title: Nấm

text:
Giới Nấm (tên khoa học: Fungi) bao gồm những sinh vật nhân chuẩn dị dưỡng có thành tế bào bằng kitin (chitin). Phần lớn nấm phát triển dưới dạng các sợi đa bào được gọi là sợi nấm (hyphae) tạo nên thể sợi (mycelium), một số nấm khác lại phát triển dưới dạng đơn bào. Quá trình sinh sản (hữu tính hoặc vô tính) của nấm thường là qua bào tử, được tạo ra trên những cấu trúc đặc biệt hay thể quả. Một số loài mất khả năng tạo nên những cấu trúc sinh sản đặc biệt và nhân lên qua hình thức sinh sản sinh dưỡng.

Những đại diện tiêu biểu của nấm là nấm mốc, nấm men và nấm lớn (nấm thể quả). Giới Nấm là nhóm sinh vật đơn ngành (monophyletic) mà có nguồn gốc hoàn toàn khác biệt với những sinh vật có hình thái tương tự như nấm nhầy (myxomycetes) hay mốc nước (oomycetes). Nấm có mối quan hệ gần với động vật hơn là thực vật, cho dù thế thì môn học về nấm, hay nấm học, lại thường được xếp vào thành một nhánh của môn thực vật học.

Trên Trái Đất, đa phần các nấm đều không thể nhìn thấy được bằng mắt thường, chúng sống phần lớn ở trong đất, chất mùn, xác sinh vật chết, cộng sinh hoặc ký sinh trên cơ thể động, thực vật và nấm khác. Vi nấm đóng 1 vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, chúng phân hủy các vật chất hữu cơ và không thể thiếu được trong chu trình chuyển hóa và trao đổi vật chất. Một số loài nấm có thể nhận thấy được khi ở dạng quả thể, như nấm lớn và nấm mốc. Nấm được ứng dụng rất rộng rãi trong đời sống lẫn sản xuất. Nhiều loài được sử dụng trong công nghệ thực phẩm, sử dụng làm thức ăn hoặc trong quá trình lên men. Nấm còn được dùng để sản xuất chất kháng sinh, hoóc môn trong y học và nhiều loại enzym, ngày nay nhiều loại nấm được biết đến và sử dụng trong phòng chống nhiều loại bệnh hiểm nghèo như viêm gan, mỡ máu, đột quỵ, ung thư... Tuy vậy, nhiều loại nấm lại có chứa các chất hoạt động sinh học được gọi là mycotoxin, như ancaloit và polyketit-là những chất độc đối với động vật lẫn con người (gây buồn nôn, khó chịu, ngộ độc). Một số loại nấm được sử dụng để kích thích hoặc dùng trong các nghi lễ truyền thống với vai trò tác động lên trí tuệ và hành vi của con người. Vài loại nấm có thể gây ra các chứng bệnh cho con người và động vật, cũng như bệnh dịch cho cây trồng, mùa màng và có thể gây tác động lớn lên an ninh lương thực và kinh tế.

Sự đa dạng
Nấm phân bố trên toàn thế giới và phát triển ở nhiều dạng môi trường sống khác nhau, kể cả sa mạc, nơi tập trung nồng độ muối cao hay có bức xạ ion hóa, cũng như trầm tích biển sâu. Đa phần nấm sống ở trên cạn, nhưng một số loài sống ở môi trường nước (như Batrachochytrium dendrobatidis - ký sinh và làm suy giảm số lượng động vật lưỡng cư toàn cầu). Nấm thủy sinh còn sống ở vùng nhiệt dịch đại dương. Nấm và vi khuẩn là những sinh vật phân giải chính có vai trò quan trọng đối với các hệ sinh thái trên cạn trên toàn thế giới. Dựa theo sự theo tỉ lệ giữa số loài nấm với số loài thực vật ở trong cùng một môi trường, người ta ước tính giới Nấm có khoảng 1,5 triệu loài. Khoảng 100.000 loài nấm đã được các nhà phân loại học phát hiện và miêu tả, tuy nhiên kích cỡ thực sự của tính đa dạng của giới Nấm vẫn còn là điều bí ẩn. Đa phần nấm phát triển dưới dạng các sợi đa bào gọi là sợi nấm, cấu tạo nên thể sợi (hay khuẩn ty), trong khi những loài khác thì lại phát triển dưới dạng đơn bào. Cho đến gần đây, nhiều loại nấm đã được miêu tả dựa trên những đặc điểm hình thái, như kích cỡ và hình dạng các bào tử hay quả thể, hay dựa trên khái niệm loài sinh vật với sự trợ giúp của các công cụ phân tử, như phương pháp Dideoxy, đã gia tăng mạnh cách thức và khả năng ước tính sự đa dạng của nấm trong phạm vi các nhóm phân loại khác nhau.

Sinh thái

Dù không dễ thấy, nhưng nấm lại có mặt ở tất cả các môi trường trên Trái Đất và đóng một vai trò rất quan trọng trong hệ sinh thái. Cùng với vi khuẩn, nấm là sinh vật phân hủy chính ở hầu hết các hệ sinh thái trên cạn (và một số là ở dưới nước), bởi vậy nên chúng cũng có vai trò quan trọng các chu trình sinh địa hóa và ở nhiều lưới thức ăn. Khi sống hoại sinh hay cộng sinh, chúng phân hủy những vật chất hữu cơ thành những phân tử vô cơ, rồi sau đó những chất này sẽ được đồng hóa ở thực vật hay những sinh vật khác .

Cộng sinh
Nấm có mối quan hệ cộng sinh với hầu hết tất cả các giới . Quan hệ của chúng có thể hỗ trợ hoặc đối nghịch nhau, hay với những nấm hội sinh thì không đem lại bất cứ lợi ích hay tác hại rõ ràng nào đối với vật chủ .

Với thực vật

Nấm rễ là một hình thức cộng sinh giữa thực vật và nấm, chia làm hai loại: nấm rễ trong (endomycorrhiza, tức nấm ký sinh đơn bào sống bên trong tế bào rễ cây) và nấm rễ ngoài (ectomycorrhiza, tức rễ của nấm bám dày đặc xung quanh đầu rễ cây và xâm nhập vào giữa các tế bào rễ cây). Đây là quần hợp nấm-thực vật được biết nhiều nhất và đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của thực vật cũng như nhiều hệ sinh thái, hơn 90% các loài thực vật có quan hệ với nấm theo hình thức nấm rễ và phụ thuộc vào mối quan hệ này để tồn tại. Sự cộng sinh nấm rễ đã có lịch sử xa xưa, ít nhất là từ hơn 400 triệu năm về trước . Chúng thường làm tăng khả năng hấp thu các hợp chất vô cơ của thực vật, như nitrat và phosphat, từ những đất có nồng độ những nguyên tố thiết yếu thấp. Ở một số nấm rễ, thành phần nấm có thể đóng vai trò trung gian giữa thực vật với thực vật, vận chuyển carbohydrate và các chất dinh dưỡng khác. Những cộng đồng nấm rễ đó được gọi là "mạng lưới nấm rễ chung". Một số nấm có khả năng kích thích sự sinh trưởng của cây bằng cách tiết ra các hoóc môn thực vật như axít idolaxetic (IAA) .

Địa y là dạng cộng sinh giữa nấm (hầu hết các loài nấm nang và một số nấm đảm) với tảo hay vi khuẩn lam (gọi chung là đối tác quang hợp), trong đó những tế bào quang hợp được gắn vào những mô nấm . Giống với nấm rễ, những đối tác quang hợp sẽ cung cấp cacbohyđrat được tạo ra trong quá trình quang hợp, đổi lại nấm cung cấp cho chúng các chất khoáng và nước. Những chức năng của toàn bộ cơ thể địa y gần như giống hệt với một cơ thể đơn độc. Địa y là những sinh vật tiên phong và xuất hiện ở những nơi nguyên thủy như đá tảng hay nham thạch núi lửa đã nguội. Chúng có thể thích nghi cực tốt với những điều kiện khắc nghiệt như giá lạnh hay khô hạn và là những ví dụ tiêu biểu nhất của sự cộng sinh.

Một số loài nấm sống trong cây có thể tiết ra những độc tố nấm để ngăn cản những động vật ăn cỏ ăn vật chủ của chúng.

Với côn trùng
Nhiều côn trùng có mối quan hệ hỗ trợ với nhiều loại nấm. Vài loại kiến trồng những loài nấm thuộc bộ Nấm mỡ (Agaricales) để làm nguồn thức ăn chính, trong khi đó những loài bọ cánh cứng Ambrosia trồng nhiều loài nấm trong lớp vỏ cây mà chúng cư trú . Loài mối ở xavan châu Phi cũng được biết có khả năng trồng nấm .

Mầm bệnh và ký sinh

Tuy vậy, nhiều loại nấm lại ký sinh trên con người, thực vật, động vật và nấm khác. Những loài nấm gây bệnh trên cây trồng có thể gây thiệt hại rộng lớn cho ngành nông nghiệp và lâm nghiệp, ví dụ như nấm đạo ôn (Magnaporthe oryzae) gây bệnh cho lúa, Ophiostoma ulmi và Ophiostoma novo-ulmi gây ra bệnh du Hà Lan, còn Cryphonectria parasitica là nguyên nhân của bệnh thối cây dẻ. Những loài gây bệnh cho cây thuộc các chi Fusarium, Ustilago, Alternaria và Cochliobolus, còn những loài có khả năng gây bệnh cho người lại thuộc các chi như Aspergillus, Candida, Cryptoccocus, Histoplasma và Pneumocystis . Chúng có thể gây ra những bệnh ngoài da ở người như nấm chân hay hắc lào cho đến những bệnh nguy hiểm có thể gây chết người như viêm màng não (nấm Cryptococcus neoformans) hay viêm phổi. Nấm gây ra nhiều bệnh cơ hội, tức những bệnh tấn công những người bị suy giảm miễn dịch , trong đó có những người bị HIV/AIDS , ví dụ như bệnh candidiasis (nấm Candida, gây ra chứng lở miệng ở trẻ em và âm đạo phụ nữ), histoplasmosis (Histoplasma capsulatum), cryptococcosis (Cryptococcus neoformans), aspergillosis (Aspergillus), coccidioidomycosis (Coccidioides immitis hay C. posadasii), viêm phổi pneumocystis (Pneumocystis jirovecii)... và rất nhiều bệnh khác.

Có khoảng 70 loài nấm sinh bào tử là những tác nhân gây dị ứng. Chúng có thể là nấm mốc trong nhà hay ngoài trời, đa phần là nấm sợi như các chi Alternaria, Asperillus, Cladosporium, Helminthosporium, Epicoccum, Penicillium, Fusarium..., chỉ có vài loài là nấm đơn bào như Candida, Rhodotorula, có một số loài là nấm lớn như Agaricus, Coprinus, Fomes, Ganoderma... Bào tử nấm có thể gây ra những chứng như hen suyễn, viêm mũi dị ứng, các bệnh nấm dị ứng phế quản phổi và viêm phổi quá mẫn.

Săn mồi

Một số loài nấm là những kẻ săn giun tròn. Chúng có thể biến đổi sợi nấm để tạo thành những cấu trúc đặc biệt có chức năng bẫy giun tròn, nên được gọi với tên chung là nấm bẫy mồi. Những loại bẫy thường thấy là: mạng dính (hay lưới dính), bọng dính, vòng không thắt, cột dính, vòng thắt và bào tử dính. Các loài nấm bắt mồi theo kiểu này thường thuộc các chi Arthrobotrys, Dactylaria, Dactylella và Trichothecium. Có vài loài như Zoopage phanera thì lại tiết chất dính ra toàn bộ mặt ngoài sợi nấm và cũng có khả năng bẫy mồi tương tự.

