title: Fin.K.L

text:
Fin.K.L (tiếng Hàn: 핑클) là nhóm nhạc nữ Hàn Quốc được đào tạo bởi Daesung Entertainment, và ra mắt công chúng vào năm 1998 gồm các thành viên Lee Hyori, Ock Joo-hyun, Lee Jin và Sung Yu-ri. Fin.K.L là một trong những nhóm nhạc Kpop nổi tiếng nhất vào cuối những năm 1990 và đầu những năm 2000, bên cạnh nhóm nhạc nữ đối thủ S.E.S.

Nhóm đã phát hành bốn album đầy đủ: Blue Rain (1998), White (1999), Now (2000) và Eternity (2002). Họ đã giành được một số giải thưởng lớn bao gồm Nghệ sĩ mới của năm tại Giải thưởng Golden Disc Awards 1998, Giải thưởng lớn tại Giải thưởng Seoul Music Awards 1999 và Nhóm nữ xuất sắc nhất tại Liên hoan 2000 Mnet Music Video Festival.

Fin.K.L đã tan rã sau khi phát hành single duy nhất "Forever Fin.K.L" vào năm 2005. Tuy nhiên, Fin.K.L đã tái hợp trong một chương trình giải trí vào tháng 7 năm 2019 và phát hành Fin.K.L Best Album, và một bài hát mới có tựa đề "남아있는 노래처럼 (Just Like The Song That Remains)" vào ngày 22 tháng 9.

Tên gọi
Tên của nhóm là viết tắt của Fin Killing Liberty, và có nghĩa là nhóm chống lại "chống lại tất cả sự áp bức của tự do" (Fin có nghĩa là "kết thúc" trong tiếng Tây Ban Nha và tiếng Pháp). Tên của nhóm đã được lựa chọn bởi một cuộc thăm dò của những người trẻ tuổi bởi công ty thu âm trước khi thành lập nhóm. Đây là lý do cho việc thiếu ý nghĩa rõ ràng trong tên tiếng Anh của Fin.K.L, vì tên tiếng Hàn đã được chọn trước tiên.

Lịch sử
Fin.K.L là một trong những nhóm nhạc nữ huyền thoại của K-pop cùng với S.E.S và Baby V.O.X vào những năm 1998. Ở thời điểm hiện tại, nhóm đã tan rã. Thành viên Lee Hyori tỏa sáng sau khi tách nhóm hơn hắn visual của nhóm là Sung Yuri và visual của S.E.S Eugene (Các nữ ca sĩ rất được yêu thích thời bấy giờ).

Thành lập
Thành viên đầu tiên được phát hiện cho Fin.K.L là ca sĩ chính của nhóm Ock Joo-hyun. Cô được tìm thấy thông qua một cuộc thi hát trên đài phát thanh, cô đã giành chiến thắng với hát "Hero" của Mariah Carey. Ock nói với bạn của cô Lee Jin về nhóm này và khuyến khích cô tham gia; Lee đã được chọn sau khi hát Happy Me (tiếng Hàn: 행복한 나를) của Eco cho buổi thử giọng của cô ấy. Thành viên tiếp theo được chọn là Sung Yuri, cô được phát hiện khi đang tham gia buổi dã ngoại của trường. Đối với thành viên thứ tư, Annie Lee (người thành lập Tashannie với Yoon Mi-rae) đã được chấp nhận, nhưng quyết định rời đi sau vài tháng. Sau đó Lee Hyori, cô được thêm vào khi đang ở trong một trung tâm thương mại chụp ảnh sticker với bạn bè.

Ra mắt với Blue Rain (1998)
Fin.K.L ra mắt vào năm 1998 với album đầu tiên Blue Rain. Xu hướng cuối thập niên 1990 của Kpop là có những nhóm hát những bản nhạc dễ thương, hấp dẫn, bằng chứng là sự thành công của các nhóm của SM Entertainment là S.E.S. và H.O.T. Ngược lại, thế mạnh ban đầu của Fin.K.L là ở những bản ballad, R&B do giọng hát của Ock Joo-hyun dẫn dắt; điều này đã được thể hiện qua đĩa đơn đầu tiên "Blue Rain". Bản hit tiếp theo của Fin.K.L là "To My Boyfriend" (tiếng Hàn: 내 남자친구에게) là một bài hát pop điển hình hơn và tuân theo các quy ước phổ biến tại thời điểm đó. Bài hát tiếp theo được quảng bá là "Sad Tears" (tiếng Hàn: 루비), đó là một bản ballad về một tình yêu đã mất, và dành tình yêu đó cho tất cả mọi người thân quen. Nhóm cũng đã tạo một video âm nhạc cho đĩa đơn thứ tư là "Scribbling" (tiếng Hàn: 낙서) (cuối cùng chỉ còn lại dưới dạng video và không được quảng bá).

White và S.P.E.C.I.A.L (1999)
Fin.K.L đã phát hành một album tiếp theo vào ngày 13 tháng 5 năm 1999, với tựa đề White. Hai bài hát trong album này là "Forever Love" (tiếng Hàn: 영원한 사랑) và "Pride" (tiếng Hàn: 자존심). Album thứ hai của họ ít tập trung vào các bản ballad, mặc dù bài hát R&B nhẹ nhàng đơn cử như "Waiting for You". Ngoài ra, Fin.K.L bắt đầu giới hạn các video âm nhạc của họ ở mức một hoặc hai cho mỗi album. Giống album đầu tiên, album này rất thành công, bán được gần 700.000 bản.
Nhóm đã phát hành album đặc biệt đầu tiên là SPECIAL, với bai hát chủ đề là "White"(tiếng Hàn: 화이트). Ngoài ra còn có các bản hít khác là "To My Prince" (tiếng Hàn: 나의 왕자님께), Time of Mask (tiếng Hàn: 가면의 시간), và phiên bản làm lại của "Like an Indian Doll" (tiếng Hàn: 인디언 인형처럼), một bài hát nổi tiếng được hát bởi Na-mi (나미) vào năm 1989. Mặc dù không phát hành bất kì video quảng bá nào, nhưng số lượng bán ra vượt quá 340.000 bản.

Vì ngày phát hành, Fin.K.L đã tạo ra một chủ đề "mùa đông" cho các màn trình diễn của họ và mặc trang phục mùa đông để quảng bá cho "White". Để hoàn thành chủ đề, họ thường có tuyết giả rơi trong các buổi biểu diễn "Trắng"; tuy nhiên, điều này tạo ra một vấn đề ở chỗ tuyết khá trơn, khiến các thành viên và vũ công dự phòng bị trượt và thậm chí thỉnh thoảng ngã. Do việc phát hành album bị giới hạn, Fin.K.L có lịch quảng bá ngắn hơn. Tuy nhiên, cả hai album năm 1999 này đã giúp Fin.K.L giành được giải "대상" (Daesang, tương đương với một giải Grammy của Hàn Quốc) vào cuối năm.

Now và Melodies & Memories (2000–2001)
Album thứ ba của Fin.K.L Now, được phát hành vào ngày 6 tháng 10 năm 2000, nhấn mạnh đến sự trưởng thành về thể chất của các thành viên Fin.K.L. Không giống như những giai điệu bắt tai và trang phục dễ thương trước đây, các thành viên Fin.K.L đã mặc trang phục bán chính thức để biểu diễn cho đĩa đơn "Now" (bài hát chủ đề của album). "Feel Your Love", đĩa đơn tiếp theo của họ, có các thành viên của họ trong đồng phục học sinh biểu thị sự chuyển đổi sang nữ giới. Chỉ "Now" được quảng bá với một video âm nhạc,ngoài ra còn có hai video âm nhạc không chính thức của hai đĩa đơn khác là "One Fine Day" và "Basics of Love" (tiếng Hàn: 연애의 기초), Tuy nhiên chúng lại không được biểu diễn trên bất kì sân khâu nào, chỉ có hai hai đĩa đơn khác là "Feel Your Love" và "Eternal Love" được quảng bá trên các sân khấu âm nhạc cùng với "Now" mặc dù không có MV quảng bá.Với lịch trình biểu diễn bận rộn; đĩa đơn thứ hai tương đối bị bỏ qua. Album đã bán được hơn 400.000 bản.

Nhóm đã phát hành album "re-make" thứ hai vào ngày 13 tháng 4 năm 2001. Melodies & Memories là một album đặc biệt bao gồm các bản làm lại của các bản hit Hàn Quốc từ thập niên 80 và 90. Thay vì nhắm mục tiêu vào nhóm người nghe tuổi teen chính của họ, album này đã thu hút người lớn ở độ tuổi 20 và 30 bằng cách khơi dậy nỗi nhớ. Những người độc thân trong album này bao gồm "Always Like This Moment" của Lee Ye-rin (tiếng Hàn: 늘 지금처럼) và đĩa đơn 1981 của Hye Eun-yi's "You Wouldn't Know" (tiếng Hàn: 당신은 모르실 거야). Giống như album thứ ba của họ, Memories & Melody chỉ có một video âm nhạc quảng bá album (video cho "You Wouldn't Know"). Tuy nhiên, rất nhiều nỗ lực đã đi vào video này, vì nó đã tái tạo cảnh từ bốn bộ phim nổi tiếng cho mỗi thành viên, bao gồm cả cảnh từ Pretty Woman. Đồng thời quảng bá 4 bài hát là Always Like This Moment (늘 지금처럼), You Wouldn't Know (당신은 모르실 거야), Love Is Like Fragile Glass (사랑은 유리 같은 것) và 사랑 때문에 (bị kiện vì vi phạm bản quyền nên bị xóa khỏi abum nhưng vẫn quảng bá trên truyền hình). Doanh số cuối năm 2001 đạt tổng cộng 259.259 bản.

Năm 2000, họ cũng đã thu âm "True Love" cho một bộ phim truyền hình Hàn Quốc, All About Eve.

Eternity (2002)
Eternity là album phòng thu cuối cùng của họ cho đến nay đã được phát hành vào tháng 3 năm 2002. Đĩa đơn được quảng bá đầu tiên, "Forever" (Hàn Quốc: 영원), là một bản ballad buồn về việc chờ đợi mãi mãi cho một tình yêu đã mất. Điều này được đi kèm với một video mô tả bốn câu chuyện bi thảm chủ yếu là về sự mất mát vô tội: Sung Yu-ri miêu tả một cô gái điếm, Ock Joo-hyun một bà nội trợ bệnh hoạn, Lee Jin là một nghệ sĩ đầy tâm trạng tự giết mình và Lee Hyori là một võ sĩ bị mất một ngón tay. Bài hát này đã trở nên rất phổ biến, mặc dù nó không được quảng bá rầm rộ như các đĩa đơn chính khác của họ. Đĩa đơn thứ hai được quảng bá của họ, "Don't go away", được người hâm mộ lựa chọn thông qua trang web của nhóm, bởi vì người ta cảm thấy Fin.K.L đã không có một đĩa đơn lạc quan trong một thời gian. Tuy nhiên, đĩa đơn này đã được quảng bá trong một thời gian ngắn trước khi bị loại bỏ đột ngột. Ngoài ra họ còn biểu diễn đĩa đơn "Never". Đến cuối năm 2002, album đã bán được 261.518 bản.

Các hoạt động solo, "Fine Killing Liberty" và gián đoạn vô thời hạn
Fin.K.L quyết định đi con đường riêng của họ, mặc dù không chính thức nói lời chia tay. Lee Hyori và Ock Joo-hyun thì phát hành album solo, trong khi Lee Jin và Sung Yu-ri đã diễn xuất trong các bộ phim truyền hình và nhiều chương trình khác nhau. Vào cuối năm 2005, nhóm đã trở lại và phát hành một đĩa đơn kỹ thuật số có tên Fine Killing Liberty có 3 bài hát (bao gồm cả ca khúc chủ đề) và một video âm nhạc. Tuy nhiên, do thiếu quảng cáo (vì nhóm không biểu diễn trên các chương trình âm nhạc khác nhau), đĩa đơn đã thất bại trong bảng xếp hạng. Tuy nhiên, thay vì bỏ qua đĩa đơn, họ đã phát hành một bộ Forever Fin.K.L đặc biệt có hai đĩa DVD (một bản có video âm nhạc và bản còn lại có nhiều màn trình diễn khác nhau) và một cuốn sách ảnh cũng có Fine Killing Liberty đơn ở dạng đĩa CD.

Họ đã tiếp tục làm việc trong ngành giải trí. Sung Yu-ri vẫn tiếp tục diễn xuất, bắt đầu với bộ phim truyền hình Bad Girls (Hàn Quốc: 나쁜 여자들) và nhận sự quan tâm tích cực cho A Love for a Thousand Years (Hàn Quốc: 천년지애). Sung Yuri cũng đóng vai chính trong các bộ phim First Love of Royal Prince (Hàn Quốc: 황태자의 첫사랑) và My Platoon Leader (Hàn Quốc: 막상막하). Cô cũng tham gia bộ phim truyền hình, One Fine Day (tiếng Hàn: 어느 멋진 날) và The Snow Queen (tiếng Hàn: 눈의 여왕), cô nhận được đánh giá cao và giành giải thưởng cho cả hai buổi biểu diễn năm 2006. Sung Yu-ri cũng đóng vai Heo Yi-nok trong bộ phim truyền hình Hong Gil-dong (tiếng Hàn: 쾌도 홍길동) đóng chung với Kang Ji-hwan và giành được một giải thưởng "Best Couple award". Lee Jin cũng đã làm việc trong truyền hình, tổ chức nhiều chương trình khác nhau và thậm chí tham gia một chương trình hài kịch nổi tiếng trong một mùa. Cả Sung Yuri và Lee Jin đều giành giải "Nữ diễn viên xuất sắc nhất" ở các hạng mục tương ứng (phim truyền hình và hài kịch) tại lễ trao giải cuối năm 2002. Lee Jin cũng đã ra mắt trong ngành công nghiệp điện ảnh Hàn Quốc và đã cố gắng thoát khỏi hình ảnh Fin.K.L.

Sau khi giảm cân đáng kể, Ock Joo-hyun trở nên rất nổi tiếng vào năm 2004. Dành nhiều thời gian cho việc tập thể dục và yoga chăm chỉ, giờ đây cô đã trở thành một tấm gương cho giới trẻ về yoga ở Hàn Quốc, thậm chí ra mắt phòng tập yoga của riêng mình. Album thứ ba của cô được phát hành vào năm 2007, tuy nhiên, Lee Hyori, là thành viên solo nổi bật, phát hành album solo đầu tiên của cô vào năm 2003, đưa cô lên vị trí đầu bảng xếp hạng và giành được nhiều hợp đồng quảng cáo. Tuy nhiên, cô đã gặp phải tranh cãi về bài hát chính của album thứ hai "Get Ya!", Bởi vì nó có các yếu tố rất giống với "Do Somethin" của Britney Spears. Mặc dù cô ấy đã chuyển sang quảng bá cho đĩa đơn thứ hai" Shall We Dance? ", Các hoạt động quảng cáo đã nhanh chóng bị dừng lại. Đĩa đơn năm 2007 của cô ấy" Toc Toc Toc ", phát hành vào tháng 3 năm 2007, đạt # 1 trên bảng xếp hạng hàng tháng của Hiệp hội Công nghiệp Âm nhạc Hàn Quốc.

Kể từ mùa thu năm 2006, tất cả các thành viên của Fin.K.L đã rời DSP Entertainment và đã ký hợp đồng với các công ty khác nhau.  Mặc dù vẫn tiếp tục suy đoán về tình trạng của nhóm, Fin.K.L chưa bao giờ chính thức tan rã. Although there was continued speculation on the status of the group, Fin.K.L never officially disbanded.

Tái hợp (2008-nay)
Fin.K.L đã tái hợp và biểu diễn cùng nhau vào ngày 19 tháng 12 năm 2008, trong một buổi hòa nhạc của Lee Hyori.  Vào tháng 9 năm 2010, Ock Joo-Hyun trở thành người dẫn chương trình âm nhạc KBS Cool FM Gayo Plaza (가요광장). Chương trình của cô bắt đầu phát sóng vào ngày 20 tháng 9 năm 2010 và những vị khách đầu tiên của cô là Lee Hyori, Lee Jin và Sung Yu-ri là thành viên của Fin.K.L.

Vào tháng 5 năm 2019, một chương trình giải trí tái hợp Fin.K.L đã được công bố phát sóng trên JTBC. Chương trình truyền hình Camping Club, có sự tham gia của các thành viên Fin.K.L đoàn tụ và đi du lịch khắp đất nước; chương trình được công chiếu vào ngày 14 tháng 7.

