title: Kinh tế Việt Nam, 1976-1986

text:
Kinh tế Việt Nam giai đoạn 1976-1986 nằm trong bối cảnh thời bao cấp, đây là giai đoạn áp dụng mô hình kinh tế cũ ở miền Bắc cho cả nước sau khi thống nhất và đồng thời là giai đoạn của những tìm tòi để thoát khỏi mô hình này. Đây là thời kỳ của 2 kế hoạch 5 năm 1976-1980 và 1981-1986.

Thời kỳ xác lập mô hình kinh tế chung cho cả nước

Mô hình kinh tế
Ngày 30 tháng 4 năm 1975, Việt Nam Cộng hòa sụp đổ, nước Việt Nam thống nhất. Ngày 16 tháng 5 năm 1975, Bí thư thứ nhất Đảng Lao động Việt Nam Lê Duẩn đã trực tiếp vào miền Nam nắm tình hình, gồm cả tình hình kinh tế. Ông thừa nhận những yếu tố tích cực của kinh tế tư nhân và của thị trường tự do ở miền Nam. Tại cuộc họp trù bị của Hội nghị lần thứ 24 Ban chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam khóa III, ông đã phát biểu:

Tuy nhiên, đa số Ban Chấp hành Trung ương Đảng lúc ấy muốn áp dụng mô hình kinh tế của miền Bắc cho miền Nam. Vì thế, Hội nghị cuối cùng quyết nghị: xóa bỏ tư sản mại bản, cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với tư sản dân tộc, thí điểm xây dựng hợp tác xã, cải tạo xã hội chủ nghĩa đối với thủ công nghiệp và thương nghiệp nhỏ.

Tiếp theo, Đại hội Đại biểu Toàn quốc của Đảng Lao động Việt Nam được tổ chức vào tháng 12 năm 1976. Tại đây, Đại hội quyết nghị đổi tên nước thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đổi tên Đảng thành Đảng Cộng sản Việt Nam, khẳng định đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội trên cả nước. Nội dung chính của đường lối xây dựng chủ nghĩa xã hội là:

Thứ nhất, thực hiện sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa. Sản xuất lớn có nghĩa là nền kinh tế dựa vào những đơn vị có quy mô lớn, huyện trở thành pháo đài kinh tế-xã hội, các tỉnh được sáp nhập lại còn 29 tỉnh. Còn sản xuất xã hội chủ nghĩa tức là nền kinh tế dựa vào 2 thành phần kinh tế cơ bản: quốc doanh (trong công và thương nghiệp) và tập thể (trong nông nghiệp - với hợp tác xã cấp cao là nòng cốt). Để thực hiện được sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa, cần tiến hành đồng thời 3 cuộc cách mạng: quan hệ sản xuất, khoa học kỹ thuật, và văn hóa tư tưởng. Cách mạng quan hệ sản xuất có nội dung cơ bản là cải tạo các thành phần kinh tế tư nhân, cá thể, biến chúng thành các thành phần kinh tế quốc doanh và tập thể - gọi chung là cải tạo xã hội chủ nghĩa.

Thứ hai, làm chủ tập thể. Đây là một tư tưởng do Lê Duẩn sáng tạo mà rất ít người hiểu, kể cả các nhà triết học.

Thứ ba, áp dụng chế độ kế hoạch hóa tập trung. Đây là mô hình chung ở các nước xã hội chủ nghĩa. Ở Việt Nam nó được thực hiện theo một công thức do Lê Duẩn sáng tạo, đó là: Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân lao động làm chủ. Tại Đại hội IV, đường lối này được thể hiện bằng chủ trương tiến hành kế hoạch phát triển kinh tế 5 năm 1976-1980. Theo kế hoạch do Đại hội IV định hướng, sản xuất xã hội sẽ tăng bình quân hàng năm 14-15%, thu nhập quốc dân tăng 13-14%, giá trị tổng sản lượng nông nghiệp tăng 8-10%, năng suất lao động xã hội tăng 7,5–8%, lương thực quy thóc đạt ít nhất 21 triệu tấn vào năm 1980, thịt hơi các loại đạt 1 triệu tấn.

Thứ tư, công nghiệp nặng được lựa chọn làm ngành động lực chính của tăng trưởng và phát triển kinh tế.

Thứ năm, Nhà nước độc quyền về kinh tế đối ngoại.

Đẩy mạnh sản xuất tập trung ở miền Bắc
Theo Kế hoạch 5 năm 1976–1980 thì diện tích đơn vị sản xuất, tức hợp tác xã nông nghiệp ở miền Bắc tăng gấp hai đến 2,5 lần hậu kích thích sản xuất nhưng năng suất vẫn trì trệ. Tính trên đầu người thì lượng thực phẩm ở Miền Bắc giảm từ 248 kg vào năm 1976 xuống chỉ còn 215 kg vào năm 1980. Dù không đạt được mục đích chính phủ vẫn quyết định áp dụng cùng một chính sách ở Miền Nam vừa mới thống nhất.

Cải tạo xã hội chủ nghĩa ở miền Nam

Hợp tác hóa
Việc hợp tác hóa ở miền Nam được tiến hành khẩn trương trong các năm từ 1977 đến 1980. Theo kế hoạch thì ruộng đất được tập hợp lại để tổ chức canh tác tập thể, sản phẩm được phân chia căn cứ theo mức đóng góp. Máy móc nông nghiệp của nông dân bị trưng mua để thành lập các tập đoàn phục vụ sản xuất nông nghiệp. Các tập đoàn sản xuất có nghĩa vụ bán sản phẩm của mình cho Nhà nước theo giá kế hoạch thấp hơn rất nhiều giá thị trường. Bù lại, Nhà nước cung cấp vật tư và hàng hóa tiêu dùng cho các tập đoàn. Tuy nhiên tình hình kinh tế Miền Nam không thích hợp với mô hình hợp tác hóa vì chương trình "Người cày có ruộng" vào đầu thập niên 1970 đã phân phối ruộng đất khiến đa số nông dân Miền Nam thuộc hạng trung nông với năng suất khá cao. Hơn nữa chính quyền cũng đã nhận thấy lịch sử hợp tác hóa ở miền Bắc đã gặp nhiều thất bại nên hợp tác hóa ở miền Nam cũng bị bỏ dở.

Tính đến cuối năm 1979, ở Miền Nam thành lập được 1.286 hợp tác xã và hơn 15.000 tổ sản xuất bao gồm khoảng 50% nông dân. Vậy mà sang năm 1980 các tổ chức này đã tan rã, chỉ có trên giấy tờ mà không hoạt động được như kế hoạch. Hậu quả là sản xuất nông nghiệp khựng lại trong khi dân số tăng, gây ra cảnh thiếu thực phẩm khiến từ năm 1976 đến 1980 mặc dù trong hoàn cảnh hòa bình Việt Nam phải nhập cảng 5,6 triệu tấn thực phẩm.

Cải tạo công thương nghiệp

Cuối tháng 8 năm 1975, Bộ Chính trị Đảng Lao động Việt Nam đã chỉ đạo tiến hành các chiến dịch cải tạo. Tiếp theo, Thường vụ Trung ương Cục miền Nam thông qua một kế hoạch nhắm vào tư sản mại bản, gọi bằng mật danh là Chiến dịch X2. Đợt 1 của chiến dịch này thực hiện bất ngờ vào nửa đêm ngày 9 tháng 9 năm 1975; đợt 2 được tiến hành từ ngày 4 đến ngày 6 tháng 12. Trong Chiến dịch X2, nhiều nhà tư sản lớn của miền Nam đã bị bắt, tài sản của họ bị tịch thu.

Song song với tấn công tư sản mại bản, chiến dịch di dân thành phố về nông thôn, đưa những người buôn bán về các vùng kinh tế mới. Phát biểu tại kỳ họp thứ nhất Quốc hội chung cả nước, ngày 25 tháng 6 năm 1976 ông Lê Duẩn chủ trương:

Dù vậy, các hoạt động cải tạo công thương ở miền Nam cho đến trước năm 1978 vẫn diễn ra một cách thận trọng. Vị Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh lúc đó là Nguyễn Văn Linh là người am hiểu tình hình giới tư sản miền Nam, nên các biện pháp của ông mềm dẻo, tỏ thái độ trân trọng và có văn hóa đối với giới tư sản. Nhưng chính điều này khiến Nguyễn Văn Linh bị mất chức bí thư thành ủy vào năm 1978, bị đưa ra khỏi Bộ Chính trị, điều chuyển khỏi công tác phụ trách Ban Cải tạo công thương nghiệp tư doanh Trung ương sang phụ trách công tác dân vận, công đoàn.

Từ năm 1978, hoạt động cải tạo công thương nghiệp diễn ra mạnh hơn. Đối tượng bị cải tạo rộng hơn trước. Sâu rộng với toàn giới là cuộc đổi tiền năm 1978.

Thống nhất tiền tệ

Sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, Việt Nam thống nhất lãnh thổ và tiếp sau đó là thống nhất về chế độ chính trị. Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa Miền Nam Việt Nam tự giải tán và chính thức hợp nhất với chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa để ra đời chính quyền Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam. Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam cũng tuyên bố hợp nhất với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tuy nhiên, nền kinh tế quốc gia vẫn còn bị chia cắt trên một số lĩnh vực. Một trong số đó là việc tồn tại đồng thời 2 đơn vị tiền tệ: Đồng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Đồng của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Việc chấp nhận 2 đơn vị tiền tệ cùng tồn tại thời gian đầu được Đảng Cộng sản Việt Nam giải thích là "tuy là một nước thống nhất, nhưng do còn có sự khác biệt về phương thức sản xuất và phân phối, chúng ta phải tạm thời cho lưu hành hai đồng tiền khác nhau ở hai miền." Tuy nhiên, Đảng Cộng sản Việt Nam vẫn xem điều này là "trở ngại trong giao lưu kinh tế và thanh toán giữa hai miền". Mặt khác, quốc hiệu của Việt Nam đã được đổi thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, không dùng quốc hiệu cũ vẫn ghi trên các đơn vị tiền tệ đang lưu thông. Do đó, Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam đã có chủ trương thống nhất tiền tệ.

Ngày 1 tháng 4 năm 1978, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 08-NQ/TW về việc phát hành tiền ngân hàng mới, thu hồi tiền ngân hàng cũ ở hai miền, thống nhất tiền tệ trong cả nước. Mục đích là để tạo thuận lợi cho trao đổi và thanh toán, vừa bao gồm mục đích kiểm soát lượng tiền trong lưu thông, lại vừa bao gồm mục đích cải tạo xã hội chủ nghĩa. Ngày 02 tháng 5 năm 1978, Ủy ban Thường vụ Quốc hội Việt Nam đã ra quyết nghị số 230 NQ-QH/K về việc Thống nhất tiền tệ trong cả nước, thu đổi tiền Ngân hàng Nhà nước hiện đang lưu hành ở hai miền Việt Nam và phát hành tiền mới của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Ngày 05 tháng 5 năm 1978, công việc đổi tiền được tiến hành trên toàn quốc. 1 đồng (tiền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) đổi bằng 1 đồng mới, 0,80 đồng (tiền Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam) đổi bằng 1 đồng mới. Mức tiền mặt được đổi ngay được ấn định như sau: Mỗi hộ độc thân được đổi ngay đến mức tối đa ở thành thị là 100 đồng, ở nông thôn là 50 đồng; Mỗi hộ gia đình có 2 nhân khẩu được đổi ngay ở thành thị mức tối đa là 200 đồng, ở nông thôn là 100 đồng; Mỗi hộ gia đình có 3 nhân khẩu trở lên được đổi thêm cho mỗi nhân khẩu ở thành thị là 50 đồng, ở nông thôn là 30 đồng, những hộ nhiều nhân khẩu nhất cũng chỉ được đổi ngay đến mức tối đa ở thành thị là 500 đồng, ở nông thôn là 300 đồng; Mỗi nhân khẩu trong các hộ tập thể, như bộ đội, công an vũ trang, công nhân viên chức, sinh viên... được đổi ngay đến mức tối đa là 100 đồng. Ngoài số tiền mặt được đổi ngay, số còn lại được ghi vào sổ tiết kiệm hay tiền gửi và được rút ra cho sinh hoạt và sản xuất, kinh doanh.

Hội nhập kinh tế
Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, Hoa Kỳ lập tức triển khai cấm vận kinh tế đối với Việt Nam. Tuy nhiên, chỉ khoảng 1 năm sau, Hoa Kỳ đã có dấu hiệu muốn cải thiện quan hệ với Việt Nam. Henry Kissinger đề nghị Việt Nam cùng Hoa Kỳ thảo luận bình thường hóa quan hệ. Tổng thống Gerald Ford đề nghị Quốc hội Hoa Kỳ tạm ngừng cấm vận Việt Nam trong 6 tháng để tạo điều kiện cho trao đổi giữa 2 nước. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ thì đề ra lộ trình 3 bước bình thường hóa quan hệ với Việt Nam. Hoa Kỳ tuyên bố sẵn sang bỏ cấm vận Việt Nam và tiến hành viện trợ nhân đạo nếu Việt Nam trao trả hài cốt binh sĩ Hoa Kỳ và không đặt vấn đề bồi thường chiến tranh. Ngày 4 tháng 5 năm 1977, Hoa Kỳ đồng ý để Việt Nam vào Liên Hợp Quốc.

Tây Âu sẵn sàng giúp đỡ Việt Nam. Năm 1978, Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng Phạm Văn Đồng đi thăm một loạt nước Tây Âu.

Đông Nam Á muốn tạo dựng mối quan hệ hữu nghị với Việt Nam. Năm 1977, Phạm Văn Đồng đi thăm các nước Philippines, Singapore, Thái Lan.

Dù có quan hệ quốc tế khá thuận lợi để đẩy mạnh hội nhập kinh tế rộng rãi, nhưng Việt Nam đã không tranh thủ. Năm 1978, Việt Nam gia nhập Hội đồng Tương trợ Kinh tế.

Tình hình thực hiện

Việc thực hiện kế hoạch kinh tế 5 năm 1976-1980 gặp nhiều khó khăn. Trước tiên là nguồn viện trợ từ phía các nước xã hội chủ nghĩa giảm sút. Đặc biệt, viện trợ từ Trung Quốc chấm dứt hoàn toàn từ năm 1977. Các nguồn viện trợ này gồm những mặt hàng quan trọng như gạo, sợi, đường, sữa, vải vóc, thuốc men, v.v… Sau khi tham gia Hội đồng Tương trợ Kinh tế, Việt Nam phải theo thể chế giá của khối này, trong đó có nguyên tắc giá trượt. Với nguyên tắc này, mức viện trợ 1,5 tỷ ruble cho Việt Nam chỉ có sức mua bằng 600-700 triệu ruble trước khi vào khối. Thứ hai, từ năm 1978, Khmer Đỏ tấn công Việt Nam trên toàn tuyến biên giới. Chi tiêu cho quốc phòng của Việt Nam vì vậy tăng mạnh. Tháng 1 năm 1979, Việt Nam phản công đánh sang Campuchia. Chiến sự ở biên giới phía Bắc bùng nổ. Chi phí quốc phòng lại càng tăng vọt. Viện trợ cho Lào và Campuchia cũng tăng lên. Trong khi đó, nhiều nước phương Tây và Nhật Bản vốn có viện trợ cho Việt Nam đã ngừng cung cấp viện trợ. Thứ ba, cuối năm 1978 và cả năm 1979, đồng bằng sông Cửu Long chịu những trận lũ lớn. Diện tích canh tác bị ngập úng tới 5-6 tháng. Thứ tư, và quan trọng, là cơ chế kinh tế mới áp dụng ở miền Nam đã khiến cho nền kinh tế miền Nam nói riêng và cả nước nói chung sa sút.

Thời kỳ đổi mới

Xé rào ở cơ sở

Do đời sống người lao động gặp nhiều khó khăn, do sản xuất ách tắc, các cơ sở kinh tế và địa phương đã tìm những cách thức để giải quyết khó khăn và ách tắc của mình. Nổi bật nhất là trường hợp khoán ở xí nghiệp đánh cá Vũng Tàu - Côn Đảo năm 1979, khoán ở xí nghiệp xe khách Thành phố Hồ Chí Minh năm 1979, khoán nông nghiệp ở Đoàn Xá (Đồ Sơn, Hải Phòng) năm 1980, "phá giá thu mua" lúa của công ty lương thực Thành phố Hồ Chí Minh năm 1979 và của An Giang năm 1980, áp dụng cơ chế giá thị trường và bù giá vào lương ở Long An, sự bùng nổ của các công ty xuất nhập khẩu (các imex) ở các tỉnh, thành phố, nhập lậu hàng second hand của các thủy thủ viễn dương, buôn bán hàng hóa của học sinh, cán bộ, lao động Việt Nam ở Đông Âu, chủ động vay ngoại tệ từ Vietcombank để nhập nguyên liệu của xí nghiệp dệt Thành Công (Thành phố Hồ Chí Minh), xí nghiệp thuốc lá Vĩnh Hội, xí nghiệp dệt lụa Nam Định, xí nghiệp thuốc lào Bông Sen (Thanh Hóa). Những điển hình "vượt khó" này đã nhanh chóng được học tập, nhân rộng.

Đặc biệt, một số cố vấn Liên Xô đã đánh giá cao các cơ sở kinh tế phá rào nói trên. Sau khi Việt Nam gia nhập Hội đồng Tương trợ Kinh tế, Liên Xô đã cử các chuyên gia kinh tế sang giúp Việt Nam. Các chuyên gia này chia làm hai loại. Một là các nhà kinh tế học từ các trường và viện nghiên cứu. Hai là các nhà quản lý kinh tế. Trong khi các nhà quản lý cố vấn cho các bộ, ngành Việt Nam cách thức quản lý kinh tế kiểu kế hoạch hóa tập trung, thì các nhà kinh tế học lại mở những lớp giảng dạy về Chính sách kinh tế mới (NEP) của Lenin. Mặc dù các lớp học về NEP đã làm mất lòng tổng cố vấn Liên Xô, nhưng nó lại làm cho các học viên Việt Nam thích thú. Nội dung của lớp học phù hợp với nhu cầu tìm tòi hướng đi mới của các cán bộ Việt Nam, vừa là cái ô che chở cho những cán bộ có tinh thần đổi mới bởi lẽ NEP là sáng tạo của Lenin và người truyền bá lại là các giáo sư Liên Xô. Ý kiến của các học giả-cố vấn Liên Xô đã cổ vũ các địa phương, các cơ sở kinh tế mạnh dạn đi tới, đồng thời có tác dụng thuyết phục ít nhiều đối với những người còn phân vân.

Đổi mới tư duy ở Trung ương
Nhận ra những bất cập của cơ chế kinh tế hiện hành, từ những kết quả tích cực của phong trào "phá rào" ở cơ sở, Nhà nước Việt Nam cũng bắt đầu có một số thay đổi trong chính sách quản lý kinh tế.

Hội nghị Trung ương 6 khóa IV
Tháng 9 năm 1979, Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa IV tiến hành hội nghị lần thứ 6. Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng Phạm Văn Đồng đã đọc báo cáo mang tên Những vấn đề kinh tế cấp bách. Cuối cùng Hội nghị đã ra nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 20 tháng 9 năm 1979 với tinh thần chính là:
Cho phép kết hợp kế hoạch hóa với cơ chế thị trường
Sử dụng lại kinh tế tư nhân bao gồm cả tư bản tư nhân dưới sự quản lý của Nhà nước
Sửa lại giá lương thực và giá các nông sản khác theo hướng dựa trên thỏa thuận.
Cho phép địa phương tiến hành xuất nhập khẩu

Sau này, Báo cáo tổng kết một số vấn đề lý luận-thực tiễn qua 20 năm đổi mới (1986–2006) đã đánh giá kết quả Hội nghị Trung ương 6 khóa IV là "bước đột phá thứ nhất về tư duy và quan điểm kinh tế".

Để đưa Nghị quyết của Hội nghị Trung ương 6 vào thực hiện, những nhân vật có quan điểm cấp tiến được đưa vào những vị trí then chốt của nền kinh tế. Trong khi đó, Ban Cải tạo công thương nghiệp tư doanh Trung ương chỉ còn nhiệm vụ tổng kết công tác đã làm.

Khoán 100
Sau khi kinh nghiệm khoán của Đoàn Xá được thí điểm ở toàn huyện Đồ Sơn và Hải Phòng đem lại kết quả tích cực, Hội nghị Trung ương 9 khóa IV (tháng 12/1980) đã quyết định mở rộng việc thực hiện và hoàn thiện khoán sản phẩm trong nông nghiệp. Tuy nhiên, theo Hoàng Tùng, lúc bấy giờ trong Bộ Chính trị chỉ có Tổng bí thư Lê Duẩn và các ông Võ Chí Công, Lê Thanh Nghị và Hoàng Tùng là ủng hộ chính sách khoán. Còn lại, bao gồm cả Trưởng ban Nông nghiệp Trung ương Đảng, phản đối. Trong Hội đồng Chính phủ thì chỉ Bộ trưởng Nông nghiệp Nguyễn Ngọc Trìu ủng hộ, Chủ tịch Hội đồng Phạm Văn Đồng lưỡng lự, một số Phó Chủ tịch Hội đồng phản đối. Để cho chính sách khoán nông nghiệp có thể thực hiện được, những người ủng hộ đã phải ban hành nó dưới dạng chỉ thị của Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam thay vì đáng lẽ phải là Nghị quyết của Bộ Chính trị. Ngày 13 tháng 1 năm 1981, Ban Bí thư Trung ương Đảng ra Chỉ thị 100-CT/TW về Cải tiến công tác khoán, mở rộng "khoán sản phẩm đến nhóm lao động và người lao động" trong hợp tác xã nông nghiệp. Chỉ thị này cho phép áp dụng chế độ khoán trong toàn bộ nền nông nghiệp cả nước. Chế độ khoán này thường được gọi tắt là Khoán 100.

Chế độ 3 kế hoạch
Ở cấp cơ sở, các cơ sở kinh tế, nhất là trong công nghiệp và giao thông vận tải, trong khi tìm cách giải quyết khó khăn cho cơ sở mình đã tìm cách liên kết với các cơ sở bạn để tìm nguyên liệu và tìm cách tiêu thụ đầu ra. Họ gọi đây là "kế hoạch 2", trong khi "kế hoạch 1" là kế hoạch do Trung ương giao. Một số cơ sở còn tìm cách sản xuất cho thị trường tự do, gọi đây là "kế hoạch 3". Kế hoạch 2 từng bị coi là móc ngoặc, còn kế hoạch 3 từng bị coi là làm ăn phi pháp.

Triển khai thực hiện Nghị quyết của Hội nghị Trung ương 6 khóa IV, Hội đồng Chính phủ đã ra Quyết định số 25-CP ngày 21 tháng 1 năm 1981 về Một số chủ trương và biện pháp nhằm tiếp tục phát huy quyền chủ động sản xuất, kinh doanh và quyền tự chủ về tài chính của các xí nghiệp quốc doanh. Quyết định này cho phép áp dụng chế độ 3 kế hoạch.

Kết quả của Đổi mới
Từ năm 1981, kinh tế Việt Nam khởi sắc. Sản lượng lương thực tăng mạnh, giá trị sản lượng công nghiệp tăng khá, thâm hụt thương mại giảm đáng kể.

Thời kỳ siết lại

Mặt trái của sự "phá rào" là gây ra những lộn xộn, mất trật tự. Kế hoạch tập trung do Trung ương giao thì bị bỏ bê trong khi kế hoạch 2 và kế hoạch 3 thì lại được thực hiện tích cực. Tình trạng tranh mua, tranh bán xuất hiện khiến giá hàng bị đẩy lên cao. Để thu mua được mức kế hoạch đề ra, Nhà nước phải in thêm tiền, vì thế lạm phát tăng tốc.

Những mặt trái này khiến cho các tư tưởng thủ cựu nổi lên, muốn quay trở lại cơ chế cũ.

Cả báo cáo chính trị do Tổng Bí thư Lê Duẩn trình bày tại Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ V của Đảng Cộng sản Việt Nam, phần những nhiệm vụ chủ yếu về kinh tế-xã hội trong thời gian tiếp theo, lẫn Báo cáo của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng tại Đại hội về phương hướng, nhiệm vụ và các mục tiêu phát triển kinh tế-xã hội thời gian tiếp theo, đều hầu như không nhắc đến việc phải tiếp tục thực hiện các biện pháp quản lý kinh tế mới.

Ngày 17–18 tháng 2 năm 1982, Bộ Chính trị họp để xem lại Quyết định số 25/CP.

Ngày 15 tháng 5 năm 1982, Ban Bí thư ra Chỉ thị số 04-CT/TW về việc mở một đợt sinh hoạt chính trị nhằm chấn chỉnh lại quan điểm và lập trường trong các vấn đề kinh tế.

Ngày 14 tháng 9 năm 1982, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 01-NQ/TW để uốn nắn lại những biểu hiện bị coi là chệch hướng ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày 30 tháng 11 năm 1982, Bộ Chính trị ra Chỉ thị số 11-CT/TW về việc huy động lương thực năm 1983, trong đó có yêu cầu "đình chỉ ngay" tình trạng mua lúa giá cao, bán vật tư giá cao, trở về cơ chế thu mua theo giá chỉ đạo.

Hội nghị Trung ương 3 khóa V được tổ chức vào đầu tháng 12 năm 1983. Một trong 3 nội dung chính của Hội nghị là bàn về "mấy vấn đề cấp bách trong công tác phân phối lưu thông. Sau hội nghị, phân phối-lưu thông được chấn chỉnh theo hướng trở lại cơ chế phân phối lưu thông trước nghị quyết số 26-NQ/TW năm 1980. Các công ty xuất nhập khẩu địa phương được sáp nhập lại theo hướng mỗi tỉnh, thành chỉ còn một công ty xuất nhập khẩu.

Ngày 29 tháng 1 năm 1983, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 08-NQ/TW để uốn nắn lại những biểu hiện bị coi là buông lỏng quản lý ở Hà Nội.

Tháng 5 năm 1983, chiến dịch Z-30 được thực hiện ở một số địa phương như Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An. Trong chiến dịch này, một số gia đình bị coi là có tài sản bất chính (nhà 2 tầng, toa lét lát gạch men ngoại, các đồ gia dụng như TV, tủ lạnh, quạt máy mang về từ các nước tư bản) đã bị tịch thu.

Tháng 6 năm 1983, Hội nghị Trung ương 4 được tổ chức. Bài phát biểu kết thúc hội nghị của Tổng Bí thư Lê Duẩn đã nhận định:

Tháng 12 năm 1983, Hội nghị Trung ương 5 được tổ chức. Hội nghị này, như Báo cáo tóm tắt tổng kết một số vấn đề lý luận-thực tiễn qua 20 năm đổi mới trình Hội nghị Trung ương 11 khóa IX đánh giá, đã:

Cải cách giá-lương
Thời kỳ 1979-1982 là thời kỳ có những chuyển biến trong tư duy về kế hoạch hóa kinh tế, về chính sách giá thu mua nông sản, về khoán sản xuất. Kết quả là kinh tế Việt Nam thời kỳ này có những khởi sắc. Tuy nhiên, cũng có những hậu quả tiêu cực như tình trạng tranh mua, tranh bán đẩy giá lên cao, tình trạng kế hoạch tập trung của nhà nước bị các đơn vị kinh tế không chấp hành do mải chạy theo kế hoạch 2 (kế hoạch liên doanh liên kết) và kế hoạch 3 (kế hoạch làm ăn kiểu thị trường). Những mặt tiêu cực này đã khiến hình thành chủ trương xét lại, thể hiện rõ qua Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ V vào tháng 3 năm 1982, hội nghị lần thứ 1 (tháng 9/1982), thứ 3 (tháng 12/1982), thứ 4 (tháng 6/1983)và thứ 5 (12/1983) của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa V, chiến dịch Z-30, v.v... Giữa lúc chủ trương uốn nắn lại được đẩy mạnh thì Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Trường Chinh trước vốn là được xem là người bảo thủ đã có những thay đổi lớn về tư duy, đặc biệt là sau khi nghiên cứu những kết quả của các cải cách thời kỳ 1979-1982 và đi thực tiễn địa phương ở nhiều nơi. Ông đã nêu ra ý kiến cần đổi mới và phải đổi mới triệt để tại các hội nghị trung ương lần thứ 6, và 7 . Đến hội nghị trung ương 8 (tháng 6/1985), Ban chấp hành trung ương đã quyết nghị tiến hành một cuộc cải cách lớn về giá - lương - tiền, với nội dung chính như sau:
Tính đủ chi phí hợp lý vào sản xuất
Thực hiện cơ chế một giá trong toàn bộ hệ thống giá cả
Đảm bảo tiền lương thực tế, thực sự đảm bảo cho người ăn lương sống chủ yếu bằng tiền lương, tái sản xuất được sức lao động.
Xác lập quyền tự chủ về tài chính của các ngành và các cơ sở kinh tế .

Để triển khai thực hiện nghị quyết của hội nghị trung ương 8 của Đảng, Nhà nước Việt Nam thành lập Ban chỉ đạo chiến dịch cải cách giá - lương - tiền do Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng phụ trách phân phối lưu thông Trần Phương đứng đầu. Ban chỉ đạo có nhiệm vụ vừa thiết kế vừa triển khai chiến dịch. Tháng 8 năm 1985, phương án cải cách được đưa ra như sau:

Về giá, phải tính toán đầy đủ giá các mặt hàng Nhà nước cung cấp và giá các mặt hàng Nhà nước mua của nông dân, thợ thủ công theo giá sát với chi phí sản xuất. Để tiện cho tính toán, các mức giá trên được quy ra thóc. Còn giá thóc được xác định bình quân là 25 đồng/kg, dựa trên tính toán thực tế của các chuyên gia. Các địa phương khác nhau thì mức giá thóc quy đổi này có thể cao hoặc thấp hơn. Nhà nước ban hành mức giá mới của một số vật tư, như xăng, dầu, xi măng, sắt, theo đó giá sắt 6 tăng 11,5 lần so với mức giá cũ, giá xi măng tăng 12,5 lần.
Về lương, Ban chỉ đạo đề nghị tăng lương thêm 20%.
Về tiền, để đáp ứng giá mới và lương mới, phải in thêm tiền, để tổng tiền trong lưu thống là 120 tỷ đồng. Nhưng thời điểm đó, Việt Nam không tự in được tiền mà phải nhờ nước ngoài in. In nhiều tiền sẽ tốn thời gian. Vì lẽ đó, để in ít tiền mà vẫn có sức mua lớn, Ban chỉ đạo đưa ra chủ trương đổi tiền. Một đồng mới sẽ đổi lấy 10 đồng hiện hành. Như vậy 12 tỷ đồng in mới và đem đổi sẽ tương đương 120 tỷ đồng hiện hành.

