title: Liêu Ninh

text:
Liêu Ninh (, ) là một tỉnh nằm ở Đông Bắc Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Năm 2018, Liêu Ninh là tỉnh đông thứ mười bốn về số dân, đứng thứ mười bốn về kinh tế Trung Quốc với 43,7 triệu dân, tương đương với Algérie và GDP đạt 2.532 tỉ NDT (382,6 tỉ USD) tương ứng với Cộng hòa Nam Phi. Năm 2015, GDP Liêu Ninh đạt 2.867 tỉ NDT (460,3 tỉ USD).

Tỉnh Liêu Ninh là một bộ phận của vành đai kinh tế Bột Hải tại Trung Quốc. Thủ phủ tỉnh Liêu Ninh đặt tại Thẩm Dương. Liêu Ninh giáp với tỉnh Cát Lâm ở phía đông bắc, giáp với khu tự trị Nội Mông Cổ ở phía tây bắc, giáp với tỉnh Hà Bắc ở phía tây nam, giáp với Triều Tiên qua Áp Lục Giang ở phía đông nam, phía nam là Bột Hải và Hoàng Hải. Liêu Ninh là yếu đạo giữa vùng Đông Bắc Trung Quốc và Trung Quốc bản thổ, cũng là nơi thông ra biển của vùng Đông Bắc Trung Quốc và khu vực đông bộ của Nội Mông Cổ.

Từ nguyên
Giản xưng của Liêu Ninh là "Liêu" (辽, liáo), bắt nguồn từ dòng Liêu Hà chảy qua tỉnh. Tên gọi của tỉnh có nghĩa là "Liêu Hà vĩnh viễn an ninh" (mãi yên bình). Năm 1907, triều đình Nhà Thanh đã thành lập tỉnh Phụng Thiên () và tên gọi của tỉnh đã được chính phủ Quốc dân đổi thành Liêu Ninh vào năm 1929. Dưới chế độ Mãn Châu Quốc, tỉnh lại mang tên gọi từ năm 1907, song tên gọi Liêu Ninh đã được khôi phục vào năm 1945.

Lịch sử

Thời cổ đại
Theo phát hiện khảo cổ học, cách nay từ 400.000-500.000 năm, trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh đã có các hoạt động của người cổ đại, bằng chứng là di chỉ động huyệt người vượn Kim Ngưu Sơn (金牛山猿人) tại Dinh Khẩu. Vào thời đại đồ đá mới, ngoài tổ tiên của người Hán ra thì địa bàn tỉnh Liêu Ninh là nơi cư trú của tổ tiên người Đông Hồ (东胡), Túc Thận (肃慎).

Người Cô Trúc nguyên là thị tộc Mặc Thai, có quan hệ họ hàng gần với tổ tiên của các vua nhà Thương và cũng mang họ Tử. Sau đó, người của thị tộc Mặc Thai định cư tại khu vực ngày nay thuộc Triều Dương, tỉnh Liêu Ninh. Ngày Bính Dần tháng 3 thời Thương Thang được phong thành Cô Trúc, theo Hạ Thương Chu đoạn đại công trình thì sự kiện này ước chừng diễn ra khoảng năm 1600 TCN. Theo sử sách Trung Quốc, một người họ hàng của Trụ Vương nhà Thương là Cơ Tử (箕子) đã di cư ra khỏi Trung Nguyên và lập ra Cơ Tử Triều Tiên (箕子朝鲜) ở Tây Bắc của bán đảo Triều Tiên. Lãnh thổ của Cơ Tử Triều Tiên có khả năng bao gồm cả một bộ phận tỉnh Liên Ninh ngày nay.

Bên cạnh Cơ Tử Triều Tiên, vào thời Tây Chu, trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh còn có các chính quyền nước Yên, nước Cô Trúc, Sơn Nhung và Đông Hồ. Một bộ phận học giả Hàn Quốc thì nhận định trong thời gian này, Liêu Ninh cũng là lãnh thổ chính của Cổ Triều Tiên. Các hiện vật khảo cổ của văn hóa đồ đồng Liêu Ninh (辽宁青铜文化) được tìm thấy chủ yếu tại tỉnh Liêu Ninh và bán đảo Triều Tiên. Dao găm là hiện vật đặc trưng nhất của nền văn hóa này, và các hiện vật của nền văn hóa đồ đồng Liêu Ninh có hàm lượng kẽm cao hơn so với các nền văn hóa đồ đồng lân cận.

Sơn Nhung của thị tộc Vô Chung là một nước chư hầu cổ đại tồn tại trong thời Xuân Thu, có nguồn gốc dân du mục cai trị khu vực phía bắc Trung Quốc ngày nay trải dài từ phía tây tỉnh Liêu Ninh đến phía đông tỉnh Hà Bắc. Khoảng thế kỷ VII TCN, người Sơn Nhung nhiều lần tiến xuống phía nam, công phạt các nước Trịnh, Yên, Tề, kết quả đến thời Yên Hoàn hầu thì nước Yên buộc phải dời đô tới Lâm Dịch để tránh bị Sơn Nhung xâm chiếm, tàn phá. Thời Yên Trang công (trị vì 690 TCN－658 TCN), người Sơn Nhung từng mở chiến dịch quân sự lớn xâm lược Yên. Với sức mạnh quân sự yếu kém, Trang công không thể địch nổi Sơn Nhung, phải sai sứ sang nước Tề cầu viện. Tề Hoàn công lấy lý do cứu Yên xuất quân chinh phạt Sơn Nhung, nhân cơ hội đó cũng đánh chiếm và tiêu diệt các nước của người du mục phương bắc khác là Cô Trúc, Lệnh Chi (令支), Vô Chung (无终). Khi rút quân về nam, Tề Hoàn công giao lại lãnh thổ 3 nước này cho Yên Trang công. Từ đó lãnh thổ nước Yên được mở rộng thêm.

Thời Yên Chiêu vương, tướng Tần Khai (秦开) của nước Yên đã khởi binh tập kích, đại phá Đông Hồ. Trong cuộc chiến này, Tần Khai đã vượt Liêu Thủy, tấn công bắc bộ Cơ Tử Triều Tiên. Đông Hồ phải lui trên 1.000 dặm, kết quả vùng lãnh thổ phía đông của Yên được mở rộng trên 1.000 dặm. Nước Yên cho sửa sang, xây đắp trường thành phía bắc. Trường thành này khởi đầu từ phía tây tại Tạo Dương (nay là vùng đông bắc Tuyên Hóa, Trương Gia Khẩu, tỉnh Hà Bắc), kéo dài về phía đông tới Tương Bình (nay là phía bắc Liêu Dương, tỉnh Liêu Ninh).

Năm 226 TCN, sau khi chiếm được một nửa nước Yên từ trước đó, quân Tần công phá Kế thành, Yên vương Hỉ cùng thái tử Đan dẫn quân lui về Liêu Đông, tướng Tần là Lý Tín (李信) xuất quân truy đuổi. Yên vương giết thái tử Đan rồi dâng thủ cấp để cầu hòa. Tại vùng đất quân Tần chiếm được, vua Tần cho thành lập các quận Ngư Dương, Hữu Bắc Bình, Liêu Tây. Năm sau lại lập quận Thượng Cốc, Quảng Dương. Năm 222 TCN, vua Tần sai Vương Bí tấn công Yên ở Liêu Đông. Quân yên đại bại, Yên vương Hỉ bị bắt, nước Yên diệt vong. Tần thành lập Liêu Đông quận trên vùng Liêu Đông của nước Yên cũ.

Thời Tần, Hán
Sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, triều đình đã thiết lập trên đất Liêu Đông ngày nay ba quận là Liêu Đông, Liêu Tây và Hữu Bắc Bình. Đến thời Tây Hán thì vùng đất Liêu Ninh phụ thuộc vào U châu.

Vệ Mãn được cho là một vị tướng của nước Yên, sau đó, ông đã quy phục Chuẩn Vương của Cổ Triều Tiên. Chuẩn Vương đã chấp thuận và bổ nhiệm Vệ Mãn giữ chức vụ chỉ huy tại vùng biên giới phía tây của Cổ Triều Tiên, trên địa phận tỉnh Liêu Ninh ngày nay. Mặc dù vậy, Vệ Mãn đã nổi dậy và tiêu diệt Cổ Triều Tiên. Năm 194 TCN, ông đã lập nên Vệ Mãn Triều Tiên và quyết định đặt kinh đô ở Vương Hiểm thành (王險城) và được một số học giả nhận định là nằm bên Liêu Hà. Trong giai đoạn này, Vệ Mãn Triều Tiên đã mở rộng kiểm soát trên một lãnh thổ rộng lớn và kiểm soát thương mại giữa Nhà Hán và các quốc gia tại Mãn Châu. Cháu trai của Vệ Mãn là Hữu Cừ Vương (右渠王) đã cho phép nhiều người Hán lưu vong sống tại Vệ Mãn Triều Tiên. Năm 109 TCN, Hán Vũ Đế đã xâm lược Vệ Mãn Triều Tiên. Sau vài lần thất bại trong việc đè bẹp quân đội Vệ Mãn Triều Tiên, Hán Vũ Đế đã cố gắng thuyết phục các hoàng tử của Vệ Mãn giết Hữu Cừ Vương.

Sau khi tiêu diệt Vệ Mãn Triều Tiên, Nhà Hán lập nên Hán tứ quận trên các lãnh thổ chiếm được, tương ứng với các khu vực bán đảo Liêu Đông và tây bắc bán đảo Triều Tiên ngày nay, trong đó trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh ngày nay có Liêu Đông quận và Huyền Thổ quận, cộng thêm hai quận Liêu Tây và Hữu Bắc Bình đã thành lập từ trước đó. Huyền Thổ nằm ở bên trong Trường Thành, trên khu vực Thẩm Dương và Phủ Thuận ngày nay, nhân khẩu khoảng trên 40.000 người.

Căn cứ theo các tài liệu Tam quốc sử ký và Tam quốc di sự, một vương tử của Phù Dư Quốc, mang tên Chu Mông đã buộc phải rời khỏi đất nước của mình do sự tranh giành quyền kế vị diễn ra giữa các vương tử của Phù Dư; và ông là người đã thành lập ra quốc gia Cao Câu Ly (năm 37 TCN) trên vùng đất mang tên là Tốt Bản, lấy vương đô là Hội Thăng Cốt thành (纥升骨城) thuộc huyện Hoàn Nhân của tỉnh Liêu Ninh ngày nay.

Ban đầu, Cao Câu Ly phát triển từ một liên minh các bộ lạc Uế Mạch và nhanh chóng phát triển từ vùng đất mà họ kiểm soát (lưu vực Hồn Hà thuộc tỉnh Liêu Ninh ngày nay). Sau khi có được nguồn nhân lực và vật lực dồi dào từ việc chinh phạt các bộ tộc láng giềng, Chu Mông xua quân tấn công các quận Lạc Lãng, Huyền Thổ và Liêu Đông ở khu vực Tây Bắc Triều Tiên, Mãn Châu và bán đảo Liêu Đông ngày nay; và trở thành một thế lực độc lập với các quận Nhà Hán. Đến năm 3 SCN, Cao Câu Ly đã thiên đô đến Quốc Nội thành (nay thuộc Tập An, tỉnh Cát Lâm) do chịu áp lực từ Nhà Hán.

Cuối thời Đông Hán, triều đình suy yếu nên đã xảy ra tình trạng cát cứ. Công Tôn Độ đã cát cứ ở Liêu Đông khi cuộc chiến quân phiệt nổ ra. Sau đó Công Tôn Độ mang quân đánh về hai phía đông tây, đánh nước Cao Câu Ly và bộ tộc Ô Hoàn, đều thắng lợi. Công Tôn Độ công khai bày tỏ ý định tranh bá đồ vương. Bước đầu, Công Tôn Độ chia quận Liêu Đông làm ba: Liêu Đông, Liêu Tây và Trung Liêu, bổ nhiệm người của mình làm Thái thú 3 quận đó, còn ông tự xưng là Châu mục Bình châu, Liêu Đông hầu. Công Tôn Độ là người đặt nền móng cát cứ của họ Công Tôn ở Liêu Đông.

Thời Tam Quốc
Sau khi đánh bại quân Tào Ngụy vào năm 237, Công Tôn Uyên tự xưng là Yên vương. Năm 238, Ngụy Minh Đế Tào Duệ sai Tư Mã Ý mang đại quân đánh Yên. Tháng 6 năm đó quân Ngụy tấn công Liêu Đông. Cuối cùng, Công Tôn Uyên tử trận bên bờ sông Lương Thủy. Tư Mã Ý mang quân vào thành Tương Bình, giết 7000 đàn ông từ 15 tuổi trở lên, thu thập xác chất thành đống cao, hơn 2.000 quan văn võ do Công Tôn Uyên bổ nhiệm đều bị chém hết. Sau đó, chính quyền Tào Ngụy đã phế Hậu Thành huyện, thiết lập 4 huyện Cao Câu Ly, Cao Hiển, Liêu Dương và Vọng Bình thuộc Huyền Thổ quận.

Sau khi Tào Ngụy chiếm được Liêu Đông, mối quan hệ hữu hảo giữa Tào Ngụy và Cao Câu Ly nhanh chóng tan vỡ và Cao Câu Ly xua quân tấn công các khu vực phía tây của Liêu Đông. Năm 244), U châu thứ sử Vô Khâu Kiệm từ trị sở của Huyền Thổ quận (nay thuộc Thẩm Dương) đã đưa 10.000 quân tấn công và tàn phá Hoàn Đô sơn thành (nay thuộc cực nam của Cát Lâm) của Cao Câu Ly. Đông Xuyên Vương của Cao Câu Ly phải bỏ chạy khỏi kinh đô. Tháng 6 năm 245, Vô Khâu Kiệm đưa quân Ngụy trở lại U châu, Đông Xuyên Vương lại trở về Hoàn Đô sơn thành, song Vô Khâu Kiệm lại cử Vương Kì (王頎) đi đánh và lần này Đông Xuyên Vương buộc phải chạy về phía Đông và nương nhờ tại lãnh thổ của các bộ tộc Ốc Trở. Tuy nhiên, sau đó quân Tào Ngụy đã bị Cao Câu Ly đẩy lui và không lâu sau đó, người Cao Câu Ly đã khôi phục được lãnh thổ cũ, gồm một bộ phận ở đông bộ tỉnh Liêu Ninh hiện nay.

Thời Tây Tấn, Ngũ Hồ thập lục quốc
Năm 265, Tây Tấn được thành lập. Trong khi đó, Cao Câu Ly xây dựng lại kinh đô của họ tại Hoàn Đô và bắt đầu xua quân tấn công các quận Liêu Đông và Huyền Thổ. Năm 302, Cao Câu Ly thôn tính Huyền Thổ quận, và sau đó thì thế lực của nước này chạm đến bán đảo Liêu Đông.

Khi người Hồ tràn vào Trung Nguyên, Vương Tuấn đã cát cứ U châu và Ký châu. Bên cạnh thế lực của Vương Tuấn và Cao Câu Ly, trên địa bàn Liêu Ninh khi đó còn có ba thế lực thuộc Đông bộ Tiên Ti là Đoàn bộ, Vũ Văn bộ và Mộ Dung bộ.

Vương Tuấn nhận thấy rằng thiên hạ rồi sẽ đại loạn nên đã hướng ra bên ngoài kết viện, ông ta gả một con gái cho thủ lĩnh Đoàn Vụ Mục Trần của Đoàn bộ Tiên Ti và đề nghị triều đình nhà Tấn phong cho Đoàn Vụ Mục Trần là Liêu Tây công, ban cho Đoàn Vụ Mục Trần Liêu Tây quận. Chính quyền này do đó cũng được gọi là "Liêu Tây công quốc", đô thành đặt tại Lệnh Chi (令支) (nay thuộc Thiên An, Hà Bắc). Sử sách đương thời viết rằng Đoàn bộ Tiên Ti "cứ hữu đất Liêu Tây, xưng thần với Tấn. Xứ này có hơn 3 vạn nóc nhà, có tới bốn hoặc năm vạn con ngựa".

Trong số ba bộ tộc Đông bộ Tiên Ti thì Vũ Văn bộ là mạnh nhất. Vũ Văn bộ có lẽ hình thành từ những năm Hán Mạt hoặc Tam Quốc sơ. Sau thời Tây Tấn, Vũ Văn bộ có lãnh thổ trải rộng từ Nhu Nguyên (thượng du Loan Hà thuộc tỉnh Hà Bắc) đến Liễu Thành (nay là Triều Dương của Liêu Ninh). Còn Mộ Dung bộ đã thiên cư đến Liêu Tây vào đầu thời Tào Ngụy, đã có công trong chiến dịch thảo phạt Công Tôn Uyên của Tư Mã Ý, thủ lĩnh Mạc Hộ Bạt (莫护跋) sau đó đắp thành tại vùng đất nay là Triều Dương của tỉnh Liêu Ninh, đổi tên thành Mộ Dung Yên. Mộ Dung Thiệp Quy được triều đình Trung Nguyên phong là Tiên Ti thiền vu, thiên cư đến Liêu Đông và bắt đầu Hán hóa. Về sau, Mộ Dung bộ và Vũ Văn bộ thường xảy ra giao chiến.

Sau khi bị quân Tấn đánh bại, Mộ Dung bộ đã trở thành chư hầu của nhà Tấn vào năm 289. Do có loạn ở Trung Nguyên, nhiều nạn dân người Hán đã đến các vùng lãnh địa tương đối an toàn của Mộ Dung bộ, do được đối xử tốt với nên hầu hết đã lựa chọn ở lại, sức mạnh của Mộ Dung bộ vì thế cũng tăng lên. Năm 337, thủ lĩnh Mộ Dung bộ là Mộ Dung Hoảng tự xưng Yên Vương, lịch sử gọi là Tiền Yên.

