title: 2003

text:
Sự kiện

Tháng 1
1 tháng 1:
Luíz Inácio Lula Da Silva trở thành Tổng thống thứ 37 của Brasil.
Pascal Couchepin trở thành Tổng thống Thụy Sĩ
24 tháng 1: Bộ An ninh Nội địa Hoa Kỳ chính thức bắt đầu hoạt động.
31 tháng 1: Gặp nhau cuối năm - Táo Quân do VFC công chiếu lần đầu tiên phát sóng truyền hình VTV, và từ đó trở thành món ăn tinh thần của nhân dân Việt Nam vào đêm 30 Tết.
Tháng 1 – Khủng hoảng về giảm quân bị tại Iraq: Vì lời phê bình khắp nơi, luật sư chính của Anh, Tây Ban Nha, Ý, Bồ Đào Nha, Hungary, Ba Lan, Đan Mạch và Cộng hòa Séc đã tuyên bố phát biểu ý kiến ủng lập trường của Hoa Kỳ về Iraq, và nói là Saddam Hussein phải tuân theo nghị quyết của Liên hiệp quốc.

Tháng 2
1 tháng 2:Tàu Columbia nổ ở trên Texas trong lúc hạ cánh, giết tất cả bảy phi hành gia trên tàu.
5 tháng 2: Khủng hoảng về giảm quân bị tại Iraq: Ngoại trưởng Hoa Kỳ Colin Powell diễn thuyết tại Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc về Iraq.
15 tháng 2: Toàn thế giới chống chiến tranh tại Iraq – hơn 6 triệu người đã biểu tình tại hơn 600 đô thị trên toàn thế giới, một trong những vụ biểu tình lớn nhất trong lịch sử nhân loại.
23 tháng 2: Thành phố New York là địa điểm cho Giải Grammy, với sự hiện diện của Nickelback, No Doubt, Foo Fighters, Britney Spears và các nhạc sĩ khác.
24 tháng 2: Động đất tại tỉnh Tân Cương, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, 261 người chết .
26 tháng 2: Một doanh nhân người Mỹ gốc Hồng Kông được đưa vào Bệnh viện Việt - Pháp tại Hà Nội, Việt Nam. Bác sĩ của WHO, Carlo Urbani thông báo tình trạng bệnh truyền nhiễm lạ lây rất nhanh tới WHO. Bác sĩ Carlo Urbani và bệnh nhân đó đều chết vì SARS-CoV vào tháng 3.
26 tháng 2: Khủng hoảng về giảm quân bị tại Iraq: Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush phát biểu công khai về viễn cảnh "cải cách dân chủ" ở Iraq. Ông nói đây sẽ là "một ví dụ" cho các quốc gia Ả Rập khác.

Tháng 3
1 tháng 3: Khủng hoảng về giảm quân bị tại Iraq: Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất kêu gọi Tổng thống Iraq Saddam Hussein nhượng bộ để tránh chiến tranh. Quan điểm này sau đó được Kuwait nhắc lại.
6 tháng 3: Tamanrasset, Algerie. Một chiếc Boeing 737 của Air Algerie rơi, tất cả 103 người trên máy bay đều đã thiệt mạng.
15 tháng 3: Hồ Cẩm Đào trở thành Chủ tịch nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa, thay thế Giang Trạch Dân.

Tháng 4

Tháng 5
1 tháng 5: Động đất tại phía đông Thổ Nhĩ Kỳ khiến ít nhất 177 người thiệt mạng.
21 tháng 5: Động đất tại Algerie khiến 2.266 người chết.

Tháng 6

Tháng 7
1 tháng 7: Truyền hình cáp HTVC, được thành lập
7 tháng 7: Rơi một chiếc Boeing 737 của Sudan Airways khiến 116 người thiệt mạng.

Tháng 8

Tháng 9

Tháng 10
31 tháng 10: Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua Công ước phòng chống tham nhũng.
31 tháng 10: Mahathir Mohamad từ chức Thủ tướng Malaysia sau 22 năm nắm quyền, thay thế ông là Phó Thủ tướng Abdullah Ahmad Badawi.

Tháng 11

Tháng 12
5 tháng 12 – Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2003 diễn ra tại Hà Nội (Việt Nam). Đây là lần đầu tiên Đại hội Thể thao Đông Nam Á được tổ chức tại Việt Nam.

Sinh
 6 tháng 1: MattyBraps, ca sĩ, rapper Teen Pop Mỹ
 13 tháng 1: Phương Mỹ Chi, nữ ca sĩ Việt Nam
 20 tháng 2: Olivia Rodrigo, nữ ca sĩ, nhạc sĩ và diễn viên người Mỹ
 28 tháng 3: Pháo (Nguyễn Diệu Huyền), nữ ca sĩ, rapper người Việt Nam
 23 tháng 4: Vương tôn nữ Laetitia Maria Nora Anna Joachim Zita của Bỉ, con gái Vương nữ Astrid của Bỉ và Thân vương Lorenz của Áo-Este
 29 tháng 4: Maud Angelica Behn, con gái Märtha Louise của Na Uy và Ari Behn
 8 tháng 5: hoàng tử kế vị Mulai Hassan, con trai vua Muhammad VI của Maroc và công chúa Lalla Salma
 15 tháng 5: Ana María Morales y de Grecia, con gái Alexia của Hy Lạp và Đan Mạch và Carlos Morales
 19 tháng 5: JoJo Siwa, vũ công, ca sĩ, diễn viên và YouTuber người Mỹ
 27 tháng 5: Moritz Emmanuel Maria, con trai hoàng tử Constantin của Liechtenstein và Marie von Kalnoky
 17 tháng 8: The Kid Laroi, rapper, ca sĩ và nhạc sĩ người Úc
 20 tháng 8: Vương tử Gabriel Baudouin Charles Marie, con trai Vua Philippe của Bỉ và Mathilde d'Udekem d'Acoz
 24 tháng 8: Alexandre, con trai ngoài giá thú của Đại Công tước Albert II của Monaco và bạn gái Nicole Coste.
 20 tháng 10: Patrick Nattawat Finkler, ca sĩ, diễn viên người Đức - Thái, thành viên nhóm nhạc INTO1.
 29 tháng 10: Kathy Savelina, ca sĩ Úc
 8 tháng 11: Louise Alice Elizabeth Mary, con gái của Vương tử Edward, Công tước xứ Edinburgh và Sophie Helen Rhys-Jones.
 7 tháng 12: Catharina-Amalia của Hà Lan Beatrix Carmen Victoria, con gái Vua Willem-Alexander của Hà Lan và Máxima Zorreguieta
 28 tháng 12: Công chúa Vittoria Cristina Adelaide Chiara Maria, con gái của hoàng tử Emanuele Filiberto của Savoia và công nương Clotilde Courau

Mất
 5 tháng 1 – Roy Jenkins, Chính trị gia người Anh.
 11 tháng 1: Mickey Finn, nhạc sĩ Anh (sinh 1947)
 24 tháng 1: Giovanni Agnelli, doanh nhân Ý (sinh 1921)
 2 tháng 2: Lou Harrison, nhà soạn nhạc Mỹ (sinh 1917)
12 tháng 2: Duy Khánh, ca sĩ, nhạc sĩ Việt Nam Cộng Hòa (sinh 1936)
13 tháng 2: Walt Whitman Rostow, nhà kinh tế học Mỹ (sinh 1916)
 28 tháng 2: Chris Brasher, vận động viên điền kinh Anh, người đoạt huy chương Thế Vận Hội (sinh 1928)
 3 tháng 3: Horst Buchholz, diễn viên Đức (sinh 1933)
 12 tháng 3: Zoran Đinđić, chính trị gia Serbia (sinh 1952)
 23 tháng 3: Amamoto Hideyo, nam diễn viên người Nhật Bản (sinh 1926)
 24 tháng 3: Heinrich Neuy, họa sĩ Đức (sinh 1911)
 29 tháng 3: Carlo Urbani, bác sĩ đã tìm ra dịch SARS.
1 tháng 4: Trương Quốc Vinh, diễn viên, ca sĩ, nhạc sĩ nổi tiếng của Hồng Kông (Sinh 1956)
 13 tháng 5: Hà Triều, soạn giả Cải lương.
 17 tháng 5: Luigi Pintor, nhà văn Ý, nhà báo, chính trị gia (sinh 1925)
 30 tháng 5: Günter Pfitzmann, diễn viên Đức (sinh 1924)
 5 tháng 6: Jürgen W. Möllemann, chính trị gia Đức (sinh 1945)
 12 tháng 6: Gregory Peck, diễn viên Mỹ (sinh 1916)
 26 tháng 6: Marc Vivien Foe, cầu thủ người Cameroon (sinh 1975)
 29 tháng 6: Katharine Hepburn, nữ diễn viên Mỹ (sinh 1907)
 4 tháng 7: Barry White, ca sĩ nhạc soul Mỹ (sinh 1944)
 17 tháng 7: Hans Abich, nhà sản xuất phim Đức (sinh 1918)
 22 tháng 7: Udai Hussein (sinh 1964), Kusai Hussein (sinh 1967), các con trai của Saddam Hussein
 21 tháng 7: Ingrid von Bothmer, nữ diễn viên Đức (sinh 1918)
 13 tháng 8: Helmut Rahn, cầu thủ bóng đá Đức (sinh 1929)
 16 tháng 8: Idi Amin, nhà độc tài của Uganda (sinh 1928)
 28 tháng 8: Peter Hacks, nhà soạn kịch Đức (sinh 1928)
 29 tháng 8: Horace Welcome Babcock, nhà thiên văn học Mỹ (sinh 1912)
 30 tháng 8: Charles Bronson, diễn viên Mỹ (sinh 1921)
 8 tháng 9: Leni Riefenstahl, nữ đạo diễn phim người Đức (sinh 1902)
 9 tháng 9: Edward Teller, nhà vật lý học Mỹ (sinh 1908)
 11 tháng 9: Anna Lindh, nữ bộ trưởng Bộ Ngoại giao Thụy Điển (sinh 1957)
 12 tháng 9: Johnny Cash, ca sĩ nhạc country Mỹ (sinh 1932)
 17 tháng 9: Ljubica Marić, nhà soạn nhạc Serbia (sinh 1909)
 19 tháng 9: Slim Dusty, nam ca sĩ Úc (sinh 1927)
 23 tháng 9: Josef Guggenmos, nhà thơ trữ tình, nhà văn (sinh 1922)
 26 tháng 9: Robert Palmer, nam ca sĩ Anh (sinh 1949)
 10 tháng 10: Eugene Istomin, nghệ sĩ dương cầm Mỹ (sinh 1925)
 11 tháng 10: Minh Huệ, nhà thơ Việt Nam
 19 tháng 10: Alija Izetbegović, chính trị gia, chính khách (sinh 1925)
 29 tháng 10: Hal Clement, nhà văn Mỹ (sinh 1922)
 3 tháng 11: Hoàng Giang, nghệ sĩ cải lương, được báo chí gọi là "Đệ Nhất Kép Độc" (sinh 1922)
 6 tháng 11: Hallvard Johnsen, nhà soạn nhạc Na Uy (sinh 1916)
 12 tháng 11: Jonathan Brandis, diễn viên Mỹ (sinh 1976)
 27 tháng 11: Will Quadflieg, diễn viên Đức (sinh 1914)
 2 tháng 12: Ignaz Kiechle, chính trị gia Đức (sinh 1930)
 19 tháng 12: Hope Lange, nữ diễn viên Mỹ (sinh 1931)
 22 tháng 12: Dave Dudley, (Darwin David Pedruska), ca sĩ nhạc country Mỹ (sinh 1928)
 27 tháng 12: Alan Bates, (Sir Alan Arthur), diễn viên Anh (sinh 1934)
 30 tháng 12: Mai Diễm Phương, (Anita Mui) danh ca, diễn viên nổi tiếng của Hồng Kông (sinh 1963).

Giải thưởng Nobel
 Vật lý học:
 Alexei Alexeevich Abrikosov, Nga và Hoa Kỳ
 Vitaly Lazarevich Ginzburg, Nga
 Anthony James Leggett, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, "vì các đóng góp tiên phong cho thuyết siêu dẫn và siêu lưu"
 Hoá học:
 Peter Agre, Hoa Kỳ "vì các phát hiện liên quan tới các kênh trong màng tế bào", "vì phát hiện các kênh nước"
 Roderick MacKinnon, Hoa Kỳ "vì các nghiên cứu cấu trúc và cơ học đối với các kênh ion"
 Sinh lý học hoặc y học:
 Paul Lauterbur, Hoa Kỳ
 Sir Peter Mansfield, Vương quốc Anh "vì các phát hiện của họ liên quan tới chụp cộng hưởng từ"
 Văn học:
 John Maxwell Coetzee, Nam Phi, "người trong nhiều vô số cách thức đã miêu tả sinh động sự tham gia đáng ngạc nhiên của người ngoài cuộc"
 Hoà bình:
 Shirin Ebadi, Iran "vì các nỗ lực của bà cho dân chủ và nhân quyền"
 Kinh tế chính trị:
 Robert F. Engle, Hoa Kỳ "cho các phương pháp phân tích chuỗi thời gian kinh tế với sự biến động theo thời gian"
 Clive W. J. Granger, Vương quốc Anh "cho các phương pháp phân tích chuỗi thời gian kinh tế với các xu hướng chung"

Tham khảo

03


title: Monolepta usambarica

text:
Monolepta usambarica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Monolepta


title: Ay (định hướng)

text:
Ay có thể chỉ đến:
Ay, một vị pharaon thuộc Vương triều thứ 18 của Ai Cập cổ đại.
Merneferre Ay, pharaon thuộc Vương triều thứ 13 của Ai Cập cổ đại.
Vương quốc Ay, một vương quốc cổ của Ấn Độ.
Nhà hoạt họa Murat Ay.
Thị trấn Aÿ thuộc tỉnh Marne của Pháp.


title: 1888 Zu Chong-Zhi

text:
1888 Zu Chong-Zhi (1964 VO1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 9 tháng 11 năm 1964 bởi Đài thiên văn Tử Kim Sơn ở Nanking. Nó được đặt tên theo Tổ Xung Chi-nhà khoa học nổi tiếng thời Nam Bắc triều trong lịch sử Trung Quốc.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1888 Zu Chong-Zhi

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1964


title: Casagiove

text:
Casagiove là một đô thị ở tỉnh Caserta trong vùng Campania của Ý, có vị trí cách khoảng 25 km về phía bắc của Napoli và khoảng 1 km về phía tây của Caserta. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 14.810 người và diện tích là .

Casagiove giáp các đô thị: Casapulla, Caserta, Macerata Campania, Recale, San Nicola la Strada, San Prisco.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Caserta
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Cerbois

text:
Cerbois là một xã thuộc tỉnh Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Cher

Liên kết ngoài
Cerbois on the Quid website

Ghi chú
This article is based on the equivalent article from the French Wikipedia, consulted 16 tháng 4 năm 2009.

Xã của Cher


title: Lisle, Dordogne

text:
Lisle là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Dordogne trong vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 17,97 km2, dân số năm 1999 là 909 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 102 m trên mực nước biển.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Lisle trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Lisle


title: Cystostereum

text:
Cystostereum là một chi nấm thuộc họ Cystostereaceae.

Chú thích

Tham khảo
Cystostereum at Index Fungorum

Cystostereaceae


title: Eopenthes gracilis

text:
Eopenthes gracilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Eopenthes


title: Chrysolina hyperboreica

text:
Chrysolina hyperboreica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Mikhailov miêu tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Montcombroux-les-Mines

text:
Montcombroux-les-Mines  là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Allier

Tham khảo

‘‘Dựa trên bài ở Wikipedia tiếng Pháp.’’

Montcombrouxlesmines


title: Chaudenay, Haute-Marne

text:
Chaudenay là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 310 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Mézières-sur-Couesnon

text:
Mézières-sur-Couesnon (, Gallo: Maézierr) là một xã của tỉnh Ille-et-Vilaine, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Mézières-sur-Couesnon được gọi là Mézièrais.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ille-et-Vilaine

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Geography of Brittany
 The page of the commune on infobretagne.com
 The data base Mérimée - the French architectural heritage

Xã của Ille-et-Vilaine


title: Cittarium maestratii

text:
Cittarium maestratii là một loài ốc biển đã tuyệt chủng trong họ Turbinidae.

