title: Pháo (lễ hội)

text:
Pháo được sử dụng trong các lễ hội (ngày lễ, ngày tết, sinh hoạt dân gian bản địa) tại các nước trên thế giới là các loại pháo dựa vào hiệu ứng âm thanh (tiếng nổ), ánh sáng (ánh lửa), màu sắc (các sắc độ màu của ánh sáng, màu của xác pháo), hình ảnh (được tạo thành khi pháo được kích hoạt) để xua đuổi ma quỷ, giải trí, quy tụ tâm thức cộng đồng, khai mạc hoặc bế mạc ngày lễ tết, tạo quang cảnh sôi động hình ảnh đẹp nhằm làm hưng phấn và cổ vũ người tham gia, từ biệt cái cũ và chào đón cái mới.

Bên cạnh một số biến thể đặc biệt của pháo có thể tạo tiếng nổ, hiệu ứng hình ảnh như pháo trúc dùng đốt trúc để đốt, pháo đất nặn bằng đất sét, những quả bóng bay được chọc thủng, đất đèn nhồi trong ống sắt châm lửa, cây pháo giấy phun các mảnh giấy màu v.v. phần lớn các loại pháo sử dụng thuốc nổ, thuốc cháy.  Tuy thuốc nổ đen được sử dụng làm pháo đầu tiên trên thế giới và vẫn chưa mất đi vai trò của nó trong việc sản xuất pháo thủ công, hiện nay các loại pháo sử dụng nhiều biến thể của thuốc nổ với các chất phụ gia khác nhau tùy theo mục đích và tùy loại pháo.

Tại Việt Nam, năm 1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 406/CT-TTg về việc cấm sản xuất, vận chuyển và đốt pháo, theo đó kể từ ngày 1 tháng 1 năm 1995 nghiêm cấm sản xuất, vận chuyển và sử dụng trái phép các loại pháo trên phạm vi toàn quốc.

Ngày 27 tháng 11 năm 2020, Thủ tướng Chính phủ ban hành Nghị định 137/2020/NĐ-CP về quản lý, sử dụng pháo, theo đó người dân được phép sử dụng các loại pháo hoa không gây tiếng nổ kể từ ngày 11 tháng 1 năm 2021.

Lịch sử
Khó có một nghiên cứu đầy đủ cho biết pháo đã được sử dụng chính xác từ thời điểm nào, nhưng, với sự truy nguyên nguồn gốc phát minh thuốc nổ đen từ Trung Hoa, cho thấy rất có thể pháo đã được sử dụng đầu tiên trên thế giới tại quốc gia này. Xa xưa hơn nữa, pháo trúc (âm Hán-Việt là "bộc trúc"), loại ống trúc kín hai đầu được cho vào lửa đốt nổ phá gây tiếng vang, và dị bản về sau của nó là ống trúc nhồi thuốc nổ đen, được sử dụng đầu tiên từ Trung Hoa cổ đại với ý nghĩa xua đuổi ma quỷ. Thành ngữ Trung Hoa trúc khua na chỉ hành động đốt pháo trúc đuổi quỷ, trong đó na là một loại quỷ dữ thường đến quấy nhiễu nơi người cư ngụ vào đầu năm mới.

Đặc điểm
Trải theo thời gian từ cổ đại cho đến đương đại, pháo rất đa dạng về kiểu dáng, hình thức, nguyên lý, phần lớn được làm thủ công tuy hiện nay nhiều loại đã được thực hiện tại các nhà máy. Các loại pháo thủ công thường sử dụng thuốc nổ đen (một loại thuốc nổ được phát minh sớm nhất là hỗn hợp của than củi, lưu huỳnh và muối nitrat kali) theo một tỷ lệ nhất định, với sự thêm thắt một số phụ gia như bột nhôm, hóa chất tạo màu (như magnesi và nhôm đốt cháy tạo ra ánh sáng trắng, muối natri tạo ra màu vàng, stroni nitrat hoặc cacbonat tạo ra màu đỏ, bari nitơrat tạo ra màu xanh lá cây. Muối đồng tạo ra màu xanh nước biển). Các phụ gia thêm thắt vào thuốc nổ với dụng ý nhất định, hoặc tạo nên các bộ phận cấu thành của pháo (như thuốc phóng, ngòi nổ, chất cháy), hoặc tạo nên sắc màu của pháo khi đốt.

Các loại pháo, tùy theo loại, thường phần thân dùng để chứa đựng thuốc nổ, thuốc cháy, thuốc phóng, ngòi nổ. Vỏ pháo được trang trí cầu kỳ, sinh động với những sắc màu thiên về gam nóng (như màu vàng, màu đỏ).

Một số loại pháo

Pháo sử dụng thuốc nổ, thuốc cháy

 Pháo hoa: Các loại pháo (thường được làm công nghiệp tại các nhà máy) được bắn lên trời tạo màu sắc của ánh sáng, tiếng nổ, hình khối màu trong một khoảng thời gian nhất định. Phổ biến toàn thế giới như một loại pháo dùng cho đại lễ, pháo hoa hiện cũng được Việt Nam sử dụng để bắn trong lễ đón giao thừa, hay trong các ngày lễ trang trọng tại các thành phố lớn.
 Pháo sáng (pháo hiệu hay hỏa châu): Thường sử dụng trong quân sự, cứu hộ, nhưng cũng được sử dụng để bắn trong lễ hội về đêm, trong các màn bắn pháo hoa ngày lễ...
Pháo dù: Là loại pháo sau khi nổ bung ra một cái dù màu sắc đẹp mang theo cờ hoặc khẩu hiệu chào mừng. Pháo này phải đốt hoặc phóng cho nổ trên cao.
 Pháo tháp: Các tháp bố trí nhiều loại pháo theo tầng, trên cùng thường là pháo mặt trời xoay tít, dọc theo tháp pháo là các bánh pháo rất dài và các loại pháo khác đốt cháy, nổ, phun lửa, tạo nhiều hoạt cảnh theo điển tích dân gian. Thịnh hành tại các hội pháo như Hội pháo Bình Đà.
 Pháo phụt: Pháo làm dạng cây (Pháo cây), với một phần thuốc phóng nhồi xen lẫn với các viên thuốc nổ kết hợp với phụ gia tạo màu khi cháy, khi đốt thuốc phóng cháy lần lượt phóng các viên thuốc nổ lên trời và cháy sáng các màu khác nhau.

 Pháo thăng thiên: Pháo làm dạng mũi tên, với một phần thân nhồi thuốc phóng, đầu phía gần ngòi được làm không quá chắc chắn để thuốc phóng dễ dàng phụt ra ngoài tạo phản lực đẩy quả pháo đi. Đầu quả pháo nhồi thuốc nổ với các quả pháo con hoặc các viên thuốc nổ kết hợp phụ gia tạo màu. Pháo thăng thiên được gắn vào một que tre nhỏ và dài như lõi que hương để có thể mắc quả pháo vào dây hay cắm xuống đất mịn để khi được kích hoạt quả pháo bay theo quỹ đạo thẳng. Bên cạnh loại gắn que, một số loại pháo thăng thiên tương đối lớn thường làm theo hình quả tên lửa, có cánh định hướng, được đặt trên mặt phẳng khi đốt. Nguyên lý tương tự các quả pháo hoa công nghiệp nhưng pháo thăng thiên thường được làm thủ công. Khi đốt thuốc phóng cháy đẩy phần đầu quả pháo bay lên cao và phần đầu của pháo phát nổ khi tới hạn.
 Pháo nhị thanh, pháo tam thanh: Là loại kết hợp giữa pháo thăng thiên và pháo nổ. Phần đầu quả pháo chia thành hai hoặc ba ngăn riêng biệt, nhồi thuốc nổ và có ngòi. Khi thuốc phóng cháy hết sẽ lần lượt kích nổ từng ngăn một tạo ra hai hoặc ba tiếng nổ.
 Pháo dây: Dây làm dạng ngòi pháo, cho thêm chất phụ gia (như bột nhôm) để khi đốt cháy sẽ phát sáng lấp lánh. Một biến thể về sau của loại pháo này là pháo que làm dạng giống que hương.
 Pháo giật: Còn gọi là pháo xiết, là loại pháo nổ nhưng trong thân pháo, ngoài thuốc nổ còn có hai mảnh nhỏ để tạo ma sát được gắn sát nhau vào cùng một sợi dây, đầu dây thò ra ngoài mỗi đầu quả pháo. Pháo được kích nổ bằng cách giật mạnh hai đầu dây. Loại pháo này thường có liều lượng thuốc nổ ít để tránh gây nguy hiểm cho người giật.
Pháo nện: Là loại pháo sức nổ nhỏ được kẹp giữa hai lớp giấy mỏng, dùng búa hoặc hòn sỏi đập cho nổ. Người ta cũng chế ra súng đồ chơi bắn pháo nện. Loại pháo này chỉ dùng cho trẻ con chơi.

 Pháo bánh: Các quả pháo được tết thành băng pháo, xem thêm bánh pháo: được đốt tại các hội thi pháo, khai mạc lễ hội (làng, xã, quốc gia) hoặc sử dụng trong gia đình ngày lễ tết, lên lão, ma chay...
 Pháo ném: Còn gọi là pháo đập, là các loại pháo được nhồi thuốc nổ nhạy kết hợp với những vật nhỏ tạo ma sát (như mảnh đá, sứ...), cho phép pháo tự kích nổ khi bị ném vào vật cứng.
 Pháo diêm to bằng đầu đũa, dài cỡ que tăm đựng trong những hộp nhỏ bằng bao diêm. Chỉ cần đánh vào vỏ hộp như cách đánh diêm là pháo phát nổ.
 Pháo tép: Các loại pháo có kích thước nhỏ.
 Pháo cối hay Pháo đại: các loại pháo lớn từ ngón tay cái người lớn trở lên, tiếng nổ to, sức nổ mạnh.
 Pháo chuột, còn gọi là pháo xì: Là loại pháo có nguyên lý giống pháo thăng thiên nhưng thuốc phóng tạo phản lực không mạnh bằng, phần đầu quả pháo không nhồi thuốc nổ mà nhồi thuốc tạo khói. Thân pháo cũng không gắn que tre như pháo thăng thiên. Khi đốt, quả pháo chạy theo quỹ đạo ngoằn ngoèo trên mặt đất (giống chuột chạy) và cuối cùng xịt ra một đám khói. Loại pháo này những năm gần đây ít phổ biến và từ pháo chuột còn dùng để chỉ những loại pháo bánh cỡ nhỏ.
 Pháo vịt: Nguyên lý giống pháo chuột nhưng được chế tác để có thể nổi trên mặt nước, thường cho thêm phụ gia tạo màu. Khi đốt, pháo chạy loằng ngoằng trên mặt ao, hồ với màu sắc rự rỡ. Loại pháo này hay được dùng trong nghệ thuật múa rối nước.

Các loại pháo khác
 Pháo giấy: Pháo giấy không sử dụng thuốc nổ mà sử dụng khí nén trong ống nhồi chặt các mảnh giấy màu vụn. Rất thịnh hành hiện nay như những cây pháo thay thế cho pháo sử dụng thuốc nổ, khi kích hoạt cây pháo sẽ phụt tung lên trời các mảnh giấy màu sắc lấp lánh, tạo quang cảnh rực rỡ.
 Pháo trúc, xuất xứ từ xa xưa tại Trung Quốc, tuy đôi khi hiện nay vẫn được chơi tại một số nơi trong đồng bào các dân tộc thiểu số. Các ống trúc còn giữ nguyên đốt bịt kín hai đầu được ném vào đống lửa để tạo tiếng nổ.
 Pháo đất: nặn đất sét tạo hình khoang và người chơi đập phần khoang đó xuống mặt đất bằng phẳng để không khí trong lòng pháo bị ép lại tạo tiếng nổ. Trẻ em Việt Nam trước kia hay chơi loại pháo này.

Một số lễ hội pháo dân gian Việt Nam

Hội pháo Bình Đà
Hội pháo Bình Đà tổ chức tại làng Bình Đà, Thanh Oai, Hà Tây thường sử dụng những tháp pháo nhiều tầng với hàng trăm loại pháo khác nhau, bao gồm cả các loại pháo sáng, pháo hoa, pháo đơn (pháo cối), pháo bánh... Tất cả các loại pháo đều được làm tại Bình Đà.

Hội pháo Đồng Kỵ
Hội pháo Đồng Kỵ tổ chức tại làng Đồng Kỵ, Từ Sơn, Bắc Ninh vào ngày 4 tháng 1 âm lịch. Chủ yếu dùng pháo có kích thước khổng lồ (pháo đại). Tục thi pháo Đồng Kỵ có nguồn gốc từ văn minh lúa nước theo tín ngưỡng "tứ pháp" cầu cho mưa gió thuận hoà: khói pháo như mây tụ (Pháp Vân), tiếng pháo như sấm dậy (Pháp Lôi), chớp sáng khi nổ như ánh sét (Pháp Điện), hoa pháo li ti như những hạt mưa mang mầm sống tưới nhuần mặt đất (Pháp Vũ). Trước đây khi chưa cấm đốt pháo, cuộc thi pháo tại làng Đồng Kỵ tổ chức hoành tráng theo các tiêu chí: quả pháo của dòng họ nào lớn nhất, trang trí thân pháo, đầu pháo đẹp nhất, nổ vang nhất và quan trọng nhất là quầng hoa pháo nở bung trên nền trời nhiều màu nhất, rực rỡ nhất, thì giờ đây phần rước pháo được coi là điểm nhấn quan trọng nhất.

Hội pháo đất Ninh Giang
Pháo đất Ninh Giang là một lễ hội pháo khá đặc biệt, người thi pháo sử dụng đất sét gan gà nặn thành hình quả pháo đất (kiểu lá riềng, giống khoang thuyền có riềm) và thả rơi tạo tiếng nổ. Hội thi pháo đất Ninh Giang tổ chức tại xã Hồng Phong (Ninh Thọ), huyện Ninh Giang, tỉnh Hải Dương vào mùa xuân. Những người chơi sẽ tham gia thi đấu theo từng loại pháo, tùy vào trọng lượng của đất, cái nhỏ nhất bao giờ cũng nặng 10 kg và lớn nhất là 50 kg với hình thù đặc trưng. Tuy được nặn cầu kỳ, nghệ thuật gieo pháo lại có tính quyết định để đạt yêu cầu là tiếng nổ vang, riềm pháo không bị đứt gãy. Hội pháo của Ninh Giang trước đây thường kéo dài suốt 3 tháng liền với phần thưởng là trâu, bò, gạo cuốn hút cả già, trẻ, gái, trai trong hàng tổng, hàng huyện, tuy nhiên, đến bây giờ thì nghi lễ đã được rút ngắn lại, chỉ tổ chức vào các ngày chủ nhật sau Tết.

