title: Friedrich Wilhelm, Tuyển hầu xứ Brandenburg

text:
Friedrich Wilhelm (16 tháng 2 năm 1620 – 29 tháng 4 năm 1688) là Tuyển đế hầu thứ 11 của Brandenburg và đồng thời Công tước của Phổ trong liên minh cá nhân Brandenburg-Phổ, trị vì từ năm 1640 đến khi qua đời. Friedrich Wilhelm là người đặt nền móng cho sự phất lên của Phổ như một đại quốc ở Âu lục trong thế kỷ 18. Trong 48 năm trị vì, Friedrich Wilhelm I củng cố chính quyền trung ương, khuyến khích thương mại, mở mang văn hóa, khai thông đường thủy, trọng đạo Kháng Cách nhưng khoan dung các tôn giáo khác. Bên ngoài, Friedrich Wilhelm liên kết với Thụy Điển đánh bại Ba Lan năm 1656, chấm dứt thời kỳ Phổ thần phục Ba Lan. Năm 1672, Thụy Điển nghe Pháp kích động, bèn tràn sang đánh Phổ. Friedrich Wilhelm đích thân đi đánh, thắng nhiều trận, quất sang cả tỉnh Pommern (Thụy Điển). Năm 1679, Pháp gây sức ép buộc Friedrich Wilhelm I phải trả lại đất cho Thụy Điển. Dù sao, năng lực trị nước và cầm quân của Friedrich Wilhelm đã khiến ông có biệt danh là Đại Tuyển hầu tước (Der Große Kurfürst).

Thân thế

Friedrich Wilhelm sinh ở Berlin, quốc đô Phổ-Brandenburg. Ông là con tuyển hầu tước George Wilhelm, và Elizabeth Charlotte xứ Pfalz. Từ năm 1634 đến 1637, ông học ở đại học Leiden (Hà Lan). Friedrich Wilhelm theo đạo Kháng Cách nhưng từ khi học ở Hà Lan đã tiếp nhận tư tưởng khoan dung tôn giáo. Friedrich Wilhelm còn được bố vợ tương lai là Thân vương Frederik Henrik xứ Oranje dạy về nghệ thuật, thương mại và khoa học quân sự Hà Lan.

Thế kỷ 17, Phổ-Brandenburg là một nước nhỏ ở đông bắc Đức, bên trong đế quốc La Mã Thần thánh. Phổ nhỏ, yếu, kém tài nguyên và hay bị Thụy Điển xâm lấn. Quốc quân Phổ cai quản những vùng đất nằm rải rác, cách biệt nhau như Phiên bá quốc Brandenburg, Công quốc Cleves, Bá quốc Mark, và Công quốc Phổ. Khi ấy, cuộc chiến tranh Ba mươi năm vẫn còn tiếp diễn. Di sản của Quận công George William thật nghèo nàn, nhưng vua con Friedrich Wilhelm I đã tỏ ra là một vị chúa hùng mạnh, tài ba và tham vọng. Năm 1640, Georg Wilhelm chết. Friedrich Wilhelm lên nối ngôi. Lúc này ông mới 20 tuổi, và cần phải chấm dứt chiến tranh Ba mươi năm.

Chính sách đối ngoại

Trong suốt cuộc chiến tranh Ba mươi năm tàn khốc, Quận công George William, cùng với một đội quân rất nhỏ, đã đấu tranh vì sự cân bằng quyền lực mỏng manh giữa lực lượng Tin Lành và Liên đoàn Công giáo trong Đế quốc La Mã Thần thánh. Xứ Phổ lúc thì theo bên này, lúc thì theo bên kia (và cũng có khi trung lập). Ngay sau khi Quận công Friedrich Wilhelm I lên ngôi, thần dân xứ Phổ cần lập lại hòa bình: đây không phải là một nền hòa bình tồi tệ theo một Hiệp định nào đó giữa xứ Phổ và các cường quốc tham chiến, mà là một Hiệp định có lợi cho chủ quyền của họ. Do đó, vị chúa sáng suốt đã đến yết kiến vua Ba Lan tại kinh thành Warsawa, và triều đình Ba Lan đã chính thức công nhận chủ quyền của ông đối với Công quốc Phổ. Ông làm theo chiến lược của mình ở xứ Phổ; ông không làm theo lời khuyên của quan đại thần Schwartzenberg, mà tìm cách phá vỡ liên minh với Đế quốc La Mã Thần thánh, hòa đàm với Đế quốc Thụy Điển. Dĩ nhiên, ông cũng làm được điều này là do quan đại thần Schwartzenberg mất vào năm 1641.

Ông liền phá vỡ liên minh với Đế quốc La Mã Thần thánh, tuyên bố muốn chấm dứt chiến tranh và tiến hành thỏa thuận bí mật với người Thụy Điển. Ông cũng không cho đội quân đánh thuê của ông làm tổn hại tài nguyên của lãnh địa nữa; và vào năm 1643, khi nhà chúa trở về kinh thành Berlin, ông đã làm sáng tỏ hơn về những ý định của ông. Ông hiểu rằng, việc quân Thụy Điển rút lui sẽ là tiền đề cho sự phục hồi của xứ Brandenburg. Cuối cùng, hai bên đã ký kết Hòa ước vào năm 1644. Khi chiến tranh Đan Mạch-Thụy Điển nổ ra ít lâu sau đó, triều đình Thụy Điển mời ông đứng ra trung gian, và điều này tạo tiền đề cho danh tiếng của ông về sau. Vào năm 1648, sau khi Quận công Friedrich Wilhelm I lên ngôi, Hiệp định Westphalia đã được ký kết, chấm dứt cuộc chiến tranh Ba mươi năm tàn khốc ở Đức. Ông đã tiến hành xây dựng lại các lãnh địa đã bị tàn phá nghiêm trọng trong cuộc chiến tranh. Trong khi vấn đề tôn giáo còn là một vấn đề nóng hổi ở các quốc gia châu Âu khác, vị tân Tuyển hầu tước thi hành chính sách tự do tôn giáo. Với sự giúp đỡ của các chuyên gia người Pháp, ông đã xây dựng một lực lượng Quân đội để bảo vệ lãnh địa của mình.

Quận công xứ Phổ - Brandenburg chiếm được một số vùng đất sau cuộc chiến tranh Ba mươi năm (Đông Pomerania, Halberstadt, Minden và Magdeburg), nhờ đó ông trở thành vị vua hùng mạnh nhất trên đất Đức, sau Vương triều Habsburg. Tuy nhiên, Vương quốc Ba Lan và Thụy Điển đe dọa xâm lược xứ này. Trong công cuộc xây dựng lãnh địa Phổ - Brandenburg, vị lãnh chúa đã thực hiện chính sách ngoại giao thận trọng, không để lãnh địa rơi vào tình cảnh loạn lạc. Ông khôn khéo kích các nước láng giềng đánh lẫn nhau trong hai cuộc chiến tranh Anh-Hà Lan các năm 1652 - 1654, 1665 - 1667, chiến tranh Hà Lan (1672 - 1679) và cuộc chiến tranh Bắc Âu 1656 - 1660.

Do nhận thấy vua Pháp là Louis XIV 'Mặt trời' trở thành mối đe dọa quá lớn đến sự tồn vong của dân tộc Đức, nhà chúa Phổ - Brandenburg đã thiết lập liên minh với vua Pháp, nhờ ông ta viện trợ thật nhiều cho xứ Phổ - Brandenburg, và nhờ đó, ông đã nâng cao thực lực của lãnh địa Bá tước Brandenburg trên chính trường châu Âu, và ảnh hưởng của ông đối với vua Louis XIV. Khi quân Pháp thiết lập "liên minh sông Rhine" với các tiểu quốc ở Đức, vua Louis XIV bằng được mời chúa Phổ - Brandenburg tham gia liên minh, vì ông ta cho rằng, liên minh sẽ lớn mạnh nếu có một Quân vương kỳ cựu như thế tham gia. Vào tháng 3 năm 1664, Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm I gia nhập "Liên minh sông Rhine". Vào ngày 1 tháng 8 năm 1664, với một lực lượng ít ỏi hơn hẳn, liên quân vùng sông Rhine của Đế quốc La Mã Thần thánh, Pháp và các Vương hầu người Đức ở vùng sông Rhine giành chiến thắng huy hoàng trước đại quân Thổ Ottoman trong trận đánh khốc liệt tại Saint Gotthard. Tuy nhiên, vốn thật ra chẳng ưa gì người Pháp, ông đã vài lần xé bỏ liên minh với Pháp, lần đầu vào năm 1672 trong cuộc chiến tranh Hà Lan.

Ông cũng đòi ngôi chúa xứ Berg và xứ Jülich, nhưng thất bại trong cuộc chiến tranh Berg lần thứ nhất (1646 - 1647). Trong cuộc chiến tranh Berg lần thứ hai (1651), ông chiếm được xứ này, nhưng các cường quốc lại bắt ông phải rút quân. Trong cuộc chiến tranh Bắc Âu lần thứ hai, ông bị buộc phải làm vua chư hầu cho Đế quốc Thụy Điển theo Hiệp định Königsberg (1656). Cuộc chiến tranh vẫn còn tiếp diễn, và Quận công Friedrich Wilhelm I đã rời bỏ vua Thụy Điển mà thiết lập liên minh với vua Ba Lan vào năm 1657. Nhờ đó, chúa Brandenburg giành được toàn bộ quyền thống trị Công quốc Phổ qua các Hiệp định Labiau, Wehlau, Bromberg và Oliva, thậm chí có khi ông còn chiếm được cả Tây Pomerania trước Hiệp định Oliva. Do đó, Hoàng đế La Mã Thần thánh giờ đây chỉ còn là bá chủ của những lãnh địa thuộc Hoàng gia Habsburg. Đây là một trong những thành công vang dội nhất của chúa Brandenburg, như vậy ông đã hoàn thiện lời dạy của nhà triết học Niccolò Machiavelli. Vào năm 1666, cuối cùng thì ông giành được ngôi chúa xứ Cleve-Jülich, Mark và Revensberg. Song, vào năm 1686, ông bãi bỏ các Công quốc tại Silesia, đổi lại, ông nhận lấy Schwiebus.

Trong cuộc xung đột giành quyền thừa kế Pomerania, Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm I phải hứng chịu hai thất bại: một thất bại trong cuộc chiến tranh Bắc Âu và một thất bại trong cuộc chiến tranh Scania. Dù nhiều lần đại thắng tại vùng Pomerania thuộc Thụy Điển, ông làm theo yêu cầu của Vương quốc Pháp là trả những vùng đất bị ông chiếm đóng cho vua Thụy Điển theo Hiệp định Saint-Germain-en-Laye (1679), nhưng ông vẫn không thể mất cái danh hiệu là vị vua đầu tiên đã buộc người ta phải nói: lãnh địa Phổ - Brandenburg là một dân tộc huy hoàng và có nền quân sự hiển hách. Là vị vua đã đem lại những thành tựu vĩ đại cho toàn dân, khi Hiệp định Saint-Germain-en-Laye được ký kết, ông đã hoàn toàn là vị "Tuyển hầu tước vĩ đại". Đổi lại việc trả đất cho Thụy Điển, ông nhận lấy một khoản chiến phí lớn từ tay vua Pháp. Tuy nhiên, đống chiến phí này không đẩy lui ông khỏi các liên minh chống Pháp: Vào năm 1683, ông gửi một đạo quân Brandenburg đến giúp Hoàng đế La Mã Thần thánh là Leopold I giải vây kinh đô Viên đang bị quân Thổ Ottoman bao vây: trong trận Viên, liên quân Áo, các lãnh địa ở Đức và Ba Lan đánh cho quân Thổ Ottoman đại bại, buộc quân Thổ phải rút lui trở về. Vào năm 1685, nhà chúa Friedrich Wilhelm I lại thiết lập liên minh với vua nước Anh là William III. Vào năm 1686, ông thiết lập liên minh với Hoàng đế Leopold I: theo những thỏa thuận giữa ông và nhà vua, nhà chúa nhận một khoản tiền lớn, đổi lại ông tham gia chiến tranh chống Đế quốc Ottoman - Thổ Nhĩ Kỳ với nhà vua.

Những chiến công hiển hách của chúa Phổ

Quận công Friedrich Wilhelm I không hổ danh là một vị thống soái xuất sắc; đội quân thường trực của ông trở thành tấm gương cho Quân đội Phổ sau này. Tên tuổi của ông trở nên nổi tiếng vì đã cùng quân Thụy Điển đánh tan tác liên quân Ba Lan - Thát Đát Krym trong trận chiến Warsaw (1656). Theo tác giả Hajo Holborn, chiến thắng vang dội tại Warsaw là "sự kiện mở đầu cho lịch sử quân sự nước Phổ". Đây là một bước tiến đáng kể của lãnh địa Brandenburg. Trong khi liên quân Ba Lan - Thát Đát Krym đông đảo hơn hẳn, các binh sĩ của chúa Brandenburg tỏ ra rằng: họ không thua gì đội quân tinh nhuệ Thụy Điển kia. Với chiến công hiển hách tại Warsaw, xứ Brandenburg - Phổ giờ đây đã trở thành một trong những cường quốc quân sự hàng đầu của châu Âu. Ông và vua Thụy Điển là Karl X Gustav ca khúc khải hoàn tiến vào kinh đô Ba Lan, sau hai ngày chiến đấu quyết liệt (28 tháng 7 - 30 tháng 7). Nhờ có chiến thắng huy hoàng này mà vua Ba Lan là John Casimir đã công nhận rằng: vị lãnh chúa xứ Brandenburg không còn là chư hầu của Vương quốc Ba Lan như trước kia nữa.