Nó được tìm thấy ở Chattian, trong thời kỳ Hậu Oligocene.

Phân bố
St-Paul-Les-Dax, Aquitaine, France.

Chú thích

Tham khảo

 photo

Cittarium


title: Platyptilia peyrierasi

text:
Platyptilia peyrierasi là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được tìm thấy ở Madagascar.

Chú thích

Tham khảo

Platyptilia
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Fontaine-Mâcon

text:
Fontaine-Mâcon  là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Fontainemacon


title: Ilybius quadriguttatus

text:
Ilybius quadriguttatus là một loài bọ cánh cứng bản địa của châu Âu và Near East. Ở châu Âu, nó được tìm thấy ở Áo, Belarus, Bỉ, Bulgaria, Quần đảo Anh, Croatia, Cộng hòa Séc, mainland Đan Mạch, Estonia, Phần Lan, chính quốc Pháp, Đức, Hungary, chính quốc Ý, Kaliningrad, Latvia, Liechtenstein, Litva, mainland Na Uy, Ba Lan, România, Nga, Slovakia, Slovenia, Chính quốc Tây Ban Nha, Thuỵ Điển, Thụy Sĩ, Hà Lan, Ukraina và Nam Tư.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Ilybius quadriguttatus at Fauna Europaea

Bọ nước
Ilybius
Động vật được mô tả năm 1835


title: Lemonia dumi

text:
Lemonia dumi là một loài bướm đêm thuộc họ Lemoniidae. Nó được tìm thấy ở scattered populations Trung Âu.

Sải cánh dài 45–65 mm. The moth gặp ở tháng 10 đến tháng 11 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn Hieracium và Taraxacum.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Fauna Europaea
 Taxonomy và Photo’s

Động vật được mô tả năm 1761
Lemonia
Côn trùng châu Âu


title: Voi châu Á

text:
Voi châu Á (danh pháp hai phần: Elephas maximus) trước đây được gọi là voi Ấn Độ là loài voi phân bố ở vùng châu Á.

Đặc điểm
Chúng nhỏ hơn loài voi châu Phi. Voi châu Á có kích thước chiều cao từ 2 đến 4 mét (7–12 ft) và cân nặng 3.000-5.000 kilôgam (6.500-11.000 pound). Cách dễ nhất để phân biệt hai loài này là tai voi châu Á nhỏ hơn.

Voi châu Á cũng khác voi châu Phi ở chỗ lưng chúng còng hơn, đầu của chúng có khối u chứ không thuôn như voi châu Phi, chúng chỉ có một "ngón tay" ở đầu vòi có thể cầm nắm được thay vì hai "ngón" đối với loài voi châu Phi. Ở dưới chân voi châu Á có bốn móng ở chân sau thay vì ba móng và 19 cặp xương sườn thay vì 21 cặp ở voi châu Phi. Ngoài ra, không giống như voi châu Phi, voi cái châu Á không có ngà.

Các phân loài
Elephas maximus là loài duy nhất trong chi Elephas còn tồn tại; tuy nhiên Elephas recki đã từng là loài lớn hơn, mặc dù ngày nay đã tuyệt chủng.
Có 4 phân loài voi châu Á:
 Voi Ấn Độ (tên khoa học: Elephas maximus indicus): Tồn tại trong các khu vực riêng rẽ ở miền nam Ấn Độ, chân núi Himalaya, và tây bắc Ấn Độ; chúng cũng sống ở miền nam Trung Quốc, Myanmar, Thái Lan, Campuchia và bán đảo Malaysia. Phần lớn voi đực của phân loài này có ngà.
 Voi Sri Lanka (tên khoa học:Elephas maximus maximus ): Chỉ tìm thấy ở Sri Lanka. Chúng có hộp sọ lớn hơn khi so sánh với kích thước cơ thể, và nói chung có các khu vực da bạc màu trên trán và phía trước của vòi. Rất hiếm voi Sri Lanka có ngà, thậm chí cả ở voi đực. Con đực có thể cao tới 3,5 mét, tính từ vai.
 Voi Sumatra (tên khoa học:Elephas maximus sumatrensis ): Chỉ tìm thấy ở Sumatra. Chúng là phân loài nhỏ thứ hai, chỉ cao từ 1,7 đến 2,6 mét tính từ vai. Đôi khi chúng được gọi là "voi bỏ túi" vì kích thước nhỏ của chúng.
 Voi Borneo (tên khoa học: hay voi Phischmy) (Elephas maximus borneensis): tìm thấy ở miền bắc Borneo (đông Sabah và cực bắc Kalimantan). Chúng nhỏ hơn tất cả các phân loài kể trên. Chúng có tai to hơn, a đuôi dài hơn và ngà thẳng hơn các phân loài khác. Các thử nghiệm di truyền trong năm 2003 cho thấy tổ tiên của chúng đã tách ra khỏi quần thể ở đại lục khoảng 300.000 năm trước.
 Quần thể voi ở Việt Nam và Lào hiện tại đang được kiểm tra xem có phải là phân loài thứ năm hay không.

Lịch sử và tôn giáo

Động vật này được thuần hóa rộng rãi và được sử dụng trong ngành lâm nghiệp ở
Đông Nam Á trong nhiều thế kỷ qua. Voi hoang thu hút khách du lịch nhưng đối với ruộng vườn ven rừng chúng là loài phá hoại, thường vào các thôn làng làm thiệt hại hoa màu. Voi đóng vai trò quan trọng trong văn hóa của khu vực Nam Á và Đông Nam Á. Chúng xuất hiện trong các câu truyện thần thoại ở Jataka và Panchatantra. Trong tôn giáo, chúng có vai trò thiêng liêng và nhiều đền thờ có thờ các tượng voi. Trong đạo Hindu, đầu của thần Ganesha là một chiếc đầu voi. Chúng được trang điểm đẹp đẽ để sử dụng trong các đám rước lớn ở Kerala. Trước đây chúng cũng được sử dụng trong chiến tranh như những đội tượng binh ở Ấn Độ, Việt Nam v.v.

Nguy hiểm do voi

Động vật với kích thước như thế tiềm ẩn những nguy hiểm cho con người. Cần phải cẩn thận khi đi dạo hay lái xe trong đêm hoặc chiều muộn ở những khu vực mà voi hoang hay xuất hiện. Cụ thể, nên tránh những va chạm hay tiếp xúc với voi đực trưởng thành hay voi cái đang nuôi con nhỏ. Trong số các mối nguy hiểm nhất là voi độc. Chúng là những con voi sống riêng lẻ và rất hiếu chiến. Khi gặp chúng nên chạy theo đường dích dắc vì chúng có thể chạy với tốc độ lên tới 50 km/h theo đường thẳng nhưng khó xoay trở khi chạy ngoằn ngoèo.

Xem thêm
 Voi
 Voi châu Phi
 Voi Việt Nam
 Voi Ma mút

Liên kết ngoài
Bằng tiếng Anh:
 National Zoo Facts on Asian Elephant and a Webcam of the Asian Elephant exhibit
 The Chaffee Zoo Asian Elephant Fact Sheet

Tham khảo

M
Loài EDGE
Động vật có vú Ấn Độ
Động vật có vú Bangladesh
Động vật có vú Malaysia
Động vật có vú Nepal
Động vật có vú Trung Quốc
Động thực vật Vân Nam
Động vật được mô tả năm 1758
Động vật có vú châu Á
Động vật Nam Á
Động vật Đông Nam Á


title: Manassas, Virginia

text:
Manassas là một thành phố độc lập bao quanh bởi quận Prince William và thành phố độc lập Manassas Park, tiểu bang Virginia, Hoa Kỳ. Thành phố có diện tích 25,8 km², dân số thời điểm năm 2007 theo điều tra của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là 35.412 người.

Tham khảo

Thành phố của Virginia
Vùng đô thị Washington


title: Mammea timorensis

text:
Mammea timorensis là một loài thực vật có hoa thuộc họ Clusiaceae.
Loài này chỉ có ở Indonesia.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Mammea timorensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Mammea
Thực vật Indonesia
Thực vật dễ tổn thương


title: Glyphoturris rugirima

text:
Glyphoturris rugirima là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Glyphoturris


title: (8376) 1992 OZ9

text:
{{DISPLAYTITLE:(8376) 1992 OZ9}}

(8376) 1992 OZ9 là một tiểu hành tinh nằm ở rìa ngoài của vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne và Álvaro López-García ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 30 tháng 7 năm 1992.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 8001–9000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1992
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Ilybius albarracinensis

text:
Ilybius albarracinensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Fery miêu tả khoa học năm 1986.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Ilybius


title: Calamane

text:
Calamane là một xã thuộc tỉnh Lot trong vùng Occitanie phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Lot

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Lot


title: Gonomyia pauaiensis

text:
Gonomyia pauaiensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Quốc lộ 18

text:
Quốc lộ 18, còn gọi là quốc lộ 18A, là tuyến đường dài 324 km đi qua 4 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương và Quảng Ninh.

Vị trí:

Điểm đầu từ Hà Nội (giao cắt với Quốc lộ 2A , đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai , AH14  gần Thạch Lỗi, gần Sân bay quốc tế Nội Bài).
Điểm cuối: Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, TP Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh (giáp Trung Quốc).

Lộ trình:
Quốc lộ 18 đi qua 4 tỉnh và thành phố với các điểm giao cắt chính sau:

 Đường cao tốc Nội Bài – Lào Cai, Quốc lộ 2 (Km 0 + 000);
 Quốc lộ 3 (Nút giao Phù Lỗ) (Km 9 + 400);
 Đường cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên (Km 18 + 950);
 Nút giao Khả Lễ (Km 33 + 000);
 Nút giao Đại Phức (Km 38 + 100);
 Nút giao Bình Than (Km 56 + 700);
 Quốc lộ 37 (Km 72);
 Ngã ba Bí Chợ (Quốc lộ 10) (Km 112 + 100);
 Nút giao Minh Khai (Đường cao tốc Hải Phòng – Móng Cái) (Km 137);
 Ngã tư Ao Cá (Quốc lộ 279) (Km 196);
 Ngã ba Quang Hanh (Quốc lộ 279) (Km 145);
 Ngã ba Yên Than (Quốc lộ 4B) (Km 232);
 Quốc lộ 18C (Km 235);
 Ngã ba Quảng Thành (Quốc lộ 18B) (Km 296);
 Cửa khẩu Quốc Tế Móng Cái (Km 324).
Dưới đây là danh sách địa phương có đường quốc lộ 18 chạy qua:

Tình trạng kỹ thuật
 Đoạn từ Nội Bài đến TP. Bắc Ninh (điểm đầu tại huyện Sóc Sơn, Hà Nội đến nút giao Khả Lễ, TP. Bắc Ninh) dài 31 km, có 4 làn xe, đi trùng với đường cao tốc Nội Bài – Hạ Long.
 Đoạn từ nút giao Khả Lễ đến nút giao Đại Phức, TP. Bắc Ninh dài gần 4 km, đi trùng với đường quốc lộ 1 .
 Đoạn từ thành phố Bắc Ninh đến TP. Uông Bí dài trên 70 km (điểm đầu từ nút giao Đại Phúc, TP. Bắc Ninh; điểm cuối tại ngã ba đường quốc lộ 10, TP. Uông Bí, Quảng Ninh quy mô gồm 2 làn xe, vận tốc thiết kế 40 – 80 km/h. Hoàn thành tháng 5 năm 1999. Ngày 14 tháng 5 năm 2014, dự án cải tạo, nâng cấp đường quốc lộ 18 đoạn Uông Bí – Bắc Ninh được khởi công (điểm đầu là ngã ba Quốc lộ 10, TP. Uông Bí đến cầu Phả Lại, Bắc Ninh), quy mô từ 2 - 4 làn xe, vận tốc thiết kế 40 - 80 km/h. Công trình được hoàn thành vào cuối năm 2017.
 Đoạn từ Ngã ba Quốc lộ 10, thành phố Uông Bí đến Hà Tu, thành phố Hạ Long, Quảng Ninh có chiều dài 49,5 km. Nền đường rộng 25 – 42 m, mặt đường 23 – 40 m thảm bê tông nhựa, 4 – 10 làn xe, tải trọng H30 – XB80, đạt tiêu chuẩn đường cấp 3 đồng bằng.

 Đoạn từ Đại Yên đến ngã ba Quốc lộ 10 dài 24,5 km, quy mô 4 làn xe, nền đường rộng 25 m. Đoạn này được nâng cấp, cải tạo vào năm 2011 và được đưa vào sử dụng vào năm 2014.

 Đoạn từ Đại Yên đến cầu Bãi Cháy dài gần 14 km, quy mô từ 6 – 10 làn xe, nền đường rộng 28 – 42 m, vận tốc thiết kế 40 – 80 km/h. Đoạn này được nâng cấp, cải tạo vào năm 2018 và được đưa vào sử dụng vào năm 2019.

 Đoạn từ cầu Bãi Cháy đến Hà Tu dài gần 11 km, quy mô từ 6 làn xe, nền đường rộng 28,25 m, vận tốc thiết kế 40 – 60 km/h. Đoạn này được nâng cấp, cải tạo vào năm 2018 và được đưa vào sử dụng vào năm 2019.

 Đoạn từ Hà Tu, thành phố Hạ Long đến Mông Dương, thành phố Cẩm Phả có chiều dài là 37 km, nền đường rộng 25 – 27 m, mặt đường 23 – 24 m thảm bê tông nhựa, quy mô 4 làn xe, vận tốc thiết kế 40 – 80 km/h, tải trọng H30 – XB80, đạt tiêu chuẩn đường cấp 3 đồng bằng. Đoạn này được nâng cấp, cải tạo vào năm 2015 và được đưa vào sử dụng vào năm 2017.
 Đoạn từ Mông Dương đến thị trấn Tiên Yên có chiều dài là 52 km, vận tốc thiết kế 40 – 80 km/h. Nền đường rộng 8m, mặt đường 7m. Mặt đường bằng bê tông nhựa.
 Đoạn từ thị trấn Tiên Yên đến thành phố Móng Cái, Quảng Ninh có chiều dài là 83 km (Tiên Yên đến Hải Hà dài 48 km, Hải Hà đến Móng Cái dài 35 km), vận tốc thiết kế 40 – 80 km/h, quy mô thiết kế 2 làn xe. Đường bám sát theo bờ biển. Nền đường rộng 8m, mặt đường 7m láng nhựa.

Chi tiết tuyến đường

Tổng chiều dài tuyến đường:
Quốc lộ 18 có tổng chiều dài tuyến đường là 324 km.

Cầu trên tuyến:
Quốc lộ 18 có 107 cây cầu. Phần lớn là các cây cầu vượt sông, suối.

Quy mô làn xe:

 Quy mô: từ 2 – 10 làn xe
 Nền đường rộng 8 – 42m

Vận tốc thiết kế

 Vận tốc tối đa: 80 km/h (đối với xe ô tô, xe khách, xe vận chuyển)
 Vận tốc tối thiểu: 40 km/h (đối với xe máy, xe ô tô, xe khách, xe vận chuyển)

Danh sách các trạm thu phí trên Quốc lộ 18
Trên quốc lộ 18 có 5 trạm thu phí, trong đó có 4 trạm thu phí đang hoạt động và 1 trạm ngừng hoạt động.

Danh sách các nút giao, ngã tư, ngã ba trên Quốc lộ 18

 IC : Điểm giao cắt,  TG : Trạm thu phí, TN : Hầm đường bộ, BR : Cầu
 Đơn vị đo khoảng cách là km

Lịch sử tuyến đường

Chiến dịch Hoàng Hoa Thám (Đường số 18)
Bài chi tiết: Chiến dịch Hoàng Hoa Thám

 Hoàn cảnh:

Bộ Tổng tham mưu đề ra hai phương án tác chiến để Bộ chỉ huy chiến dịch lựa chọn. Phương án 1 lấy đường số 17 và 18 làm hướng chính, hướng phụ là đường số 13. Phương án 2 lấy đường 13 làm hướng chính, hướng phụ là đường 17 và 18. Sau khi cân nhắc, Đảng ủy quyết định chọn hướng chinh của chiến dịch là đường 18, đoạn từ Băi Thảo đến Uông Bí, dài khoảng 50 km.

