title: Hùng Vương

text:
Hùng Vương (chữ Hán: 雄王) hay vua Hùng là cách gọi dành cho các vị vua nước Văn Lang của người Lạc Việt, tồn tại vào khoảng thế kỷ 7 đến thế kỷ 2 trước công nguyên.

Sử liệu
Trong sử liệu Việt Nam, Hùng Vương được nhắc đến trong Lĩnh Nam chích quái (đời Lý-Trần) cùng truyền thuyết Âu Cơ-Lạc Long Quân. Đại Việt sử lược đời Trần cũng có ghi chép "Đến đời Trang Vương nhà Chu (696-682 trước Công nguyên-ND) ở bộ Gia Ninh có người lạ, dùng ảo thuật qui phục được các bộ lạc, tự xưng là Hùng Vương đóng đô ở Văn Lang, đặt quốc hiệu là Văn Lang, phong tục thuần lương chơn chất, chính sự dùng lối thắt gút.Truyền được 18 đời đều xưng là Hùng Vương (có bản dịch là Đối Vương, 碓王)." Đại Việt sử ký toàn thư thời Hậu Lê chính thức đưa Hùng Vương làm quốc tổ.

Trong sử liệu Trung Quốc, danh xưng "Hùng Vương" được ghi chép trong sách Thái Bình quảng ký, thế kỷ thứ X, dẫn Nam Việt chí khoảng thế kỷ V: "Vùng đất Giao Chỉ rất màu mỡ, di dân đến ở, thoạt đầu biết trồng cấy. Đất đen xốp. Khí đất hùng (mạnh). Vì vậy ruộng ấy gọi là ruộng Hùng, dân ấy là dân Hùng."

Sử kí, quyển 113, Nam Việt liệt truyện, 53, Sách ẩn (thời Nhà Đường – Tư Mã Trinh soạn) dẫn Quảng châu kí chép:
“Quận Giao Chỉ có ruộng Lạc, dân trông nước thủy triều lên xuống mà làm ăn ở ruộng ấy nên đặt tên là người Lạc. Có các chức Lạc Vương – Lạc hầu, các huyện tự đặt chức Lạc tướng đeo ấn đồng dải xanh, tức là chức Lệnh-Trưởng ngày nay vậy. Sau đó con vua Thục đem quân đánh Lạc Hầu, tự xưng là An Dương Vương, trị ở huyện Phong Khê.

Cựu Đường thư (viết thời Hậu Tấn – Lưu Hú soạn, năm 945 SCN), quyển 41, Chí 21, Địa lí 4, dẫn Nam triều công nghiệp diễn chí (viết thời Lưu Tống, 420 – 479) chép: “Đất quận Giao Chỉ rất là màu mỡ, ngày xưa có quân trưởng gọi là Hùng Vương, phụ tá là Hùng Hầu...".

Đoạn này tương tự với miêu tả về Giao Chỉ trong Quảng Châu ký (thế kỷ IV) và Thủy Kinh chú (thế kỷ VI) trích Giao Châu ngoại vực ký thế kỷ IV. Tuy nhiên các sách này không ghi là "Hùng Vương" (雄王) mà ghi là "Lạc Vương" (雒王). Hai chữ này viết gần giống nhau nên có thể đã có sự nhầm lẫn khi ghi chép.

Truyền thuyết
Theo truyền thuyết, Hùng Vương thứ I là con trai của Lạc Long Quân, lên ngôi vào năm 2524 trước công nguyên, đặt quốc hiệu là Văn Lang, chia nước làm 15 bộ, truyền đời đến năm 258 trước công nguyên thì bị Thục Phán (An Dương Vương) của tộc Âu Việt chiếm mất nước. Truyền thuyết về Hùng Vương được ghi chép lại lần đầu tiên vào cuối đời Trần tại Hồng Bàng Thị truyện trong sách Lĩnh Nam Trích quái; sau đó được sử gia Ngô Sĩ Liên đưa vào Đại Việt Sử kí Toàn thư ở cuối thế kỉ XV.

Xưa cháu ba đời của Viêm Đế họ Thần Nông là Đế Minh sinh ra Đế Nghi, sau Đế Minh nhân đi tuần phương Nam, đến Ngũ Lĩnh lấy con gái Vụ Tiên, sinh ra Lộc Tục. Lộc Tục là bậc thánh trí thông minh, Đế Minh rất yêu quý, muốn cho nối ngôi. Lộc Tục cố nhường cho anh, không dám vâng mệnh. Đế Minh mới lập Đế Nghi (anh trai Lộc Tục) là con nối ngôi, cai quản phương Bắc là nước Xích Thần, phong Lộc Tục làm Kinh Dương Vương, cai quản phương Nam, các bộ tộc Bách Việt, gọi là nước Xích Quỷ.

Kinh Dương Vương khi xuống Thủy phủ, đã lấy con gái Long Vương Động Đình Quân tên là Thần Long Long Nữ sinh ra Lạc Long Quân. Lạc Long Quân thay cha trị nước Xích Quỷ, còn Kinh Dương Vương không biết rõ đã đi đâu sau khi truyền vị. Đế Nghi truyền ngôi cho con trai là Đế Lai cai trị phương Bắc, Đế Lai nhân thiên hạ vô sự mà đi chu du khắp nơi, đi qua nước Xích Quỷ, thấy Lạc Long Quân đã về Thủy phủ, liền lưu con gái của mình là Âu Cơ ở lại đó.

Lạc Long Quân trở về, thấy Âu Cơ xinh đẹp, liền biến hóa thành chàng trai phong tú mỹ lệ, Âu Cơ ưng theo, Lạc Long Quân liền rước nàng về núi Long Trang. Hai người ở với nhau một năm, sinh ra bọc trăm trứng, sinh ra trăm người con trai anh dũng phi thường. Lạc Long Quân ở lâu dưới Thủy phủ, Âu Cơ vốn là người Bắc quốc, nhớ nhà liền gọi Long Quân trở về. Âu Cơ nói với Lạc Long Quân:Thiếp vốn người Bắc, cùng ở một nơi với Quân, sinh được một trăm con trai mà không gì cúc dưỡng, xin cùng theo nhau chớ nên xa bỏ, khiến cho ta là người không chồng, không vợ, một mình vò võ.Lạc Long Quân bảo rằng: Ta là loài rồng, sinh trưởng ở Thủy tộc; nàng là giống Tiên, người trên đất, vốn chẳng như nhau, tuy rằng khí âm dương hợp mà lại có con nhưng phương viên bất đồng, thủy hỏa tương khắc, khó mà ở cùng nhau trường cửu. Bây giờ phải ly biệt, ta đem năm mươi con về Thủy phủ, phân trị các xứ, năm mươi con theo nàng ở trên đất, chia nước mà cai trị, dù lên núi xuống nước nhưng có việc thì cùng nghe không được bỏ nhau.Âu Cơ cùng năm mươi người con trai ở tại Phong Châu, tự suy tôn người con trưởng lên làm vua, lấy hiệu là Hùng Vương.

Hùng Vương lên ngôi, đặt quốc hiệu là Văn Lang, chia nước ra làm 15 bộ là: Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Vũ Định, Hoài Hoan, Cửu Chân, Bình Văn, Tân Hưng, Cửu Đức; đóng đô ở bộ Văn Lang, Phong Châu.

Trong Đại Việt Sử ký Toàn thư, sử gia Ngô Sĩ Liên có lời bàn:

Sự nghiệp
Lãnh thổ của nước Văn Lang được xác định ở khu vực đồng bằng sông Hồng, phía đông bắc giáp với Âu Việt, phía tây bắc thuộc các tỉnh miền bắc Việt Nam và một phần đất tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc ngày nay, phía đông giáp với biển Đông, phía tây tiếp giáp và chạy dọc theo dãy núi Hoàng Liên Sơn (thuộc Lào Cai, Sơn La ngày nay), phía nam giáp Hồ Tôn Tinh (hay Hồ Tôn), một quốc gia Champa cổ. Dân số của Văn Lang khoảng 40, 50 vạn người, chủ yếu phân bố ở khu vực trung du, hạ du sông Hồng và sông Mã.

Hùng Vương sai các em trai phân trị, đặt em thứ làm Tướng võ, Tướng văn. Tướng văn gọi là Lạc Hầu, Tướng võ là Lạc Tướng, con trai vua gọi là Quan Lang, con gái vua gọi là Mị Nương, quan Hữu ty gọi là Bố Chính, thần bộc, nô lệ gọi là nô tỳ, xưng thần là khôi, đời cha truyền con nối gọi là phụ đạo, thay đời truyền nhau cho đến hiệu là Hùng Vương không đổi.

Sách Đại Việt Sử ký Toàn thư chép phần đầu tiên đặt tên là Kỷ Hồng Bàng thị, 3 tiểu mục là Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân và Hùng Vương. Sách Lĩnh Nam chích quái đặt tên là Truyện Hồng Bàng.

Theo sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục: Theo sách An Nam chí nguyên của Cao Hùng Trưng chép. Giao Chỉ khi chưa đặt làm quận huyện, bấy giờ có ruộng Lạc, theo nước triều lên xuống mà làm ruộng, khai khẩn ruộng ấy là Lạc dân, thống trị dân ấy là Lạc Vương, người giúp việc là Lạc Tướng: đều dùng ấn đồng thao xanh. Nước gọi là Văn Lang. Phong tục thuần hậu, mộc mạc, chưa có chữ nghĩa, còn dùng lối thắt nút dây làm dấu ghi nhớ; truyền được mười tám chi.

Có một số nguồn sử học viết về lãnh thổ của vua Hùng, phía tây đến Ba Thục (Tứ Xuyên, Trung Quốc), phía bắc đến hồ Động Đình (Hồ Nam, Trung Quốc), phía nam giáp nước Hồ Tôn, tức nước Chiêm Thành, là nhầm lẫn với nước Xích Quỷ trong truyền thuyết của người Bách Việt cổ. Nước Văn Lang thuộc tộc người Lạc Việt chỉ là một trong số những tộc người Bách Việt, và cũng là tổ tiên của người Kinh ngày nay. Lạc Việt cùng với Âu Việt là 2 tộc người Bách Việt sống tại vùng đất phía nam. Sau này An Dương Vương (tên thường gọi là Thục Phán), vua nước Âu Việt (nằm ở phía tây bắc nước Văn Lang), đánh bại vua Hùng của nước Văn Lang lập nên nước Âu Lạc. Dân số Âu Lạc thời đó cũng chỉ khoảng 70 vạn, 80 vạn người. Nếu lãnh thổ Văn Lang muốn giáp Ba Thục, Tứ Xuyên và Hồ Động Đình, Hồ Nam thì phải bao gồm cả các tỉnh Quý Châu (diện tích 176.167 km²) và Hồ Nam (diện tích 210.000 km²), phần lớn tỉnh Vân Nam (diện tích 394.000 km²), một phần tỉnh Quảng Tây (diện tích 236.700 km²) của Trung Quốc.

Ngoại giao
Theo truyền thuyết, năm 2557-2258 TCN, tức năm Mậu Thân thứ 5 đời Đường Nghiêu, Hùng Vương sai sứ sang tặng vua Nghiêu con rùa thần có lẽ hơn nghìn tuổi, mình rùa hơn ba thước, trên lưng có văn khoa đẩu ghi việc từ khi trời đất mới mở mang trở về sau. Vua Nghiêu sai chép lấy gọi là Quy lịch (lịch rùa). Tuy nhiên đây chỉ là truyền thuyết chứ không có ghi chép chính sử xác nhận.

Năm 1110 TCN, chính sử Trung Quốc ghi rằng có xứ Việt Thường sai sứ qua tặng Chu Thành vương một con chim trĩ trắng.

Văn hóa
Thời Lạc Long Quân trị vì, nhà vua dạy dân ăn mặc, bắt đầu có trật tự về vua tôi, tôn ti, có luân thường về cha con, vợ chồng.

Dân ở rừng núi xuống sông ngòi đánh cá, thường bị giao long làm hại nên tâu lại với Hùng Vương. Hùng Vương bảo rằng: Ở núi là loài rồng cùng với thủy tộc có khác, bọn chúng ưa đồng mà ghét dị cho nên mới xâm hại. Bèn lấy mực xăm hình thủy quái ở thân thể, tránh được nạn giao long cắn hại. Tục xăm mình của Bách Việt bắt đầu từ đây.

Ban đầu do ăn mặc chưa đủ, phải lấy vỏ cây làm áo mặc, dệt cỏ ống làm chiếu nằm, lấy cốt gạo làm rượu, lấy cây quang lang, cây soa đồng làm bánh; lấy cầm thú, cá tôm làm nước mắm; lấy rễ gừng làm muối; lấy dao cày, lấy nước cấy, đất trồng nhiều gạo nếp, lấy ống tre thổi cơm. Gác cây làm nhà để tránh hổ báo; cắt ngắn đầu để tiện vào rừng núi, con đẻ ra lót lá chuối cho nằm, nhà có người chết thì giã cối gạo để cho hàng xóm nghe chạy đến giúp. Trai gái cưới nhau trước hết lấy muối làm lễ hỏi, rồi sau mới giết trâu để làm lễ thành hôn, đem cơm nếp vào trong phòng cùng ăn với nhau cho hết, rồi sau mới tương thông.

Lãnh thổ
Lãnh thổ nước Văn Lang được sách Đại Việt Sử ký Toàn thư chép: Đông giáp biển Nam Hải, tây đến Ba Thục, bắc đến hồ Động Đình, nam giáp nước Hồ Tôn, tức nước Chiêm Thành, nay là Quảng Nam ngày nay.Hùng Vương chia nước Văn Lang làm 15 bộ là Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Vũ Định, Hoài Hoan, Cửu Chân, Bình Văn, Tân Hưng, Cửu Đức, đóng đô ở bộ Văn Lang. Theo sách Lĩnh Nam Chích Quái thì 15 bộ là: Giao Chỉ, Chu Diên, Ninh Sơn, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Quế Dương, Vũ Ninh, Hoài Hoan, Cửu Chân, Nhật Nam, Quế Lâm, Tượng Quận.

Mười lăm bộ theo sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục chép từ sách Dư địa chí của Nguyễn Trãi, Nguyễn Thiên Túng:Sơn Nam (bây giờ là Hà Nội, Nam Định, Hưng Yên) xưa là bộ Giao Chỉ. Sơn Tây xưa là bộ Chu Diên, bộ Phúc Lộc. Kinh Bắc (nay là Bắc Ninh) xưa là bộ Vũ Ninh. Thuận Hóa (bây giờ là từ Hải Lăng thuộc Quảng Trị đến Điện Bàn thuộc Quảng Nam) xưa là bộ Việt Thường; An Bang (bây giờ là Quảng Yên) xưa là bộ Ninh Hải; Hải Dương xưa là bộ Dương Tuyền; Lạng Sơn xưa là bộ Lục Hải; Thái Nguyên, Cao Bằng xưa là bộ Vũ Định nội ngoại; Nghệ An xưa là bộ Hoài Hoan; Thanh Hóa xưa là bộ Cửu Chân; Hưng Hóa và Tuyên Quang xưa là bộ Tân Hưng; Còn hai bộ Bình Văn và Cửu Đức thì đều khuyết nghi. Nay khảo ở sách Tấn chí, quận Cửu Đức do nhà Ngô đặt, nay là đất Hà Tĩnh. Sử cũ chua tức là nước Chiêm Thành, bây giờ là đất Bình Định.Diệt vong
Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, cuối thời Hùng Vương, vua có người con gái vô cùng xinh đẹp. Thục Vương nghe tiếng, liền sai người đến cầu hôn. Hùng hầu can rằng Thục vương chỉ lấy cớ hôn nhân để xâm lược mà thôi. Thục vương đem lòng oán giận. Về sau Hùng Vương gả con gái cho Sơn Tinh, Thục vương căm giận, căn dặn con cháu phải diệt nước Văn Lang.