Nhà lịch sử kinh tế Đặng Phong cho rằng Cải cách giá - lương - tiền đã bị vỡ trận.

Thứ nhất, các đơn vị kinh tế quốc doanh phản đối mức giá vật tư mới, cho rằng như thế quá cao và đề nghị giảm đi. Tại hội nghị thông báo mức giá mới, các bộ trưởng đã đề nghị các mức giá vật tư thấp hơn. Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng Phạm Văn Đồng chấp thuận rút mức giá mới xuống khoảng 70% so với phương án của Ban chỉ đạo Cải cách.

Thứ hai, các bộ và các tỉnh (nhất là các tỉnh phía Nam) cho rằng mức tăng lương 20% là quá ít. Một số đề nghị nâng mức tăng lương lên 100%. Chính phủ cũng chấp nhận tăng lương 100%.

Chi ngân sách Nhà nước cho tiền lương tăng vọt, nhưng thu ngân sách lại không tăng bao nhiêu do giá vật tư không tăng bằng mức Ban Chỉ đạo đề nghị. Để cứu ngân sách, tiền được phát hành hơn rất nhiều so với kế hoạch. Lạm phát bùng nổ. Những vòng xoáy điều chỉnh giá - lương - tiền càng làm cho lạm phát leo thang nhanh chóng trong năm 1986. Tiền phát hành nhiều mà vẫn không đủ. Lương công nhân không có. Vật tư, hàng hóa khan hiếm. Giá bán lương thực dù tăng 10 lần vẫn không đủ bù đắp chi phí. Sản xuất nông nghiệp sa sút. Đầu tư trong công nghiệp giảm.

Chỉ số giá bán lẻ của thị trường xã hội năm 1986 tăng 587,2% so với năm 1985. Do đồng tiền mất giá, người ta quay sang lấy vàng làm bản vị, khiến giá vàng tăng vọt, còn nhanh hơn cả tăng giá hàng hóa .

Tuy kế hoạch cải cách giá - lương - tiền không diễn ra như kế hoạch do sự chắp vá giữa cải cách với mô hình cũ, gây ra những hậu quả nghiêm trọng trong thời gian cuối năm 1985 và năm 1986, song chính sự khủng hoảng này đã làm cho các cấp các ngành nhận ra rằng đã cải cách là phải cải cách triệt để. Mô hình cũ phải bị đoạn tuyệt hoàn toàn. Trên cơ sở đó, Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ sáu của Đảng Cộng sản Việt Nam tháng 12 năm 1986 đã đưa ra những chủ trương cải cách, đổi mới lịch sử .

Vai trò lịch sử của Trường Chinh trong các năm 1984-1986
Nhà nghiên cứu sử kinh tế Đặng Phong cho rằng Trường Chinh là một trong những người lãnh đạo có trình độ học vấn cao, có phương pháp tư duy và làm việc bài bản nhưng thiên về những nguyên tắc cứng nhắc, sách vở, mô phạm, xa rời thực tiễn dẫn tới phạm sai lầm trong cải cách ruộng đất ở miền Bắc năm 1953-1956, từng phê phán mạnh mẽ khoán nông nghiệp ở Vĩnh Phú năm 1968, và ít nhất đến đầu năm 1983 vẫn chưa có chuyển biến lớn trong tư duy kinh tế.

Tuy nhiên, trước những báo cáo về tình hình đổi mới ở cơ sở, và sau những chuyến đi tìm hiểu thực tế tại các địa phương trong năm 1983, và tham khảo ý kiến của các chuyên gia có tư tưởng đổi mới, Trường Chinh đã có thay đổi lớn và nhanh chóng về tư duy kinh tế. Cũng từ thời gian này, sức khỏe của Tống Bí thư Lê Duẩn yếu đi nhiều, nên Trường Chinh nắm một số công việc của vị trí Tổng Bí thư Đảng. Ở cương vị này và với tư duy mới, Trường Chinh đã mở đường đi cho lịch sử Việt Nam. Tại Hội nghị Trung ương 6 khóa V (tháng 7/1984), Trường Chinh đã đọc một báo cáo trong đó ông cho rằng mô hình kinh tế hiện hành là mô hình "phi kinh tế, không thể chấp nhận được" và yêu cầu "thừa nhận sự tồn tại khách quan của giá thị trường". Tại Hội nghị Trung ương 7 khóa V (tháng 12/1984) và 8 (tháng 5/1985), Trường Chinh tiếp tục nhấn mạnh những điểm đổi mới của mình về các vấn đề kinh tế. Mặc dù cải cách giá - lương - tiền không diễn ra như ông mong muốn và gây ra cuộc khủng hoảng kinh tế năm 1985-1986, song nó đã khiến các cấp các ngành nhận thức được yêu cầu từ bỏ dứt khoát mô hình kinh tế cũ.

Đặc biệt, trong quá trình chuẩn bị báo cáo chính trị cho Đại hội Đại biểu Toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1986, Trường Chinh đã từ bỏ bản thảo trình Lê Duẩn (mới qua đời) mà ông đánh giá là chưa đáp ứng được những nhu cầu bức bách của cuộc sống và cho viết lại để cho ra đời một báo cáo lịch sử.

Chú thích

Tham khảo
Đặng Phong (2008), Tư duy kinh tế Việt Nam: Chặng đường gian nan và ngoạn mục 1975-1989, Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội.
Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, công khai tại Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam.

Xem thêm
Thời bao cấp
Đổi mới
Cải cách giá - lương - tiền
Cải tạo công thương nghiệp tư doanh
Chỉ thị Z30
Kế hoạch 5 năm 1976-1980 (Việt Nam)
Kế hoạch 5 năm 1981-1985 (Việt Nam)

K19
Lịch sử kinh tế thập niên 1970
Lịch sử kinh tế thập niên 1980


title: Molophilus javensis

text:
Molophilus javensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Trà sữa trân châu

text:
Trà sữa trân châu hay trà sữa Đài Loan (珍珠奶茶; trân châu nãi trà) là thức uống được chế biến từ trà xanh hoặc trà đen được các cửa hàng đồ uống tại Đài Trung, Đài Loan phát triển từ những năm 1980. Đặc điểm của trà sữa trân châu là khi bị lắc, một lớp bọt nước mỏng được tạo thành trên bề mặt. Do đặc điểm này, trà bong bóng được dùng để gọi bất kỳ loại trà nào được lắc trong khi chuẩn bị, ví dụ như các loại trà đường "Bào mạt hồng trà" (泡沫紅茶), "Bào mạt lục trà" (泡沫綠茶).

Trà sữa trân châu nói chung được chia thành hai loại: trà tạo hương vị từ hoa quả hay trà sữa. Trà sữa có thể sử dụng các loại kem từ sữa hay không từ sữa. Có nguồn gốc từ Đài Loan, trà sữa trân châu đặc biệt phổ biến tại một số quốc gia châu Á như Trung Quốc, Hồng Kông, Thái Lan, Malaysia, Philippines, Việt Nam và Singapore. Loại đồ uống này cũng phổ biến tại châu Âu, Canada và Hoa Kỳ. Trà sữa trân châu cũng có thể để chỉ loại trà sữa nóng kiểu Quảng Đông pha với các hạt bột sắn.

Tổng quát

Tên gọi
Khi trà sữa trân châu (trân châu nãi trà) được giới thiệu vào các nước ngoài châu Á, nó được gọi bằng tên tiếng Anh là "bubble tea". Do khác biệt cơ bản nhất giữa các loại trà bong bóng và các loại trà khác là các hạt bột sắn ở đáy cốc, nên một số người không biết tiếng Anh cho rằng "bubble" trong "bubble tea" là chỉ đến bột sắn. Tuy nhiên, trân châu trong "trà sữa trân châu" nói đến các hạt "trân châu" (bột sắn dây).

Trân châu
Hạt trân châu được làm từ củ sắn. Hạt trân châu hay còn gọi là boba đun sôi khoảng dưới nửa tiếng cho tới khi chín hoàn toàn, nhưng vẫn còn độ dẻo, khi đó hạt nở ra đáng kể, rồi làm lạnh trong khoảng nửa tiếng nữa. Sau khi để ráo nước, hạt trân châu được cho vào nước đường hay mật ong để sẵn dùng vào trà. Sau khi nấu có thể để được 7 giờ. Các hạt trân châu lớn, làm từ bột sắn nằm ở dưới đáy cốc. Các hạt thường lớn hơn 6 mm, màu nâu, mờ mờ không trong suốt và nâu đậm hơn ở giữa hạt. Hạt trân châu được hút bằng ống hút to (thường được cắm sẵn vào li trà), người uống trà vừa uống trà vừa nhai hạt trân châu.

Thay cho hạt bột truyền thống, thạch dừa hoặc thạch konjac còn được dùng để làm trà trân châu. Thạch được cắt thành viên nhỏ, hình lập phương hoặc hình hộp, có độ dẻo và dai. Trà sữa trân châu có thể pha chế thành trà sữa trân châu thập cẩm, khi có cả trân châu và thạch. Có nhiều loại thạch khác như thạch vải, thạch cà phê, thạch cầu vồng và thạch trái cây hỗn hợp.

Hạt trân châu trong trà sữa bày bán nhiều nơi có khả năng được làm từ vỏ lốp xe cũ và đế giày da. Bình thường, nếu dùng bột củ quả để làm trân châu thì những viên trân châu này sẽ dễ dàng được tiêu hóa ngay khi vào thành ruột. Hiện tại, trân châu được tiêu thụ ở thị trường Trung Quốc chỉ có một loại, nhưng thành phần làm ra những hạt trân châu này thì không biết rõ. Chúng có tính kết dính và co giãn rất mạnh. Nếu như tích tụ trong dạ dày, những hạt trân châu này sẽ khó có thể tiêu hóa, thậm chí dồn ứ ở đó.

Vài năm về trước, món trà sữa trân châu này chẳng có trà, chẳng có sữa, mà chủ yếu được tạo thành từ các chất phụ gia và trân châu giả, làm từ mảnh bỉm của trẻ em. Sở dĩ giá thành của một ly trà rẻ do hầu hết các quán không dùng sữa, trà hay hoa quả mà chỉ sử dụng các loại chất tạo màu, tạo mùi, cộng với hạt trân châu giả làm từ bột sắn dây và một loại bột hóa học chuyên dùng làm bỉm trẻ em hay từ đế giày bị hỏng ngâm tẩm hoá chất để tạo độ giòn và màu sắc bắt mắt nhưng vô cùng độc hại gây nguy hiểm cho trẻ nhỏ. Cho tới giờ, hành vi nhập lậu các chất phụ gia để làm giả trân châu, trân châu giả hay bột giả trà sữa đều bị Bộ Y tế Việt Nam nghiêm cấm triệt để, đề phòng cho sức khoẻ người tiêu dùng. Các quán trà sữa tại Việt Nam cũng được kiểm duyệt nghiêm ngặt về chất lượng.

Sữa

Trong pha chế trà sữa trân châu, có thể dùng sữa không có nguồn gốc từ động vật, thay vì sữa thường, khi đó trà có mùi vị khác biệt. Một trong những lý do dùng loại sữa này là do chúng không gây kết tủa như sữa thường, hay giá thành của sữa này rẻ hơn, tiện dụng hơn và có nhiều kem hơn sữa thường.

Cách pha trà
Trà sữa trân châu là trà pha đường, sữa và thường có các hương liệu khác. Trà uống nóng hoặc uống với nước đá. Trà được lắc kĩ, tạo ra các bong bóng nhỏ, đó là điểm đặc trưng của thức uống này. Cách pha trà sữa trân châu mỗi nơi mỗi khác. Trà thường được pha bằng trà đen hoặc trà xanh nóng, rồi đem lắc trong hộp lắc cocktail hoặc được trộn trong dụng cụ trộn với đá cho tới khi trà lạnh. Hỗn hợp này thường được cho thêm sữa và hạt bột sắn nấu chín. Li trà đã hoàn thành có thể được đậy bằng nắp nhựa hình vòm hay giấy bóng kính, người dùng có thể chọc thủng bằng ống hút.

Hương liệu
Hương liệu thêm vào trà sữa trân châu có thể có dạng bột, nước trái cây, dạng bột nhão hoặc siro, ví dụ các loại hương liệu như dâu, chanh dây, sô cô la và dừa.

Nguồn gốc
Trà sữa trân châu bắt nguồn từ Đài Trung, Đài Loan vào đầu thập niên 1980. Nancy Yang, 1 chủ quán trà người Đài Loan đã thử thêm trái cây, siro, khoai lang tẩm đường, và trân châu vào trà sữa. Mặc dù thức uống này lúc đầu không phổ biến, nhưng một số đài truyền hình Nhật Bản đã khiến các doanh nhân chú ý. Vào thập niên 1990, trà sữa trân châu trở nên nổi tiếng ở hầu hết các nước Đông Nam Á.

Cuối thập niên 1990, trà sữa trân châu phổ biến ở đa số các thành phố Bắc Mỹ có nhiều người châu Á sinh sống. Xu hướng này bắt đầu từ thành phố SanGabriel, California và nhanh chóng lan ra khắp miền Nam California. Đồ uống này được chú ý nhiều từ các phương tiện truyền thông, cả trên sóng phát thanh quốc gia (National Public Radia show Morning Edition) và tờ báo Los Angeles Times. Trà sữa trân châu đã lan rộng ra quốc tế thông qua các Khu phố người Hoa (Chinatowns) và các cộng đồng châu Á hải ngoại. Ở Mỹ, các nhãn hiệu trà như Quickly và Lollicup phát triển ra các vùng ngoại ô, đặc biệt là các vùng có đông người châu Á. Trà sữa trân châu cũng xuất hiện ở phần lớn các thành phố châu Âu như Luân Đôn hay Paris.

Cơn sốt tại châu Á

Việt Nam

Trà sữa của Đài Loan du nhập vào Việt Nam từ đầu những năm 2000 nhưng phải mất vài năm sau đó, thức uống này mới được giới trẻ ưa chuộng. Các quán nước ven đường, các xe đẩy hiếm khi nào vắng bóng những học sinh vừa cầm cốc trà sữa vừa vui vẻ nói chuyện. Nhưng bẵng đi một thời gian, trào lưu trà sữa dần hạ nhiệt. Nhiều cửa hàng phải thanh lý hoặc đóng cửa, số khác vẫn chật vật để tồn tại. Tất cả là vì thông tin trà không có nguồn gốc, trân châu làm từ nhựa polyme rộ lên vào khoảng cuối năm 2009.

Đến năm 2012, các thương hiệu Đài Loan đổ bộ vào Việt Nam, vẫn là món trà sữa ngày trước nhưng được phục vụ theo một phong cách hoàn toàn mới: trà sữa uống kèm topping, phát triển mô hình dạng chuỗi, không gian thiết kế bài bản không kém bất kỳ quán cà phê tên tuổi nào. Và ánh hào quang của trà sữa Đài Loan dần dần trở lại, đặc biệt vào khoảng cuối năm 2016 - đầu năm 2017.