 Diễn biến:

Đêm ngày 23 tháng 3 năm 1951, mở đầu chiến dịch, QĐNDVN diệt gọn 3 vị trí Lọc Nước, Đập Nước, Sống Trâu, san bằng vị trí Lán Tháp.

Bộ chỉ huy chiến dịch quyết định đánh thẳng vào thị trấn Uông Bí nằm trên đường 18. Các cầu trên đường 18 đều bị phá. Đường 18 bị cắt đứt một đoạn dài 40 km.

Đêm 25 tháng 3, trung đoàn 98 diệt vị trí Chấp Khê. Đêm 27 tháng 3, trung đoàn 102 Đại đoàn 308, được tăng cường hai liên đội pháo tổ chức bốn mũi tiến công Bí Chợ, một vị trí mạnh nằm cạnh đường 18, có khoảng 150 lính Âu - Phi. Đồn Bí Chợ hoàn toàn bị diệt sau 45 phút, pháo binh Pháp không kịp chi viện.

Đêm ngày 4 tháng 4 năm 1951, QĐNDVN nổ súng đánh Bến Tắm, Bãi Thảo, Hoàng Gián, Hạ Chiêu. Nhưng cả bốn trung đoàn đều đột phá không thành công. Trung đoàn 88 đánh Bãi Thảo, chiếm được hai đồi, diệt hơn 100 lính.

Nắm được tình hình này, Trung tướng Đồng Sĩ Nguyên báo cáo với Tổng tư lệnh là Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Đại tướng Võ Nguyên Giáp lập tức ra lệnh dừng chiến đấu và kết thúc chiến dịch Hoàng Hoa Thám. Ngày 7/4/1951, chiến dịch Hoàng Hoa Thám kết thúc.

 Kết quả:

Sau hơn 2 tuần chiến đấu, QĐNDVN tuyên bố loại khỏi vòng chiến đấu hơn 2.900 quân địch, diệt và bức rút hơn 130 vị trí tháp canh, bức rút 3 vị trí ở vùng mỏ giàu có là Uông Bí, Mạo Khê, Tràng Bạch. Trong thời gian hơn nửa tháng đã tiêu diệt được một phần binh đoàn cơ động thứ 6 và phá vỡ một mảng hệ thống phòng ngự trên đường số 18, 20, 21. QĐNDVN thu được 409 súng các loại, phá huỷ 49 xe cơ giới, 6 xe tăng và thiết giáp. Nhưng cũng có những trận QĐNDVN đã không thành công, toàn chiến dịch bị thương vong tới 2.262 người.

 Ý nghĩa:

Chiến dịch Hoàng Hoa Thám là một trong những cuộc tiến công lớn của Quân đội nhân dân Việt Nam vào khu vực Hải Phòng thuộc đồng bằng Bắc Bộ do quân Liên hiệp Pháp kiểm soát. Đây là một trong 3 chiến dịch lớn trong đông-xuân 1950-1951.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

18
Giao thông Hà Nội
Giao thông Bắc Ninh
Giao thông Hải Dương
Giao thông Quảng Ninh
18


title: Laura Tanguy

text:
Laura Tanguy (sinh ngày 2 tháng 8 năm 1987 tại Angers, Pháp) là một hoa hậu đến từ nước Pháp. Cô là con gái của một kĩ sư và một phụ tá phòng thí nghiệm vật lý và hóa học. Ngoài tiếng Pháp, cô còn có thể sử dụng thành thạo tiếng Anh do từng có một thời gian sống ở San Antonio, Mỹ. Chiều cao của cô là 1,79m, số đo 89/60/92.

Trong cuộc thi Hoa hậu Pháp 2008, Laura Tanguy về ngôi á hậu 2. Nhưng sau khi đương kim Hoa hậu Pháp Valerie Begue mắc phải scandal ảnh nóng, cô được chọn làm người đại diện cho nước Pháp tại hai cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2008 và Hoa hậu Thế giới 2008.

Tham khảo

Thí sinh Hoa hậu Thế giới 2008
Thí sinh Hoa hậu Hoàn vũ 2008
Sinh năm 1987
Nhân vật còn sống


title: Lông mu

text:
Lông mu là phần lông mọc phía trên cơ quan sinh dục, có cả ở nam lẫn nữ. Phần lông này có thể có màu sắc, độ dài, hình dạng, số lượng khác nhau tùy thuộc vào chủng tộc, sinh lý, cơ địa của mỗi người. Chẳng hạn, phái nam thường sẽ có nhiều lông và lông sẽ mọc dài, quăn hơn phái nữ; người Châu Á, châu Phi thì lông có màu đen và thường mọc thẳng, người châu Âu, Châu Mĩ thì lông thường có màu nâu và quăn. Phần lông này có thể mọc lan xuống cả cơ quan sinh dục, hai bên háng cũng như cả xung quanh hậu môn.

Tác dụng
Do phần da chỗ cơ quan sinh dục rất nhạy cảm nên phần lông này có tác dụng chính là bảo vệ và giữ độ ẩm thích hợp cho cơ quan sinh dục.

Quan niệm

Nhiều người có quan niệm khác nhau về lông mu. Ở nam giới, quan niệm lông mu nhiều đồng nghĩa với độ nam tính là khá phổ biến. Điều này có phần đúng vì số lượng lông do hoocmon testosteron quyết định nhưng cũng không hoàn toàn chính xác vì nó còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác. Ở một số làng tại Arap, người ta có tục lệ người phụ nữ phải nhổ sạch phần lông mu trước ngày cưới để chứng tỏ sự trong trắng (như trong tác phẩm có thực Bị thiêu sống đã từng đề cập).

Tham khảo

Đặc trưng giới tính thứ cấp
Lông và tóc người


title: Phyllonorycter froelichiella

text:
Phyllonorycter froelichiella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở khắp châu Âu, except Hy Lạp.

Sải cánh dài 9–10 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 8 làm một đợt in miền tây Europe.

Ấu trùng ăn Alnus glutinosa và Alnus incana. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ. They create a large, lower-surface tentiform mine. The mine often occupies the entire space between two side veins, from the midrib almost to the leaf margin. There are no clear folds in the lower epidermis. Unlike other Phyllonorycter species that feed on Alnus, the larvae are grey (instead of white). The pupa is made in a light brown cocoon that is fastened to the roof of the mine.

Tham khảo

Liên kết ngoài
bladmineerders.nl
Fauna Europaea

Phyllonorycter
Côn trùng châu Âu


title: Syzygium manii

text:
Syzygium manii là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Ấn Độ. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Syzygium manii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ấn Độ
M
Thực vật cực kỳ nguy cấp


title: Sân bay Leipzig-Altenburg

text:
Sân bay Leipzig-Altenburg, tên gọi cho đến tháng 2 năm 2008 là Altenburg-Nobitz Airport  là một sân bay Đức, nằm6 km về phía đông nam của Altenburg và 42 km về phía nam của Leipzig ở bang Thuringia. Đây là sân bay lớn thứ 3 ở Thuringia. Năm 2007, sân bay này phục vụ 140.000 lượt khách.

Sân bay này được xây năm 1913. Sân bay Leipzig-Altenburg là một sân bay quân sự Nga từ năm 1945 đến năm 1992.

Các hãng hàng không và tuyến bay
 Ryanair (Girona, London-Stansted)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Leipzig-Altenburg Airport
 Airport-Museum

Sân bay Đức
Altenburg


title: Morales del Vino

text:
Morales del Vino là một đô thị trong tỉnh Zamora, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2007 (INE), đô thị này có dân số là 2.345 người.

Tham khảo

Đô thị ở Zamora


title: Psylliodes parodii

text:
Psylliodes parodii là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Leonardi miêu tả khoa học năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Psylliodes


title: Augochlora albiplantis

text:
Augochlora albiplantis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

Augochlora
Động vật được mô tả năm 1911


title: Stelis manni

text:
Stelis manni là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Crawford mô tả khoa học năm 1917.

Chú thích

Tham khảo

Stelis (chi ong)
Động vật được mô tả năm 1917


title: Xyletobius collingei

text:
Xyletobius collingei là một loài bọ cánh cứng thuộc chi Xyletobius trong họ Ptinidae.

Chú thích

Tham khảo

collingei


title: Besciva

text:
Besciva là một chi bướm đêm thuộc họ Gelechiidae.

Chú thích

Tham khảo

Gelechiidae


title: Euphorbia biaculeata

text:
Euphorbia biaculeata là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Đây là loài đặc hữu của Madagascar. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng cây bụi khô khu vực nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Haevermans, T. 2004. Euphorbia biaculeata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Madagascar
B
Thực vật dễ tổn thương


title: Prosmidia bispinosa

text:
Prosmidia bispinosa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1798.

Chú thích

Tham khảo

Prosmidia


title: Exoneura albolineata

text:
Exoneura albolineata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Exoneura
Động vật được mô tả năm 1929


title: Wormaldia occidea

text:
Wormaldia occidea là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Wormaldia


title: Intel

text:
Tập đoàn Intel (Integrated Electronics) được thành lập vào ngày 18 tháng 7 năm 1968 tại Santa Clara, California, Hoa Kỳ, là một trong những nhà sản xuất bán dẫn lớn nhất thế giới về doanh thu, và là một trong những nhà phát triển của chuỗi bộ lệnh x86 được tìm thấy ở hầu hết máy tính cá nhân (PC). Intel cung cấp vi xử lý cho các nhà sản xuất hệ thống máy tính như Acer, Lenovo, HP và Dell. Intel cũng sản xuất các bo mạch chủ, ổ nhớ flash, card mạng.

Intel được thành lập bởi các nhà tiên phong bán dẫn như Gordon Moore (tác giả luật Moore), Robert Noyce, Arthur Rock (nhà đầu tư mạo hiểm) và liên kết với sự lãnh đạo điều hành và tầm nhìn của Andrew Grove. Intel là một yếu tố then chốt trong sự trỗi dậy của Silicon Valley như một trung tâm công nghệ cao. Noyce là một trong những nhà phát minh chính của mạch tích hợp (microchip).

Ban đầu, Intel là nhà sản xuất bộ nhớ SRAM và DRAM và đây là sự kiện tiêu biểu đầu tiên cho các nhà sản xuất chip bộ nhớ sau này. Dù Intel đã tạo ra chip vi xử lý thương mại đầu tiên trên thế giới vào năm 1971, nhưng cho đến khi thành công của máy tính cá nhân (PC) thì sản phẩm này mới trở thành mảng kinh doanh chính của hãng.

Trong thập niên 1990, Intel đầu tư mạnh mẽ vào thiết kế vi xử lý mới, thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của ngành công nghiệp máy tính. Trong giai đoạn này, Intel trở thành nhà cung cấp chủ yếu cho các vi xử lý PC và được biết đến với các chiến lược gây tranh cãi và không công bằng trong việc bảo vệ vị thế thị trường của mình, đặc biệt đối với AMD, cũng như cuộc đấu tranh với Microsoft về kiểm soát ngành công nghiệp máy tính.

Trung tâm Công nghệ mã nguồn mở tại Intel là nơi đăng cai các dự án PowerTOP và LatencyTOP và hỗ trợ các dự án mã nguồn mở khác như Wayland, Mesa, Threading Building Blocks (TBB) và Xen.

Hoạt động hiện tại

Khách hàng
Trong năm 2020, Dell đã đóng góp khoảng 17% vào tổng doanh thu của Intel, trong khi Lenovo và HP Inc. lần lượt chiếm 12% và 10% tổng doanh thu. Đến tháng 8 năm 2021, Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ cũng trở thành một trong những khách hàng lớn của Intel.

Thị phần
Theo IDC, mặc dù Intel đã chiếm lĩnh thị phần lớn nhất trên toàn cầu trong cả thị trường vi xử lý máy tính cá nhân (73.3%) và thị trường vi xử lý máy tính cá nhân di động (80.4%) vào quý hai năm 2011, nhưng các con số này đã giảm 1.5% và 1.9% so với quý một năm 2011.

Thị phần của Intel đã giảm đáng kể trong thị trường người dùng cuồng nhiệt từ năm 2019, và họ đã gặp phải sự chậm trễ trong việc ra mắt sản phẩm 10 nm của mình. Theo Bob Swan, nguyên CEO của Intel, nguyên nhân chính của sự chậm trễ này là do chiến lược chuyển đổi quá mạnh mẽ của công ty đến node tiếp theo.

Trong thập kỷ 1980, Intel đã góp mặt trong top 10 nhà sản xuất bán dẫn hàng đầu thế giới (đứng thứ 10 vào năm 1987). Cùng với hệ điều hành Microsoft Windows, Intel đã cùng nhau tạo nên sự thống trị của máy tính cá nhân dòng “Wintel” trong suốt thập kỷ 1990 và đầu thập kỷ 2000. Vào năm 1992, Intel đã trở thành nhà sản xuất chip có doanh thu lớn nhất và đã giữ vững vị trí này cho đến năm 2018, khi Samsung đã vượt lên dẫn đầu. Tuy nhiên, Intel đã quay trở lại vị trí số một vào năm tiếp theo. Các công ty bán dẫn lớn khác bao gồm TSMC, GlobalFoundries, Samsung, Texas Instruments, Toshiba, STMicroelectronics, United Microelectronics Corporation (UMC), Micron, SK Hynix, Kioxia và SMIC.

Đối thủ chính
Trong lĩnh vực chipset máy tính cá nhân, Intel đối mặt với sự cạnh tranh từ AMD, VIA Technologies, Silicon Integrated Systems và Nvidia. Trong lĩnh vực mạng, Intel cạnh tranh với NXP Semiconductors, Infineon, Broadcom Limited, Marvell Technology Group và Applied Micro Circuits Corporation. Trong khi đó, trong lĩnh vực bộ nhớ flash, Intel phải đối mặt với Spansion, Samsung Electronics, Qimonda, Kioxia, STMicroelectronics, Micron và SK Hynix.

Đối thủ duy nhất chính trong thị trường vi xử lý x86 là AMD. Intel và AMD đã có các thỏa thuận cấp phép chéo toàn diện từ năm 1976, cho phép mỗi bên sử dụng các phát minh công nghệ được cấp bằng sáng chế của đối tác mà không phải trả phí sau một khoảng thời gian nhất định. Tuy nhiên, thỏa thuận cấp phép chéo này sẽ bị hủy bỏ trong trường hợp AMD phá sản hoặc bị tiếp quản.

Một số đối thủ nhỏ hơn như VIA Technologies chuyên sản xuất các vi xử lý x86 tiết kiệm năng lượng cho các máy tính kích thước nhỏ và thiết bị di động. Tuy nhiên, sự ra đời của các thiết bị điện toán di động, đặc biệt là điện thoại thông minh, đã khiến doanh số máy tính cá nhân giảm trong những năm gần đây. Do hơn 95% điện thoại thông minh trên thế giới hiện tại sử dụng lõi vi xử lý do Arm thiết kế, với bộ lệnh của Arm, Arm đã trở thành một đối thủ lớn cho thị trường vi xử lý của Intel. Arm cũng đang lên kế hoạch mở rộng vào thị trường máy tính cá nhân và máy chủ, với Ampere và IBM mỗi công ty đều thiết kế CPU cho máy chủ và siêu máy tính. Đối thủ duy nhất khác lớn trong bộ lệnh vi xử lý là RISC-V, là một bộ lệnh CPU mã nguồn mở. Với Huawei, nhà sản xuất điện thoại và viễn thông hàng đầu, đã phát hành chip dựa trên bộ lệnh RISC do các biện pháp trừng phạt của Mỹ. Intel đã tham gia vào một số tranh chấp liên quan đến vi phạm luật chống độc quyền.

Khí thải carbon
Intel đã công bố tổng lượng khí thải CO2e (bao gồm cả trực tiếp và gián tiếp) cho khoảng thời gian mười hai tháng kết thúc vào ngày 31 tháng 12 năm 2020, đạt 2,882 Kt (tăng 94 Kt, tương đương với mức tăng 3.4% so với cùng kỳ năm trước). Intel đang lên kế hoạch giảm lượng khí thải carbon 10% vào năm 2030, dựa trên số liệu của năm cơ sở 2020.

