title: Chiến tranh Pháp–Thanh

text:
Chiến tranh Pháp–Thanh là cuộc chiến giữa Đệ tam Cộng hòa Pháp và Đế quốc Đại Thanh, diễn ra từ tháng 9 năm 1884 tới tháng 6 năm 1885. Cuộc chiến nổ ra vì Pháp muốn kiểm soát vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam và con đường nối từ Hà Nội đến tỉnh Vân Nam của Trung Quốc. Nhà Thanh ngược lại muốn ngăn cản sự hiện diện quân sự của Pháp Bắc Kỳ, vì điều này sẽ trực tiếp uy hiếp vùng biên giới phía nam của họ. Sâu xa hơn nữa, là nhà Thanh muốn nhân cơ hội này để chiếm đoạt hoặc là duy trì ảnh hưởng của mình đối với Việt Nam.

Mở màn
Mặc dù Hiệp ước Sài Gòn 1874 cho phép tàu thuyền Pháp đi thám hiểm các dòng sông, nhưng tới những năm đầu 1880, quân Cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc tiếp tục quấy nhiễu và cản trở các thương gia Pháp. Hệ quả là chính quyền Pháp phái một lực lượng viễn chinh nhỏ với nhiệm vụ quét sạch quân Cờ đen khỏi vùng đồng bằng sông Hồng. Quân Pháp nhanh chóng đánh chiếm thành Hà Nội và chuẩn bị tiễu trừ các lực lượng quân sự chống đối họ, bao gồm quân của triều đình Huế do Phò mã Hoàng Kế Viêm quản lĩnh và quân Cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc. Nhà Thanh vốn luôn phản đối sự hiện diện của Pháp trên Bắc kỳ liền bắt đầu chuẩn bị chiến tranh. Lấy cớ tiễu trừ thổ phỉ, quân đội Vân Nam và Lưỡng Quảng (Quảng Đông và Quảng Tây) được điều động tiến sát về biên giới, sẵn sàng vượt biên giới tiến sang Bắc kỳ. Nhà Thanh cũng hạ lệnh cho hải đội Quảng Đông, gồm 20 thuyền tiến vào hải phận của Việt Nam để thị uy. Tới ngày 17 tháng 6 năm 1882, quân Thanh từ Vân Nam do Tạ Kính Bưu, Đường Cảnh Tùng chỉ huy vượt biên giới tràn sang Bắc Việt, đóng ở Bắc Ninh và ở Sơn Tây, có quan bố chính Quảng Tây là Từ Diên Húc đem quân sang tiếp ứng, phối hợp với các lực lượng tiền tiêu đã đồn trú tại Bắc Việt từ tháng 8 năm 1881, để hỗ trợ cho quân Nam của Hoàng Kế Viêm và quân Cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc.

Chiến tranh

Quân Pháp dưới sự chỉ huy của đại tá Henri Rivière chiếm thành Hà Nội, thủ phủ vùng Bắc Bộ vào ngày 25 tháng 4 năm 1882. Triều định Huế cử quan kinh lược chánh phó sứ là ông Nguyễn Chính và Bùi Ân Niên đem binh lui về Mỹ Đức để cùng với Hoàng Kế Viêm tìm cách chống giữ. Nhưng quan khâm sứ Rheinart sang thương thuyết rằng việc đánh thành Hà Nội không phải là chủ ý của nước Pháp, và xin sai quan ra giữ lấy thành trì. Triều đình Huế bèn sai nguyên Hà Ninh tổng đốc Trần Đình Túc làm Khâm sai đại thần, quan Tĩnh biên phó sứ là Nguyễn Hữu Độ làm phó khâm sai, ra Hà Nội để cùng với đại tá Henri Rivière thu xếp mọi việc. Đại tá Rivière trả thành Hà Nội cho quan nhà Nguyễn, nhưng vẫn đóng quân ở trong Hành cung. Theo yêu sách của Rivière, nhà Nguyễn phải chấp nhận quyền bảo hộ của Pháp, phải trao thành Hà Nội cho Pháp quản lý, đặt thương chánh tại Bắc kỳ và giao cho Pháp cai quản.

Triều đình Huế không chấp nhận các điều kiện khắc nghiệt đó nên đàm phán đổ vỡ. Ông Phạm Thận Duật được cử sang Thiên Tân cầu cứu với triều đình nhà Thanh. Tổng đốc Lưỡng Quảng là Trương Thụ Thanh làm mật sớ về tâu với vua nhà Thanh, đại lược nói: "nước Nam và nước Tàu tiếp giáp với nhau mà thế lực nước Nam thật là suy hèn, không có thể tự chủ được nữa, vậy ta nên mượn tiếng sang đánh giặc mà đóng giữ ở các tỉnh thượng du. Đợi khi có biến thì ta chiếm lấy những tỉnh ở về phía bắc sông Hồng", nên quân Thanh nhân cơ hội này tiến vào Bắc Việt.

Tháng 11 năm 1882, Đại sứ Pháp Bourée tại Trung Hoa tiến hành một cuộc gặp mặt với Phó vương Trực Lệ (Zhili-tức vùng Bắc Kinh) Lý Hồng Chương, trong đó hai bên tính đến khả năng nhượng vùng Lào Cai cho nhà Thanh để lập một cửa khẩu vào Vân Nam, đồng thời thiết lập một đường phân giới dọc theo sông Hồng, theo đó phần phía bắc sẽ thuộc về nhà Thanh, phần phía nam sẽ do Pháp quản lý. Lý Hồng Chương đồng ý với thỏa thuận đạt được này, và chuyển thỏa thuận về Đổng lý Nha môn nhà Thanh để phê chuẩn. Tuy nhiên chính phủ của Thủ tướng Jules Ferry không đồng ý phê chuẩn hiệp nghị này và triệu hồi Đại sứ Bourée về nước.

Tại Pháp, ngày 21 tháng 10 năm 1882, bộ trưởng Hải quân và Thuộc địa yêu cầu chính phủ Pháp tăng viện cho Sài Gòn 10 triệu franc và 6.000 binh sĩ để giải quyết vụ khủng hoảng ở Bắc Kỳ. Sau một cuộc tranh luận gay gắt trong phiên họp Hội đồng Nội các,  tổng thống Pháp Jules Grévy phản đối quyết liệt và chỉ sau khi bộ trưởng Hải quân và Thuộc địa Jauréguiberry dọa từ chức, Hội đồng thỏa thuận gởi tăng viện cho Sài Gòn 700 binh sĩ do tàu Corrèze chở đến Sài Gòn. Số quân này đến Sài Gòn ngày 13 tháng 2 năm 1883 và chuyển ra Bắc Kỳ vào ngày 15 tháng 2. Tới ngày 10 tháng 11, bộ trưởng Hải quân và Thuộc địa gởi công điện khẩn tới Sài Gòn cách chức Thống đốc Nam Kỳ Le Myre de Villers với lý do ông này vượt quá quyền hạn và bị thay thế bởi Charles Thomson. Ông Thomson nhận bàn giao chức vụ thống đốc Nam Kỳ vào ngày 12 tháng 1 năm 1883.

Ngày 12 tháng 3 năm 1883 Rivière chiếm mỏ than Hòn Gai và đặt một đồn binh gồm 25 người canh giữ. Trong thời gian đó, tổng đốc Nam Định tuyển mộ hơn 10 ngàn dân phu xây dựng các công sự phòng thủ, ngăn cản quân Pháp nhận tiếp viện bằng đường biển. Sau khi nhận thêm quân tiếp viện từ Nam kỳ, đại tá Rivière để thiếu tá hải quân Berthe de Villers với 400 quân lại giữ Hà Nội, còn lại đem đi đánh Nam Định. Lực lượng Pháp đánh thành Nam Định rất hùng hậu, gồm tuần thám hạm Pluvier, pháo thuyền Fanfare, La Hache, Yalagan, Carabine, La Surprise, tàu hơi nước Hải Phòng, các tàu chuyển vận loại nhỏ Kiang Nam, Tonkin, Whampoa và 4 ghe mành, 4 đại đội thủy quân lục chiến, tổng cộng gồm chừng 800 người và một đội lính bộ binh bản địa. Đến ngày 27 tháng 3 năm 1883, quân Pháp hạ thành Nam Định với tổn thất rất nhỏ, chỉ có trung tá Carreau bị thương nặng rồi chết và 2 người nữa bị thương, trong khi phía quân Nam mất 200 người.

Trận Cầu Giấy

Nhân lúc Rivière vắng mặt, quân Nam tổ chức tấn công Hà Nội, tại làng Gia Quất tổng Gia Thụy huyện Gia Lâm tỉnh Bắc Ninh thời Nguyễn (Pháp gọi là Trận Gia Cuc), nhưng bị de Villers đẩy lui, (địa danh này nay thuộc Ngọc Thụy quận Long Biên Hà Nội). Tình hình quân Nam trở nên nghiêm trọng, nhưng nhận được sự tiếp sức của quân Cờ đen và được quân Thanh yểm trợ, quân Nam và quân Cờ đen quay lại đánh thành Hà Nội. Quân Cờ đen tiến về đóng đại bản doanh ở phủ Hoài Đức, đồng thời Tổng đốc Bắc Ninh là Trương Quang Đản cùng với quan phó kinh lược Bùi Ân Niên đem binh về đóng ở Giốc Gạch, thuộc huyện Gia Lâm chuẩn bị sang đánh Hà Nội. Quân Cờ đen để khiêu khích quân Pháp, đốt phá các khu giáo dân, lợi dụng đêm tối dùng pháo đặt trên lưng voi bắn vào Hà Nội, rồi tới ngày 10 tháng 5, gửi chiến thư thách Rivière ra đánh.

Để ngăn chặn hướng tấn công của quân Cờ đen và quân triều đình từ Phủ Hoài, Rivière tổ chức một cuộc hành quân lớn đánh vào phủ Hoài Đức (Dịch Vọng Từ Liêm). Cuộc hành quân này có quy mô lớn, do thiếu tá Berthe des Villers làm tổng chỉ huy, gồm có:
 2 đại đội thủy bộ binh cùng với các thủy binh của tàu chiến Victorieuse do trung úy hải quân Le Pelletier de Ravinières chỉ huỵ
 2 đại đội thủy bộ binh và các thủy binh của tàu chiến Villars do trung úy hải quân Sentis chỉ huy.
 2 đại đội thủy bộ binh và các thủy binh của tàu chiến Léopard do thuyền phó Lebris chỉ huỵ
với lực lượng tổng cộng chừng 500 người.

Cuộc hành quân bắt đầu vào lúc 4 giờ sáng ngày 19 tháng 5 năm 1883. Quân Pháp tiến về phía Cầu Giấy, là một cây cầu bắc ngang qua sông Tô Lịch chảy về hướng Bắc trước khi đổ vào Hồ Tây. Tinh thần quân Pháp rất cao, họ vừa đi vừa cười đùa và hát, vì họ cho rằng trận chiến sẽ rất dễ dàng. Đi được không bao xa khỏi Hà Nội, quân Pháp đã phát hiện bóng quân Cờ đen ẩn núp sau các lũy tre, nên Rivière hạ lệnh tăng tốc độ hành quân để chặn bắt chủ lực quân địch. Thiếu tá Berthe des Villers và đại úy Puech tiến chiếm Cầu Giấy, chia quân lục soát làng Tiên Đồng (thôn Tiền xã Dịch Vọng, nằm bên phải Cầu Giấy) rồi quay hướng sang làng Yên Khê (nằm bên trái Cầu Giấy) dày đặc tre rừng rất vững chắc, phù hợp cho việc đóng trại và phục kích của quân Cờ đen. Quân Pháp dùng trọng pháo bắn vào làng Yên Khê Thượng (Thượng Yên Quyết) và làng Trung Tường (thôn Trung xã Dịch Vọng, nằm bên trái đường Cầu Giấy ngày nay), chuẩn bị tiến quân vào. Rivière và phụ tá tham mưu de Marolles cùng với Berthe des Villers vượt lên trước đoàn quân tiến vào khu chợ cách Cầu Giấy khoảng 330 mét.

Quân Cờ đen trong làng Trung Tường bị quân của Trung úy Pelletier de Ravinières tiến đánh phải rút lui, quay sang tăng cường ổ phục kích của quân Cờ đen chặn đường rút lui của cánh quân Pháp bên sông Tô Lịch. Khi quân Pháp lọt vào ổ phục kích, quân Cờ đen tràn ra để cắt đứt hậu quân Pháp. Bị vây đánh, quân Pháp co cụm lại, nên càng dễ dàng trở thành bia cho quân Cờ đen bắn hạ. Thiếu tá Berthe des Villers bị trúng đạn thương nặng, khiến Rivière phải ra lệnh rút lui, nhưng quân Cờ đen từ các lũy tre làng dày đặc ào ra tứ phía để tấn công, quân lính Pháp có nhiều người bị giết. Rivière và Marolles vội hạ lệnh rút lui về Cầu Giấy để chống cự. Một khẩu pháo rơi vào tay quân Cờ đen sau khi toàn bộ nhóm pháo thủ bị hạ sát, nên Rivière cùng một toán quân xông ra để chiếm lại. Trong khi cùng một sĩ quan di chuyển khẩu pháo để đặt vào một địa thế ở Cầu Giấy, H. Rivière bị trúng đạn ngay giữa trán ngã quỵ xuống chết ngay.