Cháu Thục vương là Thục Phán nối ngôi, có dũng lược, đem quân xâm lược Văn Lang. Hùng Vương có binh hùng tướng mạnh đánh bại Thục Phán. Hùng Vương bảo Thục Phán rằng: Ta có sức thần, nước Thục không sợ ư?, rồi bỏ bê đất nước, chỉ lo ăn uống vui chơi. Khi quân Thục kéo sát đến nơi, vua còn say mềm chưa tỉnh. Tỉnh dậy, Hùng Vương cùng đường, thổ huyết nhảy xuống giếng chết, quân lính đầu hàng Thục Phán. Từ đây trong sử sách nước Việt bước sang kỷ mới gọi là Kỷ nhà Thục.

Sử gia Ngô Sĩ Liên cho rằng chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh rất quái đản, chỉ tạm thuật lại để truyền lại sự nghi ngờ.

Các đời vua
Theo Đại Việt Sử ký Toàn thư, tính từ thời Kinh Dương Vương (2879 TCN) cho đến hết thời Hùng Vương (năm 258 TCN) kéo dài 2.622 năm. Nhà nước Văn Lang tồn tại đến năm 258 TCN thì bị Thục Phán (tức An Dương Vương) thôn tính.

Chú ý: "雄犧王" và "雄曦王" tuy đều đọc là "Hùng Hi Vương" nhưng chữ "hi" trong hai tên gọi này khác nhau về tự dạng và ý nghĩa.

Nghi vấn
Trong cuốn Việt Sử tiêu án viết năm 1775, tác giả Ngô Thì Sĩ tỏ ra băn khoăn: "Người ta không phải là vàng đá, sao lại sống lâu được như thế? Điều ấy càng không thể hiểu được?"Hùng Vương thứ I sinh năm 2879 trước công nguyên, Hùng Vương thứ XVIII lại mất năm 258 trước công nguyên. Nếu tính theo độ tuổi trung bình thì mỗi vị vua sống tới 145 năm (!?), quá chênh lệch so với hiện tại. Theo Nguyễn Khắc Thuần trong "Thế thứ các triều vua Việt Nam" thì giải thích vấn đề này thuộc một trong hai quan điểm đang được các nhà sử học tạm chấp nhận: 18 vị vua Hùng không phải là 18 cá nhân cụ thể, mà là 18 chi (nhánh/ngành), mỗi chi này lại gồm có nhiều vị vua thay phiên nhau trị vì và dùng chung vương hiệu. Thậm chí con số 18 có thể chỉ nên hiểu là con số tượng trưng ước lệ, vì 18 là bội số của 9 - vốn là một số thiêng đối với người Việt.

Cũng có những giả thuyết về một quốc gia cổ là Việt Thường. Cổ sử Trung Hoa có chép: vào thời Chu Thành Vương (1042-1021 TCN) có người ở Việt Thường đến dâng chim trĩ trắng. Khi sứ giả Việt Thường về nước, vì không biết đường nên Chu Công đã cho lấy năm cỗ xe bình xa (軿車, xe có màn che thời xưa) sửa thành xe chỉ nam rồi cấp cho sứ giả để giúp sứ giả xác định phương hướng. Có thể đặt ra giả thiết: hoặc Văn Lang là nhà nước kế tục Việt Thường, khi Văn Lang thay thế Việt Thường đã đặt tên Việt Thường làm một trong 15 bộ của mình; hoặc Việt Thường là một bộ lạc trong nhà nước Văn Lang. Cả Văn Lang và Việt Thường đều có thể xếp vào thời kỳ những vua Hùng, tên nước thì có thể đặt từ khi thành lập để gọi nhưng tên thời đại Hồng Bàng thì chắc chắn sau này các sử gia tự đặt cho dễ sắp xếp và theo dõi.

Theo các nghiên cứu văn hóa đồng bằng sông Hồng của Liam C. Kelley, thì các vua Hùng là truyền thuyết  do giới trí thức Nho học tại đồng bằng sông Hồng thời trung đại sử dụng như một minh chứng cho bản sắc riêng, tách biệt với các khái niệm thuộc di sản văn hóa mà người Trung Hoa du nhập vào Việt Nam. Và rồi chính họ đã dựa vào những văn bản xưa cổ để lấy chất liệu và cảm hứng nhằm kiến tạo một lịch sử cũng như một bản sắc bản địa cho bản thân mình, do đó đã đóng góp cho việc sáng tạo ra một bản sắc địa phương. Theo ông, truyền thuyết về vua Hùng vốn được bắt đầu bởi giới tinh hoa Hán hóa ở miền Bắc Việt Nam thời trung đại được người Việt Nam ngày nay dựa vào để phát triển trong suốt nửa thế kỉ qua. Dưới sự chi phối của chủ nghĩa dân tộc ở Việt Nam, những truyền thống được kiến tạo của giới tinh hoa thời trung đại này giờ đây đã trở thành những chân lí không thể thay đổi dù người ta bắt đầu xét lại lịch sử.

Thờ cúng

Vào thời nhà Nguyễn, miếu Lịch Đại Đế Vương được dựng từ năm Minh Mạng thứ 4 (1823) trên địa phận xã Dương Xuân, phía nam, ngoài kinh thành Huế, thờ nhiều nhân vật trong đó có Kinh Dương Vương, Lạc Long Quân, Hùng Vương.Đại Nam nhất thống chí, Tập 1, Nhà xuất bản Thuận Hóa, tr 37, 2006 Giỗ Tổ Hùng Vương hay Lễ hội Đền Hùng là một ngày lễ của Việt Nam. Đây là ngày hội truyền thống của người Việt nhằm tưởng nhớ công lao dựng nước của các vua Hùng. Nghi lễ truyền thống được tổ chức hàng năm vào ngày mồng 10 tháng 3 âm lịch tại Đền Hùng, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ nhưng được dân Việt trong cũng như ngoài nước đều kỷ niệm. Năm 1954, Hồ Chí Minh có buổi gặp mặt với binh lính các Trung đoàn Thủ Đô, trung đoàn 36, trung đoàn Tu Vũ..., đã nói rằng: "Đền Hùng thờ các vua Hùng. Hùng Vương là người sáng lập ra nước ta, là Tổ tiên của dân tộc ta. Ngày xưa, các vua Hùng đã có công dựng nước, ngày nay Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước".Tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhiều cơ sở thờ tự vua Hùng được bà con thành lập để thờ phượng như Đền thờ Hùng Vương tại hẻm 22/93 đường Trần Bình Trọng tại phường 1 ở quận 5 được xây dựng trước năm 1970, ngoài ra còn có Tổ đình Quốc Tổ Lạc Hồng tại số 94 đường Nguyễn Thái Sơn quận Gò Vấp, Đền Hùng Vương tại số 261/3 đường Cô Giang ở quận Phú Nhuận và Đền thờ Quốc tổ Hùng Vương tại số 166/3 đường Đoàn Văn Bơ ở Quận 4

Tên gọi "Hùng Vương"
Tên Hùng Vương cũng được đặt cho các tên đường, phố, trường học ở Việt Nam.

Đền thờ và lăng mộ

Thư mục
Đại Việt Sử ký Toàn thư, soạn giả Lê Văn Hưu, Phan Phu Tiên, Ngô Sĩ Liên,... Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội Hà Nội, 1993.
Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, soạn giả: Quốc sử quán triều Nguyễn, Nhà Xuất bản Giáo dục Hà Nội, 1998.
Lịch triều hiến chương loại chí, Tập 1, Soạn giả Phan Huy Chú, Nhà Xuất bản Giáo dục, 2006.
An Nam chí lược, soạn giả Lê Tắc, Nhà Xuất bản: Viện Đại học Huế; 1961.Việt Nam văn hóa sử cương'', soạn giả Đào Duy Anh, Nhà Xuất bản Nhã Nam, 2014.
Lĩnh Nam chích quái, soạn giả Trần Thế Pháp, Nhà Xuất bản Hồng Bàng.
Việt điện u linh, soạn giả Lý Tế Xuyên, Nhà Xuất bản Hồng Bàng.
Đại Nam nhất thống chí, Nhà xuất bản Thuận Hóa, tập 1, năm 2006.

Xem thêm
 Bách Việt
 Văn Lang
 Âu Lạc

Chú thích

Liên kết ngoài

Nguyên thủ quốc gia
Chức vụ có thẩm quyền
Tước hiệu quý tộc
Việt Nam cổ đại
Tước hiệu hoàng gia
Vua Việt Nam
Anh hùng dân tộc Việt Nam

zh:鴻龐氏#雄王世襲統治的傳說


title: Phyllanthus

text:
Phyllanthus là tên khoa học của:
 Chi Diệp hạ châu, là chi thực vật lớn nhất trong họ Diệp hạ châu.
 Một chi động vật với 4 loài (Phyllanthus atripennis, Phyllanthus chapini, Phyllanthus gilberti, Phyllanthus rufocincta) thuộc Họ Kim oanh.


title: Nephrotoma ruwenzoriana

text:
Nephrotoma ruwenzoriana là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Nephrotoma


title: Megachile arcus

text:
Megachile arcus là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1930


title: Silesis dembickyi

text:
Silesis dembickyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Silesis


title: 14974 Počátky

text:
14974 Počátky là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1558.1013393 ngày (4.27 năm).

Nó được phát hiện ngày 22 tháng 9 năm 1997.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1997


title: Leptocerus allaeri

text:
Leptocerus allaeri là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Leptocerus


title: Navas de Oro

text:
Navas de Oro là một đô thị ở tỉnh Segovia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 1,438 người.

Tham khảo

Đô thị ở Segovia


title: Molophilus varuna

text:
Molophilus varuna là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Chung kết Cúp C1 châu Âu 1992

text:
Trận chung kết Cúp C1 châu Âu năm 1992 là trận chung kết thứ ba mươi bảy của Cúp các đội vô địch bóng đá quốc gia châu Âu. Đây là giải đấu cuối cùng dành riêng cho các đội vô địch quốc gia, từ mùa giải sau, Cúp C1 châu Âu có tên là UEFA Champions League với thể thức thi đấu mới. Trận chung kết này là trận đấu giữa FC Barcelona của Tây Ban Nha và U.C. Sampdoria của Ý trên sân vận động Wembley, Anh vào ngày 20 tháng 5 năm 1992. Với bàn thắng duy nhất của Ronald Koeman bằng đá phạt trực tiếp ở phút thứ 112, Barcelona lần đầu tiên giành Cúp C1 châu Âu.

Details

Xem thêm
Cúp C1 châu Âu 1991-92

Tham khảo

Liên kết ngoài
Cúp C1 châu Âu trên trang chủ của RSSSF
Mùa giải 1991-92 trên trang chủ của UEFA

Chung kết Cúp C1 châu Âu
Chung kết Cúp C1 châu Âu 1992
Chung kết Cúp C1 châu Âu 1992
1992


title: Berlencourt-le-Cauroy

text:
Berlencourt-le-Cauroy  là một xã của tỉnh Pas-de-Calais, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Berlencourt-le-Cauroy on the Quid website

Berlencourtlecauroy


title: 1931

text:
Sự kiện

Tháng 3
26 tháng 3: Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh được thành lập.

Tháng 5
 28 tháng 5: Quốc Cộng chiến tranh khai chiến tại Hoàng An

Tháng 6
 6 tháng 6: Nguyễn Ái Quốc, khi đó mang tên Tống Văn Sơ, bị bắt tại Hồng Kông trong Vụ án Tống Văn Sơ.

tháng 7
 15 tháng 7: xảy ra sự kiện Vạn Bảo Sơn

Tháng 9
 19 tháng 9: Phát xít Nhật đánh chiếm Thẩm Dương

Tháng 11
 30 tháng 11: Tưởng Giới Thạch đề xuất nhương ngoại để ổn định nội địa

Tháng 12
 5 tháng 12: Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Độ tại Moskva bị phá hủy theo một lệnh của Stalin.

Sinh

 2 tháng 1 - Kaifu Toshiki, Thủ tướng thứ 48 của Nhật Bản (m. 2022)
 18 tháng 1 - Chun Doo-hwan, Tổng thống thứ 5 của Hàn Quốc (m. 2021)
 28 tháng 1 - Lucia Bosè, nữ diễn viên người Ý (m. 2020)
 1 tháng 2 - Boris Yeltsin, Tổng thống đầu tiên của Nga (m. 2007)
 2 tháng 3 - Mikhail Gorbachov, Tổng bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô, Tổng thống Liên Xô (m. 2022)
 6 tháng 4 - Nguyễn Tài Thu, giáo sư y học, bậc thầy ngành châm cứu người Việt Nam (m. 2021)
 3 tháng 6 - Raúl Castro, Bí thư thứ nhất Đảng Cộng sản Cuba, Chủ tịch nước Cuba
 27 tháng 6 - Martinus J. G. Veltman, nhà vật lý lý thuyết người Hà Lan, nhận Giải Nobel Vật lý năm 1999     (m. 2021)
 7 tháng 8 - Nguyễn Đức Nghi, là một tướng lĩnh của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam với quân hàm Thiếu tướng. (m. 2022)
 2 tháng 9 - Đặng Xuân Kỳ, Giáo sư triết học Việt Nam (mất 2010)
 23 tháng 11 - Phạm Song (m. 2011), Giáo sư, Viện sĩ y học, nguyên Bộ trưởng Bộ Y tế Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khoá VII, Giải thưởng Hồ Chí Minh.
27 tháng 12 - Lê Khả Phiêu, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, nguyên Tổng bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (m. 2020)

Mất
 27 tháng 2 - Hoàng Văn Hợp, liệt sĩ cách mạng Việt Nam kháng chiến chống Pháp (1930 - 1931) nguyên Huyện ủy viên Huyện ủy Quỳnh Lưu- Nghệ An (s. 1902)
 6 tháng 9 - Trần Phú, nhà cách mạng, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam
 18 tháng 10 - Thomas Alva Edison, nhà phát minh người Mỹ (s. 1847)

Giải Nobel
 Vật lý - không có giải
 Hóa học - Carl Bosch, Friedrich Bergius
 Y học - Otto Heinrich Warburg
 Văn học - Erik Axel Karlfeldt
 Hòa bình - Jane Addams, Nicholas Murray Butler

Xem thêm

Tham khảo

31


title: Abraxas subhyalinata

text:
Abraxas subhyalinata là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được Röber miêu tả năm 1891. Nó được tìm thấy ở Flores và Borneo.

Chú thích

Tham khảo

Abraxas


title: Monchy-Humières

text:
Monchy-Humières là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 52 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Monchyhumieres


title: Bains-les-Bains (tổng)

text:
Tổng Bains-les-Bains là một tổng của Pháp, tọa lạc tại tỉnh Vosges trong vùng Lorraine của Pháp.