Tuy nhiên, trong cuộc chiến tranh Pháp-Hà Lan (1672 - 1679), vua Pháp là Louis XIV xúi giục vua Thụy Điển xé bỏ liên minh với xứ Brandenburg, thế là quân Thụy Điển tiến hành xâm lược xứ này vào tháng 12 năm 1674. Vua Pháp xem xứ Brandenburg là kẻ thù hùng mạnh nhất của ông ta. Trong lúc ấy, nhà chúa Brandenburg đang thân chinh đánh Pháp tại Alsace. Sau một cuộc hành quân dài 250 kilômét trong vòng 15 ngày, ông và quân sĩ trở về lãnh địa. Công tử Karl Emil (1655 - 1674) lâm bệnh mất khi theo vua cha ra chiến trường; và cuộc hành quân hiển hách từ xứ Franconia về lãnh địa Brandenburg cũng là công trạng lớn lao của Thống chế George von Derfflinger. Tuy Quân đội Brandenburg đã mệt mỏi, vua - tôi Brandenburg đã thành công: Quân đội chúa Brandenburg đã đẩy lui quân Thụy Điển trong trận đánh tại Rothenow, chỉ ba ngày trước một chiến thắng oanh liệt khác của nhà chúa. Đây sẽ là cuộc chiến làm cho tài năng của vị lãnh chúa kiệt xuất trở nên đáng chú ý hơn cả.

Ông đã đột kích, và cùng với Thống chế Phổ là Georg von Derfflinger, ông mang 5600 Kỵ binh Brandenburg và 13 khẩu pháo đánh tan tác một đội quân đông đảo hơn hẳn 7000 Bộ binh, 4000 Kỵ binh và 38 khẩu pháo Thụy Điển trong trận chiến Fehrbellin vào ngày 28 tháng 6 năm 1675, ở phía Tây Bắc kinh thành Berlin. Chiến công hiển hách của ông tại Fehrbellin là một trận đánh chủ yếu dựa vào Kỵ binh, tuy không khốc liệt cho lắm nhưng chiến công này có những ý nghĩa quan trọng về tinh thần, chiến lược và chính trị. Ông hạ gục được danh tướng Thụy Điển Wrangel; giờ đây, ông đã xóa bỏ cái huyền thoại "Quân đội Thụy Điển vô địch thiên hạ", và chiến thắng của ông đã chấn vang toàn bộ châu Âu. Chiến thắng này có ý nghĩa quan trọng nhất đối với nhân dân miền Bắc Đức, làm họ cảm thấy một cường quốc đang trỗi dậy. Chính trận đại thắng tại Fehrberllin đã khiến cho người đương thời gọi ông là "Tuyển hầu tước vĩ đại", củng cố danh tiếng của ông. Có nhận định cho rằng, chiến thắng vang dội trước vua Karl XI và Thống chế Waldemar von Wrangel của quân Thụy Điển là thành công lớn lao nhất của vị Tuyển hầu tước vĩ đại, là chiến thắng lừng lẫy đầu tiên của chủ nghĩa quân phiệt Phổ - Brandenburg. Với trận thắng tại Fehrbellin của thiên tài quân sự ấy, xứ Phổ - Brandenburg vươn lên thành cường quốc quân sự hàng đầu ở Bắc Âu.

Chiến thắng đáng ghi nhớ của ông tại Fehrbellin của ông đã được ghi danh trong sổ sách những chiến công hiển hách của Quân đội khải hoàn trong trận này - lực lượng Quân đội Phổ, cùng với những trận thắng oanh liệt khác của họ như trận Rossbach hay trận Sadowa. Dĩ nhiên, ông đã giải phóng lãnh địa Bá tước Brandenburg khỏi tay Đế quốc Thụy Điển ngay sau trận thắng vang dội này. Ông sẽ còn tiếp tục phát huy lợi thế của mình, với những chiến thắng khác. Nhà chúa cũng được Quốc vương Đan Mạch và Hoàng đế nhà Habsburg của Áo viện trợ. Tuy quân Thụy Điển đông đảo hơn hẳn, vua và Quân đội Brandenburg tiếp tục giành chiến thắng tại Stettin, sau một trận bắn phá khốc liệt. Ông tiếp tục đại thắng tại Rügen vào năm 1677, áp đảo Thụy Điển tại Pomerania. Quân đội Brandenburg lại thắng lợi tại Stralsund vào năm 1678. Đúng năm đó, chúa Brandenburg đã đẩy lùi toàn quân Thụy Điển khỏi miền Tây Pomerania. Dù ông đã thực hiện cải cách nhằm thu phục lòng dân Thụy Điển, chẳng hạn như dự án đồ sộ tái xây dựng vùng Stralsund và Stettin, ít người Thụy Điển trở thành thần dân của ông. Sau khi ông đánh chiếm Stralsund, chúa Brandenburg đã khai phá vùng Pomerania thuộc Thụy Điển vào cuối năm 1678. Khi quân Thụy Điển xâm lược vùng Đông Phổ trong Mùa Đông 1678 - 1679, ông không sợ lạnh, mà huấn lệnh cho ba quân ngồi xe trượt tuyết mà tiến công từ xứ Cleves cho đến sông Vistula, đánh bại quân Thụy Điển, khi họ đang chạy qua bờ biển bị đóng băng. Vào tháng 1 năm 1679, Quân đội Brandenburg đánh tan đối phương trong các trận chiến tại Tilsit, Splitter và Heydekrug. Nhà văn người Anh là Thomas Carlyle đã so sánh cuộc tháo chạy của quân Thụy Điển khỏi xứ Phổ với cuộc tháo chạy của Hoàng đế Napoléon Bonaparte khỏi thành phố Moskva. Tác giả người Pháp là Paganel có nhận định:

Các tướng lĩnh xứ Brandenburg như Trefenfeldt và Gortz đã phò vua đắc lực trong những chiến công hiển hách nêu trên, gây cho quân Thụy Điển tổn thất nặng nề. Chúa Brandenburg đã toàn thắng trong cuộc chiến tranh Brandenburg - Thụy Điển. Vậy là ông đã sáng lập ra sự vĩ đại của dân tộc Phổ, và cùng với Hải quân Hà Lan và vua Đan Mạch là Christian V mang lại thảm họa cho Đế quốc Thụy Điển. Với chiến công hiển hách của ông, quân tinh nhuệ Thụy Điển bị ông hủy diệt và không thể hồi phục uy lực từ lúc đó cho đến thời vua Karl XII. Sau khi quân Thụy Điển đại bại, ông ca khúc khải hoàn trở về kinh đô phía Đông của ông - Königsberg. Và, nếu ông đã chặn đứng được bước tiến công của vua Pháp Louis XIV, thì sau này, vua Friedrich II Đại Đế sẽ còn chặn đứng được toàn bộ châu Âu. Ông nổi tiếng về những lời hướng dẫn và mệnh lệnh khái quát cho các tướng sĩ dưới quyền ra quyết định: đây sẽ là nền tảng cho học thuyết Auftragstaktik của người Đức. Không những thế, không những thế, ông còn nổi tiếng về việc dùng một đội quân cơ động vô cùng nhanh chóng mà đánh bại đối phương.

Chính sách đối nội

Nhờ vào thiên tài của ông, xứ Brandenburg đã xóa bỏ những hiểm họa vốn bùng phát kể từ thời vị Tuyển hầu tước yếu kém George William. Đầu triều ông, lãnh địa Phổ - Brandenburg dù mở rộng, nhưng có dân số ít ỏi trở nên khó khăn, vì thế Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm I quyết định phải xây dựng Quân đội. Cũng nhờ có tài năng xuất chúng của ông, ngay từ năm 1644, ông đã xây dựng một đội quân chính quy thường trực đầu tiên trong lịch sử Phổ - Brandenburg. Ông xóa bỏ đội quân đánh thuê, và, để bảo vệ lãnh địa giữa lúc cuộc chiến tranh Ba mươi năm vẫn chưa kết thúc, ông tuyển mộ binh sĩ từ các xứ Phổ, Cleves, hay Brandenburg, và lập nên một đạo quân chính quy thường trực với 5.500 binh sĩ. Trong đội quân này cũng có 500 Ngự lâm quân của nhà chúa. Dựa theo hình mẫu của Đế quốc Hà Lan, ông nổi tiếng vì đã thiết lập Quân đội Phổ - Brandenburg gồm 40.000 binh sĩ vào năm 1678, nhờ sự phò tá của Cục trưởng Joachim Friedrich von Blumenthal và Cục Quân nhu Phổ - Brandenburg. Ông cho lập các Trường Quân sự, phong các địa chủ Junker làm Sĩ quan Quân đội Brandenburg. Ông xây dựng lực lượng Quân đội Brandenburg chỉ trong vòng 20 năm, Quân đội Brandenburg được huấn luyện kỹ và có Kỷ luật cứng rắn. Với 45.000 binh sĩ, Quân đội Phổ - Brandenburg trở thành lực lượng Quân đội lớn thứ tư của châu Âu thời đó, qua việc đưa xứ Brandenburg trở thành một liệt cường quân sự: đây là lực lượng Quân đội đánh bại quân Thụy Điển và xóa bỏ danh tiếng của Đế quốc Thụy Điển thời bấy giờ. Vào thời đó, lực lượng Quân đội Brandenburg hùng mạnh với kỷ cương xuất sắc của ông trở thành một đội quân đặc biệt hùng tráng.

Cũng như vua Pháp đương thời là Louis XIV, ông đặt niềm tin vào chế độ quân chủ tuyệt đối. Sau khi giành chiến thắng trong chiến tranh, ông trị vì lãnh địa thái bình cho đến lúc qua đời, và tài năng của ông làm cho toàn bộ châu Âu phải thán phục, thậm chí có đến tai cả dân Thát Đát. Do đó, một phái bộ sứ thần Thát Đát đã đến yết kiến nhà chúa xứ Brandenburg. Với lực lượng Quân đội Brandenburg trở nên vô cùng hùng mạnh, muôn dân Brandenburg trở nên hãnh diện, giờ đây không nước này dám gây chiến tranh khi chưa hề sai sứ thần đến yết kiến và hỏi ý vua quan xứ Brandenburg tại kinh đô Berlin.

Dưới triều đại huy hoàng của ông, không những thành công hiển hách trong chính sách đối ngoại, chúa Brandenburg cũng không kém trong chính sách đối nội. Với vị Tuyển hầu tước kiệt xuất Friedrich Wilhelm I, xứ Brandenburg hoàn toàn rở thành một Nhà nước quân chủ chuyên quyền, chỉ không hùng mạnh bằng nước Áo. Việc vị chúa - thiên tài quân sự xây dựng bộ máy chính phủ quân chủ chuyên chế và mang lại ấm no cho trăm họ cũng là một lý do khiến người ta gọi ông là vị "Tuyển hầu tước vĩ đại". Thời bấy giờ, vua quan Brandenburg đã bảo hộ chủ nghĩa trọng thương, tư bản độc quyền, tiền trợ cấp, thuế quan, và đổi mới nội bộ. Vào năm 1667, nhà chúa tiến hành cải cách thuế má: theo đó, ông buộc các thị trấn không thể tránh khỏi thuế đánh vào một số mặt hàng được sản xuất, bán và dùng trong nội địa. Đối với các vùng nông thôn, ông ban chiếu chỉ buộc dân phải đóng thuế trực tiếp. Ông cũng dạy dân sản xuất khoai tây; do đó, thời bấy giờ người ta sản xuất đến hàng triệu giạ khoai tây trên đất Đức.

Là một vị cha đáng kính của nhân dân Brandenburg - Phổ, ông không hề ăn chơi, mà cũng không hề keo kiệt. Vào năm 1682, người ta thiết lập Công ty Phi châu ở xứ Phổ. Nhà chúa trở thành người có cổ phần đầu tiên của công ty này. Vài năm sau (1684), ông thiết lập các pháo đài quân sự ở xứ Guinea. Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm I không hổ danh là một Bismarck của nước Phổ thời đó, ông không những có tham vọng mở rộng bờ cõi đến Phi châu, mà còn mở rộng đến tận Vương quốc Ấn Độ. Không khác chi Thủ tướng Otto von Bismarck sau này, ông quan tâm đến Lực lượng Hải quân của lãnh địa Phổ - Brandenburg. Ông cho xây dựng Pháo đài Friedrichsburg gần bán đảo Cape Three Points vào năm 1683.

Triều đình Friedrich Wilhelm I cũng vời nhà triết học - luật học Samuel von Pufendorf tới kinh thành Berlin, trọng dụng ông này và ban cho ông này trọng trách ghi chép về triều đại lâu dài của nhà chúa. Ông luôn thân hành đi khắp mọi nơi trên lãnh địa Phổ - Brandenburg, để mà xem xét dân tình, và xây đường, nhà thờ hay cầu, v.v... Trong triều đình Friedrich Wilhelm I, vị chúa sáng suốt cũng phong một người Do Thái tên là Israel Aaron làm quan trọng thần. Không những ông đã khôi phục lãnh địa Phổ - Brandenburg mà còn đưa lãnh địa của mình trở nên giàu mạnh hơn trước. Sau khi vua Pháp là Louis XIV bãi bỏ chiếu chỉ Nantes mà đàn áp các tôn giáo khác, triều đình Friedrich Wilhelm I khuyến khích những người Pháp và người Walloon Huguenot tài giỏi đến xứ Phổ-Brandenburg theo chiếu chỉ Potsdam vào ngày 29 tháng 10 năm 1685:

Có ít nhất 20.000 tín đồ Huguenot đã đến lãnh địa Phổ - Brandenburg mà cư ngụ, và phát triển đất kinh kỳ Berlin. Một số người sống tại Potsdam, và xây dựng Nhà thờ Pháp. Chính sách này đã nâng cao thế lực của đạo Luther trên đất Đức, đặt nền tảng cho sự phát triển của nền công nghiệp và kỹ nghệ lãnh địa. Cục trưởng Joachim Friedrich von Blumenthal đã khuyên ông miễn thuế cho tầng lớp quý tộc, đổi lại, họ đồng ý giải tán "Quốc hội các đẳng cấp". Theo chiếu chỉ của chúa vào năm 1653, ông công nhận quyền hành của các địa chủ đối với điền trang của họ, cũng như sự hiện hữu của chế độ chủ nô và củng cố uy quyền của nhà chúa.

Ông cũng giúp dân dễ dàng đi lại giữa xứ Brandenburg và Công quốc Phổ bằng việc nối liền các đường sông bằng kênh đào (một kênh đào mang tên "Kênh Friedrich Wilhelm" được nối từ sông Oder cho đến sông Spree). Sau này, những kiến trúc sư nước Phổ, chẳng hạn như Georg Steenke, đã áp dụng cơ cấu này. Không những thế, người ta vẫn còn áp dụng cơ cấu ấy ngày nay. Dưới triều đại Friedrich Wilhelm I, lãnh địa Brandenburg được mở rộng 1/100 diện tích, và dân số tăng từ 600.000 lên đến 1.500.000 người. Không những là một vị lãnh chúa chu đáo, một vị tướng lĩnh sáng suốt, thông minh, quả cảm và táo bạo, ông còn là một nhà bảo trợ của nghệ thuật và khoa học, chính vì thế mà có nhận định cho rằng lịch sử thật đúng đắn khi mệnh danh ông là vị Tuyển hầu tước vĩ đại. Ông cũng khuếch trương văn hóa, qua việc thiết lập một thư viện tại kinh đô Berlin và một Trường Đại học tại Duisburg.