Theo một khảo sát của Lozi, trong năm 2017, thị trường trà sữa Việt Nam chứng kiến sự bùng nổ với 100 thương hiệu lớn nhỏ cùng tồn tại và trên 1.500 điểm bán, trong đó có những thương hiệu lớn đến từ Đài Loan như Ding Tea (薡茶), Gong Cha (貢茶), BoBaPop, Tiên Hưởng (鮮饗茶),... Khảo sát này cũng cho thấy trà sữa đang trở thành loại đồ uống phổ biến tại Việt Nam khi 53% người được khẳng định uống trà sữa ít nhất 1 lần/tuần.

Xét trên khía cạnh người tiêu dùng, trà sữa đặc trưng bởi vị ngọt, béo ngậy, phù hợp với nhiều đối tượng khách hàng, không chỉ học sinh, sinh viên mà cả trẻ em, giới văn phòng đều yêu thích. Bên cạnh đó, trà sữa liên tục "biến hình" để đáp ứng mọi nhu cầu của khách hàng, từ những dòng trà kem phô mai, trà hoa quả cho đến trà ít béo. Một điểm cộng nữa khiến trà sữa được ưa chuộng chính là phong cách phục vụ. Thay vì những hàng quán nhỏ, những xe đẩy cổng trường như trong quá khứ, trà sữa được thiết kế thành không gian rộng rãi, có chỗ ngồi cố định, có điều hòa mát lạnh...

Hồng Kông
Cửa hàng trà sữa trân châu đang là cơn sốt mặt bằng ở các trung tâm thương mại của Hồng Kông nhờ doanh thu vượt trội so với các dịch vụ ăn uống khác. Sự bùng nổ các quán trà sữa Đài Loan đã vượt qua bất kỳ làn sóng kinh doanh đồ ăn thức uống nào trước đó tại Hồng Kông.

Mỗi mét vuông của cửa hàng trà sữa có thể mang về 11.000 - 22.000 đô la Hồng Kông (tương đương 1.400 - 2.800 USD) mỗi tháng. Trong khi đó, nhà hàng ẩm thực Trung Hoa chỉ mang về 4.400 - 5.500 đô la Hồng Kông (tức 560 - 700 USD) mỗi tháng. Các cửa hàng đạt doanh thu càng cao thì chi phí thuê mặt bằng mà họ phải trả càng cao. Mối quan hệ giữa chủ và người thuê trong trung tâm mua sắm cũng giống như của các đối tác kinh doanh, thay vì chỉ tăng giá thuê cơ bản. Hầu hết chủ kinh doanh trà sữa ở đây đều yêu cầu kích thước cửa hàng khoảng 23 đến 28m², với giá 3.300 - 4.400 đô la Hồng Kông (tầm 420 - 560 USD) cho mỗi mét vuông tại khu vực đông khách hàng.

Thời điểm cuối những năm 1990, hầu hết các cửa hàng kiểu này ở Hồng Kông chỉ bán trà sữa trân châu Đài Loan và sau đó phát triển thành các quán cà phê phục vụ đồ ăn nhẹ và đồ tráng miệng. Còn sự phát triển nhanh chóng như hiện nay chỉ bắt đầu từ quãng năm 2012 - 2013, với hình thức các cửa hàng tiện lợi nhỏ. Tính đến tháng 7 năm 2018, đã có 62 nhãn hiệu trà sữa trân châu khác nhau với 282 cửa hàng đang hoạt động ở Hồng Kông.

Hàn Quốc
Trà sữa không chỉ là một món thức uống hàng ngày mà nó còn trở thành "cơn sốt" được yêu thích tại nhiều quốc gia, trong đó có Hàn Quốc. Tính riêng tại thủ đô Seoul, có 4 tiệm trà sữa nổi tiếng, thu hút và là địa điểm vui chơi, hẹn hò, gặp gỡ của giới trẻ Hàn Quốc vào mỗi dịp cuối tuần, đó là: Gong Cha (공차), Cofioca, Amasvin (아마스 빈) và Happy Lemon (해피 레몬).

Ở Hàn Quốc có rất nhiều quán trà sữa lớn nhỏ khác nhau, thương hiệu nổi tiếng hay chỉ là quán nhỏ gọn với một quầy nước và một chiếc bàn đi kèm. Trà sữa trân châu tuy bắt nguồn từ Đài Loan nhưng sang đến Hàn Quốc đều có những thay đổi nhất định. Người Hàn Quốc rất quan trọng việc giữ gìn vóc dáng, mỗi một bữa ăn họ đều phải xem chính xác lượng ca-lo nạp vào người là bao nhiêu để sau đó có những bài tập thể dục phù hợp nhằm làm tiêu tan những loại mỡ dư thừa. Bởi vậy, khi vào những tiệm ăn hay tiệm bánh ở Hàn Quốc, ta sẽ nhìn thấy những chỉ số ca-lo được ghi rất tỉ mỉ và cẩn thận như một cách bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Ví dụ, tại các quán trà sữa Gong Cha ở đây, khách hàng có thể tự lựa chọn cho mình độ ngọt của trà sữa thông qua chọn mức nước đường (0% – 30% – 50% – 70% và 100%) và tương tự với chọn đá để tăng thêm khẩu vị yêu thích mang tính cá nhân cho ly trà sữa.

Nhật Bản
Ở Nhật Bản, rất khó để tìm thấy một cửa hàng trà sữa trân châu kiểu Đài Loan. Chúng chỉ xuất hiện ở các thành phố lớn, đặc biệt là Tokyo, đơn cử như Gong Cha (貢茶) hay Shunsuido (春水堂) nhưng số lượng cửa hàng rất hạn chế. Tại thành phố Ōsaka cũng đã xuất hiện cửa hàng trà sữa Đài Loan có nguồn gốc từ Việt Nam mang tên Một Trăm (100), hay tên gọi đầy đủ là 生タピオカ専門店 モッチャム (Nama tapioka senmonten Mocchamu).

Thế giới nước đóng chai ở các cửa hàng tiện lợi hay máy bán hàng tự động trên đường phố của Nhật có rất nhiều thương hiệu, mùi vị để khách hàng lựa chọn, và trà sữa ở Nhật Bản cũng hoạt động theo cách này.

Nói đến sự bùng nổ của trà sữa thì không thể không kể đến trà sữa "đóng chai". Ở Việt Nam, hãng Kirin của Nhật cũng đã cho ra đời 2 đến 3 loại trà sữa cùng kiểu này, nhưng hầu hết đều chưa hợp khẩu vị người Việt. Còn ở Nhật, tùy thương hiệu mà hương vị trà sữa sẽ khác nhau về độ ngọt của sữa hay vị đậm của trà. Ngoài ra, dạng đóng chai còn dễ dàng giúp người mua mang đi hoặc cất vào túi khi chưa uống hết, tiện dụng hơn nhiều so với trà sữa đựng trong ly.

Về giá cả, một ly trà sữa trân châu Đài Loan trung bình được bán ở Nhật dao động khoảng 500 yên (tương đương 100.000 đồng), ngang ngửa với Starbucks. Trong khi đó, giá một chai trà sữa 1,5l vào khoảng 150 yên (30.000 đồng).

Sự kiện liên quan

Quốc phòng tại Đài Loan
Tháng 9 năm 2004, trong khi bảo vệ kế hoạch mua vũ khí trị giá 18 tỷ đô la, bộ trưởng quốc phòng Đài Loan đã sử dụng trà sữa trân châu như một ví dụ cho tổng chi phí mua vũ khí này. Ông đã so sánh, tổng chi phí cho hệ thống vũ khí trên chỉ bằng số tiền toàn dân Đài Loan tiết kiệm khi bớt uống một ly trà sữa mỗi tuần, trong hai mươi năm.

Bảo tàng trà sữa trân châu
The Bubble Tea Factory - Bảo tàng trà sữa trân châu đầu tiên trên thế giới bắt đầu mở cửa đón khách từ ngày 19 tháng 10 năm 2019. Đến với nơi đây, những tín đồ trà sữa sẽ thực sự đắm mình vào thế giới của trà sữa và trân châu với hơn 10 căn phòng được trang trí theo các chủ đề khác nhau trong tổng diện tích là 7.000 m². Bảo tàng nằm ở khu *Scape, trên đường Orchard, Singapore. Toàn bộ không gian là sản phẩm trí tuệ của Weiting Tan, một doanh nhân có nền tảng về khởi nghiệp công nghệ.

Xem thêm
 Văn hóa Đài Loan
 Làn sóng Đài Loan

Chú thích

Liên kết ngoài

 CNN - Tapioca milk tea creating waves as fun coffee alternative
 The Tale of "The Bubble Tea Origin"
 MSNBC - Can drinking less tea defend a nation?

Ẩm thực Đài Loan
Trà
Trà sữa


title: Styringomyia clandestina

text:
Styringomyia clandestina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Styringomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Phó Đức Chính

text:
Phó Đức Chính (1907 - 1930) là nhà cách mạng Việt Nam, là một trong những sáng lập viên và lãnh tụ của Việt Nam Quốc Dân Đảng, cánh tay phải của Đảng trưởng Nguyễn Thái Học.

Thân thế và hoạt động
Phó Đức Chính sinh năm 1907 trong một gia đình nho học tại làng Đa Ngưu (nay thuộc xã Tân Tiến) huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam. Ông là con út trong một gia đình có 4 anh chị em, cha là cụ Duy Chân. Cụ còn có tên khác là Đức Chân và Đức Tường. Cụ Duy Chân có bốn người con: Phó Đức Chỉ, Phó Đức Ước, Phó Thị Quy và Phó Đức Chính.

Tháng 12 năm 1927, Phó Đức Chính tham gia thành lập Việt Nam Quốc Dân Đảng, phụ trách công tác tổ chức và phát triển Đảng.

Sau khi tốt nghiệp trường Cao đẳng Công chánh, Phó Đức Chính được bổ nhiệm sang Lào làm việc.

Từ ngày 9 tháng 12 năm 1928, Phó Đức Chính giữ chức Phó chủ tịch Việt Nam Quốc Dân Đảng.

Ngày 9 tháng 2 năm 1929 Nguyễn Văn Viên, đảng viên Việt Nam Quốc Dân Đảng, xử tử Bazin. Trùm mộ phu người Pháp Bazin chuyên dụ dỗ, bắt cóc dân nghèo tại Bắc Kỳ và Bắc Trung Kỳ đi làm phu, xem như nô lệ, cho các đồn điền cao su tại Nam Kỳ, Miên, Lào, Huế (có tài liệu nói vụ ám sát diễn ra tại chợ Hôm, Hà Nội). Sau cuộc ám sát, Việt Nam Quốc Dân Đảng bị thực dân Pháp khủng bố ở khắp mọi nơi. Phó Đức Chính bị bắt ở Lào, kết án tù treo và bị bãi chức Tham tá công chính.

Để phản công và tránh nguy cơ bị tan rã, mặc dù không nắm chắc vào thắng lợi, ngày 17 tháng 9 năm 1929 Tổng bộ Việt Nam Quốc Dân Đảng vẫn ra quyết định tổng khởi nghĩa với một câu nói nổi tiếng của Nguyễn Thái Học "Không thành công thì cũng thành nhân". Nghĩa là dù không thành công nhưng (cuộc khởi nghĩa này) sẽ trở thành một nhân tố cho các cuộc khởi nghĩa khác trong tương lai.

Ngày 26 tháng 1 năm 1930, Hội nghị Việt Nam Quốc Dân Đảng họp tại làng Mỹ Xá, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương ra quyết định tổng khởi nghĩa vào ngày 10 tháng 2 năm 1930. Sau này lịch sử gọi là cuộc Khởi nghĩa Yên Bái.

Vì trong hàng ngũ đảng có phản bội, công việc chuẩn bị khởi nghĩa bị bại lộ, thực dân Pháp càn quét khắp nơi khiến nhiều đảng viên bị bắt.

Do vũ khí thô sơ lại thiếu phương tiện liên lạc trong việc phối hợp và điều binh, nên lực lượng khởi nghĩa bị đánh bại. Ngày 15 tháng 2 năm 1930, Phó Đức Chính bị bắt tại làng Nam An, tổng Cam Thượng, huyện Tùng Thiện, Sơn Tây và bị giam ở ngục thất Hỏa Lò ở Hà Nội. Khi bị kết án tử hình, ông từ chối việc chống án với câu nói đầy khí phách sau đây:
Đại sự không thành! Chết là vinh!
Còn chống án làm chi vô ích!
Chiều ngày 16 tháng 6 năm 1930, Pháp áp giải ông và Nguyễn Thái Học cùng 11 đảng viên VNQDĐ lên Yên Bái bằng xe lửa.

Đền nợ nước
Lúc 5 giờ 30 phút sáng ngày 17 tháng 6 năm 1930, tại Yên Bái, thực dân Pháp dùng máy chém chặt đầu ông và 12 đồng chí khác, trong số đó có Đảng trưởng Nguyễn Thái Học:
 Nguyễn Thái Học
 Bùi Tư Toàn
 Bùi Văn Chuẩn
 Nguyễn An
 Hà Văn Lạo
 Đào Văn Nhít
 Ngô Văn Du
 Nguyễn Đức Thịnh
 Nguyễn Văn Tiềm
 Đỗ Văn Sứ
 Bùi Văn Cửu
 Nguyễn Như Liên
Phó Đức Chính là người thứ 12 bước lên máy chém. Ông là người duy nhất đã yêu cầu được nằm ngửa để xem lưỡi dao rơi xuống như thế nào.

Sau khi hành quyết các nhà cách mạng VNQDĐ tại Yên Bái, Pháp cho chôn chung một mộ. Năm 1945, quân đội Việt Nam Quốc Dân Đảng chiếm đóng Yên Bái, cho trùng tu mộ phần và lập đền thờ kỷ niệm. Ngày nay khu lăng mộ tọa lạc trong công viên Yên Hòa thuộc tỉnh Yên Bái và được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa.

Nhạc sĩ Phó Đức Phương (1944 - 2020) là cháu ruột của ông.

Tên của ông được đặt cho 1 con phố ở Hà Nội và nhiều tỉnh thành khác trên cả nước.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Phó Đức Chính thành viên lãnh đạo VNQDĐ
Phó Đức Chính

Nhà cách mạng Việt Nam
Đảng viên Việt Nam Quốc dân đảng
Khởi nghĩa Yên Bái
Người Hưng Yên
Người bị xử tử hình


title: Maxera

text:
Maxera là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Murex occa

text:
Murex occa, tiếng Anh thường gọi là Harrowed murex, là một loài ốc biển săn mồi cỡ lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Chú thích

Tham khảo

Murex


title: La Liga 1949–50

text:
Thống kê của La Liga ở mùa giải 1949/1950.
La Liga 1949-50  bao gồm các câu lạc bộ sau:

Bảng xếp hạng

Tham khảo

Mùa giải La Liga


title: Alsophila pometaria

text:
Alsophila pometaria (tên tiếng Anh: Fall Cankerworm) là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được tìm thấy ở Nova Scotia phía tây đến Alberta, phía nam đến Colorado và California.

Sải cánh dài 26–32 mm đối với con đực. The đối với con cái are wingless. Con trưởng thành bay từ fall tới đầu winter.