Quân Cờ đen ào ra cắt lấy đầu H. Rivière, quân Pháp bị thua một trận đánh lớn, thiệt hại rất nhiều về nhân mạng, sĩ quan cũng như binh lính. Ngoài Rivière bị giết chết, nhiều sĩ quan khác như sĩ quan tùy tùng Clerc, sĩ quan tham mưu de Marolles bị thương, đại úy Jacquin và trung úy Heral de Brisis, đều thuộc thủy quân lục chiến bị tử trận, thiếu tá Berthe des Villers bị trọng thương, được đưa về Hà Nội nhưng cũng không qua khỏi, chừng 50 lính Pháp bị giết tại trận, hơn 70 lính bị thương. Trong thời gian sau đó, quân Nam liên tục tấn công quân Pháp ở Hà Nội, Hải Phòng và Nam Định, nhưng đều bị quân Pháp đánh lui.

Tin Rivière bị giết truyền về Paris, chính phủ Pháp của thủ tướng Jules Ferry vốn đang do dự về việc chinh phục Bắc kỳ, đổi thái độ sang chủ chiến. Nghị viện thông qua chiến phí 5 triệu rưỡi franc và đưa một đoàn quân 3000 người xuống tàu đi Viễn Đông. Thiếu tướng Bouet, nguyên là sĩ quan hải quân, ở Nam Kỳ được phái ra làm ra thống đốc quân vụ ở Bắc Kỳ, Hải quân thiếu tướng, Đô đốc Courbet, nguyên toàn quyền New Caledonia được lệnh đem một đội chiến thuyền sang tiếp ứng, Bác sĩ Harmand, nguyên là bác sĩ giải phẫu của hải quân, sứ thần Pháp ở Xiêm, được cử ra làm toàn quyền để phối hợp các hoạt động quân sự và dân sự.

Vừa đặt chân tới Hà Nội cùng 200 lính tây và 300 lính tập, tướng Bouet đã ban hành ngay tình trạng khẩn cấp ở Bắc Kỳ, đồng thời cho phép một thuộc hạ cũ Jean Dupuis là Georges Vlavianos tuyển mộ và thành lập một tiểu đoàn quân Cờ Vàng, một đội quân kỵ binh tiền sát và một đội dân quân bản địa. Bouet cũng cho xây đắp, thêm đồn bốt phòng thủ thành Hà Nội và chỉnh đốn việc phòng thủ ở các thành Hải Phòng và Nam Định.

Trận cửa Thuận An

Cuối tháng 7 năm 1883, tại Hà Nội, toàn quyền Harmand họp với các tướng lĩnh Pháp và quyết định phải hành động gấp rút. Thời cơ đang rất thuận lợi vì chỉ hai tuần trước đó, ngày 17 tháng 7 năm 1883, vua Tự Đức băng hà, triều đình Việt Nam đang bối rối trong việc chọn người kế vị, vì người cháu được vua Tự Đức chọn lên, tức vua Dục Đức, bị quan Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết lật đổ vì nghi vua Dục Đức chủ trương "thỏa hiệp" với Pháp.

Ngày 16 tháng 8 năm 1883, một hạm đội nhỏ gồm 7 tàu chiến, trong đó có hai tàu bọc thép, chở hơn một ngàn quân Pháp do Đô đốc Amédé Coubert chỉ huy tiến vào cảng Đà Nẵng. Hai ngày sau, quân Pháp dùng thuyền đi ngược lên sông Hương bắn phá pháo đài Trấn Hải của quân Nam. Quân Nam bắn lại suốt ngày hôm đó, nhưng do vũ khí quá thua kém nên đến cuối ngày các pháo lũy đều bị phá hủy, lực lượng phòng thủ bị tổn thất hết mà quân Pháp không bị thiệt hại gì, quan trấn thành là Lê Sĩ, Lê Chuẩn tử trận, Lâm Hoành, Trần Thúc Nhân nhảy xuống sông tự tử. Quân Pháp chiếm được cửa Thuận An (Huế). Dưới sức ép quân sự của Pháp, ngày 25 tháng 8, nhà Nguyễn phải chấp thuận ký hòa ước với Pháp, theo đó chấp thuận sự bảo hộ của Pháp. Tuy nhiên các quan chủ chiến của nhà Nguyễn vẫn còn ở miền Bắc, và quân Cờ đen còn rất mạnh, nên chiến sự tiếp diễn.

Trận thành Sơn Tây

Ngày 15 tháng 8, 1.500 quân Pháp do tướng Bouet chỉ huy chia làm ba cánh mở chiến dịch tấn công. Quân Pháp dự định tấn công quân Cờ đen đóng ở phủ Hoài Đức (nằm ở vị trí sở Dịch Vọng huyện Từ Liêm phủ Hoài Đức, ngày nay là đường Nguyễn Phong Sắc quận Cầu Giấy) và làng Vệ (làng Vẽ (xã Đông Ngạc Từ Liêm)), rồi đánh về Sơn Tây. Cánh quân bên phải bị quân cờ Đen trong làng đánh lại quyết liệt và bị hệ thống chiến lũy quanh làng cản bước tiến. Đêm hôm đó quân Cờ đen bỏ phủ Hoài Đức rút về cố thủ ở đồn Phùng (quân Pháp gọi là làng Phong), xây dựng rất nhiều chiến lũy bắn vào quân Pháp. Sau ba ngày giao chiến đẫm máu, quân Pháp vẫn chưa chiếm được làng Vệ và làng Phong, mất 42 lính bị giết, phải rút về Hà Nội.

Ngày 1 tháng 9, được tin thắng trận ở Huế, quân Pháp lại tiến về Sơn Tây đánh quân Cờ đen. Lần này quân Pháp vào được làng Ba Giang (Pháp gọi là Palan và gọi trận này là trận Palan) thuộc huyện Đan Phượng (nằm tại ngã ba sông Đáy nhận nước sông Hồng), nhưng khi đó nước lũ lên rất to, đê bị vỡ, khiến Lưu Vĩnh Phúc phải tưởng rằng quân Pháp phá đê cho nước tràn vào. Lưu Vĩnh Phúc cũng nhận được lệnh của Hoàng Kế Viêm rút về củng cố phòng thủ Sơn Tây. Triều đình Huế cử Nguyễn Trọng Hợp truyền lệnh cho Hoàng Kế Viêm (đóng ở Sơn Tây) và Trương Quang Đản (đóng tại Bắc Ninh) phải về kinh, các quan lại khi đó người thì tuân lệnh, người thì nộp bỏ ấn tín, bỏ về mộ quân phối hợp với quân Thanh để chống lại quân Pháp.

Tình hình quân Cờ đen tại Sơn Tây cũng không sáng sủa hơn nhiều. Thanh triều yêu cầu quân Vân Nam và Quảng Tây phối hợp hoạt động chặt chẽ với Lưu Vĩnh Phúc. Ngân khố tỉnh Quảng Tây cũng được chỉ thị cấp cho quân Cờ đen 100.000 quan bằng bạc làm quân phí, nhưng quân Cờ đen vẫn chưa nhận được đồng nào. Quân Quảng Tây dù được lệnh tiến về Sơn Tây, chỉ tiến đến Bắc Ninh rồi dừng lại, vì các sĩ quan Quảng Tây cho rằng thành Bắc Ninh mới có tầm quan trọng chiến lược như tuyến đầu phòng thủ tỉnh Quảng Tây, còn vai trò chủ yếu của Sơn Tây là bảo vệ tuyến đường thủy đi về Vân Nam. Kết quả là tham gia phòng thủ Sơn Tây, ngoài 5.000 quân của Hoàng Kế Viêm, chỉ có khoảng 3.000 quân Cờ đen, 1.000 quân Vân Nam và chừng 500 quân Quảng Tây.

Trong khi đó, Đô đốc Coubert vẫn tiếp tục củng cố lực lượng, quân Pháp nhận thêm nhiều đơn vị quân Ả rập và quân Lê dương. Tới đầu tháng 12 năm 1883, thêm 4.000 quân Pháp đổ bộ vào Bắc kỳ, nâng tổng số quân Pháp ở Bắc kỳ lên 9.000 người. Ngày 11 tháng 12, 5.500 quân Pháp, trong đó có một đội lính bản xứ mộ tại Nam kỳ và một đại đội lính Bắc kỳ, rời Hà Nội đi đánh thành Sơn Tây. Khoảng một nửa quân Pháp đi theo đường bộ, nửa còn lại theo đường thủy đổ bộ gần Sơn Tây (huyện Phúc Thọ). Thành Sơn Tây được xây dựng theo kiểu Vauban, nằm giữa thị xã Sơn Tây. Xung quanh thành Sơn Tây quân Nam đã xây một chiến lũy cao gần 20 bộ, dày 5 bộ, xung quanh có hào nước. Phía bờ sông Cái quân Nam củng cố đê bối rất kiên cố, biến nó thành một chiến lũy mang tên Phù Sa (nay thuộc phường Viên Sơn thị xã Sơn Tây) vì đoán quân Pháp từ đường sông sẽ đổ bộ vào đây.

Ngày 14 tháng 12, quân Pháp theo đường sông đánh vào bờ đê sông Hồng. Có ưu thế cả về quân số và hỏa lực, quân Pháp tấn công dữ dội và tới chiều đã chiếm được đê bối. Tới tối, quân Cờ đen mở một cuộc phản kích để chiếm lại đê, nhưng một phần nhờ trời sáng trăng, quân Pháp đẩy lùi cuộc tấn công đó. Trong suốt ngày hôm sau, quân Pháp củng cố các vị trí chiếm được, rồi chuyển pháo lên bắn vào thành từ sáng đến tối ngày 16, quân Cờ đen đánh lại rất quyết liệt. Trời sẩm tối, quân Pháp mở cuộc tiến công chiếm chiến lũy đối diện bờ đê thì phát hiện quân Cờ đen đã rút vào thành. Đêm đó quân Nam và quân Thanh rút chạy, quân Cờ đen cũng phải rút lui theo lên thành Hưng Hóa thuộc Hưng Hóa ở mạn ngược sông Hồng. Quân Pháp mất 83 người bị giết và 380 người bị thương. Về phía quân Cờ đen và quân Nam mất chừng một nghìn người. Đến thế kỷ 20, khi làm thủy lợi ở vùng này (trạm bơm Phù Sa (Sơn Tây)), người ta vẫn còn thu thập được hài cốt hàng trăm quân (Việt Nam và Trung Quốc) chết trận.

Trong trận này, lần đầu tiên quân chính quy nhà Thanh trương kỳ hiệu đối đầu với quân Pháp. Tin thất trận truyền về Trung Quốc thoạt tiên làm nhà Thanh hoảng hốt, vì tưởng Lưu Vĩnh Phúc chết trận. Chỉ vài ngày sau khi thành Sơn Tây thất thủ, tuần phủ Quảng Tây Trương Thụ Thanh dẫn một đoàn quân lớn tiến vào Lạng Sơn rồi cho củng cố thành Bắc Ninh. Khắp miền Bắc Việt khi đó đâu đâu cũng có quân Thanh và quân Việt đóng. Tháng 1 năm 1884, 12.000 quân Thanh do Sầm Dục Anh chỉ huy từ Vân Nam tiến vào Lào Cai, rồi tiến vào Hưng Hóa hội binh với Lưu Vĩnh Phúc. Quân Cờ đen được tăng cường lực lượng, lên đến 3000 người trở lại. Tổng số quân Thanh ở Bắc Việt khi đó lên tới chừng 50.000 người, kể cả quân Cờ đen, đóng thành một vòng cung từ Hưng Hóa, Thái Nguyên đến Bắc Ninh.

