title: Boeing

text:
Boeing (đọc như là "Bô-inh", phiên âm là "Bô-ing") là hãng sản xuất máy bay lớn nhất thế giới có tổng hành dinh tại Chicago, Illinois.Boeing là hãng thầu lớn thứ hai trên thế giới về quốc phòng.--> Đến năm 2007, Boeing vẫn là tập đoàn sản xuất vũ khí lớn nhất thế giới dù tuột xuống vị trí thứ 3,sau Lockheed Martin và BAE System vào năm 2008.

Lịch sử

Trước những năm 1950
Công ty được thành lập tại thành phố Seattle, Washington bởi William E. Boeing vào ngày 15 tháng 7 năm 1916, cùng với George Conrad Westervelt, một kỹ sư của Hải quân Hoa Kỳ, và được đặt tên là "B&W" theo chữ viết tắt của tên người sáng lập. Sau đó công ty được đổi tên thành "Pacific Aero Products" vào năm 1917, công ty trở thành "Boeing Airplane Company". William Boeing học ở Đại học Yale và ban đầu làm trong công nghiệp khai thác gỗ, nơi ông ta đã trở nên giàu có. Nơi đó ông cũng thu thập được những kiến thức về các cấu trúc bằng gỗ mà sau này trở nên có giá trị trong việc thiết kế và lắp đặt máy bay.

Vào năm 1927, Boeing thiết lập một hãng hàng không, đặt tên là Boeing Air Transport (BAT). Một năm sau đó, BAT cùng với Pacific Air Transport và Boeing Airplane Company sáp nhập lại thành một công ty lớn. Công ty đổi tên thành United Aircraft and Transport Corporation vào năm 1929 và mua Pratt & Whitney, Hamilton Standard Propeller Company và Chance Vought. United Aircraft sau đó mua National Air Transport vào năm 1930. Đạo luật Air Mail năm 1934 cấm các hãng hàng không và các nhà sản xuất dưới cùng một tổng công ty, do đó công ty lại tách ra thành 3 công ty nhỏ hơn - Boeing Airplane Company, United Airlines và United Aircraft Corporation (tiền thân của United Technologies). Kết quả là William Boeing bán hết các cổ phiểu của ông ta.

Không lâu sau đó, một thỏa thuận với Pan American World Airways (Pan Am) đạt được để phát triển và đóng các máy bay chở khách cất cánh từ mặt nước và có khả năng chuyên chở khách vượt đại dương. Chuyến bay đầu tiên của Boeing 314 Clipper là vào tháng 6 năm 1938. Đó là máy bay dân dụng lớn nhất vào lúc đó, với sức chứa 90 hành khách trong các chuyến bay ban ngày, và 40 hành khách trong các chuyến bay đêm. Một năm sau đó, dịch vụ máy bay hành khách đầu tiên từ Hoa Kỳ đến Anh được khai trương. Sau đó các tuyến bay khác được mở ra, và không lâu sau đó Pan Am bay với Boeing 314 đến khắp nơi trên thế giới.

Vào năm 1938, Boeing hoàn thành máy bay 307 Stratoliner. Đó là máy bay chuyên chở đầu tiên trên thế giới có cabin được bơm khí nén, có khả năng bay ở độ cao 20.000 ft — trên hầu hết các biến động về thời tiết.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Boeing đóng một số lượng lớn các máy bay ném bom. Rất nhiều công nhân là vợ của những người lính ngoài mặt trận. Vào đầu năm 1944, sản xuất đã được đẩy mạnh đến mức trên 350 máy bay được đóng trong một tháng. Để ngăn chặn oach tạc từ trên không, các xưởng sản xuất đã được ngụy trang bằng cây cỏ và các sản phẩm từ trang trại. Trong những năm chiến tranh, những công ty sản xuất máy bay hàng đầu của Hoa Kỳ hợp tác với nhau. Máy bay ném bom B-17 được thiết kế bởi Boeing và được lắp đặt bởi Lockheed Aircraft Corp. và Douglas Aircraft Co., trong khi B-29 cũng được lắp đặt bởi Bell Aircraft Co. và Glenn L. Martin Company.

Sau chiến tranh, hầu hết các đơn đặt hàng về máy bay ném bom bị hủy bỏ và 70.000 người mất việc tại Boeing. Công ty hướng tới việc hồi phục nhanh chóng bằng cách bán Stratocruiser, một loại máy bay 4 động cơ chở khách thương mại hạng sang được phát triển từ B-29. Tuy vậy, số lượng bán của kiểu máy bay này không được như mong đợi và công ty Boeing phải tìm các cơ hội khác để vượt qua hoàn cảnh đó. Công ty đã thành công trong việc bán các máy bay quân sự chuyển đổi lại để có thể chuyên chở binh sĩ và tiếp tế nhiên liệu trên không.

Những năm 1950
Vào giữa thập niên 1950 kỹ thuật đã tiến bộ một cách vượt bậc, đem lại những khả năng cho Boeing phát triển và sản xuất những sản phẩm mới hoàn toàn. Một trong những sản phẩm mới là tên lửa điều khiển tầm ngắn được dùng để đánh chặn máy bay của kẻ thù. Vào thời gian Chiến tranh Lạnh trở nên như một chuyện thường ngày, Boeing sử dụng các kỹ thuật tên lửa tầm ngắn để phát triển và sản xuất tên lửa liên lục địa.

Vào năm 1958, Boeing bắt đầu xuất xưởng B707, máy bay phản lực chở khách đầu tiên của Hoa Kỳ, đáp lại chiếc De Havilland Comet của Anh, Sud Caravelle của Pháp và Tupolev Tu-104 'Camel' của Liên bang Xô viết; là những máy bay thuộc loại thế hệ đầu tiên của máy bay phản lực chở khách dân dụng. Với chiếc B707, một loại máy bay bốn động cơ chở được 156 hành khách, Hoa Kỳ trở thành một trong những nước đi đầu trong việc sản xuất máy bay phản lực dân dụng. Một vài năm sau đó, Boeing thêm vào một phiên bản thứ hai của máy bay này, chiếc B720 nhanh hơn và có tầm bay ngắn hơn. Một vài năm sau nữa, Boeing giới thiệu B727, một loại máy bay phản lực dân dụng khác có cùng kích cỡ, thế nhưng chỉ có 3 động cơ và thiết kế cho các tuyến bay tầm trung. Máy bay B727 ngay lập tức được chấp nhận như là một máy bay an toàn và tiện nghi bởi hành khách, phi hành đoàn và các hãng hàng không. Mặc dù sản xuất đã ngưng từ 1984, vào đầu thiên niên kỷ gần 1.300 chiếc B727 vẫn còn đang phục vụ trong các hãng hàng không khắp thế giới.

Những năm 1960
Máy bay lên thẳng Piasecki được mua bởi Boeing vào năm 1960, và được công nhận như là chi nhánh Vertol của Boeing. Loại hai động cơ CH-47 Chinook, sản xuất bởi Vertol, bay lần đầu tiên vào năm 1961. Loại máy bay lên thẳng với sức nâng hạng nặng này vẫn một loại phương tiện chuyên chở chủ lực cho đến ngày hôm nay. Vào năm 1964, Vertol cũng bắt đầu sản xuất CH-46 Sea Knight.

Trong năm 1967, Boeing giới thiệu một loại máy bay chở khách tầm ngắn và tầm trung với hai động cơ B737. Nó đã trở thành loại máy bay phản lực dân dụng bán chạy nhất trong lịch sử của ngành hàng không. Loại B737 vẫn được sản xuất, và các cải tiến liên tục được đưa ra. Một vài kiểu cải tiến đã được phát triển, chủ yết để tăng số lượng hành khách và tầm bay.

Lễ xuất xưởng của chiếc B747-100 đầu tiên diễn ra vào năm 1968, tại xưởng đóng máy bay mới tại Everett, tiểu bang Washington, khoảng 1 tiếng đồng hồ lái xe từ trụ sở Boeing ở Seattle. Chiếc máy bay bay chuyến đầu tiên một năm sau đó. Chuyến bay dân dụng đầu tiên diễn ra vào năm 1970.

Những năm 1970
Vào đầu thập niên 1970, Boeing đối đầu với một cuộc khủng hoảng mới. Chương trình Apollo mà trong đó Boeing đã tham dự phần lớn trong thập niên trước hầu như là bị xóa bỏ. Một lần nữa, Boeing hy vọng sẽ bù trừ với việc bán các máy bay chở khách dân dụng. Vào thời gian đó, tuy vậy, có một giai đoạn khủng hoảng trong ngành hàng không và do vậy Boeing đã không nhận được đơn đặt hàng nào trong vòng 1 năm. Cá cược tương lai của Boeing, loại B747 mới bị đình trệ trong sản xuất và chi phí cao hơn ban đầu dự tính. Một vấn đề khác là vào năm 1971, Quốc hội Hoa Kỳ quyết định ngưng việc tài trợ cho việc phát triển máy bay siêu âm B2707, câu trả lời của Boeing với Concorde do Anh và Pháp sản xuất, buộc công ty phải ngưng dự án. Công ty cũng phải giảm số nhân viên từ trên 80.000 xuống khoảng còn một nửa, chỉ trong khu vực Seattle. Vào tháng 1 năm 1970 chiếc B747 đầu tiên, một loại máy bay chở khách đường dài 4 động cơ, bay chuyến thương mại đầu tiên. Chiếc máy bay nổi tiếng này đã thay đổi hoàn toàn phương thức bay, với sức chứa 450 hành khách và khoang phía trên của nó. Cho đến 2001, Boeing là hãng sản xuất máy bay duy nhất cung cấp một máy bay có khả năng như vậy và đã xuất xưởng được gần 1.400 chiếc. (Airbus bây giờ đưa ra A380, khi xuất xưởng sẽ là máy bay hành khách lớn nhất). Kiểu B747 đã được cải tiến liên tục để các kỹ thuật trong đó không bị lạc hậu. Các phiên bản lớn hơn cũng được phát triển với tầng trên được kéo dài ra.

Những năm 1980
Vào năm 1983, tình hình kinh tế bắt đầu khá lên. Boeing lắp ráp chiếc máy bay dân dụng B737 thứ 1.000. Trong suốt những năm sau đó, máy bay dân dụng và máy bay quân sự của công ty trở thành những thiết bị cơ bản của các hãng hàng không và không quân. Vì lưu lượng hành khách đi máy bay tăng lên, cạnh tranh trở nên gay gắt hơn, chủ yếu là từ một hãng sản xuất máy bay mới lên từ châu Âu, công ty Airbus. Boeing phải đưa ra một loại máy bay mới, và phát triển loại máy bay với một lối đi giữa hai dãy ghế B757, loại lớn hơn có hai lối đi B767 và những kiểu cải tiến của B737.

Một đề án quan trọng của những năm này là chương trình tàu con thoi, mà Boeing đã đóng góp kinh nghiệm sản xuất tên lửa vũ trụ mà công ty thu hoạch được trong thời kì Chương trình Apollo, mà công ty đã tham gia. Boeing cũng tham gia vào các sản phẩm khác trong chương trình không gian, và là hãng hợp đồng đầu tiên cho Trạm Vũ trụ Quốc tế. Cùng lúc đó, một số đề án quân sự đi vào sản xuất, chẳng hạn như máy bay lên thẳng RAH-66 Comanche, hệ thống phòng không Avenger và một thế hệ mới các hỏa tiễn tầm ngắn. Trong những năm này, Boeing rất năng động trong việc nâng cấp những thiết bị quân sự hiện có và phát triển những thứ mới.

Những năm 1990

Vào tháng 4 năm 1994, Boeing giới thiệu loại máy bay phản lực dân dụng hiện đại nhất, máy bay hai động cơ B777, với sức chứa từ 300 đến 400 hành khách trong một cấu hình chuẩn có 3 cấp hành khách, và ở giữa B767 và B747. Là máy bay hai động cơ có tầm bay xa nhất trên thế giới, kiểu B777 là máy bay hành khách Boeing đầu tiên thiết lập hệ thống điều khiển "fly-by-wire" và được xem như là đối lại với những thâm nhập bởi Airbus vào thị trường truyền thống của Boeing. Chiếc máy bay này, thường được gọi thông thường là "Triple Seven" (Ba số Bảy), đạt một bước tiến quan trọng vì là máy bay đầu tiên được thiết kế hoàn toàn bằng kỹ thuật đồ họa trên máy tính (CAD). Cũng trong giữa thập niên 1990, công ty phát triển kiểu cải tiến của B737, được biết đến như là "Next-Generation 737" (737 Đời mới), hay là 737NG. Nó đã trở thành kiểu bán chạy nhất của B737 trong lịch sử vào ngày 20 tháng 4 năm 2006 số lượng bán đã vượt qua "737 Cổ điển", với một đơn đặt hàng 79 máy bay từ Southwest Airlines. "Next-Generation 737" bao gồm B737-600, B737-700, B737-800 và B737-900.

Vào năm 1996, Boeing mua bộ phận sản xuất máy bay và quốc phòng của công ty Rockwell. Sản phẩm của Rockwell trở thành chi nhánh của Boeing, được đặt tên là Boeing North American, Inc. Một năm sau, Boeing sáp nhập với McDonnell Douglas. Sau sự sáp nhập giữa Boeing và McDonnell Douglas, kiểu MD-95 của McDonnell Douglas được đặt tên lại là B717-200, và việc sản xuất MD-11 bị dừng lại. Boeing giới thiệu một tổng công ty mới với sự hoàn thành của việc sáp nhập đó với huy hiệu công ty mới mang dòng chữ đậm Boeing và biểu trưng đơn giản của McDonnell Douglas.

Những năm 2000
Trong những năm gần đây Boeing phải đối phó với Airbus với sức cạnh tranh ngày càng cao, hãng này đưa ra một số linh kiện dùng chung giữa các kiểu máy bay (làm giảm chi phí bảo trì và huấn luyện) cũng như những kỹ thuật "fly-by-wire" mới nhất. Từ thập niên 1970 Airbus đã tăng các chủng loại máy bay của họ đến mức bây giờ họ có thể đưa ra một loại máy bay có cùng tính chất với hầu như mỗi kiểu của Boeing. Thật vậy, bây giờ Airbus cạnh tranh trong tất cả các thị trường mà Boeing đã từng chiếm giữ vị trí độc quyền, chẳng hạn như A320 đã được chọn bởi một số hãng máy bay giá rẻ (loại máy bay thường được sử dụng bởi các hãng hàng không này là B737) và trong thị trường máy bay cực lớn, máy bay A380. Loại B747 đã bị cạnh tranh bởi một loạt máy bay Boeing 777-300.

Hiện tại, Boeing đang dự định sẽ giới thiệu năm loại máy bay mới, 787 Dreamliner, loại tầm bay cực xa B777-200LR, B737-900ER, B737-700ER và B747-8. Boeing 787 trước đây được biết đến như là Boeing 7E7, nhưng thiết kế đã được thay đổi từ dạo đó. Boeing 777-200LR có tầm bay xa nhất trong tất cả các loại máy bay dân dụng, và là máy bay dân dụng đầu tiên có thể bay nửa vòng quanh Trái Đất với một lượng chuyên chở có hiệu quả kinh tế, và nắm kỉ lục thế giới với một chuyến bay xa nhất bởi một máy bay chở khách dân dụng là 21.601 km.

Boeing cũng đang đóng một phiên bản nâng cao của B747, loại B747-8, để sẽ cạnh tranh sát sao hơn với Airbus A380. Kiểu máy bay này đã được thông báo không chính thức tại Triển lãm Hàng không Paris trong năm 2005.

Những năm 2010
2012: Thực hiện chương trình ecoDemonstrator

2013: Chiếc 787 Dreamliner đầu tiên giao cho ANA(All Nippon Airways)

Phát triển dự án 737Max

2015:bay thử nghiệm chiếc 737 Max 8

2/12/2015 Mẫu máy bay Boeing 787-10 được Boeing hoàn tất thiết kế chi tiết. Tới tháng 3/2016, những chiếc máy bay đầu tiên được đưa vào sản xuất và lắp ráp. Đây là mẫu máy bay lớn nhất của hãng, mới nhất và hiện đại nhất trong năm.

2016: Giao hàng 737 Max đầu tiên cho Malindo Air

2018: Tháng 2 có sự cố về động cơ của chiếc Boeing 777-200 của United Airlines và sau đó đã hạ cánh an toàn. Tai nạn chiếc Boeing 737 MAX 8 đầu tiên (Chuyến bay 610 của Lion Air)

2019: Tai nạn chiếc 737 max thứ hai (Chuyến bay 310 của Ethiopian Airlines)

Toàn cầu cấm 737 Max

16/8/2019 Vietnam Airlines nhận được bàn giao chiếc máy bay Boeing 787-10 đầu tiên mang số hiệu VN-A879 tại cảng hàng không quốc tế Nội Bài. Đây là chiếc đầu tiên trong tổng số 8 chiếc Boeing 787-10 được bàn giao dần cho Hãng hàng không quốc gia Việt Nam (Vietnam Airlines) từ nay đến cuối năm 2020. Vietnam Airlines hiện là một trong 5 hãng hàng không tại châu Á khai thác đồng thời cả 2 dòng máy bay hiện đại nhất Boeing 787-9 và Boeing 787-10.

