title: Pháp hoa kinh

text:
Kinh Diệu Pháp Liên Hoa (sa. Saddharma Puṇḍarīka Sūtra, zh. 妙法蓮華經 (Miàofǎ Liánhuá jīng), ja. 妙法蓮華経 (Myōhō Renge Kyō), en. Lotus Sutra) thường gọi tắt là kinh Pháp Hoa là một trong những bộ kinh Đại thừa quan trọng nhất, được lưu truyền rộng rãi ở các nước Á Đông như Trung Hoa, Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc... Tương truyền, kinh Pháp Hoa được Phật Thích Ca Mâu Ni (Shakyamuni) thuyết giảng trên đỉnh núi Linh Thứu (Gṛdhrakūṭa) trước khi ngài nhập Bát Niết-bàn (sa. Parinivarna), tức vào chặng đường cuối của sự nghiệp hoằng hóa chúng sinh (ngũ thời giáo): Hoa Nghiêm (Avatamsaka), A-hàm (Agama), Phương Quảng (Vaipulya), Bát Nhã (Prajnãramita) và Pháp Hoa - Niết Bàn (theo quan niệm của Thiên Thai Tông).

Kinh này trình bày nhiều quan điểm chủ yếu của Phật giáo Bắc Tông và có ảnh hưởng lớn đến nhiều tông phái khác nhau của Đại thừa như Thiên Thai tông (lấy kinh này làm kinh căn bản), Thiền tông, Phật giáo Nichiren (với chủ trương niệm danh tự kinh: Nam-mô Diệu Pháp Liên Hoa Kinh)... Kinh được dịch sang nhiều ngôn ngữ khác nhau: tiếng Trung, tiếng Việt, tiếng Nhật, tiếng Anh, tiếng Pháp... Thông thường các dịch bản dựa trên bộ kinh dịch từ tiếng Phạn của ngài Cưu-ma-la-thập (Kumarajiva) đã biến đổi chút nhiều (có thêm các phần kệ, vài phẩm...), bản tiếng Việt lưu hành phổ biến nhất có lẽ là bản dịch của Hòa thượng Thích Trí Tịnh.

Khái quát lịch sử kinh

Hoàn cảnh lịch sử

Sau khi Phật diệt độ, tăng đoàn phát triển mạnh mẽ và phân bố rộng rãi toàn cõi Ấn Độ (đỉnh điểm dưới thời hoàng đế Asoka). Tuy nhiên, bên cạnh sự lớn mạnh của giáo đoàn, nhiều luồng tư tưởng khác nhau về Phật học nảy sinh. Dần dần, khác biệt về hệ tư tưởng đã phân hóa tăng đoàn thành hai bộ phái chính là Trưởng lão bộ (gồm những bậc trưởng lão hòa thượng) và Đại chúng bộ (gồm những đại đức trẻ tuổi). Phái Trưởng lão có quan điểm bảo thủ, có khuynh hướng duy trì và chấp hành nghiêm ngặt giáo pháp nguyên thủy từ thời sơ khai do Phật giảng dạy. Trong khi đó, phái Đại chúng có quan điểm cấp tiến, thiên về phát triển Phật pháp thông qua tiếp thu tinh hoa giáo lý nhiều tôn giáo khác nhau (đặc biệt là Ấn Độ giáo, Hỏa giáo...) và vận dụng Phật pháp một cách mềm dẻo sao cho phù hợp với tất cả giai cấp, tầng lớp quần chúng. Thí dụ, giáo lý Nguyên thủy cho rằng quả vị cao nhất là A-la-hán trong khi đối với Đại chúng bộ là Phật quả (Phật Toàn giác); giáo pháp Đại chúng bộ có nhiều quan niệm, tư tưởng mới so với giáo pháp nguyên thủy: Không tính, Tam thân Phật hay Phật tính... Nội bộ hai phái trên tiếp tục có sự phân hóa, sau thời gian dài đã phôi nghén và nảy sinh ra nhiều bộ phái mới nữa (khoảng 18 - 20 bộ phái khác nhau). Phật giáo đã vượt xa khỏi biên cương lục địa Ấn Độ mà truyền bá sang các vương quốc Trung Á (vương quốc Bactria, vương quốc Kushan thậm chí còn vang vọng tận Hy Lạp: ảnh hưởng đến hệ thống học thuyết của các triết gia Pyrrho, Onesicritus, Hegesias thành Cyrene...), các đảo khơi xa ở Ấn Độ Dương như Sri Lanka, Maldives... thậm chí còn chạm đến các nước Đông Nam Á như Malaysia, Indonesia, Việt Nam... Mỗi bộ phái có vùng tập trung riêng biệt và không ngừng hoàn thiện hóa luận thuyết của mình. Từ một hệ thống quan niệm nhân sinh gần gũi với mọi chúng sinh, Phật giáo giờ đây trở thành một tôn giáo với những triết lý vượt tầm quần chúng và xa rời khỏi nhân dân. Ngoài ra, mầm mồng Ấn Độ giáo đã nhen nhóm và cạnh tranh mạnh mẽ để giành lại ảnh hưởng trong tư tưởng nhân dân Ấn Độ. Do đó, nhiều bộ phái tiếp tục du nhập các giáo lý mới và hình thành nên Phật giáo Đại thừa (Mahayana) đồng thời họ gọi những giáo phái còn lại là Phật giáo Tiểu thừa (Hinayana).
nhỏ|353x353px|Phật Thích Ca ngồi trên tòa sư tử trong tháp Phật Đa Bảo (Prabhutaratna).
Phật giáo Đại thừa không ngừng phát triển với những đỉnh cao về thành tựu lý luận thông qua dòng văn Bát-nhã, Bảo Tích, Duy-ma-cật Sở Thuyết Kinh, Hoa Nghiêm Kinh... Các kinh điển trên thể hiện các góc nhìn mới mẻ và đa chiều về Phật giáo nhưng kèm theo đó là sự khích bác, chê bai và đôi khi là luận chiến với giáo lí Tiểu thừa (đỉnh điểm là kinh Duy-ma-cật) như xem những người tu hạnh Thanh văn, Duyên giác không phải là con Phật; xem Tiểu thừa là những kẻ đã nhận hạt giống giải thoát từ đức Phật mà không chịu gieo trồng làm chủng tử ấy hư hoại và biến mất ("Tiêu nha bại chủng")... Chính sự mâu thuẫn giữa các bộ phái càng đẩy Phật giáo vào sự suy thoái và yếu thế trước sự phát triển lớn mạnh của Ấn Độ giáo. Trước tình hình như vậy, kinh Pháp Hoa ra đời như sự xoa dịu và dung hợp tất cả các giáo lý truyền thống và mới mẻ của Phật giáo. Kinh Pháp Hoa chấp nhận mọi pháp môn khác nhau và xem tất cả thừa đều chỉ là một Phật thừa duy nhất với nhiều biểu hiện khác nhau để phù hợp với căn cơ của từng người khác nhau.

Do đó, kinh Pháp Diệu Pháp Liên Hoa đóng vai trò rất quan trọng trong hệ thống kinh điển Phật giáo Đại thừa. Kinh được suy tôn là "Vua của các kinh" và bản thân trong phẩm Dược Vương Bồ-tát bản sự (phẩm 23) của kinh Pháp Hoa, Phật đã dạy Bồ-tát Tú Vương Hoa:"Này Tú Vương Hoa, trong các dòng nước như sông ngòi, kênh rạch thì biển là lớn nhất; trong các kinh thì kinh Pháp Hoa này là lớn nhất. Lại như trong các núi non: thổ sơn, hắc sơn, núi Tiểu Thiết-vi, núi Đại Thiết-vi thì núi Diệu Cao là bậc nhất, kinh Pháp Hoa này cũng như thế, ở trong các kinh rất là bậc thượng. Lại như trong các ngôi sao, Mặt Trăng là bậc nhất; kinh Pháp Hoa này cũng như thế, ở trong muôn trùng các kinh pháp, rất là sáng. Lại như mặt trời hay trừ các chỗ tối tăm, Kinh này cũng thế, hay phá tất cả các sự tối tăm, bất thiệt. Lại như trong các vua nhỏ, Chuyển Luân Thánh Vương là bậc nhất đế vương; Kinh này cũng như thế, ở trong các Kinh là bậc tôn hơn cả. Lại như Đế Thích là vua trong tam thập tam cõi trời; Kinh này cũng như thế là vua trong các kinh.

(...)

Như Phật là vua của các pháp (Pháp vương), Kinh này cũng thế là vua của các kinh."

—Phẩm 23. Dược Vương Bồ-tát Bản sự, Kinh Diệu Pháp Liên Hoa

Hình thành

Năm 1934, dựa vào kết quả phân tích dịch bản tiếng Trung, Kogaku Fuse đưa ra giả thuyết là kinh Diệu Pháp Liên Hoa được hình thành qua bốn giai đoạn. Phần trùng tụng tức phần kệ tụng (sa. gāthā) của các phẩm 1-9 và 17 được trước tác vào thế kỉ I TCN sau đó phần trường hàng (sa. sūtrā) tức phần văn xuôi diễn giải nội dung kệ tụng của các phẩm trên được thêm vào thế kỉ I. Cũng theo đó, giai đoạn thứ ba bao gồm các phẩm 10, 11, 13-16, 18-20 và 27 được viết vào khoảng những năm 100 và giai đoạn cuối cùng (từ phẩm 21-26) được viết vào khoảng những năm 150. Tamura cho rằng giai đoạn thứ nhất (gồm các phẩm 2-9) ra đời vào khoảng năm 50 SCN, sau đó kinh được bổ sung thêm phẩm 10-21 trong khoảng 100 SCN. Ông cũng dự đoán giai đoạn thứ ba (từ phẩm 21-26) được hình thành vào năm 150 SCN. Karashima đã tổng hợp các ý kiến trên và đưa ra kết luận rằng:

 Phẩm 2-9 được hình thành sớm nhất trải qua hai chặng đường: hình thành phần trùng tụng trước và phần trường hàng sau.
 Phẩm 1, 10-20, 27 và một phần nội dung phẩm 5 (phần này thiếu trong bản dịch của ngài Cưu-ma-la-thập) được trước tác sau đó.
 Phẩm 21-26 và phần viết về Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) của phẩm 11 ra đời trễ nhất.
Kinh Diệu Pháp Liên Hoa ban đầu được viết bằng tiếng Prakrit, một loại cổ ngữ ở Ấn Độ có họ hàng gần với tiếng Phạn (Sankrit). Đây là ngôn ngữ thông dụng, phổ thông được sử dụng bởi quần chúng. Tuy nhiên, khi Phật giáo bước vào giai đoạn đỉnh cao ở Ấn Độ thì việc lưu truyền kinh bằng ngôn ngữ bác học sẽ có giá trị về học thuật và có thể lưu giữ trong thời gian dài hơn tương tự như Kinh Thánh của Kitô giáo ban đầu được viết bằng tiếng Hebrew - một ngôn ngữ truyền thống của người Do Thái, tuy nhiên khi Kitô giáo trở nên ảnh hưởng đến đế chế Roma thời cổ đại và châu Âu trong thời phong kiến thì Kinh Thánh được lưu truyền thông qua tiếng Latin (đối với Công giáo Roma), tiếng Hy Lạp Koine (đối với Chính Thống giáo Đông Phương và nhiều giáo hội Phương Đông)... Do đó, kinh Pháp Hoa được dịch từ tiếng Prakrit sang tiếng Phạn. Tuy nhiên, một vài phần kệ tụng vì một số nguyên nhân khách quan và chủ quan mà vẫn được để nguyên trong bản tiếng Phạn.

Dịch bản

Kinh Diệu Pháp Liên Hoa đã được dịch từ tiếng Phạn sang các bản tiếng Hán khác nhau. Bản dịch đầu tiên do ngài Trúc Pháp Hộ (Dharmarakṣa) dịch sang tiếng Hán với tựa kinh là Chính Pháp Hoa Kinh ở thành Trường An vào khoảng năm 286, đời Tây Tấn. Sau đó là đến bản dịch của ngài Cưu-ma-la-thập (Kumarajiva) vào khoảng năm 406 với tựa đề Diệu Pháp Liên Hoa Kinh. Bản dịch của ngài đã tóm tắt nội dung phần trường hàng sao cho độc giả dễ dàng nắm được nội dung cốt yếu của kinh nhưng bản của ngài Cưu-ma-la-thập đã lược bỏ phần trùng tụng. Sau đó, ngài Xa-na-quật-đa (Jnanagupta) và ngài Đạt-ma-cấp-đa (Dharmagupta) cũng dịch kinh Pháp Hoa dựa vào bản của ngài Cưu-ma-la-thập thành bộ kinh có tên Thiên Phẩm Diệu Pháp Liên Hoa Kinh. Về sau, người ta sử dụng phần trường hàng trong bản ngài Cưu-ma-la-thập và phần trùng tụng của ngài Xa-na-quật-đa và Đạt-ma-cấp-đa thành bộ kinh Diệu Pháp Liên Hoa được truyền bá rộng rãi. Trong bản tiếng Việt, có lẽ bản dịch của hòa thượng Thích Trí Tịnh là phổ biến nhất.

Thông thường, kinh Diệu Pháp Liên Hoa thường được đi kèm với Kinh Vô Lượng Nghĩa (được giới thiệu ở phần đầu kinh Pháp Hoa) và Kinh Quán Phổ Hiền Hành Pháp (nằm ở phần cuối kinh Pháp Hoa) tạo thành Pháp Hoa Tam Bộ Kinh.

Nội dung

Tên kinh
Kinh Diệu Pháp Liên Hoa có tên đầy đủ là Kinh Diệu Pháp Liên Hoa Giáo Bồ-tát Pháp Phật Hộ Niệm. Trong đó, Diệu Pháp mang ý nghĩa là Tri kiến Phật có sẵn trong mỗi chúng sinh (Phật tính) còn Liên hoa (tức hoa sen) là một loài hoa mang ý nghĩa biểu tượng cho Diệu Pháp. Sở dĩ liên hoa là dụ của Diệu Pháp do hoa sen có những đặc điểm sau:

Tri kiến Phật là Diệu Pháp vì đây là pháp vượt qua mọi pháp thế gian, không có pháp nào có thể sánh được Tri kiến Phật. Tri kiến Phật là pháp sẵn có, bất sinh - bất diệt có trong mọi chúng sinh tức mọi chúng sinh đều có Tri kiến Phật và có thể giác ngộ thành Phật. Tri kiến Phật là tư tưởng cốt lõi của kinh: nội dung kinh chủ yếu trình bày và diễn giải tư tưởng này.