Lịch sử

Nguồn gốc
Intel được thành lập tại Mountain View, California, vào ngày 18 tháng 7 năm 1968 bởi Gordon E. Moore (người nổi tiếng với “Định luật Moore”), một nhà hóa học, Robert Noyce, một nhà vật lý và đồng sáng chế của mạch tích hợp, cùng với Arthur Rock, một nhà đầu tư và nhà quản lý vốn mạo hiểm. Moore và Noyce đã rời Fairchild Semiconductor và là một phần của “tám kẻ phản bội”. Ban đầu có 500.000 cổ phiếu được phát hành trong đó Tiến sĩ Noyce mua 245.000 cổ phiếu, Tiến sĩ Moore 245.000 cổ phiếu, và ông Rock 10.000 cổ phiếu; tất cả đều với giá $1 mỗi cổ phiếu. Rock đã cung cấp $2,500,000 trái phiếu chuyển đổi cho một nhóm nhỏ các nhà đầu tư tư nhân (tương đương với $21 triệu vào năm 2022), có thể chuyển đổi với giá $5 mỗi cổ phiếu. Chỉ sau 2 năm, Intel đã trở thành công ty công khai thông qua việc phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO), thu về $6.8 triệu ($23.50 mỗi cổ phiếu). Nhân viên thứ ba của Intel là Andy Grove, một kỹ sư hóa học, người sau này đã điều hành công ty trong suốt phần lớn thập kỷ 1980 và thập kỷ tăng trưởng cao vào những năm 1990.

Khi lựa chọn tên, Moore và Noyce đã nhanh chóng loại bỏ “Moore Noyce”, gần như là từ đồng âm cho “more noise” (nghĩa là “thêm tiếng ồn”) - một cái tên không thích hợp cho một công ty điện tử, vì tiếng ồn trong điện tử thường không được mong muốn và thường được liên kết với sự can thiệp xấu. Thay vào đó, họ đã thành lập công ty với tên NM Electronics (hoặc MN Electronics) vào ngày 18 tháng 7 năm 1968, nhưng chỉ sau ít hơn một tháng, họ đã đổi tên thành Intel, tên viết tắt của Integrated Electronics. Tuy nhiên, vì “Intel” đã được đăng ký thương hiệu bởi chuỗi khách sạn Intelco, họ đã phải mua quyền sử dụng tên này.

Những năm đầu
Khi mới thành lập, Intel đã nổi bật nhờ khả năng tạo ra các mạch logic sử dụng các thiết bị bán dẫn. Mục tiêu của các nhà sáng lập là thị trường bộ nhớ bán dẫn, được dự đoán sẽ thay thế cho bộ nhớ từ hạt từ. Sản phẩm đầu tiên của họ, ra mắt vào năm 1969, là bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên tĩnh (SRAM) 64 bit 3101 Schottky TTL hai cực, với tốc độ gần như gấp đôi so với các phiên bản diode Schottky trước đó của Fairchild và Phòng thí nghiệm Điện tử ở Tsukuba, Nhật Bản. Trong cùng năm đó, Intel cũng đã sản xuất ra bộ nhớ chỉ đọc (ROM) 1024 bit hai cực Schottky 3301 và chip SRAM silicon gate MOSFET (transistor hiệu ứng trường bán dẫn kim loại-oxit) thương mại đầu tiên, là chip 256 bit 1101.

Mặc dù 1101 là một bước tiến đáng kể, nhưng cấu trúc cell tĩnh phức tạp của nó đã khiến nó trở nên quá chậm và tốn kém cho bộ nhớ máy chủ. Vấn đề này đã được giải quyết bằng cấu trúc cell ba transistor được áp dụng trong bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên động (DRAM) thương mại đầu tiên, 1103, ra mắt vào năm 1970. 1103 đã trở thành chip bộ nhớ bán dẫn bán chạy nhất trên thế giới vào năm 1972, khi nó thay thế bộ nhớ từ hạt từ trong nhiều ứng dụng. Trong suốt thập kỷ 1970, Intel đã phát triển mạnh mẽ khi mở rộng và cải thiện quy trình sản xuất của mình, đồng thời sản xuất ra một loạt các sản phẩm đa dạng, với sự thống trị của các thiết bị bộ nhớ.

Intel đã tạo ra vi xử lý thương mại đầu tiên (Intel 4004) vào năm 1971. Vi xử lý này đã mang lại một bước tiến đáng kể trong công nghệ mạch tích hợp, khi nó thu nhỏ được đơn vị xử lý trung tâm của máy tính, điều này đã tạo điều kiện cho các máy móc nhỏ có thể thực hiện các phép tính mà trước đây chỉ có các máy móc lớn mới có thể làm được. Trước khi vi xử lý có thể trở thành cơ sở của cái được biết đầu tiên là “máy tính mini” và sau đó được biết đến là “máy tính cá nhân”, cần phải có sự đổi mới công nghệ đáng kể. Intel cũng đã tạo ra một trong những máy vi tính đầu tiên vào năm 1973.

Intel đã mở cơ sở sản xuất quốc tế đầu tiên của mình vào năm 1972, tại Malaysia, trước khi mở các cơ sở lắp ráp và nhà máy bán dẫn tại Singapore và Jerusalem vào đầu những năm 1980, cũng như các trung tâm sản xuất và phát triển tại Trung Quốc, Ấn Độ, và Costa Rica trong thập kỷ 90. Đến đầu thập kỷ 80, hoạt động kinh doanh chính của Intel là bộ nhớ truy cập ngẫu nhiên động (DRAM). Tuy nhiên, sự cạnh tranh gia tăng từ các nhà sản xuất bán dẫn Nhật Bản đã làm giảm đáng kể lợi nhuận từ thị trường này vào năm 1983. Sự thành công ngày càng tăng của máy tính cá nhân IBM, dựa trên vi xử lý Intel, đã thuyết phục CEO Gordon Moore (từ năm 1975) chuyển hướng công ty sang vi xử lý và thay đổi các khía cạnh cơ bản của mô hình kinh doanh. Quyết định của Moore về việc chỉ sử dụng chip 386 của Intel đã góp phần vào sự thành công liên tục của công ty.

Thách thức sự thống trị (thập kỷ 2000)
Sau năm 2000, nhu cầu tăng trưởng đối với vi xử lý cao cấp đã chậm lại. Các đối thủ, đặc biệt là AMD (là đối thủ lớn nhất của Intel trong thị trường kiến trúc x86 chính của mình), đã chiếm được thị phần đáng kể, ban đầu trong các vi xử lý phạm vi thấp và trung bình nhưng cuối cùng là trên toàn bộ phạm vi sản phẩm, và vị trị thống trị của Intel trong thị trường cốt lõi của mình đã bị giảm đi rất nhiều, chủ yếu do kiến trúc micro NetBurst gây tranh cãi. Vào đầu những năm 2000, CEO Craig Barrett đã cố gắng mở rộng hoạt động kinh doanh của Intel ra khỏi lĩnh vực bán dẫn, nhưng chỉ có một số ít trong số các hoạt động này cuối cùng đã thành công.

Kiện tụng
Intel, một công ty nổi tiếng trong ngành công nghệ, đã phải đối mặt với nhiều vụ kiện tụng kéo dài trong nhiều năm. Ban đầu, luật pháp Hoa Kỳ không công nhận quyền sở hữu trí tuệ liên quan đến cấu trúc mạch vi xử lý. Tuy nhiên, điều này đã thay đổi sau khi Đạo luật Bảo vệ Chip Bán dẫn được thông qua vào năm 1984 - một đạo luật mà Intel và Hiệp hội Công nghiệp Bán dẫn (SIA) đã đẩy mạnh. Sau khi đạo luật này được thông qua, vào cuối thập kỷ 80 và 90, Intel đã kiện các công ty khác cố gắng tạo ra các chip cạnh tranh với CPU 80386 của họ. Những vụ kiện này đã tạo ra gánh nặng tài chính lớn cho các công ty cạnh tranh, ngay cả khi Intel không thắng kiện. Bên cạnh đó, từ đầu thập kỷ 90, Intel cũng đã phải đối mặt với các cáo buộc vi phạm luật chống độc quyền. Điều này đã dẫn đến một vụ kiện chống lại Intel vào năm 1991. Vào năm 2004 và 2005, AMD - một đối thủ lớn của Intel - đã tiếp tục đưa ra các yêu cầu chống lại Intel liên quan đến hành vi cạnh tranh không công bằng.

Tái tổ chức và thành công với Intel Core (2005–2015)
Trong năm 2005, Giám đốc điều hành Paul Otellini đã thực hiện tái cấu trúc công ty, nhằm định hướng lại sự chú trọng vào việc phát triển lõi vi xử lý và kinh doanh chipset dựa trên các nền tảng chính (doanh nghiệp, nhà số hóa, sức khỏe số hóa và di động).

Vào ngày 6 tháng 6 năm 2005, Steve Jobs, người khi đó đang giữ chức CEO của Apple, đã công bố rằng Apple sẽ sử dụng bộ vi xử lý x86 của Intel cho dòng máy tính Macintosh của họ, thay vì sử dụng kiến trúc PowerPC do liên minh AIM phát triển. Đây được xem là một chiến thắng đáng kể cho Intel; Tuy nhiên, một nhà phân tích đã đánh giá rằng quyết định này của Apple là “mạo hiểm” và “không khôn ngoan”, bởi vào thời điểm đó, các sản phẩm của Intel được cho là kém cạnh so với AMD và IBM.

Năm 2006, Intel đã ra mắt kiến trúc vi xử lý Core của mình, nhận được sự hoan nghênh nồng nhiệt từ giới phê bình. Dòng sản phẩm này được đánh giá là một bước nhảy vọt trong hiệu suất vi xử lý, giúp Intel nhanh chóng khôi phục lại vị thế dẫn đầu trong ngành. Năm 2008, Intel tiếp tục có thêm một “bước tiến” khi giới thiệu kiến trúc vi xử lý Penryn, được chế tạo bằng quy trình 45 nm. Cuối năm đó, Intel đã tung ra thị trường một bộ vi xử lý với kiến trúc Nehalem và nhận được phản hồi tích cực từ thị trường.

Vào ngày 27 tháng 6 năm 2006, Intel đã công bố việc bán tài sản XScale của mình. Intel đã đồng ý để Marvell Technology Group mua lại phần kinh doanh vi xử lý XScale với giá dự kiến là 600 triệu đô la Mỹ, đồng thời chấp nhận một số nghĩa vụ không rõ ràng. Động thái này được thực hiện với mục đích cho phép Intel tập trung nguồn lực vào lĩnh vực kinh doanh chính của mình là x86 và máy chủ. Việc mua lại đã được hoàn tất vào ngày 9 tháng 11 năm 2006. Năm 2008, Intel đã tách ra một số tài sản quan trọng từ dự án khởi nghiệp về năng lượng mặt trời để thành lập một công ty độc lập mang tên SpectraWatt Inc. Tuy nhiên, vào năm 2011, SpectraWatt đã phải nộp đơn xin phá sản.

Vào tháng 2 năm 2011, Intel đã khởi công xây dựng một nhà máy sản xuất vi xử lý mới tại Chandler, Arizona. Dự án này đã hoàn thành vào năm 2013 với tổng chi phí là 5 tỷ đô la. Hiện tại, toà nhà này là nhà máy Fab 42 đã được chứng nhận tiêu chuẩn 10 nm và được kết nối với các nhà máy khác (12, 22, 32) tại Khuôn viên Ocotillo thông qua một cây cầu kín được gọi là Link. Intel sản xuất ba phần tư sản phẩm của mình tại Hoa Kỳ, mặc dù ba phần tư doanh thu của họ đến từ các thị trường quốc tế.

Liên minh cho Internet giá rẻ (A4AI) đã chính thức ra mắt vào tháng 10 năm 2013. Intel là một trong số các tổ chức công và tư tham gia liên minh này, bên cạnh Facebook, Google và Microsoft. Dưới sự lãnh đạo của Sir Tim Berners-Lee, A4AI đặt mục tiêu làm cho việc truy cập Internet trở nên giá rẻ hơn, nhằm mở rộng việc truy cập Internet ở các nước đang phát triển, nơi chỉ có 31% dân số có khả năng truy cập Internet. Google sẽ hỗ trợ giảm giá truy cập Internet để chúng thấp hơn mục tiêu toàn cầu của Ủy ban Băng thông của Liên Hợp Quốc là chi phí không vượt quá 5% thu nhập hàng tháng.

Nỗ lực thâm nhập vào thị trường điện thoại thông minh
Vào tháng 4 năm 2011, Intel đã bắt đầu một dự án thử nghiệm với Tập đoàn ZTE để sản xuất điện thoại thông minh sử dụng bộ vi xử lý Intel Atom cho thị trường nội địa Trung Quốc. Vào tháng 12 năm 2011, Intel thông báo rằng họ đã tái tổ chức một số đơn vị kinh doanh của mình thành một nhóm mới về di động và truyền thông, sẽ chịu trách nhiệm cho các hoạt động liên quan đến điện thoại thông minh, máy tính bảng và không dây của công ty. Intel dự định giới thiệu Medfield - một bộ vi xử lý dành cho máy tính bảng và điện thoại thông minh - ra thị trường vào năm 2012, như một nỗ lực cạnh tranh với Arm. Là một bộ vi xử lý 32 nanomet, Medfield được thiết kế để tiết kiệm năng lượng, đây là một trong những tính năng cốt lõi trong các chip của Arm.

Tại Hội nghị Nhà phát triển Intel (IDF) 2011 tại San Francisco, mối quan hệ đối tác giữa Intel và Google đã được công bố. Vào tháng 1 năm 2012, Google thông báo Android 2.3, hỗ trợ bộ vi xử lý Atom của Intel. Năm 2013, Kirk Skaugen của Intel cho biết rằng việc Intel chỉ tập trung độc quyền vào các nền tảng của Microsoft là điều đã qua và họ sẽ hỗ trợ tất cả các “hệ điều hành hàng đầu” như Linux, Android, iOS và Chrome.

Năm 2014, Intel đã cắt giảm hàng ngàn nhân viên để đáp ứng “xu hướng thị trường đang thay đổi”, và đề nghị hỗ trợ các nhà sản xuất cho các chi phí phát sinh khi sử dụng chip Intel trong máy tính bảng của họ. Vào tháng 4 năm 2016, Intel đã hủy bỏ nền tảng SoFIA và Broxton Atom SoC cho điện thoại thông minh, từ đó hiệu quả rời khỏi thị trường điện thoại thông minh.

Khi nhận thấy rằng công suất nhà máy dư thừa đáng kể sau khi Ultrabook không thể tạo được sức hút trên thị trường và doanh số PC giảm, vào năm 2013, Intel đã ký kết một thỏa thuận với Altera để sản xuất chip sử dụng quy trình 14nm. Sunit Rikhi, Giám đốc điều hành của bộ phận nhà máy tùy chỉnh của Intel, đã chỉ ra rằng Intel sẽ tiếp tục tìm kiếm thêm các thỏa thuận tương tự trong tương lai. Điều này diễn ra sau khi doanh số bán hàng yếu kém của các sản phẩm phần cứng Windows 8 đã gây ra sự co lại lớn cho hầu hết các nhà sản xuất bán dẫn lớn, trừ Qualcomm, người vẫn tiếp tục nhận được đơn đặt hàng mạnh mẽ từ khách hàng lớn nhất của mình là Apple.

Đến tháng 7 năm 2013, có năm công ty đang sử dụng các nhà máy sản xuất của Intel thông qua bộ phận Intel Custom Foundry, bao gồm: Achronix, Tabula, Netronome, Microsemi và Panasonic. Phần lớn trong số này là các nhà sản xuất cổng mảng lập trình trường (FPGA), nhưng Netronome lại chuyên về việc thiết kế vi xử lý mạng. Chỉ Achronix là công ty bắt đầu giao hàng các chip do Intel sản xuất sử dụng quy trình Tri-Gate 22nm. Còn một số khách hàng khác cũng tồn tại nhưng không được công bố vào thời điểm đó. Tuy nhiên, vào năm 2018, hoạt động kinh doanh nhà máy đã bị đóng cửa do các vấn đề liên quan đến quá trình sản xuất của Intel.