Qua đời và di sản
Vào ngày 9 tháng 5 năm 1688, sau 48 năm trị vì lãnh địa, "Tuyển hầu tước vĩ đại" Friedrich Wilhelm I qua đời tại thành phố Potsdam. Trong vòng vài tháng, ông đã lâm bệnh phù rất nặng. Biết mình không thể sống lâu hơn, ông triệu các quan đại thần và Công tử trưởng Friedrich đến mà căn dặn. Ông nói, những cuộc chiến tranh đã làm cho ông lo âu và thận trọng, thậm chí còn gây bệnh nặng cho nhiều người khác, tuy nhiên:

Không những thế, ông còn nói: "Ta... được bạn hữu nể phục và bị kẻ thù sợ hãi". Ông cũng khuyên Công tử Friedrich phải thận trọng trị vì lãnh địa, phải thường xuyên bảo vệ từng tấc đất, phải thương dân và lắng nghe ý kiến của các vị trung thần. Với thiên tài và sự mạnh mẽ của ông, ông đã để lại một ngân khố quốc gia được cung cấp đầy đủ, một lãnh địa được mở rộng hơn nhiều, một lãnh địa độc lập hoàn toàn, một lực lượng Quân đội hữu hiệu và một bộ máy Chính phủ vô cùng xuất sắc, với những viên quan cận thần lỗi lạc, nhờ vào tài năng làm tướng kiêm làm chính khách của ông. Không những thế, theo nhà sử học Christopher M. Clark, thì nước Phổ - mà ông công hiến không nhỏ trong việc dựng xây nên - đã trở thành tấm gương sáng của một châu Âu nhân văn, với một bộ máy hành chính xuất sắc, một chính quyền dân sự không tham nhũng, và một chính sách tự do tôn giáo.

Ông là vị lãnh chúa sáng lập ra "Quân đội có Quốc gia" đầu tiên trong lịch sử châu Âu cận - hiện đại, thậm chí đã mở đường cho công cuộc thống nhất Đế chế Đức vào năm 1871. Qua việc đánh bại Ba Lan, và liên minh Thụy Điển - Pháp, ông tỏ khác hẳn với vị tiên liệt yếu kém của ông. Những vị vua kế tục ông đã đưa Đế chế Phổ trở thành một liệt cường quân sự hạng nhất của châu Âu vào thế kỷ XVIII - khi họ đánh bại tất cả mọi cường quốc châu Âu lục địa trong một loạt cuộc chiến tranh tàn khốc. Họ cũng tiếp tục thực hiện chính sách "tự do tôn giáo" của tiên quân. Người ta đã xây dựng một bức tượng Tuyển hầu tước vĩ đại thật đồ sộ tại thành phố Berlin, để tưởng nhớ vị vua khai quốc kiệt xuất của Vương triều Brandenburg. Vào năm 1750, Quốc vương Friedrich II Đại Đế truyền lệnh cho mở nắp quan tài của vị Tuyển hầu tước vĩ đại. Vua rơi lệ, và nắm lấy tay của vị tiên liệt đáng kính. Không những thế, vua còn nói với một viên tướng.

48 năm trị quốc của ông được xem là một nền trị vì huy hoàng. Cuối thế kỷ thứ XVII, xứ Phổ đã trở thành lãnh địa lớn nhất trong Đế quốc La Mã Thần thánh, chỉ sau nước Áo. Tuy yếu kém hơn cha, Quốc vương Friedrich I (1701 - 1713) đã phát huy công cuộc xây dựng lãnh địa Phổ - Brandenburg do ông đề xướng, và sáng lập Vương quốc Phổ. Cháu nội của ông - Quốc vương Friedrich Wilhelm I (1713 - 1740), sẽ tiếp tục thực thi những chính sách do người ông nội trùng tên của mình đề xướng: xây dựng một lực lượng Quân đội Phổ tinh nhuệ. Vị vua lừng danh của nước Phổ, Friedrich II Đại Đế (1740 - 1786), đã gọi ông là "vị chúa mở đầu cho sự huy hoàng của Vương triều Hohenzollern". Quốc vương Friedrich II Đại Đế (còn gọi là Friedrich II Độc nhất vô nhị), và mọi ông vua của Vương triều Hohenzollern, đều tưởng nhớ và kính trọng vị Tuyển hầu tước vĩ đại: Trước khi đánh bại quân Áo và chinh phạt vùng Silesia (1740), vua Friedrich II Đại Đế đã tuyên bố trước ba quân:

Trong sử học, văn học, vua cũng luôn xem vị Tuyển hầu tước vĩ đại là tấm gương sáng giá nhất cho các đời vua nhà Hohenzollern noi theo. Vua cũng từng thăm viếng chiến trường xưa Fehrbellin - là đất kinh điểm của Vương quốc Phổ vì vị Tuyển hầu tước vĩ đại từng thắng trận vang dội tại đây. Chính tinh thần của nhân dân Phổ sẽ còn trở nên hào hùng hơn với những chiến thắng lẫy lừng của Quốc vương Friedrich II Đại Đế, họ vốn là những con người thượng võ kể từ triều đại của vị Tuyển hầu tước vĩ đại Friedrich Wilhelm I, cảm thấy mình tràn ngập trong những cuộc chiến đấu anh hùng và những chiến công hiển hách. Song, tuy vị Tuyển hầu tước vĩ đại từng lập chiến công hết sức hiển hách tại Fehrbellin, nhân dân Phổ sẽ còn đấu tranh mãnh liệt, gắn bó với nhà vua hơn hẳn khi vua Friedirch II Đại Đế chinh chiến trong cuộc Chiến tranh Bảy năm (1756 - 1763). Nhưng bên ngoài xứ Phổ, Nhà nước do vị Tuyển hầu tước vĩ đại dựng xây cũng được Nga hoàng Pyotr Đại Đế - vị anh hùng có công gầy dựng nên Đế quốc Nga hùng cường - hết sức thán phục.

Sinh thời, ông đã giành quyền cai quản thành phố Potsdam từ tay gia đình địa chủ Von Hake. Là vị Tuyển hầu tước đã xây dựng kinh thành Berlin thịnh vượng, Sau 30 năm chinh chiến, ông cũng tái thiết thành phố Potsdam. Sau kinh đô Berlin, đây là nơi thứ hai mà vị lãnh chúa thường ngự. Công tử Friedrich, tức vua nước Phổ Friedrich I về sau, đã ghi nhận vào năm 1666:

Vị Tuyển hầu tước vĩ đại trong văn hóa

Ông cũng được tạc tượng trong đền Walhalla - nơi kỷ niệm các vị anh hùng làm rạng danh nước Đức. Tác giả Droysen cũng tán tụng những công đức của triều đại Hohenzollern và xem vị Tuyển hầu tước vĩ đại là một anh hùng dân tộc của người Đức. Trong Hoàng cung xưa ở kinh đô Berlin, Hoàng gia Phổ đã treo một tấm hình đẹp nói về chiến thắng oanh liệt của vị Tuyển hầu tước anh hùng - một trận Marathon hoặc trận Bannockburn của xứ Phổ.

Ngày nay, một trong những hình ảnh nổi tiếng nhất của Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm I là bức tượng ông trên lưng chiến mã, do Andreas Schlüter tạc tại sân trong của Cung điện Charlottenburg, thủ đô Berlin. Bức tượng này cho thấy ông vận bộ chiến bào thời kỳ cổ điển. Một tay ông cầm gậy chỉ huy của vị Thống soái, cho thấy tầm nhìn xa trông rộng của vị chúa quyết đoán. Ông dễ dàn điều khiển con chiến mã của mình, ý nói uy quyền của ông trên lãnh địa Phổ - Brandenburg; trong khi đó, dáng đứng của bức tượng cho thấy sự hùng mạnh của vị chúa chiến thắng, và thể hiện ông luôn luôn bất khả chiến bại, luôn luôn giành thắng lợi trên trận tiền. Chín năm sau khi nhà chúa qua đời, Andreas Schlüter đã phác thảo xong bức tượng này, và nó được khai trương vào năm 1703.

Bức tượng này kỷ niệm: "unsterbliche[...] Heldentaten", tức những chiến công oai hùng của vị Tuyển hầu tước vĩ đại. Khi mô tả bằng hình tượng về chế độ quân chủ Phổ mới mẻ, những chiến công oai hùng là hết sức quan trọng vì nhờ đó mà một Vương triều được sáng lập và thịnh vượng. Bức tượng thể hiện nhà chúa là một vị Thống soái, và do đó đã thể hiện tàm quan trọng của lực lượng Quân đội Brandenburg - lực lượng này được thể hiện qua mong ước của ông về một chế độ quân chủ chuyên chế Phổ: uy thế chính trị của xứ Brandenburg đã gia tăng thì quân số Quân đội Brandenburg cũng phải nâng cao. Có lẽ vì công lao xây dựng lực lượng Quân đội Brandenburg của ông mà Quốc vương Phổ Friedrich I Hohenzollern đã tạc tượng vua cha Friedrich Wilhelm I cưỡi ngựa, thay vì bản thân mình - khác với xu thế thường thấy vào thời đó.

Nhà thơ cung đình Phổ là Johann von Besser cũng viết thơ ca ngợi Tuyển hầu tước Friedrich Wilhelm I, thể hiện lòng dũng cảm của ông - vốn cũng không kém gì tài năng quân sự của ông. Có lẽ nhà thơ Besser thể hiện rõ nét nhất về ông qua bài thơ chưa hề được hoàn thành - "Lob-Gedicht Friedrich Wilhelm des Grossen" (Bài thơ Tuyên dương Chúa Friedrich Wilhelm Vĩ đại). Người đời sau đã xuất bản bài thơ này từ những đoạn thơ, và ba đoạn chính có nói về những chiến công oanh liệt của nhà chúa: "Beschreibung der Warschauschen" (Kể về trận đánh tại Warsawa), kể về trận đánh tại Warsawa giữa liên quân Brandenburg - Thụy Điển do chúa Friedrich Wilhelm I chỉ huy đánh liên quân Ba Lan - Thát Đát vào năm 1656 - được xem là cuộc thử lửa đầu tiên của Quân đội Brandenburg; "Beschreibung der Schlacht bei Fehrbellin" (Kể về trận đánh tại Fehrbellin), ca ngợi chiến thắng oanh liệt của ông trước quân Thụy Điển vào năm 1675 (mang lại cho ông danh hiệu "Tuyển hầu tước vĩ đại"); và "Effect der Bombardirung von Stettin" (Chiến công vây hãm Stettin), kể về cuộc vây hãm Stettin vào năm 1677, để đuổi quân Thụy Điển ra khỏi miền Bắc Đức sau chiến thắng tại Fehrbellin.

"Bài thơ Tuyên dương Chúa Friedrich Wilhelm I" cũng ca ngợi những chiến công oai hùng của ông không kém gì Andreas Schlüter vậy. Trong khi bức tượng không nêu lên hiện thực, mà huyền thoại về vị Tuyển hầu tước, Von Besser thể hiện hình ảnh của một lực lượng Quân đội bất khả chiến bại, do một vị Thống soái lý tưởng thống lĩnh. Cả hai ông này thường nêu bản chất, hai kể về những chiến công huy hoàng trong quá khứ, để ca ngợi nguồn gốc của Vương triều và thể hiện sự giàu mạnh của Vương quốc Phổ do nhà Hohenzollern trị vì. Bài thơ của Von Besser thể hiện lòng yêu nước vô bờ vô bến, sau một cuộc hành quân ông đánh trận tại Fehrbellin, nhà chúa đã chiến thắng và ca khúc khải hoàn kéo quân trở về. "Bài thơ Tuyên dương Chúa Friedrich Wilhelm I" cũng thể hiện rõ ràng hình ảnh của vị chúa anh minh. Ông được cách điệu hóa như một con chim đại bàng - biểu tượng của Vương triều Hohenzollern, và con đại bàng này bay nhanh thể hiện cuộc hành quân hiển hách của ông từ xứ Franconia về xứ Brandenburg.

Gia quyến

Vào ngày 7 tháng 12 năm 1646, tại The Hague, Quận công Friedrich Wilhelm I kết hôn với Luise Henriette xứ Nassau (1627 – 1667), con gái của Vương công xứ Orange-Nassau Frederick Henry và Amalia xứ Solms-Braunfels. Cục trưởng Blumenthal đã khuyên chúa nên thực hiện đám cưới này vì đây là giải pháp công bằng đối với vấn đề: ai sẽ là người thừa kế ngôi chúa xứ Jülich-Berg? Họ có những người con:
 William Henry (1648 – 1649),
 Charles (1655 – 1674),
 Friedrich I Hohenzollern (1657–1713), Tuyển hầu tước Friedrich III xứ Brandeburg
 Amalie (1656 – 1664),
 Henry (1664 – 1664),
 Louis (1666 – 1687), kết hôn với Ludwika Karolina Radziwiłł.

Vào ngày 13 tháng 6 năm 1668 tại Gröningen, Quận công Friedrich Wilhelm I kết hôn với Sophie Dorothea xứ Holstein-Sonderburg-Glücksburg, cô con gái của Philipp xứ Holstein-Sonderburg-Glücksburg và Sophie Hedwig xứ Saxe-Lauenburg. Sophia Dorothea đã sinh hạ cho ông những người con sau:
 Philip William (1669 – 1711),
 Marie Amalie (1670 – 1739),
 Albert Frederick (1672 – 1731),
 Charles (1673 – 1695),
 Elisabeth Sofie (1674 – 1748), kết hôn với Christian Ernst xứ Brandenburg-Bayreuth (6 tháng 8 năm 1644 - 20 tháng 5 năm 1712) vào ngày 30 tháng 3 năm 1703.
 Dorothea (1675 – 1676),
 Christian Ludwig (1677 – 1734), người tiếp thu Bản côngxectô Brandenburg của nhạc sĩ người Đức Johann Sebastian Bach.

