title: Nam tiến

text:
Nam tiến (Chữ Nho: 南進) là quá trình mở rộng lãnh thổ của người Việt về phương nam trong lịch sử Việt Nam. Nam tiến là một phần quan trọng nhất trong quá trình mở rộng lãnh thổ của dân tộc Việt. Quá trình này đã mở rộng lãnh thổ từ thời điểm độc lập ban đầu cho đến hình dạng lãnh thổ như ngày nay. Nam tiến và bang giao với các triều đại Trung Quốc được xem là hai nội dung quan trọng của lịch sử Việt Nam.

Thời kỳ đầu mới giành được độc lập tự chủ, lãnh thổ Đại Việt bao gồm khu vực đồng bằng châu thổ sông Hồng, các đồng bằng nhỏ ven biển Bắc Trung Bộ, đèo Ngang là cực nam của đất nước. Sau các cuộc chiến tranh với Chăm Pa, nước Đại Việt dần bắt đầu mở rộng lãnh thổ. Đến năm 1611, người Việt đã định cư đến khu vực Phú Yên hiện nay. Vào thời Trịnh–Nguyễn phân tranh, các chúa Nguyễn tiếp tục mở rộng lãnh thổ của mình về phía Nam. Việc đặt dinh Trấn Biên vào năm 1698 là dấu mốc quan trọng trong việc định cư của người Việt tại Nam Bộ. Năm 1757, dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát, Nam tiến được xem là đã hoàn thành. Từ đó, quá trình Nam tiến chuyển dần sang hướng Tây, hướng về lãnh thổ Campuchia ngày nay. Cuộc Nam tiến của nước Việt đã tiêu diệt hoàn toàn Chăm Pa, chiếm diện tích lớn lãnh thổ Chân Lạp, và sáp nhập toàn bộ vùng Tây Nguyên. Sự mở rộng lãnh thổ của người Việt dưới thời hoàng đế Minh Mạng là nỗ lực đẩy mạnh bành trướng sang phía Tây nhưng vấp phải phản ứng tranh chấp quyết liệt với Nhà nước Xiêm La (Thái Lan) và chỉ dừng hẳn khi Pháp hoàn thành xâm lược và đô hộ Việt Nam.

Lịch sử

Sáp nhập Chăm Pa

Từ thế kỷ 10 trở đi thường xuyên có các cuộc giao tranh giữa các vương triều của Đại Việt ở phía Bắc với Chăm Pa ở phía Nam, như các cuộc chiến vào các năm 982, 1044, 1069, 1367–1396, 1400–1407, 1446. Năm 988, dưới thời Lê Đại Hành, nhà Tống từng gây sức ép buộc Đại Cồ Việt không được nam tiến. Năm 1044, với lý do người Chăm đã bỏ cống liên tục suốt 16 năm, vua Lý Thái Tông chinh phạt Chăm Pa, đập phá quốc đô Phật Thệ (Kandapurpura), giết vua Sạ Đẩu và 30.000 quân Chăm Pa, bắt sống 5.000 người, bắt 30 con voi mang về.

Năm 1069, với một lý do tương tự là bỏ cống, liên tục trong 4 năm, đồng thời vua Chăm Pa là Chế Củ (Rudravarman III) cũng chuẩn bị quân đội có ý chống Đại Việt, vua Lý Thánh Tông thân chinh cùng Lý Thường Kiệt mang 50.000 quân vào đánh Chăm Pa, bắt được vua Chế Củ. Nhà dân trong và ngoài thành Phật Thệ, hơn 2.660 căn, đều bị thiêu rụi sạch. Để cầu hòa, Chế Củ dâng đất của ba châu Bố Chính, Địa Lý và Ma Linh. Vua Lý cho đổi châu Địa Lý làm châu Lâm Bình, châu Ma Linh làm châu Minh Linh.

Năm 1306 là giai đoạn Chăm Pa và Đại Việt có mối giao hảo tốt đẹp, trước đó hai nước đã từng cùng liên minh chống quân Mông-Nguyên xâm lược, Nhà Trần đã gả Công chúa Huyền Trân cho vua Chăm Pa bấy giờ là Chế Mân (Jaya Simhavarman), Chế Mân đã dâng đất gồm Châu Ô và Châu Rí làm sính lễ cưới hỏi. Các vùng đất này được vua Trần Anh Tông đổi tên là Thuận Châu và Hóa Châu, lãnh thổ Đại Việt phía nam tới Hải Vân Quan.

Những năm đầu thời kỳ nhà Hồ, từ 1400 đến 1403, nhà Hồ liên tục đem quân tấn công Chăm Pa. Năm 1402, Hồ Hán Thương mang quân đi đánh Chăm Pa, hai bên giao chiến đều có thiệt hại nhưng cuối cùng quân Chăm Pa bị thua, vua Chăm Pa là Ba Đích Lại (Jaya Indravarman VII) dâng voi trắng, voi đen và xin nộp đất Chiêm Động để làm điều kiện cho nhà Hồ lui quân. Hồ Quý Ly không chấp nhận, bắt phía Chăm Pa phải làm tờ biểu khác và dâng cả đất Cổ Lũy. Vua Ba Đích Lại thế yếu phải chấp nhận yêu sách của vua nhà Hồ, bèn chuyển dân về phía Nam và nộp đất Chiêm Động, Cổ Lũy. Năm 1403, Hồ Hán Thương lại ra lệnh đóng thêm chiến thuyền để tiếp tục đánh Chăm Pa. Nhà Hồ mang 200.000 quân đánh Chăm Pa lần thứ ba, quân nhanh chóng tiến đến bao vây kinh thành Chà Bàn của Chăm Pa. Tướng Phạm Nguyên Khôi vây hãm Chà Bàn hơn một tháng nhưng không hạ được. Quân Đại Ngu hết lương, đành phải rút về. Phần lãnh thổ Đại Việt có được từ Chăm Pa trước đó là Chiêm Động, Cổ Lũy bị họ lấy lại sau khi nhà Hồ sụp đổ vào năm 1407.

Trong thời kỳ đầu nhà Hậu Lê, Chăm Pa và Đại Việt quan hệ tương đối giao hảo nhưng đến năm 1470, quan hệ giữa Đại Việt và Chăm Pa trở nên căng thẳng, vua Lê Thánh Tông phái danh tướng Đinh Liệt đưa 200.000 quân đánh Chăm Pa. Năm 1471, quân Việt phá tan kinh đô Chà Bàn, vua Trà Toàn (Maha Sajan) bị bắt và chết trên đường áp giải về Thăng Long. Lê Thánh Tông đã sáp nhập miền bắc Chăm Pa, từ đèo Hải Vân đến đèo Cù Mông vào Đại Việt, đặt tên vùng đất mới là thừa tuyên Quảng Nam. Sau đó, quân đội nhà Lê tiếp tục tiến tới phía nam vùng đất Phú Yên ngày nay, Lê Thánh Tông đã cho khắc chữ vào vách đá trên đỉnh núi Thạch Bi, ghi công mở đất và phân định ranh giới. Chữ ấy nay vẫn còn, nhưng nét chữ lờ mờ sứt mẻ, không thể trông rõ.

Thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, do áp lực từ các cuộc tấn công của chúa Trịnh ở phương bắc và nhu cầu mở rộng đất đai, các chúa Nguyễn đã bắt đầu một công cuộc mở mang bờ cõi nước Việt về phía Nam. Năm 1611, vua Po Nit tiến đánh Quảng Nam, trước hành động này, chúa Nguyễn Hoàng phái Văn Phong đem quân vào đánh nước Chăm Pa lấy đất lập ra phủ Phú Yên chia ra làm hai huyện là Đồng Xuân và Tuy Hòa, nay thuộc Phú Yên.

Năm 1653, vua nước Chăm Pa là Bà Tấm (Po Nraop) nhằm đòi lại đất Phú Yên đã đưa quân sang đánh chiếm. Chúa Nguyễn Phúc Tần sai quan cai cơ là Hùng Lộc mang 30.000 quân sang đánh. Bà Tấm thua trận xin hàng, chúa Nguyễn để từ sông Phan Rang trở vào cho vua Chăm Pa, còn từ sông Phan Rang trở ra lấy làm phủ Thái Khang và Diên Ninh, sau đổi làm phủ Diên Khánh. Phủ Diên Ninh ngày nay là tỉnh Khánh Hoà, phủ Thái Khang ngày nay là Ninh Thuận.

Năm 1693, với lý do vua nước Chăm Pa là Bà Tranh (Po Saot) bỏ không tiến cống, chúa Nguyễn là Nguyễn Phúc Chu sai tổng binh Nguyễn Hữu Cảnh đem binh đi đánh bắt được Bà Tranh cùng thân thuộc áp giải về Phú Xuân (Huế). Chúa Nguyễn đổi đất Chăm Pa làm Thuận Phủ, nay thuộc Bình Thuận. Đất này cho con cháu của Bà Tranh làm đề đốc trấn giữ, bắt họ đổi y phục như người Việt Nam để phủ dụ dân Chăm Pa. Tuy nhiên, do sự chống đối của người Chăm và do cần tập trung cho việc khai phá đất Nam Bộ của Chân Lạp nên qua năm 1697, chúa Nguyễn đổi Thuận Phủ ra làm Thuận Thành trấn, dành cho người Chăm Pa cơ chế tự trị nhưng vẫn phải thuộc sự bảo hộ của chúa Nguyễn. Mãi đến năm 1832, vua Minh Mạng xóa bỏ cơ chế tự trị này và lập tỉnh Bình Thuận.

Chiếm đất Chân Lạp

Các vùng đất mà ngày nay là Bà Rịa, Biên Hòa, Sài Gòn vốn dĩ là đất của Chân Lạp, về sau các dòng người di cư của dân Việt từ miền Trung đã vào khai khẩn đất để làm ruộng và buôn bán. Năm 1623, chúa Nguyễn Phúc Nguyên nhân quan hệ hữu hảo cha vợ – con rể với vua Chân Lạp Chey Chettha II, đã mượn vùng đất Prei Nokor (Sài Gòn ngày nay) của Chân Lạp đặt trạm và quan chức thu thuế lưu dân Việt đang sinh sống xung quanh Sài Gòn, Biên Hòa, Bà Rịa.

Năm 1658, thời vua Chân Lạp là Nặc Chân (Ramathipadi I), nước Chân Lạp lục đục nội chiến. Chúa Nguyễn Phúc Tần đã giúp một hoàng thân Chân Lạp là Nặc Xô (Barom Reachea VIII) lên ngôi, đáp lại vị vua mới của Chân Lạp đã ký hiệp ước triều cống chúa Nguyễn hàng năm và cho phép người Việt được làm chủ vùng đất đã khai hoang ở Sài Gòn, Đồng Nai, Bà Rịa.

Năm 1679, các viên quan nhà Minh gồm Dương Ngạn Địch và phó tướng Hoàng Tiến là Tổng binh Trấn thủ đất Long môn (Quảng Tây - Trung Quốc), Trần Thượng Xuyên và phó tướng Trần An Bình là tổng binh châu Cao, Lôi, Liêm (Quảng Đông - Trung Quốc) không chịu làm tôi nhà Thanh, đem 3.000 người cùng 50 chiếc thuyền sang xin ở làm dân Đại Việt. Chúa Nguyễn Phúc Tần nhân muốn khai khẩn đất Chân Lạp, bèn cho vào ở đất Đông Phố (Gia Định). Những người này cùng với những lưu dân người Việt định cư trước đó đã chia nhau ở đất Đồng Nai, Biên Hòa, Mỹ Tho, cày ruộng, làm nhà, lập ra phường phố, có người phương Tây, Nhật Bản, Chà Và đến buôn bán khá đông.

Năm 1698, chúa Nguyễn Phúc Chu sai Nguyễn Hữu Cảnh làm quản lý các vùng đất ở Chân Lạp. Ông chia đất Đông Phố ra làm dinh, làm huyện, lấy Đồng Nai làm huyện Phúc Long, dựng dinh Trấn Biên, lập Sài Gòn làm huyện Tân Bình dựng dinh Phiến Trấn, rồi sai quan vào cai trị. Chúa Nguyễn lại chiêu mộ thêm những người di dân từ miền Trung vào để lập ra thôn xã và khai khẩn ruộng đất, những người Việt và người Hoa ở đây đều thuộc về sổ bộ nước Việt của chúa Nguyễn. Năm 1699 vua Nặc Thu (Chey Chettha IV) của Chân Lạp tổ chức một cuộc phản công nhằm giành lại nhưng bị thất bại.

Năm 1680, Mạc Cửu, một người gốc Quảng Đông, khi nhà Thanh diệt nhà Minh đã cùng gia quyến khoảng 200 người bỏ sang Mang Khảm (nay là Hà Tiên), Chân Lạp. Ông khai khẩn và cai quản 7 xã gồm toàn lưu dân, gọi là Hà Tiên. Mạc Cửu mở rộng đất đai của mình gồm vùng đất Hà Tiên, Rạch Giá, Phú Quốc khi đó đang thuộc Chân Lạp nhưng Chân Lạp không kiểm soát được. Năm 1708, để tránh áp lực thường xuyên cướp phá của quân Xiêm La, Mạc Cửu đã dâng đất khai phá xin nội thuộc về chúa Nguyễn Phúc Chú, chúa Nguyễn đổi tên thành Trấn Hà Tiên, phong cho Mạc Cửu làm chức Tổng binh, cai quản đất Hà Tiên. Khi ông mất, con là Mạc Thiên Tứ lại được làm chức đô đốc, tiếp tục cai quản Hà Tiên. Mạc Thiên Tứ đắp thành, xây lũy, mở chợ, làm đường và đưa người về dạy Nho học để khai phóng hóa và nhân bản hóa đất Hà Tiên.

Năm 1732, chúa Nguyễn Phúc Chú tiến chiếm vùng đất ngày nay là Vĩnh Long, Bến Tre, dựng dinh Long Hồ trực thuộc phủ Gia Định. Từ năm 1735 – 1739, Mạc Thiên Tứ mở rộng đất đai kiểm soát của mình sang phần đất Cà Mau, Bạc Liêu, Hậu Giang, Cần Thơ ngày nay. Đưa thêm các vùng đất mới này vào Trấn Hà Tiên thuộc lãnh thổ xứ Đàng Trong. Với việc đặt chân đến Cà Mau, Nam tiến coi như hoàn tất.