Ấu trùng ăn nhiều loại cây rụng lá và cây bụi như Ulmus, Fraxinus và Acer.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Images
Bug Guide
Species info
A guide to forest pest management

Alsophila (chi dương xỉ) (chi bướm)


title: Coomonte

text:
Coomonte là một đô thị trong tỉnh Zamora, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 300 người.

Tham khảo

Đô thị ở Zamora


title: Gnophomyia transversa

text:
Gnophomyia transversa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Gnophomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: 1688 Wilkens

text:
1688 Wilkens (1951 EQ1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 3 tháng 3 năm 1951 bởi M. Itzigsohn ở La Plata.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 1688 Wilkens

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1951


title: Xanthopenthes raffrayi

text:
Xanthopenthes raffrayi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

Xanthopenthes


title: Epipedobates maculatus

text:
Epipedobates maculatus (tên tiếng Anh: Confusing Poison Frog) là một loài ếch thuộc họ Dendrobatidae.
Đây là loài đặc hữu của Panama.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi, đầm nước ngọt, và đầm nước ngọt có nước theo mùa.

Chú thích

Tham khảo
 Solís, F., Ibáñez, R., Jaramillo, C. & Fuenmayor, Q. 2004. Epipedobates maculatus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Epipedobates
Động vật đặc hữu Panama
Ameerega
Động vật lưỡng cư Panama


title: Thorius narismagnus

text:
Thorius narismagnus là một loài kỳ giông trong họ Plethodontidae.
Nó là loài đặc hữu của México.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Parra Olea, G. & Wake, D. 2004. Thorius narismagnus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

Thorius
Động vật lưỡng cư México
Động vật đặc hữu México


title: Ogden Nash

text:
Frederic Ogden Nash (19 tháng 8 năm 1902 – 19 tháng 5 năm 1971) – nhà thơ trào phúng Mỹ, tác giả của những tập thơ châm biếm chua cay mà nhẹ nhàng.

Tiểu sử
Ogden Nash sinh ở Rye, New York. Sau khi học xong St. George's School (Middletown, Rhode Island), Nash vào học Đại học Harvard nhưng một năm sau nghỉ học, trở về St. George's dạy học. Một thời gian Nash làm việc ở công ty quảng cáo, sau đó tập trung toàn bộ cho thơ ca. Năm 1950 được bầu làm thành viên của Viện Văn học và Nghệ thuật Quốc gia. Ông mất ở Baltimore năm 1971.

Thành tựu đặc sắc nhất của Nash là thơ trào phúng. Ông biết cách châm biếm một cách chua cay thói khoa trương và lố bịch. Một trong những đặc điểm của thơ ông là cứ sau một câu ngắn lại một câu rất dài nhưng vẫn có vần điệu và niêm luật rất chặt chẽ. Bài thơ The Christmas That Almost Wasn’t (Lễ Giáng sinh hầu như chưa xảy ra, 1957) được coi là bài thơ tiêu biểu cho phong cách thơ của Nash.

Tác phẩm

Các tập thơ tiêu biểu:
Tự mình là người xa lạ ở đây (I'm a Stranger Here Myself, 1938).
Gương mặt người thân (The Face Is Familiar, 1940).
Những dự định tốt lành (Good Intentions, 1942).
Nhiều năm về trước (Many Long Years Ago, 1945).
Trái ngược (Versus, 1949).
Từ đây anh không đi đến đó (You Can't Get There From Here, 1957).
Tất cả, trừ em và anh (Everyone But Thee and Me, 1962).
Những dòng trong ngày cưới (Marriage Lines, 1964).
Những cuộc phiêu lưu chưa kể của Santa Clause (The Untold Adventures of Santa Clause, 1964).
Cối xay gió không ngừng (There's Always Another Windmill, 1968).
Con chó già nằm sủa (The Old Dog Barks Backwards, 1972).

Một số bài thơ

Nature Knows Best

I don’t know exactly how long ago Hector was a pup.
But it was quite long ago, and even then people used to have to start their day by getting up.
Yes, people have been getting up for centuries,
They have been getting up in palaces and Pullmans and penitentiaries.
The caveman had to get up before he could go out and track the bronto-saurus,
Verdi had to get up before he could sit down and compose the Anvil Chorus.
Alexander had to get up before he could go around being dominant,
Even Rip Van Winkle had to get up from one sleep before he could climb the mountain and encounter the sleep which has made him prominent.
Well, birds are descended from birds and flowers are descended from flowers,
And human beings are descended from generation after generation of ancestors who got up at least once every twenty-four hours.
And because birds are descended from birds they don’t have to be forced to sing like birds, instead of squeaking like rats,
And because flowers are descended from flowers they don’t have to be forced to smell like flowers, instead of like burning rubber or the Jersey flats.
But you take human beings, why their countless generations of ancestors who were always arising might just as well have spent all their lives on their mattresses or pallets,
Because their descendants haven’t inherited any talent for getting up at all, no, every morning they have to be forced to get up either by their own conscience or somebody else’s, or alarm clocks or valets.
Well, there is on obvious conclusion that I have always held to,
Which is that if Nature had really intended human beings to get up, why they would get up naturally and wouldn’t have to be compelled to.

Thiên nhiên biết rõ

Tôi không biết chính xác con người từ cái thời Hector ngày xưa ngày xửa ấy
Nhưng tôi tin rằng người ta vẫn bắt đầu mỗi ngày bằng việc sáng ra thức dậy.
Vâng, con người đã ngủ rồi thức dậy hàng trăm năm
Trong cung điện, nhà tù hay trong toa xe lửa hạng sang.
Người thượng cổ cần thức dậy trước khi loài khủng long thức dậy
Verdi cần thức dậy trước khi viết ra vở "Anvil Chorus" bất tử ấy
Alexander cần thức dậy trước khi tiếp tục lên đường chinh phục đất đai
Ngay cả Rip Van Winkle thức dậy trèo lên núi rồi sau đó mới lại ngủ say.
Vâng, loài hoa bắt nguồn từ hoa và loài chim kia thì cũng vậy
Còn con người muôn đời nay, mỗi ngày đêm vẫn cần ít nhất một lần thức dậy
Không cần bắt ép loài chim hót như chim, thay vì như chuột, vì rằng chim có nguồn gốc từ chim
Và vì rằng hoa có nguồn gốc từ hoa, không cần bắt ép chúng tỏa mùi hương thay mùi cao su cháy hay xà phòng
Nhưng con người đã bao thế hệ xưa nay vẫn thường xuyên sống cả đời trên đệm lông chim hay nệm cỏ
Bởi vì không biết cách thức dậy mỗi buổi sáng theo lương tâm của mình hay ai đó, đồng hồ báo thức hay người phục vụ.
Còn tôi rút ra một kết luận rõ ràng – như đã nói từ đầu
Nếu như Thiên nhiên chỉ định con người thức dậy mỗi buổi sáng, thì người ta sẽ thức dậy tự nhiên chứ chẳng cần phải ép buộc gì đâu.

Bản dịch của Nguyễn Viết Thắng

Tham khảo

Liên kết ngoài
American Poems: Ogden Nash
A Tribute to the Poet

Nhà thơ Mỹ
Nam nhà văn Mỹ
Cựu sinh viên Đại học Harvard
Mất năm 1971


title: Henry V của Anh

text:
Henry V (16 tháng 9 năm 1386 – 31 tháng 8 năm 1422) là vua nước Anh cai trị từ năm 1413 tới khi băng hà. Trong triều đại ngắn ngủi của mình, vua Henry V đã đạt được nhiều chiến công vang dội trong cuộc chiến tranh Trăm Năm với nước Pháp, góp phần đưa vương quốc Anh vươn lên hàng cường quốc hùng mạnh bậc nhất châu Âu thời Trung Cổ. Là nhân vật chính trong vở kịch cùng tên Henry V của William Shakespeare, ông được xem như một trong những vị vua chiến binh lẫy lừng nhất trong lịch sử nước Anh.

Dưới triều đại của vua cha là Henry IV, hoàng tử Henry đã tích lũy nhiều kinh nghiệm trận mạc khi đàn áp các cuộc nổi loạn của Owain Glyndŵr ở xứ Wales và gia tộc Percy vùng Northumberland trong trận Shrewsbury. Sau đó, hoàng tử Henry đóng vai trò quan trọng trong triều đình khi vua Henry IV lâm bệnh nặng, nhưng những bất đồng giữa hai cha con đã dẫn đến nhiều cuộc xung đột chính trị. Năm 1413, khi vua Henry băng hà, hoàng tử Henry nắm quyền cai trị đất nước và tiếp nối khát vọng còn dang dở của tổ tiên_trở thành vua nước Pháp.

Năm 1415, Henry tuyên chiến với Pháp, tiếp diễn cuộc chiến tranh Trăm Năm giữa hai quốc gia. Tài năng quân sự kiệt xuất của vua Henry V đã giúp quân Anh giành chiến thắng tại trận Agincourt, đưa ông gần hơn với ngai vàng nước Pháp. Lợi dụng những chia rẽ chính trị trong triều đình Pháp, quân Anh tiếp tục thôn tính phần lớn lãnh thổ xứ lục lăng, dẫn đến sự sáp nhập vùng Normandy vào nước Anh lần đầu tiên kể từ giữa thế kỷ XIV.

Sau khi ký hiệp ước Troyes với Pháp (1420), vua Henry V trở thành nhiếp chính và thái tử (dauphin) tương lai của vương quốc Pháp, đồng thời, ông kết hôn với công chúa Pháp là Catherine de Valois. Tuy nhiên, vua Henry V đột ngột qua đời 2 năm sau đó, nên ngai vàng được thừa kế bởi người con duy nhất của ông, Henry VI_ vị vua duy nhất trong lịch sử cai trị cả 2 nước Anh và Pháp.

Thời niên thiếu

Xuất thân
Henry chào đời năm 1386, trong một tòa tháp tại cổng của lâu đài Monmouth (lý giải cho tên gọi Henry xứ Monmouth) thuộc xứ Wales. Ông là con trưởng của Henry xứ Bolingbroke (tức vua Henry IV sau này), và Mary de Bohun, khi bà mới 16 tuổi. Bà Mary mất khi sinh ở tuổi 24, trước khi Henry xứ Bolingbroke lên ngôi. Henry sinh ra dưới thời trị vì của người bác họ, Richard II. Do không có khả năng nối ngôi (vua Richard đã chọn bá tước Mortimer xứ March làm người kế vị), năm sinh của Henry cũng không được ghi chép chính thức. Trên thực tế, đến tận ngày nay nhiều tranh luận vẫn diễn ra xoay quanh việc năm sinh thực sự của ông là năm 1386 hay 1387. Tuy nhiên, theo suy luận thì cha mẹ Henry đã ở Monmouth suốt năm 1386, còn em trai ông là Thomas sinh vào mùa thu năm 1387, nên ngày sinh của ông được ghi nhận chính thức là 16 tháng 9 năm 1386.

Ông nội của Henry, John xứ Gaunt, là hoàng tử thứ của vua Edward III thuộc nhà Plantagenet, được vua cha phong làm công tước xứ Lancaster năm 1362. Từ đó, John trở thành tổ tiên của nhà Lancaster, gia tộc sẽ cai trị nước Anh gần 70 năm. Về sau, vua Edward chọn người cháu đích tôn, Richard lên nối ngôi (tức vua Richard II), và John được chọn làm cận vệ cho vị vua trẻ Richard.

Năm Henry 12 tuổi, cha ông bị đày vì tham gia nổi loạn và ông đã được vua Richard II trông nom, dạy dỗ và đối xử tử tế. Năm 1399, Henry tháp tùng vua Richard tới Ireland, thăm lâu đài Trim ở Meath, một địa điểm hội họp truyền thống lâu đời của quốc hội Ireland.Năm 1399, ông nội Henry là John xứ Gaunt qua đời. Cùng năm đó, vua Richard II bị lật đổ bởi phe Lancaster_những người sau đó tôn cha ông lên ngai vàng, tức vua Henry IV. Người con trai cả Henry được triệu hồi về nước Anh. Trong lễ đăng quang của vua cha, Henry được phong làm Thân vương xứ Wales. Ngày 10 tháng 11 năm 1399, ông được phong làm Công tước Lancaster. Ngoài ra, ông còn giữ tước vị công tước xứ Cornwall, bá tước xứ Chester và công tước xứ Aquitaine. Theo một ghi nhận gần đây, Henry đã từng theo học tại Queen's College (Oxford), dưới sự hướng dẫn của hiệu trưởng kiêm tổng giám mục Oxford là Henry Beaufort vào năm 1399, trước khi giữ chức giám quan vùng Cornwall kể từ năm 1400.

Chiến công và thương tích đầu đời
Chưa đầy 3 năm sau đó, Henry trở thành chỉ huy của một phần quân đội Anh, khi ông mới 16 tuổi. Năm đó (1403), ông đánh bại Owain Glyndŵr ở xứ Wales (do vua Charles VI của Pháp viện trợ) rồi tiếp tục làm chỉ huy cánh trái quân Anh dưới quyền vua cha Henry IV đi trấn áp thành công cuộc nổi dậy do một lãnh chúa Norman Henry 'Hotspur' Percy cầm đầu tại trận Shrwesbury. Tuy nhiên, vị hoàng tử trẻ suýt mất mạng do bị trúng một mũi tên xuyên qua mặt, nhưng may mắn sống sót nhờ được điều trị tích cực (giả thiết cho rằng ông đã bật giáp bảo vệ mặt lên để có thể ra hiệu lệnh rõ ràng hơn, khiến cung thủ đối phương có thể nhắm bắn vào mặt). Trong suốt nhiều ngày liền, quan ngự y hoàng gia John Bradmore đã dùng mật ong để sát trùng vết thương, rồi dùng một công cụ đặc biệt để đưa đầu mũi tên ra khỏi mặt ông mà không gây bất kỳ chấn động nào, trước khi dùng cồn rửa vết thương. Cuộc phẫu thuật kết thúc tốt đẹp, nhưng vết thương đó đã để lại trên mặt Henry một vết sẹo vĩnh viễn như chứng tích chiến tranh trong cuộc đời ông. Bradmore sau đó đã ghi chép lại nó vào nhật ký riêng viết bằng tiếng La-tinh có tựa đề Philomena. Quá trình điều trị này cũng xuất hiện trong một tài liệu y thuật khuyết danh được viết bằng tiếng Anh cổ vào khoảng năm 1446.

Kể từ đó, Henry đã nhận thấy sự lợi hại của các cung thủ Cheshire nhờ vào loại cung dài uy lực của họ, khiến Henry chiêu mộ lực lượng này thăm gia chiến tranh với Pháp khi ông lên ngôi, góp phần quan trọng cho thắng lợi của quân Anh trong trận Agincourt.

Tham gia chính trường và mâu thuẫn với vua cha
Cuộc nổi loạn của Owain Glyndŵr đã tiêu hao đáng kể binh lực cá nhân của Henry. Năm 1408, khi vua Henry IV lâm bệnh nặng, hoàng tử Henry tiến hành thâu tóm quyền lực chính trị. Kể từ tháng 1 năm 1410, nhờ sự trợ giúp của anh em Beaufort (các thầy và chú của ông), Henry đã nắm trọn quyền hành trong triều đình. Henry cho thấy sự khác biệt với vua cha trong chính sách đối nội và đối ngoại, khiến vua Henry IV phải bãi nhiệm con trai mình khỏi chính phủ từ tháng 11 năm 1411. Mâu thuẫn này từng khiến cho nhà Beaufort gợi ý cho Henry buộc cha mình thoái vị, bởi lẽ nó khiến uy tín của hoàng tử bị tổn hại nghiêm trọng.

Giả thiết về tuổi trẻ thiếu kiểm soát
Đã có nhận định về thời niên thiếu đầy nông nổi của Henry, như mô tả của Shakespeare, một phần bởi các mâu thuẫn chính trị. Tuy nhiên, các sử sách viết về sự nghiệp chính trị, quân sự, và thậm chí cả đời tư thời trẻ của Henry đã bác bỏ nhận định trên. Một trong số đó là sự mâu thuẫn giữa Henry và tổng trưởng lý_câu chuyện mà trên thực tế không có ghi chép cụ thể cho đến năm 1531.

Một câu chuyện khác là về hiệp sĩ Falstaff_một người bạn thân của Henry và nhân vật quan trọng trong vở kịch Henry V của Shakespeare, vốn có tên thật là John Oldcastle. Ông ta đã đứng về phía gia tộc Lollard để chống lại Henry, khiến ông bị xử tử vài năm sau khi Henry lên ngôi, khiến gia đình của ông phải đổi họ thành Fastolf. Ngoài ra, các đối thủ chính trị khác bao gồm Thomas Arundel, tổng giám mục của Canterbury cũng bị Henry hạ bệ sau khi ông nối ngôi vua cha Henry IV vào năm 1413 (theo Thomas Walsingham), biến ông trở thành một con người khác, thận trọng hơn, điềm đạm hơn.

Cai trị

Lên ngôi
Ngày 20 tháng 3 năm 1413, vua Henry IV băng hà. Người con trai cả Henry lên nối ngôi, đăng quang ngày 9 tháng 4 cùng năm tại tu viện Westminster, tức vua Henry V. Nghi lễ diễn ra giữa một cơn bão tuyết kinh hoàng, nhưng phần đông dư luận thời đó lại không cho đó là điềm gở. Vua Henry được mô tả là ''người cao lớn (khoảng 6 feet 3 inch), gầy, với mái tóc đen được tỉa tròn phía trên hai tai, trong khi bên dưới được cạo nhẵn. Mặt Henry hồng hào với chiếc mũi nhọn, còn đôi mắt ánh lên tia sáng như một con sư tử kiêu hãnh''.

Đối nội

Henry V đã thay đổi tất cả sách lược đối nội được thi hành không nhất quán dưới thời Henry IV và xây dựng một chính sách duy nhất được áp dụng cho cả vương quốc. Đầu tiên, Henry tuyên bố rằng nước Anh dưới sự cai trị của ông sẽ trở thành trung tâm đầu não mọi mặt, góp phần thúc đẩy sự thống nhất đất nước trong hòa bình. Vua Henry V xóa bỏ mọi hiềm khích trước đây: phục hồi danh dự cho vua Richard II, trọng dụng bá tước Edmund Mortimer xứ March; tước vị và lãnh địa của tất cả quý tộc bị đoạt mất dưới triều đại Henry IV đều được khôi phục. Lúc bấy giờ, gia tộc Glyndŵr vẫn nổi dậy ở nhiều nơi trên khắp nước Anh. Đầu năm 1415, vua Henry V đề nghị ân xá và giảng hòa với Maredudd,con trai của Owain, từ đó cuộc nổi loạn của gia tộc này chấm dứt hẳn.

Tuy nhiên, vua Henry cũng thực hiện hàng loạt động thái quyết liệt như thanh trừng phe Lollard năm 1414, dẫn đến việc xử tử các thủ lĩnh nổi dậy, bao gồm vụ thiêu sống John Oldcastle, bạn thân của nhà vua vào cuối năm 1417.Vì vậy, trong suốt triều đại của Henry, nước Anh không phải chứng kiến bất kỳ một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nào, ngoại trừ Âm mưu Southampton nhằm đưa bá tước Mortimer lên ngai vàng do Henry (lãnh chúa xứ Scrope) và bá tước Richard xứ Cambridge (ông nội của vị vua sáng lập nhà Tudor, Edward IV). Tuy nhiên, bá tước Mortimer vẫn trung thành với vua Henry V, khiến âm mưu này bị lật tẩy.

Kể từ tháng 8 năm 1417, Henry V đi tiên phong trong việc cải cách, đưa tiếng Anh cổ làm ngôn ngữ chính thức thay cho tiếng Pháp trên toàn lãnh thổ Anh quốc, và ông là vị vua đầu tiên dùng tiếng Anh trong giao tiếp cá nhân kể từ cuộc chinh phạt của người Norman 350 năm trước. Nhiều thế kỷ sau đó, tiếng Anh tiếp tục phát triển và truyền bá rộng rãi khắp thế giới khi thời kỳ thực dân Anh cai trị 1/4 diện tích thế giới vào thế kỷ XVIII-XIX. Hiện nay, thành tựu của vua Henry góp phần đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ phổ biến nhất thế giới và cả trong lịch sử nhân loại.

Đối ngoại

Ngoại giao

Sau khi ổn định nội bộ nước Anh, vua Henry V tiếp tục thực hiện các chính sách ngoại giao với các quốc gia ở lục địa Châu Âu. Ông kết minh với đế quốc Đan Mạch thông qua hôn nhân giữa em gái ông, công chúa Philippa, và vua nước này là Erik nhà Pomerania năm 1406. Trước đó, một người em gái khác của vua Henry là công chúa Blanche đã kết hôn với thủ hiến liên bang Rhine đương nhiệm Louis III từ năm 1402.

Ngoài ra, vua Henry V cũng có quan hệ mật thiết với vua Sigismund của Hungary (hoàng đế La Mã Thần Thánh sau này), khi Sigismund trở thành trung gian hòa giải giữa Anh và Pháp, góp phần giúp cho hiệp ước Troyes được kí kết, đưa Henry trở thành người cai trị thực tế của hai nước Anh-Pháp sau này

Chính sách ngoại giao với nước Pháp lại là một sự khác biệt. Một số sử sách đời sau cho rằng Henry đã được hội đồng quốc gia khuyên tiếp tục chiến tranh với Pháp vì trước đây họ đã xúi giục và bảo trợ cho Owain Glyndŵr nổi loạn chống lại nước Anh để thừa cơ thôn tính vùng Aquitaine của Anh. Bên cạnh đó, nội bộ triều đình nước Pháp đang khủng hoảng, khi vua Pháp là Charles VI mắc bệnh hoang tưởng, cho rằng cơ thể ông ấy được làm bằng kính, trong khi người con trai lớn nhất còn sống của Charles vẫn còn trẻ tuổi và là một người thiếu quyết đoán. Quan trọng hơn cả, các vị vua tiền nhiệm nhà Plantagenet từ thời vua Edward III đã tranh giành ngai vàng nước Pháp. Từ đầu năm 1415, vua Henry V bắt đầu tìm nguồn kinh phí cho cuộc chiến. Ngoài nguồn thuế thu, phần lớn chiến phí được vua Henry vay mượn từ Richard Whittington_một nhà buôn nổi tiếng, đồng thời là đối tác uy tín dưới thời vua Richard II và Henry IV. Gần như toàn bộ phục sức trong cung điện đều được mang ra thế chấp để vay tiền.

Chiến tranh Anh-Pháp (1415)

Ngày 12 tháng 8 năm 1415, vua Henry V dẫn quân vượt eo biển Manche, đến thành phố cảng Harfleur (miền bắc nước Pháp) và bao vây thành phố này trong gần 1 tháng, trước khi chiếm được nó vào ngày 22 tháng 9. Quân Anh đã tổn thất 30% quân số, chủ yếu là do bệnh kiết lỵ_một bệnh truyền nhiễm dễ gây tử vong thời bấy giờ. Sau đó, quân Anh tiếp tục hành quân đến Calais, mặc cho sự cảnh báo của hội đồng quân sự.

Trận Agincourt
Vào ngày 25 tháng 10 (ngày lễ thánh Crispin), khoảng 30.000 kị binh Pháp giáp mặt 6.000 quân Anh của vua Henry trên một cánh đồng tại làng Agincourt. Mặc dù rất mệt mỏi, đói ăn và bị áp đảo quân số, vua Henry đã cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân Anh, bằng một cuộc hùng biện đầy lôi cuốn, được biết đến là cuộc diễn thuyết ngày lễ thánh Crispin. Với tài năng quân sự đã được kiểm chứng trong hơn 10 năm chinh chiến, vua Henry nhanh chóng bố trí đội hình, với trọng tâm là lực lượng cung thủ Cheshire-Wales mà ông tâm đắc, cùng với sự yểm trợ của bộ binh. Mặt khác, vào đêm trước trận chiến, một cơn mưa lớn đã khiến mặt đất trở nên lầy lội, hình thành địa hình bất lợi cho kị binh Pháp. Kết quả, họ bị sa lầy trong vũng bùn mà không thể phá tan phòng tuyến quân Anh, đồng thời bị đặt vào tầm bắn hiệu quả của cung thủ đối phương.

Chiến thắng ở Agincourt được xem là một trong những chiến công hiển hách nhất của quân Anh trong chiến tranh Trăm Năm, sánh ngang với trận Crécy (1346) và trận Poitiers (1356).

Trong thời gian diễn ra trận đánh, Henry ra lệnh xử tử các tù binh Pháp, mặc dù một vài quý tộc có thể được trao trả để đổi lấy chiến lợi phẩm. Nhà sử học Cambridge Brett Tingley cho rằng các tù binh Pháp có thể nổi dậy khi phần lớn quân Anh đối mặt với đợt xung kích cuối cùng của kị binh đối phương, buộc vua Henry phải ra quyết định này. Tuy nhiên, điều này đã khiến các chiến dịch tiếp theo của quân Anh gặp trở ngại bởi sức kháng cự quyết liệt từ các thành phố Pháp, khi người Pháp cảm thấy không có đường sống nếu đầu hàng người Anh.

Tóm lại, thắng lợi ở Agincourt qua góc nhìn của người Anh chỉ là bước khởi đầu cho chiến dịch khôi phục lãnh thổ đã mất trở lại sự cai trị của nước Anh, đồng thời mở ra cơ hội khả quan để vua Henry V làm vua Pháp.

Làm chủ eo biển Manche
Năm 1416, Pháp liên minh với Cộng hòa Genoa_một thế lực hàng hải hùng mạnh bậc nhất châu Âu đương thời, bao vây Harfleur do người Anh kiểm soát, nhằm chiếm lại hải cảng quan trọng này. Để bảo vệ Harfleur, vua Henry đã cử em trai ông, công tước John xứ Bedford chỉ huy hải quân xuất phát từ mũi Beachy vào ngày 14 tháng 8. Ngày hôm sau, công tước Bedford đánh bại liên quân Pháp-Genoa vào bảo vệ thành công Harfleur sau một cuộc hải chiến kéo dài 7 giờ đồng hồ, nhưng công tước Bedford đã tử trận. Sau đó, Henry ký hiệp ước Canterbury với Pháp, dưới sự chứng kiến của hoàng đế Sigismund, tạo tiền đề cho sự chấm dứt tình trạng ly giáo Tây phương trong giáo hội Anh.

Chiến dịch nước Pháp (1417-1419)

Sau khi loại bỏ 2 đối thủ tiềm tàng và sau 2 năm chuẩn bị hậu phương, Henry phát động một cuộc chiến quy mô lớn vào năm 1417. Quân Anh chiếm Caen, lần lượt thôn tính vùng Hạ Normandy một cách nhanh chóng, trước khi cắt đứt đường liên lạc giữa Rouen (thủ phủ vùng Normandy) và Paris. Vua Henry V tiến hành bao vây và sử dụng pháo binh tấn công thành phố này. Đây là một trong những đội quân châu Âu đầu tiên sử dụng thuốc súng trong chiến tranh. Thế nhưng, quân trấn thủ Roeun không đầu hàng vì họ tin rằng đầu hàng người Anh đồng nghĩa với cái chết, như tất cả hàng binh Pháp tại Agincourt. Để ngăn chặn sự tiếp viện từ bên ngoài, vua Henry đã xúi giục hai gia tộc quyền lực nhất nước Pháp thời bấy giờ là Bourgogne và Armagnacs gây chiến lẫn nhau, khiến hầu hết các gia đình quý tộc Pháp đều bị cuốn vào cuộc nội chiến này.

Nhiều tuần sau đó, Rouen thiếu lương thực trầm trọng, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em, buộc họ xông ra cửa thành cầu xin vua Henry với hy vọng rằng quân Anh mở vòng vây cho họ thoát khỏi thành phố đang đói khát và bệnh tật này. Nhưng vua Anh từ chối. Sau đó, rất nhiều người dân Rouen chết đói, xác chết la liệt khắp đường phố. Đó cũng là lúc cuộc nội chiến Bourgogne-Armagnacs lên cao trào, khiến Rouen bị cô lập hoàn toàn và người dân bắt đầu tuyệt vọng vì không được chi viện. Kế sách chia rẽ nội bộ của vua Henry đã phát huy tác dụng.

Cuối cùng, tháng 1 năm 1419, Rouen thất thủ. Những người Norman ngăn cản quân Anh bị trừng phạt tàn khốc: Alain Blanchard bị xử tử vì đã treo cổ tù binh Anh trên tường thành Rouen; Robert de Livet và Canon de Rouen bị giam cầm tại Anh suốt 5 năm sau đó vì đã từ chối thỏa hiệp với người Anh.

Hiệp ước Troyes
Đến tháng 8 năm đó, quân Anh tiến đến sát tường thành Paris. Sự sợ hãi trong triều đình Pháp đã khiến thái tử Pháp Charles (vua Charles VII tương lai của nước Pháp) ra lệnh ám sát công tước John xứ Bourgogne tại Montereau vào ngày 10 tháng 9. Công tước mới của Bourgogne, Philip, và cả triều đình Pháp đều đầu hàng trước quân đội của vua Henry. 6 tháng sau đó, hiệp ước Troyes được ký kết, qua đó:

 Vua Henry V của nước Anh sẽ trở thành nhiếp chính và thái tử nước Pháp.
 Vua nước Anh sẽ kết hôn với con gái của vua Charles VI, Catherine de Valois.

Ngày 2 tháng 6 năm 1420, vua Henry kết hôn với Catherine tại thánh đường Troyes. Đến tháng 12 năm 1421, Catherine hạ sinh hoàng tử Henry tại cung điện Windsor. Đây cũng là người con duy nhất của vua Henry V và hoàng hậu Catherine de Valois, nghiễm nhiên trở thành người kế vị ngai vàng Anh-Pháp.

Trong nửa cuối năm 1420, vua Henry tiếp tục chinh phục một vài các quý tộc Pháp. Tháng 6, quân Anh bao vây và chiếm được pháo đài Montereau-Fault-Yonne (gần Paris) vào tháng 7. Đến tháng 11, thành phố Melun cũng thất thủ. Vua Henry trở về Anh quốc không lâu sau đó và giao lại cho người em trai Thomas, công tước xứ Clarence làm tổng tư lệnh quân Anh trên đất Pháp, tiếp tục chinh phục các quý tộc còn lại.

Chiến dịch năm 1421
Tháng 3 năm 1421, quân Anh do Thomas chỉ huy đã thất bại trước liên quân Pháp-Scotland tại trận Baugé và tử trận. Để trả thù cho em trai và tiếp tục chiến dịch dang dở, ngày 10 tháng 6, vua Henry V đích thân trở lại Pháp nhằm ổn định lại tình hình. Từ tháng 7 đến tháng 8 năm đó, vua Henry chỉ huy quân Anh chiếm 2 pháo đài Dreux và Chartres. Ngày 6 tháng 10, ông bao vây thành Meaux, trước khi chinh phục nó vào ngày 11 tháng 5 năm 1422. Đây cũng là chiến dịch cuối cùng của vua Henry V.

Băng hà
Ngày 31 tháng 8 năm 1422, vua Henry đột ngột băng hà tại lâu đài Château de Vincennes ở phía đông Paris, khi chỉ mới 35 tuổi, ở ngôi được 9 năm. Nguyên nhân cái chết của ông có thể là do bệnh kiệt lỵ, khi ông đang bao vây Meaux, vì rất nhiều binh lính Anh cũng mắc bệnh lỵ trong khoảng thời gian này. Tuy nhiên theo nhiều chuyên gia, bệnh lỵ không thể kéo dài lâu như vậy, và họ đề nghị rằng vua Henry chết vì bị sốc nhiệt, khi mà ngày trước đó, ông đã cưỡi ngựa mặc giáp toàn thân giữa trời nắng nóng oi ả.

Không lâu sau khi vua Henry băng hà, hoàng tử Henry chưa đầy 1 tuổi lên ngôi vua,tức vua Henry VI; chú của nhà vua John, công tước xứ Bedford, được chọn làm nhiếp chính Anh-Pháp. Thi thể của vua Henry được John Sutton, lãnh chúa Dudley, đưa về nước Anh và an táng theo nghi lễ hoàng gia tại tu viện Westminster.

Vua Henry qua đời khi chưa kịp trở thành vua Anh đầu tiên cai trị toàn nước Pháp. Nhưng con trai ông, Henry VI, đã hoàn thành được khát vọng đó của tổ tiên mình, trở thành vị vua Anh duy nhất trong lịch sử làm vua nước Pháp. Tuy nhiên, Henry đã không đủ tài năng như người cha vĩ đại, khiến cho ngôi vua của nhà Lancaster bị nhà York và nhà Tudor chiếm đoạt.

Nhận định và vinh danh
Cuộc đời và tài năng của vua Henry V có nhiều điểm tương đồng với Alexander Đại Đế của Macedonia cổ đại: cả hai đều là những danh tướng kiệt xuất, chưa bao giờ chịu thất bại trên chiến trường, đặc biệt là cùng chỉ huy những quân đội nhỏ bé chống lại các cường quốc hùng mạnh bậc nhất ở thời đại của mỗi người (vua Henry đánh bại đế quốc Pháp_được xem là truyền nhân của đế quốc La Mã, còn quân đội Macedonia của hoàng đế Alexander đánh bại đế quốc Achaemenid Ba Tư hùng mạnh nhất thế giới cổ đại). Đồng thời, cả hai vị vua chiến binh này đều qua đời khi còn rất trẻ (vua Henry V mất khi 35 tuổi, trong khi Alexander Đại Đế chỉ sống đến năm 32 tuổi). Chính vì sự tương đồng này, vua Henry xứng đáng được xem là những danh tướng vĩ đại nhất trong lịch sử, bên cạnh những vị quốc trưởng chiến binh vĩ đại khác ngoài Alexander như Julius Caesar, Thành Cát Tư Hãn, Timur, Napoleon Bonaparte, hay Pyotr Đại Đế. Ngoài ra, vua Henry còn có khả năng chính trị cực kỳ xuất sắc, thống nhất nước Anh không phải bằng bạo lực, mà bằng sự bao dung, tha thứ, hào phóng, sẵn sàng xóa bỏ hận thù mà cùng nhau chung sống hòa bình. Ngoài ra, vua Henry còn là một nhà cải cách vĩ đại, đưa nước Anh từ một đảo quốc lạc hậu trở thành một siêu cường hàng đầu châu Âu, góp phần đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ phổ biến nhất thế giới cho đến tận ngày nay. Vua Henry V được liệt vào danh sách 100 Greatest Britons (100 người Anh vĩ đại nhất). Ông còn là nhân vật của các vở kịch Henry IV, phần 1, Henry IV, phần 2 và Henry V do William Shakespeare sáng tác.

Chú thích

Tham khảo

 BBC - History - Henry V (kh. 1387 – 1422)
 Christopher Allmand, Henry V (Luân Đôn, 1992)
 Henry V. The Pratice of Kingship, edited by G. L. Harris (Oxford, 1985)
 P. Earle, The Life and times of Henry V (Luân Đôn, 1972)
 H. F. Hutchinson, Henry V. A Biography (Luân Đôn, 1967)
 Juliet Barker, Agincourt: Henry and the Battle That Made England (Luân Đôn, 2005)
 J. H. Fisher, The Emergence of Standard English (Lexington, 1996)

Xem thêm

 Dieu et mon droit
 English Longbow
 Davy Gam
 Henry V của Anh trong văn hóa đương đại

 Nhà Lancaster
 Danh sách quân chủ Anh
 Chiến tranh 100 năm

Liên kết ngoài

 J. Endell Tyler. Henry of Monmouth: Memoirs of Henry the Fifth
Volume 1,
Volume 2 at Project Gutenberg

 Henry V Chronology

Vua Anh
Vương tộc Lancaster
Vương tộc Valois
Sinh năm 1387
Mất năm 1422
Nhiếp chính Pháp
Sinh năm 1386
H
Vương tộc Plantagenet
Thân vương xứ Wales
Chiến tranh Trăm Năm
Công tước xứ Lancaster
Công tước xứ Normandy


title: St. George's, Grenada

text:
St. George's là thủ đô của Grenada. Thành phố được vây quanh bởi những sườn đồi và nằm bên một hải cảng hình móng ngựa.

St. George's là một địa điểm du lịch nổi tiếng tại Caribbe. Đây là nơi đặt Đại học St. George's và cũng là nơi sân bay quốc tế của đất nước, sân bay quốc tế Maurice Bishop, tọa lạc.

Ghi chú

Liên kết
 Images of St. George's

Thủ đô Bắc Mỹ


title: Melissodes baileyi

text:
Melissodes baileyi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1906.

Chú thích

Tham khảo

Melissodes
Động vật được mô tả năm 1906


title: 340 Eduarda

text:
340 Eduarda là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Max Wolf phát hiện ngày 25.9.1892 ở Heidelberg, và được đặt theo tên nhà thiên văn học nghiệp dư người Đức Heinrich Eduard von Lade.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 340 Eduarda - baneparametre hos JPL Solar System Dynamics

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1892
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: (15882) 1997 CF29

text:
{{DISPLAYTITLE:(15882) 1997 CF29}}

(15882) 1997 CF29 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 7 tháng 2 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 15001–16000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: (7227) 1984 SH6

text:
{{DISPLAYTITLE:(7227) 1984 SH6}}

(7227) 1984 SH6 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 22 tháng 9 năm 1984.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1984
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Fairfax, Virginia

text:
Fairfax, Virginia là một thành phố thuộc quận, tiểu bang Virginia, Hoa Kỳ. Thành phố có diện tích km², dân số thời điểm năm 2000 theo điều tra của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là người.

Tham khảo

Thành phố của Virginia
Vùng đô thị Washington


title: Diabrotica pulchra

text:
Diabrotica pulchra là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Sahlberg miêu tả khoa học năm 1823.

Chú thích

Tham khảo

P


title: Paramaribo

text:
Paramaribo (, tên thường gọi địa phương: Par′bo) là thủ đô và thành phố lớn nhất của Suriname, nằm bên bờ sông Suriname trong huyện Paramaribo. Paramaribo có dân số chừng 241.000 người (thống kê 2012), tức khoảng nửa dân số Suriname. Vùng lõi lịch sử của Paramaribo đã được công nhận là Di sản thế giới UNESCO từ năm 2002.

Khí hậu
Paramaribo có khí hậu xích đạo, theo phân loại khí hậu Köppen. Ở đây không có mùa khô thực sự, cả 12 trong năm có lượng mưa trung bình 60 mm, tuy thành phố có thời kỳ ẩm và khô khá rõ ràng. "Mùa thu" (tháng 9-11) là lúc khô nhất năm ở Paramaribo. Na ná những thành phố khác có chung kiểu thời tiết, nhiệt độ ổn định quanh năm, với nhiệt độ trung bình cao là 31 °C, còn trung bình thấp là 22 °C. Paramaribo hứng trung bình 2200 mm mưa hằng năm.

Tham khảo

Thủ đô Nam Mỹ
Khu dân cư ở quận Paramaribo
Thành phố cảng Nam Mỹ
Khởi đầu năm 1603
Di sản thế giới tại Suriname


title: Acanthodes limbata

text:
Acanthodes limbata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo


title: Pollex sansdigit

text:
Pollex sansdigit là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Mindanao ở Philippines.

Sải cánh dài khoảng 12 mm. Cánh trước khá rộng và màu nâu hơi xám. Cánh dưới nhỏ màu nâu đậm đồng nhất.

Tham khảo

  2007: Revision of the Micronoctuidae (Lepidoptera: Noctuoidea). Part 1, Taxonomy of the Pollexinae. Zootaxa, 1567: 1-116. Abstract & excerpt

Pollex (Erebidae)


title: Riekofen

text:
Riekofen là một đô thị trong huyện Regensburg bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: 2008 Konstitutsiya

text:
2008 Konstitutsiya (1973 SV4) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 27 tháng 9 năm 1973 bởi L. Chernykh ở Nauchnyj.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2008 Konstitutsiya

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1973


title: Chimarra lannaensis

text:
Chimarra lannaensis là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chimarra


title: Apophylia crassicornis

text:
Apophylia crassicornis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1919.

Chú thích

Tham khảo

Apophylia


title: Masléon

text:
Masléon () là một xã của tỉnh Haute-Vienne, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Vienne

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Haute-Vienne


title: Lúa mạch đen

text:
Lúa mạch đen hay hắc mạch, tên khoa học Secale cereale, là một loài cỏ phát triển rộng khắp, có vai trò là một loại lương thực, một loại cây trồng phủ đất và thức ăn gia súc. Nó là một loài trong bộ Triticeae và có quan hệ gần gũi với lúa mạch và lúa mì. Hạt của hắc mạch được dùng làm bột, bánh mì, bia, bánh mì giòn, một số loại rượu whisky hay vodka và rơm cho gia súc ăn. Hạt của nó có thể ăn hoàn toàn, bằng cách luộc hoặc xay nát như yến mạch.

Lúa mạch đen (rye) là một loại ngũ cốc. Trong tiếng Anh cần tránh nhầm rye với ryegrass vốn nghĩa là bãi cỏ, cỏ khô cho gia súc ăn.

Đặc điểm sinh học

Lịch sử
Lúa mạch đen là một trong những loài thực vật hoang dại ở miền trung, miền đông Thổ Nhĩ Kỳ và các vùng lân cận. Hắc mạch đã được thuần hóa với số lượng nhỏ ở một vài vị trí con người sinh sống (thời đồ đá mới), tại bán đảo Tiểu Á (Thổ Nhĩ Kỳ). Ví dụ khu di khảo PPNB (Pre-Pottery Neolithic B) và Can Hasan III. Nhưng điều này hầu như vắng bóng trong các tài liệu khảo cổ mãi đến thời đồ đồng ở Trung Âu, khoảng năm 1800–1500 TCN. Có thể lúa mạch đen là đã "di cư" từ vùng Tiểu Á (tức Thổ Nhĩ Kỳ) về phía Tây rồi "gia nhập" vào loài lúa mì theo kiểu Tiến hóa bắt chuớc và chỉ sau này mới được trồng theo đúng nghĩa.

Hình ảnh
Hình vẽ sinh học

Bông lúa

Cánh đồng

Nông nghiệp

Chú thích

Đọc thêm
 Rolf Schlegel (2006) Rye (Secale cereale L.) - a younger crop plant with bright future, eds. R. J. Sing and P. Jauhar, in: Genetic Resources, Chromosome Engineering, and Crop Improvement: Vol. II Cereals (ISBN 0849314305), CRC Press, Boca Raton, USA: 365-394

Liên kết ngoài

 Gordon Hillmann: New evidence of Lateglacial cereal cultivation at Abu Hureyra on the Euphrates , in: The Holocene 11/4 (tháng 7 năm 2001), p. 383-393.
 Growing Rye hosted by the UNT Government Documents Department
 Rye recipes
 Thông tin phân loại trên "University of Melbourne"

Ngũ cốc
Các loại ngũ cốc
C
Bài cơ bản sơ khai
Thực vật được mô tả năm 1753


title: Sacheon

text:
Sacheon là một thành phố Hàn Quốc, thuộc tỉnh Gyeongsangnam-do. Sacheon là nơi đã diễn ra hai trận chiến hải quân trong cuộc chiến tranh 7 ngày.

Thành phố như ngày nay là kết quả từ sự hợp nhất của Sacheon-gun và Samcheonpo-si vào năm 1995. Phần phía bắc của thành phố được gọi là Sacheon-eub và có vị trí ở phía trên của vịnh Sacheon, gần thành phố Jinju. Phần phía nam của thành phố nằm ở cũ Samcheonpo-si, mà nằm ở miệng của vịnh Sacheon.

Thành phố kết nghĩa
Sacheon kết nghĩa với:

  Uiryeong, Hàn Quốc
  Jeongeup, Hàn Quốc
  Miyoshi, Nhật Bản

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính quyền thành phố Sacheon

Gyeongsang Nam
Thành phố của Hàn Quốc
Thành phố tỉnh Gyeongsang Nam
Sacheon


title: Pseudopsodos

text:
Pseudopsodos là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Helius yindi

text:
Helius yindi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Ficus variegatus

text:
Ficus variegata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Ficidae.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 45 mm và 120 mm

Phân bố
Chúng phân bố ở Ấn Độ Dương dọc theo miền đông Arabia và ở Thái Bình Dương dọc theo Nhật Bản.

Chú thích

Tham khảo

 Verhaeghe, M. & Poppe, G. T., 2000 A Conchological Iconography (3), The Family Ficidae page(s): 20
 Gastropods.com: Ficus variegata; truy cập: 22 tháng 2 năm 2011

V
Động vật được mô tả năm 1798


title: Thành phố trực thuộc trung ương (Việt Nam)

text:
Thành phố trực thuộc trung ương là một loại hình đơn vị hành chính cấp tỉnh của Việt Nam. Đây là các thành phố nằm dưới sự quản lý của trung ương. Khác với các thành phố thuộc tỉnh và thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương là chỉ tương đương cấp huyện, thì Thành phố trực thuộc trung ương tương đương cấp tỉnh.

Thành phố trực thuộc trung ương là các đô thị loại đặc biệt hoặc đô thị loại I, và được xác định là các đô thị trung tâm cấp quốc gia. Đây là các thành phố lớn, có nền kinh tế phát triển, là khu vực quan trọng về quân sự, chính trị, văn hóa, kinh tế, xã hội là động lực phát triển cho cả quốc gia chứ không còn nằm bó hẹp trong một tỉnh, hay một vùng (liên tỉnh) nữa. Các thành phố này có cơ sở hạ tầng và khoa học công nghệ phát triển, có nhiều cơ sở giáo dục bậc cao, dân cư đông, thuận lợi về giao thông vận tải.

Dưới thành phố trực thuộc trung ương có các đơn vị hành chính cấp huyện gồm huyện tại vùng nông thôn và quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương tại vùng đô thị.

Hiện nay, thủ đô Hà Nội là thành phố trực thuộc trung ương duy nhất có thị xã trực thuộc (thị xã Sơn Tây). Trước đây, Kiến An và Đồ Sơn cũng đã từng là hai thị xã trực thuộc thành phố Hải Phòng, nhưng nay đã trở thành các quận của Hải Phòng.

Ngày 1 tháng 1 năm 2021, thành phố Thủ Đức thuộc Thành phố Hồ Chí Minh là thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương đầu tiên được thành lập tại Việt Nam.

Quy định trong luật pháp

Cấp hành chính
 Trong Hiến pháp 2013, Chương IX: Chính quyền địa phương, Khoản 1 Điều 110 có viết:
1. Các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam được phân định như sau:

Nước chia thành tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương;

Tỉnh thành chia thành: huyện, thị xã và thành phố thuộc tỉnh; thành phố trực thuộc trung ương chia thành quận, huyện, thị xã và đơn vị hành chính tương đương;

Huyện chia thành xã, thị trấn; thị xã và thành phố trực thuộc tỉnh, thành phố chia thành phường và xã; quận chia thành phường.

Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt do Quốc hội thành lập.
 Trong Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015 (sửa đổi, bổ sung 2019), quy định tại Điều 2: Đơn vị hành chính, Chương I: Những quy định chung:
Các đơn vị hành chính của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam gồm có:

1. Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh);

2. Huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp huyện);

3. Xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là cấp xã);

4. Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt.
Như vậy, thành phố trực thuộc trung ương nằm ở cấp hành chính thứ nhất trong 3 cấp hành chính (cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã) của nước Việt Nam.

Tiêu chuẩn của đơn vị hành chính
Theo Nghị quyết số 1211/2016/UBTVQH13 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành năm 2016, tại Điều 4, Mục 2: Tiêu chuẩn của đơn vị hành chính đô thị, Chương I: Tiêu chuẩn của đơn vị hành chính thì một thành phố trực thuộc trung ương cần phải đáp ứng các tiêu chuẩn như sau:
Điều 4. Tiêu chuẩn của thành phố trực thuộc trung ương

1. Quy mô dân số từ 1.500.000 người trở lên.

2. Diện tích tự nhiên từ 1.500 km² trở lên.

3. Đơn vị hành chính trực thuộc:

a) Số đơn vị hành chính cấp huyện trực thuộc có từ 11 đơn vị trở lên;

b) Tỷ lệ số quận trên tổng số đơn vị hành chính cấp huyện từ 60% trở lên.

4. Đã được công nhận là đô thị loại đặc biệt hoặc loại I; hoặc khu vực dự kiến thành lập thành phố trực thuộc trung ương đã được phân loại đạt tiêu chí của đô thị loại đặc biệt hoặc loại I.

5. Cơ cấu và trình độ phát triển kinh tế - xã hội đạt quy định tại Phụ lục 1 ban hành kèm theo Nghị quyết này.

Các thành phố trực thuộc trung ương
Hiện nay Việt Nam có 5 thành phố trực thuộc trung ương.

Xem thêm
Phân cấp hành chính Việt Nam

Chú thích

Tỉnh thành Việt Nam
Việt Nam
Phân cấp hành chính Việt Nam
Danh sách phân cấp hành chính Việt Nam
Đơn vị hành chính đô thị tại Việt Nam


title: Acanthephippium sinense

text:
Acanthephippium sinense là một loài thực vật thuộc họ Orchidaceae. Loài này có ở Trung Quốc và Hồng Kông.

Chú thích

 China Plant Specialist Group 2004. Acanthephippium sinense. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded ngày 20 tháng 8 năm 2007..

Liên kết ngoài

sinense
Thực vật Hồng Kông
Thực vật Trung Quốc


title: Yehud-Monosson

text:
Yehud-Monosson (tiếng Hebrew:יְהוּד-מוֹנוֹסוֹן, tiếng Ả Rập: يهود مونوسون) là một thành phố Israel. Thành phố thuộc quận Trung. Thành phố có diện tích 5,014 km2, dân số năm 2009 là 26.500 người.

Tham khảo

Quận Trung (Israel)
Thành phố của Israel
Yehud-Monosson


title: Hằng Xuân

text:
Hằng Xuân ()là một trấn của huyện Bình Đông, quốc gia Đài Loan, Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan). Trấn nằm trên bán đảo cùng tên và là địa phương cực nam của đảo Đài Loan. Năm 1982, vườn quốc gia Khẩn Đinh, vườn quốc gia đầu tiên của Đài Loan được thành lập trên địa bàn trấn. Hằng Xuân có diện tích 136,7630 km², dân số vào tháng 8 năm 2011 là 30.888 người thuộc 10.842 hộ gia đình, mật độ cư trú đạt 225,9 người/km²

Năm 2006, tại đây đã xảy ra trận động đất.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Bình Đông


title: Antipetelia

text:
Antipetelia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Geometridae
Ennominae


title: Rochefort, Namur

text:
Rochefort là một đô thị ở tỉnh Namur gần với tỉnh Ardennes của Cộng hòa Pháp. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2006 Rochefort có dân số 12.038 người. Tổng diện tích là 165,27 km² với mật độ dân số là 73 người trên mỗi km².  Ở đây có lâu đài Lavaux-Sainte-Anne''

Tham khảo

Đô thị của Namur


title: Comitas saldanhae

text:
Comitas saldanhae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Chú thích

Tham khảo

Comitas
Động vật được mô tả năm 1958


title: Mantella nigricans

text:
Mantella nigricans (tên tiếng Anh: Guibé's Mantella) là một loài ếch trong họ Mantellidae. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Hình ảnh

Tham khảo

 Raxworthy, C. & Andreone, F. 2004. Mantella nigricans. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Mantella
Động vật lưỡng cư Madagascar
Động vật được mô tả năm 1978
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Bufo verrucosissimus

text:
Bufo verrucosissimus là một loài cóc thuộc họ Bufonidae. Loài này có ở Azerbaijan, Gruzia, Iran, Nga, và Thổ Nhĩ Kỳ.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ôn đới, rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông có nước theo mùa, vườn nông thôn, ao, và ao nuôi trồng thủy sản. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất nơi sống.

Hình ảnh

Tham khảo

Kuzmin, S., Stöck, M., Papenfuss, T., Rastegar-Pouyani, N., Ugurtas, I., Anderson, S., Tarkhnishvili, D., Ananjeva, N., Orlov, N. & Tuniyev, B. 2004. Bufo verrucosissimus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

V
Động vật được mô tả năm 1814
Động vật lưỡng cư châu Á
Động vật lưỡng cư châu Âu
Động vật lưỡng cư Azerbaijan
Động vật Trung Đông


title: Antepione imitata

text:
Antepione imitata là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được biết đến ở tây Texas, Colorado và New Mexico tới nam Arizona và có lẽ cũng hiện diện ở bắc México.
Sải cánh dài 35–37 mm. Có ba lứa một năm in tây nam Arizona và south-tây New Mexico. Chúng bay mạnh nhất vào đầu tháng 4 và đầu tháng 5
Ấu trùng được ghi nhận ăn Ribes aureum.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 A revision of the genus Antepione Packard with description of the new genus Pionenta Ferris (Lepidoptera, Geometridae, Ennominae)
Images

Antepione


title: Proteuxoa tortisigna

text:
Proteuxoa tortisigna là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Lãnh thổ Thủ đô Úc, New South Wales, Queensland, Tasmania và Victoria

Sải cánh dài khoảng 30 mm.

Ấu trùng ăn các loài Poaceae, Pelargonium x zonale và Narcissus pseudonarcissus.

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory
Australian Insects

Chú thích

Proteuxoa
Bướm Úc


title: Lehnstedt

text:
Lehnstedt là một đô thị thuộc huyện Weimarer Land, bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 6,45 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 337 người.

Tham khảo


title: Paridea tonkinensis

text:
Paridea tonkinensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Yang miêu tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Paridea
Côn trùng Việt Nam


title: Stemshorn

text:
Stemshorn là một đô thị thuộc the huyện Diepholz, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 8,84 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Diepholz


title: Meaux-la-Montagne

text:
Meaux-la-Montagne là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 650 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: Orkney

text:
Orkney () là một quần đảo tại miền bắc Scotland, cách bờ biển Caithness  về phía bắc. Quần đảo Orkney bao gồm khoảng 70 hòn đảo và có 20 trong số đó là có người ở.
Hòn đảo lớn nhất được gọi là "Mainland" có diện tích  và là đảo lớn thứ sáu tại Scotland và là đảo lớn thứ mười tại quần đảo Anh. Khu dân cư lớn nhất và là trung tâm hành chính của đảo là Kirkwall.

Cái tên "Orkney" xuất phát từ thế kỷ thứ nhất TCN hoặc lâu hơn, và quần đảo đã có người định cư ít nhất là đã 8.500 năm. Những người định cư đầu tiên là các bộ lạc thời kỳ Đồ đá giữa và Đồ đá mới và sau đó là những người Pict, Orkney bị Na Uy xâm lược và sáp nhập vào năm 875 và có người Norse đến định cư. Quần đảo sau đó được sáp nhập vào Vương quốc Scotland năm 1472, sau việc trả của hồi môn không thành cho tân nương của James III là Margrete của Đan Mạch. Orkney có một số di tích thời kỳ đồ đá mới cổ nhất và được bảo toàn tốt nhất tại châu Âu, trong đó "Di chỉ thời đồ đá mới ở Orkney" là một Di sản thế giới của UNESCO.

Orkney là một trong 32 khu vực hội đồng tại Scotland, một khu vực bầu cử của Nghị viện Scotland, một xứ để định danh hiệu quý tộc và một quận cũ. Hội đồng địa phương được gọi là Hội đồng Quần đảo Orkney, là một trong ba hội đồng duy nhất tại Scotland có đa số thành viên là những người độc lập.

Bên cạnh đảo chính Mainland, phần lớn các hòn đảo nằm trong hai nhóm, Nhóm đảo Bắc và Nhóm đảo Nam, tất cả đều nằm trên một nền địa chất Sa thạch Đỏ Cũ. Khí hậu ôn hòa và đất đai màu mỡ, hầu hết đất đai được sử dụng cho nông nghiệp. Nông nghiệp là lĩnh vực quan trọng nhất và các nguồn năng lương gió và năng lượng hải dương đang ngày càng tăng tính quan trọng. Cư dân địa phương có một phương ngữ riêng biệt kế thừa một nền văn hóa dân gian phong phú. Quần đảo khá đa dạng về động vật biển hoang dã và gia cầm.

Thư viện ảnh

Tham khảo
Ghi chú

Đọc thêm
 Fresson, Captain E. E. Air Road to the Isles. (2008) Kea Publishing. ISBN 9780951895894
 Lo Bao, Phil and Hutchison, Iain (2002) BEAline to the Islands. Kea Publishing. ISBN 9780951895849
 Warner, Guy (2005) Orkney by Air. Kea Publishing. ISBN 9780951895870
 Batey, C.E. et al (eds.) (1995) The Viking Age in Caithness, Orkney and the North Atlantic. Edinburgh University Press. ISBN 9780748606320

Liên kết ngoài

 Orkney.com Cổng thông tin toàn diện về Orkney
 Hội đồng quần đảo Orkney

Quần đảo Bắc
Quần đảo Scotland
Quần đảo Đại Tây Dương
Khu vực lieutenancy của Scotland

Hạt của Scotland
Highlands và Islands
Vùng của Scotland
Cựu thuộc địa Na Uy
Khu vực hội đồng của Scotland
Cựu thuộc địa Đan Mạch
Đế quốc Na Uy
Hạt của Vương quốc Liên hiệp Anh (1801-1922)
Năng lượng tái tạo ở Scotland


title: Norwalk, Connecticut

text:
Norwalk là một thành phố tại quận Fairfield, tiểu bang Connecticut, Hoa Kỳ. Thành phố nằm trong Vùng đô thị New York. Dân số theo điều tra năm 2005 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là 84.437 người, dân số theo điều tra năm 2010 là 85.603 người, là lần phố lớn thứ 6 bang Connecticut và lớn thứ 3 quận Fairfield, diện tích là km2.

Tên "Norwalk" đến từ từ Algonquian "noyank" có nghĩa là "điểm đất", hoặc tên Mỹ bản địa, "Naramauke" (cũng đánh vần "Norwauke", "Norowake", hoặc "Norwaake"), một người Mỹ bản địa trưởng.

Nghề nuôi sò từ lâu đã quan trọng Norwalk, đã từng có biệt danh là "Thị trấn sò." Mỗi tháng chín, Norwalk tổ chức Liên hoan sò.
Danh xưng cư dân của Norwalk trong tiếng Anh thường được gọi là "Norwalkers".

Tham khảo

Quận Fairfield, Connecticut
Thành phố của Connecticut


title: Tipula phaedina

text:
Tipula phaedina là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở het Palearctisch en Oriëntaals gebied.

Chú thích

Tham khảo

biologie|2=2011|3=07|4=08}}

Chi Ruồi hạc


title: Agonita klapperichi

text:
Agonita klapperichi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Agonita


title: Colletes albicinctus

text:
Colletes albicinctus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1943.

Chú thích

Tham khảo

Colletes
Động vật được mô tả năm 1943


title: Formicoxenus chamberlini

text:
Formicoxenus chamberlini là một loài kiến thuộc họ Formicidae. Đây là loài đặc hữu của Hoa Kỳ.

Chú thích

Tham khảo
 Social Insects Specialist Group 1996. Formicoxenus chamberlini. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 31 tháng 7 năm 2007.

Formicoxenus
Động vật cánh màng Bắc Mỹ
Động vật Mỹ


title: Antocha nebulipennis

text:
Antocha nebulipennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Loài này được phát hiện ở miền Cổ bắc và miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Antocha
Limoniidae ở vùng Palearctic
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Oroër

text:
Oroër là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 146 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: 1177 Gonnessia

text:
1177 Gonnessia (1930 WA) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 11 năm 1930 bởi Boyer, L. ở Algiers.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 1177 Gonnessia

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Louis Boyer
Thiên thể phát hiện năm 1930


title: 8589 Stellaris

text:
8589 Stellaris (4068 P-L) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8589 Stellaris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: 1708 Pólit

text:
1708 Polit là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1819.5038072 ngày (4.98 năm).

Nó được phát hiện ngày 30 tháng 11 năm 1929.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1929


title: Chrysolina murina

text:
Chrysolina murina là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Daccordi miêu tả khoa học năm 1982.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Chamagne

text:
Chamagne là một xã, nằm ở tỉnh Vosges trong vùng Grand Est của Pháp. Xã này có diện tích km², dân số năm 2004 là người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình m trên mực nước biển.
Dân địa phương tiếng Pháp gọi là Chamagnons.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Site municipal
 Chamagne trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Vosges


title: Vohenstrauß

text:
Vohenstrauß hay Vohenstrauss là một đô thị ở huyện Neustadt (Waldnaab) bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Vohenstrauss.de


title: Agonita metasternalis

text:
Agonita metasternalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Tan & Sun miêu tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Agonita