Phả hệ của Friedrich Wilhelm I

Chú thích

Tham khảo

 Brackenbury, C. B. (Charles Booth), 1831-1890, Frederick the Great, London: Chapman and Hall, 1884.
 Karin Friedrich, Sara Smart, The cultivation of monarchy and the rise of Berlin: Brandenburg-Prussia, 1700, Ashgate Publishing, Ltd., 2010. ISBN 0-7546-0997-9.
 Thomas Curtis, The London encyclopaedia: or, Universal dictionary of science, art, literature, and practical mechanics, comprising a popular view of the present state of knowledge. Illustrated by numerous engravings, a general atlas, and appropriate diagrams, Tập 18, Printed for T. Tegg, 1829.
 Gregory Fremont-Barnes, The French revolutionary wars, Osprey Publishing, 2001. ISBN 1-84176-283-0.
 Adalbert Müller, Donaustauf and Walhalla, Printed by G. J. Manz, 1846.

 Press Company Frontier Press Company, Masters of Achievement: The World's Greatest Leaders in Literature, Art, Religion, Philosophy, Science, Politics and Industry Part Two, Kessinger Publishing, 2004. ISBN 1-4179-4248-7.
 Leslie Cecil Smith, Main currents in world history, Rivingtons, 1922.
 Radhey Shyam Chaurasia, History of Europe, Atlantic Publishers & Distributors, ISBN 81-269-0155-1.

 George Ripley, The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge, Tập 7. D. Appleton and company, 1883.
 Elizabeth Cartwright Penrose (Mrs. John Penrose), Danmarks tekniske højskole, History of Germany: from its invasion by Marius to the year 1850, Murray, 1853.
 Citino, Robert. The German Way of War. From the Thirty Years War to the Third Reich. University Press of Kansas, 2005.
 Stanley Sandler, "Ground warfare: an international encyclopedia", Tập 1, ABC-CLIO, 2002.
 William Young, "International Politics and Warfare in the Age of Louis XIV and Peter the Great: A Guide to the Historical Literature", iUniverse, 2004, ISBN 0-595-32992-6.
 Peter N. Stearns, "The Encyclopedia of world history: ancient, medieval, and modern, chronologically arranged", Houghton Mifflin Harcourt, 2001, ISBN 0-395-65237-5.
 Joseph A. Biesinger, Germany: a reference guide from the Renaissance to the present, Infobase Publishing, 2006. ISBN 0-8160-4521-6.
 Rossiter Johnson, The Great Events by Famous Historians, Volume 12, BiblioBazaar, LLC, 2008, ISBN 1-4264-3799-4.
 Henry Kamen, Who's who in Europe, 1450-1750, Routledge, 2000. ISBN 0-415-14727-1.
 James Wycliffe Headlam, Bismarck and the Foundation of the German Empire, Echo Library, 2007, ISBN 1-4068-1719-8.

 G. W. Prothero, Stanley Leathes, Sir Adolphus William Ward, John Emerich Edward Dalberg-Acton Acton (Baron.), Stanley Leathes, G. W. (George Walter) Prothero, Sir Adolphus William Ward, Stanley Leathes, G. W. (George Walter) Prothero, Sir Adolphus William Ward, John Emerich Edward Dalberg-Acton Acton (Baron.), the cambridge modern history, CUP Archive.
 Friedrich Kapp, Life of Frederick William von Steuben: major general in the Revolutionary Army, Mason Brothers, 1859.
 Price Collier, Germany and the Germans from an American Point of View, Echo Library, 2007. ISBN 1-4068-4706-2.
 William Adolphus Wheeler, An explanatory and pronouncing dictionary of the noted names of fiction: including also familiar pseudonyms, surnames bestowed on eminent men, and analogous popular appellations often referred to in literature and conversation, Ticknor and Fields, 1865.
 Andrew Archibald Paton, Researches on the Danube and the Adriatic; or Contributions to the modern history of Hungary and Translvania, Dalmatia and Croatia, Servia and Bulgaria, Tập 2, Brockhaus, 1861.
 Elizabeth Hudson, The Life And Times of Louisa, Queen of Prussia With an Introductory Sketch of Prussian History, Kessinger Publishing, 2005.
 Robert Kent Gooch, Karl Loewenstein, Arnold John Zurcher, Michael T. Florinsky, Nils Herlitz, John Henry Wuorinen, Governments of continental Europe, Tập 1, The Macmillan company, 1940.
 Making of America Project, The American Whig review, Tập 1, Wiley and Putnam, 1845.
 The Royal military chronicle: or, the British officer's monthly..., Tập 3, J. Davis, 1812.
 Margaret Shennan, The rise of Brandenburg-Prussia, Routledge, 1995. ISBN 0-415-12938-9.
 William Leist Redwin Cates, A dictionary of general biography: with a classified and chronological index of the principal names..., Longmans, 1867.
 Samuel Griswold Goodrich, A history of all nations, from the earliest periods to the present time; or, Universal history: in which the history of every nation, ancient and modern, is separately given: Illustrated by 70 stylographic maps and 700 engravings, Tập 1. Miller, Orton & Mulligan, 1856.
 Heinrich von Treitschke, Treitschke's Origins of Prussianism (the Teutonic knights), G. Allen and Unwin ltd, 1942. Biên dịch bởi: Eden Paul, Cedar Paul.
 Hubert Howe Bancroft, George Edwin Rines, Library of Universal History and Popular Science, BiblioBazaar, LLC, 2009. ISBN 1-113-79587-5.
 Geoffrey Russell Richards Treasure, The making of modern Europe, 1648-1780, Routledge, 2003 - 647. ISBN 0-415-30155-6.
 Edward McNall Burns, Western civilizations, their history and their culture, Tập 2, Norton, 1963.
 D. H. Lawrence, Philip Crumpton, Movements in European History, Cambridge University Press, 2002. ISBN 0-521-00703-8.
 William Darby, Edward J. Coale, Mnemonika: or, The tablet of memory, E. J. Coale, 1829.
 Sidney Whitman, Imperial Germany, Wildside Press LLC, 2008. ISBN 1-4344-7090-3.
 Jared Sparks, Edward Everett, James Russell Lowell, Henry Cabot Lodge, Making of America Project, The North American review, Tập 88, University of Northern Iowa, 1859.
 William Coxe, History of the House of Austria: from the foundation of the Monarchy by Rhodolph of Hapsburgh to the death of Leopold the Second 1218 to 1792, Tập 2, Printed by L. Hansard and Sons, for T. Cadell and W. Davies, in the Strand, 1807.
 Thomas Hornblower Gill, The Papal drama: A historical essay, Longmans, Green, & Co., 1866.
 Archibald Forbes, William of Germany a Succinct Biography of William I German Emperor and King of Prussia, Kessinger Publishing, 2005. ISBN 1-4179-0598-0.
 Bradley Allen Fiske, The Art of Fighting; Its Evolution and Progress, with Illustrations from Campaigns of Great Commanders, General Books LLC, 2009. ISBN 1-150-62116-8.

Đọc thêm

 Steve Israel, "Charge!: history's greatest military speeches", Naval Institute Press, 2007, trang 58. ISBN 1-59114-399-3.
 J. H. Shennan, International relations in Europe, 1689-1789, Routledge, 1995, ISBN 0-415-07780-X.
 Sir John Scott Keltie, The Partition of Africa (PT. 1), Phần 1, General Books LLC, 2009. ISBN 1-150-50158-8.
 Friedrich II, Memoirs of the House of Brandenburg. From the Earliest accounts, to the death of Frederic I, King of Prussia. To which are added four dissertations... The whole written by the present King of Prussia, Elibron.com. ISBN 1-4021-7210-9.
 Henry William Carless Davis, The political thought of Heinrich von Treitschke, C. Scribner's sons, 1915.
 Stephen J. Lee, Aspects of European history, 1494-1789, Routledge, 1984, ISBN 0-415-02784-5.
 S. de Pufendorf, De rebus gestis Friderici Wilhelmi Magni (Leipzig and Berlin, 1733).
 Sir Richard Lodge, A History of Modern Europe from the Capture of Constantinople, 1453, to the Treaty of Berlin, 1878, General Books LLC, 2009. ISBN 1-150-00021-X.
 Victoria Tin-bor Hui, War and state formation in ancient China and early modern Europe, Cambridge University Press, 2005. ISBN 0-521-81972-5.
 William Fiddian Reddaway, Frederick the Great and the Rise of Prussi, BiblioBazaar, LLC, 2008. ISBN 0-559-80976-X.
 Elizabeth Harriot Hudson, "The Life and Times of Louisa, Queen of Prussia - With an Introductory Sketch of Prussian History", Tập 1, READ BOOKS, 2010.
 H. Prutz, Aus des grossen Kurfiirsten letzten Jahren (Berlin, 1897).
 L. von Orlich, Friedrich Wilhelm der grosse Kurfiirst (Berlin, 1836)
 K. H. S. Rodenbeck, Zur Geschichte Friedrich Wilhelms des grossen Kurfiirsten (Berlin, 1851)
 B. Erdmannsdbrffer, Der grosse Kurfiirst (Leipzig, 1879)
 T. Carlyle, History of Frederick the Great, vol. i. (London, 1858)
 Ragnhild Marie Hatton, Robert Oresko, G. C. Gibbs, Hamish M. Scott, Royal and republican sovereignty in early modern Europe: essays in memory of Ragnhild Hatton, Cambridge University Press, 1997, trang 210. ISBN 0-521-41910-7.
 Thomas Munck, Seventeenth century Europe: state, conflict, and the social order in Europe, 1598-1700, Palgrave Macmillan, 1990. ISBN 0-312-04012-1.
 Robert Michael Citino, The German way of war: from the Thirty Years' War to the Third Reich, University Press of Kansas, 2005, trang 7, trang 32. ISBN 0-7006-1410-9.
 Thomas Campbell, Frederick the Great and His Times Volume One, Kessinger Publishing, 2005. ISBN 1-4191-7551-3.

Liên kết ngoài

 Frederick William, Tuyển hầu tước Brandenburg
 [http://catalogue.pearsoned.co.uk/catalog/academic/product/0,1144,0582494826,00.html Tuyển hầu tước vĩ đại: Frederick William xứ Brandenburg-Phổ]
 Frederick William - LoveToKnow 1911
 Tuyển hầu tước Frederick William, Tuyển hầu vĩ đại
 Trận Fehrbellin, 18/ngày 28 tháng 6 năm 1675

Tín hữu Tin Lành
Đền Walhalla
Hiệp sĩ Garter
Vương tộc Hohenzollern
Người Berlin
Nhân vật thời chiến tranh Ba mươi năm
Tuyển hầu Brandenburg
Sinh năm 1620
Mất năm 1688
Công tước Phổ


title: Shemale

text:
Shemale (còn được viết là she-male) là một thuật ngữ được sử dụng phổ biến nhất trong ngành công nghiệp khiêu dâm để mô tả những người phụ nữ chuyển giới hoặc những người khác có cơ quan sinh dục nam và các đặc điểm giới tính thứ cấp của phụ nữ (bao gồm phần ngực) có được thông qua nội tiết tố hoặc phẫu thuật. Hầu hết thành viên trong cộng đồng chuyển giới đều coi thuật ngữ này mang tính xúc phạm và hạ thấp giá trị. Việc sử dụng thuật ngữ shemale cho phụ nữ chuyển giới có thể mang hàm ý rằng cô ấy đang làm việc trong lĩnh vực mua bán tình dục.

Thuật ngữ shemale đã được sử dụng từ giữa thế kỷ 19, khi nó là một cách nói thông tục mang tính hài hước chỉ phụ nữ (female), đặc biệt là người phụ nữ có tính cách hung hăng.

Sử dụng trong học thuật
Thuật ngữ này đã được một số nhà tâm lý học sử dụng để chỉ những phụ nữ chuyển giới đã chuyển đổi bản dạng giới tính, nhưng chưa từng trải qua phẫu thuật bộ phận sinh dục.

Một số nhà sinh vật học đã sử dụng từ shemale để chỉ những động vật giống đực không phải con người, mang những đặc điểm hoặc hành vi của giống cái, chẳng hạn như pheromone giống cái do bò sát đực tạo ra. Joan Roughgarden, một nhà sinh vật học và nhà phê bình theo học thuyết Darwin, đã từ chối việc sử dụng thuật ngữ này trong các tài liệu về bò sát, vì cô ấy nói rằng nó "đang mang tính hạ thấp giá trị và được vay mượn từ ngành công nghiệp khiêu dâm." Cô viết rằng con đực hình dạng giống cái (gynomorphic male) và con cái hình dạng giống đực (andromorphic female) được ưa thích sử dụng hơn trong các tài liệu khoa học, và nói thêm, "Tôi hy vọng công việc trong tương lai về những loài động vật này sẽ được thực hiện một cách chuyên nghiệp hơn."

Sử dụng khác
Kể từ giữa thế kỷ 19, thuật ngữ she-male đã được áp dụng cho "hầu hết bất kỳ ai dường như có giới tính bắc cầu", bao gồm cả nam giới có tính cách yếu ớt, ẻo lả và đồng tính nữ. Vào đầu thế kỷ 19, từ she-male được sử dụng như một cách nói thông tục trong văn học Hoa Kỳ dành cho nữ giới, thường là mang tính thiếu tôn trọng. Davy Crockett được trích dẫn khi sử dụng thuật ngữ này liên quan đến một trận đấu bắn súng; khi đối thủ của anh ta thách thức Davy Crockett bắn sát người vợ của đối thủ, Davy Crockett được cho là đã trả lời: "'Không, không, Mike, tôi nói, 'tay của Davy Crockett chắc chắn sẽ rung lên, nếu khẩu súng của hắn chĩa trong vòng một trăm dặm vào người của shemale (phụ nữ), và tôi từ chối bắn hạ...'" Nó được sử dụng trong suốt những năm 1920 để mô tả một phụ nữ, thường là một nhà nữ quyền hoặc một trí thức.

Theo thời gian, thuật ngữ này mang ý nghĩa tiêu cực hơn và được sử dụng để mô tả một "người phụ nữ đáng ghét" hoặc "con mụ lẳng lơ dâm đãng."  Cho đến giữa những năm 1970, nó được sử dụng để mô tả một người phụ nữ quyết đoán, "đặc biệt là một người phụ nữ khó ưa, thiếu tin tưởng; một con mụ lẳng lơ."

