title: Trưởng Tôn Vô Kỵ

text:
Trưởng Tôn Vô Kị (chữ Hán: 長孫無忌; 594 - 659), biểu tự Phù Cơ (辅机), là đại công thần trong triều đại nhà Đường trải qua ba đời Hoàng đế nhà Đường, từ Đường Cao Tổ Lý Uyên, Đường Thái Tông Lý Thế Dân tới Đường Cao Tông Lý Trị.

Trưởng Tôn Vô Kị là anh trai của Văn Đức Thuận Thánh Hoàng hậu Trưởng Tôn Vô Cấu, mẹ của Thái tử Lý Thừa Càn, Ngụy vương Lý Thái và Cao Tông Lý Trị. Xuất thân cao quý và địa vị hoàng thân quốc thích, Trưởng Tôn Vô Kỵ có vai trò rất lớn trong suốt thời gian trị vì của 3 vị Hoàng đế nhà Đường mà ông phục vụ, đặc biệt là trong Sự biến Huyền Vũ môn, giúp Đường Thái Tông Lý Thế Dân lên ngôi.

Vào cuối đời, ông không được tín nhiệm và hạ bệ bởi Hoàng hậu thứ hai của cháu ông, tức Võ Tắc Thiên.

Thân thế
Trưởng Tôn Vô Kỵ người Hà Nam, Lạc Dương, xuất thân từ Hà Nam Trưởng Tôn thị (河南長孫氏) danh gia vọng tộc.

Gia tộc Trưởng Tôn có dòng dõi từ gia tộc Tiên Ti Bạt Bạt thị (拔拔氏), một trong Thất thập tính (室十姓) của hoàng tộc Bắc Ngụy. Sau khi Ngụy Hiếu Văn Đế hán hóa, gia tộc mới cải lại thành Trưởng Tôn thị. Suốt thời đại Bắc Ngụy, gia tộc Trưởng Tôn là một thế gia đầy kiêu hãnh. Tổ phụ Trưởng Tôn Hủy (长孙兕), giữ chức Khai phủ nghi Đồng tam ty thời Bắc Chu. Cha Trưởng Tôn Thịnh (長孫晟), giữ chức Hữu Kiêu vệ tướng quân thời nhà Tùy. Mẹ ông là dòng dõi hoàng tộc Bắc Tề, cháu gái Thanh Hà vương Cao Nhạc, con gái của Nhạc An vương Cao Kính Đức (高敬德) và là em gái của danh thần Cao Sĩ Liêm (高士廉).

Vào thời gian khi cha ông Trưởng Tôn Thịnh mất, ông cùng mẹ và em gái Trưởng Tôn thị bị anh cả không cùng mẹ là Trưởng Tôn An Nghiệp (長孫安業) đuổi ra khỏi nhà, không nơi nương tựa, đành phải đến nhà cậu là Cao Sĩ Liêm, cũng từ đây Vô Kị được cậu chăm sóc và cho ăn học. Sử sách ghì nhận, Trưởng Tôn Vô Kị vốn tính thông minh, văn sử đều làu, lại có bộ óc thông minh đầy mưu kế.

Vào cuối thời nhà Tùy, gia tộc họ Cao giúp đỡ Lý Uyên khuếch trương thanh thế, Vô Kỵ khi ấy rất thân với con thứ của Lý Uyên tên Lý Thế Dân, vừa vặn hợp tuổi nên cả hai trở thành bạn bè tâm giao rất ăn ý. Em gái ông do đó được mai mối, thành thân với Lý Thế Dân. Sau khi Lý Uyên lên ngôi, Lý Thế Dân khi đó đã là Tần vương (秦王), Trưởng Tôn Vô Kỵ yết kiến tại Trường Xuân cung được phong làm Bắc Đạo hành quân Điểm thiêm, về sau do có công phò tá được cất nhắc làm lang trung, lại được tấn được phong làm Thượng Đảng huyện công (上党县公). Từ đó Vô Kỵ trở thành một thành viên quan trọng của Thiên Sách phủ phụ tá Lý Thế Dân.

Hiến kế ra tay
Năm Vũ Đức thứ 9 (626), Trưởng Tôn Vô Kỵ là một trong ba người, cùng Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối, khuyên Tần vương Lý Thế Dân nên động thủ trước, trừ khử Thái tử Lý Kiến Thành và Tề vương Lý Nguyên Cát. Đó gọi là Sự biến Huyền Vũ môn.

Khi ấy, Tần vương Lý Thế Dân công lao hiển hách, khiến Thái tử Lý Kiến Thành e ngại, sợ Lý Thế Dân tranh đoạt vị trí của mình, nên cùng Tề vương Lý Nguyên Cát thường xuyên gây khó dễ cho Lý Thế Dân, những lúc bàn chuyện chính sự đều khiến Lý Thế Dân nơm nớp lo sợ. Phòng Huyền Linh nói với Vô Kị: "Nay hai vị điện hạ đã kết oán, một khi không thể vun vén ổn thỏa, không chỉ Tần vương phủ này giữ không nổi, mà còn ảnh hưởng đến căn cơ Đại Đường. Chi bằng hai ta khuyên bảo Tần vương, làm cái việc của Chu công, bình ổn tình thế.". Vô Kị đáp lại:"Ta cũng sớm có ý này, chỉ là vẫn luôn không dám nói, ngươi nói đang cùng ta tâm ý.".

Sau khi bàn bạc lại với Đỗ Như Hối, cả ba quyết định khuyên Tần vương Lý Thế Dân ra tay trước. Thế nhưng Lý Thế Dân vẫn thoái thác, việc vẫn chưa định.

Sau đó không lâu, Lý Kiến Thành hạch tấu Đường Cao Tổ, bắt trục xuất Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối ra khỏi phủ, do đó mưu thần bên cạnh Lý Thế Dân chỉ còn lại Vô Kị. Thấy tình thế chuyển biến ngày càng xấu, Trưởng Tôn Vô Kị cùng cậu Cao Sĩ Liêm và Hầu Quân Tập, Uất Trì Kính Đức ngày đêm trù tính khuyên Lý Thế Dân hành động. Lúc này, Thái tử Lý Kiến Thành lấy danh nghĩa đột phá Đột Quyết, đề cử Tề vương Lý Nguyên Cát Bắc chinh, lại điều động quân của Tần vương Lý Thế Dân, là muốn nhân khi đưa tiễn phục binh triệt hạ Tần vương. Đến lúc này, Lý Thế Dân mới quyết, sai Vô Kị bí mật triệu hời Phòng Huyền Linh và Đỗ Như Hối.

Ngay tháng 6 năm ấy, Tần vương Lý Thế Dân phái Vô Kị, cùng Uất Trì Kính Đức, Hầu Quân Tập, Trương Công Cẩn (张公谨), Lưu Sư Lập (刘师立), Công Tôn Vũ Đạt (公孙武达), Độc Cô Ngạn Vân (独孤彦云), Đỗ Quân Xước (杜君绰), Trịnh Nhân Thái (郑仁泰) và Lý Mạnh Thường (李孟尝) phục kích tại Huyền Vũ môn, thành công giết chết Thái tử Lý Kiến Thành cùng Tề vương Lý Nguyên Cát.

Đường Cao Tổ hoảng hốt, lệnh sắc phong Tần vương Lý Thế Dân làm Thái tử, phong Trưởng Tôn Vô Kị làm Thái tử Tả thứ tử (太子左庶子).

Tháng 8 năm đó, Thái tử Lý Thế Dân lên ngôi, tức Đường Thái Tông. Ông lập Trưởng Tôn thị làm Hoàng hậu, còn Trưởng Tôn Vô Kị được phong tả Vũ hầu Đại tướng quân (左武侯大将军). Khi biết sự biến chấn động, Yên quận vương La Nghệ do ủng hộ Lý Kiến Thành đã bất bình, quyết định tại U Châu tạo phản, Vô Kị hành chức Hành quân Tổng quản, chinh phạt La Nghệ.

Đường triều đại thần

Tể tướng thời Thái Tông
Đầu năm Trinh Quán (627), Trưởng Tôn Vô Kỵ được xét công lao hàng đầu, thăng Thượng thư bộ Lại, tước Tề quốc công (齐国公), sau đổi thành Triệu quốc công (赵国公). Theo đó, gia thăng làm Thái tử Tả thứ tử, Tả Vũ Hậu đại tướng quân, Thượng thư Phó xạ, kiêm chức Tư không, một trong Tam công đầu triều. Quyền thế của Trưởng Tôn Vô Kỵ nhanh chóng đạt đến hiển quý.

Quyền cao chức trọng, nhưng Trưởng Tôn Vô Kỵ không lấy đó mà tự phụ, ngược lại ông lo sợ nếu mình nắm đại quyền quá cao, sẽ tạo sự nghi ngờ các phe cánh trong triều. Nhiều đại thần ám chỉ chuyện này đến Đường Thái Tông, nhưng Hoàng đế vẫn công khai tín nhiệm Vô Kỵ. Không lâu sau khi được thăng phong, bằng nhiều cách dâng sớ thoái lui, và thông qua em gái là Trưởng Tôn hoàng hậu, Trưởng Tôn Vô Kỵ cuối cùng cũng thuyết phục được Đường Thái Tông. Hoàng đế chỉ giữ lại danh hiệu Khai phủ nghi Đồng tam ty (開府儀同三司), tước hiệu Triệu quốc công và chức vị Tư không của ông. Trinh Quán năm thứ 11 (637), ông theo lệnh cùng Phòng Huyền Linh soạn Trinh Quán luật (贞观律).

Năm Trinh Quán thứ 17 (643), họa các công thần tổng 24 người vào Lăng Yên các, Trưởng Tôn Vô Kỵ được xếp thứ nhất. Cùng năm ấy, Thái tử Lý Thừa Càn mưu phản, bị phế. Đường Thái Tông Lý Thế Dân muốn thay Trữ vị, triệu Trưởng Tôn Vô Kỵ, Phòng Huyền Linh và Lý Tích mật nghị. Khi ấy, Đường Thái Tông có lý lập Ngô vương Lý Khác lên thay, nhưng Trưởng Tôn Vô Kỵ hết sức phản đối. Vì thế, Hoàng đế bèn chọn Tấn vương Lý Trị làm Hoàng thái tử.

Phụ chính thời Cao Tông
Năm Trinh Quán thứ 23 (649), Đường Thái Tông băng hà tại Thúy Vi cung (翠微宫), là một hành cung địa phận thuộc phía Nam Tây An ngày nay. Trước khi lâm chung, ông mệnh Trưởng Tôn Vô Kỵ và Chử Toại Lương cùng phò trợ Thái tử Trị.

Khi nghe tin Đường Thái Tông băng hà, Thái tử Lý Trị cực kỳ bi thương, ôm Trưởng Tôn Vô Kị mà khóc. Trưởng Tôn Vô Kị trấn an, thỉnh Lý Trị xử lý chính sự lấy an trong ngoài, nhưng Lý Trị vẫn khóc không ngừng. Thế là Vô Kị bèn nói:"Bệ hạ đem tông miếu xã tắc giao phó điện hạ, ngài có thể nào chỉ biết khóc thút thít?". Sau đó, Vô Kị bí mật phát tang, giải quyết ổn thỏa khiến Thái tử tức tốc trở về kinh thành Trường An để đăng cơ.

Tháng 6 năm đó, Thái tử Lý Trị lên ngôi, tức Đường Cao Tông. Hoàng đế thăng cữu phụ Trưởng Tôn Vô Kỵ làm Thái úy, kiêm Đồng trung thư môn hạ Tam phẩm (同中書門下三品), lại kiêm Đô đốc Dương Châu, chủ trì triều chính. Lúc bấy giờ với thân phận cậu của Hoàng đế, Trưởng Tôn Vô Kị quyền uy rất lớn, là người tác động mạnh mẽ vị Hoàng để trẻ tuổi này, bản thân Cao Tông cũng ưu tiên nghe lời của Vô Kị nhất. Có người mưu cáo Vô Kị tạo phản, Cao Tông cũng thẳng thừng xử tử.

Cuộc đại thanh trừng
Tháng 11 năm Vĩnh Huy thứ 3 (năm 652), dười đời vua Đường Cao Tông Lý Trị, cố đô Trường An xảy ra một vụ án kinh thiên động địa.

Lợi dụng vụ án này, Thái úy Trưởng Tôn Vô Kỵ đã gây ra một cuộc tàn sát đẫm máu trong lịch sử nhà Đường. Theo ghi chép lịch sử, đây chính là vụ "Phòng Di Ái mưu phản". Phòng Di Ái là con thứ của nguyên lão công thần triều Đường Phòng Huyền Linh. Vợ ông là con gái yêu của vua Lý Thế Dân – Công chúa Cao Dương. Được vua cha yêu chiều, nên Công chúa rất kiêu ngạo, hoang dâm vô độ. Sau khi Phòng Huyền Linh qua đời, Cao Dương mặc sức gây chuyện.

Không chỉ tranh cướp tài sản với con trưởng của dòng họ Phòng là Phòng Di Trực, Công chúa Cao Dương còn muốn tranh cướp tước vị Lương Quốc Công mà về lý, sau khi cha qua đời, Phòng Di Trực sẽ kế thừa. Phòng Di Trực không thể nhẫn nhịn thêm, liền đem chuyện tâu lên Hoàng đế. Khi đó, Đường Thái Tông còn tại thế, đã mắng con gái một trận thậm tệ. Từ đó, quan hệ giữa Công chúa Cao Dương và Phòng Di Trực từ đây tồn tại một nỗi hận thấu xương.

Sau khi Thái Tông qua đời, Lý Trị kế vị. Một hôm, công chúa Cao Dương đột nhiên chạy vào cung, tố cáo Phòng Di Trực bất nhã với mình. Trưởng Tôn Vô Kỵ tiếp nhận vụ án, điều tra xử lý.

Phòng Di Ái từng là tâm phúc của Ngụy Vương Lý Thái. Mặc dù không có bằng chứng cho thấy Phòng Huyền Linh nhập hội với Ngụy Vương, song sau khi Trưởng Tôn Vô Kỵ có công đưa Lý Trị lên ngôi, do Phòng Huyền Linh không đứng về phía ông, nên hai bên nảy sinh quan hệ thù địch. 3 năm đầu sau khi Lý Trị kế vị, Trưởng Tôn không lúc nào ngừng để mắt tới Phòng gia. Bất cứ ai chỉ cần đến gần Phòng Di Ái cũng trở thành kẻ thù của nhất phẩm Thái úy và đều bị liệt vào "danh sách đen", trong đó có cả các danh tướng khai quốc,  Phò mã Đô úy Tiết Vạn Triệt, Hình vương Lý Nguyên Cảnh, Phò mã Đô úy Sài Lệnh Vũ,...

Từ khi tiếp cận vụ án, Trưởng Tôn Vô Kỵ đã dùng các thủ đoạn để thực hiện âm mưu chính trị của mình. Một trong số đó là "khai quật" các vấn đề chính trị có liên quan đến công chúa Cao Dương và các đại thần, lập ra "án mưu phản". Sau khi ra lệnh bắt Phòng Di Ái với tội danh mưu phản, Trưởng Tôn dùng nhục hình, ép ông ta khai ra tất cả những người trong "danh sách đen" theo ý của mình.

Ba tháng sau, vụ án "Phòng Di Ái mưu phản" được định đoạt. Đối diện với kết quả thẩm lý, vua Cao Tông hết sức bàng hoàng. Ông không thể ngờ, từ một lời tố cáo bị quấy rối của Công chúa Cao Dương, lại liên lụy đến nhiều hoàng thân, quốc thích và các công thần đến vậy. Dưới sự cưỡng ép của Trưởng Tôn Vô Kỵ, Phòng Di Ái bị xử tử. Công chúa Cao Dương cũng được ban tội chết trong khi không ít người trong "danh sách đen" bị lưu đày. Phòng Di Trực vì có cha là khai quốc công thần, nên đã được miễn tội, giáng xuống làm thường dân.

Chỉ từ một vụ án nhỏ, Trưởng Tôn Vô Kỵ đã không cần tốn nhiều công sức để trừ khử tất cả những ai bị coi là đối thủ của mình. Cũng từ đây, quyền lực của ông liên tục củng cố trong suốt vài năm sau đó.

Bị trục xuất
Sau khi Đường Cao Tông Lý Trị lên ngôi, sủng ái Võ tài nhân, vốn là phi tần của Đường Thái Tông. Năm Vĩnh Huy thứ 6 (655), Cao Tông lập Võ thị làm Hoàng hậu, bất chấp mọi can gián của Trưởng Tôn Vô Kỵ.

Khi ấy, Trưởng Tôn Vô Kỵ được coi là chướng ngại vật lớn nhất của Võ Hậu do nhiều lần can gián Cao Tông Lý Trị làm theo ý bà. Võ Hậu sau đó mật mưu cùng Hứa Kính Tông, vu cáo Trưởng Tôn Vô Kỵ ý đồ tạo phản, khiến ông bị đày đi Kiềm Châu (黔州; nay là Trùng Khánh, Bành Thủy). Đến năm 659 thì bị buộc tự sát. Không lâu sau, con cháu trong gia tộc vẫn được ra làm quan, nhưng dòng dõi Trưởng Tôn không còn thịnh đạt như trước nữa. Đến đời Đường Túc Tông, Hoàng đế khôi phục lại quan tước cho Vô Kỵ.

