy gần như hoàn toàn. Các nhà khảo cổ cũng đã phát hiện một cấu trúc giống cung điện tại Dimini ở Thessaly, có lẽ chính là thành Iolcos cổ đại. Một cung điện Mycenae cũng đã được phát lộ tại Laconia, gần ngôi làng Xirokambi hiện đại.

Các cấu trúc cung điện trên lục địa Hy Lạp có một số điểm chung. Tâm điểm khía cạnh chính trị xã hội của cung điện Mycenae là phòng megaron, hay còn gọi là phòng ngai vàng. Giữa căn phòng là nền lò bếp, bao quanh bởi bốn cái cột và ngai vàng thường được đặt ở bên phải lối vào phòng. Megaron được trang trí rất xa hoa, phô trương quyền uy của kẻ cai trị. Tranh tường cung điện rất đồng nhất trên toàn Hy Lạp. Các bức tranh tường phác họa các loài thủy sinh như bạch tuộc và cá heo. Trước lối vào megaron là một sảnh (court), dẫn vào bởi propylon. Xung quanh megaron là các  khoảng sân trong lộ thiên dẫn đến các phòng khác nhau, chẳng hạn như nhà kho, thủ công xưởng, sân chầu và khu sinh hoạt.

Thành lũy

Các thành lũy thường được xây dựng kèm với các cung điện Mycenae. Các trung tâm dân cư chính đều được phòng thủ rất vững chãi và thường tọa lạc ở nơi cao ráo như Acropolis của Athens, Tiryns và Mycenae, hoặc tại các đồng bằng ven biển như Gla. Người Mycenae đánh giá cao tính biểu tượng của chiến tranh, điều mà được thể hiện thông qua kiến trúc phòng thủ rất đáng gờm của họ.

Người Mycenae sử dụng các khối đá khổng lồ không được cắt đẽo, dày hơn 8 m và nặng tới vài tấn, để xây dựng những bức tường cố thủ, được các nhà khảo cổ học đời sau gọi là kiểu kiến trúc khối đá hộc hoặc khối đá Cyclop (Cyclopean masonry). Họ không sử dụng vữa hoặc đất sét để kết dính các tảng đá với nhau, mà chỉ lấp phần khe bằng đá vôi. Phía trên tường thành đủ rộng để tạo thành một lối đi, với lan can (parapet) phòng thủ hẹp ở mép ngoài và có dạng răng cưa hình vòng. Thuật ngữ Cyclop nguyên là tên người Hy Lạp Cổ điển sau này đặt cho những kiến trúc Mycenae, vì họ cho rằng chỉ những người khổng lồ độc nhãn trong thần thoại mới có khả năng xây những công trình cự thạch như vậy. Tuy vậy, kiểu xây dựng khối đá hộc chỉ xuất hiện xung quanh các cổng lối vào. Người Mycenae biết vận dụng kỹ thuật tam giác hạ tải (relieving triangle) phía trên khối rầm đỡ, đôi khi được khỏa lấp bằng chất liệu đá nhẹ hơn, trong các công trình cự thạch.

Công sự Mycenae chủ yếu được xây dựng theo phong cách khối đá Cyclop, điển hình là các thành Mycenae, Tiryns, Argos, Crisa và Athens; các tảng đá nhỏ hơn được sử dụng ở Midea và các phiến đá vôi lớn được sử dụng ở Gla. Tại các khu định cư Mycenae ở Epirus, Cyprus và phía tây Tiểu Á, các bức tường kiểu Cyclop cũng đã được phát hiện. Các ngôi thành cũng được dựng lên ở các vị trí chiến lược. Hệ thống công sự Mycenae còn bao gồm: bể nước bí mật, đường hầm, cửa phá vây (sally port) và đồn nhô ra (projecting bastion) để bảo vệ các lối vào thành. Cung điện Pylos tuy là trung tâm quyền lực, nghịch lý dường như lại không có tường thành bảo vệ.

Xem thêm
 Mycenae
 Tiếng Hy Lạp Mycenae
 Linear B
 Niên đại Hellas
 Thời đại đồ đồng
 Thời kỳ Homeros

Chú thích

Trích dẫn

Nguồn tham khảo

 books

Wood J. R., Hsu, Y-T and Bell, C. 2021 Sending Laurion Back to the Future: Bronze Age Silver and the Source of Confusion, Internet Archaeology 56. https://doi.org/10.11141/ia.56.9

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Văn hóa Hy Lạp cổ đại
Thời đại lịch sử
Hy Lạp cổ đại


title: Trentepohlia brevifusa

text:
Trentepohlia brevifusa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Donacia crassipes

text:
Donacia crassipes là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1775.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Donacia


title: Bad Oeynhausen

text:
Bad Oeynhausen () là một thị xã ở huyện Minden-Lübbecke, bang Nordrhein-Westfalen, Đức.

Bad Oeynhausen nằm bên hai bờ sông Weser.
Các đơn vị giáp ranh:

Các khu vực dân cư
Bay Oeynhausen bao gồm 8 khu dân cư:

Đô thị kết nghĩa
  Fismes (Grand Est, Pháp) (originally a twin town to Eidinghausen)
  Wear Valley (Anh)
  Inowrocław (Ba Lan)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức

Thị trấn ở Nordrhein-Westfalen


title: Angaïs

text:
Angaïs (Angais [an'gajs] in Occitan) là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Nouvelle-Aquitaine ở tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 235 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: 3687 Dzus

text:
3687 Dzus (A908 TC) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 7 tháng 10 năm 1908 bởi Kopff, A. ở Heidelberg.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 3687 Dzus

Được phát hiện bởi August Kopff
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1908
Tiểu hành tinh kiểu Ch (SMASS)
Tiểu hành tinh được đánh số
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Coelioxys otomita

text:
Coelioxys otomita là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cresson mô tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

O
Động vật được mô tả năm 1878


title: Onzo

text:
Onzo là một đô thị ở tỉnh Savona ở vùng Liguria của Ý, có khoảng cách khoảng 80 km về phía tây nam của Genoa và khoảng 45 km về phía tây nam của Savona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 217 người và diện tích là 8,2 km².

Đô thị Onzo có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Varavo Superiore, Varavo Inferiore, Ponterotto, Menezzo, Costa, và Capitolo.

Onzo giáp các đô thị: Aquila di Arroscia, Casanova Lerrone, Castelbianco, Nasino, Ortovero, Ranzo, và Vendone.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Savona


title: Trợ giúp pháp lý

text:
Trợ giúp pháp lý (hay còn gọi là Bảo trợ tư pháp) là việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho một số đối tượng không có khả năng tài chính để tiếp cận các dịch vụ pháp lý có thu phí, giúp họ bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Đối tượng được hưởng trợ giúp pháp lý thường là người nghèo và các đối tượng yếu thế khác.

Việt Nam

Ở Việt Nam, hệ thống các cơ quan trợ giúp pháp lý được thành lập từ năm 1997 theo Quyết định số 734/QĐ-TTg ngày 06 tháng 9 năm 1997 của Thủ tướng Chính phủViệt Nam.

Luật Trợ giúp pháp lý đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XI, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày 29 tháng 6 năm 2006. Người được trợ giúp pháp lý theo Luật này bao gồm:
 Người nghèo.
 Người có công với cách mạng.
 Người già cô đơn, người tàn tật và trẻ em không nơi nương tựa.
 Người dân tộc thiểu số thường trú ở vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

Người thực hiện trợ giúp pháp lý được gọi là Trợ giúp viên pháp lý.

Tham khảo

Luật pháp
Thuật ngữ pháp lý
Nhân quyền theo chủ đề


title: Buzen, Fukuoka

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Fukuoka, Nhật Bản. Thành phố được thành lập vào ngày 10 tháng 4 năm 1955. Đến năm 2003, dân số thành phố là 28.580 người, với diện tích 111.13 km², mật độ 257,18 người/km².

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Buzen official website

Thành phố tỉnh Fukuoka


title: Cướp biển vùng Caribbean (loạt phim)

text:
Cướp biển vùng Caribbean là một loạt phim giả tưởng thể loại anh hùng dân gian do Jerry Bruckheimer sản xuất và dựa trên chủ đề trò chơi trong công viên cùng tên của hãng Walt Disney Pictures. Những đạo diễn của loạt phim bao gồm Gore Verbinski (1–3), Rob Marshall (4) và Joachim Rønning cùng Espen Sandberg (5). Kịch bản phim được viết chủ yếu bởi bộ đôi Ted Elliot và Terry Rossio (1–4), các biên kịch phụ khác bao gồm Stuart Beattie (1), Jay Wolpert (1) và Jeff Nathanson (5). Nội dung của loạt phim xoay quanh những cuộc phiêu lưu của Thuyền trưởng Jack Sparrow (Johnny Depp), Hector Barbossa (Geoffrey Rush), Joshamee Gibbs (Kevin McNally), Will Turner (Orlando Bloom) và Elizabeth Swann (Keira Knightley). Cướp biển vùng Caribbean được đặt trong bối cảnh lịch sử hư cấu, một thế giới phần lớn bị thống trị bởi Đế quốc Anh, Công ty Đông Ấn Anh và Đế quốc Tây Ban Nha, với những tên cướp biển đại diện cho sự tự do bên ngoài các thế lực thống trị đó.