Thuật ngữ này sau đó đã trở thành một cách nói ẩn ý về tình dục. Trong cuốn sách năm 1990, From Masculine To Feminine And All points In Between, Jennifer Anne Stevens định nghĩa she-male "thường là một người đồng tính nam sống toàn thời gian như một phụ nữ; một người chuyển giới đồng tính." Từ điển tiếng Anh Oxford định nghĩa she-male là "một người đồng tính nam hoặc người nam có thói quen sử dụng trang phục nữ giới bị động." Thuật ngữ này đã được sử dụng như một từ lóng mang nghĩa đồng tính cho từ faggot.

Các hàm ý
Năm 1979, Janice Raymond sử dụng thuật ngữ này như một mô tả xúc phạm phụ nữ chuyển đổi giới tính trong cuốn sách gây tranh cãi của cô, The Transsexual Empire: The Making of the She-Male. Raymond và các nhà nữ quyền văn hóa khác như Mary Daly lập luận rằng một "she-male" hoặc "phụ nữ chuyển đổi giới tính từ nam giới" ("male-to-constructed female") vẫn là nam giới và tạo thành một sự tấn công mang tính phụ quyền của nam giới đối với bản chất nữ giới. Ở một số nền văn hóa, thuật ngữ này cũng có thể được sử dụng thay thế cho các thuật ngữ khác đề cập đến phụ nữ chuyển giới.

Từ đó, thuật ngữ này đã trở thành một thuật ngữ xúc phạm được áp dụng cho những người chuyển đổi giới tính từ nam sang nữ. Các nhà tâm lý học Dana Finnegan và Emily Mcnally viết rằng thuật ngữ này "có xu hướng mang hàm ý hạ thấp phẩm giá." Giáo sư người Pháp John Phillips viết rằng shemale is "một phép nghịch hợp ngôn ngữ phản ánh đồng thời nhưng, bởi sự bất khả thi của nó, thách thức tư duy nhị phân [giới tính], phá vỡ sự phân chia giữa tính nam và tính nữ." Tác giả chuyển giới Leslie Feinberg viết, "'he-she' và 'she-male' mô tả thể hiện giới tính của một người bằng đại từ đầu tiên và giới tính khai sinh bằng đại từ thứ hai. Dấu gạch nối ở đây báo hiệu một cuộc khủng hoảng ngôn ngữ và mâu thuẫn xã hội rõ ràng, vì giới tính khai sinh và thể hiện giới tính ở đây "được cho" là phù hợp với nhau." Jack Halberstam, giám đốc của Viện Nghiên cứu về Phụ nữ, Giới tính và Tình dục (Institute for Research on Women, Gender and Sexuality), mô tả she-male là "một thuật ngữ khiêu dâm mang tính hạ thấp giá trị". Liên minh Đồng tính nam và Đồng tính nữ chống phỉ báng đã nói rằng thuật ngữ này là một "thuật ngữ tục tĩu loại bỏ tính nhân đạo" và không nên được sử dụng "ngoại trừ trong một trích dẫn trực tiếp tiết lộ thành kiến của người được trích dẫn."

Willow Arune viết, "Sử dụng thuật ngữ she-male để chỉ một phụ nữ chuyển đổi giới tính sẽ bị coi là cực kì xúc phạm, vì nó ngụ ý rằng cô ấy đang làm việc 'trong lĩnh vực buôn bán [tình dục].' Nó có thể bị coi là tội phỉ báng." Melissa Hope Ditmore, thuộc Dự án Quyền của Người bị buôn bán, lưu ý thuật ngữ này "là một phát minh của ngành công nghiệp tình dục và hầu hết phụ nữ chuyển giới đều thấy thuật ngữ này thật ghê tởm." Nhà sinh vật học và nhà hoạt động chuyển giới Julia Serano tuyên bố rằng thuật ngữ này vẫn mang tính "xúc phạm hoặc gây kích động mạnh." Theo nhà báo chuyên mục tình dục Regina Lynn, "Các nhà tiếp thị khiêu dâm sử dụng thuật ngữ 'she-male' cho một mục đích rất cụ thể — để buôn bán nội dung khiêu dâm cho trai thẳng mà không gợi ra sự kỳ thị đồng tính của họ — điều không giúp ích gì cho những người chuyển giới thực sự (hoặc giúp nam giới vượt qua sự kỳ thị đồng tính của họ)."

Một số người đã sử dụng thuật ngữ này như một cách tự mô tả bản thân, nhưng điều này thường được sử dụng trong bối cảnh hoạt động mại dâm. Tác giả không xác định giới tính Kate Bornstein đã viết rằng một người bạn tự nhận là "she-male" đã mô tả mình là "ngực khủng, tóc dài, trang điểm đậm, và có dương vật." Nữ diễn viên phim khiêu dâm Wendy Williams nói rằng, "Tôi không nghĩ tranny và she-male là những kẻ tục tĩu. Chúng là những từ ban đầu được sử dụng để người dân thường có thể hiểu được về sản phẩm khiêu dâm họ đang mua. Có nhiều vấn đề [khác] mà chúng ta phải lo lắng hơn: tự tử, tỷ lệ vô gia cư, giáo dục và việc làm cho người chuyển giới nữ." Theo nhà báo chuyên mục tình dục Sasha, "Thuật ngữ shemale được sử dụng [trong nội dung khiêu dâm] để biểu thị tính cách tình dục cuồng nhiệt và thường không được sử dụng bởi phụ nữ chuyển giới ngoài hoạt động mại dâm. Nhiều phụ nữ chuyển giới bị xúc phạm bởi cách phân loại này và tự gọi mình là T-girls hoặc trans."

Trong văn hóa đại chúng
Ngoài việc sử dụng trong nội dung khiêu dâm, thuật ngữ này còn được sử dụng như một câu chốt (punch line) hoặc để tạo hiệu ứng tu từ. Flora Finch đã đóng vai chính trong The She-Male Sleuth, một bộ phim hài năm 1920. Là một phần của Dự án Nghệ thuật Đường phố lần thứ 42 (42nd Street Art Project) vào năm 1994, nhà thiết kế Adelle Lutz đã biến một cửa hàng cũ ở Quảng trường Thời Đại gọi là American Male (Đàn ông Mỹ) thành "American She-Male" ("She-Male Mỹ"), với những mô hình ma-nơ-canh có màu sắc rực rỡ và quần áo làm từ bao cao su. Tập phim "Sad Sack" vào năm 2004 của loạt phim Arrested Development có một trò đùa khi Maeby lừa Lindsay mặc một chiếc áo có ghi "Shémale", để thuyết phục người cầu hôn Lindsay là người chuyển giới. Nhà phê bình phim Manohla Dargis đã viết về sự thiếu vắng những "phụ nữ thực sự" trong các bộ phim bom tấn mùa hè, khẳng định những phim hài của Judd Apatow có những người đàn ông hành động giống như những phụ nữ dẫn đầu: "Đây không phải là những "cô gái chuyển giới" ["she-males"] mà bạn tìm thấy trong các trang phía sau của The Village Voice, xin lưu ý điều này. Những người đàn ông [trong phim của] Apatow trên màn hình vẫn còn nguyên vẹn về mặt giải phẫu: họ bị phân hủy nhưng không bị thiến, như những hình ảnh lặp đi lặp lại của bộ phận sinh dục nam đang phập phồng trong Forgetting Sarah Marshall nhắc nhở bạn về điều này."

Từ này đã bị chỉ trích dữ dội khi nó được sử dụng trong tập 4 của RuPaul's Drag Race mùa thứ 6. Logo TV, nhà đài phát sóng chương trình, đã đưa ra một thông cáo vào ngày 14 tháng 4 năm 2014 có nội dung: "Chúng tôi muốn cảm ơn cộng đồng vì đã chia sẻ những mối quan tâm của họ xung quanh một phân đoạn gần đây và việc sử dụng thuật ngữ 'she-mail' trên Drag Race. Logo đã gỡ bỏ tập này khỏi tất cả các nền tảng của chúng tôi và thử thách đó sẽ không còn xuất hiện nữa. Hơn nữa, chúng tôi sẽ xóa đoạn mở đầu 'You've got she-mail' ("Bạn có thư kìa", với từ "mail" - "thư" được cách điệu thành "she-mail") bắt đầu từ các tập mới của loạt chương trình. Chúng tôi không có ý định gây ra bất kỳ sự xúc phạm nào, nhưng khi nhìn lại, chúng tôi nhận ra rằng điều đó là thiếu tế nhị. Chúng tôi thành thật xin lỗi."

Xem thêm
 Sự hấp dẫn về tính dục đối với người chuyển giới
 Futanari
 Sinh vật lưỡng tính
 Kathoey

Chú thích

Người chuyển giới
Thuật ngữ LGBT
Chuyển giới nữ


title: Crémieu

text:
Crémieu là một xã thuộc tỉnh Isère, vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 288 mét trên mực nước biển.

Thị trấn gần Bourgoin-Jallieu, khoảng 25 dặm Anh về phía đông Lyon.

Tham khảo

 ()
Bibliography from Jewish Encyclopedia:
 Prudhomme, Les Juifs en Dauphiné, p. 64.

Xã của Isère


title: Nikita Gross

text:
Nikita Gross (sinh 27 tháng 2 năm 1975) là một diễn viên khiêu dâm người Nga. Cô thường xuất hiện chung với bạn thân là Vicca.

Phần thưởng
1997 Giải XRCO – Diễn viên mới khiêu dâm nhất
1997 Giải XRCO – Cảnh sex nam-nữ hay nhất (phim The Psychosexuals, với Mickey G)

Chú thích

Diễn viên khiêu dâm người Nga


title: Ninh Khánh

text:
Ninh Khánh là một phường thuộc thành phố Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình, Việt Nam.

Địa lý
Phường Ninh Khánh nằm ở phía bắc thành phố Ninh Bình, có vị trí địa lý:
Phía đông và phía bắc giáp huyện Hoa Lư
Phía nam giáp phường Đông Thành
Phía tây giáp xã Ninh Nhất.

Phường Ninh Khánh có diện tích là 5,37 km², dân số năm 2019 là 11.745 người, mật độ dân số đạt 2.187 người/km².

Hành chính
Phường Ninh Khánh được chia thành 16 tổ dân phố: Bình Chương, Bình Hà, Bình Hòa, Bình Khang, Bình Yên, Bình Yên Tây, Hợp Thành, Hưng Phúc, Khánh Bình, Khánh Minh, Khánh Tân, Kim Đa, Mía Đông, Mía Tây, Trung Thành, Vinh Quang.

Lịch sử
Ngày 9 tháng 4 năm 1981, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 151-CP về việc thành lập thị xã Ninh Bình trên cơ sở tách thị trấn Ninh Bình của huyện Hoa Lư. Huyện lỵ Hoa Lư đời về xã Ninh Khánh.

Ngày 2 tháng 11 năm 1996, Chính phủ ban hành Nghị định 69-CP về việc:
Sáp nhập 29,97 ha diện tích tự nhiên và 855 nhân khẩu của xã Ninh Khánh thuộc huyện Hoa Lư vào thị xã Ninh Bình quản lý
Thành lập phường Tân Thành trên cơ sở điều chỉnh 23,47 ha diện tích tự nhiên và 849 nhân khẩu của xã Ninh Khánh
Thành lập phường Đông Thành trên cơ sở điều chỉnh 6,50 ha diện tích tự nhiên và 6 nhân khẩu của xã Ninh Khánh.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Ninh Khánh còn lại 521,95 ha diện tích tự nhiên và 9.522 nhân khẩu.

Ngày 9 tháng 1 năm 2004, Chính phủ ban hành Nghị định 16/2004/NĐ-CP về việc chuyển xã Ninh Khánh thuộc huyện Hoa Lư về thị xã Ninh Bình quản lý.

Ngày 28 tháng 4 năm 2005, Chính phủ ban hành Nghị định 58/2005/NĐ-CP về việc thành lập phường Ninh Khánh trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Ninh Khánh.

Phường Ninh Khánh có 535,82 ha diện tích tự nhiên và 7.027 nhân khẩu.

Ngày 7 tháng 2 năm 2007, Chính phủ ban hành Nghị định 19/2007/NĐ-CP về việc thành lập thành phố Ninh Bình thuộc tỉnh Ninh Bình và phường Ninh Khánh trực thuộc thành phố Ninh Bình.

Kinh tế
Ninh Khánh là một phường mới, vì vậy mà hiện tại ở đây đang được đầu tư xây dựng khá mạnh với nhiều dự án lớn như: Quảng trường tượng đài Đinh Tiên Hoàng Đế, Công viên Tràng An, các khách sạn, đường giao thông...
Khu công viên văn hóa Tràng An được quy hoạch với diện tích trên 288ha thuộc phường Ninh Khánh, Tân Thành, xã Ninh Nhất (thành phố Ninh Bình), và xã Ninh Xuân (Hoa Lư). Công viên văn hóa Tràng An được xây dựng gồm nhiều phân khu chức năng như khu quản lý điều hành, khu cây xanh công viên, khu dịch vụ, khách sạn,…
Dự án Quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế tại trung tâm thành phố Ninh Bình đang được thi công với mức tổng đầu tư trên 1.000 tỷ đồng, quy mô gần 60ha, trong đó khu quảng trường chính, tượng đài gần 20ha, còn lại là cây xanh, hồ nước công viên. Tượng Đinh Tiên Hoàng Đế có khối lượng 100 tấn, phần thân cao 9,9m, phần bệ cao 10m. Theo quy mô đã được phê duyệt, ngoài phần tượng Đinh Tiên Hoàng Đế, 4 góc xung quanh tượng đài còn có tượng 4 vị quan đại thần Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Trịnh Tú, Lưu Cơ cao 5m, có lính canh và ngựa bằng đá.
Khách sạn Ninh Binh Legend Hotel (Ninh Bình Huyền Thoại) thuộc phường Ninh Khánh đạt tiêu chuẩn 4 sao đã khai trương vào dịp Xuân 2010. Đây là khách sạn Phía bắc giáp quảng trường trung tâm thành phố Ninh Bình, Phía nam nhìn về du du lịch sinh thái Tràng An và cố đô Hoa Lư. Khách sạn Ninh Bình Huyền Thoại được thiết kế theo phong cách Pháp trên tổng diện tích 5.680m2. Với 10.000m2 xây dựng, 11 tầng và 108 buồng nghỉ. Tất cả các buồng nghỉ đều có cửa sổ lớn nhìn ra không gian núi non.
Dự án Xây dựng Đại lộ Đinh Tiên Hoàng với mục tiêu mở rộng không gian đô thị thành phố Ninh Bình là một dự án lớn, có quy mô vốn đầu tư dự kiến 30 triệu USD gồm đường trục chính xây mới dài khoảng 6 km với điểm đầu Quảng trường 2, điểm cuối nút giao ngã tư đầu cầu Gián Khẩu. Dự án Đại lộ Đinh Tiên Hoàng đi qua địa bàn các phường Đông Thành, Ninh Khánh (thành phố Ninh Bình) và các xã Ninh Khang, Ninh Mỹ, Ninh Giang của huyện Hoa Lư.
 Khách sạn Hoàng Sơn Peace đạt tiêu chuẩn 4 sao.