Thách thức về bảo mật và sản xuất (2016–2021)
Intel đã tiếp tục mô hình tick-tock của mình, với sự thay đổi microarchitecture sau đó là một quy trình thu nhỏ, cho đến khi ra mắt gia đình Core thế hệ thứ 6 dựa trên microarchitecture Skylake. Tuy nhiên, mô hình này đã bị từ bỏ vào năm 2016, khi Intel phát hành gia đình Core thế hệ thứ bảy (có tên mã là Kaby Lake), mở ra mô hình quy trình - kiến trúc - tối ưu hóa. Trong quá trình Intel cố gắng thu nhỏ nút quy trình của mình từ 14 nm xuống 10 nm, sự phát triển vi xử lý đã chậm lại và công ty tiếp tục sử dụng microarchitecture Skylake cho đến năm 2020, dù đã có các tối ưu hóa.

Trong khi Intel ban đầu đã lên kế hoạch ra mắt các sản phẩm 10 nm vào năm 2016, sau này đã rõ ràng rằng có những vấn đề trong quá trình sản xuất tại nút quy trình này. Vi xử lý đầu tiên thuộc nút quy trình này, Cannon Lake (được quảng cáo như Core thế hệ thứ 8), đã được phát hành trong số lượng nhỏ vào năm 2018. Công ty đã hoãn sản xuất hàng loạt các sản phẩm 10 nm của họ cho đến năm 2017. Họ sau đó đã hoãn lại việc sản xuất hàng loạt cho đến năm 2018, và sau đó là năm 2019. Mặc dù có tin đồn rằng quy trình này đã bị hủy bỏ, Intel cuối cùng đã giới thiệu các vi xử lý di động Intel Core thế hệ thứ 10 sản xuất hàng loạt 10 nm (mã tên “Ice Lake”) vào tháng 9 năm 2019.

Intel sau đó đã công nhận rằng chiến lược thu nhỏ xuống 10 nm của họ đã quá tham vọng. Trong khi các nhà máy khác đã sử dụng tới bốn bước trong quy trình 10 nm hoặc 7 nm, quy trình 10 nm của Intel lại đòi hỏi tới năm hoặc sáu bước đa mẫu. Thêm vào đó, quy trình 10 nm của Intel lại dày đặc hơn so với các quy trình tương đương từ các nhà máy khác. Do việc phát triển kiến trúc vi xử lý và nút quy trình của Intel được kết hợp, sự phát triển vi xử lý đã bị chậm lại.

Lỗ hổng bảo mật
Vào đầu tháng 1 năm 2018, đã có thông tin rằng tất cả các bộ vi xử lý Intel sản xuất từ năm 1995, ngoại trừ Intel Itanium và các bộ vi xử lý Intel Atom trước năm 2013, đã phải đối mặt với hai lỗ hổng bảo mật được gọi là Meltdown và Spectre. Người ta tin rằng “hàng trăm triệu” hệ thống có thể bị ảnh hưởng bởi những lỗ hổng này. Thêm nhiều lỗ hổng bảo mật khác đã được tiết lộ vào ngày 3 tháng 5 năm 2018, ngày 14 tháng 8 năm 2018, ngày 18 tháng 1 năm 2019 và ngày 5 tháng 3 năm 2020.

Vào ngày 15 tháng 3 năm 2018, Intel đã thông báo rằng họ sẽ thiết kế lại CPU của mình để bảo vệ chống lại lỗ hổng bảo mật Spectre, các bộ vi xử lý được thiết kế lại đã được bán sau trong năm 2018. Các chip hiện tại dễ bị tổn thương do Meltdown và Spectre có thể được sửa chữa với một bản vá phần mềm với chi phí là hiệu suất.

Cạnh tranh gia tăng và các phát triển khác (2018–nay)
Do những khó khăn của Intel với nút quy trình 10 nm và sự chậm trễ trong việc phát triển vi xử lý, công ty hiện đang đối mặt với một thị trường cạnh tranh gay gắt. Đối thủ chính của công ty, AMD, đã giới thiệu kiến trúc vi xử lý Zen và một thiết kế mới dựa trên chiplet, nhận được nhiều lời khen ngợi. Kể từ khi ra mắt, AMD, từng không thể cạnh tranh với Intel trên thị trường CPU cao cấp, đã trải qua một giai đoạn hồi sinh mạnh mẽ, khiến sự thống trị và thị phần của Intel giảm đi đáng kể. Thêm vào đó, Apple đã bắt đầu chuyển đổi từ kiến trúc x86 và bộ vi xử lý Intel sang chip silicon của riêng họ cho dòng máy tính Macintosh của họ vào năm 2020. Sự chuyển đổi này dự kiến sẽ chỉ ảnh hưởng tối thiểu đến Intel; tuy nhiên, nó có thể khuyến khích các nhà sản xuất PC khác xem xét lại sự phụ thuộc vào Intel và kiến trúc x86.

Chiến lược ‘IDM 2.0’
Vào ngày 23 tháng 3 năm 2021, CEO Pat Gelsinger đã công bố một loạt kế hoạch mới cho Intel. Trọng tâm là chiến lược IDM 2.0, bao gồm việc đầu tư vào các nhà máy sản xuất, sử dụng cả nhà máy sản xuất nội bộ và bên ngoài. Một phần của chiến lược này là việc thành lập Intel Foundry Services (IFS), một đơn vị kinh doanh hoàn toàn mới và độc lập. Khác với Intel Custom Foundry, IFS sẽ cung cấp một sự kết hợp giữa công nghệ đóng gói và quy trình sản xuất, cùng với danh mục sở hữu trí tuệ của Intel, bao gồm các lõi x86. Ngoài ra, Intel cũng dự định hợp tác với IBM và tổ chức một sự kiện mới mang tên “Intel ON” dành cho các nhà phát triển và kỹ sư. CEO Pat Gelsinger cũng xác nhận rằng quy trình sản xuất 7 nm của Intel đang tiến triển đúng kế hoạch. Các sản phẩm đầu tiên sử dụng quy trình này (còn được gọi là Intel 4) là Ponte Vecchio và Meteor Lake.

Vào tháng 1 năm 2022, Intel đã quyết định chọn New Albany, Ohio, gần Columbus, Ohio, làm địa điểm xây dựng một nhà máy sản xuất lớn mới. Dự án này sẽ tốn ít nhất 20 tỷ đô la và công ty dự kiến sẽ bắt đầu sản xuất chip tại đây vào năm 2025. Cùng năm đó, Intel cũng đã chọn Magdeburg, Đức, làm địa điểm cho hai nhà máy sản xuất chip siêu lớn mới với tổng vốn đầu tư là 17 tỷ euro, vượt qua số vốn mà Tesla đã đầu tư vào Brandenburg. Việc khởi công dự kiến sẽ diễn ra vào năm 2023 và dự kiến sẽ bắt đầu sản xuất vào năm 2027. Khi hoàn thành, cả hai dự án này sẽ tạo ra 10.000 việc làm mới, bao gồm cả việc làm từ các nhà thầu phụ.

Vào tháng 8 năm 2022, Intel đã ký một thỏa thuận hợp tác trị giá 30 tỷ đô la với Brookfield Asset Management. Thỏa thuận này nhằm hỗ trợ cho việc mở rộng nhà máy gần đây của Intel. Theo thỏa thuận, Intel sẽ chi trả 51% chi phí xây dựng các cơ sở sản xuất chip mới tại Chandler, do đó sở hữu cổ phần chi phối. Brookfield sẽ nắm giữ 49% cổ phần còn lại và hai công ty sẽ chia sẻ doanh thu từ những cơ sở này.

Đến ngày 31 tháng 1 năm 2023, trong khuôn khổ việc cắt giảm chi phí lên đến 3 tỷ đô la, Intel đã thông báo về việc giảm lương cho các nhân viên từ trung cấp trở lên, với mức giảm từ 5% trở lên. Đồng thời, Intel đã tạm dừng việc trả tiền thưởng và tăng lương dựa trên thành tích, cũng như giảm việc đóng góp phù hợp vào kế hoạch nghỉ hưu. Những biện pháp tiết kiệm này được tiến hành sau khi Intel thông báo về việc sa thải vào mùa thu năm 2022.

Lịch sử sản phẩm và thị trường

Bộ vi xử lý x86 ban đầu và PC IBM

Mặc dù vi xử lý có tầm quan trọng cuối cùng, nhưng 4004 và các sản phẩm kế nhiệm của nó là 8008 và 8080 không bao giờ là những nguồn thu lớn tại Intel. Khi bộ xử lý tiếp theo, 8086 (và biến thể của nó là 8088) được hoàn thành vào năm 1978, Intel đã bắt đầu một chiến dịch tiếp thị và bán hàng lớn cho chip này có biệt danh là “Operation Crush”, và có ý định giành được càng nhiều khách hàng cho bộ xử lý càng tốt. Một thiết kế chiến thắng là phân nhánh IBM PC mới được tạo ra, mặc dù tầm quan trọng của điều này không được nhận biết đầy đủ vào thời điểm đó.

IBM đã giới thiệu máy tính cá nhân của mình vào năm 1981, và nó đã thành công nhanh chóng. Vào năm 1982, Intel đã tạo ra vi xử lý 80286, hai năm sau, nó được sử dụng trong IBM PC/AT. Compaq, nhà sản xuất “clone” IBM PC đầu tiên, đã sản xuất một hệ thống máy tính để bàn dựa trên vi xử lý 80286 nhanh hơn vào năm 1985 và vào năm 1986 nhanh chóng tiếp theo với hệ thống đầu tiên dựa trên 80386, đánh bại IBM và thiết lập một thị trường cạnh tranh cho các hệ thống tương thích với PC và thiết lập Intel là một nhà cung cấp thành phần chính.

Vào năm 1975, công ty đã bắt đầu một dự án để phát triển một vi xử lý 32 bit rất tiên tiến, cuối cùng được phát hành vào năm 1981 dưới tên Intel iAPX 432. Dự án này quá tham vọng và vi xử lý không bao giờ đạt được các mục tiêu hiệu suất của nó, và nó đã thất bại trên thị trường. Intel đã mở rộng kiến trúc x86 lên 32 bit thay vì điều đó.

486, Pentium và Itanium
Intel đã giới thiệu vi xử lý 486 vào năm 1989, và vào năm 1990 đã thành lập một nhóm thiết kế thứ hai, thiết kế các bộ xử lý có mã là “P5” và “P6” song song và cam kết sẽ có một bộ xử lý mới lớn mỗi hai năm, so với bốn năm hoặc nhiều hơn như những thiết kế trước đây. Các kỹ sư Vinod Dham và Rajeev Chandrasekhar (Thành viên Quốc hội Ấn Độ) là những nhân vật chính trong nhóm cốt lõi đã phát minh ra chip 486 và sau đó, chip Pentium đặc trưng của Intel. Dự án P5 được biết đến trước đây với tên gọi “Operation Bicycle”, chỉ số chu kỳ của bộ xử lý qua hai pipeline thực thi song song. P5 được giới thiệu vào năm 1993 dưới tên Intel Pentium, thay thế tên thương hiệu đã đăng ký cho số phần trước đó (số, như 486, không thể được đăng ký hợp pháp là thương hiệu tại Hoa Kỳ). P6 tiếp theo vào năm 1995 dưới dạng Pentium Pro và được cải tiến thành Pentium II vào năm 1997. Các kiến trúc mới được phát triển luân phiên tại Santa Clara, California và Hillsboro, Oregon.

Nhóm thiết kế tại Santa Clara đã khởi động vào năm 1993 một dự án kế thừa cho kiến trúc x86, có tên mã là “P7”. Dự án đầu tiên đã bị hủy sau một năm nhưng nhanh chóng được hồi sinh trong một chương trình hợp tác với các kỹ sư của Hewlett-Packard. Tuy nhiên, Intel sớm tiếp quản trách nhiệm thiết kế chính. Kết quả là việc triển khai kiến trúc 64 bit IA-64 đã tạo ra Itanium, cuối cùng được giới thiệu vào tháng 6 năm 2001. Hiệu suất của Itanium khi chạy mã x86 cũ không đạt được kỳ vọng, và nó không thể cạnh tranh hiệu quả với x86-64, đó là phần mở rộng 64 bit của kiến trúc x86 32 bit của AMD (Intel sử dụng tên Intel 64, trước đây là EM64T). Vào năm 2017, Intel thông báo rằng dòng Itanium 9700 series (Kittson) sẽ là những chip Itanium cuối cùng được sản xuất.

Nhóm Hillsboro đã thiết kế các bộ xử lý Willamette (ban đầu có tên mã là P68), được tiếp thị dưới tên Pentium 4.

Trong giai đoạn này, Intel đã thực hiện hai chiến dịch quảng cáo hỗ trợ chính. Chiến dịch đầu tiên, chiến dịch tiếp thị và xây dựng thương hiệu “Intel Inside” vào năm 1991, đã trở nên nổi tiếng và gắn liền với chính Intel. Ý tưởng về “thương hiệu thành phần” là mới vào thời điểm đó, chỉ có NutraSweet và một số thương hiệu khác cố gắng làm điều này. Một trong những kiến trúc sư chính của nhóm tiếp thị là người đứng đầu bộ phận vi xử lý, David House. Ông đã tạo ra khẩu hiệu “Intel Inside”. Chiến dịch này đã giúp Intel, từ một nhà cung cấp thành phần ít được biết đến ngoài ngành công nghiệp máy tính cá nhân, trở thành một tên tuổi quen thuộc trong các hộ gia đình.

Chiến dịch thứ hai, Nhóm Hệ thống của Intel, bắt đầu vào đầu những năm 1990, tập trung vào việc sản xuất bo mạch chủ máy tính cá nhân - thành phần chính của bo mạch chủ máy tính cá nhân, nơi mà bộ xử lý (CPU) và chip bộ nhớ (RAM) được cắm vào. Chiến dịch Nhóm Hệ thống ít được biết đến hơn so với chiến dịch Intel Inside.

Không lâu sau đó, Intel bắt đầu sản xuất hệ thống “hộp trắng” hoàn toàn được cấu hình cho hàng chục công ty clone PC mọc lên nhanh chóng. Tại thời điểm cao điểm vào giữa những năm 1990, Intel sản xuất hơn 15% tất cả các PC, làm cho nó trở thành nhà cung cấp lớn thứ ba vào thời điểm đó. Trong suốt thập kỷ 1990, Intel Architecture Labs (IAL) chịu trách nhiệm cho nhiều sự đổi mới phần cứng cho PC, bao gồm PCI Bus, PCI Express (PCIe) bus, và Universal Serial Bus (USB). Các nỗ lực phần mềm của IAL gặp phải số phận khá phức tạp; phần mềm video và đồ họa của nó đã đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển video số phần mềm, nhưng sau đó các nỗ lực của nó phần lớn bị lu mờ bởi sự cạnh tranh từ Microsoft. Sự cạnh tranh giữa Intel và Microsoft đã được tiết lộ trong lời khai của Phó Chủ tịch IAL Steven McGeady tại phiên tòa chống độc quyền của Microsoft (Hoa Kỳ kiện Microsoft Corp.).

Lỗ hổng Pentium
Vào tháng 6 năm 1994, các kỹ sư của Intel đã phát hiện ra một lỗi trong phần con toán học dấu chấm động của vi xử lý P5 Pentium. Trong một số điều kiện phụ thuộc vào dữ liệu, các bit thấp nhất của kết quả của một phép chia dấu chấm động sẽ không chính xác. Lỗi này có thể gây ra lỗi phức tạp trong các phép tính tiếp theo. Intel đã sửa lỗi trong một phiên bản chip sau, và dưới áp lực công khai, nó đã tiến hành thu hồi toàn bộ và thay thế các CPU Pentium bị lỗi (chỉ giới hạn ở một số mô hình 60, 66, 75, 90 và 100 MHz) theo yêu cầu của khách hàng.