Năm 1755, biết vua Chân Lạp là Nặc Nguyên (Ang Snguon) thông sứ với chúa Trịnh ở ngoài Đàng Ngoài để lập mưu đánh mình, chúa Nguyễn Phúc Khoát sai Nguyễn Cư Trinh sang đánh Nặc Nguyên. Năm 1756, Nặc Nguyên thua bỏ thành Nam Vang chạy sang Hà Tiên nhờ vả Mạc Thiên Tứ, rồi ông xin dâng hai vùng Tầm Bôn và Lôi Lạp (nay là Tân An và Gò Công) cho chúa Nguyễn để cầu hòa. Năm 1757, Nặc Nguyên mất, chú họ là Nặc Nhuận dâng hai vùng đất ngày nay là Trà Vinh và Ba Thắc (Sóc Trăng) xin chúa Nguyễn Phúc Khoát phong cho làm vua Chân Lạp. Sau đó Nặc Nhuận bị người con rể là Nặc Hinh giết và cướp ngôi. Quan tổng suất là Trương Phúc Du mang quân sang đánh thắng Nặc Hinh. Chúa Nguyễn cho lập Nặc Tôn, con Nặc Nhuận vốn đang nương nhờ Mạc Thiên Tứ ở Hà Tiên trong lúc hoạn nạn làm vua Chân Lạp. Nặc Tôn dâng đất Tầm Phong Long (vùng đất nằm giữa sông Tiền và sông Hậu tương ứng với Châu Đốc, Sa Đéc) để tạ ơn chúa Nguyễn. Nặc Tôn lại dâng 5 phủ là Vũng Thơm, Cần Bột, Chân Rùm, Sài Mạt, Linh Quỳnh để tạ ơn riêng Mạc Thiên Tứ, Mạc Thiên Tứ đem những đất ấy dâng chúa Nguyễn, chúa cho thuộc về trấn Hà Tiên cai quản. Từ 1698 đến 1757, các chúa Nguyễn đã đặt xong cơ sở hành chính trên khắp Nam Bộ.

Sáp nhập Tây Nguyên
Tây Nguyên là địa bàn sinh sống của người Thượng, vùng nằm ở vị trí giữa 3 nhà nước: đế chế Khmer, vương quốc Chăm Pa và các vương quốc trên lãnh thổ Lào, là nơi giao thoa văn hóa và tranh giành ảnh hưởng giữa các nước. Vùng cũng có quan hệ lịch sử văn hóa với cả Đại Việt. Khu vực này là vùng xung đột chủ yếu giữa người Chăm và Khmer, nó không thực sự thuộc về bên nào khi thì thuộc Chăm Pa, khi thì thuộc về đế chế Khmer. Phần lớn thời gian, từ giữa thế kỷ 12 đến năm 1471, Tây Nguyên thuộc chủ quyền của nước Chăm Pa.

Từ thời các chúa Nguyễn, các bộ lạc ở Tây Nguyên mà mạnh nhất là bộ tộc người Gia Rai với các vị tiểu vương Thủy Xá, Hỏa Xá đã từng triều cống chính quyền Đàng Trong. Vào thời vua Minh Mạng, nhà Nguyễn tăng cường kiểm soát vùng đất Tây Nguyên.

Đến thời Pháp thuộc, người Pháp tìm cách tách hẳn Tây Nguyên ra khỏi Việt Nam thành một vùng riêng biệt. Bên cạnh đó, họ khai phá, thiết lập hệ thống chính quyền và đưa người Kinh từ đồng bằng lên đây sinh sống.

Đến thời Việt Nam Cộng hòa, tổng thống Ngô Đình Diệm cho hủy bỏ Hoàng triều Cương thổ, sáp nhập Tây Nguyên vào Việt Nam cộng hòa. Về sau Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tiếp tục đưa người đến khai phá để phát triển kinh tế vùng này.

Khái niệm Nam tiến
Công cuộc mở rộng lãnh thổ của dân tộc Việt về phía Nam đã diễn ra trong nhiều thế kỷ, mãi cho đến thế kỷ 20 thì khái niệm Nam tiến được đưa ra bởi các học giả, các nhà nghiên cứu Việt Nam. Năm 1959, Lâm Hoài Nam có bài Một tài liệu về cuộc di dân Nam Tiến của tiền nhân, đăng trên báo Thủ đô. Năm 1961, Nguyễn Đăng Thục có nội dung "Cuộc nam tiến của Việt Nam" trong Văn hóa Việt Nam với Ðông Nam Á, xuất bản tại Sài Gòn trên tạp chí Văn hóa Á châu. Năm 1965, Tùng Phong trong Chính đề Việt Nam, xuất bản bởi nhà xuất bản Đồng Nai, đã sử dụng một tiêu đề "công cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam". Năm 1969, Nguyễn Ðăng Thục có bài "Cuộc nam tiến của Việt Nam" đăng trong Kỷ yếu tuần lễ văn hóa xuất bản ở Sài Gòn. Năm 1970, tác giả Hãn Nguyễn phát hành quyển Hà Tiên, chìa khóa Nam tiến của dân tộc Việt Nam xuống đồng bằng sông Cửu Long xuất bản bởi tạp chí Sử Địa. Cùng năm, Nguyễn Đăng Thục có bài Nam tiến Việt Nam, đăng trên tạp chí Sử Địa và bài Hai trào lưu di dân Nam tiến, đăng trên tạp chí Việt Nam Khảo cổ tập san, số 6 (năm 1970). Phù Lang Trương Bá Phát có bài Lịch sử cuộc Nam tiến của dân tộc Việt Nam, bài đăng trên tạp chí Sử Địa, số 19-20 (năm 1970). Ngoài ra còn nhiều tác phẩm, bài báo khác nữa. Tất cả được xem xét là chịu ảnh hưởng và kế thừa ý tưởng từ bài báo La Formation du pays d’Annam trên tạp chí Nam Phong, số 131, của tác giả Hưng Giang viết vào tháng 7 năm 1928. Đây được xem là bài viết đầu tiên có sử dụng "Nam tiến", nhằm ca ngợi cho quá trình tiến về phía Nam của dân tộc Việt.

Theo các tác giả Bruce Lockhart và Trần Kỳ Phương trong The Cham of Vietnam: History, Society and Art (Người Chăm ở Việt Nam: Lịch sử, Xã hội và Nghệ thuật), Nam tiến do đó là một khái niệm mới và nó được đặt ra bởi những nhà nghiên cứu theo chủ nghĩa dân tộc. Nam tiến là một khái niệm được tạo ra để mô tả quá trình mở rộng vốn dĩ là tập hợp các sự kiện rời rạc trong nhiều thế kỷ, các sử sách xưa viết về quá trình mở rộng tuy khá đầy đủ nhưng cũng chỉ là biên niên sử. Việc tiến về phương Nam chỉ là các hoạt động mở rộng, di dân đến định cư, khai khẩn đất đai đơn thuần. Trong quyển sách Dân tộc học Việt Nam thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ XXI của tác giả Khổng Diễn xuất bản năm 2003 bởi Nhà xuất bản Khoa học xã hội, sử sách xưa đã khái quát hóa các sự kiện mở rộng là "nam tiến" và khái niệm này mới chỉ ra xu thế và phương hướng mà thôi. Nhưng không chỉ là một khái niệm mô tả sự mở rộng đơn thuần, các tác giả Bruce Lockhart và Trần Kỳ Phương cũng nhận định khái niệm Nam tiến đã được xem xét và được củng cố bởi giới tri thức miền Nam Việt Nam trên khía cạnh chủ nghĩa dân tộc. Chính họ đã đánh giá đó là lịch sử thực tế và đã được thiết lập. Cả hai tác giả nhìn nhận đây là mục đích chủ nghĩa dân tộc rõ ràng. Giới tri thức miền Nam coi Nam tiến là sự tự hào dân tộc, giải thích sự thống trị của Việt Nam bởi người Việt về chủng tộc và văn hóa. Đến khi Việt Nam thống nhất vào năm 1975, giới trí thức miền Bắc Việt Nam thì trái ngược lại, họ nhấn mạnh đến sự đoàn kết đa sắc tộc và sự chung sống hòa bình tương hỗ giữa người Việt và các dân tộc khác, ủng hộ tính đa dân tộc. Tuy nhiên, họ phớt lờ mô tả quá trình Việt hóa Chăm Pa và Việt hóa các dân tộc khác, cũng như hạn chế sử dụng khái niệm Nam tiến.

Một số học giả ngoài Việt Nam đề cập việc truy ngược lại tất cả các ghi chép, biên niên sử, văn bản và bia ký thực sự của Việt Nam thời tiền thuộc địa, không có bất kỳ một tham chiếu nào liên quan đến chính sách hay phong trào về sự bành trướng nào mà ngày nay được mô tả là Nam tiến. Nhà sử học người Mỹ Michael Vickery xem xét quá trình mở rộng là không ổn định, các giai đoạn của quá trình này cho thấy không có chính sách mở rộng. Theo nhà sử học Keith Taylor thì từng giai đoạn mà lãnh thổ được mở rộng được gắn với một sự kiện cụ thể nào đó trong xung đột Việt-Chăm, và điều đó không gắn với chính sách mở rộng nào.

Ngay từ cuối thế kỷ 19, các học giả người Pháp đã xác định các vương quốc Ấn Độ hóa như Angkor và Chăm Pa, vốn đã bị suy giảm chủ yếu từ chủ nghĩa bành trướng của Việt Nam, và mô tả người Việt như những nhân vật phản diện chính. Qua đó, người Pháp đã cường điệu hành động của họ như những người "giải cứu" những "nền văn minh đã mất" và ngăn chặn di sản của họ hoàn toàn bị "nuốt chửng" bởi quá trình thực dân và đồng hóa của người Việt. Sau năm 1954, các học giả ở miền Bắc và miền Nam Việt Nam đã có những phản ứng khác nhau đối với các nghiên cứu về Chăm Pa của Pháp. Trong khi các học giả Hà Nội phổ biến "lịch sử đa dân tộc" và tinh thần "đoàn kết giữa các dân tộc chống quân xâm lược và bọn thống trị phong kiến" để phù hợp với hoạt động cách mạng của họ nên bản thân Chăm Pa ít được chú ý. Nhưng ngược lại, những học giả theo chủ nghĩa dân tộc Việt Nam cực đoan, lại bị mê hoặc bởi cách giải thích thổi phồng của người Pháp về cuộc chinh phục Chăm Pa của người Việt, họ đã bắt đầu sử dụng nó như một bằng chứng cho "sự vĩ đại của người Việt". Và do đó, góp phần củng cố khái niệm Nam tiến.

Khái niệm Nam tiến ở miền Nam Việt Nam

Tác phẩm nổi tiếng nhất về cuộc Nam tiến là Việt sử: xứ đàng trong, 1558-1777: cuộc nam-tiến của dân-tộc Việt-Nam của tác giả Phan Khoang xuất bản ở Sài Gòn. Cuốn sách được đánh giá là chi tiết nhất về Nam tiến. Trong cuốn sách, tác giả đưa ra một cái nhìn khá mạnh mẽ về thành kiến, lấy người Việt làm trung tâm và định kiến tiêu cực đối với "những người bị chinh phục". Nội dung chính của cuốn sách là về cuộc "mở rộng" của người Việt được cho là chắp ghép các sự kiện không liên quan và cách xa nhau, di dân dọc theo bờ biển từ đồng bằng sông Hồng được cho là bắt đầu vào thế kỷ 11 để đến đồng bằng sông Cửu Long vào thế kỷ 18. Nội dung về Chăm Pa bắt đầu được nhìn nhận như một vương quốc thống nhất duy nhất, tương tự như nội dung của các học giả Pháp thời kỳ đầu, và truy tìm nguồn gốc của vương quốc là từ nước Lâm Ấp, một nhà nước Ấn Độ hóa. Những tác phẩm nghiên cứu ít chú ý đến các nhóm dân tộc Chăm, Khmer và các nhóm bản địa khác. Họ được các tác phẩm nghiên cứu thời thuộc địa trước đó coi là có cùng "nguồn gốc Ấn Độ hóa" một cách bừa bãi. Những học giả thời kỳ thuộc địa đã đưa ra những khái niệm mang tính khuôn khổ châu Âu trắng trợn như 'các khu vực văn minh Hán hoặc Ấn Độ', phủ nhận và hạ thấp những thành tựu của các dân tộc bản địa phi nhà nước ở Đông Nam Á. Nhưng chúng vẫn được sử dụng rộng rãi cho đến ngày nay. Phan Khoang diễn giải về các cuộc chiến tranh giữa Chăm Pa và Đại Việt là do "sự xâm lược của người Chăm", ông tuyên bố rằng "sự kém cỏi và hiếu chiến của người Chăm là nguyên nhân cuối cùng dẫn đến sự sụp đổ của họ". Ông thuyết phục rằng người Chăm là "dân tộc yếu hơn" phải nhường chỗ cho "dân tộc mạnh hơn" là người Việt. Phan Khoang giải thích sự sụp đổ của khu tự trị Chăm cuối cùng vào năm 1832 bắt nguồn từ cuộc nổi dậy của họ và tỏ ra không mấy thương xót cho số phận của người Chăm sau này. Cuối cùng, Phan Khoang đã diễn giải làm nổi bật "sức sống mãnh liệt của dân tộc Việt Nam" đã quét sạch Chăm Pa và mang lại một cảm giác biết ơn về lòng tự hào dân tộc.

Một tác giả nổi tiếng khác về Nam tiến ở miền Nam là Phạm Văn Sơn (1915–1978). Trong phần Nam tiến của bộ Quốc sử Việt sử tân biên năm 1959, Phạm Văn Sơn đã cổ vũ ca khúc khải hoàn môn Cạnh tranh sinh tồn (thuyết Darwin) cho Nam tiến. Ông lập luận rằng người Chăm đã tiến hành nhiều cuộc xâm nhập biên giới chống lại "người Giao Chỉ và người An Nam thuần Việt" trong thời kỳ cai trị bởi các triều đại Trung Quốc trước thế kỷ thứ 10, ông biện minh cho các cuộc xâm lược của người Việt vào Chăm Pa trong thế kỷ 10 đó là một quả báo. Nước Việt  "giành được độc lập từ Trung Quốc" bắt đầu di dân về phía nam liên tục và điều này không thể ngăn cản vì người Chăm, Khmer là các dân tộc bản địa "thiếu năng lực và khả năng tiến bộ để phát triển, và họ vẫn còn trong tình trạng sơ khai."

Mở rộng khái niệm

Nam tiến cũng đã được đề xuất là một khái niệm có phạm vi bao phủ rộng lớn hơn, về mặt thời gian nó đã xảy ra trong hàng nghìn năm chứ không phải từ thế kỷ 11. Đối với khái niệm rộng hơn này, cơ sở lịch sử là sự kiện người Việt, hay chính xác hơn là Bách Việt cư trú ở miền Nam Trung Quốc từ thời cổ đại, từ  lưu vực sông Dương Tử kéo dài đến miền Bắc Việt Nam. Vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, nhà Tần tiến hành chiến tranh thống nhất Trung Quốc. Sau khi hoàn thành, họ đưa 50 vạn người nam chinh, tiến vào vùng đất rộng lớn phía nam của người Bách Việt. Trước sức ép bành trướng của nhà Tần, rồi sau đó là nhà Hán mà phải chạy về phương nam. Như thế, người Việt không chỉ bắt đầu "nam tiến" từ thế kỷ 11, trong thuở ban đầu giành được độc lập, do phải chịu sức ép xâm lược của nhà Tống tiến xuống nam, mà đã phải chạy không ngừng nghỉ về phía nam từ hàng nghìn năm trước đó.