Pháo trong thơ văn
Câu đối:
Pháo trúc nhất thanh trừ cựu (tuế)
Đào hoa vạn đóa nghênh tân (xuân)
Thơ:
...Không như mọi bận người mua quàChỉ mua pháo chuột và tranh gà
Cho các em tôi đứa mỗi chiếcDán lên khắp cột, đốt inh nhà...("Tết của mẹ tôi"'' - Nguyễn Bính)

Chú thích

Liên kết ngoài
 Bách khoa toàn thư văn hóa Việt

Phong tục tập quán
Giải trí
Trò chơi dân gian Việt Nam


title: Fenimorea pagodula

text:
Fenimorea pagodula là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Fenimorea


title: Cerithium georgianum

text:
Cerithium georgianum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Cerithiidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

G


title: Pradettes

text:
Pradettes  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Xã của Ariège


title: Bayerisch Eisenstein

text:
Bayerisch Eisenstein () là một đô thị ở huyện Regen bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Official site


title: Shorea geniculata

text:
Shorea geniculata là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Loài này có ở Brunei và Malaysia.

Chú thích

Tham khảo
 Ashton, P. 1998. Shorea geniculata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

geniculata
Thực vật Brunei
Thực vật Malaysia


title: Konia eisentrauti

text:
Konia eisentrauti là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó là loài đặc hữu của Cameroon.

Nguồn

Tham khảo

Động vật Cameroon
Konia
Động vật được mô tả năm 1962
Động vật đặc hữu Cameroon


title: Sonthonnax-la-Montagne

text:
Sonthonnax-la-Montagne là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Sonthonnaxlamontagne


title: Ampedus verae

text:
Ampedus verae là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Gurjeva miêu tả khoa học năm 1977.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Trigonisca graeffei

text:
Trigonisca graeffei là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Trigonisca
Động vật được mô tả năm 1900


title: Deromecus umbilicatus

text:
Deromecus umbilicatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Deromecus


title: Cardiophorus erythropus

text:
Cardiophorus erythropus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Erichson miêu tả khoa học năm 1840.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Lasioglossum subfulvicorne

text:
Lasioglossum subfulvicorne là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1934


title: Calliopsis squamifera

text:
Calliopsis squamifera là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1947.

Chú thích

Tham khảo

Calliopsis
Động vật được mô tả năm 1947


title: Andrena tkalcui

text:
Andrena tkalcui là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Gusenleitner & Schwarz mô tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

T
Động vật được mô tả năm 2002


title: Limnaecia ida

text:
Limnaecia ida là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Chú thích

Tham khảo

Limnaecia


title: Lachhmangarh

text:
Lachhmangarh là một thành phố và khu đô thị của quận Sikar thuộc bang Rajasthan, Ấn Độ.

Địa lý
Lachhmangarh có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 222 mét (728 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Lachhmangarh có dân số 47.288 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Lachhmangarh có tỷ lệ 59% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 70%, và tỷ lệ cho phái nữ là 47%. Tại Lachhmangarh, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Rajasthan


title: Chu trình carbon

text:
Chu trình carbon là một chu trình sinh địa hóa học, trong đó carbon được trao đổi giữa sinh quyển, thổ nhưỡng quyển, địa quyển và khí quyển của Trái Đất. Nó là một trong các chu trình quan trọng nhất của Trái Đất và cho phép carbon được tái chế và tái sử dụng trong khắp sinh quyển và bởi tất cả các sinh vật của nó.

Chu trình carbon khởi thủy được Joseph Priestley và Antoine Lavoisier phát hiện ra và được Humphry Davy phổ biến. Hiện nay nó thường được coi như là bao gồm các nguồn chứa chính sau đây của carbon, được liên kết với nhau bởi các con đường trao đổi:
 Khí quyển
 Sinh quyển đất liền, thường được định nghĩa như là bao gồm các hệ sinh thái nước ngọt và vật chất hữu cơ phi sinh vật, chẳng hạn như carbon trong đất.
 Các đại dương, bao gồm carbon vô cơ hòa tan cùng các khu hệ sinh vật và phi sinh vật biển.
 Các trầm tích, bao gồm cả các nhiên liệu hóa thạch.
 Phần bên trong của Trái Đất, với carbon từ lớp phủ và lớp vỏ Trái Đất được giải phóng vào khí quyển và thủy quyển thông qua hoạt động phun trào núi lửa và các hệ thống địa nhiệt.

Sự di chuyển hàng năm của carbon, hay sự trao đổi carbon giữa các nguồn chứa, xảy ra là do các quá trình hóa học, vật lý, địa chất và sinh học khác nhau. Đại dương chứa vũng hoạt hóa lớn nhất của carbon gần bề mặt Trái Đất, nhưng phần đại dương sâu của vũng này lại không trao đổi nhanh với khí quyển vì thiếu ảnh hưởng và tác động từ bên ngoài, chẳng hạn như miệng phun thủy nhiệt hay rò rỉ giếng dầu vùng nước sâu không bị kiềm chế.

Quỹ carbon toàn cầu là sự cân bằng của các trao đổi (thu nhận và giải phóng hay đến và đi) của carbon giữa các nguồn chứa carbon hay giữa một vòng trao đổi cụ thể (chẳng hạn như giữa khí quyển với sinh quyển) trong chu trình carbon. Sự thẩm tra quỹ carbon của một vũng hay một nguồn chứa có thể cung cấp thông tin về việc vũng hay nguồn chứa này đang vận hành như là một nguồn giải phóng hay nguồn thu giữ carbon dioxide.

Trong khí quyển

Carbon tồn tại trong khí quyển Trái Đất chủ yếu dưới dạng khí carbon dioxide (CO2). Mặc dù chỉ chiếm một tỷ lệ phần trăm nhỏ trong khí quyển (khoảng 0,03% tính theo mol), nhưng nó lại có vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ sự sống. Các khí khác chứa carbon có trong khí quyển là methan và các chlorofluorocarbon (các loại khí thứ hai này có nguồn gốc hoàn toàn nhân tạo). Cây cối và các loại thực vật xanh khác như cỏ chuyển hóa carbon dioxide thành các carbohydrat thông qua quang hợp, giải phóng oxy trong quá trình này. Quá trình này là mạnh nhất trong các khu rừng tương đối mới, nơi sự phát triển của cây cối là nhanh hơn cả. Tác động là mạnh nhất trong các khu rừng lá sớm rụng vào giai đoạn ra lá trong mùa xuân. Điều này có thể thấy được như là tín hiệu hàng năm trong đường cong Keeling của hàm lượng CO2 đã đo đạc được kể từ năm 1958 tới nay. Sự giảm xuống hàng năm của hàm lượng carbon dioxide tại Bắc bán cầu trong mùa xuân là chi phối, do tại đây có nhiều đất đai hơn trong các vĩ độ ôn đới so với ở Nam bán cầu.
 Rừng lưu giữ khoảng 86% lượng carbon trên mặt đất trong đất liền của Trái Đất và khoảng 73% lượng carbon trong đất của hành tinh.
 Tại bề mặt các đại dương về phía các địa cực thì nước biển trở thành lạnh hơn và vì thế có nhiều acid carbonic được hình thành hơn, do CO2 trở nên dễ hòa tan hơn. Điều này đi liền với quá trình luân chuyển nhiệt muối của đại dương, vận chuyển nước bề mặt nặng hơn vào trong lòng đại dương (xem bài về bơm dung giải).
 Tại các khu vực bề mặt đại dương, nơi có hiệu suất chuyển hóa sinh học cao, các sinh vật chuyển hóa carbon bằng cách khử bớt nó vào các mô hay thành carbonat trong các phần cứng của cơ thể như mai hoặc vỏ của chúng. Tương ứng với chúng là bơm mô mềm oxy hóa và bơm carbonat (hay bơm mô cứng) tái hòa tan ở các mức tính theo trung bình là thấp hơn của đại dương so với các mức mà chúng được hình thành, kết quả là tạo ra một luồng lắng xuống của carbon (xem mục từ về bơm sinh học).
 Sự phong hóa của các loại đá silicat (xem chu trình carbonat-silicat). acid carbonic phản ứng với đá bị phong hóa để tạo ra các ion bicarbonat. Các ion bicarbonat đã sinh ra được vận chuyển tới các đại dương, nơi chúng được sử dụng để tạo ra các loại khoáng chất chứa carbonat của đại dương. Không giống như CO2 hòa tan trong cân bằng hay các mô bị phân hủy, phong hóa không di chuyển carbon vào bên trong nguồn chứa nó mà từ đó nó có thể sẵn sàng để hoàn trả lại cho khí quyển.
 Năm 1958, hàm lượng carbon dioxide trong khí quyển đo đạc tại Mauna Loa là khoảng 320 phần triệu (ppm), còn trong năm 2011 thì hàm lượng đo tại đây là khoảng 391 ppm.
 Phát xạ CO2 trong tương lai có thể tính toán theo đồng nhất thức Kaya.

Carbon được giải phóng vào khí quyển theo vài cách:
 Thông qua hô hấp của động và thực vật. Đây là một loại phản ứng tỏa nhiệt và nó bao gồm sự phân rã glucose (hay các phân tử hữu cơ khác) thành carbon dioxide và nước.
 Thông qua phân hủy các chất có nguồn gốc từ động vật và thực vật bởi vi khuẩn. Nấm và vi khuẩn phân hủy các hợp chất chứa carbon trong động và thực vật chết và chuyển carbon có trong đó thành carbon dioxide (nếu có mặt oxy), hay thành methan (nếu không có oxy).
 Thông qua quá trình cháy của vật chất hữu cơ, trong đó carbon chứa trong vật chất này bị oxy hóa, sinh ra carbon dioxide (và các chất khác, như hơi nước). Việc đốt cháy các nhiên liệu hóa thạch như than, các sản phẩm từ dầu mỏ và khí tự nhiên giải phóng carbon đã lưu trữ trong địa quyển từ hàng triệu năm qua. Việc đốt cháy các nhiên liệu nông nghiệp cũng giải phóng carbon dioxide chỉ được lưu giữ trong vài tháng hay vài năm.
 Sản xuất xi măng. Carbon dioxide được giải phóng khi đá vôi (calci carbonat) bị nung nóng để tạo ra vôi sống, một thành phần của xi măng.
 Tại bề mặt đại dương, nơi nước trở nên ấm hơn, carbon dioxide đã hòa tan được giải phóng ngược trở lại khí quyển, do độ hòa tan của nó giảm xuống.
 Các vụ phun trào núi lửa và biến chất giải phóng các khí vào khí quyển. Các khí núi lửa chủ yếu là hơi nước, carbon dioxide và lưu huỳnh dioxide. Lượng carbon dioxide giải phóng theo cách này về cơ bản là xấp xỉ bằng lượng hấp thụ trong quá trình phong hóa silicat; vì thế hai quá trình, về mặt hóa học là ngược lại nhau, có tổng xấp xỉ bằng không, và vì vậy gần như không ảnh hưởng tới nồng độ carbon dioxide trong khí quyển, khi tính theo thang thời gian không ngắn hơn khoảng 100.000 năm.

Trong sinh quyển
Carbon là thành phần thiết yếu của sự sống trên Trái Đất. Khoảng một nửa trọng lượng khô của phần lớn các sinh vật là carbon. Nó có vai trò quan trọng trong kết cấu, hóa sinh học và dinh dưỡng của mọi tế bào. Các sinh khối giữ khoảng 575 tỉ tấn carbon, phần lớn trong số này dưới dạng gỗ. Đất giữ khoảng 1.500 tỉ tấn, chủ yếu dưới dạng carbon hữu cơ, và có lẽ với khoảng một phần ba của nó là các dạng carbon vô cơ, như carbonat calci.
 Sinh vật tự dưỡng là các sinh vật có khả năng tạo ra các hợp chất hữu cơ của chính chúng bằng cách sử dụng carbon dioxide từ không khí hay từ trong nước mà trong đó chúng sống. Để làm điều này, chúng cần có nguồn năng lượng từ bên ngoài. Gần như mọi sinh vật tự dưỡng đều sử dụng bức xạ mặt trời (ánh nắng) để có nguồn năng lượng này, và vì thế quá trình sản xuất của chúng được gọi là quang hợp. Một lượng nhỏ sinh vật tự dưỡng khai thác các nguồn năng lượng hóa học trong quá trình gọi là hóa tổng hợp. Các sinh vật tự dưỡng quan trọng nhất của chu trình carbon là cây cối trong các khu rừng trên cạn và các thực vật phiêu sinh trên mặt đại dương. Quá trình quang hợp về cơ bản có thể coi là tuân theo phản ứng sau: 6CO2 + 6H2O → C6H12O6 + 6O2.
 Carbon được di chuyển trong phạm vi sinh quyển như là nguồn thức ăn của các sinh vật dị dưỡng, khi chúng ăn các sinh vật khác hay các bộ phận của sinh vật khác (như hoa, quả, củ). Quá trình này cũng bao gồm cả việc hấp thụ các vật chất hữu cơ từ sinh vật chết của nấm và vi khuẩn (trong quá trình lên men hay phân hủy).
 Phần lớn carbon rời khỏi sinh quyển thông qua hô hấp. Khi có mặt oxy, hô hấp hiếu khí diễn ra và giải phóng carbon dioxide vào không khí hay nước bao quanh, tuân tho phản ứng: C6H12O6 + 6O2 → 6CO2 + 6H2O. Khi không có oxy, hô hấp kị khí xảy ra và giải phóng methan vào môi trường xung quanh, và cuối cùng là thoát vào khí quyển hay thủy quyển (như khí đầm lầy hay khí thoát ra từ trung tiện).
 Sự đốt cháy sinh khối (như cháy rừng, đốt củi gỗ để lấy nhiệt v.v.) cũng chuyển một lượng đáng kể carbon vào khí quyển.
 Carbon cũng luân chuyển trong phạm vi sinh quyển khi vật chất hữu cơ chết (như than bùn) nập vào trong địa quyển. Mai hay vỏ của động vật chứa calci carbonat cuối cùng cũng có thể chuyển thành đá vôi thông qua quá trình trầm tích hóa.
 Còn nhiều vấn đề với chu trình carbon trong lòng biển thẳm cần phải nghiên cứu thêm. Chẳng hạn, phát hiện gần đây cho thấy các sinh vật sống đuôi có cuống (Appendicularia) tạo ra một lượng lớn các ổ dịch nhầy, tới mức chúng có thể chuyển cả một lượng lớn carbon vào lòng biển thẳm, cũng lớn như đã được phát hiện trước đây bởi các bẫy trầm tích. Do kích thước và thành phần của chúng, các ổ này hiếm khi thu thập được trong các bẫy trầm tích, vì thế phần lớn các phân tích sinh địa hóa học đã bỏ qua chúng một cách sai lầm.