Mùa đông năm 338, Tiền Yên và Hậu Triệu liên minh đánh Đoàn bộ. Sau khi đánh thắng Đoàn bộ, Hậu Triệu lại đem quân đánh Tiền Yên song thất bại và Tiền Yên đã giành được quyền kiểm soát các thành trước đây của Đoàn bộ. Năm 341, Mộ Dung Hoảng dời đô từ Cức Thành đến một thành mới được xây dựng là Long Thành (龍城, nay thuộc Liêu Ninh). Năm 342, Tiền Yên đã tấn công kinh đô Cao Câu Ly ở Hoàn Đô sơn thành. Quân Tiền Yên đã bắt một số thành viên vương tộc Cao Câu Ly đem về nước. Năm 344, Mộ Dung Hoảng cùng phó tướng Mộ Dung Hàn đã tiến đánh Vũ Văn bộ, quân Tiền Yên đã đại thắng và buộc tù trưởng Vũ Văn Dật Đậu Quy (宇文逸豆歸) phải chạy trốn. Quân Tiền Yên buộc Vũ Văn bộ phải di chuyển xuống phía nam và hợp nhất họ thành thần dân của Tiền Yên.

Vào mùa xuân năm 350, nhân lúc Hậu Triệu suy yếu, Mộ Dung Tuấn bắt đầu tấn công nước này, quân Tiền Yên nhanh chóng chiếm được Kế Thành (薊城, nay thuộc Bắc Kinh). Mộ Dung Tuấn sau đó dời đô từ Long Thành (龍城, nay thuộc Cẩm Châu, Liêu Ninh) đến Kế Thành.

Tiền Yên sau đó bị nước Tiền Tần tiêu diệt, toàn bộ địa bàn tỉnh Liêu Ninh thuộc nước Tiền Tần. Sau thất bại trước Đông Tấn trong trận Phì Thủy, Tiền Tần suy yếu và sụp đổ. Mộ Dung Thùy, một thân vương của Tiền Yên đã nổi loạn và lập ra nước Hậu Yên, lãnh thổ Hậu Yên cả địa phận Liêu Ninh. Về sau, Hậu Yên lại suy yếu, lãnh thổ bị thu nhỏ dần và hoàng đế Hậu Yên phải chuyển đến Long Thành (龍城, nay thuộc Cẩm Châu, Liêu Ninh). Vào mùa xuân năm 398, sau một cuộc nổi loạn của tướng Đoàn Tốc Cốt (段速骨), Mộ Dung Bảo đã bị vây trong Long Thành, Lan Hãn tận dụng thời này đã tiếm quyền trong một thời gian ngắn. Mộ Dung Thịnh sau đó đã tiến hành chính biến lật đổ nhạc phụ, tái lập Hậu Yên và xưng đế. Năm 407, Long Thành lại xảy ra chính biến, hoàng đế Mộ Dung Hi bị giết và con trai nuôi của Mộ Dung Bảo là Mộ Dung Vân lên thay thế, lập ra nước Bắc Yên.

Năm 404, thừa cơ Hậu Yên suy yếu, Cao Câu Ly đã đưa quân chiếm đóng Liêu Đông.

Mộ Dung Vân lên làm vua Yên, lại lấy họ cũ là Cao Vân. Năm 418, Bắc Ngụy Minh Nguyên Đế đã thực hiện một cuộc tấn công bất ngờ chống lại Bắc Yên, bao vây Hòa Long (tức Long Thành), quân Bắc Ngụy bắt khoảng 10.000 hộ tại Bắc Yên và rút lui. Vào mùa thu năm 432, Thái Vũ Đế của Bắc Ngụy lại tấn công Bắc Yên, hướng về kinh đô Hòa Long của Bắc Yên. Năm 436, Bắc Yên bị Bắc Ngụy thôn tính, vua Phùng Hoằng của Bắc Yến di tản dân chúng của mình sang Cao Câu Ly. Trường Thọ Vương của Cao Câu Ly đã cho người dân của Phùng Hoằng định cư tại Bình Quách (平郭, nay thuộc Dinh Khẩu, Liêu Ninh), và sau đó tại Bắc Phong (北豐, nay thuộc Thẩm Dương, Liêu Ninh). Tuy nhiên, do có mâu thuẫn, quốc vương Cao Câu Ly sau đó đã cho giết chết Phùng Hoằng.

Nam-Bắc triều
Sau khi Bắc Ngụy diệt Bắc Yên, vùng Liêu Đông do Cao Câu Ly kiểm soát. Tuy vậy, Cao Câu Ly cũng xưng thần với Bắc Ngụy và đến năm 491, Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế đã sách phong cho Trường Thọ Vương của Cao Câu Ly làm Xa kị đại tướng quân, thái phó, Liêu Đông quận khai quốc công, Cao Câu Ly vương, thừa nhận việc Cao Câu Ly khống chế Liêu Đông.

Năm 444, Bắc Ngụy đã thành lập Doanh châu (營州) trị sở đặt ở Long Thành huyện (nay thuộc Triều Dương của Liêu Ninh), châu này quản lý các khu vực của tỉnh Liêu Ninh khi đó thuộc Bắc Ngụy. Sau khi Bắc Ngụy bị chia tách thành hai nước ở phía đông và Tây, Doanh châu thuộc Đông Ngụy rồi Bắc Tề. Sau khi Bắc Tề bị Bắc Chu tiêu diệt, vùng đất phía tây tỉnh Liêu Ninh thuộc về Bắc Chu. Sau khi để mất Liêu Đông, Bắc Yên đã lập Liêu Đông quận ở phía tây tỉnh Liêu Ninh ngày nay, đến thời Bắc Tề thì quận này bị phế.

Khu vực phía bắc của Bắc Ngụy và Cao Câu Ly trên địa bàn Liêu Ninh ngày nay ban đầu có người Nhu Nhiên. Cùng với sự phát triển của tộc Tiên Ti khi họ khống chế triều Bắc Ngụy, kiểm soát miền Bắc Trung Quốc, tộc Khiết Đan cũng trở nên hùng mạnh và được ghi nhận lần đầu trong lịch sử.

Thời Tùy

Dưới thời nhà Tùy, khu vực tỉnh Liêu Ninh do triều đình Trung Quốc kiểm soát được phân thành Liêu Đông quận, Liễu Thành quận và Yên quận. Trong đó, Liêu Đông quận được lập vào năm 612, trị sở đặt tại Tân Dân của Thẩm Dương hiện nay; Liễu Thành quận bắt nguồn từ Xương Lê quận của Doanh châu từ thời Bắc Ngụy.

Các hoạt động quân sự của Cao Câu Ly ở Liêu Tây đã chọc tức triều đình nhà Tùy. Mặt khác, Bình Nguyên Vương và Anh Dương Vương của Cao Câu Ly cũng cương quyết duy trì mối quan hệ bình đẳng với nhà Tùy. Năm 597, Anh Dương Vương đã cùng với người Mạt Hạt tấn công vùng biên giới đông bắc của nhà Tùy. Năm 598, Tùy Dạng Đế đã lệnh cho hoàng tử Dương Lượng (楊諒) và Chu La Hầu (周罗睺) đem 30 vạn thủy binh tiến đánh Cao Câu Ly, kết quả là quân Tùy bại trận. Sau khi Tùy Văn đế qua đời, Tùy Dạng Đế tiếp tục thực hiện mưu đồ xâm chiếm Cao Câu Ly bằng các chiến dịch năm 612, 613, 614 song cũng đều thất bại. Trong cuộc tấn công năm 612, 9 đạo quân Tùy với 30 vạn 5 nghìn người đã tấn công Cao Câu Ly tại khu vực Liêu Hà và chọc thủng các phòng tuyến của Cao Câu Ly. Cuộc tấn công xâm lược năm 614 của Tùy bị bãi bỏ sau khi Cao Câu Ly đồng ý giao nộp Hộc Tư Chính (斛斯政), một phản tướng của nhà Tùy chạy sang Cao Câu Ly cho Dạng Đế xử tử.

Thời Đường

Năm Trinh Quán thứ 11 (643) thời Đường Thái Tông, do bị liên minh Cao Câu Ly và Bách Tế tấn công, Tân La đã thỉnh cầu cứu viện của Nhà Đường. Nhân cơ hội này, Đường Thái Tông đã hạ lệnh tấn công Liêu Đông. Năm 645, Đường Thái Tông cho 17 vạn quân tấn công Cao Câu Ly, Lý Tích (李勣) xuất quân theo đường bộ còn Trương Lượng (张亮) xuất quân theo đường thủy, đích thân Đường Thái Tông đến Liêu Đông đốc chiến. Phía Cao Câu Ly cử 10 vạn quân đến Liêu Đông thành và An Thị thành ven Liêu Hà chống lại. Sau khi chiếm được Liêu Đông thành, quân Đường tiếp tục tấn công An Thị thành (nay thuộc Hải Thành của Liêu Ninh) từ tháng 6 đến tháng 9 song không hạ được thành này và phải rút lui. Sau khi Thái Tông qua đời năm 649, Đường Cao Tông tiếp tục những cuộc tấn công xâm lược Cao Câu Ly vào năm 661 và 662, nhưng tất cả đều bị Cao Câu Ly đánh bại. Mặc dù vậy những cuộc chiến tranh với Nhà Đường đã khiến Cao Câu Ly hao binh tổn tướng khá nhiều.

Sau khi tiêu diệt Bách Tế vào năm 660, liên quân Đường-Tân La đã tấn công Cao Câu Ly. Trong chiến dịch này, quân Đường huy động tới 35 vạn quân và Tân La chỉ bị yêu cầu cung cấp tiếp tế. Năm 668, Cao Câu Ly chính thức bị tiêu diệt. Lúc đầu, Nhà Đường phân đất này thành 9 đô đốc phủ, 42 châu, 100 huyện và đặt An Đông đô hộ phủ tại Bình Nhưỡng để cai quản. Sau chiến tranh Tân La-Đường, Tân La kiểm soát được vùng đất phía nam sông Đại Đồng của bán đảo Triều Tiên. Nhà Đường buộc phải chuyển phủ lị của An Đông đô hộ phủ đến Liêu Dương ngày nay, nơi bộ máy này tiếp tục giám sát các công việc của những người tị nạn Cao Câu Ly và nhiều phần lãnh thổ của vương quốc Cao Câu Ly trước đây.

Năm 699, triều Đường cử một vương tử Cao Câu Ly cũ là Cao Đức Vũ, con trai thứ ba của quốc vương Cao Câu Ly cuối cùng là Bảo Tạng Vương đến bán đảo Liêu Đông, đặt cho ông tước hiệu "Triều Tiên vương" và phong chức đô úy một quận của An Đông đô hộ phủ. Giống như cha mình, Cao Đức Vũ lên kế hoạch nổi loạn chống lại Nhà Đường và hồi sinh Cao Câu Ly. Triều Đường vào thời điểm đó đang phải trải qua một số khủng hoảng, đặc biệt là khởi nghĩa An Lộc Sơn cùng với áp lực từ vương quốc Bột Hải do Đại Tộ Vinh lập ra vào năm 698 từ các du dân Cao Câu Ly và người Mạt Hạt. Tiểu Cao Câu Ly được Cao Đức Vũ thành lập và trở thành vùng đệm giữa Đường và vương quốc Bột Hải.

Khu vực tỉnh Liêu Ninh thuộc Đường từng do An Lộc Sơn cai quản. Sau loạn An Sử, quân lực của Đường ở Liêu Ninh bị tổn hại nghiêm trọng. Sau thời trung Đường, đất nước xảy ra nạn phiên trấn cát cứ, Truy Thanh tiết độ sứ Lý Chính Kỉ chiếm cứ đất Bình Lư (trị sở nay thuộc Triều Dương, Liêu Ninh). Bình Lư do con cháu của Lý Chính Kỉ cát cứ trong 54 năm, về sau bị triều Đường bình định.

Thời Liêu, Kim và Nguyên

Trong thời Ngũ Đại Thập Quốc, một bộ phận tây bộ Liêu Ninh thuộc quyền cai quản của Lưu Thủ Quang (劉守光) 895-913. Năm 916, Da Luật A Bảo Cơ lập ra nước Liêu của người Khiết Đan, chiếm cứ Liêu Tây. Sau khi Bột Hải bị Liêu tiêu diệt vào năm 926, toàn bộ khu vực tỉnh Liêu Ninh ngày nay thuộc quyền cai quản của Liêu. Thời nhà Liêu, tỉnh Liêu Ninh phân thuộc Đông Kinh đạo, Thượng Kinh đạo, Trung Kinh đạo, Hạ Kinh đạo. Trong đó, Đông Kinh đạo đặt tại Liêu Dương phủ (nay là Liêu Dương của Liêu Ninh). Tàn dư của vương quốc Bột Hải cũng lập ra các chế độ Hậu Bột Hải, Định An và Hưng Liêu, chiếm cứ một bộ phận tỉnh Liêu Ninh hiện nay trong một thời gian ngắn, tuy nhiên, cuối cùng đều bị Liêu đánh dẹp.

Thời nhà Kim, đại bộ phận Liêu Ninh thuộc Đông Kinh lộ, những phần còn lại phân thuộc Hàm Bình lộ, Thượng Kinh lộ, Bắc Kinh lộ.

Thời Nhà Nguyên, Liêu Ninh phân thuộc Liêu Dương đẳng xứ hành trung thư tỉnh (辽阳等处行中书省), trong đó đông bộ Liêu Ninh thuộc Liêu Dương lộ và Thẩm Dương lộ; khu vực bắc bộ Liêu Ninh thuộc Hàm Bình phủ của Khai Nguyên lộ, khu vực tây bộ Liêu Ninh thuộc Quảng Ninh lộ. Riêng các khu vực Cẩm Châu và Triều Dương thì thuộc Đại Ninh lộ của Trung thư tỉnh.

Thời điểm này, Liêu Ninh đã có đến 10 vạn hộ, vùng đất canh tác khai khẩn rộng hơn 1000 lý. Ngoài nông nghiệp, các nghề luyện thép, dệt lụa, làm gốm sứ cũng có sự phát triển. Trên địa bàn tỉnh khi đó còn có các mỏ khai khoáng, nghề làm muối cũng phát triển.

Thời Minh

Quân Minh chiếm được Liêu Ninh vào năm 1371, chỉ ba năm sau khi họ trục xuất được người Mông Cổ ra khỏi Thượng Đô (Bắc Kinh). Thời Minh, triều đình đã thiết lập trên đất Liêu Ninh các trọng trấn/vệ sở Liêu Dương, Ninh Viễn và Thẩm Dương; một bộ phận tỉnh Liêu Đông thuộc Liêu Đông đô ti của Sơn Đông thừa tuyên bố chánh sứ ti (山东承宣布政使司), bộ phận còn lại thuộc Nô Nhi Can đô ti. Năm Vĩnh Lạc thứ 7 (1435), triều đình Nhà Minh bãi bỏ Nô Nhi Can đô ti, lãnh thổ của cơ cấu này phân thuộc các vệ sở. Khoảng năm 1442, triều đình Nhà Minh đã cho xây dựng một tuyến tường phòng thủ ở phía đông bắc để đề phòng những người Nữ Chân và Mông Cổ. Năm 1467-68, tường thành được mở rộng để bảo vệ cho khu vực đông bắc trước người Kiến Châu Nữ Chân, trong khi đó, tại địa bàn Liêu Ninh cũng có sự hiện diện của các bộ tộc Hải Tây Nữ Chân. Mặc dù có cùng một mục đích với Vạn Lý Trường Thành, song bức tường Liêu Đông này có chi phí thấp hơn. Mặc dù sử dụng một số gạch và đá ở một số điểm, song hầu hết bức tường này chỉ giống như một con đê bằng đất và có hào ở hai bên.

Thời Hậu Kim, Thanh

Năm 1593, đã diễn ra trận Cổ Lặc Sơn giữa Kiến Châu Nữ Chân với liên quân bao gồm bốn bộ lạc Hải Tây Nữ Chân và năm bộ lạc Mông Cổ tại địa phận Tân Tân ngày nay, kết quả là Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã giành được chiến thắng. Sau đó, năm 1608, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã cùng quân Minh ở biên thùy lập bia hoạch giới. Năm 1616, tại Hách Đồ A Lạp, Nỗ Nhĩ Cáp Xích đã xưng hãn, đặt quốc hiệu là "Kim", lịch sử gọi là "Hậu Kim", tiền thân của Nhà Thanh. Hách Đồ A Lạp nay thuộc Tân Tân của Liêu Ninh, nằm bên ngoài bức tường Liêu Đông. Đầu năm 1619, Minh Thần Tông sai Binh bộ Thị lang Dương Cảo làm Liêu Đông Kinh lược sứ, chỉ huy đại quân, cộng với binh lực của các bộ tộc Nữ Chân và Mông Cổ chống Nỗ Nhĩ Cáp Xích, đứng đầu là bộ tộc Diệp Hách, binh lực của quân Triều Tiên, chia bốn đường đánh dẹp Hậu Kim. Tận dụng ưu thế cơ động, Nỗ Nhĩ Cáp Xích cho quân Bát kỳ nhanh chóng tiến đến chiếm lĩnh thế trận trước tại bờ sông Tát Nhĩ Hử (薩爾滸), tức Hồn Hà tại đông bộ Liêu Ninh ngày nay. Chỉ trong 6 ngày tác chiến, 6 vạn quân Nữ Chân đã đánh bại 14 vạn liên quân Minh - Triều Tiên - Diệp Hách, làm rung động Minh triều.

Danh tiếng Nỗ Nhĩ Cáp Xích vang dội toàn mạn Bắc Trung Quốc. Năm 1621, quân Bát kỳ tiếp tục đánh chiếm Liêu Dương, Trung Trấn, Thẩm Dương, khống chế toàn bộ vùng đất phía đông Liêu Hà. Cũng trong năm này, Nỗ Nhĩ Cáp Xích thiên đô về Liêu Dương, với mục đích khống chế vùng Liêu Đông. Đến năm 1625, kinh đô của Hậu Kim chuyển về Thịnh Kinh (盛京, nay thuộc Thẩm Dương). Tuy nhiên, Nỗ Nhĩ Cáp Xích sau đó đã đại bại trước quân Minh trong trận Ninh Viễn diễn ra vào năm 1626 tại Hưng Thành, Liêu Ninh hiện nay. Sau khi lên kế vị, Hoàng Thái Cực đã mở mang lãnh thổ của Hậu Kim, khuất phục Mông Cổ và Triều Tiên. Tuy nhiên, trong lần đánh thành Ninh Viễn, Hoàng Thái Cực đã thất bại trước tướng Viên Sùng Hoán của Minh. Về sau, do có biến cố tại Trung Nguyên, Lý Tự Thành chiếm Bắc Kinh, Ngô Tam Quế mở cổng Sơn Hải quan để tướng Hậu Kim Đa Nhĩ Cổn đã đưa quân Thanh xâm nhập Trung Nguyên, bắt đầu cuộc chinh phục toàn cõi Trung Quốc.

Cuộc chinh phục Liêu Đông của Hậu Kim đã khiến cho dân số khu vực này suy giảm nghiêm trọng, các cư dân người Hán bản địa đã bị quân Nữ Chân/Mãn Châu sát hại hoặc phải dời vào trong Quan Nội (trong Vạn Lý Trường Thành), nhiều thành thị đã bị quân Minh phá hủy khi họ rút lui. Cuối năm 1661, một tường thuật đã viết rằng: ngoài thành Phụng Thiên (Thẩm Dương), Liêu Dương, và Hải Thành, tất cả các thành khác ở phía đông Liêu Hà đã bị bỏ hoang hoặc chỉ còn vài trăm cư dân còn ở lại. Trong đó, "Thiết Lĩnh và Phủ Thuận chỉ có một vài kẻ lang thang". Ở phía tây Liêu Hà, chỉ có Ninh Viễn, Cẩm Châu và Quảng Ninh là còn lại một lượng dân cư đáng kể.

Trong nửa sau thế kỷ XVII, (bắt đầu ban hành chiếu chỉ vào năm 1651 và 1653), triều đình Nhà Thanh đã cho một số người ở phía nam Vạn Lý Trường Thành (đặc biệt là từ Sơn Đông) đến định cư tại các khu vực tương đối hoang vắng của Phụng Thiên (sau đổi thành Thịnh Kinh) tướng quân (gần tương ứng với Liêu Ninh ngày nay). Nhiều cư dân Liêu Ninh hiện nay có tổ tiên là những người định cư từ thế kỷ XVII. Tuy nhiên, phần còn lại của Đông Bắc Trung Quốc vẫn duy trì lệnh cấm chính thức đối với việc người Hán nhập cư. Để ngăn cản người Hán nhập cư đến các khu vực nay là Cát Lâm và Cát Long Giang, cũng như các khu vực lân cận của Nội Mông, một hệ thống được gọi là Liễu điều biên (柳條邊) với các mương và kè trên trồng cây liễu đã được xây dựng vào khoảng từ 1638- 1672. Ranh giới này vây quanh khu vực trung tâm nông nghiệp của Phụng Thiên, chạy qua hầu hết các khu vực nằm bên ngoài bức tường Liêu Đông thời Minh trước đây, hoặc tái sử dụng nó, và tách biệt khu vực đó với các khu rừng của người Mãn ở đông bắc và các thảo nguyên của người Mông Cổ ở tây bắc.

Sau đó, triều đình Nhà Thanh đã cố gắng ngăn chặn dòng người nhập cư đến Phụng Thiên và thậm chí còn bắt một số người định cư trở về bản quán. Ví dụ như một chiếu chỉ vào năm 1704 đã trách tội những người Hán định cư trong thời gian gần đã không tuân thủ các chiếu chỉ bắt họ dời đi trước đó, và yêu cầu họ hoặc là phải hợp thức hóa hộ khẩu và gia nhập một đơn vị phòng thủ địa phương (保, bảo), hoặc sẽ phải rời khỏi Thịnh Kinh tướng quân và trở về bán quán trong 10 năm tới. Mười năm sau, một chiếu chỉ mới lại xuất hiện, nhắc nhở phải làm một điều gì đó với những người di cư bất hợp pháp. Dù thế nào đi nữa, chính sách hạn chế đã không đạt hiệu quả như mong muốn của triều đình ở Bắc Kinh, và dân số Thịnh Kinh đã tăng gấp đôi từ năm 1638 đến 1734.

Từ thập niên 1860, triều đình Nhà Thanh bắt đầu mở cửa khu vực cho những người Hán di cư, việc này được gọi là Sấm Quan Đông và người Hán đã nhanh chóng trở thành dân tộc chủ yếu trong khu vực. Đến thế kỷ XX, Nhà Thanh đã thiết lập tỉnh Phụng Thiên tại Liêu Ninh ngày nay. Thời Thanh, khu vực Triều Dương của tỉnh Liêu Ninh thuộc về minh Trác Tát Đồ (卓索图盟) của Nội Mông.

Trong Chiến tranh Thanh-Nhật 1894-1895, quân Nhật đã tấn công bán đảo Liêu Đông và Đan Đông. Ngày 21 tháng 11 năm 1894, quân Nhật đã chiếm được Lữ Thuận. Quân Nhật được cho là đã thảm sát hàng nghìn thường dân Trung Quốc trong một sự kiện gọi là Đại tàn sát Lữ Thuận. Theo Hòa ước Mã Quan ký ngày 17 tháng 4 năm 1895, Nhà Thanh nhượng lại bán đảo Liêu Đông cho Nhật Bản "vĩnh viễn". Tuy vậy, các nước phương Tây đã can thiệp buộc Nhật phải từ bỏ bán đảo Liêu Đông.

Tháng 3 năm 1898, Nga chính thức thuê khu vực cảng Lữ Thuận trong vòng 25 năm. Khu vực còn lại của bán đảo Liêu Đông được quy định là lãnh thổ trung lập, Trung Quốc không được cắt nhượng cho nước khác. Năm 1899, người Nga đã thành lập đô thị Dal'niy ở phía bắc căn cứ hải quân Lữ Thuận. Người Nga đã hoàn thành một tuyến đường sắt nối từ Cáp Nhĩ Tân đến cảng Lữ Thuận vào năm 1903, nó được gọi là đường sắt Nam Mãn.

Khi Nhật Bản và đế quốc Nga giao chiến trong chiến tranh Nga-Nhật 1904-1905, đã có nhiều trận chiến quan trọng diễn ra tại Phụng Thiên, bao gồm Hải chiến cảng Lữ Thuận và Trận Phụng Thiên, hai đế quốc này đã huy động một lực lượng hùng hậu chưa từng có trong lịch sử chiến tranh của tỉnh Liêu Ninh. Do giành được thắng lợi, Nhật Bản thế chân Nga kiểm soát khu vực cảng Lữ Thuận và toàn bộ tuyến đường sắt Nam Mãn trên địa phận tỉnh Liêu Ninh.

Năm 1912-nay(Cộng hòa)
Ngày 12/2/1912, hoàng đế nhà Thanh thoái vị và Đế quốc Đại Thanh tại Trung Quốc sụp đổ trước sức ép lớn của cuộc Cách mạng Tân hợi 1911 do người Hán tổ chức từ Miền Nam; tỉnh Liêu Ninh được bàn giao cho Trung Hoa Dân Quốc quản lý sau khi Chính phủ Mãn Châu bị tiêu diệt, tuy nhiên thì để Mãn Thanh sụp đổ thì chính quyền lại giao ở trong tay Viên Thế Khải trong 1
không khí hòa bình nên tỉnh Liêu Ninh do chính quyền quân phiệt Bắc Dương ở tại Thủ đô Bắc Kinh của một cựu thần Đại Thanh là Viên Thế Khải đi cai trị trước khi nước Trung Quốc chuyển sang thành chế độ quân phiệt cắt cứ khoảng năm 1916.

Theo Nhị thập nhất điều (二十一條) ký kết giữa chính phủ Trung Hoa Dân Quốc và Nhật Bản, Nhật Bản được thuê Quan Đông trong vòng 99 năm, hết hạn vào năm 1997 (Nhưng Nhật mất nó năm 1945).

Năm 1929, Trung Hoa Dân Quốc đã đổi tỉnh Phụng Thiên thành tỉnh Liêu Ninh. Tên gọi Liêu Ninh cũng ra đời từ đó, và có ý nghĩa là "Liêu Hà vĩnh viễn an ninh". Tỉnh lị tỉnh Liêu Ninh đặt tại Thẩm Dương, toàn tỉnh có 59 huyện.

Trong thời kỳ Dân Quốc quân phiệt, Liêu Ninh nằm dưới quyền cai quản của Phụng hệ quân phiệt do Trương Tác Lâm và con trai Trương Học Lương đứng đầu. Từ năm 1928, ông Trương Học Lương đã tuyên bố ly khai Chính phủ Bắc Dương, quy phục chính phủ Trung ương Nam Kinh của Tưởng Giới Thạch (Là Đảng viên Quốc dân Đảng và học trò Tôn Văn).

Sau sự biến Mãn Châu, tỉnh Liêu Ninh nằm dưới sự quản lý của chế độ Mãn Châu Quốc do Nhật Bản thành lập nên, đứng đầu Mãn Châu Quốc là ngài cựu hoàng đế Phổ Nghi của Nhà Thanh, tỉnh Liêu Ninh lại được đổi thành tỉnh Phụng Thiên. Năm 1934, chế độ Mãn Châu Quốc đã phân tỉnh Phụng Thiên thành ba tỉnh An Đông, Phụng Thiên và Cẩm Châu, riêng Quan Đông vẫn thuộc về Nhật Bản. Đến năm 1939, tỉnh An Đông được chia thành tỉnh An Đông và tỉnh Thông Hóa. Đến năm 1941, tỉnh Phụng Thiên được chia thành tỉnh Phụng Thiên và tỉnh Tứ Bình.

Trong Chiến dịch Mãn Châu (1945), Hồng quân Liên Xô đã đánh bại đạo quân Quan Đông của Nhật Bản. Quân đội Liên Xô chiếm đóng Quân cảng Lữ Thuận, đến năm 1950 thì trao trả lại cho bên Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa của Đảng Cộng sản. Cùng với sự tan rã của Đạo quân Quan Đông, quân đội và chính quyền bù nhìn Mãn Châu Quốc cũng sụp đổ. Từ năm 1946 đến 1948, trên một triệu người Nhật ở vùng Đông Bắc Trung Quốc đã được các tàu Hoa Kỳ hồi hương về Nhật Bản từ Hồ Lô Đảo(Trung Quốc) sau khi Nhật thua.

Sau năm 1945, một chính phủ Quốc dân lại đổi tỉnh Phụng Thiên thành tỉnh Liêu Ninh. Năm 1947, chính phủ lập hiến Quốc dân phân khu vực Đông Bắc thành 9 tỉnh, trên địa phận Liêu Ninh ngày nay có ba tỉnh: Liêu Ninh (tỉnh lị tại Thẩm Dương), Liêu Bắc (tỉnh lị tại Liêu Nguyên) và An Đông. Từ năm 1947, chính quyền hiến chính Quốc dân thăng Thẩm Dương thành một trực hạt thị.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Trung Quốc lại nổ ra nội chiến. Chiến dịch Liêu Thẩm (辽沈战役) diễn ra trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh là một trong ba chiến dịch lớn cuối cùng của cuộc chiến này. Khi đó 550.000 Quốc quân đã chiến đầu với 700.000 Giải phóng quân (Cộng sản). Sau khi Thẩm Dương thất thủ, lực lượng Quốc Dân đảng ở Cẩm Tây đã rút lui về khu vực vùng lãnh thổ Trung Nguyên bằng đường biển.

Sau khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Cộng)thành lập, địa bàn tỉnh Liêu Ninh ngày nay phân thuộc hai tỉnh Liêu Đông (tỉnh lị đặt tại An Đông) và Liêu Tây (tỉnh lị đặt tại Cẩm Châu), cùng với năm trực hạt thị là Lữ Đại, Thẩm Dương, An Sơn, Phủ Thuận và Bản Khê. Đến năm 1954, các địa phương này hợp nhất lại thành tỉnh Liêu Ninh với tỉnh lị đặt tại Thẩm Dương. Triều Dương và 6 huyện của tỉnh Nhiệt Hà cũng được sáp nhập vào tỉnh Liêu Ninh năm 1955. Trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa (Cuộc Cách mạng mà rất chi là khủng khiếp), năm 1969, minh Chiêu Ô Đạt của Nội Mông đã được sáp nhập vào tỉnh Liêu Ninh, song sau đó đã phục hồi lại như cũ. Năm 1981, thành phố Lữ Đại được đổi tên thành Đại Liên, Lữ Thuận trở thành khu Lữ Thuận của thành phố Đại Liên.

Vùng Đông Bắc Trung Quốc trong đó có tỉnh Liêu Ninh từng là trái tim công nghiệp nặng của Trung Quốc, tuy nhiên, sau cải cách mở cửa, nền công nghiệp của vùng đã tụt hậu so với vùng ven biển phía đông Trung Quốc, vì thế chính quyền Trung Quốc đã phải đề ra kế hoạch Chấn hưng vùng công nghiệp cũ Đông Bắc (振兴东北老工业基地). Ngoài ra,tỉnh lỵ Liêu Ninh cũng nằm trong vành đai kinh tế Bột Hải, một trong ba vành đai kinh tế chủ yếu của bên Trung Quốc.

Địa lý

Tỉnh Liêu Ninh nằm ở phía nam của khu vực Đông Bắc Trung Quốc, có tọa độ giới hạn từ 118°53' đến 125°46' kinh Đông và từ 38°43' đến 43°26' vĩ Bắc. Liêu Ninh giáp với Hoàng Hải và Bột Hải ở phía nam, bán đảo Liêu Đông nằm giữa hai biển này. Vịnh Liêu Đông của Bột Hải nằm ở phía tây bán đảo Liêu Đông, còn ở phía đông bán đảo này là vịnh Triều Tiên của Hoàng Hải. Hoàng Hải và Bột Hải thông nhau qua eo biển Bột Hải, bên kia eo biển là bán đảo Sơn Đông. Liêu Ninh giáp với tỉnh Hà Bắc ở phía tây nam, giáp với khu tự trị Nội Mông Cổ ở phía tây bắc, giáp với tỉnh Cát Lâm ở phía đông bắc, giáp với Triều Tiên (tỉnh Pyongan Bắc và một phần tỉnh Chagang) ở phía đông nam qua Áp Lục Giang.

Tỉnh Liêu Ninh có tổng diện tích 148.000 km², chiếm khoảng 1,5% diện tích Trung Quốc. Trong đó, các vùng sơn địa rộng 88.000 km², tức 59,5% diện tích của tỉnh; các vùng bình địa rộng 48.000 km², tức chiếm 32,4% diện tích của tỉnh; vùng mặt nước và các khu vực khác rộng 12.000 km², chiếm 8,1% diện tích của tỉnh. Địa hình tỉnh Liêu Ninh nói chung thấp dần từ bốn phía về vùng trung tâm, hình thành một hình móng ngựa nghiêng về phía Bột Hải. Hai bên Liêu Đông và Liêu Tây có các đồi núi cao tương ứng 800 mét và 500 mét so với mực nước biển; vùng trung bộ là đồng bằng Liêu Hà có độ cao bình quân 200 mét so với mực nước biển. Khu vực Liêu Tây nằm ven Bột Hải là vùng đồng bằng ven biển, còn được gọi là hành lang Liêu Tây (辽西走廊).

Sông
Trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh có 441 con sông lớn và nhỏ, với tổng chiều dài 20.140 km. Trong đó, có 17 sông có diện tích lưu vực trên 5000 km² và 31 sông có diện tích lưu vực từ 1000–5000 km². Liêu Hà là sông lớn nhất tỉnh Liêu Ninh và cũng là một trong các sông quan trọng nhất tại Trung Quốc. Một số chi lưu của Lưu Hà trên địa bàn Liêu Ninh có Đông Liêu Hà, Tây Liêu Hà (gồm Lão Cáp Hà (老哈河) chảy từ Liêu Ninh sang Nội Mông), Hồn Hà, Thái Tử Hà, Nhiễu Dương Hà (绕阳河), Dưỡng Tức Mục Hà (养息牧河), Liễu Hà (柳河), Tú Thủy Hà (秀水河). Tuy nhiên, từ năm 1958, do sự can thiệp của con người, Liêu Hà đã đổi dòng, đổ ra biển theo dòng chảy của Song Đài Tử Hà ở Bàn Cẩm; Thái Tử Hà và Hồn Hà đã trở thành một hệ thống sông độc lập, vẫn chảy ra biển theo dòng chảy cũ của Liêu Hà ở Dinh Khẩu, gọi là Đại Liêu Hà. Áp Lục Giang ở biên giới với Triều Tiên là sông lớn thứ hai của Liêu Ninh, tuy nhiên, các cù lao ở cửa sông mặc dù nằm gần bờ Liêu Ninh hơn song lại tạo thành huyện Sindo của Triều Tiên. Áp Lục Giang chảy 200 km trên địa phận Liêu Ninh, 16.600 km² lưu vực của Áp Lục Giang nằm trên địa phận Liêu Ninh. Đoạn Liêu Hà chảy trên địa phận Liêu Ninh dài khoảng 480 km với diện tích lưu vực khoảng 69.200 km² (46,76% diện tích toàn tỉnh). Các sông của Liêu Ninh có đặc điểm là chảy từ ba hướng đông, tây và bắc hướng đến trung nam bộ rồi đổ vào biển. Đặc điểm thủy văn của các sông trong tỉnh là: dòng chảy êm đềm, hàm lượng phù sa cao, lưu lượng phân bố không đồng đều trong năm, có thể xảy ra lũ lụt. Các sông ở đông bộ Liêu Ninh có nước chảy nhanh, lòng sông hẹp, thích hợp phát triển thủy điện vừa và nhỏ. Đại Lăng Hà (大凌河) và Tiểu Lăng Hà (小凌河) là hai sông chính ở Liêu Tây và đều đổ ra vịnh Liêu Đông tại địa phận Cẩm Châu. Đại Lăng Hà có tổng chiều dài 397 km với diện tích lưu vực 23.500 km² (85% lưu vực thuộc tỉnh Liêu Ninh). Tiểu Lăng Hà có tổng chiều dài 206 km, diện tích lưu vực 5.475 km². Sông lớn thứ ba ở Liêu Tây là Lục Cổ Hà (六股河) tại Hồ Lô Đảo với tổng chiều dài 148,8 km.

Núi
Các dãy núi trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh nằm ở hai phía đông và tây. Ở đông bộ tỉnh Liêu Ninh là hai nhánh liên tục của dãy núi Trường Bạch là Cáp Đạt Lĩnh (哈达岭) và Long Cương Sơn (龙岗山), chạy theo chiều bắc-nam với độ cao trong khoảng từ 500-800 mét so với mực nước biển. Đỉnh núi cao nhất của tỉnh Liêu Ninh là Hoa Bột Tử Sơn (花脖子山) ở đông bộ với cao độ tối đa là 1.336 mét.

Các dãy núi ở tây bộ Liêu Ninh được cấu thành khi vùng cao nguyên Mông Cổ chuyển tiếp xuống đồng bằng Liêu Hà, độ cao trong khoảng 300-1000 mét trên mực nước biển, các dãy núi chú yếu bao gồm Nỗ Lỗ Nhi Hổ Sơn (努鲁儿虎山), Tùng Lĩnh (松岭), Hắc Sơn (黑山) và Y Vu Lư Sơn (医巫闾山).

Biển
Thềm lục địa của tỉnh Liêu Ninh có diện tích khoảng 150.000 km², trong đó vùng biển gần bờ có diện tích 64.000 km². Diện tích vùng bãi cạn ven biển là 2.070 km². Đường bờ biển của tỉnh Liêu Ninh kéo dài từ cửa sông Áp Lục đến Lão Long Đầu (老龙头), tức điểm được xem là bắt đầu của Vạn Lý Trường Thành thuộc huyện Tuy Trung có tổng chiều dài 2.292,4 km, chiếm 12% tổng chiều dài đường bờ biển của Trung Quốc. Vùng Bột Hải thuộc tỉnh Liêu Ninh có độ sâu tối đa là 32 mét, nhiệt độ nước biển có thể xuống dưới -1 °C vào mùa đông, độ mặn là 30‰. Vùng Hoàng Hải thuộc tỉnh Liêu Ninh có độ sâu bình quân là 38 mét, nhiệt độ nước biển trên 0 °C vào mùa đông, độ mặn là 32‰.

Đảo
Toàn tỉnh Liêu Ninh có 266 hải đảo với tổng diện tích là 191,5 km², chiều dài đường bờ biển của các hải đảo này là 627,6 km. Các hải đảo chủ yếu của tỉnh Liêu Ninh gồm quần đảo Ngoại Trường Sơn (外长山列岛), quần đảo Lý Trường Sơn (里长山列岛), quần đảo Thạch Thành (石城列岛) đều ở phía đông của bán đảo Liêu Đông và hình thành huyện Trường Hải của Đại Liên, đảo Đại Lộc (大鹿岛) thuộc Đan Đông, đảo Cúc Hoa (菊花岛) trên vịnh Liêu Đông thuộc Hưng Thành, đảo Trường Hưng (长兴岛) ở tây nam bán đảo Liêu Đông là đảo lớn nhất nằm ở phía bắc lưu vực Trường Giang của Trung Quốc và cũng là một trong các đảo lớn nhất của Trung Quốc.

Khí hậu
Tỉnh Liêu Ninh có khí hậu ôn đới lục địa gió mùa, bốn mùa rõ rệt. Vào mùa đông, chủ yếu là gió tây bắc với nhiệt độ lạnh giá kéo dài. Mùa hè có gió đông nam, nhiệt độ nóng và có nhiều mưa. Mùa xuân ít mưa và có nhiều gió. Mùa thu có nhiều nắng và chỉ kéo dài trong khoảng thời gian ngắn. Lượng bức xạ Mặt Trời hàng năm trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh là từ 100-200 Ca-lo/cm², số giờ nắng trong năm dao động từ 2.100-2.900 giờ. Tính trung bình trong 30 năm từ 1971-2000, lượng giáng thủy hàng năm của Liêu Ninh là từ 439–1051 mm và mỗi năm có từ 131-223 ngày không có sương giá. Liêu Ninh cũng phải hứng chịu thiên tai bão cát.

Sinh vật
Tỉnh Liêu Ninh có 827 loài động vật thuộc 492 chi, 210 họ, 62 bộ và 7 lớp. Trong đó có 6 loài được bảo hộ cấp một quốc gia, 68 loài được bảo hộ cấp hai quốc gia và 107 loài được bảo hộ cấp ba quốc gia. Các loài động vật có giá trị lớn về mặt khoa học và kinh tế trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh có hạc trắng, sếu Nhật Bản, Agkistrodon halys (một loài rắn độc), Onychodactylus fischeri (một loài kỳ giông), hải cẩu, cá heo.. Tỉnh Liêu Ninh có hơn 400 loài chim, chiếm 31% số loài chim tại Trung Quốc. Người ta cũng đã phát hiện được hóa thạch của các loài sinh vật từ thời tiền sử như Sinosauropteryx, Repenomamus hay Sinornithosaurus trên địa bàn Liêu Ninh.

Vùng nước ven biển của tỉnh Liêu Ninh có tài nguyên sinh vật phong phú với hơn 520 loài. Trong đó có 107 loài sinh vật phù du; 208 loài sinh vật đáy (benthos), chủ yếu là nghêu, sò, bào ngư, cầu gai, hàu, hải sâm, điệp; 137 loài sinh vật trôi (Nekton), bao gồm động vật chân đầu và động vật có vú, trong đó có hơn 70 loài có giá trị kinh tế như Larimichthys polyactis (tiểu hoàng ngư), Larimichthys crocea (đại hoàng ngư), cá bố, cá thu, cá tuyết, cá chim trắng. Vùng thủy vực nội lục của tỉnh Liêu Ninh có 119 loài thủy sản, trong đó có 97 loài cá nước ngọt. Các loài thủy sản nước ngọt có giá trị kinh tế cao phải kể đến như cá chép, cá vàng (Carassius auratus auratus), Oreochromis mossambicus (một loại cá trê), cá mè trắng, cá mè hoa, cá trắm đen, cá hồi vân, cá chạch (Misgurnus anguillicaudatus) và cá học (Hypomesus olidus).

Về thực vật, tỉnh Liêu Ninh có trên 2.200 loài thuộc 161 chi, trong đó có trên 1.300 loài có giá trị về mặt kinh tế. Liêu Ninh có trên 830 loài có thể sử dụng để sản xuất dược phẩm như nhân sâm (Panax ginseng), tế tân (Asarum sieboldii), ngũ vị tử (Fructus Schisandrae Chinensis), đảng sâm (Codonopsis pilosula), thiên ma (Gastrodia elata), long đảm (Gentiana scabra). Có hơn 70 loài có quả dại hay có chứa tinh bột như sơn bồ đảo (Vitis amurensis), mi hầu đào (Actinidia deliciosa), sơn tra, sơn lê (Pyrus ussuriensis Maxim). Có 89 loài cây lấy tinh dầu thơm, như nguyệt kiến thảo (Oenothera erythrosepala Borb), bạc hà, tường vi (Rosa multiflora). Có 149 loại cây lấy dầu như thông (lấy từ hạt thông), ké đầu ngựa.

Dân cư

Tính đến cuối 2007, tổng nhân khẩu của tỉnh Liêu Ninh là 42.317.000 người, trong năm, số người được sinh ra là 348.000 người, tỷ suất sinh đạt 8,2‰, số người tử vong là 245.000 người, tỷ suất tử vong đạt 5,8‰. Tính đến cuối năm 2009, số người trên 60 tuổi của tỉnh Liêu Ninh chiếm 14,93% tổng nhân khẩu. Năm 2009, tuổi thọ cư dân đô thị của tỉnh Liêu Ninh là 76,69 tuổi, tuổi thọ của cư dân nông thôn trong tỉnh là 73,96 tuổi, tuổi thọ bình quân chung là 75,35 tuổi. Năm 2008, chỉ số phát triển con người (HDI) của tỉnh Liêu Ninh là 0,835.

Liêu Ninh là một trong các tỉnh có số nhân khẩu dân tộc thiểu số lớn tại Trung Quốc. Bên cạnh người Hán chiếm đa số, tỉnh Liêu Ninh còn có người Mãn, người Mông Cổ, người Hồi, người Triều Tiên và người Tích Bá cùng 51 dân tộc khác sinh sống. Theo số liệu năm 2007, tỉnh Liêu Ninh có khoảng 6,7 triệu người dân tộc thiểu số, đứng thứ 5 tại Trung Quốc và chiếm 16,02% tổng dân số toàn tỉnh. Toàn tỉnh Liêu Ninh có 8 huyện tự trị dân tộc, trong đó có 6 huyện tự trị dân tộc Mãn là Tân Tân, Tụ Nham, Thanh Nguyên, Bản Khê, Hoàn Nhân, Khoan Điện, 2 huyện tự trị dân tộc Mông Cổ là Khách Lạt Thấm Tả Dực và Phụ Tân. Ngoài ra, tỉnh Liêu Ninh còn có hai huyện được hưởng chính sách đãi ngộ cho huyện tự trị dân tộc là Phượng Thành và Bắc Trấn. 8 huyện tự trị dân tộc có tổng diện tích là 34.300 km², chiếm 23,3% diện tích của tỉnh Liêu Ninh. Các dân tộc thiểu số chiếm 54,3% tổng dân số của 8 huyện tự trị của tỉnh Liêu Ninh. Tỉnh Liêu Ninh còn có 77 hương dân tộc.

Khu vực Đại Liên và Đan Đông của tỉnh Liêu Ninh nói Quan thoại Giao-Liêu giống như ở khu vực bán đảo Sơn Đông tại tỉnh Sơn Đông. Khu vực còn lại của tỉnh Liêu Ninh nói Quan thoại Đông Bắc.

Phân chia các đơn vị hành chính

Liêu Ninh được chia ra làm 14 địa cấp thị:

Các địa cấp thị này lại được chia thành 100 đơn vị cấp huyện (17 thành phố cấp huyện), 19 huyện, 8 huyện tự trị và 56 quận và được chia thành 1511 cấp hương (613 trấn), 310 hương, 77 bản và 520 nhai biện xứ.

Kinh tế
Liêu Ninh là nền kinh tế lớn nhất Đông Bắc Trung Quốc. Năm 2011, tổng GDP của tỉnh Liêu Ninh là 2.202,59 tỉ NDT, theo giá cả so sánh thì đạt mức tăng trưởng 12,1% so với năm trước, GDP bình quân đầu người đạt 50.299 NDT. Trong đó, khu vực một đạt giá trị 191,56 tỉ NDT, khu vực hai đạt giá trị 1.215,07 tỉ NDT và khu vực ba đạt giá trị 795,96 tỉ NDT. Tỷ lệ giữa ba khu vực của nền kinh tế là 8,7:55,2:36,1.

Tổng giá trị các ngành nông-lâm-mục-ngư nghiệp của tỉnh Cát Lâm vào năm 2011 là 191,56 tỉ NDT. Trong đó, ngành trồng trọt đạt giá trị 78,97 tỉ NDT, ngành lâm nghiệp đạt giá trị 6,27 tỉ NDT, ngành chăn nuôi đạt giá trị 61,45 tỉ NDT và ngành ngư nghiệp đạt giá trị 36,53 tỉ NDT. Năm 2011, tổng sản lượng lương thực của tỉnh Liêu Ninh là 20.355.000 tấn, tổng sản lượng rau xanh và quả của tỉnh trong năm này lần lượt là 28.325.000 tấn và 8.112.000 tấn. Diện tích đất canh tác của tỉnh Liêu Ninh là 4.092.900 ha, chiếm 27,65% diện tích toàn tỉnh, trong đó có khoảng trên dưới 80% phân bố tại khu vực đồng bằng trung bộ Liêu Ninh và vùng đồi cùng thung lũng phía bắc Liêu Tây. Theo số liệu năm 2000, toàn tỉnh Liêu Ninh có 6.344.000 đất sử dụng cho mục đích lâm nghiệp, chủ yếu phân bố ở đông bộ tỉnh, trong đó có 4.641.000 ha đất rừng (gồm 1.514.000 ha rừng kinh tế). Tỉnh Liêu Ninh có 350.100 ha diện tích đồng cỏ, chủ yếu phân bố tại tây bắc bộ, tạo điều kiện để phát triển ngành chăn nuôi gia súc. Năm 2011, sản lượng thịt lợn, bò, cừu và gia cầm của tỉnh Liêu Ninh là 4.010.000 tấn; sản lượng trứng gia cầm đạt 2.774.000 tấn, và sản lượng sữa bò đạt 1.245.000 tấn. Tỉnh Liêu Ninh có tiềm năng về thủy hải sản, sản lượng thủy hải sản cấp hai vùng biển ven bờ đạt 3,2 triệu tấn, sản lượng thủy hải sản tiềm năng tại vùng ven biển là 1,5 triệu tấn, sản lượng thủy hải sản tiềm năng ở vùng biển sâi là 700 nghìn tấn. Năm 2011, sản lượng thủy sản (không bao gồm sản lượng viễn dương) của tỉnh Liêu Ninh là 4.354.000 tấn, trong đó sản lượng thủy sản nước ngọt là 857.000 tấn, sản lượng đánh bắt thủy sản tại hải dương là 1.062.000 tấn, sản lượng nuôi trồng thủy sản tại hải dương là 2.435.000 tấn.

Liêu Ninh là một khu vực công nghiệp quan trọng của Trung Quốc. Bốn ngành công nghiệp trụ cột của tỉnh Liêu Ninh là hóa dầu, luyện kim, thông tin điện tử và máy móc. Năm 2011, giá trị ngành công nghiệp và xây dựng của tỉnh Liêu Ninh đạt 1,07 nghìn tỉ NDT, theo giá cả so sánh thì đạt mức tăng trưởng 14,3% so với năm trước. Trong đó ngành công nghiệp chế tạo chiếm tỷ trọng 31,8% trong tổng giá trị công nghiệp của tỉnh Liêu Ninh, các sản phẩm chủ yếu của ngành công nghiệp chế tạo của tỉnh Liêu Ninh là thiết bị thông dụng, thiết bị chuyên dụng, thiết bị giao thông vận tải, máy điện, thiết bị thông tin, máy tính, và các thiết bị điện tử khác, chế phẩm kim loại, dụng cụ. Trong lĩnh vực chế biến nông sản, bên cạnh lĩnh vực chế biến thực phẩm còn có sản xuất thuốc lá, sản xuất đồ uống.

Tính đến năm 2007, người ta đã phát hiện được 110 loại khoáng sản trên địa phàn tỉnh Liêu Ninh, trong đó đã xác định được trữ lượng của 79 loại. Liêu Ninh đứng số một tại Trung Quốc về trữ lượng quặng sắt, quặng Bo, quặng Magnesite; đứng thứ hai về trữ lượng kim cương, tan, ngọc thạch. Năm 2007, trữ lượng dầu và khí thiên nhiên của mỏ Liêu Hà chiếm 6,4% và 0,7% trữ lượng của toàn Trung Quốc.

Năm 2018, Liêu Ninh là tỉnh đông thứ mười bốn về số dân, đứng thứ mười bốn về kinh tế Trung Quốc với 43,7 triệu dân, tương đương với Algérie và GDP đạt 2.532 tỉ NDT (382,6 tỉ USD) tương ứng với Cộng hòa Nam Phi. Năm 2015, GDP Liêu Ninh đạt 2.867 tỉ NDT (460,3 tỉ USD), GDP đạt 466 tỷ USD năm 2014, hai năm Lý Hi là Tỉnh trưởng Chính phủ Nhân dân tỉnh Liêu Ninh. Tỉnh Liêu Ninh, khu Đông Bắc Trung Quốc từng là trái tim công nghiệp của Trung Quốc, từng đạt mức kinh tế cao nhưng trong những năm gần đây có sự chững lại, giảm sút về kinh tế hạng 7/31 đơn vị hành chính Trung Quốc (đại lục) năm 2010. Tỉnh Liêu Ninh rất giàu tài nguyên khoáng sản. Hầu hết các quặng sắt của Liêu Ninh tập trung ở một khu vực hình tam giác ở phía nam Thẩm Dương. Những quặng này thường dễ khai thác nhưng chất lượng tương đối kém, các quặng chất lượng cao nằm ở phía đông bắc của tỉnh. Các loại tài nguyên được khai thác dưới thời Nhật Bản đóng chiếm và được chú trọng mở rộng từ khi Trung Hoa ra đời. Ngoài việc sử dụng làm nhiên liệu, nấu chảy, than đá được sử dụng ở Liêu Ninh để sản xuất dầu mỏ tổng hợp. Nhờ vào lực khoáng sản lớn cũng như chú trọng vào công nghiệp khai thác, từ lâu Liêu Ninh đạt tốc độ cao về công nghiệp. Tuy nhiên bởi những năm khó khăn ở thập niên 2010 – 2020, Liêu Ninh gặp vấn đề và Trung ương điều chỉnh phương hướng và phương án cho cả ba tỉnh Đông Bắc, tập trung vào lĩnh vực kinh tế công nghệ cao toàn khu vực, hướng nhanh vào cấp độ thế giới.

Văn hóa

Viện Kinh kịch Thẩm Dương và viện Kinh kịch Đại Liên nằm trong số các viện và đoàn Kinh kịch trọng điểm tại Trung Quốc. "Nam Kỳ bắc Mã quan ngoại đường", "Thẩm Dương đường" là những trường phái Kinh kịch trọng yếu. Bình kịch (评剧) bắt nguồn từ Đường Sơn thuộc tỉnh Hà Bắc cũng là một loại hình hí kịch phổ biến tại Liêu Ninh, trong đó có ba trường phái lớn bắt nguồn từ Thẩm Dương: Hàn Thiểu Vân (韩少云) sáng lập ra Liễu Hàn phái, Hoa Thục Lan (花淑兰) sáng lập ra Liễu Hoa phái, Tiểu Tuấn Đình (筱俊亭) sáng lập ra Liễu Tiểu phái. Nhị nhân chuyển (二人转) là một loại hình nghệ thuật dựa trên các điệu ca dân gian ở vùng Đông Bắc Trung Quốc, hấp thụ nghệ thuật Liên hoa lạc (莲花落) của Hà Bắc, thêm vào vũ đạo, dáng bộ. Tại Liêu Ninh, các đoàn biểu diễn Nhị nhân chuyển nổi tiếng có đoàn Nghệ thuật Dân gian Thiết Lĩnh, tại Thẩm Dương có đại lão đài Lưu Lão Căn. Liêu Nam hí (辽南戏) là một thể loại tuồng địa phương tại tỉnh Liêu Ninh, hình thành từ huyện Cái. Sau năm 1949, loại hình này phát triển thành một thể loại kịch tuồng mới, đến năm 1961 thì được định danh là Liêu Nam hí. Tại Liêu Ninh cũng tồn tại loại kịch Tương thanh (相声). Trên bản đồ của nghệ thuật Tương thanh Trung Quốc, Thẩm Dương chỉ đứng sau Bắc Kinh và Thiên Tân.

Một số đoàn âm nhạc nổi tiếng trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh là viện Ca kịch Liêu Ninh (辽宁歌剧院), nhạc đoàn Giao hưởng Liêu Ninh (辽宁交响乐团), nhạc đoàn ái nhạc Thẩm Dương (沈阳爱乐乐团), nhạc đoàn Dân tộc Liêu Ninh (辽宁民族乐团), nhạc đoàn ái nhạc Đại Liên (大连爱乐乐团).

Vũ đoàn Ba-lê Liêu Ninh (辽宁芭蕾舞团) được thành lập vào năm 1980, đương thời là một trong ba vũ đoàn Ba-lê lớn nhất Trung Quốc, cùng với Trung ương và Thượng Hải.

Ẩm thực Liêu Ninh (辽菜) được hình thành từ đầu thời Nhà Thanh, dựa trên cơ sở ẩm thực Sơn Đông và ẩm thực quan phủ, kết hợp các đặc điểm địa lý và thói quen ăn uống của người địa phương. Ẩm thực Liêu Ninh chú trọng vào cách cắt, cách múc và cách dùng lửa.

Du lịch

Liêu Ninh là một tỉnh có nhiều văn vật tại Trung Quốc, tính đến năm 2007 thì toàn tỉnh có trên 11.300 văn vật cổ. Cũng tính đến năm này, tỉnh Liêu Ninh có 53 văn vật được bảo hộ trọng điểm cấp quốc gia và 296 văn vật được bảo hộ trọng điểm cấp tỉnh. Đến năm 2007, Liêu Ninh có 9 khu phong cảnh danh thắng cấp quốc gia và 14 khu phong cảnh danh thắng cấp tỉnh. Trong những năm gần đây, Liêu Ninh còn đưa vào các sản phẩm du lịch mới lạ như đi xe lửa hơi nước, du lịch phục hồi sức khỏe, du lịch phỏng cổ và du lịch thương vụ. Lễ hội Phục trang Đại Liên (大连国际服装节) cũng thu hút nhiều du khách trong và ngoài nước. Tính đến cuối năm 2011, tỉnh Liêu Ninh có 235 khu du lịch cấp A quốc gia, trong đó có 3 khu du lịch cấp 5A. Toàn năm 2011, tỉnh Liêu Ninh đã tiếp đón trên 329 triệu lượt du khách trong và ngoài nước, trong đó có trên 325,6 triệu lượt khách nội địa, 659 nghìn khách Hồng Kông, Ma Cao và Đài Loan cùng 3,44 triệu lượt khách nước ngoài nhập cảnh.

Cố cung Thẩm Dương là cung điện của các hoàng đế Nhà Thanh trước khi họ chinh phục được Trung Nguyên và thiên đô về Bắc Kinh. Mặc dù không lớn và nổi tiếng bằng Tử Cấm thành tại Bắc Kinh, song Cố cung Thẩm Dương là đại diện cho kiến trúc cung điện đương thời, và đã được liệt vào danh sách Di sản thế giới của UNESCO với vị thế là một bộ phận của "Các cung điện Hoàng gia của Nhà Minh và Nhà Thanh tại Bắc Kinh và Thẩm Dương".

Bên cạnh đó, Liêu Ninh còn có ba lăng mộ hoàng đế của Nhà Thanh, gọi là Thịnh Kinh tam lăng (盛京三陵): Thanh Phúc lăng (清福陵) tại Thẩm Dương-lăng mộ của Nỗ Nhĩ Cáp Xích, Thanh Chiêu lăng (清昭陵) tại Thẩm Dương-lăng mộ của Hoàng Thái Cực, Thanh Vĩnh lăng (清永陵) tại Phủ Thuận-lăng mộ của tổ tiên Nỗ Nhĩ Cáp Xích. Ba lăng mộ này là một phần của quần thể Lăng tẩm hoàng gia Minh-Thanh, một di sản thế giới của UNESCO.

Ngũ Nữ sơn thành (五女山), nơi khai sinh của vương quốc Cao Câu Ly, nay thuộc địa phận huyện Hoàn Nhân của tỉnh Liêu Ninh. Ngũ Nữ sơn thành là một phần trong quần thể Kinh thành và lăng mộ Cao Câu Ly, cũng là một di sản thế giới của UNESCO.

Tại Bản Khê, có sản phẩm du lịch đi thuyền qua một thạch nhũ lớn trong hang động và sông ngầm. Ở An Sơn có An Sơn Phật ngọc uyển (鞍山玉佛苑). Ở Liêu Dương, một trong các thành phố có người cư trú liên tục cổ nhất tại Đông Bắc Trung Quốc, cũng có một số di tích lịch sử như Liêu Dương Bạch tháp (辽阳白塔) được xây dựng lại nhiều lần từ thời nhà Liêu đến thời Nhà Thanh. Thành phố cảng Đại Liên cũng là một điểm đến của ngành du lịch Liêu Ninh, thành phố có các bãi biển, khu nghỉ dưỡng, sở thú, hải sản, khu mua sắm, các kiến trúc từ thời thuộc Nga và thuộc Nhật cũng như tàu điện, một thứ hiếm thấy tại Trung Quốc. Đan Đông là thành phố biên giới giáp với Triều Tiên, từ đây người ta có thế trông thấy thành phố Sinuiju của Triều Tiên.

Giao thông

Đường sắt

Tỉnh Liêu Ninh có mật độ đường sắt đứng ở vị trí hàng đầu tại Trung Quốc, hệ thống đường sắt của tỉnh thuộc quyền quản lý của cục đường sắt Thẩm Dương. Tính đến năm 2011, tổng lý trình các tuyến đường sắt hoạt động trên địa bàn Liêu Ninh là 4.035 km. Năm 2011, hệ thống đường sắt của Liêu Ninh đã vận chuyển được trên 187 triệu tấn hàng hóa và trên 120 triệu lượt hành khách. Một số tuyến đường sắt trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh:
 Đường sắt Cáp-Đại (哈大铁路), trước đây là đường sắt Nam Mãn (南满铁路), do người Nga xây dựng từ cuối thế kỷ XIX-đầu thế kỷ XX, chạy từ Lữ Thuận Khẩu đến Cáp Nhĩ Tân thuộc tỉnh Hắc Long Giang.
 Đường sắt Thẩm-Sơn (沈山铁路), nối từ Thẩm Dương đến Sơn Hải quan thuộc tỉnh Hà Bắc.
 Đường sắt Thẩm-Đan (沈丹铁路), nối từ Thẩm Dương đến Đan Đông và nối với hệ thống đường sắt của Bắc Triều Tiên, là tuyến xuất khẩu chính của Trung Quốc sang Bắc Triều Tiên.
 Đường sắt Thẩm-Cát (沈吉铁路), nối từ Thẩm Dương đến thành phố Cát Lâm của tỉnh Cát Lâm.
 Đường sắt Cẩm-Thừa (锦承铁路), từ Cẩm Châu đến Thừa Đức của tỉnh Hà Bắc.
 Đường sắt Nguỵ Tháp (魏塔铁路), từng được gọi là đường sắt Liêu Tây, nay hầu như không hoạt động.

Ngày 1 tháng 12 năm 2012, tuyến đường sắt cao tốc Cáp Nhĩ Tân-Đại Liên (哈大客运专线, Cáp-Đạt vận chuyển chuyên tuyến) đã chính thức được đưa vào vận hành. Đây là tuyến đường sắt cao tốc nằm ở vùng vĩ độ cao giá lạnh đầu tiên của Trung Quốc và thế giới. Tuyến đường sắt cao tốc này dài 921 km với tốc độ tàu chạy theo thiết kế là 350 km/h, nối liền ba tỉnh Liêu Ninh, Cát Lâm và Hắc Long Giang.

Đường bộ
Đến cuối năm 2007, tổng lý trình các tuyến công lộ trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh là 103.228 km (không bao gồm các tuyến các thành phố quản lý), trong đó có 3.300 km công lộ cao tốc. Đến cuối năm, toàn tỉnh có gần 2,9 triệu xe ô tô cá nhân. Năm 2011, hệ thống công lộ của tỉnh Liêu Ninh đã vận chuyển được trên 1,5 tỉ tấn hàng hóa và hơn 860 triệu lượt hành khách.

Đường cao tốc Thẩm-Đại (沈大高速公路) bắt đầu từ Thẩm Dương ở phía bắc và trải dài đến Đại Liên ở phía nam với tổng chiều dài 400 km, là một trong những tuyến đường cao tốc đầu tiên tại Trung Quốc đại lục, bắt đầu thông xe từ năm 1986. Tuyến đường cao tốc này đi qua 5 thành thị công nghiệp lớn và trung bình của tỉnh là Thẩm Dương, Liêu Dương, An Sơn, Doanh Khẩu và Đại Liên, thông đến cảng Địa Liên, cảng Doanh Khẩu. Đường cao tốc Thẩm-Đan kéo dài từ Thẩm Dương đến Đan Đông với chiều dài toàn tuyến là 222 km. Một số tuyến đường cao tốc khác trên địa phận tỉnh Liêu Ninh: đường cao tốc Kinh-Thẩm (京沈高速公路), đường cao tốc Cẩm-Triều (锦朝高速公路), đường cao tốc Cẩm-Phụ (锦阜高速公路), đường cao tốc Đan-Đại (丹大高速铁路), đường cao tốc Đan-Hải (丹海高速公路), đường cao tốc Đan-Thông (丹通高速), đường cao tốc Hoàn-Vĩnh (桓永高速公路), đường cao tốc Trang-Cái (庄盖高速公路), đường cao tốc Thẩm-Cát (沈吉高速). Tính đến đầu tháng 10 năm 2010, có 97% số huyện và khu tại lục địa của tỉnh Liêu Ninh đã thông xe cao tốc.

Hàng không
Trên địa bàn tỉnh Liêu Ninh có sân bay quốc tế Đào Tiên Thẩm Dương, sân bay quốc tế Chu Thủy Tử Đại Liên, sân bay Đằng Ngao An Sơn (鞍山腾鳌机场), sân bay Lãng Đầu Đan Đông (丹东浪头机场), sân bay Tiểu Lĩnh Tử Cẩm Châu (锦州小岭子机场) và sân bay Triều Dương (朝阳机场). Năm 2011, các sân bay dân dụng tại Liêu Ninh đã thông qua 89.000 tấn hàng hóa và vận chuyển được trên 7,5 triệu lượt người. Đến cuối năm 2007, Liêu Ninh có các đường bay đến 33 thành phố quốc tế của Hàn Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Nga, Đức, Singapore và Hồng Kông và 50 tuyến bay nội địa.

Đường thủy
Năm 2011, hệ thống vận tải đường thủy của tỉnh Liêu Ninh đã vận chuyển được 116,32 triệu tấn hàng hóa và 5,49 triệu lượt hành khách. Trong số các cảng chủ yếu của tỉnh Liêu Ninh, cảng Đại Liên và cảng Doanh Khẩu là cảng cấp quốc gia và được liệt vào mười cảng lớn nhất Trung Quốc. Các cảng quan trọng khác là cảng Đan Đông, cảng Trang Hà, cảng Cẩm Châu, cảng Lữ Thuận Dương Đầu Oa.

Các trường đại học và cao đẳng

Chú thích

Liên kết ngoài

 中国辽宁 Chính quyền Liêu Ninh
 Bản đồ Liêu Ninh

Tỉnh Trung Quốc
Mãn Châu


title: Đo áp suất

text:
Nhiều kỹ thuật đã được phát triển cho các phép đo áp suất và chân không. Dụng cụ được sử dụng để đo áp suất được gọi là đồng hồ đo áp suất hoặc đồng hồ đo chân không hoặc áp kế.

Một "'áp kế"' cũng có thể được đề cập đến một dụng cụ đo áp suất, thường được giới hạn để đo áp suất gần đến khí quyển. Thuật ngữ "áp kế" thường được sử dụng để chỉ cụ thể để các dụng cụ cột chất lỏng thủy tĩnh.

Đo chân không được sử dụng để đo lường áp suất trong chân không mà được chia thành hai tiểu thể loại, chân không cao và thấp (và đôi khi chân không cực cao). Phạm vi áp suất áp dụng của một số kỹ thuật được dùng để đo chân không có sự chồng chéo lên nhau. Do đó, bằng cách kết hợp nhiều loại khác nhau của đánh giá, nó có thể để đo áp suất hệ thống liên tục từ 10 mbar xuống đến 10  -11  mbar.

Áp suất tuyệt đối, áp suất tương đối và chênh lệch áp suất - tham chiếu không
Mặc dù áp suất không có một số lượng tuyệt đối, các phép đo áp suất hàng ngày, chẳng hạn như đối với áp suất lốp, thường liên quan đến áp lực không khí xung quanh. Trong các trường hợp khác đo được thực hiện tương đối so với một máy hút bụi hoặc một số tài liệu tham khảo khác. Khi phân biệt giữa các tài liệu tham khảo không, các từ ngữ dưới đây được sử dụng:
Áp suất tuyệt đối là số không tham khảo đối với một chân không hoàn hảo, vì vậy nó là bằng nhau để đánh giá áp suất cộng với áp suất khí quyển.
Áp suất tương đối là số không tham chiếu chống lại áp suất không khí môi trường xung quanh, do đó, nó bằng áp suất tuyệt đối trừ áp suất khí quyển. Dấu hiệu tiêu cực thường bị bỏ qua.
Chênh lệch áp suất là sự khác biệt trong áp suất giữa hai điểm.

Các tài liệu tham khảo không được sử dụng thường được ngụ ý bởi bối cảnh, và những từ này được thêm vào chỉ khi làm rõ là cần thiết. áp suất lốp và huyết áp được đánh giá áp suất theo quy ước, trong khi áp suất khí quyển, áp lực chân không sâu, và áp suất độ cao phải được tuyệt đối. Các chênh lệch áp suất thường được sử dụng trong các hệ thống quá trình công nghiệp. Đồng hồ đo chênh lệch áp suất có hai cổng đầu vào, kết nối với một trong những khối lượng có áp suất là để được theo dõi. Trong thực tế, như đánh giá thực hiện các hoạt động toán học của phép trừ thông qua các phương tiện cơ khí, sự cần thiết của một nhà điều hành hoặc hệ thống kiểm soát để xem hai đồng hồ đo riêng biệt và xác định sự khác biệt trong bài đọc. Áp suất chân không trung bình thường không rõ ràng, vì chúng có thể đại diện cho áp suất tuyệt đối hoặc áp suất tương đối mà không có một dấu âm. Vì vậy, một chân không của 26 đánh giá inHg là tương đương với một áp suất tuyệt đối của 30 inHg (điển hình áp suất khí quyển) - 26 inHg = 4 inHg.

Áp suất khí quyển thường khoảng 100 kPa ở mực nước biển, nhưng có thể thay đổi độ cao và thời tiết. Nếu áp suất tuyệt đối của một chất lỏng vẫn không đổi, áp suất tương đối của cùng một chất lỏng sẽ thay đổi như thay đổi áp suất khí quyển. Ví dụ, khi một chiếc xe hơi ổ đĩa lên một ngọn núi (làm giảm áp lực không khí trong khí quyển), áp suất lốp (đánh giá) tăng lên. Một số tiêu chuẩn điều kiện nhiệt độ và áp suất  tiêu chuẩn giá trị của áp suất khí quyển như 101,325 kPa hay 100 kPa đã được xác định, và một số dụng cụ sử dụng một trong các giá trị tiêu chuẩn như một tham chiếu không liên tục thay vì áp suất thực tế thay đổi không khí xung quanh. Điều này làm suy yếu tính chính xác của các công cụ này, đặc biệt là khi được sử dụng ở độ cao lớn.

Sử dụng khí quyển như tham chiếu thường được biểu thị bằng một (g) sau khi đơn vị áp suất ví dụ 30 psi g, có nghĩa là áp lực đo được áp suất tổng trừ đi áp suất khí quyển. Có hai loại áp lực tham khảo đánh giá: đánh giá thông hơi (VG) và đánh giá niêm phong (sg).

Một đánh giá thông hơi áp suất ví dụ như cho phép áp suất không khí bên ngoài để được tiếp xúc với mặt tiêu cực của màng cảm biến áp lực, thông qua cáp hoặc lỗ thông hơi ở phía bên của thiết bị, do đó nó luôn luôn biện pháp áp lực gọi đến môi trường xung quanh áp suất khí quyển. Như vậy, một tài liệu tham khảo đánh giá thông hơi cảm biến áp lực nên luôn luôn đọc áp lực không khi quá trình áp lực kết nối được tổ chức mở cửa cho không khí.

Niêm phong tài liệu tham khảo đánh giá là rất tương tự ngoại trừ áp suất không khí được bịt kín trên mặt tiêu cực của cơ hoành. Điều này thường được thông qua trên phạm vi áp suất cao như thủy lực thay đổi áp suất khí quyển sẽ có tác động không đáng kể về tính chính xác của đọc, do đó, trút là không cần thiết. Điều này cũng cho phép một số nhà sản xuất để cung cấp ngăn chặn áp lực thứ cấp như là một biện pháp phòng ngừa thêm cho an toàn thiết bị áp lực nếu áp lực bùng nổ chính áp lực cảm biến hoành vượt qua.

Có một cách khác để tạo ra một tài liệu tham khảo đánh giá niêm phong và điều này là con dấu cao chân trên mặt trái của cơ hoành cảm biến. Sau đó, tín hiệu đầu ra được bù đắp do đó, các cảm biến áp suất đọc gần như bằng không khi đo áp suất khí quyển.

Một tài liệu tham khảo đánh giá niêm phong áp lực đầu dò sẽ không bao giờ đọc chính xác không bởi vì áp suất khí quyển là luôn luôn thay đổi và các tài liệu tham khảo trong trường hợp này là cố định tại 1 quán bar.

Một áp suất tuyệt đối đo lường được gọi tới tuyệt đối chân không. Ví dụ tốt nhất của một tham chiếu tuyệt đối áp lực là áp lực không khí hoặc khí áp.

Để tạo ra một tuyệt đối áp lực cảm biến nhà sản xuất sẽ có con dấu chân không cao phía sau màng cảm biến. Nếu quá trình kết nối áp lực của một máy phát áp suất tuyệt đối với không khí, nó sẽ đọc thực tế áp lực khí quyển.

Các đơn vị

SI đơn vị áp suất pascal (Pa), bằng một newton mỗi mét vuông (N·m−2 hoặc kg·m −1·s −2). Tên này đặc biệt cho các đơn vị đã được bổ sung vào năm 1971, trước đó, áp lực trong SI được thể hiện trong các đơn vị như N/m². Khi chỉ định, các tài liệu tham khảo không được ghi trong ngoặc đơn vị, ví dụ 101 kPa (abs). pound mỗi inch vuông (psi) vẫn còn trong sử dụng rộng rãi ở Mỹ và Canada, đặc biệt là đối với xe ô tô. Chữ A thường được gắn cho đơn vị psi để chỉ ra tham chiếu không của đo lường; psia tuyệt đối, psig tương đối, psid chênh áp, mặc dù thực tế điều này không được khuyến khích bởi NIST

Bởi vì áp suất thường được đo bằng khả năng của mình để thay một cột chất lỏng trong một áp kế, áp suất thường được biểu diễn như là độ sâu của một chất lỏng đặc biệt (ví dụ như inches nước). Các lựa chọn phổ biến nhất là thủy ngân (Hg) và nước; nước là không độc và có sẵn, trong khi Mercury mật độ cho phép cho một cột ngắn hơn (và do đó, một áp kế nhỏ hơn) để đo lường một được áp lực.

Mật độ chất lỏng và lực hấp dẫn địa phương có thể khác nhau từ một đọc khác tùy thuộc vào các yếu tố địa phương, do đó, chiều cao của cột chất lỏng không định nghĩa áp lực một cách chính xác. Khi 'milimét thủy ngân' hoặc ' in-sơ thủy ngân được trích dẫn ngày hôm nay, các đơn vị này không dựa trên một cột vật chất của thủy ngân, thay vào đó, họ đã có được định nghĩa chính xác có thể được thể hiện trong các điều khoản của các đơn vị SI. Các đơn vị nước thường giả định một trong các định nghĩa cũ của kg là trọng lượng của một lít nước .

Mặc dù không còn được ưa chuộng bởi các chuyên gia đo lường, những "đơn vị manometric vẫn còn gặp phải trong nhiều lĩnh vực.  [cm nước cm nước vẫn còn phổ biến. Khí tự nhiên áp lực đường ống được đo bằng inch của nước, thể hiện như "WC" ("Nước Cột ') thợ lặn Scuba thường sử dụng một manometric quy tắc của ngón tay cái:. áp lực tác dụng bởi mười mét chiều sâu của nước là khoảng bằng một bầu không khí Trong các hệ thống chân không, các đơn vị torr, micromet thủy ngân (micron), và inch thủy ngân (inHg) được sử dụng phổ biến nhất. Torr và micron thường chỉ ra một áp lực tuyệt đối, trong khi inHg thường chỉ ra một áp kế.

Áp suất khí quyển thường được tuyên bố bằng cách sử dụng kilopascal (kPa), hoặc bầu khí quyển (atm), ngoại trừ ở khí tượng Mỹ hectopascal (hPa) và millibar (mbar) được ưa thích. Trong kỹ thuật của Mỹ và Canada, sức căng thường được đo lường bằng kíp. Lưu ý rằng sức căng không phải là một áp lực thực sự vì nó không phải là đại lượng vô hướng. Trong hệ thống cgs các đơn vị áp lực barye (ba), bằng 1 dyn·cm −2. hệ thống mst, các đơn vị áp lực pieze, bằng 1 sthene cho mỗi mét vuông.

Nhiều đơn vị khác lai được sử dụng chẳng hạn như mmHg/cm² hoặc grams-force/cm² (đôi khi kg/cm² và g/mol2 mà không cần xác định các đơn vị lực lượng). Sử dụng các tên kg, gram, kg lực, hoặc gram-lực (hoặc biểu tượng của họ) như một đơn vị của lực lượng cấm trong SI, đơn vị của lực lượng trong SI là niutơn (N).

Áp suất tĩnh và động
Áp suất tĩnh thống nhất trong tất cả các hướng, vì vậy phép đo áp lực độc lập chỉ đạo trong một chất lỏng bất động sản (tĩnh). Dòng chảy, tuy nhiên, áp dụng thêm áp lực trên các bề mặt vuông góc với hướng dòng chảy, trong khi có ít tác động trên bề mặt song song với hướng dòng chảy. Thành phần này hướng áp lực trong một chất lỏng chuyển động (dynamic) được gọi là áp suất động. Một công cụ phải đối mặt với hướng dòng chảy các biện pháp tổng hợp của áp lực tĩnh và năng động, đo lường này được gọi là áp suất tổng trì trệ áp lực. Kể từ khi áp suất động được tham chiếu đến áp suất tĩnh, nó không phải là đánh giá cũng không tuyệt đối, đó là một chênh lệch áp suất.

Trong khi đo áp suất tĩnh là quan trọng hàng đầu để xác định tải ròng trên bức tường ống, áp suất động, được sử dụng để đo tốc độ dòng chảy và tốc độ bay. Áp suất động có thể được đo bằng cách dùng áp lực khác biệt giữa công cụ song song và vuông góc với dòng chảy.  ống Pi-tô tĩnh, ví dụ như thực hiện phép đo này trên máy bay để xác định tốc độ bay. Sự hiện diện của các thiết bị đo chắc chắn hoạt động để chuyển hướng dòng chảy và tạo ra sự hỗn loạn, vì vậy hình dạng của nó là rất quan trọng đến độ chính xác và những đường cong hiệu chuẩn thường phi tuyến tính.

Ứng dụng
 Đo độ cao
 Phong vũ biểu
 Cảm biến MAP
 Ống Pi-tô
 Máy đo huyết áp

Các dụng cụ
Nhiều dụng cụ đã được phát minh để đo áp suất, có lợi thế và nhược điểm khác nhau. Áp lực, phản ứng nhạy cảm, năng động và chi phí tất cả đều thay đổi tùy theo một số đơn đặt hàng của cường độ từ một thiết kế cụ tiếp theo. Các loại lâu đời nhất là cột chất lỏng (một ống thẳng đứng chứa đầy thủy ngân) áp kế phát minh bởi Evangelista Torricelli năm 1643.
Ống chữ U được phát minh bởi Christian Huygens năm 1661.

Thủy tĩnh
Các đồng hồ đo thủy tĩnh (chẳng hạn như áp kế cột thủy ngân) so sánh áp lực thủy tĩnh trên một đơn vị diện tích tại cơ sở của một cột của chất lỏng. Thủy tĩnh đo đánh giá độc lập của các loại khí được đo, và có thể được thiết kế để có một hiệu chuẩn rất tuyến tính. Họ có phản ứng kém năng động.

Piston
Piston loại cân đồng hồ đo áp lực của một chất lỏng với một mùa xuân (ví dụ như đo áp suất lốp độ chính xác tương đối thấp) hoặc trọng lượng chất rắn, trong trường hợp này nó được biết đến như một trọng tải thử có thể được sử dụng để hiệu chỉnh đồng hồ đo khác.

Cột lỏng

Đồng hồ đo cột chất lỏng bao gồm một cột dọc của chất lỏng trong ống có kết thúc được tiếp xúc với các áp lực khác nhau. Cột này sẽ tăng hay giảm cho đến khi trọng lượng của nó là ở trạng thái cân bằng với sự khác biệt giữa áp suất giữa hai đầu ống. Một phiên bản rất đơn giản là một ống hình chữ U-nửa đầy đủ chất lỏng, một bên là kết nối với các khu vực quan tâm trong khi tham khảo áp lực (có thể áp suất khí quyển hoặc một chân không) được áp dụng khác. Sự khác biệt về mức chất lỏng đại diện cho áp lực áp dụng. Áp lực tác dụng bởi một cột chất lỏng của chiều cao "h" và mật độ "ρ" được cho bởi phương trình áp lực thủy tĩnh, "P" = "hgρ". Do đó, chênh lệch áp suất giữa áp lực áp dụng "P a" và áp lực tham khảo "P0" trong một áp kế ống chữ U có thể được tìm thấy bằng cách giải quyết . Nếu chất lỏng được đo là đặc đáng kể, sửa chữa thủy tĩnh có thể có được thực hiện cho chiều cao giữa các bề mặt di chuyển của chất lỏng áp kế làm việc và vị trí đo áp suất là mong muốn trừ khi đo sự khác biệt giữa áp lực của chất lỏng (ví dụ như qua một lỗ tấm hoặc venturi), trong trường hợp mật độ ρ nên được sửa chữa bằng cách trừ đi các mật độ của chất lỏng được đo

Mặc dù bất kỳ chất lỏng có thể được sử dụng, thủy ngân được ưa thích cho mật độ cao (13,534 g/cm 3) và áp suất hơi thấp. Đối với khoản chênh lệch áp suất thấp cao hơn áp suất hơi nước, nước thường được sử dụng (và "inch nước" là một đơn vị áp suất thông thường). Cột đồng hồ đo áp lực chất lỏng độc lập của các loại khí được đo và có một hiệu chuẩn cao tuyến tính. Họ có phản ứng năng động nghèo. Khi đo chân không, các chất lỏng làm việc có thể bay hơi và gây ô nhiễm môi trường chân của nó áp suất hơi là quá cao. Khi đo áp lực chất lỏng, một vòng lặp chứa đầy khí hoặc chất lỏng ánh sáng có thể cô lập các chất lỏng để ngăn chặn chúng từ pha trộn, nhưng điều này có thể không cần thiết, ví dụ như khi thủy ngân được sử dụng như chất lỏng áp kế để đo áp lực khác biệt của một chất lỏng như nước. Đồng hồ đo thủy tĩnh đơn giản có thể đo áp lực khác nhau, từ một vài Torr (một vài 100 Pa) đến một vài bầu khí quyển. (Khoảng 1.000.000 Pa)

Một chi duy nhất-áp kế cột chất lỏng có một hồ chứa lớn hơn thay vì một bên của ống-U và có quy mô bên cạnh cột hẹp hơn. Các cột có thể có khuynh hướng khuếch đại hơn nữa phong trào chất lỏng. Dựa trên việc sử dụng và cơ cấu loại hình sau đây áp kế được sử dụng
 Áp kế đơn giản
 Vi áp kế
 Sai áp kế
 Inverted áp kế khác biệt

McLeod đánh giá
McLeod đánh giá phân lập một mẫu khí và nén nó trong một áp kế thủy ngân được sửa đổi cho đến khi áp lực là một vài mmHg. Khí phải được cư xử tốt trong quá trình nén của nó (nó không phải ngưng tụ, ví dụ). Kỹ thuật này là chậm và không phù hợp để giám sát liên tục, nhưng có khả năng độ chính xác cao.
 Phạm vi hữu ích: trên 10 -4 torr  (khoảng 10 <sup> -2 pa)

0,1 mPa là đo trực tiếp thấp nhất của áp lực đó là có thể với công nghệ hiện tại. Đồng hồ đo chân không khác có thể đo áp lực thấp hơn, nhưng chỉ gián tiếp bằng cách đo lường kiểm soát áp lực khác. Những phép đo gián tiếp phải được hiệu chuẩn đơn vị SI thông qua một phép đo trực tiếp, phổ biến nhất là một đánh giá McLeod

Bằng sắt
"Bằng sắt" đồng hồ đo được dựa trên một nguyên tố kim loại cảm biến áp suất lốp đàn hồi dưới tác dụng của một sự khác biệt áp lực trên phần tử. "Bằng sắt" có nghĩa là "không có chất lỏng", và thời hạn ban đầu phân biệt các đồng hồ đo từ các đồng hồ đo thủy tĩnh được mô tả ở trên. Tuy nhiên, đồng hồ đo bằng sắt có thể được sử dụng để đo áp suất của chất lỏng và khí, và họ không phải là loại duy nhất đánh giá rằng có thể hoạt động mà không có chất lỏng. Vì lý do này, họ thường được gọi là "cơ khí" đồng hồ đo trong ngôn ngữ hiện đại. Đồng hồ đo bằng sắt không phụ thuộc vào loại khí được đo, không giống như đồng hồ đo nhiệt và ion hóa, và ít có khả năng gây ô nhiễm hệ thống hơn so với các đồng hồ đo thủy tĩnh. Các phần tử cảm biến áp lực có thể được Bourdon ống, cơ hoành, viên nang, hoặc thiết lập một sau, mà sẽ thay đổi hình dạng để đáp ứng với áp lực của khu vực trong câu hỏi. Độ võng của phần tử cảm biến áp lực có thể được đọc bởi một liên kết kết nối với một cây kim, hoặc nó có thể được đọc bởi một bộ chuyển đổi thứ cấp. Các đầu dò thứ hai phổ biến nhất trong đồng hồ đo chân không hiện đại đo lường sự thay đổi điện dung do sự lệch cơ khí. Đồng hồ đo dựa vào một sự thay đổi trong điện dung thường được gọi là đồng hồ đo Baratron.

Bourdon

Bourdon đo áp suất sử dụng nguyên tắc một ống dẹt có xu hướng thay đổi mặt cắt ngang hơn tròn khi áp lực. Mặc dù thay đổi này trong mặt cắt ngang có thể được hầu như không đáng kể, và do đó liên quan đến vừa phải căng thẳng es trong phạm vi đàn hồi của vật liệu một cách dễ dàng hoàn toàn khả thi, căng thẳng của vật liệu ống phóng đại bằng cách hình thành các ống vào một hình dạng C hoặc thậm chí một xoắn, như vậy mà toàn bộ các ống có xu hướng thẳng ra tháo dây đa cuốn, đàn hồi, vì nó là áp lực. Eugene Bourdon cấp bằng sáng chế đánh giá của mình tại Pháp vào năm 1849, và nó đã được chấp nhận rộng rãi bởi vì độ nhạy cao, tuyến tính, và độ chính xác, Edward Ashcroft mua các quyền sáng chế Mỹ Bourdon vào năm 1852 và đã trở thành một nhà sản xuất lớn của đồng hồ đo. Cũng vào năm 1849, Bernard Schaeffer ở Magdeburg, Đức cấp bằng sáng chế một màng chắn thành công (xem bên dưới) áp kế, trong đó, cùng với đánh giá Bourdon, cuộc cách mạng đo áp lực trong ngành công nghiệp. Nhưng vào năm 1875 sau khi Bourdon của bằng sáng chế đã hết hạn, công ty của ông  Schaeffer và Budenberg cũng sản xuất đồng hồ đo ống Bourdon.

Trong thực tế, một bức tường mỏng dẹt, ống đóng được kết nối vào cuối rỗng vào một ống cố định có chứa các áp lực chất lỏng được đo. Khi tăng áp lực, di chuyển cuối cùng đóng cửa trong một vòng cung, và chuyển động này được chuyển đổi thành chuyển động quay của một phân đoạn (a) thiết bị bởi một liên kết kết nối là thường có thể điều chỉnh. Một thiết bị nhỏ có đường kính bánh răng trên trục con trỏ, do đó chuyển động được phóng đại hơn nữa bởi các tỷ số truyền. Các vị trí của thẻ chỉ số phía sau con trỏ, con trỏ trục vị trí ban đầu, chiều dài liên kết và vị trí ban đầu, tất cả cung cấp phương tiện để hiệu chỉnh con trỏ để chỉ ra phạm vi mong muốn của áp lực cho các biến thể trong hành vi của bản thân ống Bourdon. Chênh áp có thể được đo bằng đồng hồ đo có chứa hai ống Bourdon khác nhau, với các mối liên kết kết nối.

Bourdon ống đo áp kế, liên quan đến áp lực không khí môi trường xung quanh, như trái ngược với áp suất tuyệt đối, chân không được cảm nhận như là một chuyển động đảo ngược. Một số bằng sắt cụ đo khí áp sử dụng ống Bourdon đóng cửa ở cả hai đầu (nhưng hầu hết các màng sử dụng hoặc viên nang, xem dưới đây). Khi áp suất đo được nhanh chóng đập, chẳng hạn như khi đánh giá là gần một máy bơm reprocating, một lỗ hạn chế trong các đường ống kết nối là thường xuyên được sử dụng để tránh mặc không cần thiết trên các bánh răng và cung cấp một đọc trung bình; khi đánh giá toàn bộ có thể rung động cơ học, các trường hợp bao gồm toàn bộ con trỏ và thẻ chỉ có thể được lấp đầy với dầu hoặc glycerin. Đồng hồ đo hiện đại tiêu biểu chất lượng cao cung cấp độ chính xác ± 2% of span, và đánh giá độ chính xác cao đặc biệt có thể được chính xác là 0,1% quy mô đầy đủ

Trong hình minh họa sau đây phải đối mặt bao gồm minh bạch của các áp lực kết hợp hình và đo chân không đã được gỡ bỏ và cơ chế loại bỏ từ trường hợp. Đánh giá cụ thể này là một chân không kết hợp và đồng hồ đo áp lực được sử dụng để chẩn đoán ô tô:

* Ở phía bên trái của khuôn mặt, được sử dụng để đo lường Manifold (kỹ thuật ô tô) đa dạng chân không, hiệu chuẩn theo cm thủy ngân trên quy mô bên trong của nó vài Hginch của thủy ngân trên quy mô bên ngoài của nó.
* Phần bên phải của khuôn mặt được sử dụng để đo lường bơm nhiên liệu áp lực và được hiệu chỉnh trong phân số (toán học) | phân số của 1 kgf cm vuông/cm ² trên quy mô bên trong của nó vàlb-lực lượng trên mỗi inch vuông|pounds mỗi inch vuông]] trên quy mô bên ngoài của nó.

Chi tiết cơ khí

Văn phòng phẩm các bộ phận:
 A: nhận khối. Điều này tham gia các đường ống đầu vào cuối cố định của các ống Bourdon (1) và đóng chặt các tấm khung (B). Hai lỗ nhận đinh vít an toàn trường hợp.
 B: Chassis tấm. Các thẻ phải đối mặt là kèm theo. Nó chứa lỗ chịu cho trục.
 C: Trung khung tấm. Nó hỗ trợ kết thúc bên ngoài của các trục xe.
 D: Bài viết tham gia và không gian hai tấm khung.

Bộ phận chuyển động:
 Văn phòng phẩm cuối ống Bourdon. Điều này liên lạc với các đường ống đầu vào thông qua khối thu.
 Di chuyển cuối cùng của ống Bourdon. Kết thúc này được niêm phong.
 Pivot và trục pin.
 Liên kết gia nhập trục pin đòn bẩy (5) với các chân để cho phép quay chung.
 Lever. Điều này một phần mở rộng về thiết bị ngành (7).
 Ngành pin trục bánh.
 Thiết bị ngành.
 Chỉ số kim trục. Điều này có một thiết bị kích thích có sự tham gia thiết bị khu vực (7) và mở rộng thông qua đối mặt với những ổ đĩa kim chỉ thị. Do khoảng cách ngắn giữa các ông chủ liên kết cánh tay đòn bẩy và pin trục và sự khác biệt giữa bán kính hiệu quả của thiết bị ngành và về thiết bị thúc đẩy, bất kỳ chuyển động của ống Bourdon được khuếch đại. Một chuyển động nhỏ của ống kết quả trong một chuyển động lớn của kim chỉ.
 Tóc mùa xuân preload đào tạo thiết bị để loại bỏ mi bánh và trễ.

Màng

Một loại thứ hai của đánh giá bằng sắt sử dụng lệch của một linh hoạt màng tách biệt các khu vực áp lực khác nhau. Số tiền của độ lệch được lặp lại cho áp lực được biết đến, do đó áp lực có thể được xác định bằng cách sử dụng hiệu chuẩn. Các biến dạng của một màng mỏng là phụ thuộc vào sự khác biệt về áp suất giữa hai mặt của nó. Phải đối mặt với tham chiếu có thể được mở cửa để bầu không khí để đo áp kế, mở một cổng thứ hai để đo áp lực khác biệt, hoặc có thể được niêm phong đối với một chân không hoặc áp tham chiếu cố định khác để đo áp lực tuyệt đối. Biến dạng có thể được đo bằng cách sử dụng các kỹ thuật cơ khí, quang học hoặc điện dung. Màng gốm và kim loại được sử dụng.
 Phạm vi hữu ích : trên 10 <sup> -2 </ sup> Torr  (khoảng 1 Pa)
Đối với các phép đo tuyệt đối, viên nang áp lực hàn với màng hai bên thường được sử dụng.

Hình dạng:
 Phẳng
 Sóng
 Phẳng ống
 Viên

 Bellows
Trong đo cảm nhận áp lực hoặc sự khác biệt áp lực, hoặc yêu cầu một áp lực tuyệt đối được đo, thiết bị đào tạo và kim có thể được điều khiển bởi một buồng sau kèm theo và đóng dấu, được gọi là "bằng sắt một", có nghĩa là "không có chất lỏng ". (Đầu thước đo sử dụng một cột chất lỏng như nước hoặc các kim loại chất lỏng thủy ngân. Bị đình chỉ bởi một chân không) Cấu hình này sau được sử dụng trong bằng sắt cụ đo khí áp (phong vũ biểu với một kim chỉ và thẻ quay số), đo độ cao, độ cao ghi các barograph, dụng cụ và độ cao từ xa được sử dụng trong khinh khí cầu thời tiết radiosonde. Các thiết bị này sử dụng buồng kín như là một áp lực tham khảo và được điều khiển bởi áp lực bên ngoài. Dụng cụ máy bay nhạy cảm khác như chỉ số tốc độ không khí và tỷ lệ của các chỉ số lên cao (variometer) đã kết nối cả hai phần nội bộ của buồng bằng sắt và một buồng bao quanh bên ngoài.

 Điện tử cảm biến áp lực  Piezoresistive Strain Gage Sử dụng piezoresistive tác dụng của đồng hồ đo sức căng ngoại quan hoặc được hình thành để phát hiện sức căng do áp lực áp dụng. Điện dung Sử dụng một khoang cơ hoành và áp lực để tạo ra một biến tụ để phát hiện ứng suất do áp lực áp dụng. Từ Các biện pháp di dời của cơ hoành bằng cách thay đổi điện cảm (miễn cưỡng), LVDT, Hội trường Effect, hoặc bằng cách dòng xoáy chính. Áp điện Sử dụng hiệu ứng áp điện trong một số vật liệu như thạch anh để đo lường sức căng khi cơ chế cảm biến do áp lực. QuangSử dụng sự thay đổi vật lý của một sợi quang học để phát hiện căng thẳng do áp lực áp dụng. Potentiometric Sử dụng các chuyển động của một gạt nước dọc theo một cơ chế điện trở để phát hiện sự căng thẳng gây ra bởi áp lực ứng dụng. Cộng hưởng'' Sử dụng những thay đổi trong tần số cộng hưởng trong một cơ chế cảm biến để đo lường sự căng thẳng, hoặc thay đổi về mật độ khí, gây ra bởi áp lực ứng dụng.

 Nhiệt dẫn
Nói chung, như một khí thực tăng mật độ có thể chỉ ra sự gia tăng áp lực - khả năng của mình để tiến hành tăng nhiệt. Trong loại hình này đánh giá, một sợi dây tóc được làm nóng bởi dòng điện chạy qua nó. Một cặp nhiệt điện kháng Nhiệt độ Detector (RTD) sau đó có thể được sử dụng để đo nhiệt độ của dây tóc. Nhiệt độ này phụ thuộc vào tốc độ mà tại đó sợi mất nhiệt khí xung quanh, và do đó dẫn nhiệt. Một biến thể phổ biến là Pirani đánh giá, sử dụng dây tóc bạch kim duy nhất là yếu tố làm nóng và RTD. Những đồng hồ đo chính xác từ 10 Torr đến 10−3 Torr, nhưng chúng nhạy cảm với các thành phần hóa học của các chất khí được đo.

 Hai dây
Một cuộn dây được sử dụng như lò sưởi, và khác được sử dụng để đo nhiệt độ gần đó do đối lưu.

 Pirani (một dây)
Một Pirani đánh giá bao gồm một dây kim loại áp lực được đo. Dây là nóng bởi một dòng điện chạy qua nó và làm mát bằng khí xung quanh nó. Nếu áp suất khí giảm, tác dụng làm mát sẽ giảm, do đó nhiệt độ cân bằng của dây sẽ tăng lên. kháng của dây là một hàm của nhiệt độ của nó: bằng cách đo volt tuổi trên dây và cường độ chảy qua nó, sức đề kháng (và do đó áp suất khí) có thể được xác định. Của đánh giá này được phát minh bởi Marcello Pirani.Thermocouple đồng hồ đo và đồng hồ đo nhiệt điện trở, làm việc trong một cách tương tự, ngoại trừ một cặp nhiệt điện thermistor được sử dụng để đo nhiệt độ của dây.

 Phạm vi hữu ích: 10 -3 - 10 Torr  (khoảng 10-1 - 1000 Pa)

 Đánh giá Đầu báo Đầu báo đồng hồ đo là đồng hồ đo nhạy cảm nhất đối với áp lực rất thấp (còn được gọi là chân không cứng hoặc cao). Chúng cảm nhận được áp suất gián tiếp bằng cách đo các ion điện sản xuất khí tấn công dồn dập với các điện tử. Ion ít hơn sẽ được sản xuất bởi các loại khí mật độ thấp hơn. Hiệu chuẩn của một máy đo ion là không ổn định và phụ thuộc vào bản chất của các chất khí được đo, mà không phải là luôn luôn được biết đến. Chúng có thể được hiệu chuẩn đối với một McLeod đánh giá là ổn định hơn và độc lập của hóa học khí.

Phát thải nhiệt tạo ra các điện tử, va chạm với các nguyên tử khí và tạo ra ion tích cực. Các ion bị hấp dẫn một cách thích hợp thiên vị điện cực được biết đến như thu. Hiện nay trong thu là tỷ lệ thuận với tỷ lệ ion hóa, mà là một hàm của áp suất trong hệ thống. Do đó, đo dòng thu cho các áp lực khí. Có nhiều loại máy đo ion hóa.
 Phạm vi hữu ích: 10-10 -10-3 torr (khoảng 10-8 - 1 -1 Pa)

Hầu hết các đồng hồ đo ion đến trong hai loại: ca-tốt nóng và ca-tốt lạnh, một loại thứ ba đó là nhạy cảm hơn và tốn kém được biết đến như một thước đo rotor quay tồn tại, nhưng không được thảo luận ở đây. Trong đo ion hóa ca-tốt nóng phiên bản, một dây tóc làm nóng bằng điện sản xuất một chùm tia điện tử. Các điện tử đi du lịch thông qua các đánh giá và ion hóa các phân tử khí xung quanh họ. Các ion kết quả được thu thập tại một điện cực âm. Hiện tại phụ thuộc vào số lượng của các ion, mà phụ thuộc vào áp lực trong đánh giá được. Các đồng hồ đo âm cực nóng chính xác từ 10−3 Torr đến 10−10 Torr. Các nguyên tắc đằng sau cathode lạnh phiên bản là như nhau, ngoại trừ rằng các điện tử được sản xuất trong việc thực hiện các một điện áp cao. Đồng hồ đo âm cực lạnh chính xác từ 10−2 Torr đến 10−9 Torr. Đầu báo hiệu chuẩn đánh giá là rất nhạy cảm với xây dựng hình học, thành phần hóa học của khí được đo, ăn mòn và cặn lắng đọng bề mặt. Hiệu chuẩn của họ có thể vô hiệu kích hoạt ở áp suất không khí hoặc chân không thấp. Thành phần của khí ở khoảng trống cao thường sẽ không thể đoán trước, do đó, một khối phổ kế phải được sử dụng trong kết hợp với máy đo ion hóa để đo lường chính xác

 Ca-tốt nóng

Hot-dây tóc ion hóa đánh giá hot-cathode ion hóa đánh giá bao gồm chủ yếu là các điện cực hành động với nhau như một triode, trong đó cathode là dây tóc. Ba điện cực là một nhà sưu tập hoặc tấm, dây tóc, và lưới. Hiện tại thu được đo trong pico amps bởi điện kế. Điện áp dây tóc xuống mặt đất thường có điện thế 30 volts, trong khi điện áp lưới là 180-210 volt DC, trừ khi có một tùy chọn điện tử bắn phá tính năng, bằng cách nung nóng điện lưới, có thể có một tiềm năng cao khoảng 565 volt.
Đánh giá ion phổ biến nhất là các hot cathodeBayard-Alpert đánh giá, với một nhà sưu tập ion nhỏ bên trong lưới điện. Một phong bì thủy tinh với một mở để chân không có thể bao quanh các điện cực, nhưng thường '"Máy đo Nude" được đưa vào trong buồng chân không trực tiếp, các chân được cho ăn thông qua một đĩa gốm sứ trong các bức tường của căn phòng. Hot-cathode đồng hồ đo có thể bị hư hỏng hoặc mất hiệu chuẩn của họ nếu họ tiếp xúc với áp suất khí quyển hay thậm chí chân không thấp trong khi nóng. Các phép đo của một đánh giá hot-cathode ion hóa lôgarít.

Điện tử phát ra từ dây tóc di chuyển nhiều lần trong các phong trào trở lại và ra trên lưới điện trước khi vào lưới. Trong các phong trào này, một số electron va chạm với một phân tử khí để tạo thành một cặp ion và một điện tử (điện tử ion hóa). Số những ion là tỷ lệ thuận với mật độ phân tử khí nhân với dòng điện tử phát ra từ dây tóc, và các ion đổ vào thu để hình thành một dòng ion. Kể từ khi mật độ phân tử khí là tỷ lệ thuận với áp lực, áp lực là ước tính bằng cách đo dòng ion.

Độ nhạy áp suất thấp của đồng hồ đo âm cực nóng được giới hạn bởi hiệu ứng quang điện. Các electron đánh lưới sản xuất x-quang tạo ra tiếng ồn quang điện trong thu ion. Điều này giới hạn phạm vi của các đồng hồ đo cũ hot-cathode 10−8 Torr và Bayard-Alpert khoảng 10−10 Torr. Dây bổ sung tiềm năng cực âm trong đường ngắm giữa các nhà sưu tập ion và lưới điện ngăn chặn hiệu ứng này. Trong các loại hình khai thác các ion không thu hút bởi một sợi dây, nhưng bởi một hình nón mở. Khi các ion không thể quyết định một phần của hình nón hit, họ vượt qua thông qua các lỗ và tạo thành một chùm tia ion. Chùm ion này có thể được thông qua vào một
 Lồng Pha-ra-đây
* Tấm vi kênh dò với Faraday ly
 Tứ cực đại chúng phân tích với Faraday ly
 Tứ cực đại chúng phân tích với vi kênh tấm dò Faraday ly
 Ion lên s và gia tốc, điện áp và hướng vào một mục tiêu để hình thành một bắn mực lên súng. Trong trường hợp này một van cho phép khí vào lồng lưới.

 Ca-tốt lạnh
Có hai kiểu phụ của lạnh-cathode đồng hồ đo ion hóa: đánh giá Penning (phát minh bởi Frans Michel Penning), và ngược magnetron còn được gọi là một Redhead "đánh giá". Sự khác biệt chính giữa hai là vị trí của anode cathode. Không có sợi nhỏ, và mỗi có thể yêu cầu DC tiềm năng của khoảng 4 kV để hoạt động. Magnetrons đảo ngược có thể đo xuống 1x10−12 Torr.

Tương tự như vậy, đồng hồ đo-cathode lạnh có thể được miễn cưỡng để bắt đầu ở áp suất rất thấp, trong đó sự vắng mặt gần như của một chất khí làm cho nó khó khăn để thiết lập một điện cực hiện tại - đặc biệt là trong đồng hồ đo Penning, sử dụng một lĩnh vực từ trục đối xứng để tạo ra con đường độ dài cho các ion có thứ tự của mét. Trong không khí xung quanh, phù hợp ion-cặp ubiquitously được hình thành bởi bức xạ vũ trụ, trong một đánh giá Penning, các tính năng thiết kế được sử dụng để dễ dàng thiết lập một con đường xả. Ví dụ, các điện cực của một đánh giá Penning là tinh giảm dần để tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát thải lĩnh vực điện tử.

Chu kỳ bảo trì của đồng hồ đo cathode lạnh, nói chung, tính bằng năm, tùy thuộc vào loại khí và áp lực mà họ đang hoạt động. Sử dụng một thước đo cathode lạnh khí với các thành phần hữu cơ đáng kể, chẳng hạn như phân số bơm dầu, có thể dẫn đến việc tăng trưởng của các bộ phim carbon tinh tế và mảnh trong đánh giá cuối cùng hoặc ngắn mạch các điện cực đo hoặc cản trở các thế hệ của một con đường xả.

Calibration
Đồng hồ đo áp lực hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp đọc. Thủy tĩnh và đồng hồ đo áp lực đàn hồi đo trực tiếp chịu ảnh hưởng của lực tác dụng trên bề mặt thông lượng hạt sự cố, và được gọi là đồng hồ đo đọc trực tiếp. Các đồng hồ đo nhiệt và ion hóa đọc áp lực gián tiếp bằng cách đo một thuộc tính khí thay đổi một cách dự đoán được với mật độ khí. Các phép đo gián tiếp là dễ bị lỗi nhiều hơn so với các phép đo trực tiếp.
 Chết-trọng lượng thử
 McLeod
 Khối lượng suy nghi + ion hóa

Transients động
Khi dòng chảy chất lỏng không cân bằng, áp suất cục bộ có thể cao hơn hoặc thấp hơn so với áp suất trung bình trong môi trường. Những rối loạn này tuyên truyền từ nguồn của họ như sự thay đổi áp lực dọc theo con đường của tuyên truyền. Điều này còn được gọi là âm thanh. Áp suất âm thanh tức thời lệch áp lực địa phương từ các áp suất trung bình gây ra bởi một làn sóng âm thanh. Áp suất âm thanh có thể được đo bằng cách sử dụng mai-cờ-rô-phôn trong không khí và một hi-đờ-rô-phôn trong nước. Áp lực âm thanh hiệu quả là root mean square của áp lực âm thanh tức thời trong một khoảng thời gian nhất định. Áp lực âm thanh bình thường nhỏ và thường được biểu diễn trong các đơn vị của microbar.
 Tần số đáp ứng của cảm biến áp suất
 Cộng hưởng

Lịch sử

Tiêu chuẩn Châu Âu (CEN)
 EN 472: Áp kế - Từ vựng.
 EN 837-1: đồng hồ đo áp suất. Đồng hồ đo áp lực ống Bourdon. Kích thước, đo lường, các yêu cầu và thử nghiệm.
 EN 837-2: đồng hồ đo áp suất. Lựa chọn và cài đặt các khuyến nghị cho các đồng hồ đo áp lực.
 EN 837-3: đồng hồ đo áp suất. Cơ hoành và các đồng hồ đo áp lực viên nang. Kích thước, đo lường, yêu cầu, và thử nghiệm.

Xem thêm
 Force đánh giá
 Piezometer
 Chân không kỹ thuật
 Trọng tải thử

Liên kết ngoài
 Áp kế chế tạo tại gia
 Áp kế
 Scanivalve Corp (Nhà sản xuất Máy quét áp suất)

Chú thích

Tham khảo

Lặn dưới nước
Chân không
Đồng hồ đo áp suất
Dụng cụ đo lường


title: 2774 Tenojoki

text:
2774 Tenojoki (1942 TJ) là một tiểu hành tinh vành đai chính do Liisi Oterma phát hiện tại Turku ngày 3.10.1942.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2774 Tenojoki

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1942


title: Ecnomus aius

text:
Ecnomus aius là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Ecnomus


title: Zeadmete bilix

text:
Zeadmete bilix là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Zeadmete


title: USS Chesapeake (1799)

text:
USS Chesapeake là tàu khu trục gồm 38 pháo của Hải quân Hoa Kỳ. Đây là một trong sáu tàu khu trục nhỏ ban đầu được xây dựng theo sự cho phép của Đạo luật Hải quân năm 1794. Joshua Humphreys là người đã thiết kế các tàu khu trục cho lực lượng hải quân non trẻ này. Chesapeake ban đầu được thiết kế để trở thành một tàu một tàu khu trục với 44 súng, tuy nhiên do sự chậm trễ trong xây dựng, thiếu nguyên vật liệu, và các vấn đề ngân sách đã khiến Josiah Fox thay đổi thiết kế của mình, giảm số lượng súng xuống còn 38. Hạ thủy vào ngày 2 tháng 12 năm 1799 tại Nhà máy đóng tàu Gosport ở  Newport News, Virginia, Chesapeake bắt đầu sự nghiệp trong cuộc chiến tranh Quasi với Pháp và đã phục vụ trong cuộc chiến tranh Barbary lần thứ nhất.

Ghi chú

Chú thích

Tham khảo

Đọc thêm

Hải quân Hoa Kỳ


title: 8739 Morihisa

text:
8739 Morihisa (tên chỉ định: 1997 BE3) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Takao Kobayashi ở Ōizumi Observatory ở Ōizumi, Gunma Prefecture, Nhật Bản, ngày 30 tháng 1 năm 1997. Nó được đặt theo tên Morihisa Suzuki, một giáo sư khoa học Trái Đất ở Đại học Hiroshima.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 8001–9000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1997
Được phát hiện bởi Takao Kobayashi
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Clavosurcula

text:
Clavosurcula là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Các loài
Các loài thuộc chi Clavosurcula bao gồm:

 Clavosurcula schepmani Sysoev, 1997
 Clavosurcula sibogae Schepman, 1913

Chú thích

Tham khảo

Turridae


title: MM

text:
MM có thể chỉ đến:
M&M's, nhãn hiệu sôcôla
Số 2.000 hay năm 2000 trong chữ số La Mã

Mega ManCử nhân Quản lý
Myanmar (MM)
1 triệu, trong tài chính Anh/Mỹ (ý nói 1000 nhân 1000)
Marilyn Monroe

Mm có thể chỉ đến:
Mêgamét

mm có thể chỉ đến:
Milimét

Danh sách các từ kết hợp từ hai chữ cái


title: 19915 Bochkarev

text:
19915 Bochkarev (1974 RX1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 9 năm 1974 bởi N. S. Chernykh ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 19915 Bochkarev

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Nikolai Chernykh
Thiên thể phát hiện năm 1974


title: Opogona sacchari

text:
Bướm đêm chuối (Opogona sacchari) là một loài bướm đêm thuộc họ Tineidae. Nó là loài bản địa của các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới ẩm hạ-Sahara châu Phi (nơi nó cũng được tìm thấy ở Madagascar, Mauritius, Réunion, đảo Rodrigues, Seychelles và St. Helena). Nó được ghi nhận lần đầu từ quần đảo Canary vào thập niên 1920. Thập niên 1970 nó được du nhập vào Brasil và Trung Mỹ và cũng xuất hiện ở châu Âu. Nó được ghi nhận ở Florida từ năm 1986.
Sải cánh dài 18–25 mm. Con trưởng thành có màu nâu hơi vàng sáng. Ấu trùng ăn nhiều loại cây khác, bao gồm chuối, dứa, tre, ngô và mía. Ở các nhà kính châu Âu, nó có trên các loại Cactaceae, Dracaena, Strelitzia và Yucca, nhưng thỉnh thoảng cũng ăn Alpinia, Begonia, Bougainvillea, Bromeliaceae, Chamaedorea và các loài cọ khác, Cordyline, Dieffenbachia, Euphorbia pulcherrima, Ficus, Gloxinia, Heliconia, Hippeastrum, Maranta, Philodendron, Sansevieria và Saintpaulia, Capsicum

Tham khảo

Liên kết ngoài
Images
Species info

Opogona
Côn trùng châu Âu
Động vật Seychelles


title: 2 tháng 6

text:
Ngày 2 tháng 6 là ngày thứ 153 (154 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 212 ngày trong năm.

Sự kiện
260 – Hoàng đế Tào Mao của Ngụy tiến hành binh biến chống Tấn công Tư Mã Chiêu, kết quả chiến bại và bị giết.
 455 – Sack of Rome: Những kẻ phá hoại tiến vào Rome và cướp bóc thành phố trong hai tuần. *1098 – Cuộc thập tự chinh thứ nhất: Cuộc vây hãm Antioch đầu tiên kết thúc khi lực lượng Thập tự quân chiếm được thành phố; cuộc bao vây thứ hai bắt đầu năm ngày sau đó.
1183 – Chiến tranh Genpei: Họ Minamoto giành chiến thắng trước họ Taira trong trận Kurikara.
1793 - Chính phủ của phái Jacobin được thành lập, đứng đầu là Maximilien de Robespierre- con người không thể bị mua chuộc.
 1897 – Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ra nghị định về chính sách thuế thân đối với người dân ở Bắc Kỳ, Việt Nam.
1896 – Phát minh ra radio của Guglielmo Marconi được cấp bằng sáng chế.
 1946 – Ý trở thành một nhà nước Cộng hoà sau kết quả của một cuộc trưng cầu dân ý và nó trở thành ngày quốc khánh của Ý.
1953 – Elizabeth II tiến hành nghi lễ đăng cơ làm Nữ vương, đây là sự kiện quốc tế lớn đầu tiên được phát trên truyền hình.
1979 – Giáo hoàng Gioan Phaolô II bắt đầu chuyến công du đầu tiên của ông đến quê hương Ba Lan, trở thành Giáo hoàng đầu tiên thăm một nước cộng sản.
2014 – Telangana chính thức tách khỏi Andhra Pradesh, và trở thành bang thứ 29 của nước Cộng hòa Ấn Độ.

Sinh
 1929 - Nguyễn Văn Bông, chính khách Việt Nam Cộng hòa (m. 1971)
 1980 - Abby Wambach, cầu thủ bóng đá người Mỹ
 1983 - Brooke White, ca sĩ người Mỹ
 1988 - Bảo Thy, ca sĩ Việt Nam
1988 - Sergio Agüero, cầu thủ bóng đá người Argentina
1989 - Chi Dân, ca sĩ Việt Nam

Mất
 1789 - Nguyễn Huy Oánh, nhà vǎn, nhà thơ đời Lê Hiển Tông, thọ 76 tuổi
 1832 - Nhà toán học Pháp Évariste Galois khi 20 tuổi
 2000 - Gerald Whitrow, nhà toán học Anh (s. 1912)
 2014 - Phạm Huỳnh Tam Lang, là cầu thủ bóng đá người Việt Nam (s. 1942)

Ngày lễ và kỷ niệm
 Quốc khánh Ý (1946)

Tham khảo

02
Ngày trong năm


title: 26821 Baehr

text:
26821 Baehr (1988 FM1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 3 năm 1988 bởi F. Borngen ở Tautenburg.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 26821 Baehr

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Freimut Börngen
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Nông Trường

text:
Nông Trường là một xã thuộc huyện Triệu Sơn, tỉnh Thanh Hóa.

Lược sử
Thời Hậu Lê, nơi đây có tên là Lan Khê thuộc phủ Nông Cống. Xã này nằm bên tuyến kênh Nhà Lê, là tuyến đường thủy đầu tiên trong lịch sử Việt Nam từ kinh đô Hoa Lư đến Đèo Ngang và được xem là tuyến đường Hồ Chí Minh trên sông vì những đóng góp cho các cuộc chiến tranh của người Việt.

Xã được nhà nước Việt Nam phong danh hiệu xã Anh hùng (năm 2000)(?)

Di tích - Danh thắng
 Nhà thờ Tiến sĩ Nguyễn Hiệu và Nguyễn Hoàn

Nhân vật nổi bật
 Nguyễn Hiệu: Tiến sĩ khoa Canh Thìn 1700 đời vua Lê Hy Tông
 Nguyễn Hoàn: Tiến sĩ khoa Quý Hợi 1743 đời vua Lê Hiển Tông
 Tô Vĩnh Diện

Tham khảo


title: Paracolletes montanus

text:
Paracolletes montanus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Rayment mô tả khoa học năm 1935.

Chú thích

Tham khảo

Paracolletes
Động vật được mô tả năm 1935


title: Atom – Cậu bé tay sắt

text:
là bộ manga kinh điển của họa sĩ Tezuka Osamu. Phát hành lần đầu vào năm 1952 và kết thúc ở 1968, Tetsuwan Atom đã trở thành một hiện tượng lớn trên khắp nước Nhật và sau đó lan rộng ra toàn châu Á, sau đó sang nước Mỹ với tên Astro Boy. Bộ manga được làm thành nhiều anime và phim.

Manga

Sản xuất
Tetsuwan Atom chứa nhiều nội dung mà phần lớn độc lập với nhau. Khi thiết kế nhân vật, Tezuka thỉnh thoảng thể hiện sự kính trọng của ông đối với Walt Disney, Max Fleischer, và một số nhà sản xuất hoạt hình Mỹ khác. Vì vậy, trong vài chương của Tetsuwan Atom, một số trang đầu tiên được thể hiện bằng màu. Tezuka có một "tiêu chuẩn vàng" về nhân vật mà, từ đó những nhân vật khác nhau ra đời; một vài nhân vật trong Tetsuwan Atom có mặt trong những bộ manga khác của ông.

Tezuka thường có thói quen đưa những nhân vật ngớ ngẩn nhằm làm giảm bớt căng thẳng vào những cảnh mà ông cho là nghiêm trọng. Ông thường cảm thấy như mình bị mắc kẹt với mong muốn thỏa mãn những đam mê của các cậu bé, đó là thấy những trận chiến của các robot.

Anime
Từ 1963 đến 1966, Tetsuwan Atom xuất hiện trên một series truyền hình trắng đen tại Nhật do hãng Mushi sản xuất. Với đôi mắt to tròn đầy biểu cảm, Tetsuwan Atom trở thành tiêu chuẩn cho một thể loại hoạt hình mới nổi tiếng toàn thế giới tên là anime. Bộ phim đã kéo theo hàng loạt sản phẩm ăn theo như video game, live action, đồ chơi,... Hình ảnh cậu bé robot có sức mạnh siêu phàm Astro đã để lại những ấn tượng đối với trẻ em trên khắp thế giới.

Năm 1980 và 1981, Tetsuwan Atom tiếp tục được làm thành một series truyền hình thứ hai, được phát sóng ở 40 quốc gia tính cả Nhật và Mỹ và ở Việt Nam.

Năm 2003-2004, series truyền hình thứ ba về Tetsuwan Atom cũng được chiếu trên WB và Cartoon Network. Tezuka được vinh danh là bậc thầy manga và cha đẻ của anime.

Phim điện ảnh

Giới thiệu
Năm 2003, Tezuka Productions và Animax đã làm lại những serie anime từ những năm 60 thành một bộ phim nhưng không gây được tiếng vang.

Năm 2009, Tetsuwan Atom được chuyển thể thành một tác phẩm điện ảnh 3D (với công nghệ đồ họa vi tính) dưới quyền phát hành của hãng phim Summit Entertainment, và Imagi Animation Studio. Tuy nhiên, studio hoạt hình Imagi nghiêng về phần xử lý đồ họa với trụ sở tại Hồng Kông, công đoạn triển khai và trang thiết bị sản xuất ở Los Angeles và văn phòng ở Tokyo.

Đạo diễn của phiên bản phim hoạt hình chuyển thể này là David Bowers (đạo diễn phim hoạt hình Flushed Away), kịch bản do Timothy Harris viết. Tham gia lồng tiếng cho bộ phim là các ngôi sao Hollywood như: Nicolas Cage, Kristen Bell, Nathan Lane,... Riêng vai Tetsuwan Atom sẽ do thần đồng điện ảnh Freddie Highmore (nổi tiếng với các phim Finding Neverland, Charlie and the Chocolate Factory, Spiderwick's Chronicles, August Rush) lồng tiếng.

Với chi phí 65 triệu đô và độ dài 90 phút, phim được khởi chiếu ở Mỹ vào ngày 23 tháng 10 năm 2009.
Sau 6 ngày trình chiếu ở Mỹ, bộ phim đã mang về 7 triệu đô. Sau 3 tuần, bộ phim thu về hơn 15 triệu đô .

Ở Việt Nam, phim được chiếu dạng 2D với tên "Siêu nhí Astro" từ ngày 6 tháng 11 năm 2009.

Game
 Astro Boy: OMEGA FACTOR cho hệ máy GameBoy Advance
 Astro Boy Playstation Game

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tezuka in English Truy cập ngày 3 tháng 2 năm 2011.
 Diễn đàn Astro boy (tiếng Anh)
 Astro Boy: web Video Game chính thức"  (tiếng Anh)
 Astro Boy tại tezukaosamu.net  (tiếng Nhật)

Manga dài tập
Shōnen manga
Anime và manga hành động
Anime và manga phiêu lưu
Phim Nhật Bản
Anime và manga khoa học viễn tưởng


title: Cannes-Centre (tổng)

text:
Tổng Cannes-Centre là một tổng của Pháp. Tổng này nằm ở tỉnh Alpes-Maritimes trong vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur.

Các đơn vị hành chính
Tổng Cannes-Centre gồm phân trung tâm thị xã Cannes.

Lịch sử

Biến động dân số

Xem thêm
Tổng của Alpes-Maritimes | Xã của Alpes-Maritimes | Danh sách các tổng ủy viên hội đồng Alpes-Maritimes |

Tham khảo

Tổng của Alpes-Maritimes


title: Xenortholitha

text:
Xenortholitha là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Cidariini


title: Illescas, Toledo

text:
Illescas là một đô thị trong tỉnh Toledo, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2006 (INE), đô thị này có dân số là 15830 người.

Tham khảo

Đô thị ở Toledo