Vào ngày 22 tháng 9 năm 2019, nhóm đã phát hành một đĩa đơn, "남아있는 노래처럼 (Just Like The Song That Remains)", đánh dấu bản phát hành đầu tiên của họ kể từ năm 2005.

Danh sách đĩa nhạc

Album phòng thu

albums tổng hợp

Đĩa đơn mở rộng (EP)

Giải thưởng

Mnet Asian Music Awards

|-
| 1999
| "Forever Love" (영원한 사랑)
| Best Group
|
|-
| rowspan=2| 2000
| rowspan=2| "Now"
| Best Female Group
|
|-
| Best Dance Performance
|
|-
| 2001
| "You Wouldn't Know" (당신은 모르실거야)
| rowspan=3| Best Female Group
|
|-
| 2002
| "Eternity" (영원)
|
|-
| 2005
| "Fin.K.L" (핑클)
|

Xem thêm
Kara
Daesung Entertainment
Ock Joo-hyun
Lee Hyori
Lee Jin
Sung Yu-ri

Tham khảo

Liên kết ngoài

Nhóm nhạc K-pop
Nhóm nhạc nữ Hàn Quốc
Khởi đầu năm 1998 ở Hàn Quốc
Nghệ sĩ DSP Media


title: Psoralidium lanceolatum

text:
Psoralidium lanceolatum là một loài thực vật có hoa trong họ họ Đậu.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Jepson Manual Treatment
USDA Plants Profile
Washington Burke Museum
Photo gallery

Psoralidium


title: Malgassophlebia bispina

text:
Malgassophlebia bispina là một loài chuồn chuồn ngô thuộc họ Libellulidae. Nó được tìm thấy ở Cộng hòa Dân chủ Congo, Guinea, Liberia, Nigeria, Uganda, và Zambia. Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng đất thấp ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

 Clausnitzer, V. 2005. Malgassophlebia bispina. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 10 tháng 8 năm 2007.

Malgassophlebia
Động vật được mô tả năm 1958


title: Ormosia inaequispina

text:
Ormosia inaequispina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Ormosia (chi ruồi)
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: FGM-148 Javelin

text:
FGM-148 Javelin, hay Hệ thống Vũ khí Chống tăng Hiện Đại-Loại Vừa (Advanced Anti-Tank Weapon System-Medium, AAWS-M) là một tên lửa dẫn hướng chống tăng vác vai của Hoa Kỳ. Javelin là loại tên lửa tự dẫn đến mục tiêu. Tên lửa này thường tấn công bổ nhào vào nóc tháp pháo hoặc nóc các xe tăng, xe thiết giáp do phần nóc của các xe này có vỏ giáp mỏng hơn, nhưng cũng có kiểu tấn công trực tiếp bằng cách lao thẳng vào các tòa nhà hay các công sự. Tên lửa này cũng có thể sử dụng trên các máy bay trực thăng ở các kiểu tên lửa tấn công trực tiếp. Tên lửa đạt đến độ cao lớn nhất là 150m rồi lao xuống chéo góc 45 độ trong kiểu tấn công bổ nhào, hoặc lao thẳng tới mục tiêu theo kiểu đánh trực diện. Tên lửa được trang bị với một bộ tìm kiếm ảnh hồng ngoại để xác định vị trí mục tiêu. Đầu đạn của tên lửa sử dụng loại nổ lõm để chống tăng hoặc nổ phá mảnh để chống lô cốt. Javelin đã được sử dụng trong trong cuộc chiến tấn công Iraq năm 2003, có hiệu quả cao trong việc phá hủy các xe tăng T-72 và Type 69 của Iraq.

Tên lửa được phóng từ ống phóng vác vai, động cơ tên lửa hoạt động khi ra khỏi ống phóng và cách người bắn một khoảng cách nhất định để đảm bảo an toàn cho người bắn.

Tính đến năm 2019, Javelin đã được sử dụng khoảng 5.000 lần trong nhiều cuộc xung đột. Hàng nghìn quả tên lửa loại này cũng đã được Mỹ viện trợ cho quân đội Ukraine để sử dụng chống lại lực lượng tăng thiết giáp của quân đội Nga trong cuộc chiến tranh Nga-Ukraine năm 2022.

Tổng quát
Javelin là một loại tên lửa bắn-và-quên (fire-and-forget). Nghĩa là tên lửa thực hiện việc khoá mục tiêu trước khi phóng, dữ liệu mục tiêu được lưu vào bộ nhớ trong tên lửa. Sau khi phóng, tên lửa sẽ tự động dẫn đường đến mục tiêu, không cần duy trì sự điều khiển của người bắn nữa. Một điểm ưu việt trong thiết kế đường đạn là chế độ bắn đột nóc từ trên xuống nhằm vào tháp pháo, phần giáp thường khá mỏng để xuyên thủng, kích nổ kho đạn trong tháp pháo và phá huỷ hoàn toàn phương tiện thiết giáp. Ngoài ra khi tấn công các mục tiêu ở cự li quá gần, các mục tiêu bị che khuất, hoặc mục tiêu là máy bay trực thăng đều có thể sử dụng chế độ bắn đột nóc. Tuy nhiên, Javelin cũng có chế độ bắn theo đường bay thẳng đến mục tiêu để tấn công trực diện. Chế độ bắn trực diện thường được sử dụng để tấn công các công trình, lô cốt đối phương.

Tên lửa có thể bay đến cao độ 150 m (490 ft) trong chế độ bay đột nóc và 60 m (200 ft) ở chế độ tấn công trực diện. Các phiên bản ban đầu có cự li tối đa là 2,000 m (6,600 ft), nhưng các phiên bản cải thiện sau này có tầm bắn xa hơn đến 2,500 m (8,200 ft). Đầu đạn mang một cảm biến hồng ngoại để khóa mục tiêu. Đầu đạn ghép hai khối thuốc nổ lõm: một đầu phía trước dùng để phá hủy giáp phản ứng nổ (ERA), một đầu phía sau để xuyên thủng giáp cơ bản của phương tiện.

Tên lửa ban đầu được phóng ra từ ống phóng bằng bằng động cơ phóng. Sau khi tên lửa đã ở một khoảng cách an toàn khỏi người sử dụng, động cơ hành trình được kích hoạt. Đây được gọi là hệ thống "phóng mềm" nhằm bảo vệ người bắn khỏi luồng phụt khí phụt ra từ động cơ tên lửa khi khai hoả.

Sau khi tên lửa đã bay khỏi ống phóng, tổ xạ thủ bắn có thể cơ động ngay lập tức và rời khỏi địa điểm để tránh bắn trả từ đối phương. Tên lửa là hệ thống "bắn-và-quên", nên sau khi phóng không cần điều khiển từ người phóng nữa và sẽ tự tìm đường đến mục tiêu.

Tổ bắn hệ thống Javelin thường được mang vác bởi hai người, một xạ thủ bắn và một nạp đạn, mặc dù chỉ cần một người là có thể sử dụng vũ khí. Khi người bắn đang ngắm bắn và khai hoả, người mang đạn có thể trinh sát bằng mắt hoặc ống nhòm xung quanh để dò tìm mục tiêu, do thám các mối nguy hiểm như lính bộ binh hoặc phương tiện của đối phương, và quan trọng hơn hết là đảm bảo đồng đội và các vật chắn xung quanh không nằm trong vùng phụt khí của tên lửa.

Các thành phần
Hệ thống Javelin gồm ba thành phần chính: Hệ thống Chỉ huy (Command Launch Unit, CLU), ống phóng, và tên lửa.

Hệ thống Chỉ huy

Người bắn chính sẽ mang theo bên mình một bộ Hệ thống Chỉ huy có thể tái sử dụng, thường được gọi tắt tiếng Anh là CLU (đọc như "clue"). Đây là bộ phận ngắm bắn và điều khiển của Javelin. CLU có ba chế độ nhìn, được dùng để tìm, khóa, khai hỏa tên lửa và tiêu diệt mục tiêu. Vì có chế độ tầm nhiệt, CLU còn có thể được tháo rời khỏi ống phóng và dùng làm một kính tầm nhiệt di động cho bộ binh. Bằng cách sử dụng tính năng này, bộ binh không còn phải ở gần hoặc liên lạc liên tục với các xe bọc thép đặc chủng hoặc xe tăng mang kính tầm nhiệt để tìm mục tiêu mà có thể hoạt động độc lập. Năm 2006, một hợp đồng được ký giữa quân đội Hoa Kỳ với Công ty Nghiên cứu Toyon để nâng cấp CLU, cho phép nó có khả năng truyền ảnh và tọa độ GPS của mục tiêu đến các đơn vị tác chiến khác.

Chế độ quan sát ban ngày
Chế độ quan sát ban ngày bao gồm một ống kính phóng đại quan học 4x. Nó được dùng chủ yếu để do thám chiến trường vào ban ngày bằng mắt thường. Nó còn được sử dụng để do thám vào thời điểm sau mặt trời mọc và mặt trời lặn, khi mà kính tầm nhiệt kém nhạy và hiệu quả hơn vì hiệu ứng nóng lên hoặc lạnh đi nhanh chóng của bề mặt Trái Đất.

Chế độ quan sát ảnh nhiệt WFOV (góc rộng)
Chế độ quan sát thứ hai là WFOV (quan sát ảnh nhiệt, góc rộng). Ở chế độ này, CLU hiển thị ảnh tầm nhiệt của mục tiêu đã được phóng đại 4x lên màn hình chính. Đây cũng được xem là chế độ quan sát chính của CLU do có sử dụng kèm với camera tầm nhiệt, cho phép người bắn tìm mục tiêu là bộ binh hoặc phương tiện khó có thể thấy bằng mắt thường. Màn hình hiển thị góc nhìn bằng tông màu xanh, người bắn có thể tuỳ chỉnh độ tương phản và độ sáng để thích hợp với thị lực và điều kiện tác chiến. Phần bên trong của CLU được làm lạnh bởi một bộ phận làm lạnh nhỏ, được gắn với kính tầm nhiệt. Thiết kế này làm cho kính tầm nhiệt có độ nhạy cao hơn nhiều vì nhiệt độ bên trong của kính lạnh hơn so với nhiệt độ của môi trường và của mục tiêu.

Vì có độ nhạy cao, người bắn có thể điều chỉnh cho CLU hiển thị một hình chiếu chi tiết của khu vực xung quanh. Mỗi chi tiết mà CLU nhận dạng có thể chỉ khác nhau một vài độ. Người bắn chính có thể điều khiển góc nhìn bằng cách sử dụng hai tay cầm khá giống với cần lái trong khoang lái máy bay ở hai bên thiết bị. Qua chế độ nhìn này, người bắn có thể tìm và xác định nơi nào hoặc vật nào có dấu hiệu nhiệt mạnh nhất để khoá mục tiêu.

Chế độ quan sát ảnh nhiệt NFOV (góc hẹp)
Chế độ thứ ba là NFOV (quan sát ảnh nhiệt, góc hẹp). Sau khi đã tìm được mục tiêu qua WFOV, người bắn chính có thể chuyển qua NFOV để xác định mục tiêu rõ hơn trước khi bắn. NFOV cho phép người bắn có ảnh mục tiêu chính xác hơn bằng cách phóng đại ảnh tầm nhiệt 12x.

Cuối cùng, khi mục tiêu đã được xác định, người bắn nhấn một trong hay tay cầm. CLU sẽ tự động chuyển sang chế độ quan sát thứ tư và cuối cùng là Seeker FOV (chế độ khoá). Đơn giản, đây là ảnh tầm nhiệt 9x của mục tiêu. Chế độ này giống như chế độ zoom tự động có thể tìm thấy trong camera thương mại. Chế độ này có thể được sử dụng chung với tất cả những chế độ nhìn trước. Người bắn có thể tự do chuyển giữa các góc nhìn bằng một nút bấm. Tuy nhiên, chế độ góc hẹp hoặc phóng đại thường không được sử dụng nhiều vì người bắn khó có thể tìm mục tiêu hơn so với việc sử dụng góc rộng.

Chế độ khóa Seeker FOV cho phép người bắn ngắm và tiêu chỉnh bộ dẫn đường nằm trong tên lửa. Ở chế độ này, thông tin mục tiêu được truyền từ CLU, sang vi mạch và đường truyền của ống phóng, đến bộ dẫn đường của tên lửa. Nếu người bắn chưa muốn khai hỏa ngay lập tức, họ có thể quay về các chế độ nhìn trước mà không bắn. Khi người bắn đã hài lòng với ảnh mục tiêu, họ sẽ bóp cò trên tay cầm và "khóa". Sau một khoảng chờ ngắn, tên lửa khởi động và khai hỏa.

Ống phóng
Tên lửa được chứa trong một ống phóng dùng một lần, tác dụng của ống nhằm bảo vệ tên lửa khỏi sự tác động của môi trường. Ống phóng mang một số vi mạch điện tử và một hệ thống khoá để người sử dụng có thể lắp ráp hoặc tháo rời Hệ thống Chỉ huy CLU vào ống nhanh chóng và dễ dàng.

Tên lửa

Đầu đạn

Tên lửa Javelin mang một đầu đạn luỹ tích, loại đạn nổ mạnh chống tăng (High-Explosive Anti-Tank, HEAT). Loại đạn này sử dụng một lượng nổ lõm để tác động lên một phễu kim loại. Năng lượng lớn từ thuốc nổ làm biến dạng phễu kim loại, biến nó thành một "luồng" vật chất làm từ kim loại siêu dẻo, nóng chảy. Luồng vật chất này được tập trung về một hướng và một điểm nhỏ trên lớp giáp của mục tiêu. Do có vận tốc cực lớn (10 km/s) và năng lượng cao, luồng vật chất này có thể xuyên thủng giáp.

Javelin còn được thiết kế để đánh bại giáp phản ứng nổ (ERA). Về cơ bản, giáp ERA được chia thành từng hộp hoặc ô được gắn phía trên lớp giáp chính của phương tiện bọc thép hoặc xe tăng. Khi một đầu đạn đánh trúng lớp giáp, ERA sẽ phát nổ. Các mảnh vỡ từ lớp giáp ERA sẽ ngáng đường luồng vật chất năng lượng cao của đầu đạn HEAT, làm phân tán năng lượng nổ và ngăn không cho đầu đạn xuyên thủng giáp. Giáp ERA được thiết kế sao cho không làm hư hại lớp giáp chính của phương tiện sau khi phát nổ. Để đánh bại loại giáp này, Javelin được thiết kế với hai đầu đạn nổ lõm, được đặt song song, xếp chồng lên nhau. Ở mũi tên lửa là một đầu đạn HEAT nhỏ và yếu, gọi là đạn phụ. Khi tên lửa va chạm với ERA, đầu đạn này phát nổ trước, phá huỷ lớp giáp này, và làm lộ lớp giáp chính bên dưới. Ngay sau đó, đầu đạn thứ hai (đạn chính) — lớn hơn và mạnh hơn — sẽ phát nổ, xuyên thủng giáp chính của mục tiêu.

Đầu đạn phụ sử dụng phễu kim loại làm từ hai tấm Molybden. Đầu đạn chính sử dụng phễu làm bằng đồng.

Để bảo vệ đầu đạn chính khỏi luồng năng lượng nổ mạnh và các mảnh vỡ từ đầu đạn phụ, bên trong tên lửa có một tấm chắn nổ giữa hai đầu đạn. Đây là tấm chắn nổ đầu tiên được làm từ vật liệu composite. Giữa tấm chắn là một lỗ tròn để khi đầu đạn chính phát nổ, luồng năng lượng nó tạo ra không bị loãng.

Phiên bản Javelin mới nhất đã bắt đầu sử dụng phễu kim loại làm từ một loại vật liệu mới có khả năng tạo nên một luồng vật chất có tốc độ cao hơn, mang nhiều năng lượng hơn phiên bản cũ. Đồng thời, thay đổi này còn làm cho đầu đạn nhỏ hơn. Điều này cho phép loại Javelin mới có khoang nhiên liệu đẩy cho động cơ tên lửa lớn hơn, nên có tầm bắn xa hơn (từ 2,000 m ở phiên bản cũ sang 2,500 m ở phiên bản mới).