Gia đình

 Phụ mẫu:
 Phụ thân: Trưởng Tôn Thịnh (长孙晟), Tùy triều Hữu kiêu vệ Tướng quân. Thời kỳ Trinh Quán, truy tặng Tư không (司空), Tề quốc công (齐国公)
 Mẫu thân: Cao thị, con gái Thứ sử Dương Châu nhà Tùy Cao Mại (高劢)
 Con cái:
 Trưởng Tôn Xung (長孫沖), quan đến Bí thư giám, lấy đích trưởng nữ của Đường Thái Tông Trường Lạc Công chúa (长乐公主), bái Phò mã Đô úy
 Trưởng Tôn Hoán (长孙涣), quan đến Hồng lư Thiếu khanh, phong Thượng Đảng quận công (上党郡公)
 Trưởng Tôn Tuấn (长孙濬), quan đến Thường Châu Thứ sử, phong An Khang huyện bá (安康县伯)
 Trưởng Tôn Yêm (长孙淹), quan đến Trường Thủy huyện lệnh, phong An Thành huyện công (安城县公)
 Trưởng Tôn Ôn (长孙温), quan đến Thượng y Trực trưởng
 Trưởng Tôn Đạm (长孙澹), quan đến Thái tử Tẩy mã
 Trưởng Tôn Tịnh (长孙净), quan đến Thượng y Phụng ngự
 Trưởng Tôn Tự (长孙溆), quan đến Thành Châu Thứ sử
 Trưởng Tôn Trạm (长孙湛), quan đến Tương Châu Thứ sử
 Trưởng Tôn Tân (长孙津), quan đến Thượng y Phụng ngự
 Trưởng Tôn Trạch (长孙泽), quan đến Tả thiên ngưu vệ Trường sử
 Trưởng Tôn Nhuận (长孙润), quan đến Thái thường Thiếu khanh, phong Kim Thành huyện tử (金城县子)

Tham khảo

 Cựu Đường thư, quyển 65.
 Tân Đường thư, quyển 105.
 Tư trị thông giám, quyển 191, 192, 193, 194, 195, 196, 197, 198, 199, 200.

Nhân vật chính trị nhà Đường
Người Hà Nam (Trung Quốc)
Sinh năm 594
Mất năm 659


title: Nerdlen

text:
Nerdlen là một đô thị thuộc huyện Vulkaneifel, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị này có diện tích 4,45 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 219 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Vulkaneifel


title: Myliobatis hamlyni

text:
The purple eagle ray (Myliobatis hamlyni) là một loài cá thuộc họ Myliobatidae. Nó là loài đặc hữu của Úc. Môi trường sống tự nhiên của chúng là open seas.

Hình ảnh

Nguồn
 Kyne, P.M. & Last, P.R. 2005. Myliobatis hamlyni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Myliobatis
Cá Úc
Động vật Queensland
Cá Đài Loan
Cá Philippines
Loài sắp bị đe dọa theo Sách đỏ IUCN


title: 26970 Eliáš

text:
26970 Eliáš là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1773.7309559 ngày (4.86 năm).

Nó được phát hiện ngày 23 tháng 9 năm 1997.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1997


title: Kytorhinus sharpianus

text:
Kytorhinus sharpianus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Bridwell miêu tả khoa học năm 1932.

Chú thích

Tham khảo

Kytorhinus


title: Cneorella flavipes

text:
Cneorella flavipes là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Cneorella


title: Esporles

text:
Esporles là một đô thị trên đảo Mallorca, thuộc quần đảo Baleares, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Đô thị ở Mallorca


title: Gesees

text:
Gesees là một đô thị ở huyện Bayreuth bang Bayern nước Đức. Đô thị Gesees có diện tích 9,9 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1243 người.

Tham khảo


title: Doboka

text:
Doboka là một thị xã và là nơi đặt ủy ban khu vực thị xã (town area committee) của quận Nagaon thuộc bang Assam, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Doboka có dân số 11.043 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Doboka có tỷ lệ 58% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 64%, và tỷ lệ cho phái nữ là 51%. Tại Doboka, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Assam


title: Agapetus orosus

text:
Agapetus orosus là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Agapetus


title: Hyppa

text:
Hyppa là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Hyppa brunneicrista Smith, 1902
 Hyppa contrasta McDunnough, 1946
 Hyppa indistincta Smith, 1894
 Hyppa potamus J.T. Troubridge & Lafontaine, 2004
 Hyppa rectilinea Esper, 1788
 Hyppa xylinoides Guenée in Boisduval & Guenée, 1852 (đồng nghĩa: Hyppa ancocisconensis Morrison, 1875)

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database
 Hyppa at funet
 Troubridge, J.T. & Lafontaine, J.D. (2004). "Revision of the genus Hyppa (Lepidoptera: Noctuidae) with description of a new species." The Canadian Entomologist 136: 299-311.


title: Eopenthes humeralis

text:
Eopenthes humeralis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Karsch miêu tả khoa học năm 1881.

Chú thích

Tham khảo

Eopenthes


title: Thalaina

text:
Thalaina là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
Loài gồm có:
 Thalaina clara – Walker, 1855
 Thalaina selenaea – Doubleday, 1845

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Nacophorini


title: Nomada bouceki

text:
Nomada bouceki là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Kocourek mô tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1985


title: Agdistis paralia

text:
Agdistis paralia là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở Tây Ban Nha, Pháp, [[Italy (Sardinia, Sicilia), Malta, Hy Lạp, Israel, Turkmenistan, Tunisia, Algérie và Maroc. Nó cũng được tìm thấy ở Trung Quốc (Gansu).

Con trưởng thành bay từ tháng 4 đến tháng 9.

Ấu trùng ăn Limonium serotinum và Limonium densissimum.

Chú thích

Tham khảo

Agdistis


title: Lũ lụt Thái Lan 2011

text:
Lũ lụt Thái Lan 2011 là đợt lũ lụt lớn xảy ra trong mùa mưa năm 2011 tại Thái Lan, nghiêm trọng nhất ở sông Chao Phraya cũng như ở lưu vực sông Mekong. Bắt đầu từ cuối tháng bảy và tiếp tục trong hơn hai tháng, lũ lụt đã gây ra 307 ca được báo cáo là tử vong, hơn 2,3 triệu người bị ảnh hưởng, với thiệt hại ước tính lên tới 156,7 tỷ baht (5,1 tỷ USD) tính đến thời điểm ngày 18 tháng 10 năm 2011. Lũ lụt đã tràn ngập khoảng 6 triệu ha đất, hơn 300.000 ha trong đó đất nông nghiệp, trong 58 tỉnh, từ Chiang Mai ở miền Bắc đến các khu vực của thủ đô Bangkok nằm gần các nhánh của lưu vực sông Chao Phraya. Đây được mô tả là "trận lũ lụt tồi tệ nhất tính về lượng nước và số người dân chịu ảnh hưởng". Bảy khu công nghiệp lớn đã bị ngập sâu đến 3 mét và ước tính sẽ kéo dài khoảng 40 ngày.

Bối cảnh

Là một quốc gia ẩm ướt, nhiều khu vực khác nhau của Thái Lan dễ bị lũ nhanh và bị lũ lụt theo mùa. Lũ lụt thường bắt đầu ở miền Bắc và lan xuống sông Chao Phraya thông qua các đồng bằng trung tâm, ở vùng Đông Bắc dọc theo sông Chi và sông Mun chảy vào sông Mekong, hoặc trong các sườn đồi ven biển phía Đông và Nam. Chứng tích của các cơn bão nhiệt đới tấn công Việt Nam hoặc phía nam bán đảo thường tăng lượng mưa, dẫn đến nguy cơ lũ lụt. Việc kiểm soát hệ thống thoát nước, bao gồm đập, kênh mương thủy lợi và các lưu vực chứa lũ đã được thực hiện nhưng không đủ để ngăn chặn thiệt hại lũ lụt, đặc biệt là khu vực nông thôn. Rất nhiều nỗ lực, bao gồm một hệ thống đường hầm thoát nước bắt đầu vào năm 2001 đã được đưa vào ngăn chặn những trận lũ lụt nặng của thủ đô Bangkok, vốn nằm gần sông Chao Phraya và dễ bị lũ lụt, và thu được nhiều thành công đáng kể. Bangkok chỉ trải qua lũ lụt ngắn hạn và nhỏ kể từ sau cơn lũ lớn năm 1995. Tuy nhiên, các khu vực khác từng trải qua các đợt lũ lụt nghiêm trọng gần đây nhất là năm 2010.

Lũ lụt

Do khí hậu gió mùa đang diễn ra khá mạnh mẽ vào năm 2011, với những cơn mưa lớn từ tháng 5, những trận lụt lớn bắt đầu khi cơn bão nhiệt đới Nock-ten tới miền Bắc Việt Nam, gây nên lượng mưa lớn ở miền bắc, đông bắc Thái Lan và những cơn lũ lụt nhanh chóng ở nhiều tỉnh bắt đầu từ 31 tháng 7. Trong vòng 1 tuần đã có tin tức vế 13 người thiệt mạng và lũ lụt vẫn tiếp diễn ở nhiều tỉnh: các tỉnh miền Bắc gồm Chiang Mai, Lampang, Lamphun, Mae Hong Son, Nan, Phrae và Uttaradit; các tỉnh miền Đông Bắc như Bung Kan, Nakhon Phanom, Nong Khai, Sakon Nakhon và Udon Thani. Những tỉnh trung bộ như Phichit, Phitsanulok, Sukhothai cũng bị ngập khi nước lũ kéo tới qua hai con sông Yom và Nan. Tỉnh Prachuap Khiri Khan ở vùng vịnh cũng bị ảnh hưởng.

Lũ lụt vẫn còn tiếp diễn vào cuối tháng 8, theo dự báo thì những cơn mưa lớn có thể sẽ tiếp tục xuất hiện do ảnh hưởng bởi cơn bão La Nina. Mực nước lũ đạt 50 cm ở hạ lưu sông Nan và đạt mức kỷ lục trong vòng 16 năm qua ở tỉnh Phitsanulok, trong khi những khu vực rộng lớn khác thuộc vùng hạ lưu như Nakhon Sawan, Ang Thong, Ayutthaya và Nakhon Nayok ngày càng bị ảnh hưởng nhiều hơn, số lượng người chết đã lên đến con số 37 người so với 22 người vào tháng 8. Đập nước Bhumibol và Sirikit gia tăng tỉ lệ thoát nước để có thể tiếp nhận dòng nước lũ đang tới.

Vào ngày 19 tháng 9 vừa qua, tất cả những tỉnh miền trung địa hình trũng thấp đều bị ảnh hưởng bởi trận lụt, bao gồm Uthai Thani, Chai Nat, Sing Buri, Ang Thong, Suphan Buri, Ayutthaya, Pathum Thani và Nonthaburi, 2 tỉnh cuối thuộc biên giới phía bắc của Băng Cốc. Việc cống thoát nước bị vỡ đã dẫn đến việc nước từ sống Chao Phraya chảy qua kênh thoát nước và làm ngập lụt hàng loạt cánh đồng lúa ở Singburi, Ang Thong và Ayutthaya, nhưng đã làm giảm bớt lượng nước ở Băng Cốc, bởi những cánh đồng lúc này đóng vai trò như khu vực thoát nước. Những chiếc xuồng được sử dụng để chạy ngược dòng sông trong khi được neo lại để tăng khả năng thoát nước của dòng sông Chao Phraya.

Vào đầu tháng 10, hầu hết những đập nước đều gần như quá tải và buộc phải tăng khả năng thoát nước, và có khả năng làm lượng nước lũ ở hạ nguồn ngày càng lớn. Ngập lụt ở Ayatthaya ngày càng nặng bởi nước lũ đã tràn vào nhà cửa, làm ngập công viên lịch sử Ayutthaya và buộc người dân ở đây phải sơ tán. Những con đê bảo vệ những khu công nghiệp đã vỡ, dẫn đến nước lũ tràn vào rất nhiều nhà máy và làm hỏng hàng loạt các dây chuyền sản xuất. Ở tỉnh Nakhon Sawan, bờ đê bằng túi cát bảo vệ thành phố đã thủng, nước lũ tràn vào thành phố rất nhanh. Hàng trăm nạn nhân đã được chuyển ra khỏi Ayutthaya và bệnh viện khu vực Nakhon Sawan bằng thuyền do mực nước đã cao hơn sàn bệnh viện và hệ thống điện nước cũng như cứu thương không thể hoạt động.

Vì nước lũ đã rút về hướng nam từ Ayutthaya nên Băng Cốc sẽ rất có khả năng bị ngập nặng vào giữa tháng 10. Ở tỉnh Pathum Thani, tiếp giáp với Băng Cốc ở phía Bắc, những con đê bằng bao cát đã được sửa chữa và củng cố nhằm đảm bảo nước từ sông Chao Phraya và Rangsit không tràn vào Băng Cốc. Nhiều quận ở phía đông Băng Cốc cũng như những khu vực vệ tinh như Nonthaburi, Pathum Thani, Chachoengsao và Nakhon Pathom nằm ngoài vùng bảo vệ của tuyến đê xung quanh Băng Cốc đã bị ngập lụt do nước từ sông Chao Phraya chảy vào sông Nakhon Nayok và tràn ra khỏi kênh.

Đê ngăn lũ không còn tác dụng ở Pathum Thani, nhiều khu công nghiệp cũng như khu dân cư ngoại thành cũng rơi vào tình trạng ngập lụt. Những đoạn đường trên đường cao tốc Phahon Yothin dẫn vào Băng Cốc đã không còn đi được, gây nên tình trạng kẹt xe nghiêm trọng ở các con đường thay thế. Khi con đê ngăn nước vào kênh dẫn nước Khlong Prapa vỡ vào ngày 20.10, nước lũ tràn vào kênh và chảy xuống khu Sam Sen ở trung tâm Băng Cốc, làm ngập rất nhiều khu vực dọc bờ sông. Mặc dù việc vỡ đê đã nằm trong tầm kiểm soát, người dân vẫn rất hoang mang và chấp nhận đậu xe trái phép trên cầu vượt và đường cao tốc. Khu vực trường đại học Thammasat, vốn được xem là khu vực chủ chốt cho việc tị nạn của người dân khi lũ tới cũng đã bị ngập.

Tình hình vẫn còn đang tiếp diễn, nhiều cống thoát nước điều chỉnh mực nước của hệ thống kênh Raphiphat và Rangsit đã quá tải và buộc phải xả nước vào khu dân cư. Cư dân của nhiều quận của Băng Cốc, đặc biệt là ở Pathum Thani đã được thông báo chuẩn bị khi lũ tới.

Thiệt hại cho khu công nghiệp và thiếu nguồn cung cho toàn thế giới

Ngày 8 tháng 10, hệ thống ngăn lũ cao 10 mét phong toả khu công nghiệp Nikom Rojna đã sụp đổ. Dòng nước mạnh đã can thiệp vào nỗ lực tái thiết và kết quả là toàn bộ khu vực không hoạt động được. Một số nhà máy sản xuất lớn rơi vào tình trạng gần như không thể tiếp cận được. Bảy khu công nghiệp phải dừng hoạt động và sơ tán gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới chuỗi cung ứng các mặt hàng điện tử và xe hơi. Hơn 450 doanh nghiệp Nhật Bản bị ảnh hưởng bởi trận lụt trong đó bao gồm các hãng lớn như Sony, Honda và Toshiba. Riêng hãng Honda ước tính thiệt hại vào khoảng 15 tỷ yen. Nhiều hãng khác chịu ảnh hưởng nặng nề hơn bởi phần lớn phụ tùng đều được sản xuất tại đây. Ngoài ra, việc thiếu hụt nguồn cung sẽ ảnh hưởng đến các nước ASEAN.

Thái Lan là nhà sản xuất ổ đĩa cứng lớn thứ hai trên thế giới. 25% ổ cứng của thế giới được sản xuất tại Thái Lan. Nhiều nhà máy sản xuất ổ cứng bị ngập lụt, bao gồm các nhà máy kĩ thuật số của phương Tây, do đó các nhà phân tích ngành công nghiệp đang dự đoán việc này sẽ dẫn đến tình trạng thiếu ổ cứng trên toàn thế giới.

Vấn đề với các chủ xe hơi

Kể từ khi lũ lụt tràn đến tỉnh Pathumthani, các phương tiện truyền thông đưa các tin tức về lũ lụt thường xuyên hơn và khiến các chủ sở hữu xe hơi ở Bangkok và những vùng gần đó hoảng loạn. Nhiều bãi đỗ xe đã kín tại thời điểm đó. Vì vậy, rất nhiều người trong số họ đã chọn đỗ xe trên đường cao tốc, cầu vượt hay bất cứ nơi nào họ nhận thức rằng sẽ không bị ngập lụt. Điều này làm trầm trọng thêm vấn đề giao thông và đã xảy ra một vài tai nạn không được báo cáo. Không có vụ tử vong nào được đưa tin.

Thông tin thiếu sót

Lỗi lớn nhất trong nhất trong việc liên hệ giữa truyền thông Thái Lan và những công ty nước ngoài là thiếu thông tin bằng tiếng Anh. Toshiba cho biết " Việc chính phủ cung cấp thông tin chính xác và tiến hành những biện pháp phòng chống lũ lụt trong dài hạn là cực kỳ cần thiết". Những nhà đầu tư nước ngoài cũng chia sẻ mối lo này. Một ví dụ tiêu biểu khác của việc thiếu mối liên hệ với bên ngoài là liên lạc với Rohm Integrated Systems, một trong những nhà sản xuất chất bán dẫn lớn nhất Nhật Bản, hiện đã có nhà máy tại Navanakorn. Công ty này nhận được rất ít thông tin về trận lũ và không thể di dời các thiết bị thiết yếu lúc cần thiết.

Nỗ lực cứu trợ

Việc giám sát trận lũ và hoạt động cứu trợ bắt đầu vào giữa tháng 8. Thủ tướng mới nhậm chức là bà Yingluck Shinawatra đã đi thăm các tỉnh bị ngập lụt từ ngày 12 tháng 8 và cử những thành viên nội các chính phủ và những thành viên của quốc hội thăm hỏi những người bị nạn và cam kết hỗ trợ những tổ chức quản lý tại địa phương. Trung tâm Điều hành Tình trạng Khẩn cấp về lũ lụt, bão và lở đất (EOC) 24/7 đã được thành lập vào ngày 20 tháng 8 dưới sự quản lý của Bộ phòng chống và giảm nhẹ thiên tai trực thuộc Bộ Nội vụ nhằm hợp tác tổ chức cảnh báo và cứu trợ. Chính phủ cũng phân bổ thêm kinh phí cứu trợ cho những vùng miền bị thiệt hại do lũ lụt.  Thủ tướng Yingluck Shinawatra cũng cam kết sẽ đầu tư cho những dự án phòng chống thiên tai trong dài hạn bao gồm cả những kênh tiêu nước.

Quân đội đã được huy động để hỗ trợ những người bị nạn, những tổ chức hay hiệp hội cộng đồng cũng đã góp sức, với những tình nguyện viên mang đến thức ăn và thuốc uống cho người dân ở các khu vực bị nạn. Trung tâm hoạt động giải cứu trong mùa lũ đã được thành lập tại sân bay Don Mueang nhằm hỗ trợ cho công tác cứu trợ thay cho trung tâm hoạt động khẩn cấp bởi vì trung tâm này không có đủ quyền hạn cần thiết. Sân vận động tại khuôn viên Rangsit của trường đại học Thammasat hiện đang được dùng như nơi lánh nạn của những người di cư từ Ayautthaya. Tuy nhiên, nhiều người trong vùng lũ lụt đã không bỏ nhà đi vì sợ cướp bóc. Trung Quốc, Nhật Bản, Philippines, Mỹ và New Zealand đã cam kết sẽ giúp đỡ và hỗ trợ hoạt động cứu nạn.

Ngày 16 tháng 10, máy bay USS George Washington (CVN-73) cũng như nhiều con tàu của hải quân Mỹ đã đến Thái Lan để hỗ trợ công tác cứu nạn. Chính phủ Mỹ cũng không rõ là Thái Lan có yêu cầu sự viện trợ của Mỹ hay không do những tín hiệu không rõ ràng từ phía chính phủ Thái Lan. Một viên chứ quốc phòng Mỹ cho hay "chúng tôi sẵn sàng giúp đỡ nhưng lại không hề nhận được bất cứ lời yêu cầu nào". Đến thời điểm này, Mỹ vẫn chưa nhận được yêu cầu giúp đỡ chính thức nào từ phía Thái Lan.

Vì nỗi lo ngập lụt tại Thái Lan ngày càng trở nên nghiêm trọng, người dân bắt đầu bất mãn đối với sự ứng phó trước tình hình bão lụt của chính phủ và tổ chức FROC. Họ phê phán chính phủ vì đã không lường trước được sự mở rộng của cơn lũ, đưa ra thông tin mâu thuẫn, không rõ rang và không đưa ra được những lời cảnh báo thích đáng cho người dân. Sai lầm của chính phủ trong việc đưa thông tin cũng như hơp tác với bên ngoài càng làm tình hình trở nên căng thẳng. Quản lý của tổ chức FROC và tổ chức quản lý thủ đô Băng Cốc bị cho rằng đã chơi trò chơi chính trị và từ chối sự giúp đỡ từ bên ngoài.

Với việc sử dụng kỹ thuật được ông King Bhumibol đề xuất nhằm nhanh đẩy nhanh dòng chảy của nước lũ qua kênh đào Khlong Lad Pho vốn rất nông. Bà Yingluck đã đặt hàng trăm con tàu trên sông Chao Phraya dùng cánh quạt đánh tung nước lên nhằm tăng tốc dòng chảy của sông ra biển. Bà Yingluck đã bị phát ngôn viên của Đảng dân chủ, ông Chavanond Intarakomalyasut, cho rằng đã sử dụng biện pháp vô ích và phí thời gian vì vào thời điểm đó, thủy triều đang dâng lên cao. Ông Smith Dharmasarojana, nguyên tổng giám đốc của cục Khí tượng và chủ tịch của Hội đồng cảnh báo thiên tai quốc gia, cũng không đồng tình với biện pháp này và cho rằng, đặt nhiều con thuyền xuống giữa dòng sông Chao Phraya là vô ích vì nó chỉ tác động đến mặt nước mà thôi.

Bà Yingluck cũng bị chỉ trích bởi thống đốc đảng Dân chủ của Băng cốc, ông Sukhumbhand Paribatra cho việc đã cho lắp đặt 800.000 bao cát nhưng lại sử dụng bao giấy và may viền bằng nilon. "Tôi không biết là những cái túi đó chắc chắn như thế nào, nhưng khi vừa mới thấy những cái túi giấy đó, tôi thật sự bị sốc". Chính phủ cho rằng những bao cát được sản xuất bởi công ty TNHH Thai Styrenics, một chi nhánh của công ty dầu khí quốc gia PTT, là phù hợp để đắp đê.

Tranh chấp

Việc sử dụng đê chắn lũ đã dẫn đến nhiều tranh chấp giữa các bên, những người trong vùng ngập đã tức giận vì họ đã bị đối xử không công bằng, và thường xuyên phá đê, đôi khi đã dẫn tới xung đột vũ trang. Những người nông dân ở tỉnh Phichit cũng như những tỉnh khách, đã đấu tranh chống lại việc duy trì hệ thống đê cát và cửa cống. Cư dân ở vùng ngoại ô Băng Cốc cũng không đồng tình khi mà nhà của họ bị ngập trong khi Băng Cố lại được bảo vệ. Những tranh cãi xung quanh việc xây dựng đập Kaeng Suea Ten cũng không ngừng diễn ra.

Những phản đối chống lại những công trình đê bao chống lũ đã cản trở chính phủ làm việc trong rất nhiều việc. Người dân ở một vài khu vực đã phá đê và đe dọa những người thi hành công vụ bằng súng ngắn.

Thiệt hại

Trận lũ lụt được đánh giá là "trận lũ lụt tồi tệ nhất về lượng nước lũ và số người bị ảnh hưởng". Tính đến ngày 18 tháng 10, cơn lũ đã tác động đến 2.484.393 người từ 824.848 hộ gia đình theo báo cáo của Trung tâm Điều hành Tình trạng Khẩn cấp về lũ lụt, bão và lở đất (EOC). Ngày 6 tháng 11, giới chức Thái Lan công bố tổng số nạn nhân thiệt mạng là 506 người. Thiệt hại ít nhất là 185 triệu Baht theo ước tính của Liên đoàn công nghiệp Thái Lan (khu vực trung tâm), trong đó bao gồm 95 triệu Baht cho ngành công nghiệp, 25 triệu Baht cho ngành nông nghiệp và 65 triệu về nhà cửa trong các khu dân cư và làng ngoại ô. Phần lớn thiệt hại bắt nguồn từ các ảnh hưởng đối với ngành công nghiệp sản xuất, với 930 nhà máy ở 28 tỉnh chịu ảnh hưởng, bao gồm nhiều khu công nghiệp ở tỉnh Ayutthaya và Pathum Thani bị ngập nước. Ước tính cơn lũ lụt làm giảm từ 0,6 đến 0,9% tốc độ tăng trưởng kinh tế. Tính đến 19 tháng 10, 1.053 trường học đã bị ảnh hưởng và buộc phải kết thúc học kì sớm.

Đầu tháng 11, chính phủ Thái Lan công bố kế hoạch chi 100 tỷ Baht (tương đương 4 tỷ USD) nhằm tái thiết sau lụt. Ước tính thiệt hại kinh tế bước đầu vào khoảng 4,9 tỷ USD, tương đương khoảng 1,3-1,5% tổng sản phẩm quốc nội hàng năm. Khoảng 113.000 người phải sống trong 1.700 khu sơ tán. Trận lũ gây ảnh hưởng trực tiếp tới 1/3 số tỉnh và 3/4 diện tích Thái Lan, trong đó có 300.000 ha đất nông nghiệp.

Cũng vì trận lũ lụt này mà cuộc thi Hoa hậu Trái Đất 2011 dự định tổ chức ở đây đã phải quay trở lại quê hương Philippines của nó..

Tham khảo

Thiên tai năm 2011
Thái Lan


title: Boris Polevoy

text:
Boris Nikolayevich Polevoy (tiếng Nga: Борис Николаевич Полевой) là bút danh của Boris Nikolayevich Kampov (tiếng Nga: Борис Николаевич Кампов). Ông là một nhà văn, nhà báo Liên Xô đã hai lần giành Giải thưởng Stalin cấp độ II về văn học - nghệ thuật (1947, 1949).

Tiểu sử và sự nghiệp
Boris Polevoi (tên thật là Kampov Boris Nikolaevich) sinh ngày 17/3 năm 1908 tại Matxcơva trong một gia đình luật sư. Năm 1913, gia đình Polevoi chuyển đến Tver. Sau khi tốt nghiệp trung học và trường kỹ thuật, Boris Polevoi làm việc tại nhà máy dệt "Nữ vô sản" của thành phố Tver.

Năng khiếu viết lách của Polevoi xuất hiện khá sớm. Ngay từ năm 1922, khi còn đang là học sinh lớp Sáu, Polevoi đã đăng bài báo đầu tiên trên tờ "Sự thật Tver". Từ năm 1924, các bài báo về đời sống thành phố của cậu học trò này thường xuyên xuất hiện trên các tờ báo của thành phố Tver.

Năm 1928, B.N.Polevoi thôi việc ở nhà máy dệt và bắt đầu con đường hoạt động báo chí chuyên nghiệp. Anh viết bài cho các báo như Sự thật Tver, Sự thật vô sản, Smena....

Năm 1927, cuốn sách đầu tiên của Polevoi xuất bản tại Tver về thân phận những người "dưới đáy" mang tên "Hồi ức của một người sống gửi". Đây là cuốn sách duy nhất ký tên thật của Polevoi: B.Kampov. Bút danh Polevoi xuất hiện là do một biên tập viên yêu cầu nhà văn trẻ "dịch từ tiếng la tinh" họ Kampov (campus=поле=Pole) ra tiếng Nga.

Năm 1939, truyện vừa "Xưởng nóng" của Polevoi ra đời, viết về những người công nhân tại nhà máy toa xe Kalinin trong kế hoạch 5 năm lần thứ nhất.

Trong những năm của cuộc Chiến tranh vệ quốc vĩ đại, Boris Polevoi với tư cách là phóng viên báo Sự thật đã có mặt tại các điểm nóng, trong đó có mặt trận Kalinin (1942). Các sự kiện của cuộc chiến tranh đã được mô tả trong các bài báo của Polevoi. Chủ đề chiến tranh được ông nhắc đến trong hầu hết các cuốn sách như "Từ Belgorod đến Karpat" (1944), "Chuyện về một người chân chính" (1946), "Chúng tôi là người Xô viết" (1948), "Vàng" (1949-1950).

Năm 1949, Polevoi xuất bản cuốn tryện vừa "Trở về". Sau đó vào năm 1952, từ những ghi chép tại công trường xây dựng kênh Volgo-Donski, Polevoi đã viết một sê ri truyện ngắn trong tập "Những người cùng thời".

Năm 1958, Polevoi cho đăng tiểu thuyết "Hậu phương" viết về tinh thần lao động tận tụy của những người dân thành phố Kalinin trong cuộc Chiến tranh vệ quốc vĩ đại.

Trong sự nghiệp của Polevoi, các phóng sự (nhật ký) đường xa cũng đóng một vai trò quan trọng. Ông đã xuất bản "Nhật ký trên đất Mỹ" (1956); "30.000 dặm trên đất Trung hoa mới"...

Từ năm 1962-1981, Boris Polevoi là Tổng biên tập tạp chí Tuổi trẻ. Ông mất ngày 12/7/1981.

Tác phẩm
 Chuyện một con người chân chính (1946)

Vinh danh
 Giải thưởng Hòa bình quốc tế (1959)

Xem thêm
 Một người chân chính - Báo điện tử Đảng Cộng sản Việt Nam // 29-4-2008 (16:53)
 Còn đó, nước Nga và văn học - Tuổi Trẻ Online // Thứ Bảy, 7-11-2009, 07:57 (GMT+7)

Tham khảo

Nhà văn nam Nga
Sinh năm 1908
Mất năm 1981
Anh hùng lao động xã hội chủ nghĩa
Nhà văn hiện thực xã hội chủ nghĩa


title: Anaplectoides brunneomedia

text:
Anaplectoides brunneomedia là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở only a few localities in dãy núi Appalachian ở Tây Virginia, Virginia, Kentucky, Tennessee, và North Carolina.

Sải cánh dài khoảng 40 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 8.

Liên kết ngoài
Moths of Maryland
The Noctuinae (Lepidoptera: Noctuidae) of Great Smoky Mountains National Park, Hoa Kỳ

Chú thích

Anaplectoides
Động vật được mô tả năm 1946


title: Downesia maculaticeps

text:
Downesia maculaticeps là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

Downesia


title: Họ Cá bống biển

text:
Họ Cá bống biển là một họ cá với danh pháp khoa học Cottidae theo truyền thống được xếp trong liên họ Cottoidea của phân bộ Cottoidei trong bộ Cá mù làn (Scorpaeniformes). Tuy nhiên, gần đây người ta coi nó thuộc cận bộ Cottales trong phân bộ Cottoidei của bộ Perciformes.

Phân loại
Theo định nghĩa cũ thì họ này chứa khoảng 257-275 loài trong 62-70 chi, chủ yếu là cá biển và được tìm thấy trong các vùng nước nông duyên hải tại các khu vực phương bắc và cận Bắc cực.

Các đại diện nước ngọt của họ này khá ít ỏi và bao gồm cá bống đầu thìa (Cottus ricei) ở Bắc Mỹ, cá bống đầu bò núi cao (Cottus poecilopus), cá bống đầu bò (Cottus gobio) và cá bống bốn sừng (Myoxocephalus quadricornis). Loài cuối cùng này cũng được tìm thấy trong vùng nước lợ như Baltic.

Phần lớn các loài trong họ Cá bống biển là cá nhỏ, dài dưới 10 cm (4 inch), mặc dù một số loài, như cabezon, to lớn hơn, dài tới 72 cm (28 inch).

Một số nghiên cứu phát sinh chủng loài gần đây cho thấy theo định nghĩa truyền thống thì họ này là đa ngành trong tương quan với các họ Agonidae, Psychrolutidae, Abyssocottidae, Comephoridae và Cottocomephoridae. Để làm cho các họ trở thành đơn ngành người ta đã sáp nhập Abyssocottidae, Comephoridae và Cottocomephoridae vào Cottidae, tách các chi Jordania và Paricelinus thành họ độc lập là Jordaniidae, chuyển gần như toàn bộ các chi/loài cá biển của Cottidae sang Psychrolutidae (trừ Hemilepidotus, Jordania, Leptocottus, Paricelinus, Scorpaenichthys và Trachidermus). Theo định nghĩa mới này thì Cottidae chứa 16-19 chi với 106-107 loài đã biết.

Các chi
 Cottus Linnaeus, 1758: 68 loài cá bống nước ngọt, cá bống Miller. Có thể sẽ chia ra thành các chi Cephalocottus, Cottopsis, Cottus sensu stricto và Uranidea.
 Leptocottus Girard, 1854: 1 loài cá bống sừng hươu Thái Bình Dương (Leptocottus armatus).
 Mesocottus Gratzianov, 1907: 1 loài (Mesocottus haitej).
 Trachidermus Heckel, 1837: 1 loài cá bống da nhám (Trachidermus fasciatus).

Chuyển từ các họ khác sang
 Từ Abyssocottidae: 7 chi, 24 loài.
 Abyssocottus Berg, 1906: 3 loài.
 Asprocottus Berg, 1906: 8 loài.
 Cottinella Berg, 1907: 1 loài (Cottinella boulengeri).
 Cyphocottus Sideleva, 2003: 2 loài.
 Limnocottus Berg, 1906: 4 loài.
 Neocottus Sideleva, 1982: 2 loài.
 Procottus Gratzianov, 1902: 4 loài.
 Từ Comephoridae: 1 chi, 2 loài.
 Comephorus Lacepède, 1800: 2 loài.
 Từ Cottocomephoridae: 4 chi, 9 loài.
 Batrachocottus Berg, 1903: 4 loài.
 Cottocomephorus Pellegrin, 1900: 3 loài.
 Leocottus Taliev, 1955: 1 loài (Leocottus kesslerii).
 Paracottus Taliev trong Berg, 1949: 1 loài (Paracottus knerii).

Chuyển đi

Sang Psychrolutidae

 Alcichthys Jordan và Starks, 1904: 1 loài (Alcichthys elongatus).
 Andriashevicottus Fedorov, 1990: 1 loài (Andriashevicottus megacephalus).
 Antipodocottus Bolin, 1952: 4 loài.
 Archistes Jordan và Gilbert trong Jordan và Evermann, 1898: 2 loài.
 Argyrocottus Herzenstein, 1892: 1 loài (Argyrocottus zanderi).
 Artediellichthys Taranetz, 1941: 1 loài (Artediellichthys nigripinnis).
 Artediellina Taranetz, 1937: 1 loài (Artediellina antilope).
 Artedielloides Soldatov, 1922: 1 loài (Artedielloides auriculatus).
 Artediellus Jordan, 1885: 15 loài cá bống tai móc.
 Artedius Girard, 1856: 5 loài.
 Ascelichthys Jordan và Gilbert, 1880: 1 loài (Ascelichthys rhodorus).
 Asemichthys Gilbert, 1912: 1 loài (Asemichthys taylori).
 Astrocottus Bolin, 1936: 4 loài.
 Atopocottus Bolin, 1936: 1 loài (Atopocottus tribranchius).
 Bero Jordan và Starks, 1904: 1 loài (Bero elegans).
 Bolinia Yabe, 1991: 1 loài (Bolinia euryptera).
 Chitonotus Lockington, 1879: 1 loài (Chitonotus pugetensis).
 Clinocottus Gill, 1861: 5 loài cá bống mũi nhọn.
 Cottiusculus Schmidt trong Jordan và Starks, 1904: 3 loài.
 Daruma Jordan và Starks, 1904: 1 loài (Daruma sagamia).
 Enophrys Swainson, 1839: 4 loài cá bống đá.
 Furcina Jordan và Starks, 1904: 2 loài.
 Gymnocanthus Swainson, 1839: 7 loài.
 Icelinus Jordan, 1885: 11 loài.
 Icelus Krøyer, 1845: 17 loài.
 Leiocottus Girard, 1856: 1 loài (Leiocottus hirundo).
 Lepidobero Qin và Jin, 1992: 1 loài (Lepidobero sinensis).
 Megalocottus Gill, 1861: 2 loài.
 Micrenophrys Andriashev, 1954: 1 loài (Micrenophrys lilljeborgii).
 Microcottus Schmidt, 1940: 2 loài.
 Myoxocephalus Tilesius, 1811: 16 loài cá bống lớn, cá bống bốn sừng, cá bống sừng ngắn.
 Ocynectes Jordan và Starks, 1904: 2 loài.
 Oligocottus Girard, 1856: 4 loài cá bống vũng thủy triều, cá bống yên ngựa, cá bống hồng, cá bống mượt.
 Orthonopias Starks và Mann, 1911: 1 loài cá bống mũi tù (Orthonopias triacis).
 Phallocottus Schultz, 1938: 1 loài cá bống không gai (Phallocottus obtusus).
 Phasmatocottus Bolin, 1936: 1 loài (Phasmatocottus ctenopterygius).
 Porocottus Gill, 1859: 9 loài cá bống tua.
 Pseudoblennius Temminck và Schlegel, 1850: 6 loài.
 Radulinopsis Soldatov và Lindberg, 1930: 2 loài.
 Radulinus Gilbert, 1890: 3 loài.
 Rastrinus Jordan và Evermann, 1896 (đồng nghĩa: Stlegicottus Bolin, 1936): 1 loài (Rastrinus scutiger).
 Ricuzenius Jordan và Starks, 1904: 2 loài.
 Ruscarius Jordan và Starks, 1895: 2 loài.
 Sigmistes Rutter trong Jordan và Evermann, 1898: 2 loài.
 Stelgistrum Jordan và Gilbert trong Jordan và Evermann, 1898: 3 loài.
 Stlengis Jordan và Starks, 1904: 3 loài.
 Synchirus Bean, 1890: 1 loài (Synchirus gilli).
 Taurocottus Soldatov và Pavlenko, 1915: 1 loài (Taurocottus bergii).
 Taurulus Gratzianov, 1907: 1 loài cá bống đầu bò gai dài (Taurulus bubalis).
 Thyriscus Gilbert và Burke, 1912: 1 loài (Thyriscus anoplus).
 Trichocottus Soldatov và Pavlenko, 1915: 1 loài cá bống đầu lông (Trichocottus brashnikovi).
 Triglops Reinhardt, 1830: 10 loài.
 Vellitor Jordan và Starks, 1904: 2 loài.
 Zesticelus Jordan và Evermann, 1896: 3 loài.

Sang Scorpaenichthyidae
 Scorpaenichthys Girard, 1854: 1 loài cá bống Cabezon (Scorpaenichthys marmoratus).

Sang Jordaniidae
 Jordania Starks, 1895: 1 loài (Jordania zonope).
 Paricelinus Eigenmann và Eigenmann, 1889: 1 loài cá bống lưng gai (Paricelinus hopliticus).

Sang Agonidae
 Hemilepidotus Cuvier, 1829 (đồng nghĩa: Melletes Bean, 1880): 6 loài.

Tham khảo


title: Chloristola

text:
Chloristola là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Chloristola setosa Holloway, 1996

Chú thích

Tham khảo

 Chloristola at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hemitheini


title: Hilkenbrook

text:
Hilkenbrook là một đô thị thuộc huyện Emsland, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 11,1 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Emsland


title: Alexander Ludwig

text:
Alexander Ludwig (sinh ngày 7 tháng 5 năm 1992), là một diễn viên người Canada. Cậu đóng vai Will Stanton trong bộ phim viễn tưởng Quyền lực bóng đêm, dựa trên cuốn sách cùng tên Quyền lực bóng đêm (The Dark is rising). Tháng 3 năm 2009, cậu đóng vai cậu bé ngoài hành tinh Seth trong bộ phim Race to Witch Mountain

Tiểu sử
Alexander Ludwig sinh ra tại Vancouver, British Columbia. Cậu là anh cả trong gia đình gồm 4 anh em: 2 người em trai sinh đôi kém cậu 3 tuổi và 1 em gái kém 7 tuổi. Cha cậu là ông Harald Ludwig, hiện là 1 doanh nhân. Mẹ cậu là bà Sharlene Ludwig-Cựu diễn viên.

Alexander từng phát biểu trong 1 buổi phỏng vấn: "Tôi có 1 trí tưởng tượng phong phú và tôi thích diễn xuất"  Mặc dù mẹ cậu từng là diễn viên từ khi rất trẻ nhưng Alexander đã phải thuyết phục bố mẹ rất nhiều để họ ủng hộ cậu theo đuổi nghiệp diễn viên nhí . Bố mẹ cậu tin rằng các diễn viên thiếu nhi có thể "chìm đắm trong thế giới không thật" . Hơn thế nữa:Bố mẹ tôi thường không chắc chắn trong mọi chuyện. Bạn biết đấy, ngay với việc tôi làm 1 diễn viên nhí có thể bị bóp méo chút ít. Nhưng cuối cùng thì họ cũng nói: "Được thôi, nếu như đấy là những gì con muốn hãy đến và đạt lấy nó"

Ludwig mong muốn được theo đuổi nghiệp diễn xuất chuyên nghiệp hơn chứ không chỉ dừng lại là một diễn viên nhí. Cậu nói: "Tôi hi vọng tôi có thể theo nghiệp diễn viên. Mục tiêu của tôi là làm được điều đó cho đến tận cuối đời."

Sự nghiệp

Tổng quan
Ludwig bắt đầu nghiệp diễn xuất khi cậu 9 tuổi trong một chương trình quảng cáo đồ chơi mô phỏng theo truyện Harry Potter, một công việc đã giúp cậu ký được hợp đồng với người đại diện và thu được nhiều hợp đồng quảng cáo hơn. Sau đó, cậu tham gia vào bộ phim như Air Bud World Pup (2000), MXP: Most Extreme Primate (2003), Scary Godmother: The Revenge Of Jimmy (2005), Eve and the Fire Horse (2005), The Sandlot: Heading Home (còn gọi là) (2007), The Seeker: The Dark Is Rising (2007), và Race to Witch Mountain (2009). Ludwig đóng vai chính trong phim Quyền lực bóng đêm và Race to Witch Mountain.
Bên cạnh những bộ phim điện ảnh, Ludwig còn tham gia những bộ phim truyền hình. Cậu đã tham gia một số bộ phim truyền hình như: A Little Thing Called Murder (2006), và các series phim truyền hình như The Dead Zone.

Phim:Quyền lực bóng đêm
Ludwig được nhận vai diễn chính trong bộ phim The Seeker: The Dark Is Rising (2007) sau vòng thử giọng đầy vất vả. Vòng thử giọng gồm 1 vòng loại 8 người trực tiếp tại Vancouver, Canada, và 1 vòng là thử giọng qua điện thoại với Ngài Phó Chủ tịch tại Studio. Sau đó là 3 vòng đấu loại 3 người trực tiếp tại Los Angeles. Rồi lại là 1 vòng phỏng vấn với Ngài Phó Chủ tịch qua chủ tịch, nhưng lần này la ở phòng của Ludwig trong khách sạn ở Los Angeles. Cuối cùng, người diễn viên còn 1 vòng thử giọng nữa, 1 thử thách cuối cùng trước khi cậu ta có thể đảm nhận vai diễn của mình. Theo như cậu tính toán, Cậu đã phải trải qua 16 vòng loại trước khi được nhận vai. Ludwig cuối cùng nhận ra rằng cậu đã nhận được phần phỏng qua điện thoại khi đang thử áo trong 1 phòng thay đồ của một trung tâm mua sắm. Câu quá háo hức đến nỗi khi đang thử đồ trong phòng thay đồ ở trung tâm mua sắm, cậu đã chạy vụt ra mừng rỡ, với không 1 mảnh áo lót!
Với những kinh nghiệm diễn xuất hạn chế, cùng với việc cậu sẽ tham gia bộ phim với tư cách là diễn viên chính, nhà làm phim đã thuê cho cậu 1 huấn luyện viên riêng. Về vị huấn luyện viên của mình, Ludwig nói: Quá tuyệt với và anh ấy tập với tôi cả ngày. Chúng tôi đi và làm việc cùng nhau trên xe. Anh ấy thực sự dạy tôi cách để hòa nhập với khoảng khắc. Tôi thật may mắn vì đã có anh ấy.

Mặc dù vậy, trong buổi họp mặt các diễn viên Ian McShane, Ludwig được dặn là phải bỏ ngoài tai mọi thứ người HLV đã bảo cậu. Ludwig chọn cách bỏ ngoài tai lời khuyên của McShane, sau đó nói rằng cậu không chắc những gì cậu nghĩ đã là những gì McShane muốn nói. Với Ludwig, vị "HLV thật tuyệt vời và anh ấy thực sự giúp tôi hòa nhập với cảnh và kết nối với nhân vật." Ludwig tin rằng những gì Shane muốn nói là về những cảnh họ đóng chung cùng nhau, những cảnh đó cần phải thay đổi cách diễn.
Giữa tôi và anh ấy không có ai hết. Sẽ không ai chia rẽ được chúng tôi, và khoảnh khắc này chỉ là giữa tôi và Ian...và những gì anh ấy muốn nói là đừng bắt chước hay trở thành người khác, hãy tự nhiên và là chính mình. Anh ấy chỉ đang cố gắng giúp tôi hòa nhập với nhân vật và lúc ấy chỉ có tôi và anh ấy, mắt nhìn mắt, cùng nhau trải qua quãng thời gian ấy.

Tham khảo

Sinh năm 1992
Nhân vật còn sống
Nam diễn viên Canada thế kỷ 21
Nam diễn viên điện ảnh Canada
Nam diễn viên Canada thế kỷ 20
Nam diễn viên Vancouver


title: Elbe, Wolfenbüttel

text:
Elbe là một đô thị ở huyện Wolfenbüttel, trong bang Niedersachsen, nước Đức. Đô thị Elbe, Wolfenbüttel có diện tích 16,71 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Wolfenbüttel


title: Virola carinata

text:
Virola carinata là một cây gỗ thường xanh nhiệt đới vùng Tân Thế giới, thuộc họ Myristicaceae là loài bản địa của Colombia, Venezuela và Brasil (Amazonas và Rondônia).

Khi trưởng thành nó đạt tới chiều cao khoảng 30m và quả có dạng hình gần cầu, dài 16–20 mm và đường kính 17–19 mm, tạo thành chùm quả từ 4 đến 12 quả.

Xem thêm
Danh sách thực vật có chất gây ảo giác

Chú thích

Tham khảo

Virola
Cây thuốc
Thực vật Brasil
Thực vật Colombia
Thực vật Venezuela
Thực vật được mô tả năm 1897


title: Ancillista depontesi

text:
Ancillista depontesi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Olividae, ốc ôliu.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Ancillista


title: Libnotes puella

text:
Libnotes puella là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc và miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Libnotes
Limoniidae ở vùng Palearctic
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Banyuls-sur-Mer

text:
Banyuls-sur-Mer là một xã trong vùng Occitanie, thuộc tỉnh Pyrénées-Orientales, quận Céret, tổng Côte Vermeille. Tọa độ địa lý của xã là 42° 28' vĩ độ bắc, 03° 07' kinh độ đông. Banyuls-sur-Mer nằm trên độ cao trung bình là 6 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 0 mét và điểm cao nhất là 965 mét. Xã có diện tích 42,43 km², dân số vào thời điểm 1999 là 4.532 người; mật độ dân số là 106 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật
 Aristide Maillol (sinh 1861), một trong những nhà điêu khắc nhất của Pháp trong thế kỉ thứ 20.

Tham khảo

Xã của Pyrénées-Orientales


title: Ưng trảo quyền

text:
Ưng Trảo quyền, tục gọi là Ưng trảo công hay phép luyện Ưng trảo quyền, (chữ Hán: 鷹爪派), đọc bính âm Ying Jow Pai tức Ưng trảo phái, dịch nghĩa tiếng Anh: Eagle Claw, được lưu truyền là có nguồn gốc từ Nhạc Phi, xuất hiện bắt đầu vào khoảng năm 1130 vào thời kỳ giữa cuộc chiến tranh giữa nhà nhà Nam Tống và các bộ tộc người Nữ Chân của vương triều nhà Kim (1115-1234) là tổ tiên của người Mãn Châu sau này sáng lập ra vương triều nhà Thanh

Đây là môn quyền thuật của Bắc Thiếu Lâm mà kỹ pháp chủ yếu là các động tác vồ, chụp, khóa, bẻ, điểm, đâm....

Nguồn gốc
Vào cuối triều nhà Minh, Lý Quyền Song, một đồ đệ của Thiếu Lâm Tung Sơn Hà Nam và cũng là chuyên gia về Phiên tử quyền đã đối luyện với các chiến sĩ thuộc hạ của mình và học được môn Ưng Trảo quyền này rồi tích hợp thành Thiếu Lâm Phiên Tử Ưng Trảo quyền.

Ngoài ra, còn có hai thuyết nữa giải thích rằng vì lấy theo hình, ý, cách vồ đánh của chim ưng làm phương pháp mà thành tên. Cho nên, về nguồn gốc thì có hai thuyết sau.

Một thuyết nói là từ đời Minh do Thích Kế Quang chép trong "Ký hiệu tân thư - Quyền kinh tiệp yếu" có "phép vồ của Ưng trảo vương" nói loại quyền do Ưng trảo vương truyền lại.

Thuyết thứ hai nói khoảng giữa đời Thanh ở Hùng huyện tỉnh Hà Bắc có người tên là Lưu Sĩ Tuấn sáng tạo ra Ưng Trảo Phiên Tử quyền.

Truyền nhân đời sau từng lấy ở Nhạc thị liên quyền, Phiên Tử Quyền một số động tác (như thiết thủ, cán thủ, song tỏa thủ - tức hai tay ôm) dung hợp với Ưng trảo quyền mà thành tên một hệ phái lớn được gọi là "Ưng Trảo Phiên Tử môn", "Ưng Trảo Phiên quyền"

Trước kia môn này chỉ được lưu truyền ở tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc). Truyền nhân là Trần Tử Chính sau này từng được mời ra truyền dạy rộng rãi môn này ở Tinh Võ Thể dục Hội của Hoắc Nguyên Giáp thành lập ở Thượng Hải. Hiện nay lưu hành ở Hà Bắc, Bắc Kinh, Hà Nam, Quảng Tây, Quảng Đông, Tứ Xuyên v.v... ngay nhiều nước ở Đông Nam á, châu Âu, châu Mỹ cũng được lưu truyền.

Ưng Trảo quyền, còn gọi là Ưng Trảo công có nghĩa bao hàm là phép đánh bằng móng vuốt của chim Ưng, cho nên cũng được gọi là phép luyện công phu theo như hình móng vuốt của chim Ưng là vậy. Môn công phu này thịnh hành ở hệ phái Bắc Thiếu Lâm nhiều hơn. Ở miền Nam Trung Hoa, chỉ có Nga Mi Võ Phái và Bạch Mi Quyền là có lưu hành cách luyện phép đánh Ưng Trảo công này mà thôi.

Đặc trưng kỹ pháp

Đặc điểm của loại quyền này là tư thế hùng dũng, tay mắt sắc bén, thân bộ linh hoạt, phát lực cương bạo. Có quyền ca rằng: Tay như vuốt ưng trên, dưới lật, cánh tay cánh chim ưng trái, phải vươn. Mạnh như ưng vàng vồ gà nhép, chậm như ưng xanh liệng chín tầng (trời). Nhanh như chim ưng đuổi ngỗng bay, khôn như ưng nấp trong núi...".

Phép luyện chú trọng hụp, né, đa biến nhanh, chậm xen nhau, mắt đưa tay đến, ý đến lực đến.

Phép đánh thì dọa trên hạ dưới, trong móc ngoài hờ, dứt gân bẻ xương, kết hợp vồ, chụp, bẻ với đánh.

Ưng Trảo quyền không dũng mãnh nhưng ra đòn hiểm ác. Thế quyền linh hoạt biến ảo mà bên trong có phần mạnh bạo. Cương nhu tương tế, mềm cứng có đủ cả trong các chiêu thức quyền thuật. Di chuyển nhanh nhẹn mà vững vàng, đòn chân và đòn tay kết hợp chặt chẽ và luồn sâu vào đối phương là đặc điểm của loại quyền pháp này.

Thủ pháp thì có vồ, đánh, tóm, rứt, lật giã, khóa, dựa, gạt, cắt ngăn, bọc, chú trọng vồ tóm là chính.

Về thoái pháp (cước pháp) có dậm, bật, khều, quấn, xuyên, liên hoàn thoái cùng lật, lăng, nhảy, vọt v.v...

Thân pháp có cúi, ngửa, vặn, xoay, vươn, co, né, sải v.v... chú trọng về thu hông bó kình lực kết hợp lưng và vai thi triển công lực đòn đánh.

Luyện đôi mắt (nhãn pháp) thì đảo, liếc, chú mục, đưa theo v.v...

Về kình lực thì chú trọng dòn (xuệ), mài dũa (tỏa), nâng, chặt (khẩn).

Công pháp chủ yếu luyện về Ưng Trảo công (luyện móng vuốt chim Ưng) và Trang công (tấn pháp) theo hình thế chim Ưng.

Bài bản thì có Ưng trảo quyền, La Hán Quyền, Bát Bộ Truy, Bát Diện Truy, Ngũ Thập Lộ Liên Quyền, Thập Nhị Lộ Hành Quyền v.v....

Xem thêm
Võ thuật
Võ Thiếu Lâm
Võ Đang phái
Nga Mi Võ Phái
Tượng Hình Quyền
Trường Quyền
Nam Quyền
Hồng Gia Quyền
Bạch Mi Quyền
Vịnh Xuân Quyền
Ngũ Mai
Phương Thế Ngọc

Tham khảo

Liên kết ngoài
Ưng Trảo quyền Trung Hoa - Bắc Thiếu Lâm  - (bản tiếng Anh)
Ying Zhao Fan Zi Men (Ưng Trảo Phiên Tử Môn)  - (bản tiếng Anh)

Võ thuật Trung Hoa


title: Telmatobius pefauri

text:
Telmatobius pefauri là một loài ếch trong họ Leptodactylidae.
Nó được tìm thấy ở Chile và có thể cả Peru.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Veloso, A. & Núñez, H. 2004. Telmatobius pefauri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Telmatobius
Động vật lưỡng cư Chile
Động vật lưỡng cư Andes
Động vật đặc hữu Chile


title: Conus pseudonivifer

text:
Conus pseudonivifer là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

P
Động vật được mô tả năm 2004


title: Marojala (bướm đêm)

text:
Marojala  là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Servanches

text:
Servanches là một xã, nằm ở tỉnh Dordogne vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 20,56 km², dân số năm 1999 là 20,56 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 121 m trên mực nước biển.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Servanches trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Servanches trên trang mạng của Insee
 Servanches trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Servanches trên bản đồ nước Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Servanches sur Mapquest

Servanches


title: Cleonymia fatima

text:
Cleonymia fatima là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Algérie, Tunisia, Libya, Jordan và Israel.

Con trưởng thành bay từ tháng 2 đến tháng 3. Có một lứa một năm.

Liên kết ngoài
Cuculliinae of Israel

Chú thích

Cleonymia
Cuculliinae


title: Sceloenopla pulchella

text:
Sceloenopla pulchella là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Sceloenopla


title: Pseudapis pallicornis

text:
Pseudapis pallicornis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Walker mô tả khoa học năm 1871.

Chú thích

Tham khảo

Pseudapis
Động vật được mô tả năm 1871


title: Silesis longicarinatus

text:
Silesis longicarinatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Garg, Saini & Vasu miêu tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

Silesis


title: Loiré

text:
Loiré là một xã thuộc tỉnh Maine-et-Loire trong vùng Pays de la Loire phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 43 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Maine-et-Loire


title: Calliostoma madagascarense

text:
Calliostoma madagascarense là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Calliostomatidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

M


title: Cannes-Écluse

text:
Cannes-Écluse là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở đây được gọi là Cannois.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là 2,200 people residing in the town.

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Cannes-Écluse
Map of Cannes-Écluse on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Megadrepana

text:
Megadrepana là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Mezzanego

text:
Mezzanego là một đô thị ở tỉnh Genova thuộc vùng Liguria, nằm ở vị trí cách khoảng 35 km về phía đông của Genova. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.411 người và diện tích là 28.8 km².

Đô thị Mezzanego có các frazioni (đơn vị cấp dưới, chủ yếu là thôn làng) Borgonovo Ligure, Campovecchio, Case Zatta, Corerallo, Isola di Borgonovo, Mezzanego alto, Passo del Bocco, Pontegiacomo, Porciletto, Prati, San Siro Foce, Semovigo, và Vignolo.

Mezzanego giáp các đô thị sau: Borzonasca, Carasco, Ne, San Colombano Certénoli, Tornolo.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comunemezzanego.it/

Đô thị Thành phố đô thị Genova


title: Xylocopa occipitalis

text:
Xylocopa occipitalis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1901.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1901


title: 675 Ludmilla

text:
675 Ludmilla

675 Ludmilla là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Joel Hastings Metcalf phát hiện ngày 30.8.1908 ở Taunton, Massachusetts (Hoa Kỳ), và được đặt theo tên Lyudmila, nhân vật trong vở opera Ruslan và Lyudmila của Mikhail Glinka

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1908


title: Cneorane rugulipennis

text:
Cneorane rugulipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Cneorane


title: Vatnajökull

text:
Vatnajökull là một sông băng lớn nhất tại Iceland. Nó nằm ở phía đông nam của hòn đảo, chiếm hơn 8% của đất nước.
Với diện tích 8.100 km ², Vatnajökull là chỏm băng lớn nhất ở châu Âu theo thể tích (3.100 km ³) và các lớn thứ hai (sau Austfonna trên Nordaustlandet, Na Uy) về diện tích (không tính các chỏm băng Severny vẫn còn lớn đảo của Novaya Zemlya, Nga, mà có thể được coi là nằm ở phía đông bắc cực của châu Âu).

Ngày 07 Tháng Sáu 2008, nó đã trở thành một phần của vườn quốc gia Vatnajökull.

Độ dày trung bình của băng là 400 m, với độ dày tối đa là 1.000 m (3.300 ft). Đỉnh cao nhất của Iceland, Hvannadalshnúkur (2.109,6 m), nằm ở ngoại vi phía nam của Vatnajökull, gần vườn quốc gia Skaftafell.
Dưới chỏm băng này, giống như nhiều sông băng của Iceland, có nhiều núi lửa. Các hồ núi lửa, Grímsvötn là một ví dụ, là nguồn của một jökulhlaup lớn (lũ lụt vụ nổ hồ băng) vào năm 1996. Cũng có một vụ phun trào của núi lửa đáng kể nhưng thời gian ngắn theo các hồ vào đầu Tháng Mười Một 2004. Trong ngày 21 tháng năm 2011, một vụ phun trào núi lửa bắt đầu Grímsvötn í ở vườn quốc gia Vatnajökull vào khoảng 07:00 chùm đạt cao 20 km. Trong thời kỳ băng hà cuối cùng, nhiều vụ phun trào núi lửa xảy ra Vatnajökull, tạo ra nhiều vụ phun trào dưới băng.

Tham khảo

Sông băng Iceland
Sông băng
Địa lý Iceland


title: Holocotylon

text:
Holocotylon là một chi nấm trong họ Agaricaceae. Nó được miêu tả bởi Curtis Gates Lloyd năm 1906.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Holocotylon at Index Fungorum

Agaricaceae


title: Verfeuil

text:
Verfeuil là một xã trong vùng Occitanie. Xã Verfeuil nằm ở khu vực có độ cao trung bình 150 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gard


title: Sainte-Alauzie

text:
Sainte-Alauzie là một xã thuộc tỉnh Lot tây nam Pháp. Xã có diện tích 12,22 km², dân số theo điều tra năm 1999 là 109 người. Khu vực này có độ cao trung bình 156 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Liên kết ngoài
 Official Web site

Saintealauzie


title: Người Tráng

text:
Người Tráng hay người Choang (Chữ Tráng Chuẩn: Bouxcuengh, //; Chữ Nôm Tráng: 佈壯; Chữ Hán giản thể: 壮族, phồn thể: 壯族, bính âm: Zhuàngzú; Chữ Thái: ผู้จ้วง, Phu Chuang) là một nhóm dân tộc sống chủ yếu ở Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây , phía nam Trung Quốc. Ngoài ra một số sống ở các tỉnh Vân Nam, Quảng Đông, Quý Châu và Hồ Nam. Họ được xếp vào một trong số 55 dân tộc thiểu số được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.

Người khởi xướng trang "Zhuang online" (người Tráng online) đưa ra từ "rauz" (l/ra:uA2) làm tên gọi chung cho người Bố Y, Tráng và một số nhóm Tai ở Việt Nam. Dân số Tráng ước tính khoảng 18 triệu người, xếp thứ hai sau người Hán. 94 % dân số Tráng sống tại tỉnh Quảng Tây , tập trung ở phía tây và tây nam tỉnh. Theo cục thống kê Quảng Tây (2006) 61,5% dân số toàn tỉnh là người Hán, người Tráng chiếm 32,6%, 6% còn lại là các sắc tộc thiểu số khác. Người Tráng hiện nay là dân tộc thiểu số lớn nhất Trung Quốc.

Người Tráng được phân loại là người Nùng và người Tày ở Việt Nam.

Tên gọi

Tên trong tiếng Hán

Người Hán xem người Tráng là một dân tộc thống nhất. Tên gọi sớm nhất chỉ người Tráng là Ô Hử (Wuhu 烏滸) vào thời Tây Hán. Thời Đông Hán (năm 40 SCN), người Tráng được gọi là Ly (Li 狸). Thời Tam Quốc, họ được gọi là Lão hay Liêu (Lao, Liao 獠). Thời Tấn họ được gọi là Lang (Lang 狼). Cuối cùng vào thời Tống thông lệ gọi họ là "Tráng" bắt đầu hình thành, dùng chữ 獞 cho tên gọi này. Cụ thể "Tráng" là tên tự xưng được người Tráng sử dụng rộng rãi ở nửa phía bắc Quảng Tây.

Hán tự Zhuàng "獞" (hay tóng; Hán Việt: đồng; nghĩa: chó hoang) gồm phần nghĩa phù thuộc bộ khuyển (chó) 犭 và phần âm phù 童 đồng (trẻ con, trẻ thơ). Hán tự thường kết hợp một phần chỉ ý nghĩa (nghĩa phù) và một phần chỉ âm (âm phù). John DeFrancis gọi Zhuàng 獞 (gồm bộ khuyển 犭 và phần âm phù đồng 童) là một kiểu bôi xấu sắc tộc và miêu tả cộng hòa nhân dân Trung Hoa đã thay thế nó như thế nào. Năm 1949, sau nội chiến Quốc-Cộng, Chữ 獞 đã chính thức được thay thế bằng Zhuàng 僮 (hay tóng; Hán Việt: Đồng; nghĩa "đứa trẻ, trẻ em), gồm "bộ nhân" (người) 亻và phần âm cũ. Hán tự dùng để chỉ dân tộc Tráng được chuyển từ 僮 sang 壮 (nghĩa: "mạnh mẽ; cường tráng") năm 1964, được ghi chép lại do gợi ý của Chu Ân Lai.

Tên tự xưng

Người Tráng không có cách thống nhất để gọi họ và ngôn ngữ của họ. Điều này làm tăng thêm rắc rối về việc ai là người Tráng (tiếng phổ thông Zhuang [tʂuaŋ], trước kia được đánh vần là Chuang, Đông Hưng Online tiếng Việt  dùng từ Choang). Hơn nữa, người Tráng có hơn hai mươi tên dùng để tự gọi mình, gồm: pou4 tsu:ŋ6/pou4 ɕu:ŋ6 (phía tây và trung tâm Quảng Tây); pu4jai4 = Bố Y (phía tây Quảng Tây và Vân Nam); pu4 noŋ2 (Văn Sơn, Vân Nam); bu6 dai2 (Văn Sơn, Ma Lật Pha và Khai Viễn tỉnh Vân nam); pho6 thai2 (Long Châu, Quảng Tây); kɯn2 tho3 hay pu4 to3 (Tả Giang); pou4 ma:n2 (Hà Trì, Quảng Tây); pou4 ba:n3 ("người bản" Vũ Minh, Quảng Tây); và pou4 lau2 (Phượng Sơn, Quảng Tây). Trong bộ Đại bách khoa toàn thư Trung Quốc cho biết người Tráng ở những vùng khác nhau còn tự gọi họ là: Bushuang, Butu (Bố Thổ 布土) hay Gentu (Căn Thổ 根土), Buyang (Bố Ương 布央), Buyue (Bố Việt 布越), Buna (Bố Na 布那), Nong'an (Nùng An 儂安), Bubian (Bố Thiên 布偏), Tulao (Thổ Lão 土僚), Gaolan, Buman, Buming, Bulong, Budong. Tình trạng này bị làm phức tạp thêm do các quyết định của chính phủ Trung Quốc xếp các dân tộc phi Tráng, như E (诶话) và La Chỉ (Laji) vào dân tộc Tráng.

Ngôn ngữ

Tiếng Tráng là một nhóm các phương ngữ không thể thông hiểu lẫn nhau thuộc ngữ chi Tai, bị ảnh hưởng nhiều bởi các phương ngữ Hán. Tiếng Tráng chuẩn dựa trên một phương ngữ phía bắc gọi là Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语) được nói tại huyện Vũ Minh (Wuming 武鸣县) tỉnh Quảng Tây. Tiếng Tráng chuẩn được xếp vào ngữ nhánh Tai Bắc, gần với tiếng Bố Y, rất ít người học loại tiếng này. Do đó người Tráng từ những vùng nói phương ngữ khác nhau sử dụng một trong số các phương ngữ Hán để giao tiếp. Theo thống kê vào thập niên 1980, 42% người Tráng chỉ nói tiếng Tráng, và 55% nói được cả tiếng Tráng và tiếng Hán. Theo một số nguồn bán chính thức "tại Quảng Tây, giáo dục bắt buộc được thực hiện bằng cả tiếng Tráng và tiếng Hán, tập trung vào sự biết đọc viết sớm chữ Tráng". Tuy vậy, trên thực tế chỉ một phần trăm nhỏ số trường học dạy viết chữ Tráng. Vào năm 2000, không còn ngôi trường nào thực sự dạy tiếng Tráng ở những vùng sinh sống của người Tráng. Tiếng Tráng được viết bằng chữ tượng hình dựa trên Hán tự ("Sawndip" hay chữ nôm Tráng) trong hơn một nghìn năm. Chữ Tráng chuẩn, một bảng chữ cái chính thức, được đưa ra năm 1957, và năm 1982 các ký tự Kirin được đổi hết sang ký tự Latinh, tuy nhiên chữ viết dựa trên ký tự truyền thống vẫn phổ biến hơn trong các nghi lễ ít trang trọng.

Người Tráng có các bài tế được viết dưới dạng thơ, ví dụ Baeu Rodo.

Phân Chia Tráng Bắc-Tráng Nam
Theo Pingwen Huang (2002), 68% trong tổng dân số Tráng nói các phương ngữ Tráng Bắc, 32% nói các phương ngữ Tráng Nam. Năm 1999, Trương Quân Như (Zhāng Jūnrú 张均如) xác định được 13 phương ngữ. Năm 2010, Eric C. Johnson và Vương Minh Phú (Wang Mingfu 王明富) phân loại thêm 4 phương ngữ khác tại châu tự trị Tráng-Miêu Văn Sơn thuộc tỉnh Vân Nam. Cho đến nay, tổng cộng tiếng Tráng có 16 phương ngữ đã được phân loại. Các phương ngữ sau đây được liệt kê dựa trên các tên gọi tìm thấy tại Ethnologue :

Tráng Bắc:

1.Tráng Hồng Thủy Hà Trung tâm (Central Hongshuihe Zhuang 中红水河壮语), 2.Tráng Hồng Thủy Hà Đông (Eastern Hongshuihe Zhuang 东红水河壮语), 3.Tráng Khâu Bắc (Qiubei Zhuang 丘北壮语), 4.Tráng Quế Biên (Guibian Zhuang 桂边壮语), 5.Tráng Liên Sơn (Lianshan Zhuang 连山壮语), 6.Tráng Liễu Giang (Liujiang Zhuang 柳江壮语), 7.Tráng Liễu Kiềm (Liuqian Zhuang 柳黔壮语), 8.Tráng Quế Bắc (Guibei Zhuang 桂北壮语), 9.Tráng Ung Bắc (Yongbei Zhuang 邕北壮语), 10.Tráng Hữu Giang (Youjiang Zhuang 右江壮语).

Tráng Nam:

11.Tráng Ngưỡng (Yang Zhuang 仰壮语), 12.Tráng Mẫn (Min Zhuang 敏壯语), 13.Tráng Tả Giang (Zuojiang Zhuang 左江壮语), 14.Tráng Ung Nam (Yongnan Zhuang 邕南壮语), 15.Tráng Đại (Dai Zhuang 文麻壮语), 16.Tráng Nùng (Nong Zhuang 侬壮语).

Ngoài các phương ngữ trên còn có Tráng Phù Bình (Fuping Zhuang hoặc Pyang Zhuang 扶平壯语) không được Ethnologue liệt kê. Tráng Phù Bình thuộc nhóm Tráng Nam nói tại Phù Bình Hương (Fuping 扶平乡), huyện Đức Bảo, Quảng Tây.

Các đặc điểm ngôn ngữ khác biệt nhất phân chia Tráng Bắc và Tráng Nam:
Các phương ngữ Tráng Nam tồn tại các phụ âm đầu bật hơi ph [pʰ], kh [kʰ], th [tʰ], nhưng các phương ngữ Tráng Bắc khuyết các phụ âm này, ví dụ: Tráng Tĩnh Tây tha1 'mắt' so với Lai Tân ta1; Tráng Long Châu kha3 'giết' so với Vũ Minh ka3.
"r" (thường phát âm là [ɣ]) trong các phương ngữ Tráng Bắc tương ứng với một số âm trong các phương ngữ Tráng Nam, chẳng hạn như "h", "khj", "l", "n".
Giữa các phương ngữ Tráng Bắc và các phương ngữ Tráng Nam còn tồn tại các cặp âm tương ứng như sau: (bắc-nam) f~m; p~v; ɯŋ~aɯ; a:k~ɯ:k; a:n~ɯ:n.

Một số từ vựng đặc thù phân biệt Tráng Bắc và Tráng Nam được liệt kê như sau:

Trong giao tiếp nói chung, Tráng Bắc cũng dùng nhiều từ vựng vay mượn tiếng Hán hơn Tráng Nam. Ví dụ, người ta thấy các từ vay mượn trong từ vựng Tráng Bắc khi đem so sánh với các từ thuần Tráng trong các cặp từ Tráng Bắc-Tráng Nam sau: wa:n3 với tui4 'bát'; jiŋ2 với be3 'dê'; va1 với bjo:k7 'hoa'; siŋ5 với kjo:k8 'họ'.

Lịch sử ngôn ngữ
Tiếng Tráng thuộc nhánh Tai Bắc và Tai Trung Tâm trong ngữ chi Tai của ngữ hệ Kra-Dai (Tai-Kadai). Tráng Bắc và Bố Y cùng với Giáy, Saek, Nyo, Yi được xếp vào nhánh Tai Bắc, trong khi Tráng Nam, Nùng và Tày được phân loại vào nhánh Tai Trung Tâm. Là các thành viên trong ngữ hệ Kra-Dai, tiếng Tráng có cùng nguồn gốc với các ngôn ngữ khác trong ngữ chi Tai như Thái Lan, Lào, Shan, và xa hơn nữa các ngôn ngữ thuộc ngữ chi Kra, Hlai, Ong-Be. Giả thuyết phổ biến nhất hiện nay là ngữ hệ Kra-Dai có chung nguồn gốc với Austronesian, hình thành nên khối ngôn ngữ Austro-Tai đã từng được nói tại vùng duyên hải nam Trung Hoa. Kra-Dai di cư sang đảo Đài Loan 6500 năm trước và sau đó di cư trở lại vào đất liền. Tuy nhiên, thời gian và vị trí Kra-Dai di cư trở lại vào đất liền vẫn còn là đề tài tranh luận giữa các học giả nghiên cứu về vấn chủ đề này. Các bằng chứng về ngôn ngữ học lịch sử cho thấy rằng các ngôn ngữ Kra-Dai đã từng hiện diện tại vùng lưu vực sông Trường Giang, gợi ý rằng Kra-Dai sau khi rời khỏi đảo Đài Loan đã di cư về phía tây bắc lên khu vực châu thổ dòng sông này.

Wolfgang Behr (2008) chỉ ra rằng hầu hết tất cả các từ mượn phi-Hán có thể nhận dạng được trên các vật trạm khắc được khai quật vào thời nước Sở là Kra-Dai, chứ không phải là hỗn hợp H'Mông-Miền, Nam Á hay Kra-Dai. Ví dụ:
Che chắn, đắp
「揞、揜、錯、摩，藏也。荊楚曰揞，吳揚曰揜，周秦曰錯，陳之東鄙曰摩。」

「揞」ăn < Hán Cổ *ʔomX < Hán Thượng Cổ *ʔʔəm-q ← Proto-Tai *homB1 (Thái Lan homB1, Long Châu humB1, Bo'ai hɔmB1, Lào hom, Ahom hum v.v...) "đắp" | Tiền-Kam-Sui *zumHɣC1 "che giấu, đắp"
Cào cào/châu chấu
「蟒，…南楚之外謂之蟅蟒。」

「蟅」zhē < Hán Cổ *tsyæ < Hán Thượng Cổ *ttak ← Tiền-Kam-Sui *thrak7-it (Mulam -hɣak8-t, Kam ʈak7-it, Then zjak7, Sui ndjak7-) "cào cào".
Lợn
「猪，…南楚謂之豨。」

「豨」xī < Hán Cổ *xjɨj < Hán Thượng Cổ *hləj-q ← Tiền-Kam-Sui *ʔdlaaj5 (> Kam (h)laa:i5) "lợn"
Lành (bệnh): "智于身"

知～～智 zhī < *trje(H) < *te(-s)

「知」，愈也。南楚病愈者…或謂之知"

Tri, dũ dã. Nam Sở bệnh dũ giả, hoặc vị chi tri

Dịch nghĩa: "zhī nghĩa là ‘lành’. Tại phía nam nước Sở, khi một cơn bệnh khỏi... điều này thỉnh thoảng được gọi là zhī."

← Tiền-Tai *ʔdiiA1 "tốt, lành" (Thái Lan diiA1, Long Châu daiA1, Bo'ai niiA1)
Mẹ/phụ nữ/đàn bà
Kim văn tiếng Sở thời Xuân Thu, TK 5 TCN 嬭 mĭ < *mjieX < *mej-q

← Tiền-Tai *mɛɛB, Proto-Kam-Sui *mlɛɛB, Proto-Hlai *mʔaiB so sánh với. Proto-Austroasiatic *me-q, Proto-Mon *meʔ, Proto-Katuic *mɛ(:)ʔ "mẹ"
Một, thống nhất, độc nhất
Kim văn dạng chuẩn: 一, 壹, 弌 yī < *ʔjit < *ʔit "một/ trở thành một" v.v... (> tất cả các ngôn ngữ Hán sau này)
Tiếng Sở thời Chiến Quốc: 「」 ← p[能] néng < *nong < *nnəŋ

「其義也」Kỳ nghĩa "năng" dã "lễ nghĩa của hắn là độc nhất"; 「能為，肰然句後能為君子」Năng vị "năng",nhiễm nhiên câu hậu năng vị quân tử "nếu có thể độc nhất— thì chỉ sau khi kẻ này trở thành một quân tử"; 「禱」"cúng một lần"; 「歲返」"trở về một lần mỗi năm"

← Tiền-Tai *hnïŋ = *hnɯŋ (Thái Lan 22nɯŋ, Dai 33nɯŋ, Long Châu nəəŋA v.v...) "một, một lần"
Trắng
「𩫁」 ← p[高] gāo < Hán Cổ *kaw < Hán Thượng Cổ *kkaw ← Tiền-Tai *xaauA1 (Thái Lan, Long Châu khaauA1, Bo'ai haauA1) "trắng" (Tiền-Mon *klaɨA "trắng")
Dày
「」 ← p[石] shí < Hán Cổ *dzyek < Hán Thượng Cổ *[d,l]ak ← Tiền-Kam-Sui *ʔnak7 (Kam nak7) "dày"

Một vài ví dụ khác được Wolfgang Behr đưa ra có vẻ liên hệ tới ngữ hệ Nam Đảo và Miêu-Dao nhưng trên thực tế có nguồn gốc từ các tài liệu bị sửa đổi vào giữa thời Hán và muộn hơn.

Bằng cách đối chiếu các phục nguyên Hán Thượng Cổ và Hán Cổ cho tên gọi Sở 楚 và Hạ 夏 với phục nguyên cho tộc danh Kra, James R. Chamberlain (2016) cho rằng Kra-Dai có nguồn gốc từ nước Sở, và tên gọi vương quốc này có nguồn gốc từ tên triều đại/tộc danh Hạ (夏) <ref name="fgA">[https://www.academia.edu/26296118/Kra-Dai_and_the_Proto-History_of_South_China_and_Vietnam Chamberlain, James R. (2016). Kra-Dai and the Proto-History of South China and Vietnam]. Journal of the Siam Society, Vol. 104: 39-40.</ref>:

Phục nguyên cho 楚 Sở:

Karlgren Số. 88
Hán Thượng Cổ *tṣ’i̯o
Hán Cổ *tṣ’i̯wo: (= thanh C trong các ngôn ngữ Tai)

Baxter và Sagart (2014)
Hán Thượng Cổ *S-ṛaʔ

Schuessler (2007)
Hán Thượng Cổ *tṣhjwo B (thanh B trong Hán = thanh C trong Kra-Dai)
Hậu Hán *tṣhɑ B
Hán Thượng Cổ Giản Thức *tshraʔ (= thanh C)

và phục nguyên của Weera Ostapirat cho Kra*kra C (< Tiền-Kra-Dai *khra C)

Phục nguyên cho hạ 夏 (xia) và giả 假 (jia):

Schuessler Xia 夏 < Hán Thượng Cổ ɣa B (thanh B = thanh C trong Tai)
< Hậu Hán ga B
< Hán Thượng Cổ Giản Thức *graʔjia 假 < Hán Thượng Cổ ka B
< Hậu Hán ka B
< Hán Thượng Cổ Giản Thức *krâʔ

Baxter và Sagart 夏 Xia < Hán Thượng Cổ *[ɢ]ʕraʔ
假 jia (Hán Việt: giả) < Hán Thượng Cổ *kʕraʔ (= thanh C)

Chamberlain lưu ý rằng các phục nguyên cho Hạ, Sở, và Kra đều mang thanh C. Để giải thích lý do người Sở gọi mình là Hạ, Chamberlain trích dẫn Pulleyblank (1983: 413) miêu tả mối quan hệ giữa Hạ (夏) và Chu (周) như sau:
Có lẽ có một số nhỏ quý tộc Hán cai trị các chủ thể phi Hán; hoặc, khi xét tới truyền thống của một Nhà Hạ trước kia, triều đại mà có lẽ sáng tạo ra chữ viết, những kẻ cai trị Nhà Thương ban đầu có thể không nói tiếng Hán và tiếp nhận ngôn ngữ của những chủ thể bị cai trị người Hoa Hạ. Điều tương tự cũng đúng với Nhà Chu, những kẻ rõ ràng đã sử dụng hệ thống chữ viết của nhà Thương trước cuộc xâm lăng, và hậu duệ của họ sau này tự gọi mình là Hạ.

Kra chắc chắn là tộc danh của nhóm dân cư chính đi tới định cư tại vương quốc Sở, và là tên tộc danh cổ nhất của tất cả các dân tộc trong ngữ hệ Kra-Dai.

Sự nổi lên của Nhà Chu vào cuối thiên niên kỷ thứ 2 TCN gần như trùng hợp với sự thành lập của thái ấp Chu và khối ngữ tộc Kra-Dai. Trong khoảng thời gian từ 1100-800 TCN, tổ tiên của các cư dân Kra sống tại phần phía tây vương quốc Sở tách khỏi khối Kra-Dai (*khra) và di cư về phía tây nam, có lẽ là kết quả của các biến động xoay quanh sự diệt vong của Nhà Thương và sự thành lập Nhà Chu, và sự nổi lên của Nhà Chu trở thành một vương quốc hoàn chỉnh vào thế kỷ 8 TCN. Các bộ tộc Kra cuối cùng kiểm soát các lãnh thổ mà sau này trở thành Quý Châu, Lĩnh Nam và An Nam. Sau đó vào đầu thời Xuân Thu, 771-685 TCN, bất ổn chính trị tại Nhà Chu khiến người Hlai (Li) di cư về phía nam/đông nam tới vùng đất nằm giữa Quảng Đông và Cửu Chân thuộc Thanh Hoá ngày nay, và cũng sang tận đảo Hải Nam. Cuối thời Xuân Thu, 613-453 TCN, Các bộ tộc được gọi là Việt (越) (*jwɐt, *wat), tức tổ tiên của nhánh Be-Tai, tiếp tục di cư khỏi vương quốc Sở về phía đông tới vùng duyên hải thuộc Chiết Giang ngày nay và sau đó xâm lược nước Ngô (*ŋwâ, *ŋuɑ), bỏ lại đằng sau tổ tiên của nhánh Kam-Sui tại vương quốc Sở,. Tộc Kam-Sui ngày nay hầu như vẫn sinh sống tại vùng đất nguyên thủy của mình, họ chỉ di chuyển chút ít về phía nam.{{refn|group=note|Michael Churchman (2010:30) nhắc tới nguồn gốc của tên gọi Việt, một từ cùng gốc với tên vương quốc cổ Yuet (越) như sau: Tổ tiên của những người mà ngày nay thường được gọi là Việt khá muộn trong việc lấy từ Việt làm một danh xưng cho mình, và họ không có vẻ đã từng có bất cứ tên gọi nào cho bản thân mà không nhặt ra từ một hình mẫu nào trong các ghi chép Hán. Hình thái âm vị của từ "Việt" như được sử dụng trong tiếng Việt hiện đại hé lộ rằng nó được mượn khá muộn vào ngôn ngữ tổ tiên của tiếng Việt hiện đại. Từ "Việt" trong tiếng Việt được phát âm theo các quy luật của các lớp từ mượn Hán phát triển từ hệ thống phát âm trong Hán Cổ thời kỳ muộn được mượn vào cuối Nhà Đường. Những từ này không tồn tại trong các ngôn ngữ Kam-Sui, gợi ý rằng tổ tiên của Kam-Sui không hề hiện diện ở vùng ven biển. Một trong số các mục từ đó là 'cá sấu nước mặn' Crocodylus Porosus thường có nghĩa là ‘thuồng luồng’ trong các ngôn ngữ Tai mà ngày nay không còn tồn tại ở vùng duyên hải nam Trung Hoa. Kích thước và đặc tính ấn tượng của loài bò sát này, loài mà có thể phát triển dài tới 8 mét, hẳn đã để lại một ấn tượng không phai nhạt trong tâm trí của những người đi biển Yue tới một mức độ mà loài này không chỉ tồn tại trong các ngôn ngữ Tai mà còn trở thành một phần trong các từ ngữ Tai được mượn vào các phương ngữ Hán nói tại vùng duyên hải nam Trung Hoa:

Tiền-Tai *ŋaak > ŋɯɐk, ŋɯɯk, ŋɤɤk, ŋuak

鱷. Hán Thượng Cổ *ŋȃk, Hậu Hán *ŋɑk (Schuessler) 'cá sấu nước mặn'

< tiếng Quảng Đông: ŋok

< tiếng Hạ Môn (Amoy): go'k

Một ví dụ khác là loài rùa mai mềm khổng lồ Pelochelys Cantorii được tìm thấy trong các ngôn ngữ Tai Trung-Tây Nam, và vẫn được bảo tồn trong các ngôn ngữ Hlai tại Hải Nam với nghĩa 'rùa', hoặc 'rùa mũi nhọn', và trong một số ngôn ngữ (Nam Đảo) ở phía bắc Philippine mang nghĩa đơn giản là ‘rùa.’

Tiền-Tai Trung-Nam *top < Thái Đen, Thái Trắng, Tai Mường Vat: (too) top ‘loài Pelochelys hoặc Rafetus’

< Tày của Savina: (tu) tốp, < Thổ ở Bắc Kạn (EFEO): (tua) tốp

Hlai (từ Stübel (1937))

Weiss: thöeb ‘rùa’

Geshor: thob ‘rùa’

Tiền-Hlai (Norquest) *thɯ:p ‘rùa mũi nhọn’

(Ostapirat) *ʔtï:p ‘rùa mai mềm’

Tiền-Nam Đảo (Wolff) *qatipa, (Blust) *qaCipa ‘rùa sông, rùa mai mềm’

Nam Đảo (Philippines, Yap 1973)

Kallaban, Keleyqiq: kateb ‘rùa’,

Ifugao, Rayninan: attob ‘rùa’

Cuộc sống gần biển và văn hóa đi biển của người Việt (Be-Tai) được David Holm (2014) đề cập tới như sau:

<blockquote>Các trận chiến với Sở và các nước khác thường diễn ra trên sông và hồ trong đất liền, nhưng người Việt có xu hướng đi biển, cả dọc bờ biển lẫn xa khỏi đất liền. Cho đến ngày nay, các cộng đồng Tai sống sâu trong đất liền vẫn tiếp tục ca những 'bài hát thuyền' là một phần trong các nghi lễ bản địa, và biển và những cuộc đi biển được miêu tả trong địa lý của thế giới tâm linh của họ.

Khi Sở xâm lược Ngô Việt khoảng năm 333 TCN, các gia đình hoàng tộc Việt di cư về phía nam hình thành nên Bách Việt. Đầu tiên là người Lạc Việt di cư vào vùng Lĩnh Nam và An Nam, lấn át vùng cư trú của người Hlai (Li) và Kra và sau đó di cư sang phía tây vào vùng đông bắc Lào và Sip Song Chǔ Tai (Mười hai xứ Thái) ngày nay. Tây Âu theo sau Lạc Việt di cư tới cát cứ vùng phía bắc Lĩnh Nam, bao gồm cả các khu vực do Lạc Việt nắm giữ tại Cửu Chân. Người Lạc Việt trở thành Tai Trung-Tây Nam, trong khi Tây Âu hình thành nên nhóm Tai Bắc, bao gồm cả Tiếng Ông Bối (Be) và tiếng Saek. Các chính thể Viêt-Tai Trung-Tây Nam linh động tiếp tục thành lập các lãnh thổ bộ lạc, thống trị các cư dân bản địa Kra và cư dân ở phía tây An Nam, và người Hlai tại Cửu Chân. Tai Bắc Âu Việt và người Di (*ʔɨɑi, *ʔaiʔ) bị đẩy về phía tây của Nam Việt, trong khi Tiếng Ông Bối và Saek (*thrɛɛk) phân tách. Tiếng Ông Bối (Be) di cư về phía tây, còn người Saek di cư về phía nam của Nam Việt. Nước Tần xâm lược Sở vào năm 223 TCN và sau đó Nhà Hán nổi lên. Từ đó bắt đầu quá trình bình định khu vực phía nam Trung Hoa và Việt Nam. Giao Chỉ (< krauʔ < Lao) khởi đầu là lãnh thổ của Ngữ chi Kra và Ngữ chi Hlai. Một tên gọi khác cho Giao Chỉ trong các ngôn ngữ Tai là Keo trở thành thành một tên gọi mà các dân tộc phi-Tai dùng để chỉ các dân tộc Tai, ví dụ như trong thơ sử thi Thao Cheuang, và chỉ sau này từ này được dùng để chỉ dân An Nam.
 Lạc Việt tại Việt Nam

Dựa trên các truyền thuyết, những người ngày nay thường được gọi là "Việt" tại Việt Nam cũng cho rằng họ là hậu duệ của Lạc Việt. Tuy nhiên, Liam C. Kelley (2012) chỉ ra rằng những truyền thuyết về Hùng Vương, họ Hồng Bàng, Lạc Long Quân, Âu Cơ, nhà nước Văn Lang được tầng lớp quý tộc Hán tại miền bắc Việt Nam vào thời trung cổ sáng tạo ra nhằm tạo ra bản sắc riêng cho họ khi so sánh với di sản văn hóa của Trung Hoa còn lại tại Giao Chỉ và một quá trình tương tự cũng diễn ra tại Quảng Đông và Tứ Xuyên nơi các lãnh chúa Hán địa phương cố sáng tạo ra nguồn gốc riêng cho bản thân.. Những tên gọi như Mỵ Nương, Quan Lang, Bồ Chính đều là những từ mượn từ ngôn ngữ Tai (Thái), chính xác hơn chúng là những từ Tai bị Hán hóa. Kết luận của Liam C. Kelley như sau:

<blockquote>...Hùng Vương không hề tồn tại. Thay vào đó, họ được chế ra vào thời trung cổ, là một phần trong quá trình mà tầng lớp quý tộc Hán ở đồng bằng sông Hồng đầu tiên sáng tạo ra và sau đó diễn đạt dưới dạng một bản sắc khác so với di sản văn hóa Trung Hoa (tại Giao Chỉ). Điều này không phải để nói rằng không có các hình thái xã hội tồn tại ở vùng đồng bằng sông Hồng vào thiên niên kỷ thứ nhất TCN. Trống đồng và các tạo tác nghệ thuật khác mà các nhà khảo cổ học thế kỷ 20 đã khai quật cho thấy rằng các xã hội đó chắc chắn có tồn tại. Tuy nhiên, không có bằng chứng nào chứng tỏ rằng các học giả Việt Nam thời trung cổ biết về những trống đồng này hoặc những người sử dụng chúng. Đó là một truyền thuyết được chế ra vào thế kỷ 20. Tuy vậy, những gì mà tầng lớp quý tộc Hán thời trung cổ biết tới là các ghi chép cổ, và họ dựa trên những ghi chép cổ để làm tư liệu và cảm hứng để sáng tạo ra một lịch sử cũng như bản sắc địa phương cho bản thân. Tầng lớp quý tộc Hán ở đồng bằng sông Hồng không hề đơn độc trong việc này. Các học giả tại các vùng khác nhau của đế chế Trung Hoa, chẳng hạn Tứ Xuyên và Quảng Đông, tham gia vào những việc tương tự vào cùng thời. Toàn bộ trên khu vực rộng lớn này trong gần như cùng một giai đoạn, các học giả hướng con mắt và sự chú ý của mình vào vùng bản địa của họ. Họ sáng tạo ra các ghi chép về vùng đất của mình, chẳng hạn như các câu chuyện chí quái, bằng việc kiểm tra những điều đã được viết ra trước về khu vực của mình. Trong quá trình này, họ góp phần vào việc hình thành nên bản sắc địa phương. Sau cùng, công việc khơi mào bởi tầng lớp quý tộc Hán thời trung cổ ở nơi mà ngày nay là Việt Nam tiến xa nhất. Qua nhiều thế kỷ, các truyền thuyết họ sáng chế ra đã trở thành bản sắc không thể thay đổi. Thực vậy, nửa thế kỷ qua, dưới sự áp đảo của chủ nghĩa dân tộc tại Việt Nam, những truyền thuyết được tầng lớp quý tộc Hán tạo ra thời trung cổ tại Việt Nam ngày nay đã trở thành sự thật không thể bị thách thức.</blockquote>

 Mối liên hệ với tiếng Thái
Vào đầu những năm 1980, nhà ngôn ngữ học người Tráng Vi Khánh Ổn (韦庆稳) sử dụng tiếng Hán Thượng Cổ được phục nguyên để giải mã tài liệu duy nhất còn sót lại về ngôn ngữ của người Yuet (Việt)  Việt Nhân Ca (越人歌) (một số người cho rằng bài hát này có niên đại từ năm 528 TCN dựa vào các nhân vật có liên quan trong câu chuyện và nơi diễn ra câu chuyện là tại tỉnh Hồ Bắc ngày nay). Yue là tên gọi chỉ các cư dân sống tại khu vực miền nam sông Trường Giang ngày nay vào thời Trung Hoa cổ đại. Tuy nhiên các cư dân này bản thân họ không tự gọi mình bằng Yuet. Kết quả của Wei Qingwen cho thấy từ vựng tiếng Yuet có một sự tương đồng mạnh mẽ với tiếng Tráng hiện đại. Sau đó, Trịnh Trương Thượng Phương (郑张尚芳) (1991) đi theo hướng củaVi Khánh Ổn nhưng sử dụng chữ viết Thái Lan để so sánh vì bảng chữ cái Thái Lan có niên đại từ thế kỷ 13 và vẫn giữ được các âm cổ so với phát âm hiện đại. Ví dụ các âm tiếng Thái được ghi bằng phụ âm đầu "thấp", chẳng hạn ค่ำ [gamC], được cho là đã từng được phát âm hữu thanh, nhưng ngày nay chúng được phát âm bật hơi vô thanh [kʰamC]. Kết quả của Zhengzhang cũng cho thấy sự tương đồng giữa tiếng Thái và tiếng Yue.

Người Thái (Thái Lan) và người Tráng, ngày nay sống rất xa nhau và hai nhóm này bản thân họ cũng có rất ít cảm giác về sự tương đồng. Nhưng vào thời đại xa xưa họ hẳn đã phải sống cùng nhau. Cả hai nhóm này chia sẻ những từ vựng rất tương đồng: khaau 'gạo', lao 'rượu', khwaai 'trâu', mu 'lợn', ma 'chó'; tất cả những cụm từ về sản xuất gia đình, vật nuôi, nông nghiệp này đều tương đồng. Jerold A. Edmondson thuộc đại học Texas tại Arlington, trích dẫn bài báo của Phạm Hồng Quý (范宏貴) (1989), chỉ ra rằng người Thái và người Tráng có cùng một tên gọi, Keo (KɛɛuA1), chỉ người Việt Nam. Từ này được lấy từ tên của một quận hay nơi đồn trú của quân đội Trung Hoa gọi là Giao Chỉ (交址), thành lập ở Việt Nam khoảng năm 112 TCN, cùng tám quận khác: Nam Hải (南海), Uất Lâm (郁林), Thương Ngô (苍梧), Hợp Phố (合浦), Cửu Chân (九真), Nhật Nam (日南), Châu Nhai (珠崖), và Đam Nhĩ (儋耳). Trong các quận này, Giao Chỉ, nằm ở đồng bằng sông Hồng, là quan trọng nhất và tồn tại trong suốt 200 năm. Tên này trở thành tên gọi chỉ Việt Nam hoặc người Việt Nam không sớm hơn năm 112 TCN, và do đó nó làm căn cứ cho thời điểm sớm nhất mà người Thái di cư vào vùng Đông Nam Á.James R. Chamberlain trích dẫn Leonardcho Aurousseau (1923) chỉ ra rằng Giao Chỉ được nhắc đến lần đầu tiên dùng để chỉ các vùng đất phía nam được tìm thấy trong cuốn Lễ ký và Lã Thị Xuân Thu. Giao trong Giao Chỉ là tên gọi mà các dân tộc phi-Tai dùng để chỉ người Tai, và chỉ sau này từ này được dùng để chỉ dân An Nam. Trên thực tế, hầu như tất cả các thông tin được ghi chép lại về cổ sử Việt Nam đều là sáng chế vào thời trung cổ, vì chính vào giai đoạn này một số học giả Việt Nam cố gắng tạo ra một lịch sử linh thiêng hơn cho họ.

Sau khi bành trướng và thiết lập nền cai trị ở phương nam, các triều đại Trung Hoa bắt đầu đặt họ cho các cư dân bản địa. Quá trình này diễn ra đặc biệt mạnh mẽ vào thời Nam Bắc triều (420-589). Nhưng điều này không xảy ra với người Thái vì họ không có phong tục đặt họ cho con cái cho đến triều đại của Rama VI khoảng 100 năm trước. Do đó thời gian muộn nhất có thể mà người Thái rời khỏi lãnh thổ Trung Hoa là vào thời Nam Bắc Triều. Tuy nhiên Pittayawat Pittayaporn (2014) cho rằng thời gian Tai Tây Nam tách khỏi Tai Nguyên Thủy diễn ra rất gần đây, vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10. Do đó thời gian người Thái di cư từ Quảng Tây xuống phía nam vào khu vực phía bắc Lào và Thái Lan ngày nay cũng diễn ra vào khoảng thế kỷ 8-thế kỷ 10.

Dữ liệu lấy từ luận văn tiến sĩ (2009) của Pittayawat Pittayaporn, trang 337. Riêng tiếng Lào ແກວ /kɛːw/ lấy từ thư viện SEAlang.net.

Pittayawat Pittayaporn trong chuyến đi thu thập dữ liệu từ vựng của các nhóm Tai ở vùng biên giới Việt-Trung và Quảng Tây, bị ấn tượng mạnh bởi cảnh quan núi đá ở những vùng này, đã chỉ ra một vài ví dụ về sự biến đổi từ vựng dựa trên thay đổi cảnh quan địa lý diễn ra trong quá trình di cư của Tai Nguyên Thủy (proto-Tai) từ vùng Quảng Tây xuống vùng Đông Nam Á. Một trong số ví dụ đó như sau:

Tất cả các ngôn ngữ Tai đều có một từ cụ thể để chỉ núi đá. Chúng được gọi là pla trong các phương ngữ Tai Bắc ở Vũ Minh và Bình Quả (平果), pja ở Liễu Châu (柳州), pra ở Quý Cảng (贵港), pha trong phương ngữ Tai trung tâm ở Thượng Tư (上思), và ngoài ra phja trong các phương ngữ ở Đức Bảo (德保), Tĩnh Tây (井陉), và Cao Bằng. Ngược lại, trong tất cả các ngôn ngữ Tai Tây Nam, từ này chỉ những chủ thể mơ hồ. Ví dụ trong tiếng Thái pha: ผา không bao giờ đứng một mình. Nghĩa của nó trong từ điển của Viện Hoàng Gia, "núi, hay đá trên núi", là khá mơ hồ. Hơn nữa, nó chỉ được tìm thấy là một phần của những từ ghép cổ, lỗi thời như naa phaa หน้าผา "vách đá", và hin pha: หินผา nghĩa là "đá núi". Trong tiếng Thái hiện đại núi đá được gọi bằng một từ ghép mới phuukhaw hin ภูเขาหิน ("núi" + "đá"). Trong các ngôn ngữ Tai Tây Nam khác, từ này tương tự như trong tiếng Thái, có ý nghĩa rất mơ hồ, ví dụ Thái Đen na fa "vách đá", Thái Trắng pha "vách đá, tảng đá", và Shan pha "vách đá, đá" như trong từ mak pha "đá".

Một từ cổ xưa, không còn dùng nữa gợi ý rằng chủ thể lúc ban đầu nó nhắc đến đã từng là trung tâm trong đời sống của các cư dân nói ngôn ngữ đó, nhưng không còn quan trọng vào một thời điểm sau trong quá trình phát triển của ngôn ngữ đó. Do đó, sự lỗi thời của từ Tai dùng để chỉ núi đá trong tiếng Tai Tây Nam chỉ ra rằng vùng núi đá không thống trị cảnh quan địa lý nơi tiếng Tai Tây Nam phát triển. Vùng núi đá chắc hẳn phải tồn tại ở nơi tiếng Tai-Nguyên Thủy khởi nguồn, ví dụ Quảng Tây. Sau đó khi Tai Nguyên Thủy phát triển thành ba nhánh chính, Tai Tây Nam hẳn đã phải phát triển tại một vùng nơi mà núi đá không phải là một cảnh quan địa lý quan trọng. Vì núi đá không còn là trung tâm trong đời sống của những người nói, ý nghĩa của từ trở nên bị quên lãng. Vì từ này đã trở nên lỗi thời, những người nói các ngôn ngữ Tai Tây Nam không còn biết từ này lúc đầu mang nghĩa gì. Mặc dù núi đá có tồn tại ở một số lãnh thổ nơi các ngôn ngữ Tai Tây Nam được nói, nhưng ngày nay chúng được gọi bằng những từ mới chế ra chứ không phải bằng từ Tai Nguyên Thủy ban đầu.

 So sánh từ vựng
Dưới đây là bảng so sánh một số từ vựng giữa: Tiếng Bố Y nói ở huyện Vọng Mô, tỉnh Quý Châu, Trung Quốc, cùng 5 phương ngữ Tráng và 4 ngôn ngữ Tai Tây Nam.
Tráng Vũ Minh nói tại Song Kiều Trấn (双桥镇), huyện Vũ Minh (武鸣县), 30 km về phía bắc Nam Ninh. Tráng Lai Tân tại Tự Cước (寺脚), Lai Tân (来宾), Quảng Tây. Tráng Đại Tân tại thôn Hậu Ích (后益乡), Đại Tân (大新), Quảng Tây. Tráng Đức Bảo tại Nguyên Đệ Nhị Khu (原第二区), Đức Bảo, Quảng Tây. Tai Phake tại làng Namphakey, quận Dibrugarh, bang Assam, Ấn Độ.

Tai Nguyên Thủy: The Phonology of Proto-Tai (2009), tác giả: Pittayawat Pittayaporn, trang: 323-361 .
Bố Y Vọng Mô, Tráng Vũ Minh, Tráng Lai Tân, Tráng Đức Bảo, Thái Lan, Lào, Shan, Tai Phake: Austronesian Basic Vocabulary Database  ; Thai dictionary (SEAlang) ; Lao dictionary (SEAlang) ; Shan dictionary (SEAlang) .
Trong tiếng Thái bình dân, /r/ luôn phát âm thành /l/, ví dụ: rɔ:j4 'trăm' → lɔ:j4, raw1 'mình, ta' → law1. Không phát âm /r/ và /l/ khi chúng nằm giữa một phụ âm đầu và nguyên âm, ví dụ: klaj1 'xa' → kaj1, pla:1 'cá' → pa:1, kradu:k2 'xương' → kadu:k2.
Các từ được bôi xanh là từ mượn tiếng Hán, bôi nâu là từ mượn Indo-Aryan, bôi đỏ là từ cổ không còn sử dụng.

 Tín ngưỡng

Hầu hết người Tráng theo một tín ngưỡng vật linh truyền thống gọi là Sư Công giáo (Zhuàngzú shīgōng jiào 壮族师公教) hay Mo Giáo (Mó jiào 摩教), bao gồm nghi thức thơ cúng tổ tiên. Mo Giáo có các bài tế riêng và các thầy tế được gọi là bu mo (Pù Mo). Trong các nghi thức Mo truyền thống, thầy Mo dùng xương gà để xem quẻ. Trong Mo Giáo, đấng tạo hóa là Bu Luotuo và vũ trụ gồm ba yếu tố với tất cả mọi vật được hình thành từ ba yếu tố này, gồm: trời, đất và nước.

Người Tráng cũng có một số theo Phật giáo, Đạo Giáo và Thiên chúa giáo.

Lịch sử

Tiền lịch sử

Trong khi các nhà khoa học Trung Quốc tiếp tục đặt "ngôn ngữ Tráng-Đồng" vào hệ ngữ Hán-Tạng, thì các nhà ngôn ngữ học ngày nay đặt nhóm ngôn ngữ này vào hệ ngôn ngữ Tai–Kadai, với giả thuyết phổ biến nhất là có nguồn gốc Nam đảo, có thể khởi nguồn từ Đài Loan và dư cư về phía tây nam qua Trung Hoa ngày nay.
Thời kỳ đế chế Trung Hoa

Các ghi nhận lịch sử sớm nhất về người Tráng được khám phá cho đến nay là Bích họa Hoa Sơn (花山壁画), có từ thời chiến quốc (475–221 TCN).

Có rất ít các ghi chép tiếng Hán trước khi người Hán xâm nhập vào khu vực người Tráng, sự ám chỉ đơn giản đến vùng đất phía nam sông Trường Giang là "Bách Việt" (百越). Những cuộc xâm lấn phương nam của Tần Thủy Hoàng được trình bày trong sử ký của Tư Mã Thiên. Cuộc tấn công lúc đầu vào vùng Lĩnh Nam đã tỏ ra thảm bại, với sự thất bại của tướng Đồ Thư trong trận đánh năm 218 TCN, nhưng công binh của ông, Sử Lộc đã hoàn thành việc xây dựng kênh Linh nối liền hai con sông Tương Giang và Ly Giang. Năm 214, Triệu Đà và Nhâm Ngao quay trở lại và bình định tộc người Tây Âu, khai phá Quảng Tây và phía nam với sự nhập cư của hàng trăm nghìn người Hán.

Một thập kỷ sau sự sụp đổ của Nhà Tần, Triệu Đà sử dụng vị trí của mình với tư cách là quận úy Quận Nam Hải, lập nước Nam Việt và đặt thủ đô ở Phiên Ngung. Với giải pháp quy thuận và độc lập khỏi sự kiểm soát của Nhà Hán, vương quốc này đã mở rộng sự thực dân và Hán hóa bằng chính sách "hòa hợp bách việt" (和集百越) cho đến năm 211 TCN nhưng không được sự ủng hộ của người Tráng.

Nhà Hán đã giảm bớt quyền lực địa phương và lập các căn cứ quân sự ở Quế Lâm, Ngô Châu, và Ngọc Lâm. Cuộc nổi dậy ở Giao Chỉ do Hai Bà Trưng lãnh đạo bị tướng Mã Viện đàn áp năm 42, Mã Viện được ghi nhận với tư cách giúp bình định những vùng này bằng việc cải thiện hệ thống tưới tiêu và nhiều điều luật Hán. Cuộc di cư của Người Dao từ vùng gần Trường Sa, Hồ Nam tới Quảng Tây ngày nay đã làm đảo lộn khu vực này.

Dưới thời Đường, người Tráng chuyển sang ủng hộ vương quốc Thái là Nam Chiếu ở Vân Nam, nước này đã đẩy lui hai cuộc tấn công của quân Đường năm 751 và 754. Quảng Tây khi ấy được chia thành hai vùng: một là vùng thuộc thế lực của người Tráng phía tây Nam Ninh và một là vùng thế lực của người Hán phía đông Nam Ninh.

Sau khi Nam Chiếu sụp đổ, Lưu Nghiễm thành lập nước Nam Hán. Nước này hầu như không thể kiểm soát được người Tráng, sau đó Nam Hán bị Tống đánh chiếm và sáp nhập năm 971.

Bị quấy rối bởi cả Tống lẫn Đại Cồ Việt, lãnh đạo Tráng tộc là Nông Trí Cao (侬智高) đã chỉ huy cuộc nổi dậy năm 1052, vì điều đó mà ông vẫn được người Tráng tưởng nhớ. Họ Nông được ghi chép lại trong Tống Sử là giàu có về vàng, đông đúc về dân số "để tóc dài, cài áo sang phía trái. Chúng thích chiền đấu và xem nhẹ cái chết". Quân Nông càn quét sang phía tây, chiếm Nam Ninh, bao vây Quảng Châu 57 ngày, và giết các chỉ huy của năm đội quân Trung Hoa được cử đi đánh họ. Cuối cùng họ bị đánh bại và nhiều thủ lĩnh bị giết. Các dòng họ không tham gia vào cuộc nổi dậy tham vọng này trở thành mục tiêu đồng hóa của Trung Hoa. Một số tàn quân nổi dậy tẩu tán về quê cũ nơi họ bắt đầu cuộc khởi nghĩa. Một số khác lẩn sâu vào vùng đồi núi. Các bộ tộc mang họ Nông và tự nhận là con cháu của quân nổi dậy định cư quanh vùng biên giới giữa Việt Nam-Quảng Tây-Vân Nam. Một bộ phận khác vẫn mang họ Nông và ghi nhớ cuộc nổi dậy qua các câu chuyện truyền miệng sinh sống ở Sipsongpanna, Lanna (miền bắc Thái Lan), và Dehong. Tiếng Lự, Yuan (phương ngữ miền bắc Thái Lan) và Dehong ở những khu vực này chứa các từ vựng và cấu trúc câu chỉ thấy ở người Tráng sống tại Quảng Tây.

Nhà Nguyên-Mông thiết lập quyền kiểm soát với Nam Tống sau trận Nhai Môn năm 1279 và thôn tính nước Đại Lý ở Vân Nam. Thay vì việc cai trị vùng Lĩnh Nam như một lãnh thổ lệ thuộc, người Mông Cổ chấp nhận Quảng Tây như là một tỉnh chính thức, nhưng việc đưa người Miêu từ Quý Châu và Hồ Nam vào đã làm vùng này bất ổn.

Khu vực này tiếp tục trở nên khó kiểm soát, nhà Minh đã sử dụng các nhóm dân tộc khác nhau để chống lại nhau. Một trong những trận đánh đẫm máu nhất trong lịch sử Tráng là tại Hẻm Mây Lớn chống lại người Dao 1465, nơi 20.000 người chết đã được ghi nhận.

Nhà Mãn-Thanh đã bỏ mặc khu vực này cho đến khi áp đặt quyền cai trị trực tiếp năm 1726. Thế kỷ thứ 19, khu vực này là một vùng bất ổn liên tục. Cuộc nổi dậy của người Dao năm 1831 được nối tiếp bằng Thái Bình Thiên Quốc năm 1850. Vụ các viên chức địa phương hành hình giáo sĩ Auguste Chapdelaine ở Quảng Tây đã gây ra chiến tranh nha phiến lần 2 năm 1858 và sau đó là sự can thiệp của Pháp vào Quảng Tây.

Thời hiện đại

Sau Khởi nghĩa Vũ Xương, Quảng tây ly khai khỏi đế chế Mãn-Thanh ngày 6 tháng 11 năm 1911. Tuần phủ Thanh là Thẩm Bỉnh Khôn, lúc đầu vẫn tại vị, nhưng sau đó bị loại bỏ bởi một cuộc binh biến do tướng Lục Vinh Đình chỉ huy. Cựu Quế Hệ (舊桂系) của tướng Lục đã vươn ra Hồ Nam và Quảng Đông và giúp chống lại nỗ lực tái lập lại chính phủ đế quốc của Viên Thế Khải trong cuộc Hộ quốc chiến tranh (护国战争). Lòng trung thành của người Tráng đã làm Quân chính phủ tự trị của ông vững mạnh nhưng miễn cưỡng di chuyển ra xa các tỉnh của mình. Sau đó, mối hiềm khích với Tôn Dật Tiên dẫn đến thất trận năm 1920 và 1921 trong Chiến tranh Việt Quế (粵桂战争). Sau thời gian chiếm đóng ngắn bởi lực lượng Quảng Đông của Trần Quýnh Minh, Quảng Tây rơi vào chia rẽ và cướp bóc nghiêm trọng trong vài năm cho đến khi Quân bình định Quảng Tây của Lý Tông Nhân lập ra Tân Quế Hệ (新桂系) do Lý, Hoàng Thiệu Hoành và Bạch Sùng Hy đứng đầu.

Trận đánh thắng lợi ở Hồ Nam chống lại Ngô Bội Phu dẫn đến quân bình bịnh Quảng Tây của người Tráng được gọi là "quân thần tốc" và "quân thép". Sau cái chết của Tôn Dật Tiên, Lý còn đánh lui cuộc biến loạn của Đường Kế Nghiêu trong chiến tranh Vân Nam-Quảng Tây và tham gia chiến tranh Bắc Phạt thiết lập sự kiểm soát của phe Quốc Dân Đảng với các tướng quân phiệt khác. Quân của ông là một trong số ít đơn vị Quốc Dân Đảng không bị ảnh hưởng của cộng sản và vì vậy được Tưởng Giới Thạch sử dụng trong Cuộc thảm sát Thượng hải năm 1927.

Sau mối bất hòa với Tưởng, Lý đã tham gia vào cuộc nổi loạn của Diêm Tích Sơn trong cuộc Trung Nguyên Đại Chiến tháng 5 năm 1930. Sự bại trận của ông đã không loại bỏ ông khỏi sự kiểm soát Quảng Tây, với Sự cố Mãn Châu và cuộc xâm lược của Nhật Bản đã ngăn cản Tưởng và phe Cộng sản loại bỏ ảnh hưởng của ông cho đến năm 1949. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, Quảng Tây là một mục tiêu chính cho các cuộc tấn công của Nhật Bản. Chiến dịch Ichi-Go năm 1944 thành công đã mở rộng sự kiểm soát của Nhật Bản dọc tuyến đường sắt qua Quảng Tây vào Đông Dương thuộc Pháp, nhưng tuyến đường này vẫn bị tấn công liên tục bởi các máy bay ném bom Mỹ và nhóm bán quân sự người Tráng dưới quyền Bạch Sùng Hy.

Trong lịch sử Cộng hòa Nhân Dân Trung Hoa hiện đại, vào ngày 05 tháng 3 năm 1958, tỉnh Quảng Tây được đổi thành Khu tự trị Quảng Tây. Vào ngày 12 tháng 10 năm 1965, được phê chuẩn bởi Quốc vụ viện Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Khu tự trị Quảng Tây được đổi tên thành Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, tự trị người Tráng. Từ năm 1979 đến 2020, có bảy người Tráng giữ cương vị Chủ tịch Chính phủ Nhân dân Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, tương ứng với Tỉnh trưởng Chính phủ Nhân dân quản lý hành chính Quảng Tây.

 Thư viện ảnh

 Xem thêm
 The Zhuang  (nguồn gốc, lịch sử phát triển của người Tráng)
  Nói về sự đồng nhất giữa người Tráng và người Nùng trong bài viết của Việt Bắc: Lịch sử và con người'' của Nguyễn Đức Hiệp
Bản đồ phân bố các phương ngữ Tráng , Joshuaproject
 Di sản ngôn ngữ và văn hóa của người Tráng (song ngữ Anh-Trung) Tác giả: Wang Mingfu và Eric Johnson, ISBN 978-7-5367-4255-0.

Lưu ý

Chú thích

Liên kết ngoài

 The Zhuang: A Longitudinal Study of Their History and Their Culture Jeffrey Barlow, Pacific University, updated: ngày 12 tháng 12 năm 2005
 壮族在线-全国最大的壮族文化门户网站 >> 首页
 中國民族地圖  Bản đồ Trung Quốc

Tráng

Các sắc tộc Thái
Lịch sử dân tộc Thái


title: Bellulia kareni

text:
Bellulia kareni là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở miền bắc Thái Lan và Lào.

Sải cánh dài 8–9 mm. Cánh dưới màu xám với đốm không rõ. Phía dưới màu xám đồng nhất.

Tham khảo

  2008: Revision of the Micronoctuidae (Lepidoptera: Noctuoidea). Part 2, Taxonomy of the Belluliinae, Magninae và Parachrostiinae. Zootaxa, 1867: 1-136. Abstract & excerpt

Bellulia


title: Freilassing

text:
Freilassing () là một đô thị ở góc đông nam bang Bayern, nước Đức. Đô thị Freilassing có diện tích 14,79 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 16.000 người. Đô thị này thuộc huyện Berchtesgadener Land. Freilassing có thể được xem là ngoại ô lớn nhất của Salzburg, một thành phố của Áo bên kia biên giới.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://www.freilassing.de/


title: Navarredondilla

text:
Navarredondilla là một đô thị trong tỉnh Ávila, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 273.

Tham khảo

Đô thị ở Ávila


title: Nhịp tim nhanh bất thường

text:
Triệu chứng nhịp tim nhanh bất thường hay tim đập nhanh là một triệu chứng nhịp tim đập nhanh quá ngưỡng giới hạn thông thường. Thông thường, nhịp tim lúc nghỉ ngơi vượt quá 100 nhịp mỗi phút được ghi nhận là nhịp tim nhanh bất thường. Ngưỡng trên của nhịp tim một con người bình thường thường là dựa trên tuổi. Tim đập nhanh có thể do nhiều yếu tố nhưng thường lành tính. Tuy nhiên, tim đập nhanh cũng có thể là triệu chứng nguy hiểm, dựa trên tốc độ và loại của nhịp. Nhịp tim nhanh khi đi kèm với rối loạn trong sự khử cực tim (rối loạn nhịp tim) sẽ được gọi là rối loạn nhịp tim nhanh.

Khi tim đập nhanh, nó sẽ bơm máu kém hiệu quả đi và lưu lượng máu được cung cấp sẽ ít hơn so với các phần còn lại của cơ thể, bao gồm cả chính nó. Nhịp tim tăng cũng dẫn đến việc nhu cầu oxy cần cho tim (cơ tim) là cao hơn, việc này có thể dẫn đến thiếu máu cục bộ và như vậy, có lẽ nó sẽ gây ra một cơn đau tim (nhồi máu cơ tim). Điều này xảy ra bởi vì các dòng chảy giảm lượng oxy cần thiết tới tim gây ra các tế bào cơ tim để bắt đầu chết đi. Sâu hơn, điều này dẫn đến đau thắt ngực và bệnh thiếu máu cục bộ sẽ kéo dài kinh niên.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Dysautonomia Youth Network of America, Inc.
 Postural Orthostatic Tachycardia Syndrome - overview from Dysautonomia Information Network
 Heart Arrhythmias Respond to Ablation  UCLA Healthcare
 Heart Rate Calculator Heart Rate Calculator for Diagnosis of Tachycardia

Bệnh tim
Rối loạn nhịp tim


title: Melanotus planipennis

text:
Melanotus planipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Hiệp hội bóng đá Sudan

text:
Hiệp hội bóng đá Sudan (SFA) (tiếng Ả Rập: الإتحاد السوداني لكرة القدم) là tổ chức quản lý, điều hành các hoạt động bóng đá ở Sudan. Hiệp hội quản lý đội tuyển bóng đá quốc gia Sudan, tổ chức các giải bóng đá như vô địch quốc gia và cúp quốc gia. Hiệp hội bóng đá Sudan gia nhập FIFA năm 1948 và CAF năm 1957.

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Sudan  trên trang chủ của FIFA.

Sudan
Bóng đá Sudan
Tổ chức thể thao thành lập năm 1936


title: Kruishoutem

text:
Kruishoutem (trong tiếng Pháp và tiếng Anh Cruyshautem) là một đô thị ở tỉnh Oost-Vlaanderen, Bỉ. Đô thị này bao gồm các thị xã Kruishoutem, Nokere và Wannegem-Lede. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm  2011 Kruishoutem có tổng dân số 8.140 người. Tổng diện tích là 46,76 km² với mật độ dân số là 174 người trên mỗi km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức  - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Đô thị của Oost-Vlaanderen


title: Colpospira wollumbi

text:
Colpospira wollumbi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turritellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Colpospira