Trận thành Bắc Ninh

Trong khoảng thời gian 3 tháng sau trận Sơn Tây, quân Pháp được tăng cường lên 16.000 người, trong đó khoảng một phần tư là lính tập, và 10 đội pháo thủ. Tướng Millot được cử lên thay Đô đốc Courbet vào tháng 2 năm 1884. Quân Pháp định đánh thành Hưng Hóa trước, nhưng do đường sông cạn nước, pháo thuyền và thuyền tiếp tế không lên được, nên quân Pháp phải chuyển hướng sang chuẩn bị tấn công Bắc Ninh. Quân Thanh cho rằng quân Pháp sẽ theo con đường cái quan đánh vào Bắc Ninh, nên tổ chức rất nhiều vị trí phòng thủ dọc theo hướng đó. Quân Pháp chia làm hai cánh, cánh thứ nhất do thiếu tướng Brière de l'Isle đem quân qua sông Hồng, rồi theo sông Đuống (sông Thiên Đức) đi về phía đông. Cánh quân của thiếu tướng De Négrier ở Hải Dương, đi tàu đến Phả Lại lên bộ, sau khi hội quân với thiếu tướng Brière de l'Isle, cả thủy bộ theo sông Cầu (sông Nguyệt Đức) tiến đánh Bắc Ninh.

Quân Cờ đen đến Bắc Ninh một tuần trước đó đã tổ chức phòng thủ trên các ngọn đồi phía ngoài thành Bắc Ninh, nhưng sự chuẩn bị của quân Thanh nhìn chung rất sơ sài. Pháo thủ quân Thanh không biết sử dụng hiệu quả pháo binh, dù quân Thanh được trang bị khá đầy đủ, quân Thanh không bố trí trên các cao điểm xung quanh thành phố. Thêm vào đó quân Thanh cướp phá, nhũng nhiễu dân chúng, cưỡng bức đàn bà con gái nên dân chúng địa phương có thái độ rất thù nghịch với quân Trung Quốc.

Quân Pháp bắt đầu tấn công từ ngày 11 tháng 2 (âm lịch) và nhanh chóng chiếm đóng các điểm cao nhìn vào thành phố. Khi Đáp Cầu thất thủ, quân Quảng Tây thấy mất đường về Lạng Sơn, hoảng hốt bỏ chạy toán loạn về Thái Nguyên, quân Cờ đen lại rút chạy về Hưng Hóa. Quân Quảng Tây trong lúc hoảng loạn bỏ lại 10 khẩu pháo Krupp và 200.000 dollar bằng bạc, mang vác theo đàn bà con gái và của cải cướp bóc được, bị dân địa phương truy đuổi. Tối ngày 6 tháng 2 (âm lịch), quân Pháp vào được thành Bắc Ninh. Trận Bắc Ninh là trận thua chiến lược của quân Thanh, nên do thất bại nhục nhã này mà hai viên chỉ huy của quân Thanh bị chặt đầu, Hsu Yen-hsu (Từ Diên Húc) bị bắt về Bắc Kinh xử tội và chết trong ngục. Quân Pháp trận này chỉ mất 8 người chết và 40 người bị thương. Thiếu tướng Brière de l'Isle thừa thắng đem quân lên đánh Yên Thế, rồi một tuần sau đánh hạ thành Thái Nguyên.

Trận thành Hưng Hóa

Thiếu tướng Brière de l'Isle cùng lữ đoàn thứ nhất theo con đường Sơn Tây lên Hưng Hóa, rồi dàn trận ở bên này sông Đà. Hai bên đánh nhau từ sáng ngày 15 tháng 3 (âm lịch), đến 2 giờ chiều thì quân Pháp sang sông ở chỗ gần huyện Bất Bạt. Chín giờ sáng ngày 16 tháng 3 (âm lịch), thiếu tướng De Négrier đem lữ đoàn thứ nhì tiếp đến, cả hai lữ đoàn cùng hợp lực tiến lên đánh. Chỉ chừng sau một giờ, quân Cờ đen và quân Thanh thấy không chống cự nổi, đốt hết phố xá, rồi bỏ chạy lên mạn ngược. Hoàng Kế Viêm kéo quân lên mạn núi, rồi đi đường thượng đạo rút về Kinh. Trưa ngày 12 tháng 4 (tức 17 tháng 3 âm lịch), quân Pháp vào thành Hưng Hóa, rối thiếu tá Coronnat đem một toán quân lên đánh phá đồn Vàng.

Quân Pháp đánh chiếm thành Hưng Hóa và Tuyên Quang rồi ký Hòa ước Patrenôtre với triều đình Huế. Theo Hòa ước này, Triều đình Huế công nhận quyền Bảo hộ của Pháp. Phía Pháp cũng buộc Triều đình Huế từ bỏ thần phục nhà Thanh bằng cách giao nộp biểu tượng quyền lực của nhà Thanh là chiếc ấn bạc nặng gần 6 kg khắc hình lạc đà mà nhà Thanh dùng để phong vương cho vua Gia Long. Triều đình Huế không chấp nhận, kết quả là hai bên thỏa hiệp nấu chảy chiếc ấn đi để phá hủy nó.

Trận Bắc Lệ

Tại Thiên Tân, trong các ngày 11 tháng 5 và ngày 9 tháng 6 năm 1884, nhà Thanh ký các thỏa thuận với Pháp chấp thuận Hòa ước Huế. Theo Hiệp ước này, quân Thanh sẽ rút khỏi Bắc Việt và bàn giao lại địa bàn này cho quân Pháp. Tướng Pháp Millot phái một cánh quân dưới sự chỉ huy của Thiếu tá Dugenne gồm 800 binh lính và khoảng ngần ấy dân phu vận đồ lên tiếp nhận Lạng Sơn. Ngày 19 tháng 6 năm 1884, quân Pháp đến làng Bắc Lệ, chỉ cách Lạng Sơn gần 30 km, thì phải dừng lại do mưa lũ. Ngày 23 tháng 6, khi quân Pháp tiếp tục tiến lên, họ bị quân Thanh mai phục ở hai bên đường bắn chặn lại làm vài người bị thương. Chỉ huy quân Thanh tại Lạng Sơn thông báo cho phía Pháp biết họ chưa có lệnh rút quân, dù rằng thời hạn 20 ngày để hoàn tất việc rút quân theo Hiệp định đã hết, và yêu cầu phía Pháp điện về Bắc Kinh để thúc giục chỉ thị giúp họ. Chỉ huy Pháp từ chối và đòi quân Thanh phải rút khỏi các vị trí trong vòng một giờ. Khi thời hạn hết, quân Pháp tiến lên liền bị quân Thanh mai phục sẵn, vũ trang bằng súng trường Remington, bắn chặn lại quyết liệt. Quân Pháp không tiến lên được, phải rút lui. Trận này quân Pháp mất 22 người chết và 60 người bị thương. Cuộc chiến tranh không tuyên bố giữa Pháp và nhà Thanh bùng nổ.

Các sĩ quan hải quân và lục quân Pháp tại chiến trường muốn đánh thẳng vào Bắc Kinh, nhưng Thủ tướng Pháp Jules Ferry chỉ chấp thuận tiến hành các hoạt động quân sự tại Đông Dương và vùng Biển Đông, vì ông lo ngại một cuộc tấn công vào Bắc Kinh sẽ chọc giận các cường quốc Âu châu khác, đặc biệt là Anh quốc và Nga. Hải quân Pháp dưới sự chỉ huy của Đô đốc Amédée Courbet phong tỏa các cảng biên Cơ Long và Đạm Thủy của Đài Loan và tiến hành đổ bộ đánh các lực lượng quân Thanh trên đảo. Trong số những người tham gia chiến dịch có cả đại úy công binh Joseph Joffre, thống chế tương lai của nước Pháp.

Trận Phúc Châu

Ngày 23 tháng 8 năm 1884, trong trận Phúc Châu, hải quân Pháp gồm 7 tàu chiến và hai tàu phóng lôi nhỏ loại 30 tấn, với hỏa lực vượt trội tấn công hạm đội Thanh bỏ neo tại cảng, (điều trớ trêu là hạm đội này được ông Prosper Giquel, một công dân Pháp xây dựng). Hạm đội Thanh có 9 tàu chiến, bao gồm cả tàu vận tải vũ trang và pháo hạm, chia làm hai cụm bỏ neo tại bờ tây bắc và tây nam của khúc quanh sông Mân, ngoài ra còn có một số ghe vũ trang, ca nô phóng lôi và 2 tàu vận tải nối liền hai cụm. Trận đánh diễn ra không quá 30 phút, quân Pháp tiêu diệt hoàn toàn hạm đội Thanh. Ngày hôm sau, thuyền chiến Pháp pháo kích và phá hủy công xưởng hải quân Thanh. Tới ngày 25 tháng 8, hạm đội Pháp hướng ra biển, trên đường đi họ bắn phá và dễ dàng tiêu diệt tất cả các pháo lũy của nhà Thanh bố trí dọc theo bờ sông, vì tất cả các pháo lũy này đều hướng ra phía biển. Kể từ mồng 1 tháng 10 năm 1884 đến tháng 6 năm 1885, quân Pháp chiếm đóng Cơ Long, và từ ngày 29 tháng 3 năm 1885 chiếm luôn Bành Hồ.

Tuy nhiên tại Bắc kỳ, quân Pháp không triển khai chiến dịch được vì mùa mưa đến. Điều này giúp cho quân Thanh tiến đến tận vùng châu thổ sông Hồng. Trong quá trình chiến dịch, quân Thanh vây hãm thành Tuyên Quang, được bảo vệ bởi một tiểu đoàn quân Lê dương Pháp. Trận này cho tới giờ vẫn được ca tụng trong khúc quân hành của quân đoàn Lê dương.

Trận Thạch Phổ
Trận giao chiến xảy ra khi một phần của hạm đội Nam Dương nhà Thanh xuất phát từ Thượng Hải từ tháng 12, định phá vòng phong tỏa của hải quân Pháp tại Đài Loan. Lực lượng Hải quân nhà Thanh gồm 3 tàu tuần dương hạm Nam Sâm (南琛), Nam Thụy (南瑞) và Khai Tế (開濟), 1 tàu khu trục Ngự Viễn (馭遠) và 1 thuyền buồm loại nhỏ Trừng Khánh (澄慶), đặt dưới sự chỉ huy của Đề đốc Ngô An Khang. Tới mãi tận giữa tháng 2 năm 1885, hạm đội quân Thanh mới đến vịnh Thạch Phổ và chạm trán hạm đội Pháp, nhưng vì hạm đội Pháp có ưu thế vượt trội về hỏa lực nên quân Thanh quyết định nhanh chóng tháo lui. Chiếc khu trục hạm Ngự Viễn và thuyền buồm Trừng Khánh vì chạy chậm hơn nên bị rớt lại, phải quay lại bỏ neo tại cảng Thạch Phổ. Trong đêm ngày 14, rạng sáng ngày 15 tháng 2 năm 1885, quân Pháp sử dụng 2 tàu phóng lôi để tấn công quân Thanh. Khu trục hạm Ngự Viễn bị đánh chìm, còn chiếc Trừng Khánh có lẽ bị thủy thủ đoàn tự đánh đắm. Trận này thường bị nhầm với trận Phúc Châu, vì trong trận đó quân Pháp cũng dùng ngư lôi để đánh chìm 2 tàu chiến của quân Thanh, trong đó có cả kỳ hạm của quân Thanh. Trận này còn được gọi là trận "Shei-poo".

Ba tuần dương hạm còn lại của Nam Dương hạm đội chạy về đến Ninh Ba, cùng với 2 tàu hộ vệ của Phúc Kiến bị hải quân Pháp phong tỏa trong cảng và không có bất kỳ một đóng góp quân sự gì cho tới khi chiến tranh kết thúc. Lực lượng Bắc Dương hạm đội cũng án binh bất động dù sở hữu một số tàu chiến hiện đại và có hỏa lực mạnh đủ để đương đầu với tàu chiến Pháp, nên dù hải quân Pháp bị dàn trải mỏng vẫn có thể phong tỏa bờ biển miền nam và tây nam Trung Quốc. Tuy bị nhiều thất bại, nhưng với cuộc chiến ở vào thế giằng co, nghịch lý là uy tín hải quân Thanh trên trường quốc tế dường như lại tăng lên một chút, vì đây là lần đầu tiên Trung Quốc đối đầu với một siêu cường châu Âu và cuộc chiến ở vào thế bất phân thắng bại.

Trận Ải Nam Quan và Lạng Sơn

Một đạo quân viễn chinh Pháp gồm 2 lữ đoàn hành quân lên miền bắc xứ Bắc kỳ và chiếm Lạng Sơn vào tháng 2 năm 1885. Một lữ đoàn sau đó tiến về giải vây Tuyên Quang, nên tại Lạng Sơn chỉ còn lại một lữ đoàn không có lực lượng yểm trợ. Chỉ huy đơn vị này vì muốn tiêu hao sức mạnh tấn công của quân Thanh nên tổ chức tấn công quân Thanh dọc biên giới và bị đánh bại tại trận Trấn Nam Quan. Quân Pháp rút lui về Lạng Sơn và đánh bại cuộc tấn công của quân Thanh trong trận Kỳ Lừa. Tuy nhiên trong khi giao chiến, viên chỉ huy Pháp bị thương, và người thay thế ông ta, có lẽ bị hoảng hốt, vội vã hạ lệnh bỏ Lạng Sơn vào ngày 28 tháng 3. Lữ đoàn rút chạy hỗn loạn về vùng châu thổ sông Hồng, mất hết các chiến quả thu được trong chiến dịch năm 1885, khiến cho chỉ huy quân viễn chinh Pháp, Henri Briere de l'Isle, tưởng là tình hình vùng trung châu đã trở nên hết sức nguy kich. Ông ta đánh điện báo về Paris, và hậu quả là chính phủ của thủ tướng Jules Ferry sụp đổ.