Tiến trình
Nam tiến được nhiều học giả trong nước đánh giá là bắt đầu cả một nghìn năm, gần như xuyên suốt lịch sử dân tộc Việt. bắt đầu vào quãng thế kỷ 11. Một quan điểm của các học giả Việt Nam tương đối muộn hơn đó là vào năm 1558 khi chúa Nguyễn mang gia tộc vào Nam. Họ đã theo cửa Việt tiến vào đóng tại đất Thuận Hóa, bắt đầu cho quá trình Nam tiến. Ngoài ra, một quan điểm khác cho rằng Nam tiến bắt đầu năm 1306 khi nhà Trần nhận sính lễ cưới hỏi của Chế Mân dâng lên là hai châu Ô, Rí. Người Việt vượt sông Hàn định cư kéo dài đến đèo Hải Vân. Phần lớn các quan điểm xác định thời gian Nam tiến bắt đầu là vào thế kỷ 11, tức là cách nay khoảng một nghìn năm.

Trái ngược lại với hầu hết quan điểm của Việt Nam về thời điểm bắt đầu của Nam tiến, đặc biệt là quan điểm phổ biến vào thế kỷ 11, theo nhiều học giả ngoài Việt Nam thì quá trình này chỉ thật sự bắt đầu từ khoảng thế kỷ 15, và thời điểm đó là sau cuộc chiến năm 1471. Các giai đoạn trước đó nhiều thế kỷ chỉ là các cuộc chiến tranh giữa Đại Việt và Chăm Pa, với sự thay đổi lãnh thổ qua lại giữa hai bên sau mỗi cuộc chiến tranh, chứ không phải việc xâm chiếm lãnh thổ rõ ràng và quyết đoán của người Việt. Tác giả Bruce Lockhart và Trần Kỳ Phương trong The Cham of Vietnam: History, Society and Art (Người Chăm ở Việt Nam: Lịch sử, Xã hội và Nghệ thuật) đã trích dẫn quan điểm của nhà nghiên cứu Shiro Momorki trong chương "Mandala Campa" góc nhìn từ tư liệu Trung Quốc rằng: "...mặc dù quan điểm phổ biến về sự bành trướng xuống phía nam (Nam tiến) của Đại Việt vững chắc và không thể đảo ngược, quá trình này chỉ được thực hiện sau thế kỷ XV..." Cũng trong sách này, quan điểm của tác giả John K. Whitmore trong chương Vị vua vĩ đại cuối cùng của Đông Nam Á cổ điển: Chế Bồng Nga và Chăm Pa thế kỷ Mười bốn được dẫn rằng: "...Huyền thoại một ngàn năm Nam tiến của người Việt Nam (Đẩy về phía Nam) giả định không thay đổi và sự di chuyển liên tục từ phương Bắc vào Nagara Chăm Pa. Thay vào đó, chúng ta cần xem xét các phạm vi bao quanh của mỗi mandala đang bị tranh chấp bởi cả Chăm Pa và Đại Việt, ít nhất là cho đến khi người Việt có thể nghiền nát Vijaya vào năm 1471..." Một quan điểm khác của Michael Vickery trong chương Xét lại Chăm Pa được đưa ra rằng: "...đến cuối, xung đột giữa hai bên chủ yếu là công bằng, và trong một phần tư cuối của thế kỷ XIV (1360–90), người Chăm gần như đã chinh phục toàn bộ Việt Nam. Chỉ sau thất bại của cuộc phiêu lưu đó, Đại Việt mới thống trị rõ ràng; do đó, thuật ngữ Nam tiến, nếu chính xác hoàn toàn, chỉ có thể được áp dụng từ đầu thế kỷ XV. Thật vậy, một thế hệ học giả mới của Việt Nam đã bác bỏ hoàn toàn khái niệm Nam tiến như một quá trình tuyến tính...", và "... Chỉ từ đầu thế kỷ XV, quan niệm truyền thống về một cuộc tiến công liên tục xuống phía nam (Nam tiến) của người Việt Nam mới hoàn toàn chính xác.

Về thời điểm chấm dứt, các học giả trong nước chỉ ra rằng quá trình Nam tiến đã hoàn tất, và thời điểm hoàn tất là vào năm 1757. Sau đó quá trình này chuyển hướng sang phía Tây. Nhưng các học giả ngoài Việt Nam như giáo sư người Hàn Quốc Song Jung Nam xác định Nam tiến vẫn tiếp diễn khi lấn sâu vào Campuchia và chỉ thật sự dừng lại bởi cuộc chinh phục của Pháp. Và nếu không có sự can thiệp của Pháp, đến nay có thể đã không tồn tại Campuchia, đất nước này đã nằm trong bản đồ Việt Nam.

Nhà báo, nhà nghiên cứu độc lập người Mỹ Tanner Greer nhận xét quá trình Nam tiến vẫn tiếp diễn kể cả khi Việt Nam đã trở thành thuộc địa của Pháp. Dù mức độ xung đột thời gian đầu không còn, người Việt và Campuchia đều chung sống hòa bình dưới chế độ thuộc địa Pháp. Càng về sau người Campuchia càng bất mãn, vì người Việt dưới chế độ thuộc địa Pháp là một dân tộc hưởng đặc quyền. Các dòng dân Việt vẫn tiếp tục di cư vào nội địa Campuchia không ngừng.

Xu thế và động lực lịch sử
Tiến về phương nam xuất phát từ yếu tố địa chính trị và tương quan sức mạnh với các nước láng giềng. Đặc điểm địa lý là nhân tố ảnh hưởng lớn nhất đối với hướng mở rộng lãnh thổ, hướng Tây bị địa hình núi non ngăn cản, hướng Đông giáp biển, phía Bắc là cường quốc với lãnh thổ rộng lớn của người Hán; nên hướng thiên di, mở rộng khả thi nhất là tấn công và xâm chiếm các nước lân bang ở phương Nam. Đại Việt thường xuyên chiến tranh với các láng giềng, đặc biệt là Trung Quốc ở phía Bắc và Chăm Pa ở phía Nam. Nhiều thời điểm cả hai liên minh cùng tấn công Đại Việt, đưa đến sức ép lưỡng đầu thọ địch thường xuyên diễn ra. Dân tộc Việt đã đi đến việc tìm cách phá thế gọng kìm hai đầu là một xu thế tất yếu của lịch sử. Như thế, do nhu cầu an ninh mà lãnh thổ nước Đại Việt theo tiến trình lịch sử các triều đại phong kiến đã được mở rộng và do yếu tố địa chính trị mà chủ yếu mở dần từ Bắc vào Nam.

Tham vọng đất đai và đế quốc của người Việt cũng được xem là một trong các lý do của Nam tiến. Vấn đề quá tải dân số (vấn đề nhân mãn) cũng là lý do khác, từ thời nhà Lý đến nhà Nguyễn dù có bất kỳ biến động nào dòng chảy của người Việt di dân vẫn diễn ra không ngừng nghỉ. Trong dòng chảy đó, có bộ phận những người bất đồng chính kiến với vua quan, những người phạm nhân,.v.v. họ chạy vào Nam, trở thành một thành phần của dòng dân di cư.

Nguyên nhân trực tiếp của Nam tiến từ đầu thế kỷ 17 là cuộc nội chiến Trịnh- Nguyễn, trước áp lực của chúa Trịnh, chúa Nguyễn nghe lời Nguyễn Bỉnh Khiêm: "Hoàng Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" vào Thuận Hóa, đóng lỵ sở ở Ái Tử, bước đầu củng có sức lực chống Trịnh. Chúa Nguyễn từng bước tiến dần xuống phía nam để mở mang lãnh thổ. Quá trình Nam tiến đã diễn ra đồng thời với cuộc chiến chống Trịnh, chúa Nguyễn vừa phải chống lại mũi lao đâm từ phía sau lưng vừa tiến về phía trước tạo lập cơ đồ. Hậu quả của cuộc chiến tranh này là sự thúc đẩy và hoàn thành quá trình tiến về phương Nam.

Bên cạnh lý do chính trị của chúa Nguyễn, kinh tế cũng là động lực của di dân, họ muốn tìm kiếm một cuộc sống thuận lợi hơn. Sách Ô Châu cận lục của Dương Văn An vào giữa thế kỷ 16 chép rằng: "...Đồng bằng thì nông trang vốn sẵn nghiệp nhà, bờ biển thì cá, muối là kho vô tận...Hải vị sơn hào của nhiều chan chứa. Cá tôm có sẵn ở sông bể, gỗ lấy ở núi rừng. Xóm làng trù mật nên gà chó từng đàn, cỏ nước ngon lành nên trâu bò béo tốt... đất cát phì nhiêu, được thóc gạo không cần khó nhọc...". Vào thế kỷ 18, trong Phủ Biên tạp lục Lê Quý Đôn viết về sự trù phú, phì nhiêu của Đàng Trong: "...Những sản vật quý phần nhiều xuất từ miền Nam. Xứ Quảng (kể cả Gia Định) là đất phì nhiêu nhất thiên hạ. Ở phủ Thăng Hoa, phủ Điện Bàn đồng ruộng rộng rãi, lúa tốt. Ba phủ Quy Nhơn, Quảng Nghĩa, Gia Định lúa gạo phần nhiều không kể xiết nhất là Gia Định có nơi cấy một hộc lúa giống thì gặt được 100 hộc, có nơi ruộng không cần cày, chỉ phác có rồi cấy... Ở Gia Định giá lúa rẻ chưa nơi nào như thế. Gạo nếp, gạo tẻ đều trắng trẻo, tôm cá rất to, ăn không hết...".

Nam tiến ở vùng Nam Bộ còn được đánh giá là hai cuộc nam tiến cùng lúc, một là, cuộc nam tiến của chúa Nguyễn, hai là, cuộc nam tiến của người Trung Quốc tị nạn chính trị khi Mãn Thanh chiếm đóng Minh.

Chiếm dụng và đồng hóa
Người Việt đã phải trải qua hơn một nghìn năm Bắc thuộc, từ thế kỷ 2 trước Công nguyên cho đến năm 938 khi Ngô Quyền đánh bại thủy binh Nam Hán trên sông Bạch Đằng. Trong chiều dài lịch sử đó, văn hóa Trung Quốc đã ảnh hưởng mạnh mẽ, sâu đậm đến người Việt. Khi các dòng di dân người Việt tiến xuống phương Nam, đến sống trên các vùng đất của Chăm Pa, rồi sau đó là Chân Lạp, dân tộc Việt tiếp thu thêm một nguồn ảnh hưởng mạnh mẽ nữa của các dân tộc phía Nam.

Thực tế từ năm 1471, vương quốc Chăm Pa trở thành một nước thần phục. Sau cuộc chiến năm 1693, Chăm Pa đã không còn tồn tại như một vương quốc độc lập mà đã trở thành một đơn vị hành chính lãnh thổ đặc biệt của chính quyền chúa Nguyễn. Họ hưởng quyền tự trị kéo dài hơn 1 thế kỷ, cho đến năm 1832.

Các nhà nghiên cứu văn hóa Chăm Pa thời kỳ tiểu vương quốc Indrapura phát hiện không còn một vết tích nào, một câu hỏi lớn đặt ra phải chăng sự Nam tiến của chúa Nguyễn Hoàng vào thế kỷ 16 khi lấy đất Thuận Hóa làm kinh đô, đã loại bỏ các đền tháp của người Chăm rồi dựng nên những đền đài mới của người Việt.

Phần lớn sử liệu trong nước luôn phác họa Nam tiến như một quá trình bạo lực, là các cuộc chiến tranh, nhưng một số nhà nghiên cứu chỉ rõ Nam tiến không phải hoàn toàn như thế. Đó là một quá trình có tính hòa bình, kéo dài qua nhiều thế kỷ, người Việt di dân đến sống cùng người Chăm, người Khmer địa phương, khai hoang nhiều vùng đất. Người Việt đi đến đâu thì khai khẩn ruộng, sống bằng nghề nông, định cư để khẳng định chủ quyền.

Ngũ điều Nghị định
Ngũ điều Nghị định là bản hiệp ước ký kết vào năm 1712 giữa chúa Nguyễn Phúc Chu và Trấn vương Chăm Pa. Bản hiệp ước quy định thẩm quyền xét xử của chúa Nguyễn đối với người Chăm; quy định các nghĩa vụ mà người Chăm phải thực hiện đối với chính quyền Đàng Trong. Quy định xung đột giữa người Việt và người Chăm sẽ do Trấn vương Chăm Pa cùng quan Cai bạ và quan Ký lục, là hai viên quan người Việt, cùng phán xét.

Kế sách Tàm thực
Quá trình bành trướng lãnh thổ của dân tộc Việt là không ngừng suốt một nghìn năm, vào giữa thế kỷ 18 được ghi nhận một cách rõ ràng ở tầm mức chính sách dưới thời chúa Nguyễn tại Đàng Trong, với tên gọi kế sách Tàm thực. Nguyễn Cư Trinh - một danh sĩ dưới thời chúa Nguyễn Phúc Khoát và Nguyễn Phúc Thuần được xem là người đã tạo nên kế sách này. Kế sách này thông qua chiến tranh để lấy đất hoặc nhận đất do các vua Chân Lạp dâng lên. Mở rộng bờ cõi là mục tiêu, lấy đất mới giữ vững phần đất phía sau lưng, tiếp tục lấy đất từng bước, cho dân tụ họp về định cư. Vào năm 1756, kế sách này lần đầu thực thi, Chúa Nguyễn Phúc Khoát đã cho thu lấy hai vùng đất Tầm Bôn và Lôi Lạp, ngày nay là Gò Công và Tân An, ủy thác cho quan chức dưới quyền quản lý. Như thế, lấn dần từng bước, dân đi trước khai phá, khai phá đến đâu chính quyền xác lập chủ quyền đến đó là các bước của Tàm thực.

Chính sách của Minh Mạng
Hoàng đế Minh Mạng đã tiến hành Hán hóa các dân tộc thiểu số như người Campuchia, tuyên bố di sản của Nho giáo và nhà Hán của Trung Quốc cho Việt Nam, và sử dụng thuật ngữ người Hán 漢人 (Hán nhân) để chỉ người Việt Nam. Minh Mạng tuyên bố, "Chúng ta phải hy vọng rằng thói man rợ của họ sẽ bị tiêu biến trong tiềm thức, và họ sẽ ngày càng bị tiêm nhiễm các phong tục Hán [Hán Việt]." Các chính sách này nhắm vào người Khmer và các dân tộc vùng núi. Chúa Nguyễn Nguyễn Phúc Chu đã gọi người Việt là "người Hán" vào năm 1712 để phân biệt với người Chăm. Các chúa Nguyễn cho lập đồn điền sau năm 1790. Vua Gia Long khi phân biệt giữa người Khmer và người Việt đã nói "Hán di hữu hạn [ 漢 夷 有 限 ]" nghĩa là "người Việt và người rợ phải rõ ràng ranh giới." Vua kế vị ông, Minh Mạng, đã thực hiện chính sách hội nhập tiếp biến văn hóa nhằm vào các dân tộc thiểu số không phải là người Việt. Vào những năm 1800, các danh xưng như Thanh nhân (清人, người nhà Thanh) hoặc Đường nhân (唐人, người nhà Đường) được người Việt Nam dùng để chỉ các dân tộc Trung Quốc, trong khi tự gọi mình là Hán dân (漢民) và Hán nhân (漢人).

