title: Chiến dịch giải phóng Taman

text:
Chiến dịch giải phóng Taman là hoạt động quân sự lớn cuối cùng của quân đội Liên Xô trong toàn bộ chiến dịch Kavkaz diễn ra từ ngày 10 tháng 9 đến ngày 9 tháng 10 năm 1943, bao gồm cả Chiến dịch giải phóng Novorossiysk. Trong chiến dịch này, các tập đoàn quân 9, 18, 56 và lực lượng hải quân đánh bộ của Hạm đội Biển Đen đã đánh bật Tập đoàn quân 17 (Đức) khỏi bán đảo Taman sang bán đảo Krym, thu hồi toàn bộ bán đảo Taman, hoàn thành chuỗi chiến dịch phản công tại khu vực Bắc Kavkaz.

Mở đầu bằng cuộc đột kích của hải quân đánh bộ hạm đội Biển Đen phối hợp với Tập đoàn quân 18 đánh chiếm thành phố và quân cảng Novorossiysk cùng các vùng phụ cận, quân đội Liên Xô đã vô hiệu hóa hệ thống phòng thủ ở Taman do quân đội Đức Quốc xã dày công xây dựng có tên gọi "Phòng tuyến xanh" với ba tuyến phòng thủ khá hoàn hảo. Do sự kiên cố của phòng tuyến này cộng với sự phức tạp của địa hình, cuộc tấn công của quân đội Liên Xô buộc phải được chia làm hai đợt. Đợt thứ nhất từ ngày 10 đến ngày 25 tháng 9, đợt thứ hai từ ngày 27 tháng 9 đến ngày 9 tháng 10. Các đòn vu hồi của các lữ đoàn hải quân đánh bộ và Tập đoàn quân 18 (Liên Xô) khi phát triển kết quả của Chiến dịch giải phóng Novorossiysk vào phía sau phòng tuyến này đã phá vỡ toàn bộ kế hoạch và phương án phòng thủ của tướng Erwin Jaenecke, buộc Tập đoàn quân 17 (Đức) và quân đoàn kỵ binh 5 (Romania) phải lùi dần về khu vực Temryuk với thương vong ngày một lớn chỉ trong vòng một tháng. Trên đường biển rút lui sang bán đảo Krym, các tàu vận tải Đức cũng bị các pháo hạm, các tàu phóng ngư lôi và không quân của Hạm đội Biển Đen tấn công, làm tăng thêm thương vong. Đóng quân trên bán đảo Krym, các lực lượng còn lại của Tập đoàn quân 17 (Đức) đã lâm vào tình trạng bị nửa cô lập với Cụm tập đoàn quân Nam (Đức), bị kiệt quệ về binh lực và hỏa lực do con đường tiếp tế qua Biển Đen từ các cảng Konstanta (Romania) Varna (Bulgari) đã bị Hạm đội Biển Đen khống chế. Tập đoàn quân này chỉ còn có thể lợi dụng địa hình hiểm trở để cố trấn giữ bán đảo Krym và cũng chỉ giữ được không quá 6 tháng.

Quân đội Liên Xô đã tước khỏi tay quân đội Đức Quốc xã lưỡi dao găm tại Taman đang sẵn sàng thọc vào phía sau các phương diện quân Liên Xô đã tấn công trên hướng Dniepr - Nam Ukraina. Thu hồi bán đảo Taman, Phương diện quân Bắc Kavkaz, (từ ngày 20 tháng 11 năm 1943 chuyển thành Tập đoàn quân ven biển) của Quân đội Liên Xô có một căn cứ bàn đạp thuận lợi để lặp lại chiến dịch không thành công hồi mùa hè năm 1942, mở lại các chiến dịch đổ bộ sang bán đảo Kerch để lập căn cứ bàn đạp, từ đó phát triển tấn công, phối hợp với Phương diện quân Ukraina 4 tiếp tục các chiến dịch thu hồi lãnh thổ Krym và quân cảng trọng yếu Sevastopol từ tay quân đội Đức Quốc xã.

Bối cảnh
Sau trận Kursk, quân đội Đức Quốc xã đã để mất quyền chủ động chiến lược ra đòn tấn công trước và bắt đầu xuống dốc. Những thiệt hại của quân đội Đức trong trận Kursk và ngay sau đó là chiến dịch Kutuzov và chiến dịch Nguyên soái Rumyantsev là không thể bù đắp được. Hầu như những phương tiện chiến tranh trên bộ và trên không mới nhất, hiện đại nhất của quân đội Đức Quốc xã khi đó đều được đem ra thử thách tại trận Kursk và kết quả là quân đội đó vẫn phải rút lui sau gần hai tuần tấn công rồi bị phản công quyết liệt. Trên mặt trận Xô-Đức dài hơn 4.500 km từ biển Barents đến biển Đen, các Cụm tập đoàn quân Bắc, Trung tâm và Nam của quân đội Đức Quốc xã đều phải chuyển sang phòng ngự trước các đòn tấn công của quân đội Liên Xô diễn ra liên tục từ Narva qua hữu ngạn Ukraina đến cửa sông Mius. Tình thế chiến lược có quá nhiều thuận lợi cho Phương diện quân Bắc Kavkaz (Liên Xô) giải quyết dứt điểm cuộc chiến tại bán đảo Taman, căn cứ cuối cùng của Cụm tập đoàn quân Nam (Đức) tại Kavkaz.

Ngay từ khi phải rút lui về Taman hồi tháng 2 năm 1943, Tập đoàn quân 17 (Đức) đã xây dựng tại Taman một khu phòng thủ chiến lược được gọi là Phòng tuyến xanh. Những tài liệu thu được từ văn phòng ở Novorossiysk của trung tướng tư lệnh công binh Đức kiêm tư lệnh tập đoàn quân 17 (Đức) Erwin Gustaf Jaenecke, tác giả chính của công trình phòng thủ này cho thấy quy mô phức tạp và sự tính toán kỹ lưỡng của người Đức trong việc xây dựng các khu phòng thủ. Trên chiều dài 128 km từ khu vực đầm lầy Kurchansky đến Novorossiysk, công binh Đức đã bố trí 577 hỏa điểm với mật độ 3 điểm/km trên 71 km cánh trái phòng tuyến, 8 điểm/km trên 32 km ở khu trung tâm và 6 điểm/km ở cánh phải. 37, 5 km trên phòng tuyến được bố trí các bãi mìn. 87 km được ngăn bằng rào thép gai nhiều lớp. 11,75 km phòng tuyến được bố trí các vật cản bằng sắt, bê tông và gỗ. Toàn bộ các bãi mìn có 142.370 quả mìn chống tăng, 155.848 mìn chống bộ binh, 3.032 bom điều khiển nổ bằng điện, 144 quả bom vướng nổ. Trên ba lớp rào thép gai có 142 cụm rào cũi lợn, 120 cụm rào thép gai kết hợp hào chống tăng. Tổng chiều dài của loại rào thép gai vòng xoắn lên đến 266,4 km.

Khu vực Taman có ba vùng địa hình khác nhau. Trên hai bờ sông Kuban từ Varenikovskaya ra đến cửa sông tại làng Chaikyno (???) là một vùng đồng lầy ngập nước, hai bên vùng đồng lầy này là hai hồ nước lợ Akhmanyzovskoye và Kurchanskoye um tùm lau sậy. Phía Nam bán đảo Taman là các dãy đồi và núi thấp, nơi bắt đầu của mạch núi Kavkaz chính. Phía Tây là hai dải đất cao Fonmalovskaya và Taman (làng cùng tên với bán đảo). Giữa eo biển Kerch mà chỗ hẹp nhất của nó không quá 5 km có đảo nổi Tuzla (của Taman) và doi đất Chushka chỉ cách bán đảo Kerch hơn 2 km đường thẳng. Trong chiến dịch đổ bộ lên Taman tháng 8 năm 1942, quân đội Đức Quốc xã đã sử dụng cả đảo Tuzla và doi đất Chuska làm bàn đạp tấn công.

Binh lực

Quân đội Liên Xô

Tháng 9 năm 1943, Bộ Tổng tư lệnh tối cao quân đội Liên Xô rút Tập đoàn quân 37 khỏi Bắc Kavkaz và điều nó đến Kremenchuk trong đội hình Phương diện quân Ukraina 1. Phương diện quân Bắc Kavkaz còn lại 4 tập đoàn quân lục quân và 1 tập đoàn quân không quân. Ba tập đoàn quân 9, 18, 56 và Tập đoàn quân không quân 4 đã tham gia chiến dịch Taman. Thứ tự bố trí từ Bắc xuống Nam như sau:
 Tập đoàn quân 9 do trung tướng K. S. Melnik chỉ huy, trong biên chế có:
 Các sư đoàn bộ binh 227, 276, 304, 316, 351 và 389;
 Quân đoàn bộ binh cận vệ 55;
 Lữ đoàn xe tăng 63.
 Tập đoàn quân 56 do trung tướng A. A. Grechko chỉ huy, trong biên chế có:
 Các quân đoàn bộ binh cận vệ 2 và 32;
 Các sư đoàn bộ binh cận vệ 20, 83 và 242;
 Các sư đoàn bộ binh 317, 339, 383 và 395;
 Lữ đoàn xe tăng 5.
 Tập đoàn quân 18 do tướng K. N. Leselidze chỉ huy, trong biên chế có:
 Sư đoàn bộ binh cận vệ 8;
 Các sư đoàn bộ binh 89, 176 và 318;
 Các lữ đoàn bộ binh 81 và 107;
 Các lữ đoàn hải quân đánh bộ 83 và 255;
 Trung đoàn đặc nhiệm 270 (NKVD).
 Tập đoàn quân không quân 4 do thượng tướng không quân K. A. Vershinin chỉ huy có 559 máy bay các loại.
 Hạm đội Biển Đen:
 Phân hạm đội Azov do chuẩn đô đốc S. G. Goshkov chỉ huy có 3 khu trục hạm, 8 pháo hạm, 12 tàu phóng lôi, 10 tàu vận tải, 3 tàu gỗ;
 Lực lượng của căn cứ hải quân Novorossiysk do chuẩn đô đốc G. N. Kholostyakov chỉ huy gồm 5 khu trục hạm, 12 pháo hạm, lữ đoàn tàu phóng lôi số 1 và lữ đoàn tàu vận tải.
 Không quân thuộc hạm đội Biển Đen có 250 máy bay.

Quân đội Đức Quốc xã

Sau khi tách Quân đoàn bộ binh 42 cho Cụm tác chiến Hollidt hoạt động tại phòng tuyến sông Mius (cũng có tên là "Phòng tuyến xanh"), Tập đoàn quân 17 còn lại 3 quân đoàn đóng ở cả hai nơi: bán đảo Taman và bán đảo Krym. Trong đội ngũ sĩ quan chỉ huy cao cấp cũng có sự thay đổi. Từ tháng 6 năm 1943, tướng Richard Ruoff từ chức tư lệnh tập đoàn quân và được điều về lực lượng dự bị, tướng Erwin Gustaf Jaenecke thay ông này chỉ huy Tập đoàn quân 17. Từ tháng 7 năm 1943, tướng Karl Allmendinger thay tướng Wilhelm Wetze chỉ huy Quân đoàn bộ binh xung kích 5 và ông này cũng thay luôn 2 viên tư lệnh các sư đoàn bộ binh 9 và 73. Các quân đoàn của Tập đoàn quân 17 tiếp tục được tăng cường một số đơn vị bộ binh, kỵ binh Đức và Romania. Binh lực chủ yếu phòng thủ bán đảo Taman gồm có:
Quân đoàn bộ binh xung kích 5 do tướng Karl Allmendinger trong biên chế có:
Sư đoàn bộ binh 9 của tướng Friedrich Hofmann, gồm 3 trung đoàn bộ binh (36, 57, 116), một trung đoàn pháo binh, một tiểu đoàn pháo chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát, công binh, thông tin, quân y, vận tải, hậu cần.
Sư đoàn bộ binh 73 của tướng Fritz Franek, gồm 3 trung đoàn bộ binh (170, 186, 213), một trung đoàn pháo binh, một tiểu đoàn pháo chống tăng, các đơn vị trinh sát, công binh, thông tin, quân y, vận tải, hậu cần.
Sư đoàn bộ binh sơn chiến 4 của tướng Julius Braun (được điều từ Quân đoàn bộ binh 44 sang), gồm 3 trung đoàn sơn chiến (13, 91, 94), một trrung đoàn sơn pháo, một tiểu đoàn chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát, công binh, thông tin, quân y, hậu cần.
Quân đoàn bộ binh 44 do tướng Maximilian de Angelis chỉ huy, trong biên chế có:
Sư đoàn bộ binh 79 của tướng Friedrich-August Weinknecht gồm 3 trung đoàn bộ binh (208, 212, 226), một tiểu đoàn bộ binh độc lập, một trung đoàn pháo binh, một tiểu đoàn pháo chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát, công binh, quân y, hậu cần.
Sư đoàn bộ binh 97 của tướng Ludwig Müller gồm 2 trung đoàn bộ binh (204, 207) một trung đoàn pháo binh, các đơn vị trinh sát, công binh, thông tin, hậu cần.
Sư đoàn bộ binh 98 của tướng Martin Gareis gồm 3 trung đoàn bộ binh (282, 289, 290), 1 tiểu đoàn bộ binh độc lập, 1 trung đoàn pháo binh, một tiểu đoàn chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát, công binh, thông tin, quân y, hậu cần, huấn luyện.
Sư đoàn bộ binh 125 của tướng Helmut Friebe gồm 3 trung đoàn bộ binh (419, 420, 421), một tiểu đoàn bộ binh độc lập, một trung đoàn pháo binh, một tiểu đoàn pháo chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát, công binh, thông tin, quân y, hậu cần.
Quân đoàn bộ binh 49 do tướng Rudolf Konrad chỉ huy, trong biên chế có:
Sư đoàn bộ binh 50 của tướng Friedrich Sixt gồm 3 trung đoàn bộ binh (2121, 122, 123), một tiểu đoàn bộ binh độc lập, trung đoàn pháo binh 150, một tiểu đoàn pháo chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát (dùng xe đạp), công binh, thông tin, quân y, hậu cần.
Sư đoàn bộ binh 370 của tướng Fritz Becker gồm 3 trung đoàn bộ binh (666, 667, 668), một tiểu đoàn bộ binh độc lập, trung đoàn pháo binh 370, một tiểu đoàn pháo chống tăng, các tiểu đoàn trinh sát, công binh, thông tin, quân ya, hậu cần và huấn luyện.
Sư đoàn kỵ binh 9 (Romania);
Sư đoàn kỵ binh 10 (Romania).
Quân đoàn kỵ binh 5 (Romaia) gồm các sư đoàn kỵ binh 1, 4 và sư đoàn bộ binh 19.
Các đơn vị dự bị dóng tại bán đảo Kerch (Krym): Sư đoàn bộ binh xung kích 5 (Đức), sư đoàn sơn chiến 3 (Pomania), sư đoàn kỵ binh 6 (Romania).
Bộ phận Tập đoàn quân không quân 4 (Đức) tại Temryuk (1 sư đoàn) và Krym (2 sư đoàn) tổng cộng có khoảng 300 máy bay.

Diễn biến

Cuộc đổ bộ vá đánh chiếm Novorossiysk

Chiến dịch Novorossiysk là một phần quan trọng mở đầu chiến dịch tấn công của Phương diện quân Bắc Kavkaz nhằm thu hồi bán đảo Taman từ tay quân đội Đức Quốc xã. Triển khai từ ngày 10 tháng 9 với sự hiệp dồng ăn ý của Tập đoàn quân 18 và Hạm đội Biển Đen, chỉ sau một tuần, quân đội Liên Xô đã chiếm lại thành phố và quân cảng Novorossiysk, hình thành một mũi tán công vu hồi nguy hiểm vào sau lưng các đơn vị chủ lực của Tập đoàn quân 17 (Đức) đang bố trí trên "Phòng tuyến xanh". Cùng thời gian trên, Tập đoàn quân 9 trên cánh phải cũng tổ chức một số đợt công kích vào thị trấn "Tháng Mười Đỏ" ở phía Tây Nam Temryuk, không cho Quân đoàn 49 (Đức) di chuyển lực lượng về trung tâm phòng ngự Kievskoye - Moldavanskaya, nơi quân đội Liên Xô dự tính tổ chức các mũi đột kích chính.

Từ Novorossiysk đến Temryuk

Ngày 12 tháng 10, trong khi chiến sự ở Novorossiysk còn chưa kết thúc, Quân đoàn bộ binh cận vệ 5 của Tập đoàn quân 9 đã vượt sông Adagum đột kích vào cứ điểm Keslerovo do sư đoàn bộ binh 79 thuộc Quân đoàn 44 (Đức) đóng giữ. Như một lẽ tự nhiên, tướng Maximilian de Angelis điều sư đoàn bộ binh 98 và yêu cầu sư đoàn bộ binh 10 (Romania) phản kích để giành lại Keslerovo và lấp lại cửa mở. Sau 5 ngày chiến đấu, ba sư đoàn Đức và Romania vẫn không đẩy lui được quân đoàn bộ binh cận vệ 5 trong khi hai bên sườn của cụm cứ điểm Keslerovo - Kievskoye, các mũi tiến công chính của Tập đoàn quân 56 (Liên Xô) đã sẵn sàng đột phá. Ngày 17 tháng 9, chủ lực Tập đoàn quân 56 (Liên Xô) gồm các quân đoàn bộ binh cận vệ 2 và 32 có Lữ đoàn xe tăng 63 mở đường đã đột phá một đoạn dài 6 km trên tuyến phòng ngự của Quân đoàn 44 (Đức) tại khu vực Moldavanskaya. Yểm hộ cho cuộc tấn công này, 108 máy bay của Tập đoàn quân không quân 4 và 28 máy bay của Hạm đội Biển Đen đã được huy động. Các máy bay cường kích và ném bom của các sư đoàn 218 và 230 đã đánh bom trúng nhiều hỏa điểm pháo binh và súng máy của sư đoàn bộ binh 98 Đức và cả sở chỉ huy dã chiến Quân đoàn 44 (Đức) tại Gladkovskaya. Các máy bay trinh sát của hạm đội biển đen cũng chỉ điểm và hiệu chỉnh chính xác cho pháo binh Tập đoàn quân 56 bắn phá các hỏa điểm của quân Đức trong khoảng 10 km gần tiền duyên. Một mình sư đoàn 97 (Đức) không đủ binh lực để đối phó và vội vã tháo chạy về làng Nizhni Grechky (???). ở phía Bắc, Sư đoàn bộ binh 10 (Romania) trong khi triển khai chủ lực xuống phía Nam để hỗ trợ cho Sư đoàn 79 (Đức) chiếm lại Keslerovo cũng "để ngỏ" một đoạn phòng tuyến dài 5 km trước khu vực "Tháng Mười Đỏ". Tướng K. S. Melnik đã tận dụng ngay cơ hội này để tung các sư đoàn bộ binh 316, 351 và 389 đột phá trực diện vào thị trấn "Tháng Mười Đỏ" và phát triển về hướng Varenikovskaya. Từ phía Nam, Lữ đoàn xe tăng 63 cùng quân đoàn bộ binh cận vệ 2 tiếp tục tấn công vòng ra phía sau Cụm cứ điểm Kievskoye và gặp sư đoàn bộ binh 389 (Tập đoàn quân 9) tại nhà ga Varenikovskaya ngày 20 tháng 9. Trong vòng vây là quân của các sư đoàn bộ binh 79, 97 (Đức) và sư đoàn bộ binh 10 (Romania), chỉ có không quá ba trung đoàn Đức và Romania thoát khỏi cuộc bao vây này và rút chạy về Gostagaevkaya, nơi đóng sở chỉ huy Tập đoàn quân 17 trong khi sở chỉ huy này đã rút về khu phòng thủ Starotitarovskaya. Ngày 22 tháng 9, các đơn vị Đức và Romania còn lại tại cụm cứ điểm Keslerovo - Kievskoye đầu hàng quân đội Liên Xô

Tại phía Bắc Novorossiysk, cánh trái của Tập đoàn quân 56 gồm các sư đoàn bộ binh 317, 395 và lữ đoàn bộ binh 20 được phối thuộc Lữ đoàn xe tăng cận vệ 5 đã nhanh chóng tràn ngập cụm cứ điểm Moldavanskoye và hướng đòn tấn công về thị trấn Verkhnebakansky, một trung tâm phòng ngự mạnh của quân Đức và Romania do Sư đoàn bộ binh nhẹ 101 (Đức, nguyên là trung đoàn cơ giới 101) đóng giữ. Từ phía Novorossiysk, Tập đoàn quân 18 (Liên Xô) sau khi giải phóng Novorossiysk cũng phát triển tấn công đến Verkhnebakansky. Ngày 18 tháng 9, tướng Karl Allmendinger tập trung Sư đoàn sơn chiến 4 (Đức), Sư đoàn sơn chiến 4 (Romania) ở phía Tây, Sư đoàn bộ binh 73 và Sư đoàn sơn chiến 1 (Romania) từ phía Đông phản đột kích và hai bên sườn Tập đoàn quân 18 đang tấn công từ Novorossiysk lên Verkhnebakansky nhưng chỉ sau một ngày, Quân đoàn bộ binh cận vệ 8, các lữ đoàn bộ binh 81 và 107 đã đánh lui cuộc phản kích này. Không quân hạm đội Biển Đen đã huy động hơn 20 máy bay IL-2 thực hiện khoảng 300 phi vụ ngăn chặn các mũi phản kích của quân Đức và Romania. Tướng Đức Karl Allmendinger vội cho rút Sư đoàn bộ binh 9 đang phòng thủ tại khu vực Neberzhayevskaya về nhưng không kịp; và sư đoàn này đã phải luồn lách qua các mũi tiến công của Lữ đoàn bộ binh 20 (Liên Xô) để vào được Verkhnebakansky. Bị truy kích, tàn quân của Sư đoàn bộ binh 73 (Đức), Sư đoàn sơn chiến 4 (Đức), các sư đoàn sơn chiến 1 và 4 (Romania) cũng tháo chạy về trung tâm phòng ngự Verkhnebakansky. Ngày 21 tháng 9, quân Đức bỏ Verkhnebakansky rút lên Gostagayevskaya tìm đường chạy sang Krym.

Khởi hành chậm hơn các đơn vị bộ binh 1 ngày từ cảng Novorossiysk, Lữ đoàn tàu đổ bộ 108 (Hạm đội Biển Đen) đã đưa các lữ đoàn hải quân đánh bộ 83 và 255 lên mũi Anapa ngày 21 tháng 9. Tướng Karl Allmendinger điều sư đoàn bộ binh 125 trong lực lượng dự bị của mình được tăng cường một trung đoàn xe tăng ra phía Tây cùng Sư đoàn bộ binh 19 (Romania) cố giữ Anapa để không cho quân đội Liên Xô tiến nhanh lên phía Bắc, cắt con đường thoát sang Krym. Chiến sự diễn ra lịch liệt nhất tại hành lang Volchy Vorota (???) (tiếng Nga:Волчьи Ворота, có nghĩa là Cổng Sói) giữa Lữ đoàn xe tăng cận vệ 5 và trung đoàn xe tăng Đức. Đến 17 giờ cùng ngày, quân Đức và Romania tháo chạy ra doi đất Blagoveshenskaya bỏ lại 49 khẩu pháo, 77 súng cối, 180 súng máy, hơn 4.000 tiểu liên và súng trường cùng 40 kho hàng. Các sư đoàn bộ binh 89 và 176 đã đánh chiếm các cụm cứ điểm Anapa và Krasnomedvedobskaya. (???) Quân Đức đã ém sẵn các tàu biển tại ngoài khơi vịnh Kizyntatsky để di tản các đơn vị chủ yếu của Quân đoàn bộ binh xung kích 5 (Đức), Nhưng ngày 18 tháng 9, Sư đoàn không quân 11 Novorrossiysk của Hạm đội Biển Đen đã phát hiện đội tàu này và đánh đắm 1 pháo hạm, 2 tàu vận tải của hải quân Đức ngay trước cửa vịnh Kizyntatsky, buộc những chiếc còn lại vải tháo lui dưới sự yểm hộ của không quân tiêm kích Đức. chặn đứng ý đồ sử dụng các bến bãi quanh vịnh Kizyntatsky để rút quân sang Taman của Tập đoàn quân 17.

Đến ngày 26 tháng 9 năm 1943, hầu hết các cụm cứ điểm quan trọng trên "Phòng tuyến xanh" của Tập đoàn quân 17 (Đức) tại Taman lần lượt thất thủ:
 Ngày 16 tháng 9: Novorossiysk;
 Ngày 19 tháng 9: Gaiduk và Krasnaya Okmyabr (???);
 Ngày 20 tháng 9: Moldavanskaya và Varenikovskaya.
 Ngày 21 tháng 9: Verkhnebakansky, Kurchanskaya;
 Ngày 22 tháng 9: Keslerovo và Kievskoye;
 Ngày 25 tháng 9: Gostagayevskaya, trung tâm phòng ngự cuối cùng của "Phòng tuyến xanh" sụp đổ

Trên những doi đất cuối cùng

Sau khi bị mất toàn bộ "Phòng tuyến xanh" trong 25 ngày đầu chiến dịch, Tập đoàn quân 17 (Đức) buộc phải dựa vào các chướng ngại thiên nhiên để ngăn chặn tốc độ tấn công của quân đội Liên Xô. Điều bất hợp lý nhất đối với tướng Erwin Gustaf Jaenecke là ông này đã bố trí Quân đoàn sơn chiến 49 vốn là đơn vị chuyên tác chiến ở vùng núi đến giữ khu vực cửa sông Kuban mà 3/4 địa hình là đầm lầy, các hồ nước mặn và các bãi ngập nước nửa chìm, nửa nổi. Tuy nhiên, tướng Rudolf Konrad cũng biết cách khắc phục những bất lợi đó, ông ta "nhường lại" toàn bộ khu vực ngập mặn quanh vịnh Kurchnsky cho Tập đoàn quân 9 (Liên Xô) xử lý và rút các sư đoàn 50 và 370 về giữ căn cứ không quân Temryuk, đồng thời là cửa ngõ chặn con đường qua Starotitarovskaya đến các mũi đất Tuzla và Chushka có các bến vượt sang bán đảo Kerch.

Mặc dù các sư đoàn bộ binh 227, 276 và 304 Tập đoàn quân 9 đã có mặt ở cửa ngõ Temryuk từ ngày 22 tháng 9 nhưng vẫn không đột phá được qua cụm cứ điểm do hai sư đoàn 50 và 370 (Đức) đóng giữ. Để mở thêm một hướng công kích, tướng I. E. Petrov yêu cầu Phó đô đốc L. A. Vladimirsky, tư lệnh Hải quân hạm đội Biển Đen sử dụng phân hạm đội Adov hỗ trợ. Ngày 23 tháng 9, Chuẩn đô đốc S. G. Goshkov huy động hầu hết tàu bè của mình, chuyên chở 8.000 quân thuộc các lữ đoàn hải quân đánh bộ 8 và 47 bí mật tiếp cận ngoài khơi phía Bắc Temryuk. ngày 24 tháng 9, 2 khu trục hạm, 6 pháo hạm và đội tàu phóng lôi của Phân hạm đội Azov đã đánh đuổi đội tàu tuần tiễu ven bờ của quân Đức, buộc đội tàu này phải bỏ chạy về Kerch. Đêm 24 tháng 9, các bãi đổ bộ đã được đoàn tàu phóng lôi và pháo hạm dọn sạch, Lữ đoàn hải quân đánh bộ 8 đánh chiếm đầu cầu Chaikyno, lữ đoàn 47 đổ bộ lên Golubitskaya và cũng chiếm được một đầu cầu rộng 2 km, sâu 1 km. Sáng sớm 25 tháng 9, các lữ đoàn tàu vận tải tiếp tục đưa lên Chaikyno 1.200 quân của trung đoàn bộ binh 547, 369 quân của tiểu đoàn Hải quân đánh bộ độc lập 220; đổ bộ lên Golubitskaya 850 quân của Trung đoàn bộ binh độc lập 9. Ngày 26 tháng 9, các đơn vị này tiếp tục mở sộng các đầu cầu và bắt đầu đột kích phía sau hai sư đoàn Đức đang phòng thủ Temryuk.

Bị đánh từ hai phía, tướng Rudolf Konrad phải kéo sư đoàn 50 từ phía Nam Temryuk lên phía Bắc đối phó. Tập đoàn quân 44 (Đức) đang cố thủ tại Starotitarovskaya buộc phải san sẻ bớt hai trung đoàn vượt qua eo biển nông Akhtanizovskaya sang "đỡ đòn" cho Tập đoàn quân 49. Ngày 25 tháng 9, Sư đoàn bộ binh 50 (Đức) mở cuộc phản kích quyết liệt vào căn cứ đầu cầu Chaikyno, đánh thiệt hại nặng Lữ đoàn hải quân đánh bộ 8 và trung đoàn bộ binh 547 (Liên Xô). Trong khi Tập đoàn quân 49 (Đức) đang tập trung thanh toán hai căn cứ đầu cầu nguy hiểm, ngày 26 tháng 9, Quân đoàn bộ binh cận vệ 11 được điều từ lực lượng dự bị của Phương diện quân Bắc Kavkaz đến phía Nam Temryuk đã cùng với các sư đoàn bộ binh 304 và 227 với sự yểm hộ tối đa của pháo binh đã phá vỡ tuyến phòng ngự ở ngoại ô phía Đông Nam Temryuk của Sư đoàn bộ binh 370 (Đức). Bị đánh ép từ ba phía, Tập đoàn quân 49 (Đức) phải mở đường máu qua vùng ngập mặn Akhtanizovskaya để tháo chạy sang Zaporozhskaya và bị thiệt hại nặng do hỏa lực của Lữ đoàn hải quân đánh bộ 47 và trung đoàn bộ binh đọc lập 9 bắn quét vào sườn phải. Một bộ phận Tập đoàn quân 49 vượt qua được hành lang lửa đạn dài 2 km trước đầu cầu Golubitskaya chạy sang Akhtanizovskaya trước sự truy đuổi của Sư đoàn bộ binh 227 (Liên Xô). Chiều 27 tháng 9, toàn bộ thành phố và sân bay Temryuk đã nằm trong tay quân đội Liên Xô. Mặc dù quân đội Liên Xô thu giữ được nhiều pháo, súng cối và vũ khí cá nhân nhưng tất cả máy bay Đức tại đây đã di tản sang Krym.

Ở phía Nam, ngày 25 tháng 9, Hải quân đánh bộ Liên Xô đổ bộ lên cửa vịnh Bugasky phối hợp các sư đoàn bộ binh 89 và 318 của Tập đoàn quân 18 tiếp tục truy kích và đến 29 tháng 9 đã đánh bại Sư đoàn bộ binh 19 (Romania) và Sư đoàn bộ binh 125 (Đức) tại doi đất Blagoveshenskaya bằng ba mũi tiến công từ ba hướng Suvorovo-Cherkesskiy, Dzhemete (???) trong đất liền ra và từ biển vào. Không quân Đức từ sân bay Tamansky tổ chức oanh tạc Sư đoàn 89 (Liên Xô) tại Vichiazevskaya (Vityazevo) nhưng không cứu được hai sư đoàn Đức và Romania thoát khỏi bị tiêu diệt và bị bắt. Hơn 1.600 quân Đức và Romania bị bắt tại khu vực hồ nước mặn Vichiazevsky. Tướng Erwin Jaenecke cố lập một khu vực phòng thủ mạnh ở Starotitarovskaya gồm tàn quân của sư đoàn 370, các sư đoàn bộ binh 79, 97, sư đoàn sơn chiến 4 và sư đoàn kỵ binh 9 (Romania) để có thêm thời gian di tản các đơn vị còn lại. Ngày 1 tháng 10, Tập đoàn quân 56 phá vỡ tuyến phòng thủ của quân Đức tại khu vực Krasnaya Strela (Strelka), đánh chiếm Vyshesteblievskaya, tướng Maximilian de Angelis dẫn quân chạy ra hướng biển. Mũi đột kích của Tập đoàn quân 18 vận động qua doi đất Bugasky đã đánh chiếm Veselovka ngày 2 tháng 10, cánh phải của Tập đoàn quân 18 gồm các lữ đoàn bộ binh 81 và 107 quay sang phía đông định chặn đánh Quân đoàn 44 (Đức) đang rút lui nhưng không kịp. Chiều ngày 2 tháng 9, tướng Maximilian de Angelis đã có mặt ở Taman, còn tướng Erwin Gustaf Jaenecke đã vượt biển sang bán đảo Kerch trên một thủy phi cơ Đức được phái đến đón ông ta và cất cánh từ đêm 1 tháng 9. Ngày 3 tháng 9, tướng Maximilian de Angelis tập trung sư đoàn bộ binh 97 và sư đoàn kỵ binh 9 (Romania) mở cuộc phản kích vào sườn trái Quân đoàn bộ binh cận vệ 8 đáng tấn công từ Veselovka vào Taman. Cuộc phản kích nhanh chóng bị Quân đoàn bộ binh cận vệ 8 và sư đoàn bộ binh 176 từ Gryazelechevnitsa (???) kéo lên dập tắt. Chiều 3 tháng 10, Quân đoàn bộ binh cận vệ 8 và Lữ đoàn xe tăng cận vệ 5 tiến vào Taman.

Ở phía Bắc, các sư đoàn bộ binh 50 và 79 cùng sư đoàn bộ binh 10 (Romania vẫn tiếp tục kháng cự để giữ lấy con đường thoát thân cuối cùng sang bán đảo Kerch, tướng Rudolf Konrad cố gắng vơ vét tàn quân lập hai tuyến ngăn chặn tại Senaya Semenyuk (???), Akhtanizovskaya và Peresyp ở phía ngoài cùng ba chốt chặn Kuchugury, Fontalovskaya và Tartasky (???) ngay trên bờ eo biển Kerch nhưng Tập đoàn quan 56 dã cơ động nhanh hơn. Ngày 7 tháng 10, các sư đoàn bộ binh cận vệ 20, 83 và 242 phá vỡ tuyến phòng thủ phía ngoài ở Senaya Semenyuk, phối hợp với Sư đoàn 227 (Tập đoàn quân 9) đánh từ hai mặt vào hai cứ điểm Akhtanizovskaya và Peresyp. Ngày 8 tháng 10, bốn sư đoàn Liên Xô bắt đầu dồn ép tàn quân của ba sư đoàn Đức và Romania. Chỉ một phần quân Đức tháo chạy qua làng Ilyich ra được doi đất Chushka, cướp thuyền của ngư dân để sang Kerch. Số quân còn lại cố chống cự đến sang ngày 9 tháng 10. Sang ngày 9 tháng 10, lữ đoàn hải quân đánh bộ 255 đánch chiếm đảo nổi Tuzla, giữa eo biển Kerch. 9 giờ sáng ngày 9 tháng 10, toán quân Đức cuối cùng ở Zaporozhskaya hạ vũ khí đầu hàng.

Kết quả

Sau một năm chiếm đóng phần lớn đất đai, ngày 9 tháng 10 năm 1943, vùng Bắc Kavkaz sạch bóng quân đội Đức Quốc xã, ngoại trừ những tù binh Đức bị bắt. Những loạt súng nổ cuối cùng cũng đã lặng hẳn trên bán đảo Taman, đánh dấu sự phá sản hoàn toàn của Chiến dịch Hoa nhung tuyết do Adolf Hitler và các cộng sự của ông ta hoạch định và thực hiện. Chỉ trong tháng cuối cùng, tháng diễn ra chiến dịch giải phóng Taman, quân đội Đức Quốc xã đã gánh chịu những thất bại nặng nề không kém đối thủ của họ trong giai đoạn khởi đầu Chiến dịch Kavkaz. Phía Liên Xô cho biết họ đã loại khỏi vòng chiến đấu 58.000 sĩ quan và binh sĩ Đức Quốc xã, trong đó có 36.000 chết, 22.000 bị thương và bị bắt. Quân đội Liên Xô thu giữ 32 xe tăng, 337 khẩu pháo, 229 khẩu súng cối, 540 súng chống tăng, 83 máy kéo, 2.073 ô tô, 184 kho tàng quân trang, quân dụng. Tuy nhiên, cũng như Chiến dịch phản công Salsk-Rostov của Phương diện quân Nam, Phương diện quân Bắc Kavkaz cũng không thực hiện được việc bao vây và bắt toàn bộ Tập đoàn quân 17 (Đức) tại Taman làm tù binh, hơn nửa quân số của đạo quân này đã trốn thoát sang bán đảo Krym.

Trước khi rút chạy, quân đội Đức Quốc xã đã để lại ở Taman nhiều bãi mìn với một khối lượng chất nổ khổng lồ. Một tháng sau khi kết thúc chiến dịch, công binh Liên Xô đã tháo gỡ 200.000 quả mìn chống tăng, mìn sát thương bộ binh, vô hiệu hóa 5.000 quả mìn nổ chậm với thời gian trễ từ 30 phút đến 6 giờ,. 1.200 kg thuốc nổ cũng được phát hiện và vô hiệu hóa trong các tòa nhà dùng làm nơi nghỉ mát của các sĩ quan cao cấp Đức Quốc xã tại Anapa. Hai khối chất nổ nặng 300 kg và 450 kg cũng bị công binh Liên Xô phát hiện và vô hiệu hóa trong các mỏ đá ở Nizhni Bakansky. Nhiều quả mìn nổ chậm được chôn sâu dưới đất đến 1 m phải mất hàng tuần sau mới phát nổ. Các thành phố và thị trấn trong vùng chiến sự đều bị thiệt hại nặng nề. Trong đó, các thành phố Novorossiysk và Temryuk hầu như không còn một toà nhà nào nguyên vẹn. Các thị trấn Kievskoye, Varenikovskaya, Moldavanskaya và Krymsk chỉ còn lại những đống đổ nát.

"Phòng tuyến xanh" của quân đội Đức Quốc xã trên bán đảo Taman thất thủ đánh dấu một thất bại nặng về chiến lược của họ. Việc lưu giữ cả một tập đoàn quân tại một địa bàn mà trước đó, cả hai tập đoàn quân hùng mạnh cộng với hai quân đoàn Italia và Romania đã không thể giành được thắng lợi là một việc làm vô ích. Taman nuốt vào lòng nó những đơn vị quân Đức khá tinh nhuệ rất cần có mặt tại các hướng chiến lược quan trọng hơn đối với quân đội Đức Quốc xã trên mặt trận Xô-Đức trong khi lực lượng dự bị của họ ngày càng cạn kiệt. Nó cũng thể hiện sự cố chấp của Hitler đối với chủ trương đánh chiếm vùng Kavkaz mà các tướng lĩnh Đức Quốc xã cũng phê phán đó là một chủ trương phiêu lưu và sai lầm. Nếu như thất bại của quân đội Đức Quốc xã tại trận Kursk đánh dấu sự bắt đầu xuống dốc của quân đội Đức Quốc xã thì kết quả Chiến dịch Taman đã kiểm chứng việc đó. Quân đội Đức ở mặt trận phía Đông có thể phục hồi sau hai trận thua lớn tại ngoại vi Moskva và Stalingrad, nhưng sau trận Kursk thì không thể.

Chiến dịch Taman để lại nhiều bài học của cả thành công và thất bại đối với quân đội Liên Xô. Tại chiến dịch Taman lần thứ nhất, sự phối hợp lỏng lẻo giữa lục quân và hải quân cũng như tính tùy tiện của các sĩ quan chỉ huy cao cấp cũng như các tư lệnh chiến trường đã để lại những hậu quả tệ hại. Việc chuẩn bị không chu đáo và không lường trước được các tình huống phức tạp khiến cho cuộc tiến công của quân đội Liên Xô ngay từ đầu đã diễn ra trong sự lúng túng. Việc chậm phát hiện cụ thể những chiến thuật và cấu trúc phòng thủ mới của quân đội Đức Quốc xã tại "Phòng tuyến xanh" cũng là một trong các nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại của quân đội Liên Xô trong Chiến dịch Taman lần thứ nhất. Sau năm tháng, những khuyết nhược điểm này đã được "mổ xẻ" kỹ lưỡng để Phương diện quân Bắc Kavkaz và Hạm đội Biển đen có được một kế hoạch phối hợp hiệp đồng chặt chẽ hơn, sự tương tác hỗ trợ giữa hải quân và lục quân được thường xuyên theo dõi và điều chỉnh. Cùng với các hoạt động quân sự ngoài mặt trận là việc tổ chức tiếp tế súng đạn, phương tiện chiến tranh và các hoạt động cứu thương được tổ chức tốt hơn đã có ảnh hưởng tích cực đến toàn bộ quá trình chiến dịch.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
Bản đồ chiến dịch giải phóng bán đảo Taman và đổ bộ lên bán đảo Kerch
Tư liệu về chiến dịch Novorossiysk - Taman (10 tháng 9 đến 9 tháng 10 năm 1943)

Xung đột năm 1942
Chiến dịch Kavkaz
Chiến dịch quân sự trong Thế chiến thứ hai
Chiến tranh liên quan tới Đức
Chiến tranh liên quan tới Liên Xô


title: Puranattukara

text:
Puranattukara là một thị trấn thống kê (census town) của quận Thrissur thuộc bang Kerala, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Puranattukara có dân số 9595 người. Phái nam chiếm 48% tổng số dân và phái nữ chiếm 52%. Puranattukara có tỷ lệ 85% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 86%, và tỷ lệ cho phái nữ là 83%. Tại Puranattukara, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Kerala


title: Anthophora metallica

text:
Anthophora metallica là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Anthophora
Động vật được mô tả năm 1886


title: Vaudherland

text:
Vaudherland là một xã ở tỉnh Val-d’Oise, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Val-d’Oise

Tham khảo

Association of Mayors of the Val d'Oise
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Mérimée database - Cultural heritage
Land use (IAURIF)

Xã của Val-d'Oise


title: John Cornforth

text:
Sir John Warcup Kappa Cornforth (7 tháng 9 năm 1917 – 8 tháng 12 năm 2013) là một nhà hóa học người Úc, đoạt Giải Nobel Hóa học năm 1975 cho công trình nghiên cứu về hóa học lập thể của phản ứng xúc tác bởi enzym.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Cornforth sinh tại Sydney, học ở "Trường trung học nam sinh Sydney" và Đại học Sydney (từ năm 16 tuổi), nơi ông gặp Rita Harradence và sau này hai người kết hôn với nhau.

Ông học ngành Hóa hữu cơ ở School of Chemistry của Đại học Sydney và tốt nghiệp hạng ưu năm 1937. Sau đó ông được học bổng sang học ở St Catherine's College, Oxford Anh, và ông đã sang đây với Rita.

Ông hoàn toàn bị điếc ở tuổi 20 do bị chứng xơ cứng tai (otosclerosis) tăng không ngừng.

Cornforth có ảnh hưởng sâu xa tới công trình nghiên cứu penicillin trong thời Thế chiến thứ hai. Ông đã giúp viết quyển "The Chemistry of Penicillin" (Princeton University Press, 1949). Năm 1975, ông chuyển tới làm việc ở Đại học Sussex với cương vị giáo sư nghiên cứu của Hội hoàng gia Luân Đôn và tiếp tục nghiên cứu hóa học ở đây.

Giải thưởng và Vinh dự
Ông được trao Giải Nobel Hóa học năm 1975, chung với Vladimir Prelog.
Được phong hầu tước năm 1977.
Huy chương Corday-Morgan năm 1953.
Huy chương của Hội hoàng gia Luân Đôn năm 1976
Huy chương Copley năm 1982.
Hội viên Hội hoàng gia Luân Đôn
Được bầu là người Úc trong năm 1975, chung với trung tướng Alan Stretton.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Nobelprize.org, Giải Nobel Hóa học 1975
Bio from nobelprize.org
Face To Face Interview With John Cornfoth by The Vega Science Trust  (audio)
How to be right and wrong with John Cornforth by The Vega Science Trust
"Master of the Molecules" - Profile by Julian Cribb in Cosmos Magazine, ngày 6 tháng 9 năm 2006

Nhà hóa học Úc
Người Sydney
Người đoạt giải Nobel Hóa học
Người Úc đoạt giải Nobel
Huân chương Úc Bạn hữu
Hội viên Hội Hoàng gia
Người Oxford
Người Úc gốc Anh


title: Sân bay Olbia - Costa Smeralda

text:
Sân bay Olbia - Costa Smeralda là một sân bay quốc tế ở Olbia, Italia .

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
 Air Alps (Perugia)
 Air Italia (Bari, Milan-Malpensa) [begins June 2]
 easyJet (Berlin-Schönefeld, Bristol, London-Gatwick, Milan-Malpensa)
 easyJet được cung ứng bởi easyJet Switzerland (Basel, Geneva)
 Iberia
 Iberia được cung ứng bởi Air Nostrum (Barcelona, Madrid) [theo mùa]
 Intersky (Friedrichshafen)
 Jet2.com (Leeds-Bradford)
 Lufthansa
 Lufthansa Regional được cung ứng bởi Lufthansa CityLine (München)
 Meridiana (Bologna, Cagliari, Florence [theo mùa, 14 tháng 6 – 13 tháng 9], London-Gatwick, Milan-Linate, Milan-Malpensa, Rome-Fiumicino, Turin, Verona)
 Ryanair (Birmingham)
 Thomas Cook Airlines (London-Gatwick) [theo mùa]
 TUIfly (Cologne/Bonn, Düsseldorf, Frankfurt, Hamburg, Hanover, Munich, Stuttgart)

Ghi chú

Sân bay Ý


title: Morlanne

text:
Morlanne là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Château de Morlanne
 Xã của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo
 INSEE

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Pärnu (hạt)

text:
Hạt Pärnu (), hay Pärnumaa (), là một trong 15 hạt của Estonia. Hạt này nằm ở Tây Nam quốc gia, bên bờ vịnh Riga, và giáp Lääne cũng như Rapla về phía Bắc, Järva và Viljandi về phía Đông, và vùng Vidzeme của Latvia về phía Nam. 88.466 người đang sinh sống ở hạt Pärnu – chiếm 6,6% tổng dân số Estonia (thời điểm tháng 1 năm 2009).

Hạt Pärnu là hạt có diện tích lớn nhất trong các hạt của Estonia.

Các đô thị
Hạt này có các đô thị sau:

Thành thị:
 Pärnu
 Sindi

Nông thôn:
 Are Parish
 Audru Parish
 Halinga Parish (bao gồm ngoại vi của Pärnu-Jaagupi)
 Häädemeeste Parish
 Kihnu Parish
 Koonga Parish
 Lavassaare (ngoại vi)
 Paikuse Parish
 Saarde Parish (bao gồm thị xã Kilingi-Nõmme)
 Sauga Parish
 Surju Parish
 Tahkuranna Parish
 Tootsi (ngoại vi)
 Tori Parish
 Tõstamaa Parish
 Varbla Parish
 Vändra Parish
 Vändra (ngoại vị)

Bộ sưu tập ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Pärnu County Trang mạng chính thức
 Chính quyền hạt Pärnu  (tiếng Estonia)
 Thị xã Pärnu Trang mạng chính thức

Hạt của Estonia


title: Thạnh Phước (định hướng)

text:
Thạnh Phước có thể là một trong số các địa danh Việt Nam sau đây:

 Phường Thạnh Phước, thành phố Tân Uyên, tỉnh Bình Dương.
 Xã Thạnh Phước, huyện Bình Đại, tỉnh Bến Tre.
 Xã Thạnh Phước, huyện Giồng Riềng, tỉnh Kiên Giang.
 Xã Thạnh Phước, huyện Thạnh Hóa, tỉnh Long An.

Xem thêm
 Xã Thanh Phước, huyện Gò Dầu, tỉnh Tây Ninh


title: Calanna

text:
Calanna () là một đô thị ở tỉnh Reggio Calabria trong vùng Calabria, Ý, có cự ly khoảng 110 km về phía tây nam của Catanzaro và khoảng 9 km về phía đông bắc của Reggio Calabria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.095 người và diện tích là 10,5 km².

Calanna giáp các đô thị: Fiumara, Laganadi, Reggio Calabria, San Roberto.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Reggio Calabria
Đô thị Thành phố trung tâm Reggio Calabria


title: Trochaclis antarctica

text:
Trochaclis antarctica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochaclididae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

 Engl W. (2012) Shells of Antarctica. Hackenheim: Conchbooks. 402 pp.
 Intergovernmental Oceanographic Commission (IOC) of UNESCO. The Ocean Biogeographic Information System (OBIS)
 Southern Ocean Mollusc Database (SOMBASE)
 Discovery Reports, National Institute of Oceanography of Great Britain, vol. 26, 1951, p. 111

A


title: Pleurotomella raineri

text:
Pleurotomella raineri là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Pleurotomella
Động vật được mô tả năm 2008


title: San Rufo

text:
San Rufo là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Ispani có diện tích 8,3 km2, dân số là 1015 người (thời điểm ngày).

Tham khảo

Đô thị tỉnh Salerno
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Neeugoa

text:
Neeugoa là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Bờ Tây

text:
Bờ Tây (Tây Ngạn, West Bank) là một vùng lãnh thổ nằm kín trong lục địa tại Trung Đông, là một lãnh thổ đất liền gần bờ biển Địa Trung Hải của Tây Á, tạo thành phần lớn lãnh thổ hiện nay dưới sự kiểm soát của Israel, hoặc dưới sự kiểm soát chung của Israel-Palestine, và tình trạng cuối cùng của toàn bộ khu vực vẫn chưa được quyết định bởi các bên liên quan.

Các biên giới của Bờ Tây được xác định bởi các đường ngừng bắn của Chiến tranh Ả rập-Israel năm 1948 sau sự giải tán nước Palestine ủy trị của Anh Quốc, khi nó bị Jordan chiếm và sáp nhập. Từ năm 1948 tới tận năm 1967 vùng này nằm dưới quyền kiểm soát của Jordan, dù Jordan không ngừng tuyên bố chủ quyền với nó cho đến tận năm 1988. Vùng này do Israel kiểm soát vào năm 1967 trong Cuộc chiến sáu ngày, ngoại trừ Đông Jerusalem. Trước năm 1948 vùng này là một phần của Vùng ủy trị Anh được lập nên sau sự giải tán Đế chế Ottoman. Nằm ở phía tây và tây nam Sông Jordan ở phần phía bắc của vùng Palestine tại Trung Đông, nó có chung biên giới với Israel ở phía tây, bắc, và nam, với Jordan ở phía đông. 40% vùng này (gồm cả đa số dân cư của nó) đang nằm dưới quyền tài phán hạn chế của Chính quyền Palestine, trong khi Israel vẫn giữ quyền kiểm soát chính (gồm các vùng định cư Israel, các vùng nông thôn, và các vùng biên giới.

Bờ Tây, bao gồm Đông Jerusalem, có diện tích đất 5,640 km2 cộng với một diện tích mặt nước là 220 km2, bao gồm một phần tư về phía tây bắc của Biển Chết. Tính tới tháng 7 năm 2015 nó có dân số ước tính khoảng 2.785.366 người Palestine, và khoảng 371.000 người định cư Israel, và khoảng 212.000 người Do Thái Israel ở Đông Jerusalem. Cộng đồng quốc tế xem các khu định cư của Israel ở Bờ Tây, bao gồm Đông Jerusalem, là bất hợp pháp [5] theo luật quốc tế, mặc dù Israel tranh cãi về vấn đề này.

Phán quyết tư vấn của Tòa án Công lý Quốc tế (2004) kết luận, các sự kiện xảy ra sau cuộc chiếm đóng Bờ Tây của Israel năm 1967, bao gồm Luật Jerusalem, hiệp ước hòa bình của Israel với Jordan và Hiệp định Oslo, không thay đổi trạng thái của Bờ Tây (bao gồm Đông Jerusalem) là lãnh thổ bị chiếm đóng bởi Israel là thế lực đang nắm quyền lực. Tình trạng của Đông Jerusalem bị tranh cãi rất nhiều. Israel đã sáp nhập nó, không còn coi nó là một phần của Bờ Tây; tuy nhiên việc sáp nhập không được bất kỳ một nước nào công nhận, kể cả Liên hiệp quốc. Mặc dù vậy, nó thường được coi là một phần bị tách rời khỏi Bờ Tây vì tầm quan trọng của nó; ví dụ, Hiệp ước hòa bình Oslo coi tình trạng của Đông Jerusalem là việc không liên quan tới tình trạng của những vùng lãnh thổ Palestine khác, và sẽ được giải quyết trong tương lai sau này.

Ngày 6/12/2017 tổng thống Mỹ Donal Trump đã công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel và cho đặt trụ sở đại sứ quán Mỹ tại thành phố này. Vụ việc này đã làm cho tình hình nơi đây đang căng thẳng lại càng căng thẳng tồi tệ hơn, kết quả đã xảy ra các cuộc biểu tình phản đối của người dân Palestine đối với tuyên bố đơn phương của tổng thống Mỹ, rồi tiếp đến là những vụ bạo lực, đụng độ giữa hai bên xảy ra đã làm cho nhiều người bị chết và bị thương.

Nhân khẩu học Bờ Tây

Bờ Tây là nơi sinh sống của khoảng gần 2.8 triệu người, 2.4 triệu người Palestine, hơn 400.000 người định cư Israel (gồm cả những người ở Đông Jerusalem), và các nhóm dân tộc thiểu số như người Samaritan với số lượng vài trăm tới vài ngàn người.

Những người Do thái định cư đa số sống tại các khu định cư Israel, dù dân cư sống tại các vùng Ả rập quanh Jerusalem và Hebron. Những trao đổi giữa hai xã hội đó nói chung đã giảm sút nhiều trong những năm gần đây vì lý do an ninh, dù các quan hệ kinh tế thường phát triển giữa những khu định cư Israel và các làng của người Palestine gần nhau .

Gần 30% người Palestine sống tại Bờ Tây là những người tị nạn hay con cháu của họ, những người đã phải chạy trốn hay bị trục xuất khỏi Israel trong Chiến tranh Ả rập-Israel năm 1948 (xem Cuộc di cư của người Palestine).,,

Con số chính xác tổng số dân ở đây còn bị tranh cãi theo một cuộc nghiên cứu được giới thiệu tại Hội nghị Herzliya lần thứ sáu về Sự cân bằng an ninh quốc gia Israel.

Các thành phố tại Bờ Tây

Khu vực đông dân cư nhất của Bờ Tây là vùng núi non, chạy từ phía bắc xuống phía nam, nơi có các thành phố Đông Jerusalem, Nablus, Ramallah, Bethlehem, và Hebron. Jenin, ở phía cực bắc Bờ Tây nằm tại cạnh phía nam của Thung lũng Jezreel, Qalqilyah và Tulkarm nằm ở những vùng chân núi bên cạnh đồng bằng ven biển Israel, và Jericho ở gần Sông Jordan, ngay phía bắc Biển Chết.

Ma'ale Adumim (khoảng 6 km phía đông Jerusalem), Modi'in Illit, Betar Illit và Ariel là những khu định cư Israel lớn nhất tại đây. Xem thêm: Danh sách các thành phố ở các vùng Chính quyền Palestine

Nguồn gốc tên gọi

Bờ Tây
Bờ Tây thực ra là cách nói tắt của Bờ Tây sông Jordan.

Cho tới tận năm 1948–1949 vùng này không hề hiện diện với tư cách riêng biệt, sau đó nó được xác định bởi Thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Jordan. Cái tên "Bờ Tây" rõ ràng lần đầu tiên được người Jordan sử dụng thời họ sáp nhập vùng này và đã trở thành cái tên thông thường nhất được dùng trong tiếng Anh và các ngôn ngữ có liên quan khác. Trước khi có tên này, vùng được gọi là Judea và Samaria, cái tên từ trong lịch sử lâu dài của nó. Ví dụ, Nghị quyết 181 của Liên hiệp quốc, Kế hoạch phân chia năm 1947 rõ ràng coi nó là một phần của Judea và Samaria. Về các biên giới được công bố trong nghị quyết xem văn bản here .

Cisjordan/Transjordan (Nội/Ngoại Jordan)
Cái tên tiếng Latin mới, Cisjordan hay Cis-Jordan (theo nghĩa đen "ở phía bên này [Sông] Jordan", có thể dịch ra tiếng Việt là Nội Jordan) là tên được sử dụng nhiều nhất trong những ngôn ngữ hệ Roman, một phần đang bị tranh cãi về nghĩa lôgíc vì từ "[sông] bờ" không nên đem ra áp dụng cho một vùng núi non. Từ tương tự Transjordan (Ngoại Jordan) trong lịch sử thường được dùng để chỉ nước Jordan hiện nay nằm ở "bờ đông" của Sông Jordan. Trong tiếng Anh, cái tên "Cisjordan" cũng được dùng để chỉ toàn bộ vùng giữa Sông Jordan và Biển Địa Trung Hải, nhưng việc dùng theo nghĩa đó rất hiếm thấy trong vài thập kỷ trước. Trong tiếng Anh, việc sử dụng cái tên Bờ Tây đã trở nên quá quen thuộc cho toàn bộ thực thể địa-chính trị này. Đối với vùng thấp nằm trực tiếp phía tây Jordan, cái tên Thung lũng Jordan được dùng để thay thế, Judea và Samaria, cũng đã được dùng nhiều bởi người Do Thái và các dân tộc khác từ thời Kinh Thánh.

Thuật ngữ chính trị
Người Israel coi vùng này vừa là một, vừa là hai thực thể: "Bờ Tây" (tiếng Hebrew: "ha-Gada ha-Ma'aravit" "הגדה המערבית"), hay: Judea (tiếng Hebrew: "Yehuda" "יהודה") và Samaria (tiếng Hebrew: "Shomron" "שומרון"), theo hai vương quốc được ghi lại trong Kinh thánh (Vương quốc Judah ở phía nam và Vương quốc Israel ở phía bắc — thời trước, thủ đô của nó là thị trấn Samaria). Biên giới giữa Judea và Samaria là một vành đai lãnh thổ nằm trực tiếp phía bắc Jerusalem thỉnh thoảng được gọi là "vùng đất của Benjamin".

Tình trạng

Tình trạng tương lai của Bờ Tây và Dải Gaza trên bờ biển Địa Trung Hải, đã là chủ đề đàm phán của người Palestine và người Israel, dù Tiến trình hòa bình hiện nay, do "Nhóm bộ tứ" gồm Hoa Kỳ, Nga, Liên minh châu Âu, và Liên Hợp Quốc đưa ra, đã đề xuất một nhà nước Palestine độc lập tại những lãnh thổ đó cùng tồn tại với Israel (xem thêm Những đề xuất về một nhà nước Palestine).

Người Palestine tin rằng Bờ Tây phải là một phần của quốc gia có chủ quyền của họ, và rằng sự hiện diện quân sự của Israel là một sự vi phạm vào quyền tự quyết của họ. Liên hiệp quốc gọi đó là Bờ Tây và Dải Gaza bị Israel chiếm đóng (see Các lãnh thổ bị Israel chiếm đóng). Hoa Kỳ nói chung đồng ý với định nghĩa này. Nhiều người Israel và những người ủng hộ họ thích thuật ngữ các vùng lãnh thổ tranh chấp, cho rằng nó gần với một quan điểm nhìn nhận trung lập hơn; quan điểm này không được đa số quốc gia thừa nhận, họ coi "bị chiếm đóng" là việc miêu tả trung lập cho tình trạng hiện nay.

Israel đưa ra lý lẽ  rằng sự hiện diện của họ là hợp pháp bởi vì:
 Biên giới phía đông của Israel chưa bao giờ được bất kỳ bên nào xác định;
 Các lãnh thổ tranh chấp chưa từng là một phần của bất kỳ quốc gia nào (sự sáp nhập của Jordan chưa bao giờ được chính thức công nhận) từ thời điểm Đế chế Ottoman;
 Theo Hiệp định hòa bình Trại David (1978) với Ai Cập, thỏa thuận năm 1994 với Jordan và Hiệp định hòa bình Oslo với PLO, tình trạng cuối cùng của những vùng lãnh thổ sẽ chỉ được xác định khi có một thỏa thuận lâu dài giữa Israel và Palestine.

Ý kiến chung của người Palestine đều là nhất trí chống lại sự hiện diện quân sự và định cư của Israel tại Bờ Tây và coi đó là sự vi phạm vào quyền thành lập nhà nước cũng như chủ quyền của họ. Ý kiến của Israel bị chia rẽ thành một số quan điểm:
 Rút quân toàn bộ hay một phần khỏi Bờ Tây với hy vọng cùng tồn tại hòa bình với tư cách là các nước riêng biệt (thỉnh thoảng được gọi là quan điểm "đổi đất lấy hòa bình"); (Theo một cuộc trưng cầu dân ý năm 2003, 73% người Israel ủng hộ thỏa thuận hòa bình dựa trên nguyên tắc này  ).
 Tiếp tục giữ sự hiện diện quân sự ở Bờ Tây để kìm chế chủ nghĩa khủng bố Palestine bằng biện pháp ngăn chặn hay can thiệp quân sự, trong khi từ bỏ sự kiểm soát chính trị ở một số mức độ;
 Sáp nhập Bờ Tây trong khi coi người dân Palestine là (ví dụ) công dân của Jordan với sự cho phép sinh sống tại Israel theo Kế hoạch hòa bình Elon;
 Sáp nhập Bờ Tây và đồng hóa người Palestine thành những công dân Israel thực sự;
 Sáp nhập Bờ Tây và di chuyển một phần hay toàn bộ người dân Palestine (một cuộc trưng cầu dân ý năm 2002 thời kỳ đỉnh điểm của phong trào Al Aqsa intifada cho thấy 46% người dân Israel thích di chuyển người Palestine  ; trong hai cuộc trưng cầu dân ý năm 2005 sử dụng các biện pháp tìm hiểu khác nhau cho thấy con số này là gần 30%).

Lịch sử

Những vùng lãnh thổ được gọi là Bờ Tây từng là một phần của Quốc gia Ủy trị Palestine do Liên đoàn quốc gia trao cho Anh Quốc sau Chiến tranh thế giới thứ nhất. Biên giới hiện nay của Bờ Tây không phải là đường phân chia theo bất kỳ kiểu nào trong giai đoạn ủy trị. Khi Đại hội đồng Liên hiệp quốc bỏ phiếu năm 1947 để chia Palestine thành Nhà nước Do Thái, một Nhà nước Ả rập, và vùng đất Jerusalem do quốc tế quản lý, hầu như tất cả Bờ Tây đều đã được phân chia cho các quốc gia Ả rập. Trong cuộc chiến tranh Ả rập-Israel năm 1948 sau đó, lãnh thổ này bị vương quốc Jordan chiếm. Nó bị Jordan sáp nhập năm 1950 nhưng sự sáp nhập này chỉ được Anh công nhận. (Pakistan thường thường, những rõ ràng là không thể   tuyên bố cũng công nhận điều đó.)

Những thỏa thuận đình chiến năm 1949 đã lập ra "Đường Xanh" phân chia những vùng lãnh thổ do Israel và Jordan kiểm soát. Trong thập niên 1950, đã có một làn sóng di cư của người tị nạn Palestine và bạo lực cùng với những cuộc tấn công liên tục của Israel qua Đường Xanh. Trong Cuộc chiến sáu ngày năm 1967, Israel đã chiếm vùng lãnh thổ này và vào tháng 11 năm 1967, Nghị quyết 242 của Hội đồng bảo an Liên hiệp quốc đã được thống nhất thông qua. Tất cả các bên cuối cùng đã chấp nhận nó và đồng ý hiệu lực của nó đối với Bờ Tây.

Năm 1988, Jordan nhường yêu cầu chủ quyền Bờ Tây cho Tổ chức giải phóng Palestine, là "đại diện hợp pháp duy nhất của người dân Palestine."

Năm 1993 Thỏa thuận hòa bình Oslo tuyên bố tình trạng cuối cùng của Bờ Tây sẽ là chủ đề của những dàn xếp sắp tới giữa Israel và lãnh đạo Palestine. Theo những thỏa thuận tạm thời đó, Israel đã rút quân khỏi một số vùng tại Bờ Tây, và sau đó nó được chia thành:
 Vùng thuộc Palestien (Vùng A)
 Vùng thuộc quyền kiểm soát của Israel, nhưng Palestine quản lý (Vùng B)
 Vùng thuộc Israel (Vùng C)

Vùng B và C chiếm phần lớn lãnh thổ, gồm những vùng nông thôn và vùng châu thổ Sông Jordan, trong khi những vùng đô thị – nơi sinh sống của phần đông người dân Palestine – đều thuộc Vùng A.

(Xem Những khu định cư Israel về tranh luận về tính hợp pháp của những khu định cư Israel tại Bờ Tây.)

Vận tải và viễn thông

Đường sá
Bờ Tây có 4.500 km đường bộ, trong số đó 2.700 km được trải nhựa. Để ngăn chặn những vụ bắn tỉa của người Palestine, một số đường cao tốc, đặc biệt là những đoạn đường dẫn tới các khu định cư, đã bị ngăn chặn hoàn toàn đối với những xe ô tô đeo biển số của Palestine, trong khi những phần khác chỉ dành cho vận chuyển công cộng và những người Palestine có giấy phép đặc biệt của chính quyền Israel .

Israel giữ 50+ điểm kiểm soát ở Bờ Tây .
Việc giới hạn di chuyển cũng áp dụng trên những tuyến đường chính trước kia thường được người Palestine dùng để di chuyển giữa các thành phố, và những hạn chế đó bị lên án là gây ra tình trạng nghèo khổ và giảm phát kinh tế ở Bờ Tây .
Từ đầu năm 2005, đã có một số cải thiện trong những hạn chế đó. Theo những báo cáo về nhân quyền gần đây, "Israel đã có những cố gắng nhằm cải thiện việc di chuyển của người Palestine ở Bờ Tây. Họ đã làm điều này bằng cách xây dựng những đường ngầm và các cây cầu (28 trong số đó đang được xây dựng và 16 chiếc đang được xếp đặt kế hoạch) để nối những vùng lãnh thổ Palestine bị phân chia với nhau bởi các khu định cư Israel bằng những đường vòng"  và bằng cách dời bỏ các điểm kiểm soát và các chướng ngại vật, hay bằng cách không phản ứng lại việc dời đi của người Palestine hay sự ăn mòn tự nhiên của những chướng ngại vật khác. "Tác động (của những hành động đó) được thấy ở khả năng di chuyển dễ dàng hơn giữa các làng với nhau và giữa các làng với các thành phố" .

Tuy nhiên, những chướng ngại vật bao quanh các trung tâm đô thị Palestine đặc biệt là Nablus và Hebron, vẫn còn đó. Hơn nữa, các lực lượng phòng vệ Israel cấm các công dân Israel vào những vùng đất do Palestine kiểm soát (Vùng A).

Các sân bay
Bờ Tây có ba sân bay có đường băng bê tông hiện chỉ được sử dụng cho mục đích quân sự. Sân bay dân dụng duy nhất, Sân bay Atarot, chỉ dành riêng cho người Israel, đã bị đóng cửa năm 2001 vì phong trào Intifada. Trước kia người Palestine có thể sử dụng Sân bay quốc tế Ben Gurion của Israel với giấy phép đặc biệt; tuy nhiên, Israel đã ngừng cấp những giấy phép đó, và người Palestine muốn di chuyển bằng máy bay chỉ có cách là đi qua biên giới trên bộ với Jordan hay Ai Cập để tới những sân bay tại các quốc gia đó .

Đường sắt
Không có các hệ thống đường sắt đang hoạt động.

Telecom
Các công ty viễn thông Bezeq của Israel và PalTel của Palestine chịu trách nhiệm cung cấp các dịch vụ viễn thông ở Bờ Tây.

Đài phát thanh và Vô tuyến truyền hình
Công ty truyền hình Palestine phát sóng từ một trạm AM tại Ramallah trêm tần số 675 kHz; nhiều đài phát sóng tư nhân khác cũng đang hoạt động. Đa số các gia đình Palestine đều có đài và TV, và các ăng ten vệ tinh để thu truyền hình rất phổ biến. Gần đây, PalTel đã thông báo và đã bắt đầu triển khai dịch vụ ADSL cho mọi gia đình và công sở.

Giáo dục ở mức độ cao
Trước năm 1967, không có những trường đại học lớn ở Bờ Tây. Chỉ có một số viện nghiên cứu nhỏ; ví dụ, An-Najah, khởi đầu chỉ là một trường sơ cấp năm 1918, trở thành trường cao đẳng năm 1963. Bởi vì chính phủ Jordan không cho phép thành lập các trường đại học như vậy ở Bờ Tây, vì thế các sinh viên Palestine phải đi ra nước ngoài như Jordan, Liban, hay châu Âu để có được những bằng cấp cao hơn.

Sau khi vùng này bị Israel chiếm trong Cuộc chiến sáu ngày, nhiều viện giáo dục đã được phát triển ở những mức độ giáo dục đầy đủ nhất, trong khi nhiều trường đại học mới được thành lập. Tổng số, có không ít hơn bảy trường đại học hoạt động ở Bờ Tây từ năm 1967:
 Đại học Bethlehem, một Viện của Nhà thờ La Mã một phần được thành lập bởi Vatican, mở cửa năm 1973  .
 Năm 1975, Trường cao đẳng Birzeit (nằm ở làng Bir Zeit phía bắc Ramallah) đã trở thành Đại học Birzeit sau khi thêm vào các chương trình học năm thứ ba và thứ tư  .
 Trường cao đẳng An-Najah College tại Nablus cũng trở thành trường Đại học An-Najah năm 1977 .
 Đại học Hebron được thành lập năm 1980
 Đại học Al-Quds, những người sáng lập của nó đã tìm cách lập một trường đại học ở Jerusalem ngay từ khi Jordan mới chiếm vùng này, cuối cùng đã hoàn thành mục tiêu năm 1995  .
 Cũng trong năm 1995, sau khi thỏa thuận hòa bình Oslo được ký kết, Đại học Arab American—trường đại học tư duy nhất tại Bờ Tây—được thành lập ở Jenin, với mục đích cung cấp các khóa học theo kiểu Hệ thống giáo dục Mỹ  .
 Năm 2005, trường Cao đẳng Judea và Samaria tại Ariel bắt đầu trở thành trường Đại học đầy đủ  . Việc này nhằm tạo ra một trường đại học bên trong một khu định cư Israel đã khiến một số người Palestine nổi giận, dù không có phản đối chính thức nào từ phía chính quyền Palestine.

Đa số các trường đại học ở Bờ Tây đều có các hội chính trị sinh viên đang hoạt động, và những cuộc bầu cử các đại diện trong hội đông sinh viên thường xảy ra cùng với những cuộc sáp nhập đảng phái. Dù việc thành lập các trường đại học ban đầu được chính quyền Israel cho phép, một số trường thỉnh thoảng bị Cơ quan quản lý dân sự Israel ra lệnh đóng cửa trong thập kỷ 1970 và 1980 để ngăn chặn các hoạt động chính trị và bạo lực chống lại IDF (Lực lượng phòng vệ Israel). Một số trường đại học vẫn bị đóng cửa theo mệnh lệnh quân sự trong nhiều năm ngay sau khi phong trào Intifada của người Palestine nổ ra và những năm sau này, nhưng phần lớn đã mở cửa trở lại từ sau Thỏa thuận hòa bình Oslo dù có sự bùng phát của Al-Aqsa Intifada năm 2000.

Việc thành lập các trường đại học Palestine đã làm tăng nhanh chóng trình độ giáo dục của người dân ở Bờ Tây. Theo một nghiên cứu của Đại học Birzeit, số người Palestine lựa chọn các trường đại học địa phương so với các trường đại học ngoại quốc đã tăng rất ổn định; năm 1997, 41% người Palestine có bằng cử nhân đã có được chúng từ các trường Palestine  . Theo UNESCO, người Palestine là một trong những nhóm người có giáo dục cao nhất Trung Đông "dù thường có hoàn cảnh khó khăn" . Tỷ lệ biết chữ của người Palestine ở Bờ Tây (và Gaza) (89%) cao thứ ba trong vùng sau Israel (95%) và Jordan (90%)     .

Xem thêm
 Dải Gaza
 Kinh tế Bờ Tây
 Địa lý Bờ Tây
 Hàng rào Bờ Tây của Israel
 Nakba (Cuộc di cư của người Palestine)
 Sự cai trị Bờ Tây và Đông Jerusalem của Jordan
 Palestine

Tham khảo

Liên kết ngoài

 West Bank  from the CIA World Factbook
 Palestine Facts & Info  from Palestinian Academic Society for the Study of International Affairs
 Legal Status of West Bank, Gaza and East Jerusalem (Supports Israel's claims)
 The Legal Status of Palestine Under International Law (Supports Palestinian claims)
 United Nations - Question of Palestine
 Disputed Territories: Forgotten Facts about the West Bank and Gaza Strip - from the Israeli government
 Large map of West Bank (1992)
 "American Thinker" opinion article which disputes some of the data in this article
 1988 "Address to the Nation" by King Hussein of Jordan Ceding Jordanian Claims to the West Bank to the PLO

Lãnh thổ Israel chiếm đóng


title: Danh sách tiểu hành tinh: 11601–11700

text:
|-
| 11601 - ||  || 28 tháng 9 năm 1995 || Church Stretton || S. P. Laurie
|-
| 11602 Miryang ||  || 28 tháng 9 năm 1995 || Socorro || R. Weber
|-
| 11603 - || 1995 TF || 5 tháng 10 năm 1995 || Kleť || Z. Moravec
|-
| 11604 Novigrad ||  || 21 tháng 10 năm 1995 || Đài thiên văn Zvjezdarnica Višnjan || K. Korlević, V. Brcic
|-
| 11605 Ranfagni ||  || 19 tháng 10 năm 1995 || San Marcello || L. Tesi, A. Boattini
|-
| 11606 Almary ||  || 19 tháng 10 năm 1995 || Mauna Kea || D. J. Tholen
|-
| 11607 - ||  || 16 tháng 11 năm 1995 || Chichibu || N. Sato, T. Urata
|-
| 11608 - ||  || 18 tháng 11 năm 1995 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11609 - || 1995 XT || 12 tháng 12 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11610 - ||  || 15 tháng 12 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11611 - || 1995 YQ || 18 tháng 12 năm 1995 || Haleakala || NEAT
|-
| 11612 Obu ||  || 21 tháng 12 năm 1995 || Kuma Kogen || A. Nakamura
|-
| 11613 - ||  || 23 tháng 12 năm 1995 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11614 Istropolitana ||  || 14 tháng 1 năm 1996 || Modra || A. Galád, A. Pravda
|-
| 11615 Naoya ||  || 13 tháng 1 năm 1996 || Kitami || K. Endate, K. Watanabe
|-
| 11616 - ||  || 26 tháng 1 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11617 - ||  || 12 tháng 2 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 11618 - ||  || 15 tháng 3 năm 1996 || Haleakala || NEAT
|-
| 11619 - ||  || 13 tháng 4 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 11620 Susanagordon ||  || 23 tháng 7 năm 1996 || Campo Imperatore || A. Boattini, A. Di Paola
|-
| 11621 Duccio ||  || 15 tháng 8 năm 1996 || Montelupo || M. Tombelli, G. Forti
|-
| 11622 Samuele ||  || 9 tháng 9 năm 1996 || San Marcello || A. Boattini, L. Tesi
|-
| 11623 Kagekatu ||  || 8 tháng 10 năm 1996 || Nanyo || T. Okuni
|-
| 11624 - || 1996 UF || 16 tháng 10 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11625 Francelinda ||  || 20 tháng 10 năm 1996 || San Marcello || L. Tesi, G. Cattani
|-
| 11626 Church Stretton ||  || 8 tháng 11 năm 1996 || Church Stretton || S. P. Laurie
|-
| 11627 - ||  || 13 tháng 11 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11628 Katuhikoikeda ||  || 13 tháng 11 năm 1996 || Moriyama || Y. Ikari
|-
| 11629 - ||  || 7 tháng 11 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 11630 - ||  || 7 tháng 11 năm 1996 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 11631 - ||  || 2 tháng 12 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11632 - ||  || 3 tháng 12 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11633 - ||  || 2 tháng 12 năm 1996 || Uccle || T. Pauwels
|-
| 11634 - ||  || 12 tháng 12 năm 1996 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11635 - ||  || 6 tháng 12 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 11636 Pezinok ||  || 27 tháng 12 năm 1996 || Modra || A. Galád, A. Pravda
|-
| 11637 Yangjiachi ||  || 24 tháng 12 năm 1996 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 11638 - || 1997 AH || 2 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11639 - ||  || 6 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11640 - ||  || 6 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11641 - ||  || 7 tháng 1 năm 1997 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11642 - ||  || 13 tháng 1 năm 1997 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11643 - ||  || 8 tháng 1 năm 1997 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 11644 - ||  || 29 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11645 - ||  || 29 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11646 - ||  || 29 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11647 - ||  || 31 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11648 - ||  || 31 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11649 - ||  || 29 tháng 1 năm 1997 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11650 - || 1997 CN || 1 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11651 - || 1997 CY || 1 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11652 Johnbrownlee ||  || 7 tháng 2 năm 1997 || Sormano || P. Sicoli, F. Manca
|-
| 11653 - ||  || 12 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11654 - ||  || 12 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11655 - ||  || 7 tháng 2 năm 1997 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 11656 Lipno ||  || 6 tháng 3 năm 1997 || Kleť || M. Tichý, Z. Moravec
|-
| 11657 Antonhajduk ||  || 5 tháng 3 năm 1997 || Modra || A. Galád, A. Pravda
|-
| 11658 - ||  || 1 tháng 3 năm 1997 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 11659 - ||  || 10 tháng 3 năm 1997 || Socorro || LINEAR
|-
| 11660 - ||  || 31 tháng 3 năm 1997 || Socorro || LINEAR
|-
| 11661 - ||  || 31 tháng 3 năm 1997 || Socorro || LINEAR
|-
| 11662 - ||  || 6 tháng 4 năm 1997 || Socorro || LINEAR
|-
| 11663 - ||  || 7 tháng 4 năm 1997 || Socorro || LINEAR
|-
| 11664 Kashiwagi ||  || 4 tháng 4 năm 1997 || Kitami || K. Endate, K. Watanabe
|-
| 11665 Dirichlet ||  || 14 tháng 4 năm 1997 || Prescott || P. G. Comba
|-
| 11666 Bracker ||  || 29 tháng 6 năm 1997 || Kitt Peak || Spacewatch
|-
| 11667 Testa ||  || 19 tháng 10 năm 1997 || San Marcello || L. Tesi, A. Boattini
|-
| 11668 Balios ||  || 3 tháng 11 năm 1997 || Ondřejov || P. Pravec
|-
| 11669 Pascalscholl ||  || 7 tháng 12 năm 1997 || Caussols || ODAS
|-
| 11670 Fountain ||  || 6 tháng 1 năm 1998 || Anderson Mesa || M. W. Buie
|-
| 11671 - ||  || 21 tháng 1 năm 1998 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11672 Cuney ||  || 24 tháng 1 năm 1998 || Haleakala || NEAT
|-
| 11673 Baur ||  || 26 tháng 1 năm 1998 || Farra d'Isonzo || Farra d'Isonzo
|-
| 11674 - ||  || 28 tháng 1 năm 1998 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 11675 Billboyle ||  || 15 tháng 2 năm 1998 || Bédoin || P. Antonini
|-
| 11676 - ||  || 6 tháng 2 năm 1998 || Gekko || T. Kagawa
|-
| 11677 - ||  || 22 tháng 2 năm 1998 || Haleakala || NEAT
|-
| 11678 Brevard ||  || 25 tháng 2 năm 1998 || Cocoa || I. P. Griffin
|-
| 11679 Brucebaker ||  || 25 tháng 2 năm 1998 || Haleakala || NEAT
|-
| 11680 - ||  || 24 tháng 2 năm 1998 || Haleakala || NEAT
|-
| 11681 Ortner ||  || 1 tháng 3 năm 1998 || Caussols || ODAS
|-
| 11682 Shiwaku ||  || 3 tháng 3 năm 1998 || Yatsuka || H. Abe
|-
| 11683 - ||  || 22 tháng 3 năm 1998 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 11684 - ||  || 24 tháng 3 năm 1998 || Haleakala || NEAT
|-
| 11685 Adamcurry ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11686 - ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11687 - ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11688 Amandugan ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11689 - ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11690 Carodulaney ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11691 Easterwood ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11692 - ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11693 Grantelliott ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11694 Esterhuysen ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11695 Mattei ||  || 22 tháng 3 năm 1998 || Anderson Mesa || LONEOS
|-
| 11696 Capen ||  || 22 tháng 3 năm 1998 || Anderson Mesa || LONEOS
|-
| 11697 Estrella ||  || 31 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11698 Fichtelman ||  || 31 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11699 - ||  || 31 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 11700 - ||  || 31 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-

Tham khảo


title: Khánh An, An Phú

text:
Khánh An là một xã thuộc huyện An Phú, tỉnh An Giang, Việt Nam.

Địa lý
Khánh An là một xã biên giới nằm ở phía bắc huyện An Phú, có vị trí địa lý:
Phía đông và phía bắc giáp Campuchia với ranh giới là sông Hậu
Phía tây giáp thị trấn Long Bình và xã Khánh Bình
Phía nam giáp xã Quốc Thái và Campuchia.

Bên kia biên giới là xã Prek Chrey của huyện Kandal, Campuchia.

Xã Khánh An có diện tích 6,44 km², dân số năm 2019 là 11.731 người, mật độ dân số đạt 1.822 người/km².

Hành chính
Xã Khánh An được chia thành 4 ấp: An Hòa, An Khánh, Khánh Hòa và Thạnh Phú.

Lịch sử
Theo địa bạ tỉnh An Giang được xác lập ngày mùng 3 tháng 6 năm Minh Mệnh thứ 17 (Dương lịch 1836), thôn Khánh An thuộc tổng Châu Phú, huyện Tây Xuyên, phủ Tuy Biên.

Năm 1904, tổng An Phú được thành lập. Tổng An Phú thành lập từ 15 làng tách ra từ hai tổng Châu Phú và An Lương, diện tích toàn tổng là 17.071 héc-ta. Các làng gồm: (từ tổng Châu Phú) Khánh An, Khánh Bình, Sabâu, Kacôi, Nhơn Hội, Vĩnh Khánh, Khánh Hội và Kacôki; (từ tổng An Lương) Đồng Đức, Phú Hữu, Vĩnh Lộc, Vĩnh Hậu, Vĩnh Phong, Châu Giang và Phũm-xoài.

Tháng 7-1942, Pháp giao làng Bình Di cho Cam Bốt, đổi lại Cam Bốt giao làng (cồn) Khánh Hòa cho xã Khánh An. Làng Khánh Hòa ngày nay là ấp Khánh Hòa, xã Khánh An.

Ngày 12 tháng 4 năm 2005, Chính phủ ban hành Nghị định số 52/2005/NĐ-CP. Theo đó, thành lập thị trấn Long Bình trên cơ sở 174 ha diện tích tự nhiên và 4.054 người của xã Khánh Bình, 248 ha diện tích tự nhiên và 3.738 người của xã Khánh An.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Khánh An còn lại 541 ha diện tích tự nhiên và 11.046 người.

Chú thích

Xã, phường, thị trấn biên giới Việt Nam - Campuchia


title: Leck, Nordfriesland

text:
Leck (; Mooring North Frisian: Leek) là một đô thị thuộc huyện Nordfriesland, bang Schleswig-Holstein, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Nordfriesland


title: Majholi

text:
Majholi là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Jabalpur thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Majholi có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 385 mét (1263 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Majholi có dân số 11.308 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Majholi có tỷ lệ 65% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 54%. Tại Majholi, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Vailly-sur-Aisne (tổng)

text:
Tổng Vailly-sur-Aisne là một tổng ở tỉnh Aisne trong vùng Hauts-de-France.

Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Vailly-sur-Aisne thuộc quận Soissons. Độ cao thay đổi từ 39 m (Bucy-le-Long) đến 198 m (Filain) với độ cao trung bình 94 m.

Các đơn vị cấp dưới
Tổng Vailly-sur-Aisne gồm 26 xã với dân số là 9 777 người (điều tra năm 1999, dân số không tính trùng)

|-
| Aizy-Jouy || align="right" | 242 || align="right" | 2370 || align="right" | 02008
|-
| Allemant || align="right" | 117 || align="right" | 2320 || align="right" | 02010
|-
| Braye || align="right" | 131 || align="right" | 2880 || align="right" | 02118
|-
| Bucy-le-Long || align="right" | 1 958 || align="right" | 2880 || align="right" | 02131
|-
| Celles-sur-Aisne || align="right" | 205 || align="right" | 2370 || align="right" | 02148
|-
| Chavignon || align="right" | 793 || align="right" | 2000 || align="right" | 02174
|-
| Chavonne || align="right" | 182 || align="right" | 2370 || align="right" | 02176
|-
| Chivres-Val || align="right" | 575 || align="right" | 2880 || align="right" | 02190
|-
| Clamecy || align="right" | 272 || align="right" | 2880 || align="right" | 02198
|-
| Condé-sur-Aisne || align="right" | 358 || align="right" | 2370 || align="right" | 02210
|-
| Filain || align="right" | 89 || align="right" | 2000 || align="right" | 02311
|-
| Laffaux || align="right" | 145 || align="right" | 2880 || align="right" | 02400
|-
| Margival || align="right" | 325 || align="right" | 2880 || align="right" | 02464
|-
| Missy-sur-Aisne || align="right" | 667 || align="right" | 2880 || align="right" | 02487
|-
| Nanteuil-la-Fosse || align="right" | 134 || align="right" | 2880 || align="right" | 02537
|-
| Neuville-sur-Margival || align="right" | 91 || align="right" | 2880 || align="right" | 02551
|-
| Ostel || align="right" | 82 || align="right" | 2370 || align="right" | 02577
|-
| Pargny-Filain || align="right" | 201 || align="right" | 2000 || align="right" | 02589
|-
| Pont-Arcy || align="right" | 109 || align="right" | 2160 || align="right" | 02612
|-
| Sancy-les-Cheminots || align="right" | 106 || align="right" | 2880 || align="right" | 02698
|-
| Soupir || align="right" | 282 || align="right" | 2160 || align="right" | 02730
|-
| Terny-Sorny || align="right" | 328 || align="right" | 2880 || align="right" | 02739
|-
| Vailly-sur-Aisne || align="right" | 2 081 || align="right" | 2370 || align="right" | 02758
|-
| Vaudesson || align="right" | 178 || align="right" | 2320 || align="right" | 02766
|-
| Vregny || align="right" | 102 || align="right" | 2880 || align="right" | 02828
|-
| Vuillery || align="right" | 24 || align="right" | 2880 || align="right" | 02829
|}

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tổng Vailly-sur-Aisne trên trang mạng của Insee
 plan du canton de Vailly-sur-Aisne sur Mapquest
 Vị trí của tổng Vailly-sur-Aisne trên một bưu thiếp của Pháp

Tổng của Aisne


title: Aglaia euryanthera

text:
Aglaia euryanthera là một loài thực vật]] thuộc họ Meliaceae. Loài này có ở Úc (Queensland), Indonesia, và Papua New Guinea.

Chú thích

Tham khảo
 Pannell, C.M. 1998. Aglaia euryanthera. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

euryanthera
Thực vật Indonesia
Thực vật Papua New Guinea
Thực vật Queensland
Thực vật Tây New Guinea


title: Ninh Tốn

text:
Ninh Tốn (chữ Hán: 寧遜, 1744-1795), tự Khiêm Như sau đổi là Hi Chí, hiệu Mẫn Hiên, Chuyết Sơn cư sĩ, Song An cư sĩ; là nhà thơ, nhà sử học, và là đại thần thời Lê trung hưng và Tây Sơn trong lịch sử Việt Nam.

Thân thế và sự nghiệp
Ông là người Côi Trì, nay thuộc xã Yên Mỹ huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình.

Theo bia "Côi Trì bi ký" do Ninh Tốn soạn năm 1769, thì tổ tiên ông thuộc dòng dõi Ninh Hữu Hưng, về ở Ninh Xá, huyện Chí Linh (Hải Dương).

Tuy nhiên, Bia "Dã Hiên Tiên Sinh Mộ Biểu", sách Ninh Tướng Công Hành Trạng và Gia phả họ Ninh tại Côi Trì viết tổ tiên ông là Ninh công tự Doãn Chung từ thôn Ninh Xá huyện Vọng Doanh (nay thuộc xã Yên Ninh huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định) tới "chiếm xạ" (?) tại Côi Trì vào khoảng năm Hồng Đức triều Hậu Lê khai khẩn đất rồi định cư luôn ở đó.

Cha Ninh Tốn là Ninh Ngạn (hiệu Dã Hiên, Hy Tăng), một ẩn sĩ, là tác giả của hai tập sách: Vũ Vu thiển thuyết (Lời bàn nông cạn về thú ở ẩn) và Phong vinh tập (Tập thơ văn Vịnh gió). Bác của Ninh Tốn là Ninh Địch, đỗ Hoàng giáp khoa Mậu Tuất (1718) đời Lê Dụ Tông.

Từ nhỏ, Ninh Tốn đã nổi tiếng là thông minh, được cha cho trọ học ở kinh đô Thăng Long.

Năm 1762, ông đỗ Hương cống (tức cử nhân) lúc 19 tuổi. Sau đó, ông tiếp tục theo học với Tiến sĩ Vũ Huy Đỉnh. Ở đây ông kết thân với hai bạn học là Phạm Nguyễn Du và Vũ Huy Tấn.

Làm quan thời vua Lê chúa Trịnh (1770-1787)
Năm Canh Dần (1770), lúc 27 tuổi, Ninh Tốn có đến chơi rồi đề thơ ở núi Vân Lỗi (thuộc Thanh Hóa). Một hôm, chúa Trịnh Sâm đi xem xét phong tục, ngự chơi núi ấy, thấy bài thơ trên, liền mến tài thơ mà triệu ông vào giữ chức Thiêm tri binh phiên.

Năm Ất Mùi (1775), ông vâng lệnh vào triều nhận chức Hiệu thảo thự Sơn Nam hiến sứ.

Theo Việt sử thông giám cương mục thì năm này, ông cùng với Ngô Thì Sĩ, Phạm Nguyễn Du, Nguyễn Sá lo việc biên soạn Quốc sử.

Năm 1776, ông có tờ khải về các tệ nạn ở vùng ven biển ven sông, cùng nạn các lại dịch lấy cớ vì việc công để thu lúa, thu thủy sản, làm cho dân khổ. Nhờ vậy, nên có lệnh cấm nghiêm.

Năm Đinh Dậu (1777), ông làm Nhập thiêm sai công phiên, nhiều lần được theo xa giá đi công cán.

Trong những chuyến đi ấy, ông đã sáng nhiều thơ, sau gom lại thành tập "Tây hộ mạn hứng" (Những cảm hứng tản mạn trên đường hộ giá phía Tây), được Ngô Thì Nhậm, Phạm Nguyễn Du đánh giá cao.

Năm Mậu Tuất (1778), ông đỗ Hội nguyên tiến sĩ năm 35 tuổi, được cử làm Phụng tá quân hải lộ.

Năm 1779, ông được thăng tứ phẩm. Cha ông là Hy Tăng được phong Hàn lâm viện thị độc, mẹ là Lê Thị Liệu được tặng Nghi nhân.

Năm Canh Sửu (1781), lúc ông 38 tuổi, được giữ chức Thiêm sai tri binh phiên, làm ở Viện cơ mật kiêm Quốc sử quốc luật toản tu, Đông các đại học sĩ, Thự Hình bộ hữu thị lang. Nhân lúc mang cáo sắc phong trở về làng, ông đi chơi núi Chuyết Sơn và làm tập Chuyết Sơn thi tự.

Năm 1786, ông làm Hiệp trấn ở Động Hải (thuộc huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình).

Khi quân Tây Sơn đoạt thành Phú Xuân (1786), tiến đánh ra các đồn Cát Thanh, Động Hải thì ông bỏ đồn mà chạy . Nhưng sau đó vẫn được giao chức Tham tri chính sự kiêm Bồi tụng cùng với Ngô Trọng Khuê.

Năm 1787, quân Tây Sơn do Võ Văn Nhậm chỉ huy đánh ra Bắc diệt Nguyễn Hữu Chỉnh. Chỉnh tâu với vua Lê Chiêu Thống, cho Nguyễn Như Thái làm Thống lĩnh, Ninh Tốn làm Tham tán quân vụ, đem quân họp với quân của Lê Duật, chống lại.

Vốn là người Côi Trì, am hiểu rõ vị trí chiến lược của Tam Điệp nên ông khuyên Nguyễn Như Thái nhanh chóng chiếm giữ để ngăn quân Tây Sơn. Nhưng mới tới Phủ Lý thì quân của Võ Văn Nhậm đã vượt qua Tam Điệp. Lê Duật bị Ngô Văn Sở giết chết ở Cao Lũng, Nguyễn Như Thái bị tên bắn chết sau khi thua trận ở sông Giản (thuộc Ninh Bình), còn Ninh Tốn nhờ trốn vào nhà dân nên được thoát nạn .

Làm quan thời Tây Sơn (1788-1790)
Năm 1788, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ ra Bắc Hà diệt Vũ Văn Nhậm, rồi cho sắp đặt lại quan chức. Ninh Tốn được phong chức Hàn lâm trực học sĩ, để cùng với Nguyễn Thế Lịch, Nguyễn Bá Lân, Phan Huy Ích giúp Ngô Văn Sở và Ngô Thì Nhậm, cai quản đất Bắc.

Có các nhận định khác nhau về việc Ninh Tốn ra phục vụ Tây Sơn. Các tác giả của sách Thơ văn Ninh Tốn cho rằng đó là sự thức thời, tuy nhiên sách Đại Nam Liệt Truyện viết "Ninh Tốn trước trốn tránh không chịu ra, Huệ bắt em là Hương Công lôi ra chém đi để cho Tốn sợ, sau Ninh Tốn mới ra".

Theo sử liệu  thì Ninh Tốn làm quan nhà Lê trải đến chức Hữu Thị lang, tước Trường nguyên bá.

Năm 1789, Khi nhà Lê mất, ông tiếp tục phục vụ nhà Tây Sơn, giữ chức Thượng thư Bộ Binh, tước hầu.

Và nhờ năm Canh Tuất (1790), ông có đề tựa tập thơ Hoa trình học bộ tập của thầy học là Vũ Huy Đĩnh và đề tựa cuốn sách y học Thai sản điều lý phương pháp tự của bạn là Hoàng Phong Ôn Phủ (tức Nguyễn Thế Lịch), mà người đời sau biết được vào năm đó (47 tuổi) ông đã xin về nghỉ ở quê.

Theo Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam thì Ninh Tốn mất năm 1790. Tuy nhiên, theo Gia phả họ Ninh, thì ông mất ngày 5 tháng 5 năm Ất Mão (1795).

Tác phẩm
Tác phẩm chính của Ninh Tốn là bộ Chuyết Sơn thi tập (Tập thơ Chuyết Sơn), trong đó bao gồm cả tập Tây hộ mạn hứng. Đây là bộ sách do con cháu ông sưu tập, hiện chỉ còn 275 bài thơ và 7 bài gồm văn sách, phú, tựa, văn bia...Tất cả đều bằng chữ Hán. Phần lớn, chúng được sáng tác dưới thời Lê-Trịnh. Còn những sáng tác dưới thời Tây Sơn, theo nhóm tác giả sách Thơ văn Ninh Tốn, thì chắc mất mát nhiều, vì con cháu không dám lưu giữ.

Hiện ở Thư viện Hán Nôm (Hà Nội) còn giữ được 3 tập của ông, đó là:
Chuyết Sơn thi tập, mang ký hiệu: A.1292.
Chuyêt Sơn thi tập đại toàn, mang ký hiệu: A.1407.
Tiền Lê tiến sĩ Ninh Tốn thi tập, mang ký hiệu: A.350.

Trong ba cuốn trên có nhiều bài trùng lập.

Năm 1984, một nhóm biên soạn (Hoàng Lê chủ biên) thuộc Viện Hán Nôm (Hà Nội) đã tuyển chọn ra 107 bài thơ và 1 bài tựa Hoa trình học bộ tự để in thành tác phẩm Thơ văn Ninh Tốn (Nhà xuất bản KHXH, Hà Nội, 1984).

Sơ lược nội dung và giá trị nghệ thuật
Thơ Ninh Tốn bao gồm nhiều thể loại và nhiều đề tài khác nhau, trong đó có thể tạm chia làm ba loại chính:
Thơ đề vịnh phong cảnh, con người, di tích lịch sử, nhân vật lịch sử.
Thơ họa đáp, tặng tiễn bạn bè.
Thơ tự thuật và cảm xúc trữ tình.

Nhìn chung trong thơ văn Ninh Tốn, có mấy điểm đáng chú ý như sau:
Khởi đầu, Ninh Tốn, vốn là người lạc quan, tích cực (bài "Tự thuật" [làm lúc trẻ], "Du học kinh sư" [Du học ở kinh đô]...). Sau khi trải qua nhiều cơn lốc xoáy của thời đại Lê mạt-đầu Nguyễn, nhà thơ đã không khỏi day dứt khi nghĩ đến chuyện hành tàng, xuất xử, họa phúc, an nguy, và lẽ phế hưng, thành bại của các triều...Cho nên trong thơ ông lúc này đã hé lộ ý muốn về ở ẩn ("Tự thuật" [làm khi đã có tuổi], "Hiệp đồng phủ thuận đạo hải đồn ngẫu hứng" [Ngẫu hứng khi làm Hiệp đồng ở đồn Động Hải]...)...
Ông không những vui buồn cùng người dân, mà cả đến ước mơ và hy vọng cũng vậy ("Tặng Ngọc Động Đinh huynh chi huyện" [Tặng ông họ Đinh ở Ngọc Động đi làm quan huyện], "Bính Thân xuân khiển Doãn tác man niết" [Năm Bính Thân được phê chuẩn làm Án sát Sơn Nam]...). Ông luôn mong ước được sống trong một triều đại thịnh vượng, mà ở đó vua tôi đều là người tài đức, đều biết yêu thương và chăm sóc việc làm ăn của dân ("Vọng Hùng Vương cố đô" [Trông kinh đô cũ thời vua Hùng], "Chương Dương mộ bạc" [Chiều đậu thuyền ở bến Chương Dương], "Ký kiến" [Ghi những điều trông thấy], "Sơn cư xuân mộ" [Chiều xuân ở núi], "Kinh thái hòa cung" [Qua cung thái hòa], "Bát tràng" [Lò bát]...).
Một điểm nổi bật nữa, đó là ông đã đánh giá lại những nhân vật phụ nữ trong lịch sử, như chuyện nàng Bích với nhà sư Huyền Quang ("Vân Bích nương" [Thương tiếc nàng Bích]), chuyện công chúa Huyền Trân với tướng Trần Khắc Chung (dưới mắt ông, Huyền Trân không hư hỏng về nhân cách, mà chỉ là một nạn nhân của một xã hội cưỡng hôn)...Và họ Ninh cũng đã công khai ca ngợi tài năng của phái đẹp ("Mã thượng mỹ nhân" [Người đẹp trên ngưa], "Ký tài nữ Thụy Liên" [Gửi bậc tài nữ Thụy Liên]). Thái độ này rất hiếm thấy trong giới nhà nho lúc bấy giờ.

Nói gọn, bên cạnh những giá trị nghệ thuật, người đọc còn phần nào nhận thức được cái xã hội cuối Lê, đầu Nguyễn; phần nào hiểu được giới nho sĩ và nông dân cùng với những ước mơ, những khát vọng chân chính của họ. Bởi những giá trị ấy, các danh sĩ đương thời như Phạm Nguyễn Du, Phan Huy Ích, Ngô Thì Nhậm, Vũ Huy Tấn, Đoàn Nguyễn Tuấn, Nguyễn Thế Lịch, Vũ Huy Đĩnh, Hi Tứ, Nguyễn Quýnh...đều có thơ từ khen tặng .

Nói đến Ninh Tốn và thơ văn của ông, Từ điển Văn học (bộ mới) đã đánh giá như sau:
Phần lớn các bài thơ đều toát lên một sức sống, một dáng dấp lạc quan, vui tươi. Điều đó, một mặt phản ánh lòng yêu đời, cá tính sôi nổi, đầy tự tin, ưa hành động của con người tác giả; mắt khác cũng phản ánh phần nào cái không khí hồ hỡi, cởi mở của triều đại Tây Sơn mà tác giả ngày càng gắn bó và đem sức mình ra phục vụ. Một điểm đặc sắc nữa là trong tập có hơn ba mươi bài nói về phụ nữ, một số lượng đáng kể so với các nhà thơ đương thời. Qua đó có thể thấy được lòng trân trọng đối với phụ nữ của ông.
Về nghệ thuật: lời thơ của ông giản dị, trong sáng, ít điển cố, có lúc pha chút khôi hài; thể hiện một phong cách mới cả về nội dung lẫn hình thức. Riêng mặt này, Tiến sĩ Nguyễn Quýnh, người cùng thời, cũng đã khen rằng: Ninh Tốn là kẻ lão luyện trong văn mặc, sở trường cả thơ phú, trước thuật.

Giới thiệu thơ

Xem thêm: Chiêu Dương mộ bạc (Chiều đậu thuyền ở bến Chương Dương)

Ghi công
Ninh Tốn được thờ ở Nhà thờ Ninh Tốn, xã Yên Mỹ, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình. Đây là một di tích lịch sử quốc gia của Việt Nam. Tên của ông cũng được đặt cho những con đường ở trung tâm thành phố Ninh Bình, ở thành phố Tam Điệp tỉnh Ninh Bình, tại Thị trấn Củ Chi Thành phố Hồ Chí Minh, tại thành phố Đà Nẵng.

Sách tham khảo
Ngô gia văn phái, Hoàng Lê nhất thống chí (2 tập). Nhà xuất bản Văn học, 1984.
Phạm Đình Hổ, Vũ trung tùy bút. Nhà xuất bản Trẻ & Hội nghiên cứu giảng dạy văn học TP. HCM hợp tác ấn hành, 1989.
Nhiều người soạn, Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Văn học, 1978.
Nhiều người soạn (Hoàng Lê chủ biên), Thơ văn Ninh Tốn. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1984.
Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế. Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản KHXH, 1992.
Tạ Ngọc Liễn, Danh nhân văn hóa trong lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Thanh Niên, 2008.

Chú thích

Người Ninh Bình
Nhà thơ Việt Nam
Hội nguyên Việt Nam
Nhà sử học Việt Nam
Quan lại nhà Tây Sơn
Quan lại nhà Lê trung hưng
Sinh năm 1743
Mất năm 1795


title: Gigantopithecus

text:
Gigantopithecus là một chi vượn người tồn tại từ 9 triệu năm trước đây cho đến 100.000 năm trước đây, ở khu vực ngày nay là Trung Quốc, Ấn Độ và Việt Nam, có nghĩa rằng Gigantopithecus sống cùng thời kỳ và vị trí với những dạng người sớm như Homo erectus (người đứng thẳng). Các hóa thạch còn cho biết rằng các cá thể của loài Gigantopithecus blacki là to lớn nhất trong số các loài vượn người trong lịch sử, với chiều cao khi đứng thẳng tới  và cân nặng tới . Nó có lẽ đi bằng bốn chân và ăn cỏ, chủ yếu ăn tre, có thể cộng với trái cây theo mùa. Tuy nhiên, các lý thuyết gần đây cho rằng nó có thể thay đổi chế độ ăn tùy môi trường sống (generalist). Mặc dù chúng ta không biết chắc chắn tại sao Gigantopithecus tuyệt chủng, các nhà nghiên cứu cho rằng nó bị tuyệt chủng chính vì sự thay đổi khí hậu và vì phải cạnh tranh với các loài hợp hơn với môi trường.

Các nhà nghiên cứu đã phát hiện nhiều răng của Gigantopithecus blacki tại hang Liễu Thành ở thành phố Liễu Châu, tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc, nhưng họ cũng tìm thấy hóa thạch ở những nơi khác tại Việt Nam và Ấn Độ. Các phát hiện này gợi ý rằng phạm vi kiếm thức ăn của Gigantopithecus là Đông Nam Á. Những hóa thạch của loài thứ hai, Gigantopithecus giganteus, được tìm thấy ở miền bắc Ấn Độ và ở Trung Quốc. Ở Trung Quốc, những chiếc răng của loài này được tìm thấy ở huyện Đại Tân, thành phố Sùng Tả, tỉnh Quảng Tây; tại các địa mạo đá vôi ở Quảng Tây; và tại huyện Vũ Minh, thành phố Nam Ninh, tỉnh Quảng Tây.

Hóa thạch

Di cốt hóa thạch đầu tiên của Gigantopithecus được một nhà nhân loại học miêu tả đã được Ralph von Koenigswald tìm thấy năm 1935 trong một hiệu thuốc. Các răng và xương hóa thạch thường được nghiền thành bột và sử dụng trong một vài bài thuốc của y học cổ truyền Trung Hoa. Von Koenigswald đặt tên cho loài giả thuyết này là Gigantopithecus.

Kể từ đó, khá ít hóa thạch của Gigantopithecus đã được phát hiện. Ngoài những chiếc răng hàm tìm thấy trong hiệu thuốc bắc ở Trung Quốc, tại hang Liễu Thành ở Liễu Châu người ta cũng tìm thấy một loạt răng của Gigantopithecus blacki, cũng như một vài xương hàm. Các di chỉ khác mà có một lượng đáng kể các di cốt nằm ở Việt Nam và Ấn Độ. Các phát hiện này gợi ý rằng phạm vi phân bố của Gigantopithecus là Đông Nam Á.

Năm 1955, 47 chiếc răng của G. blacki đã được tìm thấy trong một lô hàng "giáp cốt" ở Trung Quốc. Truy dấu vết đường đi của những chiếc răng này tới nguồn của chúng người ta đã tìm thấy nhiều răng hơn nữa và cả một bộ xương hàm dưới to lớn và khá hoàn chỉnh. Năm 1958, ba bộ xương hàm dưới và trên 1.300chiếc răng đã được tìm thấy. Các di cốt Gigantopithecus cũng được phát hiện tại các di chỉ ở Hồ Bắc, Quảng Tây và Tứ Xuyên, từ các nhà kho chứa dược liệu của y học cổ truyền Trung Hoa, cũng như trong các trầm tích hang động. Không phải mọi di cốt ở Trung Quốc đều có cùng niên đại, và các hóa thạch ở Hồ Bắc dường như là trẻ nhất trong số các hóa thạch tìm thấy tại Trung Quốc. Những chiếc răng ở Hồ Bắc cũng to lớn hơn.

Năm 2014, hóa thạch răng và quai hàm được cho là của G. blacki được tìm thấy lần đầu tiên ở Indonesia.

Đặc trưng
Phương thức di chuyển của Gigantopithecus hiện vẫn chưa rõ, do người ta vẫn chưa tìm thấy xương chậu hay xương chân của chúng. Quan điểm chi phối cho rằng nó đi đứng bằng 4 chân, giống như khỉ đột và tinh tinh ngày nay; tuy nhiên, quan điểm thiểu số vẫn cho rằng chúng đi đứng bằng 2 chân. Quan điểm này được Grover Krantz ủng hộ, nhưng giả định này chỉ dựa trên một số ít di cốt quai hàm đã được tìm thấy, tất cả chúng đều có hình dạng chữ U và mở rộng ra về phía sau. Điều này tạo ra không gian để khí quản nằm hoàn toàn bên trong quai hàm, cho phép hộp sọ nằm vuông góc trên cột sống hoàn toàn thẳng đứng như ở người hiện đại, chứ không phải là đại khái ở phía trước cột sống, như ở các loài vượn lớn khác.

Quan điểm đa số cho rằng trọng lượng của một con vật to lớn như vậy sẽ tạo ra ứng suất rất lớn lên các xương chân, mắt cá chân và bàn chân của con vật nếu như nó đi lại bằng hai chân; trong khi nếu nó đi lại bằng bốn chân, như khỉ đột, thì trọng lượng của nó sẽ phân bố đều hơn lên mỗi chân.

Chế độ ăn
Các quai hàm của Gigantopithecus là sâu và rất dày. Các răng hàm có chỏm răng thấp và phẳng, và thể hiện là chứa lớp men răng dày, thích hợp cho việc nghiền các vật dai. Các răng tiền hàm rộng và phẳng, có cấu hình tương tự như các răng hàm. Các răng nanh không nhọn mà cũng chẳng sắc, trong khi các răng cửa thì nhỏ, giống như cái chốt và mọc khít vào nhau. Các đặc trưng này của quai hàm và răng ợi ý rằng con vật đã thích nghi với việc nhai những thức ăn dai, nhiều sợi bằng cách cắt, nghiền nát và nghiền nhỏ nó. Răng của Gigantopithecus cũng có nhiều lỗ rỗng, tương tự như ở gấu trúc lớn, loài với nguồn thức ăn chủ yếu là tre trúc, và điều đó gợi ý rằng nguồn thức ăn của Gigantopithecus cũng có thể là tương tự.

Ngoài tre trúc ra, Gigantopithecus còn ăn các loại thức ăn thực vật khác, như gợi ý từ phân tích các loại thực kết thạch bám vào răng của chúng. Việc kiểm tra các vết xước vi thể và các dấu tích sạn thực vật bám vào răng Gigantopithecus gợi ý rằng chúng còn ăn cả hạt và hoa quả, cũng như là tre trúc.

Phân loại
Trong quá khứ, G. blacki được cho là có quan hệ họ hàng gần với người tiền sử, cụ thể là với Australopithecus, trên cơ sở chứng cứ răng hàm; nhưng điều này hiện nay được coi chỉ là kết quả của tiến hóa hội tụ. Gigantopithecus hiện nay được đặt trong phân họ Ponginae cùng với đười ươi.

Các loài

Hiện tại người ta đã biết 3 loài Gigantopithecus đã tuyệt chủng là:
 Gigantopithecus blacki: Tìm thấy trong các di chỉ hang động ở miền nam Trung Quốc và Việt Nam.
 Gigantopithecus bilaspurensis: Tìm thấy ở Ấn Độ.
 Gigantopithecus giganteus: Tìm thấy ở miền bắc Ấn Độ và Quảng Tây (Trung Quốc). Loài này có lẽ đã sinh tồn trước G. blacki khoảng 5 triệu năm. Mặc cho tên gọi định loài "giganteus" - nghĩa là khổng lồ - nó có lẽ có kích thước chỉ cỡ một nửa của G.blacki.

Tuyệt chủng
Gigantopithecus có thể đã tuyệt chủng vào khoảng 100.000 năm trước đây, do thay đổi khí hậu trong thế Pleistocen đã thay đổi thảm thực vật rừng thành thảm thực vật xa van, và nguồn cung cấp thức ăn như hoa quả đã suy giảm. Gigantopithecus không ăn cỏ, rễ cây và lá là những nguồn thức ăn chủ yếu trong xa van.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Online article about Gigantopithecus including discovery, lifestyle and extinction, as well as visual reconstruction and size estimates, prehistoric-wildlife.com

Vượn người
Thế Pleistocen
Hóa thạch
Họ Người
Người tiền sử


title: Callispa cavicollis

text:
Callispa cavicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Spaeth miêu tả khoa học năm 1935.

Chú thích

Tham khảo

Callispa


title: Ecnomus ulap

text:
Ecnomus ulap là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Ecnomus


title: Hypsiophthalmus microspilus

text:
Hypsiophthalmus microspilus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Germar miêu tả khoa học năm 1841.

Chú thích

Tham khảo

Hypsiophthalmus


title: Clon cerambycinus

text:
Clon cerambycinus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Semenov miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Clon


title: Atelopus quimbaya

text:
Atelopus quimbaya là một loài cóc trong họ Bufonidae. Chúng là loài đặc hữu của Colombia.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông.

Nguồn
 Bolívar, W., Acosta-Galvis, A. & Lynch, J. 2004. Atelopus quimbaya. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Atelopus
Động vật lưỡng cư Colombia
Động vật lưỡng cư Andes


title: Boimorto

text:
Boimorto là một đô thị của Tây Ban Nha ở tỉnh A Coruña, ở cộng đồng tự trị Galicia. Đô thị này có diện tích 82,71 km², dân số 2.486 (ước năm 2004), mật độ dân số 30,06 người/km². Tọa độ của đô thị này là: 43º 00' 27" độ vĩ bắc - 8º 07' 37" độ kinh tây. Đô thị này nằm ở độ cao 500 m trên mực nước biển, cách La Coruña 47 km. Mã số bưu chính là 15818, mã vùng điện thoại: 981.

Các giáo khu

Dân số

Tham khảo

Đô thị ở A Coruña


title: Andrey Petrovich Kapitsa

text:
Andrey Petrovich Kapitsa (tiếng Nga: Андре́й Петро́вич Капи́ца, 9 tháng 7 năm 1931 – 2 tháng 8 năm 2011) là nhà địa lý học người Nga, người tìm ra hồ Vostok, hồ dưới mặt băng lớn nhất thế giới ở Nam Cực. Ông phát hiện hồ dựa trên kỹ thuật dò chiều sâu địa chấn để đo độ dày của các dải băng Nam Cực, được tiến hành trong chuyến thám hiểm Nam Cực của Liên Xô (của một nhóm người trong đó ông là một người tham gia). Việc phát hiện ra hồ Vostok là một trong những khám phá địa lý lớn nhấttrên Trái đất.

Ông là con trai nhà vật lý nghiên cứu nhiệt độ thấp Pyotr Kapitsa.

Tham khảo

Nhà địa lý học người Nga
Người Moskva


title: Red Hot Chili Peppers

text:
Red Hot Chili Peppers, đôi khi rút ngắn thành "The Chili Peppers" hoặc viết tắt là "RHCP", là một ban nhạc funk rock Mỹ thành lập tại Los Angeles năm 1983. Phong cách âm nhạc của nhóm chủ yếu gồm rock kết hợp với funk, cũng như yếu tố từ các thể loại khác như punk rock và psychedelic rock. Khi biểu diễn trực tiếp, âm nhạc của kết hợp với những yếu tố của một ban nhạc mắc kẹt bởi bản tính ngẫu hứng trong nhiều buổi trình diễn của họ. Hiện nay ban nhạc gồm có những thành viên sáng lập Anthony Kiedis (hát chính) và Flea (chơi bass), tay trống lâu năm Chad Smith; và tay ghita Josh Klinghoffer, người gia nhập nhóm cuối năm 2009 để thay thế John Frusciante. Red Hot Chili Peppers là một trong những ban nhạc bán đĩa nhạc chạy nhất mọi thời đại với hơn 80 triệu bản thu trên toàn cầu; nhóm được đề cử 16 giải Grammy và thắng sáu trong số đó, đồng thời là ban nhạc thành công nhất trong lịch sử radio rock hiện nay khi nắm giữ nhiều đĩa đơn quán quân nhất (13), nhiều đĩa đơn trụ hạng tại vị trí quán quân nhất (85) và nhiều bài hát lọt vào tốp 10 nhất trên bảng xếp hạng Billboard Alternative Songs. Năm 2012, họ được vinh danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll.

Nét chính

The Red Hot Chili Peppers được thành lập bởi rapper Anthony Kiedis, tay guitar Hillel Slovak, tay bass Flea và tay trống Jack Irons trong khi họ đang theo học tại trường trung học Fairfax ở Los Angeles. Buổi biểu diễn đầu tiên của họ là tiết mục tên "Tony Flow & the Miraculously Majestic Masters of Mayhem" tại một câu lạc bộ tên Rhythm Lounge trước một đám đông khoảng 30 người..

Sau những thành công khá bất ngờ, vài tháng sau đó band nhạc lấy tên là the Red Hot Chili Peppers và thông báo ký được hợp đồng với hãng EMI, tuy nhiên trước đó hai thành viên Hillel Slovak và Jack Irons đã có được thỏa thuận ghi âm với hãng đĩa MCA Records với band nhạc khác của họ 'What Is This?' do đó họ quyết định rời band nhạc. Anthony Kiedis và Flea quyết định tuyển mộ 2 thành viên mới là tay guitar Jack Sherman và tay trống Cliff Martinez. Cliff Martinez chơi trong hai bản thu đầu tiên, và Jack Sherman chỉ chơi trong album đầu tiên, The Red Hot Chili Peppers. Sau đó Slovak và Irons trở lại và chơi trong 2 album, Freaky Styley và The Uplift Mofo Party Plan; Khi đang chuẩn bị thu album mới thì Hillel Slovak chết vì dùng heroin quá liều năm 1988, và sau đó Irons cũng rời nhóm luôn. Tay trống cũ của nhóm Dead Kennedys, D.H. Peligro thay thế Irons trong một thời gian ngắn trước khi tìm được tay trống Chad Smith và tay guitar John Frusciante(thay thế Slovak). Đội hình gồm Flea, Kiedis, Frusciante và Smith duy trì lâu nhất với 6 album thu âm cùng nhau sau đó là, Mother's Milk (1989), Blood Sugar Sex Magik (1991), Californication (1999), By the Way (2002), and Stadium Arcadium (2006).

Blood Sugar Sex Magik, là album thành công về mặt thương mại đầu tiên của nhóm bán được hơn 13 triệu bản năm 1991. Sau đó Frusciante không thoải mái với sự thành công của band và bất ngờ rời band năm 1992 trong khi đang đi dở tour diễn quảng bá cho album. Sau khi tuyển mộ tạm thời tay guitar Arik Marshall để hoàn thành nốt tour diễn, Kiedis, Flea, và Smith đã tuyển mộ Dave Navarro của band Jane's Addiction trong album tiếp sau của họ, One Hot Minute (1995). Mặc dù thành công về mặt thuong mại, nhưng album không được đánh giá cao bằng Blood Sugar Sex Magik,. Navarro sau đó cũng rời band năm 1998 để tập trung cho album của riêng mình. Frusciante, sau khi cai nghiện, đã trở lại band năm 1998 theo yêu cầu của Flea. Và sự tái hợp của nhóm được đánh dấu bằng album Californication (1999), bán được 15 triệu bản, trở thành album bán chạy nhất của band nhạc. Album sau đó 3 năm By the Way, cũng rất thành công. Năm 2006, nhóm cho ra đời album đôi Stadium Arcadium, album đầu tiên của nhóm chiếm vị trí số 1 tại Mỹ. Sau tour diễn vòng quanh thế giới band nhạc quyết định nghỉ ngơi một thời gian. Tháng 12 năm 2009, Frusciante thông báo, anh rời khỏi band nhạc để tập trung vào sự nghiệp solo của mình. Josh Klinghoffer, người làm việc cùng nhóm trong tour diễn Stadium Arcadium và dự án solo của Frusciante, thay thế Frusciante trở thành thành viên chính thức tháng 2 năm 2010. Album thứ 10 của nhóm, I'm with You, đã được phát hành ngày 29 tháng 8 năm 2011.

Tới nay The Red Hot Chili Peppers đã được 15 đề cử giải Grammy và có được 7 chiến thắng . Band nhạc cũng bán được hơn 65 triệu album trên toàn thế giới, có 9 single nằm trong top 40 trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 (bao gồm 3 single nằm trong Top 10), năm single chiếm vị trí số 1 trên bảng xếp hạng Hot Mainstream Rock Tracks, và họ cũng giữ kỉ lục với 12 single có vị trí số 1 trên bảng xếp hạng Alternative Songs.

Thành viên

Thành viên hiện tại
 Michael "Flea" Balzary – bass, trumpet, piano, backing vocals (1983–nay)
 Anthony Kiedis – lead vocals (1983–nay)
 Chad Smith – drums, percussion (1988–nay)
John Frusciante – guitar (1989-1992; 1998-2009; 2019-nay)

Thành viên cũ
 Hillel Slovak – guitar(1982; 1985-1988)
 Jack Sherman – guitar(1982-1985)
 Dwayne 'Blackbyrd' McKnight – guitar(1988-1989)
 Arik Marshall – guitar(1992-1993)
 Jesse Tobias – guitar(1993)
 Dave Navarro – guitar(1993-1998)
Josh Klinghoffer – guitar, keyboards, piano, backing vocals (2009–2019)
 Jack Irons – drums (1982; 1986-1988)
 Cliff Martínez – drums(1982-1985)
 D.H. Peligro – drums(1988-1989)

Danh sách album

 The Red Hot Chili Peppers (1984)
 Freaky Styley (1985)
 The Uplift Mofo Party Plan (1987)
 Mother's Milk (1989)
 Blood Sugar Sex Magik (1991)
 One Hot Minute (1995)
 Californication (1999)
 By the Way (2002)
 Stadium Arcadium (2006)
 I'm With You (2011)
 The Getaway (2016)
 Unlimited Love (2022)
 Return of the Dream Canteen (2022)

Chú thích

Liên kết ngoài

RHCP Live Archive

Người đoạt giải BRIT
Người đoạt giải Grammy
Nghệ sĩ của Warner Bros. Records
Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll
Nghệ sĩ của EMI Records


title: Agriotes elegantulus

text:
Agriotes elegantulus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Lewis miêu tả khoa học năm 1894.

Chú thích

Tham khảo

Agriotes


title: Perdita abbreviata

text:
Perdita abbreviata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1980


title: Saint-Martin-de-Villeréal

text:
Saint-Martin-de-Villeréal  là một xã của tỉnh Lot-et-Garonne, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Lot-et-Garonne

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintmartindevillereal


title: Frascaro

text:
Frascaro là một đô thị ở tỉnh Alessandria trong vùng Piedmont của Italia, có vị trí cách khoảng 70 km về phía đông nam của Torino và khoảng 11 km về phía tây nam của Alessandria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 457 người và diện tích là 5,3 km².

Frascaro giáp các đô thị: Borgoratto Alessandrino, Carentino, Castellazzo Bormida, Gamalero, và Mombaruzzo.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Alessandria
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Amblycerus alternatus

text:
Amblycerus alternatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1954.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Camagüey (định hướng)

text:
Camagüey có thể là:
Tỉnh Camagüey, một tỉnh của Cuba
Thành phố Camagüey, tỉnh lỵ tỉnh Camagüey


title: Michael Graves

text:
Michael Graves (9 tháng 7 năm 1934 – 12 tháng 3 năm 2015) là một kiến trúc sư Hậu Hiện đại người Mỹ. Là một trong 5 thành viên của nhóm The New York Five, Graves còn nổi tiếng với các thiết kế đồ nội thất gia đình bán tại hệ thống cửa hàng Target ở Mỹ.

Michael Graves được sinh ra tại Indianapolis, Indiana. Ông theo học kiến trúc tại Đại học Cincinnati và thạc sĩ tại Đại học Harvard. Năm 1964, Graves bắt đầu hành nghề tư nhân tại Princeton, New Jersey. Ông đứng đầu hãng thiết kế Micheal Graves và cộng sự có văn phòng tại Princeton và New York. Ông còn là giáo sư danh dự của Đại học Princeton. Các công trình của ông rất đa dạng, từ trung tâm thương mại đến các nhà ở và thiết kế nội thất. Năm 1999, Graves được nhận giải thưởng Nghệ thuật quốc gia và năm 2001 là Huy chương vàng AIA của Hiệp hội kiến trúc sư Mỹ.

Từ năm 2003, Graves bị liệt hai chân vì một nguyên nhân không xác định. Hiện nay, ông vẫn hoạt động nghề nghiệp, chỉ đạo thiết kế một loạt các công trình, trong số đó có mở rộng Học viện Nghệ thuật Detroit.

Các công trình nổi tiếng
 Tòa nhà Alexander, Princeton, New Jersey, 1971 – 1973
 Nhà Crooks, Fort Wayne, Indiana, 1976
 Nhà Hanselmann, Fort Wayne, Indiana, 1967
 Tòa nhà dịch vụ công quyền Portland, Portland, Oregon, 1980
 Thư viện Offentligt, San Juan Capistrano, California, 1981 – 1983
 Tòa nhà Humana, Louisville, Kentucky, 1982
 Ten Peachtree Place, Atlanta, Georgia, 1990
 Khu nghỉ mát Swan và Dolphin, Walt Disney World, Orlando, Florida, 1990
 Tòa nhà Team Disney, Burbank, California, 1991
 Bảo tàng Michael C. Carlos Museum, Đại học Emory, Atlanta, Georgia, 1993
 1500 Ocean Drive, South Beach, Florida, 1993
 Trung tâm nghiên cứu Kỹ nghệ, Đại học Cincinnati, Cincinnati, 1994 – 1995
 Giảng đường Bryan, Đại học Virginia, Charlottesville, Virginia, 1995
 Thư viện công cộng Denver, Denver, 1996
 Trung tâm Nghệ thuật Indianapolis, Indianapolis, Indiana, 1996
 Trường trung học Martel, Đại học Rice, Houston, Texas, 2002
 Bảo tàng lịch sử quốc gia , Đài Trung, Đài Loan, 2002
 Phần mở rộng của Học viện Nghệ thuật Minneapolis, Minneapolis, Minnesota, 2006
 Giảng đường Alter, Trường doanh nghiệp Fox, Đại học Temple, Philadelphia, Pennsylvania, 2006

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang chính

 Fast Company, tháng 8 năm 2004: "A Design for Living"
 Archipedia: Michael Graves

Graves, Michael
Graves, Michael
Graves, Michael
Graves, Michael
Cựu sinh viên Đại học Harvard
Người đoạt Huy chương Nghệ thuật Quốc gia


title: LĐ

text:
LĐ hay lđ có thể là từ viết tắt của:

Lâm Đồng (tỉnh)
lao động
liên đoàn

LĐ


title: Adicella medaia

text:
Adicella medaia là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Adicella


title: La thứ

text:
La thứ (thường được viết tắt là Am) là một cung thứ dựa trên nốt La (A), bao gồm các nốt nhạc sau La, Si, Đô, Rê, Mi, Fa, Sol và La. Bộ khóa của  nó không có dấu thăng cũng như dấu giáng.

Cung thể tương đương (relative key) với nó là cung Đô trưởng và cung thể cùng bậc (parallel key) với nó là cung La trưởng. Các sự thay đổi về giai điệu hay hoà âm trong các phiên bản khác nhau của cung này được viết lại khi cần thiết.

Johann Joachim Quantz coi La thứ cùng với Đô thứ diễn tả "nỗi buồn" có hiệu quả hơn bất cứ cung thứ nào khác.

Những tác phẩm nhạc có sử dụng cung này
Etude 'Winter Wind' - Frédéric Chopin
Sáng tác số 13 - Johann Sebastian Bach
Rondo Alla Turca - Wolfgang Amadeus Mozart
Für Elise - Ludwig van Beethoven
Scottish Symphony - Felix Mendelssohn
Introduction and Rondo Capriccioso - Camille Saint-Saëns
Rhapsody on a Theme of Paganini - Sergei Rachmaninoff
Concerto viết cho Piano - Edvard Grieg
Concerto viết cho Piano - Robert Schumann
Giao hưởng số 6 - Gustav Mahler
Classical Gas - Mason Williams

Những bài hát nổi tiếng
House of the Rising Sun - Traditional
Save Tonight - Eagle Eye Cherry
Anthem for the Year 2000 - Silverchair
Street Spirit (Fade Out) - Radiohead
Smooth Criminal - Alien Ant Farm (bản ban đầu của Michael Jackson)
Californication - Red Hot Chili Peppers (cũng được viết ở cung Đô trưởng)
Otherside - Red Hot Chili Peppers
Dani California - Red Hot Chili Peppers
Mary Jane's Last Dance - Tom Petty and the Heart Breakers
Interlude/tribute to Adam Lambie in the key of a minor - Blonde Sunshine
Stairway to Heaven - Led Zeppelin
Ain't Talkin' 'Bout Love - Van Halen
November Rain - Guns N' Roses
Bad Habit - The Offspring
Pennyroyal Tea - Nirvana
Lover I don't have to Love - Bright Eyes
Here Comes the Rain Again - Eurythmics
Holding Out For a Hero - Bonnie Tyler

Thông tin khác
Chỉ có bài hát "Jane Doe" trong album Songs in A minor của Alicia Keys thật sự là viết ở cung La trưởng.

Tham khảo

Cung thể âm nhạc
Nhạc khúc La thứ


title: Acrocercops telestis

text:
Acrocercops telestis là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Ấn Độ (Bihar).

Ấu trùng ăn các loài Mallotus repandus, Trewia species (bao gồm Trewia nudiflora), Cinnamomum, Eugenia cumini, Eugenia jambolana và Gmelina arborea. Chúng có thể ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Crepidomenus meannjini

text:
Crepidomenus meannjini là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Calder miêu tả khoa học năm 1986.

Chú thích

Tham khảo

Crepidomenus