Loạt phim bắt đầu với phần phim đầu tiên Lời nguyền của tàu Ngọc Trai Đen ra mắt trên màn ảnh rộng vào năm 2003. Phần phim nhận được rất nhiều đánh giá tích cực từ giới phê bình và thu về 654 triệu USD trên toàn thế giới. Sau thành công vang dội của phần đầu tiên, Walt Disney Pictures tiết lộ rằng hai phần phim tiếp theo đang trong quá trình thực hiện. Phần thứ hai của loạt phim với tên gọi Chiếc rương tử thần được phát hành ba năm sau đó, tiếp tục chứng tỏ thành công vang dội của thương hiệu khi phá vỡ kỷ lục doanh thu phòng vé toàn cầu ngay trong ngày đầu công chiếu. Chiếc rương tử thần kết thúc và trở thành bộ phim đứng đầu của năm khi thu về gần 1 tỷ USD từ các phòng vé trên toàn cầu. Phần thứ ba của loạt phim, Nơi tận cùng thế giới tiếp tục được khởi chiếu vào năm 2007, và phần phim thứ tư, Suối nguồn tươi trẻ được ra mắt vào năm 2011 với các định dạng 2D thông thường, Digital 3D và IMAX 3D. Phần phim thứ tư cũng đạt thành công lớn khi cũng thu về hơn 1 tỷ USD, trở thành phần phim cao thứ hai của loạt phim và phim điện ảnh thứ tám trong lịch sử đạt được cột mốc này.

Tính đến hết phần phim thứ tư, thương hiệu loạt phim đã thu về 4,5 tỷ USD trên toàn cầu; đứng thứ 14 trong danh sách loạt phim có doanh thu cao nhất mọi thời đại và đây cũng là loạt phim đầu tiên có nhiều hơn một bộ phim thu về 1 tỷ USD trên toàn cầu. Phần thứ năm của loạt phim có tên gọi Salazar báo thù được công chiếu vào ngày 26 tháng 5 năm 2017.

Phim điện ảnh

Cướp biển vùng Caribbean: Lời nguyền của tàu Ngọc Trai Đen (2003)

Người thợ rèn Will Turner liên kết với tên cướp biển lập dị thuyền trưởng Jack Sparrow nhằm cứu người yêu của Turner Elizabeth Swann từ những tên cướp biển bất tử do cựu thuyền phó nổi loạn của Jack thuyền trưởng Barbossa cầm đầu. Jack cũng muốn trả thù Barbossa vì đã bỏ lại hắn mắc kẹt trên một hòn đảo trước khi đánh cắp con tàu Ngọc Trai Đen của hắn cùng 882 thỏi vàng Aztec bị nguyền rủa.

Cướp biển vùng Caribbean: Chiếc rương tử thần (2006)

Quan đô đốc Cutler Beckett của Công ty Thương mại Đông Ấn bắt giữ Will và Elizabet vì giúp đỡ thuyền trưởng Jack Sparrow tẩu thoát ở phần phim trước. Beckett còn đề nghị sự khoan hồng nếu Will đồng ý giúp hắn tìm kiếm chiếc la bàn của Jack trong nỗ lực kiếm tìm Chiếc rương tử thần - phía bên trong nó là trái tim của nhân vật phản diện Davy Jones, sẽ góp phần giúp Beckett kiểm soát các vùng biển. Tuy nhiên Jack cũng muốn Chiếc rương để thoát khỏi một khoản nợ chưa thanh toán với Jones, kẻ đã nâng tàu Ngọc Trai Đen từ dưới đáy biển (sau khi nó bị Beckett đánh chìm), khiến 13 năm làm thuyền trưởng của Jack đổi lấy 100 năm phục vụ trên tàu của Jones.

Cướp biển vùng Caribbean: Nơi tận cùng thế giới (2007)

Quan đô đốc Beckett đoạt được quyền lực từ Davy Jones và với sự giúp đỡ từ tàu của Jones, Người Hà Lan Bay, hiện giờ hắn đang thực hiện kế hoạch của mình nhằm dập tắt nghề cướp biển mãi mãi. Để cùng đứng lên chống lại Công ty Thương mại Đông Ấn, Will, Elizabeth và Barbossa cùng lập kế hoạch giải cứu Jack Sparrow khỏi Đáy biển của Davy Jones. Là một trong Chín Trùm Cướp biển của Hội đồng, Jack có vai trò rất quan trọng để triệu hồi một nữ thần cổ đại, Calypso, với nguồn sức mạnh điều khiển biển cả, nhằm đánh bại kế hoạch của Beckett và âm mưu trừ khử người tình xưa của Davy Jones.

Cướp biển vùng Caribbean: Suối nguồn tươi trẻ (2011)

Thuyền trưởng Jack Sparrow có nhiệm vụ tìm kiếm Suối nguồn Tuổi trẻ trong thần thoại và vô tình gặp phải người yêu cũ Angelica. Cô ép Jack lên tàu Sự trả thù của Nữ hoàng Anne do tên cướp biển khét tiếng Râu Đen làm thuyền trưởng, đồng thời cũng là cha của Angelica. Cả hai cũng đang tìm kiếm Suối nguồn; nếu Angelica muốn cứu linh hồn của cha cô thì Râu Đen lại muốn thoát khỏi một lời tiên tri về cái chết của hắn gây ra bởi một người thọt một chân. Tham gia cuộc săn tìm còn có cựu thuyền trưởng cướp biển Barbossa, hiện giờ đang là chỉ huy tàu tư nhân trong đội Hải quân của Vua George II. Hắn còn đối đầu với Hải quân Tây Ban Nha trong cuộc đua săn tìm Suối nguồn.

Cướp biển vùng Caribbean: Salazar báo thù (2017)

Bị đẩy vào một cuộc phiêu lưu hoàn toàn mới, thuyền trưởng Jack Sparrow (Johnny Depp) luôn phụ thuộc vào vận may của mình tìm thấy những cơn gió không may thổi tới thậm chí còn mạnh hơn khi những tên cướp biển ma quái chết chóc được dẫn đầu bởi kẻ thù cũ của anh, tên cướp biển đáng sợ Salazar (Javier Bardem). Hắn trốn thoát khỏi Tam giác quỷ và quyết tâm giết sạch mọi cướp biển bao gồm cả anh. Hi vọng duy nhất của thuyỀN GG trưởng Jack trong những lời nói dối sống còn là tìm ra cây đinh ba huyền thoại của Poseidon, một vật tạo tác quyền năng ban cho toàn quyền kiểm soát sở hữu của nó ở khắp các vùng biển.

Phần phim thứ sáu
Không lâu trước khi phát hành On Stranger Tides, có thông tin rằng Disney đang có kế hoạch quay nối tiếp phần thứ năm và thứ sáu, mặc dù cuối cùng chỉ có phần thứ năm được phát triển. Đến tháng 3 năm 2017, đạo diễn Joachim Rønning tuyên bố rằng Dead Men Tell No Tales chỉ là phần mở đầu của cuộc phiêu lưu cuối cùng, xác nhận rằng đây sẽ không phải là phần phim cuối cùng của loạt phim. Vào tháng 9 năm 2017, nhà sản xuất Jerry Bruckheimer cho biết rằng một Cướp biển vùng Caribe khác vẫn đang được phát triển. Vào tháng 10 cùng năm, Kaya Scodelarionói rằng cô ấy đã được ký hợp đồng để trở lại cho bộ phim thứ sáu. Ngay sau đó, có thông tin xác nhận rằng Rønning sẽ đạo diễn bộ phim. Vào tháng 5 năm 2020, Bruckheimer nhận xét rằng bản thảo đầu tiên của kịch bản cho phần phim thứ sáu sẽ sớm được hoàn thành. Vào ngày 20 tháng 4 năm 2022, trong phiên tòa xét xử tội danh phỉ báng vợ cũ Amber Heard, Depp xác nhận anh sẽ không trở lại cho bộ phim thứ sáu trong loạt phim này.

Phần ngoại truyện

Phim ngắn

Tales of the Code: Wedlocked (2008)
Wenches Scarlett (Lauren Maher) và Giselle (Vanessa Branch) cùng nhau sửa người kết hôn trong đám cưới của họ, trong đó họ sẽ kết hôn với từng vị chú rể. Sau khi nhận ra cả hai chú rể của họ là cùng một người - Jack Sparrow - hai thiếu nữ tự nhận thấy bản thân họ trong một buổi đấu giá do Người đấu giá điều khiển. Bộ phim ngắn có vai trò như một phần phim sau của Lời nguyền của tàu Ngọc Trai Đen, giải thích vì sao con thuyền Jolly Mon của Jack bị nhìn thấy đánh chìm ở đoạn đầu của toàn bộ câu chuyện, và giải thích vì sao hai thiếu nữ Scarlett và Giselle cảm thấy rất khó chịu với anh, và nó cũng ẩn nghĩa cách Cotton mất lưỡi của mình như thế nào. Cốt truyện lấy cảm hứng từ "Cảnh đấu giá" trong cuộc đi xe đầu tiên.

Bộ phim ngắn do James Ward Byrkit đạo diễn  và chỉ bao gồm các tính năng đặc biệt trong đĩa 3D Blu-ray/2D Blu-ray/DVD 15 của Mỹ + hộp Bản sao Kĩ thuật số bao gồm các phần Cướp biển 1-4; và trong một hộp 5 đĩa tương tự ở Vương quốc Anh.