Yếu tố Di truyền
Đa hình nucleotide đơn cũng chỉ ra các dòng gen lịch sử, cho thấy yếu tố Đông Nam Á gia tăng trong dân số Việt Nam, điều này trùng với thời gian diễn ra cuộc Nam tiến. Các sự kiện nhân khẩu học lịch sử đã được kiểm tra bằng EBSP. Biểu đồ thu được từ haplogroup F1f cho thấy sự tồn tại của những thay đổi nhân khẩu học quan trọng xảy ra trong khoảng 1.000 năm qua ở người Việt và người Chăm ở phía Nam. Các ước tính về tỷ lệ di cư cho thấy rằng người Chăm không bị đồng hóa cũng như không tham gia trao đổi gen với các nhóm khác, về tổng thể cho thấy rằng có sự sụt giảm mạnh dân số Chăm Pa.

Ảnh hưởng

Ảnh hưởng của khái niệm
Trong quyển Shifting the Nationalist Narrative? Representing Cham and Champa in Vietnam's Museums and Heritage Sites (tạm dịch: Chuyển đổi chuyện kể dân tộc? Đại diện cho người Chăm và Chăm Pa trong các Bảo tàng và Di sản của Việt Nam) xuất bản năm 2019, các tác giả Rie Nakamura, Claire Sutherland cho rằng khái niệm Nam tiến đã có ảnh hưởng lớn đến Việt Nam.

Nam tiến đã được giới tri thức miền Nam Việt Nam vào thời kỳ Việt Nam cộng hòa đánh giá cao một cách đầy tự hào, về chiến thắng của người Việt và sự mở mang của lãnh thổ phía Nam. Các nội dung phổ biến chỉ rõ "những cánh đồng canh tác màu mỡ và của cải của miền Nam đã được tạo nên bởi người Việt văn minh nhiều hơn bộ phận dân cư không văn minh". Các dân tộc không phải là người Việt được miêu tả là lạc hậu và xa lạ, trái ngược với xã hội người Việt có văn hóa, hoàn thiện, đổi mới. Vì các nhóm không phải người Việt được miêu tả là trì trệ lạc hậu và không thể phản kháng, còn người Việt được chứng minh là vượt trội, nên Nam tiến được coi là một quá trình "mở rộng" ổn định và không thể đảo ngược.

Hiện nay, mặc dù hầu hết các học giả Việt Nam đã thực hiện rất nhiều nghiên cứu về các nền văn hóa không phải người Kinh (người Việt), nhưng họ không đồng nhất những nền văn hóa đó với sự hình thành của Việt Nam, cũng như không công nhận nguồn gốc đa văn hóa của Việt Nam. Trong quyển Soldered States: Nation-building in Germany and Vietnam (tạm dịch: Các quốc gia quân sự: Xây dựng quốc gia ở Đức và Việt Nam) xuất bản năm 2018, tác giả Claire Sutherland mô tả rằng chủ nghĩa dân tộc Việt Nam đã xây dựng một ảo tưởng về sự đồng nhất của mình, bà viết: "Official histories characterised Vietnam as a single, fixed bloc, with a common language, territory, economy and culture" ("Các tài liệu lịch sử chính thức đã mô tả Việt Nam như một khối duy nhất, cố định, có ngôn ngữ, lãnh thổ, kinh tế và văn hóa chung"). Bà lưu ý rằng theo góc nhìn sử Việt các nền văn hóa không phải của người Kinh bao gồm người Chăm và các dân tộc khác không phải là cốt lõi tạo nên quốc gia của Việt Nam. Điều này đã thể hiện qua cách bố trí hiện vật tại các viện bảo tàng, các hiện vật khảo cổ của các nền văn hóa không phải của người Kinh được để tách biệt, trong phòng riêng, không phải lịch sử, không phải là di sản, ít được chăm sóc, ngoại trừ có ý nghĩa thu hút du khách.

Theo nhà sử học Christopher Goscha trong tác phẩm năm 2016 của ông The Penguin history of Modern Vietnam, "Nam tiến" là một câu chuyện đậm chất dân tộc của người Việt. Câu chuyện đó tập trung vào tầm quan trọng của người Việt, các dân tộc khác vốn là các dân tộc bản địa sống phân bố trên khắp lãnh thổ chỉ có vị thế mờ nhạt. Họ chỉ thật sự được chính phủ Việt Nam phân loại trong thế kỷ 20 là dân tộc thiểu số. Ông đặt ra vấn đề nên tránh lấy một dân tộc làm chủ thể trung tâm, các bộ phận được xem là trung tâm và không trung tâm của Việt Nam cần được cân bằng.

Chống lại Nam tiến
Nhà sử học người Mỹ gốc Úc Ben Kiernan trong tác phẩm năm 2008 Blood and Soil: Modern Genocide 1500-2000 của ông đã đề cập đến một trong những cuộc phản ứng của Chân Lạp nhằm vào người Việt. Sự kiện xảy ra vào năm 1667, khoảng một nghìn người Việt định cư đã bị tàn sát bởi người Khmer và người Hoa. Do những người Việt định cư bắt đầu sinh sống ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi trước đây vốn dĩ là nơi sinh sống của người Khmer. Điều đó khiến người Việt phải hứng chịu đòn trả thù này.

Vào năm 1833, thủ lĩnh người Chăm Hồi giáo là Katip Suma đã lãnh đạo những người Chăm Hồi giáo bất mãn tiến hành một cuộc nổi dậy chống lại vua Việt Nam. Cuộc nổi dậy này được nhìn nhận là phong trào Jihad duy nhất được ghi lại trong lịch sử Việt Nam. Nguyên nhân ban đầu được xác định từ việc vị vua lãnh địa Panduranga, khu tự trị từ năm 1693 thần phục chúa Nguyễn là Po Tisuntiraidapuran liên minh với quân nổi dậy Tây Sơn. Và sau đó, từ năm 1802, Panduranga được nhà Nguyễn coi như một nước chư hầu, người Chăm lại tham gia nổi dậy của Lê Văn Duyệt. Khi Minh Mạng nắm quyền đã mong muốn thôn tính thực thể Chăm cuối cùng này. Khi cuộc nổi dậy của Lê Văn Duyệt bị dẹp vào năm 1832, Minh Mạng bắt giữ vị vua Chăm cuối cùng là Po Phaok The làm con tin tại triều đình Huế. Vua nhà Nguyễn đã buộc người Chăm phải hội nhập với văn hóa Việt, trong đó Hoàng đế Minh Mạng cưỡng bức người Chăm theo đạo Hồi ăn thằn lằn và thịt lợn, cưỡng bức người Chăm theo đạo Hindu ăn thịt bò, trái với ý muốn của họ, trừng phạt họ và đồng hóa họ với văn hóa Việt Nam. Đồng thời lệnh trừng trị những người bất đồng chính kiến và ủng hộ cuộc nổi dậy của Lê Văn Duyệt. Một quan chức được cử đến Panduranga với tư cách là quan thẩm phán nhằm trừng phạt những người Chăm bị nghi ngờ ủng hộ Lê Văn Duyệt. Bất mãn trước các hành động của nhà Nguyễn, thủ lĩnh Hồi giáo Katip Sumat đã tiến hành một cuộc nổi dậy chống vua Minh Mạng ở khu vực Phan Rang, tỉnh Ninh Thuận ngày nay và Tây Nguyên. Cuộc nổi dậy cuối cùng bị dập tắt vào đầu năm 1834.

Từ năm 1834 đến năm 1835 bùng nổ cuộc khởi nghĩa Ja Thak Wa bởi một thủ lĩnh người Chăm vùng Panduranga là Katip Thak Wa. Khởi nghĩa lan đến cả Phú Yên, nguyên nhân được xem là do bất mãn với việc Panduranga bị xóa bỏ và các chính sách đồng hóa nặng nề, cũng như việc đàn áp. Minh Mạng ra lệnh rằng mỗi người lính Nguyễn phải chém được ba đầu người Chăm theo phong trào Ja Thak Wa trong một ngày thì sẽ được thưởng. Quân lính Nguyễn tranh đua tàn sát hàng ngàn người Chăm để được hưởng tiền thưởng, gây ra thảm sát lớn. Đến tháng 4 năm 1835 thì Katip Thak Wa tử trận, cuộc khởi nghĩa thất bại.

Ngày 1 tháng 5 năm 1958, trên Tây Nguyên, một người Ê đê là Y Bhăm Êñuôl thành lập tổ chức BAJARAKA. Chủ trương của ông là đấu tranh bất bạo động yêu cầu chấm dứt sự phân biệt đối xử đối với các sắc tộc thiểu số. Ngày 25 tháng 7 năm 1958, BAJARAKA gửi thư đến tòa đại sứ Pháp, tòa đại sứ Hoa Kỳ và Liên Hợp Quốc tố cáo những hành vi phân biệt sắc tộc của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và thỉnh cầu các nước can thiệp để người Thượng được độc lập. Trong tháng 8 và tháng 9 năm 1958, BAJARAKA cho tổ chức nhiều cuộc biểu tình tại Kon Tum, Pleiku, Buôn Ma Thuột nhưng đều bị chính phủ Việt Nam cộng hòa đàn áp, các lãnh tụ của phong trào đều bị bắt.

Một số nhóm người Thượng vốn được chính phủ Mỹ cấp vũ khí để tham gia vào cuộc chiến chống Cộng sản ở miền Nam từ năm 1956, họ tổ chức đội Dân sự Chiến đấu Thượng (Civilian Indigenous Defense Group, CIDG). Tháng 3 năm 1964, được sự ủng hộ của Mỹ, những người lãnh đạo phong trào BAJARAKA kết hợp với lãnh đạo của các sắc tộc người Thượng khác và người Chăm tại miền Trung thành lập Mặt trận Giải phóng Cao nguyên (tiếng Pháp: Front de Libération des Hauts Plateaux, FLHP). Kể từ sau khi tổng thống Ngô Đình Diệm bị lật đổ, chính quyền Việt Nam cộng hòa ngày càng có quan hệ xấu với họ, quân lực Việt Nam cộng hòa truy quét khiến tổ chức này phải chạy sang Campuchia vào tháng 5 năm 1964. Ngày 19 tháng 9 năm 1964, các toán biệt kích của người Thượng nổi dậy đánh chiếm một số đồn ở Quảng Đức và Đắk Lắk giết chết 35 quân nhân người Việt, bắt sống quận trưởng quận Đức Lập, chiếm đài phát thanh Ban Mê Thuột kêu gọi thành lập quốc gia độc lập. Ngày 20 tháng 9 năm 1964, Chuẩn tướng quân lực Việt Nam Cộng hòa là Nguyễn Phước Vĩnh Lộc huy động quân đội đánh tan vỡ quân người Thượng, nhưng do yêu cầu của Mỹ họ ngừng tay.

Vào ngày 20 tháng 9 năm 1964, Mặt trận Giải phóng Cao nguyên, Mặt trận Giải phóng Champa, Mặt trận Giải phóng Campuchia Krom, Mặt trận Giải phóng Campuchia Bắc đã cùng liên kết thành lập Mặt trận Thống nhất Đấu tranh của các Sắc tộc bị Áp bức (FULRO) do quốc vương Sihanouk chủ tọa. Chủ trương của họ là đấu tranh cho quyền tự quyết của các sắc tộc thiểu số, tiến hành chiến tranh du kích để ly khai vùng Tây Nguyên khỏi lãnh thổ Việt Nam. Y Bhăm Êñuôl giữ vai trò biểu tượng phong trào, lãnh đạo là Les Kosem. Từ năm 1965, FULRO đã có hoạt động tấn công bằng vũ trang, đòi hỏi cho các chính sách tốt hơn đối với người Thượng. Cả Mỹ và Việt Nam cộng hòa đã tổ chức thương thuyết với họ, bắt đầu vào ngày 2 tháng 8 năm 1965, nhằm hướng họ vào cuộc chiến chống Cộng. Trong những năm sau đó diễn ra nhiều cuộc thương thuyết khác. Ngày 1 tháng 2 năm 1969, một thỏa thuận được ký kết giữa Paul Nưr, đại diện Việt Nam Cộng hòa, và Y Dhê Adrong, đại diện FULRO dưới sự chủ tọa của Tổng thống Nguyễn Văn Thiệu. Tháng 6 năm 1975, chính quyền Việt Nam vừa thống nhất đã cho mở chiến dịch hành quân quy mô truy quét FULRO trên khắp Tây Nguyên. Trả lời phỏng vấn nhà báo Nate Thayer, lãnh đạo FULRO cho biết khi họ bắt đầu các hoạt động quân sự chống lại nhà nước Việt Nam sau năm 1975, họ có 10.000 quân, sau 4 năm chỉ còn 2.000 quân. Về sau họ được Khmer Đỏ tiếp tế vì cùng chung kẻ thù là chính quyền Việt Nam và chính quyền Campuchia thân Việt Nam, khi Khmer Đỏ sụp đổ, họ tiếp tục ẩn nấp tại tỉnh Mondolkiri thì bị lực lượng gìn giữ hòa bình UNTAC phát hiện. FULRO bị phân loại là lực lượng vũ trang không phải người bản xứ Campuchia, họ đứng trước nguy cơ bị "hồi hương" về Việt Nam. Các toán FULRO cuối cùng hạ vũ khí năm 1992, 407 binh sĩ FULRO cuối cùng ra giao nộp vũ khí cho Lực lượng Gìn giữ Hòa bình Liên Hợp Quốc (UNTAC) tại Campuchia.

Vào năm 1975, Khmer Đỏ nắm quyền ở Campuchia. Sau đó đã xung đột với Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam bao gồm nhiều động cơ, trong đó có ý định phục hồi lãnh thổ lịch sử. Năm 1978, chính quyền Khmer Đỏ của Campuchia huy động 19 sư đoàn tấn công Việt Nam, với gần 100.000 quân. Đây là hành động mạnh mẽ nhất từng có của Campuchia trong việc khôi phục chủ quyền lịch sử của họ. Việt Nam đã tập trung 180.000 quân tổ chức phản công để bảo vệ chủ quyền hiện tại của mình, quân Việt Nam đánh đến tận thủ đô Phnompenh, tiêu diệt quân đội Khmer Đỏ, lật đổ chính quyền của Campuchia và kiểm soát đất nước này trong hơn 10 năm. Cuộc chiến đã làm tan rã hầu hết quân đội Khmer Đỏ.

Vào năm 1999, Ksor Kok, một thành viên thuộc tổ chức FULRO trước đây, đã thành lập Nhà nước Đêga do Tổ chức Quỹ người Thượng tài trợ. Họ đã tiến hành một số chiến dịch biểu tình, phát tán các tài liệu với các nội dung, tuyên truyền chống chính phủ Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhằm ly khai Tây Nguyên ra khỏi Việt Nam. Hiện tổ chức nhà nước này đang lưu vong tại Hoa Kỳ.

Chính khách Campuchia Sam Rainsy bảy tỏ thẳng thắn quan điểm cá nhân của ông rằng vùng đất cổ từng thuộc về Campuchia bị Việt Nam chiếm nên được trả lại.

Xem thêm
Lãnh thổ Việt Nam qua từng thời kỳ
Quá trình mở rộng lãnh thổ của Việt Nam

Ghi chú

Chú thích

Tham khảo

Sách bằng Tiếng Việt

Sách bằng Tiếng Anh

Chú thích tạp chí

Kỷ yếu

Tham luận
GS.TS. Song Jung Nam, Tính chất mở rộng lãnh thổ dưới thời Hậu Lê, Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc.

Liên kết ngoài
Đánh giá lịch sử mở rộng lãnh thổ của Việt Nam

N
Lịch sử Đàng Trong
Sáp nhập


title: Cophocerotis

text:
Cophocerotis là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Cophocerotis jaspeata (Dognin, 1893)

Chú thích

Tham khảo

 Cophocerotis at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae
Larentiinae


title: Saint-Aubin-de-Courteraie

text:
Saint-Aubin-de-Courteraie là một xã trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Saint-Aubin-de-Courteraie nằm ở khu vực có độ cao trung bình 210 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintaubindecourteraie


title: Sân bay quốc tế Erbil

text:
Sân bay quốc tế Erbil  là một sân bay nằm ngoài thành phố Arbil 10 km. Đây là một thành phố hơn 1 triệu dân ở phía Bắc Iraq, ở vùng Kurdistan.

Sân bay có các trang thiết bị phục vụ cho vận chuyển hàng hoá và hành khách. Sân bay có một nhà ga chung cho cả xuất phát và đến. Đây là trung tâm của hãng hàng không Kurdistan Airlines, một hãng hàng không của Kurdistan thuộc Iraq mới được thành lập. Đây cũng là nơi có trụ sở của hãng hàng không Sawan Airlines, nối Erbil với châu Âu.

Các hãng hàng không và các điểm đến

Vận chuyển hành khách

Vận chuyển hàng hóa

'''

Xem thêm
Sân bay quốc tế Sulaimaniyah
Kurdistan Airlines

Tham khảo

Liên kết ngoài
Sân bay quốc tế Erbil

Sân bay Iraq


title: Lanelater peringueyi

text:
Lanelater peringueyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Lanelater


title: Pseudostonopa fulviventris

text:
Pseudostonopa fulviventris là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Pseudostonopa


title: Calanthe delavayi

text:
Calanthe delavayi là một loài thực vật thuộc họ Orchidaceae. Đây là loài đặc hữu của Trung Quốc.

Chú thích

Tham khảo

 China Plant Specialist Group 2004. Calanthe delavayi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 20 tháng 8 năm 2007.

delavayi
Thực vật đặc hữu Trung Quốc
Thực vật dễ tổn thương


title: Urgosse

text:
Urgosse  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie miền nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Gers

Tham khảo

Xã của Gers


title: Elachista zernyi

text:
Elachista zernyi là một loài bướm đêm thuộc họ Elachistidae. Nó được tìm thấy ở Fennoscandia, Đức, Áo, Thụy Sĩ và Ý. Nó cũng được tìm thấy ở Bắc Mỹ.

Sải cánh dài 7–9 mm.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fauna Europaea
UKmoths
mothphotographersgroup

Elachista
Động vật Bắc Mỹ
Động vật châu Âu
Côn trùng Bắc Mỹ
Côn trùng châu Âu


title: Anomoeotes infuscata

text:
Anomoeotes infuscata là một loài bướm đêm thuộc họ Anomoeotidae. Loài này có ở Angola.

Chú thích

Tham khảo

Anomoeotes
Côn trùng Angola


title: Calliopsis barbata

text:
Calliopsis barbata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1952.

Chú thích

Tham khảo

Calliopsis
Động vật được mô tả năm 1952


title: Neuville-sur-Ailette

text:
Neuville-sur-Ailette  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Neuvillesurailette


title: Oberlahr

text:
Oberlahr là một đô thị thuộc huyện Altenkirchen, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Oberlahr có diện tích 2,82 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 792 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Altenkirchen


title: Ampedus oiwakensis

text:
Ampedus oiwakensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Ôhira miêu tả khoa học năm 1974.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Coudreceau

text:
Coudreceau  là một xã thuộc tỉnh Eure-et-Loir trong vùng Centre-Val de Loire ở bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 220 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Eure-et-Loir


title: Makgeolli

text:
Makgeolli (tiếng Triều Tiên: 막걸리), cũng gọi là Makuly(takju), là một loại nước uống có cồn của Triều Tiên. Món nước uống này được làm từ gạo, có màu đục sữa, vị ngọt. Thức uống này được chế biến bằng cách cho lên men hỗn hợp cơm và nước, độ cồn khoảng 6,5-7%. Thức uống này ban đầu khá phổ biến đối với những người nông dân, họ gọi thức uống này là nongju ( / ), có nghĩa là rượu nông dân. Tuy nhiên ngày nay món này đã trở nên phổ biến ở các thành phố, đặc biệt là đối với giới trẻ. Dongdongju () là một loại thức uống rất giống với makgeolli, cả hai đều dùng để uống khi ăn bánh pajeon () hay bindaetteok (). Thức uống này được bày bán ở siêu thị dưới dạng chai nhựa.

Tham khảo

Ẩm thực Triều Tiên


title: Wardak (tỉnh)

text:
Tỉnh Maidan Wardak ( ; cũng viết: Wardag, Vardak)  là một trong 34 tỉnh của Afghanistan. Tỉnh lỵ là thành phố Maidan Shar. Tỉnh có dân số gần 540.100 người, diện tích km2. Đa số dân cư là người Pashtun.

Tham khảo

Tỉnh của Afghanistan


title: Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong, Nam Định

text:
Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong là trường trung học phổ thông chuyên hệ công lập của tỉnh Nam Định, Việt Nam. Trường được thành lập theo nghị định số 2455 do Toàn quyền Đông Dương Maurice Long ký vào ngày 24 tháng 8 năm 1920 với tên gọi trường Thành Chung Nam Định. Nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Đông Dương từng học ở trường này.

Lịch sử
24-08-1920: Trường Thành Chung Nam Định ra đời theo nghị định số 2455 do Toàn quyền Đông Dương Maurice Long ký.
1946: Trường đổi tên thành trường trung học chuyên khoa Nguyễn Khuyến. Khi Chiến tranh Đông Dương bùng nổ, trường chuyển đến xã Yên Mô, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình.
1949: Trường THCK Nguyễn Khuyến chuyển vào thôn Ngô Xá, xã Đại Đồng, huyện Thiệu Hóa, tỉnh Thanh Hóa, đổi tên thành trường THCK Nguyễn Thượng Hiền
1954: Trường được hợp nhất lại thành trường cấp 3 Liên khu 3 và trở về đặt trụ sở tại thành phố Nam Định.
1958: Trường đổi tên là trường Phổ thông cấp 3 Nam Định.
1959: Trường đổi tên thành trường Lê Hồng Phong.
 1993:Trường mang tên là Trường Trung học phổ thông chuyên Lê Hồng Phong Nam Định.

Cơ cấu tổ chức
Từ năm 2023, ban giám hiệu nhà trường gồm:

 Hiệu trưởng: Thạc sĩ Phạm Thanh Ngọc
 Hiệu phó:
 Thầy Nguyễn Hữu Thiêm
 Thầy Bùi Thái Học
 Chủ tịch ban chấp hành công đoàn trường: thầy Trần Văn Huy

Danh sách học sinh đạt giải quốc tế

Cựu học sinh nổi tiếng

Cách mạng - Chính trị

 Trường Chinh (1907-1989) Tổng bí thư Đảng Cộng sản Đông Dương (Tổng Bí thư Đảng Lao động Việt Nam- tức Đảng Cộng sản Việt Nam), Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, Chủ tịch Quốc hội.
 Nguyễn Đức Cảnh (1908-1932) Bí thư đầu tiên của Thành ủy Hải Phòng, Tổng biên tập đầu tiên của báo Lao động.
 Đặng Châu Tuệ (1907-1998) Chủ bút Báo Than, Chủ tịch Ủy ban Hành chính lâm thời tỉnh Nam Định, Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh Ninh Bình.
Đặng Việt Châu (1914-1987) phó Thủ tướng Chính phủ.
Nguyễn Cơ Thạch (1921-1998) Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng (nay là Phó thủ tướng Chính phủ), Bộ trưởng Bộ Ngoại giao CHXHCN Việt Nam.
Lê Đức Thọ (1911-1990) trưởng Ban tổ chức Trung ương, nhà ngoại giao nổi tiếng, từng được trao tặng giải Nobel Hòa bình cùng Henry Kissinger vào năm 1973 nhưng ông đã từ chối với lý do hòa bình chưa thực sự lập lại trên đất nước Việt Nam.
Mai Chí Thọ (1922-2007) Đại tướng Công an Nhân dân đầu tiên của Việt Nam, Bộ trưởng Bộ Nội vụ
Phạm Hồng Hà ủy viên BCH Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy tỉnh Nam Định, học sinh lớp D khóa 73-76.

Văn hóa

Nguyễn Tuân nhà văn (1910-1987)
Nam Cao nhà văn (1917-1951)
Thép Mới nhà văn (1925-1991)

Giáo dục

 GS.VS.NGND Phạm Minh Hạc (Chuyên gia giáo dục học, nguyên Bộ trưởng Bộ giáo dục - đào tạo)
 PGS.TS Bùi Anh Tuấn hiệu trưởng trường Đại học Ngoại Thương (nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạo)
 GS.TS.NGND Trần Thọ Đạt hiệu trưởng trường Đại học Kinh tế quốc dân
 Lâm Vũ Tuấn, Á quân cuộc thi chung kết Đường lên đỉnh Olympia năm thứ 16.

Kinh tế - xã hội
 NSƯT Kim Cúc, PTV Đài Tiếng nói Việt Nam
 TS. Trần Đăng Tuấn (nguyên PGĐ Đài Truyền hình Việt Nam, tổng giám đốc AVG)
Nguyễn Cao Kỳ Duyên, Hoa hậu Việt Nam 2014.
 Diễn viên Diệu Hương

Danh hiệu và phần thưởng

 2012: Huân chương Độc lập hạng Nhất lần thứ 2
 2010: Cờ thi đua của Thủ tướng Chính phủ (V)
 2009: Cờ thi đua của Thủ tướng Chính phủ (IV)
 2004:
 Huân chương Độc lập hạng Nhất
Bằng khen "Đơn vị 10 năm liền tiên tiến xuất sắc" của ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định
2003: Cờ "Đơn vị xuất sắc nhất ngành GD ĐT" của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
2002: Cờ "Đơn vị xuất sắc nhất ngành GD ĐT" của ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định
2001
Huân chương Lao động hạng Ba – Cho Đoàn trường.
Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ

 2000
 Nhà nước tặng danh hiệu "Anh hùng Lao động trong thời kỳ đổi mới"
Cờ "Đơn vị 3 năm liền dẫn đầu trong phong trào thi đua của Trung ương Đoàn"
Tặng cờ tập thể Anh hùng của Bộ giáo dục
Cờ tiến tiến xuất sắc của Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam
Cờ "Giải Nhất toàn đoàn thi học sinh giỏi tỉnh Nam Định"

 1999: Huân chương Độc lập hạng Nhì
 1998: Cờ thi đua xuất sắc của tổng liên đoàn Lao động Việt Nam
 1995: Huân chương Độc lập hạng Ba
 1992, 1994: Cờ của Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam
 1993 – 1994: Huân chương Lao động hạng Nhất (lần 2)
 1991 – 1992
 Cờ luân lưu của Chính phủ (lần 3)
Huân chương Lao động hạng Ba (giáo viên tổ Vật lý – Kĩ thuật)

 1990 – 1991: Huân chương Lao động hạng Ba (giáo viên tổ Văn chuyên)
 1982: Cờ luân lưu của Chính phủ (lần 3)
 1981: Huân chương Lao động hạng Nhất (lần 1)
 1977: Huân chương Lao động hạng Nhì
 1976: Cờ luân lưu "Đơn vị dẫn đầu thi đua" toàn ngành Giáo dục của Chính phủ (lần 1)
 1971: Huân chương Lao động hạng Ba
 1955: Cờ thi đua khá nhất của UBHC Liên khu Ba.

Danh sách hiệu trưởng

Tham khảo

Liên kết ngoài
Website chính thức
 Trang web cựu học sinh

Lê Hồng Phong, Nam Định
Trường trung học tại Nam Định
Tập thể được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động
Huân chương Lao động hạng Ba
Huân chương Độc lập hạng Nhất


title: Odda

text:
{{Historical populations
|footnote = Nguồn: Statistics Norway.
|shading = off
|1951|8807
|1960|9584
|1970|10051
|1980|9183
|1990|8289
|2000|7727
|2007|7154
|2008|7107
|2009|7054
}}

Odda là một đô thị ở hạt Hordaland, Na Uy.
Odda đã được tách ra từ Ullensvang vào ngày 1 tháng 7 năm 1913 và vào ngày 1 tháng 1 năm 1964 Røldal đã được hợp nhất với Odda. Thị xã Odda là trung tâm dân số của cảnh quan Hardanger, tọa lạc ở cuối Hardangerfjord.

Năm 1927, Erling Johnson, làm việc ở Odda Smelteverk, đã phát minh ra quy trình sản xuất phân bón hóa học. Quy trình này hiện nay được gọi là công nghệ Odda.

Đô thị (ban đầu là một giáo khu) được đặt tên theo nông trang cũ Odda (tiếng Norse cổ Oddi''), do nhà thờ đầu tiên được xây ở đó. Tên gọi của làng lấy từ các yếu tố cảnh quan khu vực.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị Hordaland
Thành phố của Na Uy
Khởi đầu năm 1913 ở Na Uy


title: Asbecesta bifasciata

text:
Asbecesta bifasciata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1919.

Chú thích

Tham khảo

Asbecesta


title: Wormaldia muoiba

text:
Wormaldia muoiba là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Wormaldia


title: Mochlotona phasmatias

text:
Mochlotona phasmatias là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Mochlotona


title: Paduniella vikramasinha

text:
Paduniella vikramasinha là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Paduniella


title: Hydrodytes inaciculatus

text:
Hydrodytes inaciculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1957.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydrodytes


title: Phạm Văn Mách

text:
Phạm Văn Mách (sinh 16 tháng 10 năm 1976 tại Long Xuyên, An Giang) là một vận động viên thể dục thể hình Việt Nam. Anh hiện là vận động viên thể hình số một Việt Nam và là đương kim vô địch thể hình thế giới ở hạng cân 55 kg.

Tiểu sử
Phạm Văn Mách là con thứ sáu trong gia đình có tám chị em. Lập nghiệp tại TP Hồ Chí Minh từ ngày 10/03/1997 với 2 bàn tay trắng. Sự may mắn và niềm đam mê với môn thể hình đã đưa Phạm Văn Mách đến đỉnh cao vinh quang của sự nghiệp thể thao đến ngày hôm nay.

Thành tích

 5 lần vô địch thế giới 2017 2014, 2010, 2009, 2001 hạng 55 kg.
 7 lần liên tiếp vô địch châu Á (từ 2004 đến 2012, trừ năm 2006 không tổ chức giải) và 1 lần 2014.
 HC bạc châu Á 1998, 1999, 2000, 2001,2010 HC bạc thế giới 2000.
 Nhiều lần vô địch SEA Games, vô địch quốc gia, và nhiều thành tích khác.
 Tháng 5/2022 HCV SEA Games 31 tại Vietnam

Danh hiệu: VĐV tiêu biểu của thể thao Việt Nam trong nhiều năm.
 * Được Chủ Tịch Nước trao tặng Huân Chương Lao Động hạng nhất, hạng nhì và hạng ba.
Phạm Văn Mách từng tham gia gameshow Trò chơi liên tỉnh của VTV3 vào năm 1997, Mách đã gây ấn tượng mạnh với khán giả khi Mách là thí sinh trong đội của tỉnh An Giang, với thành tích rất xuất sắc.

Năm 2011, trong cuộc thi Cặp đôi hoàn hảo, Mách đã gây ấn tượng lớn với khán giả khi thể hiện ca khúc Careless Whisper với Văn Mai Hương.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Lực sĩ Phạm Văn Mách giành HCV châu Á hạng 55kg

Vận động viên thể dục thể hình Việt Nam


title: Saint-Uniac

text:
Saint-Uniac (, Gallo: Saent-Tuniau) là một xã của tỉnh Ille-et-Vilaine, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Uniac được gọi là Saint-Uniacais.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ille-et-Vilaine

Tham khảo

Mayors of Ille-et-Vilaine Association  ;
INSEE ;
IGN
Mount Uniacke, Nova Scotia Uniacke Estate Museum Park
irelandbyways.com

Liên kết ngoài
Official website
French Ministry of Culture list for Saint-Uniac

Xã của Ille-et-Vilaine


title: Hóa thạch

text:
Hóa thạch là những di tích và di thể (xác chết, vết chân, bộ xương, lớp vỏ cứng...) của sinh vật được bảo tồn trong các lớp đá, là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của ngành cổ sinh vật học.

Trải qua một thời gian dài tồn tại của Trái Đất, đã có rất nhiều sinh vật từng sinh sống . Những sinh vật này sau khi chết, xác hoặc những dấu vết của các hoạt động sống là những chứng cứ được lưu giữ lại, theo sau một thời gian xác của chúng bị phân hủy (thối rữa), chỉ những bộ phần cứng như vỏ xương hoặc cành cây... được bao bọc bởi các trầm tích vật và trải qua quá trình hóa thạch để trở thành đá, nhưng vẫn giữ lại được những hình thái kết cấu (thậm chí một vài chi tiết nhỏ cấu tạo bên trong) đồng thời những dấu vết hoạt động của những sinh vật thời kỳ đó cũng được bảo lưu như vậy .

Nguồn gốc tên gọi "hóa thạch" trong tiếng Anh, từ "fossil" bắt nguồn từ latinh "fossilis" với nghĩa là "đào lên".

Lịch sử nghiên cứu hóa thạch

Trong những ghi chép còn để lại từ xa xưa, có một nhóm học giả người Hy Lạp đã rất ngạc nhiên trước những di tích tồn tại của cá, vỏ sò và một vài dạng sinh vật biển được tìm thấy ở trên núi và sa mạc. Năm 450 trước công nguyên Herodotus đã đề cập tới sa mạc Ai Cập và cũng khẳng định rằng ở đó trước đây một phần bị bao phủ bởi biển Địa Trung Hải, năm 400 trước công nguyên Aristoteles tuyên bố: "hóa thạch là do vật chất hữu cơ tạo thành, nhưng hóa thạch bị ép vào trong tầng đất đá là do một tác dụng làm mềm trong vỏ Trái Đất gây ra". Một học trò của ông là Theophrastus năm 350 trước công nguyên cũng đã đưa ra được một vài hóa thạch của các dạng sinh vật, nhưng lại cho rằng hóa thạch do trứng và hạt của cây trong lớp đá phát triển mà thành....
 Strabo (63-20 TCN) cũng chú ý đến những hóa thạch của các sinh vật biển tìm thấy dưới lớp đất dưới đáy.
 Trong gia đoạn đen tối của thời kỳ trung cổ, con người có nhiều cách lý giải khác nhau về hóa thạch. Có người cho rằng đó là hiện tượng kỳ bí của thiên nhiên hoặc đó là sản phẩm của ma quỷ tạo ra để mê hoặc con người. Những lời đồn đại mê tín và sự cấm đoán của các tôn giáo đã cản trở việc nghiên cứu hóa thạch vài trăm năm. Mãi đến đầu thế kỷ 15 là thời kỳ khởi nguồn cho việc phổ biến và tiếp thu những kiến thức về hóa thạch, con người đã hiểu rằng hóa thạch là tàn tích của những sinh vật trước kia, nhưng vẫn cho rằng đó là những dấu vết của cuộc đại hồng thủy được ghi trong thánh kinh. Các nhà khoa học và các nhà thần học đã tranh cãi nhau suốt 300 năm sau đó. Đến thời kỳ phục hưng có một vài nhà khoa học đầu tiên mà tiêu biểu là Leonardo da Vinci (1452-1519) đã đề cập tới hóa thạch và đã kiên quyết phủ nhận việc liên quan của hóa thạch với đại hồng thủy, và cũng đã phủ nhận ý kiến cho rằng hóa thạch chỉ xuất hiện ở trên núi cao, họ cũng tin rằng hóa thạch là chứng cứ của những sinh vật cổ đại và cũng cho rằng
 Biển Địa Trung Hải trước đây đã bao phủ toàn bộ nước Ý trước đây khi đáy biển lên xuống do các hoạt động địa chất hình thành lên bán đảo Italy.
 Xác của sinh vật cổ đại vẫn được lưu giữ lại trong bề mặt đáy biển.
Cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19 đã hình thành lên được một cơ sở vững chắc cho việc nghiên cứu hóa thạch và tạo nên một môn khoa học. Từ đó đến nay hóa thạch thường phát hiện chủ yếu tại tầng đá trầm tích ngoài biển. Khi các trầm tích vật như đá vôi, vụn cát, vỏ xương của động vật bị đè nén rồi kết dính với nhau tạo thành đá, và tạo nên một phần trầm tích mặt biển (seafacies). Rất hiếm gặp hóa thạch xuất hiện trong các đá núi lửa và đá biến chất (metamorphic rock) bởi vì:
 Đá núi lửa ở trạng thái trước đó là dạng nóng chảy và không tồn tại sự sống.
 Còn đá biến chất đã trải qua những biến đổi rất lớn mà thành khiến cho hình dạng ban đầu của hóa thạch trong đó hầu như bị phá hủy và không còn lại nguyên vẹn. Tuy vậy nếu như may mắn còn được giữ lại trong lớp đá trầm tích một vài hóa thạch thì đó chỉ là một bộ phận rất nhỏ động thực vật thuộc thời kỳ đó mà thôi.
Bằng việc kiểm chứng những điều kiện khắc nghiệt trong quá trình hình thành lên hóa thạch cũng dễ hiểu vì sao những vết tích còn lưu lại trong lớp đá trầm tích (sedimentary rock) cũng chỉ là một bộ phận rất nhỏ còn sót lại từ những sinh vật thuộc thời kỳ trước.

Điều kiện hình thành hóa thạch
Mặc dù một sinh vật có thể hình thành lên hóa thạch hay không đều được quyết định bởi rất nhiều những nhân tố, nhưng có 3 nhân tố cơ bản nhất:
 Sinh vật nhất thiết phải có những bộ phận cứng khó phân hủy như xương, vỏ răng và gỗ.... sau đó ở vào một điều kiện vô cùng thuận lợi cho dù là những sinh vật mềm yếu như côn trùng hoặc sứa cũng có thể hình thành nên hóa thạch.
 Sinh vật khi chết phải được bảo vệ để tránh khỏi những tác động phá hủy, nếu như các phần cơ thể của nó bị nghiền nát hoặc bị ăn mòn thì khả năng tạo thành hóa thạch của sinh vật không thể thực hiện được.
 Sinh vật cần thiết phải được rơi xuống dưới mồ bởi những vật chất có thể giúp nó chống lại những điều kiện khắc nghiệt có thể khiến nó bị phân rã. Xác của những sinh vật ở biển thường rất dễ hình thành hóa thạch. Bởi vì xác sinh vật biển chết sau khi lắng xuống đáy biển bị cát phủ lấp, cát trong những niên đại địa chất sau đó sẽ biến thành đá vôi (limestone) hoặc đá phiến (schist), những vật liệu trầm tích (sediment) nhỏ không dễ làm tổn hại đến xác của sinh vật.

Tham khảo

Xem thêm

Liên kết ngoài
 Bảo tàng Hóa thạch ảo

 The Virtual Fossil Museum throughout Time and Evolution
 Paleoportal, geology and fossils of the United States
 The Fossil Record, a complete listing of the families, orders, class and phyla found in the fossil record

Sinh học tiến hóa
Phát sinh loài


title: Pis

text:
Pis () là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie miền nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Gers

Tham khảo

Xã của Gers


title: Hochdorf-Assenheim

text:
Hochdorf-Assenheim là một đô thị thuộc bang Rhein-Pfalz-Kreis, bang Rheinland-Pfalz, Đức. Đô thị này có diện tích 10 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 3103 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Rhein-Pfalz


title: Wara Seoni

text:
Wara Seoni là một thành phố và khu đô thị của quận Balaghat thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Wara Seoni có dân số 22.966 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Wara Seoni có tỷ lệ 76% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 82%, và tỷ lệ cho phái nữ là 70%. Tại Wara Seoni, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: 1248

text:
Năm 1248 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1248


title: Euchloe olympia

text:
Olympia Marble (Euchloe olympia), là một loài bướm ngày thuộc họ Pieridae. Dải phân bố của nó là miền nam Canada và trung tây xuống đến miền nam USA.

Chú thích

Tham khảo

Euchloe


title: Spheterista oheoheana

text:
Spheterista oheoheana là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó là loài đặc hữu của Kauai.

Ấu trùng ăn Jetraplasandra kauaiensis.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Spheterista
Loài đặc hữu của Hawaii


title: 2600 Lumme

text:
2600 Lumme (1980 VP) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 9 tháng 11 năm 1980 bởi E. Bowell ở Flagstaff (AM).

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2600 Lumme

Được phát hiện bởi Edward Bowell
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1980


title: Mitzach

text:
Mitzach là một xã ở tỉnh Haut-Rhin trong vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 6,41 km², dân số năm 1999 là 424 người. Khu vực này có độ cao 440 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: Epidesmia

text:
Epidesmia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Epidesmia brachygrammella Lower, 1893
 Epidesmia chilonaria (Herrich-Schäffer, [1855])
 Epidesmia hypenaria (Guenée, 1857)
 Epidesmia oxyderces Meyrick, 1890
 Epidesmia perfabricata (Walker, 1861)
 Epidesmia phoenicina Turner, 1929
 Epidesmia reservata (Walker, 1861)
 Epidesmia tricolor Duncan [& Westood], 1841
 Epidesmia tryxaria (Guenée, 1857)

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Epidesmia at funet

Geometridae
Oenochrominae


title: Elizabeth Banks

text:
Elizabeth Banks (tên khai sinh: Elizabeth Irene Mitchell; sinh ngày 10 tháng 2 năm 1974) là một nữ diễn viên và nhà sản xuất người Mỹ trở nên nổi tiếng trong những năm 2000. Cô xuất hiện trong các phim The 40-Year-Old Virgin, Zack And Miri Make A Porno, Role Models và đặc biệt là Spider-Man.

Tuổi thơ & Học vấn
Banks được sinh ra tại Pittsfield, Bang Massachusetts, người lớn tuổi nhất của bốn đứa con của Ann (nhũ danh Wallace) và Mark P. Mitchell. Cha của cô làm công nhân trong nhà máy sản xuất General Electric và mẹ cô làm việc trong một ngân hàng.

Thời niên thiếu, cô chơi các môn thể thao như bóng chày và cưỡi ngựa. Cô đã tham gia một giải đấu nhỏ và bị chấn thương ở chân khi bị trượt ngã. Sau thời gian đó, cô đã thử các vở kịch của trường mà đầu tiên là diễn xuất. Cô tốt nghiệp trường Trung học Pittsfield vào năm 1992, và là thành viên của Massachusetts Junior Classical League. Cô đã tham dự Đại học của Bang Pennsylvania, nơi cô là một thành viên của Hội sinh viên Delta Delta Delta. Banks đã được chứng chỉ magna cum laude trong năm 1996. Trong năm 1998, cô hoàn thành khóa học tại Nhà hát American Conservatory và giành được một MFA (Thạc sĩ Mỹ thuật).

Sự nghiệp
Banks đã đổi tên của mình để tránh nhầm lẫn với nữ diễn viên Elizabeth Mitchell. Năm 1998, cô ra mắt phim tự mình sản xuất Surrender Dorothy, lấy tên nghệ danh Elizabeth Casey, xuất hiện trong các bộ phim khác nhau trong bảy năm tiếp theo trước khi nổi tiếng hơn qua bộ phim hài 40-Year-Old Virgin năm 2005.
Trong tháng 8 năm 2005, tại Nhà hát Williamstown Festival, Banks đóng vai chính Cherie trong William Inge's Bus Stop, cô gái tóc vàng khêu gợi, ca sĩ hộp đêm đầy tham vọng. Jeffrey Borak đã viết rằng vai diễn của Banks đã thể hiện "với tư thế đĩnh đạc, rõ nét và khôn khéo để nhập vai có cá tính phức tạp như Cherie. Diễn xuất của cô rất hài hòa, phong cách..." Năm 2005, cô xuất hiện trong phim Stella, và tháng 5 năm 2006, cô đã có một vai trò trong mùa cuối năm của Scrubs sitcom NBC vai Tiến sĩ Kim Briggs, người yêu của JD (Zach Braff). Các nhân vật xuất hiện trong suốt mùa sáu, bảy và tám như một ngôi sao khách mời định kỳ.

Trong năm 2006, Banks đã xuất hiện trong các bộ phim truyền hình bóng đá Mỹ Invincible, trong đó cô đóng vai người yêu của Mark Wahlberg. Sau đó, cô và ngôi sao Wahlberg được đề cử cho "Best Kiss" giải thưởng tại MTV Movie Award. Cũng trong năm đó, cô hạ cánh vai trò diễn viên chính trong bộ phim Slither bộ phim hài kinh dị.

Năm 2007, cô đóng vai nữ chính trong bộ phim hài Meet Bill, cùng với Aaron Eckhart và Jessica Alba. Cũng trong năm đó, Banks đã có một vai diễn nhỏ trong bộ phim hài Giáng sinh Fred Claus, đồng diễn viên Vince Vaughn và Paul Giamatti. Năm 2008, cô đóng vai một người yêu trong bộ phim hài Definitely, Maybe, cùng với Isla Fisher và Ryan Reynolds, đóng chung với Seth Rogen như vai nữ chính cùng tên Kevin Smith trong phim hài Zack và Miri Make a Porno, và đóng vai đệ nhất phu nhân Hoa Kỳ Laura Bush trong W., bộ phim về tiểu sử George W. Bush của Oliver Stone.