Những năm 2020
2020: Bay thử chiếc 777x2021: Sau sự cố chiếc Boeing 777-200 của hãng United Airlines bị vỡ vỏ động cơ bên phải vào ngày 20/2, Lãnh đạo FAA Steve Dickson đã ban hành Chỉ thị Năng lực bay Khẩn cấp, yêu cầu kiểm tra hoặc kiểm tra tăng cường các máy bay Boeing 777 được trang bị động cơ Pratt & Whitney PW4000 và rất có thể sẽ có một số chiếc bị khai tử nếu không đạt được độ an toàn cao.

2022: Sự cố ở Trung Quốc. Chiếc Boeing 737-800 mang số hiệu MU5735 khi đang ở độ cao khoảng 8.800m và còn cách điểm đến khoảng 160km (thời điểm phi công chuẩn bị cho hạ cánh) đã bất ngờ lao xuống theo phương thẳng đứng với tốc độ cực cao.Theo dữ liệu do Flightradar24 ghi lại, thay vì giảm dần độ cao khoảng vài trăm mét mỗi phút thì chiếc phi cơ bắt đầu rơi với tốc độ hơn 9.000m/phút trong vòng vài giây. Quá trình này bất ngờ chững lại trong khoảng 10 giây. Sau đó máy bay tiếp tục lao dốc.

Lĩnh vực kinh doanh
Hai đơn vị lớn nhất là Boeing Commercial Airplanes và nhóm Integrated Defense Systems.
 AviationPartnersBoeing, 50/50 liên doanh với Aviation Partners, Inc.
 Boeing Australia, Ltd.
 Boeing Capital
 Boeing Commercial Airplanes
 Aeroinfo Systems
 Airspace Safety Analysis Corporation
 Alteon Training, trước là FlightSafetyBoeing
 Continental Datagraphics
 Jeppesen, trước là Jeppesen Sanderson.
 SBS International
 Boeing Integrated Defense Systems
 United Launch Alliance (với Lockheed Martin)
 United Space Alliance (với Lockheed Martin)
 Boeing Satellite Systems
 Sea Launch (40%)
 Boeing Realty
 Boeing Technology
 Phantom Works
 Information Technology
 Intellectual Property Management
 Corporate Engineering & Technology
 Boeing Shared Services Group
 Boeing Travel Management Company
 Connexion by Boeing
 Preston Aviation Solutions

Nhân công

Theo vị trí địa lý

cho đến 10 tháng 6 năm 2005

Nhân công theo nhóm (các đơn vị)

cho đến 10 tháng 6 năm 2005

Bộ máy lãnh đạo

Hội đồng quản trị hiện thời
 Dave Calhoun - Chairman, President & CEO
 John H. Biggs
 John Bryson
 Linda Cook
 William M. Daley
 Kenneth M. Duberstein
 John McDonnell

 Richard Nanula
 Rozanne Ridgway
 John Shalikashvili

Tổng giám đốc điều hành (CEO)

Chủ tịch hội đồng quản trị

Chủ tịch

Chú thích

Xem thêm
 Airbus
 Arianespace
 Boeing Aircraft Holding Company
 Lockheed Martin
 Northrop Grumman
 Phillip G. Johnson
 Vertol

Liên kết ngoài

 Công ty Boeing
 Boeing order sheet, year-to-date
 Boeing’s Triumph: The American Jetliner
 Yahoo! - Lịch sử công ty
 Transcripts of The Boeing Company's Quarterly Conference Calls
 Boeing and WTO
 BBC
 Complete productionlist starting with Model 1

Công ty quốc tế
Công ty đa quốc gia
Công ty hàng không Hoa Kỳ
Công ty niêm yết tại Thị trường Chứng khoán New York
Công ty đa quốc gia có trụ sở tại Hoa Kỳ
Lịch sử Seattle


title: Acanthoscelides puelliopsis

text:
Acanthoscelides puelliopsis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Johnson miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

P


title: Amauropsis prasina

text:
Amauropsis prasina là một loài ốc biển săn mồi, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Naticidae, họ ốc mặt trăng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Amauropsis


title: (52468) 1995 QB1

text:
{{DISPLAYTITLE:(52468) 1995 QB1}}

(52468) 1995 QB1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 19 tháng 8 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 52001–53000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Remich (tổng)

text:
Remich là một tổng về phía đông của Luxembourg, ở huyện Grevenmacher. Thủ phủ là Remich.

Tổng này bao gồm 10 thị trấn:
Bous
Burmerange
Dalheim
Lenningen
Mondorf-les-Bains
Remich
Schengen
Stadtbredimus
Waldbredimus
Wellenstein

Tham khảo

Tổng của Luxembourg


title: Tượng đài Quốc gia Tượng Nữ thần Tự do

text:
Tượng đài Quốc gia Tượng Nữ thần Tự do (tiếng Anh: Statue of Liberty National Monument) là một tượng đài quốc gia bao gồm Đảo Liberty và Đảo Ellis trong Bến cảng New York. Nó gồm có Tượng Nữ thần Tự do, nằm trên Đảo Liberty (), và khu vực tiếp nhận di dân xưa trên Đảo Ellis (). Tượng Nữ thần Tự do được khánh thành vào năm 1886. Trạm tiếp nhận di dân tại Đảo Ellis mở cửa năm 1892 và đóng cửa năm 1954.

Tổng thống Calvin Coolidge sử dụng quyền hạn của mình theo Đạo luật Antiquities để tuyên bố bức tượng là một tượng đài quốc gia vào năm 1924. Năm 1937, qua tuyên bố số 2250, Tổng thống Franklin D. Roosevelt mở rộng tượng đài bao gồm tất cả phần đất của Đảo Bedloe. Năm 1956, một đạo luật của Quốc hội Hoa Kỳ chính thức đặt tên lại cho Đảo Bedloe thành Đảo Liberty. Đảo Ellis được biến thành một phần của Tượng đài Quốc gia Tượng Nữ thần Tự do theo tuyên cáo của Tổng thống Lyndon Johnson năm 1965. Khu lịch sử Hoa Kỳ, một loại liệt kê đơn lập trên Sổ bộ Địa danh Lịch sử Quốc gia Hoa Kỳ, được ấn định vào năm 1966. Tượng đài này được văn phòng đặc trách các công viên quốc gia trong khu vực Bến cảng New York trực thuộc Cục Công viên Quốc gia Hoa Kỳ quản lý.

Đặc điểm nổi bật
Tượng Nữ thần Tự do là biểu tượng tự do lừng danh thế giới, được Pháp trao tặng cho Hoa Kỳ để chào mừng tình hữu nghị. Đảo Ellis gần đó là một điểm dừng chân đầu tiên của hàng triệu di dân đến Hoa Kỳ trong cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Tượng đài quốc gia này gợi nhớ lại thời kỳ di dân khổng lồ đến Hoa Kỳ.

Dưới chân Tượng Nữ thần Tự do có một tấm biển có khắc những hàng chữ trích từ bài thơ "The New Colossus" của nữ thi sĩ Emma Lazarus. Bài thơ được khắc vào năm 1903, gần 10 năm sau khi tác giả đã qua đời. Bài thơ lần đầu tiên xuất hiện tại buổi triển lãm gây quỹ năm 1883 nhằm hưởng ứng việc  Ủy ban Hoa Kỳ tổ chức một số lớn các sự kiện để vận động gây quỹ cho bức tượng bắt đầu từ năm 1882. Constance Cary Harrison, một nhà soạn kịch, phụ trách việc kêu gọi các nghệ sỹ tham gia buổi đấu giá, đã đề nghị Emma Lazarus đóng góp một tác phẩm cho sự kiện này. Điều khiến Harrison bất ngờ là Lazarus thẳng thừng từ chối lời đề nghị và nói rằng bà không bao giờ viết theo "kiểu bị đặt hàng". Tuy nhiên, Harrison không bỏ cuộc, tìm cách thuyết phục nữ thi sỹ khi nhắm đến những hoạt động và tư tưởng vì xã hội của bà. Vào lúc đó, bà cũng đang tham gia vào công cuộc giúp đỡ người tị nạn đến Thành phố New York sau khi họ vượt thoát khỏi các cuộc náo loạn bài Do Thái tại Đông Âu. Những người tị nạn này buộc phải sống trong những điều kiện mà bà Lazarus giàu có chưa từng trải qua. Bà tìm thấy một cách để bày tỏ sự thông cảm của bà đối với những người tị nạn qua những từ ngữ diễn tả về bức tượng. Lazarus quay trở lại tìm Harrison hai ngày sau đó với một bài thơ hoàn chỉnh với cái tên "The New Colossus" (tạm dịch: "Bức tượng Khổng lồ mới") theo thể điệu "sonnet" ra đời, với nội dung ca ngợi bức tượng Nữ thần Tự do khổng lồ là biểu tượng cho sức mạnh của nữ quyền và bình đẳng. Mãi đến năm 1901, khi một người bạn thân của Lazarus là Georgina Schuyler tìm thấy bài thơ, tác phẩm đầy ý nghĩa này mới thực sự sống lại. Để tưởng nhớ nữ thi sỹ Lazarus, Schuyler đã tổ chức các hoạt động quảng bá tác phẩm này và đưa nó đến gần hơn với người đọc. Trên thực tế, Emma Lazarus chưa từng trực tiếp nhìn thấy Nữ thần Tự do khi bà viết "The New Colossus". Tuy nhiên, ý nghĩa của bài thơ cùng những gì mà hình ảnh Nữ thần Tự do mang lại về sự bảo vệ và công bằng, chắc chắn cũng đã là một phần không thể phủ nhận trong lịch sử của Hoa Kỳ.

Vị trí và lối vào

Tượng đài quốc gia này nằm trong Vịnh Thượng New York ở phía đông Công viên Tiểu bang Liberty State của Thành phố Jersey, New Jersey và phía tây nam Công viên Battery nằm ở góc nhọn của khu Manhattan trong Thành phố New York. Vào cổng miễn phí nhưng tất cả du khách phải trả tiền đi phà.

Năm 2007, Statue Cruises được phép điều hành việc chuyên chở và bán vé cho các dịch vụ tiện ích khác, thay thế Circle Line từng phục vụ từ năm 1953. Khu vực mặt nước quanh tượng đài do Cảnh sát Công viên Hoa Kỳ tuần tra để thi hành luật pháp nhằm hạn chế tàu thuyền tư nhân ghé vào khu vực tượng đài. Các chuyến phà khởi hành từ cả hai công viên và tất cả các chuyến đều dừng tại cả hai đảo, giúp cho du khách viếng thăm cả hai đảo cũng như có thể chọn lựa điểm đến trên chuyến quay về.

Vé được bán tại Castle Clinton trong Công viên Battery hay tại Ga xe lửa Communipaw nằm trong Công viên Tiểu bang Liberty. Cùng với vé phà, du khách có ý định vào nền tượng cũng phải mua 1 vé khác để vào tham quan Những ai muốn đi cầu thang lên đến tận phần mũ mện (crown) bên trong tượng phải mua một vé đặc biệt. Vé này phải đặt trước có khi lên đến 1 năm. Mỗi nhóm 10 người, ba nhóm mỗi giờ, mỗi ngày tổng cộng có 240 người được phép đi lên đến đó. Sau khi bắt buộc qua kiểm tra an ninh lần thứ hai thì du khách chỉ có thể mang theo mình thuốc uống và máy ảnh, bỏ lại tất cả những thứ khác vào trong ngăn khóa được cung cấp cho du khách sử dụng.

Thẩm quyền

Đảo Liberty và Đảo Ellis là tài sản của Chính phủ liên bang Hoa Kỳ từ năm 1800 và 1808, theo thứ tự thời gian. Những hoàn cảnh lịch sử đã khiến cho tình trạng bất thường xảy ra đối với Đảo Liberty và 3,3 mẫu Anh (13.000 m2) đất của Đảo Ellis biến thành những khu cách biệt bên ngoài của 1 tiểu bang là tiểu bang New York lại nằm hoàn toàn bên trong 1 tiểu bang khác là tiểu bang New Jersey. Quyền lực, thẩm quyền, và chủ quyền của những hòn đảo này đã từng là chủ thể của một loạt phức tạp gồm có 1 lần ban tặng đất thời thuộc địa, 1 chỉ thị của tỉnh trưởng, và 1 hiệp ước liên tiểu bang cũng như một vài lần kiện tụng và phán quyết của Tối cao Pháp viện Hoa Kỳ. Đảo Liberty và một phần trên Đảo Ellis là một phần đất của Thành phố New York tuy chúng bị bao bọc xung quanh bởi ranh giới hành chính của Thành phố Jersey trong đó có 24 mẫu Anh (97.000 m2) đất san lấp nhân tạo tại Đảo Ellis và những khu vực gần bờ. Khu vực thẩm quyền không do chính phủ liên bang nắm giữ thì rơi vào thẩm quyền của tiểu bang. Tuy nhiên, toàn bộ khu vực tượng đài quốc gia này vẫn là tài sản liên bang. Những phán quyết pháp lý không đưa đến kết quả là hai tiểu bang tranh chấp nhận lấy trách nhiệm bảo trì, bảo tồn hay cải thiện bất cứ các tài sản lịch sử nào.

Những nơi có liên quan

Nhà ga Communipaw
Castle Clinton
Công viên Tiểu bang Liberty
Công viên Battery
Đảo Governors

Tham khảo

Liên kết ngoài

Statue of Liberty National Monument The official Historical Site handbook.
Statue of Liberty National Monument Visitor information.
PBS documentary about statue of liberty
American Classic: Lady Liberty  - slideshow by Life magazine
The Statue of Liberty article by Alexandra Kollontay, 1916.
Historical Information and Photographs
Gallery Images of the Statue of Liberty
 Ellis Island home page
 Ellis Island Visitor information
 Ellis Island Historical Timeline
 Ellis Island timeline
 Ellis Island Immigration Museum
 Free Search of Ellis Island Database - Port of New York Arrivals 1892-1924
 Supreme Court opinion in New Jersey v. New York (1998)
 National Park Service map showing portions of the island belonging to New York and New Jersey
 American Memory from the Library of Congress
 The Myth of Ellis Island Name Changes

Sổ bộ Địa danh Lịch sử Hoa Kỳ
Tượng Nữ thần Tự do
Cảng New York và New Jersey
Tượng đài Quốc gia Hoa Kỳ


title: Lê Phước Tứ

text:
Lê Phước Tứ (sinh ngày 15 tháng 4 năm 1984]) là một cựu cầu thủ bóng đá người Việt Nam từng chơi cho Quân khu 5, Thể Công, Thanh Hóa, Xuân Thành Sài Gòn, Quảng Nam, Ninh Bình và Becamex Bình Dương. Vị trí sở trường của anh là trung vệ.

Lê Phước Tứ hiện đang làm huấn luyện viên phó của câu lạc bộ PVF-Công An Nhân Dân.

Tiểu sử
Phước Tứ sinh ra trong gia đình không có ai làm về thể thao. Anh là con thứ 4, trước anh có 2 chị gái và 1 anh, dưới là 1 em trai.

Phước Tứ có niềm đam mê bóng đá từ khi còn bé. Ban đầu, Tứ chọn Đà Nẵng để theo nhưng bố mẹ không đồng ý. Mãi đến khi 18 tuổi, Tứ mới trúng tuyển vào đội trẻ của Quân khu 5 và theo nghiệp bóng đá từ đó.

Quân khu 5
Khi mới đến Quân khu 5, Tứ được giao cho vị trí tiền vệ phải. Nhưng một lần, câu lạc bộ bị thiếu trung vệ trầm trọng, huấn luyện viên Nguyễn Phi Hùng buộc phải giao cho anh vị trí trung vệ. Trận đó anh đã chơi vô cùng ấn tượng và từ đó anh thi đấu hẳn ở vị trí trung vệ.

Đối với Tứ, huấn luyện viên Nguyễn Trọng Phương có ý nghĩa vô cùng lớn đối với anh. Ông chính là người đã nhìn thấy những điểm mạnh của Tứ và khai thác nó một cách đúng mức và hiệu quả. Bởi vậy, ông luôn dành cho anh những lời chỉ bảo ân cần.

Từ khi về chơi trung vệ, Tứ đá nổi bật hẳn, không như khi còn đá tiền vệ cánh. Câu lạc bộ Thể Công đã quyết định chiêu mộ anh. Một cơ hội lớn để Phước Tứ tiếp xúc với môi trường bóng đá đỉnh cao.

Thể Công
Đến với Thể Công từ cuối năm 2004, Phước Tứ đến nay đã có 4 năm ở đội bóng quân đội. Đã từng có thời gian, Phước Tứ xin về vì không hòa nhập được với cuộc sống ở thủ đô. Việc anh nghỉ tập 3-4 tháng đã khiến thể lực giảm sút hẳn, không những vậy, anh còn bị đánh giá là chơi thiếu tính toán nên việc anh hòa nhập với đội bóng là khá khó khăn. Tứ có trận đấu đầu tiên cho Thể Công Viettel khi gặp Huda Huế ở vòng 2 giải Hạng Nhất vào ngày 5 tháng 2 năm 2005, trận đó Thể Công thua 3-1

Từ anh lính mới đến hòn đá tảng nơi hàng phòng ngự, rõ ràng Phước Tứ đã có những bước thăng tiến vượt bậc. Người ta đánh giá cao anh bởi khả năng phòng thủ không ngại va chạm, không chiến tốt và thi đấu cực kì tình táo. Việc anh được vào đội tuyển quốc gia là điều không bất ngờ.