Sản xuất

Phần một
Trong đầu thập niên 1990 các biên kịch Ted Elliott và Terry Rossio đã tưởng tượng một cuộc phiêu lưu siêu nhiên về thể loại cướp biển sau khi hoàn thành xong công việc với Aladdin, nhưng không hề có sự quan tâm từ bất kỳ xưởng phim nào. Không chịu nản lòng, đội viết kịch bản phủ nhận việc từ bỏ giấc mơ, tiếp tục chờ đợi một xưởng phim đưa cảnh quay của họ lên phim trên một câu chuyện cướp biển. Disney đã nhờ Jay Wolpert viết một kịch bản dựa trên Cướp biển vùng Caribbean nhưng bị nhà sản xuất Jerry Bruckheimer từ chối, ông thấy nó là "một bộ phim cướp biển quá chân thật". Bruckheimer đưa Stuart Beattie đến để viết lại kịch bản tháng 3 năm 2002 bởi sự am hiểu của ông về nghề cướp biển, và sau tháng đó Elliott và Rossio cũng được tham gia. Lấy cảm hứng từ một bài tường thuật mở của Cướp biển vùng Caribbean, Elliot và Rossio quyết định đưa vào phim một khía cạnh siêu nhiên. Ngay khi ngân sách làm phim tăng, Michael Eisner và Robert Iger đe dọa sẽ hủy bỏ bộ phim, dù Bruckheimer đã khiến họ đổi ý khi cho họ xem khái niệm nghệ thuật và các hoạt cảnh.

Tháng 6 năm 2002 Gore Verbinski ký hợp đồng làm đạo diễn Lời nguyền tàu Ngọc Trai Đen, còn Johnny Depp và Geoffrey Rush ký trong tháng tiếp theo để đóng vai chính. Verbinski đã bị thu hút về ý tưởng sử dụng kĩ thuật hiện đại để phục hồi một thể loại, một trong số đó đã biển mất sau kỷ nguyên vàng của Hollywood và gợi lại những kỷ niệm thời thơ ấu của ông về chuyến đi; ông cảm thấy bộ phim là một cơ hội để vinh dang sắc thái "đáng sợ và vui vẻ" của nó. Depp bị cuốn hút vào câu chuyện bởi anh thấy nó thật kì quặc: thay vì cố gắng tìm thấy kho báu, đoàn thủy thủ của Ngọc Trai Đen lại cố gắng hoàn trả nó để nâng lời nguyền của họ lên; đồng thời cuộc nổi loạn truyền thống đã diễn ra. Verbinski đã tiếp cận Rush cho vai diễn Barbossa, bởi ông biết rằng ông sẽ không đóng nó với những nỗ lực phức tạp, nhưng với tính chất đê hèn đơn giản để phù hợp với sắc thái của câu chuyện. Orlando Bloom đọc kịch bản ngay sau Rush, người anh vẫn cùng đang làm việc trong Ned Kelly, đã gợi ý nó đến anh. Keira Knightley đến giống như một sự bất ngờ dành cho Verbinski: dù chưa từng nhìn thấy diễn xuất của cô Bend It Like Beckham nhưng ông rất ấn tượng với buổi diễn thử của cô. Tom Wilkinson từng được đàm phán để đóng vai Thống đốc Swann, nhưng vai diễn đã được trao cho Jonathan Pryce, người mà Depp rất thần tượng.

Lời nguyền tàu Ngọc Trai Đen bắt đầu bấm máy ngày 9 tháng 10 năm 2002 và được hoàn thành ngày 7 tháng 3 năm 2003. Trước ngày công chiếu nhiều nhà điều hành và nhà báo từng mong đợi bộ phim thất bại, bởi thể loại cướp biển đã không thành công trong nhiều năm, bộ phim dựa trên chủ đề của công viên và Depp ít khi thực hiện một bộ phim lớn. Tuy nhiên Lời nguyền tàu Ngọc Trai Đen đã đạt thành công cả về mặt phê bình và thương mại ngoài mong đợi.

Phần hai và ba
Sau khi chứng kiến phần một ăn khách đến mức nào, dàn diễn viên tiếp tục ký cho hai phần tiếp theo sẽ được quay đối ứng, một quyết định thực tế trên một phần của Disney để cho phép nhiều thời gian hơn với cùng dàn diễn viên. Các biên kịch Ted Elliott và Terry Rossio với cùng một dàn diễn viên, họ không miễn phí để phát minh ra những nhân vật và tình huống hoàn toàn khác biệt, như với loạt phim Indiana Jones và James Bond, vì vậy phải biến Lời nguyền của tàu Ngọc Trai Đen một cách có hiệu lực trở thành phần đầu tiên của bộ ba. Họ muốn khám phá sự thật về chuyện gì sẽ xảy ra sau cảnh ôm hôn của Will Turner và Elizabeth Swann ở cuối phần đầu tiên, và ban đầu coi Suối nguồn tuổi trẻ là thiết bị điều khiển cốt truyện. Họ dự định giới thiệu Davy Jones, tàu Hà Lan Bay và Kraken, một thần thoại được đề cập đến hai lần trong phần một. Họ còn giới thiệu lịch sử của Công ty Thương mại Đông Ấn (cũng được đề cập trong phần một), đối với họ đại diện cho một đối trọng với những chủ đề về quyền tự do cá nhân do những tên cướp biển đại diện.

Các phần phim tiếp theo bắt đầu quay ngày 28 tháng 2 năm 2005, với Chiếc rương tử thần kết thúc ngày 1 tháng 3 năm 2006, và Nơi tận cùng thế giới kết thúc ngày 10 tháng 1 năm 2007. Phần hai của phim cũng là bộ phim đầu tiên có nét đặc trưng của phim Disney với logo hãng Walt Disney Pictures hiện nay do máy tính tạo ra xuất hiện ở đầu phim.

Phần bốn
Rossio và Elliot phát hiện ra cuốn tiểu thuyết Dòng thủy triều lạ trong quá trình sản xuất Chiếc rương tử thần và Nơi tận cùng thế giới và quyết định sử dụng nó làm cơ sở cho phần phim thứ tư. Vì Gore Verbinski không thể tham gia, Bruckheimer đã mời Rob Marshall làm đạo diễn bộ phim. Elliot và Rossio quyết định thực hiện một bộ phim độc lập, với một câu chuyện hỗ trợ thêm các nhân vật mới, đồng thời kết hợp những yếu tố từ tiểu thuyết như Râu Đen, Suối nguồn tuổi trẻ và những nàng tiên cá, sau đó cả ba đều từng được nhắc đến trong các phần phim trước. Depp, Rush, Greg Ellis và Kevin McNally tiếp tục trở lại những vai diễn của họ, và dàn diễn viên mới được bổ sung là Ian McShane vai Râu Đen và Penélope Cruz vai Angelica, con gái của Râu Đen, đồng thời cũng là người tình của Jack. Một sự bổ sung nữa là Richard Griffiths vai vua George II của Anh. Sau chi phí sản xuất tốn kém của cả hai bộ phim cùng một lúc, Disney cố gắng để mở rộng xuống phần thứ tư nhưng đưa ra ngân sách thấp hơn, dẫn đến những địa điểm rẻ hơn và cảnh quay cũng ít hơn với những hiệu ứng đặc biệt. Phim còn được quay ở định dạng 3D, với các máy quay phim tương tự từng sử dụng trong Avatar.

Dòng thủy triều lạ bắt đầu quay ngày 14 tháng 6 năm 2010 và kết thúc ngày 19 tháng 1 năm 2010. Phim được công chiếu tại Hoa Kỳ ngày 20 tháng 5 năm 2011. Với ngân sách 378.5 triệu USD, Dòng thủy triều lạ giữ kỷ lục cho bộ phim có kinh phí cao nhất từng được thực hiện.

Phần năm
Ngày 14 tháng 1 năm 2011, có thông tin xác nhận rằng Terry Rossio sẽ viết kịch bản cho phần phim thứ năm mà không có đồng biên kịch Ted Elliott. Ngày 11 tháng 1 năm 2013, Jeff Nathanson ký hợp đồng để viết kịch bản cho bộ phim. Ngày 29 tháng 5 năm 2013, có thông báo rằng những đạo diễn người Na Uy Joachim Rønning và Espen Sandberg được lựa chọn để đạo diễn phim. Ngày 22 tháng 8 năm 2013, hai người tiết lộ rằng tiêu đề của phần năm là Dead Men Tell No Tales, ám chỉ đến dòng liên quan nổi tiếng từ sức hấp dẫn của chủ đề công viên Cướp biển vùng Caribbean. Hai người còn xác nhận họ đang thực hiện bộ phim, nói quá kịch bản của Jeff Nathanson thật "hài hước và cảm động", và họ được truyền cảm hứng từ phần phim đầu tiên Lời nguyền tàu Ngọc Trai Đen. Ngày 10 tháng 9 năm 2013, Disney đẩy ngược lịch chiếu 2015 ban đầu của phim, với các nguồn chỉ ra rằng ngày công chiếu vào mùa hè năm 2016 là có khả năng. Nhà sản xuất Jerry Bruckheimer tiết lộ những vấn đề kịch bản ở đằng sau sự trì hoãn, và Jeff Nathanson đang làm việc trong một nỗ lực thứ hai dựa trên một bản phác thảo được đón nhận tốt. Trong khi ban đầu Disney thông báo lịch chiếu vào ngày 7 tháng 7 năm 2017, Salazar báo thù được công chiếu vào ngày 26 tháng 5 năm 2017.

Diễn viên chính

Thành phần sản xuất

Giải Oscar
3 tập đầu đã nhận được 11 đề cử nhưng chỉ giành được 1 giải.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim Cướp biển vùng Caribbean
Phim tiếng Anh
Phim của Walt Disney Pictures
Loạt phim
Cướp biển vùng Caribbean


title: 415 Palatia

text:
415 Palatia là một tiểu hành tinh lớn ở vành đai chính. Nó được Max Wolf phát hiện ngày 7.2.1896 ở Heidelberg và được đặt theo tên thái ấp của tuyển hầu Palatinate, một vùng thời đế quốc La Mã thần thánh, nay thuộc Đức.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1896
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: Praedora puchneri

text:
Praedora puchneri là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ởCộng hòa Dân chủ Congo.

Chú thích

Tham khảo

Praedora


title: Ampedus kintaroi

text:
Ampedus kintaroi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Ôhira miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Egra

text:
Egra là một thành phố và khu đô thị của quận Medinipur thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Địa lý
Egra có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 11 mét (36 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Egra có dân số 25.180 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Egra có tỷ lệ 69% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 77%, và tỷ lệ cho phái nữ là 61%. Tại Egra, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang West Bengal


title: Sholavandan

text:
Sholavandan là một thị xã panchayat của quận Madurai thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sholavandan có dân số 21.661 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Sholavandan có tỷ lệ 72% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 65%. Tại Sholavandan, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: São Miguel dos Milagres

text:
São Miguel dos Milagres là một đô thị ở bang Alagoas, Brasil. Dân số năm 2004 ước tính là 6.354 người.

Tham khảo

Đô thị bang Alagoas


title: Crossiura

text:
Crossiura là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Họ Bướm nhảy


title: Danh sách thành phố Burundi

text:
Đây là danh sách thành phố và thị trấn ở Burundi:
Bubanza
Bujumbura (thủ đô)
Bururi
Cankuzo
Cibitoke
Gitega
Karuzi
Kayanza
Kirundo
Makamba
Muramvya
Muyinga
Mwaro
Ngozi
Rutana
Ruyigi

10 thành phố lớn nhất
Bujumbura - 340.300 dân
Gitega - 46.900 dân
Muyinga - 45.300 dân
Ngozi - 40.200 dân
Ruyigi - 36.800 dân
Kayanza - 26.200 dân
Bururi - 22.900 dân
Rutana - 20.700 dân
Muramvya - 17.600 dân
Makamba - 13.000 dân

Tham khảo

Burundi
Burundi
Thành phố


title: Lasionycta subdita

text:
Lasionycta subdita là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó là một loài bán hàn đới và được tìm thấy ở Labrador, Quebec và Ontario to Churchill, Manitoba bên bờ tây của vịnh Hudson. Một số được tìm thấy ở dãy núi White của New Hampshire.

Con trưởng thành bay vào tháng 7.

Liên kết ngoài
A Revision of Lasionycta Aurivillius (Lepidoptera, Noctuidae) for Bắc Mỹ và notes on Eurasian species, with descriptions of 17 new species, 6 new subspecies, a new genus, và two new species of Tricholita Grote

Chú thích

Lasionycta


title: Angonyx boisduvali

text:
Angonyx boisduvali là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở quần đảo Bismarck, quần đảo Solomon và Papua New Guinea.

Chú thích

Tham khảo

Angonyx


title: Chlorophonia flavirostris

text:
Chlorophonia flavirostris là một loài chim thuộc họ Fringillidae.
Chúng được tìm thấy ở Colombia, Ecuador, và Panama.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng đất thấp ẩm ướt và rừng montane nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 BirdLife International 2004. Chlorophonia flavirostris. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on ngày 25 tháng 7 năm 2007.

Chlorophonia


title: Freiburg

text:
Freiburg là tên của:
 Thành phố Freiburg im Breisgau trong bang Baden-Württemberg của Đức
 Thành phố Freiburg im Üechtland (tiếng Pháp: Fribourg), thủ phủ của bang Freiburg trong Thụy Sĩ
 Bang Freiburg của Thụy Sĩ

als:Freiburg
de:Freiburg
en:Freiburg (disambiguation)
es:Friburgo
fr:Fribourg
it:Friburgo
nl:Freiburg
ru:Фрайбург (значения)


title: Billboard Hot 100 cuối năm 2011

text:
Tham khảo

Bảng xếp hạng Billboard
Bảng xếp hạng thu âm năm 2011


title: Leptopelis modestus

text:
Leptopelis modestus là một loài ếch thuộc họ Hyperoliidae.
Loài này có ở Cameroon, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guinea Xích Đạo, Kenya, Nigeria, và có thể cả Uganda.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông ngòi, đầm nước, đầm nước ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, và rừng trước đây suy thoái nghiêm trọng.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 Schiøtz, A., Amiet, J.-L. & Drewes, R. 2004. Leptopelis modestus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Leptopelis


title: Bulbophyllum gongshanense

text:
Bulbophyllum gongshanense là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

G|gongshanense]]

G


title: Pseudocophora inornata

text:
Pseudocophora inornata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1893.

Chú thích

Tham khảo

Pseudocophora


title: Saint-Maixent

text:
Saint-Maixent là một xã trong tỉnh Sarthe ở tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 75-197 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Megachile niveicauda

text:
Megachile niveicauda là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1931


title: Nguy Sơn

text:
Huyện tự trị người Di người Hồi Nguy Sơn (chữ Hán giản thể: 巍山彝族回族自治县; bính âm: Wēishān Yízú Huízú Zìzhì Xiàn), gọi tắt là Nguy Sơn, là một huyện tự trị trong châu tự trị Đại Lý ở miền tây tỉnh Vân Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Lịch sử
Thời cổ đại đây Nguy Sơn thuộc nước Điền. Thời kỳ Tây Hán lập huyện Tà Long. Thời Đường, thuộc Nam Chiếu và là nơi đóng đô của nước này. Hiện còn Nguy Bảo Sơn là kinh đô của Nam Chiếu. Năm 1994, chính quyền Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã xếp thành cổ này vào danh sách các thành cổ văn hóa-lịch sử cấp quốc gia. Thời Vương quốc Đại Lý gọi là chiếu Mông Xá. Thời Nguyên gọi là Mông Hóa, thời Minh-Thanh trải qua các thời kỳ là châu hay phủ. Năm 1912 đổi thành huyện. Năm 1954 có tên gọi là Nguy Sơn. Năm 1956 lập huyện tự trị người Di, người Hồi Nguy Sơn, trực thuộc châu tự trị người Bạch Đại Lý.

Địa lý
Huyện nằm ở phía nam châu tự trị Đại Lý, nằm cách Côn Minh khoảng 250 km (tính theo đường chim bay) về phía tây của thành phố thủ phủ tỉnh. Toàn bộ huyện này chủ yếu là khu vực miền núi thuộc dãy núi Ai Lao Sơn và Vô Lượng Sơn với diện tích miền núi chiếm 93,3% tổng diện tích. Tọa độ: từ 99° 55' tới 100° 26' kinh đông và từ 24°56' tới 25°33' vĩ bắc. Điểm cao nhất đạt 3.037 m, điểm thấp nhất đạt 1.146 m trên mực nước biển. Khí hậu mang đặc trưng của cận nhiệt đới núi cao. Nhiệt độ bình quân năm đạt 15,6 °C. Lượng mưa hàng năm trung bình đạt 800 mm. Sông Hồng bắt nguồn từ khu vực nằm trong huyện này.

Hành chính
Huyện chia thành 2 trấn, 9 hương với 82 thôn và biện sự xứ.

Ghi chú

Liên kết ngoài
 Website chính thức
 Giới thiệu Nguy Sơn

Đại Lý
Người Hồi


title: Hồng Hà (nhà báo)

text:
Hồng Hà (1928–2011) là một nhà báo và một chính trị gia Việt Nam. Ông từng là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa V (dự khuyết), VI, VII; Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VII; Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa IX; nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân dân, Chánh Văn phòng Trung ương Đảng, Trưởng Ban Đối ngoại Trung ương, Trợ lý Tổng Bí thư; nguyên Tổng Thư ký, Ủy viên Thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam; Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, Chủ tịch tổ chức Nghị sĩ Việt Nam hữu nghị với các nước, Phó Chủ tịch Ủy ban Hòa bình Việt Nam.

Thân thế và Sự nghiệp

Ông tên là Hà Văn Trường, sinh ngày 5 tháng 9 năm 1928, tại thành phố Nam Định (nay thuộc khu vực phường Trần Hưng Đạo, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định). Tuy nhiên, nguyên quán của ông là ở Quảng An (Tây Hồ, Hà Nội). Cha của ông là cụ Hà Văn Nguyên, làm việc trong Ty dây thép Nam Định (Bưu điện Nam Định). Anh trai ông là nhà báo Thép Mới (tức Hà Văn Lộc).

Từ tháng 3 năm 1945 đến tháng 8 năm 1945, ông bắt đầu hoạt động trong phong trào Học sinh Cứu quốc của Mặt trận Việt Minh tại thành phố Nam Định. Từ tháng 8 năm 1945 đến tháng 12 năm 1945 là Thanh niên Cứu quốc tỉnh Nam Định.