Văn hóa
Tính đến năm 2010, Ninh Khánh có 1 di tích cấp quốc gia là chùa A Nậu - một trong hàng chục ngôi chùa được vua Trần Thái Tông xây dựng trên đất cố đô Hoa Lư khi ông về ẩn náu tại hành cung Vũ âm. Các đền, chùa khác được Trần Thái Tông xây dựng là: chùa Linh Cốc, chùa Sen, chùa Đẩu Long, chùa Dầu, chùa Tháp và đền thờ thần Quý Minh trấn nam Hoa Lư tứ trấn tại Tràng An... Ninh Khánh cũng là phường được công nhận Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân ở Ninh Bình.

Chú thích

Tham khảo


title: Helicopsyche valligera

text:
Helicopsyche valligera là một loài Trichoptera trong họ Helicopsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Helicopsyche


title: Fontaine-la-Soret

text:
Fontaine-la-Soret  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Fontainelasoret


title: Pseudapis squamata

text:
Pseudapis squamata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Pseudapis
Động vật được mô tả năm 1895


title: Sân bay Stockholm-Skavsta

text:
Sân bay Stockholm-Skavsta (tiếng Thụy Điển: Stockholm-Skavsta flygplats,  là một sân bay quốc tế gần Nyköping, Thụy Điển, khoảng 100 km (62.5 miles) về phía nam của Stockholm. Sân bay này phục vụ các hãng hàng không giá rẻ và hãng hàng không vận tải hàng hoá. Đây là sân bay lớn thứ nhì ở Stockholm, lớn thứ 3 ở Thuỵ Điển, với 2 triệu lượt khách/năm.

Sân bay này được xây dựng trong thập niên 1940 làm căn cứ quân sự (F 11 Nyköping) và được chuyển thành sân bay dân sự năm 1984. Năm 1997, sân bay này có tuyến bay quốc tế đầu tiên nối với London Stansted của hãng Ryanair. Năm 2003, hãng Ryanair đã thiết lập một trung tâm hoạt động hàng không tại Stockholm-Skavsta vơi 6 tuyến bay mới. Sau đó, hãng Wizzair đã mở các tuyến bay nối với Đông Âu. Trong một giai đoạn ngắn vào năm 2005, Finnair đã có tuyến bay Boston với Helsinki có điểm trung chuyển ở Skavsta, nhưng hãng này đã chuyển điểm dừng này qua Sân bay Stockholm-Arlanda. Tháng 5 năm 2006, Fritidsresor đã bắt đầu các chuyến bay thuê bao từ sân bay này.

Các hãng hàng không và tuyến bay
Gotlandsflyg (Visby)
Ryanair (Alghero, Alicante, Basel/Mulhouse, Berlin-Schönefeld, Birmingham, Bratislava, Bremen, Dublin, Edinburgh, Eindhoven, Girona, Glasgow-Prestwick, Hahn, Karlsruhe/Baden-Baden, Krakow, Liverpool, London-Stansted, Lübeck, Malta, Marseille, Milan-Bergamo, Palma de Mallorca, Paris-Beauvais, Pisa, Prague, Riga, Rimini, Rome-Ciampino, Toulon, Trapani, Treviso, Weeze, Wroclaw, Zadar)
Thomas Cook Airlines Scandinavia (Las Palmas, Tunisia) [theo mùa]
TUIfly Nordic (Phuket) [theo mùa]
Wizz Air (Budapest, Gdansk, Katowice, Warsaw)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 http://www.skavsta.se/en/

Sân bay Thụy Điển


title: Thấp, Lâm Phần

text:
Thấp (chữ Hán giản thể: 隰县, âm Hán Việt: Thấp huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Lâm Phần, tỉnh Sơn Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Thấp có diện tích 1412 km², dân số năm 2002 là 100.000 người. Huyện Thấp có 3 trấn và 10 hương.
Trấn: Hoàng Thổ, Ngọ Thành.
Hương: Thành Nam, Thủy Đề, Điêu Gia Dục, Trại Tử, Đẩu Pha, Phùng Gia, Chu Gia Dục, Hậu Yển, Hạ Lý, Bắc Trang.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Sơn Tây
Lâm Phần


title: Nghĩa dũng quân tiến hành khúc

text:
Nghĩa dũng quân tiến hành khúc () là quốc ca của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được nhà thơ và soạn giả ca kịch Điền Hán viết lời và Niếp Nhĩ phổ nhạc vào khoảng giữa giai đoạn Chiến tranh Trung–Nhật (1937-1945). Bài này thuộc thể loại hành khúc.

Lịch sử

Nguồn gốc
Điền Hán viết "Hành khúc nghĩa dũng quân" vào năm 1934 cho một vở kịch ông soạn cũng vào năm đó. Theo dân gian thì ông viết lời bài này trên một mẩu giấy thuốc lá sau khi bị bắt tại Thượng Hải và bị đưa vào nhà lao Quốc Dân Đảng năm 1935. Bài hát này sau khi được sửa lại đôi chút đã trở thành bài hát chủ đề trong bộ phim Phong vân nhi nữ do Công ty Điện ảnh Điện Thông (电通影片公司) Thượng Hải dàn dựng vào năm 1935. Bộ phim này thuật lại câu chuyện một nhà thơ tên là Tân Bạch Hoa đại diện cho tầng lớp trí thức của nước Trung Hoa cũ, đã gác lại ngòi bút sáng tác của mình, cầm súng xung phong ra mặt trận chống Nhật, xông pha trước quân thù. "Hành khúc nghĩa dũng quân" xuất hiện ở phần đầu và phần cuối của bộ phim này đã để lại ấn tượng sâu sắc cho đông đảo khán giả hồi đó. Không bao lâu nó liền trở thành chiến ca nổi tiếng của Trung Quốc trong thời kỳ kháng chiến chống Nhật. Bài hát này cũng được Pathé thuộc tập đoàn EMI phát hành trong một đĩa hát vào năm 1935.

Bài này lần đầu tiên được dùng làm quốc ca là trong một hội thảo quốc tế tổ chức tại Praha, Tiệp Khắc tháng 2 năm 1949. Vào thời gian đó những người cộng sản Trung Quốc vừa chiếm được Bắc Kinh. Lúc đó nổ ra một tranh luận xung quanh câu "Đất nước Trung Hoa đã gặp lúc hiểm nguy". Nhà văn Quách Mạt Nhược liền đổi câu trên thành "Dân tộc Trung Quốc đã đến hồi giải phóng".

Người đầu tiên nêu đề nghị lấy bài "Hành khúc nghĩa dũng quân" làm quốc ca của nước Trung Hoa mới là Từ Bi Hồng, một họa sĩ nổi tiếng của Trung Quốc. Tháng 6 năm 1949, hội nghị trù bị thành lập nước Trung hoa mới của Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân (gọi tắt là Chính Hiệp) Trung Quốc thảo luận việc quyết định quốc ca, nhiều đại biểu đưa ra ý kiến của mình, một số đại biểu bày tỏ nên kết nạp đề nghị của họa sĩ Từ Bi Hồng lấy bài "Hành khúc nghĩa dũng quân" làm quốc ca, nhưng hội nghị chưa đưa ra quyết định cuối cùng. Ngày 2 tháng 9 năm 1949, Mao Trạch Đông, Chu Ân Lai... đã đến nghe ý kiến của các đại biểu, ngày 25 tháng 9 năm 1949, tại Trung Nam Hải, Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai lại tổ chức buổi tọa đàm hiệp thương về vấn đề quyết định quốc kỳ, quốc huy, quốc ca, cách tính năm và thủ đô của nước Trung Hoa mới, mời nhân sĩ các đảng phái và nhân sĩ giới văn hóa tham gia. Tổ 6 của hội nghị trù bị Chính Hiệp quyết định đề án lấy "Hành khúc nghĩa dũng quân" làm quốc ca và chính thức trình lên Hội nghị Hiệp thương Chính trị Nhân dân Trung Quốc xét duyệt.

Ngày 27 tháng 9 năm 1949, toàn thể đại biểu của hội nghị Chính Hiệp nhất trí thông qua, trước khi xét định quốc ca của nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa, lấy bài "Hành khúc nghĩa dũng quân" làm quốc ca. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều ý kiến không đồng ý đối với câu thứ ba. Khi đó Chu Ân Lai đưa ra đánh giá cuối cùng: "Trước mắt chúng ta vẫn còn kẻ thù đế quốc. Chúng ta càng tiến, kẻ thù sẽ càng tìm cách tấn công và phá hoại chúng ta. Liệu có thể nói là chúng ta sẽ không còn nguy hiểm không?" Quan điểm này được Mao Trạch Đông tán thành vào ngày 27 tháng 9 năm 1949, bài này trở thành quốc ca tạm thời, chỉ vài ngày trước khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập. Đến kỳ họp thứ nhất quốc hội Trung Quốc khóa 5 vào năm 1978, lại thông qua việc chính thức lấy bài "Hành khúc nghĩa dũng quân" làm quốc ca.

Sau Cách mạng văn hóa
Trong thời kỳ Cách mạng văn hóa, Điền Hán bị bắt giam, và cũng vì thế mà bài "Hành khúc nghĩa dũng quân" cũng bị cấm hát; kết quả là trong giai đoạn đó bài "Đông phương hồng" được chọn làm quốc ca không chính thức.

"Hành khúc nghĩa dũng quân" được Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc Trung Quốc khôi phục lại vào năm 1978, nhưng với lời khác hẳn; tuy vậy, lời ca mới không được thông dụng lắm và thậm chí gây nhầm lẫn. Vào ngày 4 tháng 12 năm 1982, Đại hội Đại biểu Nhân dân Trung Quốc thống nhất chọn lại bản gốc năm 1935 của Điền Hán làm quốc ca chính thức. Điểm nổi bật trong lời hiện nay là không đề cập đến Đảng cộng sản Trung Quốc lẫn Mao Trạch Đông và việc quay lại lời ca cũ đánh dấu sự đi xuống của Hoa Quốc Phong và tệ sùng bái cá nhân đối với Mao cũng như uy thế đi lên của Đặng Tiểu Bình.

Đại hội Đại biểu Nhân dân Trung Quốc công nhận bài này là quốc ca chính thức của CHNDTH trong bản sửa đổi năm 2004 của Hiến pháp nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Phần quốc ca được đề cập ngay sau phần nói về quốc kỳ.

Mặc dù được lưu hành rộng rãi giữa các thành viên của Quốc Dân Đảng trong thời kỳ Chiến tranh Trung-Nhật (1937-1945), nhưng bài này đã bị cấm tại Đài Loan đến tận thập niên 1990.

Quốc ca này chính thức được cử hành tại Hồng Kông lần đầu tiên vào năm 1997, và tại Ma Cao năm 1999 sau khi hai lãnh thổ này được trao trả cho Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Lời bài hát

Phiên bản gốc và hiện tại

Phiên bản năm 1978–1982

Nghe

Luật quốc ca
Quốc hội Trung Quốc hôm 01/09/2019 thông qua luật quy định nhằm ngăn chặn việc lạm dụng, xuyên tạc và bôi nhọ Quốc ca của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, theo Tân Hoa Xã. Dự thảo điều luật sẽ cấm người dân sử dụng ca khúc Nghĩa dũng quân tiến hành khúc tại những sự kiện như đám ma hoặc sử dụng làm nhạc nền tại các địa điểm công cộng. Những bản xuyên tạc lời bài hát hoặc những màn biểu diễn phản cảm cũng có thể bị phạt dưới hình thức đình chỉ hoạt động lên tới 15 ngày. Dự luật này cũng nghiêm cấm sử dụng quốc ca cho mục đích quảng cáo thương mại, và tại các sự kiện được sử dụng quốc ca, tất cả mọi người được yêu cầu đứng trang nghiêm.

Trước đó vào năm 2015, hàng trăm cổ động viên địa phương đã chế giễu, quay lưng và giơ những tấm bảng trắng có ghi từ "boo" trong tiếng Anh (mang nghĩa dè bỉu) khi Quốc ca Trung Quốc được phát tại trận đấu giữa hai đội tuyển Hồng Kông và Trung Quốc tại sân vận động Vượng Giác. Ngày 10 tháng 9 năm 2019, người hâm mộ bóng đá Hồng Kông đã la ó khi quốc ca Trung Quốc vang lên trong một trận đấu tại vòng loại FIFA World Cup với Iran.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tải bài này dưới các định dạng khác nhau
 Nghĩa dũng quân tiến hành khúc (không lời)
 Nghĩa dũng quân tiến hành khúc (có lời)

Quốc ca
Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Bài hát Trung Quốc
Bài hát năm 1935


title: Larry

text:
Larry  có thể đề cập đến:
Larry Page
Larry Sanger
Larry King

Xem thêm


title: Scea auriflamma

text:
Scea angustimargo là một loài bướm đêm thuộc họ Notodontidae. Nó được tìm thấy ở Nam Mỹ, bao gồm và có thể limited to Brasil.

Ấu trùng ăn các loài Passiflora.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Species page at Tree of Life project


title: Montagny-près-Louhans

text:
Montagny-près-Louhans là một xã thuộc tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo
INSEE

Xã của Saône-et-Loire


title: Somatogyrus amnicoloides

text:
The Oachita pebblesnail, danh pháp hai phần †Somatogyrus amnicoloides, là một loài ốc nước ngọt cỡ nhỏ có nắp, là động vật thân mềm chân bụng sống dưới nước thuộc họ Hydrobiidae.

Đây là loài đặc hữu của Hoa Kỳ. Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi. Nó đã tuyệt chủng.

Chú thích

Tham khảo

Somatogyrus
Động vật thân mềm tuyệt chủng


title: (11046) 1990 OE4

text:
{{DISPLAYTITLE:(11046) 1990 OE4}}

(11046) 1990 OE4 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 30 tháng 7 năm 1990.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 11001–12000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1990
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Cát (họ)

text:
Cát là một họ của người châu Á. Họ này có mặt ở Trung Quốc (chữ Hán: 葛, Bính âm: Ge) và Triều Tiên (Hangul: 갈, Romaja quốc ngữ: Gal). Họ này đứng thứ 44 trong danh sách Bách gia tính.

Ở Trung Quốc và Triều Tiên còn một họ nữa cũng có âm Cát là họ (吉) (chữ Hán: 吉, Bính âm: Jí), (Hangul: 길, Romaja quốc ngữ: Gil). Họ này đứng thứ 190 trong danh sách Bách gia tính.

Người Trung Quốc họ Cát (葛) nổi tiếng

 Cát Hồng, triết gia thời nhà Tấn
 Cát Dân Huy, nghệ sĩ Hồng Kông
 Cát Lương Đình, diễn viên Đài Loan
 Cát Ưu, diễn viên Trung Quốc

Người Trung Quốc họ Cát (吉) nổi tiếng

 Cát Hồng Xương, một vị tướng và một người yêu nước Trung Hoa
 Cát Tinh Văn, tướng lĩnh kháng Nhật Trung Quốc
 Cát Bỉnh Hiên, chính khách nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

Tham khảo

Họ người Trung Quốc
Họ người Triều Tiên


title: Saint-Baudel

text:
Saint-Baudel là một xã thuộc tỉnh Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Cher

Liên kết ngoài
Annuaire Marie website
Saint-Baudel on the Quid website

Ghi chú

Xã của Cher


title: Monolepta mertensi

text:
Monolepta mertensi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1940.

Chú thích

Tham khảo

Monolepta


title: Fontaine-Heudebourg

text:
Fontaine-Heudebourg  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Fontaineheudebourg


title: Xã của tỉnh Charente

text:
Đây là danh sách 404 xã của tỉnh Charente ở Pháp.

 (CAA) Communauté d'agglomération du Grand Angoulême, created in 2000.

Tham khảo


title: Ophidius elegans

text:
Ophidius elegans là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Ophidius


title: 2 tháng 11

text:
Ngày 2 tháng 11 là ngày thứ 306 (307 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 59 ngày trong năm.

Sự kiện
308 – Sau khi tự xưng là Hán vương và lập ra nước Hán thời Thập Lục Quốc, Lưu Uyên xưng làm hoàng đế.
783 – Sự biến Phụng Thiên: Quân Kinh Nguyên của triều Đường nổi loạn, Đường Đức Tông bỏ trốn khỏi kinh thành Trường An.
1882 – Cổ vũ viên được xem là chính thức xuất hiện khi Johnny Campbell chỉ huy đội cổ vũ trong trận đấu bóng bầu dục diễn ra tại Đại học Minnesota.
1861 – Từ Hi thái hậu của triều Thanh tiến hành lùng bắt "cố mệnh bát đại thần" tại Bắc Kinh, Tân Dậu chính biến nổ ra.
1889 – Bắc Dakota và Nam Dakota được nhận làm bang thứ 39 và 40 của Hoa Kỳ.
1930 – Haile Selassie I đăng quang hoàng đế của Ethiopia.
1936 – Nhà độc tài Ý Benito Mussolini tuyên bố thành lập trục Roma-Berlin, khởi đầu Liên minh Phe Trục.
1947 – Thủy phi cơ Hughes H-4 Hercules thực hiện chuyến bay đầu tiên và duy nhất, là máy bay có chiều rộng sải cánh và chiều cao lớn nhất trong lịch sử.
1949 – Hội nghị bàn tròn tại La Haye giữa Hà Lan và Indonesia kết thúc với hiệp định chuyển giao chủ quyền cho Indonesia.
1963 – Trong cuộc đảo chính, Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Diệm và người em trai, Cố vấn Ngô Đình Nhu bị sát hại.
1953 - Thành lập nước Cộng hoà Hồi giáo Pakistan.
1964 – Quốc vương Saud của Ả Rập Saudi thoái vị trong một cuộc đảo chính do người em khác mẹ là Faisal tiến hành, Faisal trở thành tân quốc vương.
1965 - Norman Morrison tự thiêu để phản đối cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam.
1997 – Bão Linda tiến vào vịnh Thái Lan, khiến hàng nghìn người Việt Nam thiệt mạng, đa số là ngư dân Cà Mau.

Sinh
 1815 – George Boole, nhà toán học người Anh (m. 1864)
 1823 – Anton Wilhelm Karl von L’Estocq, tướng Phổ (m. 1913)
 1886 – Fritz Hofmann, nhà hóa học người Đức (m. 1956)
 1889 – Nguyễn Quốc Duy, nhà cách mạng người Việt Nam (m. 1950)

Mất
 1802 - Vũ Văn Dũng, danh tướng triều Tây Sơn trong lịch sử Việt Nam (bị xử tử).
 1963 – Ngô Đình Diệm, Tổng thống đầu tiên của Việt Nam Cộng hòa (s. 1901)
 1963 – Ngô Đình Nhu, Cố vấn Tổng thống của Việt Nam Cộng hòa (s. 1911)

Những ngày lễ và kỷ niệm
Lễ Các Đẳng (Kitô giáo)
Lễ hội Día de Muertos (Mexico)

Tham khảo

Tháng mười một
Ngày trong năm


title: Austrotinodes freytagi

text:
Austrotinodes freytagi là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Austrotinodes


title: Lignypotera

text:
Lignypotera là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Brie, Ariège

text:
Brie  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Xã của Ariège


title: Kiangan

text:
Kiangan là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Ifugao, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000 của Philipin, đô thị này có dân số 14.099 người trong 2.692 hộ. Các ngôn ngữ sử dụng ở đây gồm Tuwali, Ilocano, Tagalog, tiếng Anh.

Các đơn vị hành chính

Kiangan được chia ra 15 barangay.

Ambabag
Baguinge
Bolog
Bokiawan
Dalligan
Duit
Hucab
Julongan
Lingay
Mappit
Mungayang
Nagacadan
Pindongan
Poblacion
Tuplac

Tham khảo

Liên kết ngoài
More photos and information on Kiangan, Ifugao
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Ifugao


title: 6553 Seehaus

text:
6553 Seehaus (1989 GP6) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 4 năm 1989 bởi M. Geffert ở La Silla.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6553 Seehaus

Thiên thể phát hiện năm 1989
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Polystira formosissima

text:
Polystira formosissima là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Polystira


title: Exsula

text:
Exsula là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Exsula burmaensis Strand, 1912
 Exsula dentatrix Westwood, 1848
 Exsula victrix Westwood, 1848

Chú thích

Tham khảo

 Exsula at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Agaristinae


title: Cờ Othello

text:
Cờ Othello hay còn gọi là Reversi, hay Cờ Lật trong tiếng Việt, là một trò chơi của Đức ở trên bàn cờ và là môn thể thao trí tuệ dành cho hai người chơi. Bàn cờ được chia lưới ô vuông 8x8 còn những quân cờ có hình dạng giống đồng xu có hai mặt màu nhạt và sẫm (có thể là màu trắng hoặc đen).

Lịch sử
Nguồn gốc về trò chơi này được biết đến với hai giả thuyết khác nhau.
Vào thế kỷ 19, có một người đã phát minh ra trò chơi này và một nhà xuất bản chuyên về các loại trò chơi nổi tiếng của Đức Ravensburger bắt đầu tạo ra vào năm 1898 như là một trong những tít đầu tiên.

Những quy tắc chơi của trò chơi hiện tại được thế giới chấp nhận bây giờ có nguồn gốc từ Nhật Bản và trò chơi đã được gọi là Othello vào những năm của thập kỷ 70.

Mattel đã tạo ra các thiết bị có tên là Othello. Công ty Anjar đã được cấp thương hiệu có đăng ký Othello từ Tsukuda Original.

Goro Hasegawa, người đã viết cuốn sách "Làm thế nào để trở thành người thắng cuộc trong Othello" đã phổ biến trò chơi ở Nhật vào năm 1975.

Trò chơi này được lấy tên từ vở kịch Othello, the Moor of Venice của William Shakespeare.

Cách chơi
Mỗi mặt của quân cờ đại diện cho một bên chơi. Ta có thể gọi cờ hai bên là đen và trắng, nhưng cũng có thể gọi là sấp và ngửa, bởi vì mỗi quân cờ có 2 mặt riêng biệt.

Trước kia, cờ Othello không quy định vị trí đặt quân cờ đầu tiên. Sau đó, nó đã chấp nhận luật chơi mới với điều khoản là phải có 4 điểm đặt đầu tiên vào vị trí 4 hình vuông ở trung tâm bàn cờ, hai quân sẫm và hai quân nhạt. Quân màu sẫm được đi đầu tiên.

Quân màu sẫm cần phải được đặt ở vị trí tồn tại ít nhất một hàng ngang hoặc dọc, hoặc chéo giữa quân mới và quân cũ và ở giữa hai quân này có một hay nhiều quân nhạt. Trong hình dưới, quân sẫm có thể được đặt ở những vị trí gợi ý.

Sau khi đặt một quân, quân sẫm sẽ lật tất cả những quân nhạt nằm trên đường gióng giữa quân sẫm mới được đi và quân sẫm cũ. Những quân sáng màu đó bây giờ trở thành màu sẫm và quân sẫm có thể sử dụng chúng trong lượt đi tiếp theo, trừ khi quân nhạt lại lật chúng lại trong một nước đi nào đó.

Nếu quân sẫm quyết định đi ở vị trí d6 (theo hình dưới), một quân nhạt sẽ bị lật mặt và bàn cờ bây giờ có dạng như hình dưới đây.

Bây giờ đến lượt quân nhạt đi cũng nước tương tự như vậy để tìm cơ hội lật mặt quân sẫm. Các khả năng có thể như sau:

Quân nhạt đi vào c4 và lật được một quân sẫm:

Người chơi thay phiên nhau lần lượt đi quân. Nếu một bên không đi được tiếp thì sẽ tiếp tục đến lượt người kia cho đến khi cả hai bên đều không đi được nước nào nữa. Điều này xảy ra khi các ô trên bàn cờ đã kín hết quân hay khi một bên chơi không còn quân nào trên bàn cờ. Người chơi có nhiều quân trên bàn cờ hơn là người thắng cuộc.

Một điều khác giữa Reversi và cờ Othello về việc sử dụng quân. Ở Reversi mỗi người chơi được chia đều 32 quân từ lúc bắt đầu và chỉ được đi 32 quân đó (bao gồm cả hai quân trên bàn cờ lúc bắt đầu chơi) cho đến khi không còn quân nào đi được nữa. Họ không được sử dụng quân cờ của đối thủ. Ở cờ Othello tất cả quân cờ đều thuộc sở hữu chung của hai người chơi; các quân cờ được để chung trong một hộp, hai bên đều có cơ hội dùng quân ngang nhau.

Chiến thuật
Các quân cờ thay đổi màu rất nhanh, dễ dàng và thường xuyên, do vậy, đó là một ưu điểm nhưng cũng có thể là nhược điểm nếu cố gắng có được nhiều quân từ lúc bắt đầu. Chiếm góc, cạnh, độ cơ động, tại biên, tàn cuộc và dự đoán trước mọi việc là chìa khóa của thành công trong cờ Othello.

Chiếm góc
Nếu có một quân đã được đặt tại góc thì quân đó sẽ không bị đổi cho đến hết trận cờ. Do đó, người chơi có thể sử dụng quân cờ tại góc để chốt giữ nhóm quân cùng với cạnh ngay sát nó làm thành một hệ thống chắc chắn. Do vậy việc chiếm giữ góc là một chiến lược có hiệu quả khi có cơ hội đến. Nói chung, một quân cờ được ổn định khi nó được nằm trong 4 hướng ranh giới, trong một hàng đã kín các quân, trong đó có các quân cùng màu nằm cạnh liên tiếp và bị chặn hai đầu bởi quân màu khác.

Độ cơ động
Một người chơi có chiến thuật sẽ không dễ dàng từ bỏ việc chiếm góc hay bất kỳ nước đi tốt nào. Do vậy, để đoạt được những nước đi tốt này bạn cần phải ép đối thủ đi những nước từ bỏ cách đi tốt đó. Cách tốt nhất để làm việc đó là làm giảm số lượng nước đi có thể cho đối thủ của bạn. Nếu bạn nhất định tìm cách hạn chế số nước đi hợp lý của đối thủ thì sớm hay muộn họ sẽ phải đi nước đi mà họ không mong muốn. Một ví trí cần thực hiện được đó là tất cả các quân của bạn đứng cạnh nhau, bao vây xung quanh là quân của đối thủ. Với vị trí như vậy, bạn có thể đọc ra được các nước đi của đối thủ

Tại biên
Các quân cờ được đặt ở phía biên bàn cờ dường như chắc chắn (bởi vì chúng không bị lật mặt dễ dàng) . Bốn ô vuông ở mỗi góc bàn cờ được gọi là X-vuông. Lúc bắt đầu hay giữa ván cờ, nếu các ô đó được chiếm giữ, sẽ đảm bảo chắc chắn cho việc sở hữu chúng.

Đoán trước
Như trong bất kỳ chiến thuật nào của cờ vua hay checkers, người chơi không nên chỉ xem xét về thế cờ hiện tại. Đối với mỗi nước đi, bạn cần phải cân nhắc các diễn biến có thể có từ phía đối thủ, sau đó là khả năng phản ứng lại của bạn với các nước đi đó và tiếp theo nữa là như thế nào. Tình thế hiện tại cũng có thể không liên quan đến các nước đi sau. Do vậy, khi phân tích các khả năng đi, chiếm góc hoặc bất cứ khả năng nào khác, bạn nên xem xét cách tốt nhất để thực hiện chiến lược trong một thời gian dài hơn là chỉ quan tâm đến nước đi hiện tại.

Cờ Othello và máy tính
Chương trình chơi cờ Othello tốt nhất có thể dễ dàng đánh bại người chơi cờ giỏi nhất. Vào đầu năm 1980, chương trình Moor đã thắng đương kim vô địch lúc đó và vào năm 1997, chương trình Logistello đã đánh bại nhà vô địch Takeshi Murakami với tỷ số 6:0. Sự nổi trội hơn này không có ở những trò chơi như cờ vua, nơi mà máy tính chơi giỏi nhất cũng ngang ngửa với người hay ở cờ vây, nơi thậm chí một người chơi trung bình cũng thắng được máy tính giỏi nhất.

Nói chung, loài người không thể thắng được trí thông minh của máy tính trong cờ Othello bởi vì máy tính có thể tính toán được rất nhiều nước đi tiếp theo, việc này con người không thể bằng được. Các nhà phân tích đã ước tính số lượng vị trí hợp lệ ở cờ Othello nhiều nhất là 1028 và nó có độ phức tạp xấp xỉ 1058.

Bên lề
 Từ lúc được phát minh, đến tận năm 1977, giải vô địch cờ Othello hàng năm mới được tổ chức. Mỗi quốc gia có thể cử đến nhiều nhất là 3 người.
 Cờ Othello có số người ủng hộ nhiều nhất ở Nhật.
 Các phiên bản Windows từ 1.0 đến 3.0 cài sẵn chương trình cờ Othello, bị thay thế bởi Minesweeper kể từ Windows 3.1. Windows ME và Windows XP còn có phiên bản online của cờ Othello.

Giải cờ Othello quốc tế

* Giải vô địch Monte Carlo thường không được coi là chính thức.

Đọc thêm
 Othello: Tóm tắt và cơ bản, Các chiến lược trong cờ Othello, Ted Landau, 1987
 Othello : Một phút để học - Một đời để trở thành chuyên gia, Brian Rose, 2005
 Reversi WikiBook

Tham khảo

Liên kết ngoài
 The Othello Wiki Book Project
 The Othello Guide
 Othello Blog
 Othello Gateway
 OthBase: Othello Games Database Manager
 Gunnar Andersson's Othello Page - chứa những thông tin chung, phần mềm miễn phí và lời khuyên cho những đối thủ chơi cờ với máy tính.
 Rolit (Chơi cờ Othello 4 người)
 Lịch sử của cờ Othello
 Lịch sử
 Các chỉ dẫn của Ravensburger  (Tiếng Đức)

Chương trình chơi trên máy tính
 Chương trình chơi cờ Othello trên máy tính. Written in Ada for Linux/UNIX.

Game online
 Chơi Othello online với AI
 Othello online
 Othello online tại YourturnMyturn.com
 iOthello
 Chơi Othello online
 Tuyển chọn Othello/Reversi online

Tổ chức quốc tế
 Liên đoàn cờ Othello của Úc
  Liên đoàn cờ Othello của Úc
 Tổ chức cờ Othello của Đan Mạch
 Tổ chức cờ Othello của Pháp
 Liên đoàn cờ Othello của Ý
  Tổ chức cờ Othello của Mỹ
 Liên đoàn cờ Othello của Séc
  Tổ chức cờ Othello của Hong Kong

Trò chơi với bàn cờ
Trò chơi trí tuệ
Trò chơi Nhật Bản
Môn thể thao trí tuệ
Cờ (trò chơi)
Trò chơi trên bàn cổ điển


title: Tossiat

text:
Tossiat là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Oneworld

text:
Oneworld là liên minh các công ty hàng không lớn thứ ba trên thế giới, sau Star Alliance và SkyTeam. Liên minh Oneworld được thành lập ngày 1 tháng 2 năm 1999 bởi 5 hãng hàng không gồm: American Airlines, British Airways, Canadian Airlines, Cathay Pacific và Qantas. Oneworld hiện có 10 hãng hàng không hội viên toàn phần với 2.350 máy bay các loại,bay tới 700 phi trường ở 150 nước.Năm 2005 Oneworld chiếm 18% thị phần thế giới, sau Star Alliance 29% và SkyTeam 22%. Năm 2006 Oneworld đã chuyên chở trên 321 triệu lượt hành khách.

Tuy nhiên, Air Berlin phá sản, điều này có thể làm hại tương lai mới của Oneworld.

Các hãng hàng không thành viên

Thành viên và các công ty con thành viên

Thành vên sáng lập  Các chuyến bay của American Eagle được vận hành bởi Envoy Air, ExpressJet, Republic Airlines và SkyWest Airlines.Hãng hành không độc lập hoạt động dưới tên, màu sơn và mã bay của British Airways.Chỉ các tuyến hoạt động bởi Flybe Finland mới nhân danh của Finnair. Các chuyến bay của Iberia Regional được vận hành bởi Air Nostrum.Qantaslink sử dụng thiết bị của Airlink, Eastern Australia Airlines, National Jet Systems and Sunstate Airlines.

Thành viên không hoạt động

Ngừng hoạt động từ ngày  vì lý do tài chính. Không rời khỏi liên minh nên được đề cập trong danh sách là thành viên không hoạt động.

Thành viên cũ

Rời liên minh vì thay đổi chiến lược kinh doanhThành viên sáng lập và đã được mua lại bởi Air Canada, một thành viên của Star Alliance Rời liên minh sau khi phá sản

Hãng thành viên liên kết cũ

Thành viên liên kết sáng lập Các chuyến bay của AmericanConnection được vận hành bởi Chautauqua Airlines Các chuyến bay của US Airways Express được vận hành bởi Air Wisconsin, Mesa Airlines, Piedmont Airlines, PSA Airlines, Republic Airlines, SkyWest Airlines và Trans States Airlines.

Thành viên trong tương lai

Thành viên liên kết trong tương lai

Lợi ích và dịch vụ

Xem thêm
Star Alliance
SkyTeam

Tham khảo

Liên kết ngoài

Website chính thức

Liên minh hàng không
Hàng không năm 1999
Công ty thành lập năm 1999


title: Ballendorf

text:
Ballendorf là một xã ở huyện Alb-Donau district, ở bang Baden-Württemberg, thuộc nước Đức. Đô thị này có diện tích 14,22 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 642 người.

Tham khảo

Alb-Donau


title: (9086) 1995 SA3

text:
{{DISPLAYTITLE:(9086) 1995 SA3}}

(9086) 1995 SA3 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 20 tháng 9 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 9001–10000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Năm tài chính

text:
Năm tài chính là khoảng thời gian có độ dài tương đương một năm (tức là 12 tháng hoặc 52 đến 53 tuần) dùng cho công tác kế hoạch ngân sách của tổ chức hoặc quốc gia. Năm tài chính còn được gọi là Tài khóa. Ở Việt Nam, năm tài chính được gọi là Năm ngân sách. Ở Mỹ, năm tài chính còn được gọi là Năm thuế. FY là các chữ viết tắt của cụm từ Fiscal Year hoặc Financial Year trong tiếng Anh, nghĩa là năm tài chính.

Năm tài chính và năm lịch
Năm tài chính có độ dài tương đương với năm lịch, vì theo truyền thống, cứ ít nhất khoảng một năm các tổ chức phải lập báo cáo tài chính hoặc khai báo thuế một lần. Năm tài chính có thể trùng hoặc lệch với năm dương lịch, tùy theo từng quốc gia. Sở dĩ có thể lệch là vì để tránh cho công việc tổng kết tài chính đầy phức tạp và bận rộn trùng với thời điểm kinh doanh bận rộn dịp cuối năm dương lịch cũng như thời điểm kỳ nghỉ cuối năm của nhân viên. Thậm chí, khoảng thời gian của năm tài chính đối với các công ty có thể không thống nhất. Có công ty chọn năm tài chính kéo dài 52 tuần. Lại có công ty chọn năm tài chính kéo dài 53 tuần. Tuy nhiên, hầu hết các tổ chức đều chia năm tài chính thành từng quý giống như năm lịch.

Năm tài chính ở các quốc gia
 Anh, Ấn Độ, Canada, Hong Kong, Nhật Bản: Năm tài chính bắt đầu từ ngày 1 tháng 4 của một năm và kết thúc vào cuối ngày 31 tháng 3 năm kế tiếp.
 Bỉ, Đức, Hà Lan, Hàn Quốc, Nga, Pháp, Thái Lan, Thụy Sĩ, Trung Quốc, Việt Nam: năm tài chính trùng với năm dương lịch.
 Mỹ: Năm tài chính bắt đầu từ ngày 1 tháng 10 của một năm và kết thúc vào cuối ngày 30 tháng 9 năm kế tiếp.
 Úc: Năm tài chính bắt đầu từ ngày 1 tháng 7 của một năm và kết thúc vào cuối ngày 30 tháng 6 năm kế tiếp.
 Ở Việt Nam Chính phủ quy định năm tài chính là năm dương lịch bắt đầu từ ngày 01/01 và kết thúc ngày 31/12 hàng năm hoặc năm 12 tháng khác với năm dương lịch mà Bộ tài chính cho phép doanh nghiệp được áp dụng.

Tham khảo

Kế toán
Thuế
Lịch
Đơn vị thời gian


title: Nikola Gruevski

text:
Nikola Gruevski (tiếng Macedonia: Никола Груевски), sinh ngày 31 tháng 8 năm 1970 tại thành phố Skopje, Nam Tư - nay là nước Bắc Macedonia, là một chính trị gia của Macedonia. Ông hiện đang là đương kim thủ tướng của Cộng hòa Macedonia từ ngày 27 tháng 8 năm 2006 và đồng thời giữ chức chủ tịch đảng VMRO-DPMNE (Tổ chức Cách mạng Quốc gia Macedonia - Đảng Dân chủ vì Liên minh Quốc gia) từ tháng 5 năm 2003. Ông cùng từng giữ chức vụ bộ trưởng tài chính dưới chính phủ của tổng thống Ljubco Georgievski cho đến tháng 9 năm 2002. Từ năm 2018, Gruevski là một kẻ đào tẩu.

Vào tháng 5 năm 2018, ông bị kết án hai năm tù vì tội tham nhũng. Vào tháng 11 năm 2018, ông được lệnh phải chấp hành bản án của mình nhưng không nhận phòng với chính quyền và thay vào đó trốn sang Hungary, nơi ông tìm kiếm và được cấp tị nạn chính trị.

Đời sống cá nhân
Sinh ra ở Skopje vào năm 1970, Gruevski được nuôi dưỡng trong một gia đình không có đặc quyền cũng không nghèo.Cha ông làm việc trong đồ nội thất và thiết kế và mẹ ông là một y tá.Sau khi cha mẹ ly dị, anh được mẹ nuôi dưỡng.Tuy nhiên, ở tuổi lên bốn, cô đã đi làm việc ở Libya, giống như hàng ngàn công dân Nam Tư khác, và đưa anh ta theo cô.Sau khi trở về, Gruevski hoàn thành giáo dục tiểu học và trung học ở Skopje.Tốt nghiệp Khoa Kinh tế trường St.Clement của Đại học Ohrid ở Bitola vào năm 1994 (nơi ông tham gia vào nhà hát nghiệp dư và quyền Anh), ông bước vào lĩnh vực tài chính non trẻ, và là người đầu tiên giao dịch trên thị trường chứng khoán của Skopje.Trong năm 1995, ông làm giám đốc bộ phận trong Multigroup sở hữu Balkanbank, và trở thành người triển lãm cho đến năm 1998.Năm 1996, ông cũng có bằng cấp cho thị trường vốn quốc tế từ Một Viện Chứng khoán Luân Đôn.Gruevski thành lập Hiệp hội Môi giới Macedonia vào năm 1998 và thực hiện giao dịch đầu tiên trên Sàn giao dịch chứng khoán Macedonia.

Tham khảo

Thủ tướng Bắc Macedonia
Nhân vật còn sống


title: Bundelia

text:
Bundelia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Bundelia ochracea Viidalepp, 1988

Chú thích

Tham khảo

 Bundelia at funet.fi
Natural History Museum Lepidoptera genus database

Melanthiini


title: Styringomyia contorta

text:
Styringomyia contorta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Styringomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Glossosoma heliakreya

text:
Glossosoma heliakreya là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Glossosoma


title: Copelatus spoliatus

text:
Copelatus spoliatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1955.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Eucera syriaca

text:
Eucera syriaca là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Dalla Torre mô tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Eucera
Động vật được mô tả năm 1896


title: Paridea quadrimaculata

text:
Paridea quadrimaculata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Paridea


title: Liên hoan phim quốc tế Berlin

text:
Liên hoan phim quốc tế Berlin (), còn được gọi là "Berlinale", là một trong những liên hoan phim quan trọng nhất châu Âu và thế giới và đón nhận nhiều khách nhất thế giới. Liên hoan phim được tổ chức từ năm 1951 hàng năm trong tháng 2 (năm 2006 từ 9 tháng 2 đến 19 tháng 2).

Các thể loại
Gấu bạc
 Đạo diễn xuất sắc
 Diễn viên Nam xuất sắc
 Diễn viên nữ xuất sắc
 Âm nhạc xuất sắc
 Thành tích đặc biệt cho đơn họa sĩ
 Giải cao quý cho ban giám khảo, giải thưởng phim ngắn

Gấu vàng
 Phim điện ảnh xuất sắc
 Lifetime Achievement ("Honorary Golden Bear")

Berlinale
 Giải thưởng đặc biệt cho dịch vụ phục vụ ngày hội

Danh sách người thắng giải
 Berlinale Camera
 Honorary Golden Bear

Giải Con gấu vàng

Xem thêm
 Giải Oscar

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức
 Gấu Vàng
 Berlin Life: An introduction to the Berlin Film Festival
 Berlin Means Business  - A review of the 2006 Berlin Film Festival

Sự kiện thường niên tại Berlin
Sự kiện tháng 2


title: Myurella

text:
Myurella có thể là:

 Chi ốc biển Myurella thuộc họ Terebridae.
 Chi rêu Myurella thuộc họ Theliaceae.


title: Neidenbach

text:
Neidenbach là một đô thị thuộc huyện Bitburg-Prüm, bang Rhineland-Palatinate, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Bitburg-Prüm