Phân chia hành chính
Tổng Bains-les-Bains được chia thành 12 xã (recensement 1999)
 Bains-les-Bains: 1 415 dân
 Fontenoy-le-Château: 666 dân
 Grandrupt-de-Bains: 90 dân
 Gruey-lès-Surance: 226 dân
 Harsault: 401 dân
 Hautmougey: 134 dân
 La Haye: 118 dân
 Le Magny: 32 dân
 Montmotier: 59 dân
 Trémonzey: 238 dân
 Vioménil: 158 dân
 Les Voivres: 301 dân

Hành chính

Tham khảo

Bains-les-Bains, Canton de


title: Libnotes unistriolata

text:
Libnotes unistriolata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Libnotes
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: La Chapelle-de-Bragny

text:
La Chapelle-de-Bragny là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Sông Grosne chảy qua xã này.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 226.Dân số năm 2004 ước khoảng 235 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: Oreisplanus

text:
Oreisplanus là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Các loài
Oreisplanus munionga Olliff, 1890
Oreisplanus perornata Kirby, 1893

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Oreisplanus at funet

Họ Bướm nhảy


title: Eddie Adams

text:
Eddie Adams (12 tháng 6 năm 1933 – 19 tháng 9 năm 2004) là nhiếp ảnh gia người Mỹ được biết đến qua các bức chân dung của nhân vật nổi tiếng, chính trị gia, đồng thời là phóng viên chiến trường, nhà báo ảnh trong 13 cuộc chiến tranh.

Về bức ảnh đoạt giải Pulitzer

Bức ảnh nổi tiếng nhất của ông được chụp khi ông là phóng viên của hãng thông tấn Associated Press (AP) trong Chiến tranh Việt Nam – bức ảnh Tổng giám đốc Cảnh sát Quốc gia Việt Nam Cộng hòa Nguyễn Ngọc Loan bắn thẳng vào đầu một tù nhân đã bị trói tay trên đường phố Sài Gòn vào ngày 1 tháng 2 năm 1968, những ngày đầu của Sự kiện Tết Mậu Thân 1968.

Adams đã giành được Giải thưởng Ảnh Báo chí Thế giới năm 1968 và giải Pulitzer năm 1969 cho ảnh sự kiện, nhờ bức ảnh Saigon Execution này, tuy nhiên sau đó ông tỏ ra áy náy vì hậu quả đối với cá nhân tướng Loan. Ông không cho rằng hành động của tướng Loan là đúng, nhưng theo ông thì trong bối cảnh đó thì hành động tàn bạo chỉ là bộc phát, tội lỗi của tướng Loan không đến mức phải chịu dày vò tâm lý suốt đời.

Về tướng Loan và bức ảnh nổi tiếng của mình, Adams phát biểu trên tạp chí Time năm 1998:

Ông loại bức ảnh này khỏi bộ sưu tập 500 bức ảnh của ông dù nó từng đoạt giải và công nhận bức ảnh đã không nói lên hết được sự thật, như ông nói ở trên "Hình ảnh chỉ là một nửa sự thật." (They are only half-truths). Adams sau này đã xin lỗi cá nhân tướng Loan và gia đình ông ta vì những tổn hại không thể hàn gắn bởi bức ảnh. Khi tướng Loan qua đời, Adams đã bày tỏ lòng thương tiếc cho ông Loan

Adams cũng có lần nói thêm về chuyện đó:

Những bức ảnh, cùng với những báo cáo sau đó đã góp phần thuyết phục Tổng thống Jimmy Carter chấp nhận 200 ngàn thuyền nhân Việt Nam định cư tại Mỹ. Năm 1977, Adams được giải thưởng Huy chương vàng Robert Capa (Robert Capa Gold Medal) của Hiệp hội Overseas Press Club of America (OPC) vì tập ảnh The boat of no smiles chụp chiếc tàu thuyền nhân vượt biển sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975 này, do AP phát hành . Ông nói "Tôi chợt nhận ra sự thể tồi tệ nhất. Ngay trong trại tạm cư của di dân hay thời chiến, chết chóc bệnh tật khủng khiếp, khi bạn đến làm phóng sự vẫn có trẻ con tụ tập trước ống kính và cười. Nhưng nơi đây lần đầu tiên trong đời tôi không thấy trẻ con cười. Tôi gọi các bức hình là Chiếc thuyền không có nụ cười (I called the pictures, "the boat of no smiles.")" . Adams tỏ ý muốn phản ánh sự thật của chiến tranh mà không muốn ám chỉ một cá nhân cụ thể nào.

Sự nghiệp nhiếp ảnh

Adams bắt đầu sự nghiệp nhiếp ảnh khi còn là học sinh trung học ở trường Kensington, Pennsylvania, chụp cho các đám cưới và sự kiện khác với giá $20. Ông sau đó kiếm được việc làm ở nhật báo New Kensington Daily Dispatch. Từ vị trí này, ông chuyến đến mục Người tìm hiểu và Tin tức tại Battle Creek, Michigan, rồi tờ Philadelphia Evening Bulletin. Năm 1962, ông gia nhập Associated Press (AP). Sau đó một thập kỷ, ông chuyển sang tạp chí Time và làm việc tự do. Trở lại AP năm 1976, ông là nhiếp ảnh gia đầu tiên đảm nhiệm vị trí phóng viên đặc biệt. Năm 1980, Adams trở thành phóng viên tạp chí Parade và từ 1982 là phóng viên đặc biệt của Parade, tạp chí đã đăng 350 ảnh ông chụp trên trang bìa trong nhiều năm.

Ông đã là phóng viên chiến trường tại 13 cuộc chiến, từ chiến tranh Việt Nam, chiến tranh Hàn Quốc tới chiến tranh vùng Vịnh năm 1991. Adams cũng đã chụp vài nhân vật trong số những nhân vật nổi tiếng nhất thế giới: Ronald Reagan, Fidel Castro, Giáo hoàng John Paul II, Jerry Lewis, Clint Eastwood, Bette Davis, Big Bird và Chuột Mickey và là một trong những nhà nhiếp ảnh có nhiều ảnh đăng nhất ở Mỹ, ảnh của ông hiện diện trên những ấn phẩm nổi tiếng như Time, Vogue, Vanity Fair và Parade.. Ảnh của ông trải rộng trên nhiều thể loại báo chí, doanh nghiệp, biên tập, thời trang, giải trí và quảng cáo. Ông chụp hình các nhân vật hàng đầu ở mọi lĩnh vực, từ các chính trị gia đến các siêu sao màn bạc, truyền hình, thể thao và thời trang. Bộ sưu tập ảnh của ông còn có cảnh cá nhân của 7 Tổng thống Hoa Kỳ và 65 nguyên thủ quốc gia khác.

Bên cạnh giải Pulitzer, Adams nhận được 500 giải thưởng khác bao gồm giải George Polk cho ảnh tin tức năm 1968, 1977 và 1978, và một số giải thưởng từ Ảnh báo chí thế giới, NPPA, Sigma Delta Chi, Overseas Press Club, cũng như của nhiều tổ chức khác.

Sự nghiệp ảnh của Adams được lưu giữ thông qua Barnstorm: triển lãm của Eddie Adams, phòng ảnh được ông xây dựng từ năm 1988.

Adams qua đời ở Thành phố New York bởi biến chứng teo cơ dẫn đến xơ cứng, còn được biết đến với cái tên bệnh Lou Gehrig.

Năm 2009, sách hình "Eddie Adams: Việt Nam",cuốn sách đầu tiên  thâu thập các tác phẩm của Adams đã được Alyssa Adams, vợ của Eddie Adams biên tập, chọn lọc hình ảnh và do nhà xuất bản Umbrage Editions phát hành. Đồng thời, một cuộc triển lãm trưng bày các bức ảnh này đã được tổ chức tại Bảo tàng Umbrage ở Brooklyn, New York từ ngày 5 tháng Hai tới ngày 30 tháng 4 năm 2009.

Mark Savoia, của hãng Still River Editions, phụ trách in các bức ảnh cho triển lãm, cho biết: "Làm việc để in các bức hình cho thấy sự tàn bạo của chiến tranh vào cuối những năm 60 giúp chúng ta có được phản ứng đầy sức mạnh, kể cả sau 40 năm." và "Mỗi bức ảnh đập thẳng vào mắt chúng ta thực tế chiến tranh xảy ra mỗi ngày. Cách tiếp cận táo bạo của Adams là kim chỉ nam cho mọi phóng viên chiến trường kể từ đó" .

Chú thích

Liên kết ngoài
 Voice autobiography of his Pulitzer photograph, the execution
 Interview for PBS
 Eddie Adams Photographs
 Eddie Adams obituary
 Eddie Adams Workshop

Nhiếp ảnh gia Mỹ
Nhà báo ảnh Mỹ
Nhiếp ảnh gia chiến tranh
Người đoạt giải Pulitzer
Người Pennsylvania
Sinh năm 1933
Mất năm 2004
Nhiếp ảnh Việt Nam
Nhiếp ảnh gia chiến tranh Việt Nam


title: Whataya Want from Me

text:
"Whataya Want from Me" là single thứ 2 từ album "For your entertainment" của á quân American Idol Adam Lambert. Bài hát được viết bởi Pink, Max Martin, và Shellback, từng được thu âm bởi P!nk trong album Funhouse, nhưng không hoàn tất. "Whataya Want from Me" được sản xuất bởi Max Martin và Shellback, người từng cộng tác với P!nk, *NSYNC, Backstreet Boys, Britney Spears, Katy Perry, và những ca sĩ khác như Daughtry, Kelly Clarkson, Allison Iraheta và Carrie Underwood.

Video âm nhạc
Music video "Whataya Want from Me" đạo diễn bởi Diane Martel và ghi hình ngày 20/12/2009 Được phát sóng trên VH1 ngày 15/01/2010. Video quay cảnh Adam một mình trong căn hộ, bị quấy rầy bởi một cameraman. Cũng có cảnh trình diễn trong clip và cảnh Adam bước qua đám đông paparazzi và fan vào trong chiếc xe hơi.

Xếp hạng
"Whataya Want from Me" xếp hạng 72 trên U.S. Billboard Hot 100 vào tuần 2/01/2010 Đĩa đơn bán ra khoảng 323,000 bản legal digital download - trởi thành single thành công nhất từ album [[For Your Entertainment (album)|"For your entertainment". "Whataya Want From Me" thành công trên hầu hết các bảng xếp hạng ở Canada, đứng trong top 5 trên Canadian Hot 100. Vào tháng 2 năm 2010, bài hát trở thành single đầu tiên của Adam Lambert đứng thứ 21 trên Billboard Hot 100.

Xếp hạng tuần

Xếp hạng cuối năm

Lịch sử phát hành

Tham khảo

Bài hát của Adam Lambert
Pop ballad
Rock ballad
Đĩa đơn năm 2009
Bài hát năm 2009
Đĩa đơn quán quân tại Ba Lan
Bài hát sản xuất bởi Max Martin
Bài hát sản xuất bởi Shellback (nhà sản xuất)
Bài hát viết bởi Max Martin
Bài hát viết bởi Shellback (nhà sản xuất)


title: Nhân bản

text:
Nhân bản có thể là:
 Chủ nghĩa nhân văn
 Chủ nghĩa duy con người
 Chủ nghĩa nhân đạo
 Những đức tính tự nhiên, giúp người có giáo dục và rèn luyện đạt được mức trưởng thành nhân bản
 Sự nhân giống hay là tạo ra một bản sao di truyền. Xem:
 Dòng hóa
 Nhân bản vô tính và nhân bản hữu tính
 Nhân bản người
 Nhân bản thú cưng

Xem thêm


title: Aviezri Fraenkel

text:
Aviezri Siegmund Fraenkel (tiếng Hebrew: אביעזרי פרנקל) là nhà toán học người Israel, có những đóng góp đáng kể vào lý thuyết toán học tổ hợp về trò chơi (combinatorial game theory). Ông cũng nghiên cứu đào sâu độ phức tạp thuật toán như phương tiện quan trọng để giải các trò chơi.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Ông sinh tại München (Đức) năm 1929 nhưng sau đó ít lâu gia đình ông di chuyển sang Thụy Sĩ. Năm 1939 gia đình ông lại chuyển về cư ngụ ở Jerusalem.

Fraenkel đậu bằng tiến sĩ năm 1961 ở Đại học California tại Los Angeles.

Giải thưởng
 Năm 2005 ông đoạt Huy chương Euler chung với Ralph Faudree
 Ngày 5.12.2006, ông đoạt "Huy chương WEIZAC" của IEEE vì là thành viên của đội đã làm ra WEIZAC, một trong các máy tính đầu tiên trên thế giới.

Tham khảo và Chú thích

Liên kết ngoài
 Biography by Shaula Fraenkel
 Personal Homepage

Sinh năm 1929
Nhân vật còn sống
Nhà toán học Israel
Nhà toán học thế kỷ 20
Nhà toán học tổ hợp
Người München
Cựu sinh viên Đại học California tại Los Angeles


title: Conoderus minor

text:
Conoderus minor là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được W.J. Macleay miêu tả khoa học năm 1872.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: Stenophylax elongatus

text:
Stenophylax elongatus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Stenophylax


title: Rustamnagar Sahaspur

text:
Rustamnagar Sahaspur là một thị trấn thống kê (census town) của quận Moradabad thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Rustamnagar Sahaspur có dân số 14.198 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Rustamnagar Sahaspur có tỷ lệ 31% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 39%, và tỷ lệ cho phái nữ là 22%. Tại Rustamnagar Sahaspur, 20% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Wervicq-Sud

text:
Wervicq-Sud () là một xã thuộc tỉnh Nord trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 15 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

 INSEE commune file

Liên kết ngoàis
 Official website

Wervicqsud


title: Hydroporus sedimentorum

text:
Hydroporus sedimentorum là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wickham miêu tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroporus


title: Balaka microcarpa

text:
Balaka microcarpa là loài thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae. Loài này được Burret mô tả khoa học đầu tiên năm 1940.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Balaka
Thực vật được mô tả năm 1940


title: Atopsyche kingi

text:
Atopsyche kingi là một loài Trichoptera trong họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Atopsyche


title: Gursarai

text:
Gursarai là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Jhansi thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Gursarai có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 174 mét (570 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Gursarai có dân số 22.991 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Gursarai có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 56%. Tại Gursarai, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Lê Chung

text:
Lê Chung là một xã thuộc huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng, Việt Nam.

Địa lý
Xã Lê Chung nằm ở phía nam huyện Hòa An, cách thành phố Cao Bằng 3 km, cách thị trấn Nước Hai khoảng 20 km, có vị trí địa lý:
Phía đông và phía bắc giáp thành phố Cao Bằng
Phía tây giáp xã Bạch Đằng
Phía nam giáp huyện Thạch An.

Xã Lê Chung có diện tích 37,18 km², dân số năm 2019 là 1.189 người, mật độ dân số đạt 32 người/km²,

Trên địa bàn xã có một số ngọn núi như Khuổi Cáy, Khuổi Goòng, Tăng Xê Nhật và khau Quân. Ngoài sông Hiến chảy qua phần phía tây, xã còn có suối Hồng Bạch, suối Goòng Nưa, suối Hồng Minh, suối Khuổi Thán.

Hành chính
Xã Lê Chung được chia thành 9 xóm: Goòng Nưa, Khuổi Thán, Nà Đin, Goòng Chang, Nà Mẩn, Nà Tổng, Pác Háo - Nà Pìn, Pác Khuổi, Khuổi Diển - Nà Mười.

Lịch sử
Ngày 21 tháng 8 năm 1971, Bộ trưởng Phủ Thủ tướng ban hành Quyết định số 225-TTg về việc về việc điều chỉnh địa giới hành chính huyện Hòa An để mở rộng thị xã Cao Bằng trên cơ sở sáp nhập 9 xóm: Nà Lắc, Nà Chướng, Nà Hoàng, Nà Gà, Nà Rụa, Nà Phía, Nà Đoỏng, Mỏ Muối và Khuổi Tít thuộc xã Lê Chung.

Chú thích

Xem thêm


title: Hydropsyche namea

text:
Hydropsyche namea là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: Ernemont-Boutavent

text:
Ernemont-Boutavent là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 180 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Ernemontboutavent


title: Afranthidium alternans

text:
Afranthidium alternans là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Klug mô tả khoa học năm 1832.

Chú thích

Tham khảo

Afranthidium
Động vật được mô tả năm 1832


title: Rompon

text:
Rompon  là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Xã của Ardèche


title: Auzebosc

text:
Auzebosc là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Huy hiệu

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Auzebosc on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Saint-Jeoire

text:
Saint-Jeoire là một xã trong tỉnh Haute-Savoie thuộc vùng Rhône-Alpes đông nam Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Savoie

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Savoie


title: Quận Strafford, New Hampshire

text:
Quận Strafford là một quận trong tiểu bang New Hampshire, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở Dover. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số 112.233 người.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 995 kilômét vuông, trong đó có 39 km2 là diện tích mặt nước.

Các quận giáp ranh
 Quận Carroll (bắc)
 Quận York, Maine (đông)
 Quận Rockingham (nam)
 Quận Merrimack (tây)
 Quận Belknap (tây bắc)

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của New Hampshire


title: Scartomyzon ariommus

text:
Scartomyzon ariommus (tên tiếng Anh là Bigeye Jumprock) là một loài cá vây tia thuộc họ Catostomidae.
Loài này chỉ có ở Hoa Kỳ.

Chú thích

Tham khảo
 Gimenez Dixon, M. 1996. Scartomyzon ariommus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

A
A


title: Melittia snowii

text:
Melittia snowii là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được tìm thấy ở Bắc Mỹ, bao gồm Arizona.

Sải cánh dài khoảng 23 mm.

Ấu trùng ăn Cucurbita foetidissima.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
mothphotographersgroup

Melittia


title: Smicridea corralita

text:
Smicridea corralita là một loài Trichoptera thuộc họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Smicridea


title: Evelyn Beatrice Longman

text:
Evelyn Beatrice Longman (1874-1954) là nữ điêu khắc gia đầu tiên được bầu làm thành viên chính thức của Học viện Thiết kế Quốc gia (Mỹ). Các tác phẩm về những nhân vật mang đậm tính biểu trưng của bà được đặt làm thành các tượng đài tưởng niệm, tô điểm thêm cho những công trình công cộng và có sức thu hút lớn trong các cuộc triển lãm nghệ thuật đầu thế kỷ 19 tại Mỹ.

Tuổi trẻ và học vấn
Evelyn sinh ra trong một trang trại gần Winchester, Ohio, là con gái của Edwin Henry và Clara Delitia (Adnam) Longman. Năm 14 tuổi, cô kiếm sống nhờ công việc tại một tiệm tạp hóa. Cô gái nhà Longman học trường Olivet (Michigan) một năm rồi quay trở lại Chicago để học vẽ và giải phẫu. Học lớp đêm trong thời gian học tại Học viện nghệ thuật Chicago này cô là một trong những "thỏ trắng" phụ giúp Lorado Taft thực hiện một tác phẩm điêu khắc cho Triển lãm Toàn Cầu 1893. Thế mà thật đáng ngạc nhiên cuối năm ấy, cô đã bắt đầu tham gia dạy bộ môn này.

Sau đó, cô tới New York và học cùng với Hermon MacNeil và Daniel Chester French. Trở thành người học nghề 19 tuổi của French, Longman giúp Ernest Bairstow chạm khắc một số phần của Đài tưởng niệm Lincoln.

Tác phẩm điêu khắc đầu tiên của Longman được trình làng tại Triển lãm St. Louis là tượng nam Victory, được đánh giá xuất sắc cả về sự sáng tạo lẫn kỹ thuật tới mức giành được vị trí danh dự ở nơi cao nhất của đại sảnh của liên hoan.

Sự nghiệp
Năm 1918, cô được Nathaniel Horton Batchelder, hiệu trưởng Học viện Loomis, thuê để tạc tượng tưởng niệm người vợ đã quá cố của ông. Hai năm sau, Longman cưới chính Batchelder và chuyển tới Connecticut trong đỉnh cao sự nghiệp. Trong suốt 30 năm sau đó, Longman hoàn thành rất nhiều tác phẩm, cả những tác phẩm đặt cho các công trình kiến trúc lẫn tượng rời, tỏ rõ khả năng của một thiên tài lớn và tinh thông kỹ thuật.

Sau khi chồng nghỉ hưu, Evelyn chuyển xưởng điêu khắc của mình về Cape Cod, nơi bà mất sau này, năm 1954. Bà là một trong những nghệ sĩ điêu khắc được tôn kính và rạng danh nhất trong lịch sử nước Mỹ.

Các tác phẩm chính
Victory (1904), mướn làm cho cuộc triển lãm Louisiana Purchase tại Saint Louis.
Great Bronze Memorial (1909) cửa nhà thờ của Trường Hải quân Hoa Kỳ tại Annapolis.
Horsford doors (1910), trước lối vào thư viện Clapp của Wellesley College.
Các vòng hoa, diều hâu và chữ khắc (1914) tại những bức tường phía trong của Đài tưởng niệm Lincoln.
Genius of Telegraphy (1915), sau được biết như Electricity and The Spirit of Communication, mướn làm để được đặt trên đỉnh của tòa nhà trọc trời của AT&T tại New York, nhưng sau được mang sang Bedminster, New Jersey.
Senator Allison Monument  (1916) tại Des Moines, Iowa.
Fountain of Ceres (1915) trong công viên Court of the Four Seasons tại Triển lãm Panama-Pacific International, tại San Francisco.
L'Amour (1915) tại công viên Palace of Fine Arts của cùng cuộc triển lãm.
Aenigma.
Spirit of Victory  (1926), Đài tưởng niệm Chiến tranh Mỹ-Tây Ban Nha tại Bushnell Park, Hartford, Connecticut.
Victory of Mercy  (1947).
Edison  (1952), tượng cao 12,5 foot của Thomas Alva Edison tại Washington D.C. cạnh Phòng Thí nghiệm Nghiên cứu Hải quân.

Các tác phẩm khác
Năm 1920, Longman chạm khắc tác phẩm đài phun nước cẩm thạch trong hành lang của Bảo tàng nghệ thuật Hechscher. Người cháu của August Heckscher làm mẫu cho ba bức tượng toàn thân nhỏ như điểm nhấn của tác phẩm. Một câu viết chạm quanh miệng đài phun nước: Forever wilt thou love and they be fair. ("Mãi mãi anh sẽ yêu và họ sẽ đẹp.")

Tham khảo

Cooper, Thaddeus O. (13 tháng 1 năm 2004). Tour of DC. Truy cập 9 tháng 2 năm 2005.
Ancestry.com's Biographical Cyclopedia of U.S. Women - database online (1997). Truy cập 9 tháng 2 năm 2005.
Sandstead, Lee (2004). Evelyn Beatrice Longman.org . Truy cập 9 tháng 2 năm 2005.
The Mercy Gallery . Truy cập 10 tháng 2 năm 2005.

Longman, Evelyn
Longman, Evelyn
Longman, Evelyn Beatrice
Longman, Evelyn Beatrice
Nhà điêu khắc Mỹ
Sinh năm 1874
Mất năm 1954


title: Macroglossum tangalleum

text:
Macroglossum tangalleum là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Sri Lanka.

Sải cánh dài 54.5 mm đối với con đực và 50.7 mm đối với con cái. Phía trên cánh trước rất giống với loài Macroglossum napolovi.

Chú thích

Tham khảo

Macroglossum
Động vật đặc hữu Sri Lanka


title: Dharampuri

text:
Dharampuri là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Dhar thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Dharampuri có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 139 mét (456 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Dharampuri có dân số 13.229 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Dharampuri có tỷ lệ 62% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 70%, và tỷ lệ cho phái nữ là 53%. Tại Dharampuri, 16% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Probaenia brevevittata

text:
Probaenia brevevittata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Probaenia


title: 17859 Galinaryabova

text:
17859 Galinaryabova (1998 KC4) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 17859 Galinaryabova

017859
19980522
017859
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Xylocopa chrysopoda

text:
Xylocopa chrysopoda là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1902.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1902


title: Anthophora eburnea

text:
Anthophora eburnea là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Radoszkowski mô tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 1876


title: Chuyển động không đều

text:
Chuyển động không đều là một loại chuyển động có hướng thay đổi liên tục. Thí dụ như chuyển động thẳng không đều, chuyển động hình cong parabol của vật rơi tự do, chuyển động quay.

Chuyển động thẳng không đều
-Nếu mọi chuyển động thẳng không đều có thể biểu diễn bằng tổng của nhiều chuyển động thẳng đều thì gia tốc của chuyển động thẳng không đều có thể tính bằng công thức sau:

Chuyển động tròn

Tham khảo

Chuyển động học


title: Ranh giới chuyển dạng

text:
Đứt gãy chuyển dạng hay ranh giới chuyển dạng là đứt gãy chạy dọc theo ranh giới của mảng kiến tạo. Chuyển động tương đối của các mảng này là chuyển động trong mặt phẳng ngang theo hướng hoặc trượt bằng phải hoặc trượt bằng trái. Đôi khi cũng gặp các chuyển động thẳng đứng, như các vectơ principal trong đứt gãy chuyển dạng đều có phương nằm ngang. Không phải tất cả đứt gãy đều là đứt gãy chuyển dạng, cũng như không phải tất cả các ranh giới mảng đều là đứt gãy chuyển dạng.

Hầu hết các đứt gãy chuyển dạng được tìm thấy trên đáy đại dương, thường là sống núi tách giãn hình thành các ranh giới mảng dạng zigzag. Tuy vậy, các đứt gãy chuyển dạng được biết đến nhiều nhất thì được tìm thấy trên đất liền, kiểu đứt gãy trượt bằng.

Đứt gãy chuyển dạng là một trong ba loại đứt gãy trong kiến tạo mảng. Thuật ngữ này được đề xuất bởi J. Tuzo Wilson vào năm 1965, do ông phát hiện được trường hợp các đứt gãy trượt bằng nghịch dọc theo sống núi đại dương.

Cơ chế
Sự chuyển động về bên phải hay trái của một mảng này so với mảng khác dọc theo đứt gãy chuyển dạng có thể gây ra các ảnh hưởng của hiện tượng địa chấn đến của vỏ thạch quyển rõ ràng. Do ma sát, các mảng không thể đơn thuần trượt thụt lùi so với mảng khác. Ứng suất tạo ra trong cả hai mảng và khi nó vượt quá ứng suất tới hạn của đá trên các mặt của đứt gãy thì nội năng tích tụ bị giải phóng ở dạng ứng suất kéo. Ứng suất này mang tính tích lũy và tức thời phụ thuộc vào biến dạng chảy của đá; vỏ dưới và manti dẻo và mềm chịu sự biến dạng từ từ thông qua ứng suất cắt trong khi đó phần vỏ trên cứng và giòn thì tạo ra đứt gãy, hoặc giải phóng ứng suất tức thời gây ra chuyển động dọc theo đứt gãy. Bề mặt dẻo của đứt gãy cũng có thể giải phóng một cách nhanh chóng khi mức độ ứng suất quá lớn. Năng lượng giải phóng bởi ứng suất tức thời là nguyên nhân của động đất cũng là một dạng thường xảy ra dọc theo ranh giới chuyển dạng.

Các ví dụ
Đứt gãy San Andreas ở California là một đứt gãy chuyển dạng điển hình chạy dài từ giữa nối ba Mendocino ở phía bắc và kết thúc ở phía nam đới nâng đông Thái Bình Dương và bên dưới thung lũng Imperial ở phía nam.

Các đứt gãy khác:
 Đứt gãy Liquiñe-Ofqui, Chile
 Đứt gãy Great Sumatra, Indonesia
 Đứt gãy chuyển dạng Biển Chết, Trung Đông
 Đứt gãy Alpine, New Zealand
 Đứt gãy Chaman, Pakistan
 Đứt gãy Bắc Anatolia, Thổ Nhĩ Kỳ
 Đứt gãy Queen Charlotte, Bắc Mỹ

Xem thêm

 Đới đứt gãy
 Kiến tạo mảng
 Địa chất cấu tạo

Tham khảo

 International Tectonic Dictionary - AAPG Memoir 7, 1967
 The Encyclopedia of Structural Geology and Plate Tectonics - Ed. by Carl K. Seyfert, 1987

Địa chất cấu tạo
Kiến tạo mảng


title: Saint-Mard-sur-le-Mont

text:
Saint-Mard-sur-le-Mont  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 165 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintmardsurlemont


title: An Dương (huyện Trung Quốc)

text:
An Dương (chữ Hán giản thể: 安阳县, âm Hán Việt: An Dương huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị An Dương, tỉnh Hà Nam, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Huyện An Dương nằm ở phía bắc tỉnh Hà Nam, phía tây bắc địa cập thị An Dương, nơi tiếp giáp hai tỉnh Hà Nam - Hà Bắc. Phía nam giáp huyện Thang Âm, địa cấp thị Hạc Bích, phía bắc ở bờ kia sông Hoàng Hà là các huyện Từ, Lâm Chương, Thiệp của địa cấp thị Hàm Đan thuộc tỉnh Hà Bắc. Phía tây giáp thành phố cấp huyện Lâm Châu, phía đông giáp huyện Nội Hoàng.

Huyện An Dương có diện tích 1.196 km², dân số năm 2002 là 900.000 người. Mã số bưu chính của huyện An Dương là 455000. Huyện lỵ đóng tại phía đông đường Giải Phóng thuộc nhai đạo Đăng Tháp Lộ của quận Bắc Quan.

Phân chia hành chính
Huyện An Dương được chia các đơn vị hành chính gồm 11 trấn và 10 hương.
 Trấn: Thủy Dã, Đồng Dã, Bạch Bích, Thiện Ứng, Khúc Câu, Bách Trang, Lư Thôn, Tương Thôn, Hàn Lăng, Tân Thôn, Thôi Gia Kiều.
 Hương: Đô Lý, Lỗi Khẩu, Mã Gia, Vĩnh Hòa, Ngõa Điếm, Luân Chưởng, An Phong, Hồng Hà Đồn, Hứa Gia Câu và Bắc Quách.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang web chính quyền An Dương

Đơn vị cấp huyện Hà Nam (Trung Quốc)
An Dương, Hà Nam


title: Tòa án Công lý Quốc tế

text:
Tòa án Quốc tế là cơ quan tư pháp chính của Liên Hợp Quốc. Tòa án Quốc tế có nhiệm vụ xét xử các vụ kiện giữa các nước và tư vấn pháp lý về các vấn đề luật quốc tế. Tòa án Quốc tế là cơ quan tư pháp quốc tế duy nhất xét xử cho các nước. Quyết định và kết luận pháp lý của Tòa án Quốc tế là một phần của luật quốc tế.

Tòa án Quốc tế được thành lập trên cơ sở kế thừa Tòa án Thường trực Quốc tế của Hội Quốc Liên: Quy chế Tòa án Quốc tế vay mượn nội dung của Quy chế Tòa án Thường trực Quốc tế, tất cả các quyết định của Tòa án Thường trực Quốc tế vẫn còn có hiệu lực. Tất cả các nước thành viên của Liên Hợp Quốc đều là thành viên của Quy chế Tòa án Quốc tế. Một nước thành viên bất kỳ của Liên Hợp Quốc có thể khởi kiện tại Tòa án Quốc tế. Một cơ quan bất kỳ của Liên Hợp Quốc có thể yêu cầu Tòa án Quốc tế ra ý kiến tư vấn về một vấn đề pháp luật bất kỳ.

Tòa án Quốc tế gồm 15 thẩm phán do Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an bầu ra. Nhiệm kỳ của một thẩm phán là chín năm, cứ ba năm bầu lại năm thẩm phán. Không được có hai thẩm phán có quốc tịch của cùng một nước. Phải có đại diện của tất cả các hệ thống pháp luật trên thế giới.  Tòa án Quốc tế là cơ quan duy nhất của Liên Hợp Quốc không đặt trụ sở ở Thành phố New York mà ở Den Haag tại Cung Hòa bình. Ngôn ngữ chính thức của Tòa án Quốc tế là tiếng Anh và tiếng Pháp.

Tòa án Quốc tế đã xét xử 181 vụ kiện từ khi được thành lập tới tháng 9 năm 2021.

Lịch sử
Công ước Den Haag năm 1899 thành lập Tòa án Thường trực Trọng tài làm cơ quan tư pháp quốc tế đầu tiên trên thế giới. Trụ sở của Tòa án đặt ở Den Haag, Hà Lan. Các trọng tài đều do những nước đương sự chọn trong danh sách do các nước thành viên của công ước lập. Tòa án có một ban thư ký giúp việc. Tòa án Thường trực Trọng tài bắt đầu thụ lý vụ kiện vào năm 1902.

Công ước Den Haag năm 1907 sửa lại thủ tục trọng tài của Tòa án Thường trực Trọng tài. Tại hội nghị, Hoa Kỳ, Anh và Đức cùng đề nghị thành lập một tòa án quốc tế mới có các thẩm phán có nhiệm kỳ cố định, nhưng các bên không nhất trí về cách chọn thẩm phán mà gác đề nghị lại để bàn ở hội nghị sau.

Năm 1908, Tòa án Trung Mỹ được thành lập, vay mượn ý tưởng của hai công ước Den Haag. Từ năm 1911 tới năm 1919 có những đề nghị thành lập một cơ quan tư pháp quốc tế mà phải tới sau Chiến tranh thế giới thứ nhất mới được thực hiện.

Tòa án Thường trực Quốc tế
Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, Khối Đồng Minh thành lập Hội Quốc Liên để giữ gìn hòa bình và an ninh quốc tế. Hiến chương của Hội Quốc Liên quy định thành lập một Tòa án Thường trực Quốc tế có thẩm quyền xét xử các vụ tranh chấp giữa các nước và đưa ra ý kiến tư vấn về một vụ tranh chấp hay vấn đề bất kỳ theo yêu cầu của Hội Quốc Liên.

Tháng 12 năm 1920, Đại hội đồng Hội Quốc Liên nhất trí thông qua Quy chế Tòa án Thường trực Quốc tế, được đa số nước thành viên phê chuẩn vào năm sau. Quy chế quy định các thẩm phán do Đại hội đồng và Hội chính vụ bầu riêng. Thành phần của TATTQT phải có đại diện của "các nền văn minh và hệ thống pháp luật chính trên thế giới". Trụ sở của TATTQT cũng đặt ở Cung Hòa bình.

Tòa án Thường trực Quốc tế có những điểm đổi mới:

 TATTQT là cơ quan thường trực, có quy chế và thủ tục riêng
 TATTQT có văn phòng liên lạc với các nước và các tổ chức quốc tế
 TATTQT hoạt động công khai
 TATTQT có quyền xét xử mọi vụ tranh chấp giữa những nước đã thừa nhận thẩm quyền của TATTQT
 Quy chế TATTQT liệt kê những luật được áp dụng vào việc xét xử
 Thành phần của TATTQT có đại diện của nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới hơn những cơ quan tư pháp quốc tế trước
 Quyết định của TATTQT góp phần phát triển luật quốc tế

Tòa án Thường trực Quốc tế không phải là cơ quan của Hội Quốc Liên, nên một nước thành viên Hội Quốc Liên không đương nhiên là thành viên của Quy chế. Ví dụ: Hoa Kỳ không phải là thành viên, tuy đã tích cực thuyết phục thành lập TATTQT. Tuy nhiên, thành phần của TATTQT có nhiều thẩm phán người Mỹ.

Tòa án Quốc tế
Sau năm 1933, Tòa án Thường trực Quốc tế không còn hoạt động tích cực do tình hình căng thẳng trên trường quốc tế và chính sách biệt lập của các nước. Sau khi Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, TATTQT họp lần cuối cùng vào tháng 12 năm 1939, lệnh cuối cùng của TTATTQT là vào tháng 2 năm 1940. Năm 1942, Hoa Kỳ và Anh cùng tuyên bố ủng hộ thành lập hoặc khôi phục một tòa án quốc tế. Năm 1943, một nhóm nhà luật học trên khắp thế giới họp ở Anh để thảo luận vấn đề. Năm 1944, nhóm ra bản báo cáo khuyến nghị rằng:

 Quy chế của tòa án quốc tế mới lấy quy chế của TATTQT làm cơ sở
 Tòa án quốc tế mới có quyền ra ý kiến tư vấn
 Các nước không phải thừa nhận thẩm quyền của tòa án quốc tế mới
 Tòa án quốc tế mới không được can thiệp vào các vụ tranh chấp chính trị

Ở Hội nghị Moskva vào năm 1943, bốn nước Đồng Minh chính là Anh, Hoa Kỳ, Trung Hoa Dân quốc và Liên Xô ra bản tuyên bố chung thừa nhận cần phải thành lập một tổ chức quốc tế để giữ gìn hòa bình và an ninh quốc tế, tức Liên Hợp Quốc sau này.

Ở Hội nghị Dumbarton Oaks vào năm 1944, bốn nước Đồng Minh chính cùng những nước khác chính thức đề nghị thành lập một tổ chức liên chính phủ có một tòa án quốc tế. Tháng 4 năm 1945, 44 nhà luật học trên khắp thế giới họp ở Washington, D.C. để soạn quy chế của Tòa án Quốc tế trên cơ sở quy chế của TATTQT. Ở Hội nghị San Francisco, 50 nước thuộc khối Đồng Minh đồng ý thành lập Liên Hợp Quốc có Tòa án Quốc tế là một cơ quan chính.

Tháng 10 năm 1945, Tòa án Thường trực Quốc tế giao lại hồ sơ cho Tòa án Quốc tế. Tất cả các thẩm phán đồng loạt từ chức vào ngày 31 tháng 1 năm 1946. Tháng 4 năm 1946, TATTQT chính thức bị giải thể. Vốn là chủ tịch TATTQT, José Gustavo Guerrero được bầu làm chủ tịch đầu tiên của Tòa án Quốc tế.

Tòa án Quốc tế thụ lý vụ tranh chấp đầu tiên vào tháng 5 năm 1947 giữa Anh và Albania.

Công tác

Tòa án Quốc tế được Hiến chương Liên Hợp Quốc thành lập vào năm 1945 trên cơ sở kế thừa Tòa án Thường trực Quốc tế. Quy chế Tòa án Quốc tế quy định tổ chức, quyền hạn và thủ tục.

Thành phần
Tòa án Quốc tế gồm 15 thẩm phán do Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc bầu ra trong danh sách do Tòa án Thường trực Trọng tài đưa ra. Quy chế Tòa án Quốc tế quy định thủ tục bầu các thẩm phán. Nhiệm kỳ của thẩm phán là chín năm, cứ ba năm bầu lại năm thẩm phán. Trường hợp thẩm phán qua đời thì thường sẽ bầu bổ khuyết thẩm phán mới.

Không được có hai thẩm phán có cùng một quốc tịch. Điều 9 của Quy chế Tòa án Quốc tế quy định thành phần TAQT phải có "đại diện của các hình thái văn hóa chủ yếu nhất và các hệ thống pháp luật cơ bản trên thế giới", tức thông luật, dân luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Có sự thỏa thuận ngầm rằng thành phần của Tòa án Quốc tế sẽ được chia theo các nhóm khu vực: các nước phương Tây có năm thẩm phán, châu Phi có ba thẩm phán (gồm một thẩm phán đại diện cho dân luật Pháp, một thẩm phán đại diện cho thông luật Anh và một thẩm phán đại diện cho Ả Rập), Đông Âu có hai thẩm phán, châu Á có hai thẩm phán, Mỹ Latinh và vùng Caribe có hai thẩm phán. Năm nước thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an gần như luôn có thẩm phán trong TAQT. Ngoại lệ là Trung Quốc không tiến cử thẩm phán từ năm 1967 tới năm 1985 và Anh rút ứng viên thẩm phán vào năm 2017 do không được Đại hội đồng chấp nhận.

Điều 2 của Quy chế Tòa án Quốc tế quy định các thẩm phán được bầu "không căn cứ quốc tịch, trong số những người có phẩm chất đạo đức tốt", có đủ tư cách ở nước họ để giữ chức vụ xét xử cao nhất hoặc là những nhà luật học có uy tín lớn về luật quốc tế. Thẩm phán không được kiêm chức vụ chính trị, hành chính hoặc nghề nghiệp. Thẩm phán không được tham gia xét xử nếu từng làm luật sư cho một trong các bên. Miễn nhiệm một thẩm phán phải được tất cả các thẩm phán khác tán thành.

Thẩm phán đặc phái
Điều 31 của Quy chế Tòa án Quốc tế cho phép các bên tranh chấp cử thêm một thẩm phán để tham gia xét xử. Mục đích của quy định này là khuyến khích các nước thừa nhận thẩm quyền của TAQT bởi vì nước đó có thể cử một người có cùng quan điểm tham gia nghị án. Tuy trái với chức năng tư pháp của TAQT, chế độ thẩm phán đặc phái hiếm khi ảnh hưởng quyết định của TAQT do thẩm phán đặc biệt của các bên thường biểu quyết ngược nhau.

Ban xét xử
Thành phần xét xử của Tòa án Quốc tế thường gồm tất cả 15 thẩm phán. TAQT có quyền thành lập những ban xét xử gồm ít nhất ba thẩm phán. Có hai loại ban xét xử: ban chuyên trách và ban chuyên án. Ban chuyên trách xét xử các vụ tranh chấp thuộc một phạm vi nhất định như lao động, quá cảnh và liên lạc. Ban chuyên án xét xử các vụ tranh chấp đặc biệt.

Thành phần hiện tại
Tính tới ngày 6 tháng 11 năm 2021, thành phần của Tòa án Quốc tế gồm:

Danh sách các chủ tịch Tòa án Quốc tế

Thẩm quyền

Tất cả 193 nước thành viên Liên Hợp Quốc đương nhiên đều tham gia Quy chế Tòa án Quốc tế. Những nước không phải là thành viên Liên Hợp Quốc có thể tham gia Quy chế TAQT trong trường hợp đặc biệt. Tuy nhiên, tham gia Quy chế TAQT không phải là thừa nhận thẩm quyền của TAQT. Quyền hạn của TAQT gồm xét xử tranh chấp, biện pháp tạm thời và ý kiến tư vấn.

Xét xử tranh chấp

Trong các vụ tranh chấp, quyết định của Tòa án Quốc tế có hiệu lực đối với các bên ở trong vụ tranh chấp. Chỉ pháp nhân nhà nước được tham gia tranh chấp, nhưng nhà nước được thay mặt công dân hoặc tổ chức của nước mình mà nộp đơn tranh chấp.

Nguyên tắc trọng yếu là Tòa án Quốc tế chỉ được xét xử nếu các bên đã thừa nhận thẩm quyền của TAQT. Theo điều 36 của Quy chế TAQT, TAQT có thẩm quyền trong bốn trường hợp:

 Các bên đồng ý đưa vụ tranh chấp ra TAQT.
 Điều ước mà các bên là thành viên quy định các vụ tranh chấp đều do TAQT xét xử.
 Các bên tuyên bố thừa nhận thẩm quyền của TAQT.
 Các bên đã thừa nhận thẩm quyền của Tòa án Thường trực Quốc tế.

Biện pháp tạm thời
Cho đến khi có quyết định cuối cùng, Tòa án Quốc tế có quyền ra các biện pháp tạm thời để bảo đảm quyền lợi của các bên theo điều 41 của Quy chế TAQT.

Ý kiến tư vấn

Tòa án Quốc tế có quyền ra những ý kiến tư vấn theo yêu cầu của những cơ quan Liên Hợp Quốc được Hiến chương LHQ cho phép. Đại hội đồng và Hội đồng Bảo an có quyền yêu cầu TAQT ra ý kiến tư vấn về một vấn đề pháp luật bất kỳ. Những cơ quan khác cần phải có Đại hội đồng cho phép, thường chỉ yêu cầu ý kiến tư vấn về những vấn đề thuộc phạm vi công tác của mình.

Danh sách một vài vụ tranh chấp

 Năm 1980: Hoa Kỳ kiện Iran về việc Iran giữ những nhà ngoại giao người Mỹ làm con tin.
 Năm 1982: Tunisia kiện Libya về việc xác định ranh giới thềm lục địa.
 Năm 1984: Hoa Kỳ và Canada về việc xác định ranh giới biển ở Vịnh Maine.
 Năm 1989: Iran kiện Hoa Kỳ về việc Hải quân Hoa Kỳ bắn hạ chuyến bay 655 của Iran Air.
 Năm 1999: Serbia và Montenegro kiện NATO về những chiến dịch đánh bom của NATO trong Chiến tranh Kosovo. TAQT bác đơn khởi kiện của Serbia và Montenegro vào ngày 15 tháng 12 năm 2004 do không có thẩm quyền, lý do là Serbia và Montenegro không phải là thành viên của Quy chế TAQT vào lúc nộp đơn khởi kiện.
 Năm 2005: Cộng hòa Dân chủ Congo kiện Uganda cướp tài nguyên của Congo. TAQT xử cho Congo thắng kiện.
 Năm 2011: Bắc Macedonia (bấy giờ là Cựu Cộng hòa Nam Tư Macedonia) kiện Hy Lạp về việc Hy Lạp phủ quyết Bắc Macedonia gia nhập NATO. TAQT xử cho Bắc Macedonia thắng kiện vào ngày 5 tháng 12 năm 2011.
 Năm 2017: Ấn Độ kiện Pakistan về việc một tòa án quân sự của Pakistan kết án tử hình đối với một công dân Ấn Độ.
 Năm 2022: Ukraina kiện Nga vi phạm Công ước về ngăn ngừa và trừng trị tội diệt chủng sau khi tiến quân vào Ukraina. Nga không chịu ra hầu tòa. Ngày 13 tháng 2 năm 2022, TAQT ra lệnh yêu cầu Nga "lập tức đình chiến". Chỉ thẩm phán người Nga và Trung Quốc biểu quyết không tán thành.

Quan hệ với Hội đồng Bảo an
Một nước thành viên LHQ phải tuân theo quyết định của Tòa án Quốc tế trong mọi vụ tranh chấp mà nước ấy là đương sự. Trường hợp nước ấy không chịu tuân thủ thì Hội đồng Bảo an có quyền cưỡng chế chấp hành. Tuy nhiên, nếu nước đương sự là nước thành viên thường trực Hội đồng Bảo an thì nghị quyết cưỡng chế chấp hành có thể bị phủ quyết. Ví dụ: Hoa Kỳ phủ quyết nghị quyết Hội đồng Bảo an yêu cầu Hoa Kỳ ngừng vi phạm chủ quyền của Nicaragua căn cứ quyết định của TAQT.

Những điều luật quốc tế được áp dụng
Tòa án Quốc tế áp dụng các điều ước quốc tế, tập quán quốc tế và nguyên tắc pháp luật chung trong việc xét xử các vụ tranh chấp. Ngoài ra, TAQT được dùng các án lệ và học thuyết của các nhà luật học có chuyên môn cao nhất về luật quốc tế làm tư liệu phụ giúp xác định quy phạm pháp luật. Quyết định của TAQT không phải là án lệ, nhưng TAQT thường dẫn những quyết định của mình.

Trường hợp các bên đương sự đồng ý thì TAQT được xét xử cho công bằng cho các bên mà không cần phải dẫn pháp luật.

Thủ tục
Tòa án Quốc tế tự ban hành thủ tục.

Nguyên đơn nộp đơn khởi kiện, ghi rõ cơ sở thẩm quyền của TAQT và lý do yêu cầu của mình là có căn cứ. Bị đơn có thể thừa nhận thẩm quyền của TAQT và nộp đơn riêng.

Yêu cầu bác đơn sơ bộ
Trường hợp bị đơn thấy Tòa án Quốc tế thiếu thẩm quyền thì bị đơn có quyền yêu cầu TAQT bác đơn khởi kiện. Yêu cầu của bị đơn đưa ra các lý do TAQT không nên thụ lý vụ tranh chấp. Ví dụ: vấn đề đưa ra TAQT không phải là vấn đề tư pháp, bị đơn chưa thừa nhận thẩm quyền của TAQT. TAQT xem xét yêu cầu bác đơn khởi kiện của bị đơn và ra quyết định trước khi xem xét đơn khởi kiện của nguyên đơn.

Nếu TAQT thụ lý vụ tranh chấp thì các bên có quyền yêu cầu TAQT ra các biện pháp tạm thời để bảo đảm quyền lợi của mình đương lúc đợi xét xử.

Đơn tham gia tranh chấp
Trường hợp vụ tranh chấp ảnh hưởng tới quyền lợi của một nước thứ ba thì nước ấy có quyền nộp đơn yêu cầu tham gia tranh chấp làm một bên đương sự. TAQT quyết định đơn của nước thứ ba.

Quyết định
Sau khi nghị án xong, TAQT ra quyết định. Mỗi thẩm phán có quyền nêu ý kiến riêng về quyết định. Quyết định của TAQT là chung thẩm, nhưng các bên có quyền yêu cầu TAQT giải thích phạm vi của quyết định.

Chỉ trích
Tòa án Quốc tế đã bị chỉ trích về thẩm quyền, thủ tục và quyết định. Những ý kiến chỉ trích chính gồm:

 TAQT không thể xét xử nếu không được thừa nhận thẩm quyền.
 TAQT không thể thụ lý đơn khởi kiện của các cá nhân và tổ chức, nên các nạn nhân tội chiến tranh, tội chống loài người và các nhóm thiểu số không thể khởi kiện.
 TAQT hoạt động song song với những tòa án quốc tế khác như Tòa án Hình sự Quốc tế, nên thẩm quyền chồng chéo.
 Nước thành viên thường trực Hội đồng Bảo an có quyền phủ quyết chấp hành quyết định của TAQT dù cho đã thừa nhận thẩm quyền của TAQT.
 TAQT hay viện lý do không có thẩm quyền để bác đơn mà không chịu xem xét chứng cứ.

Xem thêm

 Tòa án Hình sự Quốc tế
 Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda
 Tòa án Hình sự Quốc tế về Nam Tư cũ
 Tòa án Quốc tế về Luật Biển

Tham khảo

Đọc thêm

 Accinelli, R. D. "Peace Through Law: The United States and the World Court, 1923–1935". Historical Papers / Communications historiques, 7#1 (1972) 247–261. .
 Bowett, D W. The International court of justice : process, practice and procedure (British Institute of International and Comparative Law: London, 1997).
 Dunne, Michael. "Isolationism of a Kind: Two Generations of World Court Historiography in the United States," Journal of American Studies (1987) 21#3 pp 327–351.
 Kahn, Gilbert N. "Presidential Passivity on a Nonsalient Issue: President Franklin D. Roosevelt and the 1935 World Court Fight." Diplomatic History 4.2 (1980): 137–160.
 Kolb, Robert, The International Court of Justice  (Hart Publishing: Oxford, 2013).
 Patterson, David S. "The United States and the origins of the world court". Political Science Quarterly 91.2 (1976): 279–295. .
 Rosenne, S., Rosenne's the world court: what it is and how it works (6th ed.). Leiden: Martinus Nijhoff, 2003.
 Van Der Wolf W. & De Ruiter D., "The International Court of Justice: Facts and Documents About the History and Work of the Court" (International Courts Association, 2011)

 Yee, Sienho. "Article 38 of the ICJ Statute and Applicable Law: Selected Issues in Recent Cases", Journal of International Dispute Settlement 7 (2016), 472–498.
 Zimmermann, Andreas; Christian Tomuschat, Karin Oellers-Frahm &  Christian J. Tams (eds.), The Statute of the International Court of Justice: A Commentary (2nd. ed. October 2012, Oxford University Press).

Liên kết bên ngoài

 Official site
 ICJ Multimedia Gallery (photos, videos, webstreaming)
 List of cases  ruled upon by the ICJ since its creation in 1946
 Peace Palace Library – ICJ Research Guide
 The Statute of the International Court of Justice on the United Nations AVL: summary of the procedural history, list of selected preparatory documents and audiovisual material related to the negotiations and adoption of the Statute.
 International Criminal Court : See also, a tribunal to prosecute individuals for genocide, crimes against humanity, war crimes, and the crime of aggression
 CIJ ICJ: International Court of Justice on Youtube

Bài giảng

 The ICJ in the Service of Peace and Justice, Conference organized on the Occasion of the Centenary of the Peace Palace
 Lecture by Awn Shawkat Al-Khasawneh entitled "Reflections on the Jurisdiction of the International Court of Justice" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Mohamed Bennouna entitled "La Cour internationale de Justice, juge des souverainetés?" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Philippe Couvreur entitled "La Cour internationale de Justice" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Vera Gowlland-Debbas entitled "The International Court of Justice as the Principal Judicial Organ of the United Nations" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Mariko Kawano entitled "Some Salient Features of the Contemporary International Disputes in the Precedents of the International Court of Justice" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Mariko Kawano entitled "International Court of Justice and Disputes Involving the Interests of Third Parties to the Proceedings or the Common Interests of the International Community as a Whole or of the Community Established by a Convention" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Edward McWhinney entitled "Judicial Activism and the International Court of Justice" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Alain Pellet entitled "Conseil devant la Cour internationale de Justice" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law
 Lecture by Jiuyong Shi entitled "The Present and Future Role of the International Court of Justice in the Peaceful Settlement of International Disputes" in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law

Cơ quan Liên Hợp Quốc
Tòa án Công lý Quốc tế
Tổ chức hòa bình


title: Gunungiella paruh

text:
Gunungiella paruh là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Gunungiella


title: Manulea cereola

text:
Manulea cereola là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Fennoscandia, the Baltic States và adjacent Nga cũng như Anpơ.

Sải cánh dài 18–32 mm.

Ấu trùng ăn nhiều loại địa y từ chi Parmelia.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Norwegian Moths

Manulea (chi bướm)
Côn trùng châu Âu
Setema


title: Lochristi

text:
Lochristi là một đô thị ở tỉnh Oost-Vlaanderen. Đô thị này bao gồm các thị xã Beervelde, Lochristi, Zaffelare và Zeveneken. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2006, Lochristi có tổng dân số 20.111 người. Tổng diện tích là 60,34 km² với mật độ dân số là 333 người trên mỗi km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức  - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Đô thị của Oost-Vlaanderen


title: Woohoo

text:
"Woohoo" là một bài hát bởi nữ nghệ sĩ thu âm người Mỹ Christina Aguilera hợp tác với nữ rapper người Trinidad Nicki Minaj. Bài hát được viết bởi Christina Aguilera, Onika Maraj, Claude Kelly, Ester Dean, Jamal "Polow da Don" Jones và được sản xuất bởi Polow da Don. "Woohoo" ban đầu được phát hành dưới dạng đĩa đơn quảng bá qua hình thức tải kỹ thuật số vào ngày 18 tháng 5 năm 2010 và sau đó được gửi tới đài phát rhythmic dưới dạng đĩa đơn thứ hai trích từ album phòng thu thứ sáu của Aguilera, Bionic (2010) vào ngày 25 tháng 5 năm 2010. Bài hát chứa một phần nhạc mẫu của bài hát "Add már uram az esõt" năm 1972 của Kati Kovács, với ca từ ám chỉ về tình dục đường miệng.

Bảng xếp hạng

Liên kết ngoài
 Bài hát Woohoo trên tài khoản Youtube của Christina Aguilera.

Chú thích

Bài hát của Christina Aguilera
Đĩa đơn năm 2010
Bài hát về tình dục
Bài hát của Nicki Minaj
Bài hát synthpop
Bài hát năm 2010


title: Xenarescus

text:
Xenarescus là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1905 bởi Weise.

Các loài
Chi này gồm các loài:
 Xenarescus monoceros (Olivier, 1808)

Chú thích

Tham khảo

Arescini


title: Hoploscopa

text:
Hoploscopa là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Species

Hoploscopa agtuuganonensis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa albipuncta Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa albomaculata Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa anacantha Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa anamesa Tams, 1935
Hoploscopa astrapias Meyrick, 1886
Hoploscopa aurantiacalis (Snellen, 1895)
Hoploscopa boleta Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa brunnealis (Snellen, 1895)
Hoploscopa cynodonta Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa danaoensis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa diffusa (Hampson, 1919)
Hoploscopa gombongi Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa gracilis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa ignitamaculae Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa isarogensis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa jubata Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa kelama Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa kinabaluensis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa luteomacula Nuss, 1998
Hoploscopa mallyi Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa marijoweissae Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa matheae Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa mediobrunnea (de Joannis, 1929)
Hoploscopa metacrossa (Hampson, 1917)
Hoploscopa nauticorum Tams, 1935
Hoploscopa niveofascia Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa obliqua (Rothschild, 1915)
Hoploscopa ocellata (Hampson, 1919)
Hoploscopa pangrangoensis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa parvimacula Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa persimilis (Rothschild, 1915)
Hoploscopa pseudometacrossa Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa quadripuncta (Rothschild, 1915)
Hoploscopa semifascia (Hampson, 1919)
Hoploscopa sepanggi Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa subvariegata (Rothschild, 1915)
Hoploscopa sumatrensis Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa titika Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa tonsepi Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020
Hoploscopa triangulifera (Hampson, 1919)
Hoploscopa ypsilon Léger & Nuss in Léger, Kehlmaier, Vairappan & Nuss, 2020

Chú thích

Tham khảo

Hoploscopinae


title: Đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam năm 2010

text:
Lịch và kết quả thi đấu của một số đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam các cấp trong năm 2010.

Nam

Đội tuyển quốc gia

Lịch và kết quả thi đấu

Cầu thủ khoác áo đội tuyển quốc gia trong năm

Cầu thủ được sử dụng từng trận

Đội tuyển U-23 & Olympic

Đội tuyển U-21

Đội tuyển U-19

Đội tuyển U-16

Đội tuyển Futsal

Nữ

Đội tuyển nữ quốc gia Việt Nam

Đội tuyển U-19 nữ

Đội tuyển U-16 nữ

Đội tuyển Futsal nữ

Ghi chú

2010
Bóng đá Việt Nam năm 2010


title: Cleorina grandis

text:
Cleorina grandis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Eroshkina miêu tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Cleorina


title: Setodes fragilis

text:
Setodes fragilis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Setodes


title: Monteagudo del Castillo

text:
Monteagudo del Castillo là một đô thị trong tỉnh Teruel, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 68 người.

Tham khảo

Đô thị ở Teruel


title: Tua Rua

text:
Tua Rua hay sao Rua, còn gọi là Cụm sao Thất Nữ (七女) , là tên cụm sao phân tán M45 (Pleiades) trong chòm Kim Ngưu (Taurus). Tua Rua thường quan sát được vào lúc sáng sớm đầu tháng 6 dương lịch. Nhìn bằng mắt thường, Tua Rua là một đám nhỏ gồm nhiều sao lờ mờ trên bầu trời đêm, rất dễ nhận thấy.

Bảng dưới là các sao sáng nhất trong cụm sao này.

Lịch sử

Trong thần thoại Hy Lạp, cụm sao Tua Rua được gọi là Pleiades (bảy chị em), theo tên của Pleiades - bảy người con gái của vị thần khổng lồ Atlas và nữ thần biển Pleione, được sinh ra trên núi Kyllini. Sau khi Atlas nhận nhiệm vụ gánh vác cả địa cầu trên vai mình, chàng thợ săn Orion bắt đầu theo đuổi các chị em Pleiades, tuy nhiên thần Zeus không để chuyện xảy ra và đã biến các chị em họ thành những chú chim bồ câu rồi sau đó biến thành những ngôi sao và đưa lên bầu trời. Tuy nhiên chòm sao Orion vẫn tiếp tục theo đuổi cụm sao Pleiades trên bầu trời đêm.

Ở Việt Nam, Tua Rua theo sát cùng với nền văn hóa lúa nước từ ngàn xưa, truyền miệng qua các câu cao dao tục ngữ. Người nông dân đồng bằng Bắc Bộ còn gọi là Sao Mạ vì xuất hiện trên bầu trời vào thời vụ gieo mạ lúa mùa chính vụ.

Tua rua thì mặc tua rua;
Mạ già, ruộng ngấu không thua bạn điền

Tua rua đi rắc mạ mùa
Tiểu thử đi bừa cấy ruộng nông sâu

Tua rua một tháng mười ngày
Cấy tróc vùng cày cũng được lúa xơi

Bao giờ nắng rữa bàng trôi
Tua rua quắt lại thì thôi cấy mùa

Chú thích

Tham khảo
 Bài viết Pleiades - 7 chị em nổi tiếng trên bầu trời đêm mùa đông  trên trang Ftvh. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2014.

Thiên thể Messier
Nhóm sao khuếch tán
Thiên thể NGC
Nhánh Lạp Hộ
Chòm sao Kim Ngưu


title: Sân bay Tolmachevo

text:
Sân bay Novosibirsk Tolmachevo (tiếng Nga: Аэропорт Толмачёво)  là một sân bay ở thị xã Ob, cách trung tâm Novosibirsk 16 km. Novosibirsk là một trung tâm khoa học và công nghiệp ở Siberia, là thành phố lớn thứ 3 ở Nga. Sân bay này bắt đầu hoạt động ngày 12 tháng 7 năm 1957 với chuyến bay đầu tiên bằng máy bay Tupolev Tu-104 từ Novosibirsk đến Moskva. Sân bay này có 2 nhà ga hành khách, 1 nhà ga hàng hóa và 61 chỗ đỗ máy bay. Nhà ga quốc tế được nâng cấp năm 1997. Năm 2007, có 1,87 triệu lượt khách sử dụng sân bay này. .

Các hãng hàng không và các tuyến điểm

Hành khách

Hàng hóa

Số liệu thóng kê

(*)Số liệu sơ bộ. Nguồn: Tolmachevo press centre

Xem thêm
 Sân bay Novosibirsk Elitsovka
 Sân bay Novosibirsk Severny

Chú thích

 Novosibirsk Tolmachevo Airport at Russian Airports Database

Liên kết ngoài
 Sân bay Tolmachevo, trang mạng chính thức

 Historical Weather Records for Novosibirsk

Sân bay Nga
Sân bay Novosibirsk Oblast
Novosibirsk
Sân bay xây dưới thời Liên Xô


title: Triolena campii

text:
Triolena campii là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được (Wurdack) Wurdack miêu tả khoa học đầu tiên năm 1975.

Chú thích

Liên kết ngoài

Triolena
Thực vật được mô tả năm 1975
Thực vật Ecuador


title: Oedostethus hosodai

text:
Oedostethus hosodai là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Oedostethus


title: Pí một lao

text:
Pí một lao là nhạc cụ hơi phổ biến ở vùng Tây Bắc, Việt Nam. Tên nhạc cụ này xuất phát từ tiếng Thái, nhưng ngoài người Thái còn có người Kháng, người La Ha và Khơ Mú sử dụng nhạc cụ này. Pí một lao là ống nứa tép dài từ 70 đến 90 cm, đường kính từ 1,5 đến 2 cm. Nó có 1 đầu bịt mấu kín, ngay sát mấu kín là 1 lỗ hình chữ nhật có cạnh ngắn 1 cm và cạnh dài 2 cm, được bịt kín bằng đầu bát mỏng chứa lưỡi gà tam giác.

Trên thân ống có nhiều lỗ nhưng chỉ sử dụng 5 lỗ để phát ra hàng âm: đô, rê, fa, sol, la. Lỗ đầu tiên nằm sau thân ống còn 5 lỗ kia nằm thẳng hàng với lưỡi gà. Ở đoạn giữa lỗ bấm thứ nhất và lưỡi gà có thêm một lỗ nửa. Lỗ này được phủ bằng 1 màng mỏng lòng nứa, chung quanh lỗ đắp sáp ong thành núm. Khi người ta thổi màng mỏng này sẽ rung lên, tạo ra âm thanh nghe giòn và rè. Pí một lao dùng để đệm cho thầy Mo hát khi cúng chữa bệnh người ốm. Lối hát cúng này gọi là Xên một lao.

Nhạc cụ này còn tên khác là pí lao luông (sáo một lao loại lớn). Người giữ nương rẫy và trẻ con thường này lấy nứa tươi mô phỏng nhạc cụ này để thổi giải trí trong lều canh hoặc trên bãi chăn trâu. Loại pí giải trí này gọi là pí lao nọi (sáo một lao loại nhỏ)...

Pí một lao chỉ dùng trong việc hát cúng ngừa bệnh, rất kiêng thổi trong nhà lúc bình thường. Theo thông lệ, có hai người thổi nhạc cụ này, mỗi người một pí để đệm cho thấy mo hát. Người thổi được gọi là Mo pí (ông Mo thổi Pí).

Cách thổi pí tương tự khi dùng sáo ngang. Họ không ngậm đầu ống pí trong miệng mà thổi vào lỗ nằm cuối thân ống, mỗi tay giữ một bên thân pí và bấm lỗ, đưa hơi chếch thân pí về phía bên tay phải của người thổi.

Tham khảo

Tây Bắc Bộ
Nhạc cụ dân tộc Việt Nam


title: Prignano Cilento

text:
Prignano Cilento là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Prignano Cilento có diện tích 11 km2, dân số là 870 người (thời điểm ngày 31/12/2004).

Tham khảo

Đô thị tỉnh Salerno
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Oulema erichsonii

text:
Oulema erichsonii là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Suffrian miêu tả khoa học năm 1841.

Chú thích

Tham khảo

Oulema


title: Nam Tề thư

text:
Nam Tề thư (chữ Hán giản thể: 南齐书; phồn thể: 南齊書) là một sách lịch sử theo thể kỷ truyện trong 24 sách lịch sử Trung Quốc (Nhị thập tứ sử) do Tiêu Tử Hiển đời Lương viết và biên soạn, tên nguyên gốc là Tề thư, đến thời Tống, để phân biệt với Bắc Tề thư của Lý Bách Dược nên đổi tên thành Nam Tề thư.

Tổng cộng có 60 quyển, bao gồm Tự tự (lời nói đầu của tác giả) 1 quyển, Bản kỷ 8 quyển, Chí 11 quyển, Liệt truyện 40 quyển, phần Tự tự hiện đã mất nên sách chỉ còn lại 59 quyển, sách ghi chép lịch sử hưng thịnh và suy vong của nhà Nam Tề thời Nam Bắc Triều từ khi Tề Cao Đế kiến quốc năm 479 đến khi Tề Hòa Đế mất năm 502, ngoài ra trong "Ngụy Lỗ truyện" còn đề cập đến Bắc Triều.

Mục lục

Bản kỷ
Quyển 1 - Cao Đế thượng
Quyển 2 - Cao Đế hạ
Quyển 3 - Vũ Đế
Quyển 4 - Uất Lâm Vương
Quyển 5 - Hải Lăng Vương
Quyển 6 - Minh Đế
Quyển 7 - Đông Hôn Hầu
Quyển 8 - Hòa Đế

Chí
Quyển 9: Chí đệ nhất - Lễ thượng
Quyển 10: Chí đệ nhị - Lễ hạ
Quyển 11: Chí đệ tam - Nhạc
Quyển 12: Chí đệ tứ - Thiên văn thượng
Quyển 13: Chí đệ ngũ - Thiên văn hạ
Quyển 14: Chí đệ lục - Châu quận thượng
Quyển 15: Chí đệ thất - Châu quận hạ
Quyển 16: Chí đệ bát - Bách quan
Quyển 17: Chí đệ cửu - Dư phục
Quyển 18: Chí đệ thập - Tường thụy
Quyển 19: Chí đệ thập nhất - Ngũ hành

Quyển - Liệt truyện
Quyển 20 Quyển - Liệt truyện 1 Hoàng hậu truyện - Tuyên Hiếu Trần hoàng hậu, Cao Chiêu Lưu hoàng hậu, Vũ Mục Bùi hoàng hậu, Văn An Vương hoàng hậu, Uất Lâm Vương Hà phi, Hải Lăng Vương Vương phi, Minh Kính Lưu hoàng hậu, Đông Hôn Chử hoàng hậu, Hòa Đế vương hoàng hậu
Quyển 21 -Quyển - Liệt truyện 2 - Văn Huệ Thái tử truyện
Quyển 22 -Quyển - Liệt truyện 3 - Dự Chương Văn Hiến Vương truyện
Quyển 23 -Quyển - Liệt truyện 4 - Chử Uyên, Vương Kiệm truyện
Quyển 24 -Quyển - Liệt truyện 5 - Liễu Thế Long, Trương Hoàn truyện
Quyển 25 -Quyển - Liệt truyện 6 - Viên Sùng Tổ, Trương Kính Nhi truyện
Quyển 26 - Liệt truyện 7 - Vương Kính Tắc, Trần Hiển Đạt truyện
Quyển 27 - Liệt truyện 8 - Lưu Hoài Trân, Lý An Dân, Vương Huyền Tải truyện
Quyển 28 - Liệt truyện 9 - Thôi Tổ Tư, Lưu Thiện Minh, Tô Khản, Viên Vinh Tổ truyện
Quyển 29 - Liệt truyện 10 - Lữ An Quốc, Chu Sơn Đồ, Chu Bàn Long, Vương Quảng Chi truyện
Quyển 30 - Liệt truyện 11 - Tiết Uyên, Đái Tăng Tĩnh, Hoàn Khang, Tiêu Độ, Tào Hổ truyện
Quyển 31 - Liệt truyện 12 - Giang Mật, Tuân Bá Ngọc truyện
Quyển 32 - Liệt truyện 13 - Vương Côn, Trương Đại, Chử Huyễn, Hà Tập, Vương Duyên Chi, Nguyễn Thao truyện
Quyển 33 - Liệt truyện 14 - Vương Tăng Kiền, Trương Tự truyện
Quyển 34 - Liệt truyện 15 - Ngu Ngoạn Chi, Lưu Hu, Thẩm Xung, Dữu Cảo Chi, Vương Kham truyện
Quyển 35 - Liệt truyện 16 Cao Tổ thập nhị vương truyện - Lâm Xuyên Hiến Vương Ánh, Trường Sa Uy Vương Hoảng, Vũ Lăng Chiêu Vương Tất, An Thành Cung Vương Cảo, Bà Dương Vương Thương, Quế Dương Vương Thước, Thủy Hưng Giản Vương Giám, Giang Hạ Vương Phong, Nam Bình Vương Duệ, Nghi Đô Vương Khanh, Tấn Hy Vương Cầu, Hà Đông Vương Huyễn
Quyển 36 - Liệt truyện 17 - Tạ Siêu Tông, Lưu Tường truyện
Quyển 37 - Liệt truyện 18 - Đáo Huy, Lưu Thuân, Ngu Tông, Hồ Hài Chi truyện
Quyển 38 - Liệt truyện 19 - Tiêu Cảnh Tiên, Tiêu Xích Phủ truyện
Quyển 39 - Liệt truyện 20 - Lưu Hoàn, Lục Trừng truyện
Quyển 40 - Liệt truyện 21 Vũ thập thất vương truyện - Cánh Lăng Văn Tuyên Vương Tử Lương, Lưu Lăng Vương Tử Khanh, Ngư Phục Hầu Tử Hưởng, An Lục Vương Tử Kính, Tấn An Vương Tử Mậu, Tùy Quận Vương Tử Long, Kiến An Vương Tử Chân, Tây Dương Vương Tử Minh, Nam Hải Vương Tử Hãn, Ba Lăng Vương Tử Luân, Thiệu Lăng Vương Tử Trinh, Lâm Hạ Vương Tử Nhạc, Tây Dương Vương Tử Văn, Hành Dương Vương Tử Tuấn, Nam Khang Vương Tử Lâm, Tương Đông Vương Tử Kiến, Nam Quận Vương Tử Hạ
Quyển 41 - Liệt truyện 22 - Trương Dung, Chu Ngung truyện
Quyển 42 - Liệt truyện 23 - Vương Án, Tiêu Kham, Tiêu Thản Chi, Giang Thạch truyện
Quyển 43 - Liệt truyện 24 - Vương Tư Viễn truyện
Quyển 44 - Liệt truyện 25 - Từ Hiếu Tự, Thẩm Văn Quý truyện
Quyển 45 - Liệt truyện 26 Tông thất truyện - Hành Dương Nguyên Vương Đạo Độ, Thủy An Trinh Vương Đạo Sinh, An Lục Chiêu Vương Miễn
Quyển 46 - Liệt truyện 27 - Vương Tú Chi, Vương Từ, Sái Ước, Lục Tuệ Hiểu, Tiêu Huệ Cơ truyện
Quyển 47 - Liệt truyện 28 - Vương Dung, Tạ Thiểm truyện
Quyển 48 - Liệt truyện 29 - Viên Thoán, Khổng Trĩ Khuê, Lưu Hội truyện
Quyển 49 - Liệt truyện 30 - Vương Hoán, Trương Xung truyện
Quyển 50 - Liệt truyện 31 Văn nhị vương, Minh thất vương truyện - Ba Lăng Vương Chiêu Tú, Quế Dương Vương Chiêu Xán, Ba Lăng Ẩn Vương Bảo Nghĩa, Giang Hạ Vương Bảo Huyền, Lư Lăng Vương Bảo Nguyên, Bà Dương Vương Bảo Di, Thiệu Lăng Vương Bảo Du, Tấn Hy Vương Bảo Tung, Quế Dương Vương Bảo Trinh
Quyển 51 - Liệt truyện 32 - Bùi Thúc Nghiệp, Thôi Tuệ Cảnh, Trương Hân Thái truyện
Quyển 52 - Liệt truyện 33 Văn học truyện - Khâu Linh Cúc, Đàn Siêu, Biện Bân, Khâu Cự Nguyên, Vương Trí Thâm, Lục Quyết, Thôi Úy Tổ, Vương Thuân Chi, Tổ Xung Chi, Giả Uyên
Quyển 53 - Liệt truyện 34 Lương chính - Phó Diễm, Ngu Nguyện, Lưu Hoài Úy, Bùi Chiêu Minh, Thẩm Hiến, Lý Khuê Chi, Khổng Tú Chi
Quyển 54 - Liệt truyện 35 Cao dật truyện - Chử Bá Ngọc・Minh Tăng Thiệu, Cố Hoan, Tang Vinh Tự, Hà Cầu, Lưu Cầu, Dữu Dịch・Tông Trắc, Đỗ Kinh Sản, Thẩm Lân Sĩ, Ngô Bao, Từ Bá Trân
Quyển 55 - Liệt truyện 36 Hiếu nghĩa truyện –
Quyển 56 - Liệt truyện 37 Hãnh thần truyện - Kỷ Tăng Chân, Lưu Hệ Tông, Như Pháp Lượng, Lữ Văn Hiển, Lữ Văn Độ
Quyển 57 - Liệt truyện 38 Ngụy lỗ truyện
Quyển 58 - Liệt truyện 39 Man, Đông Nam Di truyện - Cao Lệ, Gia La, Oa Quốc, Lâm Ấp, Phù Nam, Giao Châu
Quyển 59 - Liệt truyện 40 - Nhuế Nhuế Lỗ, Hà Nam Thị, Đê Dương Thị, Đãng Xương truyện

Xem thêm
Nhị thập tứ sử

Tham khảo

Liên kết ngoài
二十五史（簡体中国語／繁体中国語）
南齋書全文（簡体字）

Sách lịch sử
Các văn bản lịch sử Trung Quốc
Nam Tề


title: Lý Tư

text:
Lý Tư (李斯, 284 TCN - 208 TCN) là nhà chính trị Trung Quốc cổ đại, làm đến chức thừa tướng dưới đời Tần Thủy Hoàng và Tần Nhị Thế. Ông là người có công lớn trong việc Tần Thủy Hoàng thống nhất chư hầu, đưa Trung Quốc trở thành một nước quân chủ tập quyền, thống nhất về văn tự, đo lường, tư tưởng.

Xuất thân

Lý Tư là người đất Thượng Sái thuộc nước Sở. Ông sinh ra vào thời Chiến quốc thất hùng. Ông và Hàn Phi đều là học trò của Tuân Tử. Thời trẻ, Tư làm viên lại nhỏ ở quận, là thư ký quản lý văn thư của xã. Theo bộ Sử ký do thái sử đời Tây Hán Tư Mã Thiên biên soạn, Lý Tư bắt đầu nuôi ý chí làm chính trị khi ông nhìn thấy ở nơi ông làm việc, trong nhà xí có con chuột toàn ăn đồ ăn bẩn, rất sợ gặp người và chó; trái lại, con chuột ở nhà kho thì tha hồ ăn lúa, không sợ bị người và chó thấy. Lý Tư mới than: "Người ta hiền tài hay kém cỏi chẳng qua cũng như con chuột kia, đều là nhờ ở hoàn cảnh đấy thôi".

Sau đó, Lý Tư đến Tam Lăng (ngày nay là thị trấn Tam Lăng, huyện Thương Sơn, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc) theo học Tuân Tử. Tuân Tử là một thầy giáo Nho học, trong sử sách còn gọi ông là Tuân Khanh, hoặc Tôn Khanh, Tuân Huống. Đến khi thành tài, Tư nhận thấy mình có theo vua Sở cũng không làm nên sự nghiệp gì, mà sáu nước đều yếu không có nước nào có thể giúp để lập công danh, chỉ có Tần cường thịnh nhất, nên Tư sang Tần. Tài năng của Lý Tư có nhiều mặt, không những về chính trị mà về văn học nghệ thuật ông cũng có tài hoa nhất định. Lỗ Tấn đã từng khen rằng "Văn chương đời Tần chỉ có mỗi mình Lý Tư". Về tính cách, Lý Tư có một chút tự phụ, đó là do người ta dựa vào "Tấm đá khắc chữ trên đài lang Nha" đời Tần có nét bút viết của ông:"Sau khi ta chết khoảng 530 năm có người nào thay được ta". Nhưng làm chính trị mới là niềm đam mê thực sự của ông.

Lập sự nghiệp

Vào năm 247 TCN, khi đến nước Tần, gặp lúc Tần Trang Tương vương chết, Lý Tư bèn cầu xin làm môn hạ của Văn Tín Hầu Lã Bất Vi, thừa tướng nước Tần. Bất Vi cho là người hiền dùng làm quan "Lang". Lý Tư nhờ vậy có cơ hội du thuyết, Tần vương Chính cho Tư làm trưởng sử, rồi khách khanh. Trong số 3000 người "khách" của Lã Bất Vi, Lý Tư nhanh chóng trở thành người nổi trội nhất.

Nhưng lúc Lý Tư đang thuận buồm xuôi gió trên con đường làm quan thì nước Tần có manh nha nguy cơ chính trị "trục khách" nghiêm trọng. Năm 246 TCN, nước Hàn do không chống nổi sự tiến công của nước Tần, nên đã lập kế phái "thủy công" (chuyên gia thủy lợi) Trịnh Quốc đến Tần. Trịnh Quốc đến để can vua Tần đừng đào sông tưới ruộng, sau đó việc vỡ lở, các tôn thất và các quan đại thần khuyên Tần vương đuổi tất cả những người khách đi. Lý Tư cũng ở trong số khách bị đuổi. Tư trổ tài thuyết khách, khiến vua Tần bỏ lệnh đuổi khách, cho Tư làm quan như cũ. Đây là "phong trào trục khách" lần thứ nhất. Lúc này Lý Tư còn trẻ, mới bước vào đời, chức quan chưa cao, chưa có địa vị chính trị. Việc "trục khách" lần này đối với Lý Tư chỉ là chấn động nhỏ, lắng xuống rất nhanh. Nhưng lần "trục khách" thứ hai không giống như thế.

Vào năm thứ 9 triều đại Doanh Chính, Tần Vương đã hạ lệnh bãi chức Lã Bất Vi và giam giữ tại Hà Nam. Đại thần, tôn thất nhà Tần thừa cơ nhắc lại chuyện cũ, yêu cầu "trục khách". Vua Tần chính thức ban bố lệnh rà soát cả nước và Lý Tư lúc bấy giờ cũng là một đối tượng quan trọng bị trục xuất. Ông đã viết thư trình lên vua Tần, đó là "Gián trục khách thư". Về nghệ thuật mà nói, bài văn này có thể đại diện cho các tác phẩm ưu tú của văn chương đời Tần. Lúc bấy giờ, Tần vương Chính còn tỉnh táo, đọc xong thư của Lý Tư tỉnh ngộ, lập tức bỏ lệnh "trục khách", cử người đuổi theo Lý Tư, mời ông quay lại.

Thời gian biến đổi, khi Lý Tư nắm dược quyền thế trong tay, lại có thay đổi về nhân cách, luôn chạy theo tư lợi. Một khi tài năng và học vấn của người khác có thể uy hiếp ông ta thì dù nhân tài nào đi nữa, ông đều không cộng tác, dùng nhiều âm mưu quỷ kế để cho kẻ khác nhanh chóng bị tiêu diệt. Tuy Hàn Phi là người bạn học cũ của ông, do Hàn Phi sau này được là người tâm phúc bên cạnh vua Tần, nên đã bị Lý Tư hãm hại. Đây là bi kịch lịch sử của thời đại.

Thừa tướng nhà Tần

Tư làm quan đến đình úy. Được hơn 20 năm, nước Tần thôn tính hết các nước chư hầu, thống nhất Trung Quốc. Tần vương Chính trở thành hoàng đế, phong Lý Tư làm thừa tướng. Nhà Tần san phẳng thành quách chư hầu, sai các quận, huyện nấu chảy khí giới, ý nói không dùng đến nữa. Nghe theo ý của Lý Tư, Tần Thủy Hoàng không phong đất cho ai dù chỉ thước, không lập tôn thất làm vương, công thần làm chư hầu để tránh lặp lại chuyện các nước đánh nhau.

Năm trị vì thứ 34 của Tần Thủy Hoàng (213 TCN), nhà vua mở tiệc rượu ở Hàm Dương. Nhóm sĩ phu Chu Thanh Thần làm chức bộc xạ hết lời ca ngợi công trạng, đức độ của Thủy Hoàng; người nước Tề là Thuần Vu Việt tiến ra can:
"Thần nghe: nhà Ân, nhà Chu làm vua hơn nghìn năm, phong các con em, các công thần để cho họ làm phên dậu giúp đỡ mình. Nay bệ hạ giầu có bốn biển nhưng con em vẫn là kẻ thất phu; nếu đột nhiên xảy ra việc như bọn Điền Thường hay bọn lục khanh thì không ai giúp đỡ, làm sao có thể cứu nhau được. Trong công việc không bắt chước đời xưa mà có thể lâu dài là điều chưa hề nghe nói. Nay bọn Thanh Thần lại xiểm nịnh bệ hạ để làm cho điều sai lầm của bệ hạ thêm nặng, như vậy không phải là kẻ trung thần".

Thủy Hoàng bèn hỏi ý Lý Tư; Lý Tư lập tức bác bỏ lời bàn của Thuần Vu Việt và dâng thư:

Tần Thủy Hoàng nghe theo Lý Tư, bèn tịch thu hết các sách Kinh thi, Kinh thư, sách của bách gia, chỉ để lại sách thuốc, sách bói, sách trồng cây, tránh chuyện dùng việc xưa để xét đời nay. Lý Tư cũng giúp nhà vua chế định luật pháp, thống nhất văn tự, đo lường, xây dựng các ly cung và biệt quán trong cả nước, đánh dẹp Hung Nô. Thủy Hoàng lấy con trưởng của Tư là Lý Do làm thái thú Tam Xuyên; các con trai của Tư đều được lấy công chúa nhà Tần, con gái thì lấy công tử nhà Tần. Theo Sử ký Tư Mã Thiên, khoảng năm thứ 35 đời Tần Thủy Hoàng, Lý Tư cùng con là Lý Do mở tiệc rượu ở Hàm Dương. Khi thấy vô số quan viên kéo nhau tới chúc tụng, Lý Tư đã cảm nhận trước được sự sự suy vong của mình. Ông nói:
"Than ôi! Ta nghe Tân Khanh nói: “Sự vật không nên đi đến chỗ quá thịnh. Tư này là kẻ áo vải đất Thượng Sái, một tên đầu đen ở nơi làng xóm, nhà vua không biết ta hèn kém, cất nhắc lên đến thế này. Nay ta ở địa vị bầy tôi không thua kém ai, có thể nói là giầu sang cùng cực rồi vậy. Phàm sự vật đến cùng cực rồi thì sẽ suy, ta chưa biết sau này kết cục ra sao."

Tháng 10 năm thứ 37 đời Thủy Hoàng (210 TCN), vua Tần Thủy Hoàng đi chơi Cối Kê, dọc bờ biển, phía Bắc đến Lang Gia. Đi theo có thừa tướng Lý Tư và trung xa phủ lệnh kiêm chức giữ phù, ấn nhà vua là Triệu Cao, một hoạn quan và con nhỏ của Thủy Hoàng là Hồ Hợi. Thủy Hoàng có hơn hai mươi người con. Con cả là Phù Tô vì mấy lần can thẳng nên Thủy Hoàng sai coi binh ở Thượng Quận, cùng Mông Điềm làm tướng ở đấy.

Cái chết
Tháng 7 năm ấy, Thủy Hoàng đến Sa Khâu bị bệnh nặng, sai Triệu Cao viết một bức thư gửi cho công tử Phù Tô nói: "Giao binh cho Mông Điềm, mau về lo việc tang đưa về Hàm Dương để chôn". Bức thư đã dán rồi nhưng chưa trao cho sứ giả thì Thủy Hoàng mất. Thư và ấn đều ở chỗ Triệu Cao. Chỉ Hồ Hợi, Lý Tư, Triệu Cao và năm sáu viên hoạn quan được nhà vua yêu biết là Thủy Hoàng đã chết, còn quần thần không ai biết. Lý Tư cho là vua mất ở ngoài, không có thái tử chân chính, nên giấu kín việc ấy. Sai đặt Thủy Hoàng trong cái xe mát, trăm quan vẫn tâu trình, việc dâng đồ ăn như mọi ngày. Một viên hoạn quan ngồi trong xe chuẩn y lời tâu. Triệu Cao nhân đấy giữ lại bức thư gửi cho Phù Tô thuyết phục Hồ Hợi và Lý Tư bỏ Phù Tô, lập Hồ Hợi làm hoàng đế. Hồ Hợi và Lý Tư nghe theo, lập ra di chúc giả. Triệu Cao giả một bức thư gửi cho Phù Tô. Phù Tô nhận thư tưởng Thủy Hoàng trách tội nên tự vẫn.

Hồ Hợi lên nối nghiệp, tức là Nhị Thế Hoàng Đế. Tháng 9, chôn Thủy Hoàng ở Ly Sơn, cùng tất của những người trong hậu cung Tần Thủy Hoàng. Nhị Thế giết bọn đại thần Mông Nghị, mười hai công tử bị giết chết phơi thây ở chợ Hàm Dương, mười công chúa bị xé xác ở đất Đỗ, của cải của họ bị đưa vào kho vua, những người liên can bị tội không kể xiết.

Nhị Thế bạo ngược, đắm chìm trong tửu sắc, Trần Thắng, Ngô Quảng ở nước Sở nổi dậy, tự xưng vương chống lại, đánh đến Hồng Môn rồi rút lui. Lý Tư mấy lần can ngăn nhưng Nhị Thế không nghe. Lại thêm con cả của Lý Tư là Lý Do làm thái thú Tam Xuyên, bị quân Sở dưới quyền Ngô Quảng và sau đó là Hạng Vũ và Lưu Bang vây hãm, chiếm đất không dám ra chống cự, cũng bị Triệu Cao tìm cớ lập án. Lý Tư lúc bấy giờ chỉ lo bảo vệ quyền lợi bổng lộc, đành khoanh tay và nịnh bợ vua để được chú ý, nên đã dâng nhiều tờ trình, văn bản tán dương vua như: "Nghiêm đốc trách thư", "Hiền minh tri chủ", "Độc chế thiên hạ nhi vô sở chế". Nghe theo lời Lý Tư, Nhị Thế thi hành "đốc trách", sử dụng hình phạt nặng nề.

Triệu Cao làm lang trung lệnh, tiếm quyền Nhị Thế nhưng chưa diệt được Lý Tư nên lòng vẫn chưa yên. Cao vu cho Lý Tư làm phản. Lý Tư và con trai phải chịu phạt cực hình gọi là "ngũ hình" mà ông là người đặt ra và ba họ cùng bị giết, bêu đầu tại cổng thành. Đó là năm 208 TCN, khi ông khoảng hơn 60 tuổi.

Một năm sau khi Lý Tư chết, Triệu Cao ép Nhị Thế tự vẫn. Tần Tử Anh lên ngôi, giết Triệu Cao, rồi Lưu Bang tiến quân vào Tần, bắt Tử Anh, về sau Tử Anh lại bị Hạng Vũ giết. Nhà Tần diệt vong.

Nhận xét
Thái sử thời Tây Hán Tư Mã Thiên bàn về Lý Tư trong bộ Sử ký;

Đọc thêm
 Tần Thủy Hoàng
 Hàn Phi
 Văn Thiên Tường
 Gia Cát Lượng
 Mông Điềm
 Triệu Cao
 Trương Nghi
 Sư Lý Tật
 Thương Ưởng
 Dương Tiễn

Chú thích

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, Tần Thủy Hoàng bản kỷ, Lý Tư liệt truyện

Liên kết ngoài

Nhân vật chính trị nhà Tần
Thừa tướng Trung Quốc
Tể tướng Trung Quốc


title: Cườm rụng nhọn

text:
Cườm rụng nhọn hay cùm rụm nhọn (danh pháp hai phần: Ehretia acuminata) là cây lá rụng, thuộc họ Dót (Ehretiaceae). Cây này phân bố ở Nhật Bản, Trung Quốc, Bhutan, Nepal, Lào, Việt Nam, New Guinea và Australia. Hóa thạch cho thấy chúng có nguồn gốc Laurasia. Nhóm cây này chuyển dịch sang Úc và Nam Mỹ qua châu Phi, khi các lục địa còn nối với nhau.

Thường được gọi là Koda ở Úc, cườm rụng nhọn là một cây thường được tìm thấy từ gần Bega ở phía đông nam New South Wales đến Cape York ở xa về phía bắc đông Australia. Môi trường sống Úc là rừng nhiệt đới với nhiều hình thức khác nhau, đặc biệt gần mép các khu vực bị xáo trộn.

Miêu tả

Ehretia acuminata là cây thân gỗ trung bình, hiếm khi cao đến 30 m và đạt đến đường kính thân 90 cm. Vỏ cây màu kem hoặc xám, với những vết nứt dọc thân cây. Vào mùa đông, cây này rụng lá và xuất hiện các rãnh đặc trưng trên thân cây.

Sử dụng
Cườm rụng nhọn được sử dụng để trồng ven đường lấy bóng mát, xây dựng, gỗ nội thất, cũng như trong y học cổ truyền.

Chú thích

Tham khảo

 Floyd, A.G., Rainforest Trees of Mainland South-eastern Australia, Inkata Press 1989, ISBN 0-909605-57-2

Liên kết ngoài

 acuminata @ eFloras.org

A
Thực vật Nhật Bản
Thực vật Trung Quốc
Thực vật Úc
Thực vật Lào
Thực vật Việt Nam
Thực vật Bhutan
Thực vật Nepal
Thực vật New South Wales
Thực vật Queensland
Cây Lào