Carbon lưu giữ trong sinh quyển chịu ảnh hưởng của một số quá trình ở các thang thời gian khác nhau. Trong khi sản xuất chủ đạo ròng tuân theo chu kỳ hàng ngày và chu kỳ mùa, carbon có thể được lưu giũ tới vài trăm năm trong cây gỗ và tới hàng nghìn năm trong đất. Các thay đổi trong các vũng carbon dài hạn này (như chặt phá hay trồng rừng hoặc thông qua các thay đổi có liên quan tới nhiệt độ trong sự hô hấp của đất) có thể ảnh hưởng tới sự thay đổi khí hậu toàn cầu.

Trong thủy quyển

Các đại dương chứa khoảng 36.000 tỉ tấn carbon, chủ yếu dưới dạng ion bicarbonat (trên 90%, với phần còn lại là carbonat). Các trận bão tố lớn vùi lấp một lượng lớn carbon, do chúng cuốn trôi nhiều trầm tích. Chẳng hạn, một tổ nghiên cứu từ Đại học bang Ohio đã thông báo trong số phát hành tháng 7 năm 2008 của tạp chí Geology rằng chỉ một trận bão tại Đài Loan đã vùi lấp một lượng carbon trong lòng đại dương dưới dạng trầm tích cũng nhiều bằng lượng carbon bị vùi lấp do toàn bộ các trận mưa trong cả một năm tại vùng đất này cộng lại. Carbon vô cơ (các hợp chất carbon không chứa liên kết carbon-carbon hay carbon-hydro), là quan trọng trong các phản ứng của chúng với nước. Sự trao đổi carbon này là quan trọng trong việc kiểm soát độ pH trong lòng đại dương và cũng có thể thay đổi như là nguồn cung cấp hay thu carbon. Carbon cũng sẵn sàng trao đổi giữa khí quyển và đại dương. Trong khu vực có sóng cuộn từ dưới lên của đại dương, carbon được giải phóng vào khí quyển. Ngược lại, tại các khu vực sóng cuộn từ bề mặt xuống sâu thì carbon dưới dạng CO2 lại từ không khí chuyển vào lòng đại dương. Khi CO2 chuyển vào lòng đại dương, nó tham gia vào một loạt các phản ứng, được cân bằng ở quy mô cục bộ:

Hòa tan:
CO2(khí quyển)  CO2(hòa tan)

Chuyển hóa thành acid carbonic:
CO2(hòa tan) + H2O  H2CO3

Ion hóa bậc nhất:
H2CO3  H+ + HCO3− (ion bicarbonat)

Ion hóa bậc hai:
HCO3−  H+ + CO3−− (ion carbonat)

Mỗi phản ứng trong chuỗi các phản ứng hóa học này đều có hệ số cân bằng riêng của chính mình, xác định dạng mà carbon vô cơ chiếm giữ trong lòng đại dương. Các hệ số này, từng được xác định theo công thức kinh nghiệm cho nước biển, là các hàm số phụ thuộc vào nhiệt độ, áp suất và sự tồn tại của các ion khác (đặc biệt là ion borat). Trong lòng đại dương, các cân bằng nghiêng về phía ion bicarbonat. Do ion này là bước thứ ba trong quá trình loại CO2 từ khí quyển, nên mức độ lưu giữ carbon vô cơ trong lòng đại dương không tỷ lệ thuận với áp suất thành phần của CO2 trong khí quyển. Hệ số đối với đại dương là khoảng 10, nghĩa là khi CO2 trong khí quyển tăng (giảm) 10% thì cân bằng lưu giữ trong đại dương chỉ tăng (giảm) khoảng 1%, với hệ số chính xác phụ thuộc vào các điều kiện tại khu vực đo đạc. Hệ số đệm này thường được gọi là "hệ số Revelle", đặt theo tên nhà khoa học Roger Revelle.

Trong lòng đại dương, carbonat hòa tan có thể kết hợp với calci hòa tan để kết tủa dưới dạng carbonat calci (CaCO3) rắn, chủ yếu dưới dạng mai hay vỏ của các vi sinh vật. Khi các sinh vật này chết đi, lớp vỏ của chúng trầm lắng xuống và tích tụ trên đáy biển. Theo thời gian, các trầm tích carbonat này tạo thành đá vôi, nguồn chứa carbon lớn nhất trong chu trình carbon. Calci hòa tan trong đại dương đến từ phong hóa hóa học của các loại khoáng vật silicat, trong đó acid carbonic và các acid khác có trong nước ngầm phản ứng với các khoáng vật chứa calci, giải phóng ra các ion calci tự do vào trong dung dịch và để lại phần bã của các khoáng vật sét giàu nhôm mới được hình thành cùng các khoáng chất không hòa tan, như thạch anh.

Luồng hấp thụ carbon dioxide vào trong lòng đại dương chịu ảnh hưởng bởi sự có mặt của các virus phổ biến rộng trong nước biển, gây nhiễm trùng cho nhiều loài vi khuẩn. Sự chết đi hàng loạt của vi khuẩn dẫn tới kết quả là làm gia tăng sự hô hấp carbon dioxide tại bề mặt tiếp giáp của khí quyển và đại dương, góp phần làm tăng vai trò của đại dương như là nguồn hấp thụ carbon.

Ghi chú

Đọc thêm
  - bài viết về nguồn hấp thụ carbon bị bỏ sót

Liên kết ngoài
 Carbon Cycle Science Program
 NOAA's Carbon Cycle Greenhouse Gases Group
 Global Carbon Project - initiative of the Earth System Science Partnership
 UNEP - The present carbon cycle - Climate Change  carbon levels and flows
 NASA's Orbiting Carbon Observatory
 Carboscope , a website presenting maps of fluxes of greenhouse gases (CO2 and CH4)
 CarboSchools , a European website with many resources to study carbon cycle in secondary schools.
 Carbon and Climate, an educational website with a carbon cycle applet for modeling your own projection.

Địa hóa học
Hải dương học hóa học
Quang hợp
Sinh học đất
Hóa học đất
Carbon
Mô hình khí hậu và thời tiết số
Sinh vật địa lý học
Chu trình sinh thái
Chu trình sinh địa hóa
Sinh địa lý


title: 7416 Linnankoski

text:
7416 Linnankoski (1990 WV4) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 11 năm 1990 bởi E. W. Elst ở La Silla.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7416 Linnankoski

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1990


title: Trận Varna

text:
Trận Varna là một trận chiến đã diễn ra vào ngày 10 tháng 11 năm 1444 ở phía đông nước Bulgaria. Trong trận đánh này, Đế quốc Ottoman dưới sự chỉ huy của vua Murad II đại phá các đạo quân Ba Lan và Hungary do Władysław III của Ba Lan và János Hunyadi chỉ huy. Đây là trận đánh cuối cùng của cuộc Thập tự chinh Varna.

Đại thắng này có ý nghĩa trọng đại trong việc nâng cao uy thế của người Ottoman ở châu Âu.

Bối cảnh
Sau khi thất bại trong việc xâm chiếm Beograd và Transilvania từ năm 1440 đến 1442, nhất là sau khi bị đánh bại trong "Chiến dịch dịch dài" của János Hunyadi vào năm 1442/1443, vua Murad II của Đế quốc Ottoman đã ký hiệp ước 10 năm ngừng bắn với vua Hungary. Sau khi ông ký hiệp ước với vua nhà Karaman của người Thổ ở Tiểu Á vào tháng 8 năm 1444, ông truyền ngôi cho người con trai mới 12 tuổi là Mehmed II. Phần mình ông rút lui về Manisa để an hưởng tuổi già.

Một biến cố lớn xảy ra: Triều đình Hungary xé bỏ hiệp ước ngừng chiến với triều đình Ottoman, và cùng Venezia và Giáo hoàng Eugene IV khởi xướng một đạo Thập Tự Quân. Khi biết tin Mehmed II phải phóng ngựa tới Manisa để mời vua cha về đối phó với Thập Tự Quân.

Các chỉ huy trận đánh

Sau trận
Đại thắng này có ý nghĩa trọng đại cho việc cũng cố uy thế của Đế quốc Ottoman ở châu Âu. Sau khi vua Hungary-Ba Lan Władysław III tử trận, Lászlo V trở thành vua Hungary và trị vì 14 năm. Chiến thắng Varna của quân đội Ottoman cũng mở đường cho sự thất thủ của Constantinopolis năm 1453.

Chú thích

Châu Âu năm 1444
Chiến tranh Trung Cổ
Chiến tranh Ottoman-Hungary
Varna
Trận đánh liên quan tới Bulgaria
Trận đánh liên quan tới Đế quốc Ottoman
Trận đánh liên quan tới Ba Lan
Trận đánh liên quan tới Hungary
Varna
Trận đánh liên quan tới Litva
Trận đánh liên quan tới Serbia
Bulgaria thế kỷ 15
Xung đột năm 1444


title: Dicranomyia shirakii

text:
Dicranomyia shirakii là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Bistolida diauges

text:
Bistolida diauges, tên tiếng Anh: square-spotted cowry, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cypraeidae, họ ốc sứ.

Miêu tả

Phân bố
Loài này có ở Biển Đỏ và ở biển dọc theo Kenya và Tanzania.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Gastropods.com: Bistolida diauges; truy cập: 29 tháng 10 năm 2010

Bistolida
Động vật được mô tả năm 1888


title: 16700 Seiwa

text:
16700 Seiwa (1995 DZ) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 2 năm 1995 bởi T. Kobayashi ở Oizumi.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 16700 Seiwa

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1995


title: Hemicrepidius consanguineus

text:
Hemicrepidius consanguineus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Champion mô tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Hemicrepidius


title: Tipula seticellula

text:
Tipula seticellula là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Santa Maria del Cedro

text:
Santa Maria del Cedro là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Cosenza trong vùng Calabria miền nam nước Ý.
Đô thị San Marco Argentano có diện tích 18 ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 2007 là 4828 người.
Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cosenza


title: Möttingen

text:
Möttingen là một đô thị ở huyện Donau-Ries trong bang Bayern nước Đức. Đô thị Möttingen có diện tích 31,83 km².

Tham khảo


title: Athleta nana

text:
Athleta nana là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae, họ ốc dừa.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Athleta
Động vật được mô tả năm 1974


title: Nền văn minh Andes

text:
Vào thời kỳ trước khi Christopher Columbus đến châu Mỹ, ở Nam Mỹ từng tồn tại nền văn minh cổ đại lâu đời của người thổ dân châu Mỹ, gọi là nền văn minh Andes. Nền văn minh này có phạm vi phát triển trên một phạm vi rộng lớn, nằm giữa bờ biển Thái Bình Dương và dãy núi Andes ở Nam Mỹ, trải dài từ vĩ độ Nam 2 đến vĩ độ Nam 34, thuộc lãnh thổ các nước Peru, Bolivia, Colombia, Ecuador và Chile ngày nay.

Đó là khu vực, nhìn chung, có điều kiện khắc nghiệt. Ngoài vùng duyên hải và một vài đồng bằng nhỏ có điều kiện trồng trọt thuận lợi, còn lại phần lớn là các núi non hiểm trở, rừng nhiệt đới. Dãy núi Andes có nhiều ngọn núi cao quanh năm phủ kín tuyết, chạy xuyên suốt từ Bắc xuống Nam. Rải rác giữa các núi đồi trùng điệp là những hồ lớn như Poopó (Bolivia), Uyuni (Bolivia) và rộng nhất là hồ Titicaca (nằm trên đường biên giới của Peru và Bolivia) có độ cao 3809 mét.

Khí hậu vùng Andes thay đổi tùy theo độ cao và khá thất thường: buổi sáng có thể ấm áp nhưng trưa lại có thể nóng bức như mùa hè và tối đến lại giá buốt như mùa đông. Vùng Andes thường xảy ra động đất, cũng như thời tiết rất khác nhau trong ngày. Vùng Andes cũng có nhiều núi lửa đã tắt như Chimborazo, Cayambe, El Altar... và các núi lửa đang hoạt động như Cotopaxi, Antisana... (tất cả nằm tại Ecuador).

Tuy vậy ở vùng Andes lại có rất nhiều mỏ kim loại như đồng, chì, thiếc, kẽm, bạc, vàng... và rất nhiều loại đá quý cũng như các loại đá xây dựng khác.

Những yếu tố trên tạo nên một điều kiện thuận lợi cho những cư dân đầu tiên hình thành và phát triển. Những cư dân đầu tiên, xuất hiện rất sớm và biết khai thác những điều kiện thuận lợi của vùng Andes, đồng thời biết đấu tranh bền bỉ với các yếu tố khắc nghiệt để tồn tại và tạo ra một sắc thái riêng biệt. Các nhà khảo cổ cũng khám phá ra nền văn minh này khá muộn, và hiện nay việc khám phá đang hé lộ dần những thành tựu kinh ngạc mà nền văn minh này có được. Nền văn minh Andes được khẳng định là nền văn minh sớm nhất khu vực Nam Mỹ.

Nền văn minh tiền Inca

Bằng chứng về một nền văn minh xưa nhất ở đây vẫn còn được giữ lại. Đó là di tích thành phố cổ Tiahuanaco (hay Tiwanaku), nằm gần hồ Titicaca. Tuy bị đổ nát hoang tàn, nhưng những di tích còn lại chứng minh đã từng tồn tại những công trình kiến trúc đồ sộ và tuyệt đẹp như: các đài tế lễ và các kim tự tháp. Đáng chú ý là di tích đền thờ Mặt Trời Kalasasaya bằng đá khối rất lớn và kim tự tháp Acapana.

Theo học giả người Mỹ Actua Pôzơnanski (Arthur Broznansky?) thì niên đại của thành phố Tiahuanaco ở vào khoảng 14.000 đến 10.000 năm cách ngày nay. Sau thời kỳ cách nay 10.000 năm do một thảm họa chưa được xác định và nghiên cứu đầy đủ, thành phố Tiahuanaco bị tán phá. Có một vài học giả cho rằng, sự xuất hiện và phát triển của thành phố Tiahuanaco còn sớm hơn rất nhiều so với giả thuyết của Pôzơnanski (Broznansky?).

Ở cùng núi Andes, cụ thể là cao nguyên Nazca (Peru) hiện nay còn bảo tồn gần như nguyên vẹn những đường rãnh kỳ lạ trên mặt đất. Nhưng đường rãnh này rộng chừng 20 cm, sâu chừng 35 cm và có chiều dài hàng kilômét. Có giả thuyết cho rằng những đường rãnh này là một hệ thống thủy nông nhân tạo. Nhưng sau này người ta đã xác định bằng không ảnh là các hình vẽ khổng lồ trải dài trên nhiều kilômét là các hình chim, thú và các hình kỷ học hà khác nhau. Thật là kỳ diệu, một khu triển lãm khổng lồ có một không hai này trên thế giới này cho thế hệ ngày nay biết được một trình độ cao của những cư dân đầu tiên ở Andes cách đây cả trên 14.000 năm.

Hiện nay các nhà khảo cổ học chưa xác định chính xác được niên đại của các hình vẽ vĩ đại trên, nhưng một thực tế không thể phủ nhận rằng chúng xuất hiện sớm hơn các nền văn minh khác còn lại đã được liệt kê đến trên 10.000 năm. Có điều gì bí ẩn ở đây chăng? Hiện tại vùng núi Andes vẫn còn chứa nhiều thông tin bí ẩn cần được khám phá và biết đâu đó, những di sản văn minh trên lại không thuộc về con người ngày nay.

Việc khám phá và tìm hiểu kỹ văn hóa Tiahuanaco và văn hóa Nazca là công việc phức tạp và lâu dài. Mới đây nhất, các nhà khảo cổ đã có những phát hiện gây kinh ngạc về thành tựu của nền văn minh cổ xưa này. Người ta còn gọi nền văn minh này với tên: nền văn minh tiền Inca. Kế thừa di sản và sự phát triển nền văn minh tiền Inca là nền văn minh được nhắc dưới đây, nền văn minh Inca.

Thư viện hình của sa mạc Nazca

Nền văn minh Inca

Tổng quan
Lịch sử văn minh khởi điểm Inca có thể được xem rằng cách ngày nay khoảng 1.000 năm. Cũng như các nền văn minh cổ xưa, nền văn minh Inca được khảo sát khá đầy đủ và chính xác. Những điều được thể hiện và ghi lại bằng nhiều hình thức, văn hóa truyền khẩu, bia đá, chạm khắc, đồ châu báu vàng bạc và các hoa văn trên đồ thảm dệt.

Huyền thoại về sự giàu có vàng, bạc, đá quý đã lôi cuốn nhiều người phương Tây. Cách ngày nay khoảng 400 năm, đã xảy ra những cuộc cướp phá có hệ thống của thực dân xâm lược Tây Ban Nha. Những chiến lợi phẩm được chở về châu Âu và đã góp phần làm biến đổi nền kinh tế châu Âu khi đó. Sự tàn phá đã đẩy nền văn minh Inca chia rẽ và suy sụp sau đó.

Lịch sử

Lịch sử của Đế chế Inca được chia thành 13 đời vua (hoàng đế) như sau đây:

Manco Capac (tiếng Quechua: Manqo Qhapaq), thường được xem như Thần Mặt Trời, trị vì vào khoảng đầu thế kỷ 13
Sinchi Roca (tiếng Quechua: Sinchi Roq'a Inka), trị vì vào khoảng 1230
Lloque Yupanqui (tiếng Quechua: Lloq'e Yupanki Inka), trị vì vào khoảng 1260
Mayta Capac (tiếng Quechua: Mayta Qhapaq Inka), trị vì vào khoảng 1290
Capac Yupanqui (tiếng Quechua: Qhapaq Yupanki Inka), trị vì vào khoảng 1320
Inca Roca (tiếng Quechua: Inka Roq'a), trị vì vào khoảng 1350
Yahuar Huacac (tiếng Quechua: Yawar Waqaq Inka), trị vì vào khoảng 1380
Viracocha (tiếng Quechua: Wiraqocha), trị vì vào khoảng 1410
Pachacuti Inca Yupanqui (tiếng Quechua: Pachakutiq), trị vì 1438-1471
Tupac Inca Yupanqui (tiếng Quechua: Tupaq Inka Yupanki), trị vì 1471-1493
Huayna Capac (tiếng Quechua: Wayna Qhapaq), trị vì 1493-1527
Huascar, trị vì 1527-1532
Atahuallpa (tiếng Quechua: Atawallpa), trị vì 1532-1533

Thật nhanh chóng và như có phép lạ, Đế chế Inca bành trướng lãnh thổ vào thời kỳ Pachacuti, là một vị vua dũng mãnh và nổi tiếng trong lịch sử Nam Mỹ. Pachacuti cùng con trai là Tupac Inca tạo được sức mạnh không thể ngăn nổi và nhanh chóng xâm chiếm nhiều vùng đất ở khu vực Andes và bắt đầu xây dựng vương quốc của mình. Pachacuti đồng thời cũng là một kiến trúc sư phác thảo kế hoạch xây dựng thành phố đồ sộ và truyền lại cho các vị vua sau một thủ đo thời sơ khởi ở Cuzco.

Kế hoạch tấn công của Pachacuti trước hết là những bộ lạc ở hồ Titicaca. Trận đánh tiếp theo chiếm giữ Cuzco, và đàn áp thành công các cuộc nổi dậy nhỏ. Thời gian tiếp theo Pachacuti tiếp tục chinh phục nhiều vương quốc hùng mạnh và văn hóa khác thuộc về phía Bắc của dãy Andes thuộc các quốc gia Ecuador và Peru ngày nay. Tupac Inca là người kế thừa di sản của cha mình để lại và tiếp tục tiến về phía Nam đến tận sông Maule của Chile. Nối tiếp là Huayna Capac tiếp tục xâm chiếm đến sông Ancasmayo thuộc Ecuador, hiện nay thuộc biên giới gữa Ecuador và Colombia.

Địa lý
Người Inca tự gọi đế chế của mình là Tawantin Suyu trong tiếng Quechua của họ (sau khi bị xâm chiếm bởi người Tây Ban Nha, tên này được phiên âm sang tiếng Tây Ban Nha thành Tahuantinsuyu) và có nghĩa là "bốn vùng hợp nhất". Nó trải dài từ bắc tới nam suốt 2500 dặm dọc theo dãy Andes từ Colombia đến Chile và tây sang đông từ vùng khô cằn của vùng duyên hải Atcama đến vùng ẩm ướt của rừng nhiệt đới Amazon.

Người Inca thống trị dãy Andes, dãy núi cao và khắc nghiệt chỉ sau có dãy Himalaya. Cuộc sống hàng ngày của họ ở 15.000 feet trên mực nước biển và đời sống tôn giáo thì mở rộng lên tận 22.057 feet đến đỉnh núi lửa Llullaillaco ở Chile, nơi cúng tế cao nhất của người Inca được biết đến ngày nay. Những con đường núi và các bục cúng tế được xây dựng mất rất nhiều thời gian vận chuyển đất, đá và kéo lên những độ cao không người trú ngụ. Ngay cả với những bộ đồ leo núi cùng với dụng cụ chuyên dụng ngày nay cũng thật khó để có thể thích nghi với khi hậu, môi trường để cúng tế với tiết trời giá lạnh và thiếu nước như ở độ cao này thường xuyên như người Inca. Khả năng này của người Inca và sự thịnh vượng nhanh chóng của họ vẫn tiếp tục khiến các nhà khoa học ngày nay phải bối rối.

Ở độ cao này, Đế chế Inca là quốc gia lớn nhất trên Trái Đất mà ngày nay chỉ còn lại những dấu tích cho một thời huy hoàng. Sự giàu có và thịnh vượng của người Inca khiến các nhà khảo cổ và phân loại phải đến vùng núi Andes để tim ra nguyên nhân nào khiến một nền văn minh như thế đã bị diệt vong.

Dân số
Tại thời điểm cao nhất, xã hội Inca có khoảng hơn 6 triệu người. Việc mở rộng bộ tộc và xâm chiếm các bộ tộc khác, nhu Paracas, người Inca bắt đầu củng cố đế chế của họ không chỉ bằng cách sáp nhập và thống trị các bộ tộc bị xâm chiếm mà còn phát triển một thứ ngôn ngữ chung được gọi là tiếng Quechua.

Xã hội
Xã hội Inca cấu thành bởi các ayllu, là những tộc gia đình cùng sống và làm việc với nhau. Mỗi ayllu có một thủ lĩnh gọi là curaca (hay kuraqa). Họ sống trong những ngôi nhà lợp mái tranh có tường được xây bằng đá và bùn. Hầu hết trong nhà không có đồ đạc gì. Người Inca ngồi sinh hoạt và ngủ trên nền nhà. Thức ăn chính của người Inca là khoai tây. Họ đã sử dụng dép (sandal).

Trong cấu trúc xã hội của người Inca, người lãnh đạo tối cao của đất nước được gọi là Sapa Inca và vợ gọi là Coyas. Vị trí quyền lực thứ hai thuộc về các thầy tu tối cao và những người chỉ huy quân đội. Tiếp đến là bốn apo, những người chỉ huy quân đội của bốn vùng. Sau đó là những thầy tu ở các đền thờ, kiến trúc sư, quản lý, binh lính. Rồi đến những họa sĩ, nhạc sĩ,...

Văn hoá-nghệ thuật

Vùng Cuzco (Peru ngày nay) được xem là trung tâm quyền lực của Đế chế Inca. Đế chế Inca được xem như một xã hội văn minh thời bấy giờ ở vùng Andes, họ đã biết làm thủy lợi, đồ gốm, làm nông nghiệp, kiến trúc cao, dệt và luyện sắt.

Nhờ biết luyện kim loại từ quặng nên người Inca đã biết chế ra nhiều loại nhạc cụ đa dạng từ kim loại. Một loại nhạc cụ như trumpet và các loại chuông; các loại nhạc cụ từ đồng và đàn đá. Âm nhạc của các cư dân Inca chủ yếu phục vụ các nghi lễ trang trọng.

Người Inca nổi tiếng về sự giàu có bởi họ có một số lượng lớn tiền và vàng, bạc, các loại đá quý được chế tạo tinh xảo và đa dạng. Quan niệm của người Inca về vàng như mồ hôi của Mặt Trời và với bạc là nước mắt của Mặt Trăng.

Nghề gốm của Inca đạt đến trình độ thẩm mỹ cao. Nhưng di vật còn lại đến ngày nay gây kinh ngạc các nhà khảo cổ bởi giá trị nghệ thuật cũng như tín ngưỡng của họ.

Nghề dệt vải và thảm của người Inca đạt một trình độ cao thời bấy giờ, những tấm khăn, thảm với những hoa văn sặc sỡ và chất liệu tân tiến.

Di sản Inca

Đế chế Inca và Tây Ban Nha

Thực dân Tây Ban Nha xâm chiếm Nam Mỹ bắt đầu từ 1527 bởi Francisco Pizarro ở Nam Panama. Vào năm 1529, đội quân xâm lược được bổ sung đông đảo và thực hiện xâm chiếm vùng đất rộng lớn với nhiều chiến lợi phẩm vàng bạc. Pizarro tiếp tục tiến sâu và lãnh thổ của Inca khi được sự đồng ý của Hoàng gia Tây Ban Nha và phần thưởng cho Pizarro là chức Tổng trấn.

Năm 1532, lại một đợt tấn công sâu vào trung tâm Nam Mỹ, đi cùng với những bệnh tật của văn minh cựu lục địa như bệnh đậu mùa đã góp phần làm suy kiệt đế chế Inca.

Pizarro với một lực lượng không lấy làm gì mạnh; khoảng 180 tay súng, 1 cannon và 27 ngựa, ông luôn luôn tìm kiếm những thỏa hiệp với lực lượng hùng mạnh Inca. Đầu tiên ông thương lượng với người Inca về một cuộc chiến khác với một tiểu bộ lạc, gần Guayaquil, Ecuador ngày nay; tháng 7 năm 1532, Pizarro tiến vào thành phố của bộ tộc Piura. Hernando de Soto được cử đi thám thính lục địa Nam Mỹ sau đó ông nhận được sự đồng ý gặp mặt với thủ lĩnh Inca, Atahualpa, một người đã thắng trong một cuộc nội chiến với người anh trai của mình trước đó đang đóng quân ở Cajamarca với 80.000 chiến binh.

Pizarro đến gặp mặt thủ lĩnh Inca, với một đoàn tùy tùng kiêm tốn, yêu cầu phía Inca phải cải sang đạo Cơ Đốc. Atahualpa cầm quyển Kinh thánh và ném xuống sàn nhà, cùng với yêu sách của Tây Ban Nha như một lời thách đấu, thông qua một số người phiên dịch, Atahualpa khẳng định rằng ông không muốn hiểu những gì trong cuốn sách kia. Quân Tây Ban Nha đã tấn công đoàn tùy tùng của thủ lĩnh Inca và bắt sống Atahualpa.

Atahualpa đã ra giá chuộc tự do cho mình với người Tây Ban Nha bằng số vàng nhét đầy căn phòng đang giam giữ ông, cùng với hai lần số lượng bạc. Những người Inca đã đáp ứng đủ số của cải để chuộc, nhưng Pizarro đã bội ước những người Inca. Trong khi Atahualpa đang bị giam giữ thì Huascar đã bị ám sát. Những người Tây Ban Nha duy trì sự giam giữ Atahualpa như một sự cung cấp các đòi hỏi của họ; và cuối cùng, khi sự chu cấp cạn kiệt cũng là lúc người Tây Ban Nha kết thúc sự sống của Atahualpa, tháng 8 năm 1533.

Thực dân Tây Ban Nha đưa anh trai của Atahualpa là Manco Inca Yupanqui lên ngôi Inca; Manco không thể hiểu được những âm mưu của Pizarro cũng như vai trò bù nhìn của mình nên thủ đô Cuzco rơi vào tay những người Tây Ban Nha năm 1536. Manco thất thủ và rút lui lên vùng núi của Vilcabamba, trong khi người kế vị và Manco kéo dài thêm được 36 năm, thì người Tây Ban Nha khuyến khích những người nổi dậy chống đối. Năm 1572 pháo đài cuối cùng của Inca, đang được nắm giữ bởi Túpac Amaru, con trai của Manco, bị phát hiện và người Tây Ban Nha đánh chiếm, nền văn minh Inca sụp đổ.

Chú thích

Liên kết ngoài
Dấu tích nền nông nghiệp cổ xưa trên vùng núi Andes
Khám phá nền văn minh đầu tiên ở dãy núi Andes
Peru: Tìm thấy xác ướp thuộc thời kỳ tiền Inca
Phát hiện nền văn minh cổ nhất ở châu Mỹ
Peru: Tìm thấy ba ngôi mộ cổ
 Nền văn minh Inca

Văn minh
Văn minh châu Mỹ
Nền văn minh Andes


title: 7196 Baroni

text:
7196 Baroni (1994 BF) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 1 năm 1994 bởi Boattini, A., Tombelli, M. ở Cima Ekar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7196 Baroni

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Maura Tombelli
Được phát hiện bởi Andrea Boattini
Thiên thể phát hiện năm 1994


title: 8762 Hiaticula

text:
8762 Hiaticula (3196 T-1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 26 tháng 3 năm 1971 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8762 Hiaticula

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Cornelis Johannes van Houten
Được phát hiện bởi Ingrid van Houten-Groeneveld
Được phát hiện bởi Tom Gehrels
Thiên thể phát hiện năm 1971


title: 12133 Titulaer

text:
12133 Titulaer là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 2030.2088307 ngày (5.56 năm).

Nó được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960 và đặt tên theo tên nhà thiên văn học Hà Lan Chriet Titulaer.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: Chi Đậu rồng

text:
Chi Đậu rồng (danh pháp: Psophocarpus) là một chi thực vật có hoa thuộc họ Fabaceae. Nó thuộc phân họ Faboideae.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Megachile modesta

text:
Megachile modesta là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1862.

Chú thích

Tham khảo

M
Động vật được mô tả năm 1862


title: Patellapis pearstonensis

text:
Patellapis pearstonensis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cameron mô tả khoa học năm 1905.

Chú thích

Tham khảo

Patellapis
Động vật được mô tả năm 1905


title: Loueuse

text:
Loueuse là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 192 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: Strioterebrum paucincisum

text:
Strioterebrum paucincisum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Strioterebrum


title: 815 Coppelia

text:
815 Coppelia

815 Coppelia là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Max Wolf phát hiện ngày 2.2.1916 ở Heidelberg, và được đặt theo tên Coppélia, vở ba lê của Léo Delibes.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris.
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1916
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: 11196 Michanikos

text:
11196 Michanikos (1999 BO9) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 1 năm 1999 bởi J. Broughton ở Reedy Creek.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser 11196 Michanikos

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Anataractis

text:
Anataractis là một chi bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Cosmopterigidae


title: Trentepohlia banahaoensis

text:
Trentepohlia banahaoensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Hydrovatus ngorekiensis

text:
Hydrovatus ngorekiensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Bilardo & Rocchi miêu tả khoa học năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrovatus


title: Ectoedemia pilosae

text:
Ectoedemia pilosae là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Puplesis năm 1984. Nó được tìm thấy ở vùng Viễn Đông Nga.

Ấu trùng ăn Agrimonia pilosa.

Chú thích

Tham khảo

Ectoedemia


title: Bellignies

text:
Bellignies là một xã của tỉnh Nord, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Nord


title: Gran Torino

text:
Gran Torino là một phim chính kịch Mỹ năm 2008 do Clint Eastwood đạo diễn, sản xuất và thủ vai chính. Bộ phim này đánh dấu sự trở lại của Eastwood trong một vai chính sau 4 năm vắng bóng. Đoàn diễn viên của bộ phim gồm chủ yếu những người Hmông và người con trai út của Eastwood là Scott Eastwood trong vai "Trey". Người con trai cả của Eastwood là Kyle Eastwood đã cung cấp nhạc cho phim. Tác phẩm ra mắt khán giả với quy mô hạn chế tại một số rạp ở Bắc Mỹ vào ngày 12 tháng 12 năm 2008, và ra mắt toàn cầu vào ngày 9 tháng 1 năm 2009.

Bộ phim kể lại câu chuyện của Walt Kowalski, một cựu chiến binh Chiến tranh Triều Tiên vừa góa vợ đang bị gia đình xa lánh và cảm thấy bực tức với cuộc đời. Thao, người hàng xóm trẻ tuổi của Walt, cố gắng ăn cắp chiếc xe Ford Grand Torino đời 1972 yêu quý của Walt theo lời xúi giục của một người anh họ để tham gia vào một băng đảng. Walt bắt đầu một mối quan hệ với Thao và gia đình của Thao.

Gran Torino đã gặt hái thành công trong cả hai lĩnh vực phê bình và đại chúng, thu được trên 269 triệu USD toàn cầu.

Nội dung phim
Walt Kowalski là một công nhân đã về hưu của hãng chế tạo xe hơi Ford người Mỹ gốc Ba Lan và là một cựu chiến binh trong Chiến tranh Triều Tiên, vừa góa vợ, và cảm thấy cuộc sống hiu quạnh vì những người con trai của ông đều đã có gia đình riêng và họ không mấy quan tâm đến ông. Khu phố gần nhà ông tại Highland Park, Michigan, trước kia chủ yếu là những gia đình lao động da trắng, nay đầy rẫy những người nhập cư gốc Á nghèo, và còn bị tệ nạn băng đảng.

Một gia đình người Hmong có họ là Vang Lor sống cạnh nhà của Walt, là một phiền toái đối với ông. Trong nhà có hai chị em là Sue và Thao. Thao, một cậu bé rụt rè nhưng thông minh ở tuổi teen, đang bị một người anh họ ép buộc tham gia băng đảng sau khi họ đã cứu cậu từ một nhóm băng đảng người Mexico. Cuối cùng Thao đồng ý tham gia trong một thách thức kết nạp bằng cách ăn cắp chiếc xe yêu dấu của Walt, một chiếc Ford Gran Torino đời năm 1972, tuy nhiên cậu đã phải bỏ chạy sau khi bị Walt bắt quả tang và đưa ra khẩu súng M1 Garand đe dọa.

Nhóm băng đảng trở lại và cố gắng bắt Thao sau khi cậu không chịu tham gia. Trong lúc gia đình Vang Lor đang cố gắng chống trả, cuộc xung đột lan vào trước cửa nhà của Walt. Tức giận, ông đưa khẩu súng của mình ra hăm dọa, và bọn băng đảng bỏ đi. Các gia đình trong xóm xem ông như một người hùng. Walt cứu thoát Sue ra khỏi một cuộc xung đột với ba người đàn ông da đen. Sue kết bạn với Walt, bỏ qua những câu nói miệt thị chủng tộc của Walt, và cùng lúc giải thích cho ông về người Hmong và các phong tục tập quán của họ.

Sau khi đuổi gia đình người con trai cả ra khỏi bữa tiệc sinh nhật của mình vì họ đã gợi ý ông nên vào nhà dưỡng lão, Walt được Sue mời tham gia một buổi tiệc nướng thịt gia đình. Tại đó, ông học hỏi thêm về văn hóa người Hmong. Ông nhận thấy rằng ông gần gũi với những láng giềng Hmong hơn là đối với gia đình mình. Để đền bù cho việc vụ ăn cắp vặt không thành, Thao đến làm việc cho Walt, làm những việc lặt vặt trong xóm. Walt trở thành một người cha gương mẫu đối với Thao, hướng dẫn cậu cách làm người, cách cư xử với phụ nữ, và giúp cậu tìm việc. Trong khi đó, Walt cứ ho ra máu và sau khi đi khám nhận được tin rằng tình trạng sức khỏe của ông đang trầm trọng.

Thao bị băng đảng của anh họ mình đánh cướp. Tức giận, Walt đối đầu với một thành viên trong băng, đánh hắn và bắt chúng không được chọc phá Thao nữa. Băng đảng trả đũa bằng cách bắn vào nhà gia đình Thao, đánh đập và hãm hiếp Sue. Thao tức giận và kêu gọi Walt trả thù với cậu. Walt đồng ý nhưng nói rằng cần phải thận trọng đặt kế hoạch. Ông yêu cầu Thao trở lại sau đó trong ngày. Trong lúc đó, ông đi xưng tội, hoàn thành một trong những nguyện vọng cuối cùng của người vợ quá cố. Cha Janovich, đã biết được cuộc tấn công của băng đảng, có nghi ngờ nhưng vẫn chấp nhận lời xưng tội của Walt. Walt về nhà và gặp Thao, trao cậu huy chương Ngôi sao Bạc. Walt lừa Thao và nhốt Thao trong tầng hầm và tiết lộ rằng ông không muốn Thao phải nếm trải cảm giác của việc giết người. Ông cũng thú nhận một điều mà ông không thể nói với Janovich; rằng ông đã giết một người lính trong chiến tranh sau khi người này đã đầu hàng. Janovich yêu cầu cảnh sát tuần tra sào huyệt của băng đảng nhưng sau vài tiếng đồng hồ họ bỏ đi vì không có chuyện gì xảy ra.

Vào ban đêm, Walt đối đầu các thành viên băng đảng ngay tại sào huyệt của họ, gây sự chú ý của hàng xóm quanh đó. Với một điếu thuốc trên môi, ông xin lửa, rồi thò tay vào túi áo, rồi chúng bắn ông. Ông bị giết trong lúc đang cầm một cái bật lửa hiệu Zippo trong tay và rơi xuống đất trong một tư thế tương tự chúa Giêsu. Ông không có khí giới nào, và có nhiều nhân chứng thấy ông bị bắn, cho nên toàn bộ băng đảng bị bắt giữ và chắc sẽ phải ngồi tù lâu năm, không còn có thể phá rối làng xóm nữa.

Đám tang của Walt chẳng những có sự hiện diện của gia đình ông mà còn có Thao và Sue, cùng nhiều người trong cộng đồng người Hmong. Trong di chúc của mình, Walt để lại căn nhà cho nhà thờ của Janovich, còn chiếc Gran Torino ông để lại cho Thao. Bộ phim kết thúc với cảnh Thao lái chiếc xe trên một con đường dọc biển, với con chó của Walt ngồi trong ghế hành khách phía trước.

Diễn viên
 Clint Eastwood vai Walt Kowalski, một cựu chiến binh và công nhân hãng chế tạo xe Ford đã về hưu. Ông không ưa con cái mình cũng như những người láng giềng. Ông có nhiều thành kiến, nhất là đối với người gốc Á do những trải nghiệm trong chiến tranh Triều Tiên, cũng như sự cạnh tranh của các xe hiệu Nhật gần đây trên thị trường. Lúc đầu ông xem những người Hmong là những người xâm lược.
 Bee Vang vai Thao Vang Lor, hay "Toad", một cậu bé tuổi teen trầm lặng và thông minh. Trong gia đình, cậu không có cha nên cậu là người đàn ông duy nhất trong nhà, tuy nhiên cậu không có định hướng và ban đầu chỉ nghe lời người chị. Sau này, cậu bị đưa vào băng đảng của những người anh họ.
 Ahney Her vai Sue Lor, chị của Thao, người láng giềng đầu tiên kết bạn với Walt sau khi ông cứu nạn cô.
 Christopher Carley vai Cha Janovich, mục sư trong khu phố của Walt, ông hoạt động trong cộng đồng người Hmong. Mặc dù ban đầu Walt khước từ các cố gắng của Janovich, ông tiếp tục kiên trì và cuối cùng hiểu được Walt. Janovich luôn nhắc nhở Walt đến nguyện vọng của người vợ quá cố của ông để ông đi xưng tội.
 Doua Moua vai Fong "Spider", anh họ của Thao, kẻ cầm đầu một băng đảng người Hmong.
 Sonny Vue vai Smokie, thuộc hạ của Spider.
 Brian Haley vai Mitch Kowalski và Brian Howe vai Steve Kowalski, hai người con giàu có và hư đốn của Walt.
 Geraldine Hughes vai Karen Kowalski, con dâu của Walt. Walt ghét Karen vì cô này đã lục lọi các nữ trang của vợ ông là Dorothy sau khi bà qua đời.
 Dreama Walker vai Ashley Kowalski và Michael E. Kurowski vai Josh Kowalski, các con của Mitch, cháu nội của Walt. Ashley muốn chiếc Gran Torino của ông nội.
 John Carroll Lynch vai một người hớt tóc người Mỹ gốc Ý, một người quen cũ của Walt. Hai người dùng từ ngữ miệt thị để chào nhau. Ông và Walt giúp Thao "nói chuyện như đàn ông với nhau".
 Chee Thao vai Bà Vang Lor, người láng giềng cao tuổi của Walt, lúc đầu bà cũng ghét Walt.
 Choua Kue vai Youa, một cô gái Hmong xinh đẹp, mà Walt đã thuyết phục Thao đeo đuổi vì ông thấy rằng cô đang để ý Thao.

Sản xuất
Gran Torino được Clint Eastwood đạo diễn và Nick Schenk viết kịch bản. Bộ phim được sản xuất bởi Village Roadshow Pictures, Media Magik Entertainment và Malpaso Productions cho nhà phân phối Warner Bros. Eastwood cũng sản xuất cùng với đối tác từ Malpaso là Robert Lorenz và Bill Gerber. Kịch bản gốc lấy cảm hứng từ khu ngoại ô phía trong của thành phố Minneapolis, Minnesota, nhưng các nhà làm phim đã lấy bối cảnh là Michigan để quay phim, trở thành một trong những bộ phim lợi dụng luật mới của tiểu bang nhằm thu hút giới làm phim. Phim bắt đầu quay vào tháng 7 năm 2008, tại các địa điểm như Highland Park, Detroit, Center Line, Warren, Royal Oak, và Grosse Pointe Park, Michigan. Nhiều người Hmong tham gia trong bộ phim với những vai trò như trợ lý, cố vấn, và vai quần chúng.

Đầu thập niên 1990, Schenk đã biết đến lịch sử và văn hóa của người Hmong trong lúc làm việc tại một công xưởng ở Minnesota. Ông được biết rằng họ đã ủng hộ Quân lực Việt Nam Cộng hòa và Quân đội Hoa Kỳ trong thời chiến tranh Việt Nam, nhưng sau khi quân Mỹ rút lui và Việt Nam Cộng hòa sụp đổ, họ bị rơi vào các trại tị nạn và bị quân Cộng sản ngược đãi. Nhiều năm sau, khi đang phát triển một câu chuyện về một cựu chiến binh chiến tranh Triều Tiên đã góa vợ đang đối diện với những thay đổi trong xóm của mình, ông quyết định đưa một gia đình người Hmong vào nhà kết bên và tạo ra một sự va chạm văn hóa. Ông và Dave Johannson, người cùng phòng với người anh/em trai của ông, đã phác thảo câu chuyện. Một số người trong nghề nói với Schenk rằng ông không thể sản xuất một bộ phim với nhân vật chính là một người cao tuổi vì sẽ không ai mua nó. Schend gửi kịch bản đến nhà sản xuất tại Warner Bros. là Bill Gerber qua một người bạn. Eastwood đồng ý đạo diễn và đóng vai chính trong phim vì bộ phim The Human Factor (sau này đổi tựa thành Invictus) mà ông đang định sản xuất đã bị hoãn đến đầu năm 2009, vì thế ông có đủ thời gian để quay cho phim này trong mùa hè năm 2008. Eastwood nói rằng ông đã có một "vai vui và khó, và đó là một câu chuyện lập dị.""

Warner Bros. gợi ý quay phim tại Michigan vì tiểu bang này vừa đưa ra luật hồi thuế nhằm thu hút phim ảnh, và vì thế phần nhiều của bộ phim được quay tại Highland Park, Michigan. Nhà sản xuất Robert Lorenz nói rằng trong lúc ban đầu bối cảnh của bộ phim là Minnesota, ông đã chọn Michigan làm bối cảnh thật sự vì Kowalski là một công nhân chế tạo xe đã về hưu. Eastwood muốn các diễn viên người Hmong, cho nên đạo diễn phân vai Ellen Chenoweth kêu gọi sự giúp đỡ từ các tổ chức người Hmong và tổ chức các cuộc thử tại Detroit, Fresno, và St. Paul; Fresno và St. Paul có những cộng đồng người Hmong lớn nhất nước Mỹ, trong khi Detroit cũng có một cộng đồng người Hmong khá lớn. Chenoweth đã tìm được Bee Vang ở St. Paul và Ahney Her ở Detroit.

Phát hành

Tại rạp
Trong tuần đầu ra mắt tạo Hoa Kỳ, bộ phim thu được 29,5 triệu USD; đến ngày 21 tháng 8 năm 2009, bộ phim đã thu được 269.541.625 USD toàn cầu.

Đĩa
Bộ phim được phát hành vào ngày 9 tháng 6 năm 2009 dưới dạng đĩa DVD và Blu-ray. Đĩa còn kèm theo các ấn bản phụ và tính năng bổ sung. Đến ngày 1 tháng 11 năm 2009, đã có 3.751.729 đĩa DVD được bán, đem lại doanh thu 56.684.999 USD. Con số này chưa tính doanh thu từ đĩa Blu-ray.

Đón nhận

Phê bình
Sau khi xem bộ phim, tờ The New York Times nhắc đến sắc điệu "cầu hồn" của bộ phim, và miêu tả nó như "một bộ phim giống như một chiếc xe thể thao bóng mượt sản xuất tại Hoa Kỳ, tại cái nghĩa địa công nghiệp mang tên Detroit". Manohla Dargis của tờ Times so sánh sự hiện diện của Eastwood trong bộ phim với những phim Dirty Harry và The Man with No Name, nói rằng, "Dirty Harry đã trở lại, trong một cách nào đó, trong Gran Torino, không phải là một nhân vật nhưng mà một sự hiện diện ma ảo. Ông lởn vởn trong phim, trong các đề tài và hình ảnh cấp cao, và tất nhiên là hiển nhiên trong khuôn mặt của Eastwood. Nay nó là một khuôn mặt bất hủ, có nhiều nếp nhăn đến nỗi không chỉ sương gió như những thập niên qua, nhưng nay lại gần giống gỗ hóa thạch hơn." Tờ Los Angeles Times cũng ca ngợi diễn xuất của Eastwood nói rằng ông vẫn có thể diễn được một vai hành động ở tuổi 78. Kenneth Turan nói về diễn xuất của Eastwood, "Đó là một bộ phim không thể tưởng tượng nổi nếu không có diễn viên trong vai chính. Khái niệm về vai diễn anh hùng 78 tuổi có thể mâu thuẫn nếu xét về mặt thuật ngữ, nhưng Eastwood đã thành công, cho dù vẻ khó chịu của ông thể hiện không những qua điệu bộ mà còn ở cả lời nói. Ngay ở tuổi 78, Eastwood vẫn có thể làm giọng 'Xéo khỏi bãi cỏ của tao' đầy tính hăm dọa như 'Make my day' ("Thử làm tao vui đi' - một đoạn thoại của Eastwood trong phim Dirty Harry), và khi ông nói 'Tao bắn một lỗ vào đầu mày rồi về ngủ như một đứa trẻ', giọng ông cứ như thật." Roger Ebert viết rằng bộ phim "nói về wrote that the film is "about the belated flowering of a man's better nature. And it's about Americans of different races growing more open to one another in the new century."

However, not everyone enjoyed the film. Mark Harris, columnist for Entertainment Weekly, described it as "fantasy pretending to be social commentary," and accused it of peddling "the delusion that even the bigot next door has something to teach us all about heroism and self-sacrifice," adding "no, he doesn't." Conversely, Nicole Sperling, also of Entertainment Weekly, perceived it in the exact opposite manner. She called it a drama with "the commercial hook of a genre film" and described it further as "a meditation on tolerance wrapped in the disguise of a movie with a gun-toting Clint Eastwood and a cool car."

Rotten Tomatoes reported that 79 percent of critics gave the film positive write-ups, based upon a sample of 201, with an average score of 7.1/10. At Metacritic, which assigns a normalized rating out of 100 to reviews from mainstream critics, the film has received an average score of 72, based on 33 reviews.

Các giải thưởng và đề cử
Gran Torino được Viện phim Mỹ công nhận là một trong 10 phim hay nhất trong năm 2008. Diễn xuất của Clint Eastwood cũng được đánh giá cao. Ông thắng giải Nam diễn viên xuất sắc nhất từ National Board of Review, và được đề cử cho Giải của Nhà phê bình (Critics' Choice Award) của Hội Nhà phê bình Phim Truyền thông (Broadcast Film Critics Association) và giải của Hội Nhà phê bình Phim Chicago (Chicago Film Critics Association Awards). Một bài hát gốc từ bộ phim với tên "Gran Torino" được đề cử cho giải Bài hát gốc xuất sắc nhất của Quả Cầu vàng. Nhạc bài hát do Clint Eastwood, Jamie Cullum, Kyle Eastwood, và Michael Stevens sáng tác, và Cullum viết ca từ. The Art Directors Guild nominated Gran Torino in the contemporary film category.

Tuy nhiên, tại Giải Oscar thứ 81 của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh]], nó không được đề cử cho giải nào, và việc này đã làm nhiều nhà phê bình chỉ trích vì họ cảm thấy Viện Hàn lâm đã "bỏ qua" các bộ phim WALL-E, Hiệp sĩ bóng đêm, Changeling và Revolutionary Road trong năm giải quan trọng nhất.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Discussion of Film with Hmong Actors

Phim năm 2008
Phim Mỹ
Phim chính kịch Mỹ
Phim của Warner Bros.
Phim quay tại Michigan
Phim tiếng Anh
Phim về tuổi mới lớn của Mỹ
Phim chính kịch thập niên 2000
Phim về tuổi già
Phim do Clint Eastwood đạo diễn
Phim độc lập của Mỹ


title: Nomia laevidorsata

text:
Nomia laevidorsata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Benoist mô tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Nomia
Động vật được mô tả năm 1962


title: Cronquistianthus niveus

text:
Cronquistianthus niveus là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Cronquistianthus niveus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Cronquistianthus
Thực vật Ecuador
Thực vật dễ tổn thương


title: Acrocercops pontifica

text:
Acrocercops pontifica là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Puerto Rico. Nó được miêu tả bởi W.T.M. Forbes năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Myosin

text:
Phân tử myosin là...

Cấu trúc
Mỗi phân tử gồm 6 chuỗi polypeptid, hai chuỗi nặng và bốn chuỗi nhẹ. Hai chuỗi nặng xoắn với nhau tạo ra dây xoắn kép. Ở mỗi đầu dây, mỗi chuỗi nặng gấp lại thành một khối hình cầu được gọi là đầu myosin. Như vậy, mỗi dãy xoắn kép của phân tử myosin có hai đầu nằm cạnh nhau. Phần kéo dài của dây xoắn kép gọi là đuôi myosin. Bốn chuỗi nhẹ nằm ở phần đầu myosin, mỗi đầu có hai chuỗi.

Chức năng
Đầu myosin hoạt động như một enzym ATPase. Nó có tác dụng phân giải ATP để cung cấp năng lượng cho quá trình co cơ.

Những chuỗi nhẹ của phân tử myosin giúp kiểm soát chức năng của đầu myosin trong quá trình co cơ.

Các phân tử myosin gắn kết với nhau tạo nên các sợi myosin trong cơ của động vật.

Xem thêm

Sợi myosin

Tham khảo

Protein
Cơ


title: Bonloc

text:
Bonloc (Basque Lekuine) là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Aquitaine ở tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 123 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
  LEKUINE in the Bernardo Estornés Lasa - Auñamendi Encyclopedia (Euskomedia Fundazioa)

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Sirsi, Uttar Pradesh

text:
Sirsi là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Moradabad thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Sirsi có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 210 mét (688 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sirsi có dân số 21.345 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Sirsi có tỷ lệ 31% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 37%, và tỷ lệ cho phái nữ là 24%. Tại Sirsi, 19% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Megachile perspicua

text:
Megachile perspicua là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1930


title: Savigny, Rhône

text:
Savigny là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 290 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: Trung Bình

text:
Trung Bình là một xã thuộc huyện Trần Đề, tỉnh Sóc Trăng, Việt Nam.

Địa lý
Xã Trung Bình nằm ở phía nam huyện Trần Đề, có vị trí địa lý:
Phía đông và phía nam giáp Biển Đông
Phía tây giáp thị trấn Lịch Hội Thượng và xã Lịch Hội Thượng
Phía bắc giáp thị trấn Trần Đề và xã Đại Ân 2.

Xã Trung Bình có diện tích 43 km², dân số năm 2009 là 12.040 người, mật độ dân số đạt 280 người/km².

Lịch sử
Trước đây, Trung Bình là một xã thuộc huyện Long Phú.

Ngày 23 tháng 12 năm 2009, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 64/NQ-CP. Theo đó thành lập thị trấn Trần Đề trên cơ sở điều chỉnh 1.163,03 ha diện tích tự nhiên và 11.915 người của xã Trung Bình và chuyển xã Trung Bình thuộc huyện Long Phú về huyện Trần Đề mới thành lập.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Trung Bình còn lại 4.296,30 ha diện tích tự nhiên và 14.712 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Saint-Georges-en-Couzan

text:
Saint-Georges-en-Couzan là một xã trong tỉnh Loire miền trung nước Pháp.

Geography
The river Lignon du Forez flows through the commune.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loire

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintgeorgesencouzan


title: Balete, Aklan

text:
Balete là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Aklan, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2015, đô thị này có dân số 28.920 người trong.

Các khu phố (barangay)

Balete được chia thành 10 khu phố (barangay).

 Aranas
 Arcangel
 Calizo
 Cortes
 Feliciano
 Fulgencio
 Guanko
 Morales
 Oquendo
 Poblacion

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số Philipin năm 2000

Đô thị của Aklan


title: Caenohalictus alticola

text:
Caenohalictus alticola là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

Caenohalictus
Động vật được mô tả năm 1904


title: Outeiro de Rei

text:
Outeiro de Rei là một đô thị ở tỉnh Lugo ở Galicia. Đô thị này thuộc comarca Lugo.

Dân số năm 2003: 4.428 người theo kết quả điều tra của INE.

Parroquia

Tham khảo

Đô thị ở Lugo


title: ATA

text:
ATA là một ký hiệu viết tắt, có thể được hiểu là:

Trong giáo dục
 Ashcroft Technology Academy: Học viện Công nghệ Ashcroft, Wandsworth, Anh
 Advanced Technologies Academy: Học viện Công nghệ tiên tiến, một trường trung học ở Las Vegas, Nevada, Mỹ
 Asia Theological Association: Hiệp hội Thần học châu Á

Trong khoa học, Công nghệ và Y tế
 Chuẩn giao tiếp dữ liệu ATA là một chuẩn giao diện để kết nối với thiết bị lưu trữ trong Máy tính

Trong thể thao
 American Taekwondo Association: Hiệp hội Taekwondo Mỹ.

Tên các tổ chức quốc tế

Trong giao thông
 ATA Airlines, một hãng hàng không Mỹ hoạt động từ năm 1973 đến 2008
 ATA Holdings, chủ sở hữu của ATA Airlines
 ATA Cruiser, một máy bay dân sự từ nhưng năm 1920.
 Air Transport Association of America: Hiệp hội vận tải hàng không của Mỹ

Khác


title: 1029

text:
Năm 1029 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1029


title: Cá mú nghệ

text:
Cá mú nghệ (danh pháp khoa học: Epinephelus lanceolatus), là loài cá xương lớn nhất được tìm thấy ở các rạn san hô, là biểu tượng thủy sinh của bang Queensland, Úc. Loài cá này sống ở khắp vùng Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, trừ vịnh Ba Tư. Con lớn có thể dài đến 2,7 mét và nặng tới 600 kg, mặc dù có những thông báo chưa được xác nhận cho rằng loài này có thể phát triển tới kích cỡ lớn hơn. Chúng thường sống ở vùng nước nông và ăn nhiều loài thủy sinh ở biển, kể cả cá mập nhỏ và rùa biển nhỏ.

Tham khảo

 The Australian Fisherman's Companion by Harold Vaughan

L
Cá Thái Bình Dương
Cá Hawaii


title: Saint-Vincent-de-Cosse

text:
Saint-Vincent-de-Cosse là một xã, nằm ở tỉnh Dordogne vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 7,19 km², dân số năm 2006 là 371 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 67 m trên mực nước biển.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức của la commune
 Saint-Vincent-de-Cosse trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Saint-Vincent-de-Cosse trên trang mạng của Insee
 Saint-Vincent-de-Cosse trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Saint-Vincent-de-Cosse trên bản đồ nước Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Saint-Vincent-de-Cosse sur Mapquest

Saint-Vincent-de-Cosse


title: Hollenbach

text:
Hollenbach là một đô thị ở huyện Aichach-Friedberg bang Bayern nước Đức. Đô thị Hollenbach có diện tích 26,12 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 2356 người. It has about 2400 inhabitants.

Đô thị kết nghĩa
  Contest, Pháp, từ năm 1991

Tham khảo


title: Priopus whiteheadi

text:
Priopus whiteheadi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Priopus


title: Stemmatophora brunnealis

text:
Stemmatophora brunnealis là một loài bướm đêm thuộc họ Pyralidae. Nó được tìm thấy ở miền nam châu Âu và Bắc Phi.

Phân loài
Actenia brunnealis brunnealis
Actenia brunnealis ocellata

Chú thích

Tham khảo

Stemmatophora
Côn trùng châu Âu


title: Oswald Veblen

text:
Oswald Veblen (24.6.1880 – 10.8.1960) là nhà toán học, hình học và tô pô người Mỹ. Công trình nghiên cứu của ông được áp dụng trong Vật lý nguyên tử và thuyết tương đối. Ông đã chứng minh định lý đường cong Jordan năm 1905.

Cuộc đời
Veblen sinh tại Decorah, Iowa. Ông học trung tiểu học ở thành phố Iowa, sau đó vào học ở đại học Iowa và đậu bằng cử nhân năm 1898. Tiếp theo, ông lại vào học ở Đại học Harvard và đậu bằng cử nhân thứ hai năm 1900. Ông học tiếp toán học ở Đại học Chicago và đậu bằng tiến sĩ năm 1903 với luận án mang tên 'A System of Axioms for Geometry', được viết dưới sự giám sát của E. H. Moore.

Veblen dạy toán học ở Đại học Princeton từ năm 1905 tới 1932. Năm 1926, ông được bổ nhiệm làm giáo sư toán học. Năm 1932, ông đã giúp việc thành lập Institute for Advanced Study tại Princeton, từ chức giáo sư ở Đại học Princeton và trở thành giáo sư đầu tiên ở Viện này trong cùng năm. Ông giữ chức giáo sư ở Viện này cho tới khi nghỉ hưu làm giáo sư danh dự năm 1950.

Veblen qua đời ở Brooklin, Maine năm 1960 thọ 80 tuổi. Sau khi ông qua đời, Hội Toán học Hoa Kỳ đã lập ra một giải thưởng mang tên ông là Giải Hình học Oswald Veblen. Giải này được trao mỗi 3 năm, và là giải có uy tín nhất nhìn nhận các nghiên cứu xuất sắc trong Hình học.

Thành tựu
Veblen có các đóng góp quan trọng trong môn Tô pô, hình học xạ ảnh và hình học vi phân, kể cả các kết quả quan trọng trong Vật lý hiện đại. Ông đưa ra các hàm Veblen của số thứ tự và sử dụng việc phát triển chúng để định rõ các số thứ tự Veblen rộng và hẹp. Ông cũng tham gia vào việc giám sát việc sản xuất máy tính điện tử kỹ thuật số tiên phong ENIAC (Electronic Numerical Integrator And Computer) trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Ông cũng xuất bản bài khảo cứu về Định lý bốn màu năm 1912.

Gia đình
Người chú của Veblen là Thorstein Veblen, một nhà kinh tế học và xã hội học nổi tiếng.

Tác phẩm của O. Veblen
 Projective geometry with John Wesley Young (Ginn and co., 1910-1918)
 Introduction to infinitesimal analysis; functions of one real variable with N. J. Lennes (John Wiley & Sons, 1907)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Obituary and Bibliography of Oswald Veblen  (also available here)

 Steve Batterson, The Vision, Insight, and Influence of Oswald Veblen, Notices of the American Mathematical Society, vol. 54, no. 5 (May 2007)

Nhà toán học Mỹ
Nhà toán học thế kỷ 20
Nhà tô pô học
Nhà hình học
Sinh năm 1880
Mất năm 1960
Người Mỹ gốc Na Uy
Cựu sinh viên Đại học Harvard
Cựu sinh viên Đại học Chicago


title: Enyo ocypete

text:
Enyo ocypete là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở miền nam Hoa Kỳ, through Trung Mỹ to Venezuela, Brasil, Peru, Bolivia, Paraguay và miền bắc Argentina.

Sải cánh dài 60 mm. Con trưởng thành bay quanh năm in the tropics, miền nam Florida và Louisiana. They are on wing từ tháng 8 đến tháng 11 in phần phía bắc của the range.

Ấu trùng có thể ăn Vitus tiliifolia và other Vitaceae và Dilleniaceae, như Vitis, Cissus rhombifolia và Ampelopsis, Tetracera volubilis, Curatella americana, Tetracera hydrophila và Doliocarpus multiflorus. Ludwigia của họ Onagraceae cũng có thể là cây chủ.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1758
Enyo


title: Pseudotaranis

text:
Pseudotaranis là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Các loài
Các loài thuộc chi Pseudotaranis bao gồm:

 Pseudotaranis hyperia (Dall, 1919)

Chú thích

Tham khảo

Turridae


title: Kermia benhami

text:
Kermia benhami là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

benhami


title: Đặc khu hành chính

text:
Khu hành chính đặc biệt (Đặc khu Hành chính) là một vùng đất có thể vẫn còn đang nằm trong vòng tranh chấp hoặc nằm gọn trong một quốc gia nào đó nhưng có sự phát triển vượt bậc về kinh tế.

Hồng Kông là một ví dụ, vùng này trước đây là nhượng địa của nhà Thanh cho Đế quốc Anh và đã được trao trả lại cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa sau thời hạn 100 năm.

Danh sách các đặc khu hành chính trên thế giới

Cộng hòa nhân dân Trung Hoa
Hồng Kông
Ma Cao

Bắc Triều Tiên
Sinŭiju
Kumgangsan
 Kaesong

Indonesia
Aceh, vùng đặc biệt với tên Nanggroe Aceh Darussalam (Đặc khu hành chính Aceh)
Đông Timor (bây giờ là một quốc gia độc lập)
Yogyakarta, Đặc khu hành chính Yogyakarta (đây là tỉnh duy nhất ở Indonesia với có người đứng đầu là một tiểu vương)
Papua (đã được đề nghị, bây giờ là một tỉnh)

Philippines
Đặc khu hành chính Cordillera (bắt đầu từ năm 1987)

Tham khảo

Hành chính quốc gia
Đơn vị hành chính địa phương cấp tỉnh của Trung Quốc
Vùng
Đặc khu hành chính Trung Quốc

id:Daerah Administratif Khusus
ms:Kawasan pentadbiran khas
ko:특별 행정구
ru:Специальные административные районы КНР


title: Demotispa florianoi

text:
Demotispa florianoi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bondar miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Demotispa


title: 488 Kreusa

text:
488 Kreusa

488 Kreusa là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Max Wolf và Luigi Carnera phát hiện ngày 26.6.1902 ở Heidelberg, và được đặt theo tên Creusa, một trong 4 nữ thần trong thần thoại Hy Lạp.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1902


title: Tanyptera cognata

text:
Tanyptera cognata là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Tanyptera


title: Mythimna turca

text:
Mythimna turca là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở châu Âu.

Sải cánh dài 37–45 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 7 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn nhiều loại cỏ, bao gồm Dactylus glomerata, Poa nemoralis và Luzula species.

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Double Line at UKmoths

Chú thích

Mythimnini
Côn trùng châu Âu
Mythimna


title: Toxorhina contractifrons

text:
Toxorhina contractifrons là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Toxorhina
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Micropterix italica

text:
Micropterix italica là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được Heath mô tả năm 1981. Loài này có ở Ý.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
lepiforum.de

Micropterix
Động vật được mô tả năm 1981
Động vật đặc hữu Ý
Côn trùng châu Âu


title: 17858 Beaugé

text:
17858 Beaugé là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1272.6689292 ngày (3.48 năm).

Nó được phát hiện ngày 22 tháng 5 năm 1998.

Tham khảo

017858
017858
Tiểu hành tinh được đặt tên
19980522


title: Cheumatopsyche chitawana

text:
Cheumatopsyche chitawana là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Cheumatopsyche


title: Styringomyia ebejeri

text:
Styringomyia ebejeri là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Styringomyia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Marloffstein

text:
Marloffstein là một thị trấn thuộc huyện Erlangen-Höchstadt, trong bang Bayern, nước Đức. Đô thị Marloffstein có diện tích 6,63 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là người.

Tham khảo


title: 5557 Chimikeppuko

text:
5557 Chimikeppuko (1989 CM1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 7 tháng 2 năm 1989 bởi Endate và Watanabe ở Kitami.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5557 Chimikeppuko

Chimikeppuko
Được phát hiện bởi Kazuro Watanabe
Được phát hiện bởi Kin Endate
Thiên thể phát hiện năm 1989


title: Cerambyx

text:
Cerambyx là một chi bọ cánh cứng trong họ Cerambycidae.
Chi này gồm 30 loài:
 Cerambyx cerdo – Great Capricorn Beetle
 Cerambyx scopolii

Hình ảnh

Chú thích

Cerambycini


title: Núi Cô Tô

text:
Núi Cô Tô (gọi tắt: núi Tô), tên chữ: Phụng Hoàng sơn, tên Khmer: Phnom-Ktô; là một ngọn núi trong Thất Sơn, thuộc thị trấn Cô Tô, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang, Việt Nam.

Giới thiệu
Núi Cô Tô cao 614 m, dài 5.800 m, rộng 3.700 m. Vì ở một vùng bán sơn địa và vì do cấu tạo địa chất đặc biệt, nên nhiều nơi bên trong núi là một hệ thống hang động ngầm như tổ ong lớn, rất kiên cố và vững chắc. Vì vậy, khu vực núi Tô có nhiều điểm đáng tham quan. Nổi bật có:

Đồi Tức Dụp
Đồi Tức Dụp hay Tức Chóp (tiếng Khmer) có nghĩa nước quanh năm. Đồi nằm ở sườn phía Tây núi Cô Tô, cách thị trấn Tri Tôn khoảng 18 km. Trước năm 1975, ngọn đồi được nhiều báo chí gọi là ngọn đồi "Hai triệu đô la" do số bom đạn của Mỹ dội xuống đây được tính ra đồng đô la Mỹ.

Đây là căn cứ địa dùng để chống Mỹ của một số quân và dân tỉnh An Giang. Nhờ nơi này, trập trùng đá với những lối đi quanh co lúc rộng, lúc hẹp, lúc cheo leo và bên trong là những hang động rộng lớn mà khi xưa được dùng làm hang Tuyên huấn của Tỉnh ủy An Giang, kho vũ khí, nơi ăn ở, trạm xá và hội trường có sức chứa lên đến khoảng 150 người.

Hồ Soài So
Nằm ở sườn phía Đông núi Cô Tô là một hồ nước có vẻ đẹp hoang sơ, nước hồ luôn xanh biếc và phẳng lặng. Hồ rộng chừng 5 hecta, có dung tích khoảng 400.000 m³, được đào trong vào những năm 1986 đến năm 1994, để sử dụng tưới tiêu cho hàng trăm hecta ruộng rẫy và cung cấp nước sinh hoạt cho nhân dân trong vùng. Tính đến năm 2009, thì đây là hồ nhân tạo lớn nhất của tỉnh An Giang.

Một số điểm trên núi đáng tham quan khác là Mũi Tàu, Mũi Hải, Vồ Hội lớn, Vồ Hội nhỏ, suối Cây giông, Pháo đài và Bàn chân tiên.

Tài nguyên
Bên cạnh các nguồn lợi từ du lịch, hành hương và cây trái núi Cô Tô còn có nhiều nguồn lợi khác từ tài nguyên như than bùn dạng vỉa, đá xây dựng (thuộc đá sậm màu hạt thô) đất sét cao-lanh và nhiều mội nước khoáng thiên nhiên.

Hiện nay, nơi Núi Tô có nhiều công trường khai thác đá với số lượng khai thác được liệt vào hạng nhiều nhất đồng bằng sông Cửu Long.

Một vài hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

Núi Tô trên Wikimapia.org
Núi Tô trên báo Tuổi trẻ.
Núi Tô  trên website NLD.
Núi Tô  trên website Văn nghệ sông Cửu Long
Soài So quyến rũ trên website Tuổi trẻ An Giang.

Bảy Núi
Tri Tôn
Địa lý An Giang


title: Udma

text:
Udma là một thị trấn thống kê (census town) của quận Kasaragod thuộc bang Kerala, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Udma có dân số 8144 người. Phái nam chiếm 46% tổng số dân và phái nữ chiếm 54%. Udma có tỷ lệ 75% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 80%, và tỷ lệ cho phái nữ là 71%. Tại Udma, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Kerala


title: Chimarra tsudai

text:
Chimarra tsudai là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Chimarra


title: Andrena w-scripta

text:
Andrena w-scripta là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Viereck mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

W
Động vật được mô tả năm 1904


title: 10042 Budstewart

text:
10042 Budstewart (1985 PL) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 8 năm 1985 bởi Edward L. G. Bowell ở trạm Anderson Mesa thuộc Đài thiên văn Lowell. Nó được đặt theo tên L. R. "Bud" Stewart, co-founder và first president of the Columbus Astronomical Society.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 10042 Budstewart

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Edward Bowell
Thiên thể phát hiện năm 1985


title: Rellingen

text:
Rellingen là một đô thị tại huyện Pinneberg, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị này có diện tích km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là người. Đô thị này có cự ly khoảng 7 km về phía đông Pinneberg, 10 km về phía tây bắc Hamburg. Population

Tham khảo

Liên kết ngoài

 http://www.rellingen.de

Xã và đô thị ở huyện Pinneberg


title: (6494) 1992 NM

text:
(6494) 1992 NM là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Satoru Otomo ở Takane, Yamanashi, Nhật Bản, ngày 8 tháng 7 năm 1992.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 6001–7000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1992
Được phát hiện bởi Satoru Otomo
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Rhyacophila ugyenpa

text:
Rhyacophila ugyenpa là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Saint-Germain-de-Calberte

text:
Saint-Germain-de-Calberte là một xã ở tỉnh Lozère trong vùng Occitanie, phía nam nước Pháp.

Tham khảo
 INSEE commune file
 Department Web site

Liên kết ngoài
 Saint Germain de Calberte in Lozere (separate texts in French, English, Dutch and German; photographs)

Saintgermaindecalberte


title: La Digne-d'Aval

text:
La Digne-d'Aval là một xã thuộc tỉnh ‘Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Dignavallois.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức de la Digne d'Aval
 La Digne d'Aval trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 La Digne d'Aval en photos

Digne-d'Aval


title: Saint-Clet

text:
Saint-Clet () là một xã của tỉnh Côtes-d’Armor, thuộc vùng Bretagne, tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Clet được gọi là Saint-Clétois.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côtes-d’Armor

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Saint-Clet

Xã của Côtes-d'Armor


title: Caprino Veronese

text:
Caprino Veronese là một đô thị ở tỉnh Verona trong vùng Veneto của Ý, có cự ly khoảng 120 km về phía tây của Venice và khoảng 25 km về phía tây bắc của Verona.

Caprino Veronese giáp các đô thị: Brentino Belluno, Costermano, Ferrara di Monte Baldo, Rivoli Veronese, và San Zeno di Montagna.

Biến động dân số

Thành phố kết nghĩa
 Saulieu, Pháp
 Gau-Algesheim, Đức

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức ban đầu trước đây

Đô thị tỉnh Verona
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Vương quốc Sukhothai

text:
Xem các mục từ khác cũng có tên Sukhothai tại Sukhothai.

Vương quốc Sukhothai (tiếng Thái: อาณาจักรสุโขทัย, phát âm như A-na-giạc Xụ-khổ-thai''; Hán-Việt: Tố Khả Thái 素可泰, phiên âm tiếng Việt: Su-khô-thay) là một vương quốc cổ của người Thái ở nửa phía Nam của vùng Bắc Thái Lan hiện đại. Vương quốc này tồn tại từ năm 1238 đến năm 1438. Kinh đô cũ của vương quốc này ngày nay ở vị trí của xã Muang Kao, cách thị trấn Sukhothai 12 km về phía tây. Nơi đây hiện là một công viên lịch sử lưu giữ các di tích của kinh thành cũ.

Lịch sử
Cho đến đầu thế kỷ 13, người Thái dù đã định cư vững chắc ở miền Bắc Thái Lan ngày nay, song họ phải chịu sự chi phối của Đế quốc Khmer hùng mạnh. Tuy nhiên, Đế quốc Khmer đã bắt đầu suy yếu từ sau khi vua Jayavarman VII qua đời, khiến cho sức chi phối của người Khmer ở vùng đất người Thái định cư suy yếu đáng kể. Kết quả, năm 1238, Pho Khun Pha Muang là thủ lĩnh người Thái ở Lato (nay là Mueang Phetchabun, tỉnh Phetchabun, phía bắc Thái Lan) và Pho Khun Bang Klang Hao là thủ lĩnh người Thái ở Banyang (nay là Nakhonthai) đã cùng nhau đánh đuổi quân Khmer, tuyên bố độc lập, chiếm thành phố Sukhothai làm kinh đô của mình. Pho Khun Bang Klang Hao sau đó trở thành vị vua đầu tiên của Sukhothai, tự xưng là Pho Khun Si Indrathit (hay Intradit), lập niên triều đại đầu tiên của Sukhothai là Triều Phra Ruang. Sự kiện này về mặt truyền thống đã đánh dấu sự thành lập quốc gia Thái - Lào hiện nay, dù các vương quốc nổi tiếng của người Thái khác như Lan Na, Phayao, Chiang Saen, Muang Sua, Heokam, Mong Mao cũng được lập vào khoảng cùng thời gian tranh thủ khoảng trống quyền lực ở khu vực do việc Đế quốc Mông Cổ xuôi dòng Mê Kông tấn công Đế quốc Khmer rồi rút về.

Sukhothai mở rộng bằng cách tạo các liên minh với các vương quốc Thái khác, dùng Phật giáo Thượng tọa bộ làm quốc giáo với sự giúp đỡ của các nhà sư Ceylon. Intradit truyền ngôi cho con trai là Pho Khun Ban Muang, và năm 1278 đến lượt em trai là Pho Khun Ramkhamhaeng kế vị. Dưới thời vua Ramkhamhaeng Đại Đế, Sukhothai trải qua một thời kỳ hoàng kim thịnh vượng. Ramkhamhaeng đã có công tạo ra bảng chữ cái Thái (được coi là có niên đại vào năm 1283, dựa trên chứng cứ là văn bia Ramkhamhaeng gây nhiều tranh cãi, văn bia này được cho là lưu giữ dạng cổ nhất của chữ viết Thái. Vào thời đỉnh cao của mình, ảnh hưởng của vương quốc này trải dài từ Martaban (nay thuộc Myanmar) đến Luang Prabang (nay thuộc Lào) và xuống tận bán đảo Mã Lai cho đến phía Nam tận Nakhon Si Thammarat, phạm vi ảnh hưởng của vương quốc này rộng hơn nhiều so với lãnh thổ Thái Lan ngày nay, dù mức độ kiểm soát thực tế không như tầm ảnh hưởng.

Sau khi Ramkhamhaeng băng hà, con trai ông là Loethai kế vị. Các vương quốc chư hầu lần lượt giành độc lập, đầu tiên là Uttaradit ở phía Bắc, và ngay sau đó là các vương quốc Lào Luang Prabang và Viêng Chăn. Lan Na giành quyền kiểm soát Tak, một trong những thành thị đầu tiên dưới quyền kiểm soát của Sukhothai. Về phía Nam, thành Suphanburi giàu có cũng sớm ly khai khỏi triều Loethai. Do đó, vương quốc này đã nhanh chóng suy giảm về lại với tầm vóc của thời kỳ đầu. Trong khi đó, Ayutthaya trở nên hùng mạnh, và cuối cùng vào năm 1378, vua Thammaracha II của Sukhothai đã phải chịu thuần phục cường quốc mới này.

Silajaruek Sukhothai (Các bản chạm khắc đá của vương quốc Sukhothai) là hàng trăm viên đá có chạm khắc chữ ghi lại lịch sử của giai đoạn này. Trong số này, quan trọng nhất là Silajaruek Pokhun Ramkamhaeng (Bản khắc đá của vua Ramkamhaeng), Silajaruek Wat Srichum (một ghi chép về lịch sử của khu vực và của Srilanka), và Silajaruek Wat Pamamuang (một bản ghi chép tôn giáo - chính trị của vua Loethai).

Sukhothai trở thành chư hầu của quốc gia Ayutthaya giữa 1365 và 1378. Năm 1412, Ayutthaya đã dựng lên một thái thú và vua Thammaracha IV được Ayutthaya đưa lên ngôi. Khoảng năm 1430, Thammaracha dời đô đến Phitsanulok. Sau cái chết của ông năm 1438, vương quốc này bị hạ xuống chỉ còn là một tỉnh của Ayutthaya.

Các vị vua của Sukhothai

Phật giáo

Các đền đài, tự viện Phật giáo của vương quốc này được xây dựng kiên cố bằng đá trong khi hoàng cung, dinh thự, nhà ở..được xây dựng bằng gỗ và không còn tồn tại. Những kiến trúc bằng đá của Sukhothai thể hiện nhiều phong cách kiến trúc từ các di chỉ Phật giáo thuộc nhiều nền văn hóa khác nhau bao gồm: kiến trúc trước đó của dân tộc Môn trong vùng, kiến trúc Khmer và các chi tiết kiến trúc từ di chỉ Phật giáo Sri Lanka.

Quần thể kiến trúc Phật giáo quan trọng nhất ở đây là Wat Mahathat. Nó gồm một cụm 200 bảo tháp, mười phòng hội là những đền chùa khác. Các công trình này được sắp hàng theo trục Đông - Tây. Tâm của Wat Mahathat là một bảo tháp cao, trên cùng có phần búp sen, chi tiết của kiến trúc Phật giáo Thái Lan. Những tháp nhỏ hơn được xây bao quanh bảo tháp, được làm bằng gạch và trát vữa. Có nhiều loại tượng có kích thước ngang tầm người hoặc rất to lớn, đồ sộ ở nơi đây.

Xem thêm
 Công viên lịch sử Sukhothai

Xem thêm
 Thời kỳ đầu của lịch sử Thái Lan
 Lan Na
 Vương quốc Nakhon Si Thammarat
 Lan Na

Tham khảo

Quốc gia cổ trong lịch sử Thái Lan
Các vương quốc Ấn hóa
Thánh địa Phật giáo
Cựu quốc gia châu Á
Khởi đầu năm 1238
Chấm dứt năm 1438
Cựu quốc gia ở Đông Nam Á
Cựu quốc gia quân chủ Đông Nam Á
Sukhothai
Xiêm thế kỷ 13
Xiêm thế kỷ 14
Xiêm thế kỷ 15
Cựu quốc gia quân chủ ở Châu Á
Xiêm thế kỷ 16


title: Tha Ruea (huyện)

text:
Tha Ruea () là một huyện (‘‘amphoe’’) ở đông bắc tỉnh Ayutthaya, miền trung Thái Lan.

Lịch sử
Tên ban đầu của huyện là Nakhon Noi. Năm 1916, huyện được đổi tên Tha Ruea để tưởng nhớ lịch sử quan trọng của huyện này.

Khi người thợ săn tìm thấy dấu chân Đức Phật ở tỉnh Sara Buri, vua Songtham đã đi bằng thuyền hoàng gia dọc theo sông Pa Sak để niệm phật. Vua đã cho dừng thuyền ở huyện này và đi tiếp bằng đường bộ đến nơi có dấu chân Phật. Từ tiếng Thái Tha Ruea nghĩa là bến cảng.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là Don Phut, Ban Mo, Sao Hai, Nong Saeng của tỉnh Saraburi, Phachi và Nakhon Luang của tỉnh Ayutthaya.

Tham khảo

Tha Ruea


title: La Hallotière

text:
La Hallotière là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Seine-Maritime
 Seine-Maritime
 Normandy

Tham khảo
 INSEE

Liên kết ngoài
 La Hallotière on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: 1770 Schlesinger

text:
1770 Schlesinger (1967 JR) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 5 năm 1967 bởi C. U. và Klemola Cesco ở El Leoncito.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 1770 Schlesinger

Được phát hiện bởi Carlos Ulrrico Cesco
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1967


title: Göhrde

text:
Göhrde là một đô thị thuộc huyện Lüchow-Dannenberg, bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 40,71 kilômét vuông.

Đô thị này được đặt tên theo rừng bang Göhrde, diện tích khoảng 75 km2.
Khu vực này là nơi đã diễn ra trận Göhrde ngày 16 tháng 9 năm 1813 trong chiến tranh liên minh thứ 6, trong đó các lực lượng liên minh dưới sự lãnh đạo của Wallmoden đã đánh bại các lực lượng Pháp do Pecheux chỉ huy.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Lüchow-Dannenberg


title: Losal

text:
Losal là một thành phố và khu đô thị của quận Sikar thuộc bang Rajasthan, Ấn Độ.

Địa lý
Losal có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 410 mét (1345 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Losal có dân số 25.355 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Losal có tỷ lệ 56% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 68%, và tỷ lệ cho phái nữ là 44%. Tại Losal, 19% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Rajasthan


title: Braunsapis natalica

text:
Braunsapis natalica là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1970.

Loài này phân bố ở Zimbabwe.

Chú thích

Tham khảo

Braunsapis
Động vật được mô tả năm 1970


title: Erato voluta

text:
Erato voluta là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Triviidae.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Erato (Triviidae)


title: Megapenthes bispinicollis

text:
Megapenthes bispinicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Miwa miêu tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Pseudopiptoporus

text:
Pseudopiptoporus là một chi nấm thuộc họ Polyporaceae.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Pseudopiptoporus at Index Fungorum

Polyporaceae


title: Papua

text:
Papua có thể là:
Vùng Papua của nước Papua New Guinea.
Lãnh thổ Papua của Úc.
Tỉnh Papua của Indonesia.


title: Albiez-Montrond

text:
Albiez-Montrond là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Savoie

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Savoie


title: Hypnoidus shanskyi

text:
Hypnoidus shanskyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Stibick miêu tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Hypnoidus


title: Kytorhinus immixtus

text:
Kytorhinus immixtus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Motschulsky miêu tả khoa học năm 1874.

Chú thích

Tham khảo

Kytorhinus


title: Tougouri

text:
là một tổng của tỉnh Nahouri ở phía bắc Burkina Faso. Thủ phủ của tổng này là thị xã Tougouri.

Các thị xã và các làng
 Thị xã Tougouri (thủ phủ)
Alfiré, Ambkaongo, Bagadé, Bagmaskierga, Boulhiba, Dabossomnoré, Daouirba, Gargo, Gompélgo, Kalitaguin, Kombangbedo, Koulponsogho, Lougouzou, Nabelin, Namassa, Namtenga, Nanbox-Yiri, Naré, Nare-Yarcé, Nassobgué, Nioundougou, Ouagamce, Ouatinapam, Ouattigué, Paspanga, Pelga, Regtenga, Sagouem, Satembila, Taffogo, Taonsgho, Tidimtoa, Tilga, Tilga-Bangré, Tissimi, Towacé, Toyogodin, Yaguin, Yoada, Zomnogo-Bangré và Zorgho

Tham khảo

Tổng của Burkina Faso
Tỉnh Namentenga


title: Juvancourt

text:
Juvancourt là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Juvancourt sur le site de l'Institut géographique national

Juvancourt


title: Wickersheim-Wilshausen

text:
Wickersheim-Wilshausen là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Sông Ural

text:
Sông Ural (, ) hay Jayıq/Zhayyq (, , , ), còn gọi là Yaik () trước năm 1775, là một con sông chảy qua Nga và Kazakhstan. Nó bắt nguồn từ phía nam dãy núi Ural và đổ vào biển Caspi. Với chiều dài , đây là sông dài thứ ba châu Âu sau Volga và Danube, và sông dài thứ 18 của châu Á. Sông Ural thường được xem là biên giới giữa châu Âu và châu Á.

Sông Ural xuất phát từ một nơi gần núi Kruglaya trong dãy Ural, chảy về hướng nam, qua Magnitogorsk, tới Orsk nó chảy về hướng tây , đến Orenburg, sông này hợp với sông Sakmara. Từ Orenburg, nó chảy tiếp về phía tây, đến Kazakhstan, rồi lại chảy về phía nam ở Oral, chảy ngoằn nghèo qua một đồng bằng phẳng, rộng, trước khi đổ vào biển Caspi.

Tham khảo

Sông của Kazakhstan
Sông Siberia
Phụ lưu biển Caspi
Sông tỉnh Chelyabinsk
Sông Bashkortostan
Sông tỉnh Orenburg
Sông biên giới
Sông quốc tế châu Á
Sông quốc tế Châu Âu
Dãy núi Ural
Lịch sử Ural


title: Leptonema araguense

text:
Leptonema araguense là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Leptonema (Hydropsychidae)


title: La Réunion, Lot-et-Garonne

text:
La Réunion là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 100 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Reunion


title: Tipula vocator

text:
Tipula vocator là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: 2395 Aho

text:
2395 Aho (1977 FA) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 3 năm 1977 bởi Harvard College ở trạm Agassiz.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2395 Aho

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1977