QNK Quảng Nam
Sau khi CLB XMXT Sài Gòn giải tán, trung vệ Lê Phước Tứ đã đến QNK Quảng Nam thử việc. Trong thời gian tập luyện tại đội bóng quê hương, cựu cầu thủ ĐTQG và đội bóng xứ Quảng đã đạt được thỏa thuận, nhưng khi 2 bên chuẩn bị tiến hành ký kết hợp đồng thì Phước Tứ lại khăn gói ra đi.

XM The Vissai Ninh Bình
Không thể trở thành tân binh của Hà Nội T&T, Phước Tứ đã xin thử việc tại V.Ninh Bình, đội bóng vừa giành chức vô địch Cúp QG 2013. Tại giải tập huấn Thanh - Nghệ vừa qua, trung vệ Lê Phước Tứ đã thi đấu rất ấn tượng cho đội bóng cố đô Hoa Lư góp phần giúp đội bóng này giành vị trí á quân. Ngay sau giải đấu kết thúc, BLĐ V.Ninh Bình đã tiến hành thương thảo và đi đến quyết định ký hợp đồng 2 năm với Phước Tứ. Theo nhiều nguồn tin thì số tiền lót tay mà Phước Tứ nhận được là 900 triệu đồng.

Sau vụ việc bán độ của hầu hết các cầu thủ trụ cột Vissai Ninh Bình, câu lạc bộ này quyết định bỏ V.League, Phước Tứ đã nhanh chóng tìm được cho mình bến đỗ mới, Câu lạc bộ Becamex Bình Dương.

Thi đấu quốc tế
Được huấn luyện viên Henrique Calisto gọi vào đội tuyển như một sự thay thế cho Nguyễn Huy Hoàng. Anh có trận đấu đầu tiên khi gặp Indonesia, trận này mặc dù hàng thủ đội nhà đã chơi rất ăn ý nhưng đến phút 87, bất ngờ chính Phước Tứ đã đưa bóng về lưới nhà. Sang đến trận gặp Indonesia, trong một pha tranh bóng, Phước Tứ đã phạm lỗi trong vòng cấm và dẫn đến bàn thua của đội nhà .Tuy nhiên, sơ suất trong những lần đầu tiên vào sân cho đội tuyển quốc gia của Phước Tứ đã được cảm thông và ban huấn luyện vẫn đánh giá rất cao anh.

Bước ngoặt lớn nhất trong sự nghiệp của Phước Tứ có lẽ là giải AFF Suziki Cup 2008, khi anh cùng đội tuyển Việt Nam giành ngôi vô địch. Trong trận đấu với Singapore, chút nữa Phước Tứ đã là tội đồ khi đánh đầu phản lưới nhà, nhưng rất may trọng tài đã bắt lỗi việt vị của tiền đạo đối phương.

Cuộc sống đời tư
Trên sân, Phước Tứ thi đấu lăn xả mạnh mẽ như vậy nhưng ngoài đời anh lại rất khiêm nhường, hiền lành nên giành được nhiều thiện cảm của mọi người. Trong đội Thể Công, Phước Tứ khâm phục nhất Đặng Phương Nam, anh là người đã có rất nhiều ảnh hưởng tới Phước Tứ. Đối với Phước Tứ, đam mê lớn nhất là bóng đá và anh muốn được cống hiến hết sức có thể cho ĐTQG cũng như cho CLB. Thần tượng của anh là Rio Ferdinand, và anh cũng phải thừa nhận rằng lối chơi của anh khác hẳn với trung vệ của Manchester United. Thú giải trí ưa thích nhất của Tứ là đi tán gẫu và uống cà phê cùng đồng đội.

Thành tích

Đội tuyển quốc gia
  Vô địch AFF Cup: 2008

Câu lạc bộ
 Vô địch giải Hạng Nhất quốc gia

Chú thích & Tham khảo

Cầu thủ bóng đá Quân khu 5
Cầu thủ bóng đá Thể Công
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Xi măng The Vissai Ninh Bình
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Becamex Bình Dương
Cầu thủ bóng đá nam Việt Nam
Hậu vệ bóng đá
Sinh năm 1984
Nhân vật còn sống
Người Quảng Nam
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Quảng Nam
Cầu thủ giải bóng đá vô địch quốc gia Việt Nam
Cầu thủ câu lạc bộ bóng đá Xuân Thành Sài Gòn
Trung vệ bóng đá


title: Hồng Tú Toàn

text:
Hồng Tú Toàn (chữ Hán: 洪秀全, bính âm: Hóng xiù quán), tự là Hỏa Tú (火秀), xuất thân từ một gia đình người Khách Gia là lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa Thái Bình Thiên Quốc chống lại triều đình Mãn Thanh. Ông tự xưng là Thiên Vương, thành lập ra Thái Bình Thiên Quốc và từng chiếm lĩnh nhiều vùng đất rộng lớn ở Đông-nam Trung Quốc. Ông tự xưng là em trai của Chúa Giêsu.

Tiểu sử
Hồng Tú Toàn sinh năm 1814 (cũng có tài liệu ghi 1813) trong một gia đình trung nông có 3 trai 1 gái ở thôn Phúc Nguyên Thủy (福源水村), huyện Hoa (花縣) (ngày nay là quận Hoa Đô, thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông), Quảng Đông, Trung Quốc. Cha ông là Hồng Cảnh Dương (洪競揚) và mẹ ông là Vương thị (王氏). Ông học hành thông minh nhưng đi thi nhiều lần không đỗ. Ông sau đó chuyển đến sống tại thôn Quan Lộc (官祿㘵村). Sau đó ông đã kết hôn với Lại Tích Anh (賴惜英).

Hồng Tú Toàn bắt đầu học tại Thư Phòng các (书房阁) lúc bảy tuổi. Sau sáu năm, ông đã có thể đọc thuộc Tứ thư, Ngũ kinh. Vào lúc 15 tuổi, cha mẹ của ông không còn đủ khả năng để cho ông tiếp tục, do đó, ông trở thành một thầy giáo cho trẻ em trong làng của mình và tiếp tục học một mình. Năm 22 tuổi, vào năm 1836, ông đi thi Tú tài tại trường thi Quảng Châu, nhưng bị trượt. Ông thi lại bốn lần, nhưng không lần nào thành công. Điều này một phần là do không có tiền hối lộ cho các quan.

Hồng Tú Toàn sau đó trở thành một thục sư (塾师) tại Thư phòng các và một số trường học ở Liên Hoa Đường (莲花塘) và vài làng khác.

Sự nghiệp
Năm 1837. sau khi thi trượt lần thứ hai, Hồng Tú Toàn bị bệnh nặng và mơ thấy một ông vua đưa mình một thanh kiếm, đi diệt trừ Nhà Thanh đang khinh rẻ nông dân. Hồng Tú Toàn kể rằng trong giấc mơ ông cũng thấy một người trẻ tuổi hơn, ông gọi bằng anh. Bảy năm sau, vào năm 1843, tình cờ đọc cuốn Lời lành răn đời của Hội Truyền bá đạo Thiên Chúa xuất bản ở Quảng Châu, ông nhận ra trong giấc mơ của mình ông gặp được Thượng đế, cùng với Chúa Giê-xu, người mà ông gọi bằng anh. Sẵn có tâm lý không bằng lòng với chế độ khoa cử và những quy định bất công của triều đình nhà Thanh, ông đã lấy chủ nghĩa bình đẳng của đạo Thiên Chúa làm gốc, sáng lập ra đạo "Bái Thượng đế" để tập hợp người dân chống lại chính quyền.

Năm 1844, Hồng Tú Toàn đi truyền đạo. Đến năm 1850, ông phát động cuộc khởi nghĩa tại vùng núi tỉnh Quảng Tây. Sau khi giành được một số thắng lợi, ông tuyến bố thành lập chính quyền mới gọi là Thái Bình Thiên Quốc, tự xưng là Thiên vương và phân phong cho các tướng lĩnh. Thế lực của quân Hồng Tú Toàn rất mạnh, chỉ trong vòng chưa đầy nửa năm họ đã chiếm được hết hơn 16 phủ, 600 huyện, làm triều đình nhà Thanh rung chuyển. Tháng 3 năm 1853, quân nổi dậy chiếm được thành phố quan trọng phía nam của Mãn Thanh là Nam Kinh. Hồng Tú Toàn đã quyết định đổi tên thành phố thành Thiên Kinh và lấy đó làm thủ đô của Thái Bình Thiên Quốc.

Nhưng Thái Bình Thiên Quốc đã không xây dựng những căn cứ vững chắc trong những vùng mình chiếm đóng. Bộ phận lãnh đạo phạm vào nhiều sai lầm về chính trị và quân sự. Năm 1856, Hồng Tú Toàn thủ tiêu một số tướng tá có thế lực của Thái Bình Thiên Quốc (trong đó có Đông vương Dương Tú Thanh, một viên tướng tài giỏi, thành phần cố nông) không ăn cánh với mình, làm cho lực lượng khởi nghĩa giảm sút đi nhiều.

Các nước tư bản phương Tây là Anh, Pháp, Hoa Kỳ lợi dụng sự rối ren hiện nay tại Trung Quốc, trước hết dùng vũ lực buộc triều đình Mãn Thanh khuất phục, khiến cuộc chiến tranh Nha phiến lần thứ 2 (1857-1860) xảy ra, sau đó tích cực giúp đỡ triều đình Mãn Thanh và tầng lớp địa chủ quan liêu vũ trang tấn công Thái Bình Thiên Quốc. Năm 1864, Thiên Kinh bị quân đội nhà Thanh và đội vũ trang của địa chủ quan liêu bao vây chặt. Quân đội và tàu chiến của Anh, Pháp, Hoa Kỳ cũng tham gia tấn công. Quân Thái Bình Thiên Quốc cùng với dân chúng trong thành chiến đấu dũng cảm. Ngày 1 tháng 6 năm 1864, khi thành Thiên Kinh sắp thất thủ, Hồng Tú Toàn đã tự vẫn.

Tác phẩm văn chương
Bài thơ sau đây, bài thơ có tiêu đề là Thuật chí thi (述志詩), được viết vào năm 1837 bởi Hồng Tú Toàn, minh họa suy nghĩ tôn giáo của mình và mục đích mà sau này dẫn đến việc thành lập Thái Bình Thiên Quốc.

Nguyên văn chữ Hán

《述志詩》

手握乾坤殺伐權，
斬邪留正解民懸。
眼通西北江山外，
聲振東南日月邊。
展爪似嫌雲路小，
騰身何怕漢程偏。
風雷鼓舞三千浪，
易象飛龍定在天。

Dịch Hán Việt

Thuật chí thi

Thủ ác càn khôn sát phạt quyền,
Trảm tà lưu chính giải dân huyền.
Nhãn thông tây bắc giang sơn ngoại,
Thanh chấn đông nam nhật nguyệt biên.
Triển trảo tự hiềm vân lộ tiểu,
Đằng thân hà phạ Hán trình thiên.
Phong lôi cổ vũ tam thiên lãng,
Dịch tượng phi long định tại thiên.

Nhận định

Nguồn tham khảo
In Chinese:余杰：读潘旭澜著《太平杂说》
Google translation
Tiếng Trung:撕下历史的"面膜"——读潘旭澜教授《太平杂说》
Google translation
 (tiếng Anh) Truyện tranh Hồng Tú Toàn
 (tiếng Trung) 洪秀全漫画

Tham khảo

Liên kết ngoài
紀念館 (The Memorial Museum) (in Chinese) with a picture of Hong's huge longan tree.

Vua Trung Quốc
Nhân vật chính trị nhà Thanh
Thái Bình Thiên Quốc
Người Khách Gia
Người tự sát
Nhà cách mạng Trung Quốc
Sinh năm 1812
Mất năm 1864
Tín hữu Kitô giáo Trung Quốc
Nhân vật bất đồng chính kiến Trung Quốc
Chính khách Khách Gia
Nhà hoạt động độc lập


title: Helicopsyche curva

text:
Helicopsyche curva là một loài Trichoptera trong họ Helicopsychidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Helicopsyche


title: Quảng Phong (định hướng)

text:
Quảng Phong có thể là:

Việt Nam
 Phường Quảng Phong, thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình
 Xã Quảng Phong, huyện Hải Hà, tỉnh Quảng Ninh
 Xã cũ Quảng Phong thuộc huyện Quảng Xương, tỉnh Thanh Hóa; nay là một phần thị trấn Tân Phong.

Trung Quốc
 Quận Quảng Phong, Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.


title: Amblycerus gravidus

text:
Amblycerus gravidus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Nguyễn Văn Côn

text:
Nguyễn Văn Côn (1893 - 1981(mất ngày 29-3 âm lịch)), là nhà cách mạng nổi tiếng ở tỉnh Gò Công (nay thuộc tỉnh Tiền Giang), nguyên Bí thư An Nam Cộng sản Đảng ở Gò Công, Bí thư Tỉnh ủy Gò Công năm 1945; Đại biểu Quốc hội các khóa I, II, III, IV và khóa V.

Ông còn gọi là Chín Côn. Ông nội là cụ Nguyễn Văn Chung, phụ tá đắc lực của Phó lãnh binh Tình_Đặng Khánh Tình_trong cuộc khởi nghĩa của Trương Định.

Ông tham gia cách mạng năm 1908, lãnh đạo thành lập tổ chức Cộng hòa Hội để tuyên truyền chủ nghĩa yêu nước, ý thức đấu tranh chống thực dân Pháp xâm lược. Ông làm công nhân thợ nguội của hãng Faci ở Sài Gòn. Sớm giác ngộ phong trào công nhân, đầu năm 1921, ông tham gia vào Công hội đỏ đầu tiên ở Sài Gòn và giữ chức vụ phó Hội trưởng (Hội trưởng của Công hội lúc đó là Tôn Đức Thắng - thợ máy Nhà đèn Chợ Quán; thư ký là Mạnh - Nhà đèn Chợ Quán và thủ quỹ là Sâm - thợ điện Nhà đèn Sài Gòn).

Cuối năm 1926, tổ chức Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội (TNCMĐCH) ra đời. Sau khi tiếp nhận tổ chức Công hội thì tổ chức TNCMĐCH phát triển nhanh chóng tại Sài Gòn và lan rộng ra nhiều tỉnh ở Nam Kỳ.

Năm 1927, ông giữ chức Bí thư Tỉnh hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên (VNCMTN) tỉnh Gò Công, Ủy viên Kỳ bộ Hội VNCMTN Nam kỳ. Khi tổ chức TNCMĐCH Kỳ bộ Sài Gòn phân công vận động xây dựng cơ sở, Nguyễn Văn Côn liên hệ với Nguyễn Văn Thiệt giới thiệu Châu Văn Ký (lúc ấy đang ở Sài Gòn) và Nguyễn Văn Đức (tự Đại, đang sống tại Long Hồ).

Ông còn về Vĩnh Long, tìm cách gặp gỡ, thảo luận, vận động xây dựng cơ sở, tại một địa điểm bí mật là chùa Minh Sư (vị trụ trì chùa bấy giờ là nhà sư Ngô Văn Lợi) ở làng Tân Giai, tổng Bình Long, Châu Thành, Vĩnh Long (nay thuộc Phường 2, thành phố Vĩnh Long).

Năm 1929, ông gia nhập An Nam Cộng sản Đảng, làm Bí thư An Nam Cộng sản Đảng ở Gò Công. Đầu năm 1929, thực dân Pháp khủng bố rất mạnh; cơ sở của Hội ở Thành phố bị vỡ và hội viên bị bắt rất nhiều. Trước tình hình tổ chức bị xáo trộn, không còn cơ quan lãnh đạo do địch khủng bố tháng 3-1929, Thanh niên Nam kỳ tiến hành Đại hội bầu ra kỳ bộ mới gồm Phạm Văn Đồng, Nguyễn Kim Cương, Nguyễn Văn Côn, Trần Ngọc Quế, Trần Ngọc Giải, sau bổ sung Châu Văn Liêm, do Phạm Văn Đồng làm Bí thư.

Giữa tháng 2-1930, diễn ra Hội nghị hợp nhất Đảng. Cũng trong thời gian này Nguyễn Văn Côn bị bắt, các đảng viên còn lại trong chi bộ phải phân tán đến các tỉnh khác hoạt động, nên khi hợp nhất Đảng thì Gò Công chưa có tổ chức Đảng cấp tỉnh.

1929-1934, ông bị Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Trong tù, ông ra sức học tập chủ nghĩa Mac-Lenin để nâng cao trình độ chính trị và lập trường giai cấp.

Đến năm 1938, sau khi Nguyễn Văn Côn ra tù (bị thực dân Pháp quản thúc tại Gò Công) và có điều kiện liên lạc với Lê Thị Kim Chi (được Xứ ủy giao trách nhiệm về Gò Công gây dựng lại cơ sở Đảng) mới gầy dựng được 1 tổ Đảng ở làng Thạnh Nhựt gồm 5 đảng viên do Ba làm tổ trưởng.

1937-1939, ông trở lại hoạt động bí mật ở Gò Công, xây dựng cơ sở Đảng ở nhiều nơi và kết nạp nhiều Đảng viên mới.

Tháng 5 đến tháng 11/1941, ông bị địch bắt giam, cuộc khởi nghĩa Nam kỳ nổ ra, ông bí mật chỉ đạo các cơ sở cách mạng ở Gò Công hưởng ứng cuộc kháng chiến: rải truyền đơn, phá đường, treo cờ đỏ búa liềm.
Cuối năm 1942, tại Hội nghị Xứ ủy viên lâm thời tổ chức tại Chợ Gạo, ông được bầu làm Xứ ủy viên lâm thời. Ông đi khắp nơi vận động cách mạng, chuẩn bị thời kỳ mới.

Lãnh đạo giành chính quyền tại Gò Công

Tháng 5 năm 1945 ông được cử làm Bí thư Tỉnh ủy Gò Công. Tháng 7/1945, ông chỉ đạo thành lập lực lượng Thanh niên Tiền phong ở Gò Công.

Ngày 21 tháng 8, nhân dân An Thạnh Thủy (Chợ Gạo - Mỹ Tho) biểu tình kéo xuống làng Thạnh Nhựt (tổng Hòa Đồng Thượng) lấy mộc của làng, tước súng của hương quản, làm cho chính quyền Gò Công càng thêm lúng túng. Tỉnh trưởng Gò Công phải mời Nguyễn Văn Côn đại diện Việt Minh đến gặp và khẩn thiết nhờ giải quyết.

Ngay trong đêm 21 tháng 8, Nguyễn Văn Côn và Ủy ban dân tộc giải phóng đã thống nhất nhận định: đã đến thời điểm Việt Minh ra công khai và buộc tỉnh trưởng từ chức, giao quyền cho Ủy ban dân tộc giải phóng.

Ngày 24 tháng 8 năm 1945, một cuộc mít tinh lớn tổ chức ở thị xã theo quyết định của Ủy ban dân tộc giải phóng lâm thời Gò Công để mừng cách mạng thắng lợi và chào mừng chính quyền cách mạng của tỉnh ra mắt. Hơn 20.000 người bao gồm đủ các thành phần, từ 40 làng đổ về thị xã biến thành cuộc diễu hành rầm rộ từ các ngả kéo về sân vận động tỉnh. Trong buổi mít tinh Nguyễn Văn Côn thay mặt Ủy ban dân tộc giải phóng lâm thời tỉnh Gò Công, long trọng tuyên bố chính quyền đã thuộc về tay nhân dân, công bố 10 chính sách của Mặt trận Việt Minh.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thắng lợi. Chính quyền cách mạng tỉnh Mỹ Tho, tỉnh Gò Công được thành lập.

Ngày 15-9-1945, Ủy ban nhân dân tỉnh Gò Công đổi thành Ủy ban hành chính do Nguyễn Văn Côn làm Chủ tịch (đồng chí Nguyễn Văn Cương được chỉ định làm Bí thư Tỉnh ủy). Đơn vị hành chính của Gò Công từ 5 tổng, 40 xã dưới thời thuộc Pháp được chia thành 4 khu và một thị xã. Cuối tháng 9 đầu tháng 10-1945, Gò Công củng cố tổ chức Đảng, Nguyễn Văn Hợp được chỉ định nhiệm vụ Bí thư Tỉnh ủy và Nguyễn Văn Côn làm Chủ tịch Ủy ban hành chánh kiêm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến tỉnh.

Cuối tháng 4-1947, Gò Công thành lập Mặt trận Liên Việt - Việt Minh do ông làm Chủ nhiệm.

Năm 1946, ông cùng với Luật sư Trần Công Tường được nhân dân Gò Công tín nhiệm bầu là đại biểu Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và các khóa II, III, IV, V..

Năm 1947, ông làm Hội trưởng Hội Liên Việt tỉnh Gò Công.

Tháng 9/1948, Thường trực Tỉnh ủy, kiêm Hội trưởng Hội Liên Việt tỉnh Gò Công.

Năm 1949, ông bị Pháp bắt và đày ra Côn Đảo lần hai.

Sau hiệp định Gionevo ông tập kết ra Bắc. Năm 1961-1965, ông là cộng tác viên Bảo tàng Cách mạng Việt Nam.

Ông là một trong 2 đại biểu quốc hội khoá I (1946-1960) và khoá II (1960-1964) của khu vực Gò Công. Ông được Nhà nước tặng thưởng nhiều huân chương, huy chương, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh…

Năm 1965, do sức yếu, ông nghỉ hưu ở Hà Nội. Sau năm 1975, ông trở về Gò Công (sống ở xã Bình Nghị, huyện Gò Công Đông) và mất năm 1981.

Tên của ông được đặt cho nhiều con đường trong cả nước, nhất là khu vực Gò Công. Tại huyện Gò Công Đông còn có một ngôi trường mang tên trường Trung hoc phổ thông Nguyễn Văn Côn

Liên kết ngoài

Người Gò Công
Nhà cách mạng Việt Nam
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa I
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa II
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa III
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa IV
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa V
Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội
Chủ tịch Ủy ban Hành chánh tỉnh Gò Công
Bí thư Tỉnh ủy Gò Công
Huân chương Hồ Chí Minh


title: Hemicleus ferrantei

text:
Hemicleus ferrantei là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Buysson miêu tả khoa học năm 1911.

Chú thích

Tham khảo

Hemicleus


title: Trentino-Nam Tirol

text:
Trentino-Nam Tirol (, ; ;; ; Austro-Bavarian: Trentino-Sidtiroul) là một khu vực tự trị ở miền bắc Ý. Nó gồm hai tỉnh: Trentino và Nam Tirol. Vùng này là một phần của Đế quốc Áo-Hung trong quá khứ, và Đế quốc Áo và Đế quốc La Mã Thần thánh từ thế kỷ 8 trước khi thuộc về Ý vào năm 1919.

Cùng với bang Tirol của Áo, vùng này được gọi chung là Tirol.

Hành chính

Chú thích

Liên kết ngoài

 Official site of Trentino-Alto Adige/Südtirol

Trentino-Nam Tirol
Vùng tự trị của Ý


title: Mosannona pachiteae

text:
Mosannona pachiteae là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Đây là loài đặc hữu của Peru.

Loài này được D.R. Simpson mô tả khoa học đầu tiên năm 1982 dưới danh pháp Malmea pachiteae. Năm 1998, Laurentius Willem Chatrou thiết lập chi Mosannona và chuyển nó sang chi này.

Chú thích

Tham khảo

Thực vật Peru
P


title: Duy Tân

text:
Duy Tân (chữ Hán: 維新 19 tháng 9 năm 1900 – 26 tháng 12 năm 1945), tên khai sinh là Nguyễn Phúc Vĩnh San (阮福永珊), là vị hoàng đế thứ 11 của nhà Nguyễn, ở ngôi từ năm 1907 đến năm 1916, sau vua Thành Thái.

Khi vua cha bị thực dân Pháp lưu đày, ông được người Pháp đưa lên ngôi khi còn thơ ấu. Tuy nhiên, ông dần dần khẳng định thái độ bất hợp tác với Pháp. Năm 1916, lúc ở châu Âu có cuộc Đại chiến, ông bí mật liên lạc với các lãnh tụ Việt Nam Quang phục Hội như Thái Phiên, Trần Cao Vân dự định khởi nghĩa. Tuy nhiên, dự định bại lộ và Duy Tân bị bắt ngày 6 tháng 5 và đến ngày 3 tháng 11 năm 1916 ông bị đem an trí trên đảo Réunion ở Ấn Độ Dương.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai (1939 - 1945) ông gia nhập quân Đồng Minh chống phát xít Đức. Ngày 26 tháng 12 năm 1945, ông tử nạn trong vụ tai nạn máy bay ở Cộng hòa Trung Phi, khi ông mới 45 tuổi.

Ngày 28 tháng 3 năm 1987, thi hài ông được đưa từ M'Baiki, Cộng hòa Trung Phi về Việt Nam, rồi đưa về an táng tại Lăng Dục Đức, Huế cạnh lăng mộ vua cha Thành Thái. Ông không có miếu hiệu.

Xuất thân
Vua Duy Tân tên húy là Nguyễn Phúc Vĩnh San (阮福永珊), khi lên ngôi đổi thành Nguyễn Phúc Hoảng (阮福晃) sinh ngày 26 tháng 8 năm Canh Tý, tức 19 tháng 9 năm 1900 tại Huế. Ông là con thứ 8 của vua Thành Thái và bà hoàng phi Nguyễn Thị Định.

Vua Thành Thái có nhiều con trai, đáng lẽ phải chọn người con trưởng kế vị, nhưng người Pháp sợ một vị vua trưởng thành khó sai khiến nên họ muốn tìm chọn một người nhỏ tuổi. Khi Khâm sứ Fernand Ernest Lévecque cầm danh sách các hoàng tử con vua Thành Thái vào hoàng cung chọn vua, lúc điểm danh thì thiếu mất Vĩnh San. Triều đình cho người đi tìm thì thấy Vĩnh San đang trốn dưới gầm giường, mặt mày lem luốc. Khi tra hỏi thì Vĩnh San nói: "Ta đang tìm con dế vừa mới xổng". Vì sợ bị quở phạt, người lính đi tìm Vĩnh San không đưa ông đi tắm rửa mà đưa thẳng ra trình diện quan Pháp. Người Pháp trông thấy đồng ý ngay vì họ thấy Vĩnh San có vẻ nhút nhát và đần độn. Triều đình thấy vua quá nhỏ nên xin tăng thêm một tuổi thành 8. Họ cũng đặt niên hiệu cho Vĩnh San là Duy Tân, như muốn hướng tới sự nghiệp không thành của vua Thành Thái.

Trị vì

Lên ngôi vua

Ngày 5 tháng 9 năm 1907, Vĩnh San lên ngôi lấy niên hiệu là Duy Tân. Và chỉ một ngày sau lễ đăng cơ, Duy Tân đã đổi khác. Một nhà báo Pháp đã thuật lại:

"...Un jour de trône a complètement changé la figure d'un enfant de 8 ans". (Một ngày lên ngai vàng đã thay đổi hoàn toàn bộ mặt của cậu bé lên tám)

Để kiểm soát vua Duy Tân, người Pháp cho lập một phụ chính gồm sáu đại thần là Tôn Thất Hân, Nguyễn Hữu Bài, Huỳnh Côn, Miên Lịch, Lê Trinh và Cao Xuân Dục để cai trị Việt Nam dưới sự điều khiển của Khâm sứ Pháp. Một tiến sĩ sinh học là Ebérhard được đưa đến để dạy học cho vua Duy Tân, theo nhiều người thì đó chỉ là hành động kiểm soát.

Khoảng năm 1912, Khâm sứ Georges Marie Joseph Mahé mở một chiến dịch tìm vàng ráo riết. Mahé lấy tượng vàng đúc từ thời chúa Minh Nguyễn Phúc Chu trên tháp Phước Duyên chùa Thiên Mụ, đào lăng Vua Tự Đức và đào xới lung tung trong Đại Nội để tìm vàng. Vua Duy Tân phản đối quyết liệt những hành động thô bạo đó, nhưng Mahé vẫn làm ngơ. Duy Tân ra lệnh đóng cửa cung không tiếp ai. Tòa Khâm sứ Pháp làm áp lực với nhà vua thì Duy Tân đe dọa sẽ tuyệt giao với các nhà đương cục ở Huế lúc bấy giờ. Cuối cùng Toàn quyền Albert Pierre Sarraut từ Hà Nội phải vào giải quyết vua Duy Tân mới cho mở Hoàng thành.

Năm vua Duy Tân 13 tuổi, ông xem lại những hiệp ước mà hai nước Việt-Pháp đã ký. Nhà vua cảm thấy việc thi hành của hiệp ước ấy không đúng với những điều kiện mà hai bên đã ký kết với nhau nên một hôm giữa triều đình, nhà vua tỏ ý muốn cử ông Nguyễn Hữu Bài là người giỏi tiếng Pháp sang Pháp để yêu cầu duyệt lại hiệp ước ký năm 1884 (Patenôtre). Nhưng cả triều đình không ai dám nhận chuyến đi đó.

Năm 15 tuổi, vua Duy Tân đã triệu tập cả sáu ông đại thần trong Phụ chính, bắt buộc các vị phải ký vào biên bản để đích thân vua sẽ cầm qua trình với Tòa Khâm sứ nhưng các đại thần sợ người Pháp giận sẽ kiếm chuyện nên từ chối không ký và phải xin yết kiến bà Thái hậu để nhờ bà can gián nhà vua. Từ đó không những nhà vua có ác cảm với thực dân Pháp mà còn ác cảm với Triều đình.

Dự định khởi nghĩa với Việt Nam Quang phục Hội
Việt Nam Quang phục Hội được Phan Bội Châu thành lập từ 1912. Biết được vua Duy Tân là người yêu nước chống Pháp nên Việt Nam Quang phục Hội quyết định móc nối. Hai lãnh đạo của hội là Trần Cao Vân và Thái Phiên bỏ tiền vận động người tài xế riêng của vua Duy Tân xin thôi việc. Thay vào đó là Phạm Hữu Khánh, một thành viên của Hội.

Tháng 4 năm 1916, khi vua Duy Tân ra bãi tắm Cửa Tùng nghỉ mát, Phạm Hữu Khánh có đưa cho vua một bức thư của hai lãnh tụ Trần Cao Vân và Thái Phiên. Duy Tân đọc thư và muốn gặp hai người này. Ngày hôm sau, ba người cùng đến câu cá ở Hậu hồ, vua Duy Tân đồng ý cùng tham gia khởi nghĩa. Khởi nghĩa dự định được tổ chức vào 1 giờ sáng ngày 3 tháng 5.

Nhưng cuối tháng 4, một thành viên của Việt Nam Quang phục Hội ở Quảng Ngãi là Võ An đã làm lộ tin. Chiều ngày 2 tháng 5, công sứ Pháp ở Quảng Ngãi là de Taste mật điện với Khâm sứ Trung kỳ biết tin. Nghe tin, khâm sứ Charles ra lệnh thu súng ở các trại lính người Việt cất vào kho và cấm trại không cho một người lính Việt nào ra ngoài.

Đêm 2 tháng 5, Trần Cao Vân và Thái Phiên đưa thuyền đến bến Thương Bạc đón vua Duy Tân. Nhà vua cải trang theo lối thường dân đi cùng hai người hộ vệ là Tôn Thất Đề và Nguyễn Quang Siêu. Họ tới làng Hà Trung, lên nhà một hội viên Việt Nam Quang phục Hội để chờ giờ phát lệnh bằng súng thần công ở Huế. Nhưng chờ đến ba giờ sáng vẫn không nghe hiệu lệnh, biết đã thất bại, Trần Cao Vân và Thái Phiên định đưa vua Duy Tân tới vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi. Sáng ngày 6 tháng 5 năm 1916, họ bị bắt.

Khâm sứ tại Huế Charles và Toàn quyền thuyết phục vua Duy Tân trở lại ngai vàng nhưng ông không đồng ý:

Pháp bắt triều đình Huế phải xử, Thượng thư bộ Học Hồ Đắc Trung được ủy nhiệm thảo bản án. Trần Cao Vân khi đó bị giam trong ngục, nhờ được người đưa tin cho Hồ Đắc Trung xin được lãnh hết tội và xin tha cho vua. Hồ Đắc Trung làm án đổ hết tội cho 4 người Thái Phiên, Trần Cao Vân, Tôn Thất Đề và Nguyễn Quang Siêu. Bốn người bị xử chém ở An Hòa. Vua Duy Tân bị đày đi đảo La Réunion ở Ấn Độ Dương cùng với vua cha Thành Thái vào năm 1916.

Lưu đày

Sang đảo La Réunion

Ngày 3 tháng 11 năm 1916, gia đình vua Thành Thái và Duy Tân lên tàu Guadiana ở Cap Saint-Jacques (Vũng Tàu). Đến ngày 20 tháng 11 họ tới bến Pointe de Galets đảo La Réunion lúc 7 giờ rưỡi sáng. Tại đây, từ chối một biệt thự sang trọng người Pháp dành cho, gia đình cựu hoàng sống trong một căn nhà thuê lại một người dân ở thành phố Saint-Denis. Ông sống giản dị trong căn nhà nhỏ, ăn mặc và sinh hoạt cũng giản dị như bao người dân bình thường khác ở đảo.

Duy Tân bất bình với cha Thành Thái vì không hợp tính tình, ông cắt đứt liên lạc với gia đình. Duy Tân ghi tên học về vô tuyến điện và mở tiệm Radio - Laboratoire bán hàng sửa chữa máy. Đồng thời, ông thi tú tài ở trường Trung học Leconte de Lisle và học thêm ngoại ngữ, luật học. Duy Tân ít quan hệ với người Pháp, chỉ giao du với một nhóm bạn bè. Ông tham gia hội yêu nhạc, học cưỡi ngựa và thắng nhiều cuộc đua. Cựu hoàng Duy Tân còn viết nhiều bài và thơ đăng trong những tờ báo Le Peuple (Dân chúng), Le Progrès (Tiến bộ) dưới biệt hiệu Georges Dry. Bài Variations sur une lyre briée (Những biến tấu của một cây đàn lia gãy vỡ) được giải nhất văn chương của Viện Hàn lâm Khoa học và Văn chương La Réunion năm 1924. Duy Tân còn là hội viên của Hội Tam Điểm, Franc-Macon và Hội địa phương bảo vệ Nhân quyền và quyền Công dân.

Trong bài Destin tragique d'un Empereur d'Annam: Vĩnh San - Duy Tân đăng trong Revue France-Asie, năm 1970, tác giả E.P Thébault, một bạn thân của Duy Tân, ghi rằng: chỉ một lần – một lần mà thôi – trong bức thơ ngày 5 tháng 6 năm 1936 gởi cho Marius Moutet, Tổng trưởng Bộ Thuộc địa Pháp, Duy Tân gợi lại cuộc biến động 1916 và nói về vai trò của ông trong vụ ấy để xin phép qua trú ngụ bên Pháp". Trong nhiều bức thư khác gởi cho Chính phủ Pháp từ 1936 cho đến 1940, để xin phục vụ trong Quân đội Pháp, ông không đả động đến vụ mưu loạn tại Việt Nam. Tất cả đơn đều bị bác vì Bộ Thuộc địa phê trong tờ lý lịch cá nhân của Duy Tân (được giải mật sau này): "...parait difficile à acheter, extrêmement indépendant... intrigue pour quitter la Réunion et rétablissement trône d'Annam..." (Có vẻ khó mua chuộc, rất độc lập, mưu đồ rời khỏi đảo La Réunion để tái lập ngôi báu ở An Nam...).

Tham gia Quân đội Pháp
Ngày 18 tháng 6 năm 1940, Charles de Gaulle kêu gọi chống Đức Quốc xã. Sự việc nước Pháp bại trận trong Chiến tranh thế giới thứ hai, đầu hàng phát xít Đức và sau đó lực lượng kháng chiến Pháp ở hải ngoại do De Gaulle đứng đầu được thành lập ở Anh trở về tái chiếm đất Pháp đã có tác động rất lớn đến tư tưởng, tình cảm của Cựu hoàng. Ông xem De Gaulle là thần tượng, là hình mẫu cho hoạt động cứu nước của mình. Tuy "nước Pháp tự do" và nước Pháp thực dân mà ông chống đối đều là một nước Pháp, Duy Tân hưởng ứng và bằng đài vô tuyến điện, ông đã thu thập tin tức bên ngoài để chuyển cho Lực lượng kháng chiến tự do Pháp. Vụ việc đổ bể, ông bị nhà cầm quyền La Réunion (lúc đó theo Chính phủ Vichy) câu lưu sáu tuần. Sau đó, ông phục vụ ba tháng với cấp bậc hạ sĩ vô tuyến trong phe kháng chiến của tướng Legentilhomme và Đại tá Alain de Boissieu. Duy Tân nhờ Thống đốc La Réunion là A. Capagory (1942 - 1947) can thiệp cho ông đăng vào bộ binh Pháp dưới quyền của tướng Catroux với cấp bậc binh nhì. Một thời gian sau ông được thăng lên Chuẩn úy rồi sang châu Âu.

Ngày 5 tháng 5 năm 1945, có lệnh đưa Chuẩn úy Duy Tân về phòng Quân sự của tướng Charles de Gaulle ở Paris. Duy Tân đến Pháp vào tháng 6 năm 1945 khi Đức đã đầu hàng ngày 8 tháng 5. Ngày 20 tháng 7 năm 1945, ông được đưa qua phục vụ tại Bộ Tham mưu của Sư đoàn 9 Bộ binh Thuộc địa (9ème DIC) đóng ở vùng Schwarzwald (Forêt Noire), Đức. Duy Tân cho rằng người Pháp sẽ đưa ông trở lại ngai vàng và hai bên sẽ lập một loạt thỏa hiệp được hai chính phủ thông qua. Ngày 29 tháng 8 năm 1945, trên đài phát thanh Radio-Tananarive, ông kêu gọi đất nước hợp tác với nước Pháp qua mối quan hệ hữu nghị với chủ trương một nước Việt Nam độc lập, thống nhất và tạm thời ủy thác cho Pháp bộ Ngoại giao và Quốc phòng.

Ngày 29 tháng 10 năm 1945, Charles de Gaulle ký một sắc lệnh hợp thức hóa những sự thăng cấp liên tiếp của Duy Tân trong Quân đội Pháp: Thiếu úy từ 5 tháng 12 năm 1942, Trung úy từ 5 tháng 12 năm 1943, Đại úy tháng 12 năm 1944 và Thiếu tá ngày 25 tháng 9 năm 1945. Tuy nhiên, nhiều người cho rằng cựu hoàng Duy Tân đã bị dùng như một con bài chính trị trong kế hoạch mật tái chiếm Đông Dương của Pháp.

Gặp Charles de Gaulle và chuẩn bị về Việt Nam

Ngày 14 tháng 12 năm 1945, Charles de Gaulle tiếp cựu hoàng Duy Tân. Trong tập Hồi ký chiến tranh, tướng de Gaulle ghi:

Trong tác phẩm Histoire du Việt Nam de 1940 à 1952 sử gia Philippe de Villers nhận xét:

Một bạn thân của Duy Tân là E.P Thébault kể lại trong bài Destin tragique d'un Empereur d'Annam: Vĩnh San - Duy Tân:

Trong hồi ký Bên giòng lịch sử 1940-1965, linh mục Cao Văn Luận ghi lại rằng mùa đông 1944 và đầu năm 1945, cùng với một số du học sinh Việt và Việt kiều, ông có tiếp xúc ba lần với Duy Tân ở Paris. Lần đầu, cựu hoàng giải thích:

Duy Tân đã từng tâm sự:

Tử nạn

Ngày 24 tháng 12 năm 1945, Duy Tân lấy phi cơ Lockheed C-60 của Pháp cất cánh từ Bourget, Paris để trở về La Réunion thăm gia đình trước khi thi hành sứ mạng mới. Lúc 13 giờ 50, phi cơ rời Fort Lami để bay đến Bangui, trạm kế tiếp. Ngày 26 tháng 12 năm 1945, khoảng 18 giờ 30 GMT, máy bay rớt gần làng Bassako, thuộc phân khu M'Baiki, Cộng hòa Trung Phi. Tất cả phi hành đoàn đều thiệt mạng, gồm có một thiếu tá hoa tiêu, hai trung úy phụ tá, hai quân nhân (trong đó có vua Duy Tân) và bốn thường dân.

Theo nhiều người thì đây có thể là một vụ mưu sát. Việc vua Duy Tân trở lại Việt Nam sẽ gây khó khăn cho Anh trong việc trao trả các thuộc địa. Cũng trong Destin tragique d’un Empereur d’Annam, E.P Thébault viết:

Ngày 28 tháng 3 năm 1987, hài cốt của vua Duy Tân được gia đình đưa từ M'Baiki, Trung Phi về Paris làm lễ cầu siêu tại Viện Quốc tế Phật học Vincennes và sau đó đưa về an táng tại An Lăng, Huế, cạnh nơi an nghỉ của vua cha Thành Thái, vào ngày 6 tháng 4 năm 1987.

Sau Cách mạng tháng Tám, có phố Duy Tân ở Hà Nội, nhưng sau đổi lại. Một nhóm chính trị ít nhiều có khuynh hướng dân chủ xã hội theo Duy Tân. Bên cách mạng lúc đó xem ông là người từng có lập trường yêu nước nhưng rồi làm việc cho Pháp.

Vinh danh
Ở Sài Gòn thời Việt Nam Cộng hòa, đường Garcerie cũ thời Pháp thuộc được đổi tên là đường Duy Tân. Đây là con đường với hai hàng cây lớn, chạy ngang Trường Đại học Kiến trúc và Đại học Luật khoa có tiếng là thơ mộng nên được nhắc trong bản nhạc "Trả lại em yêu" của Phạm Duy. Tuy nhiên vào năm 1985, đường Duy Tân bị đổi tên thành đường Phạm Ngọc Thạch.

Ngày 5 tháng 12 năm 1992, tại thành phố Saint-Denis (đảo La Réunion) đã khánh thành một đại lộ và một cầu mang tên ông: Đại lộ và Cầu Vĩnh San.

Ở Việt Nam, năm 2010 phố Duy Tân được đặt tên tại phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, Hà Nội. Năm 2013 tại thành phố Móng Cái, tên ông được đặt cho phố kéo dài từ phố Hàm Nghi đến đường Đoan Tĩnh. Tại thành phố Đồng Hới, Quảng Bình tên ông được đặt cho con đường kéo dài từ đường Trần Hưng Đạo đến đường Phạm Văn Đồng ở phường Nam Lý. Tại Đà Nẵng, đường Duy Tân nối từ Ngã tư Quân đoàn đến đường Nguyễn Văn Linh, có đi qua Quân khu 5, Sân bay Quốc tế Đà Nẵng. Tại Đà Nẵng còn có Trường Đại học Duy Tân (đại học tư thục).

Giai thoại
Một lần nhà vua thiếu niên từ bãi tắm Cửa Tùng lên (hàng năm ông hay ra đây nghỉ mát), tay chân dính cát. Thị vệ bưng chậu nước cho vua rửa. Duy Tân vừa rửa vừa hỏi:
"Khi tay dơ thì lấy nước mà rửa, khi nước bẩn thì lấy chi mà rửa?"
Người thị vệ chưa biết trả lời ra sao thì vua Duy Tân nói tiếp:
"Nước dơ thì phải lấy máu mà rửa, hiểu không?"
Một lần khác vua Duy Tân ra ngồi câu cá trước bến Phu Văn Lâu. Thượng thư Nguyễn Hữu Bài cùng đi. Mãi không thấy con cá nào cắn câu, vị hoàng đế trẻ bèn ra câu đối:
"Ngồi trên nước không ngăn được nước, trót buông câu nên lỡ phải lần."
Sau khi nghĩ ngợi một lúc, Thượng thư Nguyễn Hữu Bài đối lại:
"Nghĩ việc đời mà ngán cho đời, đành nhắm mắt đến đâu hay đó."

Nghe đồn Duy Tân phê Nguyễn Hữu Bài là người cam chịu trước số mạng. Nhà vua còn bảo:
"Theo ý trẫm, sống như thế buồn lắm. Phải có ý chí vượt gian khó thì cuộc sống mới có ý nghĩa!"

Gia quyến
Khi sang đảo La Réunion, Duy Tân có đem theo Hoàng phi Mai Thị Vàng, nhưng được 2 năm bà xin về Việt Nam vì không chịu được khí hậu ở đó. Thời gian ở La Réunion, ông có chung sống với 3 người vợ ngoài giá thú, vì Hoàng phi Mai Thị Vàng từ chối ly hôn.

Những người con của ông với các người vợ gốc châu Âu đều mang họ mẹ và được rửa tội theo lễ nghi Công giáo. Một tài liệu viết các con ông đều không nói được tiếng Việt và có ít quan hệ với cựu hoàng Thành Thái. Duy Tân cũng không khuyến khích các con học tiếng Việt và tìm hiểu về Việt Nam. Đến năm 1946, tòa án thành phố Saint-Denis đồng ý cho các con của Duy Tân mang họ ông. Andrée Maillot và Armand Viale vẫn giữ họ cũ của mình. 5 người Suzy, Georges, Claude, Roger và Andrée đổi thành Georges Vĩnh San, Claude Vĩnh San v.v...

Các bà vợ và con cái:
 Diệu phi Mai Thị Vàng (妙妃枚氏鐄), kết hôn ngày 16 tháng 1 năm 1916. Khi đi lưu đày theo chồng bà có mang 3 tháng và bị sẩy thai. Năm 1925, cựu hoàng có gửi cho Hội đồng hoàng tộc một bức thư kèm đơn ly dị và xin Hội đồng hoàng tộc chứng nhận để bà Vàng đi lấy chồng khác, lúc này bà 27 tuổi. Nhưng bà Vàng một lòng thủ tiết cho đến cuối đời và thường ngâm:
Gìn vàng giữ ngọc cho hay,Cho đành lòng kẻ chân mây cuối trời.
hay
Đá dù nát, "Vàng" chẳng phai,Tử sinh vẫn giữ lấy lời tử sinh.
 Bà Marie Anne Viale, sinh năm 1890. Có một con trai:
 Armand Viale sinh 1919.
 Bà Fernande Antier, sinh năm 1913, cưới năm 1928. Có tám người con, 4 trai 4 gái đều mang họ Vĩnh San:
 Thérèse Vinh-San sinh 1928 (mất sớm).
 Rita Suzy Georgette Vinh-San sinh ngày 6 tháng 9 năm 1929.
 Solange sinh 1930 (mất sớm).
 Guy Georges Vĩnh San (Nguyễn Phúc Bảo Ngọc) sinh ngày 31 tháng 1 năm 1933.
 Yves Claude Vĩnh San (Nguyễn Phúc Bảo Vàng) sinh ngày 8 tháng 4 năm 1934.
 Joseph Roger Vĩnh San (Nguyễn Phúc Bảo Quý) sinh ngày 17 tháng 4 năm 1938.
 Ginette sinh 1940 (mất sớm).
 André (mất sớm).
 Bà Ernestine Yvette Maillot, sinh năm 1924. Có một con gái:
 Andrée Maillot sinh 1945 mất 2011.

Trong các hoàng tử của vua Duy Tân có hoàng tử Bảo Ngọc (Guy Georges Vĩnh San), sinh ngày 31 tháng 1 năm 1933 có bốn con Patrick Vĩnh San, Chantal Vĩnh San, Annick Vĩnh San và Pascale Vĩnh San, thường xuyên tham gia các hoạt động và nghi lễ của nhà Nguyễn cùng với vợ là bà Monique. Một người con khác là Hoàng tử Bảo Vàng (tên đầy đủ là Yves Claude Vĩnh San, sinh ra tại Saint-Denis, đảo Réunion ngày 8 tháng 4 năm 1934). Hoàng tử Bảo Vàng cưới Jessy Tarby và họ có mười con (7 trai và 3 gái): Yves Vĩnh San, Patrick Vĩnh San, Johnny Vĩnh San, Jerry Vĩnh San, Thierry Vĩnh San, Stéphanie Vĩnh San, Cyril Vĩnh San, Didier Vĩnh San, Marie-Claude Vĩnh San, Marilyn Vĩnh San và Doris Vĩnh San. Vào năm 1987, ông đưa di hài vua cha về Việt Nam để an táng tại lăng Dục Đức (ông nội của Duy Tân). Cùng với Hoàng tử Bảo Thắng, ông là lãnh đạo của Đại Nam Long tinh Viện. Mục đích của hội này không liên quan đến chính trị Việt Nam và vai trò của hoàng tộc dưới sự lãnh đạo của thái tử Nguyễn Phúc Bảo Long là các hoạt động nhân đạo, giáo dục, và văn hóa cho người Việt Nam. Một người con khác là Hoàng tử Bảo Quý (Joseph Roger Vĩnh San), đang sống cùng vợ là bà Lebreton Marguerite tại Nha Trang, Khánh Hòa

Chú thích
  Có tài liệu ghi ông sinh 14 tháng 8 năm 1899.
  Hoàng Trọng Thược. Hồ sơ vua Duy Tân, nhà xuất bản Thanh Hương, California, Mỹ. 1994.

Tham khảo

 Vĩnh San
 Duy Tân (1900 - 1945) trên trang VietSciences
 Rời bỏ ngai vàng, cùng dân đánh Pháp  - Bài viết trên Quân đội nhân dân
 Vua Duy Tân ở đảo La Réunion  trên trang Bưu điện Thừa Thiên Huế
 Duy Tân trên trang VietSciences
 Duy Tân và mối tình tan vỡ
 Hai tác phẩm của vua Duy Tân trên báo Tuổi trẻ.
 Hoàng Văn Hiển. Vua Duy Tân trong phong trào đấu tranh yêu nước đầu thê kỷ XX. Khoa Sử Trường Đại học Khoa học Huế. Tạp chí Thông tin Khoa học và Công nghệ, số 2(12), 1996.

Liên kết ngoài

Vua nhà Nguyễn
Nghĩa quân chống Pháp
Khởi nghĩa Vua Duy Tân
Người Huế
Vua thiếu nhi Việt Nam
Hoàng tử Thành Thái


title: Lasioglossum whiteanum

text:
Lasioglossum whiteanum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cameron mô tả khoa học năm 1905.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1905


title: Pachystele

text:
Pachystele là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Hình ảnh

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan


title: Teucholabis luteicolor

text:
Teucholabis luteicolor là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Teucholabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Kiến trúc Universal

text:
Kiến trúc Universal RISC Architecture là kiến trúc 128 bit của bộ vi xử lý URA. Kiến trúc này là kiến trúc hoàn toàn 128 bit ngay từ đầu khi thiết kế. Mục tiêu của kiến trúc này là nền tảng tính toán cho hầu hết tất cả thiết bị.
UAx cũng có thể dành cho các thiết bị nhúng, hoặc máy tính cầm tay.

Tổng quát
URA có 128 thanh ghi đa dụng 128 bit dành cho tính số nguyên. Số nguyên có thể là số âm hoặc không âm. Vì độ dài 128 bit khá lớn nên nó cũng có tập lệnh cho tính toán vector cho số nguyên. Ví dụ để tính phép tính cộng cho 4 số nguyên, nó cộng và dư carry của mỗi số ra thanh ghi da dụng khác tại vị trí  dư bit
Ngoài ra UA cũng có 128 thanh ghi chấm động 128 bit.
 127                      63            31            0
 [-------------------------|------------|-------------]
UA không có thanh ghi cờ như x86
Vi lệnh của URA có độ dài cố định

Thực hiện
Hiện tại thiết kế này chưa có bản ngôn ngữ mô tả phần cứng và cũng chưa có phiên bản hiện thực.

Kiến trúc

Thanh ghi
Kiến trúc UA khá nhiều thanh ghi, bao gồm:
 Thanh ghi đa dụng: R0->R127 (128 bit)
 Thanh ghi: sp ra pc
R127=ra
R126=pc
R125=sp
R0=0
R1 là thành ghi trả về
R2->r11 thăm số chỗ hàm

Chương trình
Không gian địa chỉ bộ nhớ là không gian tuyến tính, nghĩa là các dãy địa chỉ liên tục 128 bit địa chỉ cho mỗi byte bộ nhớ. Do đó UA có thể có lên đến 340,282,366,920,938,463,463,374,607,431,768,211,456 bytes. Vì địa chỉ khác lớn cho một chương trình trong bộ nhớ, nên không gian này được chia ra thành đoạn.
 +------------------------------------------------+
 + S +                                            +
 +------------------------------------------------+
Thanh ghi đoạn này chỉ đến mảng cấu trúc mô tả đoạn.

Cấu trúc mô tả đoạn
 127                                                                       0
 +-------------------------------------------------------------------------+
 +                      limitation                       +      type       +
 +-------------------------------------------------------------------------+
 +                   112 bit base address                                  +
 +-------------------------------------------------------------------------+
Cấu trúc mô tả đoạn bao gồm:
 Địa chỉ cơ sở 128 bit
 16 bit phân loại đoạn
 Giới hạn của đoạn 112 bit
Cấu trúc địa chỉ đoạn được lưu trong bảng cấu trúc mô tả đoạn. Bảng này được lưu trong bộ nhớ và thanh ghi DTR lưu địa chỉ cơ sở của đoạn. Vì vậy đoạn rỗng là đoạn có tất cả 256 bit đều bằng không.

Ngắt
Kiến trúc UA cho phép tới 8 bit ngắt tức 256 ngắt, trong đó 32 ngắt đầu tiên được sử dụng cho bộ vi xử lý. Có nhiều tín hiệu ngắt, một số nguồn của ngắt:
 Vi lệnh, do một số vi lệnh sinh ra (syscall)
 Ngắt từ thiết bị bên ngoài
 Ngắt do bộ định thời
 Ngắt liên-nhân
Bộ vi xử lý thường được tích hợp bộ định thời (có thể lập trình được) để thực hiện việc ngắt từ các ứng dụng và ngắt liên nhân cho đa xử lý đối xứng. Hệ điều hành sử dụng cơ chế này để thực hiện đa luồng và đa tác vụ. Việc điều khiển ngắt được thực hiện qua cấu trúc dữ liệu và các thanh ghi trong bộ vi xử lý. Vi lệnh mov dùng để sao tải từ bộ nhớ đến thanh ghi điều khiển ngắt và ngược lại.

Vi lệnh UA
Mã vi lệnh của UA có hai chiều dài 2 bytes và 4 bytes, và có thể trộn lẫn với nhau giúp cho mã lệnh được nén thay vì cố định chỉ 4 bytes. Điều này có thể làm được thông qua trình biên dịch. Chiều dài tối đa của mã lệnh là 4 bytes, trường hợp đặc biệt là 10 bytes.
Các kiểu mã hoá vi lệnh:

kiểu 3 toán hạng
Kiểu này có 3 bit mode và 3 toán hạng, kiểu này phổ dụng nhất trong UA. Tuỳ theo mức độ thi công mà mode có thể.
Tuy nhiên mode  000 là mode của thanh ghi-thanh ghi. Kiểu này không mã hoá được displacement như x86 vì bị đóng trong 4 bytes.
  6bit        3bit    7 bit   7 bit    7 bit        2bit
 +----------+----------+------+---------+---------+--------+
 +  inst   + nop  +  rd   +    rs   +   rt    +  ---   +
 +----------+-------------+---------+---------+--------+
 and or xor shl shr rol ror
 slt sltu
9 view lenh

Kiểu 2 toán hạng
Chiều dài cũng 4 bytes
Phù hợp với lệnh cp với 4 bit điều kiện,3 bit mode cho thanh ghi hay địa chỉ bộ nhớ,size qui đinh kích cỡ toán hạng.
                          7bit  7bit  2bit
+------------------+-------+------+-------+
+   imm16     + rx   + ry  +  be  +
+------------------+-------+------+-------+
 be bne branch to 16 bit  offset
  addi

Kiểu tích hợp hằng
Chiều dài 4 bytes
   6bit
+--------+-----------------------------------------+
+ Jal   +             imm24       + 2bit  +
+--------+-----------------------------------------+
Jal sẽ dùng cho gọi hàm tới 26 bit
 Danh sách btl
 be bne addi
 slt sltu
 jal
 and or xor
 shl shr rol ror
 set
=== Kiểu 1 toán hạng ===
Chiều dài 2 bytes

   8 bit  1bit    7 bit
 +--------+----+----------+
 +  inst  + M  +   op1    +
 +--------+----+----------+
Kiểu này dành cho lệnh jmp hoặc call  và các lệnh chỉ có một toán hạng. Bit M dùng để xác định thanh ghi hay địa chỉ. Điều này cũng không cần thiết cho lệnh jmp và call.
 JNL jump and link to %r127
 trap
 LDT,SDT: tải/lưu segment descriptor table
 LIDT,SIDT: tải/lưu interrupt descriptor table
 LTR,STR: tải/lưu thread register

Bộ tập lệnh
Các toán tử của vi lệnh là thanh ghi với thanh ghi ngoại trừ L/S có thể thanh ghi - bộ nhớ.
Dấu gạch ngang '-' là thay đổi tuỳ thuộc vào câu lệnh.
Mỗi opcode là tương ứng cho một lệnh của hợp ngữ điều này tạo điều kiện cho lập trình viên dễ hiểu hơn khi lập trình.
Sau đây là bảng mô tả tập lệnh UA:

Trình biên dịch
Hiện chưa có trình biên dịch nào hỗ trợ

Xem thêm
 Vi xử lý
 X86

Tham khảo

Vi xử lý


title: BBCode

text:
BBCode là viết tắt của Bulletin Board Code, đây là một ngôn ngữ nhỏ được thêm vào để định dạng bài viết cho các bản tin. BBCode cũng có thể được gọi là mã diễn đàn. Tác dụng của BBCode là đưa ra các ký tự, hay câu nhờ các liên kết từ các khối hình vuông nhỏ, và chúng sẽ hình thành một hệ thống bản tin trước khi được chuyển đổi thành ngôn ngữ mà trình duyệt web có thể dịch được mà đó thường là HTML hoặc XHTML.

Ý nghĩa
BBCode được đưa ra để cung cấp thêm sự an toàn, tiện lợi, và nhiều phương thức hơn để người dùng có thể dễ dàng định dạng bài viết của họ trên các diễn đàn Internet. Tiện ích của lập trình viên là một cấu trúc xác định khác, BBCode rất đơn giản để bổ sung các trích dẫn cần thiết. Trước đây, rất nhiều bản tin cho phép định dạng với các tag HTML, vùng có ảnh hưởng là một phần hiển thị cũng có thể phá vỡ hiệu ứng của cả trang webs, hoặc HTML có thể sử dụng để chạy Javascript để chỉ đạo cho việc tấn công XSS. Một số bổ sung của BBCode bị chặn khi chuyển đổi mã từ BBCode sang HTML, điều này có vẻ ngược lại với tính bảo mật là mục đích mà BBCode muốn mang lại. Sự lựa chọn sẽ là tự điền mã HTML (có nhiều lựa chọn là tự do viết mã).

Mặc dù cơ sở các tag của BBCode là giống nhau trên hầu hết các diễn đàn phần mềm trên Internet nhưng đó lại không phải là luồng tài liệu chuẩn cho BBCode và điều đó gây một số thay đổi (biến thể) khác nhau. Một số thay đổi (biến thể) có các tag nổi bật là highlight của HTML, ASP, PHP, SQL và một số ngôn ngữ và ngôn ngữ lập trình khác.

Các tag BBCode
Sau đây là các Tag BBCode phổ cập nhất và có giá trị trên hầu hết các bản tin ngày nay. Các tag BBCode này có thể được thay đổi nhưng hiệu ứng của nó không thể bị thay đổi trên tất cả các website đang sử dung BBCode

Tham khảo

Liên kết ngoài
BBCode guide at phpBB.com
BBCode quick reference
BBCode extension for Mozilla Firefox
HTML::BBCode perl module
HTML::BBReverse perl module
Python BBCode implementation

Các hiện thực PHP
PECL (PHP extension) BBCode implementation - with configurable C library
PEAR BBCode implementation
Recruiting Parser  - over 25 tags, bundled smilies and extras

Phần mềm diễn đàn Internet
Ngôn ngữ đánh dấu
Ngôn ngữ đánh dấu nhỏ gọn


title: Liêu Thiên Tộ Đế

text:
Liêu Thiên Tộ (chữ Hán: 遼天祚; bính âm: Liao Tiānzuòdì) (1075 – 1128), là vị hoàng đế thứ chín và cuối cùng của nhà Liêu, cai trị từ năm 1101 đến năm 1125. Tên thật của ông là Gia Luật Diên Hi.

Thân thế
Ông là con trai của Chiêu Hoài thái tử Gia Luật Tuấn – con trai Liêu Đạo Tông. Vì vậy ông là cháu nội của Đạo Tông và lên nối ngôi sau khi Đạo Tông mất vào năm 1101.

Cai trị
Thiên Tộ lên ngôi đã phải đối phải đối mặt với nguy cơ lớn bộ tộc Nữ Chân. Ngày 10 tháng 2 năm 1112, Thiên Tộ đến Xuân Châu, triệu tập các tù trưởng người Nữ Chân (hậu duệ của người Mạt Hạt từng nắm một phần quyền lực trong vương quốc Bột Hải - vương quốc bị người Khiết Đan tiêu diệt vào năm 926) trong khu vực đến chầu. Trong yến tiệc, Thiên Tộ say rượu rồi lệnh cho các vị tù trưởng khiêu vũ, chỉ có Hoàn Nhan A Cốt Đả từ chối. Thiên Tộ Đế không suy nghĩ về chuyện này, song từ đó quan hệ giữa Hoàn Nhan A Cốt Đả và triều Liêu trở nên bất hòa. Tháng 9 năm 1122, Hoàn Nhan A Cốt Đả không còn phụng chiếu, đồng thời bắt đầu dụng binh với các bộ lạc Nữ Chân không phục tùng.

Tháng 10 năm Thiên Khánh thứ ba (1113), huynh trưởng Hoàn Nhan Ô Nhã Thúc bệnh chết, Hoàn Nhan A Cốt Đả chính thức kế vị lãnh tụ liên minh các bộ lạc Nữ Chân với tên gọi Đô bột cực liệt. Ông ta cho xây dựng thành lũy, chuẩn bị vũ khí, huấn luyện binh mã, chờ đợi thời cơ tiến đánh nước Liêu.

Năm Thiên Khánh thứ tư (1114), Hoàn Nhan A Cốt Đả nhận thấy thời cơ đã đến, trước tiên ông ta dẫn quân tiêu diệt và sáp nhập vương quốc Ô Nha (hậu duệ của vương quốc Bột Hải) tại thành Ô Xá (nay là Ninh An, Hắc Long Giang, Trung Quốc) vào tộc Nữ Chân của mình.

Những người tị nạn Bột Hải vẫn giữ được văn hóa và bản sắc của họ ngay cả dưới sự cai trị khắc nghiệt của nhà Liêu. Kể từ khi thủ lĩnh bộ tộc Nữ Chân (những người là hậu duệ của người Mạt Hạt từng nắm 1 phần quyền lực của Bột Hải, họ đồng thời là tiền thân của nhà Kim và nhà Thanh) là Hoàn Nhan A Cốt Đả lãnh đạo một cuộc nổi dậy chống lại nhà Liêu vào năm 1114, những người tị nạn Bột Hải với con số khổng lồ đã tham gia chiến tranh để tránh bị đánh thuế khắc nghiệt và xóa sổ văn hóa, giúp đỡ người Nữ Chân chống Liêu một cách tích cực. Người Nữ Chân tuyên bố nguồn gốc chung của người Bột Hải và Nữ Chân là từ bảy bộ lạc vật cát (勿吉), và tuyên bố: "Nữ Chân và Bột Hải là cùng một gia đình".

Sau đó Hoàn Nhan A Cốt Đả thống lĩnh toàn quân 2500 người trong tộc kéo đến đánh phá châu Ninh Giang của Liêu. Tướng Liêu là Tiêu Tự Tiên tức tốc dẫn 7000 tinh binh tập kết tại Xuất Hà Điếm nhằm ngăn chặn quân Nữ Chân, Hoàn Nhan A Cốt Đả nhân lúc trời tối đã dẫn 3700 quân lén vượt sông Hỗn Đồng tập kích bất ngờ quân doanh của Liêu, khiến quân Liêu hoảng hốt tháo chạy tán loạn. Quân Nữ Chân thừa thắng truy kích, binh lực phát triển tới một vạn người, lãnh thổ được mở rộng đáng kể.

Liêu Thiên Tộ ban đầu không xem Hoàn Nhan A Cốt Đả là một mối đe dọa nghiêm trọng, song các đội quân mà ông phái đi trấn áp Hoàn Nhan A Cốt Đả đều chiến bại.

Đầu năm 1115, để giải quyết uy hiếp từ tộc Nữ Chân, Liêu Thiên Tộ hạ lệnh thân chinh, tuy nhiên quân Liêu bị quân Nữ Chân của Hoàn Nhan A Cốt Đả đánh bại ở khắp nơi.

Đầu tháng Giêng âm lịch năm Thiên Khánh thứ năm (28 tháng 1 năm 1115) Hoàn Nhan A Cốt Đả chính thức lên ngôi hoàng đế ở Hội Ninh, định quốc hiệu là "Đại Kim", đặt niên hiệu Thu Quốc, đổi tên Hoàn Nhan Mân. Tháng 9 cùng năm, ông đem quân tiến đánh trọng trấn của triều Liêu ở vùng đông bắc là Hoàng Long phủ. Liêu Thiên Tộ phái hơn hai mươi vạn kỵ binh và bộ binh đến phòng thủ đông bắc, bị quân Kim đánh cho đại bại, mất sạch cả vũ khí và đồ quân dụng. Sau đại thắng, Hoàn Nhan A Cốt Đả mới mở hội nghị quân sự, đề xuất lấy Ngũ Kinh của Liêu làm mục tiêu, phân binh làm hai lộ triển khai chiến tranh Kim diệt Liêu. Đến lúc này, Liêu Thiên Tộ mới xem trọng sự việc, đồng thời hạ lệnh thân chinh, song quân Liêu bị quân Kim đánh bại, còn nội bộ triều Liêu lại xảy ra việc Gia Luật Chương Nô và Cao Vĩnh Xương làm phản.

Gia Luật Chương Nô đã nổi loạn tại Thượng Kinh của Liêu, mặc dù nhanh chóng bị bình định, song gây ra chia rẽ trong nội bộ Liêu.

Tháng 1 năm Liêu Thiên Khánh thứ 6 (1116), tại Đông Kinh (nay là Liêu Dương, Liêu Ninh, Trung Quốc), nguyên là vùng đất thuộc vương quốc Bột Hải khi xưa, người Bột Hải tiến hành phản kháng lại sự cai trị của nhà Liêu (đời vua Liêu Thiên Tộ). Họ lên kế hoạch khởi sự giết chết hai viên quan người Liêu cai quản Đông Kinh.

Nhân dịp Đông Kinh được gia cố phòng thủ, Cao Vĩnh Xương (고영창, 高永昌) đã thừa cơ dẫn theo 3000 người Bột Hải chống lại nhà Liêu. Quân Bột Hải do Cao Vĩnh Xương chỉ huy đã đánh đuổi được hai quan viên người Liêu ở Đông Kinh là Đại Công Định và Cao Thanh Minh và chiếm thành Đông Kinh.

Cao Vĩnh Xương tự mình lên ngôi hoàng đế, xưng là Đại Bột Hải Hoàng đế, lập quốc hiệu Đại Nguyên Quốc (大元國), còn gọi là Đại Bột Hải Đế Quốc (大渤海帝國), chọn niên hiệu là Long Cơ, định đô tại thành Đông Kinh (nay là Liêu Dương, Liêu Ninh, Trung Quốc). Sau đó Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương dẫn quân Bột Hải đi công chiếm 50 châu còn lại của Đông Kinh đạo từ nhà Liêu. Toàn bộ bán đảo Liêu Đông đã rơi vào tay của Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương.

Liêu Thiên Tộ phái gia nô Tiêu Hàn và Trương Lâm xuất quân Liêu chinh phạt Cao Vĩnh Xương. Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương hướng lên phía bắc cầu viện nhà Kim (đời vua Kim Thái Tổ). Vua Kim Thái Tổ Hoàn Nhan A Cốt Đả đã cho quân Kim tăng viện cho Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương và chiếm lĩnh địa khu Đông Kinh. Quân Kim thừa cơ đi vòng ra sau lưu công kích quân Liêu. Quân Liêu đại bại.

Sau đó, vào tháng 4 năm 1116, vua Kim Thái Tổ lệnh cho Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương phải từ bỏ đế hiệu và trở thành chư hầu cho nhà Kim. Song Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương đã không nghe theo. Vua Kim Thái Tổ liền thừa thắng dẫn quân Kim tấn công vào Đại Nguyên Quốc (còn gọi là Đại Bột Hải Đế Quốc) của Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương. Quân Kim nhanh chóng đánh bại quân Đại Nguyên Quốc, chiếm 50 châu của Đại Nguyên Quốc ở bán đảo Liêu Đông. Quân Kim sau đó còn đánh bại Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương và quân Bột Hải thêm 1 trận lớn nữa.

Đến tháng 5 năm Thu Quốc thứ hai 1116, quân Đông lộ của nhà Kim đã lợi dụng đêm tối mà đánh chiếm kinh thành Đông Kinh (nay là Liêu Dương, Liêu Ninh, Trung Quốc) của Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương. Long Cơ hoàng đế Cao Vĩnh Xương bị chém đầu trong tháng 5 năm 1116. Kể từ đó, Đông Kinh đạo với 50 châu của Đại Nguyên Quốc (Đại Bột Hải Đế Quốc), hay là của nhà Liêu trước đó, đã trở thành đất của nhà Kim. Cũng kể từ đó, một loạt phong trào phục quốc Bột Hải đã kết thúc trong thất bại.

Sau đó quân Đông lộ của nhà Kim đánh chiếm Thẩm Châu của nhà Liêu. Năm 1117, quân Kim đánh Xuân châu, quân Liêu không chiến tự bại. Trong lúc đang diễn ra chiến sự, Bắc Tống (đời vua Tống Huy Tông) liên tục phái các sứ giả Mã Chính, Triệu Lương Tự đến, cùng Kim định Hải thượng chi minh (Minh ước trên biển), liên hiệp tiến công Liêu. Năm Thiên Phụ thứ ba (1119), Liêu Thiên Tộ đành phải sách phong Hoàn Nhan Mân (Hoàn Nhan A Cốt Đả) là Hoàng đế Đông Hoài quốc nhằm xoa dịu người Kim, nhưng văn bản trong sắc phong không gọi Hoàn Nhan Mân là huynh trưởng, quốc hiệu không phải là Đại Kim, do vậy ông ta không tiếp thụ sắc phong mà tiếp tục tiến đánh nước Liêu.

Đến năm Thiên Phụ thứ tư (1120) quân Tây lộ đánh chiếm Thượng Kinh Lâm Hoàng phủ, tướng Liêu trấn thủ là Tiêu Thát Bất Dã đầu hàng, quốc lực dần suy yếu. Đến năm 1121, nhà Liêu đã để mất một nửa lãnh thổ vào tay nhà Kim. Do vấn đề kế thừa hoàng vị, nội bộ Liêu lại phát sinh nội loạn, cuối cùng kết thúc với việc Liêu Thiên Tộ giết con cả của mình là Gia Luật Ngao Lỗ Oát, song chỉ khiến cho thêm nhiều binh sĩ nhà Liêu đầu hàng nhà Kim.

Tháng 1 năm Thiên Phụ thứ sáu (1122), quân Đông lộ đánh hạ Trung Kinh Đại Định phủ, Liêu Thiên Tộ chạy đến sa mạc Gobi. Đồng thời, quân Tây lộ cũng đánh hạ Tây Kinh Đại Đồng phủ, Gia Luật Đại Thạch và Lý Xử Ôn không biết tung tích của Liêu Thiên Tộ nên họ lập Gia Luật Thuần làm vua ở Nam Kinh Tích Tân phủ, sử gọi là Liêu Tuyên Tông, lập ra chính quyền Bắc Liêu.

Bắc Tống phái Đồng Quán cùng những người khác nhiều lần đem quân bắc phạt Liêu, song đều bị quân Liêu đánh tan. Vua Liêu Tuyên Tông giáng Liêu Thiên Tộ làm Tương Âm vương, đồng thời sai đại sứ dâng biểu cho nhà Kim xin làm phụ dung. Tuy nhiên sự chưa thành thì ông ta đã bệnh mất, vợ là Liêu Đức phi xưng chế. Đến lúc này, cha con Lý Xử Ôn nhận thấy tương lai không sáng sủa, họ trù tính tư thông với Đồng Quán của Bắc Tống, muốn đoạt lấy lãnh thổ đang do Liêu Đức phi nắm giữ rồi dâng cho Tống; hướng bắc tư thông với người Kim, tự nhận làm nội ứng; về sau bị phát hiện và ban chết. Tháng 11 năm đó, Liêu Đức phi năm lần dâng biểu cho nhà Kim, nói rằng chỉ cần cho phép lập Gia Luật Định làm Liêu đế thì điều kiện gì cũng đáp ứng. Người Kim không đồng ý, Liêu Đức phi chỉ còn cách phái binh tử thủ Cư Dung quan, song Cư Dung quan thất thủ vào tháng 11.

Bắc Tống cuối cùng phải thỉnh quân Kim đánh hạ Nam Kinh của Liêu, Bắc Liêu mất, đến lúc này Ngũ Kinh của Liêu đều bị Kim đánh hạ. Liêu Đức phi cùng các quan viên người Liêu đến nương nhờ ở chỗ Liêu Thiên Tộ, song bà ta đã bị Liêu Thiên Tộ giết chết. Tống và Kim trải qua hiệp thương, kết quả là quân Kim sẽ trao cho Tống một bộ phận thành thị của Yên Vân thập lục châu, đồng thời thu được tuế tệ, song cuối cùng Bắc Tống chỉ thu được các tòa thành trống không sau khi chúng bị quân Kim cướp phá tan tành.

Tháng 1 năm 1123, người Khố Mạc Hề (Kumo Xi) là Hồi Ly Bảo (Tiêu Cán) tự lập làm vua, lấy hiệu là Hề Quốc hoàng đế, đến tháng 8 cùng năm thì bị quân Liêu bình định.

Tháng 8 năm Thiên Phụ thứ bảy (1123), Kim Thái Tổ Hoàn Nhan A Cốt Đả qua đời khi đang trên đường trở về Kim Thượng Kinh, tại vị được 9 năm, hưởng thọ 56 tuổi. Hoàng đệ là Hoàn Nhan Ngô Khất Mãi kế vị, tức Kim Thái Tông.

Tháng giêng năm 1124, nhằm liên hiệp với Tây Hạ (đời vua Tây Hạ Sùng Tông) để diệt Liêu, Kim Thái Tông cắt đất Liêu cũ ở phía bắc Hạ Trại và phía nam Âm Sơn cho Tây Hạ, Tây Hạ chuyển sang xưng thần với Kim.

Cùng năm 1124, Liêu Thiên Tộ Đế lúc này đã bị mất đại bộ phận lãnh thổ, ông tự mình rút ra Mạc Ngoại, con cái và gia thuộc của ông đại đa số bị giết hoặc bị bắt, mặc dù ông có ý định thu phục thủ phủ Yên Châu và Vân Châu, song trên thực tế không có nhiều hy vọng.

Ngày 26 tháng 3 năm 1125, Liêu Thiên Tộ bị tướng Kim là Hoàn Nhan Lâu Thất bắt được ở Ứng Châu, sang tháng 8 thì bị giải đến Thượng Kinh của nhà Kim (nay thuộc A Thành, Hắc Long Giang), bị vua Kim Thái Tông Hoàn Nhan Thịnh giáng làm Hải Tân vương và bị giam cầm. Nhà Liêu kéo dài tổng cộng 210 năm (bao gồm cả Khiết Đan), trải qua 9 vị đế vương đến đây kết thúc. Người Nữ Chân đã trả thù cho vương quốc Bột Hải từng bị người Khiết Đan tiêu diệt vào năm xưa.

Số phận cuối cùng của ông không rõ ràng. Theo Liêu sử thì ông qua đời vì bệnh tật vào năm 1128. Còn theo quyển "Đại Tống Tuyên Hòa di sự", tháng 6 âm lịch năm 1156, vua Kim lúc đó là Hải Lăng vương Hoàn Nhan Lượng ép ông cùng vua Tống tù binh là Tống Khâm Tông phải cưỡi ngựa. Tống Khâm Tông thân thể vốn suy nhược, vừa lên ngựa thì không trụ nổi, bị ngã ngựa mà chết; còn Thiên Tộ quen cưỡi ngựa, đến đó nhân cơ hội tìm đường bỏ trốn, liền bị kị binh Kim đuổi theo bắn chết.

Các chính quyền kế tục
Một vị tướng dưới quyền của ông là Gia Luật Đại Thạch đã chạy về phía Tây và thành lập triều đại nhà Tây Liêu trước sự xâm lăng của quân nhà Kim năm 1125, chính là là Liêu Đức Tông. Cùng năm đó, Thiên Tộ Hoàng đế bị quân Kim bắt.

Trước đó, ở phía bắc vào năm 1122 một tông thất khác của Liêu triều là Gia Luật Thuần cũng lấy danh nghĩa cứu vãn đại cục giang sơn họ Gia Luật và tự xưng Đế lập ra triều Bắc Liêu, đó là Liêu Tuyên Tông.

Gia quyến

Thê thiếp

 Hoàng hậu Tiêu thị
 Tiêu thị , con gái thứ hai của Tể tướng Tiêu Thường Ca (蕭常哥) , năm 1096 sinh ra Gia Luật Thát Lỗ (耶律撻魯) , năm 1103 thăng Đức phi (德妃) , năm sau con trai mất sớm , qua đời không lâu sau đó.
 Tiêu Sắt Sắt (蕭瑟瑟 , 1080-1121) , năm 1103 thăng Văn phi , rất được sủng ái , sinh hạ Thục quốc công chúa và Tấn vương. Năm 1121 , Tấn vương bị vu ý đồ phản nghịch , Văn phi bị cho là đồng mưu nên bị ban chết.
 Tiêu thị , em gái Tiêu Đức phi , năm 17 tuổi thăng Nguyên phi , sinh hạ Gia Luật Nha Lý
 Triệu thị , phong Chiêu dung , sinh hạ Gia Luật Tập Nễ.

Con trai

 Tấn vương (?-1122) , con trai Tiêu Đức phi. Năm 1121 , Gia Luật Tát Bát cùng tám người khác mưu lập ông làm vua nhưng không thành công , mẫu thân ông bị xử tử , bản thân bị xử treo cổ.
 Gia Luật Nha Lý , con trai Tiêu Nguyên phi.
 Gia Luật Thát Lỗ , con trai Tiêu Đức phi.
 Gia Luật Tập Nễ , con trai Triệu Chiêu dung.
 Gia Luật Định , được phong Tần vương.
 Gia Luật Trữ

Con gái

 Trưởng nữ , Gia Luật thị , không có ghi chép.
 Nhị nữ , tên Gia Luật Cốt Dục (耶律骨欲).
 Tam nữ , tên Dư Lý Diễn (余里衍) , mẹ là Tiêu Đức phi , sách phong Thục quốc công chúa.
 Tứ nữ , tên Oát Lý Diễn (斡里衍).
 Ngũ nữ , tên Thái Úc Dã (大奥野).
 Lục nữ , tên Thứ Úc Dã (次奥野).

Tước hiệu
Lương Vương (1081 – 1084)
Yên Vương (1084 – 1101)
Hoàng đế nhà Liêu (1101 – 1125)
Hải Tân vương (1125 – ?).

Niên hiệu và thụy hiệu
Tôn hiệu của ông là Thiên Tộ Hoàng đế (天祚皇帝), có ba niên hiệu là:
Càn Thống (乾統; Qiántǒng) (1101 – 1110)
Thiên Khánh (天慶; Tiānqìng) (1111 – 1120)
Bảo Đại (保大; Bǎodà) (1121 – 1125)

Tham khảo

Vua nhà Liêu
Mất năm 1128
Mất năm 1156
Sinh năm 1075


title: Đinh Bạt Tụy

text:
Đinh Bạt Tụy (1516-1589) là quan triều Lê trung hưng,quê ở thôn Bùi Ngọa, xã Bùi Khổng, tổng Hải Đô, nay là xã Hưng Trung, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An.

Tiểu sử
Theo Đinh gia thế phả thi ông sinh năm Bính Tý (1516), tạ thế ngày 17/4 năm Kỷ Sửu (1589). Ông thi đậu Đình nguyên, Đệ nhất giáp đệ nhất danh chế khoa Giáp Dần, năm Thuận Bình thứ 6 (1554), triều Lê Trung Tông. Khoa này có 5 Đệ nhất giáp, đứng đầu là Đinh Bạt Tụy và thứ 3 là Phan Tất Thông ở Yên Thành, Nghệ An. Đậu Đệ nhị giáp có ông Chu Quang Trứ ở Nam Đàn. Như vậy, khoa này Nghệ An có ba người đậu đại khoa.

Đinh Bạt Tụy là khai quốc công thần thời Lê Trung Hưng, được các triều tôn xưng hàm tước cao quý: Lê triều trung hưng Kiệt tiết tuyên lực Dực vận Tán trị công thần, Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu Binh bộ thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, Nhập thị kinh diên, Trụ quốc thượng trật, Thái bảo Khê Quận công, Đinh tướng công, bảo phong Thượng đẳng Phúc thần Đại vương. Hiện đền thờ Đinh Bạt Tụy ở xã Hưng Trung tại vị trí trên Google map,thuộc địa điểm: QJP3+56 Hưng Trung, Tp. Vinh, Nghệ An.Tiếp giáp khu vực Đền là:phía bắc giáp nhà ông Phạm Quỳnh Lan;phía đông và đông bắc giáp nhà ông Nguyễn Văn Chính;phía nam giáp trạm y tế xã Hưng Trung;phía tây giáp đường làng. Tại đây còn lưu 37 đạo sắc phong cho ông, thân sinh, thân mẫu và con cháu.

Ngày 3 tháng 10, năm Quang Hưng thứ 12, Đinh Bạt Tụy được sắc phong tước là Phúc Khê hầu. Ông được các triều thời Lê Trung Hưng đánh giá rất cao nhờ tài năng, đức độ và có tài "kinh bang tế thế" nên đã được phong đến bậc cao nhất trong ngũ tước là Quận công. Sắc như sau: "Sắc: Tặng Thượng thư Phúc Khê hầu, tính tư thuần phác, học thức ưu trường, đạo đức nhân nghĩa kiêm cai, dĩ nho sức lạ, công phụ kinh luân tố uẩn, đầu bút lập công, tích thời ký hà ư thù ân, kim nhất cái xứng ư thịnh lễ. Vi cải nguyên thủy chính thủy, ứng gia phong Thượng thư Khê Quận công. Cố sắc:

Đức Long nguyên niên, ngũ nguyệt, sơ lục nhật".

Dịch nghĩa:

"Sắc: Tặng Thượng thư Phúc Khê hầu, tính tình, tư chất thuần hậu, học thức sâu rộng hơn người, đạo đức nhân nghĩa trọn vẹn, là nhà nho có tài lạ, vận dụng kiến thức để làm việc, lập công tích nhờ văn học. Xưa đã từng được hưởng nhiều ân sủng đặc biệt, nay lại rất xứng đáng được hưởng lễ trọng. Vậy, cải thay tước trước, gia phong: Thượng thư Khê Quận công. Vậy ban sắc! Ngày 6 tháng 5, năm Đức Long thứ nhất (1629)".

Đặc biệt, trong số 37 sắc phong, lệnh chỉ cho Đinh Bạt Tụy và dòng họ Đinh ở Bùi Khổng thuộc đủ các triều Lê Trung Hưng. Triều Nguyễn thì có một sắc phong của triều Tây Sơn. Đó là sắc phong của vua Cảnh Thịnh năm thứ tư (1796), nội dung như sau: "Sắc: Trung hưng Kiệt tiết tuyên lực Dực vận Tán trị công thần Đặc tiến kim tử Vinh lộc Đại phu Binh bộ Thượng thư kiêm Đông các Đại học sĩ, Nhập thị Kinh diên, Trụ quốc thượng trật, Thiếu bảo Khê Quận công, Tuy văn, Địch võ, Kinh luân, Khang tế, Danh vọng Đại vương, Sơn xuyên anh dục, Hải hà tú chung. Thị phất kiến, thỉnh phất văn, thịnh hồ kỳ đức, cảm tất thông, cầu tất ứng, hạch nhĩ quyết linh. Ký đa tỉ hộ vĩ công cái cử hoài thu thịnh điển. Vị hoàng gia chỉ thừa phi tự, lễ hữu đăng trật, ứng gia phong mĩ tự tam tự, khả phong Trung hưng Kiệt tiết tuyên lực Dực vận, Tán trị công thần, Trụ quốc thượng trật, Thái bảo Khê Quận công, Tuy văn, Địch võ, Kinh luân, Khang tế, Danh vọng, Khang võ, Tịnh biên hộ quốc Đại vương. Cố sắc.

Cảnh Thịnh tứ niên, ngũ nguyệt, thập nhất nhật".

Sau khi Đinh Bạt Tụy mất, triều đình cho lập đền thờ ông theo nghi thức quốc gia, thờ làm Phúc thần và sắc phong là Đại vương, lại ban cho ruộng tế, còn được hưởng lợi từ thuế khai thác quặng sắt của dân Nho Lâm để hàng năm hương hỏa, tổ chức lễ hội tại đền thờ ông. Con cháu ông về sau nhiều người thi cử đậu đạt, làm quan vinh hiển và được ân hưởng theo công tích của ông.

Chú thích

Tham khảo

Người Nghệ An
Quan lại nhà Lê trung hưng
Thủ khoa Nho học Việt Nam


title: Symphostethus collaris

text:
Symphostethus collaris là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Symphostethus


title: Lì xì

text:
Lì xì (tiếng Hán: 利事 / 利市 / 利是) hay Hồng bao (tiếng Hán: 紅包) là một tên gọi của tục lệ người lớn hơn mừng tuổi trẻ em trong dịp Tết Nguyên Đán ở các nước Á Đông, đó là lệ đặt tiền vào chiếc phong bì nhỏ có trang trí màu đỏ hoặc vàng son rực rỡ để mừng tuổi trẻ em. Trong phương ngữ miền Nam của tiếng Việt, tiền ấy được gọi là tiền lì xì. Ngày nay người ta thường chuyển khoản bên cạnh việc sử dụng Hồng bao như trước đây.

Từ nguyên
Theo tác giả Hạo-nhiên Nghiêm Toản <ref>Hạo-nhiên NGHIÊM TOẢN, PHIẾM LUẬN NHÂN TÌM NGHĨA HAI CHỮ "LÌ XÌ", Đặc san Xuân Danh-từ chuyên-môn số 9 tháng 1 năm 1975.</ref>, "lì xì" có gốc là từ 利市 (lợi thị) trong tiếng Trung. Từ này phiên âm kiểu pinyin là lì shì, có ba nghĩa như sau:
Số lời thu được do mua bán mà ra;
Tốt lành, có lợi. Tháng Chạp ngày 24, khắp thị tỉnh (nhà quê, kẻ chợ) đều làm lễ rước Na (để khu trừ quỷ dữ), trống (rước) Na đến khắp mọi nhà cầu xin Lợi-thị (Theo Đông-kinh mộng-hoa-lục). - Khi người phụ nữ lấy chồng về đến cửa, mọi người đi theo cũng như người nhà đều xin Lợi-thị (hoặc đồ vật, hoặc là tiền);
Vận tốt, vận may. Sách "Bắc-mộng-tỏa-ngôn" rằng: "Khi Hạ-hầu Tư chưa gặp thời, còn luân lạc linh đinh, người ta gọi Tư là viên Tú-tài chẳng Lợi-thị";
Trong cả ba trường hợp, "lợi-thị" hay "lì-xì', đều có nghĩa là được lợi, được tiền, được may mắn. Tác giả Hạo-nhiên khẳng định rằng tiền Lì-xì, mừng tuổi, chính là thứ tiền đem lại cái hên, điều lành, điều tốt, cho trẻ em dịp đầu xuân.

Tuy nhiên, giả thuyết rằng chữ Lì-xì là hai chữ Hán-Việt "lợi thị"(利是) đọc theo âm Quảng Đông được chấp nhận rộng rãi. Phong tục tặng phong bao bằng giấy điều trong đựng tiền cũng có ở Trung Quốc. Trong tiếng Quan Thoại, tục này được gọi là 紅包 ("hồng bao"), trong tiếng Quảng Đông là 利是 (lợi thị), 利市 (lợi thị) hoặc 利事 (lợi sự'').

Ở Trung Quốc và các cộng đồng người Hoa, tục lệ lì xì không chỉ có trong Tết Nguyên Đán mà còn trong nhiều dịp khác, và cũng không chỉ dành cho trẻ em. Chẳng hạn trong phong tục cưới hỏi, gia chủ thường tặng lì xì cho đội bưng quả (bê tráp), hoặc trong ngày khai trương, sinh nhật..., chủ nhân cũng tặng lì xì cho khách.

Tham khảo

Tết
Từ gốc Quảng Đông
Văn hóa Việt Nam
Sản phẩm giấy
Văn hóa Trung Hoa
Cho đi
May mắn
Phát minh của Trung Quốc


title: Dolichopeza caloptera

text:
Dolichopeza caloptera là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Dolichopeza


title: Lý Tịnh (thần thoại)

text:
Lý Tịnh (), còn gọi là Thác Tháp Lý Thiên Vương (托塔 李 天王) là một nhân vật thần thoại dân gian và là một vị thần tiên trong Đạo Giáo. Lý Tịnh còn là nhân vật trong tác phẩm Phong thần diễn nghĩa và Tây Du Ký - nguyên là quan Tổng trấn ải Trần Đường dưới thời vua Trụ Vương nhà Thương. Vốn là đệ tử theo học đạo với ông Độ Ách ở núi Côn Lôn, do còn nặng nợ trần gian nên bị đuổi về. Lý Tịnh lấy Ân Thị sinh ra được 3 người con trai là: Kim Tra, Mộc Tra, Na Tra. Cả ba người con trai của Lý Tịnh đều theo Xiển Giáo học đạo.

Thân thế
Cuộc sống của vị Tổng binh bắt đầu bị đảo lộn sau khi Tam Thái tử Na Tra ra đời. Na Tra vốn xuất thân là Linh Châu Tử là tọa hạ đồng tử của nữ oa nương nương tư chất tuyệt đỉnh, vì quý tài nên được Thái Ất Chân Nhân gặp gỡ thu làm đệ tử ban thưởng hỗn thiên lăng,càn khôn quyển, sau tuổi nhỏ nghịch ngợm cùng tính cách kiêu ngạo đã gây ra rất nhiều điều động trời: đánh chết Tam thái tử Ngao Bính - con trai Đông Hải Long Vương, giương cung Càn Khôn nặng ngàn cân bắn chết đệ tử của Thạch Cơ... những việc này đã khiến Lý Tịnh phải xấu hổ, nhưng quan điểm của Lý Tịnh là kẻ nào gây họa thì kẻ đó phải đền mạng. Chính vì nguyên nhân đó đã đào thêm xích mích sâu sắc trong quan hệ của Lý Tịnh và con trai Na Tra, để khi Thái Ất chân Nhân hồi sinh Na Tra từ hoa sen vàng và củ sen ngọc, Na Tra đã tìm tới cha mình để trả thù. Cuộc chiến của 2 cha con chỉ kết thúc khi Nhiên Đăng và Văn Thù đứng ra hóa giải. Lý Tịnh được Nhiên Đăng trao cho Lung linh bảo tháp, còn gọi là Hạo Thiên tháp hay Bảo Tháp Hàng Yêu, và dặn từ bỏ chức quan Tổng binh, chờ khi Vũ Vương Cơ Phát dấy binh phạt Trụ thì theo phò.

Sau khi Vũ Vương ca khúc khải hoàn, Lý Tịnh và 3 người con trai là một trong số ít thiên tướng còn sống sót, có lẽ cũng là do số trời đã định. Về sau cả bốn người đều tu luyện thành tiên. Lý Tịnh có pháp hiệu là Thác tháp Lý Thiên Vương. Trong tiểu thuyết Thủy Hử, nhân vật Tiều Cái được xem là hiện thân của Lý Tịnh khi có ngoại hiệu là Thác tháp thiên vương.

Chi tiết
 Vợ Ân Thị
 Con trai Kim Tra, Mộc Tra, Na Tra

Lý tịnh trong Phật giáo và Đạo giáo
Trong văn hóa dân gian và trong Đạo Giáo - Thác tháp Thiên Vương được phối thờ rất nhiều trong các quán và chùa Hoa. Hình phổ oai phong, tay nâng Linh lung Bảo Tháp.

Xem thêm
 Tây Du Ký
 Phong thần diễn nghĩa

Tham khảo

Nhân vật Phong thần diễn nghĩa
Nhân vật thần thoại Trung Hoa
Thần tiên Trung Hoa
Người Trung Quốc giả tưởng


title: Tensobentenga

text:
Tensobtenga là một tổng của tỉnh Kouritenga ở phía đông Burkina Faso. Thủ phủ của tổng này là thị xã Tensobtenga. Theo điều tra dân số năm 1996, tổng này có dân số 18.746 người.

Các thị xã và các làng
Thị xã Tensobtenga (1 462 dân) (thủ phủ)
 Dakonsin (786 dân)
 Bogodin (123 dân)
 Doubguin (517 dân)
 Doure Yarcé (676 dân)
 Goguin (354 dân)
 Gonsin (1 049 dân)
 Kombestenga (1 156 dân)
 Koulwoko (2 187 dân)
 Naikin (931 dân)
 Naobin (279 dân)
 Nédoguin (308 dân)
 Ouamzalin (339 dân)
 Pistenga (204 dân)
 Setebtenga (232 dân)
 Silgtéogo (984 dân)
 Simpiguin (482 dân)
 Soansa (516 dân)
 Soumdi (756 dân)
 Tampialin (543 dân)
 Timtenga (813 dân)
 Tougmetenga (962 dân)
 Toutgoguin (898 dân)
 Yabré (613 dân)
 Zéologuin (1 282 dân)
 Zomkome (295 dân)

Tham khảo

Tổng của Burkina Faso
Tỉnh Kouritenga


title: Calliostoma circus

text:
Calliostoma circus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Calliostomatidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

C


title: Tăng Thành, Quảng Châu

text:
Tăng Thành (tiếng Trung: 增城区, Hán Việt: Tăng Thành khu) là một quận của thành phố cấp phó tỉnh Quảng Châu (广州市), tỉnh Quảng Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Quảng Đông
Quảng Châu


title: Sphenoraia multimaculata

text:
Sphenoraia multimaculata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 1982.

Chú thích

Tham khảo

Sphenoraia


title: Margaret Peterson Haddix

text:
Margaret Peterson Haddix (sinh ngày 9 tháng 4 năm 1964) là tác giả người Hoa Kỳ của nhiều loại sách khác nhau, một trong những quyển sách hay nhất của cô là the Missing series và Shadow Children sequence. Hiện giờ cô đang viết về tập cuối cùng của bộ sách giáo dục tên là 39 Clues. Quyển sách sẽ được phát hành và phân phát ngày 1 tháng 9 năm 2010 tại Hoa Kỳ.

Tiểu sử
Margaret Haddix được sinh gần Washington Court House, Ohio, nông trại là nơi cô ấy sống.

Cô ta của trao tặng giải tài năng về mỹ thuật trong viết văn và báo chí khi còn học ở trường trường đại học Miami trong năm 1986. Cô ấy làm việc tại với nghề báo với chức vụ người biên tập viên và phóng viên nhà báo trong Fort Wayne, Indiana; và là giảng viên Trường Cao đẳng Cộng đồng và nhà báo độc lập ở Danville, Illinois. Haddix và chồng cô ấy tên Doug, cũng là nhà báo biên tập viên, hiện đang sống ở Columbus, Ohio, với hai đứa con, Meredith và Connor.

Vào năm 2004, Haddix và nhà xuất bản của cô, Simon & Schuster, đe dọa kiện nhà làm phim M. Night Shyamalan với bộ phim The Village vì phim đó có cốt truyện tương tự như cuốn tiểu thuyết đầu tiên của cô Running Out of Time. Nhà làm phim có nói là những sự sống nhau không hề có giá trị gì cả.

Sách
Các quyển sách đã được phát hành viết bởi Haddix.
 Running Out of Time (1995)
 Don't You Dare Read This, Mrs. Dunphrey (1996)
 Leaving Fishers (1997)
 Just Ella (1999)
 Shadow Children Sequence
 Among the hidden (1998)
 Among the Impostors (2001)
 Among the Betrayed (2002)
 Among the Barons (2003)
 Among the Brave (2004)
 Among the Enemy (2005)
 Among the Free (2006)
 Turnabout (2000)
 The Girl With 500 Middle Names (2001)
 Takeoffs and Landings (2001)
 Because of Anya (2002)
 Escape From Memory (2003)
 Say What (2004)
 The House on the Gulf (2004)
 Double Identity (2005)
 Dexter the Tough (2007)
 Uprising (2007)
 The Missing series
 Found (Book 1) (2008)
 Sent (Book 2) (2009)
 Sabotaged (Book 3) (tháng 8 năm 2010)
 Palace of Mirrors (2008)
 Claim to Fame (2009)

Giải thưởng
Những quyển sách của Margaret Haddix đã được tôn vinh với Hiệp hội quốc tế về sự đọc giải thưởng sách con nít, được cho là một trong những quyển sách hay nhất cho người lớn và sự chọn lọc nhạy cảm làm cho người trẻ (tỏ ra) miễn cưỡng khi đọc sách người lớn trong thư viện tên American Library Association, và là một trong những quyển sách chọn lọc trong 28 tiểu bang.

Chú thích

Xem thêm
 Margaret Peterson Haddix official author Web site
 Official bio page
 Margaret Peterson Haddix Teacher Resource File
 Complete listing of books with information on each book from official site
 The Hidden
 Found
 Reviews of Margaret Peterson Haddix books

Sinh năm 1964
Nhân vật còn sống
Tiểu thuyết gia Mỹ thế kỷ 20
Tiểu thuyết gia Mỹ thế kỷ 21
Nữ nhà văn thế kỷ 20
Nữ nhà văn thế kỷ 21
Nhà văn Ohio
Nhà văn khoa học viễn tưởng Mỹ
Nữ tiểu thuyết gia Mỹ


title: Lợi Bình Nhơn

text:
Lợi Bình Nhơn là một xã thuộc thành phố Tân An, tỉnh Long An, Việt Nam.

Địa lý
Xã Lợi Bình Nhơn nằm ở phía tây thành phố Tân An, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp Phường 6
Phía tây giáp huyện Thủ Thừa và tỉnh Tiền Giang
Phía nam giáp phường Khánh Hậu và tỉnh Tiền Giang
Phía bắc giáp xã Hướng Thọ Phú.

Xã có diện tích 12,47 km², dân số năm 1999 là 9.076 người, mật độ dân số đạt 728 người/km².

Hành chính
xã Lợi Bình Nhơn có 7 ấp. Gồm: ấp Cầu Tre, ấp Rạch Chanh, ấp Bình An A, ấp Bình An B, ấp Ngãi Lợi A, ấp Ngãi Lợi B, ấp Xuân Hòa 1.

Lịch sử
Sau năm 1975, Lợi Bình Nhơn là một xã thuộc huyện Thủ Thừa.

Ngày 11 tháng 3 năm 1977, huyện Thủ Thừa sáp nhập với huyện Bến Lức thành huyện Bến Thủ, xã Lợi Bình Nhơn thuộc huyện Bến Thủ.

Ngày 14 tháng 1 năm 1983, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 05-HĐBT. Theo đó, sáp nhập xã Lợi Bình Nhơn vào thị xã Tân An.

Ngày 19 tháng 5 năm 1998, Chính phủ ban hành Nghị định 32/1998/NĐ-CP. Theo đó, tách 697 ha diện tích tự nhiên và 7.554 người của xã Lợi Bình Nhơn để thành lập Phường 6.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Lợi Bình Nhơn còn lại 1.247 ha diện tích tự nhiên và 8.278 người.

Chú thích

Liên kết ngoài


title: Plourhan

text:
Plourhan () là một xã của tỉnh Côtes-d’Armor, thuộc vùng Bretagne, tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Plourhan được gọi là Plourhannais.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côtes-d’Armor

Tham khảo

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Plourhan

Xã của Côtes-d'Armor


title: Sambavar Vadagarai

text:
Sambavar Vadagarai là một thị xã panchayat của quận Tirunelveli thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sambavar Vadagarai có dân số 14.438 người. Phái nam chiếm 49% tổng số dân và phái nữ chiếm 51%. Sambavar Vadagarai có tỷ lệ 54% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 65%, và tỷ lệ cho phái nữ là 44%. Tại Sambavar Vadagarai, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Apistoneura psarochroma

text:
Apistoneura psarochroma là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Loài này có ở Namibia và Zimbabwe.

Chú thích

Tham khảo

Apistoneura


title: Ecnomus larakia

text:
Ecnomus larakia là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Ecnomus


title: Lasioglossum clypeatum

text:
Lasioglossum clypeatum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Walker mô tả khoa học năm 1995.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1995