Hoạt động báo chí cách mạng

Từ năm 1946: là Phóng viên Báo Cứu quốc, cơ quan Trung ương của Tổng bộ Việt Minh. Từ tháng 12 năm 1946 đến tháng 2 năm 1947 là Phóng viên chiến tranh của Báo Cứu quốc trong nội thành Hà Nội, làm Báo Cứu quốc Thủ đô.

Từ tháng 2 năm 1947 đến tháng 6 năm 1954 là Phóng viên chiến tranh của Báo Cứu quốc ở một số chiến dịch quân sự thuộc hữu ngạn và tả ngạn sông Hồng; phụ trách tổ tuyên truyền về quân sự và chiến đấu Báo Cứu quốc.

Từ tháng 6 năm 1954 đến tháng 9 năm 1954 công tác ở Báo Nhân dân, cơ quan Trung ương của Đảng Lao động Việt Nam. Công tác báo chí tại Đoàn đại biểu Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam đàm phán với Đoàn đại biểu quân đội viễn chinh Pháp ở Hội nghị Trung Giã (Thái Nguyên).

Từ tháng 10 năm 1954 đến tháng 12 năm 1956 làm Phó Trưởng ban (Vụ phó) Ban Tuyên truyền về công nghiệp của báo Nhân dân, phóng viên thường trú báo Nhân dân tại vùng mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả.

Từ tháng 1 năm 1957 đến tháng 9 năm 1960. ông học và tốt nghiệp trường Đảng cao cấp trực thuộc Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô tại Moskva.

Từ tháng 9 năm 1960 đến tháng 7 năm 1968 là Phó trưởng ban rồi Trưởng ban (Vụ trưởng) Tuyên truyền về công nghiệp và thương nghiệp báo Nhân dân (từ năm 1965 là Trưởng ban Tuyên truyền về quân sự của báo Nhân dân)

Từ tháng 7 năm 1968 đến tháng 5 năm 1973: ông công tác báo chí ở Paris (Pháp) trong đoàn đại biểu của Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa đàm phán với Đoàn đại biểu của Chính phủ Hoa Kỳ tại Hội nghị Paris về Việt Nam. Trong thời gian này ông được cử đi công tác ở các nước: Anh, Ý, Bỉ, Ireland.

Là thành viên Ban biên tập báo Nhân dân (1969), Phó Tổng biên tập báo Nhân dân (1980).

Tham gia công tác lãnh đạo

Tại Đại hội Đảng (CSVN) toàn quốc lần thứ V (1982), ông được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng; làm Tổng Biên tập Báo Nhân dân.

Tại Đại hội Đảng (CSVN) toàn quốc lần thứ VI (1986), ông được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng và làm Chánh Văn phòng Trung ương Đảng, sau đó là Trưởng Ban Đối ngoại Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam.

Tại Đại hội Đảng (CSVN) toàn quốc lần thứ VII (1991), ông được bầu làm Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng và được Ban Chấp hành Trung ương bầu làm Ủy viên Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam.

Ngoài ra, ông còn đảm nhiệm nhiều chức vụ khác như: Trợ lý Tổng Bí thư, Tổng Thư ký Hội đồng Lý luận Trung ương; Phó Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam; Chủ tịch Tổ chức Nghị sĩ Việt Nam hữu nghị với các nước; Phó Chủ tịch Ủy ban Hòa bình Việt Nam.

Ông là đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa IX.

Tháng 12 năm 2006, ông nghỉ công tác.

Do tuổi cao, ông đã đột ngột từ trần hồi 9 giờ 40 phút, ngày 14 tháng 1 năm 2011 tại nhà riêng B4-1C, số 106 đường Đặng Thai Mai, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội.

Phong tặng
Huân chương Hồ Chí Minh;
Huân chương Kháng chiến hạng nhì;
Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng nhất;
Huy hiệu 60 năm tuổi đảng.

Chú thích

Liên kết ngoài
Trần Duy Hiển, Nhà báo Hồng Hà: Trưởng thành từ phong trào cách mạng , Báo Công an nhân dân điện tử – CAND Online, cập nhật ngày 13/6/2010, truy cập ngày 19/1/2011.

Người Nam Định
Nhà báo Việt Nam
Ủy viên Dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VI
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa VII
Ủy viên Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
Huân chương Hồ Chí Minh
Huân chương Kháng chiến
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa IX
Nhà báo Báo Nhân dân


title: Hoa anh đào

text:
Hoa anh đào (Sakura - katakana: サクラ, hiragana: さくら, kanji: 桜 (cựu tự thể: 櫻 Hán Việt: Anh) là hoa của các loài thực vật thuộc phân chi anh đào, chi Mận mơ, họ Hoa hồng; đặc biệt là của loài Prunus serrulata và một số loài khác chuyên để làm cảnh. Còn anh đào lấy quả hầu hết là các giống thuộc hay lai với các loài Prunus avium, Prunus cerasus.

Hoa
Hoa anh đào có 3 màu là màu trắng, hồng và đỏ. Thời gian tồn tại của một bông hoa anh đào thường kéo dài từ 7 đến 15 ngày, trung bình là khoảng 1 tuần. Tùy theo từng chủng loại hoa và điều kiện môi trường thời tiết mà tuổi thọ của hoa anh đào khác nhau. Giống hoa Someiyoshino có tuổi thọ 7 ngày kể từ ngày mankai (満開, まんかい, mãn khai) trong khi giống hoa Kanzakura nở và tàn lâu hơn chừng 10~12 ngày kể từ ngày mankai.

Mùa hoa anh đào thường là vào tháng 3 hay là tháng 4 dương lịch.

Giống cây trồng

Nhật Bản có rất nhiều loại hoa anh đào (sakura); hơn 200 giống cây trồng có thể được thấy ở đó. Theo một phương pháp phân loại khác, người ta cho rằng có hơn 600 giống cây trồng hoa anh đào ở Nhật Bản. Theo nhật báo Tokyo Shimbun, có 800 loại hoa anh đào ở Nhật Bản. Theo kết quả phân tích DNA của 215 giống cây trồng do Viện Nghiên cứu Lâm nghiệp và Lâm sản Nhật Bản thực hiện vào năm 2014, nhiều giống cây anh đào đã lan rộng khắp thế giới là giống lai giữa các loài được tạo ra bằng cách lai giữa anh đào Oshima và Prunusu jamasakura (Yamazakura) với nhiều loài hoang dã khác nhau. Trong số những giống này, Nhóm Sato-zakura, và nhiều giống khác có số lượng lớn cánh hoa, và giống tiêu biểu là  Prunus serrulata 'Kanzan'.

Các loài, giống lai và giống thứ sau đây được dùng cho giống hoa anh đào:
 Prunus apetala
 Prunus campanulata, Anh đào hoa chuông, 寒緋桜 kanhizakura
 Prunus × furuseana (P. incisa × P. jamasakura)
 Prunus × incam (P. incisa × P. campanulata), Anh đào Okamé
 Prunus incisa var. incisa, Anh đào Fuji
 Prunus incisa var. kinkiensis
 Prunus × introrsa, Prunus subhirtella hoặc Edo higan
 Prunus itosakura (Prunus subhirtella, Prunus pendula)
 Prunus jamasakura, tên khoa học Cerasus jamasakura
 Prunus × kanzakura (P. campanulata × P. jamasakura and P. campanulata × P. speciosa)
 Prunus leveilleana (Prunus verecunda)
 Prunus × miyoshii
 Prunus nipponica, còn được gọi là anh đào núi Nhật Bản hoặc anh đào Kuril
 Prunus padus
 Prunus × parvifolia (P. incisa × P. speciosa)
 Prunus pseudocerasus, anh đào chua Trung Quốc
 Prunus × sacra (P. itosakura × P. jamasakura)
 Prunus sargentii, Anh đào Sargent hoặc anh đào đồi Bắc Nhật Bản
 Prunus serrulata var. lannesiana, Prunus lannesiana (nhóm Prunus Sato-zakura. Các giống lai giữa các loài phức tạp dựa trên Prunus speciosa và Prunus serrulata.), anh đào Nhật Bản, anh đào núi, anh đào phương Đông hoặc anh đào Đông Á
 Prunus × sieboldii
 Prunus speciosa, Anh đào  Oshima
 Prunus × subhirtella (P. incisa × P. itosakura)
 Prunus × syodoi
 Prunus × tajimensis
 Prunus × takenakae
 Prunus × yedoensis (P. itosakura × P. speciosa), 'Somei-yoshino' hoặc Anh đào Yoshino

Loại hoa anh đào phổ biến nhất ở Nhật Bản là Somei Yoshino (anh đào Yoshino). Hoa của nó có màu trắng gần như tinh khiết, nhuốm màu hồng nhạt, đặc biệt là gần thân cây. Chúng nở hoa và thường rụng trong vòng một tuần trước khi ra lá. Do đó, cây trông gần như trắng từ trên xuống dưới. Giống này lấy tên từ làng Somei (nay là một phần của Toshima ở Tokyo). Nó được phát triển vào giữa đến cuối thế kỷ 19 vào cuối thời kỳ Edo và đầu thời kỳ Minh Trị. Somei Yoshino gắn liền với hoa anh đào đến nỗi thể loại phim  jidaigeki và các tác phẩm hư cấu khác thường miêu tả sự đa dạng trong thời kỳ Edo hoặc sớm hơn; những mô tả như vậy là hoài niệm lỗi thời.

Prunus × kanzakura 'Kawazu-zakura' là giống cây đại diện nở hoa trước khi mùa xuân đến. Nó là giống lai tự nhiên giữa anh đào Oshima và Prunus campanulata, và được đặc trưng bởi những cánh hoa màu hồng đậm. Những cây anh đào dại thường không nở hoa vào mùa lạnh vì chúng không thể đâm chồi nếu chúng nở hoa trước mùa xuân khi côn trùng thụ phấn bắt đầu di chuyển. Tuy nhiên, người ta cho rằng 'Kawazu-zakura' nở sớm hơn vì là loài lai giữa Prunus campanulata (từ Okinawa, vốn không mọc tự nhiên ở Honshu) lai với anh đào Oshima. Ở các loài hoang dã, ra hoa trước mùa xuân là một đặc điểm bất lợi trong quá trình chọn lọc, nhưng ở các giống cây trồng như 'Kawazu-zakura', ra hoa sớm và các đặc tính của hoa được ưu tiên hơn và chúng được nhân giống bằng cách ghép.

Hoa anh đào về cơ bản được phân loại theo loài và giống cây trồng, nhưng ở Nhật Bản, chúng thường được phân loại theo tên cụ thể dựa trên đặc điểm của hoa và cây. Những cây anh đào có nhiều cánh hoa hơn những cây anh đào năm cánh thông thường được phân loại là yae-zakura (sakura hoa kép), và những cây có cành rũ xuống được phân loại là shidare-zakura hoặc anh đào rủ. Hầu hết yae-zakura và shidare-zakura đều là giống cây trồng. Các giống shidare-zakura nổi tiếng là 'Shidare-zakura', 'Beni-shidare' và 'Yae-beni-shidare', tất cả đều có nguồn gốc từ loài hoang dã Prunus itosakura (đồng nghĩa Prunus subhirtella hoặc Edo higan).

Màu sắc của hoa anh đào nói chung có sự chuyển màu giữa trắng và đỏ, nhưng có những giống có màu khác thường như vàng và xanh lục. Các giống tiêu biểu là  Prunus serrulata 'Grandiflora' A. Wagner (Ukon) và Prunus serrulata 'Gioiko' Koidz (Gyoiko) được phát triển vào thời kỳ Edo của Nhật Bản.

Vào năm 2007, cơ sở nghiên cứu và phát triển Riken đã sản xuất một giống cây trồng mới có tên là 'Nishina zao' bằng cách chiếu xạ các cây anh đào bằng chùm ion nặng lần đầu tiên trên thế giới. Giống này được sản xuất từ Prunus serrulata 'Gioiko' (Gyoiko) với cánh hoa màu xanh lá cây, và được đặc trưng bởi hoa màu vàng-lục-trắng nhạt khi nở và hoa màu vàng hồng nhạt khi rụng. Riken đã sản xuất 'Nishina otome', 'Nishina haruka' và 'Nishina komachi' theo cách tương tự.

Tất cả các giống cây hoa anh đào hoang dã đều cho quả nhỏ, ăn được hoặc ăn không ngon. Quả anh đào ăn được thường đến từ các giống của các loài có liên quan với Prunus avium và Prunus cerasus. Tuy nhiên, ở một số giống cây trồng, nhụy hoa thay đổi giống như chiếc lá và mất đi khả năng sinh sản, ví dụ như  Prunus serrulata 'Hisakura' (Ichiyo) và Prunus serrulata 'Albo-rosea' Makino (Fugenzo), có nguồn gốc từ anh đào Oshima, chỉ có thể được nhân giống bằng các phương pháp nhân tạo như ghép, chiết.

Một số loại anh đào

Hoa anh đào có rất nhiều loại, từ loại hoa mọc dại trên núi cho đến những loại được lai tạo kỳ công để phục vụ nhu cầu thưởng ngoạn của con người. Sau đây là một vài loại hoa tiêu biểu:

Yamasakura
Anh đào Yama thường mọc ở phía Nam của Honshū. Nó còn có một tên gọi khác là Bạch Sơn Sakura. Khi hoa nở thì thường có màu trắng hoặc màu hồng nhạt và mùi hương khá đậm. Đặc điểm của loại hoa này là khi hoa nở cũng là lúc lá đâm chồi nảy lộc.

Oyamasakura
Anh đào Oyama thường mọc ở phía Bắc của Honshū và vùng núi Hokkaido, nó còn có tên gọi khác là Hồng Sơn Sakura (Beniyama Zakura). Loại hoa này có màu hồng đậm hơn, lá và hoa cũng to hơn so với Yamazakura.

Oshimasakura

Prunus speciosa, Anh đào Oshima có nhiều ở bán đảo Izu. Khi lá đâm chồi nảy lộc cũng là lúc hoa bắt đầu nở và cho mùi hương quyến rũ là đặc trưng của loại hoa này. Khi hết mùa hoa anh đào, người ta thường ngắt lá của loại hoa này ướp một chút muối và dùng để làm vỏ cuốn bên ngoài cơm nắm onigiri hoặc cuốn ngoài một loại bánh dày truyền thống của Nhật. Vì thế loại hoa này mới có tên gọi sakura mochi.

Edohigan
Prunus × introrsa, Prunus subhirtella hoặc Edo higan, loại hoa này thường mọc ở vùng núi Honshū, Shikoku và Kyushū. Đặc trưng của loại hoa này là trước khi lá đâm chồi nảy lộc thì những cánh hoa đã vươn mình khoe sắc, chuyển dần từ gam màu trắng sang màu hồng nhạt, chúng ta có thể bắt gặp chúng rủ xuống yểu điệu bên những mặt hồ hay bờ sông.

Kasumisakura
Anh đào Kasumi mọc rải rác ở các vùng núi từ Hokkaido đến Kyushū. Đặc trưng của loại này là có một lớp lông non bao phủ trên cánh hoa và lá, có lẽ vì thế mà nó có một cái tên khác là Mao Sơn (Keyamazakura). Loại hoa này khi nở cũng chuyển dần từ sắc trắng sang sắc hồng.

Someiyoshino
Prunus × yedoensis (P. itosakura × P. speciosa), Somei-yoshino hoặc Anh đào Yoshino, là loại hoa pha trộn đặc tính giữa hai giống Oshimasakura và Edohigan. Trên lá non và cánh hoa có lớp lông non bao phủ và khi hoa tàn thì mới là lúc lá đâm chồi nảy lộc. Hoa nở có màu hồng nhạt.

Trong số các loài anh đào thì loại Someiyoshino được trồng nhiều nhất vì loại này hoa lại nở trước rồi lá mới mọc sau. Cánh hoa cũng to hơn so với các loại khác và nhìn có vẻ đẹp quý phái hơn. Hơn nữa loại hoa này sinh trưởng nhanh, chỉ khoảng 10 năm đã trở thành một cây lớn và cho hoa nở nhanh hơn loại khác. Từ thời kỳ Meiji loại này đã được trồng phổ biến trên khắp nước Nhật.

Kanhizakura
Đây là phân bố ở nam Honsu, Kyushū, Okinawa, miền nam Hàn Quốc, Việt Nam, Lào, Thái Lan... Hoa thường rũ xuống như cái chuông nên tên thường gọi anh đào chuông, bông thường có màu hồng đậm đến màu hồng nhạt cánh đơn ưa khí hậu mát mẻ. Hoa thường ngâm muối hay ướp trà để thưởng thức, hoa thường nở vào tháng 1 tháng 2 ở Okinawa và nở vào tháng 3 đến tháng 4 ở Tokyo.

Quốc Hoa Nhật Bản

Mặc dù hoa anh đào không được công nhận chính thức là Quốc hoa, nhưng lại được người dân Nhật yêu thích, nên thực tế nó tồn tại như biểu tượng là quốc hoa của nước Nhật. Với người Nhật, Sakura zensen tượng trưng cho sắc đẹp, sự mong manh và trong trắng, là loại hoa "sớm nở tối tàn" nên được các samurai rất yêu thích, vì nó tượng trưng cho "con đường lý tưởng" của một người võ sĩ đạo (khi sống thì tỏa sắc rực rỡ, khi chết thì nhẹ nhàng thanh thản).

Khắp nơi trên đất nước Nhật Bản đều có hoa anh đào, đặc biệt ở trong các công viên, ven sông, dọc theo bờ kênh, trong sân các ngôi biệt thự. Ở Nhật Bản, hoa anh đào thường nở vào mùa xuân, tùy từng nơi mà hoa có thể nở sớm hơn hay muộn hơn. Ở miền Nam Nhật ấm áp hơn, hoa có thể nở từ cuối tháng một trong khi vùng Hokkaido phía Bắc Nhật Bản, hoa có thể nở vào tháng 5. Do vậy người yêu thích hoa anh đào có thể ngắm hoa theo hành trình đi từ Nam lên Bắc trong nước Nhật hàng tháng trời, đối lập với lá momizi trong sắc mùa thu, đỏ thắm dần từ Bắc xuống Nam.

Trong mùa hoa anh đào nở, nước Nhật như được bao phủ trong một đám mây hoa và những cánh hoa rơi rụng lả tả trong gió như một trận mưa hoa vừa kiêu hãnh vừa bi tráng, người Nhật thường tổ chức lễ hội mừng hoa khắp nước. Thanh niên nam nữ tổ chức cắm trại vui chơi. Các cụ già ngồi uống rượu sake dưới gốc cây. Trong khi uống sake, nếu có một cánh hoa rơi rụng vào chén rượu thì mọi người thường hân hoan cho đó là điều may mắn. Các đời thủ tướng Nhật thường tổ chức chiêu đãi các đoàn khách ngoại giao đến vườn thượng uyển Shinjuku Gyoen uống rượu ngắm hoa.

Có truyền thuyết cho rằng "sakura" là cách gọi lái từ "sakuya", trích từ tên của nữ thần Konohana-Sakuya-hime - một vị thần được nhắc đến trong cuốn lịch sử "Cổ sự ký" (Kojiki) của Nhật. Theo truyền thuyết, nữ thần này chính là người đầu tiên gieo hạt giống cây hoa anh đào trên núi Phú Sĩ nên được coi là nữ thần Sakura. Nữ thần có sắc đẹp tuyệt vời và loài hoa sakura khi nở cũng mang vẻ đẹp tựa như sắc đẹp của bà. Có lẽ vì thế người ta cho rằng tên Sakura bắt nguồn từ đó.

Mùa hoa nở

Hoa Anh đào nở rộ suốt từ cuối tháng Ba, hoặc đầu tháng Tư. cho đến đầu tháng 5 trải dài theo đường kinh tuyến của Nhật Bản. Bắt đầu từ Okinawa vào cuối tháng 1 cho đến Hokkaido vào đầu tháng 5. Do ở phía nam Okinawa thời tiết ấm áp nên hoa anh đào ở đây nở sớm nhất, tiếp theo là ở vùng Kyushu, Kantou, Shikoku, còn ở Hokkaido thì phải đến đầu tháng 5, hoa anh đào mới nở. Ngoài ra còn tùy theo từng loại hoa anh đào khác nhau mà thời gian mankai (満開-Mãn Khai: thời điểm hoa nở rộ nhất, đẹp nhất) cũng khác nhau. Sau thời gian mankai khoảng 1 tuần là hoa bắt đầu tàn dần.

Hanami (花見 (hoa kiến) dịch nghĩa "ngắm hoa"?) là một cách thưởng hoa truyền thống của người Nhật, "hoa" ở đây có nghĩa là hoa anh đào ("sakura") hoặc ít phổ biến hơn là hoa mơ ("ume"). Trong một số ngữ cảnh, người ta còn gọi hanami là lễ hội hoa anh đào.

Trong Văn học Nhật Bản
Trong cuốn tiểu thuyết phản ánh đầy tâm trạng của một người già suy nghĩ về cuộc đời, cái chết và sự tái sinh, "Tiếng rền của núi" (Yama no otō), văn hào Kawabata Yasunari đã dành chương 6 (chương mang tên "Anh đào mùa đông") để miêu tả cây anh đào trong vườn khách sạn Atami nở đầy hoa giữa tháng một. Tuy được mọi người giải thích rằng đây là giống anh đào mùa đông, ông già Shingo vẫn có cảm giác mình như đã rơi vào mùa xuân của một thế giới xa lạ nào đó.

Hoa anh đào trên thế giới

Hoa Kỳ

Vào năm 1912, chính phủ Nhật đã tặng Hoa Kỳ 3000 cây anh đào, và năm 1956 lại tặng thêm 3800 cây. Tất cả các cây này được trồng tại Công viên West Potomac ở Washington, D.C. và là chủ đề cho Hội hoa anh đào quốc gia hàng năm.

Các thành phố khác tại Hoa Kỳ cũng có hội hoa anh đào là Philadelphia, Pennsylvania và Macon, Georgia.

Canada
Bắt đầu từ thập niên 1930 Nhật Bản đã tặng thành phố Vancouver của Canada với nhiều cây anh đào và nhiều đường phố tại Vancouver vào mùa xuân được phủ với hoa anh đào rơi.

Hàn Quốc

Tại bán đảo Triều Tiên, do cùng đới khí hậu với Nhật Bản, hoa anh đào cũng tràn ngập khắp nơi. Dầu vậy tình cảm của người dân Hàn Quốc với loài hoa này không giống như người Nhật, và người dân Hàn Quốc tôn vinh loài hoa hồng sharon là quốc hoa.

Việt Nam
Tại Việt Nam  hoa anh đào phân bố rất ít chủ yếu là giống kanhizakura tập trung chủ yếu các tỉnh miền núi phía bắc và tây nguyên , ở Đà Lạt có một loại hoa anh đào thuộc giống kanhizakura x okamezakura tên khoa học prunus cerasoides  hay được gọi là mai anh đào, mai dại, anh đào... . Gần đây chính phủ Nhật Bản tặng Việt Nam một số cây hoa anh đào nhằm kỷ niệm quan hệ hợp tác hai bên. Những cây anh đào đến từ đảo quốc Nhật Bản được trồng tại Đại sứ quán Nhật Bản trên đường Liễu Giai, Hà Nội, và ở Sapa, năm 2019 một số cây anh đào do Nhật Bản tặng đã ra hoa tại Hà Nội  cũng như tại Thành phố Hồ Chí Minh.
miền Bắc thường chuộng hoa hoa đào.
 Lễ hội hoa anh đào lần đầu tiên ở Hà Nội:  Lễ hội hoa anh đào lần đầu tiên ở Sài Gòn:

Xem thêm

 Hoa anh đào (bài hát) (Sakura Sakura)
 Sakura no Ki ni Narō (桜の木になろう Hãy trở thành những cây hoa anh đào) là một ca khúc và đĩa đơn của nhóm nhạc nữ Nhật Bản AKB48.
 Thể loại:Anh đào

Ghi chú

Cây Nhật Bản
Vườn Nhật Bản
Anh đào

Chi Mận mơ
Thực vật Nhật Bản
Cây dùng làm bonsai
Cây trang trí
Thực vật vườn châu Á
Biểu tượng quốc gia Nhật Bản
Mùa xuân


title: Sainteny

text:
Sainteny  là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 14 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Manche


title: Saint-Nicodème

text:
Saint-Nicodème () là một xã của tỉnh Côtes-d’Armor, thuộc vùng Bretagne, tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Nicodème được gọi là Nicodémois.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côtes-d’Armor

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Official website
French Ministry of Culture list for Saint-Nicodème

Xã của Côtes-d'Armor


title: Carmenta rubricincta

text:
Carmenta rubricincta là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được Beutenmüller miêu tả năm 1909. Nó được tìm thấy ở Bắc Mỹ, bao gồm Arizona.

Chú thích

Tham khảo

Carmenta


title: Sân bay Jammu

text:
Sân bay Jammu cũng gọi là Sân bay Satwari  là một sân bay ở Jammu, Jammu và Kashmir, Ấn Độ. Sân bay này có 1 đường băng dài 2059 m bề mặt nhựa đường.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm

Deccan (Chandigarh, Delhi, Srinagar)
Indian (Delhi, Leh, Srinagar)
Jet Airways (Delhi, Srinagar)
Jet Lite (Delhi, Mumbai, Srinagar)
GoAir (Mumbai, Delhi, Srinagar)

Tham khảo

các điểm đến Jammu

Sân bay Ấn Độ
Jammu


title: Tipula sicula

text:
Tipula sicula là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Hœnheim

text:
Hœnheim là một xã trong tỉnh Bas-Rhin, thuộc vùng Grand Est của nước Pháp, có dân số là 10.726 người (thời điểm 1999). Xã nằm về phía bắc của Strasbourg.

Thông tin nhân khẩu

Điểm tham quan
 Nhà thờ bên cạnh tòa thị chính (được xây dựng trong thế kỷ thứ 17).

Tham khảo

Xã của Bas-Rhin


title: Borobudur

text:
Borobudur hay còn gọi là Barabodur hay Ba La Phù đồ (tiếng Indonesia: Candi Borobudur) là một ngôi đền Phật giáo có niên đại từ thế kỷ thứ 9 toạ lạc ở Magelang, miền trung Java, Indonesia, là một trong những ngôi đền cũng như di tích Phật giáo lớn nhất thế giới. Ngôi đền có chín tầng, xếp chồng lên nhau bao gồm sáu vuông, ba tròn và trên cùng là một mái tròn. Ngôi đền được trang trí bằng 2672 tấm phù điêu chạm khắc nổi và 504 pho tượng Phật. Mái vòm trên cùng được bao quanh bởi 72 pho tượng Phật, mỗi tượng được đặt trong một phù đồ.

Đền được xây dựng vào thế kỷ thứ 9 dưới triều đại Sailendra theo phong cách kiến trúc Phật giáo Java, trong đó pha trộn với tục thờ cúng tổ tiên của người Indonesia bản địa cũng như các khái niệm nhập Niết-bàn của Phật giáo. Ngôi đền cũng cho thấy sự ảnh hưởng của phong cách Gupta, phản ánh ảnh hưởng của Ấn Độ trong khu vực, nhưng vẫn mang những nét đặc sắc Indonesia riêng biệt. Ngôi đền là nơi thờ Đức Phật và cũng là một địa điểm hành hương cho tín đồ Phật giáo. Cuộc hành trình của Phật tử bắt đầu từ nền đền rồi đi vòng quanh để lên đến đỉnh qua ba khu vực mô tả khái niệm tam giới vũ trụ của Phật giáo: Kāmadhātu (Dục giới), Rupadhatu (Sắc giới) và Arupadhatu (Vô sắc giới). Trên đường lên đến đỉnh ngôi đền, khách hành hương sẽ đi qua một hệ thống cầu thang và hành lang rộng lớn, qua 1460 tấm chạm khắc trên tường và lan can. Đền Borobodur là nơi có tập hợp phù điêu chạm khắc lớn nhất và đầy đủ nhất trên thế giới.

Bằng chứng đã cho thấy Borobodur đã được xây dựng từ thế kỷ thứ 9 và bị bỏ rơi sau sự suy tàn của các vương quốc Ấn giáo ở thế kỷ 14 và người Java cải sang đạo Hồi. Thế giới bên ngoài chỉ biết được về sự tồn tại của nó vào năm 1814 khi toàn quyền người Anh trên đảo Java là Sir Thomas Stamford Raffles được người bản địa chỉ địa điểm. Kể từ đây, Borobodur đã trải qua nhiều đợt trùng tu. Các lần lớn nhất là vào năm 1975 và1982 được thực hiện bởi chính phủ Indonesia và UNESCO. Sau đó, ngôi đền đã được liệt kê vào danh sách Di sản Thế giới.

Ngày nay, Borobodur vẫn được sử dụng như là địa điểm hành hương; mỗi năm một lần, Phật tử tại Indonesia lại tổ chức Đại lễ Phật đản tại ngôi đền. Ngoài ra, đây là địa điểm thu hút nhiều khách du lịch nhất của Indonesia.

Lịch sử
Borobudur được dựng vào khoảng thế kỷ thứ 8 đến thế kỷ thứ 9 dưới vương triều Sailendra vốn sùng đạo Phật. Tọa lạc trên đỉnh đồi giữa vùng đồng bằng phì nhiêu, Borobudur sừng sững nổi lên giữa lòng chảo, chung quanh là núi rừng bao bọc.

Ngôi đền tháp Borobudur, sau khi vương triều Phật giáo Sailendra sụp đổ, đã bị bỏ hoang và lãng quên trong suốt 10 thế kỷ. Vào năm 1814, một phái đoàn các nhà khoa học châu Âu, do chính quyền thuộc địa Hà Lan ở Indonesia cử đến, mới tiến hành nghiên cứu và tu bổ lại ngôi đền. Những ngôi đền đã bị đổ nát, hư hỏng quá nhiều. Năm 1970, chính phủ Indonesia phải kêu gọi UNESCO giúp đỡ. Một bản phục chế Borobudur của UNESCO, bao gồm 600 nhà phục chế có tên tuổi trên thế giới đã tiến hành trùng tu lại ngôi đền trong suốt 12 năm trời và tiêu tốn mất 50 triệu đô la Mỹ.

Ngày nay, Borobudur đã được trùng tu, tuy không được hoàn toàn như trước, nhưng đã thể hiện được dáng dấp và làm khách tham quan vô cùng ngưỡng mộ, xứng đáng là một trong những kì quan nổi tiếng của châu Á.

Kiến trúc
Từ chân đồi khách phải trèo hơn 15 m mới lên tới nền đền. Cấu trúc ngôi phù đồ gồm 12 nền lộ thiên to, nhỏ, vuông, tròn xen kẽ, chồng lên nhau tạo thành một khối cao 42 mét. Chiều dài mỗi cạnh nền dưới cùng là 123 m. Nếu trèo lên từng tầng một và đi dọc đường chu vi của tất cả 12 tầng thì tổng cộng là 5 km.

Tầng thứ nhất (từ chân đồi lên) có bình đồ hình vuông, mỗi bốn cạnh căn đúng vào bốn hướng: Đông, tây, nam, bắc. Khoảng giữa mỗi cạnh để trống 7,38 m, hai bên đặt con sư tử lớn bằng đá chầu hai bên. Mỗi tượng thú cao 1,7 m kể cả bệ, dài 1,26 m, và rộng 0,8 m. Miệng sư tử nhe răng, lông bờm ở lưng, cổ, ngực dựng lên trông rất dữ tợn. Đuôi con thú uốn cong ngược về phía sau. Trong tám con sư tử ở bốn cạnh thì một số đã được đẽo gọt, chạm trổ hoàn chỉnh. Vài con còn ở dạng dở dang, chưa hoàn tất.

Tầng thứ hai cao hơn tầng thứ nhất 1,52 m. Bình đồ tầng hai không theo dạng hình vuông như ở tầng nhất, mà là hình đa giác với 20 cạnh, gần như ôm lấy triền đồi. Tầng hai dù vậy vẫn có bốn cạnh lớn hướng về bốn phương trời, giữa có bốn tầng cấp. Hai bên tầng cấp có hai lan can uốn cong rất duyên dáng. Cuối lan can là một đầu voi rất to, trong miệng ngoạm một con sư tử; còn đầu lan can kia, là một đàn sư tử, mõm mở rộng, lưng tựa vào tường.

Từ tầng thứ ba trở lên, lại có hình dạng vuông, riêng ba tầng trên cùng có dạng hình tròn. Trên mỗi tầng có xây dựng nhiều đền đài miếu mạo trông như vòm bát úp, vòm lớn nhất ở giữa, hai bên là những cái bé hơn. Trên cùng của đền tháp là mái tròn hình chuông .

Tất cả các bậc thềm từ tầng một đến tầng chín đều được phủ kín những phù điêu, được chạm trổ rất công phu, mô tả về cuộc đời của đức Phật Thích Ca Mầu Ni, các bồ tát và các vị đã giác ngộ Phật pháp, và cả những cảnh trên niết bàn hay dưới địa ngục...

Riêng ba tầng trên cùng phẳng phiu, trơn nhẵn có trổ 72 tháp chuông hình mắt cáo. Bên trong có đặt 72 tượng Phật ngồi (tầng một 2,32 m, tầng hai 2,24 m và tầng ba 2,16 m).

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Borobudur
 Borobudur, the monumental stupa
 The Borobudur Temple
 Archaeology and Architecture of Borobudur
 360° view on the World Heritage Tour

Di sản thế giới tại Indonesia
Đền thờ Indonesia
Du lịch Indonesia
Kiến trúc Indonesia
Lịch sử Indonesia
Năm 825
Địa điểm hành hương Phật giáo
Borobudur
Địa điểm khảo cổ ở Indonesia
Kim tự tháp ở Indonesia
Sailendra


title: Yên Ninh, Ý Yên

text:
Yên Ninh là một xã thuộc huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định, Việt Nam. Yên Ninh có 5 thôn gồm Lũ Phong, La Xuyên, Ninh Xá Thượng, Ninh Xá Hạ, Trịnh Xá với tổng diện tích 849.09 ha. Phía Bắc xã giáp xã  Yên Dương, Yên Mỹ, Yên Xá; Phía Nam giáp xã Yên Tiến; Phía Tây giáp Thị trấn Lâm và Phía Đông giáp xã Yên Lương, xã Tam Thanh (huyện Vụ Bản) . Xã có 3534  hộ với 13.878 nhân khẩu.

Giao thông
Trục Quốc lộ 10 và tuyến đường sắt Bắc - Nam đi qua địa bàn xã.

Kinh tế
Nơi đây có làng nghề truyền thống La Xuyên Ninh Xá chuyên chạm trổ điêu khắc trên gỗ, các sản phẩm như tủ chè,bàn ghế,giường, các loại bằng gỗ gụ,gỗ lim...Những năm gần đây làng nghề Ninh Xá đang phát triển thêm loại hình đồ thờ với nhiều mẫu mã đẹp mắt và giá cả phải chăng.Khởi nguồn của nghề truyền thống là do ông tổ Ninh Hữu Hưng truyền dạy. Hàng năm có lễ hội truyền thống để tưởng nhớ cụ tổ làng nghề của người dân làng Ninh Xá vào ngày 6 và 7 tháng ba âm lịch và lễ hội truyền thống của làng La Xuyên vào ngày 10 tháng 3 âm lịch. Đến với Yên Ninh, ngoài các sản phẩm đồ gỗ còn có không gian ẩm thực độc đáo với phiên chợ La Xuyên họp hàng ngày.

Đình La Xuyên
Đình La Xuyên là di tích lịch sử văn hóa quốc gia. Đình thờ Ninh Hữu Hưng là tướng theo Vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân và tham gia xây dựng kinh đô Hoa Lư, ông mở mang vùng đất Nam Định và được tôn vinh là ông tổ nghề xây dựng ở Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo


title: Phu Khiao (huyện)

text:
Phu Khiao () là một huyện (‘‘amphoe’’) ở phía bắc của tỉnh Chaiyaphum, đông bắc Thái Lan.

Lịch sử
Phu Khiao đã là một thành phố (Mueang) trong thời kỳ đầu Rattanakosin cuối thế kỷ 18. Trung tâm thành phố nằm ở Ban Mueang Kao (nay ở Kaset Sombun). Khi thành phố phát triển,  Phraya Krai Singhanat (Ruecha) đã dời trung tâm thành phố đến Ban Kut Chueak. Con trai ông, thống đốc tiếp theo là Phraya Krai Singhanat (Bunma) đã dời trung tâm thành phố đến Ban Non Salao.

Trong cuộc cải cách hành chính thesaphiban  Mueang Phu Khiao đã bị hạ cấp xuống thành một huyện của tỉnh Chaiyaphum năm 1899.

Huyện này sau đó đã được đổi tên thành Phak Pang theo tambon trung tâm, và đã được đổi tên lại thành Phu Khiao năm 1939.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là Chum Phae của tỉnh Khon Kaen, Ban Thaen, Kaeng Khro, Kaset Sombun và Khon San của tỉnh Chaiyaphum.

Hành chính
Huyện này được chia thành 11 phó huyện (tambon).

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Phu Khiao