Khái quát

Cấu trúc kinh
Kinh Diệu Pháp Liên Hoa gồm 28 phẩm và bảy quyển:

Bố cục
Theo ngài Trí Nghĩ (vị tổ sư của Thiên Thai tông), xét về nội dung thì bố cục kinh Diệu Pháp Liên Hoa có thể chia thành hai phần chính:

 Phần Tích môn từ phẩm 1-14 miêu tả buổi thuyết giáo của Phật trong thế giới thực bao gồm: thuyết giảng ý nghĩa của Phật thừa thông qua nhiều thí dụ, thụ ký cho các đệ tử của Thế tôn như ngài Xá-lợi-phất, Mục-kiền-liên, Ma-ha-ca-diếp... thậm chí là Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) sẽ chứng Phật quả trong tương lai.
 Phần Bản môn từ phẩm 15-28 đưa giáo pháp của Phật vượt lên không-thời gian và trở thành một phần của thế giới siêu thực, vũ trụ rộng lớn như Pháp thân thường tại (Phật đã đắc quả Vô Thượng Chính Đẳng Chính Giác không phải từ thời Ấn Độ thế kỉ VI TCN mà từ rất xa xưa, chẳng qua vì muốn khai thị cho chúng sinh mà ngài mới giáng thế cũng như nhập Vô Dư Niết-bàn) hay tháp phật Đa Bảo...

Tuy nhiên, nhiều học giả cho rằng cách sắp xếp như vậy chưa thực sự hợp lí, ví dụ: phẩm 11 Hiện Bảo tháp, sự việc Phật Đa Bảo xuất hiện giữa chúng hội được nhìn nhận là nội dung thuộc bản môn vì lúc này Phật pháp không còn kẹt giữa thời của Phật Thích Ca mà vượt lên trên thời gian (Phật Đa Bảo đã nhập Bát-niết-bàn từ rất lâu nhưng vẫn còn xuất hiện ở Pháp Hoa hội). Do đó, chìa khóa của việc phân định giữa Tích Môn và Bản Môn phụ thuộc vào nội dung đoạn văn: nếu Phật pháp mang tính lịch sử thì thuộc Tích Môn (như hình ảnh Phật Nhật Nguyệt Đăng Minh (Candrasūryapradīpa) diệt độ trong phẩm 1, ...) còn nếu như mang tính phi lịch sử thì thuộc Bản môn (như hiện tháp Đa Bảo ở phẩm 11 hay Long nữ thành Phật ở phẩm 12...).

Nội dung chi tiết
Phẩm 1. Tựa: Sau khi thuyết kinh Vô Lượng nghĩa (sa. Ananta Nirdeśa Sūtra), Phật Thích-ca-mâu-ni nhập đại định, làm xuất hiện nhiều hiện tượng siêu việt. Ngài Di-lặc hỏi nguyên do của sự việc trên và được Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi trả lời: Phật chuẩn bị thuyết kinh Pháp Hoa.

Phẩm 2-10
Phẩm 2. Phương tiện (Upāya-kauśalya): Phật xuất định và giảng Nhất thừa (Ekayana): chỉ có một Phật thừa duy nhất, tuy nhiên do căn cơ chúng sinh khác nhau nên chư Phật phải dùng phương tiện phân Phật thừa thành Tam thừa (Triyāna) nhằm đưa tất cả chúng sinh đến chỗ giải thoát.

Phẩm 3. Thí dụ: Như Lai thụ ký (sa. Vyākarana) cho ngài Xá-lợi-phất (Śariputra); đồng thời trình bày thí dụ "người cùng tử": một trưởng giả (Phật) có ba người con (chúng sinh) vui vẻ chơi đùa trong căn nhà cháy (tam giới), dù hết sức gọi các con nhưng những đứa trẻ chẳng nghe nên ông đành nói rằng ông có thứ đồ chơi: xe dê (Thanh Văn thừa), xe hươu (Duyên Giác thừa), xe bò (Bồ-tát thừa) và gọi các con ra chơi; các con nghe lời liền chạy ra khỏi nhà cháy. Sau đó, người cha không cho ba chiếc xe trên mà thay vào đó cho những đứa con mình cỗ xe quý giá nhất (Phật thừa).

Phẩm 4. Tín giải: Các đại đệ tử Ma-ha Ca-diếp (sa. Mahākaśyapa), Tu-bồ-đề (sa. Subhūti), Đại Mục-kiền-liên (sa. Mahāmaudgalyāyāna), Ma-ha-Ca-chiên-diên (sa. Mahākātyāyana) trình bày thí dụ về Gã cùng tử: Một phú ông có đứa con bị thất lạc, sau bao nhiêu được gặp lại người con trở lại trong bộ dạng nghèo khổ, rách rưới nơi ngã đường. Thấy trưởng giả, người con mặc cảm với bản thân: cho rằng mình không xứng với hào môn và tìm về xóm nghèo để mưu sống. Người cha già nghĩ kế khuyên gọi gã cùng tử về hốt phân (bước đầu đến với con đường giải thoát) và hắn vui vẻ đồng ý. Tuy nhiên, đứa con lại truy tìm sự hân hoan trong nghèo khổ với ý chí hạ liệt (tự cho mình đã chứng quả A-la-hán là đủ, rốt ráo) nên người cha đành phải dùng nhiều phương chước: ban cho đầy đủ vật dùng, gọi gã là "con" hay thậm chí trao vàng, bạc, châu báu nhưng đứa con vẫn chưa thật sự thoát khỏi tư tưởng bạc nhược (ham vui pháp Tiểu thừa). Dần dần, ý chí gã cùng tử quảng đại hơn (từ chí Tiểu thừa sang tâm Đại thừa) và người cha đã thấy được điều đó nên đã phó chúc lại toàn bộ gia tài (Phật thừa) cho đứa con.  Phẩm 5. Dược Thảo dụ: Phật đưa ra thí dụ nữa về Phật thừa: tuy cùng một trận mưa (Phật thừa) nhưng hạt giống (căn tính chúng sinh) khác nhau sẽ mọc lên rừng cây với đủ loại cây khác nhau. Tuy nhiên, hạt mưa ấy đều thuấm nhuần một vị duy nhất cũng như "Như Lai nói pháp một tướng, một vị, một nghĩa là: tướng giải thoát, tướng la lìa, tướng diệt, tướng rốt ráo đến bậc "Nhất thiết chủng trí". Như vậy, tùy căn cơ chúng sinh mà Phật thuyết pháp nhằm đưa chúng sinh đắc quả Niết-bàn: "Pháp vương phá các cõi,/ Hiện ra trong thế gian/ Theo tính của chúng sinh/ Dùng các cách nói pháp."

Phẩm 6. Thụ ký: Phật Thích-ca thụ ký ngài Ma-ha Ca-Diếp, Đại Mục-kiền-liên, Tu-bồ-đề, Ca-chiên-diên sẽ chứng quả Vô Thượng Chính Đẳng Chính Giác.

Phẩm 7. Hóa thành dụ: Phật Thích-ca kể về vị Phật quá khứ Đại Thông Trí Thắng Phật (Mahābhijñājñānābhibh): dù sau khi chiến thắng thiên ma Ba-tuần (sa. Māra) nhưng ngài vẫn nhập đại định và thuyết pháp. Mãi đến sau 10 tiểu kiếp (sa. kalpa), Phật mới xuất đại định và chuyển pháp luân, hoằng pháp độ thế gian. Ngài có 16 người con, sau khi nghe cha đắc quả Bồ-đề liền xuất gia thành các Sa-di; các vị Sa-di được nghe kinh Pháp Hoa và khi lúc Phật Đại Thông Trí Thắng nhập đại định thuyết giảng kinh Pháp Hoa giúp chúng sinh giác ngộ. Mười sáu vị sa-di sau này đắc quả thành Phật như Phật Vô Lượng Thọ (sa. Amitābha) ở An Lạc quốc (sa. Sukhāvatī) , Phật Bất Động (sa. Akṣobhya) ở xứ Diệu Hỷ (sa. Abhirati), Phật Thích-ca ở cõi Ta-bà (sa. Saha)... Các vị Phật trên đều dựa vào căn cơ chúng sinh để nói pháp và các pháp ấy đều dẫn đến Phật thừa như trong Hóa thành dụ: một vị đạo sĩ dẫn chúng nhân đi tìm kho báu. Vì biết đường xa gian khổ (con đường tu hành) sẽ làm nhiều người sẽ thoái chí (thối chuyển trên Phật thừa) nên ông liền dùng pháp thuật của mình để tạo thành phố (Niết-bàn của A-la-hán và Bích-chi Phật) nhằm khuyến khích tinh thần người đi. Khi đến nơi, họ nghỉ ngơi thoải mái mà không có ý chí đi tiếp nên đạo sĩ đành nói: "Chỗ châu báu (Phật quả) ở gần, thành (A-la-hán, Bích-chi Phật quả) này không phải thật, của Ta biến hóa làm ra đó thôi (chỗ tu hành này chưa xong)!".

Phẩm 8. Ngũ bách đệ tử thụ ký: Phật thụ ký cho ngài Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử (Pūrna Maitrāyanīputra), ngài Kiều-trần-như (Kaundinya) và ngũ bách La-hán thành Các vị A-la-hán nói thí dụ Bảo châu trong áo: một người đến nhà bạn thân uống rượu, đến khi có việc quan gấp phải đi người ấy bỏ viên ngọc (Phật tính) vào trong áo gã say nhằm giúp bạn thân xa lìa khổ cực (đắc Phật quả). Gã say ấy về sau lang bạt khắp nơi, tha hương cầu thực, sống một cuộc đời nghèo khổ. Đến khi trùng phùng cố nhân thì người bạn ấy rất ngạc nhiên liền nói với gã say rằng anh ta đã bỏ viên ngọc vào túi áo mà gã say không biết (bị vô minh che lấp) nên phải lăn xả trong cuộc đời cùng cực (khổ) và khuyên người bạn nghèo ấy nên dùng viên ngọc để có một cuộc đời tốt hơn.

Phẩm 9. Thụ học vô học nhân ký: Phật thụ ký cho bậc hữu học như ngài A-nan-đà (sa. Ānanda) và ngài La-hầu-la (sa. Rāhula) thành Phật đồng thời thụ ký cho tất cả thính chúng đều đắc quả Vô Thượng.

Phẩm 10. Pháp sư: Phật nói rằng kinh Pháp Hoa là tạng bí yếu của chư Phật "vua của các Kinh", do đó ai đọc tụng, giảng nói (tức một vị Pháp sư - Dharmabanaka) hay thậm chí nghe, chép, kính lễ miễn có "một niệm tùy hỷ" thì ngay lập tức được Phật thụ ký dù ngài có diệt độ. Đồng thời Phật cũng nhấn mạnh vai trò của kinh Pháp Hoa cho ngài Dược Vương Bồ-tát (Bhaiṣajyarāja).

Phẩm 11-20
Phẩm 11. Hiện Bảo tháp: Khi Phật Thích-ca đang thuyết pháp thì xuất hiện bảo tháp của Phật Đa Bảo (Prabhūtaratna) xuất hiện giữa pháp hội. Bậc Bản Sư giảng cho ngài Đại Nhạo Thuyết Bồ-tát (Mahāpratibhāna) về hạnh nguyện của Phật Đa Bảo: "Nếu ta được thành Phật sau khi diệt độ, trong cõi nước ở mười phương có chỗ nào nói kinh Pháp Hoa, thời tháp miếu của ta vì nghe kinh đó mà nổi ra nơi trước để làm chứng minh khen rằng: "Lành thay!". Phật Thích-ca thu hết hóa thân về và nhập thành một, sau đó ngài mới mở cửa bảo tháp. Phật Đa Bảo chia tòa sư tử cho Phật Thích Ca ngồi trong tháp.

Phẩm 12. Đề-bà-đạt-đa: Phật Thích-ca thuyết về mối nhân duyên giữa ngài và Đề-bà-đạt-đa (Devadatta) trong tiền kiếp: tiên nhân (tiền thân Đề-bà-đạt-đa) đã chỉ bày kinh Pháp Hoa cho vua (tiền thân Phật Thích-ca) giúp vị vua đắc Phật quả hiện tại và trong pháp hội, ngài thụ ký cho Đề-bà-đạt-đa sẽ thành Phật hiệu Thiên Vương (Devarāja). Sau đó, hàng ngàn Bồ-tát (do ngài Văn-thù-sư-lợi giảng dạy kinh Pháp Hoa) từ Long cung bay lên đỉnh núi Linh Thứu. Trong đó có Long nữ, tiểu nữ của Long vương Ta-kiệt-la (Sāgara), bước đến và cúng dàng Phật Thích-ca. Tức thời, Long nữ biến thành Phật và hoằng pháp chúng sinh.

Phẩm 13. Trì: Phật khuyến khích chúng sinh nên thụ trì kinh Pháp Hoa đồng thời thụ ký cho các tì-kheo-ni Kiều-đàm-di (Gautamī), Gia-du-đà-la (Yaśodharā) và các tì-kheo-ni khác thành Chính giác.

Phẩm 14. An Lạc hạnh: An Lạc hạnh trình bày bốn phương pháp để thụ trì và giảng kinh Pháp Hoa đúng đắn: (1) an trú trong Hành xứ (an trú trong nhẫn nhục và hòa dịu trong mọi công việc) và Thân cận xứ (tránh xa người ác, ở gần người lành); (2) an trú trong An Lạc hạnh (trong lúc giảng kinh không nên nêu lên tốt, xấu bất kì người nào); (3) khi giảng kinh không mang theo lòng ganh ghét, khinh thị nhờ đó mà người nghe dễ tiếp thu, thực hành và (4) khởi tâm từ bi.Phẩm 15. Tùng Địa Dũng Xuất: Khi các đại Bồ-tát (Mahasattva) phương khác thỉnh cầu Phật Thích-ca cho họ ở lại cõi Ta-bà để truyền bá và giữ gìn kinh Pháp Hoa sau khi ngài nhập diệt thì từ lòng đất xuất hiện vô số các vị đại Bồ-tát sẵn sàng thay Phật truyền bá kinh Pháp Hoa. Đức Bản sư nói với Bồ-tát A-dật-đa (Ajita) rằng ngài đã giáo hóa họ từ vô lượng đời quá khứ.

Phẩm 16. Như Lai thọ lượng: Phật thuyết rằng thực ra ngài đã đản sinh, đắc Phật quả và diệt độ từ rất lâu, và giờ ngài cũng đang trong tiến trình như vậy. Sở dĩ chư Phật làm vậy là muốn khai thị cho chúng sinh tỉnh ngộ và tu tập chính đạo.

Phẩm 17. Phân biệt công đức: phẩm này trình bày có muôn vàn chúng sinh chứng ngộ khi Phật thuyết giảng về thọ mạng Như Lai đồng thời nhấn mạnh công đức vô lượng của những người thụ trì kinh Pháp Hoa.

Phẩm 18. Tùy hỷ công đức: người nghe kinh Pháp Hoa mà sinh lòng hoan hỷ thì cũng được công đức to lớn.

Phẩm 19. Pháp sư công đức: Phật thuyết công đức của người giảng giải, truyền tụng kinh Pháp Hoa (pháp sư) sẽ được công đức vô lượng.

Phẩm 20-28
Phẩm 20. Thường Bất Khinh Bồ-tát: Bồ-tát Thường Bất Khinh (Sadāparibhūta) là tiền thân của Phật Thích Ca. Ngài luôn cung kính, chấp tay đảnh lễ bất kỳ người nào và nói: "Tôi rất kính quý Ngài chẳng dám khinh mạn. Vì sao? Vì quý Ngài đều tu hành đạo Bồ-tát sẽ được làm Phật." dù có bị xua đuổi, chê bai, khinh bỉ. Đến lúc sắp lâm chung, Bồ-tát Thường Bất Khinh được nghe kinh Pháp Hoa, từ đó thọ mạng dài lâu, chuyên giảng thuyết kinh Pháp Hoa độ thoát cho nhiều người.

Phẩm 21. Như Lai thần lực: Phật Thích-ca thị hiện thần lực chiếu suốt các cõi đồng thời nhấn mạnh đến vai trò của kinh Pháp Hoa là "tạng bí yếu của Như Lai".

Phẩm 22. Chúc Lũy: Phật phó chúc kinh Pháp Hoa cho các vị Bồ-tát tham gia chúng hội để các vị tiếp tục đem hoằng hóa kinh này đồng thời mời các hóa thân Phật (do Phật Thích-ca triệu tập để có thể mở tháp Phật Đa Bảo) trở về bản quốc.  Phẩm 23. Dược Vương Bồ-tát Bản sự: Tiền thân Bồ-tát Dược Vương (Bhaiṣajyarāja) là Bồ-tát Nhất Thiết Chúng Sinh Hỷ Kiến (Sarvarūpasaṃdarśana) từng cúng dường Phật Nhật Nguyệt Tịnh Minh Đức (Candrasūryavimalaprabhāsaśrī) và kinh Pháp Hoa bằng cách uống các dầu thơm, đeo trang sức và đốt cháy thân (ngọn lửa kéo dài 1250 năm, sáng qua nhiều cõi Phật). Sau đó, Bồ-tát tái sinh được Phật Nhật Nguyệt Minh Tịnh Đức phó chúc kinh Pháp Hoa trước khi ngài nhập Niết-bàn. Bồ-tát Nhất Thiết Chúng Sinh sau khi trà tỳ cho Phật bèn đốt cánh tay mà phát nguyện được thành Phật, nhờ sức nguyện ấy mà cánh tay được hồi phục. Đồng thời, Phật Thích Ca cũng nhấn mạnh vai trò của kinh Pháp Hoa: "Như Phật là vua của các pháp, Kinh này cũng thế là vua của các Kinh." cũng như khẳng định công đức của hành giả khi trì tụng kinh Diệu Pháp Liên Hoa.

Phẩm 24. Diệu Âm Bồ-tát:

Phẩm 25. Quán Thế Âm Bồ-tát Phổ Môn: Phẩm này là phẩm nổi tiếng nhất kinh Pháp Hoa và thường được trì tụng trong các khóa lễ quan trọng, nhật tụng hàng ngày. "Phổ Môn" nghĩa là cánh cửa rộng lớn, không phân biệt chúng sinh - mọi chúng sinh đều có thể bước qua cánh cửa rộng lớn này để đến với bến bờ giác ngộ. Bồ-tát Quán Thế Âm lắng nghe những âm thanh đau khổ từ những chúng sinh quằn quại trong biển luân hồi mà đến ứng cứu, độ thoát. Đoạn dưới đây trích dẫn hai đoạn đầu của phẩm:  Lúc bấy giờ, ngài Vô Tận Ý Bồ Tát liền từ chỗ ngồi đứng dậy trịch áo bày vai hữu, chấp tay hướng Phật mà bạch rằng: "Thế Tôn! Ngài Quán Thế Âm Bồ Tát do nhân duyên gì mà tên là Quán Thế Âm?"
Phật bảo ngài Vô Tận Ý Bồ Tát: "Thiện-nam-tử! Nếu có vô lượng trăm nghìn muôn ức chúng sanh chịu các khổ não, nghe Quán Thế Âm Bồ Tát này một lòng xưng danh. Quán Thế Âm Bồ Tát tức thì xem xét tiếng tăm kia, đều được giải thoát. Nếu có người trì danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát này, dầu vào trong lửa lớn, lửa chẳng cháy được, vì do sức uy thần của Bồ Tát này được như vậy. Nếu bị nước lớn làm trôi, xưng danh hiệu Bồ Tát này liền được chỗ cạn. Nếu có trăm nghìn muôn ức chúng sanh vì tìm vàng, bạc, lưu ly, xa-cừ, mã-não, san-hô, hổ-phách, trân châu các thứ báu, vào trong biển lớn, giả sử gió lớn thổi ghe thuyền của kia trôi tắp nơi nước quỷ La-sát, trong ấy nếu có nhẫn đến một người xưng danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát, thì các người đó đều được thoát khỏi nạn quỷ La-sát. Do nhân duyên đó mà tên là Quán Thế Âm.Nếu lại có người sắp sẽ bị hại, xưng danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát, thì dao gậy của người cầm liền gãy từng khúc, người ấy liền được thoát khỏi. Nếu quỷ Dạ-xoa cùng La-sát đầy trong cõi tam-thiên đại-thiên muốn đến hại người, nghe người xưng hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát, thì các quỷ dữ đó còn không thể dùng mắt dữ mà nhìn người, huống lại làm hại được. Dầu lại có người hoặc có tội, hoặc không tội, gông cùm xiềng xích trói buộc nơi thân, xưng danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát thảy đều đứt rã, liền được thoát khỏi.
Nếu kẻ oán tặc đầy trong cõi tam-thiên đại-thiên, có một vị thương chủ dắt các người buôn đem theo nhiều của báu, trải qua nơi đường hiểm trở, trong đó có một người xướng rằng: "Các Thiện nam tử! Chớ nên sợ sệt, các ông nên phải một lòng xưng danh hiệu Quán Thế Âm Bồ Tát, vị Bồ Tát đó hay đem pháp vô-úy thí cho chúng sanh, các ông nếu xưng danh hiệu thì sẽ được thoát khỏi oán tặc nầy". Các người buôn nghe rồi, đều lên tiếng xưng rằng: "Nam-mô Quán Thế Âm Bồ Tát!" vì xưng danh hiệu Bồ Tát nên liền được thoát khỏi. Vô Tận Ý! Quán Thế Âm Bồ Tát sức oai thần to lớn như thế.
Phẩm 25. Quán Thế Âm Bồ-tát Phổ Môn, Kinh Diệu Pháp Liên HoaBồ-tát Quán Thế Âm phổ độ chúng sinh bằng cách biến thành hóa thân thích hợp với sở đắc chúng sinh ấy để thuyết pháp mà từ đó độ thoát. Phẩm này miêu tả 33 hóa thân của Bồ-tát Quán Thế Âm từ thân Phật, Bồ-tát đến thân Trưởng giả, Nữ nhân... Đồng thời, Phật cũng nhấn mạnh công đức to lớn của việc cúng dường, trì niệm danh hiệu Bồ-tát Quán Thế Âm.

Phẩm 26. Đà-la-ni: Bồ-tát Dược Vương tuyên các Đà-la-ni để bảo hộ những chúng sinh trì tụng kinh Pháp Hoa tránh khỏi những khổ não. Đồng thời, các nữ La-sát cũng phát nguyện bảo vệ người thụ trì kinh Pháp Hoa.

Phẩm 27. Diệu Trang Nghiêm Vương Bản sự: Tiền thân của Bồ-tát Dược Vương và Dược Thượng từng là vương tử của vua Diệu Trang Nghiêm. Hai vị vương tử là người mến mộ Phật Pháp trong khi quốc vương lại là kẻ ham mê pháp Bà-la-môn. Hai vị vương tử ấy liền thi triển pháp thuật có được nhờ tu hành theo Phật pháp nhằm cứu độ vua cha. Từ đó, vua sinh lòng sùng mộ Phật đạo đến mức thoái vị và cùng hoàng hậu xuất gia theo hai người con.

Phẩm 28. Phổ Hiền Bồ-tát khuyến phát: Bồ-tát Phổ Hiền phát nguyện sẽ bảo hộ và yểm trợ cho việc hành trì kinh Pháp Hoa trong hiện tại và tương lai.

Tư tưởng kinh Pháp Hoa
Tư tưởng kinh Pháp Hoa rất đa dạng nhưng tựu chung có những tư tưởng cốt yếu như: khẳng định quan niệm Nhất thừa, Phật tính và Pháp thân (sa. Dharmakaya) thường hằng.

Nhất thừa (Ekayana)

Quan niệm này được trình bày, phân tích tổng quát ở phẩm Phương tiện và được triển khai qua các thí dụ ở phẩm Thí Dụ, phẩm Tín Giải, phẩm Dược Thảo Dụ, phẩm Hóa Thành Dụ. Giáo pháp của Phật chỉ ra khổ và con đường diệt khổ. Khi khổ đoạn tận thì giác ngộ.  Đức Phật bảo Xá-Lợi-Phất : "Các đức Phật Như-Lai chỉ giáo hóa Bồ-Tát, những điều làm ra thường vì một việc : chỉ đem tri kiến Phật chỉ cho chúng sinh tỏ ngộ thôi", Xá-Lợi-Phất! Đức Như-Lai chỉ dùng một Phật thừa mà vì chúng sinh nói pháp không có các thừa hoặc hai hoặc ba khác. Xá-Lợi-Phất! Pháp của tất cả các đức Phật ở mười phương cũng như thế.

(...)

Xá-Lợi-Phất! Trong cõi nước ở mười phương còn không có hai thừa hà huống có ba!

Phẩm 2. Phương Tiện, Kinh Diệu Pháp Liên Hoa.  Tuy nhiên, vì căn cơ của mỗi chúng sinh khác nhau nên khả năng tiếp thu kiến thức là khác nhau. Do đó, nếu dùng pháp quá cao siêu để thuyết cho người có căn cơ thấp thì họ sẽ nhanh nản chí trong khi nếu dùng pháp quá hiển nhiên để thuyết cho người hiền trí thì họ sẽ nhanh nhàm chán.  Xá-Lợi-Phất ! Nay ta cũng lại như thế, rõ biết các chúng sinh có những điều ưa muốn, thân tâm mê chấp, ta tùy theo bản tính kia dùng các món nhân duyên lời lẽ thí dụ cùng sức phương tiện mà vì đó nói pháp.

(...)

Xá-Lợi-Phất! Các đức Phật hiện ra trong đời ác năm trược, nghĩa là: Kiếp trược, phiền-não- trược, chúng-sinh-trược, kiến-trược, mệnh-trược. Như thế, Xá-Lợi-Phất, lúc kiếp loạn trược chúng sinh nhơ nặng, bủn xỉn, tham lam, ghét ganh, trọn nên các căn chẳng lành, cho nên các đức Phật dùng sức phương tiện, nơi một Phật thừa, phân biệt nói thành ba. Xá-Lợi-Phất! Nếu đệ tử ta tự cho mình là A-la-hán cùng Duyên-giác mà không nghe không biết việc của các đức Phật Như-Lai chỉ giáo hóa Bồ-Tát, người này chẳng phải là đệ tử Phật, chẳng phải A-la-hán, chẳng phải Duyên-giác.

Phầm 2. Phương Tiện, Kinh Diệu Pháp Liên Hoa.  Cũng giống như các loài cây dù cùng được tưới bởi cùng một cơn mưa nhưng vẫn sinh trưởng, phát triển sai khác nhau (phẩm Dược Thảo Dụ). Phật cũng như là cha của chúng sinh, khi thấy các con mình đang chìm đắm trong ngôi nhà tam giới mà không biết lo sợ nên đành phải dùng phương tiện phân biệt từ một Phật thừa thành tam thừa để tiện bề giáo hóa chúng sinh nhưng sau khi trình độ của chúng sinh được nâng lên thì dùng mỗi Phật thừa nhằm đưa tất cả chứng Phật quả (Phẩm Thí dụ). Con đường tu thành Phật rất gian lao như con đường tìm kiếm châu báu: khi dắt các thợ mỏ qua nhiều nẻo đường gian lao, nhận thấy những người ấy dường như sức lực tàn tạ, ý chí lung lay nên vị thuật sĩ đã dùng pháp thuật tạo ra thành thành phố để người đi nghỉ chân (các quả vị A-la-hán, Duyên Giác) mà lấy sức tiếp tục hành trình ấy (phẩm Hóa Thành Dụ). Tuy nhiên, một số người đã tu theo pháp của Phật chứng được quả A-la-hán thì lại suy nghĩ rằng mình đã nhập Niết-bàn không cần tinh tấn nữa như những kẻ tìm kho báu ở Hóa Thành Dụ hay gã cùng tử sau nhiều ngày lang bạt, được phú ông thuê hốt phân thì lại tham thích việc này mà không có chí hướng vươn lên (phẩm Tín Giải). Do đó, Phật buộc phải thuyết kinh này nhằm đưa các hành giả thoát khỏi ý chí hạ liệt mà tiến tới Phật quả (mục đích cuối cùng của con đường giải thoát).

Phật tính (Buddhadhātu)

Phật tính (Buddhadhatu) hay Như Lai Tạng (Tathāgatagarbha) là một trong những ý niệm quan trọng của Đại thừa. Mỗi chúng sinh đều có sẵn trong mình Phật tính tức khả năng giác ngộ thành Phật hay nói theo kinh Pháp Hoa là Tri kiến Phật. Tuy nhiên, do bị vô minh che đậy mà hầu hết chẳng ai có thể tự nhận biết về kho tàng ấy như thí dụ Bảo châu trong áo (Phẩm Ngũ Bách Đệ Tử Thụ Ký) dầu có ngọc quý trong túi áo nhưng người này vẫn không hề hay biết mà phải lặn lội, vất vả để kiếm sống. Do đó, nhân duyên Phật ra đời cũng vì muốn khai thị cho chúng sinh Tri kiến Phật ấy (phẩm Phương Tiện). Kinh đã trình bày ý niệm về Phật tính trong mỗi chúng sinh qua các lần thụ ký. Phật Thích Ca thụ ký cho các vị đã chứng quả A-la-hán như Xá Lợi Phất (phẩm Thí Dụ), Ma-ha Ca-diếp, Mục-kiền-liền, Tu-bồ-đề (phẩm Thụ Ký) và các vị khác (phẩm Ngũ Bách Đệ Tử Thụ Ký), những vị tỳ-kheo chưa chứng quả A-la-hán (bậc hữu học) như ngài A-nan-đà, La-hầu-la... Đi xa nữa là thụ ký cho các tỳ-kheo-ni (Phẩm Trì) như người dì Kiều-đàm-di, thê tử của ngài (trước khi xuất gia) là Du-già-đa-la... (khả năng giác ngộ không bị ngăn cản bởi giới tính) mà đặc sắc nhất là hình tượng Long Nữ (phẩm Đề-bà-đạt-đa): người này đã thành Phật trong một khoảnh thời gian ngắn hơn việc cúng dường Phật (sự giác ngộ vượt lên mọi ngăn cách giới tính - chống lại sự kỳ thị giới bấy giờ). Hay thậm chí, đỉnh điểm là ngài cũng thụ ký cho Đề-bà-đạt-đa một vị ác tỳ-kheo đang chịu thống khổ ở ngục A-tỳ do những lần hãm hại Phật xuất phát từ sự đố kỵ của bản thân. Ngoài ra, không những là những nhân vật có mặt tại thời điểm ấy mà Phật cũng thụ ký cho bất kỳ người nào (trong đời hiện tại, vị lai) thụ trì, giảng giải kinh Pháp Hoa. Như vậy, tất cả chúng sinh đều được Phật thụ ký - thể hiện tinh thần cốt yếu của kinh Pháp Hoa: đưa mọi chúng sinh đến chỗ Tri kiến Phật.

Pháp thân thường hằng
Mỗi vị Phật toàn giác đều có ba thân: Pháp thân, Ứng thân và Báo thân. Trong đó, Pháp thân không chỉ có ở Phật mà tồn tại ở mọi chúng sinh.

Tham khảo

 Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
 Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren, Bern 1986.

Liên kết ngoài
 Diệu pháp liên hoa kinh, Hoà thượng Thích Trí Quang dịch

Triết lý Phật giáo
Thiên Thai tông
Kinh văn Phật giáo Đại thừa
Phật tính


title: Cây

text:
Trong thực vật học, cây là một cây lâu năm có thân thon dài, hoặc thân, hỗ trợ cành và lá ở hầu hết các loài. Trong một số cách sử dụng, định nghĩa của cây có thể hẹp hơn, bao gồm chỉ những cây gỗ có sự sinh trưởng thứ cấp, những cây có thể sử dụng như gỗ hoặc cây trên độ cao quy định. Theo nghĩa rộng hơn thì, những cây cau cao, cây dương xỉ, chuối và tre cũng là một loại cây. Cây không phải là một nhóm phân loại nhưng bao gồm nhiều loài thực vật đã phát triển, tiến hoá một thân cây một cách độc lập và các nhánh cũng leo trên các cây khác để có thể lấy được ánh sáng mặt trời. Cây có xu hướng sống lâu, một số đạt đến vài nghìn năm tuổi. Cây đã tồn tại trong 370 triệu năm. Người ta ước tính rằng có khoảng ba nghìn tỷ cây trưởng thành trên thế giới.

Một cây thường có nhiều nhánh nhỏ ở cách mặt đất bằng thân cây. Thân cây này thường chứa mô gỗ để tăng sức mạnh và mô mạch máu để mang vật liệu từ phần này sang phần khác. Đối với hầu hết các cây, nó được bao quanh bởi một lớp vỏ cây để làm hàng rào bảo vệ. Dưới mặt đất, các nhánh rễ và lan rộng ra; Chúng phục vụ để leo cây và hút độ ẩm và chất dinh dưỡng từ đất. Trên mặt đất, các nhánh chia thành các nhánh nhỏ hơn và chồi. Các chồi thường mang lá, thu năng lượng ánh sáng và chuyển hóa thành đường bằng quang hợp, cung cấp thức ăn cho sự tăng trưởng và phát triển của cây.

Cây thường sinh sản bằng hạt. Hoa và quả của nó có thể có mặt, nhưng một số cây, như cây lá kim, thì có nón phấn hoa và nón hạt. Cây cọ, chuối và tre cũng tạo ra hạt, nhưng  dương xỉ cây tạo ra bào tử thay thế. Cây xanh đóng một vai trò quan trọng trong việc giảm xói mòn và điều tiết khí hậu. Chúng loại bỏ carbon dioxide trong khí quyển và lưu trữ một lượng lớn carbon trong các mô của chúng. Cây và rừng cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động vật và thực vật. Rừng mưa nhiệt đới là một trong những môi trường sống đa dạng sinh học nhất trên thế giới. Cây xanh cung cấp bóng mát và nơi trú ẩn, gỗ để xây dựng, nhiên liệu để nấu ăn và sưởi ấm, và trái cây cho thực phẩm cũng như có nhiều công dụng khác. Ở nhiều nơi trên thế giới, rừng bị thu hẹp khi cây cối bị chặt phá để tăng diện tích đất dành cho nông nghiệp. Vì tuổi thọ và tính hữu dụng của chúng, cây cối luôn được tôn kính, với những khu rừng lạ ở nhiều nền văn hóa khác nhau và chúng đóng một vai trò lớn trong nhiều câu chuyện nổi tiếng của thế giới.

Định nghĩa
Mặc dù "cây" là một thuật ngữ của cách nói thông thường, nhưng không có định nghĩa chính xác công nhận những loại gì thì được gọi là cây cả trong thực vật học và ngôn ngữ phổ thông.

Trong nghĩa rộng, cây thân gỗ là bất cứ loài thực vật nào có thân dài, nâng đỡ bộ lá quang hợp hoặc có nhánh mọc trên thân cây. Cây cũng được định nghĩa theo chiều cao, với các cây nhỏ hơn được gộp vào nhóm cây bụi, tuy nhiên, chiều cao tối thiểu được định nghĩa thay đổi trong khoảng rộng từ 10 m đến 0,5 m. Theo các định nghĩa này, các loài thân thảo lớn như đu đủ và chuối cũng được gọi là cây, mặc dù không được coi là cây theo định nghĩa chặt chẽ hơn.

Tiêu chuẩn khác thường được thêm vào đĩnh nghĩa về cây thân gỗ là chúng có thân bằng gỗ. Theo định nghĩa này thì nó loại trừ các cây thân thảo như chuối và đu đủ. Các loài Monocot như tre và họ cau có thể được xem là cây thân gỗ theo định nghĩa này. Mặc dù là thân thảo và không trải qua quá trình phát triển thứ cấp và không bao giờ tạo ra gỗ, cau và tre có thể tạo ra các thớ gỗ gỗ giả bằng các tế bào hóa gỗ được tạo ra thông quan quá trình phát triển ban đầu.

Bên cạnh những định nghĩa về cấu trúc, cây thân gỗ cũng thường được định nghĩa theo chức năng sử dụng. Cây thân gỗ có thể được định nghĩa là các loài thực vật có thể sản xuất ra gỗ.

Lịch sử tiến hóa

Các loài sinh vật giống cây thời kỳ đầu tiên là dương xỉ một, cỏ đuôi ngựa và thạch tùng, chúng phát triển trong các khu rừng trong kỷ Cacbon. Cây đầu tiên có thể là Wattieza, hóa thạch này được tìm thấy ở tiểu bang New York năm 2007, có niên đại khoảng Devon giữa (khoảng 385 triệu năm trước). Trước khi phát hiện ra hóa thạch này, Archaeopteris từng được cho là cây thân gỗ sớm nhất. Cả hai nhóm này được sinh sản bằng bào tử thay vì hạt và chúng được xem là có liên kết giữa dương xỉ và thực vật hạt trần đã tiến hóa trong kỷ Trias. Thực vật hạt trần bao gồm các loài cây lá kim, tuế, Gnetophyta và ginkgo (bạch quả) và chúng có thể đã xuất hiện như là kết quả của sự kiện gen trùng lặp toàn bộ đã diễn ra vào khoảng 319 triệu năm trước. Ginkgophyta từng là một nhóm phân bố rộng rãi trong đó chỉ có một loài còn sinh tồn Ginkgo biloba. Loài bạch quả này được xem là hóa thạch sống vì nó có hình dạng không thay đổi so với các mẫu hóa thạch được tìm thấy trong các trầm tích kỷ Trias.

Trong suốt Đại Trung Sinh (245 đến 66 triệu năm trước) các loài cây lá kim đã phát triển mạnh mẽ và thích nghi dần trong nhiều môi trường sống chính trên cạn. Sau đó các dạng cây thân gỗ của thực vật có hoa đã tiến toán trong suốt kỷ Creta. Chúng bắt đầu thống trị các loài cây lá kim trong suốt phân đại Đệ Tam (66 đến 2 triệu năm trước) khi các khu rừng bao phủ toàn cầu. Khi khí hậu lạnh đi vào 1,5 triệu năm trước và kỷ băng hà đầu tiên trong 4 kỷ băng hà xuất hiện, các khu rừng thu hẹp lại diện tích khi băng mở rộng. Trong các kỳ gian băng, các loài cây tái chiếm lĩnh đất liền ngay sau bắt đầu thời kỳ băng hà tiếp theo.

Sinh thái học
Cây là thành phần quan trọng của hệ sinh thái trên cạn, cung cấp môi trường sống cần thiên cho các quần xã sinh vật. Thực vật biểu sinh như dương xỉ, một số loài rêu, liverworts, phong lan và một số loài thực vật ký sinh khác (như chùm gởi) sống treo trên các nhánh cây; các loài này cùng với địa y sống trên cây, tảo, và nắm cung cấp các vi sinh cảnh cho chúng và các loài sinh vật khác, bao gồm cả động vật. Lá, hoa và quả cũng xuất hiện theo mùa. Trên mặt đất dưới tác cây là bóng râm, và thường có những loài sống tán dưới, lá rụng, cành rơi, và gỗ phân đang phân hủy, những yếu tố này cũng tạo nên một sinh cảnh khác. Cây ổn định đất, làm chậm dòng chảy tràn, giúp chống sa mạc hóa, có vai trò quan trọng trong điều tiết khí hậu và giúp duy trì đa dạng sinh học và cân bằng hệ sinh thái.

Nhiều loài cây hỗ trợ cho các loài động vật không xương sống đặc biệt của chúng. Trong các sinh cảnh tự nhiên, 284 loài côn trùng khác nhau được tìm thấy trên cây sồi Anh (Quercus robur)  và 306 loài động vật không xương sống trên cây sồi Tasmania (Eucalyptus obliqua).

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Pakenham, T. (2002). Remarkable Trees of the World. ISBN 0-297-84300-1
 Pakenham, T. (1996). Meetings with Remarkable Trees. ISBN 0-297-83255-7
 Tudge, C. (2005). The Secret Life of Trees. How They Live and Why They Matter. Allen Lane. London. ISBN 0-713-99698-6

Liên kết ngoài

 Gymnosperm database
 Silvics of North America
 University of Florida's Landscape Plants website
 Global Trees Campaign (campaigning to save the world's most threatened trees)
 International Society of Arboriculture
 Eastern Native Tree Society
 Western Native Tree Society
 The Arbor Day Foundation
 Tree Encyclopedia Extensive collection of diagnostic photos, Morton Arboretum Specimens

Rừng
Cây
Hình thái thực vật
Lâm nghiệp
Bài cơ bản dài trung bình
Thực vật
Sinh thái rừng
Hình thái học thực vật


title: Selayang Baru

text:
Selayang Baru là thành phố ở bang Selangor, Malaysia. Thành phố Selayang Baru có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 2010 là 265.297 người.
Đây là thành phố đông dân thứ 20 Malaysia theo dân số.

Tham khảo

Selangor
Selayang Baru
Thành phố của Malaysia


title: Weitersweiler

text:
Weitersweiler là một đô thị thuộc thuộc huyện Donnersberg, Đức. Đô thị Weitersweiler có diện tích km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 505 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Donnersberg


title: Elaeocyma

text:
Elaeocyma là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Các loài
Các loài thuộc chi Elaeocyma bao gồm:

 Elaeocyma amplinucis McLean & Poorman, 1971
 Elaeocyma arenensis (Hertlein & Strong, 1951)
 Elaeocyma empyrosia (Dall, 1899)
 Elaeocyma melichroa McLean & Poorman, 1971
 Elaeocyma ricaudae Berry, 1969
 Elaeocyma splendidula (Sowerby I, 1834)

Chú thích

Tham khảo

Drilliidae
Elaeocyma


title: Acrolepia beardsleyi

text:
Acrolepia beardsleyi là một loài bướm đêm thuộc họ Acrolepiidae. Nó là loài đặc hữu của Maui.

Sải cánh dài 9–10 mm.

Ấu trùng ăn các loài Nothocestrum. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Acrolepia
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Don Marcelino, Davao Occidental

text:
Don Marcelino là một đô thị hạng 3 ở tỉnh Davao Occidental, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 33.403 người trong 6.544 hộ.

Các đơn vị hành chính

Don Marcelino được chia thành 15 barangay.'''*

 Calian
 Kiobog
 North Lamidan
 Lawa (Pob.)
 Nueva Villa
 Talagutong (Pob.)
 Baluntaya
 Dalupan
 Kinanga
 Lanao
 Lapuan
 Linadasan
 Mabuhay
 South Lamidan
 West Lamidan

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philippines
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philippines

Đô thị của Davao Occidental


title: Psilogramma rupprechtorum

text:
Psilogramma rupprechtorum là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Kalimantan ở Indonesia.

Chú thích

Tham khảo

Psilogramma
Động vật đặc hữu Indonesia


title: Xanthorhoe

text:
Xanthorhoe là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài tiêu biểu
 Xanthorhoe abrasaria
 Xanthorhoe algidata (Möschler, 1874) (đồng nghĩa: Xanthorhoe dodata Cassino và Swett 1920)
 Xanthorhoe anaspila Meyrick, 1891
 Xanthorhoe baffinensis (Mcdunnough)
 Xanthorhoe biriviata Borkhausen, 1794
 Xanthorhoe decoloraria (Esper, 1806)
 Xanthorhoe designata Hufnagel, 1767
 Xanthorhoe ferrugata Clerck, 1759
 Xanthorhoe fluctuata
 Xanthorhoe iduata (Guenee)
 Xanthorhoe labradorensis (Packard)
 Xanthorhoe lacustrata (Guenee)
 Xanthorhoe montanata
 Xanthorhoe munitata (Hubner)
 Xanthorhoe quadrifasciata (Clerck, 1759)
 Xanthorhoe ramaria (Swett và Casino)
 Xanthorhoe semifissata Walker, 1862
 Xanthorhoe spadicearia Denis & Schiffermüller, 1775
 Xanthorhoe vidanoi

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Camptogramma on Fauna Europaea

Xanthorhoini


title: Giải vô địch bóng đá Đông Nam Á 1996

text:
Giải vô địch bóng đá Đông Nam Á 1996 hay Cúp Tiger 1996 là giải vô địch bóng đá Đông Nam Á đầu tiên, được tổ chức tại Singapore từ 1 đến 15 tháng 9 năm 1996. 10 đội tuyển được chia vào 2 bảng, đấu vòng tròn 1 lượt, chọn 2 đội đứng đầu vào bán kết.

Thái Lan đã giành chức vô địch Tiger Cup đầu tiên sau khi đánh bại Malaysia với tỉ số 1-0 bằng bàn thắng duy nhất của Kiatisuk Senamuang ở phút thứ 9 của hiệp 1.

Địa điểm

Danh sách cầu thủ

Vòng bảng

Bảng A

Bảng B

Vòng đấu loại trực tiếp

Bán kết

Tranh hạng ba

Chung kết

Giải thưởng

Danh sách cầu thủ ghi bàn
7 bàn
  Netipong Srithong-in

6 bàn
  K. Sanbagamaran

5 bàn
  Kiatisuk Senamuang

4 bàn

  Kurniawan Dwi Yulianto
  Peri Sandria

  Shamsurin Abdul Rahman
  Win Aung

  Fandi Ahmad
  Võ Hoàng Bửu

3 bàn

  Fachri Husaini
  Eri Irianto

  M. Chandran
  Phithaya Santawong

  Worrawoot Srimaka
  Lê Huỳnh Đức

2 bàn

  Anuar Abu Bakar
  Maung Maung Htay

  Maung Maung Oo
  Myo Hlaing Win

  Trần Công Minh
  Nguyễn Hồng Sơn

1 bàn

  Irwan Mohammad
  Nuth Sony
  Robby Darwis
  Ansyari Lubis
  Aples Gideon Tecuari
  Saysana Savatdy
  Chalana Luang-Amath

  Keolakhone Channiphone
  Bounlap Khenkitisack
  Phonesavanh Phimmasean
  Azman Adnan
  Zainal Abidin Hassan
  Rosdee Sulong
  Tin Myo Aung

  Hasnim Haron
  Lim Tong Hai
  Steven Tan
  Nguyễn Hữu Đang
  Huỳnh Quốc Cường

phản lưới nhà
  Yeyen Tumena (trận gặp Việt Nam)
  Azmil Azali (trận gặp Indonesia)

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
Cúp Tiger 1996 trên trang web của RSSSF.

1996


title: Alvania guancha

text:
Alvania guancha là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Alvania


title: Corymbitodes fuscipes

text:
Corymbitodes fuscipes là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Miwa miêu tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Corymbitodes


title: Isthmohyla tica

text:
Isthmohyla tica là một loài ếch trong họ Nhái bén.
Nó được tìm thấy ở Costa Rica và Panama.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Solís, F., Ibáñez, R., Pounds, A., Bolaños, F., Chaves, G., Savage, J., Jaramillo, C. & Fuenmayor, Q. 2004. Isthmohyla tica. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Isthmohyla


title: Tursac

text:
Tursac là một xã, nằm ở tỉnh Dordogne vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 17,71 km², dân số năm 2004 là 340 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 79 m trên mực nước biển.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Présentation de Tursac sur le site de la Communauté de communes Terre de Cro-Magnon
 Passez vos vacances à Tursac, visiter le site Internet de l’Office de Tourisme
 Tursac trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Tursac trên trang mạng của Insee
 Tursac trên trang mạng của Quid
 Localisation de Tursac trên bản đồ nước Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Tursac sur Mapquest

Tursac


title: Sankt Kilian

text:
Sankt Kilian là một đô thị ở huyện Hildburghausen, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 54,88 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 3139 người.

Tham khảo


title: Teurthéville-Hague

text:
Teurthéville-Hague là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 45 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Teurthevillehague


title: Chrysolina wollastoni

text:
Chrysolina wollastoni là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyné miêu tả khoa học năm 1957.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Cheo cheo Napu

text:
Cheo cheo Napu hoặc Napu (danh pháp hai phần: Tragulus napu) là một loài động vật guốc chẵn thuộc họ Cheo cheo. Tại Việt Nam, loài này sống ở vài tỉnh miền trung.

Phân loại sinh học cũng như tên gọi loài này đang gây ra nhiều tranh cãi (xem văn bản).

Đặc điểm nhận dạng
Cheo cheo Napu có ngoại hình rất giống với cheo cheo Nam Dương, nhưng kích thước lớn hơn. Trọng lượng trung bình 4 – 6 kg. Bộ lông thô hơn cheo Nam Dương, có nhiều màu: nâu vàng, nâu đỏ, thường là nâu xám; hai bên sườn và chân nhạt màu hơn. Dưới cằm, họng có 5 vệt lông trắng, 4 vệt chung gốc, một vệt ở giữa tự do. Đực, cái đều không có sừng, không tuyến trước ổ mắt; răng nanh mọc dài ngoài mép, thiếu răng cửa trên.

Sinh học, sinh thái
Giống như cheo Nam Dương, cheo Napu ăn lá cây, chồi, quả, cỏ… và có thể ăn một ít thức ăn động vật nhỏ. Mùa sinh sản chưa xác định được nhưng theo Medway (1969), cheo mang thai 152 - 172 ngày, đẻ mỗi năm 1 lứa/1 con. Con non đẻ ra đã phát triển đầy đủ, đứng được, cai sữa sau 2 - 3 tháng; thành thục lúc 4 - 5 tháng tuổi và có thể sống đến 14 năm. Cheo napu thích sống đơn độc, chỉ ghép đôi khi động dục, thích ở rừng rậm hoặc rừng thưa, nơi tương đối bằng phẳng, có nhiều cây bụi rậm rạp. Hoạt động chủ yếu về đêm.

Phân bố
Trong nước: Chưa thu được mẫu vật tại bất kỳ đâu, trừ một mẫu mà ông Thomas thu được năm 1910 tại Nha Trang - Khánh Hòa. Theo tài liệu điều tra năm 1983, có thể cheo napu còn tại Quảng Nam - Đà Nẵng (Trà My), Quảng Ngãi (Ba Tơ), Phú Yên (Tây Sơn) nhưng chưa được xác định.

Giá trị
Là một trong những loài thú Guốc chẵn cổ nhất, là nguồn gen quý hiếm của rừng nhiệt đới Đông nam Á.
Tình trạng: Hiện nay Việt Nam chưa xác định được cheo cheo Napu còn tồn tại nơi nào. Nhưng theo vài điều tra, có thể chúng còn ở một số tỉnh phía Nam (không chắc chắn). Rất có thể loài này đã bị tuyệt chủng.
Phân hạng: DD.

Biện pháp bảo vệ
Được xếp vào Sách đỏ Việt Nam xếp bậc E, tuy nhiên Nhà nước chưa có văn bản bảo vệ. Đề nghị: Khẩn trương điều tra ở các tỉnh phía Nam, phát hiện, bảo vệ; Nhà nước sớm có văn bản cấm săn bắt tuyệt đối loài thú quý hiếm này.

Tài liệu dẫn: Sách đỏ Việt Nam - phần động vật – trang 31.

Tranh cãi
Theo sách đỏ Việt Nam từ năm 2000 đến 2004, cho rằng chi Tragulus chỉ gồm 2 loài, danh pháp Tragulus napu được đặt dành cho cheo cheo Napu, ghi chép phân bố tại Việt Nam, trải dài từ Đà Nẵng đến Khánh Hòa.

Tuy nhiên, từ năm 2004 đến nay, phân loại sinh học thay đổi, giới khoa học phân chia chi Tragulus gồm 6 loài khác nhau, danh pháp T. napu được chuyển sang dành cho hươu chuột lớn, không còn dành cho cheo cheo Napu. Sách đỏ thế giới IUCN chính thức ghi nhận loài mang danh pháp Tragulus napu không còn phân bố tại Việt Nam.

Trong báo cáo công bố năm 2004 của Meijaard E. và Groves C. P., ghi nhận tại Việt Nam có 2 loài thuộc họ cheo cheo là:
T. kanchil (thuộc nhóm loài T. javanicus), nhưng trong nhóm này thì loài T. javanicus chỉ phân bố hạn chế trên đảo Java.
T. versicolor (theo truyền thống thường xem là phân loài của T. napu). Sinh sống tại Khánh Hòa, đặc hữu Việt Nam. Điểm cần lưu ý, theo các tác giả thì T. versicolor khác biệt so với cả hai nhóm loài T. napu và T. javanicus.

Chú thích

N
Động vật có vú Việt Nam
Phân loại sinh học không chắc chắn


title: Ajac

text:
Ajac là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.
Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Ajacois.

Địa lý

Xã này thuộc vùng đô thị Limoux nằm trên quốc lộ cổ (quốc lộ 620 và quốc lộ 626) giữa Limoux và Lavelanet

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật nổi bật

 François Gaston de Lévis

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ajac trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Ajac trên trang mạng của Insee
 Des photos d'Ajac

Ajac


title: Agonita

text:
Agonita là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được Strand miêu tả khoa học năm 1942.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Agonita amoena (Péringuay, 1908)
 Agonita andrewesi (Weise, 1897)
 Agonita andrewesimima (Maulik, 1919)
 Agonita angulata (Chen & Tan, 1962)
 Agonita apicata (Chen & Sun, 1964)
 Agonita apicata Medvedev, 2001
 Agonita apicipennis (Baly, 1869)
 Agonita attenuata (Gestro, 1917)
 Agonita bakeri (Uhmann, 1931)
 Agonita bangalana (Duvivier, 1890)
 Agonita bicolor (Gestro, 1897)
 Agonita brittoni Uhmann, 1954
 Agonita carbunculus (Maulik, 1919)
 Agonita castanea (Tan & Sun, 1962)
 Agonita cherapujiensis (Maulik, 1916)
 Agonita chinensis (Weise, 1922)
 Agonita chlorina Maulik, 1928
 Agonita clavareaui (Gestro, 1899)
 Agonita coomani (Pic, 1924)
 Agonita cribicollis (Gestro, 1900)
 Agonita darjeelingensis (Basu, 1999)
 Agonita decemmaculata (Kraatz, 1900)
 Agonita decorata (Gestro, 1897)
 Agonita discrepans (Uhmann, 1954)
 Agonita drescheri (Uhmann, 1960)
 Agonita dulitana (Uhmann, 1938)
 Agonita fallax Gestro, 1911
 Agonita femoralis (Weise, 1905)
 Agonita fossulata (Guérin-Méneville, 1844)
 Agonita foveicollis (Chen & Tan, 1962)
 Agonita fuscipes (Baly, 1858)
 Agonita himalayensis (Maulik, 1919)
 Agonita immaculata (Gestro, 1888)
 Agonita incerta (Gestro, 1896)
 Agonita indenticulata (Pic, 1924)
 Agonita insularis (Gestro, 1896)
 Agonita interrupta (Duvivier, 1891)
 Agonita jacobsoni (Uhmann, 1928)
 Agonita javanica (Gestro, 1900)
 Agonita kerintjica (Uhmann, 1928)
 Agonita klapperichi Uhmann, 1954
 Agonita kuntzeni (Uhmann, 1931)
 Agonita laevicollis (Gestro, 1917)
 Agonita laticeps (Gressitt, 1939)
 Agonita limbata (Pic, 1927)
 Agonita lineaicollis Pic, 1941
 Agonita lohita (Basu, 1999)
 Agonita lucida (Gestro, 1897)
 Agonita luzonica (Weise, 1922)
 Agonita macrophthalma (Gestro, 1922)
 Agonita maculigera (Gestro, 1888)
 Agonita malangensis (Weise, 1922)
 Agonita mauliki (Gestro, 1920)
 Agonita metasternalis (Tan & Sun, 1962)
 Agonita methneri (Uhmann, 1928)
 Agonita mira (Gestro, 1917)
 Agonita modiglianii (Gestro, 1892)
 Agonita nana (Gestro, 1917)
 Agonita nanpinensis (Chen & Sun, 1964)
 Agonita nigra (Tan & Sun, 1962)
 Agonita nigriceps (Baly, 1869)
 Agonita nigricornis (Gestro, 1911)
 Agonita nigrovittata (Gestro, 1897)
 Agonita nilava (Maulik, 1919)
 Agonita nitida (Gestro, 1906)
 Agonita omeia (Chen & Sun, 1964)
 Agonita omoro (Takizawa, 1975)
 Agonita pallidipennis (Maulik, 1919)
 Agonita pallipes (Spaeth, 1933)
 Agonita parallela Uhmann, 1961
 Agonita parvula (Gestro, 1890)
 Agonita picea (Gressitt, 1953)
 Agonita pictipes (Chen & Sun, 1964)
 Agonita pilipes (Chen & Sun, 1962)
 Agonita pitava (Basu, 1999)
 Agonita purpurascens (Gressitt, 1939)
 Agonita quadripunctata (Guérin-Méneville, 1844)
 Agonita regularis Uhmann, 1967
 Agonita ruficollis (Chen & Sun, 1964)
 Agonita saundersii (Baly, 1858)
 Agonita sculpturata (Gressitt, 1953)
 Agonita semibrunnea (Pic, 1940)
 Agonita seminigra (Tan & Sun, 1962)
 Agonita shailaja (Maulik, 1919)
 Agonita shelfordi (Gestro, 1903)
 Agonita spaethi (Uhmann, 1928)
 Agonita spathoglottis (Uhmann, 1929)
 Agonita suturella (Baly, 1858)
 Agonita suturellamima (Maulik, 1919)
 Agonita tabangae Uhmann, 1960
 Agonita tavoya (Maulik, 1919)
 Agonita tayabasenis (Uhmann, 1931)
 Agonita testaceicornis (Pic, 1942)
 Agonita tricolor (Chûjô, 1933)
 Agonita tristicula (Weise, 1922)
 Agonita tristis (Chen & Sun, 1962)
 Agonita umtalica (Uhmann, 1930)
 Agonita undata (Uhmann, 1929)
 Agonita unicolor Chûjô, 1933
 Agonita variegata (Gestro, 1907)
 Agonita vicina (Uhmann, 1935)
 Agonita wallacei (Baly, 1858)
 Agonita weberi (Weise, 1911)
 Agonita xanthosticta (Gestro, 1897)

Chú thích

Tham khảo

Hispini


title: Cộng hòa Sakha

text:
Sakha, còn được gọi là Yakutia (; ), tên chính thức Cộng hòa Sakha (; , Saxa Öröspüübülükete, ) là một chủ thể liên bang của Nga (một nước Cộng hòa). Nước này có dân số 958.528 (thống kê 2010), chủ yếu gồm người Yakut và người Nga.

Chiếm khoảng một nửa Vùng liên bang Viễn Đông, đây là vùng phân cấp hành chính lớn nhất thế giới với diện tích  và là lãnh thổ lớn thứ tám thế giới, nếu hệ thống chủ thể liên bang của Nga được xem ra so sánh. Nó lớn hơn Argentina và nhỏ hơn Ấn Độ (). Thủ đô là thành phố Yakutsk. Cộng hòa Sakha là một trong mười nước Cộng hòa của các dân tộc Turk thuộc Liên bang Nga. Cộng hòa Sakha được biết đến vì khí hậu khắc nghiệt, với nhiệt độ thấp nhất Bắc bán cầu được ghi nhận tại Verkhoyansk và Oymyakon (nhiệt độ trung bình mùa đông thường xuyên thấp dưới  ở nhiều điểm dân cư, gồm cả Yakutsk). Tuy vậy, mùa hè tại đây lại rất ấm.

Sakha là quê hương của những dân tộc săn bắn hái lượm và chăn dắt tuần lộc như người Evenk và người Yukaghir. Di cư từ khu vực xung quanh hồ Baikal, người Yakut lần đầu tiên định cư bên dòng sông Lena vào khoảng những thế kỷ 9 và 16. Sakha trở thành tỉnh Yakutsk của Đế quốc Nga vào đầu thế kỷ 17, và người dân bản địa của vùng này đã nộp cống vật sau khi vùng đất của họ bị xâm chiếm. Trong khi giai đoạn đầu sau cuộc chinh phạt của Nga chứng kiến dân số Sakha giảm 70%, thì thời kỳ Nga hoàng cũng chứng kiến sự bành trướng của nhóm dân tộc Sakha từ trung lưu sông Lena và dọc theo sông Vilyuy. Sakha là nơi diễn ra cuộc chiến cuối cùng trong Nội chiến Nga và tỉnh Yakutsk trở thành CHXHCNXVTT Yakut vào năm 1922. Thời kỳ Xô viết chứng kiến sự di cư của nhiều người dân tộc Nga và Ukraina vào khu vực. Cộng hòa Sakha (Yakutia) hiện đại được thành lập năm 1991 sau khi Liên Xô tan rã.

Lịch sử

Thời tiền sử
Siberia, và đặc biệt là Sakha có ý nghĩa cổ sinh vật học, vì nó chứa xác của các động vật thời tiền sử từ Thế Pleistocen, được bảo quản trong băng vĩnh cửu. Vào năm 2015, các thi thể đông cứng của Dina và Uyan, những con sư tử châu Âu đã được tìm thấy. Vùng này cũng là nơi có thi thể của Yuka và một con voi ma mút lông xoăn khác từ Oymyakon, một con tê giác lông mượt từ sông Kolyma, bò rừng và ngựa từ Yukagir. Vào tháng 6 năm 2019, cái đầu bị cắt đứt nhưng vẫn được bảo quản của một con sói lớn từ Thế Pleistocen, có niên đại hơn 40.000 năm trước, đã được tìm thấy gần sông Tykhkhakh.

Văn hóa Ymyakhtakh (khoảng năm 2200–1300 trước Công nguyên) là một nền văn hóa thời kỳ đồ đá mới ở Siberia, với một chân trời khảo cổ rất rộng lớn. Nguồn gốc của nó là ở Sakha, lưu vực sông Lena. Từ đó nó lan rộng cả về phía đông và phía tây.

Thời trung đại
Người Yakut có thể đã định cư tại khu vực này sớm nhất là vào thế kỷ thứ 9 hoặc muộn nhất là vào thế kỷ 16, mặc dù rất có thể có một vài cuộc di cư. Họ di cư lên phía bắc từ xung quanh hồ Baikal đến trung lưu sông Lena do áp lực của người Buryat. Những ngôn ngữ Siberia nguyên thủy và Tungus hầu hết bị đồng hóa với tiếng Yakut vào thế kỷ 17.

Người Nga xâm chiếm

Sa quốc Nga bắt đầu cuộc chinh phạt vùng Siberia vào thế kỷ 17, bành trướng về phía đông sau sự thất bại của Hãn quốc Đồ Lan. Thái Kim Đạt Khắc Hán (泰金達克漢), một vị vua của Sakha Khangalassky, đã trao lãnh thổ của mình cho người Nga định cư để đổi lấy một hiệp ước quân sự bao gồm chiến tranh chống lại phiến quân bản địa của tất cả các vùng tại Đông Bắc Á (Magadan, Chukotka, Kamchatka và Sakhalin).

Vào tháng 8 năm 1638, Chính quyền Moscow đã thành lập một đơn vị hành chính mới với trung tâm hành chính Lensky Ostrog, thành phố Yakutsk tương lai, được thành lập bởi Pyotr Beketov vào năm 1632.

Sự xuất hiện của những người định cư Nga tại vùng Russkoye Ustye hẻo lánh ở đồng bằng Indigirka cũng được cho là có từ thế kỷ 17.Những người định cư Nga bắt đầu thành lập một cộng đồng vào thế kỷ 18, nơi đã áp dụng một số phong tục Sakha nhất định và thường được gọi là Yakutyane (Якутя́не). Tuy nhiên, dòng người định cư sau này đã đồng hóa vào văn hóa Nga truyền thống vào thế kỷ 20.

Đế quốc Nga
Trong một cải cách hành chính năm 1782, tỉnh Irkutsk đã được thành lập.

Năm 1805, tỉnh Yakutsk được tách khỏi tỉnh Irkutsk. Với sự hình thành của tỉnh Primorskaya vào năm 1856, các vùng lãnh thổ thuộc Thái Bình Dương của Nga đã bị tách khỏi Sakha. Người Nga đã sản xuất nông nghiệp tại lưu vực sông Lena. Các thành viên của các nhóm tôn giáo bị lưu đày đến Sakha trong nửa sau của thế kỷ 19 bắt đầu trồng lúa mì, yến mạch và khoai tây. Việc buôn bán lông thú đã thiết lập một nền kinh tế tiền mặt. Công nghiệp và giao thông bắt đầu phát triển vào cuối thế kỷ 19 và đầu thời kỳ Xô Viết. Đây cũng là khởi đầu của khảo sát địa chất, khai thác và sản xuất chì địa phương. Những chiếc tàu chạy bằng hơi nước đầu tiên và xà lan đã đến.

Sự xa xôi cách trở của Sakha, thậm chí so với phần còn lại của Siberia, khiến nó trở thành nơi chính phủ Sa hoàng và Cộng sản Nga lưu đày những người bất đồng chính kiến. Trong số những người nổi tiếng bị giam cầm thời Sa hoàng có nhà văn dân chủ Nikolay Chernyshevsky; nhà cách mạng xã hội chủ nghĩa và nhà văn Vladimir Zenzinov, người đã để lại một bản báo cáo thú vị về những trải nghiệm ở Bắc Cực của mình; và nhà hoạt động xã hội chủ nghĩa Ba Lan Wacław Sieroszewski, người tiên phong trong nghiên cứu dân tộc học về người Sakha.
Một phong trào dân tộc Sakha lần đầu tiên xuất hiện trong Cách mạng 1905. Một Liên minh Yakut được thành lập dưới sự lãnh đạo của một luật sư Sakha và ủy viên hội đồng thành phố tên là Vasily Nikiforov, người chỉ trích các chính sách và tác động của chủ nghĩa thực dân Nga, và yêu cầu đại diện tại Duma Quốc gia. Liên minh Yakut đã hành động để cho hội đồng thành phố Yakutsk nổi dậy và được hàng ngàn người Sakha từ nông thôn tham gia, nhưng các nhà lãnh đạo đã bị bắt giữ và phong trào nổ ra vào tháng 4 năm 1906.

Thời Xô viết
Sakha là nơi diễn ra giai đoạn cuối của Nội chiến Nga, Cuộc nổi dậy Yakut. Vào ngày 27 tháng 4 năm 1922, tỉnh Yakutsk cũ trở thành Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Tự trị Yakut, mặc dù trên thực tế, phần phía đông của lãnh thổ, bao gồm thành phố Yakutsk, đã bị quân Bạch vệ kiểm soát. Sakha đã trải qua quá trình tập thể hóa đáng kể từ năm 1929 đến 1934, với số hộ gia đình trải qua quá trình tập thể hóa tăng từ 3,6% vào năm 1929 lên 41,7% vào năm 1932. Chính sách của Sakha bị ảnh hưởng nặng nề dẫn đến dân số giảm từ 240.500 vào năm 1926 xuống còn 236.700 (Điều tra dân số năm 1959).

Thời hậu Xô viết
Năm 1992, sau khi Liên Xô sụp đổ, Cộng hòa Sakha (Yakutia) được thành lập. Kể từ năm 2000, nó là một phần hành chính của Vùng liên bang Viễn Đông Nga.

Địa lý
Biên giới:
Nội địa: Khu tự trị Chukotka (Đ), Tỉnh Magadan (Đ/ĐN), Vùng Khabarovsk (ĐN), Tỉnh Amur (N), Vùng Zabaykalsky (N), Tỉnh Irkutsk (N/TN), Vùng Krasnoyarsk (T).
 Đường biển: Bắc Băng Dương (gồm Biển Laptev và Biển Đông Siberia) (B).
 Đỉnh cao nhất: Đỉnh Pobeda (3.003 m), Đỉnh Mus-Khaya (2.959 m or 3.011 m)
 Khoảng cách tối đa từ Bắc tới Nam:
 Khoảng cách tối đa từ Đông sang Tây:

Sakha trải dài từ đảo Henrietta ở xa về phía bắc và giáp với các biển Laptev và Đông Siberi thuộc Bắc Băng Dương. Những vùng nước này là những nơi lạnh nhất và băng giá nhất trong tất cả các biển tại Bắc Bán cầu và bị băng bao phủ trong khoảng từ 9-10 tháng trong năm. Quần đảo Tân Siberi là một phần lãnh thổ của nước Cộng hòa. Sau khi Nuvanut được tách ra khỏi Lãnh thổ Tây Bắc của Canada, Sakha trở thành thực thể dưới quốc gia lớn nhất trên thế giới, với diện tích 3.103.200 km² (1.198.200 mi²), nhỏ hơn một chút so với lãnh thổ Ấn Độ.

Sakha được phân thành ba vành đai thực vật lớn. Khoảng 40% Sakha năm trên Vòng cực bắc và tất cả chúng bị tầng đất đóng băng vĩnh cứu bao phủ, điều này ảnh hưởng rất lớn tới sinh thái của vùng, ngoài ra có các khu rừng hạn chế ở vùng phía nam. Lãnh nguyên Bắc cực và cận Bắc cực nằm ở khu vực trung tâm, tại đây địa y và rêu phát triển thành các tấm thảm xanh và là loại thức ăn cho tuần lộc. Ở phía nam của vãnh đai lãnh nguyên, có lác đác các cây thông và thông rụng lá Siberia lùn được trồng dọc theo các sông. Bên dưới lãnh nguyên là các vùng rừng taiga rộng lớn. Các cây thông rụng lá thống trị ở phía bắc và linh sam và thông bắt đầu xuất hiện ở phía nam. Rừng taiga chiếm khoảng 47% diện tích của Sakha và trong đó có 90% là rừng thông rụng lá.

Trong những năm gần đây, sự nóng lên toàn cầu đã gây ra sự tan chảy của lớp băng dày trước đây. Hàng ngàn ngôi nhà có nguy cơ sụp đổ trong bùn vào mùa hè, trong khi các ngôi làng phía bắc bị ngập lụt.

Các múi giờ
Cộng hòa Sakha là chủ thể liên bang duy nhất của Nga sử dụng nhiều hơn một múi giờ. Sakha có ba múi giờ (không có Quy ước giờ mùa hè).

 Múi giờ Yakutsk (YAKT, UTC+9). Bao phủ lãnh thổ của nước Cộng hòa ở phía tây sông Lena cũng như địa bàn các huyện nằm ở hai bên sông Lena.
 Múi giờ Vladivostok (VLAT, UTC+10). Bao phủ các huyện: Oymyakonsky, Ust-Yansky, Verkhoyansky.
 Múi giờ Magadan (SRET, UTC+11). Bao phủ các huyện: Abyysky, Allaikhovsky, Momsky, Nizhnekolymsky, Srednekolymsky, Verkhnekolymsky.

Sông

Sông Lena (4.310 km), chảy theo hướng bắc, bao gồm nhiều nhánh sông nhỏ nằm ở Dãy núi Verkhoyansk. Các con sông lớn bao gồm:

 Sông Vilyuy (2.650 km) nhánh sông Lena
 Sông Olenyok (2.292 km)
 Sông Aldan (2.273 km) nhánh sông Lena
 Sông Kolyma (2.129 km)
 Sông Indigirka (1.726 km)
 Sông Alazeya (1.590 km)
 Sông Amga (1.462 km) nhánh sông Aldan
 Sông Olyokma (1.320 km) nhánh sông Lena
 Sông Markha (1.181 km) nhánh sông Vilyuy
 Sông Tyung (1.092 km) nhánh sông Vilyuy
 Sông Maya (1.053 km) nhánh sông Aldan
 Sông Anabar (939 km)
 Sông Yana (872 km)
 Sông Morkoka (812 km) nhánh sông Markha
 Sông Uchur (812 km) Aldan River tributary
 Sông Linde (804 km) nhánh sông Lena
 Sông Nyuya (798 km) nhánh sông Lena
 Sông Selennyakh (796 km) nhánh sông Indigirka

Hồ
Nước Cộng hòa có hơn 800.000 hồ. Những hồ lớn nhất là:

 Hồ Mogotoyevo
 Hồ Nedzheli
 Hồ Nerpichye
 Hồ chứa nước Vilyuyskoye

Núi

Dãy núi lớn nhất của Sakha, dãy Verkhoyansk, chạy song song và phía đông sông Lena, tạo thành một vòng cung lớn bắt đầu từ biển Okhotsk và kết thúc ở biển Laptev. Dãy núi này có nhiều dãy phụ.

Dãy Chersky nằm ở phía động của dãy Verkhoyansk và có đỉnh cao nhất ở Sakha, Đỉnh Pobeda (3.147 m). Đỉnh cao thứ hai là Đỉnh Mus-Khaya đạt 3.011 m.

Dãy Stanovoy giáp với Sakha ở phía nam.

Bán đảo
Đường bờ biển rộng lớn của nước Cộng hòa bao gồm một số bán đảo; nổi bật nhất (theo thứ tự từ tây sang đông) là:

 Bán đảo Uryung-Tumus
 Bán đảo Nordvik
 Bán đảo Terpyay-Tumsa
 Bán đảo Bykovsky
 Bán đảo Buor-Khaya
 Bán đảo Manyko
 Bán đảo Shirokostan
 Bán đảo Merkushina Strelka
 Bán đảo Lopatka

Đảo
Từ tây sang đông các đảo và quần đảo lớn của Sakha là:

Đảo Preobrazheniya
Đảo Bolshoy Begichev
Đảo Maliy Begichev
Đảo Peschany
Đảo Salkay
Orto Ary
Daldalakh
Đảo Dyangylakh
Quần đảo Dunay
Đảo Leykina
Đảo Brusneva
Đảo Muostakh
 Đảo Ulakhan Ary
 Đảo Yarok
 Quần đảo Shelonsky
 Đảo Makar
 Đảo Stolbovoy
 Quần đảo Tân Siberia, bao gồm hòn đảo lớn nhất Sakha
 Quần đảo De Long
 Quần đảo Medvezhyi
 Đảo Kolesovsky
 Kolesovskaya Otmel
 Đảo Gabyshevskiy
 Đảo Kamenka

Khí hậu
Sakha được biết đến với khí hậu khắc nghiệt, trong đó Dãy núi Verkhoyansk là vùng lạnh nhất ở bắc bán cầu. Cực giá lạnh ở Bắc bán cầu nằm ở Verkhoyansk, nơi đây nhiệt độ xuống tới mức −67.8 °C (−90 °F) năm 1892 và tại Oymyakon, nơi nhiệt độ từng xuống đến −67.7 °C (−89.9 °F) năm 1933.
 Nhiệt độ trung bình tháng Một:  (bờ biển) tới  (Cực giá lạnh).
 Nhiệt độ trung bình tháng tháng Bảy:  (bờ biển) tới  (vùng trung tâm).
 Lượng mưa trung bình: 200 mm (vùng trung tâm) tới 700 mm (những ngọn núi ở vùng Đông Sakha).

Tài nguyên
Sakha có nguồn tài nguyên phong phú. Ở đây có nguồn dự trữ lớn các tài nguyên như dầu, chất khí, than, kim cương, vàng, bạc, thiếc, wolfram và nhiều tài nguyên khác. 99% kimcương của Nga và 25% kim cương của thế giới được khai thác ở Sakha.

Hành chính

{| class="wikitable standard"
|-

Abyysky
Aldansky
Allaikhovsky
Amginsky
Anabarsky
Bulunsky
Churapchinsky
Eveno-Bytantaysky
Gorny
Khangalassky
Kobyaysky
Lensky
Megino-Kangalassky
Mirninsky
Momsky
Namsky
Neryungrinsky
Nizhnekolymsky
Nyurbinsky
Olenyoksky
Olyokminsky
Oymyakonsky
Srednekolymsky
Suntarsky
Tattinsky
Tomponsky
Ust-Aldansky
Ust-Maysky
Ust-Yansky
Verkhnekolymsky
Verkhnevilyuysky
Verkhoyansky
Vilyuysky
Zhigansky
Yakutsk

Giao thông
Giao thông đường thủy chiếm ưu thế tại Sakha. Ở nước Cộng hòa có sáu cảng sông, hai cảng biển (Tiksi và Zelyony Mys). Sakha có bốn công ty vận chuyển tàu thuyền hoạt động. Tuyến đường thủy chính của nước Cộng hòa là sông Lena, kết nối Yakutsk với ga xe lửa Ust-Kut ở tỉnh Irkutsk.

Giao thông đường không là quan trọng đối với việc vận chuyển hành khách. Các tuyến bay kết nối Sakha với hầu hết các khu vực khác của nước Nga. Sân bay Yakutsk là nơi đón khách quốc tế đến nước Cộng hòa.

Có hai tuyến đường liên bang đi qua Sakha: Yakutsk-Bolshoy Never và Yakutsk-Magadan. Tuy nhiên, do có tầng đất đóng băng vĩnh cửu, việc sử dụng nhựa đường là không thực tế, bởi vậy các tuyến đường làm bằng đất sét. Khi có các trận mưa lớn đổ xuống khu vực, đường sẽ bị biến thành bãi bùn, đôi khi sẽ cản trở việc đi lại của hành khách.

Tuyến đường sắt Berkakit-Tommot hiện vẫn đang hoạt động. Tuyến đường kết nối Tuyến chính Baikal Amur với các trung tâm công nghiệp tại miền nam Sakha.

Nhân khẩu

Dân số

Thống kê dân số
Nguồn: Cục Thống kê Nhà nước Liên bang Nga

Những thành phố lớn

Dân tộc
Theo điều tra năm 2010, thành phần dân tộc của nước Cộng hòa là:
466.492 người Yakut (49,9%)
353.649 người Nga (37,8%)
20.341 người Ukraina (2,2%)
21.080 người Evenk (2,2%)
15.071 người Even (1,6%)
8.122 người Tatar (0,9%)

Tôn giáo
Trước khi rơi vào tay đế quốc Nga, phần lớn cư dân tại địa phương theo đức tin Tengri giáo (những người nói tiếng Turk có nguồn gốc từ Trung Á) hay Shaman giáo (những người Cổ châu Á bản địa) với các shaman "sáng" (lãnh đạo cộng đồng) và "tối" (chữa bệnh bằng các yếu tố tâm linh). Dưới sự kiểm soát của người Nga, người dân địa phương đã cải sang Chính Thống giáo Nga và nhận tên gọi Kitô giáo Chính Thống, song trên thực tế hầu hết cư dân vẫn theo các tôn giáo truyền thống. Dưới thời Xô viết, hầu hết hay tất cả các shaman đã qua đời mà không có người kế tục.

Hiện nay, trong khi Kitô giáo Chính Thống vẫn được ủng hộ, vẫn có các mối quan tâm và hoạt động theo hướng khôi phục lại các tôn giáo truyền thống. Năm 2008, lãnh đạo Chính Thống giáo đã mô tả thế giới quan của người dân bản địa tại nước Cộng hòa là "dvoyeverie" (hệ thống tín ngưỡng kép) hay một khuy hướng hướng đến thuyết hổ lốn, do trong các sự kiện chuyển tiếp trong cuộc đời, các cư dân bản địa đôi khi mời các shaman trước, sau đó một linh mục Chính Thống giáo tiến hành nghi lễ.

Theo trung tâm Thông tin Tổng thống Cộng hòa Sakha (Информационный центр при Президенте РС(Я)), nhân khẩu học tại nước Cộng hòa như sau:
Chính Thống giáo: 44,9%
Shaman giáo: 26,2%
Không tôn giáo: 23,0%
Phong trào Tân Giáo: 2,4%
Hồi giáo: 1,2%
Phật giáo: 1,0%
Tin Lành: 0,9%
Công giáo: 0,4%

Chính trị

Người đứng đầu Yakutia là Nguyên thủ (trước đây là Tổng thống). Nguyên thủ đầu tiên của Cộng hòa Sakha là Mikhail Yefimovich Nikolayev. Nguyên thủ hiện tại là Aysen Nikolayev, từ ngày 28 tháng 5 năm 2018. Cơ quan lập pháp tối cao của cơ quan nhà nước ở Sakha là một Hội đồng được gọi là Il Tumen. Chính phủ Cộng hòa Sakha (Yakutia) là cơ quan hành pháp của cơ quan nhà nước. Cộng hòa thúc đẩy mối quan hệ chặt chẽ về văn hóa, chính trị, kinh tế và công nghiệp với các quốc gia Turk có chủ quyền.

Kinh tế
Công nghiệp đóng góp trên 50% tổng sản phẩm quốc nội của Sakha, chủ yếu dựa vào khai thác khoáng sản. Các hoạt động kinh doanh tập trung chủ yếu tại thủ đô Yakutsk, cũng như ở Aldan, Mirny, Neryungri, Pokrovsk và Udachny. Các ngành khai khoáng kim cương, vàng và thiếc là trung tâm trong nền kinh tế. Quặng Uranium cũng đã bắt đầu được khai thác Người Sakha nói tiếng Turk tham gia vào các hoạt động chính trị, chính quyền, tài chính, kinh tế và chăn nuôi gia súc. Còn người bản địa Cổ châu Á thì chủ yếu là thợ săn, người đánh cá và chăn nuôi tuần lộc. Tính đến năm 2008, Cộng hòa Sakha là chủ thể liên bang phát triển thứ 19 của Nga.

Các công ty lớn nhất trong vùng là Alrosa, Yakutugol, Yakutskenergo, Yakutia Airlines.

Giáo dục

Các cơ sở quan trọng nhất của giáo dục đại học tại đây bao gồm Đại học Liên bang Đông Bắc (trước đây là Đại học quốc gia Yakutsk) và Học viện Nông nghiệp Nhà nước Yakutsk.

Văn hóa
Yakutia có nhiều nhà hát như Nhà hát kịch nhà nước Nga mang tên A. S. Pushkin; Nhà hát Sakha mang tên P. A. Oyunsky; Nhà hát Opera và Ba lê Học thuật Nhà nước mang tên D. K. Sivtsev.

Cũng có một số bảo tàng ở vùng này. Chúng bao gồm Bảo tàng Mỹ thuật Quốc gia Sakha, Bảo tàng Truyền thuyết và Lịch sử Địa phương mang tên E. Yaroslavsky, và Bảo tàng Khomus và Bảo tàng Permafrost.

Ngành công nghiệp điện ảnh địa phương có biệt danh "Sakhawood".

Ngày lễ

 27 tháng 4: Ngày Cộng hòa
 21 tháng 6: Yhyakh, lễ mừng năm mới của người Sakha

Người nổi tiếng

 Platon Oyunsky, lãnh đạo đầu tiên của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Tự trị Yakut, cha đẻ của nền văn học hiện đại Sakha

Xem thêm

 Ẩm thực Sakha
 Công viên cột thiên nhiên Lena
 Danh sách khu định cư nông thôn tại Cộng hòa Sakha
 Âm nhạc Cộng hòa Sakha
 Dao Yakut
 Tiếng Yakut

Tham khảo

Chú thích

Nguồn

 Верховный Совет Республики Саха (Якутия). 4 апреля 1992 г. «Конституция (основной закон) Республики Саха (Якутия)», в ред. Конституционного закона №581-З 53-IV от 22 июля 2008 г. (Supreme Council of the Sakha (Yakutia) Republic. April 4, 1992 Constitution (Basic Law) of the Sakha (Yakutia) Republic, as amended by the Constitutional Law #581-Z 53-IV of ngày 22 tháng 7 năm 2008.)

Liên kết ngoài

  Official website of the government of Sakha Republic
  Sakhalife - Live news
  Photo gallery at the site of the Ministry of Construction of the Sakha Republic with pictures of residential buildings, schools, colleges, hospitals, theaters, stadiums, etc. constructed in Yakutia
   Official website of the Ministry of Foreign Relations of Sakha (in development)
  Orto Doydu — Samples of music, songs and video in Sakha
  Kyym — weekly newspaper
  Yakutia Organized — Independent Travelogues, Photo Blogs, General Info
  Official website of the Yakutsk State University
  Information on Sakha from Scott Polar Research Institute
  History of Yakutia
  Anthem of Sakha
  Independent Guide to the Republic of Sakha
  Ask Yakutia
  Today's Guide in english

Viễn Đông Nga
Địa lý Đông Bắc Á
Biển Laptev
Biển Đông Siberia
Vùng liên bang Viễn Đông
Khởi đầu năm 1922 ở Nga
Vùng của Bắc Cực
Nhà nước Turk tự trị
Thành viên Tổ chức Nhân dân và Quốc gia chưa được đại diện
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga


title: Paya, Boyacá

text:
Paya là một thị xã và đô thị ở  Departamento  Boyacá, thuộc phân vùng La Libertad.

Tham khảo

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Hastulopsis whiteheadae

text:
Hastulopsis whiteheadae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Hastulopsis


title: Polystira macra

text:
Polystira macra là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Polystira


title: Dibolia maura

text:
Dibolia maura là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Allard miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Dibolia


title: Laurent Lafforgue

text:
Laurent Lafforgue (sinh ngày 6 tháng 11, 1966, ở Antony, Hauts-de-Seine, Pháp) là một nhà toán học người Pháp.

Lafforgue giành được hai huy chương bạc tại Olympic Toán quốc tế (IMO) năm 1984 và 1985.
Ông vào học trường École normale supérieure năm 1986. Năm 1994 ông nhận bằng tiến sĩ dưới sự hướng dẫn của Gérard Laumon trong nhóm Số học và Hình học đại số ở Université de Paris-Sud. Hiện tại ông là một giám đốc nghiên cứu tại CNRS, thôi giữ chức giáo sư toán học ở Institut des hautes études scientifiques (I.H.E.S.) tại Bures-sur-Yvette, Pháp.

Năm 2002 tại Hội nghị Toán học Thế giới lần thứ 24 tổ chức tại Bắc Kinh, Trung Quốc ông được trao huy chương Fields cùng với Vladimir Voevodsky. Lafforgue đã có đóng góp đặc biệt cho chương trình Langlands trong lĩnh vực lý thuyết số và giải tích, đặc biệt ông đã chứng minh giả thuyết Langlands cho nhóm tự đẳng cấu của các trường hàm. Đóng góp quan trọng của Lafforgue đó là giải quyết được câu hỏi trong vấn đề xây dựng các compact hóa của những stack moduli nhất định của các shtuka. Chứng minh phi thường này là kết quả của hơn sáu mươi năm nỗ lực tập trung của các nhà toán học.

Ông nhận được Giải Clay năm 2000. Em trai ông, Vincent Lafforgue cũng là một nhà toán học.

Tham khảo

Lafforgue, L. Chtoucas de Drinfeld et applications. [Drinfeld shtukas and applications] Proceedings of the International Congress of Mathematicians, Vol. II (Berlin, 1998). Doc. Math. 1998, Extra Vol. II, 563–570
  [Drinfeld shtukas, Arthur-Selberg trace formula and Langlands correspondence] Proceedings of the International Congress of Mathematicians, Vol. I (Beijing, 2002), 383–400, Higher Ed. Press, Beijing, 2002.
Gérard Laumon, The work of Laurent Lafforgue, Proceedings of the ICM, Beijing 2002, vol. 1, 91–97
Gérard Laumon La correspondance de Langlands sur les corps de fonctions (d'après Laurent Lafforgue), Séminaire Bourbaki, 52e année, 1999–2000, no. 873

Liên kết ngoài
 Official home page  (bằng tiếng Pháp)

 Lafforgue and education in France L’Affaire Lafforgue  (in Portuguese)

Người đoạt Huy chương Fields
Nhà toán học thế kỷ 20
Nhà toán học thế kỷ 21
Nhà toán học Pháp
Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
Huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế
Nhà lý thuyết số


title: Teucholabis nigrocoxalis

text:
Teucholabis nigrocoxalis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Teucholabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Orthosia opima

text:
Orthosia opima là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở miền trung và miền bắc châu Âu phía đông đến Trung Á. Ở phía tây và phía bắc nó có ở Pháp qua Đảo Anh tới miền nam Fennoscandia, phía nam từ Anpơ tới Balkan.

Sải cánh dài 34–39 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 3 đến tháng 5.

Ấu trùng ăn Salix caprea, Berberis thunbergii, Fagus, Quercus, Populus, Prunus spinosa và Vaccinium.

Hình ảnh

Liên kết ngoài
 Orthosia opima: Encyclopedia of Life
 lepiforum.de
 schmetterlinge-deutschlands.de
 Fauna Europaea

Chú thích

O
Côn trùng châu Âu
Động vật được mô tả năm 1809
O


title: Behrenhoff

text:
Behrenhoff là một đô thị trong huyện Vorpommern-Greifswald (trước thuộc huyện Ostvorpommern), bang Mecklenburg-Vorpommern, miền bắc nước Đức.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Vorpommern-Greifswald


title: Kail

text:
Kail là một đô thị thuộc huyện Cochem-Zell, bang Rheinland-Pfalz, Đức. Đô thị này có diện tích 6,15 ki-lô-mét vuông.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Cochem-Zell


title: Myristica grandifolia

text:
Myristica grandifolia là một loài của thực vật thuộc họ Myristicaceae. Đây là loài đặc hữu của Fiji.

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Myristica grandifolia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Fiji
grandifolia


title: Chân thị

text:
Chân thị có thể là tên của:
 Chân Lạc, hay Văn Chiêu hoàng hậu, vợ của Viên Hy và Ngụy Văn đế Tào Phi thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
 Chân thị, hay Hoài Hoàng hậu, vợ của Ngụy Phế đế Tào Phương thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc.


title: Percalpe

text:
Calyptra là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

en:Percalpe


title: Jerte

text:
Jerte là một đô thị trong tỉnh Cáceres, cộng đồng tự trị Extremadura Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cáceres.

Tham khảo

Đô thị ở Cáceres


title: Adicella longicerca

text:
Adicella longicerca là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Adicella


title: Prionolabis politissima

text:
Prionolabis politissima là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Prionolabis
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Pectocera yaeyamana

text:
Pectocera yaeyamana là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Suzuki miêu tả khoa học năm 1976.

Chú thích

Tham khảo

Pectocera


title: Mũi

text:
Về mặt giải phẫu, mũi là một phần lồi ở động vật có xương sống, nơi chứa lỗ mũi, nơi cho không khí đi vào và ra qua hệ vỏ bọc, thông với miệng. Sau mũi là cơ quan khứu giác và xoang. Sau hốc mũi, không khí sẽ tiếp tục qua hầu, một phần đi qua hệ tiêu hóa, và sau đó vào phần còn lại của hệ hô hấp. Ở người, mũi nằm giữa khuôn mặt; ở phần lớn động vật có vú, nó nằm trên mõm. Ở một số động vật như voi, mũi còn có nhiều chức năng khác.

Điều hòa không khí

Hoạt động như giao diện đầu tiên giữa môi trường bên ngoài và phổi bên trong của động vật, mũi điều hòa không khí đến, vừa là chức năng điều chỉnh nhiệt và lọc trong quá trình hô hấp, vừa cho phép nhận biết cảm giác về mùi.

Lông mũi bên trong lỗ mũi lọc không khí đến, như một tuyến phòng thủ đầu tiên chống lại các hạt bụi, khói và các vật cản tiềm năng khác có thể ức chế hô hấp và như một loại bộ lọc chống lại bệnh tật trong không khí. Ngoài hoạt động như một bộ lọc, chất nhầy được tạo ra trong mũi còn bổ sung cho nỗ lực duy trì nhiệt độ của cơ thể, cũng như đóng góp độ ẩm cho các thành phần không thể thiếu của hệ hô hấp. Cấu trúc mao mạch của mũi làm ấm và làm ẩm không khí đi vào cơ thể; sau đó, vai trò này trong việc duy trì độ ẩm cho phép các điều kiện để phế nang trao đổi O2 với CO 2 (nghĩa là hô hấp) trong phổi. Trong quá trình thở ra, các mao mạch sau đó hỗ trợ phục hồi một số độ ẩm, chủ yếu là chức năng điều chỉnh nhiệt một lần nữa.

Mũi là một phần của hệ thống hô hấp: hít vào oxy và thải ra carbon dioxide. Hoạt động như một tác nhân trung gian giữa cơ thể và thế giới bên ngoài, mũi và các cấu trúc liên quan thường xuyên thực hiện các chức năng bổ sung có liên quan với điều hòa không khí vào (ví dụ, làm nóng lên và/hoặc làm ẩm không khí, chủ yếu là thu hồi độ ẩm từ không khí trước khi nó được thở ra (thực hiện hiệu quả nhất ở mũi những con lạc đà). Mũi thường có lông bên trong với chức năng là để ngăn chặn các hạt không mong muốn xâm nhập vào phổi.

Định hướng
Mũi ướt của chó rất có ích cho sự định hướng. Các thụ thể nhạy cảm với nhiệt độ lạnh dưới da phát hiện chỗ nào trên mũi được làm mát nhất và đây là hướng của một mùi đặc biệt mà chó đã nhận biết từ trước đó.

Cấu trúc mũi các động vật hít thở không khí

Trong các loài lưỡng cư và cá phổi, lỗ mũi mở rộng thành những túi nhỏ, lần lượt, mở vào hướng phía trước của miệng qua cánh mũi. Những túi có chứa một lượng nhỏ các tế bào biểu mô khứu giác, trong đó, trong trường hợp của giun đất lưỡng cư, còn chứa một số xúc tu. Mặc dù có sự tương đồng trong cơ cấu đối với động vật lưỡng cư, hai lỗ mũi của loài cá phổi không được sử dụng trong hô hấp vì chúng thở bằng miệng. Động vật lưỡng cư cũng có một cơ quan vomeronasal, sát với biểu mô khứu giác, nhưng, không giống như những động vật có màng ối, mũi của chúng thường là một túi đơn giản, ngoại trừ với kỳ nhông, cơ quan này có rất ít kết nối với phần còn lại của hệ thống mũi.

Trong các loài bò sát, ngăn mũi nói chung là lớn hơn, với cánh mũi được đặt cách xa trong vòm miệng. Ở loài cá sấu, ngăn mũi rất dài, giúp nó thở trong khi chìm một phần trong nước. Khoang mũi bò sát được chia thành ba phần: một ngăn trước, buồng khứu giác chính, và một vòm mũi họng phía sau. Buồng khứu giác được lót bởi biểu mô khứu giác tại bề mặt trên của nó và sở hữu một số hốc mũi để tăng diện tích cảm quan. Các cơ quan vomeronasal đang rất phát triển ở loài thằn lằn và rắn, trong đó nó không kết nối với khoang mũi mà mở trực tiếp vào vòm miệng. Cơ quan này ở rùa thì nhỏ hơn, trong đó nó vẫn giữ kết nối mũi ban đầu của nó, còn ở cá sấu trưởng thành thì cơ quan này đã biến mất.

Chim có mũi giống như loài bò sát, với lỗ mũi được đặt ở phần trên phía sau của mỏ chim. Vì chim thường ít có cảm giác mùi, hốc mũi cảm nhận mùi nhỏ, mặc dù nó chứa ba ngăn và đôi khi có một cấu trúc phức tạp tương tự như của động vật có vú. Ở nhiều loài chim, bao gồm chim bồ câu và gia cầm, lỗ mũi được bao phủ bởi một lá chắn bảo vệ bằng sừng. Các cơ quan vomeronasal của chim hoặc là kém phát triển hoặc hoàn toàn vắng mặt, tùy thuộc vào loài cụ thể.

Các lỗ mũi ở động vật có vú đều hợp nhất thành một. Trong hầu hết các loài mũi có kích thước rất lớn, thường chiếm tới một nửa chiều dài của hộp sọ. Tuy nhiên trong một vài nhóm, bao gồm cả động vật linh trưởng, dơi, và các loài thú biển, mũi đã được giảm thiểu, do vậy những động vật đó có cảm nhận mùi hạn chế. Khoang mũi của động vật có vú đã được mở rộng một phần, bởi sự phát triển vòm miệng cắt đứt toàn bộ bề mặt phía trên của khoang miệng ban đầu, sau đó trở thành một phần của mũi, để lại vòm họng như khung che mới của miệng. Khoang mũi to chứa hốc mũi phức tạp tạo thành hình dạng cuộn xoắn hình giúp làm ấm không khí trước khi nó vào đến phổi. Các khoang còn mở rộng vào xương sọ ở lân cận, hình thành các khoang không khí bổ sung được gọi là các xoang cạnh mũi.

Trong các loài thú biển, mũi đã được giảm xuống một bên lỗ mũi, và đã chuyển dịch đến đỉnh đầu, tạo ra một hình dạng cơ thể hợp lý hơn và khả năng thở trong khi hầu hết cơ thể ngập trong nước. Ngược lại, mũi của con voi đã xây dựng thành một, cơ quan có cơ bắp và kéo dài được gọi là vòi.

Các cơ quan vomeronasal của động vật có vú nói chung là tương tự như của loài bò sát. Trong hầu hết các loài, nó nằm trong sàn của khoang mũi, và mở ra vào miệng qua hai ống dẫn nasopalatine chạy qua vòm họng, nhưng nó sẽ mở trực tiếp vào mũi ở nhiều động vật gặm nhấm. Tuy nhiên, cơ quan này bị thoái hóa ở loài dơi và ở nhiều loài linh trưởng, kể cả con người.

Mũi cá
Cá có khứu giác tương đối tốt. Không giống như động vật 4 chân, mũi cá không có kết nối với miệng, cũng không có bất kỳ vai trò nào trong hô hấp. Thay vào đó, nó thường bao gồm một cặp túi nhỏ nằm phía sau lỗ mũi ở phía trước hoặc hai bên đầu. Trong nhiều trường hợp, mỗi lỗ mũi được chia thành hai bởi một nếp gấp da, cho phép nước chảy vào mũi qua một bên và qua bên kia.

Các túi được lót bởi các biểu mô khứu giác, và thường bao gồm một loạt các nếp gấp bên trong để tăng diện tích bề mặt. Trong một số teleosts, các túi rẽ nhánh tạo thêm nhiều hốc xoang, trong khi ở cá vây tay, chúng tạo thành một loạt các ống nhỏ. Không giống như các động vật bốn chân, biểu mô mũi của loài cá này không bao gồm bất kỳ tế bào tiết ra chất nhầy, vì mũi nó là ẩm một cách tự nhiên.

Trong các động vật có xương sống nguyên thủy nhất, cá mút đá và hagfish, chúng chỉ có một lỗ mũi và túi khứu giác. Lỗ mũi của chúng cũng nối trực tiếp vào tuyến yên. Đây không phải nhất thiết là một đặc điểm nguyên thủy, nhưng một trong số đặc điểm trên có thể phát sinh sau này trong quá trình tiến hóa của các nhóm cụ thể. Ví dụ, các heterostracans hóa thạch đã kết hợp hai lỗ mũi, và đây cũng là một nhóm động vật có xương rất sớm.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đầu và cổ
Hệ hô hấp
Mũi
Hệ thống khứu giác
Đặc tính mặt
Bài cơ bản dài trung bình


title: Choaspes plateni

text:
Choaspes plateni, thường được biết đến với tên the Branded Awlking, là một loài bướm thuộc họ Bướm nhảy được tìm thấy ở châu Á.

Range
The Branded Awlking được tìm thấy ở Ấn Độ (Sikkim, Assam), phía nam Myanma (bao gồm Mergui), Malaysia, the Indonesian archipelago (bao gồm Borneo, Sumatra, Nias, Bangka, Palawan), Thái Lan, Lào, Việt Nam và Hải Nam.

Status
Rare.

Chú thích

Tham khảo

Xem thêm
Coeliadinae
Hesperiidae
List of butterflies of India (Coeliadinae)
List of butterflies of India (Hesperiidae)

Tham khảo
Print
 (1932) The Identification of Indian Butterflies. 2nd Ed, (i to x, pp454, Plates I to XXXII), Bombay Natural History Society, Mumbai, India.

Online
, ,  &  (Editors). 2003. The Global Lepidoptera Names Index (LepIndex). World Wide Web electronic publication.  (accessed 22 tháng 9 năm 2007).
, (2007). Choaspes Moore 1881. Version 21 tháng 2 năm 2007 (under construction). Page on genus Choaspes in The Tree of Life Web Project http://tolweb.org/.
 Website on Lepidoptera  (accessed 12 tháng 10 năm 2007).

Choaspes
Bướm tại Ấn Độ
Động vật được mô tả năm 1888


title: Agawam, Massachusetts

text:
Agawam, Massachusetts là một thành phố thuộc quận Hampden trong tiểu bang thịnh vượng chung Massachusetts, Hoa Kỳ. Thành phố có tổng diện tích km², trong đó diện tích đất là km². Theo điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2010, thành phố có dân số 28.438 người.
Agawam nằm ở phía tây của sông Connecticut, trực tiếp đối diện với thành phố Springfield. Nó được coi là một phần của Khu vực thống kê đô thị Springfield, nằm tiếp giáp với khu vực Hành lang tri thức, các khu vực đô thị lớn thứ 2 ở New England. Six Flags New England nằm ở Agawam, trên bờ sông Connecticut.
Mã bưu điện Agawam của 01001 là số thấp nhất trong lục địa Hoa Kỳ (không kể các mã được sử dụng cho các tòa nhà chính phủ cụ thể như IRS).

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố của Massachusetts
Agawam, Massachusetts


title: Inbioluperus

text:
Inbioluperus là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1993 bởi Clark.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Inbioluperus costipennis Clark, 1993
 Inbioluperus flowersi Clark, 1993

Chú thích

Tham khảo

Họ Ánh kim


title: Hyalochlora

text:
Hyalochlora là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Barbara Palacios

text:
Barbara Palacios là một nữ hoàng sắc đẹp của Venezuela. Năm 1986, bà đồng thời đăng quang hai danh hiệu Hoa hậu Venezuela và Hoa hậu Hoàn vũ. Bà cũng là người phụ nữ thứ ba của Venezuela đoạt danh hiệu Hoa hậu Hoàn vũ. Barbara Palacios từng là Bộ trưởng Bộ Du lịch của Venezuela.

Tham khảo

Hoa hậu Hoàn vũ
Hoa hậu Venezuela
Sinh năm 1963
Nhân vật còn sống
Nữ người mẫu Venezuela