Các phim đã tham gia

Phim

Truyền hình

Chú thích

Liên kết ngoài

AskMen feature on Banks
Interview on Canada.Com by Maurie Sherman

Nhân vật còn sống
Nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Nữ đạo diễn phim Mỹ
Sinh năm 1974
Đạo diễn điện ảnh Mỹ
Nhà sản xuất phim Mỹ
Người Mỹ gốc Anh
Người Mỹ gốc Ireland
Người Mỹ gốc Scotland
Nữ diễn viên lồng tiếng Mỹ
Nữ diễn viên từ Massachusetts


title: Mandaikadu

text:
Mandaikadu là một thị xã panchayat của quận Kanniyakumari thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Mandaikadu có dân số 12.349 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Mandaikadu có tỷ lệ 76% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 78%, và tỷ lệ cho phái nữ là 75%. Tại Mandaikadu, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Kiểm tra Solovay-Strassen

text:
Kiểm tra Solovay-Strassen là một trong các phương pháp kiểm tra tính nguyên tố theo xác suất do Robert M. Solovay và Volker Strassen phát triển.

Ký hiệu Legendre và tiêu chuẩn Euler

Ký hiệu Legendre
Legendre đưa ra ký hiệu mang tên ông cho số nguyên tố lẻ p và số nguyên a

là
 0 nếu p chia hết a;
 1 nếu a là một bình phương đúng modulo p — nghĩa là nếu tồn tại số nguyên k sao cho k2 ≡ a (mod p);
 −1 nếu a không là bình phương đúng modulo p.

Tiêu chuẩn Euler
Euler chứng minh rằng với mọi số nguyên tố p và số a, ,

Ký hiệu Jacobi và số giả nguyên tố Euler

Ký hiệu Jacobi
Ký hiệu Jacobi là mở rộng của Ký hiệu Legendre cho số tự nhiên lẻ n. Giả sử

là dạng phân tích tiêu chuẩn của n và số nguyên a bất kỳ, ký hiẹu Jacobi

Số giả nguyên tố Euler
Xem tiêu chuẩn Euler là mệnh đề Q(p,a). Khi đó Q(p,a) đúng với mọi số nguyên tố p và mọi số tự nhiên a, 1 < a < p.
Thay số nguyên tố p bằng số lẻ n và ký hiệu Legendre bằng ký hiệu Jacobi, ta định nghĩa:
Đinh nghĩa:  Hợp số n được gọi là số giả nguyên tố Euler cơ sở a (1 < a < n) nếu:

trong đó  là ký hiệu Jacobi.

 Kiểm tra Solovay-Strasen
 Solovay-Strasen test
INPUTS: n: là số tự nhiên lẻ
OUTPUT: FALSE nếu n là hợp số, nếu không TRUE
 Chọn a ngẫu nhiên trong khoảng[1,n-1]
 Tính ký hiệu Jacobi J=
 Tính x =a (n-1)/2 mod n
 Nếu J ≠ x thì trả về FALSE
nếu khác trả về TRUE.

 Xác suất sai
 Định lý: Nếu n là hợp số lẻ thì tồn tại không quá  số tự nhiên dương a nhỏ hơn n, nguyên tố cùng nhau với n sao cho n là số giả nguyên tố Euler cơ sở a.
 Gọi A là biến cố "Số nguyên lẻ n là hợp số"; B là biến cố: "Thuật toán Solova-Strassen trả lời TRUE''".
 Xác suất điều kiện P(B|A) .
 Tương tự phép thử Miller-Rabin tính được xác suất sai của phép thử Solova-Strasen là
P(A|B)=

(Tham khảo: Douglas R. Stisnon. Cryptography Theory and Practice.)

Kiểm tra Solovar-Strasen lặp

Xem thêm
 Kiểm tra Miller-Rabin

Chú thích

Tham khảo

Kiểm tra tính nguyên tố
Số học Modulo


title: Muricopsis caribbaeus

text:
Muricopsis (Muricopsis) caribbaeus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Muricopsis


title: Riviera

text:
Riviera là tên vùng bờ biển Địa Trung Hải, từ khoảng Monaco tới bên kia La Spezia (Ý). Vùng này nổi tiếng về khí hậu tốt - mùa hè cũng như mùa đông - và hấp dẫn số du khách rất lớn từ khắp châu Âu, thậm chí khắp thế giới.

Một phần của vùng Riviera nằm trong tỉnh Alpes-Maritimes của Pháp, phần còn lại - lớn hơn - thuộc vùng Liguria của Ý.

Từ nguyên
Tiếng Ý riviera gốc từ tiếng địa phương Genova (phương ngữ vùng Liguria) phái sinh từ tiếng latin ripa nghĩa là bờ biển, hoặc riparia nghĩa là bờ (sông). Ban đầu, từ này chỉ các cầu tàu của thành phố Genova, sau đó có nghĩa rộng, chỉ toàn bộ vùng bờ biển Liguria.

Ngay thừ thế kỷ thứ 16, việc đi nghỉ mát ở vùng bờ biển đã thịnh hành, do đó tên riviera mang sắc thái du lịch và trở thành danh từ chung, được sử dụng để chỉ các bờ biển khác thuận lợi cho farniente, ví dụ Riviera del Garda (các bờ hồ Garda). Các người Ý, khi đề cập tới vùng Riviera thường nói rõ hơn là: Riviera ligure.

Ranh giới
Riviera không có một ranh giới hoàn toàn rõ ràng. Về mặt địa lý, đó là vùng bờ biển của Vịnh Genova mà các người Ý cũng gọi là biển Ligure (Mar ligure). Trong khi quần đảo Toscan (đảo Elbe và các đảo lân cận) làm thành ranh giới tự nhiên ở phía đông nam, thì biển Ligure mở rộng ra Địa Trung Hải về phía tây. Một đường thẳng từ Cap Ferrat, giữa Nice và Monaco, ở mũi Revellata, gần thành phố Calvi, đảo Corse có thể làm thành ranh giới.
Theo qui ước, phần phía đông của bờ biển tỉnh Alpes-Maritimes thuộc vùng Riviera, trong khi phần phía tây không thuộc vùng này. Đừng lẫn lộn « Riviera của Pháp » với « Côte d'Azur ».

Riviera thuộc Pháp
Từ phía đông Nice tới biên giới Pháp-Ý, bờ biển có rặng núi Préalpes de Nice, cực nam của rặng Alpes maritimes, với nhiều ngọn đôi khi vượt qua 1.000 m (Mont Agel, (1.110 m), trên Monaco, Roc d'Orméa, (1.131 m), trên Menton). Dải bờ biển này rất hẹp, chỉ hơi rộng ra một chút ở khoảng giữa Roquebrune-Cap-Martin và Menton, nơi các sông nhỏ ở bờ biển tạo ra các thung (vallons).

Dải bờ biển hẹp này là hành lang giao thông quan trọng, vì nó dẫn tới một điểm duy nhất ở biên giới Pháp-Ý nằm ở độ cao thấp. Quốc lộ 7 và xa lộ A8 của Pháp, ở phía tây thành phố  Cannes, có thể tránh các chỗ quẹo ở bờ biển khi đi qua bên trong, tại chỗ này buộc phải bám vào các địa hình cao; tuyến đường sắt Marseille - Ventimiglia phải qua nhiều đường hầm.
Các nơi đông dân cư, thậm chí dày đặc, dọc bờ biển trong các làng nhỏ, thường ở nơi cao thuộc các thị xã: Peille, Peillon, La Turbie, Sainte-Agnès, Gorbio, Castellar.

Menton, thành phố chính của vùng này, cùng với Monaco, đã tụ tập quanh mình một Khối cộng đồng  dân cư của vùng Riviera thuộc Pháp, gồm 10 thị xã trong 1 vùng tam giác mà đỉnh là  La Turbie ở phía tây, Menton ở phía đông và Moulinet phía bắc.

Riviera thuộc Ý
Riviera thuộc Ý (tiếng Ý: Riviera ligure) tương ứng với vùng bờ biển của vùng Liguria, tập trung vào thành phố Genova, tỉnh lỵ của vùng, nó chia cách:
 Riviera ligure di Ponente, ở phía tây, và dọc theo nó nhiều nơi tắm biển đẹp, dài khoảng 200 km như: Ventimiglia, Bordighera, San Remo, Imperia, Alassio, Albenga, Finale Ligure, Varazze vv... Vùng này cũng chia nhỏ thêm thành:
 Riviera delle Palme trong tỉnh Savona
 Riviera dei Fiori trong tỉnh Imperia.

 Riviera ligure di Levante, ở phía đông, giáp ranh với tỉnh La Spezia, có một bờ biển dốc đứng dài 130 km với vô số vịnh, vũng và mũi đá nhô ra biển trong toàn cảnh đáng chú ý, trong đó ẩn núp các làng của ngư dân (Camogli, Portofino), vịnh Tigullio, và Cinque Terre.

Năm 1997, Unesco đã đưa phần phía đông của Riviera ligure di Levante (Cinque Terre, Portovenere, đảo Palmaria), đảo Tino và Tinetto) vào danh sách di sản thế giới như một cảnh quan văn hóa.

Cũng giống như Riviera thuộc Pháp, vùng Riviera thuộc Ý mặc dù bị thu hẹp chiều rộng vì có các khối núi ở gần - vẫn là một hành lang giao thông quan trọng, nhất là ở phía đông Savona:
 Tuyến đường SS1 (Via Aurelia) sát bờ biển, ngoại trừ đoạn gần La Spezia,
 Xa lộ A10, rồi xa lộ A12 của Ý tiếp nối các cầu cạn và các đường hầm, đôi khi mặt đường đắp cao và thường xa bờ biển.
 Đường sắt cũng có nhiều công trình nghệ thuật, ở vài nơi cũng đi qua các cảnh bờ biển đáng chú ý, nhất là đoạn gần Riviera ligure di Levante. Ở đoạn Riviera ligure di Ponante, có nhiều xe lửa đến từ phía bắc châu Âu, đưa các du khách tới các điểm du lịch trên đoạn đường mà việc lắp đặt đường sắt đôi vẫn chưa hoàn tất, đã 30 năm kể từ khi khởi công.
Bên phía trong có ít đường. Tuy nhiên Savona và Genova nối giao thông với vùng đồng bằng cao Pô bằng các xa lộ A6, A26 và A7, cùng với tuyến đường sắt Torino - Roma.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Eat Drink France, information about the Riviera
 The Riviera Times, newspaper
 The Riviera Reporter, magazine
 AngloINFO Riviera, residents' information
 Riviera Radio
 South of France and Riviera guide
 Riviera Holidays - tourist information  (tiếng Ý)
 Ligurian tourist information (tiếng Ý)
 Italian Riviera Wine & Food, Gardens & Flowers, Whale-Watching Information   (tiếng Ý)
Savona Web, portale sulla riviera di ponente (tiếng Ý)

Địa Trung Hải


title: Oides tarsalis

text:
Oides tarsalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gahan miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Lodderena nana

text:
Lodderena nana là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Skeneidae.

Phụ loài
Ngoài ra còn có tồn tại một phân loài, Lodderena nana pooki Fleming, 1948

Chú thích

Tham khảo
 Powell A. W. B., New Zealand Mollusca, William Collins Publishers Ltd, Auckland, New Zealand 1979 ISBN 0-00-216906-1

Lodderena
Động vật chân bụng New Zealand


title: Digama spilosoma

text:
Digama spilosoma là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Châu Phi, bao gồm Nam Phi.

Liên kết ngoài
 Species info

Chú thích

Digama


title: Vên vên

text:
Vên vên hay vên vên nhẵn, vên vên trắng, vên vên xanh (danh pháp hai phần: Anisoptera costata) là một loài thực vật thuộc họ Dầu. Tên gọi costata xuất phát từ Latin (costatus = có gờ) để mô tả lớp gân nổi bật của phiến lá. A. costata là một cây gỗ khổng lồ, cao tới 65 m, có ở các khu rừng vùng đất thấp thường xanh và bán xanh của khu vực Ấn-Miến và ở các khu rừng dầu hỗn hợp của Malesia. Loài này có ở Brunei, Campuchia, Indonesia, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan, và Việt Nam.

Tại Việt Nam, vên vên phân bố từ nam đèo Hải Vân đến Phú Quốc.

Vên vên là cây gỗ cao từ 25 m đến 40 m, đường kính từ 50 cm đến 80 cm. Gỗ dùng trong xây dựng và đóng đồ gia dụng.

Đặc điểm nhận dạng

Cây gỗ lớn thường xanh, cao 30 – 40 m, đường kính 50 – 80 cm hay hơn. Vỏ xám nâu, khi non nhẵn, khi già nứt sâu. Cành non phủ lông hình sao màu vàng dày đặc. Lá đơn, nguyên, hình trái xoan thuôn, dài 10 – 17 cm, rộng 5 – 8 cm, đỉnh có mũi nhọn ngắn, gốc tù hay hơi hình tim, mặt trên nhẵn, mặt dưới có lông hình sao, sớm rụng; gân bên 12 - 17 đôi (lá nhỏ) hoặc 20 - 24 đôi (lá lớn). Lá kèmnhỏ, hình ngọn giáo, có lông. Cụm hoa chùm, dài 10 – 15 cm, mọc ở nách lá hay đỉnh cành, có lông hình sao, Lá đài có lông, các lá đài phía ngoài hơi dài hơn lá đài phía trong.Cánh hoa hình ngọn giáo tù, màu trắng. Nhị 30 - 35. Bầu chìm trong đế hoa, 2 ô, mỗi ô 2 noãn; vòi dài, thuôn, có lông, đỉnh có 3 răng nhỏ. Quả gần hình cầu, màu nâu, đường kính khoảng 1 cm, có vòi tồn tại ở đỉnh; 2 cánh lớn dài12 cm, rộng 2 cm, 3 cánh kia chỉ dài 2,5 cm.

Sinh học và sinh thái

Mùa hoa tháng 12 - 3 (năm sau), có quả tháng 4 - 5. Cây mọc trong các rừng kín, ẩm, thường xanh hay hơi khô. Cũng gặp trong các rừng nửa rụng lá, tiếp giáp rừng thường xanh với Bằng lăng ưu thế. Cùng mọc Sao đen, Dầu rái, Sến mủ, Gội nếp..., ít khi gặp Vên vên mọc thành các khu rừng gần thuần loại.

Phân bố

Trong nước: Đà Nẵng, Kontum, Gia Lai, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Phước, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Tp. Hồ Chí Minh, Kiên Giang.

Thế giới: Mianma, Thái Lan, Lào, Campuchia, Malaixia, Philippin, Indonesia.

Giá trị

Loại cây cho gỗ đóng tàu thuyền tốt nhất của Việt Nam. Gỗ Vên vên xếp vào nhóm hồng sắc, tỷ trọng 0,6 - 0,7; cũng dùng đóng đồ đạc, ván sàn hoặc chế biến gỗ dán, gỗ lạng.

Tình trạng

Do gỗ quý nên đã bị khai thác mạnh, thêm nữa môi trường sống cũng bị thu hẹp nhiều do các rừng nguyên sinh và rừng giàu bị phá huỷ nghiêm trọng. Vên vên đã bị tuyệt diệt ở một số tỉnh và huyện thuộc vùng Đông Nam Bộ.

Biện pháp bảo vệ

Vên vên được khoanh bảo vệ ở Vườn quốc gia Chư Mom Ray, Cát Tiên và được phát triển gieo trồng ở nhiều tỉnh thuộc vùng Đông Nam Bộ.

Chú thích

Tham khảo

 Ashton P. S., 2004. Dipterocarpaceae. Trong Tree Flora of Sabah and Sarawak, quyển 5, 2004. Soepadmo E., Saw L. G. & Chung R. C. K. (biên tập). Government of Malaysia, Kuala Lumpur, Malaysia. ISBN 983-2181-59-3
 Anisoptera costata information from NPGS/GRIN Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ, GRIN cập nhật 28/2/2003

C
Thực vật Việt Nam
Thực vật Philippines
Thực vật Thái Lan
Thực vật Đông Dương
Thực vật Đông Nam Á
Cây Đông Dương
Cây Malesia


title: Melanotus hauseri

text:
Melanotus hauseri là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Dolin miêu tả khoa học năm 1971.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Hexatoma grisea

text:
Hexatoma grisea là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Allassac

text:
Allassac là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Tham khảo

Xã của Corrèze


title: Upleta

text:
Upleta là một thành phố và khu đô thị của quận Rajkot thuộc bang Gujarat, Ấn Độ.

Địa lý
Upleta có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 39 mét (127 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Upleta có dân số 55.341 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Upleta có tỷ lệ 71% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 65%. Tại Upleta, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Gujarat


title: Bahrenhof

text:
Bahrenhof là một đô thị ở huyện Segeberg, bang Schleswig-Holstein, Đức. Đô thị Bahrenhof có diện tích 5,71 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 212 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Segeberg


title: Cazoulès

text:
Cazoulès (trong tiếng Occitan Casolés) là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Dordogne trong vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 3,52 km2, dân số năm 2007 là 436 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 101 m trên mực nước biển.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Cazoulès trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Cazoules


title: Ménil-Lépinois

text:
Ménil-Lépinois  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Menillepinois


title: Amorpheae

text:
Amorpheae là tông thực vật thuộc họ Đậu.

Các chi sau thuộc tông này đã được USDA công nhận:
 Amorpha L.
 Apoplanesia C. Presl
 Dalea L.
 Errazurizia Phil.
 Eysenhardtia Kunth
 Marina Liebm.
 Parryella Torr. & A. Gray
 Psorothamnus Rydb.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Coctilelater sanguinicollis

text:
Coctilelater sanguinicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Coctilelater


title: Thestor claassensi

text:
Claassen’s Skolly (Thestor claassensi) là một loài bướm ngày thuộc họ Bướm xanh. Nó được tìm thấy ở Nam Phi, ở đó nó is only known from the West Cape on coastal rocky outcrops in fynbos near Stilnaai between Knysna và Cape Town.

Sải cánh dài 27–36 mm đối với con đực và 29–39 mm đối với con cái. Con trưởng thành bay từ tháng 11 đến đầu tháng 12. Có một lức một năm.

Chú thích

Tham khảo

Thestor
Động vật đặc hữu Nam Phi


title: Cuspivolva allynsmithi

text:
Cuspivolva allynsmithi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Ovulidae.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1978
C


title: Gabara subnivosella

text:
Gabara subnivosella (tên tiếng Anh: Wet Sand Savannah Moth) là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Manitoba phía nam đến Maryland, Massachusetts và New York.

Sải cánh dài khoảng 25 mm.
Con trưởng thành rất đa dạng về màu sắc với màu từ gần trắng đến xám tối.

Liên kết ngoài
Moths of Maryland
Images
Bug Guide

Chú thích

Gabara


title: Coulours

text:
Coulours là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.
Diện tích là 17,4  km², dân số năm 1999 là 158 người.

Thông tin nhân khẩu

Xem thêm
 Xã của Yonne

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Coulours trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Yonne


title: Micropholis spectabilis

text:
Micropholis spectabilis là một loài thực vật thuộc họ Sapotaceae. Đây là loài đặc hữu của Venezuela.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Micropholis spectabilis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Venezuela
spectabilis
Thực vật dễ tổn thương


title: Allopachria schramhauserorum

text:
Allopachria schramhauserorum là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wewalka miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Allopachria


title: Heliconia brenneri

text:
Heliconia brenneri là một loài thực vật thuộc họ Heliconiaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Nguồn
 Ulloa Ulloa, C. & Pitman, N. 2004. Heliconia brenneri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Thực vật Ecuador
B
Thực vật dễ tổn thương


title: Sân bay quốc tế Ercan

text:
Sân bay quốc tế Ercan , hay Tymvou trong tiếng Hy Lạp, là sân bay chính vào Bắc Síp Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ.

Sân bay này nằm ở đông nam thủ phủ Bắc Síp Nicosia, gần làng Tymvou và nó không được quốc tế công nhận là cảng hàng không quốc tế, ngoại trừ Thổ Nhĩ Kỳ. Do đó, tất cả các chuyếnbay đến đây phải trung chuyển ở Thổ Nhĩ Kỳ nhưng trên thực tế các chuyến bay quốc tế trung chuyển ở Thổ Nhĩ Kỳ chỉ cho có thủ tục chứ không lấy thêm hoặc trả khách ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
 Atlasjet (Adana, Ankara, Istanbul-Atatürk, Izmir)
 Cyprus Turkish Airlines (Anh quốc: London Stansted/Heathrow/Gatwick, Manchester, Birmingham [qua các sân bay sau ở Thổ Nhĩ Kỳ trừ Istanbul], Frankfurt [qua Istanbul], Adana, Ankara, Antalya, Dalaman, Gaziantep, Istanbul-Atatürk, İzmir, Trabzon)
 Onur Air (Istanbul-Atatürk)
 Pegasus Airlines (Anh quốc: London Stansted [qua Istanbul], Adana, Ankara, Antalya, Istanbul-Sabiha Gökçen)
 SunExpress (Antalya, Izmir)
 Turkish Airlines (Anh quốc: London Stansted/Heathrow [qua Istanbul], Istanbul-Atatürk)
 World Focus Airlines (Istanbul-Atatürk)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Sân bay quốc tế Ercan
 Directions from Ercan Airport to Kyrenia
 Ercan Airport at A - Z World Airports

Sân bay Bắc Síp
Sân bay Síp


title: Algaida

text:
Algaida là một đô thị trong cộng đồng tự trị quân đảo Baleares, Tây Ban Nha. Diện tích 89.70 km², dân số 4.528 người (2005).

Dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
Informació de l'Institut Balear d'Estadística — data information from the Balearic Institute of Statistics.

Algaida


title: Anthocleista microphylla

text:
Anthocleista microphylla là một loài thực vật thuộc họ Loganiaceae. Loài này có ở Cameroon, Guinea Xích Đạo, Ghana, Nigeria, và São Tomé và Príncipe. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 Cheek, M. 2004. Anthocleista microphylla. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

M
Thực vật dễ tổn thương


title: Fujinami (tàu khu trục Nhật)

text:
Fujinami (tiếng Nhật: 藤波) là một tàu khu trục thuộc lớp Yūgumo của Hải quân Đế quốc Nhật Bản, từng hoạt động trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Fujinami được đặt lườn tại Xưởng đóng tàu Fujinagata vào ngày 25 tháng 8 năm 1942, được hạ thủy vào ngày 20 tháng 4 năm 1943 và được đưa ra hoạt động vào ngày 31 tháng 7 năm 1943.

Trong Trận chiến vịnh Leyte, đã hộ tống cho lực lượng tấn công dưới quyền chỉ huy của Đô đốc Kurita Takeo. Fujinami đã phải hứng chịu những hư hại nhẹ do các cuộc không kích vào các ngày 24–25 tháng 10 do những quả bom ném suýt trúng và hỏa lực càn quét. Trong trận chiến ngoài khơi Samar vào ngày 25 tháng 10, Fujinami được cho tách ra để trợ giúp cho tàu tuần dương Chokai sau khi bị nổ kho ngư lôi và chết đứng giữa biển, những người còn sống sót rời tàu rồi đánh đắm tàu bằng ngư lôi. Các thủy thủ còn sống của USS Gambier Bay (CVE-73) kể lại rằng Thuyền trưởng Matsuzaki của Fujinami không chỉ ngăn các thủy thủ của mình bắn vào họ mà còn ra lệnh cho thủy thủ của mình cúi chào những người Mĩ.

Vào ngày 27 tháng 10, trong khi đang trên đường đến trợ giúp tàu khu trục Hayashimo, Fujinami bị máy bay xuất phát từ tàu sân bay Essex đánh chìm cách 150 km (80 hải lý) về phía Bắc Iloilo, ở tọa độ . Tàu bị chìm và mang theo toàn bộ thủy thủ đoàn, bao gồm cả thủy thủ đoàn của Chokai.

Fujinami được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 10 tháng 1 năm 1945.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 CombinedFleet.com: Yugumo-class destroyers
 CombinedFleet.com: Fujinami history

Lớp tàu khu trục Yūgumo
Tàu khu trục của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Tàu khu trục trong Thế Chiến II của Nhật Bản
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Thái Bình Dương
Sự cố hàng hải năm 1944


title: Pallipattu

text:
Pallipattu là một thị xã của quận Thiruvallur thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Địa lý
Pallipattu có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 154 mét (505 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Pallipattu có dân số 8650 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Pallipattu có tỷ lệ 71% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 63%. Tại Pallipattu, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Villeneuve-Saint-Denis

text:
Villeneuve-Saint-Denis là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Villeneuve-Saint-Denis được gọi là Vildyonisiens.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là .

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Villeneuve-Saint-Denis
Map of Villeneuve-Saint-Denis on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Phrataria transcissata

text:
Phrataria transcissata là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Sải cánh dài khoảng 20 mm.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Phrataria
Động vật được mô tả năm 1863


title: You're My Best Friend

text:
You're My Best Friend là một bài hát có tình cảm mãnh liệt, tiết tấu gấp gáp, do John Deacon sáng tác và được ban nhạc Queen biểu diễn. Bài hát ban đầu có trong album A Night At The Opera năm 1975 và sau đó đã được phát hành như một đĩa đơn. Bài hát này cũng có trong album Greatest Hits làm năm 1981.

Bài hát được sáng tác cho Veronica, vợ của John Deacon. Trong bài hát này, John Deacon chơi một chiếc đàn piano điện tử Wurlitzer và sử dụng âm bass của chiếc đàn này. Âm thanh 'bark' của tiếng bass trong đàn Wurlitzer chính là điều dễ nhận thấy nhất trong cả bài hát.

John Deacon: Ồ, Freddie không thích chiếc đàn piano điện tử, nên tôi mang nó về nhà và bắt đầu học cách chơi đàn và về cơ bản thì bài hát đã hình thành khi tôi đang học chơi piano. Bài hát đã được viết cho nhạc cụ đó và nghe khá hay với nó. Bạn biết không, phần lớn các bài hát được viết cho loại nhạc cụ đó

Freddie Mercury: Tôi từ chối chơi những thứ đó [the Wurlitzer]. Nó rất nhỏ và khó chịu và tôi không thích chúng. Tại sao phải chơi những thứ này khi bạn có một chiếc đại dương cầm yêu thích ? Tôi nghĩ, cơ bản là anh ấy muốn tạo hiệu quả như mình [John] mong muốn

Trong văn hoá đại chúng
Vào năm 2004, bài hát đã xuất hiện trong phim Shaun of the Dead. Bài hát cũng có trong những khoảnh khắc cuối cùng của Will & Grace năm 2006, và có cả trong phim The Break-Up.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Lời bài hát tại Queenonline

Đĩa đơn năm 1976
Bài hát năm 1975
Bài hát của Queen
Bài hát nhạc rock
Pop ballad
Rock ballad
Bài hát nhạc pop

he:A Night At The Opera#You're my best friend


title: Rhyacophila nephroida

text:
Rhyacophila nephroida là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Chimarra anakwoswasi

text:
Chimarra anakwoswasi là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chimarra


title: Horistonotus arechavaletae

text:
Horistonotus arechavaletae là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Horistonotus


title: 688 Melanie

text:
688 Melanie

688 Melanie là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Johann Palisa phát hiện ngày 25.8.1909 ở Viên. Không biết rõ nguồn gốc tên của nó

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1909
Tiểu hành tinh kiểu C


title: Ismailia (tỉnh)

text:
Ismailia () là một tỉnh ở vùng đông bắc của Ai Cập. Thủ phủ là thành phố Ismailia. Ismailia giáp với Bắc Sinai ở phía Đông, Nam Sinai ở phía Đông Nam, As Suways ở phía Nam, Cairo ở phía Tây Nam, Sharqia ở phía Tây. Phía Bắc tỉnh là biển Địa Trung Hải.

Tham khảo

Tỉnh của Ai Cập


title: Amegilla candida

text:
Amegilla candida là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1879.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1879


title: Oedostethus koreanus

text:
Oedostethus koreanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kim, Han & Lee miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Oedostethus


title: Pleugriffet

text:
Pleugriffet () là một xã ở tỉnh Morbihan trong vùng Bretagne tây bắc Pháp. Xã này có diện tích 38,49 km², dân số năm 1999 là 1124 người. Khu vực này có độ cao từ 40-129 mét trên mực nước biển.
Cư dân của Pleugriffet danh xưng trong tiếng Pháp là Pleugriffetois.

Tham khảo

 Các thị trưởng của Hiệp hội Morbihan
 Hồ sơ của thị trấn trên trang mạng INSEE

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Pleugriffet
Bản đồ của Pleugriffet trên Michelin

Xã của Morbihan


title: Hiền Lương (định hướng)

text:
Hiền Lương có thể là tên gọi của:

 Xã Hiền Lương, huyện Hạ Hòa, tỉnh Phú Thọ, nơi có đền Mẫu Âu Cơ (đôi khi cũng được gọi là đền Hiền Lương).
 Xã Hiền Lương, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình.
 Cầu Hiền Lương trên sông Bến Hải Quảng Trị từng là điểm giới tuyến quân sự tạm thời chia cắt hai miền Nam-Bắc Việt Nam trong chiến tranh Việt Nam.
 Làng rèn Hiền Lương thuộc xã Phong Hiền, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế.
 Đền Hiền Lương, là nơi thờ các công thần của nhà Nguyễn được các vua nhà Nguyễn vinh danh, từng nằm tại vị trí bên cạnh khuôn viên chùa Thiên Mụ (bên tả), đền được khởi dựng tháng 12 âm lịch năm Đinh Mùi (đầu năm 1848).
 Đình Hiền Lương, thuộc xã Hiền Ninh, huyện Sóc Sơn, Hà Nội, là nơi thờ thần sông, thần đất, Lý Bí cùng Vương Bà.