Tên lửa Javelin sử dụng cơ chế an toàn và điểm hoả điện tử, gọi là ESAF (Electronic Safe Arming and Fire). ESAF cho phép quá trình khai hoả tên lửa được diễn ra, và áp đặt một số các chương trình kiểm tra tính an toàn trên tên lửa. Sau khi xạ thủ bóp cò, ESAF sẽ truyền tín hiệu đến động cơ phóng, bắn tên lửa khỏi ống phóng. Sau khi tên lửa đã đạt đến một gia tốc nhất định (báo hiệu rằng tên lửa đã bay xa khỏi ống phóng), ESAF truyền một tín hiệu thứ hai đến động cơ bay chính của tên lửa. Trong quá trình tên lửa đang bay, ESAF sẽ kiểm tra một lần nữa trạng thái của tên lửa (kiểm tra thông tin mục tiêu). Nếu thành công, ESAF sẽ tiến hành chuẩn bị đầu đạn để phát nổ sau khi tên lửa va chạm với mục tiêu. Ngay khi đầu tên lửa va chạm mục tiêu, ESAF kích hoạt quá trình nổ song song của hai đầu đạn phụ - chính (sao cho có một khoảng thời gian nhỏ giữa lúc đầu đạn phụ nổ và đầu đạn chính nổ).

Mặc dù đầu đạn HEAT của Javelin đã chứng minh hiệu quả của mình ở vai trò chống tăng, phần lớn các mục tiêu nó đã phá huỷ tại Iraq và Afghanistan là bộ binh, công trình, xe bọc thép loại nhẹ hoặc xe không bọc thép. Để cho Javelin phát huy hiệu quả cao hơn trong điều kiện đó, Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Kỹ thuật Hàng không và Tên lửa (AMRDEC) của Lục quân Hoa Kỳ đã tạo nên một đầu đạn đa nhiệm (MPWH) cho phiên bản Javelin FGM-148F. Mặc dù nó vẫn có thể hạ xe tăng, loại đạn mới này có thêm một lớp bọc thép có thể vỡ thành mảnh nhỏ. Những mảnh bom này làm tăng độ hiệu quả khi dùng để diệt bộ binh. MPHW không làm tăng trọng lượng hay phí tổn của tên lửa. Thậm chí, vì có phần bụng nhẹ hơn do làm từ vật liệu composite mới, loại tên lửa này có thể được lắp vào các ống phóng Javelin cũ mà không cần phải chỉnh sửa hay nâng cấp gì thêm. Javelin nâng cấp loại F được dự báo sẽ bắt đầu được giao cho quân đội Hoa Kỳ vào đầu năm 2020; thiết kế tên lửa mới, và loại Hệ thống Chỉ huy CLU nhẹ hơn cùng với hệ thống ngắm được cải thiện được đưa vào sản xuất tháng 5 năm 2020.

Các loại tương tự
 Tên lửa NLAW của Anh.
 Tên lửa MMP (Missile Moyenne Portée) của Pháp
 Tên lửa MPATG của Ấn Độ
 Tên lửa OMTAS của Thổ Nhĩ Kỳ
 Tên lửa Spike của Israel
 Tên lửa HJ-12 của Trung Quốc
 Tên lửa Type 01 LMAT của Nhật Bản

Hoạt động tại các nước
  - 92 ống
  - 13 ống
 .
  đã mua 3 ống và 12 tên lửa .
  - 30 ống
  - 30 ống
  - 24 ống
  - 90 ống và 526 tên lửa từ 2006
  - 60 ống
  - 40 ống
 Trong năm 2002 Đài Loan đã mua 360 tên lửa Javelin và 40 ống phóng trị giá tổng cộng $39 triệu USD. Hợp đồng cũng bao gồm có các thiết bị huấn luyện, hỗ trợ hậu cần, đào tạo .

 Năm 2003, Bộ quốc phòng Anh công bố quyết định mua các tên lửa Javelin để làm trang bị vũ khí chống tăng loại nhẹ. Các tên lửa này được đưa vào trang bị cho quân Anh từ năm 2005 để thay thế cho loại tên lửa MILAN và Swingfire.

 Sở hữu khoảng 5500 hệ thống. Từ tháng 3, 2018, Ukraina đã mua tổng cộng 210 tên lửa và 37 hệ thống phóng từ Hoa Kỳ trị giá $47 triệu USD. Không có thông tin nào ngoài xác nhận giao hàng (ngày 30 tháng 4, 2018) được thông báo. Cuối năm 2019, Ukraina thông báo nước này đã ký và mua tiếp 150 tên lửa và 10 hệ thống phóng. Ngày 21 tháng 6, 2020, số vũ khí này đã được giao cho Ukraina. Đầu tháng 12, 2021, chỉ huy của Lực lượng Tác chiến Tổng hợp tại Ukraina đã xác nhận việc sử dụng tên lửa Javelin ở gần tiền tuyến Đông Ukraina. Tên lửa Javelin được sử dụng rộng rãi trong xung đột Nga-Ukraina năm 2022.
  - thu được chiến lợi phẩm từ Lực lượng vũ trang Ukraina trong cuộc tấn công vào lãnh thổ Ukraina năm 2022.

Ghi chú

Xem thêm
Tên lửa dẫn hướng chống tăng
Danh sách tên lửa
M47 Dragon

Liên kết ngoài

 Lockheed Martin
 Designation Systems
 FAS article on Javelin

Videos
Javelin test firing
Javelin destroys insurgent vehicle
Giới thiệu sơ Javelin

Tên lửa
Tên lửa chống tăng Hoa Kỳ
Vũ khí hiện đại Hoa Kỳ
Trang bị của Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ
Tên lửa Hoa Kỳ
Vũ khí Hoa Kỳ


title: Chiến tranh Nguyên Mông – Đại Việt lần 1

text:
Chiến tranh Nguyên Mông – Đại Việt lần thứ nhất hay Kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất là cách người Việt Nam gọi cuộc chiến đấu của quân dân Đại Việt chống lại quân đội của đế quốc Mông Cổ do Uriyangqatai (Ngột Lương Hợp Thai) chỉ huy vào trong khoảng thời gian nửa tháng cuối tháng 1 năm 1258 (hay năm Nguyên Phong thứ 7.

Cuộc chiến mở đầu với trận Bình Lệ Nguyên, sau đó là trận Phù Lỗ. Quân Mông Cổ thắng 2 trận này, nhưng họ không diệt được đạo quân chủ lực của nhà Trần. Quân Mông Cổ tiến vào kinh thành của Đại Việt trong 9 ngày. Quân đội nhà Trần đã phản công, đại phá quân Mông trong trận Đông Bộ Đầu khiến cho đội quân này phải chạy về phía Bắc, sau đó còn phải hứng chịu một cuộc tập kích khác của thủ lĩnh miền núi là Hà Bổng. Cuộc chiến này đã kết thúc với chiến thắng của nước Đại Việt, ghi dấu công lao của vua Trần Thái Tông trong việc lãnh đạo quân dân Đại Việt chiến đấu chống quân đội Mông Cổ.

Bối cảnh

Vào năm 1206, Thành Cát Tư Hãn đã thành công trong việc thống nhất các bộ lạc Mông Cổ, từ đó Đế quốc Mông Cổ liên tục thực hiện nhiều cuộc chiến nhằm mở rộng đế quốc của mình. 50 năm sau, đến đời Đại hãn thứ 4, tức Mông Kha, ông đã tiến hành các chiến dịch tấn công nước Nam Tống (Trung Quốc). Mông Kha muốn đánh vào sườn nhà Tống thông qua việc cử em trai là Hốt Tất Liệt đánh Đại Lý. Đánh Đại Lý xong vào năm 1253, Hốt Tất Liệt trở về, ra lệnh cho Ngột Lương Hợp Thai ở lại đánh các nước chưa hàng phục.

Đến năm 1257, việc chiếm Đại Việt nằm trong chiến lược tổng thể của quân đội Mông Cổ nhằm tiêu diệt Nam Tống. Bốn cánh quân Mông Cổ sẽ tấn công Nam Tống từ những địa điểm khác nhau từ phía Nam và phía Tây. Nắm quyền chỉ huy 3 cánh quân kia là Mông Kha, Hốt Tất Liệt và Tháp Sát Nhi. Cánh quân còn lại – cánh quân thứ tư, sau khi chiếm Đại Việt sẽ đánh thốc vào Nam Tống từ mạn cực Nam. Tổng chỉ huy của cánh quân thứ tư là Ngột Lương Hợp Thai. Nhà Trần (Đại Việt) được thành lập vào năm 1225, đến thời điểm nhà Nguyên xâm phạm, đã có nền hòa bình 180 năm kể từ khi nhà Tống xâm lược vào năm 1077.

Lực lượng
Theo Tập sử biên niên của Rasìd ud-Dìn: Quân đội của Ngột Lương Hợp Thai gồm kỵ binh Mông Cổ và 20.000 quân sĩ người Di (thuộc nước Đại Lý vừa bị Mông Cổ chinh phục). Không có số liệu chính xác về số kỵ binh Mông Cổ, nhưng theo Rasìd ud-Dìn (Tập sử biên niên) cho biết rằng ban đầu Hốt Tất Liệt và Ngột Lương Hợp Thai đã đem 3 vạn quân xuống đánh Đại Lý (Vân Nam), sau đó Hốt Tất Liệt đi hướng khác, còn Ngột Lương Hợp Thai đánh tiếp sang Đại Việt, khi tiến lên châu Ngạc gặp Hốt Tất Liệt thì quân số còn lại không quá 5.000. Như vậy, trừ đi số tổn thất khi đánh Đại Lý và số kỵ binh đi theo Hốt Tất Liệt, thì số kỵ binh Mông Cổ khi tiến đánh Đại Việt sẽ vào khoảng 10.000 là hợp lý. Cộng thêm quân người Di thì tổng số quân của Mông Cổ có khoảng 30.000. Tiên phong là tướng Aju và Cacakdu (Triệu Triệt Đô hay Triệt Triệt Đô). Ngoài ra, đội quân này còn có phò mã của Mông Cổ là Quaidu (Hoài Đô). Đi tiên phong là Đoàn Hưng Trí – vua Đại Lý đã đầu hàng.
Theo sách Nghệ thuật đánh giặc giữ nước của dân tộc Việt Nam thì quân Mông Cổ có khoảng 1 đến 2 vạn, cộng với 2 vạn quân Đại Lý được Mông Cổ trưng dụng, tổng số là khoảng 3 đến 4 vạn.
Quân Đại Việt, gồm quân cấm vệ và quân địa phương, có khoảng 10 vạn, trong đó có 2 vạn cấm quân (lực lượng chủ lực đóng ở gần kinh thành) và 8 vạn sương quân (quân đóng ở các địa phương). Quân Trần có đủ các binh chủng bộ binh, kỵ binh, tượng binh và thủy binh đã được thao luyện chu đáo. 2 vạn cấm quân có thể huy động toàn bộ, nhưng 8 vạn sương quân thì phải đóng quân rải khắp trên lãnh thổ cả nước, bao gồm việc ngăn ngừa nổi loạn, chống đạo tặc, canh gác biên giới và lăng tẩm... nên nhà Trần chỉ có thể tập trung được một bộ phận sương quân để tác chiến với Mông Cổ. Ước tính tổng binh lực của nhà Trần trong cuộc chiến này vào khoảng 6 vạn.

Đạo quân của Ngột Lương Hợp Thai không thật đông nếu nhìn về số lượng tuyệt đối, họ chỉ bằng 1/2 quân số nhà Trần. Tuy vậy, quân Mông Cổ, như đã được chứng minh trong quá trình tác chiến của mình, hầu như luôn thua sút về quân số so với đối phương của họ, ít nhất là theo tỷ lệ 1:2, tức là nhiều ra thì số quân của họ cũng chỉ bằng một nửa so với đối phương (Mông Cổ là nước ít dân, dù huy động hầu hết trai tráng thì họ cũng chỉ có khoảng 15 – 20 vạn quân). Tuy ít hơn về số lượng nhưng quân Mông Cổ có lợi thế hơn hẳn về kỵ binh. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, quân Trần có vài nghìn kị binh, còn quân Mông Cổ có khoảng 1 vạn kị binh.

Ngoài ra, kỵ binh Mông Cổ cũng giỏi hơn về kỹ năng chiến đấu. Người Mông Cổ là dân tộc du mục sống bằng chăn nuôi và săn bắn, nên từ nhỏ đã phải liên tục tập cưỡi ngựa và bắn cung để sinh tồn, hình thức "thao luyện kị binh cả đời" này không thể có được trong một đất nước sống bằng nông nghiệp - ngư nghiệp như Đại Việt. Con trai Mông Cổ từ khi 3 tuổi đã bắt đầu học cưỡi ngựa, khi 4 - 5 tuổi thì nhận cây cung đầu tiên của mình. Suốt cuộc đời, người Mông Cổ dành phần lớn thời gian trên yên ngựa để săn bắn và chiến đấu. Trong các chiến dịch quân sự, người Mông Cổ còn có thể buộc mình vào yên ngựa để vừa ngủ vừa cưỡi, nhờ đó đạt được tốc độ hành quân cao. Các chiến binh Mông Cổ được ca ngợi là có sức chịu đựng phi thường, ai cũng sở hữu nhiều loại vũ khí và bắn thành thạo cung tên.

Kỵ binh là binh chủng lợi hại bậc nhất thời trung cổ, có tính cơ động hơn hẳn bộ binh, cho phép quân Mông Cổ nhanh chóng tập trung lực lượng đánh vào chỗ mỏng yếu của đối phương, hoặc sẽ rút lui nhanh nếu thấy bất lợi. Sóng biển (chiến thuật kỵ binh) là cách tác chiến lợi hại của quân Mông Cổ, họ bao vây đội hình quân đối phương bằng cách bố trí kỵ binh theo tuyến dài, thực hiện chiến đấu bao vây linh hoạt. Khi quân thù mạnh hơn thì họ sẽ phân tán lực lượng, khi thời cơ thích hợp họ sẽ hợp lại và tiến hành bao vây đối phương. Chỉ với 100 kỵ binh có thể bao vây 1.000 bộ binh, và 1.000 kỵ binh có thể triển khai thành một tuyến dài hơn 30 dặm. Chiến thuật này là hình thức tác chiến cơ động: Quân Mông Cổ liên tục phi ngựa để giữ khoảng cách, không để đối phương tiếp cận, vũ khí sử dụng chủ yếu là cung tên để bắn quân địch từ xa. Khi quân đối phương chạy tới gần để cận chiến, quân Mông Cổ sẽ phi ngựa rút nhanh về phía sau, và chiến đấu theo Chiến thuật Parthia (vừa phi ngựa vừa bắn tên), nếu còn đường lui thì họ luôn tránh việc cận chiến. Chiến thuật này vừa khai thác tối đa lợi thế về tài năng cưỡi ngựa bắn cung của người Mông Cổ, vừa giảm tối đa nguy hiểm khi đánh cận chiến. Một kỵ binh Mông Cổ có thể dùng cung tên bắn hạ vài binh sĩ đối phương từ xa cả trăm mét, trong khi đối phương chỉ có gươm giáo thì cự ly tác chiến chỉ được vài mét, nên không thể đánh trả được.

Với lợi thế chiến thuật này, có những trận đánh quân Mông Cổ chỉ đông bằng 1/4 đối phương mà vẫn chiến thắng (như Trận sông Kalka, trận Mohi,...), hoặc như Chiến tranh Mông-Kim, Mông Cổ chỉ có khoảng 12 vạn quân mà đã đánh bại quân đội gần 1 triệu người của nhà Kim. Huy động 3 vạn quân (trong đó 1 vạn là kỵ binh Mông Cổ) là tương đương 1/7 binh lực của toàn nước Mông Cổ huy động đánh nước Nam Tống (trong khi Nam Tống đất rộng và đông dân gấp 20 lần Đại Việt). Dựa trên thực tế đó, các tướng Mông Cổ cho rằng với nước nhỏ như Đại Việt thì chỉ cần 3 vạn quân là quá đủ để chinh phạt rồi.