Vài ngày sau, Briere de l'Isle nhận ra là tình hình không đến nỗi xấu như ông ta tưởng, tuy nhiên Nội các mới lên thay ở Pháp đã quyết định chấm dứt chiến tranh.

Trận thua này, mà người Pháp gọi là "Sự kiện Bắc kỳ", là một scandal chính trị lớn cho những người ủng hộ chủ nghĩa việc bành trướng thuộc địa. Mãi cho đến cuối thập niên 1890 họ mới giành lại được sự tín nhiệm trên chính trường.

Hệ quả

Mặc dù phải rút khỏi Lạng Sơn, nhìn tổng thể thì quân Pháp vẫn chiếm ưu thế, cộng với các chiến thắng trên biển, khiến cho Lý Hồng Chương phải ký một hiệp ước gây nhiều tranh cãi ngày 6 tháng 9 năm 1885. Theo hiệp ước này, nhà Thanh chấp nhận Hòa ước Huế và từ bỏ quyền bá chủ trên lãnh thổ Việt Nam. Không lâu sau An-nam (Trung kỳ và Bắc kỳ bị sáp nhập vào Nam kỳ thuộc Pháp). Ảnh hưởng đáng kể nhất của cuộc chiến với Pháp là nó hạ bệ chính phủ lâu năm của Ferry.

Bản Hiệp ước này gây nhiều tranh cãi đến mức Lý Hồng Chương và chính quyền nhà Thanh phải chịu nhiều chỉ trích nặng nề, đồng thời tạo ra một làn sóng ái quốc khắp Trung Hoa. Cuộc chiến tranh là một bước quan trọng trong quá trình sụp đổ của nhà Thanh, do bị mất uy tín và do sự hủy diệt Nam dương Hạm đội. Nó cũng chỉ ra những yếu kém trong hệ thống quân sự cuối đời nhà Thanh, khi mà các đơn vị địa phương quân, cũng như bắc quân (gồm cả hải-lục quân) từ chối tham chiến. Tuy không bị thất bại trên chiến trường, nhưng các mục tiêu chính trị mà nhà Thanh đặt ra đều không thực hiện được, như ngăn chặn sự hiện diện quân sự của Pháp ở Bắc Việt, nhà Thanh phải chấp nhận mất nước chư hầu Việt Nam và chấp nhận tất cả các hòa ước mà Pháp đã ký với nhà Nguyễn. Về mặt quân sự, tuy các tổn thất nhân mạng có thể chấp nhận được, thì các thiệt hại vật chất rất to lớn và khó bù đắp. Hạm đội Phúc Kiến (tức Nam Dương hạm đội) bị hủy diệt, cảng Phúc Châu bị phá hủy, tổn thất về khí tài, chi phí quân sự, thiệt hại kinh tế của nhà Thanh lên đến 100 triệu lạng bạc, đồng thời mắc nợ thêm 20 triệu lạng bạc nữa.

Hệ quả chính trị là phái cải cách trong chính phủ nhà Thanh hoàn toàn mất uy tín và bị gán trách nhiệm cho thất bại. Phong trào Tự cường thực hiện được hai mươi năm nay bị phá sản. Việc mất Việt Nam cũng mở đường cho Đế quốc Anh đặt yêu sách lên nhà Thanh đòi tách Miến Điện khỏi vùng ảnh hưởng của Trung Quốc vào năm 1885 (dù vẫn chấp thuận để Miến Điện tiếp tục triều cống), và Nhật Bản nhân cơ hội bắt đầu tỏ ý nhòm ngó Triều Tiên.

Chú thích

Xem thêm
 Hòa ước Thiên Tân 1885
 Công ước Pháp-Thanh 1887
 Công ước Pháp-Thanh 1895
 Chiến tranh Pháp-Đại Nam
 Giải phóng dân tộc Việt Nam (1885-1945)
 Chiến tranh Đông Dương

Tham khảo
 Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim, 1919.
 Throne and mandarins, Lloyd E. Eastman, Havard University Press, 1967.
 Black Flags In Vietnam, Henry McAleavy, The MacMillan Company: New York, 1968.
 The rise of modern China, Immanuel C.Y. Hsu, Oxford University Press, 1970.
 The Chinese Steam Navy 1862-1945, Richard N J Wright, Chatham Publishing, 2001, Chương 6.

Liên kết ngoài

 Hình quân Cờ đen
  ,  ,  Bản dịch chương 6, 14 và Phụ lục Black Flags In Vietnam

Lịch sử Việt Nam thời Nguyễn
Lịch sử Việt Nam thời Pháp thuộc

Xung đột năm 1884
Xung đột năm 1885
Chiến tranh liên quan tới Việt Nam
Chiến tranh liên quan tới Nhà Thanh
Pháp năm 1882
Pháp năm 1883
Pháp năm 1884
Pháp năm 1885
Trung Quốc năm 1882
Trung Quốc năm 1883
Trung Quốc năm 1884
Trung Quốc năm 1885
Việt Nam năm 1882
Việt Nam năm 1883
Việt Nam năm 1884
Việt Nam năm 1885
Quan hệ quân sự Pháp-Trung Quốc
Chiến tranh liên quan tới Pháp
Quan hệ Đài Loan – Việt Nam


title: Lễ hội Nàng Hai

text:
Lễ hội Nàng Hai là một lễ hội của người đồng bào dân tộc Tày, Việt Bắc, là một nét sinh hoạt văn hóa dân gian độc đáo. Theo đúng tên gọi là: "Mời Nàng Hai (mời Nàng Trăng) xuống hạ giới để giao lưu cùng với con người.

Với nhiều hình thức khác nhau, đó là: Lễ mời "Nàng Hai" được gắn với các lễ Then như: Lẩu Then, Cống Sử, Kỳ Em... và tổ chức vào các đêm trăng mùa thu với các trò chơi phong phú như: Hát lượn Hai, bói việc sản xuất, tình duyên... Lễ thường do một nhóm trai gái tụ tập trên nhà sàn, thắp hương mời Nàng Hai về nhập vào một cô gái nào đó để hát đối đáp, hoặc là dân bản đứng ở một sân bãi, trong đó có một người chủ chốt làm lễ mời Nàng Hai về. Một hình thức nữa được tổ chức vào tháng 3 âm lịch diễn ra trong nhiều ngày, theo quy mô bản và xã. Trong các ngày lễ hội sẽ diễn ra các bài tung lên mường trời cầu mùa, kèm theo các nghi lễ múa quạt. Đặc biệt là hình thức trình diễn trên sân khấu. Lễ diễn ra có một bà Then làm chủ, dâng lễ lên trời mời Nàng Hai nhập vào hai cô gái để hát đối đáp chúc phúc cho dân bản có một mùa màng bội thu và chia sẻ với những người không gặp may mắn. Cho dù không cố định, không đúng thời gian, nhưng nhìn chung lễ hội Nàng Hai đều được tổ chức theo các trình tự khá bài bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Lễ hội Nàng Hai

Người Tày
Lễ hội của người Tày
Di sản văn hóa phi vật thể tại Việt Nam


title: Sumitrosis pallescens

text:
Sumitrosis pallescens là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Sumitrosis


title: Manta

text:
Manta có thể chỉ:
 Manta (chi cá đuối)
 Malta
 Manta, Cuneo thuộc tỉnh Cuneo


title: Caenohalictus lindigi

text:
Caenohalictus lindigi là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

Caenohalictus
Động vật được mô tả năm 1911


title: Saint-Laurent-Chabreuges

text:
Saint-Laurent-Chabreuges là một xã thuộc tỉnh Haute-Loire trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở nam trung bộ nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 1999 của INSEE có dân số người.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintlaurentchabreuges


title: Daternomina ulltra

text:
Daternomina ulltra là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Daternomina


title: Acalyptris fuscofascia

text:
Acalyptris fuscofascia là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Scoble năm 1980. Loài này có ở Zimbabwe.

Tham khảo

Acalyptris


title: Lampedusa e Linosa

text:
Lampedusa e Linosa là một đô thị của tỉnh Agrigento ở vùng Sicilia, có vị trí cách khoảng 300 km về phía nam của Palermo và khoảng 220 km về phía tây nam của Agrigento. Vào thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 6.066 người và diện tích là 25.5 km².

Đô thị Lampedusa e Linosa nằm ở trên nhóm ba đảo nhỏ - Lampedusa, Linosa,
Lampione có frazioni (đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng): Lampedusa, Linosa, Cala Creta, Cala Francese, Grecale, and Terranova.

Lịch sử thay đổi dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.isoladilampedusa.it/Comune/comune.htm

Đô thị tỉnh Agrigento


title: 837 Schwarzschilda

text:
837 Schwarzschilda

837 Schwarzschilda là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Max Wolf phát hiện ngày 23.9.1916 ở Heidelberg, và được đặt theo tên Karl Schwarzschild, nhà thiên văn học người Đức, mới từ trần hồi tháng 5 năm 1916.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris.
 Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1916
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: Quận Tipton, Tennessee

text:
Quận Tipton là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee

Quận của vùng đô thị Memphis
Quận của Tennessee trên sông Mississippi
Khởi đầu năm 1823


title: Acrocercops prompta

text:
Acrocercops prompta là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Loài này có ở Tamil Nadu, Ấn Độ. Nó được miêu tả bởi Edward Meyrick năm 1916.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Oedostethus zherichini

text:
Oedostethus zherichini là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Dolin miêu tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Oedostethus


title: Susanna Wesley

text:
Susanna Wesley, nhũ danh Susanna Annesley, là con gái của Tiến sĩ Samuel Annesley và là mẹ của John và Charles Wesley. Bà chào đời ngày 20 tháng 1 năm 1669, từ trần ngày 23 tháng 7 năm 1742.
"...mặc dù chưa bao giờ thuyết giáo, viết sách hoặc thành lập hội thánh, bà vẫn được xem là "Mẹ của Phong trào Giám Lý". Tại sao? Bởi vì hai trong số các con trai của bà, John Wesley và Charles Wesley, là những người, dù vô tình hay cố ý, đã ứng dụng [khi họ xây dựng Phong trào Giám Lý] những giáo huấn, hình mẫu, và cách xử lý tình huống của bà trong đời sống gia đình." (Pellowe)

Gia đình
Susanna Wesley là con út trong gia đình có 24 người con. Cha của bà, Tiến sĩ Samuel Annesley, là một nhà thần học không thuộc quốc giáo (Anh giáo). Song, khi đến tuổi 13, Susanna quyết định gia nhập Giáo hội Anh.

Ngày 11 tháng 11 năm 1668, Susanna kết hôn với Samuel Wesley. Khi ấy Samuel 26 tuổi còn Susanna 19.

Susanna và Samuel Wesley có mười chín người con. Mười người trong số họ chết khi còn nhỏ.

Cuộc đời
Susanna chịu đựng nhiều gian khổ trong suốt cuộc sống. Có lần chồng bà rời bỏ bà và các con trong một năm chỉ vì một tranh cãi nhỏ.

Susanna Wesley viết trong thời gian chồng vắng mặt:Em là một phụ nữ, nhưng em cũng là chủ một gia đình đông con. Khi anh vắng mặt, trách nhiệm chăm sóc đời sống tâm linh của các con đặt nặng trên vai em, em không thể làm gì khác hơn là quan tâm đến từng đứa một và xem chúng là những tài năng được phó thác cho em. Em không phải là một người đàn ông cũng không phải là một mục sư, nhưng trong tư cách một người mẹ và người chủ gia đình, em buộc phải cố gắng  quá sức mình. Em quyết tâm bắt đầu với các con theo cách này: Em dành thời gian hạn hẹp của mình trong mỗi tối để dạy dỗ con cái, riêng rẽ cho mỗi đứa. Tối thứ Hai em nói chuyện với Molly, thứ Ba với Hetty, Nancy vào tối thứ Tư, thứ Năm dành cho Jacky, thứ Sáu với Patty, và Charles vào tối thứ Bảy.