Lỗi này đã được phát hiện độc lập vào tháng 10 năm 1994 bởi Thomas Nicely, Giáo sư Toán học tại Đại học Lynchburg. Ông đã liên hệ với Intel nhưng không nhận được phản hồi. Vào ngày 30 tháng 10, ông đã đăng một thông điệp về phát hiện của mình trên Internet. Tin về lỗi nhanh chóng lan rộng và đạt được báo chí ngành công nghiệp. Lỗi rất dễ tái tạo; người dùng có thể nhập số cụ thể vào máy tính trên hệ điều hành. Do đó, nhiều người dùng không chấp nhận các tuyên bố của Intel rằng lỗi là nhỏ và “thậm chí không phải là lỗi”. Trong kỳ nghỉ Lễ Tạ ơn, vào năm 1994, The New York Times đã đăng một bài viết của nhà báo John Markoff tập trung vào lỗi. Intel đã thay đổi lập trường của mình và đề nghị thay thế mọi chip, nhanh chóng đặt ra một tổ chức hỗ trợ người dùng cuối lớn. Điều này dẫn đến một khoản chi phí 475 triệu đô la so với doanh thu của Intel năm 1994. Tiến sĩ Nicely sau này biết rằng Intel đã phát hiện ra lỗi FDIV trong quá trình kiểm tra của chính họ vài tháng trước anh (nhưng đã quyết định không thông báo cho khách hàng).

Sự cố “lỗi Pentium”, cách Intel đối phó với nó, cùng với sự bao phủ của phương tiện truyền thông đã đẩy Intel từ một nhà cung cấp công nghệ chủ yếu không được biết đến bởi hầu hết người dùng máy tính trở thành một thương hiệu quen thuộc trong các hộ gia đình. Kết hợp với sự gia tăng của chiến dịch “Intel Inside”, sự cố này được coi là một sự kiện tích cực cho Intel, khiến công ty thay đổi một số thực hành kinh doanh của mình để tập trung nhiều hơn vào người dùng cuối và tạo ra sự nhận thức rộng rãi trong công chúng, đồng thời tránh được ấn tượng tiêu cực kéo dài.

Intel Core

Dòng Intel Core xuất phát từ thương hiệu Core gốc, với việc ra mắt CPU Yonah 32-bit, bộ xử lý di động hai nhân đầu tiên của Intel. Được phát triển từ Pentium M, dòng bộ xử lý này sử dụng phiên bản nâng cấp của kiến trúc vi xử lý P6. Người kế nhiệm của nó, dòng Core 2, được ra mắt vào ngày 27 tháng 7 năm 2006. Dựa trên kiến trúc vi xử lý Intel Core, đây là một thiết kế 64 bit. Thay vì tập trung vào tăng tốc độ xung nhịp, kiến trúc vi xử lý Core nhấn mạnh hiệu quả năng lượng và quay lại với tốc độ xung nhịp thấp hơn. Nó cũng cung cấp các giai đoạn giải mã hiệu quả hơn, các đơn vị thực thi, bộ nhớ cache và bus, giảm tiêu thụ năng lượng của các CPU mang thương hiệu Core 2 trong khi tăng khả năng xử lý của chúng.

Vào tháng 11 năm 2008, Intel đã phát hành dòng bộ xử lý Core thế hệ đầu tiên dựa trên kiến trúc vi xử lý Nehalem. Intel cũng đã giới thiệu một hệ thống đặt tên mới, với ba biến thể hiện được đặt tên là Core i3, i5 và i7 (cũng như i9 từ thế hệ thứ 7 trở đi). Khác với hệ thống đặt tên trước đó, những tên này không còn tương ứng với các tính năng kỹ thuật cụ thể. Nó đã được kế nhiệm bởi kiến trúc vi xử lý Westmere vào năm 2010, với một coi chừng chết co lại thành 32 nm và bao gồm Intel HD Graphics.

Vào năm 2011, Intel đã phát hành dòng bộ xử lý Core thế hệ thứ 2 dựa trên Sandy Bridge. Thế hệ này có một sự tăng hiệu suất 11% so với Nehalem. Nó đã được kế nhiệm bởi Core thế hệ thứ 3 dựa trên Ivy Bridge, được giới thiệu tại Diễn đàn Phát triển Intel 2012. Ivy Bridge có một coi chừng chết co lại thành 22 nm, và hỗ trợ cả bộ nhớ DDR3 và chip DDR3L.

Intel đã tiếp tục mô hình tick-tock của một thay đổi kiến trúc vi xử lý theo sau là một coi chừng chết co lại cho đến gia đình Core thế hệ thứ 6 dựa trên kiến trúc vi xử lý Skylake. Mô hình này đã bị loại bỏ vào năm 2016, với việc phát hành gia đình Core thế hệ thứ bảy dựa trên Kaby Lake, đưa vào mô hình quy trình - kiến trúc - tối ưu hóa. Từ năm 2016 đến 2021, Intel sau đó đã phát hành thêm nhiều tối ưu hóa trên kiến trúc vi xử lý Skylake với Kaby Lake R, Amber Lake, Whiskey Lake, Coffee Lake, Coffee Lake R và Comet Lake. Intel đã gặp khó khăn trong việc thu nhỏ nút quy trình của họ từ 14 nm xuống 10 nm, với kiến trúc vi xử lý đầu tiên dưới nút đó, Cannon Lake (được tiếp thị như Core thế hệ thứ 8), chỉ được phát hành trong số lượng nhỏ vào năm 2018.

Vào năm 2019, Intel đã phát hành thế hệ thứ 10 của dòng bộ xử lý Core, có tên mã là “Amber Lake”, “Comet Lake” và “Ice Lake”. Ice Lake, dựa trên kiến trúc vi xử lý Sunny Cove, được sản xuất trên quy trình 10 nm và bị giới hạn chỉ dùng cho các bộ xử lý di động tiết kiệm năng lượng. Cả Amber Lake và Comet Lake đều dựa trên một nút 14 nm được cải tiến, với cái sau được sử dụng cho sản phẩm máy tính để bàn và di động hiệu suất cao và cái trước được sử dụng cho sản phẩm di động tiết kiệm năng lượng.

Vào tháng 9 năm 2020, Intel đã giới thiệu dòng chip di động Core thế hệ 11, được biết đến với tên mã là Tiger Lake.Tiger Lake được xây dựng trên kiến trúc Willow Cove và sử dụng công nghệ 10 nm được cải tiến. Sau đó, Intel đã phát hành bộ vi xử lý máy tính để bàn Core thế hệ thứ 11 (có tên mã “Rocket Lake”), được chế tạo bằng quy trình 14 nm của Intel và dựa trên kiến trúc vi mô Cypress Cove, vào ngày 30 tháng 3 năm 2021. Dòng chip này đã thay thế cho dòng chip Comet Lake trước đó dành cho máy tính để bàn. Tất cả các chip Core thế hệ 11 đều tích hợp đồ họa mới dựa trên kiến trúc Intel Xe.

Cả hai dòng sản phẩm máy tính để bàn và di động đều được thống nhất dưới một quy trình sản xuất duy nhất với việc ra mắt dòng chip Intel Core thế hệ 12 (tên mã “Alder Lake”) vào cuối năm 2021. Thế hệ này sẽ được sản xuất bằng công nghệ 7 nm của Intel, gọi là Intel 7, cho cả chip máy tính để bàn và di động. Alder Lake sử dụng kiến trúc lai với sự kết hợp giữa các lõi Golden Cove có hiệu suất cao và các lõi Gracemont (Atom) có hiệu quả cao.

Meltdown, Spectre và các lỗ hổng bảo mật khác
Vào đầu tháng 1 năm 2018, đã được báo cáo rằng tất cả các bộ vi xử lý Intel sản xuất từ năm 1995 (ngoại trừ Intel Itanium và Intel Atom trước năm 2013) đều bị ảnh hưởng bởi hai lỗ hổng bảo mật được gọi là Meltdown và Spectre.

Ảnh hưởng đến hiệu suất do các bản vá phần mềm là “phụ thuộc vào công việc”. Đã có một số thủ tục được công bố để giúp bảo vệ máy tính gia đình và các thiết bị liên quan khỏi các lỗ hổng bảo mật Spectre và Meltdown. Các bản vá Spectre đã được báo cáo là làm giảm đáng kể hiệu suất, đặc biệt là trên các máy tính cũ hơn; trên các nền tảng Core thế hệ thứ 8 mới hơn, đã đo được sự giảm hiệu suất từ 2–14 phần trăm. Các bản vá Meltdown cũng có thể gây mất hiệu suất. Người ta tin rằng “hàng trăm triệu” hệ thống có thể bị ảnh hưởng bởi những lỗi này. Vào ngày 15 tháng 3 năm 2018, Intel đã báo cáo rằng họ sẽ thiết kế lại CPU của mình (mất hiệu suất sẽ được xác định) để bảo vệ khỏi lỗ hổng bảo mật Spectre, và dự kiến sẽ phát hành các bộ vi xử lý được thiết kế lại vào cuối năm 2018.

Ngày 3 tháng 5 năm 2018, đã có thêm tám lỗi thuộc loại Spectre được báo cáo. Intel cho biết họ đang chuẩn bị các bản vá mới để giảm thiểu những lỗi này. Vào ngày 14 tháng 8 năm 2018, Intel tiết lộ thêm ba lỗi chip được gọi là L1 Terminal Fault (L1TF). Họ cho biết rằng các bản cập nhật microcode đã phát hành trước đó, cùng với các bản cập nhật microcode mới chưa phát hành có thể được sử dụng để giảm thiểu những lỗi này. Vào ngày 18/1/2019, Intel tiết lộ ba lỗ hổng mới ảnh hưởng đến tất cả các CPU Intel, được gọi là “Fallout”, “RIDL”, và “ZombieLoad”. Các lỗ hổng này cho phép một chương trình đọc thông tin vừa được viết, đọc dữ liệu trong các bộ đệm và cổng tải, và rò rỉ thông tin từ các quy trình và máy ảo khác. Các CPU thuộc dòng Coffeelake còn dễ bị tổn thương hơn, do các biện pháp giảm thiểu phần cứng cho Spectre.. Cuối cùng, vào ngày 5/3/2020, các chuyên gia bảo mật máy tính đã báo cáo về một lỗ hổng bảo mật chip Intel khác, ngoài các lỗ hổng Meltdown và Spectre, với tên hệ thống là   (hoặc, “Intel CSME Bug”). Lỗ hổng mới này không thể sửa chữa được bằng một bản cập nhật firmware, và ảnh hưởng đến gần như “tất cả các chip Intel phát hành trong vòng năm năm qua”.

Sử dụng sản phẩm Intel của Apple Inc. (2005–2019)
Vào ngày 6 tháng 6 năm 2005, Steve Jobs, khi đó là CEO của Apple, đã thông báo rằng Apple sẽ chuyển đổi Macintosh từ kiến trúc PowerPC ưa thích lâu dài sang kiến trúc Intel x86 vì lộ trình PowerPC trong tương lai không thể đáp ứng nhu cầu của Apple. Đây được coi là một chiến thắng cho Intel, mặc dù một nhà phân tích đã gọi động thái này là "mạo hiểm" và "ngu ngốc", vì các sản phẩm hiện tại của Intel tại thời điểm đó được coi là kém hơn so với AMD và IBM. Những chiếc máy tính Mac đầu tiên có CPU Intel được công bố vào ngày 10 tháng 1 năm 2006 và Apple đã có toàn bộ dòng máy Mac dành cho người tiêu dùng chạy trên bộ vi xử lý Intel vào đầu tháng 8 năm 2006. Máy chủ Apple Xserve đã được cập nhật lên bộ vi xử lý Intel Xeon từ tháng 11 năm 2006 và được cung cấp trong cấu hình tương tự như Mac Pro của Apple.

Mặc dù Apple sử dụng sản phẩm Intel, nhưng mối quan hệ giữa hai công ty đôi khi cũng căng thẳng. Những tin đồn về việc Apple chuyển từ bộ vi xử lý Intel sang thiết kế riêng của họ bắt đầu lưu hành từ năm 2011. Vào ngày 22 tháng 6 năm 2020, trong sự kiện WWDC thường niên của Apple, Tim Cook, CEO của Apple, đã thông báo rằng công ty sẽ chuyển đổi toàn bộ dòng máy Mac từ CPU Intel sang bộ vi xử lý do Apple thiết kế riêng dựa trên kiến trúc Arm trong vòng hai năm tới. Trong ngắn hạn, quá trình chuyển đổi này được ước tính là có tác động tối thiểu đến Intel, vì Apple chỉ chiếm khoảng 2% đến 4% doanh thu của hãng. Tuy nhiên, việc Apple chuyển sang sử dụng chip của riêng mình có thể khiến các nhà sản xuất PC khác phải xem xét lại việc phụ thuộc vào Intel và kiến trúc x86. Đến tháng 11 năm 2020, Apple đã ra mắt M1, bộ vi xử lý do công ty thiết kế riêng cho Mac.

Ổ cứng thể rắn (SSD)

Vào năm 2008, Intel bắt đầu vận chuyển ổ cứng thể rắn (SSD) chính thống với dung lượng lưu trữ lên đến 160 GB. Cũng giống như CPU của mình, Intel phát triển chip SSD sử dụng quy trình nanometer ngày càng nhỏ. Các SSD này sử dụng các tiêu chuẩn công nghiệp như NAND flash, mSATA, PCIe và NVMe. Năm 2017, Intel đã giới thiệu các SSD dựa trên công nghệ 3D XPoint dưới thương hiệu Optane.

Vào năm 2021, SK Hynix đã mua lại hầu hết mảng kinh doanh bộ nhớ NAND của Intel với giá 7 tỷ USD, với giao dịch trị giá 2 tỷ USD còn lại dự kiến diễn ra vào năm 2025. Intel cũng ngừng sản xuất các sản phẩm Optane dành cho người tiêu dùng vào năm 2021. Vào tháng 7 năm 2022, Intel đã tiết lộ trong báo cáo thu nhập quý 2 rằng họ sẽ ngừng phát triển sản phẩm trong tương lai trong mảng kinh doanh Optane, do đó, về cơ bản đã ngừng phát triển 3D XPoint nói chung.

Siêu máy tính
Bộ phận Máy tính Khoa học Intel được thành lập vào năm 1984 bởi Justin Rattner, với mục đích thiết kế và sản xuất các máy tính song song dựa trên bộ vi xử lý Intel được kết nối trong cấu trúc mạng hình lập phương. Năm 1992, tên của bộ phận được đổi thành Bộ phận Hệ thống Siêu máy tính Intel và việc phát triển kiến trúc iWarp cũng được sáp nhập. Bộ phận này đã thiết kế một số hệ thống siêu máy tính, bao gồm Intel iPSC/1, iPSC/2, iPSC/860, Paragon và ASCI Red. Vào tháng 11 năm 2014, Intel tuyên bố rằng họ đang có kế hoạch sử dụng cáp quang để cải thiện mạng lưới bên trong các siêu máy tính.

Điện toán sương mù
Vào ngày 19 tháng 11 năm 2015, Intel, cùng với Arm, Dell, Cisco Systems, Microsoft và Đại học Princeton, đã thành lập Liên minh OpenFog để thúc đẩy lợi ích và phát triển điện toán sương mù. Giám đốc chiến lược về IoT Strategy and Technology Office của Intel, Jeff Fedders, trở thành chủ tịch đầu tiên của liên minh.

Ô tô tự lái
Intel là một trong những bên liên quan lớn nhất trong ngành công nghiệp ô tô tự lái, tham gia vào cuộc đua vào giữa năm 2017 sau khi hợp tác với Mobileye. Công ty cũng là một trong những công ty đầu tiên trong lĩnh vực này nghiên cứu mức độ chấp nhận của người tiêu dùng, sau khi một báo cáo của AAA cho biết tỷ lệ không chấp nhận công nghệ này ở Mỹ lên tới 78%.

Mức độ an toàn của công nghệ lái xe tự động, suy nghĩ về việc từ bỏ quyền kiểm soát cho máy móc và sự thoải mái về mặt tâm lý của hành khách trong những tình huống như vậy là những chủ đề thảo luận chính ban đầu. Người đi xe cũng nói rằng họ không muốn nhìn thấy mọi thứ mà chiếc xe đang làm. Điều này chủ yếu ám chỉ đến vô lăng tự lái mà không có ai ngồi ở ghế lái. Intel cũng biết rằng bộ điều chỉnh điều khiển bằng giọng nói là rất quan trọng và giao diện giữa con người và máy móc giúp giảm bớt tình trạng khó chịu và mang lại cảm giác kiểm soát. Điều quan trọng cần đề cập là Intel chỉ bao gồm 10 người trong nghiên cứu này, điều này làm cho nghiên cứu ít đáng tin cậy hơn. Trong một video được đăng trên YouTube, Intel đã thừa nhận thực tế này và kêu gọi thực hiện thêm các cuộc thử nghiệm.

Thiết bị lập trình

Intel đã thành lập một đơn vị kinh doanh mới gọi là Programmable Solutions Group (PSG) khi hoàn tất việc mua lại Altera. Kể từ đó, Intel đã bán các FPGA Stratix, Arria và Cyclone. Năm 2019, Intel đã phát hành FPGA Agilex: các chip dành cho trung tâm dữ liệu, ứng dụng 5G và các công dụng khác. Vào tháng 10 năm 2023, Intel thông báo rằng họ sẽ tách PSG thành một công ty riêng biệt vào đầu năm 2024, đồng thời duy trì quyền sở hữu đa số.

Cạnh tranh, chống độc quyền và gián điệp
Đến cuối những năm 1990, hiệu năng của bộ vi xử lý đã vượt xa nhu cầu phần mềm đối với sức mạnh CPU đó. Ngoài các hệ thống và phần mềm máy chủ cao cấp, có nhu cầu giảm với sự kết thúc của "bong bóng dot-com", các hệ thống dành cho người tiêu dùng chạy hiệu quả trên các hệ thống ngày càng có giá thành thấp sau năm 2000.

Chiến lược của Intel là phát triển các bộ vi xử lý có hiệu năng tốt hơn trong thời gian ngắn, từ lúc xuất hiện của bộ vi xử lý này đến bộ vi xử lý khác, như có thể thấy với sự xuất hiện của Pentium II vào tháng 5 năm 1997, Pentium III vào tháng 2 năm 1999 và Pentium 4 vào mùa thu năm 2000, khiến chiến lược này trở nên không hiệu quả vì người tiêu dùng không coi sự đổi mới là điều cần thiết, và tạo cơ hội cho các đối thủ cạnh tranh, đáng chú ý là AMD, phát triển nhanh chóng. Điều này, đến lượt nó, đã làm giảm lợi nhuận của dòng sản phẩm bộ vi xử lý và chấm dứt kỷ nguyên thống trị phần cứng PC chưa từng có của Intel.

Vị thế thống lĩnh của Intel trong thị trường bộ vi xử lý x86 đã dẫn đến nhiều cáo buộc vi phạm luật chống độc quyền trong những năm qua, bao gồm các cuộc điều tra của FTC vào cuối những năm 1980 và năm 1999, cũng như các vụ kiện dân sự như vụ kiện năm 1997 của Digital Equipment Corporation (DEC) và vụ kiện bằng sáng chế của Intergraph. Vị thế thống lĩnh thị trường của Intel (từng có thời điểm kiểm soát hơn 85% thị trường bộ vi xử lý x86 32 bit) kết hợp với các chiến thuật pháp lý cứng rắn của Intel (chẳng hạn như vụ kiện bằng sáng chế 338 nổi tiếng của Intel đối với các nhà sản xuất PC) đã biến Intel trở thành mục tiêu hấp dẫn cho các vụ kiện, đỉnh điểm là Intel đồng ý trả cho AMD 1,25 tỷ USD và cấp cho họ giấy phép chéo bằng sáng chế vĩnh viễn vào năm 2009 cũng như một số phán quyết chống độc quyền ở Châu Âu, Hàn Quốc và Nhật Bản.

Một trường hợp gián điệp công nghiệp phát sinh vào năm 1995 có liên quan đến cả Intel và AMD. Bill Gaede, một người Argentina từng làm việc cho cả AMD và nhà máy của Intel ở Arizona, đã bị bắt vì cố gắng bán thiết kế i486 và P5 Pentium cho AMD và một số cường quốc nước ngoài vào năm 1993. Gaede đã ghi lại dữ liệu từ màn hình máy tính của mình tại Intel và gửi nó cho AMD, công ty đã ngay lập tức cảnh báo Intel và authorities, dẫn đến việc Gaede bị bắt. Gaede đã bị kết tội và bị tuyên án 33 tháng tù vào tháng 6 năm 1996.

Logo

Logo Intel đầu tiên có tên công ty được cách điệu bằng chữ thường, với chữ e được đặt dưới các chữ cái khác. Logo Intel thứ hai được lấy cảm hứng từ chiến dịch "Intel Inside", với hình ảnh xoáy quanh tên thương hiệu Intel.

Logo Intel thứ ba, được giới thiệu vào năm 2020, được lấy cảm hứng từ các logo trước đó. Nó loại bỏ hình ảnh xoáy cũng như màu xanh cổ điển ở hầu hết các phần của logo, ngoại trừ dấu chấm trong chữ "i".

Tranh chấp và kiện tụng

Vụ kiện vi phạm bằng sáng chế (2006–2007)
Vào tháng 10 năm 2006, Transmeta đã đệ đơn kiện Intel vì vi phạm bằng sáng chế về kiến trúc máy tính và công nghệ tiết kiệm điện năng. Vụ kiện được giải quyết vào tháng 10 năm 2007, với việc Intel đồng ý trả 150 triệu đô la Mỹ ban đầu và 20 triệu đô la Mỹ mỗi năm trong 5 năm tiếp theo. Cả hai công ty đều đồng ý hủy bỏ các vụ kiện chống lại nhau, trong khi Intel được cấp giấy phép không độc quyền vĩnh viễn để sử dụng công nghệ Transmeta được cấp bằng sáng chế hiện tại và tương lai trong chip của mình trong 10 năm.

Các cáo buộc và kiện tụng chống độc quyền (2005–2009)
Vào tháng 9 năm 2005, Intel đã đệ đơn trả lời vụ kiện của AMD, bác bỏ các tuyên bố của AMD và khẳng định rằng các hoạt động kinh doanh của Intel là công bằng và hợp pháp. Trong một phản bác, Intel đã phân tích chi tiết chiến lược tấn công của AMD và lập luận rằng AMD gặp khó khăn chủ yếu là do các quyết định kinh doanh tồi tệ của chính mình, bao gồm đầu tư dưới mức cần thiết cho năng lực sản xuất thiết yếu và phụ thuộc quá nhiều vào việc ký hợp đồng với các nhà máy sản xuất chip. Các nhà phân tích pháp lý dự đoán rằng vụ kiện sẽ kéo dài trong một số năm, vì phản ứng ban đầu của Intel cho thấy rằng công ty không sẵn sàng dàn xếp với AMD. Vào năm 2008, cuối cùng một ngày ra tòa đã được ấn định.

Vào ngày 12 tháng 11 năm 2009, AMD đã đồng ý hủy bỏ vụ kiện chống độc quyền đối với Intel để đổi lấy 1,25 tỷ USD. Một thông cáo báo chí chung được công bố bởi hai nhà sản xuất chip nêu rõ: "Mặc dù mối quan hệ giữa hai công ty đã gặp khó khăn trong quá khứ, nhưng thỏa thuận này chấm dứt các tranh chấp pháp lý và cho phép các công ty tập trung tất cả nỗ lực của mình vào đổi mới và phát triển sản phẩm." Một vụ kiện chống độc quyền và một vụ kiện tập thể liên quan đến việc gọi điện mời chào nhân viên của các công ty khác đã được dàn xếp.

Những cáo buộc của Liên minh Châu Âu (2007–2008)
Vào tháng 7 năm 2007, Ủy ban Châu Âu đã cáo buộc Intel về hành vi chống cạnh tranh, chủ yếu là chống lại AMD. Các cáo buộc, bắt đầu từ năm 2003, bao gồm đưa ra mức giá ưu đãi cho các nhà sản xuất máy tính mua hầu hết hoặc tất cả chip của họ từ Intel, trả tiền cho các nhà sản xuất máy tính để trì hoãn hoặc hủy bỏ việc ra mắt các sản phẩm sử dụng chip AMD và cung cấp chip với giá thấp hơn chi phí tiêu chuẩn cho chính phủ và các cơ sở giáo dục. Intel đã đáp lại rằng các cáo buộc là vô căn cứ và thay vào đó coi hành vi thị trường của mình là thân thiện với người tiêu dùng. Tổng cố vấn Bruce Sewell cho biết ủy ban đã hiểu sai một số giả định thực tế liên quan đến giá cả và chi phí sản xuất.

Vào tháng 2 năm 2008, Intel bị cơ quan quản lý của Liên minh Châu Âu đột kích văn phòng ở Munich. Intel hợp tác với các nhà điều tra. Intel có thể bị phạt tới 10% doanh thu hàng năm nếu bị phát hiện vi phạm luật cạnh tranh. Sau đó, AMD ra mắt trang web quảng cáo cáo buộc Intel. Vào tháng 6 năm 2008, EU đệ trình cáo buộc mới chống lại Intel. Vào tháng 5 năm 2009, EU phạt Intel 1,06 tỷ euro (1,44 tỷ USD) vì vi phạm luật cạnh tranh. Intel bị phát hiện trả tiền cho các công ty, bao gồm Acer, Dell, HP, Lenovo và NEC, để độc quyền sử dụng chip Intel trong các sản phẩm của họ. Hành động này gây hại cho các công ty khác, ít thành công hơn bao gồm AMD. EU cho biết Intel cố tình loại bỏ đối thủ cạnh tranh khỏi thị trường chip máy tính. Intel bị yêu cầu chấm dứt mọi hoạt động bất hợp pháp và chấp nhận mức phạt. Intel kháng cáo phán quyết của EU. Vào tháng 6 năm 2014, Tòa án sơ thẩm bác bỏ kháng cáo..

Những cáo buộc của cơ quan quản lý ở Hoa Kỳ (2008–2010)
Vào tháng 1 năm 2008, New York bắt đầu điều tra Intel về hành vi chống cạnh tranh. Intel bị nghi ngờ đã lạm dụng vị trí thống lĩnh của mình trên thị trường bộ vi xử lý máy tính để định giá cao hơn và hạn chế cạnh tranh. Vào tháng 6 năm 2008, FTC cũng bắt đầu điều tra Intel. FTC đã thu thập bằng chứng về các hành vi chống cạnh tranh của Intel, chẳng hạn như trả tiền cho các nhà sản xuất máy tính để sử dụng độc quyền bộ vi xử lý của Intel.. Vào tháng 12 năm 2009, FTC thông báo sẽ khởi xướng thủ tục hành chính chống lại Intel. FTC có thể buộc Intel phải chấm dứt các hành vi chống cạnh tranh và trả tiền bồi thường cho các nạn nhân.

Vào tháng 11 năm 2009, Tổng chưởng lý New York Andrew Cuomo đã kiện Intel vì hành vi hối lộ và cưỡng ép. Cuomo cáo buộc Intel đã trả tiền cho các nhà sản xuất máy tính để mua nhiều chip Intel hơn chip của đối thủ cạnh tranh. Intel cũng đe dọa sẽ rút lại các khoản thanh toán này nếu các nhà sản xuất máy tính làm việc quá chặt chẽ với đối thủ cạnh tranh của Intel.

Vào ngày 22 tháng 7 năm 2010, Dell đã đồng ý dàn xếp với SEC để trả 100 triệu đô la tiền phạt. SEC cáo buộc Dell đã không tiết lộ chính xác thông tin kế toán về các khoản chiết khấu mà Dell nhận được từ Intel từ năm 2002 đến năm 2006. Những khoản chiết khấu này được Intel trao cho Dell để đổi lấy việc Dell không sử dụng chip của AMD. Dell đã không tiết lộ các khoản chiết khấu này cho các nhà đầu tư, nhưng đã sử dụng chúng để giúp đáp ứng kỳ vọng của nhà đầu tư về hiệu suất tài chính của Dell. Vào năm 2006, Dell đã bắt đầu sử dụng chip của AMD. Intel sau đó đã ngừng các khoản chiết khấu của mình, khiến hiệu suất tài chính của Dell giảm xuống.

Tranh chấp thuế ở Ấn Độ
Vào tháng 8 năm 2016, các quan chức Ấn Độ thuộc Bruhat Bengaluru Mahanagara Palike (BBMP) đã cho đậu xe rác tại trụ sở của Intel và đe dọa sẽ đổ rác vì công ty này trốn thuế tài sản từ năm 2007 đến 2008, lên tới 340 triệu rupee (5,3 triệu USD). Intel được cho là đã đóng thuế với tư cách là một văn phòng không có máy điều hòa không khí, trong khi trụ sở của công ty thực tế có máy điều hòa không khí trung tâm. Các yếu tố khác, chẳng hạn như việc mua lại đất và cải thiện xây dựng, đã góp phần làm tăng gánh nặng thuế. Trước đó, Intel đã kháng cáo yêu cầu này tại tòa án tối cao Karnataka vào tháng 7, trong đó tòa án đã ra lệnh cho Intel phải trả cho BBMP một nửa số tiền nợ 170 triệu rupee (2,7 triệu USD) cộng với tiền lãi chậm trả trước ngày 28 tháng 8 năm đó.

Ghi chú

Chú thích

Liên kết ngoài

Tọa độ không có sẵn trên Wikidata
Vi xử lý Intel
Công ty được niêm yết trên NASDAQ
Công ty phần cứng máy tính
Công ty sản xuất điện thoại di động
Nhãn hiệu Mỹ
Công ty máy tính Mỹ
Công ty đa quốc gia có trụ sở tại Hoa Kỳ


title: Podagrica menetriesi

text:
Podagrica menetriesi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Faldermann miêu tả khoa học năm 1837.

Chú thích

Tham khảo

Podagrica


title: Bulbophyllum pristis

text:
Bulbophyllum pristis là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

pristis]]

P


title: Ville-sur-Yron

text:
Ville-sur-Yron  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 240 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Villesuryron


title: Acrobasis porphyrella

text:
Acrobasis porphyrella là một loài bướm đêm thuộc họ Pyralidae. Nó được tìm thấy ở Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Pháp, Corse, Sardegna, quần đảo Baleares, Ý và Croatia.

Ấu trùng ăn Erica arborrea và Erica scoparia.

Chú thích

Tham khảo

Acrobasis


title: Lipotriches digitata

text:
Lipotriches digitata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1909.

Chú thích

Tham khảo

Lipotriches
Động vật được mô tả năm 1909


title: Erula

text:
Erula là một đô thị ở tỉnh Sassari trong vùng Sardinia, có khoảng cách khoảng 180 km về phía bắc của Cagliari và cách khoảng 35 km về phía đông của Sassari. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 807 người và diện tích là 40,1 km².

Đô thị Erula có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Sa Mela and Tettile.

Erula giáp các đô thị: Chiaramonti, Ozieri, Perfugas, Tempio Pausania, Tula.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Sassari
Khởi đầu năm 1988 ở Ý


title: Do the Best

text:
Do the best là album tổng hợp đầu tiên của Do As Infinity được phát hành vào năm 2002. Album này là album duy nhất của ban nhạc tiêu thụ được triệu bản tính cho đến thời điểm này, đồng thời cũng là album trụ hạng lâu nhất trên bảng xếp hạng của band. Phiên bản CD phát hành năm 2002 đã bán được 832.000 bản, Do the Best tái bản với DVD bán được thêm 12000 bản.

Danh sách trong album

CD
 "Summer Days" (Những ngày hè)

 "Desire" (Khát khao)
 "Heart" (Trái tim)

 "Week!" (Tuần lễ!)
 "New World" (Thế giới mới)
 "Yesterday & Today" (Hôm qua & hôm nay)
 "Oasis" (Ốc đảo)
 "135"

 "Nice & Easy" (Thú vị & Dễ dàng)
  (Phiên bản Great Tour Band)
 "Tangerine Dream" (Giấc mơ màu vỏ quýt) (Phiên bản Great Tour Band)
 "Welcome!" (Chào mừng!) (Phiên bản Great Tour Band)
 "We Are." (Chúng ta là.) (Phiên bản Great Tour Band)

DVD

 "Summer Days" — Diễn tại Zepp Tokyo
  — clip

 "Desire" (Khát khao) — clip
 "Heart" (Trái tim) — Clip
  — Diễn tại Shibuya Kokaido
 "Week!" (Tuần lễ) — Clip
 "New World" (Thế giới mới) — Diễn tại Shibuya
 "Yesterday & Today" (Hôm qua & hôm nay) — clip
 "Oasis" (Ốc đảo) — Clip
 "135" — Diễn tại Shibuya Kokaido
  — Clip
 "Nice & Easy" (Thú vị & Dễ dàng) — Diễn tại Zepp Tokyo

Thứ hạng

1CD nguyên bản
²Do The Best+DVD

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Do the Best  trên Avex Network
 Do the Best trên Oricon
 Do The Best+DVD trên Oricon
 Do the Best+DVD  trên Avex Network

Album của Do As Infinity


title: 1915

text:
Sự kiện
 1 tháng 1 đến 30 tháng 3 – Quân Hiệp ước tổ chức phản công quân Đức tại Artois và Champagne.
 13 tháng 1 – Động đất lớn ở Rôma và Abruzzes, Ý làm 29 500 người chết.
 18 tháng 1 – Nhật Bản gửi công hàm 21 điểm cho Trung Quốc.
 7 tháng 2 đến 21 tháng 2 – Quân Nga đại bại trong trận hồ Masurian lần thứ hai.
 22 tháng 2 – Đức tuyên bố tiến hành chiến tranh tổng lực trên biển.
 22 tháng 4 – Vũ khí hóa học lần đầu tiên được quân Đức sử dụng tại mặt trận phía tây (Chiến tranh thế giới thứ nhất) trong trận Ypres lần thứ hai.
 25 tháng 4 – Lực lượng các nước Úc, Anh và New Zealand đổ bộ lên Gallipoli nhằm đánh chiếm Constantinopolis nhưng thất bại.
 26 tháng 4 – Ý ký hiệp ước bí mật với các nước phe Entente.
 2 tháng 5 – Liên quân Đức, Áo-Hung tổ chức phản công quân Nga tại Galicia.
 7 tháng 5 – tàu ngầm của Đức bắn chìm tàu thương mại RMS Lusitania của Anh Quốc làm 1198 hành khách mất tích.
 23 tháng 5 – Ý tuyên chiến với đế quốc Áo-Hung và chính thức tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất.
 6 tháng 6 – Hoàng đế Đức Wilhelm II ra lệnh cấm hải quân Đức bắn vào các tàu chở khách.
 29 tháng 7 – Hải quân Hoa Kỳ chiếm Haiti.
 4 tháng 8 – Đức chiếm Warsaw.
 5 tháng 9 – Khai mạc hội nghị Zimmerval.
 11 tháng 10 – Bulgari tuyên chiến với Serbia và tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất theo phe Liên minh Trung tâm.
 25 tháng 11 – Albert Einstein hoàn chỉnh và công bố thuyết tương đối rộng trước Viện hàn lâm Khoa học Phổ.

Sinh
 23 tháng 3 – Vasily Grigoryevich Zaytsev, tay súng bắn tỉa nổi tiếng của Hồng quân Liên Xô trong Chiến tranh giữ nước vĩ đại. (m. 1991)
 1 tháng 5 - Hoàng Văn Thái, Đại tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam (m. 1986)
 15 tháng 5 – Dương Thiệu Tước, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 1995)
 1 tháng 7 – Nguyễn Văn Linh, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam (m. 1998)
 29 tháng 8 – Ingrid Bergman, diễn viên Thụy Điển (m. 1982)
 25 tháng 11 - Augusto Pinochet, Tổng thống độc tài Chile (m. 2006)
 28 tháng 11 – Konstantin Mikhailovich Simonov, nhà văn, nhà thơ và nhà biên kịch Liên Xô (m. 1979)
 20 tháng 12 – Aziz Nesin, nhà văn trào phúng Thổ Nhĩ Kỳ (m. 1995)

Mất
 27 tháng 4 – Alexandr Nikolaevich Scriabin, nhạc sĩ Nga (s. 1872)
 30 tháng 4 – Charles Walter De Vis, nhà động vật học người Úc gốc Anh (s. 1829)
 2 tháng 7 – Porfirio Díaz, Tổng thống Mexico (s. 1830)
 23 tháng 10 – W. G. Grace, huyền thoại cricket Anh (s. 1848)
Không rõ – Nguyễn Phúc Ý Phương, phong hiệu Đồng Phú Công chúa, công chúa con vua Thiệu Trị (s. 1840)

Giải Nobel
 Vật lý – Sir William Henry Bragg và Sir William Lawrence Bragg
 Hóa học – Richard Willstätter
 Y học (không có giải)
 Văn học – Romain Rolland
 Hòa bình (không có giải)

Xem thêm

Tham khảo

15


title: Người Nanai

text:
Người Nanai (tên tự gọi нани/Nani nghĩa là người bản địa; tên tự gọi Hách Triết nghĩa là người phương Đông; tiếng Nga: нанайцы, "nanaitsy"; tiếng Trung: 赫哲族, "Hèzhézú"; Hán-Việt: Hách Triết tộc, trước đây còn gọi là Goldy và Samagir) là một sắc tộc trong các dân tộc Tungus ở vùng Viễn Đông, theo dòng lịch sử từng sinh sống dọc theo vùng bờ sông Hắc Long Giang (sông Amur), sông Tùng Hoa (Sunggari) và sông Ussuri trên lưu vực Trung Amur. Tổ tiên của người Nanai có lẽ là người Nữ Chân tại vùng xa nhất về phía bắc của Mãn Châu.

Tiếng Nanai thuộc về nhánh Mãn-Tungus của ngữ hệ Altai.

Tên tự gọi
Người Nanai tự gọi bằng các tên gọi , , .

Nhà ngôn ngữ học Nga L.I. Sem viết tên tự gọi  bằng các ký tự Cyril, хэǯэ най (Hezhe nai) hoặc хэǯэны (Hezheni), và giải thích đó là tên tự gọi của người Nanai tại hạ du sông Amur, có nghĩa là "người sống ở vùng hạ du con sông".. Đó là nguồn gốc cho tên gọi trong tiếng Trung đối với người Nanai, trước đây là "黑斤" (Heijin, Hắc Cân), "赫哲哈喇" (Hezhehala, Hách Triết Cáp Lạt), và hiện nay là "赫哲" (Hezhe, Hách Triết).

Lối sống và văn hóa truyền thống

Một trong số những mô tả đầu tiên về người Nanai trong các ngôn ngữ châu Âu là thuộc về các nhà địa lý kiêm tu sĩ dòng Tên người Pháp đã du hành dọc theo sông Ussury và Amur năm 1709. Theo các mô tả này, người bản địa sống dọc sông Ussury và dọc sông Amur phía trên cửa sông Dondon (đổ vào sông Amur tại nơi giữa Khabarovsk và Komsomolsk-on-Amur ngày nay) được biết đến như là Yupi Tartar (người Tartar da cá, xem đoạn kinh tế dưới đây), trong khi tên gọi của dân tộc sinh sống ven sông Dondon và đoạn sông Amur phía dưới Dondon được các tu sĩ dòng tên phiên âm sang tiếng Pháp thành Ketching..

Tên gọi sau có thể là phiên âm tiếng Pháp của tên tự gọi đã nêu (xem #Tên tự gọi trên đây) của người Nanai vùng hạ du sông Amur, , cũng dược dùng để chỉ dân tộc Ulch có quan hệ họ hàng gần.

Theo các tu sĩ dòng Tên, ngôn ngữ của người "Yupi" dường như ở vị trí trung gian giữa tiếng Mãn và ngôn ngữ của người "Ketching"; giao tiếp ở một mức độ nào đó giữa người Yupi và người Ketching là có thể.

Kinh tế
Theo miêu tả của các lữ khách ban đầu (như các nhà địa lý dòng Tên trên sông Ussury năm 1709), kinh tế của người dân sống tại đây (ngày nay có thể phân loại như người Nanai, hoặc cũng có thể là người Udegeits) dựa trên đánh bắt cá. Người dân sống trong các làng dọc hai bờ sông Ussuri, và dành toàn bộ thời gian mùa hè của mình vào đánh bắt cá, ăn cá tươi trong mùa hè (cụ thể họ đặc biệt thích cá tầm), và phơi cá khô để ăn trong mùa đông. Cá cũng có thể sử dụng làm thức ăn cho một vài loại gia súc mà họ có (làm cho mùi vị thịt lợn của họ trở thành khó ăn đối với các lữ khách với khẩu vị châu Âu).

Quần áo truyền thống của họ làm từ da cá. Các tấm da cá này được phơi khô. Khi khô, chúng được người ta đập nện nhiều lần bằng vồ để cho bề mặt hoàn toàn nhẵn nhụi. Cuối cùng người ta khâu các tấm da này lại với nhau. Những con cá được chọn cho mục đích này có cân nặng trên 50 kg. Trong quá khứ, thực tiễn khác lạ này đã làm cho người ta gọi người Nanai là "Tartar da cá" (, Yupi Dazi, Hán-Việt: Ngư bì Thát tử). Tên gọi này cũng áp dụng, tổng quát hơn, cho các nhóm thổ dân khác tại lưu vực hạ du sông Sungari và Amur.

Nông nghiệp đến với vùng đất của người Nanai một cách chậm chạp. Trên thực tế loại cây trồng duy nhất do các làng của người Yupi trên bờ sông Ussuri gieo trồng vào năm 1709 chỉ là thuốc lá.

Tôn giáo

Người Nanai chủ yếu theo đạo Shaman, với sự sùng kính lớn dành cho gấu (Doonta) và hổ (Amba). Họ cho rằng các pháp sư có quyền năng xua đuổi tà ma bằng cách cầu khấn các vị thần linh. Trong các thế kỷ qua, họ từng sùng bái các vị thần mặt trời, mặt trăng, núi, nước và cây. Theo niềm tin của họ, vùng đất này từng có thời bằng phẳng cho tới khi những con rắn lớn đục khoét các thung lũng sông. Họ cho rằng vạn vật trong vũ trụ đều có linh khí riêng và rằng các linh khí này lang thang trong thế giới. Trong tín ngưỡng Nanai, các vật thể bất động thường được nhân cách hóa. Chẳng hạn, lửa được nhân cách hóa thành bà lão mà người Nanai gọi là Fadzya Mama. Những đứa trẻ không được phép nhảy trên lửa, do chúng có thể làm Fadzya Mama giật mình, và những người đàn ông luôn luôn giữ lịch sự khi có lửa.

Các pháp sư Nanai, giống như các dân tộc Tungus khác trong khu vực, có quần áo riêng đặc trưng, bao gồm quần rộng và áo vét; thắt lưng da với tua tòn ten bằng kim loại hình nón; các găng tay hở ngón với các hình rắn, thằn lằn hay ếch nhái; và mũ với các gạc sừng hay lông gấu, sói, cáo gắn vào. Các mảnh gương của người Trung Quốc đôi khi cũng được dùng kèm với bộ quần áo này.

Người chết thường được chôn cất trong đất với ngoại lệ là những đứa trẻ chết trước khi đủ một ngày tuổi; trong trường hợp này thi thể đứa trẻ được bọc trong áo hay vỏ cây bạch dương và chôn cất trên các cành cây như một hình thức của "phong táng". Nhiều người Nanai cũng theo Phật giáo Tây Tạng.

Dân cư hiện đại

Tại Nga
Tại Nga, người Nanai sống trong khu vực ven biển Okhotsk, sông Amur, phía dưới Khabarovsk, trên cả hai bờ sông tại Komsomolsk-on-Amur, cũng như trên hai bờ sông Ussuri và Girin (người Samagir). Người Nga trước đây gọi người Nanai là Goldy, lấy theo tên gọi của một tộc người Nanai. Theo điều tra dân số năm 2002, hiện có khoảng 12.160 người Nanai tại Nga.

Trong thời kỳ Liên Xô, chuẩn chữ viết cho tiếng Nanai (dựa trên bảng chữ cái Cyril) được Valentin Avrorin và một số người khác tạo ra. Hiện nay nó vẫn được giảng dạy trong 13 trường học tại Khabarovsk.

Tại Trung Quốc
Người Hách Triết (赫哲) là một trong số 56 dân tộc được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa công nhận chính thức. Trong thời kỳ Mãn Châu Quốc, người Hách Triết trên thực tế đã bị người Nhật xua đuổi khỏi Trung Quốc. Họ bị giam giữ trong các trại tù và năm 1949 chỉ còn khoảng 300 người tại Trung Quốc. Theo điều tra dân số gần đây vào năm 2004, dân tộc Hách Triết có khoảng 4.640 người tại Trung Quốc (chủ yếu trong tỉnh Hắc Long Giang). Người Hách Triết nói phương ngữ Hách Triết của tiếng Nanai. Họ cũng có văn hóa truyền khẩu phong phú, được biết đến như là Yimakan. Phương ngữ này không có hệ thống chữ viết riêng tại Trung Quốc và người Hách Triết thường viết bằng chữ Hán. (Sự biết đọc, biết viết ngôn ngữ thứ hai này đạt 84%.) Tuy nhiên, vào năm 2005, người ta đã hoàn thành có lẽ là bộ sách giáo khoa bằng ngôn ngữ Hách Triết đầu tiên.

Các khu vực tự trị của người Nanai

Người Nanai nổi tiếng

Bộ phim năm 1975 của đạo diễn người Nhật Kurosawa Akira về Dersu Uzala, dựa trên cuốn sách của nhà thám hiểm Nga Vladimir Arsenyev, thuật lại quan hệ bằng hữu của nhà thám hiểm Nga và người dẫn đường của ông là người Nanai có tên gọi là Dersu Uzala.
Nữ pháp sư Nanai là Tchotghtguerele Chalchin đã biểu diễn phần niệm chú được ghi tại Siberi cho bài hát "The Lighthouse" (phỏng theo bài thơ "Flannan Isle" (đảo Flannan) của nhà thơ người Anh là Wilfred Wilson Gibson) trong album năm 1994 của nhà sản xuất người Pháp Hector Zazou là Chansons des mers froides (Các bài hát từ vùng biển lạnh). Ca sĩ chính là Siouxsie Sioux và nhạc nền do Sakharine Percussion Group và Sissimut Dance Drummers thể hiện.
Kola Beldy (1929-1993) ca sĩ nổi tiếng tại Liên Xô và Nga, đặc biệt được biết đến nhiều nhất từ việc thể hiện bài hát "Увезу тебя я в тундру" (Anh đưa em vào lãnh nguyên).
Hàn Canh, ca sĩ Trung Quốc, thành viên của nhóm nam ca sĩ Hàn Quốc Super Junior.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 The Nanai National Mentality and World Model của Tatyana Sem
 Ethnolog on Nanai
 Notes on the Nanai
 Народы России: Нанайцы
 The Nanais

Nanai
Nhóm sắc tộc được Trung Quốc chính thức công nhận
Mãn Châu
Người Tungus
Nhóm sắc tộc ở Siberia
Người bản địa Bắc Á
Vùng Khabarovsk
Dân tộc thiểu số bản địa Bắc, Siberia và Viễn Đông


title: Xylophanes cosmius

text:
Xylophanes cosmius là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Ecuador, Peru và Bolivia về miền tây Brasil.

Sải cánh dài 40–45 mm. Nó tương tự như Xylophanes amadis.
Mỗi năm loài này có ít nhất ba thế hệ ở Peru nơi cá thể trưởng thành mọc cánh từ tháng 1 đến tháng 2, tháng 7 và tháng 10.

Ấu trùng có thể ăn các loài Rubiaceae và Malvaceae.

Chú thích

Tham khảo

Xylophanes


title: Andrena eremnophila

text:
Andrena eremnophila là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Thorp & LaBerge mô tả khoa học năm 2005.

Chú thích

Tham khảo

E
Động vật được mô tả năm 2005


title: 37 Fides

text:
Fides  (định danh hành tinh vi hình: 37 Fides) là một tiểu hành tinh lớn ở vành đai chính. Tiểu hành tinh này do nhà thiên văn học người Đức Karl T. R. Luther phát hiện ngày 5 tháng 10 năm 1855 và được đặt theo tên Fides, nữ thần trung thành trong thần thoại La Mã.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Fides
18551005
Tiểu hành tinh được đánh số
Fides
Tiểu hành tinh kiểu S (SMASS)
Tiểu hành tinh kiểu S (Tholen)
Tiểu hành tinh vành đai chính

vec:Lista de asteroidi#37 Fides


title: Tipula pierreana

text:
Tipula pierreana là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc