title: Lịch sử mật mã học

text:
Mật mã học là một ngành có lịch sử từ hàng nghìn năm nay. Trong phần lớn thời gian phát triển của mình (ngoại trừ vài thập kỷ trở lại đây), lịch sử mật mã học chính là lịch sử của những phương pháp mật mã học cổ điển - các phương pháp mật mã hóa với bút và giấy, đôi khi có hỗ trợ từ những dụng cụ cơ khí đơn giản. Vào đầu thế kỷ 20, sự xuất hiện của các cơ cấu cơ khí và điện cơ, chẳng hạn như máy Enigma, đã cung cấp những cơ chế phức tạp và hiệu quả hơn cho việc mật mã hóa. Sự ra đời và phát triển mạnh mẽ của ngành điện tử và máy tính trong những thập kỷ gần đây đã tạo điều kiện để mật mã học phát triển nhảy vọt lên một tầm cao mới.

Sự phát triển của mật mã học luôn luôn đi kèm với sự phát triển của các kỹ thuật phá mã (hay thám mã). Các phát hiện và ứng dụng của các kỹ thuật phá mã trong một số trường hợp đã có ảnh hưởng đáng kể đến các sự kiện lịch sử. Một vài sự kiện đáng ghi nhớ bao gồm việc phát hiện ra bức điện Zimmermann khiến Hoa Kỳ tham gia Thế chiến I và việc phá mã thành công hệ thống mật mã của Đức Quốc xã góp phần làm đẩy nhanh thời điểm kết thúc thế chiến II.

Cho tới đầu thập kỷ 1970, các kỹ thuật liên quan tới mật mã học hầu như chỉ nằm trong tay các chính phủ. Hai sự kiện đã khiến cho mật mã học trở nên thích hợp cho mọi người, đó là: sự xuất hiện của tiêu chuẩn mật mã hóa DES và sự ra đời của các kỹ thuật mật mã hóa khóa công khai.

Mật mã học cổ điển
 Xem thêm: Mật mã học cổ điển
Những bằng chứng sớm nhất về sử dụng mật mã học là các chữ tượng hình không tiêu chuẩn tìm thấy trên các bức tượng Ai Cập cổ đại (cách đây khoảng 4500). Những ký hiệu tỏ ra không phải để phục vụ mục đích truyền thông tin bí mật mà có vẻ như là nhằm mục đích gợi nên những điều thần bí, trí tò mò hoặc thậm chí để tạo sự thích thú cho người xem. Ngoài ra còn rất nhiều ví dụ khác về những ứng dụng của mật mã học hoặc là những điều tương tự. Muộn hơn, các học giả về tiếng Hebrew có sử dụng một phương pháp mã hóa thay thế bảng chữ cái đơn giản chẳng hạn như mật mã Atbash (khoảng năm 500 đến năm 600). Mật mã học từ lâu đã được sử dụng trong các tác phẩm tôn giáo để che giấu thông tin với chính quyền hoặc nền văn hóa thống trị. Ví dụ tiêu biểu nhất là "số chỉ kẻ thù của Chúa" (tiếng Anh: Number of the Beast) xuất hiện trong kinh Tân Ước của Cơ đốc giáo. Ở đây, số 666 có thể là cách mã hóa để chỉ đến Đế chế La Mã hoặc là đến hoàng đế Nero của đế chế này. Việc không đề cập trực tiếp sẽ đỡ gây rắc rối khi cuốn sách bị chính quyền chú ý. Đối với Cơ đốc giáo chính thống thì việc che giấu này kết thúc khi Constantine cải đạo và chấp nhận đạo Cơ đốc là tôn giáo chính thống của đế chế.

Người Hy Lạp cổ đại cũng được biết đến là đã sử dụng các kỹ thuật mật mã (chẳng hạn như gậy mật mã). Cũng có những bằng chứng rõ ràng chứng tỏ người La Mã nắm được các kỹ thuật mật mã (mật mã Caesar và các biến thể). Thậm chí đã có những đề cập đến một cuốn sách nói về mật mã trong quân đội La Mã; tuy nhiên cuốn sách này đã thất truyền.

Tại Ấn Độ, mật mã học cũng khá nổi tiếng. Trong cuốn sách Kama Sutra, mật mã học được xem là cách những người yêu nhau trao đổi thông tin mà không bị phát hiện.

Thời Trung cổ
Xem thêm: Bản thảo Voynich
Nguyên do xuất phát có thể là từ việc phân tích bản kinh Qur'an, do nhu cầu tôn giáo, mà kỹ thuật phân tích tần suất đã được phát minh để phá vỡ các hệ thống mật mã đơn ký tự vào khoảng năm 1000. Đây chính là kỹ thuật phá mã cơ bản nhất được sử dụng, mãi cho tới tận thời điểm của thế chiến thứ II. Về nguyên tắc, mọi kỹ thuật mật mã đều không chống lại được kỹ thuật phân tích mã (cryptanalytic technique) này cho tới khi kỹ thuật mật mã dùng nhiều bảng chữ cái được Alberti sáng tạo (năm 1465).

Mật mã học (tuy âm thầm) ngày càng trở nên quan trọng dưới tác động của những thay đổi, cạnh tranh trong chính trị và tôn giáo. Chẳng hạn tại châu Âu, trong và sau thời kỳ Phục hưng, các công dân của các thành bang thuộc Ý, gồm cả các thành bang thuộc giáo phận và Công giáo La Mã, đã sử dụng và phát triển rộng rãi các kỹ thuật mật mã. Tuy nhiên rất ít trong số này tiếp thu được công trình của Alberti (các công trình của họ không phản ảnh sự hiểu biết hoặc tri thức về kỹ thuật tân tiến của Alberti) và do đó hầu như tất cả những người phát triển và sử dụng các hệ thống này đều quá lạc quan về độ an toàn. Điều này hầu như vẫn còn đúng cho tới tận hiện nay, nhiều nhà phát triển không xác định được điểm yếu của hệ thống. Do thiếu hiểu biết cho nên các đánh giá dựa trên suy đoán và hy vọng là phổ biến.

Mật mã học, phân tích mã học và sự phản bội của nhân viên tình báo, của người đưa thư, đều xuất hiện trong âm mưu Babington diễn ra dưới triều đại của nữ hoàng Elizabeth I dẫn đến kết cục xử tử nữ hoàng Mary I của Scotland. Một thông điệp được mã hóa từ thời "người dưới mặt nạ sắt" (Man in the Iron Mask) (được giải mã vào khoảng 1900 bởi Étienne Bazeries) cho biết một số thông tin về số phận của tù nhân này (đáng tiếc thay là những thông tin này cũng chưa được rõ ràng cho lắm). Mật mã học, và những lạm dụng của nó, cũng là những phần tử liên quan đến mưu đồ dẫn tới việc xử tử Mata Hari và âm mưu quỷ quyệt dẫn đến trò hề trong việc kết án Dreyfus và bỏ tù hai người đầu thế kỷ 20. May mắn thay, những nhà mật mã học (cryptographer) cũng nhúng tay vào việc phơi bày mưu đồ dẫn đến các khúc mắc của Dreyfus; Mata Hari, ngược lại, đã bị bắn chết.

Ngoài các nước ở Trung Đông và châu Âu, mật mã học hầu như không được phát triển. Tại Nhật Bản, mãi cho tới 1510, mật mã học vẫn chưa được sử dụng và các kỹ thuật tiên tiến chỉ được biết đến sau khi nước này mở cửa với phương Tây (thập kỷ 1860).

Mật mã học từ 1800 tới Thế chiến II
Tuy mật mã học có một lịch sử dài và phức tạp, mãi cho đến thế kỷ 19 nó mới được phát triển một cách có hệ thống, không chỉ còn là những tiếp cận nhất thời, vô tổ chức. Những ví dụ về phân tích mã bao gồm công trình của Charles Babbage trong kỷ nguyên của Chiến tranh Krim (Crimean War) về toán phân tích mật mã đơn ký tự. Công trình của ông, tuy hơi muộn màng, đã được Friedrich Kasiski, người Phổ, khôi phục và công bố. Tại thời điểm này, để hiểu được mật mã học, người ta thường phải dựa vào những kinh nghiệm từng trải (rules of thumb); xin xem thêm các bài viết về mật mã học của Auguste Kerckhoffs cuối thế kỷ 19. Trong thập niên 1840, Edgar Allan Poe đã xây dựng một số phương pháp có hệ thống để giải mật mã. Cụ thể là, ông đã bày tỏ khả năng của mình trong tờ báo hằng tuần Alexander's Weekly (Express) Messenger ở Philadelphia, mời mọi người đệ trình các phương pháp mã hóa của họ, và ông là người đứng ra giải. Sự thành công của ông gây chấn động với công chúng trong vài tháng. Sau này ông có viết một luận văn về các phương pháp mật mã hóa và chúng trở thành những công cụ rất có lợi, được áp dụng vào việc giải mã của Đức trong Thế chiến II.

Trong thời gian trước và tới thời điểm của Thế chiến II, nhiều phương pháp toán học đã hình thành (đáng chú ý là ứng dụng của William F. Friedman dùng kỹ thuật thống kê để phân tích và kiến tạo mật mã, và thành công bước đầu của Marian Rejewski trong việc bẻ gãy mật mã của hệ thống Enigma của Quân đội Đức). Sau Thế chiến II trở đi, cả hai ngành, mật mã học và phân tích mã, ngày càng sử dụng nhiều các cơ sở toán học. Tuy thế, chỉ đến khi máy tính và các phương tiện truyền thông Internet trở nên phổ biến, người ta mới có thể mang tính hữu dụng của mật mã học vào trong những thói quen sử dụng hằng ngày của mọi người, thay vì chỉ được dùng bởi các chính quyền quốc gia hay các hoạt động kinh doanh lớn trước đó.

Mật mã học trong Thế chiến II

Trong thế chiến II, các hệ thống mật mã cơ khí và cơ điện tử được sử dụng rộng rãi mặc dù các hệ thống thủ công vẫn được dùng tại những nơi không đủ điều kiện. Các kỹ thuật phân tích mật mã đã có những đột phá trong thời kỳ này, tất cả đều diễn ra trong bí mật. Cho đến gần đây, các thông tin này mới dần được tiết lộ do thời kỳ giữ bí mật 50 năm của chính phủ Anh đã kết thúc, các bản lưu của Hoa Kỳ dần được công bố cùng với sự xuất hiện của các bài báo và hồi ký có liên quan.

Người Đức đã sử dụng rộng rãi một hệ thống máy rôto cơ điện tử, dưới nhiều hình thức khác nhau, có tên gọi là máy Enigma. Vào tháng 12 năm 1932, Marian Rejewski, một nhà toán học tại Cục mật mã Ba Lan (tiếng Ba Lan: Biuro Szyfrów), đã dựng lại hệ thống này dựa trên toán học và một số thông tin có được từ các tài liệu do đại úy Gustave Bertrand của tình báo quân sự Pháp cung cấp. Đây có thể coi là đột phá lớn nhất trong lịch sử phân tích mật mã trong suốt một nghìn năm trở lại. Rejewski cùng với các đồng sự của mình là Jerzy Różycki và Henryk Zygalski đã tiếp tục nghiên cứu và bắt nhịp với những tiến hóa trong các thành phần của hệ thống cũng như các thủ tục mật mã hóa. Cùng với những tiến triển của tình hình chính trị, nguồn tài chính của Ba Lan trở nên cạn kiệt và nguy cơ của cuộc chiến tranh trở nên gần kề, vào ngày 25 tháng 7 năm 1939 tại Warszawa, cục mật mã Ba Lan, dưới chỉ đạo của bộ tham mưu, đã trao cho đại diện tình báo Pháp và Anh những thông tin bí mật về hệ thống Enigma.

Ngay sau khi Thế chiến II bắt đầu (ngày 1 tháng 9 năm 1939), các thành viên chủ chốt của cục mật mã Ba Lan được sơ tán về phía tây nam; và đến ngày 17 tháng 9, khi quân đội Liên Xô tiến vào Ba Lan, thì họ lại được chuyển sang România. Từ đây, họ tới Paris (Pháp). Tại PC Bruno, ở gần Paris, họ tiếp tục phân tích Enigma và hợp tác với các nhà mật mã học của Anh tại Bletchley Park lúc này đã tiến bộ kịp thời. Những người Anh, trong đó bao gồm những tên tuổi lớn của ngành mật mã học như Gordon Welchman và Alan Turing, người sáng lập khái niệm khoa học điện toán hiện đại, đã góp công lớn trong việc phát triển các kỹ thuật phá mã hệ thống máy Enigma.

Ngày 19 tháng 4 năm 1945, các tướng lĩnh cấp cao của Anh được chỉ thị không được tiết lộ tin tức rằng mã Enigma đã bị phá, bởi vì như vậy nó sẽ tạo điều kiện cho kẻ thù bị đánh bại cơ sở để nói rằng họ đã "không bị đánh bại một cách sòng phẳng" (were not well and fairly beaten) .

Các nhà mật mã học của Hải quân Mỹ (với sự hợp tác của các nhà mật mã học Anh và Hà Lan sau 1940) đã xâm nhập được vào một số hệ thống mật mã của Hải quân Nhật. Việc xâm nhập vào hệ thống JN-25 trong số chúng đã mang lại chiến thắng vẻ vang cho Mỹ trong trận Midway. SIS, một nhóm trong quân đội Mỹ, đã thành công trong việc xâm nhập hệ thống mật mã ngoại giao tối mật của Nhật (một máy cơ điện dùng "bộ chuyển mạch dịch bước" (stepping switch) được người Mỹ gọi là Purple) ngay cả trước khi thế chiến II bắt đầu. Người Mỹ đặt tên cho những bí mật mà họ tìm được từ việc thám mã, có thể đặc biệt là từ việc phá mã máy Purple, với cái tên "Magic". Người Anh sau này đặt tên cho những bí mật mà họ tìm ra trong việc thám mã, đặc biệt là từ luồng thông điệp được mã hóa bởi các máy Enigma, là "Ultra". Cái tên Anh trước đó của Ultra là Boniface.

Quân đội Đức cũng cho triển khai một số thử nghiệm cơ học sử dụng thuật toán mật mã dùng một lần (one-time pad). Bletchley Park gọi chúng là mã Fish, và ông Max Newman cùng đồng nghiệp của mình đã thiết kế ra một máy tính điện tử số khả lập trình (programmable digital electronic computer) đầu tiên là máy Colossus để giúp việc thám mã của họ. Bộ ngoại giao Đức bắt đầu sử dụng thuật toán mật mã dùng một lần vào năm 1919; một số luồng giao thông của nó đã bị người ta đọc được trong Thế chiến II, một phần do kết quả của việc khám phá ra một số tài liệu chủ chốt tại Nam Mỹ, do sự bất cẩn của những người đưa thư của Đức không hủy thông điệp một cách cẩn thận.

Bộ ngoại giao của Nhật cũng cục bộ xây dựng một hệ thống dựa trên nguyên lý của "bộ điện cơ chuyển mạch dịch bước" (được Mỹ gọi là Purple), và đồng thời cũng sử dụng một số máy tương tự để trang bị cho một số tòa đại sứ Nhật Bản. Một trong số chúng được người Mỹ gọi là "Máy-M" (M-machine), và một cái nữa được gọi là "Red". Tất cả những máy này đều ít nhiều đã bị phía Đồng Minh phá mã.

Các máy mật mã mà phe Đồng Minh sử dụng trong thế chiến II, bao gồm cả máy TypeX của Anh và máy SIGABA của Mỹ, đều là những thiết kế cơ điện dùng rôto trên tinh thần tương tự như máy Enigma, song với nhiều nâng cấp lớn. Không có hệ thống nào bị phá mã trong quá trình của cuộc chiến tranh. Người Ba Lan sử dụng máy Lacida, song do tính thiếu an ninh, máy không tiếp tục được dùng. Các phân đội trên mặt trận chỉ sử dụng máy M-209 và các máy thuộc họ M-94 ít bảo an hơn. Đầu tiên, các nhân viên mật vụ trong Cơ quan đặc vụ của Anh (Special Operations Executive - SOE) sử dụng "mật mã thơ" (các bài thơ mà họ ghi nhớ là những chìa khóa), song ở những thời kỳ sau trong cuộc chiến, họ bắt đầu chuyển sang dùng các hình thức của mật mã dùng một lần (one-time pad).

Mật mã học hiện đại

Shannon
Nhiều người cho rằng kỷ nguyên của mật mã học hiện đại được bắt đầu với Claude Shannon, người được coi là cha đẻ của mật mã toán học. Năm 1949 ông đã công bố bài Lý thuyết về truyền thông trong các hệ thống bảo mật (Communication Theory of Secrecy Systems) trên tập san Bell System Technical Journal - Tập san kỹ thuật của hệ thống Bell - và một thời gian ngắn sau đó, trong cuốn Mathematical Theory of Communication - Lý thuyết toán học trong truyền thông - cùng với tác giả Warren Weaver. Những công trình này, cùng với những công trình nghiên cứu khác của ông về lý thuyết về tin học và truyền thông (information and communication theory), đã thiết lập một nền tảng lý thuyết cơ bản cho mật mã học và thám mã học. Với ảnh hưởng đó, mật mã học hầu như bị thâu tóm bởi các cơ quan truyền thông mật của chính phủ, chẳng hạn như NSA, và biến mất khỏi tầm hiểu biết của công chúng. Rất ít các công trình được tiếp tục công bố, cho đến thời kỳ giữa thập niên 1970, khi mọi sự được thay đổi.

Tiêu chuẩn mật mã
Thời kỳ giữa thập niên kỷ 1970 được chứng kiến hai tiến bộ chính lớn (công khai). Đầu tiên là sự công bố đề xuất Tiêu chuẩn mật mã hóa dữ liệu (Data Encryption Standard) trong "Công báo Liên bang" (Federal Register) ở nước Mỹ vào ngày 17 tháng 3 năm 1975. Với đề cử của Cục Tiêu chuẩn Quốc gia (National Bureau of Standards - NBS) (hiện là NIST), bản đề xuất DES được công ty IBM (International Business Machines) đệ trình trở thành một trong những cố gắng trong việc xây dựng các công cụ tiện ích cho thương mại, như cho các nhà băng và cho các tổ chức tài chính lớn. Sau những chỉ đạo và thay đổi của NSA, vào năm 1977, nó đã được chấp thuận và được phát hành dưới cái tên Bản Công bố về Tiêu chuẩn Xử lý Thông tin của Liên bang (Federal Information Processing Standard Publication - FIPS) (phiên bản hiện nay là FIPS 46-3). DES là phương thức mật mã công khai đầu tiên được một cơ quan quốc gia như NSA "tôn sùng". Sự phát hành bản đặc tả của nó bởi NBS đã khuyến khích sự quan tâm chú ý của công chúng cũng như của các tổ chức nghiên cứu về mật mã học.

Năm 2001, DES đã chính thức được thay thế bởi AES (viết tắt của Advanced Encryption Standard - Tiêu chuẩn mã hóa tiên tiến) khi NIST công bố phiên bản FIPS 197. Sau một cuộc thi tổ chức công khai, NIST đã chọn Rijndael, do hai nhà mật mã người Bỉ đệ trình, và nó trở thành AES. Hiện nay DES và một số biến thể của nó (như Tam phần DES (Triple DES); xin xem thêm trong phiên bản FIPS 46-3), vẫn còn được sử dụng, do trước đây nó đã được gắn liền với nhiều tiêu chuẩn của quốc gia và của các tổ chức. Với chiều dài khoá chỉ là 56-bit, nó đã được chứng minh là không đủ sức chống lại những tấn công kiểu vét cạn (brute force attack - tấn công dùng bạo lực). Một trong những cuộc tấn công kiểu này được thực hiện bởi nhóm "nhân quyền cyber" (cyber civil-rights group) tên là Tổ chức tiền tuyến điện tử (Electronic Frontier Foundation) vào năm 1997, và đã phá mã thành công trong 56 tiếng đồng hồ—câu chuyện này được nhắc đến trong cuốn Cracking DES (Phá vỡ DES), được xuất bản bởi "O'Reilly and Associates". Do kết quả này mà hiện nay việc sử dụng phương pháp mật mã hóa DES nguyên dạng, có thể được khẳng định một cách không nghi ngờ, là một việc làm mạo hiểm, không an toàn, và những thông điệp ở dưới sự bảo vệ của những hệ thống mã hóa trước đây dùng DES, cũng như tất cả các thông điệp được truyền gửi từ năm 1976 trở đi sử dụng DES, đều ở trong tình trạng rất đáng lo ngại. Bất chấp chất lượng vốn có của nó, một số sự kiện xảy ra trong năm 1976, đặc biệt là sự kiện công khai nhất của Whitfield Diffie, chỉ ra rằng chiều dài khóa mà DES sử dụng (56-bit) là một khóa quá nhỏ. Đã có một số nghi ngờ xuất hiện nói rằng một số các tổ chức của chính phủ, ngay tại thời điểm hồi bấy giờ, cũng đã có đủ công suất máy tính để phá mã các thông điệp dùng DES; rõ ràng là những cơ quan khác cũng đã có khả năng để thực hiện việc này rồi.

Khóa công khai
Tiến triển thứ hai, vào năm 1976, có lẽ còn đột phá hơn nữa, vì tiến triển này đã thay đổi nền tảng cơ bản trong cách làm việc của các hệ thống mật mã hóa. Đó chính là công bố của bài viết phương hướng mới trong mật mã học  (New Directions in Cryptography) của Whitfield Diffie và Martin Hellman. Bài viết giới thiệu một phương pháp hoàn toàn mới về cách thức phân phối các khóa mật mã. Đây là một bước tiến khá xa trong việc giải quyết một vấn đề cơ bản trong mật mã học, vấn đề phân phối khóa, và nó được gọi là trao đổi khóa Diffie-Hellman (Diffie-Hellman key exchange). Bài viết còn kích thích sự phát triển gần như tức thời của một lớp các thuật toán mật mã hóa mới, các thuật toán chìa khóa bất đối xứng (asymmetric key algorithms).

Trước thời kỳ này, hầu hết các thuật toán mật mã hóa hiện đại đều là những thuật toán khóa đối xứng (symmetric key algorithms), trong đó cả người gửi và người nhận phải dùng chung một khóa, tức khóa dùng trong thuật toán mật mã, và cả hai người đều phải giữ bí mật về khóa này. Tất cả các máy điện cơ dùng trong thế chiến II, kể cả mã Caesar và mã Atbash, và về bản chất mà nói, kể cả hầu hết các hệ thống mã được dùng trong suốt quá trình lịch sử nữa đều thuộc về loại này. Đương nhiên, khóa của một mã chính là sách mã (codebook), và là cái cũng phải được phân phối và giữ gìn một cách bí mật tương tự.

Do nhu cầu an ninh, khóa cho mỗi một hệ thống như vậy nhất thiết phải được trao đổi giữa các bên giao thông liên lạc bằng một phương thức an toàn nào đấy, trước khi họ sử dụng hệ thống (thuật ngữ thường được dùng là 'thông qua một kênh an toàn'), ví dụ như bằng việc sử dụng một người đưa thư đáng tin cậy với một cặp tài liệu được khóa vào cổ tay bằng một cặp khóa tay, hoặc bằng cuộc gặp gỡ mặt đối mặt, hay bằng một con chim bồ câu đưa thư trung thành... Vấn đề này chưa bao giờ được xem là dễ thực hiện, và nó nhanh chóng trở nên một việc gần như không thể quản lý được khi số lượng người tham gia tăng lên, hay khi người ta không còn các kênh an toàn để trao đổi khóa nữa, hoặc lúc họ phải liên tục thay đổi các chìa khóa - một thói quen nên thực hiện trong khi làm việc với mật mã. Cụ thể là mỗi một cặp truyền thông cần phải có một khóa riêng nếu, theo như thiết kế của hệ thống mật mã, không một người thứ ba nào, kể cả khi người ấy là một người dùng, được phép giải mã các thông điệp. Một hệ thống thuộc loại này được gọi là một hệ thống dùng chìa khóa mật, hoặc một hệ thống mật mã hóa dùng khóa đối xứng. Hệ thống trao đổi khóa Diffie-Hellman (cùng những phiên bản được nâng cấp kế tiếp hay các biến thể của nó) tạo điều kiện cho các hoạt động này trong các hệ thống trở nên dễ dàng hơn rất nhiều, đồng thời cũng an toàn hơn, hơn tất cả những gì có thể làm trước đây.

Ngược lại, đối với mật mã hóa dùng khóa bất đối xứng, người ta phải có một cặp khóa có quan hệ toán học để dùng trong thuật toán, một dùng để mã hóa và một dùng để giải mã. Một số những thuật toán này, song không phải tất cả, có thêm đặc tính là một trong các khóa có thể được công bố công khai trong khi cái kia không thể nào (ít nhất bằng những phương pháp hiện có) được suy ra từ khóa 'công khai'. Trong các hệ thống này, khóa còn lại phải được giữ bí mật và nó thường được gọi bằng một cái tên, hơi có vẻ lộn xộn, là khóa 'cá nhân' (private key) hay khóa bí mật. Một thuật toán thuộc loại này được gọi là một hệ thống 'khóa công khai' hay hệ thống khóa bất đối xứng. Đối với những hệ thống dùng các thuật toán này, mỗi người nhận chỉ cần có một cặp chìa khóa mà thôi (bất chấp số người gửi là bao nhiêu đi chăng nữa). Trong 2 khóa, một khóa luôn được giữ bí mật và một được công bố công khai nên không cần phải dùng đến một kênh an toàn để trao đổi khóa. Chỉ cần đảm bảo khóa bí mật không bị lộ thì an ninh của hệ thống vẫn được đảm bảo và có thể sử dụng cặp khóa trong một thời gian dài. Đặc tính đáng ngạc nhiên này của các thuật toán tạo khả năng, cũng như tính khả thi, cho phép việc triển khai các hệ thống mật mã có chất lượng cao một cách rộng rãi, và ai cũng có thể sử dụng chúng được.

Các thuật toán mật mã khóa bất đối xứng dựa trên một lớp các bài toán gọi là hàm một chiều (one-way functions). Các hàm này có đặc tính là rất dễ dàng thực hiện theo chiều xuôi nhưng lại rất khó (về khối lượng tính toán) để thực hiện theo chiều ngược lại. Một ví dụ kinh điển cho lớp bài toán này là hàm nhân hai số nguyên tố rất lớn. Ta có thể tính tích số của 2 số nguyên tố này một cách khá dễ dàng nhưng nếu chỉ cho biết tích số thì rất khó để tìm ra 2 thừa số ban đầu. Do những đặc tính của hàm một chiều, hầu hết các khóa có thể lại là những khóa yếu và chỉ còn lại một phần nhỏ có thể dùng để làm khóa. Vì thế, các thuật toán khóa bất đối xứng đòi hỏi độ dài khóa lớn hơn rất nhiều so với các thuật toán khóa đối xứng để đạt được độ an toàn tương đương. Ngoài ra, việc thực hiện thuật toán khóa bất đối xứng đòi hỏi khối lượng tính toán lớn hơn nhiều lần so với thuật toán khóa đối xứng. Bên cạnh đó, đối với các hệ thống khóa đối xứng, việc tạo ra một khóa ngẫu nhiên để làm khóa phiên chỉ dùng trong một phiên giao dịch là khá dễ dàng. Vì thế, trong thực tế người ta thường dùng kết hợp: hệ thống mật mã khóa bất đối xứng được dùng để trao đổi khóa phiên còn hệ thống mật mã khóa đối xứng dùng khóa phiên có được để trao đổi các bản tin thực sự.

Mật mã học dùng khóa bất đối xứng, tức trao đổi khóa Diffie-Hellman, và những thuật toán nổi tiếng dùng khóa công khai / khóa bí mật (ví dụ như cái mà người ta vẫn thường gọi là thuật toán RSA), tất cả hình như đã được xây dựng một cách độc lập tại một cơ quan tình báo của Anh, trước thời điểm công bố của Diffie and Hellman vào năm 1976. Sở chỉ huy giao thông liên lạc của chính phủ (Government Communications Headquarters - GCHQ) - Cơ quan tình báo Anh Quốc - có xuất bản một số tài liệu quả quyết rằng chính họ đã xây dựng mật mã học dùng khóa công khai, trước khi bài viết của Diffie và Hellman được công bố. Nhiều tài liệu mật do GCHQ viết trong quá trình những năm 1960 và 1970, là những bài cuối cùng cũng dẫn đến một số kế hoạch đại bộ phận tương tự như phương pháp mật mã hóa RSA và phương pháp trao đổi chìa khóa Diffie-Hellman vào năm 1973 và 1974. Một số tài liệu này hiện được phát hành, và những nhà sáng chế (James H. Ellis, Clifford Cocks, và Malcolm Williamson) cũng đã cho công bố (một số) công trình của họ.

Chính trị trong mật mã học
Kết quả của việc này đã phá vỡ tính gần như độc quyền về mật mã học của các tổ chức chính phủ trên toàn thế giới (Xem Crypto (Bí mật) của Steven Levy để biết thêm về bài báo nói đến điều luật gây tranh cãi ở Mỹ). Lần đầu tiên trong lịch sử, những người không làm việc trong các tổ chức của chính phủ được phép truy cập các mật mã mà ngay cả chính phủ cũng khó có thể bẻ gãy được. Rất nhiều cuộc tranh cãi và xung đột, công khai lẫn bí mật, khởi sự tức thời và đến bây giờ cũng vẫn chưa lắng xuống. Tại rất nhiều các quốc gia, xuất khẩu mật mã (export of cryptography) vẫn còn là một vấn đề bị hạn chế. Mãi đến năm 1996 việc xuất khẩu mật mã ở Mỹ dùng những chìa khóa dài hơn 40 bit, vẫn còn là một việc hết sức giới hạn. Ngay cả đến năm 2004, cựu giám đốc của FBI, Louis Freeh, cũng đã làm chứng trước Hội đồng 9/11 (9/11 Commission), kêu gọi việc phát hành những luật pháp mới chống lại việc sử dụng mật mã trong môi trường công cộng.

Người biện hộ nổi tiếng nhất đối với việc cho phép công chúng sử dụng các mật mã có độ tin cậy cao là Phil Zimmermann, với việc xuất bản chương trình ứng dụng PGP (Pretty Good Privacy) của mình vào năm 1991. Khi ông cảm thấy bị đe dọa bởi các điều lệ pháp luật, lúc đó đang được chính phủ Mỹ cân nhắc, và nó đòi hỏi là tất cả các giải pháp mật mã trong nước Mỹ phải tạo các cửa sau (back doors) - cho phép chính phủ theo dõi việc sử dụng, hoặc đọc nội dung của chúng - ông đã cho phát hành một phiên bản PGP miễn phí. Những cố gắng của ông trong việc phát hành PGP trên toàn cầu đã mang lại cho ông một cuộc đấu tranh lâu dài với Bộ Tư Pháp (Justice Department) vì viện tội là ông đã vi phạm các điều khoản hạn chế trong xuất khẩu (export restrictions). Bộ Tư Pháp cuối cùng phải hủy bỏ bản cáo trạng chống lại Zimmermann, và sự phân bố phần mềm PGP miễn phí được lan truyền trên khắp toàn cầu, cuối cùng nó đã trở thành một tiêu chuẩn mở (open standard) (xem RFC2440 hay OpenPGP)

Các kỹ thuật phá mã hiện đại

Trong khi những mã hiện đại tương tự như AES được đại bộ phận cho rằng là những mã không thể phá được, một số những thiết kế nghèo nàn vẫn đôi khi được chấp nhận và sử dụng, và do đó đã gây ra không ít những vụ phá mã, dùng phương pháp thám mã, đã xảy ra trong những thập kỷ gần đây. Ví dụ về những thiết kế mật mã bị bẻ gãy nổi tiếng bao gồm DES, mã hóa WEP phiên bản đầu tiên dùng trong kỹ thuật truyền thông vô tuyến Wi-Fi, Hệ thống Xáo trộn Nội dung (Content Scrambling System) được sử dụng để mã hóa và quản lý việc sử dụng DVD, và với các mã A5/1, A5/2 được sử dụng trong điện thoại di động GSM. Thêm vào đó, chưa có một chứng minh nào khẳng định được nền tảng toán học của mật mã dùng khóa công khai là 'không thể bẻ gãy', cho nên tiến triển của toán học trong tương lai có thể sẽ làm cho những hệ thống phụ thuộc vào chúng trở nên mất an toàn. Trong khi một số nhà quan sát nhìn trước được nguy cơ bị chọc thủng như vậy, thì độ lớn khóa đề nghị đối với việc bảo an lại càng ngày càng phải tăng lên, vì công suất máy tính cần thiết để bẻ gãy các mã càng ngày càng trở nên rẻ tiền hơn và sẵn có.

Xem thêm
Mật mã học
The Codebreakers
Các hệ thống mật mã của NSA
Các chủ đề trong mật mã học

Tham khảo

 David Kahn, The Codebreakers, New York, Macmillan, 1967.
 Steven Levy, Crypto: How the Code Rebels Beat the Government — Saving Privacy in the Digital Age, New York, Viking Press, 2001.

Liên kết ngoài
 XRamp's History of Cryptography at their Crypto University
 Helger Lipmaa's links on historical cryptography

Thông tin liên lạc quân sự
Lịch sử viễn thông
Mật mã học cổ điển


title: Lubuskie

text:
Lubuskie là một tỉnh của Ba Lan, giáp biên giới với các bang Brandenburg và Sachsen của Đức. Tỉnh lỵ là Gorzów Wielkopolski. Tỉnh có diện tích 13.984,44 ki-lô-mét vuông, dân số thời điểm giữa năm 2004 là 1.009.177 người.

Các thành phố thị xã
Tỉnh có thành phố và thị xã. Bản sau đây sắp xếp theo thứ tự dân số giảm dần (số liệu dân số thời điểm năm 2006)

Tham khảo

Tỉnh của Ba Lan


title: Tanaecia pelea

text:
Tanaecia pelea là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở Malaya, Singapore,  Borneo, Nias và Pulau Tioman.

Mô tả
Tânecia pelea có sải cánh dài từ 6.5 đến 7 cm (2.6 – 2.8 inch). Mặt trên cánh của loài này có màu nâu nhạt và viền cánh màu xanh ngọc trai. Nó có màu nâu sẫm ở vùng nền cánh và các ô cánh hình lưỡi mác có màu vàng.

Phụ loài
Tanaecia pelea pelea (Malaya, Borneo)
Tanaecia pelea heliophila (Nias)
Tanaecia pelea irenae (Pulau Tioman)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Tanaecia


title: 14960 Yule

text:
14960 Yule (1996 KO) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 21 tháng 5 năm 1996 bởi P. G. Comba ở Prescott.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 14960 Yule

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Paul G. Comba
Thiên thể phát hiện năm 1996


title: Torellia antarctica

text:
Torellia antarctica là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Capulidae.

Phân bố

Miêu tả
Độ dài vỏ lớn nhất ghi nhận được là 4.6 mm.

Môi trường sống
Độ sâu nhỏ nhất ghi nhận được là 300 m. Độ sâu lớn nhất ghi nhận được là 300 m.

Chú thích

Tham khảo

Torellia


title: Athripsodes braueri

text:
Athripsodes braueri là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Chú thích

Athripsodes


title: Echinolittorina natalensis

text:
Echinolittorina natalensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Echinolittorina


title: Sông Uruguay

text:
Sông Uruguay (tiếng Tây Ban Nha: Río Uruguay; tiếng Bồ Đào Nha: Rio Uruguai) là một dòng sông ở Nam Mỹ.

Sông chảy theo hướng bắc-nam với một đoạn là biên giới tự nhiên ngăn ba nước Brasil, Argentina và Uruguay. Những đơn vị giáp với sông Uruguay là ba tỉnh (provincia) Misiones, Corrientes, và Entreríos thuộc Argentina; hai tiểu bang (estado)Santa Caterina và Rio Grande do Sul thuộc Brasil; và sáu bộ (departamento) Artigas, Salto, Paysandú, Río Negro, Soriano, và Colonia thuộc Uruguay.

Sông Uruguay có chiều dài khoảng 1.500 km, xuất phát rặng núi Serra do Mar ở Brasil do hợp lưu của hai con sông Canoas và Pelotas ở cao độ 200 m. Khúc sông trên có nhiều ghềnh thác nên tàu thuyền không dùng được. Ở Salto Chico thì dòng sông rộng và sâu đủ để dùng thuyền di chuyển trên sông. Xuôi xuống miền dưới cách sông La Plata 100 km thì sông nhận nước từ phụ lưu chính sông Negro. Ở hạ lưu nơi sông Uruguay kết thúc thì nước sông nhập với sông Paraná để thành con sông La Plata rộng lớn.

Lưu vực sông Uruguay có diện tích 370.000 km² với nhiều tiềm năng thủy điện. Đập Salto Grande là một công trình tận dụng được tiềm năng này.

Sông Uruguay có bốn cây cầu quốc tế bắc ngang.

Tranh chấp sử dụng
Năm 2005 dự án xây một nhà máy giấy ở Fray Bentos, Uruguay bên bờ sông phải hoãn vì dân cư bên thị trấn Gualeguaychú, Argentina phản đối. Họ cho rằng nước sông sẽ bị ô nhiễm và họ đã nhiều lần chắn cây cầu nối liền hai bờ để bày tỏ sự bất bình, gây nhiều gián đoạn cho việc giao thương và du lịch trong vùng. Bang giao Argentina-Uruguay cũng bị ảnh hưởng vì vấn đề này.

Tham khảo

Sông Nam Mỹ
Sông Brasil
Sông Santa Catarina (bang)
Sông Rio Grande do Sul
Biên giới Argentina-Uruguay
Biên giới Argentina-Brasil

Sông Argentina
Sông quốc tế Nam Mỹ
Phụ lưu sông Uruguay
Sông của Uruguay
Sông biên giới


title: 4237 Raushenbakh

text:
4237 Raushenbakh (1979 SD4) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1979 bởi N. S. Chernykh ở Nauchnyj.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4237 Raushenbakh

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1979


title: Myurella wellsilviae

text:
Myurella wellsilviae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Myurella (Terebridae)


title: Rebiya Kadeer

text:
Rebiya Kadeer (Uyghur: رابىيه قادىر, Rabiye Qadir, đọc ; Tiếng Thổ: Rabiye Kadir; ) (sinh ngày 15 tháng 11 năm 1946) là một nhà kinh doanh và là người bất đồng chính kiến nổi tiếng người Duy Ngô Nhĩ từ Tân Cương thuộc Trung Quốc.

Bà từng là đảng viên Đảng Cộng sản Trung Quốc, và là ủy viên Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc khóa 8 (3/1993 – 3/1998) . Tuy nhiên bà bị khai trừ đảng năm 1999.

Năm 2004 bà đã được trao Giải tưởng niệm Thorolf Rafto cho các nỗ lực đấu tranh vì nhân quyền của bà. Năm 2005 bà trốn sang Hoa Kỳ, hiện cư trú ở Virginia.

Bà là chủ tịch Đại hội Đại biểu Uyghur Thế giới từ tháng 11 năm 2006.

Xem thêm
 Bạo động tại Ürümqi, tháng 7 năm 2009

Chú thích

Nhân vật bất đồng chính kiến Trung Quốc
Phong trào độc lập Đông Turkestan
Đại biểu Nhân đại toàn quốc
Nhà hoạt động Uyghur
Nhà hoạt động độc lập


title: Menlo Park, California

text:
Menlo Park là một thành phố ở quận San Mateo, California, Mỹ, ở khu vực vùng vịnh San Francisco. Thành phố này nằm ở tọa độ 37°29' độ vĩ bắc, 122°9' độ kinh đông. Menlo Park có 30.785 dân theo điều tra dân số năm 2000 của Hoa Kỳ.

Tham khảo

Thành phố của California


title: Vauchonvilliers

text:
Vauchonvilliers là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube
 Parc naturel régional de la Forêt d'Orient

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Vauchonvilliers sur le site de l'Institut géographique national
 Vauchonvilliers sur le site de l'Insee
 Vauchonvilliers sur le site du Quid
 Localisation de Vauchonvilliers sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Vauchonvilliers sur Mapquest

Vauchonvilliers


title: (7606) 1995 SV2

text:
{{DISPLAYTITLE:(7606) 1995 SV2}}

(7606) 1995 SV2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 20 tháng 9 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Purkersdorf

text:
Purkersdorf là một đô thị thuộc huyện Wien-Umgebung trong bang Niederösterreich, Áo.

Thành phố kết nghĩa
  Bad Säckingen, Đức
  Sanary-sur-Mer, Pháp
  Göstling an der Ybbs, Áo

Tham khảo

Đô thị của Niederösterreich


title: 10927 Vaucluse

text:
10927 Vaucluse (1998 BB42) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 29 tháng 1 năm 1998 bởi R. Roy ở Blauvac. Nó được đặt theo tên the French department thuộc Vaucluse.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Agrypnus farinosus

text:
Agrypnus farinosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Giarole

text:
Giarole là một đô thị ở tỉnh Alessandria trong vùng Piedmont của Italia, có vị trí cách khoảng 70 km về phía đông của Torino và khoảng 15 km về phía bắc của Alessandria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 693 người và diện tích là 5,2 km².

Giarole giáp các đô thị: Mirabello Monferrato, Occimiano, Pomaro Monferrato, và Valenza.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Alessandria
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Chambeyronia

text:
Chambeyronia là một chi thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae.
Chi này có các loài sau (tất cả đều là loài đặc hữu của New Caledonia):
 Chambeyronia lepidota
 Chambeyronia macrocarpa

Hình ảnh

Chú thích

Chambeyronia
Họ Cau


title: Cá đuối bồng mõm nhọn

text:
Cá đuối bồng mõm nhọn, tên khoa học Dasyatis zugei, là một loài cá đuối trong họ Dasyatidae, được tìm thấy ở Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương từ Ấn Độ đến miền tây quần đảo Malay và miền nam Nhật Bản. Loài cá sống tầng đáy này thường được tìm thấy ở trên khu vực cát cạn hơn , cũng như ở cửa sông. Nó có bề ngang , nó có một đĩa vây ngực có hình thoi. Chế độ ăn chủ yếu là loài giáp xác và cá.

Chú thích

Tham khảo

Z
Z
Động vật được mô tả năm 1841


title: Danh sách nhà toán học

text:
Đây là danh sách các nhà toán học nổi tiếng xếp theo thứ tự bảng chữ cái Latinh của chữ cái đầu tiên của họ.

A

 Niels Henrik Abel - Na Uy (1802 – 1829)
 John Couch Adams - Anh (1819 – 1892)
 Jean le Rond d'Alembert - Pháp (1717 – 1783)
 Abu Raihan Al-Biruni - Iran (973 – 1048)
 Al-Khwarizmi - Iran (780 – 850)
 André-Marie Ampère - Pháp (1775 – 1836)
 Archimedes - Hy Lạp (287 – 212 TCN)
 Aristarchus - Hy Lạp (khoảng 310 – 230 TCN)
 Aristotle - Hy Lạp (384 – 322 TCN)
 George Atwood - Anh (1746 – 1807)

B
 Charles Babbage - Anh (1791 – 1871)
 Stefan Banach - Ba Lan (1892 – 1945)
 Eric Temple Bell - Scotland-Hoa Kỳ (1883 – 1960)
 Richard Bentley - Anh (1662 – 1742)
 Jacob Bernoulli - Thụy Sĩ (1654 – 1705)
 Johann Bernoulli - Thụy Sĩ (1667 – 1748)
 Daniel Bernoulli - Thụy Sĩ (1700 – 1782)
 Friedrich Wilhelm Bessel - Đức (1784 – 1846)
 Napoléon Bonaparte - Pháp (1769 – 1821)
 George Boole - Anh (1815 – 1864)
 Henry Briggs - Anh (1561 – 1630)

C
 Georg Ferdinand Cantor - Đức (1845 – 1918)
 Élie Cartan - Pháp (1869 – 1951)
 Henri Cartan - Pháp (s. 1904)
 Augustin Louis Cauchy - Pháp (1789 – 1857)
 Eduard Čech - Tiệp Khắc (1893 – 1960)
 Pafnuty Lvovich Chebyshev - Nga (1821 – 1894)
 Sarvadaman Chowla - Ấn Độ (1907 – 1995)
 Roger Cotes - Anh (1682 – 1716)
 Ngô Bảo Châu - Việt Nam (1972- đến nay)

D
 David van Dantzig - Hà Lan (1900 – 1959)
 George Dantzig - Hoa Kỳ (1914 – 2005)
 Democritos - Hy Lạp (khoảng 460 – 370 TCN)
 René Descartes - Pháp (1596 – 1650)
 Jean Dieudonné - Pháp (1906–1992)
 Johann Peter Gustav Lejeune Dirichlet - Đức (1805 – 1859)
 Edsger Dijkstra - Hà Lan (1930 – 2002)
 Đặng Văn Linh - Việt Nam (2002 - ???)

E
 Albert Einstein - Đức-Thụy Sĩ-Hoa Kỳ (1879 – 1955)
 Paul Erdös - Hungary (1913 – 1996)
 Euclid - Hy Lạp (khoảng 365 – 275 TCN)
 Leonhard Euler - Thụy Sĩ (1707 – 1783)

F
 Pierre de Fermat - Pháp (1601 – 1665)
 Leonardo Pisano Fibonacci - Ý (1170 – 1250)
 Jean-Baptiste Joseph Fourier - Pháp (1768 – 1830)

G
 Évariste Galois - Pháp (1811 – 1832)
 Martin Gardner - Hoa Kỳ (1914 – 2010)
 Carl Friedrich Gauss - Đức (1777 – 1855)
 Kurt Gödel - Áo, Hoa Kỳ (1906 – 1978)
 Christian Goldbach - Đức (1690 – 1764)
 Hermann Günther Grassmann - Vương quốc Phổ (1809 – 1877)
 Alexander Grothendieck - Pháp (1928 – 2014)

H
 Galileo Galilei - Ý - (1564 – 1642)
 William Rowan Hamilton - Ireland (1805 – 1865)
 Peter Andreas Hansen - Đan Mạch (1795 – 1874)
 Godfrey Harold Hardy - Anh (1877 – 1947)
 Thomas Heath - Anh (1861 – 1940)
 Kurt Hensel - Đức (1861 - 1941)
 David Hilbert - Đức (1862 – 1943)
 Guillaume François Antoine, Hầu tước de L'Hôpital – Pháp (1661 – 1704)
 Hoàng Tụy - Việt Nam (1927 – 2019)
 Hoàng Xuân Sính - Việt Nam (1933 -)
 Christiaan Huygens - Hà Lan (1629 – 1695)

I
 Itō Kiyoshi - Nhật Bản (1915 – 2008)

J
 Carl Gustav Jakob Jacobi - Đức (1804 – 1851)
 James Jurin - Anh (1684 – 1750)

K
 Ghiyath al-Kashi - Iran (khoảng 1370 – 1429)
 Omar Khayyám - Iran (1028 – 1123)
 Johannes Kepler - Đức (1571 – 1630)
 Donald Knuth - Hoa Kỳ (s. 1938)
 Helge von Koch - Thụy Điển (1870 – 1924)

L
 Joseph-Louis de Lagrange - Pháp (1736 – 1813)
 Edmond Laguerre - Pháp (1834 – 1886)
 Johann Heinrich Lambert - Đức (1728 – 1777)
 Pierre-Simon Laplace - Pháp (1749 – 1827)
 Estienne de La Roche - Pháp (1470 – 1530)
 Henri Leon Lebesgue - Pháp (1875 – 1941)
 Adrien-Marie Legendre - Pháp (1752 – 1833)
 Gottfried Wilhelm Leibniz - Đức (1646 – 1716)
 Sophus Lie - Na Uy (1842 – 1899)
 Ernst Leonard Lindelöf - Phần Lan (1870 – 1946)
 Jules Antoine Lissajous - Pháp (1822 – 1880)
 Nikolai Ivanovich Lobachevsky - Nga (1792 – 1856)
 László Lovász - Hungary (s. 1947)
 Ada Lovelace - Anh (1815 – 1852)
 François-Édouard-Anatole Lucas - Pháp (1842 – 1891)
 Lê Văn Thiêm - Việt Nam (1918–1991)
 Lương Thế Vinh - Việt Nam (1441 – 1496)

M
 Emmy Noether - Đức - (1882 – 1935)
 Benoît Mandelbrot - Ba Lan-Pháp-Hoa Kỳ (1924 – 2010)
 Andrei Andreevich Markov - Nga (1856 – 1922)
 Maryam Mirzakhani - Iran (1977 – 2017)
 Hermann Minkowski - Đức (1864 – 1909)
 August Ferdinand Möbius - Đức (1790 – 1868)
 Georg Mohr - Đan Mạch (1640 – 1697)
 Abraham de Moivre - Pháp (1667 – 1754)

N
 John Napier - Scotland (1550 – 1617)
 John von Neumann - Hungary-Hoa Kỳ (1903 – 1957)
 Isaac Newton - Anh (1643 – 1727)
 Jakob Nielsen - Đan Mạch (1890 – 1959)
 Nilakantha Somayaji - Ấn Độ (1444 – 1544)
 Sergei Petrovich Novikov - Nga (s. 1938)
 Petr Sergeevich Novikov - Nga (1901 – 1935)
 Kristen Nygaard - Na Uy (1926 – 2002)

O
Omar khayyám

P
thế=|phải|không_khung|196x196px|Blaise Pascal

 Blaise Pascal - Pháp (1623 – 1662)
 Roger Penrose - Anh (s. 1931)
 Jules-Henri Poincaré - Pháp (1854 – 1912)
 Louis Poinsot - Pháp (1777 – 1859)
 Alphonse de Polignac - Pháp (1817 – 1890)
 Siméon-Denis Poisson - Pháp (1781 – 1840)
 Pythagoras - Hy Lạp (582 – 496 TCN)

R
 Srinivasa Aaiyangar Ramanujan - Ấn Độ (1887 – 1920)
 Frank Plumpton Ramsey - Anh (1903 – 1930)
 Bernhard Riemann - Đức (1826 – 1866)
 Bertrand Russell - Anh (1872 – 1970)

S
 Jean-Pierre Serre - Pháp (s. 1926)
 Waclaw Sierpinski - Ba Lan (1882 – 1969)
 Stephen Smale - Hoa Kỳ (s. 1930)
 Henry John Stephen Smith - Anh (1826 – 1883)
 George Gabriel Stokes - Ireland-Anh (1819 – 1903)

T
 John Tate - Hoa Kỳ (s. 1925)
 Thales - Hy Lạp (khoảng 624 – 547 TCN)
 Alan Turing - Anh (1912 – 1954)
 Andrey Nikolayevich Tychonoff - Nga (1906 – 1993)

U
 Stanislaw Marcin Ulam - Ba Lan-Hoa Kỳ (1909 – 1984)

V
 Jurij Vega - Slovenia (1754 – 1802)
 John Venn - Anh (1834 – 1923)
 Leonardo da Vinci - Ý (1452 - 1519)
 Giuseppe Vitali - Ý (1875 – 1932)
 Vũ Hữu - Việt Nam (1437–1530)
 François Viète - Pháp  (1540 - 1603)

W
 André Weil - Pháp (1906 – 1998)
 Hermann Klaus Hugo Weyl - Đức-Hoa Kỳ (1885 – 1955)
 Hassler Whitney - Hoa Kỳ (1907 – 1989)
 William Whiston - Anh (1667 – 1752)
 Andrew Wiles - Anh (s. 1953)
 Josef Wronski - Ba Lan-Pháp (1778 – 1853)

X

Y

Z
 Zeno - Hy Lạp (khoảng 490 – 430 TCN)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Danh sách các nữ Tiến sĩ Toán học đầu tiên tại Bắc Mỹ


title: Gemmula tessellata

text:
Gemmula tessellata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Gemmula


title: Sithurajapuram

text:
Sithurajapuram là một thị xã panchayat của quận Virudhunagar thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sithurajapuram có dân số 12.933 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Sithurajapuram có tỷ lệ 73% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 66%. Tại Sithurajapuram, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Romanillos de Atienza

text:
Romanillos de Atienza là một đô thị trong tỉnh Guadalajara, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 55 người.

Tham khảo

Đô thị ở Guadalajara


title: Stenoluperus potanini

text:
Stenoluperus potanini là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Stenoluperus


title: La Chapelle-Enchérie

text:
La Chapelle-Enchérie là một xã thuộc tỉnh Loir-et-Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loir-et-Cher

Tham khảo

Chapelleencherie


title: Spam

text:
Spam có thể là:
 Spam (thực phẩm): một loại thức ăn chế biến đóng hộp được làm từ thịt lợn.
 .Spam = Stupid Pointless Annoying Messages Tạm dịch: Những thông điệp ngu ngốc, khó chịu, vô nghĩa
 Tên gọi của spambot.


title: Baghlan (tỉnh)

text:
Baghlan (tiếng Ba Tư/tiếng Pashto: بغلان Baġlān) là một trong 34 tỉnh của Afghanistan. Tỉnh lỵ là thành phố Puli Khumri. Tỉnh có dân số gần người, diện tích km2. Phế tích của đền lửa Hỏa giáo, Surkh Kotal, nằm ở Baghlan.

Tham khảo

Tỉnh của Afghanistan


title: Aplosonyx tianpingshanensis

text:
Aplosonyx tianpingshanensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Yang miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Aplosonyx


title: Hewitsonia

text:
Hewitsonia là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Liptenini


title: Chiến tranh mạng

text:
Chiến tranh mạng (tiếng Anh: cyberwarfare) hay còn gọi là Chiến tranh thông tin là việc áp dụng công nghệ thông tin ở mức độ cao trong các mặt hoạt động chỉ huy - quản lý, tình báo, điều khiển, chiến tranh điện tử, kinh tế, tâm lý, xã hội,...; là một loại hình tác chiến phổ biến trong chiến tranh hiện đại; đó là tổng hợp những hoạt động và biện pháp nhằm tung tin gây rối loạn, tác động vào các cơ cấu ra quyết định; nhằm làm cho đối phương có các hành động sai lầm hay có các quyết định vô hại có lợi cho ta, đồng thời ngăn cản hoạt động thu thập, xử lý thông tin của đối phương.

Mục đích của chiến tranh mạng là kiểm soát, điều khiển, tác động lên các quyết định và làm suy giảm hoặc phá huỷ các hệ thống mạng-viễn thông của đối phương trong khi bảo vệ các hệ thống của mình và đồng minh chống lại những hành động như vậy.

Mục tiêu tấn công của chiến tranh mạng là các cơ sở hạ tầng thông tin (quân sự, tài chính, ngân hàng, mạng máy tính quốc gia,...). Virus máy tính có thể làm cho hệ thống vũ khí của đối phương bị mất điều khiển, và cũng có thể phá hoại cơ sở hạ tầng kinh tế của quốc gia, làm cho nền kinh tế rối loạn, hay làm tắc nghẽn mạng thông tin. Hacker được đánh giá là thành phần cốt lõi cũng như là nguy hiểm nhất trong chiến tranh mạng. Hacker tập trung vào việc đánh cắp các bí mật quân sự; sử dụng virus tấn công các hệ thống máy tính làm cho hệ thống này bị tê liệt không thể đưa ra các quyết định đúng.

Các hình thức của chiến tranh mạng
Chiến tranh trong chỉ huy và điều khiển (command and control warfare C2W);
Chiến tranh tình báo (information-based warfare - IBW);
Chiến tranh điện tử (electronic warfare - EW);
Chiến tranh tâm lý (psychological warfare - PSYW);
Chiến tranh tin tặc hacker (hacker warfare);
Chiến tranh thông tin kinh tế (economic information warfare - EIW);
Chiến tranh điều khiển học (cyberwarfare).

Chiến tranh mạng tại một số quốc gia

Trung Quốc
Theo các thống kê nhiều năm liên tiếp,Trung Quốc luôn là một trong 10 quốc gia khởi phát tấn công mạng hàng đầu trên giới. Nhiều nhóm hacker tại Trung Quốc thường xuyên thưc hiện các vụ tấn công mạng táo tợn đe dọa đến hệ thống hạ tầng-an ninh mạng tại nhiều quốc gia cũng như tiến hành các hoat động đánh cắp thông tin thẻ tín dụng, phát tán mã độc. Năm 2016, nhóm hacker 1937CN  của Trung Quốc đã tiến hành tấn công mạng các sân bay tại Việt Nam, đánh cắp thông tin của hơn 400.000 khách hàng. Trung Quốc cũng là quốc gia có nhiều sĩ quan nằm trong danh sách truy nã tội phạm mạng đặc biệt của FBI. Từ năm 2016, các cơ quan tình báo và chiến tranh mạng chủ yếu của quân đội Trung Quốc đã được biên chế vào lực lượng chi viện chiến lược mới thành lập. Quân đội Trung Quốc hiện nay cũng đang thúc đẩy tiến trình nhất thể hóa chiến tranh điện tử - mạng internet và có thể quản lý tốt hơn việc sử dụng vệ tinh (cho hoạt động thu thập, giám sát và trinh sát tình báo).

Một số cuộc chiến tranh mạng tiêu biểu
"Chiến tranh thông tin của Mỹ - từ Kosovo đến Nam Ossetia": trong cuộc chiến ở Nam Ossetia xảy ra năm 2008, ngoài cuộc đọ súng trên chiến trường, thế giới được chứng kiến một cuộc chiến tranh khác có phần còn quyết liệt hơn, gay cấn hơn giữa các bên - đó là cuộc "chiến tranh thông tin" giữa Mỹ và các nước phương Tây với Nga, mà ưu thế vượt trội không thuộc về Nga.

Trong văn hóa đại chúng
Khi mạng Internet bắt đầu được sử dụng phổ biến, nhiều tác phẩm văn hóa đại chúng như phim ảnh, tiểu thuyết viễn tưởng,... đã ra đời để khắc họa bối cảnh chiến tranh mạng trong thế giới hiện đại. Yếu tố chiến tranh mạng trở thành vấn đề không thể thiếu trong phần lớn các bộ phim hành động, gián điệp, âm mưu chính trị. Một số tác phẩm tiêu biểu của điện ảnh Hollywood về chiến tranh mạng được nhiều khán giả đánh giá cao là:

 Snowden: Bộ phim tái hiện về cuộc đời của Edward Snowden, một nhân viên NSA với tiết lộ đầy tranh cãi về chương trình giám sát đầy tranh cãi của NSA và CIA.
 The Fifth Estate: Câu chuyện về Julian Assange và Nick Davies với việc thành lập WikiLeaks, một tổ chức phi lợi nhuận đầy tranh cãi.
 Mr. Robot (phim truyền hình): Câu chuyện của một kĩ sư an ninh mạng với cuộc chiến chống lại tập đoàn mà anh đang làm việc.

Xem thêm
Chiến tranh

Chú thích

Liên kết ngoài
Linh Giang tổng hợp theo CNN, Strategic Defence Intelligence, 24 tháng 11 năm 2010-chien-tranh-tuong-lai-se-nhay-len-ban-phim- Chiến tranh tương lai sẽ "nhảy lên" bàn phím? , TUANVIETNAM.NET, ngày 24/11/2010, truy cập ngày 26/11/2010.
Việt Hưng, Chiến tranh thông tin trên không gian mạng , Báo điện tử Quân đội nhân dân, ngày 28/08/2010, truy cập ngày 26/11/2010.
ĐỖ VĂN (Theo Washington Post, CIO), Chiến tranh mạng - Mối đe dọa an ninh nước Mỹ , Báo SÀI GÒN GIẢI PHÓNG, ngày 27/08/2010, truy cập ngày 26/11/2010.
Phạm Văn Tự, Chiến tranh thông tin: Virus, những "quả bom số" (phần 2) , Báo điện tử VTC News, ngày 03/06/2008, truy cập ngày 26/11/2010.

Tuyên truyền ở Hoa Kỳ
Kỹ xảo tuyên truyền sử dụng thông tin
Chiến tranh sau 1945
Thông tin sai
Kỹ thuật chiến tranh tâm lý


title: Danh sách tập phim Inu Yasha (mùa 2)

text:
Mùa 2 của bộ phim hoạt hình anime Inu Yasha được phát sóng tại Nhật Bản trên kênh Animax từ ngày 28 tháng 5 năm 2001 tới ngày 10 tháng 12 năm 2001, với nội dung dựa trên bộ manga cùng tên của tác giả Takahashi Rumiko. Anime Inu Yasha được công ty Sunrise sản xuất và được đạo diễn bởi Ikeda Masashi (tập 28-44) và Aoki Yashunao (tập 45-54). Cụ thể là trong mùa 2 này, đa phần các mảnh ngọc Tứ Hồn lọt vào tay Nại Lạc (Naraku), và nhóm của Khuyễn Dạ Xoa (Inu Yasha) cũng bắt đầu quá trình chiến đấu quyết liệt và dai dẳng với Nại Lạc và các phân thân của y. Mùa 2 cũng chứng kiến sự thành thục trong việc sử dụng thanh Thiết Toái nha của Khuyển Dạ Xoa, thể hiện qua việc anh sử dụng thành thạo Phong chi thương và Bộc lưu phá trong trận đánh trận đánh với Long Cốt Tinh (Ryūkotsusei) ở tập 54.

Tại Bắc Mỹ, hãng Viz Media, một công ty con của Shogakukan, nắm bản quyền phát hành. Bản anime lồng tiếng Anh của mùa 1 được chiếu trên kênh Cartoon Network từ ngày 22 tháng 1 năm 2003 tới ngày 1 tháng 5 năm 2004, như một phần của chương trình Adult Swim. Các tập Anime Inu Yasha mùa 2 cũng được Viz phát hành trong bộ 9 đĩa DVD vào ngày 8 tháng 11 năm 2005.

Có 4 bài hát chính được dùng trong mùa 2 này:
Bài hát mở đầu Change the World thể hiện bởi V6 (tập 28-34).
Bài hát mở đầu I am thể hiện bởi Hitomi (tập 35-54).
Bài hát kết thúc  thể hiện bởi Do As Infinity (tập 28-41).
Bài hát kết thúc Dearest thể hiện bởi Hamasaki Ayumi (tập 42-54).

Danh sách các tập anime

Chú thích

Danh sách tập phim InuYasha


title: Sông Đà (trống đồng)

text:
Trống đồng Sông Đà là một trong những chiếc trống đồng Đông Sơn có kích thước lớn, có nhiều hoa văn phong phú, hiện được tàng trữ tại Bảo tàng Guimet nước Pháp. Trống này còn có tên là trống Moulié.

Xuất xứ

Phó sứ Moulié tỉnh Hòa Bình đã lấy trống này từ nhà người vợ góa của viên quan lang người Mường vùng sông Đà thuộc tỉnh Hòa Bình. Năm 1889, trống được mang trưng bày tại cuộc đấu xảo quốc tế ở Paris và sau đó không được trở về Việt Nam nữa.

Tình trạng

Trống còn tương đối nguyên vẹn, mặt và thân trống có nhiều vết sẹo, đường kính mặt là 78 cm, chiều cao là 61 cm.

Hình dáng
Hoa văn trang trí, hình dáng và kích thước tương tự như trống Ngọc Lũ I và Hoàng Hạ.

Hoa văn trang trí

Hoa văn tại mặt trống

Chính giữa mặt trống có hình ngôi sao nổi 14 cánh, xem kẽ các cánh sao là những họa tiết trang trí kiểu lông công. Bao quanh ngôi sao là 15 vành hoa văn, gồm hai loại: hoa văn hình học và hình khắc người, động vật và vật.

Về hoa văn hình học, ngoài những hoa văn tương tự như hoa văn trên trống đồng Ngọc Lũ I như các chấm nhỏ thẳng hàng, chữ gãy nối tiếp, vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến song song, văn răng cưa,...còn có thêm một vành gồm hai đoạn hồi văn xen giữa với hai đoạn văn xoắn ốc hình quả trám kèm theo vòng tròn chấm giữa.

Vành 18 có hình chim, gồm 16 hình chim bay, giống với hình chim ở vành 9 của trống Hoàng Hạ và hai chim đứng.

Hoa văn ở thân trống

Phía trên của tang trống có một băng hoa văn hình học gồm 6 vành: hai vành 1 và 6 là những đường chấm nhỏ, các vành 2 và 5 là văn răng cưa, hai vành 3, 4 là vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến.

Dưới băng hình học này là hình 6 chiếc thuyền, xen giữa các thuyền có hình một chim đứng. Đây là loại chim cổ cao, chân giống con chim hạc. Cứ hai chiếc thuyền thì lại có một con chim đứng. Mỗi thuyền đều có năm người, mũ trên đầu họ đều có hình đầu chim.

Bên dưới những chiếc thuyền này là một băng hoa văn hình học, gồm 3 vành: một vành hoa văn vòng tròn có chấm giữa nằm giữa hai đường chấm nhỏ.

Trống có hai đôi quai kép trang trí văn thừng. Chân trống không có trang trí.

Chú thích

Tham khảo
Những trống đồng Đông Sơn đã phát hiện ở Việt Nam. Viện bảo tàng lịch sử Việt Nam, 1975.

Xem thêm
Trống đồng
Trống Khai Hóa

Trống đồng Đông Sơn
Lịch sử Hòa Bình
Sông Hồng


title: Foce

text:
Foce  là một xã của tỉnh Corse-du-Sud, thuộc vùng Corse, trên đảo Corse ở Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Corse-du-Sud

Tham khảo

Xã của Corse-du-Sud


title: Toyotomi Hideyoshi

text:
Toyotomi Hideyoshi (豊臣 秀吉, とよとみ ひでよし, Hán-Việt: Phong Thần Tú Cát) còn gọi là Hashiba Hideyoshi (羽柴 秀吉, はしば ひでよし, Hán-Việt: Vũ Sài Tú Cát) (26 tháng 3 năm 1537 – 18 tháng 9 năm 1598) là một samurai và một daimyo của thời kỳ Sengoku, người đã thống nhất Nhật Bản. Ông kế thừa vị lãnh chúa quá cố của mình, Oda Nobunaga, và là người đã kết thúc thời kỳ Sengoku. Thời kỳ nắm quyền của ông thường được gọi là thời kỳ Momoyama, theo tên lâu đài của ông. Ông nổi tiếng với những di sản văn hóa của mình, bao gồm đặc quyền mang vũ khí của tầng lớp samurai. Toyotomi Hideyoshi thường được coi là người thứ hai thống nhất Nhật Bản.

Tuổi trẻ

Có rất ít thông tin về Hideyoshi trước năm 1570, khi ông bắt đầu được nhắc đến trong những thư tịch còn sót lại. Tự truyện của ông bắt đầu năm 1577 nhưng Hideyoshi hiếm khi nói về quá khứ của mình. Theo lời truyền miệng dân gian, ông được sinh ở nơi ngày nay là Nakamura-ku, Nagoya (vào thời điểm đó là Huyện Aichi, tỉnh Owari), và là quê hương của gia tộc Oda. Ông không thuộc dòng dõi samurai mà là con trai của một nông dân tên là Yaemon. Ông không có họ. Thay vào đó, tên thời thơ ấu của ông là Hiyoshi-maru ("Tặng phẩm của Mặt trời"), mặc dù có thể đó chỉ là một trong các dị bản về ông.

Trong thời thơ ấu, Hideyoshi có biệt danh "Saru", nghĩa là "khỉ" vì ông hay nghịch dại và leo cây. Khi trưởng thành và giành được những thứ bậc cao hơn, cho phép ông có thể đổi tên của mình.

Theo Maeda Toshiie và nhà truyền giáo châu Âu Luis Frois, Hideyoshi là một người sáu ngón, với 2 ngón cái trên bàn tay phải. Ông không cắt bỏ ngón cái thừa ra như những người Nhật khác trong thời kỳ đó thường làm.

Nhiều huyền thoại cho rằng Hideyoshi đã được gửi đến chùa khi còn nhỏ, nhưng ông không chịu đi tu mà dấn thân chu du thiên hạ. Dưới cái tên Kinoshita Tōkichirō (木下 藤吉郎), ông đầu tiên về trướng của gia tộc Imagawa như một nô bộc của lãnh chúa địa phương Matsushita Kahei (松下之綱). Ông đi suốt quãng đường đến lãnh địa của Imagawa Yoshimoto, daimyo của tỉnh Suruga, và phục vụ ở đó một thời gian để tránh phải trả khoản tiền Matsushita Yukitsuna nhờ giữ hộ.

Vươn lên nắm quyền
Khoảng năm 1557 ông trở về Owari với gia tộc Oda, giờ đây do Oda Nobunaga lãnh đạo, với thân phận một người hầu thấp bé, ông trở thành người mang dép cho Nobunaga và lần đầu lập công trong trận Okehazama năm 1560 khi Nobunaga tiêu diệt Yoshimoto để trở thành lãnh chúa mạnh nhất thời Sengoku. Theo người ghi chép tiểu sử cho ông, Hideyoshi phụ trách giám sát việc sửa chữa lâu đài Kiyosu dù có ý kiến cho rằng việc này "chưa rõ ràng", và có thể ông chỉ là người quản lý nhà bếp khi đó. Năm 1561, Hideyoshi kết hôn với Nene. Ông tiến hành việc sủa chữa lâu đài Sunomata cùng với người em Toyotomi Hidenaga và mấy tên cướp Hachisuka Masakatsu và Maeno Nagayasu. Công sức của Hideyoshi được đền đáp xứng đáng vì Sunomata nằm trên đất của kẻ địch. Theo các chuyện kể lại, ông xây dựng một pháo đài ở Sunomata và khám phá ra con đường bí mật vào núi Inaba, một trong các nguyên nhân sau đó khiến nhiều binh lính đồn trú của địch phải đầu hàng.

Hideyoshi là một nhà thương thuyết tài ba. Năm 1564, bằng cách hối lộ, ông thuyết phục được một số lượng lớn lãnh chúa ở Mino rời bỏ gia tộc Saito. Hideyoshi tiếp cận rất nhiều samurai nhà Saito bao gồm cả chiến lược gia của nhà Saito là Takenaka Hanbei, thuyết phục họ quy thuận Nobunaga,. Chiến thắng dễ dàng của Nobunaga ở lâu đài Inabayama năm 1567 phần lớn là nhờ công của Hideyoshi, bất chấp xuất thân nông dân của mình, Hideyoshi sau đó trở thành một trong những tướng quân sáng giá nhất của Nobunaga, cuối cùng lấy tên là Hashiba Hideyoshi. Họ mới của ông bao gồm hai chữ của một trong hai người tin cẩn nhất của Oda là Niwa Nagahide và Shibata Katsuie.

Hideyoshi lãnh đạo quân đội trong trận Anegawa năm 1570, lúc đó Oda Nobunaga liên minh mà sau này là kẻ thù tương Tokugawa Ieyasu (người cuối cùng hạ bệ con trai của Hideyoshi và thống trị Nhật Bản), vây hãm hai pháo đài của nhà Azai và nhà Asakura. Năm 1573, sau chiến dịch thắng lợi trước hai nhà Azai và Asakura, Nobunaga bổ nhiệm Hideyoshi làm daimyo của ba quận phía Bắc tỉnh Ōmi. Ban đầu đóng trại ở đại bản doanh cũ của nhà Azai ở Odani, Hideyoshi sau đó chuyển về Kunitomo, và đổi tên thành phố là Nagahama để tỏ lòng kính trọng với Nobunaga. Hideyoshi sau đó chuyển đến cảng Imahama bên hồ Biwa. Từ đây ông bắt đầu xây dựng lâu đài Imahama và kiểm soát công xưởng sản xuất súng hỏa mai Kunitomo gần đó, vốn được hai nhà Azai và Asakura khởi công vài năm trước. Dưới sự quản lý của Hideyoshi, sản lượng của nhà máy tăng nhanh chóng.

Sau vụ ám sát Oda Nobunaga và con trưởng Nobutada năm 1582 bởi tay Akechi Mitsuhide, Hideyoshi tiêu diệt Akechi trong trận Yamazaki.

Trong hội nghị quyết định người kế thừa Nobunaga, Hideyoshi gạt qua ứng cử viên hiển nhiên là Oda Nobutaka và cùng với đại tướng của gia tộc Oda, Shibata Katsuie, ủng hộ người con còn trẻ của Nobutada, Oda Hidenobu. Có được sự ủng hộ của hai trưởng lão nhà Oda, Niwa Nagahide và Ikeda Tsuneoki, Hideyoshi đặt Hidenobu lên ngôi, cùng với ảnh hưởng của chính ông ta lên toàn gia tộc Oda. Căng thẳng nhanh chóng leo thang giữa Hideyoshi và Katsuie, và trong trận Shizugatake năm sau đó, Hideyoshi tiêu diệt quân đội của Katsuie và từ đó tập trung quyền lực trong tay mình, kiểm soát gần như mọi hoạt động của nhà Oda.

Năm 1583, Hideyoshi bắt đầu xây dựng lâu đài Osaka. Xây dựng trên nền ngôi đền Ishiyama Honganji vốn bị Nobunaga san phẳng, lâu đài sau này sẽ trở thành pháo đài cuối cùng của gia tộc Toyotomi sau cái chết của Hideyoshi.

Người con khác của Nobunaga, Oda Nobukatsu, vẫn giữ mối thù với Hideyoshi. Ông liên minh với Tokugawa Ieyasu, và hai bên giao tranh bất phân thắng bại trận Komaki và Nagakute. Nó cuối cùng dẫn đến một sự bế tắc, mặc dù lực lượng của Hideyoshi bị tổn thất nặng nề. Cuối cùng, Hashiba ký hòa ước với Nobukatsu, kế thúc nguyên cớ cuộc chiến giữa hai nhà Tokugawa và Hashiba. Hideyoshi gửi đến cho Tokugawa Ieyasu chị gái và mẹ làm con tin. Ieyasu cuối cùng đồng ý trở thành chư hầu của Hideyoshi.

Đỉnh cao quyền lực

Hideyoshi tìm kiếm danh hiệu shogun để thực sự được coi là người nắm quyền thống trị Nhật Bản. Tuy nhiên Hoàng đế không ban cho ông tước hiệu đó. Ông yêu cầu shogun cuối cùng của Muromachi, Ashikaga Yoshiaki, nhận ông làm con nuôi, nhưng bị từ chối. Không thể trở thành shogun, năm 1585 ông nhận lấy vị tri còn đầy thanh thế hơn là Nhiếp chính quan (kampaku). Năm 1586, Hideyoshi chính thức được triều đình ban họ Toyotomi. Ông xây dựng một lâu đài to lớn, Jurakudai, năm 1587 và điều khiển Thiên hoàng Go-Yōzei năm sau đó.

Sau đó, Hideyoshi khuất phục tỉnh Kii và chinh phục Shikoku của gia tộc Chōsokabe. Ông cũng giành quyền kiểm soát tỉnh Etchū và xâm lăng Kyūshū. Năm 1587, Hideyoshi trục xuất người truyền đạo Thiên chúa khỏi Kyūshū để áp đặt sự thống trị lớn hơn đối với các daimyo Kirishitan (người Nhật theo Thiên chúa giáo). Tuy nhiên, vì ông vẫn giao thương với châu Âu, những người theo Thiên chúa giáo riêng lẻ được lờ đi. Năm 1588, Hideyoshi cấm nông dân bình thường sở hữu vũ khí và bắt đầu cuộc săn lùng kiếm để sung công vũ khí. Kiếm được nấu chảy để đúc tượng Phật. Biện pháp này ngăn ngừa rất hiệu quả sự phản ứng của nông dân và đảm bảo sự ổn định lớn hơn đặc biệt là từ các daimyo tự do. Cuộc vây hãm Odawara chống lại gia tộc Hậu Hōjō ở đồng bằng Kantō tiêu diệt những kẻ chống đối cuối cùng của Hideyoshi. Chiến thắng của ông đánh dấu sự kết thúc của thời kỳ Sengoku.

Tháng 2 năm 1591, Hideyoshi ra lệnh cho Sen no Rikyū phải tự sát. Rikyū đã từng là một thuộc hạ tin cẩn và là bậc thầy trà đạo dưới thời cả Hideyoshi lẫn Nobunaga. Dưới sự bảo trợ của Hideyoshi, Rikyū tạo ra những thay đổi quan trọng trong mỹ học của trà đạo, ảnh hưởng đến rất nhiều khía cạnh của văn hóa Nhật Bản. Kể cả sau khi ra lệnh buộc Rikyū phải tự sát, Hideyoshi vẫn tiến hành nhiều công trình xây dựng dựa trên những tiêu chuẩn về cái đẹp do Rikyū đề xướng.

Sự ổn định của triều đại Toyotomi sau cái chết của Hideyoshi bị đặt một dấu hỏi lớn sau cái chết của người con trai độc nhất mới 3 tuổi của ông, Tsurumatsu, tháng 9 năm 1591. Khi người em cùng cha khác mẹ Hidenaga qua đời ít lâu sau người con trai, Hideyoshi chọn cháu trai Hidetsugu làm người kế vị, nhận Hidetsugu làm con nuôi vào tháng 1 năm 1592. Hideyoshi rời bỏ chức vụ kampaku rồi nhận tước hiệu taikō (Nhiếp chính về hưu). Hidetsugu được ban tước hiệu kampaku.

Suy sụp và qua đời
Sức khỏe của ông bắt đầu xuống dốc, nhưng vẫn khao khát hoàn thành vài việc nữa để làm vững chắc di sản của mình, Hideyoshi kế thừa giấc mộng xâm lược Trung Hoa mà Oda Nobunaga đã ấp ủ và phát động hai cuộc xâm lược Triều Tiên. Mặc dù định xâm chiếm nhà Minh, quân đội Nhật Bản không thể tiến xa hơn bán đảo Triều Tiên. Hideyoshi đã giao thiệp với người Triều Tiên từ năm 1587 yêu cầu một con đường tiến quân đến Trung Hoa. Người Triều Tiên ban đầu từ chối đàm phán thực chất, và vào tháng 4 và tháng 7 năm 1591, khước từ đòi hỏi cho phép quân Nhật hành quân qua Triều Tiên. Tháng 8, Hideyoshi ra lệnh chuẩn bị xuất chinh.

Trong chiến dịch đầu tiên, quân đội Nhật Bản ban đầu thắng như chẻ tre. Khoảng tháng 5 năm 1592, Seoul bị chiếm, và chỉ trong vòng 4 tháng, quân đội của Hideyoshi đã tiến đến Mãn Châu Lý và chiếm được hầu hết Triều Tiên. Tuy nhiên, không thành công như trên đất liền, thủy quân dưói sự chỉ huy của Đô đốc Lý Thuấn Thần sớm phản công lại hạm đội của Nhật, cắt đường tiếp tế và bóp nghẹt cuộc xâm lược Triều Tiên. Năm 1593. Hoàng đế nhà Minh là Vạn Lịch gửi quân dưới sự chỉ huy của tổng binh Lý Như Tùng (李如松) để ngăn chặn kế hoạch xâm lược Trung Quốc và tái chiếm lại bán đảo Triều Tiên. Quân đội Trung Quốc và Triều Tiên đánh bật quân Nhật khỏi Seoul và Bình Nhưỡng. Cuộc chiến rơi vào thế giằng co, và sau khi đi đến hiệp nghị đình chiến, quân Nhật rút về Nhật Bản.

Sau khi con trai thứ hai của Hideyoshi, Toyotomi Hideyori, ra đời năm 1593 làm vấn đề kế vị tiềm ẩn nhiều rắc rối. Để tránh điều đó, Hideyoshi lưu đày cháu trai và người thừa kế của mình là Hidetsugu đến núi Kōya và sau đó buộc anh phải tự sát vào tháng 8 năm 1595. Các thành viên khác trong gia đình của Hidetsugu không chịu nhìn lấy tấm gương này sau đó bị thảm sát ở Kyoto, bao gồm 31 phụ nữ và vài trẻ nhỏ.

Sau vài năm đàm phán tan vỡ, vì lòng ganh tỵ của cả đôi bên khi báo cáo với chủ nhân của mình rằng phía bên kia đã đầu hàng, Hideyoshi phát động cuộc xâm lược Triều Tiên thứ hai năm 1597, nhưng không thành công lắm. Lính Nhật giậm chân tại tỉnh Gyeongsang. Vào tháng 6 năm 1598, chiến dịch ngừng lại và chỉ còn khoảng 60.000 quân dưới sự chỉ huy của tộc trưởng gia tộc Shimazu, Shimazu Yoshihiro và con trai Shimazu Tadatsune. Lực lượng còn lại đã dũng mãnh đẩy lui một vài đợt tấn công của quân đội Trung Hoa ở Suncheon và Sacheon khi nhà Minh đang chuẩn bị cho trận công phá cuối cùng.

Toyotomi Hideyoshi qua đời tháng 9 năm 1598. Cái chết của ông được Go-tairō giữ bí mật tuyệt đối để bảo toàn sĩ khí ba quân. Mãi đến cuối tháng 10, họ mới ban chiếu yêu cầu các chỉ huy quân đội Nhật lui binh. Trong trận đại chiến cuối cùng, trận Noryang, đội liên hợp thủy quân Minh-Triều dưới sự chỉ huy của Đô đốc Lý Thuấn Thần và Chen Lin chặn đường rút của quân Nhật. Quân Nhật bị tổn thất nặng nề trong khi Đô đốc Triều Tiên Lý Thuấn Thần tử trận. Quân Nhật đột phá thành công và rút đến Busan với cái giá phải trả là 200 tàu bị đánh chìm và 100 chiếc bị bắt, theo số liệu của Triều Tiên.

Sau thất bại tại Triều Tiên, quân đội của Hideyoshi không thể xâm lược được Trung Hoa. Thay vì dùng để củng cố địa vị của mình, những cuộc viễn chinh làm suy giảm nghiêm trọng ngân khố của gia tộc Hideyoshi, các chư hầu của ông bất mãn vì thất bại, và các gia tộc trung thành với Hideyoshi bị yếu đi. Giấc mộng Đế quốc Nhật Bản trên toàn cõi Á Châu chấm dứt trong tay Hideyoshi. Chính quyền Tokugawa không chỉ ngăn chặn các cuộc viễn chinh vào đại lục mà còn đóng cửa với toàn thế giới. Chỉ đến cuối thế kỷ 19 khi Nhật Bản lại mở cuộc chiến chống Trung Quốc qua ngả Triều Tiên, gần giống cách đội quân xâm lược của Hideyoshi đã sử dụng.

Sau cái chết của ông, những thành viên khác của hội đồng 5 vị nhiếp chính không ngăn nổi tham vọng của Tokugawa Ieyasu. Hai trong số những vị tướng hàng đầu của Hideyoshi, Katō Kiyomasa và Fukushima Masanori ban đầu cương quyết chống lại Ieyasu, nhưng sau đó họ quay sang tranh giành quyền lực với Ishida Mitsunari, quản gia của lãnh địa Toyotomi. Người này ít được các tướng kính trọng, và hai vị tướng kia đã ngả sang phe của Tokugawa Ieyasu. Người con trai còn bé của Hideyoshi và là người thừa kế chính thống Hideyori mất đi quyền lực mà cha mình từng nắm giữ, và Tokugawa Ieyasu được phong là shogun sau trận Sekigahara.

Biên niên sự kiện
Dưới đây là biên niên sự kiện chính liên quan đến Toyotomi Hideyoshi và thời đại của ông:

Di sản

Toyotomi Hideyoshi làm thay đổi xã hội Nhật Bản trên nhiều phương diện. Trong đó bao gồm việc áp dụng hệ thống đẳng cấp cứng nhắc, hạn chế đi lại, đo đạc đất đai và sản xuất.

Những cải cách về đẳng cấp ảnh hưởng đến cả những người bình dân lẫn các samurai. Trong thời kỳ Sengoku, việc nông dân trở thành chiến binh là bình thường, hay samurai về làm các công tác cai quản ruộng đất do sự thiếu vắng của một chính quyền địa phương mạnh và luôn có những giai đoạn hòa bình ngắn. Khi nắm quyền, Hideyoshi ban chiếu rằng tất cả nông dân phải giải giáp vũ khí. Ngược lại, ông yêu cầu các samurai rời bỏ đất đai và đến sống ở các lâu đài. Điều này củng cố hệ thống đẳng cấp xã hội trong suốt 300 năm tiếp theo.

Hơn nữa, ông ra lệnh tiến hành đo đạc toàn diện và tổng điều tra dân số. Khi việc này đã hoàn thành và tất cả các công dân đã được đăng ký, ông yêu cầu tất cả người Nhật sống từng được phân han (phiên) phải định cư ngay trên phần đất đó trừ khi họ được phép của chính quyền cho phép định cư nơi khác. Điều này thiết lập lại trật tự trong thời mà các toán cướp tung hoành ở vùng thôn quê và hòa bình mới được lập lại. Việc đo đạc đất đai cũng tạo một nền tảng cho hệ thống thuế về sau.

Năm 1588, Hideyoshi bãi bỏ một cách có hiệu quả chế độ nô lệ bằng việc ngừng việc buôn bán nô lệ. Hợp đồng và lao động ngoại quốc thay thế cho các nô lệ. Năm 1590 Hideyoshi hoàn thành việc xây dựng lâu đài Osaka, lâu đài lớn và có ảnh hưởng nhất trên toàn Nhật Bản trong việc chặn đứng các thế lực phía Tây tiến đến Kyoto.

Hideyoshi cũng đã tạo nhiều ảnh hưởng lên những mảng văn hóa quan trọng của Nhật Bản. Ông hào phóng chi tiền cho trà đạo, thu thập các dụng cụ đo đạc, tài trợ cho các hoạt động xã hội hoang phí, và là nhà bảo trợ bậc thầy nổi tiếng. Vì sở thích trà đạo lan truyền trong tầng lớp thống trị, vì vậy nảy sinh nhu cầu cần những đồ sứ chất lượng tốt, và trong suốt chiến dịch ở Triều Tiên, không chỉ những loại đồ sứ chất lượng hàng đầu bị tịch thu, rất nhiều nghệ nhân Triều Tiên cũng bị ép phải đến Nhật phục vụ cho nhu cầu này.

Bị ảnh hưởng bởi vẻ chói lọi của Đền Vàng ở Kyoto, ông cho tiến hành thiết kế những phòng thưởng trà sang trọng nhưng cũng rất gọn nhẹ để có thể mang theo được, được thiếp bằng vàng lá và lót bằng the đỏ. Nhờ sự cách tân di động này, ông có thể thưởng thức trà đạo bất cứ đâu ông muốn, thể hiện sức mạnh hiếm có và thân phận cao quý của mình khi xuất hiện.

Về chính trị, ông dựng nên một hệ thống chính quyền cân bằng thế lực của những lãnh chúa (hay daimyo) mạnh nhất Nhật Bản. Một hội đồng ra đời gồm những lãnh chúa giàu ảnh hưởng nhất với một nhiếp chính quan được chỉ định.

Cho tới trước khi qua đời, Hideyoshi vẫn hi vọng thiết lập được một hệ thống đủ ổn định để tồn tại đến khi con trai ông đủ lớn để nắm quyền lãnh đạo. Hội đồng Ngũ Đại Lão được thành lập, bao gồm năm daimyo quyền lực nhất. Tuy vậy sau cái chết của Maeda Toshiie, Tokugawa Ieyasu bắt đầu củng cố liên minh, gồm cả các cuộc hôn nhân chính trị (điều đã bị Hideyoshi cấm). Cuối cùng, quân đội hai phe Toyotomi quyết chiến với Tokugawa trong trận Sekigahara. Ieyasu chiến thắng và nhận tước hiệu Seii-tai Shogun (Chinh Di Đại tướng Quân) hai năm sau đó.

Ieyasu vẫn duy trì phần lớn các chiếu chỉ Hideyoshi và xây dựng Mạc phủ của mình trên cơ sở đó. Điều này đảm bảo các di sản văn hóa của Hideyoshi được bảo toàn.

Trước khi chết, ông có làm một bài tanka nói về cuộc đời mình:

Tên gọi
Vì xuất thân từ tầng lớp bình dân nhưng về sau lại thuộc giới quý tộc ở đỉnh cao của quyền lực, Toyotomi Hideyoshi có khá ít tên trong suốt cuộc đời mình. Khi sinh, ông được đặt tên là Hiyoshi-maru (日吉丸). Vào lễ trưởng thành ông nhận cái tên Kinoshita Tōkichirō (木下 藤吉郎, きのした とうきちろう). Sau đó, ông được nhận họ Hashiba, và cái tên danh dự của triều đình Chikuzen no Kami. Kết quả là ông được gọi bằng cái tên Hashiba Chikuzen no Kami Hideyoshi (羽柴筑前守秀吉). Họ Hashiba của ông vẫn còn thậm chí khi ông được Hoàng đế ban cho uji hay sei (氏 hay 姓) Toyotomi. Tên ông chính xác là Toyotomi no Hideyoshi. Theo cách viết tên trong thời ông, tên ông được viết là 豐臣 秀吉.

Họ Toyotomi cũng đồng thời được ban cho các đồng minh của Hideyoshi, những người nhận họ mới Toyotomi no Asomi (豊臣朝臣).

Các tài liệu của Nhà thờ vào thời điểm đó gọi ông là Hoàng đế Taicosama (từ taiko, kampaku đã nghỉ hưu hay Nhiếp chính quan, và tên gọi kính cẩn sama).

Thông tin thêm
Hideyoshi xuất hiện trong các trò chơi như Samurai Warriors, Samurai Warriors 2, và Warriors Orochi, Sengoku Basara.

Xem thêm
Đền Toyokuni – Một ngôi đền thần đạo thờ Hideyoshi.

Chú thích

Tham khảo
Berry, Mary Elizabeth. (1982). Hideyoshi. Cambridge: Harvard University Press. ISBN 0-674-39026-1 (cloth, 1982), ISBN 0-674-39026-1 (paper, 1989) (scholarly biography)
Sansom, George. (1952) Japan, A Short Cultural History. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0952-1 (cloth) ISBN 0-8047-0954-8 (paper)
Takeuchi, Rizō. (1985). Nihonshi shōjiten (A Concise Dictionary of Japanese History). Tokyo: Kadokawa shoten.
Yoshikawa, Eiji. (2001). Taiko. Tokyo: Kodansha. ISBN 4-7700-2609-9 (historical fiction)

Liên kết ngoài

SengokuDaimyo.com website của nhà sử học về võ sĩ samurai Anthony J. Bryant
Anthony J. Bryant là tác giả của Sekigahara 1600: The Final Struggle for Power, Praeger Publishers, September 2005

Sinh năm 1530
Mất năm 1598
Daimyo
Sessho và Kampaku
Gia tộc Toyotomi
Thời kỳ Sengoku
Cuộc xâm lược Triều Tiên của Nhật Bản (1592-1598)
Thời kỳ Azuchi-Momoyama
Phong kiến Nhật Bản
Quân phiệt
Sinh thập niên 1530


title: Con đường tơ lụa

text:
Con Đường Tơ Lụa (, ) là một hệ thống các con đường buôn bán nổi tiếng đã từ hàng nghìn năm nối châu Á với châu Âu (cách hay nói là giữa phương Đông và phương Tây).

Địa lý
Con đường tơ lụa to lớn bắt đầu từ Phúc Châu, Hàng Châu, Bắc Kinh, Trường An (Trung Quốc) qua Mông Cổ, Ấn Độ, Afghanistan, Kazakhstan, Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, xung quanh vùng Địa Trung Hải và đến tận toàn châu Âu. Con đường cũng đi đến cả Triều Tiên và Nhật Bản (Và thậm chí là ở 2 miền Bắc-Nam Việt Nam). Nó có chiều dài khoảng 4.000 dặm, hay là 6.437 km.

Lịch sử
Trung Quốc là nước đầu tiên tìm ra cách trồng dâu nuôi tằm, lấy kén ươm tơ, dệt lụa sớm nhất trên thế giới, xuất hiện ít nhất là khoảng 5.300 năm trước. Tơ lụa thời đó được dành riêng cho vua chúa và hàng quý tộc, sau này lụa tơ tằm được đưa đi các vùng. Con đường tơ lụa dần dần được hình thành từ đó.

Thế kỷ 2 trước Công Nguyên, Trương Khiên nhận lệnh từ Hán Vũ Đế đi về phía Tây tìm người Nguyệt Chi nhằm kết đồng minh chống lại quân Hung Nô. Trải qua nhiều gian khổ, Trương Khiên đã tìm được người Nguyệt Chi ở nơi là miền Bắc Ấn Độ ngày nay. Trên đường về ông cùng tùy tùng đã mang theo nhiều sản vật mà triều đình rất quan tâm. Nhờ đó những tuyến đường nhỏ trước đây đã được kết nối lại với nhau, nhiều tuyến mới được khai phá và an toàn hơn do được sự bảo vệ của triều đình. Tuyến đường mà Trương Khiên đã khai phá được người đời sau gọi là Con đường tơ lụa.

Giao lưu văn hóa
Con đường tơ lụa là một con đường huyền thoại nối liền Trung Hoa rộng lớn với vùng Tây Á, gắn liền với hàng ngàn câu chuyện truyền thuyết xa xưa. Không đơn thuần chỉ là huyết mạch thông thương buôn bán của những "thươ bằng tiếng Đức Seidenstraße (Con đường tơ lụa) khi ông xuất bản hàng loạt những cuốn sách và những bài nghiên cứu vào giữa thế kỷ 19 về con đường thương mại cổ đại này. Tuy nhiên lịch sử của Con đường tơ lụa có từ trước đó rất lâu. Theo những tài liệu còn lưu lại, Trương Khiên (張騫) người Trung Quốc là người đầu tiên đặt những viên gạch xây nên nền móng của con đường thương mại này. Vào thời nhà Hán (206 TCN-220), ông phải mang những văn kiện ngoại giao từ Trung Quốc đi về vùng đất phía Tây. Chính chuyến Tây du này đã hình thành nên một con đường thương mại phồn thịnh bậc nhất thời bấy giờ.

Kinh tế
Con đường tơ lụa được hình thành từ thế kỷ 2 TCN nhưng ban đầu, con đường này được thành lập với ý định quân sự nhiều hơn mục tiêu thương mại. Muốn tìm được những đồng minh nhằm khống chế bộ lạc Hung Nô (匈奴), năm 138 TCN, vua Hán Vũ Đế đã cử Trương Khiên đi về phía Tây với chiếu chỉ ngoại giao trong tay, nhưng không may Trương Khiên đã bị chính bộ lạc Hung Nô bắt và giam giữ. Sau 10 năm bị bắt giữ, Trương Khiên trốn khỏi trại và vẫn tiếp tục nhiệm vụ, ông hành trình về Trung Á, Tây Vực. Tiếp kiến biết bao vị thủ lĩnh ở khu vực này nhưng chẳng ai chịu giúp nhà Hán cả. Năm 126 TCN, Trương Khiên trở về nước. Tuy thất bại nhưng với những kiến thức và thông tin thu được, ông đã viết cuốn sách Triều dã kim tài trong đó đề cập đến những vùng đất ông đã đặt chân tới, vị trí địa lý, phong tục tập quán, sản vật, hàng hóa và đặc biệt là tiềm năng giao thương.

Triều dã kim tài đã kích thích mạnh các thương gia Trung Hoa. Sau đó Con đường tơ lụa dần được hình thành, người Trung Hoa mang vải lụa, gấm vóc, sa, nhiễu... đến Ba Tư và La Mã đồng thời những doanh nhân các vùng khác cũng tìm đường đến với Trung Hoa.

Thời kỳ đầu, những bậc đế vương và những nhà quý tộc của La Mã thích lụa Trung Hoa đến mức họ cho cân lụa lên và đổi chỗ lụa đó bằng vàng với cân nặng tương đương. Chuyện cũng nói rằng Nữ hoàng Ai Cập Cleopatra lúc đó chỉ diện váy lụa Trung Quốc mà thôi. Chính trị thời đó cũng có ảnh hưởng lớn đến Con đường tơ lụa. Khi nhà Hán suy vong vào thế kỷ 3, Con đường tơ lụa cũng bị đình lại.

Năm 607, quan viên nhà Tùy là Bùi Củ (裴矩) trở về sau khi thực hiện một chuyến vi hành các nước Tây Vực, và do biết rằng Dạng Đế đang tìm kiếm các mục tiêu để tiến hành chinh phục, Bùi Củ đề xuất với Dạng Đế rằng các nước Tây Vực có rất nhiều châu báu và rằng sẽ dễ dàng thôn tính Thổ Dục Hồn. Do vậy, Dạng Đế bắt đầu tính đến việc tấn công Thổ Dục Hồn để mở ra con đường tơ lụa.

Năm 608, Bùi Củ đã thuyết phục các bộ tộc Thiết Lặc tấn công Thổ Dục Hồn, quân Thiết Lặc đại phá quân Thổ Dục Hồn. Mộ Dung Phục Doãn đưa các thần dân chạy về phía đông, vào Tây Bình quận (gần tương ứng với Tây Ninh, Thanh Hải ngày nay), khiển sứ thỉnh hàng cầu cứu Tùy Dạng Đế. Dạng Đế phái An Đức vương Dương Hùng (楊雄) và Hứa công Vũ Văn Thuật (宇文述) đến tiếp ứng cho Mộ Dung Phục Doãn. Tuy nhiên, khi quân của Vũ Văn Thuật đến Lâm Khương thành, Mộ Dung Phục Doãn trở nên sợ hãi trước sức mạnh của quân Tùy và quyết định chạy trốn về phía tây. Vũ Văn Thuật dẫn binh truy kích, chiếm được hai thành Mạn Đầu và Xích Thủy, chém được trên 3000 thủ cấp, bắt được 200 quý tộc và 4.000 hộ Thổ Dục Hồn mới về. Mộ Dung Phục Doãn chạy về tây nam đến vùng núi tuyết hoang vu, đất cũ của Thổ Dục Hồn rộng 4000 lý theo chiều đông tây và 2000 lý theo chiều bắc nam rơi vào tay nhà Tùy. Triều đình Tùy đặt 4 quận: Thiện Thiện, Thả Mạt, Tây Hải, Hà Nguyên để quản lý hành lang Hà Tây, đưa những tội nhân đến đày ở đất này.

Năm 609, Mộ Dung Phục Doãn đã dẫn quân thoát ra khỏi vùng núi tuyết và đoạt lại đất đai bị mất, sang tháng 5 ÂL, Dạng Đế thân chinh tấn công Thổ Dục Hồn. Quân của Dạng Đế mặc dù gặp những thất bại nhỏ song đã một lẫn nữa buộc Mộ Dung Phục Doãn phải chạy trốn, tái khẳng định quyền kiểm soát của Tùy đối với các vùng đất cũ của Thổ Dục Hồn. Có trong tay Mộ Dung Thuận, Dạng Dế phong người này làm khả hãn, dưới sự trợ giúp của Đại Bảo vương Ni Lặc Chu (尼洛周), tiến về phía tây để cố nắm quyền kiểm soát đối với người Thổ Dục Hồn. Tuy nhiên, đến Tây Bình quận thì Ni Lặc Chu bị bộ hạ sát hại, và Mộ Dung Thuận lại trở về Tùy.

Cùng năm 609, sau khi diệt Thổ Dục Hồn, Tùy Dạng Đế đến Trương Dịch chiêu kiến quân chủ các nước Tây Vực. Kết quả, quân chủ và đại thần của 27 nước Tây Vực đến dự yến, như Cao Xương vương Khúc Bá Nhã.

Để thể hiện sự giàu có đầy đủ của quốc gia, vào tết Nguyên Tiêu năm 610, Tùy Dạng Đế ở đông đô cho biểu diễn nhạc vũ tạp kỹ chiêu đãi các thương nhân người Tây Vực, giữa đêm đốt đèn chiếu sáng như ban ngày, trăng lặn mới thôi. Đồng thời mời người Tây Vực uống rượu no say, người Tây Vực qua đó nhận thấy sự phô trương xa hoa quá độ của Tùy Dạng Đế cùng sự giàu có của nhà Tùy nên về sau càng ra sức tiến hành giao thương mậu dịch, nhờ đó triệt để mở ra con đường tơ lụa đã bị đóng lại hơn ba trăm năm từ thời Ngụy Tấn Nam - Bắc triều.

Khi nhà Đường hưng thịnh, tiếp tục kế thừa cùng phát triển con đường tơ lụa này. Cũng vào thời Đường, do thấy được giá trị của con đường giao thương Đông - Tây này, các vị hoàng đế đã ban hành hàng loạt những chiếu chỉ nhằm khuyến khích thương mại và cũng từ đó, những nhà truyền giáo đã bắt đầu tìm đến với phương Đông. Con đường tơ lụa dưới triều Đường đã trở thành một điểm nhấn rõ nét trong lịch sử thương mại thế giới.

Đến thế kỷ 10, nhà Đường bị lật đổ, Con đường tơ lụa cũng bị suy thoái dần. Tuy nhiên với sự hùng mạnh của đế quốc Nguyên Mông, công việc buôn bán sau đó lại thịnh vượng. Dưới triều Nguyên, một người Ý nổi tiếng là Marco Polo (1254-1324) đã lưu lạc đến Trung Quốc và làm quan ở đây 20 năm, sau đó ông trở về nước bằng Con đường tơ lụa. Ông cũng là người có đóng góp cho sự phát triển của mối giao thương Đông - Tây khi viết nên cuốn sách Marco Polo du ký (tiếng Ý: Il Milione) kể về toàn bộ quá trình lưu lạc đến phương Đông của mình trong đó có đề cập đến những chuyến hàng đầy ắp sản vật trên Con đường tơ lụa.

Nhưng đến giữa thời nhà Minh, Con đường tơ lụa đã bị vương triều này khống chế và bắt mọi người phải nộp thuế rất cao cũng như vương triều này chủ trương đóng cửa đất nước ở cả trên bộ lẫn trên biển và bế quan tọa cảng khiến cho những thương gia nước ngoài phải tìm đến những con đường vận chuyển bằng đường biển hoặc không giao thương với nước Trung Hoa nữa hoặc cả 2. Với việc giao thương qua đường biển phát triển (hình thành Con đường tơ lụa trên biển). Từ thế kỷ thứ 7, Quảng Châu đã được xem là nơi khởi đầu của Con đường tơ lụa trên biển. Trước tiên là các thương gia Ả Rập và sau đó là Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan lần lượt kéo đến giao lưu buôn bán và trao đổi. Quảng Châu tràn ngập hàng hoá của nước ngoài và bản địa, Con đường tơ lụa trên bộ dần dần biến mất. Hồi chuông cáo chung của Con đường tơ lụa này vang lên cũng là lúc người Ba Tư (Iran ngày nay) đã dần học được cách làm tơ lụa của người Trung Hoa và việc trung chuyển tơ lụa từ đó giảm hẳn do người Ba Tư tự làm và bán trực tiếp cho La Mã chứ không nhập khẩu từ nước Trung Hoa nữa.

Nghiên cứu khảo cổ và di vật
Trong những chuyến khảo cổ sau này, người ta đã tìm ra khoảng 50.000 cổ vật nằm rải rác trên Con đường tơ lụa. Chúng là những hiện vật vô giá về lịch sử thương mại thời xưa. Con đường tơ lụa với những chuyến hàng đầy ắp đã trở thành dĩ vãng, những dấu chân lạc đà giờ đã bị cát bụi sa mạc xóa nhòa nhưng cái tên "Con đường tơ lụa" sẽ còn mãi trong lịch sử như một cây cầu kết nối ngoại thương giữa hai nền văn minh Trung Quốc và La Mã.

Dọc theo Con đường tơ lụa có sự hoà trộn và biến hoá trong đức tin tại các địa phương khác nhau đã làm nảy sinh nhiều kiểu đạo Phật khác nhau và có khi không hề giống với đạo Phật nguyên thủy tại Ấn Độ.

Từ kỹ thuật nấu rượu tới Phật giáo và thường được "đổi" bằng hàng hóa, sản vật, người Trung Hoa chuyển đi tơ lụa, thuốc súng, giấy và gốm sứ bằng Con đường tơ lụa. Đổi lại, những kiến thức về thiên văn học giúp Trung Quốc làm sâu thêm những hiểu biết của mình về vũ trụ. Những bản vẽ Mặt Trăng, ngôi sao đã chứng tỏ sự khao khát tìm tòi của người Trung Hoa về vũ trụ. Một tấm bản đồ tìm được ở Đôn Hoàng, Cam Túc làm người ta phải ngạc nhiên: toàn bộ 1.500 vì sao mà con người biết đến 8 thế kỷ sau này đều giống với những gì đã được tả trong tấm bản đồ đó.

Bất chấp vô số những kỳ quan phương Đông mà các thương gia phương Tây đã miêu tả trong các chuyến đi dọc theo Con đường tơ lụa, vẫn có rất nhiều người hoài nghi việc con đường đó có thực sự tồn tại hay không. Chỉ sau khi cha con nhà thám hiểm người Venezia - Niccolò Polo và Marco Polo - trở về sau chuyến hành trình thứ hai, người ta mới bắt đầu tin rằng Con đường tơ lụa là có thật.

Theo bà Susan Whitfield, "Con đường tơ lụa là con đường: Thương mại, Du hành, Chiến tranh và Niềm tin" và gần 800 năm sau chuyến hành trình của Marco Polo, Con đường tơ lụa huyền thoại lại được tái hiện trong cuộc triển lãm do Thư viện Anh vừa tổ chức năm 2004 giúp cho công chúng nhận biết những giá trị thực của Con đường tơ lụa. Chứng tỏ những ảnh hưởng của Con đường tơ lụa đối với những nền văn minh dọc theo con đường là một thành công cực lớn của cuộc triển lãm. Người ta đã phải mất công chuẩn bị suốt 5 năm, và những hiện vật từ Bảo tàng Guimet ở Paris, Pháp, Bảo tàng Nghệ thuật Ấn Độ ở Berlin, Đức, Bảo tàng Miho ở Tokyo, Nhật Bản và bộ sưu tập riêng của Thư viện Anh... đã truyền cho công chúng niềm cảm hứng mà Withfield đã có được sau 20 năm tìm tòi về Trung Hoa cổ đại do làm việc lâu năm ở Trung Quốc.

Con đường tơ lụa đã ăn sâu vào suy nghĩ của nhiều người là những hình ảnh của những đàn súc vật chất đầy hàng hoá, tơ lụa trên lưng, nhẫn nại hướng tới những miền đất lạ.

Con đường tơ lụa trên biển
 Ulsan, Hàn Quốc
 Ninh Ba, Trung Quốc
 Tuyền Châu, Trung Quốc
 Quảng Châu, Trung Quốc
 Hội An, Việt Nam
 Colombo, Sri Lanka
 Debal, Pakistan
 Poompuhar, Tamil Nadu, Ấn Độ
 Korkai, Tamil Nadu, Ấn Độ
 Musiri, Kerala, Ấn Độ
 Goa, Ấn Độ
 Mumbai, Ấn Độ
 Cochin, Ấn Độ
 Masulipatnam, Ấn Độ
 Lothal, Ấn Độ
 Derbent, Nga
 Astrakhan, Nga
 Muscat, Oman
 Aden, Yemen
 Suez, Ai Cập
 Ayas, Thổ Nhĩ Kỳ
 Venice, Ý
 Roma, Ý

Đông Nam Á
 Kedah (Buổi đầu lịch sử của Kedah)
 Langkasuka
 Ligor
 Chi Tu
 Gangga Nagara
 Malacca
 Pan Pan
 Muziris, Ấn Độ
 Chân Lạp, Ấn Độ
 Khmer/Kambuja
 Srivijaya, Indonesia
 Pasai, Indonesia
 Perlak, Indonesia
 Luy Lâu, Việt Nam
 Hà Nội, Việt Nam
 Vân Đồn, Việt Nam
 Phố Hiến, Việt Nam
 Hội An, Việt Nam
 Cù Lao Chàm, Việt Nam
 Vijaya, Chăm Pa (Thị Nại, Việt Nam)
 Óc Eo, Phù Nam (Việt Nam)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Hình ảnh con đường tơ lụa
 Con đường tơ lụa: , , , , .

Đường bộ cổ đại
Đường bộ châu Á
Châu Á trung cổ
Lụa
Tuyến đường thương mại
Lịch sử Á-Âu
Lịch sử Trung Á
Lịch sử Đế quốc Trung Hoa
Lịch sử ngoại thương Trung Quốc
Lịch sử quan hệ quốc tế
Quan hệ quốc tế cổ đại
Mạng lưới đường bộ quốc tế
Lịch sử cổ đại Afghanistan
Lịch sử cổ đại Iraq
Lịch sử cổ đại Pakistan
Nhà Hán
Ba Tư
Ngoại thương Pakistan
Quan hệ ngoại giao của La Mã cổ đại
Lịch sử Khorasan
Di sản thế giới tại Trung Quốc
Di sản thế giới tại Kazakhstan
Di sản thế giới tại Kyrgyzstan


title: Simnia avena

text:
Simnia avena là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Ovulidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Simnia


title: 1066 Lobelia

text:
1066 Lobelia là một tiểu hành tinh bay quanh Mặt Trời. Ban đầu nó có tên là 1926 RA. Nó có đường kính 42 km.

Xem thêm
 List of asteroids/1001–2000

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1926


title: Mục Phu

text:
Chòm sao Mục Phu 牧夫 (hay Boötes) là một chòm sao ở phía Bắc, cái tên của nó xuất phát từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa là "người chăn bò" hay "người cày ruộng". Boötes là một trong 48 chòm sao cổ điển của Ptolemy cũng như là một trong 88 chòm sao hiện đại. Nó có chứa vì sao sáng thứ 4 trên bầu trời, Sao Đại Giác. Nó cũng là ngôi nhà của nhiều sao sáng khác, bao gồm 8 sao từ độ sáng thứ 4 trở lên, và thêm vào 21 sao trên độ sáng thứ 5, tổng cộng có khoảng 29 sao có thể thấy bằng mắt thường.

Truyền thuyết
Trong thần thoại, có thể Bootes đại diện cho một người thợ cày. Hai con chó của ông, Chara và Asterion được đại diện bởi chòm sao Canes Venetici (Lạp Khuyển, chó săn) đã điều khiển chiếc xe bò giữ cho các bánh xe luôn quay trên bâu trời. Nhưng cũng có thể Bootes là người  đã phát minh ra cái cày. Điều này đã khiến Ceres - nữ thần nông nghiệp - hài lòng, nữ thần nông nghiệp đã xin thần Jupiter đưa Bootes lên trời vĩnh viễn như là một phần thưởng. Ngoài ra còn có phiên bản khác cho rằng Bootes  là một trong những người nắm giữ  trọng lượng của thế giới khi  nó đang  quay trên trục, hoặc có thể là một người hầu cận của Hercules.

Thiên thể
Các thiên thể đáng quan tâm
 Sao đôi Pulcherrima
 Cách Trái Đất 36.7 năm ánh sáng (khá gần), Arcturus, hay Alpha Boötis, là ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Mục Phu và cũng là ngôi sao sáng thứ tư trên bầu trời đêm (sau sao Thiên Lang (Sirius), Canopus và Alpha Centauri) ở độ sáng -0.05. Nó cũng là ngôi sao sáng nhất ở phía bắc của xích đạo bầu trời, sáng hơn Sao Chức Nữ (Vega) và Capella một chút. Cái tên Arcturus xuất phát từ tiếng Hy Lạp có nghĩa là người bảo vệ gấu. Đây là một ngôi sao khổng lồ cam, đã già và cạn kiệt nguồn cung cấp hydro trong lõi và đang trong quá trình đốt cháy lớp vỏ hydro, nó đang ngày càng mở rộng và đã gấp 27 lần bán kính Mặt Trời, tỏa sáng gấp 133 lần độ sáng Mặt Trời.
 Chòm sao Mục Phu không chứa các cụm sao mở và tinh vân, thay vào đó nó có cụm sao cầu sáng và nhiều thiên hà mờ. Chỉ có thể thấy bằng các kính thiên văn lớn cụm sao cầu NGC 5466 chỉ cách sao Arcturus khoảng độ rộng một nắm tay (10 độ). Cụm sao lớp 12, ở độ sáng 9.1 này được khám phá năm 1784 bởi nhà thiên văn học William Herschel và quả thực là một sự thách thức đẹp.
 Thiên hà xoắn ốc NGC 5248 (độ sáng 10) là một phần của nhóm thiên hà Xử Nữ, có thể cách Trái Đất đến 50 triệu năm ánh sáng. Nó là một kiểu thiên hà xoắn ốc hoàn mỹ có thể chỉ cho ta thấy cấu trúc của các thiên hà xoắn ốc thường thấy trong các bức ảnh. Nó còn được gọi Caldwell 45.
 Khoảng trống Boötes , một khoảng trống cô đơn nhất trong vũ trụ

Tham khảo

Liên kết ngoài

Chòm sao theo Ptolemy
Chòm sao phương bắc


title: Branchinella basispina

text:
Branchinella basispina là một loài động vật giáp xác thuộc họ Thamnocephalidae. Đây là loài đặc hữu của Úc.

Chú thích

Tham khảo

 Inland Water Crustacean Specialist Group 1996. Branchinella basispina. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 9 tháng 8 năm 2007.

Branchinella
Động vật giáp xác nước ngọt Úc
Động vật sắp nguy cấp Úc
Động vật được mô tả năm 1981


title: Northern Lights (định hướng)

text:
Northern Lights có thể chỉ đến:

Văn học
Tiểu thuyết Northern Lights, quyển đầu tiên trong bộ ba His Dark Materials của Philip Pullman
Tiểu thuyết Northern Lights của Tim O'Brien

Phim, TV và Radio
 Phim Northern Lights, một phim của Kênh Disney năm 1997, với Diane Keaton
 Phim Northern Lights, một phim tài liệu của đạo diễnJohn Hanson năm 1978
 Chương trình Northern Lights của Anh trên TV
 Chương trình nhạc Northern Lights của Canada trên radio
 Vở kịch Northern Lights năm 2003 trên radio dựa vào tiểu thuyết cùng tên của Philip Pullman

Nhạc
 "Northern Light", bài hát của ca sĩ nhạc dance người Thụy Điển Basshunter
 Ban nhạc Northern Lights của Canada
 Album Northern Light của ban nhạc Covenant
 Album Northern Lights của nhạc sĩ Klaus Waldeck và tên của một bài hát trong album Balance of the Force của nhạc sĩ này
 Tên của một bài hát trong album A Song for All Seasons của ban nhạc Renaissance
 Tên của một bài hát trong album Riverhead của ban nhạc Goldenhorse
 Tên của một bài hát của Hayashibara Megumi
 Toronto Northern Lights, một ca đoàn giọng nam của thành phố Toronto, Canada


title: (27223) 1999 GC5

text:
{{DISPLAYTITLE:(27223) 1999 GC5}}

(27223) 1999 GC5 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu và Takeshi Urata ở Đài thiên văn Nachi-Katsuura ở Nachikatsuura, Wakayama, Nhật Bản, ngày 7 tháng 4 năm 1999.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 27001–28000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1999
Được phát hiện bởi Takeshi Urata
Được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Yaren

text:
Yaren, hay trước đây còn gọi là Makwa/Moqua, là một quận và cũng là một đơn vị bầu cử ở Nauru, một quốc đảo Thái Bình Dương. Đây là thủ đô trên thực tế của Nauru.

Địa lý
Yaren nằm ở phía nam của hòn đảo Nauru. Diện tích là 1,5 km², dân số năm 2003 là 1,100. Phía bắc Yaren là quận Buada, phía đông là quận Meneng và phía tây là quận Boe.

Vị thế

Các cơ quan chính phủ sau được đặt tại Yaren:

 Tòa nhà Quốc hội
 Văn phòng Chính phủ Quốc gia
 Trụ sở Cảnh sát Quốc gia
 Sân vận động Quốc gia
 Sân bay quốc tế Nauru

Tham khảo

Liên kết ngoài

Quận của Nauru
Thủ đô châu Đại Dương
Khởi đầu năm 1968 ở Nauru
Khu dân cư ở Nauru


title: Acrocercops astiopa

text:
Acrocercops astiopa là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Bihar, Ấn Độ. Ấu trùng ăn Polyalthia longifolia.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Gentianella sulphurea

text:
Gentianella sulphurea là một loài thực vật thuộc họ Gentianaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2004. Gentianella sulphurea. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
S
Thực vật dễ tổn thương


title: Epicharis iheringii

text:
Epicharis iheringii là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1899.

Chú thích

Tham khảo

Epicharis
Động vật được mô tả năm 1899


title: Hyphoporus pugnator

text:
Hyphoporus pugnator là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphoporus


title: Perdita deltophora

text:
Perdita deltophora là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1964.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1964


title: Jours-lès-Baigneux

text:
Jours-lès-Baigneux  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 370 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Jourslesbaigneux


title: Sallespisse

text:
Sallespisse  là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Satai

text:
Satai là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Chhatarpur thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Satai có dân số 8293 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Satai có tỷ lệ 40% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 52%, và tỷ lệ cho phái nữ là 27%. Tại Satai, 21% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Villalpardo

text:
Villalpardo là một đô thị trong tỉnh Cuenca, cộng đồng tự trị Castile-La Mancha Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cuenca.

Tham khảo

Đô thị ở Cuenca


title: Kerbach

text:
Kerbach là một xã trong tỉnh Moselle, vùng Grand Est đông bắc nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Moselle

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Moselle


title: Cydosia

text:
{{Bảng phân loại
| name = Cydosia
| image = Cydosia nobilitella? Curve-lined Cydosia Moth (6399141039).jpg
| image_width = 200px
| regnum = Animalia
| phylum = Arthropoda
| subphylum = Hexapoda
| classis = Insecta
| ordo = Lepidoptera
| superfamilia = Noctuoidea
| familia = Erebidae
| subfamilia = Acontiinae
| tribus = Cydosiini
| tribus_authority =
| genus = Cydosia
| genus_authority = Duncan [& Westwood], 1841
| synonyms =
 Eggyna Walker, 1866
 Penthetria Edwards, 1881
 Tantura Kirby, 1892
}}Cydosia  là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae. Chúng là thành viên duy nhất của tông Cydosiini trong phân họ Acontiinae. Chi này được tìm thấy từ Argentina dọc theo Andes tới Vùng Caribe và Trung Mỹ, reaching vào tới các bang miền nam của Hoa Kỳ.

 Các loài
 Cydosia aurivitta Grote & Robinson, 1868
 Cydosia curvinella Guenée, 1879
 Cydosia garnotella Guenée, 1879
 Cydosia hyva Jones, 1912
 Cydosia mimica Walker, 1866
 Cydosia nobilitella Cramer, [1779]
 Cydosia primaeva Draudt, 1927
 Cydosia punctistriga Schaus, 1904
 Cydosia rimata Draudt, 1927
 Cydosia tessellatilla'' Strecker, 1899

Chú thích

Tham khảo

 Cydosia at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Cocytiini


title: Anthidiellum cyreniacum

text:
Anthidiellum cyreniacum là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Gribodo mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

Anthidiellum
Động vật được mô tả năm 1925


title: Tipula kamchatkana

text:
Tipula kamchatkana là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Aujac, Charente-Maritime

text:
Aujac là một xã trong tỉnh Charente-Maritime Charente-Maritime trong vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp. Xã Aujac, Charente-Maritime nằm ở khu vực có độ cao trung bình 16 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Charente-Maritime


title: Hydroporus neclae

text:
Hydroporus neclae là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Erman & Fery miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroporus


title: Vĩnh Khúc

text:
Vĩnh Khúc là một xã cực đông nằm ở huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam.

Địa lý
Xã Vĩnh Khúc nằm ở phía đông huyện Văn Giang, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Văn Lâm và huyện Yên Mỹ
Phía tây giáp xã Tân Tiến và xã Nghĩa Trụ
Phía nam giáp huyện Yên Mỹ
Phía bắc giáp huyện Văn Lâm và xã Nghĩa Trụ.

Xã Vĩnh Khúc có diện tích 6,19 km², dân số năm 2019 là 13.986 người, mật độ dân số đạt 2.261 người/km².

Hành chính
Xã Vĩnh Khúc được chia thành các thôn: Chiều Đông, Thượng Tân, Hạ Tân, Vĩnh Bảo, Du Tràng, Đông Khúc, Giáo Phòng, Vĩnh An, Ngu Nhuế, Đọ, Thịnh, Cầu, Lương, Khúc Lộng.

Lịch sử
Trước đây, Vĩnh Khúc là một xã thuộc huyện Mỹ Văn cũ.

Ngày 24 tháng 7 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định 60/1999/NĐ-CP về việc chuyển xã Vĩnh Khúc thuộc huyện Mỹ Văn cũ về huyện Văn Giang mới tái lập quản lý.

Xã hội

Bộ máy chính quyền
Hệ thống chính trị của xã luôn được quan tâm củng cố, hoàn thiện. Đảng bộ xã có 396 đảng viên, với 20 chi bộ, trong đó có 15 chi bộ thôn, 01 chi bộ dân quân thường trực, 3 chi bộ nhà trường và 01 chi bộ y tế. Bộ máy chính quyền xã được bố trí đủ các cơ cấu thành phần, đảm bảo công tác lãnh đạo, chỉ đạo tổ chức thực hiện nhiệm vụ được giao.

Mặt trận  tổ quốc và các đoàn thể thường xuyên được củng cố hoạt động có hiệu quả, góp phần thực hiện hoàn thành nhiệm vụ mục tiêu đề ra. Nhất là tuyên truyền vận động hội viên, đoàn viên chấp hành, thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước.

Cảnh quan
Hiện nay ở thôn Chiều Đông có một công viên nhỏ là Công viên văn hóa Chiều Đông. Đây là công viên đầu tiên của xã.

Điều kiện
Xã có hệ thống giao thông thuận lợi, đất đai màu mỡ, nhân dân chịu khó sản xuất và kinh doanh. Biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, phát triển mạnh các loại cây trồng có giá trị kinh tế cao.

Giao thông
Các tuyến, hệ thống giao thông đi qua xã Vĩnh Khúc:

 Tỉnh lộ 376: đoạn qua xã nằm giữa hai nút giao là ngã tư Phố Nối A (xã Trưng Trắc, huyện Văn Lâm) và ngã tư Cầu Lác (xã Giai Phạm, huyện Yên Mỹ)
 ĐH 22: điểm đầu K0 + 000 giao với tỉnh lộ 376 (tại km1 + 485), đi ĐH23 Tân Tiến.

Văn hóa

Di tích
Đình Ngu Nhuế xây dựng từ thế kỷ XII, từng được trùng tu vào thời Tự Đức, từ năm 1989, đình Ngu Nhuế (làng Nội, xã Vĩnh Khúc, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên) đã được Nhà nước xếp hạng là Di tích kiến trúc nghệ thuật quốc gia. Cụm di tích chùa Hồng Ân (Hồng Ân Tự) ở thôn Khúc Lộng; chùa Thiên Đế (Cầu Váu) cũng đều được công nhận là di tích lịch sử và văn hóa cấp quốc gia.

Các lễ hội truyền thống được tổ chức đông vui đúng quy định của Nhà nước, cả xã có 9 Đình và 5 Chùa.

Kinh tế
Là một xã phát triển đồng bộ cả công nghiệp, nông nghiệp và thương mại, dịch vụ. Về nông nghiệp ngoài cấy lúa 2 vụ có một số chân ruộng cao trồng rau màu vụ đông. Về công nghiệp, xã có cụm công nghiệp Vĩnh Khúc nằm trải dài hơn 1 km ở hai bên tỉnh lộ 376 từ giáp địa phận xã Trưng Trắc, huyện Văn Lâm đến tận điểm cuối giáp với cầu Lác (giáp ranh xã Giai Phạm, huyện Yên Mỹ) với nhiều công ty nhà máy sản xuất đa dạng như: dệt bao bì, kính, điện tử, cao su, nước giải khát, bánh kẹo, nhà kho... đã tạo việc làm cho lao động tại địa phương và một bộ phận lao động đến từ nơi khác. Nhóm dịch vụ phát triển tại nhiều nơi như khu vực Cầu Mới, khu vực từ nga ba điểm đầu ĐH22 đến đầu thôn Khúc Lộng, khu vực đường Bắc sông Bắc Hưng Hải với một số dịch vụ phục vụ dân sinh và công nhân như quán ăn, nhà hàng, kinh doanh tập hóa, nhà trọ...

Xã có 4 thôn lớn gồm 15 đội sản xuất, nền kinh tế của nhân dân sống chủ yếu bằng nghề nông nghiệp kết hợp với dịch vụ, buôn bán, làng nghề và là xã đang trong quá trình chuyển đổi nông nghiệp thành khu công nghiệp của huyện. Tạo bước chuyển biến mạnh mẽ về kinh tế và việc làm cho con em nhân dân trong xã.

Trong những năm qua, dưới sự tập trung cao trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành của các cấp uỷ Đảng, chính quyền, sự nỗ lực phấn đấu của các ngành, đoàn thể, các tổ chức, cá nhân và toàn thể nhân dân trong xã, tình hình kinh tế - xã hội của xã đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, tốc độ tăng trưởng kinh tế không ngừng được nâng lên, đời sống nhân dân được cải thiện đáng kể. Hệ thống giao thông trên địa bàn xã không ngừng được nâng cấp, mở rộng và xây mới. Phía Đông giáp với Quốc lộ 5A nên rất thuận lợi cho giao thông buôn bán, dịch vụ buôn bán rau củ quả, thực phẩm lên Hà Nội rất phát triển.

Cơ cấu kinh tế của xã: Nông nghiệp chiếm 17%. Công nghiệp - xây dựng chiếm 37% và Thương mại - dịch vụ chiếm 46%.

Tỷ lệ hộ nghèo năm 2016 là 1.7 %.

Xã Vĩnh Khúc được công nhận là nông thôn mới vào năm 2018

Giáo dục
Công tác giáo dục luôn được quan tâm chỉ đạo nhất là việc nâng cao chất lượng công tác giảng dậy, học tập, cơ sở vật chất luôn được đầu tư kịp thời đầy đủ. Trường tiểu học Vĩnh Khúc đạt chuẩn Quốc gia cấp độ II các năm thường xuyên đạt danh hiệu tiên tiến xuất sắc, trường THCS và trường Mầm non đạt chuẩn Quốc gia cấp độ I.

Chính trị
Mặt trận  tổ quốc và các đoàn thể thường xuyên được củng cố hoạt động có hiệu quả, góp phần thực hiện hoàn thành nhiệm vụ mục tiêu đề ra. Nhất là tuyên truyền vận động hội viên, đoàn viên chấp hành, thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước.

Ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Sauzin

text:
Sauzin là một đô thị trong huyện Vorpommern-Greifswald (trước thuộc huyện Ostvorpommern), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức..

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Vorpommern-Greifswald


title: Les Lèves-et-Thoumeyragues

text:
Les Lèves-et-Thoumeyragues  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Aquitaine tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Gironde

 www.les-leves.com A website with photographs and current affairs about Lèves-et-Thoumeyragues, by a resident photographer.

Tham khảo

Levesetthoumeyragues


title: 21662 Benigni

text:
21662 Benigni (1999 RC) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 21662 Benigni

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999