Do thiếu khả năng quản  lý tài chính, Samuel phải hai lần vào tù. Thiếu hụt tiền bạc là gánh nặng kéo dài cho Susanna. Ngôi nhà của họ bị cháy hai lần; trong một lần hỏa hoạn, cậu con trai John suýt chút nữa bị mất mạng trước khi được cứu thoát qua cửa sổ từ tầng hai. Susanna giữ vai trò trọng yếu trong nỗ lực giáo dục các đứa trẻ: mỗi đứa trẻ đều được dành một thời gian đặc biệt trong tuần để học tập với mẹ.

"Những đứa trẻ được giáo dục tốt, kể cả các cô con gái. Tất cả được học tiếng Latin, tiếng Hy Lạp và được kèm học các môn cổ điển, là những môn học truyền thống tại Anh thời bấy giờ."

Sau lần hỏa hoạn thứ hai, Susanna buộc phải gởi những đứa trẻ đến các gia đình khác nhau để ở tạm trong hai năm khi tư thất mục sư được xây dựng lại. Trong giai đoạn này, những đứa trẻ thuộc gia đình Wesley tiêm nhiễm  lề thói của những gia đình mà chúng đang trú ngụ. Susanna kinh hãi khi nhận ra rằng các con của bà bắt đầu sử dụng những ngôn từ bất xứng và chơi nhiều hơn học.

Trong thời gian vắng mặt vì phải lên Luân Đôn bảo vệ một người bạn đang bị cáo buộc tội dị giáo, chồng bà chỉ định một người thay mặt ông  giảng luận mỗi chủ nhật. Nhưng những bài giảng của người này chỉ xoay quanh các vấn đề tài chính. Nhận thấy sự thiếu vắng những giáo huấn cần thiết cho đời sống tâm linh của các con, Susanna tập hợp chúng lại mỗi chiều chủ nhật để tổ chức lễ thờ phượng trong gia đình. Họ cùng hát Thi thiên (Thánh vịnh), rồi Susanna đọc một bài giảng của chồng hoặc của thân phụ, rồi lại hát Thi thiên. Những người xung quanh bắt đầu tìm đến xin  tham dự buổi nhóm. Có lúc số người đến dự lễ thờ phượng buổi chiều của Susanna lên đến hai trăm, trong lúc lễ thờ phượng buổi sáng càng lúc càng thưa thớt.

Mỗi ngày Susanna thực hành tu dưỡng tâm linh suốt cuộc đời, nhưng  đến lúc gần qua đời, trong một bức thư gởi con trai Charles, bà thừa nhận rằng đã phải tranh đấu suốt đời với những mối hoài nghi, và chỉ mới tìm thấy sự bình an trong đức tin.

Chồng bà, Samuel, đã dành trọn cuộc đời và tiền bạc của gia đình cho công trình luận giải sách Job trong Kinh Thánh, nhưng tác phẩm này chẳng có ảnh hưởng gì đáng kể ngoại trừ những khó khăn cho gia đình ông. Ngược lại, Susanna đã viết vài tiểu luận giúp ích cho việc giáo dục trẻ em. "Ngoài những thư tín, Susanna Wesley còn viết về những suy tư về các vấn đề tâm linh, những bài luận giải Kinh Thánh cho chính mình, và những bài luận giải dài về Bài Tín điều các Sứ đồ, Bài Cầu nguyện chung, Mười Điều răn. Một số bị thiêu rụi trong cơn hỏa hoạn, nhưng nhiều bài còn nguyên vẹn. Có thể tìm thấy những tác phẩm của bà trong một  tuyển tập thực hiện bởi Charles Wallace." (Pellowe)

Susanna Wesley từ trần ngày 23 tháng 7 năm 1742, được an táng tại Bunhill Fields, Luân Đôn.

Chú thích

Xem thêm
John Wesley
Charles Wesley

Tham khảo
 Haddal, Ingvar.  "John Wesley."  New York: Abingdon Press, 1961.
 Ludwig, Charles.  "Mother of John and Charles: Susanna Wesley." Milford:  Mott Media. 1984
 Pellowe, Susan.  "Susanna Wesley Biography."  Online Posting.  4 Feb. 2007  < http://www.susanpellowe.com/sw/bio.html >
 Rogal, Samuel J.  "THE EPWORTH WOMEN:  SUSANNA WESLEY AND HER DAUGHTERS."  Online Posting.  7 Feb. 2007  <http://wesley.nnu.edu/wesleyan_theology/theojrnl/16-20/18-19.htm >
 Wakeley J. B. Anecdotes of the Wesleys: Illustrative of Their Character and Personal History (New York: Nelson & Phillips, 1869).

Phong trào Giám Lý
Tin Lành
Tín hữu Giám Lý
Sinh năm 1669
Mất năm 1742


title: 4990 Trombka

text:
4990 Trombka (1981 ET26) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 3 năm 1981 bởi S. J. Bus ở Đài thiên văn Siding Spring trong khóa học thuộc Khảo sát tiểu hành tinh Schmidt-Caltech vương quốc Anh.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser 4990 Trombka

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1981


title: Ischnotoma goldfinchi

text:
Ischnotoma goldfinchi là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Ischnotoma


title: Neobrotica comma

text:
Neobrotica comma là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Neobrotica


title: Kallithea

text:
Kallithea (tiếng Hy Lạp: Καλλιθέα, có nghĩa là "nhìn tốt") là thành phố lớn thứ 8 ở Hy Lạp (109.609 cư dân, điều tra dân số năm 2001) và lớn thứ 4 ở khu vực đô thị Athena đô thị (sau Athena, Piraeus và Peristeri). Ngoài ra, nó là, thứ hai thành phố có mật độ dân đông ở Hy Lạp (sau Neapoli, Thessaloniki), với 23.080 người/km ².
Kallithea kéo dài từ các Filopappou và Sikelia những ngọn đồi ở phía bắc vịnh Phaleron ở phía nam, hai bên khác bao gồm Syngrou Avenue phía đông (biên giới với các thành phố của Nea Smyrni và Palaio Faliro), và sông Ilisos về phía tây (ranh giới với các thành phố của Tavros và Moschato).
Khu vực thành phố được xây bao gồm một phần lớn nhất của khu vực phía nam của Athena, được bảo vệ trong thời cổ đại (thế kỷ 5 trước Công nguyên) bằng một Trường Thành về phía tây và Thành Phaleron về phía Đông. Một nơi nào đó trong khu vực này thành phố cổ xưa Xypete tọa lạc. Thị xã và công dân của nó được đề cập trong số các nơi khác trong các đối thoại Plato.

Kế hoạch cho việc thành lập của thành phố mới của Kallithea đã chính thức được phê duyệt vào tháng 12 năm 1884.

Tham khảo

Thành phố của Hy Lạp
Địa điểm thi đấu Thế vận hội Mùa hè 1896
Địa điểm thi đấu Thế vận hội Mùa hè 2004


title: Xonville

text:
Xonville  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 220 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle


title: Chrysina gloriosa

text:
Chrysina gloriosa là một loài bọ cánh cứng trong họ Scarabaeidae. Con trưởng thành dài  và có màu lục sáng với các dải màu bạc trên cánh. Con trưởng thành ăn các lá juniper ở độ cao lớn và có thể ngụy trang giống thực vật.

Chú thích

Tham khảo

G
G
Động vật được mô tả năm 1854


title: Vizcaínos

text:
Vizcaínos là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 57 người.

Tham khảo

Đô thị ở Burgos


title: Florilegus riparius

text:
Florilegus riparius là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Ogloblin mô tả khoa học năm 1955.

Chú thích

Tham khảo

Florilegus
Động vật được mô tả năm 1955


title: Essertenne-et-Cecey

text:
Essertenne-et-Cecey là một xã thuộc tỉnh Haute-Saône trong vùng Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Sùng Nhân

text:
Sùng Nhân () là một huyện thuộc địa cấp thị Phủ Châu, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Hành chính
Huyện Sùng Nhân được chia ra làm 16 đơn vị hành chính cấp hương, bao gồm 7 trấn và 8 hương
Trấn: Ba Sơn (巴山镇), Tương Sơn (相山镇), Hàng Phụ (航埠镇), Tôn Phường (孙坊镇), Hà Thượng (河上镇), Lễ Pha (礼陂镇), Mã Yên (马鞍镇)
Hương: Thạch Trang (石庄乡), Lục Gia Kiều (六家桥乡), Bạch Lộ (白路乡), Tam Sơn (三山乡), Bạch Pha (白陂乡), Đào Nguyên (桃源乡), Hứa Phường (许坊乡), Quách Vu (郭圩乡)

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Giang Tây
Phủ Châu


title: Tipula guarani

text:
Tipula guarani là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Halldór Laxness

text:
Halldór Kiljan Laxness (tên khai sinh: Halldór Guðjónsson; 21 tháng 4 năm 1902 – 8 tháng 2 năm 1998) là nhà văn Iceland đoạt giải Nobel Văn học năm 1955.

Tiểu sử
Halldór Laxness sinh ở Reykjavík, thủ đô của Iceland, là con trai của Sigríður Halldórsdóttir (mẹ) và Guðjón Helgason (cha). Laxness yêu thích dân ca, học nhạc và bắt đầu viết văn từ nhỏ. Năm 1919, ông in truyện vừa đầu tiên Barn náttúrunnar (Đứa con của thiên nhiên) và đi du lịch nước ngoài, chủ yếu ở châu Âu. Học triết học và tôn giáo. Chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa biểu hiện và các trường phái hiện đại khác của Đức và Pháp. Giữa thập niên 1920, ông theo Công giáo; các kinh nghiệm về tâm linh được phản ánh trong một vài quyển sách theo thể loại hồi ký, trong đó chủ yếu là Undir Helgahnúk (Dưới chân núi thiêng, 1924). Năm 1927, ông xuất bản cuốn tiểu thuyết quan trọng đầu tiên, Vefarinn mikli frá Kasmír (Người thợ dệt vĩ đại vùng Kasmir). Tuy nhiên, giai đoạn theo Công giáo của ông không kéo dài bao lâu; trong chuyến thăm nước Mỹ, ông đã bị chủ nghĩa xã hội cuốn hút. Alþýðubókin (Cuốn sách loài người, 1929) là dấu ấn thể hiện rõ nhất sự thay đổi trong quan niệm sáng tác của ông. Năm 1930, ông định cư ở Iceland.

Những thành công chính của Halldór Laxness bao gồm bộ ba tiểu thuyết viết trong thập niên 1930 nói về người dân Iceland. Cuốn Salka Valka (1931-1932) kể về một cô gái dân chài nghèo; Sjálfstætt fólk (Những người độc lập, 1934-1935) viết về cuộc đấu tranh của người nông dân với thiên nhiên và những bất công xã hội; còn nhân vật chính của Heimsljós (Ánh sáng thế giới, 1937-1940) là một nhà thơ Iceland trong cuộc giằng co giữa tình yêu cái đẹp và những áp bức xã hội. Các tác phẩm về sau của Laxness chủ yếu mang tính lịch sử và cổ tích. Sau chuyến đi thăm Liên Xô, ông viết một số cuốn sách về nước Nga, và năm 1950 trở thành chủ tịch Hội Iceland – Liên Xô. Những năm cuối đời, ông sáng tác không nhiều, nhưng vẫn có tác phẩm gây chú ý dư luận như Atómstöðin (Trạm nguyên tử), Skáldatími (Thời đại thơ ca), v.v. Đến nay Halldór Laxness vẫn được coi là nhà văn Iceland lớn nhất thế kỉ 20, có uy tín rất cao ở đất nước mình, nhưng không nổi tiếng lắm ở nước ngoài. Năm 1953, ông được nhận giải Hòa bình Quốc tế mang tên Lenin và hai năm sau nhận giải Nobel. Ông mất năm 96 tuổi.

Tác phẩm
 Barn náttúrunnar (Đứa con của thiên nhiên, 1919), truyện vừa
 Nokkrar sögur (Một vài câu chuyện, 1923), tập truyện
 Undir Helgahnúk (Dưới chân núi thiêng, 1924), tiểu thuyết
 Kaþólsk viðhorf (Từ góc nhìn Công giáo, 1925), tiểu luận
 Alþýðubókin (Cuốn sách loài người, 1927), tiểu thuyết
 Vefarinn mikli frá Kasmír (Người thợ dệt vĩ đại vùng Kasmir, 1927), tiểu thuyết
 Kvæðakver (Thơ, 1930), tập thơ
 Salka Valka (2 tập, 1932), tiểu thuyết* Í Austurvegi (Đường sang Phương Đông, 1933), ký
 Straumrof (Cuộc hành trình ngắn, 1934), tập truyện
 Sjálfstætt fólk (Những người độc lập, 2 tập, 1935), tiểu thuyết:
 Landnámsmaður Íslands
 Erfiðir tímar
 Gerska æfintýrið (Cổ tích Nga, 1938), ký
 Heimsljós (Ánh sáng thế giới, 4 tập, 1937-1940), tiểu thuyết:
 Ljós heimsins
 Höll sumarlandsins
 Hús skáldsins
 Fegurð himinsins
 Íslandsklukkan (Tiếng chuông Iceland, 3 tập, 1943-1946), tiểu thuyết:
 Íslandsklukkan
 Hið ljósa man
 Eldur í Kaupinhafn
 Atómstöðin (Trạm nguyên tử, 1948), tiểu thuyết trào phúng
 Gerpla (Những chiến binh hạnh phúc, 1952), tiểu thuyết
 Heiman eg fór (Từ nhà tôi đi, viết năm 1924, in năm 1952), tự truyện
 Brekkukotsannáll (Cá biết hát, 1957), tiểu thuyết
 Paradisasheimat (Đòi lại thiên đường, 1960), anh hùng ca lịch sử
 Skáldatími (Thời đại thơ ca, 1963), tự thuật
 Kristnihald undir Jökli (Đạo Kitô dưới tảng băng trôi, 1968), tiểu thuyết
 Úa (1970), kịch chuyển thể từ Đạo Kitô dưới tảng băng trôi
 Innansveitarkronika (Sử biên niên giáo xứ, 1970), tiểu thuyết
 Norðanstúlkan (1972), kịch chuyển thể từ tiểu thuyết Trạm nguyên tử
 Guðsgjafaþula (Tường thuật về món quà của Chúa, 1972), tiểu thuyết
 Í túninu heima, part I (1975), tự truyện
 Úngur eg var, part II (1976), tự truyện
 Sjömeistarasagan, part III (1978), tự truyện
 Grikklandsárið, part IV (1980), tự truyện
 Við Heygarðshornið (1981), tập truyện ngắn
 Sagan af brauðinu dýra (1987), tập truyện ngắn
 Dagar hjá múnkum (1987), hồi kí
 Jón í Brauðhúsum (1992), tập truyện ngắn
 Fugl á garðstaurnum og fleiri smásögur (1996), tập truyện ngắn
 Úngfrúin góða og Húsið (1999), tập truyện ngắn
 Smásögur (2000), tập truyện ngắn
 Kórvilla á Vestfjörðum og fleiri sögur'' (2001), tập truyện ngắn

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Halldór Laxness

Nhà văn Iceland
Người đoạt giải Nobel Văn học
Mất năm 1998


title: Mantidactylus phantasticus

text:
Mantidactylus phantasticus là một loài ếch trong họ Mantellidae. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Andreone, F. & Glaw, F. 2004. Mantidactylus phantasticus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Mantidactylus
Động vật lưỡng cư Madagascar
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Đảo Côn Sơn

text:
Côn Sơn, Côn Lôn hay Phú Hải là đảo lớn nhất trong quần đảo Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, Việt Nam. Người phương Tây trước đây thường gọi đảo là Poulo Condor, xuất phát từ Pulo Condore (một cách đọc trại tiếng Mã Lai Pulau Condore, trong đó "pulau" nghĩa là "đảo" hay "cù lao"). Đảo có diện tích 51,52 km². Thị trấn huyện lỵ và nhà tù Côn Đảo nằm trên đảo này. Nhìn trên bản đồ, đảo Côn Sơn có hình dáng như con tê giác đang quay mặt về hướng Tây Bắc. Đảo Côn Sơn chiếm khoảng 2/3 diện tích của quần đảo Côn Đảo.

Lịch sử
Năm 1702, Công ty Đông Ấn Anh thành lập một khu định cư trên đảo Poulo Condor ngoài khơi bờ biển phía nam của Đàng Trong.

Năm 1705, khu đồn trú và khu định cư đã bị phá hủy.

Năm 1787, thông qua Hiệp ước Versailles, Nguyễn Ánh hứa sẽ nhường lại Poulo Condor cho Pháp, đổi lại vua Louis XVI hứa sẽ giúp Nguyễn Ánh giành lại ngai vàng, bằng cách cung cấp 1.650 quân (1.200 quân kaffir, 200 binh sĩ pháo binh và 250 lính người da đen) trên bốn tàu frigate.

Năm 1861, chính quyền của thực dân Pháp thành lập một nhà tù trên đảo để giam cầm các tù nhân chính trị.

Năm 1954, nhà tù đã được chuyển giao cho Chính phủ Việt Nam Cộng hòa để giam cầm những tù nhân chính trị.

Khí hậu

Tham khảo

Thư mục

Côn Đảo
Côn Sơn
Tra tấn ở Việt Nam
Cựu thuộc địa và xứ bảo hộ Anh tại châu Á
Địa mạo Bà Rịa – Vũng Tàu
Nhà tù Việt Nam không còn hoạt động
Đảo Biển Đông
Tội ác chiến tranh ở Việt Nam


title: Không quân Việt Nam (định hướng)

text:
Không quân Việt Nam có thể là:
Không quân Nhân dân Việt Nam
Không lực Việt Nam Cộng hòa
 Không quân Việt Nam (bài hát), sáng tác của nhạc sĩ Văn Cao


title: Reutlingen (huyện)

text:
Reutlingen là một huyện (Landkreis) ở giữa Baden-Württemberg, Đức. Các huyện giáp ranh là (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) Esslingen, Göppingen, Alb-Donau, Ostalbkreis, Biberach, Sigmaringen, Zollernalbkreis và Tübingen.

Lịch sử
Huyện có từ Oberamt Reutlingen, được lập năm 1803 khi thành phố tự do trước đó Reutlingen thuộc Württemberg. Vào năm 1934 đơn vị này đã được chuyển thành huyện, vào năm 1938, huyện Urach bị giải thể và chia ra giữa các huyện Reutlingen và Münsingen. Vào năm 1973, huyện Münsingen bị giải thể, phần lớn lãnh thổ đã được nhập vào huyện Reutlingen. Một vài đô thị từ các huyện Tübingen, Saulgau, Sigmaringen và Nürtingen cũng được bổ sung vào huyện này.

Địa lý
Huyện này tọa lạc ở vùng Schwäbische Alb''. Về phía nam huyện gần gặp sông Danube.

Xã và đô thị
{|
! width=25% align=left|Thị trấn
! width=25% align=right|Xã
! width=25% align=left|
|- valign=top
||
 Bad Urach
 Hayingen
 Metzingen
 Münsingen
 Pfullingen
 Reutlingen
 Trochtelfingen
||
 Dettingen an der Erms
 Engstingen
 Eningen
 Gomadingen
 Grabenstetten
 Grafenberg
 Hohenstein
 Hülben
 Lichtenstein
 Mehrstetten
||
<ol start=11>
Pfronstetten
Pliezhausen
Riederich
Römerstein
Sonnenbühl
St. Johann
Walddorfhäslach
Wannweil
Zwiefalten
|}

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức (tiếng Đức)

Tübingen (vùng)
Huyện của bang Baden-Württemberg
Reutlingen (huyện)


title: Tế bào thực vật

text:
Tế bào thực vật là tế bào nhân thực có ở cây xanh, sinh vật nhân thực quang hợp thuộc giới Plantae. Đặc điểm nổi bật của chúng bao gồm các vách tế bào tiểu chứa cellulose, các hemicellulose và pectin, sự hiện diện của plastid với khả năng để thực hiện quá trình quang hợp và lưu trữ tinh bột, một không bào lớn có tác dụng điều chỉnh áp lực turgor, sự vắng mặt của tiên mao hoặc trung tử, ngoại trừ trong các giao tử, và một phương pháp độc đáo của phân chia tế bào liên quan đến sự hình thành của một tấm tế bào hoặc phragmoplast ngăn cách các tế bào con mới.

Sự lớn lên và phân chia của tế bào

Sự lớn lên của tế bào
Các tế bào con là những tế bào non, mới hình thành, có kích thước bé; nhờ quá trình trao đổi chất chúng lớn dần lên thành những tế bào trưởng thành.

Sự phân chia tế bào

. Tế bào lớn lên đến một kích thước nhất định thì phân chia.

. Quá trình đó diễn ra như sau:

+ Đầu tiên tế bào sinh ra rồi lớn lên tới một kích thước nhất định sẽ phân chia thành 2 tế bào con, đó là sự phân bào.

+ Sau đó hình thành 2 nhân, sau đó chất tế bào phân chia, vách tế bào hình thành ngăn đôi tế bào cũ thành 2 tế bào con

Các tế bào ấy tiếp tục lớn lên rồi phân chia thành 4 rồi thành 8,... tế bào.

-Các tế bào ở mô phân sinh có khả năng phân chia tạo tế bào mới cho cơ thể thực vật.

Tế bào phân chia và lớn lên giúp cây sinh trưởng và phát triển, di truyền từ cây mẹ.

Xem thêm
 DNA
 Tế bào
 Nhân tế bào

Tham khảo

Thực vật

Giải phẫu học thực vật


title: Bojonegoro (huyện)

text:
Bojonegoro là một huyện (kabupaten) thuộc tỉnh Đông Java, Indonesia. Huyện có cự ly khoảng 110 km về phía tây của Surabaya. Bojonegoro là nằm ở phần nội địa của đồng bằng Java phía Bắc, bên bờ sông Solo, con sông lớn nhất tại Java. Trước đây được biết đến như một nhà sản xuất chính gỗ tếch và thuốc lá, Bojonegoro là một trọng tâm của sự chú ý ở Indonesia là một mỏ dầu mới đã được tìm thấy ở khu vực này. Đây là trữ lượng dầu được  phát hiện dầu lớn nhất ở Indonesia trong ba thập kỷ và là một trong những khu vực có trữ lượng lớn nhất ở Indonesia
Huyện lỵ đóng ở. Huyện có diện tích 934 km2, sân số theo điều tra năm 2000 là 1.156.652 người.

Các đơn vị hành chính
Huyện gồm có phó huyện hành chính (kecamatan) sau:

Tham khảo

Huyện của Indonesia
Huyện của Đông Java
Khởi đầu năm 1677
Bojonegoro


title: Theretra halimuni

text:
Theretra halimuni là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Java in Indonesia.

Chú thích

Tham khảo

Theretra


title: Dicranomyia elnora

text:
Dicranomyia elnora là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Westhouse

text:
Westhouse là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Liên kết ngoài
Westhouse.info

Xã của Bas-Rhin


title: Cổ Mã Lai

text:
Cổ Mã Lai (tên khác: Indonésien, Proto-Malay) là tên của chủng tộc sống vào thời kỳ đồ đá giữa (khoảng 10.000 năm về trước). Chủng cổ Mã Lai có nước da ngăm đen, tóc quăn, tầm vóc thấp, cư trú trên toàn bộ vùng Đông Nam Á cổ đại trải dài từ sông Dương Tử ở phía bắc đến các hải đảo Indonesia ở phía nam; từ Ấn Độ ở phía tây đến quần đảo Philippines ở phía đông.

Chủng Cổ Mã Lai được coi là tổ tiên của người Mã Lai ở Malaysia và Indonesia hiện đại, cũng được coi là tổ tiên của nhiều dân tộc ở Việt Nam.

Người Proto-Malay được coi là thuyền viên có kiến thức trong đi biển, đánh cá, và các kỹ năng nông nghiệp nâng cao. Theo thời gian họ định cư ở những nơi khác nhau và thông qua giao lưu dẫn đến giao thoa văn hóa, tôn giáo, tập quán, và có sự kết hôn của những người ở các bộ tộc Orang Asli với người Semang và Senoi. Bộ phận người bản địa sống tách biệt và được bảo tồn đến ngày nay, được gọi là những người Negrito.

Nguồn gốc
Theo các giả thuyết thịnh hành hồi cuối thế kỷ XIX - thế kỷ XX do các nhà nghiên cứu ở châu Âu đưa ra, điển hình là học giả người Pháp Louis Finot (1864-1935), và được phổ biến ở Việt Nam, chủng cổ Mã Lai là kết quả của sự kết hợp giữa đại chủng Mông Cổ và đại chủng Úc khi một quần thể của đại chủng Mông Cổ từ vùng Tây Tạng thiên di về phía đông nam hồi 30.000 năm trước. Tại Malaysia được nêu là thuyết nguồn gốc Vân Nam.

Theo Bách khoa toàn thư Malaysia thì có ba giả thuyết về nguồn gốc của Proto-Malay:
 Thuyết nguồn gốc Vân Nam cho rằng từ đó một quần thể đại chủng Á đã di cư theo sông Mekong, được xuất bản lần đầu vào năm 1889. Thuyết này được hỗ trợ bởi R.H. Geldern, J.H.C. Kern, J.R. Foster, J.R. Logen, Slametmuljana và Asmah Haji Omar. Bằng chứng hỗ trợ thuyết này bao gồm: Công cụ bằng đá được tìm thấy ở quần đảo Malay là tương tự như các công cụ Trung Á; sự giống nhau về phong tục ở Malay và Assam; và các ngôn ngữ Malay và Khmer có nhiều điểm chung vì các tổ tiên của người Campuchia có nguồn gốc tại thượng nguồn của sông Mekong.
 Thuyết nguồn gốc New Guinea (xuất bản lần đầu vào năm 1965).
 Thuyết nguồn gốc Đài Loan (xuất bản lần đầu vào năm 1997), dựa trên hiện tượng trong ngữ hệ Nam Đảo thì sự đa dạng ngôn ngữ tập trung nhất tại Đài Loan với các ngôn ngữ Formosa, trong khi bên ngoài Đài Loan chỉ có một là ngữ tộc Malay-Polynesia. Để biết thêm thông tin, xem Ngữ hệ Nam Đảo.

Một số nhà ngôn ngữ học lịch sử đã kết luận rằng có ít ỏi cơ sở ngôn ngữ cho việc phân chia Proto-Malay và người Malay thứ hai (Deutero-Malay) . Các phát hiện cho thấy rằng Proto-Malay và các dân tộc Deutero-Malay có thể có cùng nguồn gốc. Các giả thuyết trước đây cho rằng người Deutero-Malay đến vùng này trong làn sóng di cư thứ hai, khoảng 300 trước Công nguyên, còn người Proto-Malay thì đã đến sớm hơn nhiều.

Tham khảo

Xem thêm
 Dân tộc Việt Nam
 Người Negrito

Châu Á thời tiền sử
Nhân loại học
Ngữ hệ Nam Đảo


title: Simnia senegalensis

text:
Simnia senegalensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Ovulidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Simnia


title: Aiouea acarodomatifera

text:
Aiouea acarodomatifera là một loài thực vật thuộc họ Lauraceae. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Chú thích

Tham khảo
 Pedralli, G. 1998. Aiouea acarodomatifera. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Brasil
Aiouea


title: Type 039 (lớp tàu ngầm)

text:
Tàu ngầm Hình 039 (tiếng Trung:039型潜水艦, 039 Hình Tiềm Thủy Hạm), NATO gọi loại tàu ngầm này là lớp Tống, là loại tàu ngầm chạy bằng điện-diesel do  hải quân Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc chế tạo. Đây là loại tàu ngầm đầu tiên do Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tự mình thiết kế cũng như là loại tàu ngầm đầu tiên của nước này sử dụng thiết kế thân tàu hình giọt nước.

Thiết kế
Đây là loại tàu ngầm đầu tiên do Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tự mình thiết kế và chế tạo để thay thế cho các tàu ngầm Đề án 633 do Liên Xô cung cấp. Trung quốc đã chế tạo một số lượng lớn theo thiết kế của Đề án 633 với tên là Hình 035 Minh nhưng sau đó thiết kế này đã bị lỗi thời. Nên Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã quyết định thiết kế hoàn toàn mới một loại tàu ngầm riêng mà kết quả là Hình 039.

Nó được thiết kế để tấn công cả tàu ngầm lẫn tàu nổi với ngư lôi, nó sử dụng thiết kế hình giọt nước để có hình dáng khí động học hơn khi di chuyển. Nó có 4 bánh lái với 1 chân vịt duy nhất. Để giảm tiếng ồn động cơ được gắn bộ phận giảm xót và thân tàu được bọc các miếng cao su để chống phản hồi âm thanh. Tuy nhiên chỉ có duy nhất một chiếc được chế tạo theo thiết kế ban đầu (320) vì vấn đề tiếng ồn và khả năng di chuyền dưới nước đã bắt buộc phải sửa lại thiết kế.

Phiên bản cải tiến mới là Hình 039G đã trở thành phiên bản được đóng nhiều trong lớp này với bảy chiếc. Nó loại bỏ tháp tiềm vọng dạng bật trong thiết kế đây cũng chính là điểm để phân biệt các phiên bản khác nhau trong lớp này. Có ba thiết kế trong lớp này là Hình 039, Hình 039G, Hình 039A. Hình 039 có tháp tiềm vọng hình bậc thang, Hình 039G có tháp tiềm vọng giống như các loại tàu ngầm khác, Hình 039A có tháp tiềm vọng giống như các loại tàu ngầm khác nhưng nó không có hai cánh ngang giống như hai Hình trước. Ngoài ra còn một chiếc Hình 039G1 dùng để thử nghiệm động cơ đẩy không cần không khí.

Hệ thống vũ khí
Tàu ngầm Hình 039 sử dụng ngư lôi Yu-4 533m sản xuất trong nước có khả năng tìm mục tiêu thụ động bằng âm thanh với tốc độ 40 knot (74 km/h) dựa trên SAET-50 và có thể so sánh với SAET-60. Nó có thể tấn công các mục tiêu nổi với phạm vi 15 km. Ngư lôi Yu-6 điều khiển bằng dây cước cũng có thể được sử dụng. Nó có thể phóng tên lửa đối hạm YJ-8 bằng chính ống phóng ngư lôi để tấn công các mục tiêu  ở phạm vi 80 km. Hoặc nó có thể mang từ 24 đến 36 thủy lôi cũng được thả qua các ống ngư lôi. Nó cũng đã thành công trong việc bắn thử nghiệm tên lửa chống tàu ngầm CY-1.

Chú thích

Liên kết ngoài
Type 039 Song Class Diesel-Electric Submarines at sinodefense.com

Hình 039
Tàu ngầm Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Lớp tàu ngầm


title: Doina Cornea

text:
Doina Cornea (sinh ngày 30 tháng 5 năm 1929) là giáo sư môn tiếng Pháp và là nhà hoạt động nhân quyền người România. Bà nổi tiếng là nhà bất đồng chính kiến dưới chế độ Cộng sản của Nicolae Ceauşescu.

Sự nghiệp

Bất đồng chính kiến

Sinh tại Braşov, România, Cornea làm giáo viên ở Đại học Babeş-Bolyai tại Cluj-Napoca. Năm 1980 bà xuất bản quyển samizdat đầu tiên của mình, "Încercarea Labirintului" (The Test of the Labyrinth), tiếp theo là 4 quyển dịch samizdat khác (từ tiếng Pháp).

Từ năm 1982 tới 1989 Cornea đã gởi cách bất hợp pháp tới Radio Free Europe (đài phát thanh châu Âu Tự do) để phát thanh 31 bản văn phản đối chế độ Ceauşescu. Năm 1983 bà bị sa thải khỏi trường đại học vì hoạt động chính trị. Bà bị cơ quan Securitate (Cảnh sát mật vụ Công sản Romania) thẩm vấn, bị đánh đập và đe dọa giết chết.

Cùng với người con trai, Leontin Iuhaş, bà đã truyền bá 160 bản tuyên ngôn đoàn kết với các thợ thuyền đã chống đối chế độ Ceauşescu trong Cuộc nổi dậy Braşov 1987. Cả hai mẹ con đã bị bắt và giam cầm trong 5 tuần lễ trong tháng 11 và 12 năm 1987. Sau đó, bà bị cơ quan mật vụ Romania quản thúc tại gia. Ngày 21.12.1989 bà được phóng thích (trong cuộc Cách mạng Romania 1989, vào ngày trước khi chế độ Ceauşescu sụp đổ). Ngay sau khi được thả, bà đã bắt đầu tham gia vào các cuộc biểu tình ngoài đường phố ở Cluj-Napoca.

Hoạt động sau tháng 12 năm 1989

Sau ngày 22.12.1989 Cornea bà được yêu cầu tham gia tổ chức chính phủ hậu Cộng sản đầu tiên, Hội đồng quốc gia của Mặt trận cứu quốc Romania. Bà đã rời Hội đồng này ngày 23.01.1990 sau khi Hội đồng quyết định hoạt động như một Đảng chính trị trong đợt bầu cử năm 1990. Bà coi cơ quan đó bị lệ thuộc lãnh tụ Mikhail Gorbachev của Liên Xô và vẫn bị các người Cộng sản cũ thống trị.

Cùng với các người trí thức khác như Ana Blandiana, Mihai Şora và Mircea Dinescu, Cornea đã tiếp tục phê bình thẳng thắn chế độ mới của Ion Iliescu, tổng thống Romania cho tới khi ông ta bị Emil Constantinescu đánh bại trong cuộc tổng tuyển cử 1996. Bà là người đồng sáng lập Diễn đàn Dân chủ Romania chống chuyên chế (Forumul Democrat Antitotalitar din România), như một cố gắng thống nhất phe dân chủ đối lập cho chính phủ hậu Cộng sản. Tổ chức này sau đó đã biến thành Hội nghị Dân chủ Romania (Convenţia Democrată Română, CDR), và đã đưa Emil Constantinescu lên nắm quyền.

Cornea cũng là người đồng sáng lập Nhóm đối thoại Xã hội (Grupul pentru Dialog Social) ở Romania, thuộc Quỹ liên minh công dân (Civic Alliance Foundation) và Quỹ tưởng niệm Văn hóa (Fundaţia Culturală Memoria).

Xuất bản phẩm

Tác phẩm
 Liberté? Entretiens avec Michel Combes (Ed. Criterion, Paris, 1990); Libertate? (Ed. Humanitas, București, 1992)
 Scrisori deschise și alte texte (Ed. Humanitas, București, 1991)
 Fața nevăzută a lucrurilor (1990-1999). Dialoduri cu Rodica Palade (Ed. Dacia, Cluj, 1999); La face cachée des choses (Ed. Du Felin, Paris, 2000)
 Puterea fragilității (Ed. Humanitas, București, 2006)

Dịch phẩm
 Mircea Eliade, Încercarea labirintului. Convorbiri cu Claude-Henri Rocquet (Ed. Dacia, Cluj, 1990; reeditare, Ed. Humanitas, București, 2007)
 Gânduri pentru zilele ce vin, în colaborare cu Viorica Lascu (Ed. Dacia, Cluj, 1995)
 Vladimir Ghika, Ultimele mărturii (Ed. Dacia, Cluj, 1997, tái bản, 2006)
 Vladimir Ghika, Fragmente postume (Ed. Dacia, Cluj, 2003)

Giải thưởng

Bà đã được trao nhiều giải thưởng và vinh dự, trong đó có:
Giải tưởng niệm Thorolf Rafto (Na Uy, 1989)
Tiến sĩ danh dự của Đại học tự do Bruxelles (Bỉ, 1989)
Bắc đẩu bội tinh hạng Commander (Pháp, 2000)
Grand Cross of the National Order Steaua României (România, 2000)
The Cross of the Royal House of Romania Crucea Casei Regale a Romaniei, 2009

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Disidenta de 1000 Ron/luna (tiếng România)

Sinh năm 1929
Nhân vật còn sống
Nhà bất đồng chính kiến Romania
Chính trị gia Romania
Nhà hoạt động nhân quyền


title: 1217 Maximiliana

text:
1217 Maximiliana (1932 EC) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 13 tháng 3 năm 1932 bởi E. Delporte ở Uccle.

In 1932 there were 188 minor planets discovered.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1217 Maximiliana
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1932


title: Arthroleptis spinalis

text:
Arthroleptis spinalis là một loài ếch thuộc họ Arthroleptidae.
Đây là loài đặc hữu của Cộng hòa Dân chủ Congo.

Chú thích

Tham khảo
 Drewes, R. 2004. Arthroleptis spinalis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Arthroleptis
Động vật đặc hữu Cộng hòa Dân chủ Congo


title: Lyria pattersonia

text:
Lyria pattersonia là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae, họ ốc dừa.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Lyria


title: Garhakota

text:
Garhakota là một thành phố và khu đô thị của quận Sagar thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Garhakota có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 373 mét (1223 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Garhakota có dân số 26.877 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Garhakota có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 77%, và tỷ lệ cho phái nữ là 57%. Tại Garhakota, 16% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Hypephyra

text:
Hypephyra là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Hypephyra brunneiplaga (Swinhoe, 1902)
 Hypephyra charitopis Prout
 Hypephyra speciosa Yazaki
 Hypephyra terrosa Butler
 Hypephyra undilinea Bastelberger

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Macariini
Geometridae


title: Alucita dohertyi

text:
Alucita dohertyi là một loài bướm đêm thuộc họ Alucitidae. Loài này có ở Kenya, Tanzania và Uganda.

Chú thích

Tham khảo

Alucita


title: Los Olmos

text:
Los Olmos là một đô thị trong tỉnh Teruel, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2018 (INE), đô thị này có dân số là 122 người.

Tham khảo

Đô thị ở Teruel


title: Rögnitz

text:
Rögnitz là một đô thị tại huyện Nordwestmecklenburg, bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Nordwestmecklenburg


title: Eleutherodactylus paisa

text:
Eleutherodactylus paisa là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Colombia.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, đồng cỏ ở cao nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và vùng đồng cỏ.

Hình ảnh

Tham khảo

 Castro, F., Herrera, M.I. & Lynch, J. 2004. Eleutherodactylus paisa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

paisa
Động vật lưỡng cư Colombia


title: Dicranomyia saxemarina

text:
Dicranomyia saxemarina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: (30930) 1993 UF

text:
(30930) 1993 UF là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 20 tháng 10 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 30001–31000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 4138 Kalchas

text:
4138 Kalchas (1973 SM) là một Trojan của Sao Mộc được phát hiện ngày 19 tháng 9 năm 1973 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4138 Kalchas

Được phát hiện bởi Cornelis Johannes van Houten
Được phát hiện bởi Ingrid van Houten-Groeneveld
Được phát hiện bởi Tom Gehrels
Thiên thể phát hiện năm 1973


title: Thổ công

text:
Thổ công (土公), còn được gọi là thổ địa (土地), thổ địa công (土地公), ông địa (翁地), ông công (翁公), thổ kỳ, thần đất (神坦) hay thổ thần (土神) hoặc xã thần (社神), là một vị thần trong tín ngưỡng Châu Á, cai quản một vùng đất, địa điểm.

Nguồn gốc

Thần đất
Người Việt có câu: "Đất có Thổ Công, sông có Hà Bá", nghĩa là theo niềm tin thì ở phạm vi nào thì ở đó có vị thần cai quản ở đó. Đối với tín ngưỡng thờ kính Thổ công, mỗi khi làm việc có đụng chạm đến đất đai: xây cất, đào ao, đào giếng, mở vườn, mở ruộng, đào huyệt... thì người ta thường cúng vị thần này qua lễ động thổ. Thổ Công còn được gọi Ông Địa và người ta lập bàn thờ đặt ở mặt đất.

Tín ngưỡng của người Việt
Hình tượng Ông Địa trong tín ngưỡng của người Việt là một vị thần bình dân, bụng phệ, ăn mặc xuề xòa, có khi ở trần, tay cầm quạt lá.

Xem thêm
 Tín ngưỡng Việt Nam

Chú thích

Liên kết ngoài

 5 cách thắp nhang cầu tài lộc khi cúng ông địa - Báo người đưa tin. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2019

Tín ngưỡng dân gian Việt Nam
Tín ngưỡng Trung Quốc
Đạo giáo
Thần đất
Thần thánh Việt Nam


title: Ectoedemia rosiphila

text:
Ectoedemia rosiphila là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Puplesis năm 1990. Nó được tìm thấy ở Kazakhstan và Tadzhikistan.

Ấu trùng ăn Rosa fedtschenkoana. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Ectoedemia


title: Chlor

text:
Chlor (hay clo, danh pháp IUPAC là chlorine) là nguyên tố hóa học trong bảng tuần hoàn nguyên tố có ký hiệu Cl và số nguyên tử bằng 17, thường tồn tại ở phân tử dạng 2 nguyên tử (Cl2). Nguyên tố này là một halogen, nằm ở ô số 17, thuộc chu kì 3 của bảng tuần hoàn. Ion chlor là một thành phần của muối ăn và các hợp chất khác, nó phổ biến trong tự nhiên và chất cần thiết để tạo ra phần lớn các loại hình sự sống, bao gồm cả cơ thể người. Chlor có ái lực điện tử cao nhất và có độ âm điện đứng thứ 3 trong tất cả các nguyên tố. Ở dạng khí, nó có màu vàng lục nhạt, nó nặng hơn không khí khoảng 2,5 lần, có mùi hắc khó ngửi, và là chất độc cực mạnh. Ở dạng nguyên tố trong điều kiện chuẩn, chlor là một chất oxy hóa mạnh, được sử dụng làm chất tẩy trắng và khử trùng rất mạnh, cũng như là thuốc thử cần thiết trong ngành công nghiệp hóa chất. Là một chất khử trùng thông thường, các hợp chất chlor được sử dụng trong các bể bơi để giữ sạch sẽ và vệ sinh. Ở thượng tầng khí quyển, chlor chứa trong phân tử chlorofluorocarbons, ký hiệu CFC, có liên quan trong việc gây hại tầng ozone.

Lịch sử
Chlor được phát hiện năm 1774 bởi Carl Wilhelm Scheele, là người đã sai lầm khi cho rằng nó chứa oxy. Chlor được đặt tên năm 1810 bởi Humphry Davy, là người khẳng định nó là một nguyên tố.

Tính chất

Tính chất công vật lý
Chlor là khí có mùi xốc rất độc, tan nhiều trong dung môi hữu cơ. Chlor là khí hóa lỏng dưới áp suất 8 bar ở nhiệt độ phòng. Kích thước cột chất lỏng là ca. 0.3x 3 cm. Ở nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn, hai nguyên tử chlor hình thành các phân tử có hai nguyên tử Cl2. Đây là một chất khí màu vàng xanh có mùi đặc biệt mạnh mẽ của nó, mùi thuốc tẩy. Sự gắn kết giữa hai nguyên tử là tương đối yếu (chỉ 242,58 ± 0,004 kJ/ mol), mà làm cho phân tử Cl2 phản ứng cao. Điểm sôi bầu không khí thường xuyên là khoảng -34˚C, nhưng nó có thể được hóa lỏng ở nhiệt độ phòng với áp lực trên 8 atm. Nguyên tố này là thành viên của nhóm halogen tạo ra một loạt các muối và được tách ra từ các chloride thông qua quá trình oxy hóa hay phổ biến hơn là điện phân. Chlor là một khí có khả năng phản ứng ngay lập tức gần như với mọi nguyên tố. Ở 10 °C một lít nước hòa tan 3,10 lít chlor và ở 30 °C chỉ là 1,77 lít.

Tính chất hóa học
Ngoài những tính chất hóa học của một phi kim như tác dụng với hầu hết kim loại tạo thành muối chloride, tác dụng với hydro tạo khí hydro chloride (phản ứng này cần ánh sáng mặt trời hoặc Mg cháy, ở nhiệt độ thường trong bóng tối không xảy ra, tỉ lệ mol 1:1 là hỗn hợp nổ). Phương pháp chlor hóa là sử dụng khí chlor mới sinh (khí chlor mới sinh có khả năng hoạt hóa rất cao hơn hẳn khí chlor đã được cất giữ trong các bình chứa một thời gian) tác dụng trực tiếp với đối tượng cần chlor hóa như các kim loại, oxide kim loại hoặc các hợp chất hữu cơ (benzen, toluen...), với nước, base,...

Chlor thể hiện một số hóa tính trong phản ứng chlor hóa như sau:

a)Tác dụng với nước tạo dung dịch nước chlor:

Cl2 (k) + H2O (l) ↔ HCl (dd) + HClO (dd)
Dung dịch nước chlor là dung dịch hỗn hợp giữa Cl2, HCl và HClO nên có màu vàng lục, mùi hắc của chlor; dung dịch acid lúc đầu làm giấy quỳ chuyển sang màu đỏ nhưng nhanh chóng bị mất màu ngay sau đó do tác dụng oxy hóa mạnh của acid hypochlorơ HClO.

b)Tác dụng với dung dịch natri hydroxide NaOH tạo dung dịch nước Giaven:
Cl2 (k) + 2NaOH (dd) → NaCl (dd) + NaClO (dd) + H2O (l)
Dung dịch nước Javen là hỗn hợp hai muối Natri chloride NaCl và natri hypochlorit NaClO, có tính tẩy màu vì tương tự như acid hypochlorơ HClO, natri hypochlorit NaClO là chất oxy hóa mạnh.

c)Tác dụng với kim loại tạo muối chloride (trừ Au, Pt,..)

Cu + Cl2 -> CuCl2 (Cần nhiệt độ)

2Fe + 3Cl2 -> 2FeCl3

d)Ngoài ra, Cl2 còn có thể tác dụng với kiềm dạng rắn ở nhiệt độ cao:

 3Cl2(k) + 6KOH (r) −(t°)-> 5KCl (dd) + KClO3 (dd) + 3H2O (l)

Thuộc tính
Ở nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn, hai nguyên tử chlor hình thành các phân tử có hai nguyên tử Cl. Đây là một chất khí màu vàng xanh có mùi đặc biệt mạnh mẽ của nó, mùi thuốc tẩy. Sự gắn kết giữa hai nguyên tử là tương đối yếu (chỉ 242,580 ± 0,004 kJ / mol), mà làm cho phân tử Cl2 phản ứng cao. Điểm sôi bầu không khí thường xuyên là khoảng -34 ˚ C, nhưng nó có thể được hóa lỏng ở nhiệt độ phòng với áp lực trên 8 atm.

Ở dạng nguyên tố, chlor có dạng khí (ở điều kiện tiêu chuẩn) nhị nguyên tử (phân tử) có màu vàng lục nhạt.

Nguyên tố này là thành viên của nhóm halogen tạo ra một loạt các muối và được tách ra từ các chloride thông qua quá trình oxy hóa hay phổ biến hơn là điện phân. Chlor là một khí có khả năng phản ứng ngay lập tức gần như với mọi nguyên tố. Ở 10 °C một lít nước hòa tan 3,10 lít chlor và ở 30 °C chỉ là 1,77 lít.

Đồng vị
Có hai đồng vị chính ổn định của chlor, với khối lượng 35 và 37, tìm thấy trong tự nhiên với tỷ lệ 3:1, tạo ra các nguyên tử chlor trong tự nhiên có khối lượng nguyên tử chung xấp xỉ 35.453. Chlor có 9 đồng vị với khối lượng nguyên tử trong khoảng 32 đến 40. Chỉ có hai đồng vị là có trong tự nhiên: Cl35 (75,77%) và Cl37 (24,23%) là ổn định,

Ứng dụng
Chlor là một hóa chất quan trọng trong làm tinh khiết nước, trong việc khử trùng hay tẩy trắng và là khí gây ngạt (mù tạt).

Chlor được sử dụng rộng rãi trong sản xuất của nhiều đồ vật sử dụng hàng ngày.
 Sử dụng (trong dạng acid hypochlorơ HClO) để diệt khuẩn từ nước uống và trong các bể bơi. Thậm chí một lượng nhỏ nước uống hiện nay cũng là được xử lý với chlor.
 Sử dụng rộng rãi trong sản xuất giấy, khử trùng, thuốc nhuộm, thực phẩm, thuốc trừ sâu, sơn, sản phẩm hóa dầu, chất dẻo, dược phẩm, dệt may, dung môi và nhiều sản phẩm tiêu dùng khác.

Trong hóa hữu cơ chất này được sử dụng rộng rãi như là chất oxy hóa và chất thế vì chlor thông thường tạo ra nhiều thuộc tính có ý nghĩa trong các hợp chất hữu cơ khi nó thây thế hydro (chẳng hạn như trong sản xuất cao su tổng hợp).

Chlor cũng được sử dụng trong sản xuất các muối chlorat, chloroform, carbon tetrachloride và trong việc chiết xuất brom.

Sự phổ biến
Trong tự nhiên chlor chỉ được tìm thấy trong dạng các ion chloride (Cl-). Các ion chloride tạo ra các loại muối hòa tan trong nước biển — khoảng 1,9% khối lượng của nước biển là các ion chloride. Trong nước của biển Chết và các mỏ nước mặn ngầm thì nồng độ của các ion chloride còn cao hơn nữa.

Phần lớn các muối chloride hòa tan trong nước, vì thế các chloride rắn thông thường chỉ tìm thấy trong những vùng khí hậu khô hoặc ở sâu dưới đất. Trong lớp vỏ Trái Đất, chlor có giá trị trung bình khoảng 126 ppm,, chủ yếu ở dạng halit (muối mỏ) (natri chloride), sylvit (kali chloride) và carnalit (magnesi chloride, kali chloride ngậm sáu phân tử nước). Có hơn 2000 hợp chất của chlor vô cơ tồn tại trong tự nhiên.

Trong vũ trụ, chlor được tạo ra trong các vụ nổ siêu tân tinh.

Về công nghiệp, chlor nguyên tố được sản xuất bằng cách điện phân dung dịch natri chloride bão hòa. Cùng với chlor, quy trình khử chlor của kim loại kiềm sinh ra khí hydro và natri hydroxide, theo phản ứng sau:

2NaCl + 2H2O → Cl2 + H2 + 2NaOH

Xem thêm
 Chlorroflorocarbon

Tham khảo

Chlor
Hợp chất chlor
Từ gốc Pháp
Nguyên tố hóa học
An toàn và sức khỏe nghề nghiệp
Thuốc thiết yếu của WHO


title: Butleronea

text:
Butleronea là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae