title: Dolly Parton

text:
Dolly Rebecca Parton  (sinh ngày 19 tháng 1 năm 1946) là ca sĩ, nhạc sĩ nhạc đồng quê, diễn viên và nhà từ thiện người Mỹ. Bà là một trong những ca sĩ nhạc đồng quê thành công nhất với 26 đĩa đơn đứng ở vị trí thứ nhất và 42 album đứng ở top 10 trong bảng xếp hạng album nhạc đồng quê của Billboard. Bà là tác giả và là người thể hiện đầu tiên bài hát nổi tiếng "I Will Always Love You". Tên của bà được đặt cho cừu Dolly, động vật có vú được nhân bản vô tính đầu tiên.

Thời thơ ấu
Dolly Parton sinh ra tại Sevierville, Tennessee, Hoa Kỳ, là con thứ 4 trong số 12 đứa con của Robert Lee Parton (1921–2000) và Avie Lee (nhũ danh Owens; 1923–2003). Những anh chị em của bà là Willadeene Parton (nhà thơ), David Parton, Denver Parton, Bobby Parton, Stella Parton (ca sĩ), Cassie Parton, Larry Parton (chết ngay sau khi sinh), Randy Parton (ca sĩ, doanh nhân), cặp song sinh Floyd Parton (nhạc sĩ viết ca khúc) và Freida Parton (ca sĩ), Rachel Dennison (diễn viên).

Gia đình của bà, theo như lời bà kể, là "dirt poor" (nghèo hèn). Họ sống trong một căn lều ở Locust Ridge, một thôn nằm ở phía bắc Thung lũng Greenbrier của dãy núi Great Smoky ở Quận Sevier, Tennessee. Cha mẹ của Parton là những giáo dân ở Church of God (Cleveland, Tennessee), một giáo phái theo phong trào Ngũ Tuần, và âm nhạc là một phần rất quan trọng trong những lần đi nhà thờ của Dolly. Ông của Parton cũng là một nhà truyền giáo Ngũ Tuần (holly roller). Tuy nhiên, Dolly không tự nhận là người theo đạo, mặc dù bà tin rằng tất cả những con người trên Trái Đất là con của Chúa và thường xuyên những biểu diễn những bài hát tôn giáo trong các buổi hòa nhạc trực tiếp.

Ngày 30 tháng 5 năm 1966, bà kết hôn với Carl Dean ở Ringgold, Georgia, khi mới 20 tuổi. Bà gặp Dean lần đầu tiên ở hiệu giặt là Wishy-Washy tại Nashville khi 18 tuổi . Carl Dean quản lý một công ty trải nhựa đường ở Nashville, thường lần trốn công chúng và hầu như không giúp Dolly điều gì trong sự nghiệp. Họ không có con với nhau, và thường giúp đỡ những anh chị em của Dolly nuôi dạy những đứa trẻ của họ, và chúng thường gọi Dolly là "Cô Granny". Dolly cũng là mẹ đỡ đầu của nữ ca sĩ, diễn viên Miley Cyrus .

Phát hiện tài năng
Gia đình của Parton là gia đình có truyền thống về âm nhạc. Mẹ bà biết chơi guitar và ông ngoại bà, Reverend Jake Owens, cũng là một nhạc sĩ (có ca khúc Singing His Praise được thu âm bởi Kitty Wells) . Bà học guitar từ năm lên 7 tuổi và đã được hát trong những chương trình truyền hình và radio địa phương ở Đông Tennessee ngay từ lúc nhỏ. Khi 9 tuổi, bà xuất hiện trong The Cas Walker Show cũng như WIVK Radio và WBIR-TV ở Knoxville, Tennessee. Ở tuổi 13, bà thu âm lần đầu tiên cho Goldband, một hãng thu âm nhỏ, với bài hát Puppy Love. Năm lên 14, bà ký hợp đồng với Mecury Records, tuy nhiên ngay đĩa đơn đầu tiên với hãng It's Sure Gonna Hurt đã thất bại và bà bị sa thải . Sau đó, bà được xuất hiện tại chương trình phát thanh Grand Ole Opry ở Nashville. Ở Opry, bà đã gặp Johnny Cash lần đầu tiên, và ông đã khuyến khích bà đi theo con đường mà trái tim mình mách bảo và không cần quan tâm người khác nghĩ gì . Sau khi bà tốt nghiệp trung học vào năm 1964, Parton di chuyển đến Nashville, và đã tiếp thu nhiều yếu tố truyền thống trong âm nhạc dân gian và phổ thông của vùng Đông Tennessee.

Lúc đầu, Parton thành công với vai trò là một nhạc sĩ, và đã viết nhiều ca khúc bán chạy cho Hank Williams, Jr. và Skeeter Davis . Bà ký hợp đồng với hãng Monument Records vào cuối năm 1965 với hình ảnh của một ca sĩ hát bubblegum pop  và chỉ kiếm được một đĩa đơn nằm ở bảng xếp hạng xếp hạng quốc gia, Happy, Happy Birthday Baby, tuy nhiên nó lại không lọt vào bảng Billboard Hot 100.

Hãng đĩa đã đồng ý cho Dolly hát country sau sự thành công của Put It Off Until Tomorrow, một sáng tác của bà được thu âm bởi Bill Phillips đã đạt vị trí thứ 6 trên Bảng xếp hạng Country năm 1966. Đĩa đơn country đầu tiên của bà, Dumb Blonde (một trong những ca khúc hiếm hoi mà bà không sáng tác trong thời kì này), đã đạt được vị trí thứ 17. Hai ca khúc này đều nằm trong album đầu tay của bà, Hello, I'm Dolly.

Sự nghiệp âm nhạc

1967–75: Những thành công với Country
Năm 1967, Parton được mời tham dự một chương trình TV nhạc đồng quê hàng tuần của Porter Wagoner, thay thế cho Norma Jean đã quay trở về Oklahoma. Ban đầu, những khán giả của Wagoner không sẵn lòng tiếp nhận Parton, nhưng với sự giúp đỡ của Wagoner, bà đã được chấp nhận. Wagoner đã thuyết phục RCA, hãng đĩa của ông, ký hợp đồng với Parton. Để bảo vệ vốn đầu tư của mình, RCA đã phát hành đĩa đơn đầu tiên của bà với hãng là một bài song ca với Wagoner. Đĩa đơn của đôi song ca, The Last Thing on My Mind, đã lọt vào Top Ten Country vào đầu năm 1968 và nằm ở vị trí hầu như liên tục trong suốt 6 năm liền .

Đĩa đơn solo đầu tiên của Parton, Just Because I'm a Woman, được phát hành vào mùa hè năm 1968, và cũng đạt được vị trí 17. Trong những năm cuối thập niên 1960, không có một sự nỗ lực nào của Parton - kể cả album In the Good Old Days (When Times Were Bad) được biết đến nhiều sau này - giành được thành công như bản song ca của Dolly và Wagoner. Cặp song ca đã nhận được danh hiệu Nhóm hát của năm vào năm 1968 bởi Country Music Association, dù thế, những bản thu solo của Parton vẫn bị công chúng lờ đi.

Năm 1970, Parton đã giành được thành công với ca khúc của Jimmie Rodgers Mule Skinner Blues, và bản thu âm đã giành được ghế thứ 3 trong bảng xếp hạng và giúp Dolly nhận được một đề cử Grammy. Tiếp theo đó là đĩa đơn number-one đầu tiên của bà, Joshua. Trong vòng 2 năm sau đó, Dolly cũng tiếp tục có được một số đĩa solo hit, như ca khúc nổi tiếng Coat of Many Colors (năm 1971, vị trí thứ 4), cùng với những đĩa song ca khác. Sau khi Jolene phát hành và giành được đầu bảng vào đầu năm 1974, Parton đã trở nên nổi tiếng vượt qua cả Wagoner, sếp của mình trước kia. Bà đã kết thúc với Wagoner, dù vẫn tiếp tục xuất hiện trên truyền hình và song ca với ông cho đến năm 1976 .

Tổng cộng bà đã xuất hiện ở chương trình của Wagoner và hát với ông trong vòng 9 năm, cho đến khi tan vỡ và trở thành ca sĩ solo. Dolly và Wagoner đã có đến 14 ca khúc được lọt vào top ten Country trong 13 năm (1967 - 1980). Năm 1974, bài hát I Will Always Love You (viết về sự tan vỡ của bà với Wagoner) phát hành và đứng đầu bảng xếp hạng Country. Cùng lúc đó, Elvis Presley nói rằng anh muốn cover (hát lại) bài hát đó. Tuy nhiên, quản lý của Presley, Colonel Tom Parker, nói rằng Parton sẽ phải mất một nửa quyền xuất bản nếu Elvis thu âm ca khúc (giống như những thủ tục thông thường của những ca khúc mà anh thu âm) . Parton từ chối và việc này lại giúp bà nhận được hàng triệu đô la tiền bàn quyền của ca khúc, đặc biệt là với bản thu năm 1992 của Whitney Houston trong bộ phim The Bodyguard. Quyết định này thực tế đã khiến cho bà bị gọi trong giới showbiz là "The Iron Butterfly".

1976–86: Chuyển hướng sang Pop
Từ năm 1974 đến 1980, bà vẫn tiếp tục chiếm hạng trong Top Ten Country và đã có đến 8 đĩa đơn giành vị trí đầu bảng. Parton đã có được chương trình truyền hình đầu tiên của mình, Dolly, vào năm 1976. Năm sau, Dolly đã giành được quyền sản xuất những album của bà, đặc biệt với album New Harvest...First Gathering đã đứng đầu bảng xếp hạng Country năm 1977. Ngoài những bài hit của bà cuối thập niên 1970, nhiều ca sĩ như Rose Maddox, Kitty Wells, Olivia Newton-John, Emmylou Harris và Linda Ronstadt đã cover những ca khúc của bà .

Dolly nhanh chóng đã giành được những thành công thương mại với vai trò là một ca sĩ nhạc pop và một diễn viên. Album năm 1977, Here You Come Again là album đầu tiên bán được hơn triệu bản, và bài hát chủ đề của album - Here You Come Again - là đĩa đơn đầu tiên của bà nằm trong top-ten Pop (vị trí thứ 3) và cũng nằm ở bảng xếp hạng country trong năm tuần. Những album của bà giai đoạn này đặc biệt thành công với pop/crossver. Lúc này, bà đã giảm thời gian viết ca khúc và tập trung vào sự nghiệp diễn xuất. Đầu những năm 1980, Parton đã thu âm một lượng lớn những ca khúc của các nhạc sĩ tên tuổi như Barry Mann, Cynthia Weil, Rupert Holmes, Gary Portnoy và Carole Bayer Sager. Năm 1978, bà nhân được giải Grammy Best Female Country Vocal Performance cho album Here You Come Again. Những ca khúc hit sau đó là Two Doors Down, Heartbreaker  (1978), Baby I'm Burning và You're The Only One (1979) cũng đều giành được thành công ở cả hai bảng xếp hạng pop và country.

Trong năm 1980, bà có ba ca khúc number-one liên tiếp: Starting Over Again (sáng tác Donna Summer), Old Flames (Can't Hold a Candle to You) và 9 to 5 . 9 to 5, ca khúc nhạc nền bộ phim cùng tên mà Dolly đóng vào năm 1980 cùng với Jane Fonda và Lily Tomlin, không chỉ chiếm lĩnh vị trí đầu bảng tại bảng xếp hạng country mà còn đứng đầu bảng pop và bảng xếp hạng Adult Contemporary. Điều này đã biến Dolly thành một trong những ca sĩ nhạc đồng quê hiếm hoi mà giành được vị trí thứ nhất ở cả country và pop cùng thời điểm. Thành công của Dolly lại kéo dài trong năm 1981 - 1985, khi bà có đến 12 ca khúc nằm trong top ten country, và một nửa là đĩa đơn number-one, cùng với hai ca khúc I Will Always Love You (thu âm lại, nằm trong album The Best Little Whorehouse in Texas) lọt vào Top 50 của Pop năm 1982, và Islands in the Stream, hát chung với Kenny Rogers, nằm ở vị trí thứ nhất bảng xếp hạng pop trong hai tuần liền năm 1983.

Tuy nhiên, năm 1985, nhiều fan lâu năm của Parton cảm thấy rằng bà đã mất quá nhiều thời gian mà không có được xu thế chủ đạo trong âm nhạc . Những album của bà thường thiên về ca khúc pop đương đại như Islands in the Stream và cũng đã rất lâu bà không hát nhạc country đích thực. Thời gian này, bà theo đuổi những dự án kinh doanh và giải trí mới như xây dựng công viên Dollywood, được mở vào năm 1985. Mặc những nghi ngại đó, đĩa đơn của bà vẫn tiếp tục lọt vào Top Ten Country như Save the Last Dance for Me, Tennessee Homesick Blues (1984), Don't Call it Love Love, Real Love (1985) và Think About Love (1986). Tuy nhiên, sau năm 1986, khi hợp đồng kết thúc, hãng RCA đã không ký kết lại với Parton và bà đã ký với Columbia vào năm 1987 .

1987–94: Trở lại với country
Năm 1987, bà cùng với Emmylou Harris và Linda Ronstadt phát hành album nhạc đồng quê Trio. Trio ngay lập tức đã giành được thành công lớn về phê bình lẫn doanh thu và đã đem lại sức sống mới cho sự nghiệp của Dolly. Nó đã bán được hơn 1 triệu bản, đứng đầu bảng Country và thứ 6 ở bảng Pop, đồng thời cho ra 3 đĩa đơn lọt vào Top Ten là To Know Him Is to Love Him, Telling Me Lies và Those Memories of You. Trio đã được đề cử Giải Grammy cho Album của năm và đoạt giải Best Country Vocal Performance - Duo or Group. Sau này bà cũng thực hiện một số album hát ba tương tự như Trio 2 và Honky Tonk Angels.

Thành công của Trio đã tạo bệ phóng cho album hãng Columbia đầu tiên của Dolly, White Limozeen, phát hành năm 1989, với hai đĩa đơn number-one là Why'd You Come in Here Lookin' Like That và Yellow Roses. Mặc dù thế thì sự hồi sinh sự nghiệp của Dolly cũng chỉ là nhất thời, khi mà âm nhạc country đương đại đến vào đầu những năm 1990, và đã đánh văng tất cả những nghệ sĩ country kì cựu khỏi bảng xếp hạng . Sau hai single, Dolly dần bị rơi ra khỏi top 10 rồi top 40, dù thế bà vẫn tiếp tục hoạt động. Bản song ca năm 1991 với Ricky Van Shelton, Rockin' Years, cũng giành được number-one, tuy nhiên thành công thương mại lớn nhất của bà, lại là khi Whitney Houston cover ca khúc I Will Always Love You trong The Bodyward vào năm 1992. Năm 1994, cùng với Loretta Lynn và Tammy Wynette, bà ghi âm album Honky Tonk Angels . Album này cũng đã nhận một đĩa vàng vởi RIAA, và cũng giúp phục hồi lại sự nghiệp của Lynn và Wynette.

1995–nay
Parton ghi âm lại I Will Always Love You cùng với Vince Gill, và đã giành một giải CMA vào năm 1996. Đĩa đơn After the Gold Rush nằm trong album Trio 2 cũng giành một giải Grammy cho Best Country Collaboration with Vocals năm 1999, và cũng trong năm đó, bà đã được ghi danh vào Country Music Hall of Fame .

Bà ghi âm một chuỗi các album bluegrass được đánh giá cao, kể từ The Grass is Blue (1999) và Little Sparrow (2001), cả hai đều đã giành được giải Grammy. Album bluegrass năm 2002, Halos & Horns, bao gồm một bản cover bluegrass của bài hát nổi tiếng Stairway to Heaven (Led Zeppelin). Năm 2005, bà phát hành album Those Were The Days, bao gồm những ca khúc nổi tiếng từ của thời kì folk-rock từ cuối thập niên 1960 đến đầu 1970.

Năm 2006, Parton đã nhận được đề cử Oscar thứ hai cho ca khúc Travelin' Thru, được bà viết cho bộ phim Transamerica  (trước đó là ca khúc 9 to 5, được viết cho bộ phim cùng tên năm 1980) . Bài hát When I Get Where I'm Going của Brad Paisley và lối hòa âm đặc biệt của Dolly trong bài hát đã đưa bà trở lại vị trí thứ nhất trên bảng xếp hạng Country vào cuối năm 2006 . Vào tháng 12 năm 2007, Dolly phát hành đĩa đơn đầu tiên bởi hãng đĩa của bà, Dolly Records, với tên Better Get to Livin', tuy nhiên cũng chỉ dành vị trí thứ 48 tại Hot Country Songs (Billboard). Album gần đây nhất của Parton, Backwoods Barbie được phát hành ngày 26 tháng 1 năm 2008, và đạt số 2 tại bảng xếp hạng Country. Album đạt vị trí thứ 17 tại US.200, và đây là vị trí cao thứ nhì của Dolly tại bảng xếp hạng này (sau 9 to 5 and Odd Jobs đạt vị trí 11 năm 1980).

Vào 1 tháng 4 năm 2008, Parton là khách mời tại vòng chung kết American Idol, trong đêm thi cover lại các ca khúc của bà.

Sáng tác
Dolly Parton là một nhạc sĩ lớn và là một người kể chuyện tài năng trong làng nhạc country. Nhiều ca khúc của bà giống những chuyện kể lại về những con người và sự kiện ở thời thơ ấu. Những ca khúc bà viết đậm chất âm nhạc dân gian, dựa trên sự giáo dục và nền tảng về âm nhạc Công giáo của gia đình bà. Nhiều ca khúc đã trở nên phổ biến như Jolene, Coat of Many Colors, I Will Always Love You, 9 to 5, Here You Come Again, Love Is Like A Butterfly... Bà đã viết tổng cộng khoảng 3000 tác phẩm , trong đó có 600 ca khúc đã được xuất bản với BMI, và đã nhận được 37 giải thưởng của BMI cho các tác phẩm của mình . Năm 2001, bà được ghi danh vào Songwriters Hall of Fame. Bà cũng là thành viên của Nashville Songwriters Hall of Fame kể từ năm 1986.

Sự nghiệp diễn xuất và truyền hình

Điện ảnh
Năm 1980, khi Jane Fonda đang tìm kiếm một người phụ nữ miền Nam có giọng nói lanh lảnh cho bộ phim sắp tới của bà, 9 to 5 với đạo diễn Colin Higgins, Fonda cảm thấy rằng Dolly Parton là một sự lựa chọn hoàn hảo. Vai diễn của Dolly trong bộ phim này đã nhận được những lời khen ngợi, và Dolly đã được đề cử Quả Cầu Vàng cho Nữ ngôi sao Điện ảnh mới của năm và Ca khúc chính trong phim cho ca khúc tựa đề của bộ phim do chính tay bà viết. Ca khúc này cũng giúp bà được đề cử Giải Oscar cho Ca khúc chính hay nhất và nhận được 2 giải Grammy khác.

Parton tiếp tục tham gia một số bộ phim khác như The Best Little Whorehouse in Texas (1982 - đạo diễn Colin Higgins) và đã được đề cừ một giải Quả Cầu Vàng khác; Rhinestone (1984 - Bob Clark), trong đó bà đóng cặp với Sylvester Stallone và Steel Magnolias (1989 - Herbert Ross), dựa theo vở kịch của Broadway năm 1987. Bộ phim sân khấu cuối cùng của bà là Straight Talk (1992 - Barnet Kellman), trong đó bà đóng chung với James Woods. Bà đóng vai chính Shirlee Kenyon, một phát thanh viên ở một talk show trên radio. Bà tiếp tục đóng vai một người mẹ bảo vệ quá mức cần thiết trong Frank McKlusky, C.I. (2002) cùng với Dave Sheridan, Cameron Richardson và Randy Quaid. Bà cũng vào vai chính mình trong bộ phim The Beverly Hillbillies (1993 - trong bộ phim này bà cũng gặp lại hai người bạn diễn cũ trong 9 to 5 là Lily Tomlin và Dabney Coleman) và bộ phim của Sandra Bullock, Hoa hậu FBI 2.

Parton sẽ vào vai Dolly Stewart, bác của Hannah Montana trong bộ phim Hannah Montana: The Movie . Bà cũng sẽ tham gia trong bộ phim tài liệu The Book Lady cùng với Miley Cyrus và Keith Urban.

Truyền hình
Trong giữa những năm 1970, Dolly đã cố gắng mở rộng thành phần công chúng. Khởi đầu đó chính là việc xây dựng chương trình tạp kỹ mang tên Dolly! vào năm 1976. Mặc dù chương trình có số lượng người xem cao, nhưng nó chỉ diễn ra trong một kì (sesson), Dolly đã chấm dứt hợp đồng bởi sự căng thẳng gây ra cho dây thanh âm của bà. Năm 1987, bà tiếp tục với một chương trình tạp kĩ thứ hai cũng mang tên Dolly, tuy nhiên cũng chỉ đạt một season.

Bà cũng đóng vai chính trong một số bộ phim truyền hình như A Smoky Mountain Christmas, Unlikely Angel. Trong bộ phim Blue Valley Songbird, bà đóng vai ca sĩ nhạc country Leana Taylor và tham gia sáng tác lẫn biểu diễn hầu hết các ca khúc trong phim.

Dolly còn tham gia lồng tiếng cho phim hoạt hình dài tập như: Alvin and the Chipmunks trong vai chính mình (1983) và The Magic School Bus trong vai Katrina Eloise "Murph" Murphy (1994). Bà còn xuất hiện trong vai chính mình ở một số bộ phim khác, như vai "Bác Dolly" trong phim truyền hình Hannah Montana, dựa trên mối quan hệ của bà với con gái đỡ đầu Miley Cyrus.

Khác
Dolly đã từng được hai lần đề cử Giải Oscar cho Ca khúc chính xuất sắc nhất, đó là 9 to 5 năm 1980 và Travelin' Thru năm 2005. Travelin' Thru cũng thắng giải Ca khúc chính xuất sắc nhất tại Phoenix Film Critics Society Awards năm 2005, và được đề cử giải này tại Quả Cầu Vàng cũng như Broadcast Film Critics Association. Một ca khúc khác mà bà hát chung với James Ingram, The Day I Fall In Love, nằm trong bộ phim Beethoven's 2nd cũng được đề cử Giải Oscar và được hai người biểu diễn trực tiếp trong đêm trao giải.

Dựa theo một bài phỏng vấn tại Studio 360 (29/10/2005)  và bài phỏng vấn với Larry King (30/0/2005) , Parton đang có kế hoạch soạn nhạc cho vở nhạc kịch Broadway mang tên 9 to 5, dựa theo bộ phim cùng tên năm 1980. Dựa kiến vở kịch sẽ ra mắt chính thức vào ngày 23 tháng 10 năm 2009 .

Hình ảnh công cộng
Parton đã vài lần từ chối chụp hình cho tạp chí Playboy và các ấn phẩm khác tương tự, dù thế bà cũng đã xuất hiện trên trang bìa Playboy tháng 11 năm 1978, trong trang phục Playboy Bunny (Thỏ Playboy). Nhà làm phim Russ Meyer lại muốn làm phim về bộ ngực nổi tiếng cỡ 36FF của bà. Ông cũng nói rằng Dolly là ngôi sao nữ Hollywood duy nhất mà ông quan tâm và muốn làm việc cùng . Bộ ngực của Dolly còn nổi tiếng đến mức người ta đã dùng tên bà để đặt tên cho động vật có vú nhân bản đầu tiên, cừu Dolly, bởi nó được tạo ra từ tế bào lấy từ tuyến vú của một con cừu cái .

Vào buổi chiếu năm 2003 của The Oprah Winfrey Show, Winfrey đã hỏi về những kiểu phẫu thuật thẩm mỹ nào mà Dolly đã trải qua. Parton nói rằng phẫu thuật thẩm mỹ là một thứ rất quan trọng để giữ gìn hình ảnh nổi tiếng của bà, và thừa nhận một cách hài hước: "If I have one more facelift, I'll have a beard" (Nếu tôi có thêm một lần nâng cằm nữa, tôi sẽ có râu). Bà nói đùa rằng "If I see something sagging, bagging, and dragging, I’m going to nip it, tuck it, and suck it!" và "It takes a lot of money to look this cheap" (Tôi đã mất rất nhiều tiền để nhìn như thế này đây). Dù vậy nhà phê bình thời trang Richard Blackwell vẫn xếp bà là Người phụ nữ ăn mặc xấu nhất trong năm 1979 , "với quá nhiều thịt dư và quá ít vải" . Tạp chí People cho bà là một trong những người phụ nữ ăn mặc xấu nhất mọi thời đại .

Dolly được nhắc đến trong phần remix ở bài hát Lolipop của Lil' Wayne: "Lollipop lollipop breasts just like Dolly Parton".

Những hoạt động khác

Kinh doanh
Dolly Parton đã dành khá nhiều tiền bà kiếm được để đầu tư vào kinh doanh ở quê nhà, miền Đông Tennessee, đặc biệt là thành phố Pigeon Forge. Đầu tiên đó là việc mua và khai trương công viên giải trí mang tên Dollywood (dựa theo tên Hollywood) vào năm 1986 . Công viên được thành lập năm 1961, và có tên gọi trước đó là Silver Dollar City. Tiếp đó, bà mở chuỗi chương trình dinner show mang tên Dixie Stampede vào năm 1988 và công viên nước Dollywood's Splash Country năm 2001. Dixie Stampede đầu tiên được nằm trong khuôn viên của Dollywood, sau đó được mở thêm các cơ sở khác tại Myrtle Beach, Nam Carolina (1992) và Branson, Missouri (1995). Cơ sở thứ tư được mở tại Orlando, Florida năm 2003 và đóng cửa tháng 1 năm 2008 sau khi được bán cho một cửa hàng. Dolly nói rằng bà đang tìm một cơ sở mới ở Orlando để xây dựng lại.

Bà cũng sở hữu Sandollar Productions, một công ty điện ảnh và truyền hình, đã sản xuất chương trình truyền hình Babes và Buffy the Vampire Slayer, hợp tác sản xuất các phim Father of the Bride I & II, Straight Talk, Sabrina và bộ phim tài liệu đã giành giải Oscar Common Threads: Stories from the Quilt cùng một số chương trình khác . Công ty do Parton và Sandy Gallin, quản lý cũ của bà, cùng làm chủ . Bà cũng sở hữu một công ty tóc giả của riêng mình vào đầu thập niên 1990.

Từ thiện
Kể từ giữa những năm 1980, Parton đã được tán dương vì những hoạt động từ thiện của mình, đặc biệt tronh lĩnh vực giáo dục. Bà đã thành lập Quỹ Dollywood (Dollywood Foundation) vào năm 1996, nhằm tạo vốn cho chương trình giáo dục của bà, Imagination Library, với mục đích gửi một cuốn sách hàng tháng cho mỗi đứa trẻ từ lúc chúng sinh ra cho đến khi kết thúc mẫu giáo. Khởi đầu ở Quận Sevier, Tennessee, chương trình đã lan sang 566 quận ở 36 bang của Mỹ cũng như Canada. Tháng 12 năm 2007, Parton chọn Yorkshire của Rotherham là nơi đầu tiên thực hiện chương trình ở Anh, tuy nhiên điều này lại không nhận được sự chấp thuận chung của chính quyền địa phương, khi một thành viên phản đối vì đã chậm mất một tiếng chờ đợi ở phòng họp để cho các thành viên khác gặp mặt Parton .

Dolly đã được vinh danh bởi Hiệp hội Xuất bản Mỹ (Association of American Publishers) năm 2000, nhận được Good Housekeeping Seal of Approval năm 2001 (lần đầu tiên được trao cho một cá nhân), Giải thưởng đặc biệt của American Association of School Administrators năm 2002, giải thưởng Chasing Rainbows từ National State Teachers of the Year năm 2002 và Giải thưởng Child and Family Advocacy của Parents As Teachers National Center năm 2003. Bà đã được tôn vinh là một "Huyền thoại sống" của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ cho những việc làm của bà . Chương trình đã đem đến 2,5 triệu cuốn sách miễn phí cho trẻ em mỗi năm.

Công viên giải trí Dollywood được ghi nhận là đã đem lại công việc và thu nhập cho vùng phát triển yếu kém trước đây. Bà còn tham gia bảo tồn loài đại bàng đầu trọc thông qua khu bảo tồn của American Eagle Foundation (Quỹ Đại bàng Mỹ) đặt ở Dollywood, và điều này giúp bà nhận được giải thưởng của United States Fish and Wildlife Service năm 2003. Bà cũng là người đại diện để quyên tiền cho Hội Chữ thập đỏ và một số tổ chức từ thiện HIV/AIDS.

Tháng 12 năm 2006, Dolly đã quyên góp 500.000 đô la Mỹ cho dự án bệnh viện và trung tâm ung thư trị giá 90 triệu đô la ở Sevierville, Tennessee, theo tên của Dr. Robert F. Thomas, bác sĩ của bà. Bà cũng lên kế hoạch tổ chức một buổi hoà nhạc từ thiện để kiếm thêm tiền cho kế hoạch này. Buổi hoà nhạc đã thu hút khoảng 8000 người tham dự .

Dolly xuất bản một cuốn sách nấu ăn mang tên Dolly's Dixie Fixin's để ủng hộ cho Quỹ Dollwood vào năm 2006.

Giải thưởng và vinh danh

Parton là một trong những nữ ca sĩ nhạc đồng quê nhận được nhiều giải thưởng nhất. Bà đã nhận được 25 đĩa vàng (gold), bạch kim (platinum) và 2xPlatinum của RIAA. Bà có 26 ca khúc được vị trí quán quân tại bảng xếp hạng country và đây là một kỉ lục với các nữ nghệ sĩ. Bà có tổng cộng 42 album lọt vào tốp 10 country và 110 đĩa đơn lọt vào bảng xếp hạng trong vòng 40 năm qua. Tổng cộng, bà đã bán được hơn 100 triệu đĩa trên toàn thế giới.

Bà đã nhận được 7 giải Grammy trong tổng cộng 42 đề cử, 3 giải của American Music Awards (Giải thưởng Âm nhạc Mỹ) trong tổng số 18 đề cử, 10 giải trên tổng số 42 đề cử ở Country Music Association, 7 giải trên 39 đề cử tại Academy of Country Music. Bà là một trong 5 người duy nhất (cùng Reba McEntire, Barbara Mandrell, Shania Twain và Loretta Lynn) được Country Music Association vinh danh cao nhất là 'Nghệ sĩ của năm" (Entertainer of the Year).

Bà đã nhận được một ngôi sao tại Đại lộ Danh vọng Hollywood cho thành tựu trong lĩnh vực Ghi âm vào năm 1984. Ngôi sao của bà nằm tại 6712 Đại lộ Hollywood. Bà cũng nhận được một ngôi sao tại Nashville Star Walk và một bức tượng đồng đặt tại quê nhà ở Sevierville, Tennessee. Bà gọi bức tượng của bà tại quê nhà là "niềm vinh dự lớn nhất", bởi nó đến từ những người quen của bà.

Bà là thành viên của Grand Ole Opry vào năm 1969, và là một trong những Người phụ nữ của năm do Ms. Magazine trao tặng. Bà đã được vinh danh tại Nashville Songwriters Hall of Fame năm 1986, Country Music Hall of Fame năm 1999 và Songwriters Hall of Fame năm 2001. Bà được trao bằng tiến sĩ danh dự tại Carson-Newman College năm 1990. Năm 2002, Parton xếp vị trí thứ tư trong cuộc bình chọn 40 người phụ nữ lớn nhất của nhạc đồng quê của CMT.

Một album tribute đã được thực hiện năm 2003 mang tên Just Because I'm a Woman: Songs of Dolly Parton với sự tham gia của các ca sĩ Melissa Etheridge, Alison Krauss, Shania Twain, Me'shell Ndegeocello, Norah Jones và Sinéad O'Connor. Bà được trao tặng Huy chương Huyền thoại sống (Living Legend) của Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ vào tháng 4 năm 2004 vì những đóng góp trong lĩnh vực văn hóa, và National Medal of Arts (Huy chương Quốc gia vì Nghệ thuật) năm 2005, là sự vinh danh lớn nhất của chính phủ Mỹ cho những thành công xuất sắc của bà trong lĩnh vực nghệ thuật.

Vào ngày 3 tháng 12 năm 2006, Parton đã được John F. Kennedy Center for the Performing Arts vinh danh bởi những cống hiến nghệ thuật. Những người khác cùng được tôn vinh là Zubin Mehta, Steven Spielberg, Smokey Robinson và Andrew Lloyd Webber.

Dolly cũng nhận được Giải thưởng Woodrow Wilson cho phục vụ cộng đồng của Woodrow Wilson International Center for Scholars ở Nashville, Tennessee vào ngày 8 tháng 11 năm 2007.

Danh sách đĩa nhạc

Phim
9 to 5 (1980)... Doralee Rhodes
The Best Little Whorehouse in Texas (1982)... Mona Stangley
Rhinestone (1984)... Jake
Steel Magnolias (1989)... Truvy Jones
Straight Talk (1992)... Shirlee Kenyon
The Beverly Hillbillies (1993)... Herself/Cameo
Frank McKlusky, C.I. (2002)... Edith McKlusky
Miss Congeniality 2: Armed and Fabulous (2005)... Herself/Cameo
The Hannah Montana Movie (2009)... Aunt Dolly

Truyền hình

Phim truyền hình
A Smoky Mountain Christmas (1986)... Lorna Davis
Wild Texas Wind (1991)... Thiola "Big T" Rayfield
Big Dreams and Broken Hearts: The Dottie West Story (1995)... chính mình
Naomi and Wynonna: Love Can Build a Bridge (1995)... chính mình
Get To The Heart: The Barbara Mandrell Story (1997)... chính mình
Unlikely Angel (1996)... Ruby Diamond
Jackie's Back (1999)... chính mình
Blue Valley Songbird (1999)... Leanna Taylor
Unlikely Angel (1994)... Betsy

Khách mời
Country Music Association Awards (1968-86)
Laugh-In (1972)
Rowan and Martin Special 1973
The Wilburn Brothers Show (1973)
The Tonight Show Starring Johnny Carson (1973)
Hee Haw (1974)
Grammy Awards (1976)
Mac Davis Special (1976)
Captain Kangaroo (1976)
American Music Awards (1977)
The Barbara Walters Special (1977)
Cher Special (1978)
The Midnight Special (1978)
Mac Davis Special 1979
Mac Davis Special 1980
Barbara Mandrell and the Mandrell sisters (1980)
The Lily Tomlin Special (1981)
The Barbara Walters Special (1982)
Solid Gold (1983)
Alvin & The Chipmunks (1987)
Country Music Association Awards (1988)
Bob Hope Christmas Special 1988
Saturday Night Live (1989)
Designing Women (1990)
Babes (1991)... as herself
The Magic School Bus (1994)... Katrina Eloise "Murph" Murphy
The Simpsons (1999)
Bette (2000)
Academy of Country Music Awards (2000)
Austin City Limits (2001)
CMT Flame Worthy Awards (2004)
Reba (2005)... Dolly Majors
Academy Awards (2006)
Hannah Montana (2006-2007)
Dancing with the Stars (26 tháng 12 năm 2007)
Macy's Thanksgiving Day Parade (Tháng 11, 2007)
American Idol 2008 (Tháng 4, 2008)
The Porter Wagoner Show (1967-1974)... ca sĩ thường trực
Dolly! (1976-1977)... chủ chương trình
Dolly (1987-1988)... chủ chương trình

Đặc biệt
 Carol and Dolly in Nashville 1978
 Best Little Special In Texas 1982
 Dolly In London 1983
 Dolly Parton Meets The Kids 1983
 Kenny & Dolly: Once Upon A Christmas 1984
 Kenny & Dolly: Real Love 1985
 Kenny, Dolly & Willie: Something Inside So Strong 1989
 Home For Christmas 1990
 Treasures 1996
 Precious Memories (1999)
 Graham Goes To Dollywood (2001)
 Cross Roads, Melissa Etheridge & Dolly Parton (2003)
 A Capitol Fourth (2003)
 Stars Over Texas (2003)
 U.S. Library Of Congress Living Legend Ceremony (2004)

Phim tài liệu
The Nashville Sound (1970)
Heartsong (1994)
CMT Backstory- Dolly Parton (2001)
Our Country (2002)
Uncut: The True Story of Hair (2002)
Travel Channel American Roadtrip: Dollywood (2002)
E! True Hollywood Story- Dolly Parton (2005)
Chasing Rainbows (2005)
A&E Biography- Dolly Parton (2006)
CMT Greatest Moments - Dolly Parton (2006)
For the Love of Dolly - Dolly Parton (2006)

Tham khảo

Thư mục

Liên kết ngoài

Sinh năm 1946
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Doanh nhân Mỹ thế kỷ 20
Nhà soạn nhạc thế kỷ 20
Ca sĩ Mỹ thế kỷ 20
Nữ nhà văn thế kỷ 20
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Doanh nhân Mỹ thế kỷ 21
Ca sĩ Mỹ thế kỷ 21
Nhà soạn nhạc thế kỷ 21
Nữ nhà văn thế kỷ 21
Tín hữu Kitô giáo Mỹ
Ca sĩ kiêm sáng tác nhạc đồng quê người Mỹ
Nữ ca sĩ nhạc đồng quê người Mỹ
Nữ nghệ sĩ guitar người Mỹ
Nữ ca sĩ nhạc pop Mỹ
Nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
Người viết hồi ký Mỹ
Nhà soạn nhạc tại các nhà hát nhạc kịch người Mỹ
Nhà viết lời bài hát tại các nhà hát nhạc kịch của Mỹ
Nhà từ thiện Mỹ
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Nữ diễn viên lồng tiếng Mỹ
Nhạc sĩ theo chủ nghĩa nữ giới
Người đoạt giải Grammy
Người đoạt giải Grammy Thành tựu trọn đời
Người được vinh danh tại Trung tâm Kennedy
Nhân vật còn sống
Nghệ sĩ của Mercury Records
Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Nhạc sĩ
Người đoạt Huy chương Nghệ thuật Quốc gia
Người viết hồi ký nữ
Iota Alpha Sigma
Nữ ca sĩ thế kỷ 21
Ca sĩ nhạc pop Mỹ


title: Bonesioides marcoi

text:
Bonesioides marcoi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Freund & Wagner miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Bonesioides


title: Lasioglossum grandiceps

text:
Lasioglossum grandiceps là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1925


title: Quận Hardin, Tennessee

text:
Quận Hardin là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo Col. Joseph Hardin. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 25.578 người, ước tính dân số năm 2005 là 25.930 người. Quận lỵ đóng ở Savannah.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 1544 km2, trong đó có 48 km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Hyloxalus subpunctatus

text:
Hyloxalus subpunctatus, hay ếch độc lưng kem, là một loài ếch trong họ Dendrobatidae. Chúng là loài đặc hữu của Colombia. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là đồng cỏ ở cao nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng đất ngập nước không có bụi cây chiếm ưu thế, đầm nước ngọt gián đoạn, vườn, khu vực đô thị và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật lưỡng cư Colombia
Động vật được mô tả năm 1899
Động vật lưỡng cư Andes


title: Theretra

text:
Theretra là một chi bướm đêm thuộc họ Sphingidae.

Các loài
Theretra acuta - Vaglia & Liyous, 2010
Theretra alecto - (Linnaeus 1758)
Theretra alorica - Eitschberger, 2010
Theretra arfakmontensis - Eitschberger, 2010
Theretra baliensis - Eitschberger, 2010
Theretra boisduvalii - (Bugnion 1839)
Theretra cajus - (Cramer 1777)
Theretra capensis - (Linnaeus 1764)
Theretra castanea - (Moore 1872)
Theretra catherinae - Vaglia & Kitching, 2010
Theretra clotho - (Drury 1773)
Theretra clotho vincenti - Vaglia & Liyous, 2010
Theretra floresica - Eitschberger, 2010
Theretra gala - Cadiou, 1999
Theretra gnoma - (Fabricius 1775)
Theretra griseomarginata - (Hampson 1898)
Theretra halimuni - Eitschberger, 2010
Theretra hausmanni - Eitschberger, 2000
Theretra improvisa - Darge, 2006
Theretra incarnata - Rothschild & Jordan 1903
Theretra indistincta - (Butler 1877)
Theretra indistincta bismarcki - Jordan, 1926
Theretra indistincta manuselensis - Joicey & Talbot, 1921
Theretra indistincta papuensis - Joicey & Talbot, 1921
Theretra inornata - (Walker 1865)
Theretra insignis - (Butler 1882)
Theretra insularis - (Swinhoe 1892)
Theretra insularis ambrymensis - Lachlan, 2004
Theretra insularis lenis - Jordan, 1926
Theretra insularis lenis - Jordan, 1926
Theretra insularis valens - Jordan, 1926
Theretra japonica - (Boisduval 1869)
Theretra jugurtha - (Boisduval 1875)
Theretra jugurtha peracuta - Darge, 1989
Theretra kuehni - Rothschild, 1900
Theretra latreillii - (WS Macleay 1826)
Theretra latreillii lucasii - (Walker, 1856)
Theretra latreillii prattorum - Clark, 1924
Theretra lifuensis - Rothschild, 1894
Theretra lomblenica - Eitschberger, 2010
Theretra lombokensis - Eitschberger, 2010
Theretra lycetus - (Cramer 1775)
Theretra manilae - Clark 1922
Theretra mansoni - Clark 1924
Theretra margarita - (Kirby 1877)
Theretra molops - Jordan 1926
Theretra monteironis - (Butler 1882)
Theretra muricolor - Jordan 1926
Theretra natashae - Cadiou 1995
Theretra natashae paukstadtorum - Eitschberger, 2000
Theretra nessus - (Drury 1773)
Theretra nessus albata - Fukuda, 2003
Theretra oldenlandiae - (Fabricius 1775)
Theretra oldenlandiae lewini - (Thon, 1828)
Theretra oldenlandiae samoana - Gehlen, 1941
Theretra orpheus - (Herrich-Schaffer 1854)
Theretra orpheus gauthieri - Darge, 1991
Theretra orpheus intensa - Rothschild & Jordan, 1903
Theretra orpheus malgassica - Clark, 1933
Theretra orpheus pelius - Rothschild & Jordan, 1903
Theretra orpheus scotinus - Rothschild & Jordan, 1915
Theretra pallicosta - (Walker 1856)
Theretra pantarica - Eitschberger, 2010
Theretra perkeo - Rothschild & Jordan 1903
Theretra polistratus - Rothschild 1904
Theretra queenslandi - (Lucas 1891)
Theretra radiosa - Rothschild & Jordan 1916
Theretra rhesus - (Boisduval 1875)
Theretra silhetensis - (Walker 1856)
Theretra silhetensis intersecta - (Butler, 1876)
Theretra suffusa - (Walker 1856)
Theretra sugii - Cadiou 1995
Theretra sumatrensis - (Joicey & Kaye, 1917)
Theretra sumbaensis - Eitschberger, 2010
Theretra tabibulensis - Lachlan, 2009
Theretra tessmanni - Gehlen 1927
Theretra tibetiana - Vaglia & Haxaire, 2010
Theretra timorensis - Eitschberger, 2010
Theretra tomasi - Haxaire & Melichar, 2008
Theretra tryoni - (Miskin 1891)
Theretra turneri - (Lucas 1891)
Theretra viridis - Basquin 1992
Theretra wetanensis - Eitschberger, 2010

Hình ảnh

Liên kết ngoài

Tham khảo

Macroglossini


title: Quận Lewis, Kentucky

text:
Quận Lewis là một quận thuộc tiểu bang Kentucky, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo Meriwether Lewis. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 14.092 người. Quận lỵ đóng ở Vanceburg.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Theo điều tra dân số  năm 2000, quận này đã có dân số 14.092 người, 5.422 hộ gia đình, và 4.050 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 29 trên một dặm vuông (11 / km2). Có 6.173 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình 13 trên một dặm vuông (5,0 / km 2). Về cơ cấu chủng tộc, quận này có tỷ lệ dân như sau: 98,92% người da trắng, 0,21% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,21% người Mỹ bản xứ, 0,03% ở châu Á, 0,09% từ các chủng tộc khác, và 0,55% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 0,44% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào.

Có 5.422 hộ, trong đó 35,10% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 60,40% là đôi vợ chồng sống với nhau, 9,70% có một chủ hộ nữ và không có chồng, và 25,30% là không lập gia đình. 22,50% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 10,00% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn tuổi hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,56 và cỡ gia đình trung bình là 2,98.

Trong quận này tháp tuổi dân cư được trải ra với 25,30% dưới độ tuổi 18, 9,10% 18-24, 29,40% 25-44, 23,70% từ 45 đến 64, và 12,50% từ 65 tuổi trở lên người. Độ tuổi trung bình là 36 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 99,00 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 97,00 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đã được USD 22.208, và thu nhập trung bình cho một gia đình là USD 26.109. Phái nam có thu nhập trung bình USD 25.522 so với 18.764 USD của phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người của dân cư quận này là 12.031 USD. Có 23,50% gia đình và 28,50% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 36,40% những người dưới 18 tuổi và 21,30% của những người tuổi từ 65 trở lên

Tham khảo

Quận của Kentucky


title: Quận Brewster, Texas

text:
Quận Brewster (tiếng Anh: Brewster County) là một quận trong tiểu bang Texas, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Alpine.
Đây là quận lớn nhất ở Texas về diện tích.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Texas


title: Agrypnus acristatus

text:
Agrypnus acristatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Vats & Kashyap miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Einselthum

text:
Einselthum là một đô thị thuộc thuộc huyện Donnersberg, Đức. Đô thị Einselthum có diện tích 5,51 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 834 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Donnersberg


title: Romagnano al Monte

text:
Romagnano al Monte là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Romagnano al Monte có diện tích km2, dân số là người (thời điểm ngày).

Tham khảo

Đô thị tỉnh Salerno
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Semyon Mikhailovich Budyonny

text:
Semyon Mikhailovich Budyonny (tiếng Nga: Семён Михайлович Будённый) (sinh ngày 25 tháng 4, lịch cũ 13 tháng 4 năm 1883, mất ngày 26 tháng 10 năm 1973) là một chỉ huy của Hồng quân Liên Xô và là một trong 5 Nguyên soái Liên Xô đầu tiên.

Tiểu sử
Semyon Budyonny (đọc đúng âm tiếng Nga: Buđyonnưi) sinh năm 1883 trong một gia đình nông dân người Cossack ở miền Nam đế quốc Nga. Budyonny cũng làm việc trong nông trang đến năm 1903 thì nhập ngũ và trở thành kỵ binh trong quân đội Nga hoàng.

Sự nghiệp

Trước Chiến tranh thế giới thứ hai
Năm 1905 Budyonny tham gia chiến đấu trong Chiến tranh Nga-Nhật. Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, ông là hạ sĩ quan chiến đấu ở mặt trận phía Tây đến năm 1916 thì được chuyển về mặt trận Kavkaz. Khi Cách mạng tháng Mười nổ ra tháng 11 năm 1917, Budyonny nhanh chóng đứng về phía những người Bolshevik và trở thành Uỷ viên Xô viết quân đội vùng Kavkaz.

Khi Nội chiến bắt đầu, Budyonny được giao tổ chức lực lượng Kỵ binh Đỏ ở vùng Sông Đông, đây chính là lực lượng tiền thân của Tập đoàn Kỵ binh số 1 nổi tiếng. Tập đoàn quân này đã đóng một vai trò quan trọng trong chiến thắng của quân đội Xô viết trong nội chiến, đặc biệt nó đã đẩy lùi lực lượng Bạch vệ của tướng Anton Denikin khỏi Mạc Tư Khoa. Budyonny gia nhập Đảng Bolshevik năm 1919 và nhanh chóng trở thành đồng minh thân cận của Joseph Stalin và Kliment Voroshilov.

Năm 1920 lực lượng kỵ binh của Budyonny tham gia chiến đấu trong Chiến tranh Nga - Ba Lan. Ban đầu đội quân này đã giành được một vài thắng lợi dẫn đến việc đẩy người Ba Lan ra khỏi Ukraina và sau đó là phá vỡ phòng tuyến phía Nam của quân đội Ba Lan. Tuy nhiên lực lượng Hồng quân sau đó đã gặp thất bại nặng nề tại Warszawa, mà một trong những nguyên nhân chính là đội kỵ binh của Budyonny bị sa lầy ở Lviv. Sau khi Tập đoàn kỵ binh số 1 thất bại trong Trận Komarów (một trong những trận giao chiến bằng kỵ binh lớn nhất trong lịch sử), Budyonny được lệnh xuống phía Nam để tiêu diệt lực lượng Bạch vệ tại Ukraina và Krym. Tuy thất bại ở Ba Lan, nhưng ông vẫn là một trong những chỉ huy quan trọng nhất dẫn đến chiến thắng của Hồng quân ở cuộc Nội chiến.

Budyonny nổi tiếng là một chỉ huy kỵ binh dũng cảm, tuy vậy ông hiểu biết rất ít về phương thức tác chiến hiện đại, đặc biệt là về tầm ảnh hưởng của lực lượng xe tăng, với cương vị một chỉ huy chủ chốt của lực lượng Hồng quân, ông đã phản đối ý tưởng hiện đại hóa quân đội và thay thế lực lượng kỵ binh bằng lực lượng tăng - thiết giáp do Mikhail Tukhachevsky đề xuất.

Ngày 20 tháng 11 năm 1935, Budyonny trở thành một trong 5 vị tướng đầu tiên của Hồng quân được phong hàm Nguyên soái Liên bang Xô viết, trong số này đã có ba người bị tử hình trong cuộc Đại thanh trừng, chỉ có hai người tiếp tục tại ngũ là Budyonny và Voroshilov. Năm 1937 Budyonny được cử làm Tư lệnh Quân khu Moskva và sau đó là Tư lệnh Hồng quân trong giai đoạn đầu Chiến tranh Liên Xô - Phần Lan. Ngay đầu cuộc chiến, các lực lượng Liên Xô đã gặp những thất bại nặng nề và Budyonny buộc phải thôi chức, nhường lại vị trí này cho tướng Semyon Timoshenko. Tuy liên tiếp gặp thất bại trong chiến đấu, năm 1940 Budyonny vẫn được cử làm Phó dân ủy phụ trách Quốc phòng (tương đương Thứ trưởng Bộ Quốc phòng).

Chiến tranh thế giới thứ hai và sau đó

Từ tháng 7 đến tháng 9 năm 1941, Budyonny là Tổng tư lệnh (главком, glavkom) các lực lượng vũ trang Xô viết ở hướng Tây Nam  kiêm Tư lệnh Phương diện quân Tây Nam có nhiệm vụ ngăn chặn cuộc tấn công của quân đội Đức Quốc xã từ hướng Ukraina. Lực lượng của Budyonny sau những thất bại ở Trận Uman và Kiev đã bị bao vây và tiêu diệt gần như hoàn toàn, khoảng 1,5 triệu lính Hồng quân đã chết hoặc bị bắt làm tù binh trong thất bại này của người Liên Xô.

Sau khi Kiev rơi vào tay quân Đức, tháng 9 năm 1941, Stalin cách chức Budyonny và một lần nữa thay thế vào vị trí này là Nguyên soái Semyon Timoshenko. Budyonny được chuyển về làm Tư lệnh Phương diện quân dự bị (tháng 9 và tháng 10 năm 1941) rồi Tư lệnh các lực lượng Xô viết ở hướng Bắc Kavkaz (tháng 4 và tháng 5 năm 1942, Tư lệnh Phương diện quân Bắc Kavkaz (tháng 5 đến tháng 8). Từ đầu năm 1943 ông trở lại vị trí chỉ huy lực lượng kỵ binh Hồng quân vốn lúc này đã không còn nhiều ý nghĩa trong cuộc chiến.

Sau chiến tranh Budyonny được nghỉ hưu. Ông mất ngày 26 tháng 10 năm 1973.

Vinh danh
Semyon Budyonny là một trong 4 người được ba lần phong danh hiệu Anh hùng Liên bang Xô viết. Ông cũng góp phần tạo ra một giống ngựa mới hiện vẫn còn được nuôi dưỡng nhiều ở Nga, ngựa Budyonny. Budenovka, một phần của quân phục Xô viết cũng được lấy theo tên của vị nguyên soái này.

Chú thích

Liên kết ngoài

Anh hùng Liên Xô
Nhân vật trong Thế chiến thứ hai
Thành viên Xô viết tối cao


title: Inarzo

text:
Inarzo là một đô thị ở tỉnh Varese trong vùng Lombardia, có cự ly khoảng 50 km về phía tây bắc của Milan và khoảng 8 km southvề phía tây của Varese. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 856 người và diện tích là 2,4 km².

Inarzo giáp các đô thị: Bodio Lomnago, Cazzago Brabbia, Casale Litta, Varano Borghi, Ternate, Biandronno.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.inarzo.va.it

Đô thị tỉnh Varese
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Peyrissas

text:
Peyrissas  là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 325 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Garonne


title: Cameraria platanoidiella

text:
Cameraria platanoidiella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Hoa Kỳ (Connecticut, New York và Ohio).

Sải cánh dài 6.5–8 mm.

Ấu trùng ăn Quercus species, bao gồm Quercus alba, Quercus bicolor và Quercus macrocarpa. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.Tổ có dạng đốm nằm ở mặt trên của lá.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
mothphotographersgroup
Cameraria at microleps.org

Cameraria


title: Gấu trúc đỏ

text:
Gấu trúc đỏ (Ailurus fulgens) là một loài động vật có vú có nguồn gốc từ đông Himalaya và tây nam Trung Quốc. Nó được liệt kê là loài động vật đang dần tuyệt chủng trong Sách Đỏ của IUCN vì quần thể hoang dã ước tính có ít hơn 10.000 cá thể trưởng thành và tiếp tục suy giảm do mất môi trường sống và phân mảnh, săn trộm và suy giảm giao phối cận huyết. Mặc dù có tên là gấu trúc nhưng loài này không có quan hệ họ hàng gần với gấu trúc lớn.

Gấu trúc đỏ có bộ lông màu nâu đỏ, đuôi dài, xù xì và dáng đi lạch bạch do hai chân trước ngắn hơn; nó gần bằng kích thước của một con mèo nhà, mặc dù có cơ thể dài hơn và có phần nặng hơn. Nó là động vật ăn thực vật và chủ yếu ăn tre, nhưng cũng ăn trứng, chim và côn trùng. Nó là một loài động vật sống đơn độc, chủ yếu hoạt động từ hoàng hôn đến bình minh, và phần lớn ít vận động vào ban ngày. Nó còn được gọi là gấu trúc nhỏ và gấu mèo đỏ.

Gấu trúc đỏ là thành viên còn sống duy nhất của chi Ailurus và họ Ailuridae. Trước đây nó đã được xếp vào họ gấu trúc và gấu, nhưng kết quả phân tích phát sinh loài đã hỗ trợ mạnh mẽ cho việc phân loại loài của nó trong họ của chính nó, Ailuridae, là một phần của siêu họ Musteloidea, cùng với các họ chồn, gấu mèo và chồn hôi. Theo truyền thống, nó được cho là bao gồm hai phân loài. Tuy nhiên, kết quả phân tích gen chỉ ra rằng có thể có hai loài gấu trúc đỏ riêng biệt, gấu trúc đỏ Trung Quốc và gấu trúc đỏ Himalaya, chúng đã khác nhau về mặt di truyền cách đây 0,25 triệu năm.

Liên kết ngoài

Động vật có vú Ấn Độ
Động vật có vú Đông Nam Á
Động vật có vú Nepal
Động vật có vú Bhutan
Động vật có vú Trung Quốc
Động vật có vú Lào
Động vật có vú Myanmar
Hóa thạch sống
Động thực vật Vân Nam
Động vật được mô tả năm 1825
Động vật Himalaya
F
Loài EDGE
Động vật Nam Á
Loài nguy cấp


title: Phong Kiều dạ bạc

text:
Phong Kiều dạ bạc là bài thơ rất nổi tiếng của Trương Kế, tác giả sống vào khoảng trước sau năm 756- đời vua Đường Túc Tông. Trương Kế tự là Ý Tôn, từng thi đậu tiến sĩ và làm quan trong triều với chức vụ Tự bộ viên ngoại lang, về sau bị đổi ra Hồng Châu coi việc tài phú và mất tại đây. Sinh thời, ông là người học rộng, thích đàm đạo và bàn bạc văn chương, thế sự... đặc biệt rất thích làm thơ. Bài thơ này là tác phẩm nổi tiếng nhất của ông, chỉ với nó ông đã được liệt vào hàng đại gia. Ông sáng tác bài này khi đi thi trượt trở về ghé qua Tô Châu, tức cảnh mà sinh tình.

Nguyên tác bài thơ Phong Kiều dạ bạc sau này đã được Khang Hữu Vi đời nhà Thanh khắc trên tấm bia lớn dựng trong chùa Hàn Sơn.

Nguyên bản chữ Hán:
楓橋夜泊
月落烏啼霜滿天
江楓魚火對愁眠
姑蘇城外寒山寺
夜半鐘聲到客船
Phiên âm Hán-Việt:
Phong Kiều dạ bạc

       Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên
Giang phong ngư hỏa đối sầu miên
Cô Tô thành ngoại Hàn San tự
Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền

"Phong Kiều dạ bạc" là một bài thất ngôn tứ tuyệt hàm súc, với nhiều địa danh quen thuộc: Cô Tô- gắn với hình ảnh về người đẹp Tây Thi, Hàn San là ngôi chùa có nhiều vị sư nổi tiếng một thời và nhiều giai thoại, điển tích... Riêng bài PHONG KIỀU DẠ BẠC có một truyền thuyết khá lãng mạn:

☀Trần Trọng San trong cuốn THƠ ĐƯỜNG đã chép lại như sau: Một đêm trăng, sư cụ trụ trì chùa Hàn San, cảm hứng nghĩ ra hai câu thơ:

"Sơ tam sơ tứ nguyệt mông lung "
"Bán tự ngân câu bán tự cung "
Thao thức mãi sư cụ không nghĩ được hai câu tiếp; đột nhiên có tiếng gõ cửa. Thì ra là chú tiểu cũng trằn trọc vì 2 câu thơ mình mới nghĩ ra:
"Nhất phiến ngọc hồ phân lưỡng đoạn "
"Bán trầm thủy để bán phù không."
Chú tiểu cũng không làm tiếp được, sang xin thầy giúp. Nghe xong, sư cụ mừng quá, quỳ xuống tạ Phật vì quả thật 2 câu thơ của chú tiểu hợp với 2 câu của sư cụ, thành một bài tứ tuyệt rất hay. Trần Trọng San đã dịch:
""Mồng ba, mồng bốn, trăng mờ""
""Nửa dường móc bạc nửa như cung trời""
""Một bình ngọc trắng chia hai""
""Nửa chìm đáy nước nửa cài từng không""
Làm xong bài thơ này lúc nửa đêm, sư cụ bảo chú tiểu đánh chuông tạ ơn Phật. Tình cờ cũng ngay lúc ấy trên thuyền, thi sĩ Trương Kế cũng không ngủ được vì không nghĩ được câu tiếp cho hai câu "Nguyệt lạc ô đề...". Tự nhiên chuông chùa Hàn San vọng đến, gợi hứng cho thi nhân hoàn tất bài thơ Phong Kiều Dạ Bạc bằng câu kết ""...Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền..""
Còn chùa Hàn San là một ngôi chùa hẻo lánh ngoài thành Ngô Huyện thuộc tỉnh Giang Tô. Xung quanh bát ngát rừng mai, phía sau dòng sông xanh ngắt lững lờ uốn khúc, giữa hai dãy núi sừng sững vươn mình trong làn mây trắng xóa. Chùa ở bên cầu có cây phong nên gọi là Phong Kiều. Trên sông đêm có ánh lửa chài. Bài thơ của Tần Thục đời Tống có câu: " Ô đề nguyệt lạc kiều biên tự "(Quạ kêu trăng xế chùa bên cầu) và thơ Khang Hữu Vi đời Thanh, có câu "Lãnh tận Hàn San cố tự phong (Lạnh đến cả cây phong bên chùa cổ Hàn San) đều nói rõ chùa Hàn San bên cầu có cây phong. Như vậy, Giang phong và Ngư hỏa trong bài thơ trên vẫn là cây bên sông và lửa chài, chứ không phải là tên 2 quả núi Giang Phong và Ngư Hỏa như một vài giả thuyết đã nói.
Nhà thơ đời Thanh Vương Ngư Dương, từng đáp thuyền đi Tô Châu, dừng ở bến Phong Kiều, lúc ấy trời xẩm tối, mưa gió đầy trời, họ Vương đã đến bên trước cửa chùa đề hai bài thơ tứ tuyệt:
""Nhật mộ đông đường chính lạc triều""
""Cô bồng bạc xứ vũ tiêu tiêu""
"Sơ chung dạ hỏa Hàn San tự""
""Ký quá Ngô phong đệ kỷ kiêu""

Dịch nghĩa:

Chiều tối bờ đông chính lúc thủy triều xuống

Thuyền côi chốn đậu mưa dầm dề

Tiếng chuông thưa, ánh lửa đêm chùa Hàn San

Nhớ đã qua cầu bên cây phong huyện Ngô

Dịch thơ:
""Chiều tối thủy triều lắng mé đông""
""Mưa vương lất phất đậu cô bồng""
""Hàn San ánh lửa chuông thưa thớt""
""Ngô huyện qua cầu kế ngọn phong ""
(Bản dịch: NDD)

""Phong diệp tiêu tiêu thủy dịch không""
""Ly cư thiên lý trướng nan đông""
""Thập niên cựu ước Giang Nam mộng""
""Độc thính Hàn San bán dạ chung""

dịch nghĩa:
Lá phong hiu hắt bến nước vắng không
Lìa quê nghìn dặm lòng buồn nhớ khó khuây
Mười năm ước cũ mộng về Giang Nam
Một mình nghe tiếng chuông chùa Hàn San lúc nửa đêm

""Bến vắng rào rào trút lá phong""
""Nhớ quê vạn lý khó khuây lòng""
""Giang Nam hẹn ước mười năm mộng""
""Chuông đánh, Hàn San đêm quạnh không.""
(Bản dịch: NDD)

Đã nói đến Phong Kiều Dạ Bạc của Trương Kế, không thể không nhắc đến Bạc Tần Hoài của Đỗ Mục. Cả hai bài thơ phác họa dưới góc nhìn thi nhân trên con thuyền hững hờ đậu bãi sông. Một bài khi nghe tiếng chuông chùa thanh thoát đưa tới, đã xoa dịu đi nỗi trầm tư muội phiền của kẻ nhất thời bôn tẩu, đang nằm co ro khắc khoải trong khoang thuyền giá lạnh. Còn một bài thì khi nghe khúc hát văng vẳng của cô gái trẻ trên sông vang lên trong khung cảnh đêm khuya tĩnh lặng, mà dường như dấy nên niềm xúc cảm u hoài trong nỗi hận mất nước.

Bạc Tần Hoài

""Yên lung hàn thủy nguyệt lung sa""
""Dạ bạc Tần Hoài cận tửu gia""
""Thương nữ bất tri vong quốc hận""
""Cách giang do xướng Hậu Đình Hoa""
(Đỗ Mục)

Dịch nghĩa:
khói lan tỏa trên nước lạnh, ánh nguyệt lan trên cát
Buổi đêm đậu thuyền tại bến sông Tần Hoài cạnh quán rượu
Cô gái trẻ không biết đến nỗi hận mất nước
Ở bên kia sông còn hát khúc Hậu Đình Hoa

Tần Hoài: tên con sông từ tỉnh Giang Tô chảy lên phía Bắc vào sông Trường Giang.
Hậu Đình Hoa: tên khúc hát làm trong buổi tiệc của vua Trần Hậu Chủ và Trương Quý Phi thời Nam Bắc triều

Dịch thơ:
Thuyền Đậu Sông Tần Hoài
""Khói trùm nước lạnh, trăng lồng cát""
""Thuyền đậu Tần Hoài, cạnh tửu gia. ""
""Cô gái không hay buồn nước mất, ""
""Bên sông còn hát Hậu Đình Hoa ""
(Bản dịch: Trần Trọng San)
Khói lan phảng phất trên mặt nước, ánh trăng soi bóng trên mặt cát, thuyền nhẹ lững lờ đậu cạnh quán rượu. Cảnh trăng khuya mới tĩnh mịch làm sao. Bỗng bên kia sông vang lên một tiếng hát văng vẳng. Khúc hát trong những buổi yến tiệc vui chơi mà khiến lòng thi nhân chua xót như oán trách ai vô tình khi bồi hồi nghĩ đến nỗi hận mất nước....Các dịch giả từ Tản Đà, Nguyễn Hàm Ninh, Trần Trọng Kim... đến Trần Trọng San, Ngô Tất Tố...đều có điểm tương đồng trong cách cảm nhận.

Bài thơ là nỗi buồn của Trương Kế gửi gắm trong một tiếng quạ kêu thảng thốt, lẻ loi trong đêm và nỗi sầu len vào giấc ngủ chập chờn của hàng cây phong đối diện với ánh lửa chài. Hai câu thơ tả thực mà không thực, nó hấp dẫn người đọc ở cái vẻ hư ảo của nó. Những ý thơ dường như không khớp nhau vì khi trăng lặn (nguyệt lạc), tức đã gần sáng, mà gần sáng (khác với nửa đêm - bán dạ) thì còn ai thức mà thỉnh chuông nữa. Tác giả viết những câu thơ trong chập chờn nửa tỉnh nửa mơ, gần sáng mà cứ tưởng nửa đêm. Đó là nỗi buồn của một người thi trượt, ấp ủ mộng công danh mà nay tan vỡ giống như Tú Xương vậy. Tiếng chuông đến từ chùa Hàn San, nơi có hai vị sư Hàn San và Thập Đắc nổi tiếng uyên thâm đạo học thời bấy giờ, ở ngoại thành Cô Tô đến làm khách của tác giả cũng giống như là tiếng chuông ảo. Câu thơ hay trong cái mơ màng hư ảo đó. Lấy một cái "giả thực" của ngoại cảnh để thể hiện một cái "đích thực" của tâm trạng là một đặc sắc nghệ thuật mà các tác giả cổ điển hay dùng. Nỗi buồn vô cớ hay nỗi buồn về nhân tình thế thái nói chung của tác giả, cho đến ngày nay vẫn chỉ là sự suy diễn.

Một số ý kiến liên quan
Một số tranh cãi trong giới thi sĩ xoay quanh hai câu thơ đầu về các từ như "ô đề", "sầu miên". Có người cho rằng phải hiểu hai từ trên như là hai địa danh là Ô Đề và Sầu Miên, nhưng nếu hiểu như vậy thì giá trị nghệ thuật của bài thơ giảm đi đáng kể, ngoài ra chưa có chứng cứ gì chứng tỏ ở khu vực này đã từng tồn tại các địa danh như vậy. Câu kết cũng bị tranh luận nhiều, do một số người cho rằng các chùa (gần như) không đánh chuông vào nửa đêm, ngoài ra nó còn mâu thuẫn với câu đề là Nguyệt lạc ô đề sương mãn thiên đã hàm ý trời gần sáng. Tuy nhiên, trong thơ ca, sự phá cách là một điều hết sức tự nhiên. Âu Dương Tu thì cho rằng: "Thi nhân tham cầu hảo cú nhi lý bất thông giả, diệc ngữ bệnh dã" (Nhà thơ vì muốn đặt câu cho hay nên lý không được thông, đó là một ngữ bệnh vậy). Sô Nghiêu trong quyển Đường thi tam bách thủ độc bản thì cho rằng: "Hậu nhân dĩ vi dạ bán vô chung thanh tương cấu bệnh, vị miễn xuy mao cầu tì" (Người đời sau lấy cớ nửa đêm không có tiếng chuông và cho là một ngữ bệnh, như thế thì chưa tránh khỏi cái thói bới lông tìm vết).
Thơ Đường
Trương Kế

Chú thích

Liên kết ngoài

Hà Quảng, Trao đổi thêm về bài thơ Phong Kiều dạ bạc, 10/8/2004.

Thơ Đường
Thất ngôn tứ tuyệt


title: Tấn Chiêu công

text:
Tấn Chiêu công (chữ Hán: 晋昭公, cai trị: 531 TCN – 526 TCN), tên thật là Cơ Di (姬夷), là vị vua thứ 32 của nước Tấn - chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Vua yếu nước suy
Tấn Chiêu công là con của Tấn Bình công– vua thứ 31 nước Tấn. Năm 532 TCN Tấn Bình công mất, Cơ Di lên nối ngôi, tức là Tấn Chiêu công.

Thời Tấn Chiêu công, các đại phu 6 họ Hàn, Triệu, Trí (vốn họ Tuân), Phạm (vốn họ Sĩ), Ngụy, Trung Hàng (cũng họ Tuân) - gọi là "lục khanh" - bắt đầu có thế lực mạnh và chuyên quyền, vua Tấn còn ít quyền lực.

Năm 531 TCN, Sở Linh vương đánh nước Trần, rồi đánh nước Sái. Nước Sái sai sứ sang cầu cứu nước Tấn. Các đại phu nước Tấn bàn nhau hội chư hầu ở Quyết Ngận để bàn nhau cứu Sái, rồi sai Hồ Phủ đi đề nghị Sở Linh vương rút quân đánh Sái. Sở Linh vương không đồng ý. Cuối cùng vua Sở diệt cả Sái và Trần, nước Tấn không cứu giúp được.

Để lấy lại uy thế với chư hầu, năm 530 TCN, nước Tấn đi đánh nước nhỏ Tiển Ngu. Năm 528 TCN, Tuân Ngô đánh Tiển Ngu lần thứ 2. Nước Tiển Ngu xin hàng nộp thành. Tấn diệt Tiển Ngu.

Năm 529 TCN, nhân Sở Linh vương chết, các đại phu nước Tấn lại tổ chức hội chư hầu. Một số nước không nghe theo.

Năm 526 TCN, Tấn Chiêu công mất. Ông làm vua được 6 năm. Con ông là Cơ Khứ Tật lên ngối ngôi, tức là Tấn Khoảnh công.

Xem thêm
 Tấn Khoảnh công
 Tấn Bình công
 Lục khanh

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
 Tấn thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới
 Khổng Tử (2002), Xuân Thu tam truyện, tập 5, Nhà xuất bản TP Hồ Chí Minh

Chú thích

Vua nước Tấn
Năm sinh không rõ
Mất năm 526 TCN
Năm 526 TCN


title: Trần Thanh Mại

text:
Trần Thanh Mại (3 tháng 2 năm 1911 - 3 tháng 2 năm 1965), là nhà văn, nhà báo, và là nhà nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam.
Ngoài ra, ông còn là hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam (1957), và là một trong những người có công gây dựng Viện Văn học Việt Nam ngay từ những ngày đầu.

Tiểu sử
Trần Thanh Mại, quê quán ở làng Tân Nội, tổng Mậu Tài, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên, nay thuộc ngoại thành thành phố Huế.

Ông sinh trưởng trong một gia đình quan lại. Thuở nhỏ, ông học chữ Pháp, thi đỗ bằng Thành chung, nhưng bỏ dở việc học, để đi làm một công chức, dành hết cuộc đời cho nghiệp văn.

Từ những năm 30, ông làm báo, viết văn, từng là cộng sự của tờ Phụ nữ tân văn. Năm 1932, ông cho in tập truyện ngắn đầu tay: Ngọn gió rừng. Kể từ đó, cứ vài ba năm ông lại cho ra đời một tác phẩm.

Trong cuộc kháng chiến chín năm (1945-1954), ông làm giáo viên văn của trường cấp III Lam Sơn, Thanh Hóa.

Sau khi hòa bình lập lại (tháng 8 năm 1954), ông là một trong những người phụ trách tạp chí Giáo dục nhân dân. Tiếp theo, ông về Viện Văn học Việt Nam (Hà Nội) phụ trách tổ Văn học Việt Nam cổ cận đại, và công tác ở đó cho tới khi mất (ngày 3 tháng 2 năm 1965) năm 54 tuổi.

Tác phẩm
Sách của Trần Thanh Mại đã xuất bản, gồm:
Ngọn gió rừng (truyện ngắn, 1932)
Trông dòng sông Vị (phê bình, truyện ký, 1935)
Tuy Lý Vương (ký sự lịch sử, 1938)
Đời văn (Phê bình-tiểu luận, 1942)
Hàn Mặc Tử (phê bình-truyện ký 1941)
Ngô Vương Quyền (tiểu thuyết lịch sử, 1944)
 Chú hươu vàng và anh nông dân (1955).
Quan điểm duy vật máy móc và duy vật biện chứng trong cách nhận định một truyện cổ tích (1955).
 Tìm hiểu và phân tích truyện cổ tích Việt (1956 - 1957).
 Thanh niên học tập sáng tác (1957).
 Đấu tranh chống hai quan niệm sai lầm về Tú Xương (tiểu luận, 1957);
 Tú Xương, con người và nhà thơ (tiểu luận, 1964).

Ngoài ra, ông là Chủ biên bộ sách Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn 1858-1900, và là tác giả của nhiều bài nghiên cứu đã đăng trên báo, viết về: Hồ Xuân Hương, Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu, Lê Quý Đôn, Tùng Thiện Vương...

Nhận xét

Về tác giả
Đề cập đến Trần Thanh Mại, nhà thơ Nam Trân (bạn học từ nhỏ của ông và là đồng nghiệp của ông trong những năm cuối đời), cho biết: "Tôi có thể nói, anh Trần Thanh Mại là một người sinh ra để viết văn, hay nói một cách văn vẻ hơn, lúc ra đời anh đã mang theo vết mực trên đầu ngón tay". Giáo sư - tiến sĩ Liên Xô N. Niculin, một nhà nghiên cứu văn học Việt Nam nổi tiếng, cũng đã từng viết: "Trong văn học Việt Nam có những nhà nghiên cứu am hiểu, sâu sắc, tài năng như Đặng Thai Mai, Trần Thanh Mại, Hoài Thanh...".

Theo lời kể của Trần Thị Linh Chi (con gái Trần Thanh Mại), thì tuy ông xuất thân gia đình quan lại, học giỏi nhưng lại không chịu theo đuổi đến nơi đến chốn để khoa bảng đề tên, mà dành hết cuộc đời cho văn học. Năng khiếu phê bình của ông đã biểu hiện ngay từ thời còn đi học. Khi trưởng thành, ông đã làm hai việc trái với truyền thống của gia đình, một là: "Bỏ học, không theo con đường công danh mà theo nghề viết văn", hai là: "Từ chối cưới con gái của một Thượng thư do gia đình chọn lựa, mà lập gia đình với một nghệ sĩ cung đình, là con nhà dân dã và rất nghèo"... Và trong suốt thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ông đã phải chịu đựng sự đối xử lạnh nhạt như ông đã giãi bày trong tiểu luận "Thanh niên học tập sáng tác". Sau năm 1975, các ngành chức năng đã đánh giá khác hơn, rằng: "ông là người đã cống hiến suốt cuộc đời mình cho sự nghiệp nghiên cứu và phê bình văn học Việt". Nhờ vậy, bộ Trần Thanh Mại toàn tập (gồm 3 cuốn, dày 2490 trang. Bộ sách do nhà nước đặt hàng) mới được ra đời. Ngoài ra, ông còn được ân thưởng Huân chương Kháng chiến và tên ông cũng được đặt cho hai con đường: một ở Huế và một ở Thành phố Hồ Chí Minh.

Về tác phẩm
Năm 1942, ba tác phẩm đã in của ông được Vũ Ngọc Phan đánh giá như sau:
Có thể gọi quyển "Tuy Lý Vương" là một thiên ký sự về một thời loạn hay một thiên cung đình thảm sử cũng đều được cả...Mặc dù rải rác có những điều sai lầm về phương pháp và về chữ viết, nhưng nếu xét về những tài liệu mà tác giả biên khảo, cũng đáng kể là công phu. Văn viết lưu loát, nhiều đoạn bóng bẩy nữa, làm cho người đọc cảm động, tỏ ra tác giả là một nhà văn biết thuận chuyện.
Ông sở trường về lối thuật chuyện như thế, nên quyển "Trông Giòng sông Vị" mà ông gọi là một quyển phê bình văn chương, phần thuật chuyện đã lấn phần phê bình, làm cho quyển sách có tính cách một quyển truyện ký hơn…Và nếu vậy thì còn được, vì có vài đoạn chép có duyên, chứ nếu là một quyển phê bình thì thật có rất nhiều khuyết điểm...
Quyển "Hàn Mặc Tử", cũng có tính chất truyện ký hơn là một quyển phê bình, mặc dù nó được viết kỹ càng hơn, rắn rỏi hơn quyển Trông Giòng sông Vị, cho thấy lối truyện ký là lối ông sở trường hơn cả...Từ quyển "Tuy Lý Vương" đến "Hàn Mặc Tử", lối chép truyện của ông thật đã tiến bộ nhiều, tiến bộ về những điều xét nhận tỷ mỷ và cả về cách hành văn nữa.

Và sau khi Trần Thanh Mại qua đời, đánh giá lại tài năng và những đóng góp của ông cho văn học Việt, Từ điển văn học (bộ mới) có đoạn viết:Tuy có viết một số truyện ngắn, ký sự và tiểu thuyết lịch sử, nhưng khuynh hướng của Trần Thanh Mại vẫn là thiên về nghiên cứu và phê bình. Song, trong các tác phẩm trước năm 1945, ông không chỉ nghiên cứu phê bình, mà còn kết hợp với miêu tả và dựng lại chân dung của nhà văn, vì vậy rất khó xác định rạch ròi chúng là công trình nghiên cứu hay là sách danh nhân.Trong phê bình, ông là táo bạo, chịu khó tìm tòi, phát hiện, nhưng cũng có lúc rơi vào cực đoan, như những đánh giá của ông về Hàn Mặc Tử, về Tú Xương...Đóng góp của ông trong lĩnh vực này chủ yếu thuộc về những công trình sau 1954. Đáng kể như ông là người đầu tiên bàn lại vấn đề dâm tục trong tác phẩm của Hồ Xuân Hương, loại bỏ những bài thơ không phải của bà, và có công phát hiện tập thơ chữ Hán Lưu hương ký cũng của nữ sĩ này. Sau nữa, ông cũng là người đầu tiên giới thiệu thơ văn Miên Thẩm, trong lúc giới nghiên cứu miền Bắc vẫn còn rất nhiều định kiến khắt khe đối với nhà Nguyễn...Bên cạnh đó, ông còn có những phát hiện, những công trình nghiên cứu về truyện cổ tích Việt Nam, về giai thoại văn học Việt Nam, về các nhà thơ nổi tiếng, như: Nguyễn Du, Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Chí Minh...Tất cả, chứng tỏ sự trung thực, chân thành của một ngòi bút có trách nhiệm.

Bị kiện vì "đạo văn"
Nguyễn Bá Tín, em ruột thi sĩ Hàn Mặc Tử, kể lại:Tên tuổi Hàn Mặc Tử nổi lên rất cao, cũng đồng thời tên tuổi Trần Thanh Mại được nhắc đến, nhất là sau vụ kiện "đạo văn" mà ông Quách Tấn đứng tư cách dân sự nguyên cáo.Ông Mại bị kiện vì trích dẫn quá nhiều thơ Hàn Mặc Tử (để giới thiệu trong quyển "Hàn Mặc Tử") mà không có sự đồng ý của ông Tấn là người được uỷ quyền bảo thủ. Đã một dạo, người ta bàn tán xôn xao cái chuyện "ăn trộm" văn (đạo văn) đó.Dư luận ngã nhiều thiện cảm về phía ông Mại, và ông Mại bỗng trở thành người "hùng" của vụ kiện lịch sử văn học chưa từng có...Vụ kiện đạo văn đó đã được tòa tuyên xử bác đơn của ông Quách Tấn. Nghe nói ông Tấn không đến dự nghe phán quyết của tòa...Năm 1946, khi anh Quách Tấn từ Nha Trang di tản về Bình Định, có đến báo tin cho gia đình tôi biết anh đã bỏ rơi dọc đường tất cả thơ văn bút tích anh Trí trong khi chạy giặc. Gia đình tôi không ai phản ứng gì, có vẻ như đã khoán trắng cho anh Tấn rồi. Mẹ tôi cũng không có vẻ gì phiền trách anh. Nghĩ đến cái mất mát vô cùng bất hạnh đó, tôi thầm cảm ơn ông Mại đã phổ biến được nhiều bài thơ giá trị của Hàn Mặc Tử cho người đời thưởng thức tài năng Anh...''

Chú thích

Liên kết ngoài
Trần Thanh Mại trong những bước đi đầu tiên của Viện Văn học. Bài viết của GS.Nguyễn Huệ Chi..
Kỷ niệm 100 năm ngày sinh nhà văn Trần Thanh Mại.
kỷ niệm 100 năm ngày sinh cha tôi: nhà văn Trần Thanh Mại.

Người Huế
Nhà văn Việt Nam
Nhà nghiên cứu văn học Việt Nam


title: Luật bản quyền Hoa Kỳ

text:
Luật bản quyền Hoa Kỳ đặt ra các quy định liên quan tới quyền lợi cũng như giới hạn đối với các tác phẩm mỹ thuật và nghệ thuật trong phạm vi đất nước Hoa Kỳ. Bản luật này là một phần của bộ luật liên bang, có quyền được thực thi dựa theo hiến pháp Hoa Kỳ. Trong đó (khoản I, mục 8, điều 8) có nêu rằng nhà nước có quyền ban hành mọi luật quản lý quyền tác giả. Nguyên văn phần đó là:

The Congress shall have Power [...] To promote the Progress of Science and useful Arts, by securing for limited Times to Authors and Inventors the exclusive Right to their respective Writings and Discoveries.

Điều này đặt nên nền tảng cho mọi luật quản lý quyền tác giả Hoa Kỳ, vì nó đề cập tới các lĩnh vực khoa học, tác giả và viết lách (Science, Authors, Writings). Các luật quản lý bằng sáng chế cũng được đề cập tới với các từ kỹ thuật có ích, nhà phát minh và phát minh mới (useful Arts, Inventors, Discoveries).

Điều khoản này còn nhắc tới những vấn đề về khoảng thời gian áp dụng luật bản quyền cũng như những gì luật sẽ bảo vệ.

Tại đất nước Hoa Kỳ, các vấn đề về bản quyền đều thuộc quyền xử lý của Văn phòng Bản quyền Hoa Kỳ (United States Copyright Office). Văn phòng này trực thuộc Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ (Library of Congress).

Tham khảo

Hoa Kỳ


title: Limonia aquilina

text:
Limonia aquilina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Limonia (Limoniidae)
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: 1885

text:
Năm 1885 (MDCCCLXXXV) là một năm thường bắt đầu vào Thứ 5 (liên kết sẽ hiển thị đầy đủ lịch) trong Lịch Gregory (hoặc một năm thường bắt đầu vào Thứ 3 trong Lịch Julius chậm hơn 12 ngày).

Sự kiện

Không rõ ngày tháng:
 Đảng Quốc dân Đại hội (gọi tắt là Đảng Quốc dại) - chính đảng của giai cấp tư sản dân tộc Ấn Độ, được thành lập nhằm đấu tranh giành quyền tự trị, phát triển kinh tế dân tộc.

Tháng 1
 9 tháng 1 – Nhật Bản và Triều Tiên ký hiệp định Hán Thành
 26 tháng 1 – Tại Sudan, xảy ra khởi nghĩa nhân dân chống Pháp, tấn công thành Khartoum.

Tháng 3
 4 tháng 3 – Grover Cleveland nhận chức tổng thống Hoa Kỳ

Tháng 4
 4 tháng 4 – Nhà Thanh và Pháp ký hiệp định đình chiến

Tháng 7
 4 tháng 7 – Trận Kinh thành Huế 1885
5 tháng 7: Tôn Thất Thuyết hạ lệnh tấn công Tòa Khâm Sứ và Đồn Mang Cá
13 tháng 7: Tôn Thất Thuyết nhân danh vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương
 22 tháng 7 – Vua Hàm Nghi xuống chiếu kêu gọi cần vương chống Pháp xâm lược.

Tháng 9
 19 tháng 9 – Hoàng tử Ưng Kỷ được Pháp tôn làm vua với niên hiệu Đồng Khánh.

Tháng 12
 22 tháng 12 - Itō Hirobumi nhậm chức Thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản

Sinh
 10 tháng 3 - Tamara Karsavina, nữ vũ công ba lê Nga (m. 1978).
 7 tháng 10 - Niels Bohr, nhà vật lý người Đan Mạch (m. 1962).
 8 tháng 10 – Khải Định, hoàng đế thứ 12 của nhà Nguyễn.
 Không rõ – Nguyễn Phúc Bửu Lũy, tước phong Mỹ Hóa công, hoàng tử con vua Dục Đức (m. 1902).
 Không rõ – Nguyễn Phúc Dĩ Ngu, phong hiệu Ngọc Lâm Công chúa, công chúa con vua Đồng Khánh (m. 1942).

Mất
9 tháng 3 – Nguyễn Phúc Miên Dần, tước phong Trấn Tĩnh Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (s. 1829).
15 tháng 4 – Nguyễn Phúc Miên Phú, tước phong Phù Mỹ Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (s. 1817).
9 tháng 5 – Nguyễn Phúc Hồng Hưu, tước phong Gia Hưng vương, hoàng tử con vua Thiệu Trị (s. 1835).
19 tháng 9 – Nguyễn Phúc Gia Trinh, phong hiệu Mậu Hòa Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (s. 1823).
30 tháng 9 – Nguyễn Thị Xuyên, phong hiệu Nhị giai Thục phi, phi tần của vua Thiệu Trị (s. 1808).
Không rõ – Nguyễn Phúc Huy Nhu, phong hiệu An Mỹ Công chúa, công chúa con vua Thiệu Trị (s. 1826).
Không rõ – Tả Tông Đường (s. 1812)

Tham khảo


title: Ammobates verhoeffi

text:
Ammobates verhoeffi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Mavromoustakis mô tả khoa học năm 1959.

Chú thích

Tham khảo

Ammobates
Động vật được mô tả năm 1959


title: Silesis numerosus

text:
Silesis numerosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Silesis


title: Culoptila bidentata

text:
Culoptila bidentata là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Culoptila


title: Beddomeia protuberata

text:
Beddomeia protuberata là một loài ốc nước ngọt rất nhỏ có mang và nắp, là động vật thân mềm chân bụng có vảy sống dưới nước thuộc họ Hydrobiidae. Đây là loài đặc hữu của Úc.

Chú thích

Tham khảo
 Ponder, W.F. 1996. Beddomeia protuberata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 6 tháng 8 năm 2007.

Động vật chân bụng Úc
Beddomeia
Động vật sắp nguy cấp Úc
Động vật đặc hữu Úc


title: Ammapettai

text:
Ammapettai có thể là:
 Ammapettai (quận Erode), một thị xã thuộc quận Erode, Tamil Nadu, Ấn Độ.
 Ammapettai (quận Thanjavur), một thị xã thuộc quận Thanjavur, Tamil Nadu, Ấn Độ.


title: Thalhausen

text:
Thalhausen là một đô thị thuộc huyện Neuwied, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Thalhausen có diện tích 3,66 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 739 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Neuwied


title: HEC Paris

text:
Trường Thương mại Paris (tiếng Pháp: École des hautes études commerciales) hay HEC Paris là một trong những trường kinh doanh danh tiếng, được xem là một trường lớn (grande école) danh giá nhất về kinh tế tại Pháp. Trường được Financial Times xếp hạng là trường quản lý thương mại số 1 châu Âu liên tiếp nhiều năm liền. Năm 2021, HEC Paris đứng thứ 9 toàn thế giới trong Bảng xếp hạng đại học thế giới Quacquarelli Symonds về ngành quản lý và thương mại. Kỳ thi tuyển chọn vào trường luôn được đánh giá là một trong những kỳ thi gắt gao nhất trong các trường đại học ở Châu Âu với tỷ lệ chấp nhận vào học khoảng 8% trong tổng số thí sinh ứng tuyển. Thành lập vào năm 1881, trường được quản lý và tài trợ bởi Sở Công Thương Paris (CCIP).

Trường HEC Paris từng đào tạo nhiều chính khách, nhà kinh tế, nhà quản lý nổi tiếng cho nước Pháp và cho thế giới. 12 trên 40 tập đoàn lớn nhất của Pháp có tổng giám đốc là cựu sinh viên HEC. HEC là trường đại học hàng đầu châu Âu đào tạo ra nhiều tổng giám đốc nhất cho các tập đoàn hàng đầu thế giới trong bảng Fortune Global 500 (xếp thứ 3 nếu tính trên toàn thế giới, sau đại học Harvard và Stanford của Mỹ). Cựu tổng thống Pháp François Hollande là cựu sinh viên của HEC. Các chương trình của trường được công nhận cùng lúc bởi các tổ chức chứng nhận quốc tế: AMBA, EQUIS và AACSB.

Trường tọa lạc tại Jouy-en-Josas từ năm 1964, ở ngoại ô thủ đô Paris, khá gần với khuôn viên của trường Bách khoa Paris.

Lịch sử trường
HEC chính thức mở cửa vào ngày 4 tháng 12 năm 1881 tại Paris. Mặc dù có nhiều tham vọng và chất lượng giảng dạy cao, ban đầu HEC chỉ được xem là lựa chọn "bất đắc dĩ" của các sinh viên do không vào được các trường lớn khác và muốn rút ngắn nghĩa vụ quân sự. Tình trạng này kéo dài cho đến tận chiến tranh thế giới thứ 2. Nhưng từ sau chiến tranh, nhờ áp dụng phương pháp giảng dạy kiểu Mỹ
 Hy vọng Ấn Độ
 Gió phương Đông

Quốc tế
 HEC International Students, hội sinh viên HEC quốc tế
 HEC Asie, sinh viên HEC châu Á
 HECèdres, sinh viên HEC Liban
 Arabesque, sinh viên HEC Ả Rập
 HEC Israël
 Alliance Franco-Britannique, liên hội Pháp-Anh

Junior Entreprise
HEC có một đội ngũ tư vấn hoạt động theo mô hình của một văn phòng tư vấn chuyên nghiệp. Các thành viên chính là những sinh viên đang theo học tại trường.

Nhờ mô hình chuyên nghiệp và danh tiếng của HEC, văn phòng tư vấn có một mạng lưới khách hàng đa dạng, trong đó bao gồm cả những công ty lớn. Các hợp đồng đạt được với khách hàng sẽ chuyển giao cho các nhóm sinh viên trong trường như là một đồ án nghiên cứu. Phương pháp này giúp sinh viên HEC được tiếp cận hoàn toàn với thực tế ngay khi học trong trường, đồng thời giúp họ có thêm một thu nhập đáng kể.

Văn phòng sinh viên (BDE)
Văn phòng sinh viên của HEC là hội đoàn lâu đời nhất của trường. Nhiệm vụ chính của văn phòng là tổ chức các buổi tối gặp gỡ hàng tuần cho các sinh viên HEC và điều phối chung các hoạt động của sinh viên trong trường.

Đội nhân sự của văn phòng sinh viên được bầu chọn bởi tất cả sinh viên trong trường thông qua một chiến dịch bầu cử chính thức.

Sinh viên xuất sắc

Những sinh viên xuất sắc nhất mỗi khóa sẽ được đề cử vào danh sách vinh dự của HEC (hay là Dean's Honor List). Danh sách này bao gồm hệ đại học, cao học và MBA.

Hội cựu sinh viên HEC
Hội cựu sinh viên HEC được thành lập vào năm 1883 nhằm mục đích tập trung hoạt động của các cựu sinh viên đại học HEC, MBA HEC, cao học HEC và tiến sĩ HEC. Đến nay, hội có hơn 32500 thành viên trên khắp thế giới và có ngân sách hoạt động hơn 2 triệu euro. Theo một nghiên cứu của Đại học Mỏ Paris, hội cựu sinh viên HEC đứng thứ năm về số lượng tổng giám đốc điều hành trong 500 tập đoàn lớn nhất thế giới.

Một số sự kiện tổ chức bởi hội cựu sinh viên HEC:
 Hội thảo thường niên X-HEC-ENA (3 trường lớn số 1 của Pháp về 3 lĩnh vực: khoa học, thương mại, chính trị).
 Giải thưởng Mercure des Entrepreneurs HEC, biểu dương tinh thần khởi nghiệp của lớp trẻ.
 Hoạt động Matins HEC mời các nhân vật nổi tiếng của Pháp và thế giới đến thảo luận với sinh viên.

Một số cựu sinh viên HEC nổi tiếng
 Jean-Paul Agon (khóa 78), Tổng giám đốc điều hành L’Oréal (tập đoàn mĩ phẩm hàng đầu thế giới)
 Jean d’Arthuys (khóa 91), Tổng giám đốc điều hành kênh truyền hình Paris Première nổi tiếng của Pháp
 Rodolphe Belmer (khóa 92), Giám đốc Canal+ (kênh truyền hình trả phí số 1 tại Pháp)
 Pascal Cagni (MBA khóa 86), Giám đốc Apple châu Âu
 Alain Cayzac (khóa 63), Cựu chủ tịch Câu lạc bộ bóng đá Paris Saint-Germain
 Christophe Chenut (MBA khóa 86), Tổng giám đốc L'Équipe (tạp chí thể thao số 1 tại Pháp)
 Louis Gallois (khóa 66), Đồng chủ tịch tập đoàn EADS, chủ tịch Airbus
 Isabelle Guichot (khóa 86), Giám đốc phát triển của Gucci (thời trang và mĩ phẩm cao cấp của Ý)
 René Proglio (khóa 71), Giám đốc bộ phận M&A (Mergers and Acquisitions) của Morgan Stanley Pháp
 Baudouin Prot (khóa 72), Giám đốc điều hành BNP Paribas (top ngân hàng lớn nhất thế giới)
 Mats Carduner (khóa 90), Giám đốc điều hànnh Google tại Pháp
 François d’Aubert (khóa 66), Cựu bộ trưởng Nghiên cứu Pháp
 Jean-Louis Borloo (MBA khóa 76), Bộ trưởng Lao động Pháp
 Bernard Brochand (khóa 62), Thị trưởng thành phố Cannes
 Bozidar Djelic (khóa 87), Cựu bộ trưởng tài chính Cộng hòa Serbia
 François Hollande (khóa 75), Tổng thư ký Đảng Xã hội Pháp
 Pascal Lamy (khóa 69), Tổng giám đốc Tổ chức thương mai thế giới WTO
 Serge Lepeltier (khóa 76), Cựu Bộ trưởng Môi trường Pháp
 Valérie Pécresse (khóa 88), Bộ trưởng Giáo dục và Nghiên cứu Pháp
 Dominique Strauss-Kahn (khóa 71), Giám đốc điều hành Quỹ tiền tệ quốc tế IMF
 Éric Woerth (khóa 81), Bộ trưởng Ngân quỹ công Pháp
 Georges Frêche (khóa 61), cựu thị trưởng thành phố Montpellier, chủ tịch vùng Occitanie
 Claire Chazal (khóa 78), ngôi sao dẫn chương trình thời sự của TF1 (kênh truyền hình phổ biến nhất tại Pháp)
 Bernard Fresson, diễn viên điện ảnh 2 lần được đề cử Oscar
 Jean-François Stévenin, diễn viên điện ảnh kiêm đạo diễn gạo cội của Pháp
 Roland Garros (khóa 08), phi công nổi tiếng của Pháp trong Thế chiến thứ 1, được lấy tên cho giải quần vợt Pháp mở rộng

Sinh viên Việt Nam tại HEC

Hiện nay có rất ít sinh viên từ Việt Nam theo học và nghiên cứu tại HEC. Một nguyên nhân khách quan là đầu vào dành cho sinh viên quốc tế còn khá hẹp, kể cả hệ đại học và cao học. Hơn nữa, thông tin hỗ trợ cho sinh viên Việt Nam muốn thi vào HEC hầu như chưa có.

Sinh viên Việt Nam theo học hệ đại học ở HEC thường đã từng học dự bị ở Pháp và trải qua kì thi tuyển như các sinh viên Pháp. Tương tự, sinh viên Việt Nam ở hệ cao học HEC phần lớn đã từng tốt nghiệp đại học tại Pháp.

Nghiên cứu
Vào ngày 15 tháng 9 năm 2020, trường học đã đồng sáng lập với Institut polytechnique de Paris trung tâm nghiên cứu trí tuệ nhân tạo Hi! PARIS.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang web chung của trường HEC
 Trang web dành cho hệ cao học của HEC
 Trang web cho Eurasia (hợp tác Á - Âu)
 Trang web của Hội cựu sinh viên HEC

Đại học Paris
Đại học Île-de-France
Trường lớn Pháp
ParisTech


title: Tàu hỏa

text:
Tàu hỏa (hoặc xe lửa, tàu lửa)  (Hán-Việt: 火車[hoả xa], nay ít dùng) là một hình thức vận tải đường sắt bao gồm một loạt các phương tiện được kết nối với nhau thường chạy dọc theo đường ray (hoặc đường sắt) để vận chuyển hành khách hoặc hàng hóa. Một con tàu có thể lắp một hay nhiều hơn số đầu tàu và các toa, trong đó có thể là toa hành khách và toa hàng. Nhiều con tàu lắp đặt 2 đầu máy ở 2 đầu tàu, gọi là hai đầu kéo. Một con tàu cũng có thể chạy ngược (tức đuôi tàu chạy trước, đầu máy chạy sau).

Lực cho đoàn tàu được cung cấp bởi một đầu máy riêng biệt hoặc các động cơ riêng lẻ trong một tổ máy nhiều bánh tự hành. Thuật ngữ "động cơ" thường được sử dụng thay thế cho đầu máy. Mặc dù trước đây động cơ đẩy hơi nước chiếm ưu thế, nhưng các loại đầu máy phổ biến nhất là động cơ diesel và điện, loại đầu máy này được cung cấp bằng dây trên không hoặc đường ray bổ sung. Xe lửa cũng có thể được kéo bằng ngựa, được kéo bằng động cơ hoặc cáp dẫn động bằng nước hoặc tời dây, chạy xuống dốc bằng trọng lực, hoặc chạy bằng khí nén, tuabin khí hoặc pin điện.

Đường chạy của tàu thường bao gồm hai đường ray chạy với khoảng cách cố định, có thể được bổ sung bằng các đường ray bổ sung như đường ray dẫn điện ("đường ray thứ ba") và đường ray giá đỡ. Đôi khi cũng sử dụng các đường ray đơn và đường dẫn maglev.

Tàu khách bao gồm các phương tiện chuyên chở hành khách và thường có thể rất dài và nhanh. Hệ thống đường sắt cao tốc bắt đầu mở rộng nhanh chóng vào cuối thế kỷ 20 và đây vẫn là một chủ đề chính của sự phát triển hơn nữa. Thuật ngữ " đường sắt hạng nhẹ " đôi khi được dùng để chỉ hệ thống tàu điện hiện đại, nhưng nó cũng có thể có nghĩa là một dạng trung gian giữa xe điện và xe lửa, tương tự như hệ thống vận chuyển nhanh bằng đường sắt hạng nặng.

Tàu chở hàng (hàng hóa) sử dụng toa hàng (hoặc toa xe / xe tải) để vận chuyển hàng hóa hoặc vật liệu (hàng hóa). Có thể vận chuyển hành khách và hàng hóa trên cùng một chuyến tàu bằng cách sử dụng một toa hỗn hợp.

Các toa tàu và máy móc được sử dụng để bảo dưỡng và sửa chữa đường ray, được gọi là thiết bị " bảo dưỡng đường "; những thứ này có thể được lắp ráp để bảo trì đường tàu. Tương tự, các đoàn tàu chuyên dụng có thể được sử dụng để cung cấp các dịch vụ hỗ trợ cho các ga dọc theo tuyến xe lửa, chẳng hạn như thu gom rác thải hoặc doanh thu.

Tên gọi "tàu hỏa" trong tiếng Việt ban đầu để chỉ loại tàu chạy bằng động cơ hơi nước, nhưng tên gọi này có thể được áp dụng cho cả các loại tàu chạy trên đường ray sử dụng động cơ điện hay diesel hay các công nghệ khác.tàu hỏa có thể chạy nhanh tới 150km/h - 450km/h

Phân loại

Có nhiều loại tàu khác nhau được thiết kế cho các mục đích cụ thể. Một đoàn tàu có thể bao gồm một tổ hợp của một hoặc nhiều đầu máy và các toa xe lửa kèm theo, hoặc một nhiều toa tự hành, hoặc đôi khi một toa được hỗ trợ đơn lẻ hoặc khớp nối được gọi là toa xe lửa. Các loại tàu đặc biệt chạy trên "đường sắt" được xây dựng theo mục đích tương ứng là một ray, đường sắt cao tốc, maglev, đường sắt khí quyển, đường sắt chạy bằng cao su, đường sắt leo núi và đường sắt răng cưa.

Một đoàn tàu chở khách bao gồm một hoặc nhiều đầu máy và (thường) một số toa. Ngoài ra, một đoàn tàu có thể hoàn toàn bao gồm các toa chở hành khách, một số hoặc tất cả các toa được chạy bằng điện; điều này được gọi là "nhiều đơn vị". Ở nhiều nơi trên thế giới, đặc biệt là Viễn Đông và Châu Âu, đường sắt cao tốc được sử dụng rộng rãi cho việc đi lại của hành khách. Các chuyến tàu chở hàng bao gồm ô tô, toa xe hoặc xe tải chứ không phải toa, mặc dù một số chuyến tàu bưu kiện và thư tín (đặc biệt là các Văn phòng Bưu điện Du lịch) có vẻ bề ngoài giống tàu chở khách hơn. Xe lửa cũng có thể có nhiều loại hỗn hợp, có cả chỗ ở cho hành khách và xe chở hàng. Các đoàn tàu hỗn hợp này rất có thể được sử dụng cho các dịch vụ chạy không thường xuyên, nơi việc cung cấp các đoàn tàu chở khách và hàng hóa riêng biệt sẽ không hiệu quả về chi phí, nhưng nhu cầu khác nhau của hành khách và hàng hóa có nghĩa là điều này được tránh nếu có thể. Các đoàn tàu đặc biệt cũng được sử dụng để bảo trì đường ray; ở một số nơi, điều này được gọi là "duy trì đường tàu".

Ở Vương quốc Anh, một đoàn tàu sử dụng hai đầu máy được gọi là đoàn tàu "hai đầu". Ở Canada và Hoa Kỳ, việc một đoàn tàu hàng dài do ba đầu máy trở lên đứng đầu là điều khá phổ biến. Một đoàn tàu có gắn đầu máy ở cả hai đầu được mô tả là "đầu và đuôi", phương pháp này thường được sử dụng khi không có sẵn phương tiện đảo chiều. Trường hợp đầu máy thứ hai được gắn tạm thời để hỗ trợ tàu hỏa khi đi lên các bờ dốc hoặc dốc (hoặc để cung cấp lực hãm cho đầu máy xuống dốc). Nhiều đoàn tàu có tải ở Mỹ được lắp ráp bằng cách sử dụng một hoặc nhiều đầu máy ở giữa hoặc ở phía sau đoàn tàu, sau đó chúng được vận hành từ xa từ cabin dẫn đầu. Cách thức này này được gọi là "DP" hoặc "Distributed Power (Công suất phân tán)".

Đầu máy hơi nước
Là loại đầu máy dùng động cơ, dùng than đốt cháy củi,tạo nhiệt đun nước làm tăng áp suất nước, xả van cho hơi nước đẩy piston và quay trục khuỷu.

Đầu máy diesel cổ điển

Dùng động cơ diesel, buồng bơm tăng áp diesel phun dầu áp lực cao vào buồng đốt, dầu tự cháy đẩy piston quay trục khuỷu và truyền lực đến bánh qua hộp số. Ngoài ra do momen lực của động cơ lúc khởi động yếu và khi nổ máy vào điểm chết có thể gây gãy trục khuỷu hoặc máy khó hoạt động nên trước khi khởi động máy, có một kích thủy lực đẩy đầu máy di chuyển cho đến khi vượt điểm chết.

Đầu máy diesel truyền động điện
Dùng động cơ diesel truyền momen quay đến một máy phát điện, sau đó máy phát điện truyền dòng điện vào nhiều động cơ điện, động cơ điện truyền lực trực tiếp vào hộp số đến bánh tàu. Động cơ điện có momen khởi động lớn nên thích hợp cho việc khởi động kéo nhiều toa nặng trong thời gian ngắn.

Đầu máy điện

Dùng dây điện trên cao, dưới đường ray hoặc cả hai để cấp điện cho động cơ điện hoạt động. Đầu máy điện có thể có một đầu máy chuyên dụng, hoặc như các tàu cao tốc như "JR 700" dùng nhiều động cơ điện dọc theo từng toa tàu.

Tàu đệm từ
Xem bài chi tiết: Tàu đệm từ

Toa tàu

Một toa tàu (bogie) là một toa xe có bánh hoặc xe đẩy. Theo thuật ngữ cơ học, bogie là một khung hoặc khung mang bánh xe, được gắn vào một chiếc xe. Nó có thể được cố định tại chỗ, như trên một xe tải chở hàng, gắn trên một khớp xoay, như trên một toa xe lửa hoặc đầu máy, hoặc bung ra như trong hệ thống treo của một chiếc xe bánh xích. Thông thường, mỗi toa xe, toa xe hoặc đầu máy có hai bogies, ở mỗi đầu một toa tàu. Một cấu hình thay thế, thường được sử dụng trong các phương tiện có khớp nối, đặt các bogies (thường là bogies Jacobs) dưới kết nối giữa các toa xe hoặc toa xe. Hầu hết các xe đều có hai trục, vì đây là thiết kế đơn giản nhất, nhưng một số xe được thiết kế cho tải cực nặng đã được chế tạo với tối đa năm trục cho mỗi trục. Toa hạng nặng có thể có nhiều hơn hai bogie bằng cách sử dụng các thanh đỡ nhịp để cân bằng tải trọng và kết nối các toa với nhau. Thông thường, sàn xe lửa ở mức cao hơn so với các bãi lầy, nhưng sàn của toa xe có thể thấp hơn giữa các toa, chẳng hạn như đối với tàu hai tầng để tăng không gian bên trong trong khi vẫn bị hạn chế về chiều cao, hoặc để tạo ra các toa tầng thấp dễ dàng tiếp cận, và ra vào.

Động lực

Những chuyến tàu đầu tiên được kéo bằng dây thừng, chạy bằng trọng lực hoặc kéo bằng ngựa, nhưng từ đầu thế kỷ 19 hầu như tất cả các chuyến tàu đều chạy bằng đầu máy hơi nước. Từ những năm 1910 trở đi, đầu máy hơi nước bắt đầu được thay thế bằng đầu máy diesel và điện; mặc dù các dạng động cơ mới này phức tạp và đắt tiền hơn nhiều so với năng lượng hơi nước, nhưng chúng ít tốn công hơn và sạch hơn. Đồng thời, các phương tiện tự hành nhiều đơn vị (cả diesel và điện) đã được sử dụng rộng rãi hơn nhiều trong dịch vụ hành khách. Vào những năm 1970, hầu hết các quốc gia đã hoàn thành việc động cơ hóa đầu máy xe lửa sử dụng hàng ngày. Đầu máy hơi nước vẫn được sử dụng trong các tuyến đường sắt di sản hoạt động ở nhiều quốc gia với mục đích giải trí và đam mê.

Lực kéo bằng điện khiến chi phí vận hành trung bình trên mỗi dặm tàu thấp hơn nhưng với chi phí ban đầu cao hơn, điều này chỉ có thể hợp lý trên các tuyến giao thông cao. Mặc dù chi phí cho mỗi dặm xây dựng cao hơn nhiều, nhưng sức kéo bằng điện vẫn khả thi hơn trong quá trình vận hành vì chi phí nhập khẩu động cơ diesel cao hơn đáng kể. Tàu điện nhận dòng điện qua đường dây trên không hoặc qua hệ thống điện đường sắt thứ ba.

Một công nghệ đang phát triển là pin nhiên liệu, kết hợp lợi thế của việc không cần hệ thống điện tại chỗ, với ưu điểm là nó vận hành không phát ra khí thải. Tuy nhiên, một trở ngại là chi phí ban đầu đáng kể liên quan đến xe chạy pin nhiên liệu.

Toa hành khách

Một toa tàu chở khách bao gồm các phương tiện chở khách và thường có thể rất dài và nhanh. Nó có thể là một đầu máy hoặc toa xe lửa tự cung cấp năng lượng, hoặc kết hợp của một hoặc nhiều đầu máy và một hoặc nhiều rơ moóc không được cung cấp năng lượng được gọi là toa xe, toa xe hoặc toa xe. Tàu khách đi giữa các ga đi, nơi hành khách có thể lên và xuống. Trong hầu hết các trường hợp, tàu khách hoạt động theo lịch trình cố định và có quyền sử dụng đường ray cao hơn tàu hàng.

Không giống như tàu hàng, tàu khách phải cung cấp nguồn điện đầu cuối cho mỗi toa để phục vụ các mục đích như chiếu sáng và sưởi ấm, v.v. Năng lượng này có thể được rút ra trực tiếp từ động cơ chính của đầu máy (được sửa đổi cho mục đích trên), hoặc từ một máy phát diesel riêng biệt trong đầu máy. Một toa máy phát điện riêng có thể được sử dụng để phục vụ hành khách trên các tuyến đường xa nơi không phải lúc nào cũng có sẵn đầu máy được trang bị thiết bị trích năng lượng.

Việc giám sát đoàn tàu chở khách là trách nhiệm của người chỉ huy, người này đôi khi được hỗ trợ bởi các thuyền viên khác như nhân viên phục vụ hoặc nhân viên khuân vác. Trong thời kỳ đỉnh cao của việc đi lại bằng đường sắt chở khách ở Bắc Mỹ, các chuyến tàu đường dài mang theo hai dây dẫn: người dẫn tàu chính được đi cùng với một người dẫn tàu Pullman, phụ trách các nhân viên phụ trách toa nằm.

Nhiều dịch vụ tàu khách uy tín đã được ban tặng một cái tên đặc biệt, một số đã trở nên nổi tiếng trong văn học và tiểu thuyết. Trong những năm qua, người đi tàu thường được gọi xe lửa chở khách là "véc ni", ám chỉ đến một thời đã qua của tàu thân gỗ với lớp trang trí bên ngoài rực rỡ và lạ mắt. “Chắn véc-ni” có nghĩa là tàu hàng chạy chậm cản trở tàu khách nhanh, gây chậm chuyến.

Một số tàu chở khách, cả đường dài và đường ngắn, có thể sử dụng toa hai tầng để chở nhiều khách hơn trên mỗi chuyến tàu. Thiết kế toa xe và sự an toàn chung của tàu khách đã phát triển vượt bậc theo thời gian, khiến việc đi lại bằng đường sắt trở nên an toàn đáng kể.

Tàu đường dài

Các chuyến tàu đường dài di chuyển giữa nhiều thành phố hoặc vùng của một quốc gia, và đôi khi băng qua một số quốc gia. Họ thường có xe ăn uống hoặc xe nhà hàng để hành khách có thể dùng bữa trong suốt hành trình. Tàu đi qua đêm cũng có thể có toa ngủ. Hiện nay phần lớn du lịch trên những khoảng cách hơn  được thực hiện bằng đường hàng không ở nhiều quốc gia nhưng ở những quốc gia khác, di chuyển đường dài bằng đường sắt là cách phổ biến hoặc rẻ nhất để đi đường dài.

Đường sắt cao tốc

Một loại tàu đường dài đáng chú ý và đang phát triển là đường sắt tốc độ cao, thường chạy ở tốc độ trên  và thường hoạt động trên đường đua chuyên dụng đã được khảo sát và chuẩn bị để đáp ứng tốc độ cao. Ví dụ thành công đầu tiên của hệ thống đường sắt chở khách tốc độ cao là Shinkansen của Nhật Bản, thường được gọi là "tàu cao tốc", bắt đầu hoạt động vào tháng 10 năm 1964.

Tàu có bánh nhanh nhất chạy trên đường ray là TGV của Pháp (Train à Grande Vitesse, nghĩa đen là "tàu cao tốc"), trong điều kiện thử nghiệm năm 2007, đạt tốc độ , gấp đôi tốc độ cất cánh của máy bay Boeing 727. TGV chạy với tốc độ tối đa là , ICE của Đức (Inter-City Express) và AVE của Tây Ban Nha (Alta Velocidad Española) cũng vậy. Tốc độ cao nhất hiện đạt được trong hoạt động theo lịch trình là  trên đường sắt liên tỉnh Bắc Kinh - Thiên Tân và hệ thống đường sắt cao tốc Vũ Hán - Quảng Châu ở Trung Quốc.

Trong hầu hết các trường hợp, di chuyển bằng đường sắt tốc độ cao cạnh tranh về thời gian và chi phí với đường hàng không khi khoảng cách không vượt quá , do việc check-in và các thủ tục boarding tại sân bay có thể tốn thêm ít nhất hai giờ vào thời gian quá cảnh tổng thể. Ngoài ra, chi phí vận hành đường sắt trên những khoảng cách này có thể thấp hơn khi lượng nhiên liệu máy bay tiêu thụ của máy bay trong quá trình cất cánh và đạt độ cao cần thiết được tính đến. Di chuyển bằng đường hàng không trở nên cạnh tranh hơn về chi phí khi quãng đường di chuyển tăng lên vì nhiên liệu chiếm ít hơn trong tổng chi phí hoạt động của máy bay.

Một số hệ thống đường sắt tốc độ cao sử dụng công nghệ nghiêng để cải thiện độ ổn định trên các đoạn đường cong. Ví dụ về tàu nghiêng là Tàu chở khách nâng cao (APT), Pendolino, N700 Series Shinkansen, Acela của Amtrak và Talgo Tây Ban Nha. Nghiêng là một dạng động lực của siêu cao, cho phép cả giao thông tốc độ thấp và tốc độ cao sử dụng cùng một đoạn đường (mặc dù không đồng thời), cũng như tạo ra một chuyến đi thoải mái hơn cho hành khách.

Tàu hỏa liên thành phố

"Liên thành phố" là một thuật ngữ chung cho bất kỳ dịch vụ đường sắt nào sử dụng các chuyến tàu với các điểm dừng hạn chế để cung cấp các chuyến đi đường dài nhanh chóng. Các dịch vụ liên thành phố có thể được chia thành ba nhóm chính:

 InterCity: sử dụng tàu cao tốc để kết nối các thành phố, bỏ qua tất cả các ga trung gian, do đó kết nối các trung tâm dân cư chính trong thời gian nhanh nhất có thể
 Express: gọi tại một số trạm trung gian giữa các thành phố, phục vụ cộng đồng đô thị lớn hơn
 Khu vực: gọi tại tất cả các trạm trung gian giữa các thành phố, phục vụ các cộng đồng nhỏ hơn dọc theo tuyến đường

Sự phân biệt giữa ba loại hình dịch vụ đường sắt liên thành phố có thể không rõ ràng; các chuyến tàu có thể chạy dưới dạng dịch vụ InterCity giữa các thành phố lớn, sau đó chuyển sang dịch vụ tàu tốc hành (hoặc thậm chí trong khu vực) để tiếp cận cộng đồng ở những điểm xa nhất của hành trình. Thực hành này cho phép các cộng đồng cận biên được phục vụ theo cách hiệu quả nhất về chi phí, với chi phí là thời gian hành trình dài hơn cho những người muốn đi đến ga cuối.

Tàu khu vực
Các chuyến tàu khu vực thường kết nối giữa các thị trấn và thành phố, phục vụ các cộng đồng nhỏ hơn ở thành thị (và một số vùng nông thôn) trên đường đi. Các dịch vụ này được cung cấp để đáp ứng nhu cầu giao thông địa phương ở các khu vực ít người dân đi lại.

Đường sắt tốc độ cao
Đường sắt tốc độ cao là một loại tàu đặc biệt. Các chuyến tàu cho dịch vụ đường sắt tốc độ cao hơn có thể hoạt động với tốc độ tối đa cao hơn các chuyến tàu liên thành phố thông thường nhưng tốc độ không cao bằng các chuyến tàu trong dịch vụ đường sắt cao tốc. Các dịch vụ này được cung cấp sau khi cải tiến cơ sở hạ tầng đường sắt thông thường để hỗ trợ các đoàn tàu có thể vận hành an toàn ở tốc độ cao hơn.

Tàu khoảng cách ngắn

Tàu ngoại ô

Đối với các khoảng cách ngắn hơn, nhiều thành phố có mạng lưới các chuyến tàu đi lại (còn được gọi là tàu ngoại ô) phục vụ nội thành và các vùng ngoại ô. Tàu hỏa là một phương tiện giao thông rất hiệu quả để đáp ứng nhu cầu giao thông lớn trong đô thị. So với vận tải đường bộ, nó chở được nhiều người với diện tích đất nhỏ hơn nhiều, không khí ít ô nhiễm. Đường sắt đi lại cũng di chuyển trong phạm vi dài hơn so với hệ thống vận chuyển nhanh với tần suất tương đối ít hơn và có thể chia sẻ đường ray với các đoàn tàu khác.

Một số toa xe có thể được thiết kế để có chỗ đứng hơn chỗ ngồi, hoặc tạo điều kiện cho việc mang theo xe đẩy, xe đạp hoặc xe lăn. Một số quốc gia có tàu khách hai tầng để sử dụng trong các khu phố. Tàu cao tốc và tàu hỏa hai tầng đang trở nên phổ biến hơn ở lục địa Châu Âu.

Đôi khi sự tắc nghẽn nghiêm trọng của các chuyến tàu đi lại có thể trở thành một vấn đề. Ví dụ, ước tính có khoảng 3,5 triệu hành khách đi trên tuyến Yamanote ở Tokyo, Nhật Bản, với 29 nhà ga. Để so sánh, tàu điện ngầm thành phố New York chở 5,7 triệu hành khách mỗi ngày với  ga. Những chiếc xe đặc biệt có ghế băng có thể gập lại để chỉ cung cấp chỗ đứng trong giờ cao điểm buổi sáng trên tuyến này. Trước đây, đoàn tàu này gồm 2 toa, mỗi bên sáu cửa để rút ngắn thời gian lên xuống ga cho hành khách.

Tàu khách thường có tay nắm phanh khẩn cấp (hoặc "dây liên lạc") để công chúng có thể vận hành, nếu trường hợp khẩn cấp xảy ra (như nếu ai đó bị kẹt trên cửa toa tàu). Điều này làm cho đoàn tàu bị kéo dây khẩn cấp và trong một số trường hợp, tất cả các đoàn tàu trong khu vực phải dừng lại. Vì dây hãm khẩn cấp có thể khiến tất cả các đoàn tàu trong khu vực phải dừng lại gây ra sự chậm trễ, nên ai lạm dụng dây hãm khẩn cấp sẽ bị phạt rất nặng.

Các nhà điều hành xe lửa đi lại và ngoại ô khác nhau (ví dụ: Sydney Trains, NJ Transit, Paris RER) sử dụng tàu hai tầng. Tàu hai tầng tăng sức chứa ngay cả khi chạy ít hơn.

Tàu trong thành phố

Rapid transit (chuyển tuyến nhanh)

Các thành phố lớn thường có hệ thống vận chuyển nhanh chóng, còn được gọi là "tàu điện ngầm", "metro", "underground" hoặc "tube". Các đoàn tàu này chạy bằng điện, thường chạy bằng đường ray thứ ba và các tuyến đường sắt của chúng tách biệt với các phương tiện giao thông khác, thường không có giao cắt đồng mức. Thông thường chúng chạy trong các đường hầm ở trung tâm thành phố và đôi khi trên các cấu trúc trên cao ở các khu vực bên ngoài của thành phố. Chúng có thể tăng tốc và giảm tốc nhanh hơn các đoàn tàu đường dài, nặng hơn.

Thuật ngữ chung "chuyển tuyến nhanh" được sử dụng cho các phương tiện giao thông công cộng như tàu hỏa, tàu điện ngầm và đường sắt hạng nhẹ. Tuy nhiên, các dịch vụ trên Tàu điện ngầm Thành phố New York được gọi là "xe lửa", trong khi các dịch vụ trên Tàu điện ngầm London thường được gọi là "tàu điện ngầm" hoặc "tube".

Tàu điện (tram)

Ở Anh, sự phân biệt giữa đường tàu điện và đường sắt là chính xác và được quy định trong luật. Ở Canada và Hoa Kỳ, những tuyến đường sắt như vậy được gọi là xe đẩy hoặc xe điện. Sự khác biệt cơ bản giữa hệ thống đường sắt và hệ thống xe đẩy là hệ thống sau chủ yếu chạy trên các đường phố công cộng, trong khi xe lửa có quyền ưu tiên ngăn cách với các đường phố công cộng. Thường thì hệ thống đường sắt xuyên đô thị và đường sắt hiện đại kiểu Mỹ bị nhầm lẫn với hệ thống xe đẩy, vì hệ thống này cũng có thể chạy trên đường phố cho các đoạn đường ngắn hoặc dài trung bình. Trong một số ngôn ngữ, từ xe điện cũng dùng để chỉ các mạng lưới kiểu đường sắt nhẹ và liên đô thị, cụ thể là tiếng Hà Lan.

Chiều dài của xe điện hoặc xe đẩy có thể được xác định theo quy định của quốc gia. Đức có cái gọi là tiêu chuẩn Bo-Strab, giới hạn chiều dài của xe điện ở mức 75 mét, trong khi ở Mỹ, chiều dài xe thường bị giới hạn bởi chính quyền địa phương, thường chỉ cho phép một loại phương tiện duy nhất hoạt động trong hệ thống giao thông công cộng.

Đường sắt nhẹ (light rail)
Thuật ngữ "đường sắt hạng nhẹ" đôi khi được sử dụng cho một hệ thống xe điện hiện đại, mặc dù các tuyến đường sắt hạng nhẹ thường có quyền ưu tiên chủ yếu dành riêng, giống với đường sắt hạng nặng và ít giống đường tàu điện hơn. Nó cũng có thể có nghĩa là một dạng trung gian giữa xe điện và xe lửa, tương tự như tàu điện ngầm, ngoại trừ việc nó có thể có các đường cắt ngang mà sau đó thường được bảo vệ bằng các cổng băng qua đường. Theo thuật ngữ của Hoa Kỳ, các hệ thống này thường được gọi là "liên đô thị" vì chúng kết nối các khu đô thị lớn hơn trong vùng lân cận của một thành phố lớn với trung tâm của thành phố. Các hệ thống đường sắt hạng nhẹ hiện đại thường sử dụng quyền ưu tiên dành cho đường sắt hạng nặng bị bỏ hoang (ví dụ như các tuyến đường sắt cũ) để hồi sinh các khu vực bị tước đoạt và các khu vực tái phát triển trong và xung quanh các tụ điểm dân cư lớn.

Monorail (tàu 1 ray)

Monorail được phát triển để đáp ứng nhu cầu giao thông trung bình trong quá trình vận chuyển đô thị và bao gồm một đoàn tàu chạy trên một đường ray, thường là trên cao. Monorails đại diện cho một phần tương đối nhỏ của lĩnh vực đường sắt tổng thể. Hầu hết tất cả các tàu một ray đều sử dụng động cơ cảm ứng tuyến tính.

Maglev (tàu đệm từ)
Để đạt được hoạt động nhanh hơn nhiều trên , công nghệ maglev sáng tạo đã được nghiên cứu từ đầu thế kỷ 20. Công nghệ sử dụng nam châm để đẩy tàu lên phía trên đường ray, giảm ma sát và cho phép đạt tốc độ cao hơn. Một nguyên mẫu ban đầu đã được trình diễn vào năm 1913. Chuyến tàu maglev thương mại đầu tiên là một tàu đưa đón sân bay được giới thiệu vào năm 1984 tại Sân bay Birmingham ở Anh.

Tàu Maglev Thượng Hải, khai trương năm 2003, là dịch vụ tàu thương mại nhanh nhất trong số các loại tàu, hoạt động với tốc độ lên đến . Maglev vẫn chưa được sử dụng cho các tuyến vận tải công cộng liên thành phố.

Đoạn đường ray xe lửa

Đoạn đường ray xe lửa là quãng đường gồm các tuyến đường ray xe lửa để nối liền các địa phương. Một đoạn đường ray có thể có nhiều tuyến khác nhau.

Đoạn đường sắt dài nhất thế giới mà được dùng thường xuyên là Đường sắt xuyên Sibir dài 9288 km.

Cuối năm 2014, đoạn đường xe lửa chở hàng hoá dài 13.000 km nối giữa Tây Ban Nha và Trung Quốc là đoạn đường sắt dài nhất thế giới, bắt đầu từ Nghĩa Ô cho tới Madrid. Vào mùa Noel, nó sẽ chạy thử lần đầu tiên chở hàng hóa như rượu nho, thịt nguội và dầu ô liu từ Tây Ban Nha sang Trung Quốc, xuyên qua 6 nước, Pháp, Đức, Ba Lan, Belarus, Nga, và Kazakhstan.
Hiện thời quãng đường này mất 3 tuần (21 ngày) và hàng hóa phải được dỡ hàng 3 lần vì khổ đường khác nhau, tuy nhiên vẫn nhanh hơn 10 ngày so với đường thủy.

Tàu lửa ở Việt Nam
Năm 1881, người Pháp khởi công xây dựng đường sắt ở Việt Nam. Hiện tại có 3 khổ đường: loại 1 m, 1,435 m và đường lồng cả loại 1 m và 1,435 m. Tổng chiều dài đường sắt là 3.142,69 km, trong đó gồm 2632 km đường sắt chính, 402,69 km đường ga và 107,95 km đường nhánh. Trên đường sắt có 1777 cái cầu với chiều dài tổng cộng là 44073 m, trong đó 576 cầu có trạng thái kỹ thuật tốt với chiều dài 16.223 m còn lại 1.201 cầu trạng thái kỹ thuật xấu với chiều dài 27.850 m. Cấp tải trọng của cầu không đồng nhất từ T11 đến T22. Đường sắt Việt Nam đi xuyên qua các hầm chủ yếu ở hai tuyến: phía Nam trên tuyến đường Thống Nhất có 27 hầm với chiều dài tổng cộng là 8335 m; phía Bắc tuyến Hà Nội – Lạng Sơn có 8 hầm với tổng chiều dài là 3133,4 m.

Phân bố tập trung ở phía bắc dài 1.120 km (từ Tây sang Đông) và chạy dọc đất nước theo hướng Bắc – Nam (dài cả tuyến nhánh khoảng 2.010 km từ Hà Nội đến Sài Gòn).

Cả nước có 63 tỉnh thành thì tàu hỏa đi qua 35 tỉnh và thành phố, hầu hết đi qua các vùng đông dân và khu đô thị lớn.

Đường sắt đi qua các vùng dân cư, khu kinh tế và các trung tâm văn hoá: chiếm 57% dân cư, 47% về tổng diện tích đất đai và 60% về GDP.

Việt Nam có 15 tuyến chính:
 Hà Nội – Sài Gòn: 1726,2 km
 Hà Nội – Hải Phòng: 95,7 km
 Hà Nội – Đồng Đăng: 163,3 km
 Hà Nội – Lào Cai: 285 km
 Hà Nội – Quan Triều: 54,7 km
 Kép – Lưu Xá: 56,7 km
 Kép – Cái Lân: 126 km
 Yên Viên – Cái Lân: 132 km
 Bắc Hồng – Văn Điển: 38,5 km
 Mai Pha – Na Dương: 29,6 km
 Cầu Giát – Nghĩa Đàn: 30 km
 Diêu Trì – Quy Nhơn: 10,5 km
 Đà Lạt – Trại Mát: 7,68 km
 Phủ Lý – Thịnh Châu - Bút Sơn: 10 km
 Bình Thuận – Phan Thiết: 12 km

Văn hóa

Âm nhạc
Ai nhanh hơn (Trần Thanh Tùng)
Bài ca xe lửa (Gốc: Down by the station) (Paul Mills, Slim Gaillard & lời Việt: Nguyễn Ngọc Thiện)
Down by the station (Paul Mills & Slim Gaillard)
Đi nhà trẻ (Đào Ngọc Dung)
Đi xe lửa (Diệp Minh Tuyền)
Đoàn tàu nhỏ xíu (Mộng Lân)
Hỏa xa (Tăng Nhật Tuệ)
I've been working on the railroad (Dân ca Mỹ)
Khúc nhạc trên tàu (Gốc: I've been working on the railroad) (Dân ca Mỹ & lời Việt: Nguyễn Ngọc Thiện)
Mời lên tàu lửa (Sưu tầm)
Tàu anh qua núi (Phan Lạc Hoa)
Tàu về quê hương (Hồng Vân)

Phim
Chunggington''' (2008 - nay)Little Einsteins: Go west, young train (2005) (nhân vật: Little Red Train)Little Einsteins: Annie, get your microphone (2008) (nhân vật: Little Red Train)Make way for Noddy: The great train chase (có xuất hiện trong tập khác nhưng không nhiều)Thomas & friends (1984 - nay)
 Thơ Con tàu (Định Hải)
 Game JumpStart Preschool'' (1998) (nhân vật:The Magic Train)

Xem thêm

 Nhà ga
 Đường sắt cao tốc
 Vận tải đường sắt
 Ga xếp
 Ga kho

Chú thích

Xe
Vận tải đường sắt
Vận tải
Phương tiện giao thông
Phương tiện giao thông công cộng
Bài cơ bản sơ khai


title: Tonnoirella gemella

text:
Tonnoirella gemella là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Tonnoirella
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Dentimargo grandidietti

text:
Dentimargo grandidietti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Dentimargo