Một đặc điểm nữa của đạo quân này là trong thành phần lãnh đạo, nó quy tụ tới 50 chư vương của triều đình Mông Cổ và phò mã Mông Cổ tên là Quaidu. Đây là những sĩ quan có liên hệ huyết thống hoặc hôn nhân với gia đình của Thành Cát Tư Hãn, gia tộc đang thống trị Mông Cổ. Nhà sử học cổ trung đại người Ba Tư là Rasid ud-Din chép:

Tuy nhiên, quân Mông Cổ có nhược điểm lớn bắt nguồn từ chính ưu điểm của họ:
 Do gấp rút tấn công nên quân Mông Cổ chỉ có kị binh và bộ binh, không chuẩn bị thủy binh, nên khi gặp sông ngòi thì không tiến quân được.
 Do chú trọng việc tác chiến cơ động, hành quân phải thật nhanh nên quân Mông Cổ không mang theo dân phu để vận tải lương thực, xây dựng doanh trại (do dân phu phải khuân vác nặng nên đi khá chậm, nếu đi cùng dân phu thì kỵ binh không hành quân nhanh được). Tất cả những gì cần thiết cho việc chiến đấu, sinh hoạt và ăn uống đều được quân Mông Cổ mang theo trên lưng ngựa. Với cách này, quân Mông Cổ chỉ có thể mang theo rất ít lương thực (chỉ đủ ăn vài ngày), khi đánh vào lãnh thổ đối phương thì họ sẽ cướp lương thực của dân bản địa để nuôi sống quân lính. Đây là chiến thuật mà Mông Cổ thường áp dụng trong các cuộc chiến trước đó và tỏ ra khá hiệu quả. Nhưng nhà Trần đã nhận ra điểm yếu của chiến thuật này và chuẩn bị sẵn kế hoạch "vườn không nhà trống" để đối phó. Triều đình nhà Trần đã sớm ra lệnh cho người dân cất giấu hết lương thực trong các kho, khiến quân Mông Cổ không cướp được lương thực và dần bị suy yếu.

Diễn biến

Đội quân của Ngột Lương Hợp Thai sau khi chiếm được Đại Lý, rồi đóng binh ở A Mễ (阿迷, nay là Khai Viễn châu Hồng Hà tỉnh Vân Nam) phía Bắc Đại Việt, sai hai sứ giả đến dụ hàng Đại Việt. Nhà Trần đã nhốt hai viên sứ giả vào ngục và trói bằng dây tre. Theo Nguyên sử: Ngột Lương Hợp Thai không thấy tin tức hai viên sứ giả này, bèn sai tướng là Triệt Triệt Đô cùng đem 3000 quân, chia đường tiến binh tấn công Đại Việt. Đến tháng Mười âm năm Đinh Tỵ quân Nguyên Mông tiến tới áp sát biên giới (vùng ải Lê Hoa). Tháng Chín âm năm 1257, chủ trại Quy Hóa là Hà Khuất báo tin có sứ Nguyên sang. Vua Trần không nghe lời dụ hàng, xuống chiếu ra lệnh đem quân thủy bộ ra ngăn giữ biên giới (vùng ải Lê Hoa, núi Mai Lĩnh), theo sự tiết chế của Trần Quốc Tuấn và truyền cả nước sắm sửa vũ khí.

Trận Bình Lệ Nguyên

Ngột Lương Hợp Thai chia quân làm hai cánh, một cánh do mình chỉ huy và cánh quân còn lại do Triệt Triệt Đô chỉ huy, chia đường tiến xuống sông Thao ở vùng Kinh Bắc, Đại Việt. Viên tướng này dùng con trai là A Truật sang giúp và dòm ngó tình hình. Nhà Trần bày nhiều lớp phòng thủ, A Truật trở về báo, liền tiến quân đi gấp, sai Triệt Triệt Đô làm tiên phong, A Truật ở sau làm điện, đến tháng 12 năm 1257, hai đạo quân hợp lại với nhau. Đến tháng Chạp năm Đinh Tỵ (1257), quân đội Mông Cổ xâm lấn đồng Bình Lệ, vua Trần Thái Tông tự mình dẫn theo sáu đạo cấm quân (Thiên Thuộc, Thiên Chương, Thánh Dực, Chương Thánh, Thần Sách, Củng Thần), cộng thêm sương quân ở các địa phương gần kinh thành để chống lại.

Quân Mông Cổ giáp trận quân Đại Việt do đích thân Trần Thái Tông (Trần Cảnh) ngự giá thân chinh chỉ huy tại Bình Lệ Nguyên (nay là huyện Bình Xuyên tỉnh Vĩnh Phúc). Đó là ngày 17 tháng 1 năm 1258.

Quân đội nhà Trần bày tượng binh, kỵ binh và bộ binh bên bờ sông Hồng đợi giặc, tượng binh dàn hàng ngang tại tiền quân che chắn cho lớp bộ binh, kỵ binh phía sau, thủy quân dọc sông Hồng để có thể khi thua sẽ rút quân an toàn. Quân Mông Cổ chia làm ba đội để sang sông, Triệt Triệt Đô dẫn 5.000 quân làm quân tiên phong, Ngột Lương Hợp Thai cầm đại quân đi giữa, phò mã Hoài Đô và A Truật giữ hậu quân. Đội chủ lực của Ngột Lương Hợp Thai lấy những hàng binh Đại Lý dàn ở các hàng phía trước để làm bia đỡ hứng chịu thương vong, kỵ binh Mông Cổ đi phía sau để hỗ trợ và tung đòn quyết định. Ngột Lương Hợp Thai dặn Quỳ Thủ Soạn và viên tiên phong là Triệt Triệt Đô:

Nhưng Triệt Triệt Đô vừa qua sông đã ập lại đánh ngay. Trần Thái Tông tự làm tướng, đốc chiến đi trước xông pha tên đạn, sai tượng binh tiến ra giao chiến. Con Hợp Thai là A Truật (18 tuổi) ra lệnh cho kỵ binh bắn tên vào mắt voi, khiến voi đau và hoảng sợ, quay lại dày xéo đội hình quân Trần. Quân Trần nao núng, Trần Thái Tông ngoảnh trông hai bên, chỉ có tướng Lê Tần cưỡi ngựa một mình ra vào trận, sắc mặt không thay đổi. Lúc ấy, có người khuyên vua Trần dừng lại để chỉ huy chiến đấu. Lê Trần cố sức can vua: "Nay thì bệ hạ chỉ đánh một ván dốc túi thôi! Hãy nên tạm lánh chúng, sao lại có thể dễ dàng tin lời người ta thế!". Bấy giờ, vua Trần mới lui quân đóng ở sông Lô, Lê Tần giữ phía sau. Quân Mông Cổ bắn loạn xạ, Lê Tần lấy ván thuyền che cho vua Trần khỏi trúng tên giặc. Thế quân Mông rất mạnh, do không chiếm được thuyền của Đại Việt, vua Trần vẫn bảo tồn được lực lượng và lui về giữ sông Thiên Mạc.

Quân Trần thất lợi nhưng chủ động rút lui. Trần Thái Tông và tướng Lê Tần lui tới sách Cụ Bản, gặp tướng Phạm Cự Chích đem viện binh tới cứu. Quân Mông Cổ giết được Phạm Cự Chích, nhưng vua Trần đã chạy thoát ra bến Lãnh Mỹ, rồi xuôi thuyền về Phù Lỗ. Không bắt được bộ chỉ huy nhà Trần, Ngột Lương Hợp Thai nổi giận. Triệt Triệt Đô uống thuốc độc tự sát do không nghe lệnh, để vua Trần chạy thoát.

Quân Trần rút lui

Khi vua Thái Tông triệt binh về sông Thiên Mạc, Lê Tần đã thảo luận với ông về những chuyện cơ mật, không mấy người biết tới. Khi ấy, Thái Tông cũng ngự thuyền nhỏ tới thuyền của em là Thái uý Trần Nhật Hiệu để hỏi ý Nhật Hiệu về kiến về kế sách giữ nước. Nhật Hiệu ngồi dựa vào mạn thuyền, không thể nào đứng lên được và đưa ngón tay xuống chấm nước rồi ghi hai chữ "nhập Tống" trên mạn thuyền (tức là nên chạy sang lánh ở đất Nam Tống). Thái Tông bèn hỏi về tình hình của quân Tinh Cương dưới quyền Nhật Hiệu, thì Nhật Hiệu đáp lại: "Không gọi được chúng đến". Thế rồi, nhà vua lại ngự thuyền đến chỗ Thái sư Trần Thủ Độ. Khi nghe câu hỏi của nhà vua, Thủ Độ tâu:

Ngày hôm sau, ngày 18 tháng 1 năm 1258, hai bên chạm trán một lần nữa tại Phù Lỗ, vua Trần đã chặt cầu Phù Lỗ từ trước.

Hai bên đối mặt nhau qua một con sông (sông Cà Lồ) mà bày trận, quân Mông Cổ vẫn là người qua sông phá trận. Quân Mông muốn qua sông nhưng không có thuyền bè, bèn men theo bờ sông bắn tên xuống nước, thấy chỗ nào tên bắn xuống mà không nổi lên tức là cạn, rồi dùng kị binh băng qua sông. Quân Trần vẫn tiếp tục gặp bất lợi, nhưng một lần nữa họ lại chủ động rút lui. Sau đó, quân Trần lại chủ động rút khỏi Thăng Long.

Quân Mông Cổ chiếm được kinh đô Đại Việt sau 2 trận đánh. Nguyên sử chép: Ngột Lương Hợp Thai cũng phá quân bộ, lại cùng A Thuật hội đánh, đại phá chúng, rồi vào nước này. Nhật Quýnh (chỉ vua Trần) trốn chạy ra hải đảo. Bắt gặp sứ giả ngày trước ở trong ngục, bị dây tre trói lằn vào da thịt, lúc cởi trói ra, một sứ giả chết, do đó làm cỏ thành này.

Quân Trần phản công

Chiếm được kinh đô chỉ sau hai trận đánh, nhưng kho tàng trống rỗng là vấn đề lớn đối với đội quân Mông Cổ. Những cuộc cướp bóc để kiếm lương ở vùng ngoại vi và phụ cận không có nhiều kết quả, quân Mông Cổ lâm vào tình trạng thiếu thốn lương thực.

Nửa đêm ngày 28 tháng 1 năm 1258, từ nơi trú quân (Thiên Mạc) trên Hoàng Giang, Trần Thái Tông cùng Thái tử Trần Hoảng ngự lâu thuyền ngược sông, bất ngờ đánh thẳng vào quân Mông Cổ. Quân Mông Cổ cho rằng lực lượng quân Trần đã kiệt quệ sau trận thua đầu nên rất chủ quan, do đó khi bị tập kích đã không kịp trở tay, bị thua to. Sau khi bị phá tan tại Đông Bộ Đầu, quân Mông Cổ không giữ nổi Thăng Long nữa. Chúng đồng loạt tháo chạy thẳng về Vân Nam.

Như khi mới tiến quân vào, quân Mông Cổ rút chạy theo dọc sông Thao, nhưng theo con đường bộ ở phía tả ngạn. Quân Mông rút lui quá nhanh, ngoài cả dự tính của nhà Trần khiến vua Trần chưa kịp bố trí lực lượng đón đánh. Tuy nhiên khi đến Quy Hóa (vùng Lào Cai, Yên Bái), quân Mông bị chủ trại là Hà Bổng – một thổ quan người Tày - tập kích kịch liệt. Trong số quân của Hà Bổng có những người Thái chạy từ nước Đại Lý vừa bị Mông Cổ diệt sang theo Đại Việt, muốn trả thù người Mông Cổ nên đã đánh rất hăng khiến quân Mông Cổ khốn đốn; chỉ vì số quân của Hà Bổng ít người nên thiệt hại của quân Mông Cổ không lớn. Trên đường rút về, do sợ bị quân Trần truy đuổi đằng sau, quân Mông Cổ cố rút nhanh và không cướp phá dân chúng, do đó người Việt mỉa mai gọi là "giặc Bụt".

Kết cục

Theo Nguyên sử - Ngột Lương Hợp Thai truyện và Kinh thế đại điển tự lục chép rằng: sau khi bỏ Thăng Long, người Mông Cổ đã chạy về thành Áp Xích, trên đất của 37 bộ Quỷ Phương (Đại Lý), và điều này có nghĩa là Mông Cổ đã không đạt được mục tiêu là chiếm Đại Việt để làm bàn đạp đánh vào lưng Nam Tống. Ngột Lương Hợp Thai truyện cũng cho biết, Uriyangqatai đóng quân ở Áp Xích, sau khi có lệnh của Mông Kha thì mới đi theo đường trại Hoành Sơn để tiến vào châu Ngạc của Tống và hội quân với Hốt Tất Liệt. Nguyên sử lại viết: quân ở lại 9 ngày, vì khí hậu nóng nực nên rút quân về. Lại sai hai sứ giả đi gọi Nhật Cảnh về (chỉ vua Trần). Nhật Cảnh thấy kinh đô bị phá hủy, rất giận, ép sứ giả quay về. Thực tế, quân Mông Cổ đánh Đại Việt vào tháng 1, đúng vào lúc giữa mùa đông ở miền Bắc Việt Nam, do vậy không thể có chuyện "khí hậu nóng nực nên rút quân về" như Nguyên sử chép được.

Các khám phá địa chất gần đây cho thấy khoảng năm 1257 hoặc đầu 1258, núi lửa Samalas ở Indonesia xảy ra phun trào lớn, làm khí hậu thế giới bị biến động. Một số ý kiến cho rằng quân Mông ra lệnh rút quân là do thời tiết trở nên khắc nghiệt bởi ảnh hưởng từ vụ phun trào. Tuy nhiên, các ý kiến này là không hợp lý. Thứ nhất, đúng là vụ phun trào núi lửa Samalas làm khí hậu ấm lên trong mấy tháng do hiệu ứng của khí sunfat, nhưng mức gia tăng nhiệt độ chỉ ở mức mấy độ C, chỉ có thể làm mùa đông bớt lạnh chứ không thể biến mùa đông thành "mùa hè nóng nực" được. Thứ hai, ảnh hưởng của vụ phun trào cũng diễn ra tương tự ở lãnh thổ nước Nam Tống đang bị Mông Cổ chinh phạt vào cùng thời điểm, nhưng không hề thấy quân Mông Cổ rút khỏi Nam Tống vì lý do thời tiết.

Thiệt hại của quân Mông Cổ, tùy theo nguồn tài liệu mà chênh lệch từ già nửa cho tới khoảng 2/3:
Theo Rashid-al-Din, đạo quân ba vạn kỵ binh Mông Cổ của Ngột Lương Hợp Thai kéo xuống Vân Nam, trước khi tiến lên châu Ngạc, còn lại không quá 5000 người, không rõ thiệt hại trong chiến tranh với Đại Việt là bao nhiêu.
Nguyên sử, Ngột Lương Hợp Thai truyện và bài bia ký A Truật thì chép rằng: khi thâm nhập đất Tống, đoàn quân này còn lại 3.000 kị binh Mông Cổ và 1 vạn quân Thoán Bặc.

Sau cuộc chiến
Vua Trần Thái Tông hồi kinh, trăm họ Đại Việt nghiệp yên như cũ. Định công phong tước, cho Lê Tần (hay Lê Phụ Trần) làm Ngự sử đại phu và đem công chúa Chiêu Thánh gả cho. Vua nói: Trẫm không có khanh thì làm gì có được ngày nay. Khanh nên cố gắng để cùng hưởng phúc sau này. Cùng năm đó (1258), vua Trần Thái Tông truyền ngôi cho thái tử Hoảng, tức Trần Thánh Tông.

Năm 1258, ngay khi vừa bị đuổi chạy về đến Vân Nam, Uriyangqatai (Ngột Lương Hợp Thai) đã sai ngay hai sứ sang dụ vua Thái Tông vào chầu. Căm phẫn vì thấy kinh đô Thăng Long bị tàn phá, Thái Tông với khí thế của người chiến thắng, đã sai trói hai sứ lại, đuổi về.

Vua Trần sai sứ giả sang thông hiếu với nhà Tống. Sai Lê Phụ Trần làm sứ, Bác Lãm làm phó sang nhà Nguyên, rốt cuộc định ba năm một kỳ cống làm lệ thường. Theo Nguyên sử: Tháng 2 ngày mậu ngọ năm thứ 8, Nhật Cảnh (vua Trần) truyền nước cho con trưởng là Quang Bính, đổi niên hiệu Thiệu Long. Mùa hạ, Quang Bính sai con rể (Lê Phụ Trần) cùng người nước này đem phương vật đến, Ngột Lương Hợp Thai hộ tống đến sở quan, sai riêng Nột Lạt Đinh đến dụ chúng, nói: "Trước ta sai sứ giả đến giao hảo, các ngươi bắt giữ mà không cho quay về, ta do đó phát binh năm trước. Vì vua của nước ngươi đứng trốn ở đồng cỏ, lại lệnh cho hai sứ giả đến gọi về nước, ngươi lại ép sứ giả ta trở về. Nay sai riêng sứ giả đến dụ, nếu các ngươi thực lòng nội thuộc, thì vua nước ngươi phải tự mình đến, nếu vẫn không chừa, sớm đến báo cho ta". Quang Bính nói: "Nước nhỏ thật lòng thờ Nhà vua, thì nước lớn lấy gì đối đãi nước nhỏ?". Nột Lạt Đích về báo. Bấy giờ Vương chư hầu là Bất Hoa giữ Vân Nam, Ngột Lương Cáp Thai nói với Vương, lại sai Nột Lạt Đinh đến dụ, sai sứ giả cùng đến. Quang Bính bèn thực lòng nạp thuộc, lại nói: "Đợi ban ân đức, liền sai con em làm con tin". Vương lệnh cho Nột Lạt Đinh lên ngựa đưa tin vào tấu lên.

Theo sử gia Lê Tắc, người viết quyển sử An Nam chí lược, có chép về bức thư vua Nguyên gửi cho vua Trần năm 1275: "Theo chế độ của tổ tông đã quy định, phàm các nước Nội phụ thì vua phải thân hành tới chầu, gửi con em làm con tin, biên nạp dân số, nộp thuế lệ, mộ dân trợ binh và vẫn đặt quan Đạt lỗ hoa xích để thống trị; sáu điều nói trên, năm trước đã có lời dụ cho khanh biết rồi, thế mà qui phụ đã hơn 15 năm, khanh chưa từng tới triều kiến một lần nào, và các điều quy định đến nay vẫn chưa thi hành, tuy rằng ba năm tới cống hiến một lần, nhưng các đồ cống hiến đều không dùng được". Như vậy, mang tiếng là một nước phải triều cống, nhưng đó chỉ là trên danh nghĩa, còn thực tế Đại Việt là một nước tự chủ, không thi hành theo sáu điều quy định của Mông Cổ về nước Nội phụ của Mông Cổ.

Nhận định
Các tác giả của Nguyên sử, phần Hiến Tông bản kỷ chỉ chép vắn tắt:
"Mùa đông tháng 11, Ngột Lương Hợp Thai đánh vào Giao Chỉ, đi vào nước nó. Chúa An Nam là Trần Nhật Cảnh trốn vào hải đảo, [Mông Cổ] bèn rút quân về".
(ghi chép của Nguyên sử để tránh kị huý đã không công nhận đây là thất bại mà chỉ nói tránh là "Mông Cổ rút quân về", không nhắc đến việc quân Mông Cổ bại trận ở Đông Bộ Đầu và bị tập kích khi rút về. Vua Trần cũng không hề "trốn vào hải đảo" như Nguyên sử viết mà đã trực tiếp chỉ huy trận Đông Bộ Đầu phản công đánh bại quân Mông Cổ)

Trong Đại Việt sử ký toàn thư, Kỷ nhà Trần, phần Thái Tông hoàng đế, có bình luận:
"...lúc đó, người Nguyên mới lấy Vân Nam, du binh xâm lược đến, không có ý lấy nước ta."
Bình luận "quân Nguyên không có ý lấy nước ta" trong Đại Việt sử ký toàn thư ngày nay bị bác bỏ. Các sử gia trong đế quốc Mông Cổ như Rashid al-Din và Lê Tắc (tác giả An Nam chí lược) đều công nhận rằng Mông Kha muốn chiếm Đại Việt làm bàn đạp để đánh thọc vào châu Ung, châu Quế phía nam nước Tống. Chính Nguyên sử cũng ghi: "Uriangqadai vào Giao Chỉ định kế lâu dài." Nếu chiến dịch này chỉ là để cướp bóc, không phải để chiếm lãnh thổ thì quân Mông không cần phải huy động tới 3 vạn quân, và Mông Kha cũng đã không cử tới 50 chư vương của triều đình Mông Cổ, có cả phò mã Mông Cổ tên là Quaidu tham gia chỉ huy đội quân này.

Lời cẩn án của các sử quan thời Nguyễn chép trong Khâm định Việt sử thông giám cương mục:
Trận này thế giặc rất mạnh, thế mà Sử cũ chỉ chép rằng nhà vua tiến quân đánh được giặc, không chép rõ cái cớ sở dĩ đánh được như thế nào cả. Tham khảo sách Nguyên sử loại biên và sách Cương mục tục biên (Trung Quốc) đều chép rằng: Ngột Lương Hợp Thai đã bình được nước Đại Lý, kéo quân sang nước ta, ba lần sai sứ đến dụ nhà vua đầu hàng, đều không thấy sứ thần trở về, bấy giờ mới chia đường tiến quân, nhân thế thắng, kéo vào đô thành nước ta, khi vào, thấy ba người sứ sai sang trước còn bị giam ở trong ngục, người nào cũng bị những thanh tre bó chặt vào mình sát hẳn đến da, khi cởi trói ra, thì một người đã bị chết, họ liền giết hết cả dân trong thành. Đóng quân ở đây được 9 ngày, vì không chịu được nóng nực, phải rút về. Lại sai sứ giả đến chiêu an, vua Thái Tông giận họ tàn phá, nên lại sai trói hai sứ giả đưa trả lại.

Sử gia Trần Xuân Sinh cho rằng: Ngột Lương Hợp Thai là tướng giỏi, khi thấy không giữ nổi Thăng Long đã rút sớm về Vân Nam để bảo toàn lực lượng là thượng sách.

Việc quân Mông Cổ thất bại ở Đại Việt cũng đã giúp Nam Tống tránh được việc bị đánh kẹp từ phía Nam để có thể tập trung binh lực đối phó Mông Cổ ở phía Bắc. Quy mô đạo quân của Ngột Lương Hợp Thai có thể nói là không lớn, chỉ cỡ 3 vạn. Nhưng xét về hậu quả của thất bại đối với toàn thể chiến lược xâm lăng đất Tống theo bốn con đường cũng như sự thất bại quá chóng vánh, sử gia Hà Văn Tấn có nhận định rằng:
"Có lẽ...trong đời chinh chiến của mình, chưa bao giờ Uriangqadai bị thua nhục nhã như lần này."

Sử liệu Trung Quốc thời Nguyên, Minh không chấp nhận họ là nước lớn mà lại thất bại, nên đã quy kết nguyên nhân thất bại của quân Mông Cổ là do thời tiết nóng nực của Đại Việt. Trong Nguyên văn loại, quyển 41, Kinh thế đại điển tự lục (bản Thương vụ ấn thư quán 1958, trang 563) chép rằng: "[Quân Mông Cổ] ở lại chín ngày, vì nóng nực, rút quân về". Còn Nguyên sử trong quyển 209, An Nam truyện cũng viết là "Quân ở lại chín ngày, vì khí hậu uất nhiệt bèn rút quân về". Thực tế, quân Mông Cổ đánh Đại Việt vào tháng 1, đúng vào lúc giữa mùa đông ở miền Bắc Việt Nam, do vậy không thể có chuyện "khí hậu nóng nực nên rút quân về" như Nguyên sử và Kinh thế đại điển tự lục chép được.

Chiến thắng của quân dân Đại Việt trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất đã ghi dấu công lao của vua Trần Thái Tông. Sau này vua Trần Nhân Tông về thăm Long Hưng, trông thấy vẻ uy nghi đường vệ của lăng Thái Tông, đã ghi lại dư âm của chiến thắng năm 1258 trong niên hiệu Nguyên Phong bằng mấy câu thơ trong bài "Xuân Nhật yết Chiêu Lăng":
Tì hổ thiên môn túc
Y quan thất phẩm thông
Bạch đầu quân sĩ tại
Vãng vãng thuyết Nguyên Phong
Dịch:
Nghìn cửa quân tì hổ uy vũ
Các quan thất phẩm áo đầy đủ.
Quân sĩ người đầu bạc vẫn còn,
Thường thường kể chuyện thời Nguyên Phong
Các tác giả phương Tây Peter D. Sharrock và Vũ Hồng Liên (người Anh gốc Việt) đã nhận xét về kết quả cuộc chiến năm 1258:

Xem thêm
Kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ 2
Kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ 3
Trần Thái Tông
Trần Thủ Độ
Lê Phụ Trần
Lê Tắc

Ghi chú

Chú thích

Tham khảo
 Đại Việt Sử ký Toàn thư, Nhà xuất bản thời đại, 2013
An Nam chí lược, Lê Tắc
Việt sử tiêu án, Ngô Thì Sĩ
Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Nhà xuất bản giáo dục HN, 1998
Hà Văn Tân và Phạm Thị Tâm (1972), Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên Mông thế kỷ XIII, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân, bản in lại năm 2003, Chương III: "Cuộc kháng chiến lần thứ nhất", trang 66 – 88
Trần Xuân Sinh (2006), Thuyết Trần, Nhà xuất bản Hải Phòng
 Hội khoa học lịch sử Việt Nam, Viện sử học, Nhà Trần và con người thời Trần, Trung tâm UNESCO thông tin tư liệu, lịch sử và văn hóa Việt Nam, 2004

Quân sự Việt Nam thời Trần
Chiến tranh liên quan tới Việt Nam
Chiến tranh Mông Cổ–Đại Việt
Nhà Trần
Năm 1258
Chiến tranh liên quan tới Mông Cổ
1


title: Bruchidius flapoparamerica

text:
Bruchidius flapoparamerica là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Arora miêu tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

F


title: Ashmeadiella xenomastax

text:
Ashmeadiella xenomastax là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1939.

Chú thích

Tham khảo

Ashmeadiella
Động vật được mô tả năm 1939


title: 7622 Pergolesi

text:
7622 Pergolesi (6624 P-L) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7622 Pergolesi

Thiên thể phát hiện năm 1960
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Pseudophoxinus syriacus

text:
Pseudophoxinus syriacus là một loài cá vây tia thuộc họ Cyprinidae.
Loài này chỉ có ở Liban.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi, sông có nước theo mùa, và hồ nước ngọt.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Bogutskaya, N. 2005. Pseudophoxinus syriacus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Pseudophoxinus
Động vật được mô tả năm 1883


title: Beernem

text:
Beernem là một đô thị ở tỉnh Tây Flanders. Đô thị này gồm các thị trấn Beernem, Oedelem và Sint-Joris. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2006, Beernem có dân số 14.642 người, phần lớn sống ở nội ô Beernem và Oedelem. Tổng diện tích là 71,68 km² với mật độ dân số là 204 người trên mỗi km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức  - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Xã của West-Vlaanderen


title: Agrypnus depressus

text:
Agrypnus depressus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1874.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Banvou

text:
Banvou là một xã thuộc tỉnh Orne vùng Normandie tây bắc nước nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 187 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Orne


title: Sông Pasak

text:
Sông Pa Sak hay sông Pasak (tiếng Thái: แม่น้ำป่าสัก) là một con sông ở miền Trung Thái Lan. Sông này bắt nguồn từ huyện Dan Sai, tỉnh Loei, chảy qua tỉnh Phetchabun như là xương sống của tỉnh. Sau đó sông này chảy qua phía Đông của tỉnh Lopburi và tỉnh Saraburi, cho đến khi cùng hợp lưu với sông Lopburi tại Đông Bắc của đảo Ayutthaya, trước khi đổ vào sông Chao Phraya ở Đông Nam của đảo Ayutthaya xung quanh khu vực Pháo đài Phet. Tổng chiều dài của sông là 513 km và cung cấp nước cho một lưu vực rộng 18.000 km². Lưu lượng nước sông chảy hàng năm là 2,4 km³.

Thung lũng của Pa Sak qua dãy núi là phần chính của tỉnh Phetchabun. Do lưu vực của sông này khá hẹp, lượng nước của sông này thay đổi theo mùa. Để giải quyết nạn hạn hán ở khu vực hạ thung lũng Pa Sak, năm 1994, việc xây dựng đập Pasak Jolasit (เขื่อนป่าสักชลสิทธิ์) ở tỉnh Lopburi đã được bắt đầu. Đập rộng 4860 m và cao 31,5 m giữ tổng cộng một lượng 0,785 km³ nước. Ngoài ra, đập cũng cung cấp khoảng 6,7 MW công suất thủy điện.

Chi lưu

Các chi lưu chính của sông Pa Sak bao gồm các con sông như Lopburi, Muak Lek, Phung, Pa Daeng, Kong, Sonthi, Wang Chomphu, Na, Chun, Duk, Khon Kaen, Yai, Saduang Yai, Ban Bong, Tarang và Phaya Klang.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Dự án đập nước Pasak Jolasit

Pasak
Loei
Phetchaburi
Sông của Thái Lan


title: Ptychadena nana

text:
Ptychadena nana là một loài ếch trong họ Ptychadenidae. Chúng là loài đặc hữu của Ethiopia.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là đầm nước ngọt có nước theo mùa.

Nguồn
 Largen, M. 2004. Ptychadena nana. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

Ptychadena
Động vật lưỡng cư Ethiopia
Động vật đặc hữu Ethiopia


title: Simnia arcuata

text:
Simnia arcuata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Ovulidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1865
N
G
A


title: Helictotrichon

text:
Helictotrichon là một chi cỏ lâu năm thuộc họ Poaceae.

Các loài tiêu biểu
 Helictotrichon altius (Hitchc.) Ohwi
 Helictotrichon bromoides (Gouan) C. E. Hubb.
 Helictotrichon compressum (Heuff.) Henrard
 Helictotrichon decorum (Janka) Henrard
 Helictotrichon desertorum (Less.) Nevski
 Helictotrichon hookeri (Scribn.) Henrard
 Helictotrichon mannii
 Helictotrichon mongolicum (Roshev.) Henrard
 Helictotrichon planiculme (Schrad.) Besser ex Schult. & Schult. f.
 Helictotrichon pratense (L.) Besser
 Helictotrichon pubescens (Huds.) Besser ex Schult. & Schult. f.
 Helictotrichon schellianum (Hack.) Kitag.
 Helictotrichon sedenense (Clarion ex DC.) Holub
 Helictotrichon sempervirens (Vill.) Pilg. - Blue oat grass
 Helictotrichon spp.
 Helictotrichon sulcatum (J. Gay ex Delastre) Henrard
 Helictotrichon tianschanicum (Roshev.) Henrard
 Helictotrichon tibeticum (Roshev.) Holub
 Helictotrichon turgidulum (Stapf) Schweick.
 Helictotrichon versicolor (Vill.) Schult. & Schult. f.
 Helictotrichon virescens (Nees ex Steud.) Henrard

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 GrassBase entry
 USDA Germplasm Resources Information Network (GRIN) entry


title: Flipou

text:
Flipou  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Bulbophyllum scaphosepalum

text:
Bulbophyllum scaphosepalum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

scaphosepalum]]

S


title: Horst, Steinburg

text:
Horst là một đô thị ở huyện Steinburg, bang Schleswig-Holstein, Đức. Đô thị này có diện tích 29,07 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 5185 người. Đô thị này có cự ly khoảng 14 km về phía đông nam Itzehoe, và 7 km về phía tây bắc Elmshorn.

Horst là thủ phủ của Amt ("nhóm đô thị") Horst-Herzhorn.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Steinburg


title: Saint-Honoré, Isère

text:
Saint-Honoré là một xã của tỉnh Isère, thuộc vùng Rhône-Alpes, đông nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Isère

Tham khảo
 INSEE commune file

Sainthonore


title: Neetzow

text:
Neetzow là một đô thị trong huyện Vorpommern-Greifswald (trước thuộc huyện Ostvorpommern), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức..

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Vorpommern-Greifswald


title: Thanh toán quốc tế

text:
Thanh toán quốc tế là một trong số các nghiệp vụ của ngân hàng trong việc thanh toán giá trị của các lô hàng giữa bên mua và bên bán hàng thuộc lĩnh vực ngoại thương, tuy nhiên cũng có trường hợp đặc biệt không cần thông qua ngân hàng là thanh toán quốc tế qua tiền mã hóa (ví dụ: Bitcoin, Ethereum). Các phương thức thanh toán quốc tế phổ biến nhất hiện nay là:
 Chuyển tiền bằng: Điện chuyển tiền (TT: Telegraphic Transfer Remittance) hoặc bằng Thư chuyển tiền (MTR: Mail Transfer Remittance).
 Trả tiền lấy chứng từ (C.A.D: Cash Against Document).
 Nhờ thu (Collection).
 Tín dụng thư (L/C: Letter of Credit).

Chuyển tiền

Người mua sẽ chuyển tiền của mình thông qua một ngân hàng trong nước cho người bán một phần hoặc toàn bộ giá trị lô hàng (tuỳ theo hợp đồng ngoại thương).

Theo phương thức này người chuyển tiền (Remitter) ra lệnh cho ngân hàng của mình (Remitting bank) chuyển cho ngân hàng mà người bán (bên thụ hưởng) có tài khoản (Beneficiary bank). Sau khi nhận được tiền thì người bán sẽ tiến hành giao hàng.

Trả tiền lấy chứng từ

Người mua sẽ ký với ngân hàng C.A.D một bản ghi nhớ gồm 2 phần:
 Mở một tài khoản tín chấp (Trust account) mang tên người mua cho người bán hưởng lợi.
 Yêu cầu về bộ chứng từ thanh toán mà người bán phải xuất trình cho ngân hàng C.A.D

Sau đó người mua chuyển tiền vào tài khoản tín chấp. Ngân hàng C.A.D thông báo cho người bán về việc tài khoản tín chấp đã được mở. Sau khi nhận được thông báo từ ngân hàng, người bán tiến hành giao hàng và thành lập bộ chứng từ thanh toán. Nếu bộ chứng từ hợp lệ thì ngân hàng C.A.D sẽ thực hiện thanh toán cho người bán. Ngân hàng C.A.D sẽ chuyển bộ chứng từ cho người mua để nhận hàng.

Nhờ thu

Người bán sau khi giao hàng sẽ uỷ quyền cho ngân hàng, nhờ ngân hàng thu hộ số tiền hàng của người mua ở nước ngoài. Phân loại nhờ thu:
 Nhờ thu chấp nhận chứng từ (D/A: Document against Acceptance)
 Nhờ thu kèm chứng từ (D/P: Document against Payment)
 Nhờ thu kèm điều khoản/điều kiện đặc biệt khác (Documents against other terms and conditions)
Ngoài ra còn có thể phân loại Nhờ thu trơn (người bán chỉ gửi kèm giấy tờ tài chính như hối phiếu) và Nhờ thu kèm chứng từ (người bán gửi thêm các giấy tờ thương mại như hóa đơn, vận đơn đường biển, phiếu đóng gói, v.v.)

Quy trình cụ thể như sau:

Sau khi gửi hàng, người bán sẽ gửi bộ chứng từ hàng hoá kèm theo Hối phiếu (Bill of Exchange hay còn gọi là Draft) và chỉ dẫn nhờ thu (Collection Instruction) cho ngân hàng mà mình nhờ thu (Remitting bank). Ngân hàng này có thể dùng đại lý của mình hoặc thông qua một ngân hàng khác mà ngân hàng này có tài khoản ở nước người mua (Collecting bank) để thực hiện việc thu hộ tiền hàng. Collecting bank sẽ gởi bộ chứng từ và hối phiếu cho người mua. Nếu là nhờ thu chấp nhận chứng từ thì người mua hàng sẽ ký chấp nhận lên hối phiếu và gửi lại cho ngân hàng nhờ thu. Nếu là nhờ thu kèm chứng từ: Người mua sẽ gửi lại cho ngân hàng lệnh chi. Đối với nhờ thu kèm các điều khoản đặc biệt, collecting bank sẽ chỉ giao chứng từ trên cơ sở thỏa mãn các điều kiện trên chỉ dẫn nhờ thu.

Tín dụng thư

Tham khảo

Thương mại quốc tế
Ngành ngân hàng


title: Acolastus denticollis

text:
Acolastus denticollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Acolastus


title: Lyonetia carcinota

text:
Lyonetia carcinota là một loài bướm đêm thuộc họ Lyonetiidae. Nó được tìm thấy ở Mauritius.

Chú thích

Tham khảo

Lyonetiidae


title: Văn hóa Maikop

text:
Văn hóa Maikop (từ tiếng Nga Майкопская культура), khoảng 3500 TCN—2500 TCN, là một văn hóa khảo cổ chính thuộc thời đại đồ đồng ở miền nam Nga, chạy từ bán đảo Taman tại eo biển Kerch gần ranh giới với Dagestan ngày nay, có trung tâm ở khoảng nước cộng hòa Adygea ngày nay (thủ đô là Maikop) trong thung lũng sông Kuban. Văn hóa này có tên gọi như vậy là từ mộ táng hoàng gia được tìm thấy tại đây. Gò mộ Maikop chứa rất nhiều các cổ vật bằng vàng và bạc, được Nikolay Ivanovich Veselovsky phát hiện năm 1897.

Văn hóa này gần như là đương thời với văn hóa Kura-Aras (3500 TCN—2200 TCN), một văn hóa có tại khu vực Kavkaz và kéo dài tới miền đông Anatolia, và có lẽ chịu ảnh hưởng của nó. Ở phía bắc và phía tây của văn hóa này là văn hóa Yamna cũng gần như đương thời và ở chính phía bắc là văn hóa Novotitorovka (3300 TCN—2700 TCN), cũng chồng lấn một phần với văn hóa này khi xét về lãnh thổ.

Nền kinh tế chủ yếu của văn hóa Maikop là chăn thả gia súc, với vị trí chính là chăn thả cừu. Bên cạnh các sản phẩm từ đồng thiếc, người Maikop vẫn tiếp tục sử dụng rìu đá và các mũi tên với đầu bằng đá phiến silic. Họ cũng biết tới bánh xe. Đồ gốm màu đỏ, được sản xuất với sự hỗ trợ của bàn xoay. Văn hóa này đáng chú ý vì sự phổ biến của các cổ vật đồng thiếc được trang trí tinh xảo gắn liền với nó mà không có sự tương tự nào khác cùng thời. Trong các mộ táng cũng chứa các vật dụng bằng vàng và bạc.

Văn hóa này được biết đến chủ yếu là từ thực tiễn chôn cất người chết của nó, thông thường là trong các hốc chôn cất, đôi khi được lót bằng đá, chụp lên trên là các gò mộ. Các ụ đá hình tháp thay thế cho các gò mộ trong các mộ táng muộn hơn. Do thực tiễn chôn cất của nó, và khi xét theo giả thuyết Kurgan của Marija Gimbutas thì nó được liệt kê như là sự xâm nhập từ vùng thảo nguyên Hắc Hải vào khu vực Kavkaz. Theo Mallory điều này khó để lượng giá và ông cho rằng: tại những nơi mà chứng cứ cho các nấm mộ được tìm thấy, nó là chính xác trong các khu vực mà sau đó biểu lộ sự hiện diện của các cư dân phi Ấn-Âu. Trong các cơ hội khác mà văn hóa này được trích dẫn, ở mức độ thấp nhất, như là văn hóa gò mộ hóa với các liên kết ngôn ngữ và dân tộc mạnh với các hậu duệ của người Tiền Ấn-Âu. Nó được kết nối với nhóm Hạ Mikhaylovka và văn hóa Kemi Oba, và xa hơn là với văn hóa Vò hai quai hình cầu và văn hóa Rìu chiến, nếu chỉ trong ý nghĩa kinh tế. Mallory nói rằng:
Học thuyết như vậy, cần phải nhấn mạnh, có tính chất suy đoán và mâu thuẫn cao mặc dù ở đay có sự công nhận rằng văn hóa này có thể là sản phẩm của ít nhất là 2 truyền thống: truyền thống thảo nguyên địa phương bao quát trong văn hóa Novosvobodna và các yếu tố ngoại lai từ phía nam Kavkaz mà có thể được lập biểu đồ thông qua việc nhập khẩu trong cả hai khu vực.—EIEC,"Maykop Culture".

Sông Kuban có thể phục vụ cho giao thông thủy trong phần lớn chiều dài của nó và là đường thủy dễ dàng thông qua biển Azov để đi vào vùng lãnh thổ của văn hóa Yamna, theo đường của các hệ thống sông như sông Đông và sông Donets cũng có thể. Văn hóa Maikop nằm ở vị trí thuận lợi để khai thác các khả năng thương mại của khu vực Trung Ukraina.

Tamaz Gamkrelidze và Vyacheslav Vsevolodovich Ivanov, với quan điểm của họ hơi mâu thuẫn nhau, cho rằng văn hóa Maikop (hoặc tổ tiên của nó) có thể là một trạm trung chuyển cho người Ấn-Âu di cư từ Nam Kavkaz và/hoặc Đông Anatolia tới quê hương tổ tiên thứ hai trên thảo nguyên. Điều này về cơ bản có thể đặt nguồn gốc xuất thân tại Anatolia từ lúc ban đầu, và ít nhất là trong ngữ cảnh này, nó phù hợp với giả thuyết Anatolia của Andrew Colin Renfrew. Lưu ý rằng một vài cố gắng đã được đề ra nhằm hợp nhất các ngôn ngữ Ấn-Âu với các ngôn ngữ tây bắc Kavkaz thì tiền quê hương tổ tiên Kavkaz có sớm hơn cũng không nằm ngoài vấn đề này.

Theo thời gian văn hóa Maikop dần dần bị thay thế bằng văn hóa của những người đến từ phía bắc, những người tạo ra các mộ bàn đá Bắc Kavkaz.

Xem thêm
 Gò mộ Maikop
 Mỏ Glava
 Đồng thiếc

Nguồn tham khảo
 J. P. Mallory, "Maykop Culture", Encyclopedia of Indo-European Culture, Fitzroy Dearborn, 1997.

Ghi chú

Maikop
Ấn-Âu
Châu Âu thời đại đồ đồng
EIEC
Khảo cổ học tại Nga
Thiên niên kỷ 4 TCN


title: Eleutherodactylus casparii

text:
Eleutherodactylus casparii là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Cuba.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các đồn điền, vườn nông thôn, các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề, và thảm thực vật di thực. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Hedges, B. & Díaz, L. 2004. Eleutherodactylus casparii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

casparii
Động vật đặc hữu Cuba
Động vật được mô tả năm 1926


title: Kanhirode

text:
Kanhirode là một thị trấn thống kê (census town) của quận Kannur thuộc bang Kerala, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kanhirode có dân số 13.954 người. Phái nam chiếm 47% tổng số dân và phái nữ chiếm 53%. Kanhirode có tỷ lệ 82% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 85%, và tỷ lệ cho phái nữ là 79%. Tại Kanhirode, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Kerala


title: Laccophilus lewisioides

text:
Laccophilus lewisioides là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Brancucci miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Laccophilus


title: Aethioprocris

text:
Aethioprocris là một chi bướm đêm thuộc họ Zygaenidae.

Các loài
Chi Aethioprocris có các loài sau:
Aethioprocris congoensis Alberti, 1957
Aethioprocris togoensis Alberti, 1954

Chú thích

Tham khảo

Aethioprocris at AfroMoths

Procridinae


title: Pareuxoa perdita

text:
Pareuxoa perdita là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở vùng Magallanes và Antartica Chilena của Chile.

Sải cánh dài khoảng 32 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 11 đến tháng 1.

Liên kết ngoài
 Noctuinae of Chile

Chú thích

Pareuxoa


title: 18880 Toddblumberg

text:
18880 Toddblumberg (1999 XM166) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 12 năm 1999, bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 18880 Toddblumberg

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Stenostephanus lugonis

text:
Stenostephanus lugonis là một loài thực vật thuộc họ Acanthaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Delgado, T. & Pitman, N. 2003. Stenostephanus lugonis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
Stenostephanus
Thực vật dễ tổn thương


title: Chi Dó trầm

text:
Dó trầm hay dó bầu, trầm dó, trầm hương tên gọi chung cho một chi thực vật thuộc họ Trầm gồm 21 loài. sống ở châu Á trong các khu vực rừng mưa của Indonesia, Thái Lan, Campuchia, Lào, Việt Nam, Malaysia, bắc Ấn Độ, Trung Quốc, Philippines, Borneo và New Guinea. Cây cao 6–20 m, lá dài 5–11 cm và rộng 2–4 cm. Hoa màu xanh vàng, quả gỗ dài 2,5–3 cm.

Cây trầm hương có thân cây to, lá dài, gỗ màu vàng nhạt, có thớ đen. Đây là cây tạo ra trầm hương và kỳ nam sử dụng làm nước hoa và nhang, dược phẩm có giá trị cao. Gỗ trầm được sử dụng làm các đồ dùng gia dụng. Cây dó trầm hiện cũng đang được trồng để khai thác tại một số quốc gia như Lào và Việt Nam.

Ở Việt Nam có 3 loài trầm gồm A. crassna, A. banaense và A. baillonii, phân bố rải rác trong rừng rậm nhiệt đới thường xanh, mưa mùa, ẩm nguyên sinh thuộc các tỉnh Tuyên Quang, Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, đặc biệt từ Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Đà Nẵng, Quảng Ngãi, Bình Định, Ninh Thuận, Bình Thuận, đến Tây Nguyên, An Giang, Kiên Giang và đảo Phú Quốc.

Các loài
Aquilaria apiculata Merr., 1922
Aquilaria baillonii Pierre ex Lecomte & Leandri, 1949: Dó Baillon.
Aquilaria banaense P.H.Hô, 1987: Dó Bà Nà.
Aquilaria beccariana Tiegh., 1893
Aquilaria brachyantha (Merr.) Hallier f.
Aquilaria citrinicarpa (Elmer) Hallier f.
Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte, 1915: Trầm, trầm hương, dó bầu, dó núi.
Aquilaria cumingiana (Decne.) Ridl., 1901
Aquilaria decemcostata Hallier f., 1922
Aquilaria filaria (Oken) Merr., 1950
Aquilaria hirta Ridl., 1901
Aquilaria khasiana Hallier f., 1922
Aquilaria malaccensis Lam., 1783 (đồng nghĩa A. agallochum và A. secundaria): Trầm hương
Aquilaria microcarpa Baill., 1875
Aquilaria parvifolia (Quisumb.) Ding Hou, 1960
Aquilaria rostrata Ridl., 1924
Aquilaria rugosa K.Le-Cong & Kessler, 2005
Aquilaria sinensis (Lour.) Spreng., 1825: Bạch mộc hương, thổ trầm hương, nữ nhi hương, trầm giả.
Aquilaria subintegra Ding Hou, 1964
Aquilaria urdanetensis Hallier f., 1922
Aquilaria yunnanensis S.C.Huang, 1985

Một vài hình ảnh về cây dó trầm

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trầm hương trên trang web của Cục Lâm nghiệp
Trầm hương, gió bầu Aquilaria crassna Pierre ex Lecomte, 1914 trên trang Sách đỏ Việt Nam của Cục Bảo vệ Môi trường Việt Nam


title: Conticosta petilinus

text:
Conticosta petilinus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Conticosta


title: Moustey

text:
Moustey (trong tiếng occitan Mostèirs-Viganon), là một xã, thuộc tỉnh Landes trong vùng Nouvelle-Aquitaine. Xã này có diện tích 67,31 kilômét vuông, dân số năm 2006 là 649 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 48 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Moustey trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Moustey


title: Peuplingues

text:
Peuplingues là một xã trong tỉnh Pas-de-Calais, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Peuplingues có cự ly 5 dặm Anh (8 km) về phía tây nam của Calais, tại giao lộ của các tuyến đường D243 và D243E.

Dân số

Địa điểm nổi bật
 Nhà thờ Notre-Dame thế kỷ 17.

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Peuplingues on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Amblycerus hoffmanseggi

text:
Amblycerus hoffmanseggi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Gyllebhal miêu tả khoa học năm 1833.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Mörsdorf, Saale-Holzland

text:
Mörsdorf là một đô thị thuộc huyện Saale-Holzland, trong bang Thüringen, Đức. Đô thị Mörsdorf, Saale-Holzland có diện tích 6,92 km².

Tham khảo


title: Thơ Sáu Trọng

text:
Thơ Sáu Trọng là một truyện thơ dân gian (không rõ tác giả, có nguồn nói tác giả là người Trà Vinh), được lưu truyền khá rộng rãi ở Nam Bộ vào cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20 và đã được in thành sách lần đầu tiên khoảng năm 1905. Đến năm 1916, tác phẩm này được tái bản đến lần thứ 6, mặc dù luôn gặp phải sự cấm đoán của nhà cầm quyền Pháp lúc bấy giờ.

Giới thiệu
Theo bản in năm 1916 của nhà in Bảo Tồn, thì truyện thơ Sáu Trọng có độ dài 672 câu lục bát và hai lá thơ Sáu Trọng gởi cho bà con cô bác, lá thứ nhất dài 34 câu, lá thứ hai dài 62 câu. Tuy nhiên, so với các bản truyền miệng khác thì câu thơ ở nhiều chỗ có dị bản, và theo nhà văn Sơn Nam thì trong tập còn có một bài thơ Đường luật (8 câu). Lời thơ trong truyện mộc mạc, có chỗ còn sai vần.

Truyện thơ kể lại cuộc đời Sáu Trọng (Lê Văn Trọng) vốn bỏ nhà đi hoang từ bé, Đến khi vừa lớn lên, Sáu Trọng trở về thăm quê, gặp và cưới Hai Đẩu (làm nghề bán rong chè, cháo) làm vợ. Hai người đưa nhau về Sài Gòn sinh sống. Sau đó, Sáu Trọng đi làm nghề bồi bàn cho tàu hãng Anh. Ở nhà, Hai Đẩu sanh tâm, tư tình lăng nhăng rồi làm vợ viên ký lục người Pháp tên là Be-Bo. Be-Bo thuyên chuyển về Trà Vinh, đem Hai Đẩu theo. Sáu Trọng tìm đến mong răn dạy vợ nhưng bị vợ vu oan là ăn trộm khiến anh phải ngồi tù ba tháng. Ra tù, Sáu Trọng lại bị Hai Đẩu mướn tay anh chị là Năm Tị ám hại. Năm Tị không giết Sáu Trọng vì "điệu nghệ giang hồ". Sáu Trọng nghe Năm Tị kể lại mọi chuyện liền xuống Trà Vinh giết chết người vợ phản bội, rồi tự nạp mình để chịu án chém.

Đánh giá
Theo Trần Dũng thì truyện thơ Sáu Trọng thuộc dòng văn học dân gian phản ánh khá chân thật diện mạo xã hội và tâm lý chống đối chính quyền thực dân của giới bình dân Nam Bộ thời bấy giờ. Đề cập đến nhân vật chính, theo nhà văn Sơn Nam, thì tác giả đã đề cao Sáu Trọng như một anh hùng, nói là làm, thấy nguy hiểm vẫn không tham sanh úy tử. Chính vì cái "hào khí" ấy, mà Sáu Trọng và thầy thông Chánh (trong truyện Thơ Thầy Thông Chánh) là hai anh hùng cá nhân, được người đời nhắc nhở đến mức thực dân Pháp hoảng sợ, cấm lưu hành hai áng thơ bình dân ấy. Hai quyển thơ này đã được nhóm độc huyền nói thơ phổ biến nơi cộng cộng, người không biết chữ cũng thuộc lòng vài đoạn...

Trích thơ Sáu Trọng
{|valign="top"
|
Đoạn Sáu Trọng và Hai Đẩu mới quen nhau:

Du nhàn thành thị sớm trưa,
Có chàng Sáu Trọng tuổi vừa mười lăm...
...Có cô Hai Đẩu ở gần,
Bán buôn chè cháo tảo tần nuôi cha.
Thấy chàng ăn nói thật thà,
Hỏi thăm: anh có vợ nhà hay không?
Trọng nghe nàng nói động lòng:
Thơ ngây chưa chốn loan phòng kết đôi.
Đẩu nghe chàng Trọng bày lời,
Anh chưa có vợ em thời chỉ cho!
Trọng rằng: Buôn bán không lo,
Nói chuyện đưa đò, chè cháo lạnh tanh.
Đẩu rằng lòng khiến thương anh,
Cháo chè nguội lạnh cũng đành dạ tôi.
Chẳng qua duyên nợ trời xuôi,
Dầu cha mẹ giết, chết tôi cũng đành.
Đẩu thề chứng cớ cao xanh,
Nguyện cùng thiên địa lấy anh trọn đời...

Đoạn Sáu Trọng giết chết Hai Đẩu:
...Thật chàng tích giận đã lâu,
Ngày nay nghe mắng xiết bao lửa hừng.
Nói rồi xách mác lại gần,
Chém chơi một nhát ngã lăn nằm dài.
Tiếp theo một mác ngang tai,
Thọc ngay một mác trúng ngay cửa đì...
|
Đoạn Sáu Trọng ung dung đến đầu thú với nhà cầm quyền:
...Sáu Trọng khí khái muôn vàn,
Thưa rằng nó đứa lăng loàn chẳng sai.
Nên tôi xé thịt phân thây,
Răn loài ác phụ sau này chừa đi...
...Trọng còn nói tiếng Lang Sa:
Quan trên dạy chém tôi mà đội ơn
Tử sanh lòng mỗ chi sờn,
Nào tôi có chịu kêu oan làm gì...

Bài thơ Đường luật của tác giả đề cao Sáu Trọng:

Dưng kiếm Tào Công chẳng mấy tài,Khá khen Sáu Trọng phận làm trai!
Mấy năm oán quỷ lòng mong trả,Một lưỡi dao thần tiếng để dai.
Giọt máu bội phu mưa chẳng chảy,Đống xương dũng sĩ nắng không phai.
Sự riêng gan ruột nhờm cho đó,Ước được Cần vương chép sử ngoài|}

Chú thích

Nguồn tham khảo
Sơn Nam, Miền Nam đầu thế kỷ 20-Thiên Địa hội và Cuộc Minh tân. Nhà xuất bản Trẻ, 2004.
Trần Dũng, Diện mạo xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ 20 qua truyện thơ Sáu Trọng'' (bản điện tử trên website Văn nghệ Cửu Long)

Thơ Việt Nam
Thơ lục bát
Văn học miền Nam
Truyện thơ Việt Nam


title: Thaumastoptera issikiana

text:
Thaumastoptera issikiana là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Thaumastoptera
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Leverano

text:
Leverano là một đô thị và thị xã của Ý. Đô thị này thuộc tỉnh Lecce trong vùng Apulia. Leverano có diện tích 37 km2, dân số theo ước tính năm 2008 của Viện thống kê quốc gia Ý là 14.177 người.
Các đơn vị dân cư:
Đô thị Leverano giáp với các đô thị: Arnesano, Carmiano, Copertino, Nardò, Veglie.

Tham khảo

Đô thị tỉnh Lecce


title: Kohima

text:
Kohima là một thị xã và là nơi đặt ủy ban khu vực thị xã (town area committee) của quận Kohima thuộc bang Nagaland, Ấn Độ.

Địa lý
Kohima có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 1261 mét (4137 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kohima có dân số 78.584 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Kohima có tỷ lệ 75% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 70%. Tại Kohima, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Đọc thêm

  From Google Books.

Liên kết ngoài

 Official website
 Kohima Smart City (Official website)

Thành phố thuộc bang Nagaland


title: Lohitzun-Oyhercq

text:
Lohitzun-Oyhercq là một commune tỉnh Pyrénées-Atlantiques, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Anh túc lá dương xỉ

text:
Anh túc lá dương xỉ (danh pháp hai phần: Pteridophyllum racemosum) là một loài thực vật hạt kín thân thảo, thường xanh, sống lâu năm, đặc hữu tại miền trung và đông bắc đảo Honshu của Nhật Bản. Nó là loài duy nhất trong họ đơn loài Pteridophyllaceae theo APG II, nhưng hiện tại được APG III coi là thuộc về tông Hypecoeae trong phân họ Fumarioideae của họ Papaveraceae. Hệ thống Cronquist năm 1981 xếp nó trong họ Lam cận (Fumariaceae).

Đặc trưng
Hoa mọc thành chùm. Lá mọc sát gốc. Cành mang hoa mọc từ gốc, cao 20–30 cm. Hoa rủ, màu trắng với 4 cánh hoa. Ra hoa trong khoảng tháng 6 tới tháng 8. Lá màu lục sẫm, giống như lá dương xỉ, từ đó mà có tên gọi.

Hình ảnh

Ghi chú

R

es:Papaveraceae#Táxones incluidos


title: Conanthalictus minor

text:
Conanthalictus minor là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1961.

Chú thích

Tham khảo

Conanthalictus
Động vật được mô tả năm 1961


title: .kz

text:
.kz là tên miền quốc gia cấp cao nhất (ccTLD) của Kazakhstan.

Việc đăng ký có thể trực tiếp ở cấp 2 (không cần hiện diện ở Kazakhstan) hoặc ở tên cấp 3 dưới một số tên cấp 2 thì có hạn chế, và nói chung chỉ dành cho các thực thể liên quan đến Kazakhstan. Các loại đó gồm:

 ORG.KZ - tổ chức phi lợi nhuận
 EDU.KZ - tổ chức giáo dục
 NET.KZ - Mạng truyền thông dữ liệu có đăng ký
 GOV.KZ - Tổ chức chính phủ
 MIL.KZ - Bộ quốc phòng
 COM.KZ - Tổ chức thương mại; đã có thương hiệu đăng ký

Có một rắc rối nhỏ đã diễn ra khi quyền sử dụng tên miền www.borat.kz, trang web của nhân vật người Kazakhstan do Sacha Baron Cohen đóng, Borat, bị cấm. Cơ quan cấp tên miền nói rằng họ làm vậy do người ta đã cung cấp tên của người quản trị mạng là tên giả, và cũng vì trang www.borat.kz đặt tại nước ngoài. Tuy nhiên, lý do chính của hành động này là để ngăn chặn nội dung của trang web: "Chúng tôi làm điều này để anh ta không thể nói xấu đất nước Kazakhstan thông qua tên miền.kz", Nurlan Isin, Chủ tịch Hiệp hội Các công ty CNTT Kazakhstan, đã nói với Rêutrs. "Anh ra không thể đi và làm bất cứ thứ gì anh ta muốn ở tên miền khác".

Liên kết ngoài
 IANA.kz whois information
 domain registration website

Ghi chú

K z
Kz


title: Prugnanes

text:
Prugnanes là một xã ở tỉnh Pyrénées-Orientales trong vùng Occitanie, phía nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 403 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Pyrénées-Orientales


title: Montepulciano

text:
Montepulciano là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Siena trong vùng Toscana nước Ý.
Đô thị Montepulciano có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 31 tháng 5 năm 2005 là 14.142 người.
Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:
Các đô thị giáp ranh:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Siena


title: Alurnus humeralis

text:
Alurnus humeralis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Rosenberg miêu tả khoa học năm 1898.

Chú thích

Tham khảo

Alurnus


title: Tipula strictistyla

text:
Tipula strictistyla là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Australia.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Buccinum hydrophanum

text:
Buccinum hydrophanum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Buccinum


title: Saint-Pierre, Marne

text:
Saint-Pierre  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 90 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Marne


title: (79811) 1998 VV35

text:
{{DISPLAYTITLE:(79811) 1998 VV35}}

(79811) 1998 VV35 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 9 tháng 11 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 79001–80000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Pseudoneureclipsis thestios

text:
Pseudoneureclipsis thestios là một loài Trichoptera thuộc họ Dipseudopsidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Pseudoneureclipsis


title: Anet

text:
Anet là một xã thuộc tỉnh Eure-et-Loir trong vùng Centre-Val de Loire ở bắc trung bộ nước nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 57-132 mét trên mực nước biển. Anet nằm giữa hai con sông Eure và Vègre, 16 km (10 dặm Anh) về phía đông bắc Dreux theo đường ray.

Thị trấn có phế tích tòa lâu đài lâu đài Anet xây giữa thế kỷ 16 bởi Henry II. cho Diana của Poitiers. Gần xã này là đồng bằng Ivry-la-Bataille, nơi Henry IV. đã đánh bại quân của Catholic League năm 1590.

Tham khảo

Xã của Eure-et-Loir


title: Augochlora oedesis

text:
Augochlora oedesis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

Augochlora
Động vật được mô tả năm 1911


Đại học Tin học và Vô tuyến điện tử Belarus (trước năm 1993 – viện kĩ thuật vô tuyến Minsk) – trường đại học hàng đầu tại Cộng hòa Belarus trong lĩnh vực công nghệ thông tin, kĩ thuật vô tuyến, điện tử viễn thông, có danh tiếng ở Châu Âu, các nước SNG và trên thế giới. Hiện tại trường đào tạo nguồn kĩ sư với 30 chuyên ngành và 25 chuyên ngành hẹp, công nghệ bảo mật thông tin, công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, điều khiển tự động, kĩ thuật vô tuyến, hệ thống vô tuyến điện, vi điện tử, viễn thông, thiết kế các thiết bị vô tuyến điện, điện tử y sinh, đo lường, kinh tế. Với 10 khoa và 35 bộ môn theo hệ chính quy, không chính quy, tại chức và giáo dục từ xa trường đang đào tạo hơn 15 000 sinh viên trong đó khoảng 350 sinh viên nước ngoài. Năm 2001 trường mở hệ đào tạo thạc sĩ theo 27 chuyên ngành. Đào tạo nguồn kĩ sư chất lượng cao trong và ngoài nước theo 26 chuyên ngành tiến sĩ và 8 chuyên ngành tiến sĩ khoa học. 6 hội đồng bảo vệ luận án theo 13 chuyên ngành kĩ thuật và 2 chuyên ngành toán lý. Hiện tại trường đào tạo 23 nghiên cứ sinh nước ngoài chiếm 22% tổng số nghiên cứu sinh hệ chính quy.

Cần trải qua kì thi trắc nghiệm tập trung theo các môn: tiếng Belarus hoặc tiếng Nga, vật lý, toán học, ngoại ngữ (chỉ đối với chuyên ngành marketing, kinh tế và tổ chức sản xuất).

Khoa và các đơn vị trực thuộc
 Khoa thiết kế máy tinh
 Khoa công nghệ thông tin và điều khiển
 Khoa vô tuyến điện tử
 Khoa mạng và hệ thống máy tính
 Khoa viễn thông
 Khoa kinh tế
 Khoa tại chức
 Khoa giáo dục từ xa
 Khoa dự bị và hướng nghiệp
 Khoa quân sự
 Khoa nâng cao trình độ và bồi dưỡng cán bộ
 Trường phổ thông trung học số 1 thành phố Minsk trực thuộc trường

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang chủ của trường

Belarus năm 1964
Trường đại học ở Minsk
Cơ sở giáo dục thành lập năm 1964
Khoa học và công nghệ Belarus
Đại học Liên Xô


title: 11427 Willemkolff

text:
11427 Willemkolff là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 2059.2584805 ngày (5.64 năm).

Nó được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: Adicella danumensis

text:
Adicella danumensis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Adicella


title: Thạch Lặc

text:
Thạch Lặc (chữ Hán: 石勒; 274 – 333) là vua khai quốc nước Hậu Triệu thời Ngũ Hồ thập lục quốc trong lịch sử Trung Quốc, người dân tộc Yết (một sắc dân nhỏ thuộc liên minh Hung Nô).

Thân nô lệ
Thạch Lặc sinh ra trong một gia đình tộc Yết ở Vũ Hương thuộc Thượng Đảng. Cuối thời Tây Tấn có loạn bát vương, nhiều nơi bị đói kém. Do hoàn cảnh kinh tế, người Yết phải đi tha hương kiếm sống. Thạch Lặc tuổi trẻ có sức khoẻ, trong số những thanh niên đi tha hương.

Những người tộc Yết bị quan lại nhà Tấn xem là nô lệ bỏ trốn nên bị truy bắt. Ông cùng những người đồng hương phải bỏ trốn sự truy đuổi rất gian khổ. Giữa lúc nguy khốn, ông được một viên quan nhỏ nhà Tấn là Quách Kính có lòng tốt tiếp tế cho. Để trả ơn Quách Kính, ông hiến kế:
Hiện giờ nạn đói đang xảy ra, người Yết không có cách nào mưu sinh, vậy ngài có thể khuyên người Yết tới Ký châu sinh sống. Lúc đó ngài hãy chọn ra những người khoẻ mạnh, bán cho người địa phương đó làm nô lệ. Như vậy ngài sẽ kiếm được nhiều tiền, mà người tộc Yết cũng có chỗ mưu sinh

Quách Kính biết là kế hay, nhưng bản thân là quan chức quá nhỏ không thực hiện nổi việc đó.

Ít lâu sau, Tân Thái vương nhà Tấn là Tư Mã Đằng thi hành chính sách áp bức dân ngoại tộc quy mô lớn, bắt những thanh niên khoẻ mạnh tộc Yết ở Tinh châu, cứ 2 người đóng chung 1 gông áp giải đến Ký châu bán làm nô lệ. Thạch Lặc cũng rơi vào trong số đó.

Ông bị bán cho một hộ nông nô ở Trị Bình thuộc Ký châu. Chủ nhà thấy Thạch Lặc tướng mạo khác thường, dũng cảm khoẻ mạnh, có khả năng hiệu triệu các nô lệ khác, sợ ông sẽ cầm đầu gây hấn, nên thả ông ra.

Do giỏi nghề chọn ngựa, ông được viên tướng địa phương là Cấp Tân thuê trông giữ đàn ngựa cho mình.

Tướng thời loạn

Trả thù Tư Mã Đằng
Loạn bát vương tràn đến Ký châu, Thạch Lặc tập hợp 18 đồng đảng đi làm cướp, còn Cấp Tân làm chủ đứng ra phân chia của lấy được.

Cấp Tân vốn là thủ hạ của Công Sư Phiên - một bộ tướng của hoàng thân Tư Mã Dĩnh, một người tham chiến trong loạn bát vương. Năm 306, Tư Mã Dĩnh chết, Công Sư Phiên lại khởi binh báo thù cho chủ, Cấp Tân và Thạch Lặc hưởng ứng. Phiên chết, Cấp Tân và Thạch Lặc vẫn không chịu bãi binh, mang quân đánh chiếm Nghiệp thành, giết Tân Thái vương Tư Mã Đằng.

Tư Mã Việt cầm quyền ở Lạc Dương sai Tuân Hi mang quân đánh chiếm lại được Nghiệp thành. Thạch Lặc thua chạy về hàng vua Hán Triệu là Lưu Uyên.

Lừa giết Vương Di
Lưu Uyên vốn là thủ lĩnh người Hung Nô, nhân loạn bát vương đã khởi binh chống nhà Tấn, lập ra nước Hán Triệu từ năm 304.

Lưu Uyên trọng dụng Thạch Lặc, cho cầm một cánh quân độc lập tác chiến đi đánh Tây Tấn. Năm 309, Thạch Lặc làm An Đông tướng quân, trong tay có 10 vạn quân, hoạt động ở vùng Cự Lộc, Thường Sơn. Ông thu dụng các nhân sĩ người Hán, dùng Trương Tân làm mưu sĩ.

Năm 310, Lưu Uyên chết, con là Lưu Thông lên ngôi. Năm 311, Thạch Lặc được lệnh của Lưu Thông cùng Vương Di đi đánh Lạc Dương. Quân Hán thắng lớn, hạ được kinh đô nhà Tấn, bắt Tấn Hoài Đế mang về Bình Dương. Sau đó hai tướng lại được lệnh đi đánh các thành phía đông nhà Tấn. Sau khi cùng tạo dựng được căn cứ lãnh địa riêng, ông và Vương Di bất hoà, muốn thanh trừng lẫn nhau.

Lúc mãnh tướng của Di là Tào Nghi đi đánh Thanh châu, đang giằng co với thứ sử Tuân Hi (nhà Tấn), Vương Di lực lượng yếu ớt không đánh nổi quân Tấn dưới quyền Lưu Thụy. Di phải cầu cứu Thạch Lặc. Ông định mặc cho Vương Di nguy khốn, nhưng Trương Tân khuyên rằng nên nhân đó diệt cả hai. Thạch Lặc bèn mang quân đến đánh bại và giết Lưu Thuỵ.

Sau đó ông mời Vương Di đến gặp mặt uống rượu. Di vốn được cứu nên ngỡ là Thạch Lặc có lòng tốt nên đến hội ngộ với Thạch Lặc. Khi Di đến nơi liền bị ông bắt trói lại và giết luôn. Ông dâng thư lên vua Hán Triệu là Lưu Thông, nói Di mưu phản nên phải giết đi. Lưu Thông nghe tâu báo, biết ông tự ý giết Di nhưng không thể chế ngự được nên đành bỏ qua không hỏi đến.

Thạch Lặc từ đó làm chủ Thanh Châu và Thường Sơn.

Lừa giết Vương Tuấn

Trong khi Lưu Thông tập trung tấn công Trường An để tiêu diệt lực lượng nhà Tấn còn thoi thóp của Tấn Mẫn Đế, Thạch Lặc phải đương đầu với hai tướng nhà Tấn hùng cứ ở phía bắc là Vương Tuấn ở U châu - Ký châu và Lưu Côn ở Tinh châu.

Năm 312, Thạch Lặc ly khai vua mới của Hán Triệu là Lưu Thông, chiếm giữ Tương Quốc, giáp ranh và trở thành đối địch với Vương Tuấn. Tháng 12 năm đó, Vương Tuấn sai con Đoàn Vụ Vật Trần là Đoàn Tật Lục Quyến cùng các anh em họ Đoàn mang 5 vạn quân đánh Tương Quốc. Quân họ Đoàn mạnh mẽ, mấy lần đánh bại Thạch Lặc. Thạch Lặc dùng kế của mưu sĩ Trương Tân, giả yếu ớt rút vào thành. Quân họ Đoàn vây lâu ngày trễ nải, không đề phòng. Thạch Lặc bèn mang quân ra đánh úp, phá tan, bắt sống được Đoàn Mạt Phôi.

Thạch Lặc nhân đó bèn dùng Mạt Phôi để đàm phán với Đoàn Tật Lục Quyến. Ông ra điêu kiện thả Mạt Phôi nếu Lục Quyến không hợp tác với Vương Tuấn. Kết quả Lục Quyến bằng lòng giảng hoà với Thạch Lặc, không giúp Vương Tuấn nữa.

Vương Tuấn không còn sự trợ giúp của họ Đoàn, thế lực yếu đi, nhưng vẫn tin theo sấm truyền cho rằng mình sẽ làm hoàng đế. Theo kế của Trương Tân, Thạch Lặc vẫn phỉnh nịnh Vương Tuấn. Tháng 12 năm 313, ông sai người mang nhiều châu báu tới dâng Vương Tuấn, tự xưng là "Tiểu Hồ", xin hàng dưới trướng và suy tôn Tuấn làm vua. Vương Tuấn không hề nghi ngờ gì.

Tháng 2 năm 314, Thạch Lặc ra quân đánh U châu, tháng 3 đi tới Dịch Thủy. Tướng ở Dịch Thủy phi báo cho Vương Tuấn, xin chuẩn bị nghênh chiến. Nhưng Vương Tuấn vẫn đinh ninh Lặc trung thành với mình nên ra lệnh trong quân không được cản đường Thạch Lặc.

Sáng ngày 3 tháng 3, quân Thạch Lặc đến dưới thành gọi mở cửa. Cửa mở, quân họ Thạch ùa vào ra sức đánh giết. Thạch Lặc tiến thẳng lên phủ, Vương Tuấn khi đó mới biết là bị lừa thì đã bị bắt. Thạch Lặc mang Tuấn về Tương Quốc chém đầu.

Xưng hiệu
Lưu Thông tuy hạ được Trường An, bắt vua Mẫn Đế diệt nhà Tây Tấn (316) nhưng nội bộ cũng bắt đầu suy yếu do ham hưởng lạc. Năm 318, Thông chết, con là Sán lên thay. Ngoại thích Cách Chuẩn (cha vợ Lưu Thông) nắm quyền hành. Không lâu sau Hán có loạn. Cách Chuẩn giết Lưu Sán. Con nuôi Lưu Uyên là Lưu Diệu lấy danh nghĩa khôi phục nhà Hán, mang quân đánh về Bình Dương. Trước sự uy hiếp của Lưu Diệu, thủ hạ của Chuẩn giết Chuẩn rồi bị lập con Chuẩn là Cách Minh và chịu quy phục Lưu Diệu.

Dẹp xong loạn, năm 319, Diệu lên ngôi, đổi quốc hiệu từ Hán sang Triệu, nhưng đồng thời cũng phong cho Thạch Lặc làm Triệu công.

Tháng 11 năm 319, Thạch Lặc ly khai khỏi Tiền Triệu của Lưu Diệu, tự xưng là Triệu Vương, Đại Thiền Vu. Từ lúc đó ông chính thức lập ra nước Hậu Triệu.

Xây dựng quốc gia
Thạch Lặc học tập tri thức lịch sử và kinh nghiệm thống trị của người Hán. Về chính trị dựa vào người Yết và những dân tộc thiểu số khác để bảo vệ lợi ích cho mình, đối với tộc Hán cũng tìm mọi cách lợi dụng, do đó ông được một số địa chủ tộc Hán ủng hộ. Thạch Lặc dùng sĩ tộc đại phu người Hán là Trương Tân trông coi việc triều chính, xây dựng chế độ cửu phẩm trung chính, xây dựng trường học, nghiêm cấm người Hồ kinh thường làm nhục sĩ tộc người Hán, đề cao Phật giáo.

Tuy trọng dụng người Hán, ông cũng có những sự kiềm chế quyền hạn nhất định. Người Hán chỉ được làm quan nhỏ hoặc chức vụ tham mưu mà không được giao những trọng trách lớn, có quyền quyết định độc lập.

Thạch Lặc tuy xuất thân có văn hoá kém, không biết chữ nhưng rất coi trọng việc giáo dục. Ông trọng dụng nhiều nhân sĩ người Hán, dùng các nho sinh giảng bài đọc sách cho mình. Trong triều định, ông cấm không được nói tiếng người Hồ. Bên ngoài, Thạch Lặc khuyến khích học tập, thưởng lụa cho người học giỏi.

Thạch Lặc khuyến khích việc đồng áng, bỏ bớt luật phức tạp và nghiêm khắc của nhà Tấn, ban luật giản đơn hơn. Để phát triển sinh sản nông nghiệp, ông nỗ lực sai quan viên tuần hành khắp quận huyện, kiểm tra hộ tịch, đốc thúc nông tang, kêu gọi lưu dân quay về, tha tội tù nhân nhẹ để tham gia sản xuất. Kết quả đã đẩy mạnh sinh sản nông nghiệp và khôi phục phát triển.

Nhiều quan lại thanh liêm, đức độ được Thạch Lặc trọng dụng và do đó thu phục được lòng dân. Nước Hậu Triệu trở nên giàu mạnh.

Mở rộng lãnh thổ
Tình hình phương bắc sau khi Thạch Lặc và Lưu Diệu lên ngôi vẫn rất rối ren. Ngoài hai nước Triệu còn có Tào Nghi ở Tề - Lỗ, Nam Dương Vương Tư Mã Bảo nhà Tấn ở Thượng Khuê, Trương Mậu nước Tiền Lương phía Tây của Tiền Triệu; Dương Nan Địch ở Vũ Đô. Khi Thạch Lặc giết Vương Tuấn và rút về Tương Quốc thì Đoàn Thất Đạn chiếm U châu, tướng Thiều Tục nhà Tấn chiếm giữ Ký châu chống Ngũ Hồ.

Năm 319, Thạch Lặc sai Khổng Tràng mang quân đánh họ Đoàn. Thất Đạn thua chạy sang Ký châu với Thiều Tục. Năm 320, Thạch Lặc tấn công Ký châu, chia quân cho Thạch Hổ tấn công thành Khánh Thứ. Quân Thiều - Đoàn chia nhau ra địch bị thua to, phải rút vào thành cố thủ.

Năm 321, Thạch Hổ hạ thành Khánh Thứ, bắt sống mãnh tướng Đoàn Văn Ương. Ký châu nguy cấp. Đoàn Thất Đạn định phá vây chạy sang hàng Đông Tấn nhưng em Thiều Tục là Thiều Lệ muốn hàng Hậu Triệu nên bắt Thất Đạn, mở cửa thành đầu hàng. Thạch Lặc vào thành giết chết anh em Thiều Tục và Đoàn Thất Đạn. Từ lúc đó các châu U, Tinh, Ký phía bắc mới hoàn toàn thuộc về Hậu Triệu.

Sau khi Tổ Địch chết (321), Hậu Triệu cũng không còn phải đương đầu với lực lượng bắc phạt mạnh của Đông Tấn. Năm 322, Thạch Lặc ra quân đánh hạ quận Thái Sơn (Sơn Đông), thứ sử Duyện châu của Đông Tấn là Hy Giám rút về Hợp Phì; em Tổ Địch là Tổ Uớc ở Dự châu cũng bỏ thành chạy về Thọ Xuân.

Năm 323, Thạch Lặc tấn công Bành Thành, Hạ Phì. Thứ sử Từ châu nhà Tấn là Biện Đôn bỏ chạy về Vu Thai. Tới năm 325, Hậu Triệu chiếm nốt các thành trì phía bắc sông Hoài của nhà Tấn. Từ đó Hậu Triệu và Đông Tấn lấy sông Hoài làm ranh giới.

Ở phía đông, ông sai Thạch Hổ đánh Tào Nghi. Năm 323, Thạch Hổ vây đánh Tào Nghi ở Quảng Cố. Tào Nghi không chống nổi phải đầu hàng, nhưng vẫn bị giết.

Cả vùng rộng lớn phía đông, từ Hoài bắc trở lên thuộc về Hậu Triệu; chỉ còn họ Mộ Dung người Tiên Ty ở Liêu Đông và tàn dư họ Đoàn, họ Vũ Văn ở phía đông Liêu Đông.

Trong khi đó, Lưu Diệu cũng mang quân chinh phạt các thế lực cát cứ phía tây. Năm 328, chiến tranh giữa hai nước Triệu chính thức nổ ra. Thạch Lặc sai Thạch Hổ mang quân tấn công Bồ Bản. Lưu Diệu tự mang quân đi đánh, đại phá quân Hậu Triệu ở Cao Hầu.

Nhân đà thắng, Diệu mang quân tấn công Lạc Dương của Hậu Triệu. Thạch Lặc đích thân đi cứu, qua bến Diên Tân tới cửa Thành Cao, tập kết toàn quân. Lưu Diệu vây đánh Lạc Dương 4 tháng không hạ được đã mệt mỏi, lại hay rượu nên lúc quân Hậu Triệu tấn công, Lưu Diệu không chống nổi, bị ngã ngựa và bị bắt. Thạch Lặc giết chết Diệu.

Năm 329, Thạch Lặc sai Thạch Sinh tấn công chiếm được Trường An. Tháng 9 năm đó quân Hậu Triệu hạ thành cuối cùng của Tiền Triệu là Thượng Khuê, chính thức tiêu diệt Tiền Triệu.

Sau khi diệt được Tiền Triệu, Hậu Triệu làm chủ hầu hết phương bắc. Khi đó ngoài họ Mộ Dung ở Liêu Đông, Tiền Lương của họ Trương và nước Cửu Trì của họ Dương ở cực tây, tất cả trung nguyên đã nằm trong quyền kiểm soát của Hậu Triệu.

Năm 330, Thạch Lặc xưng làm hoàng đế, tức là Hậu Triệu Minh Đế.

Năm 333, ông bị bệnh mất. Thạch Lặc ở ngôi 15 năm, thọ 60 tuổi. Quyền hành trong triều rơi vào tay người em họ là Thạch Hổ.

Câu nói nổi tiếng
 Nếu ta gặp Hán Cao Tổ thì sẽ cúi đầu xưng thần, cùng những người như Hàn Tín, Bành Việt cùng góp sức cho sự nghiệp nhà Hán; nhưng nếu gặp Hán Quang Vũ Đế thì có thể cùng ông ta ruổi ngựa ở trung nguyên tranh đoạt thiên hạ, chưa biết con hươu sẽ về tay ai

Xem thêm
Loạn bát vương
Vương Tuấn
Ngũ Hồ thập lục quốc
Hán Triệu
Thạch Hổ
Hậu Triệu

Tham khảo
 Thẩm Khởi Vĩ (2007), Kể chuyện Lưỡng Tấn Nam Bắc triều, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Cát Kiếm Hùng chủ biên (2006), Bước thịnh suy của các triều đại Trung Quốc, tập 1, Nhà xuất bản Văn hoá thông tin

Chú thích

Vua Hậu Triệu
Sinh năm 274
Mất năm 333
Người nhà Tấn


title: Phanaeta saltatrix

text:
Phanaeta saltatrix là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Phanaeta


title: Vriesea fenestralis

text:
Vriesea fenestralis là một loài thuộc chi Vriesea. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Giống
 Vriesea 'Burgundy Bubbles'
 Vriesea 'Caramel Fudge'
 Vriesea 'El Supremo'
 Vriesea 'Elfi Natascha'
 Vriesea 'Emerald Meadows'
 Vriesea 'Fenestralo-Fulgida'
 Vriesea 'Fenestralo-Rex'
 Vriesea 'Frost Bite'
 Vriesea 'Ginoti'
 Vriesea 'Kakadu'
 Vriesea 'Magnisiana'
 Vriesea 'Magnusiana'
 Vriesea 'Mandy'
 Vriesea 'Mortfontanensis'
 Vriesea 'Natascha'
 Vriesea 'Red Ladder'
 Vriesea 'Sassie Sue'
 Vriesea 'Sphinx'
 Vriesea 'You Beaut'

Chú thích

Tham khảo

BSI Cultivar Registry  Truy cập 11 tháng 10 năm 2009
BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009

fenestralis
Thực vật Brasil