Dinh dưỡng và khả năng tự dưỡng
Sự phát triển của nấm dưới dạng sợi nấm ở những môi trường rắn cũng như dưới dạng đơn bào ở môi trường nước, đều được điều chỉnh để hút các chất dinh dưỡng hiệu quả nhất từ môi trường, bởi chúng đều có tỉ lệ diện tích bề mặt trên thể tích cao. Sự thích nghi hình thái đã được bổ sung bởi những enzym thủy phân trong những môi trường tiêu hóa có phân tử hữu cơ lớn, như polysaccarit, protein, lipid và những chất nền dinh dưỡng khác. Những phân tử này bị thủy phân thành những phân tử nhỏ hơn, sau đó trở thành những chất dinh dưỡng được hấp thụ vào tế bào nấm.

Thông thường nấm được coi là những sinh vật dị dưỡng, tức những cơ thể chỉ có thể lấy cacbon từ những sinh vật khác cho quá trình trao đổi chất. Tuy nhiên, nấm đã tiến hóa khả năng chuyển hoá mà cho phép chúng sử dụng đa dạng những loại chất nền hữu cơ để phát triển, bao gồm các hợp chất đơn giản như nitrat, amonia, acetat hay ethanol. Những nghiên cứu gần đây cho thấy khả năng rằng nấm đã sử dụng sắc tố melanin để lấy năng lượng từ những phóng xạ ion hóa, như tia gamma, gọi nôm na là "vô tuyến dưỡng". Người ta cho rằng quá trình này có điểm tương đồng với quá trình quang hợp ở thực vật. Tuy nhiên, hiện nay đang thiếu những bằng chứng sinh hóa có giá trị ủng hộ cho giả thuyết này.

Vai trò đối với con người

Chế biến thực phẩm

Nấm men bánh mì với loài chính là Saccharomyces cerevisiae, một nấm đơn bào, được sử dụng rộng rãi trong việc làm bánh mì và những sản phấm từ bột mì khác, như pizza hay bánh bao . Trong quá trình lên men rượu dưới điều kiện yếm khí, nấm men sẽ sản sinh ra rượu etanol và khí cacbonic (CO2) có vai trò làm nở bột mì. Một số loài nấm men của chi Saccharomyces cũng được sử dụng để sản xuất đồ uống có cồn, như bia hay rượu vang thông qua quá trình lên men rượu. Nấm men và vi khuẩn acetic được sử dụng trong quá trình chuẩn bị Kombucha, một loại trà ngọt lên men. Những loại men tìm thấy trong trà rất đa dạng, như Brettanomyces bruxellensis, Candida stellata, Schizosaccharomyces pombe, Torulaspora delbrueckii và Zygosaccharomyces bailii. Ngoài ra, Vegemite và Marmite, những chiết xuất nấm men, đã được sử dụng rộng rãi làm gia vị để chế biến thức ăn trong đời sống.

Một số loài nấm sợi thường được sử dụng để sản xuất sinh khối protein. Mốc Aspergillus oryzae được sử dụng rộng rãi ở nhiều nước, như sản xuất nước tương (xì dầu), súp miso và rượu sake ở Nhật Bản hay làm tempeh ở Java. Mốc hoa cau được dùng để sản xuất tương, loại thực phẩm phổ biến ở Việt Nam, cũng chính là A. oryzae, tuy nhiên tương sản xuất thủ công lại có độ an toàn không cao, bởi những loại mốc tốt và không độc như A. oryzae và Aspergillus sojae lại rất dễ lẫn lộn với những loại mốc nguy hiểm có độc tố gây ung thư khác là A. flavus và A. parasiticus. Quorn là loại thực phẩm giàu protein được sản xuất từ mốc Fusarium venenatum, và được dùng trong việc chế biến đồ ăn chay. Nhiều loại thực phẩm khác cũng được chế biến bởi mốc như chao (ủ nhờ mốc Actinomucor elegans, Mucor racemosus hay Rhizopus), ang-kak (gạo lên men với mốc đỏ Monascus purpureus), salami (một loại xúc xích, lên men nhờ P. nalgiovense, P. chrysogenum). Trong sản xuất pho mát, một kinh nghiệm thông thường là cấy bào tử nấm vào sữa đông để tạo mốc, việc này sẽ cho ra hương vị và kết cấu đặc biệt độc nhất của pho mát. Ở những loại pho mát xanh, như Stilton hay Roquefort, thì những vân xanh được tạo ra bởi loài nấm Penicillium roqueforti.

Nấm ăn và nấm độc

Những loài nấm quả thể được biết đến với hai dạng: nấm ăn được và nấm độc. Nấm ăn được sử dụng rộng rãi làm thực phẩm, chúng có thể sử dụng trong rất nhiều món ăn, ở nhiều nền ẩm thực khác nhau. Nấm là thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, có độ đạm cao và ít chất béo, chứa nhiều vitamin nhóm B và C. Dù nấm không phải là nguốn vitamin D đáng kể, nhưng hàm lượng vitamin D có thể tăng lên khi được phơi với ánh sáng (nhất là tia cực tím) dù điều này làm thẫm lớp vỏ của chúng. Nấm cũng chứa nhiều nguyên tố vi lượng, như sắt, seleni, natri, kali, magnesi và phosphor.

Những loại nấm ăn được thường xuyên bày bán ở các chợ và siêu thị đều được trồng ở các trang trại nấm. Loại nấm phổ biến nhất là nấm mỡ (Agaricus bisporus), được trồng ở ít nhất 70 quốc gia trên thế giới. Những dạng khác của A.bisporus là portabella và nấm mũ (crimini) cũng được trồng thương mại. Nhiều loại nấm châu Á cũng được trồng và tiêu thụ rộng rãi là nấm rơm (Volvariella volvacea), nấm hương (Lentinula edodes), nấm sò (Pleurotus ostreatus), mộc nhĩ (Auricularia auricula-judae), enokitake (nấm kim châm, Flammulina) và nấm múa (Grifola frondosa).

Có nhiều loại nấm được thu hoạch từ tự nhiên để cho cá nhân hay để bán như nấm sữa (Lactarius deliciosus), nấm nhăn (nấm bụng dê, Morchella), nấm mồng gà (Cantharellus), nấm cục (Tuber), nấm kèn đồng (Cantharellus) và nấm thông (Boletus edulis), chúng thường đắt tiền và dành cho những người sành ăn. Hái nấm là hoạt động phổ biến ở nhiều vùng của Châu Âu và tây bắc Hoa Kỳ. Tuy nhiên những người đi hái nấm phải rất chú trọng về việc phân biệt nấm ăn và nấm độc. Có nhiều loại nấm đặc biệt độc đối với con người, độc tính của nấm có thể nhẹ và gây ra bệnh tiêu hóa hay dị ứng cũng như ảo giác, nhưng cũng có thể đủ mạnh để gây liệt các cơ quan và chết người. Có khoảng 10.000 loại nấm thịt, trong đó có một nửa là ăn được và 100 loài có độc tố cao. Những loại nấm gây chết người thuộc về các chi Inocybe, Entoloma, Hebetoma, Cortinarius và nổi tiếng nhất là Amanita. Những loài thuộc chi cuối như "thiên thần hủy diệt" A. virosa hay nấm tử thần A. phalloides là những loại nấm độc chết người thông dụng nhất. Loại nấm moscela giả (Gyromitra esculenta) khi nấu chín là một thức ăn ngon, nhưng lại độc khi ăn sống. Nấm Tricholoma equestre đã từng được cho là ăn được cho đến khi nó bị phát hiện là gây ra bệnh Rhabdomyolysis (hủy hoại cơ bắp).

Nấm màu đỏ Amanita muscaria gây độc không thường xuyên, khi ăn vào nó có thể trở thành loại thuốc kích thích và sinh ảo giác. Trong lịch sử, những tu sĩ cổ đại người Celt ở Bắc Âu và người Koryak ở Siberi đã sử dụng loại nấm này với mục đích tôn giáo và làm phép. Cũng có nhiều loài nấm gây ảo giác khác, chúng được gọi là "nấm ma thuật", "mush" hoặc "shroom", thuộc nhiều chi khác nhau như Psilocybe, Panaeolus, Gymnopilus, Copelandia, Conocybe... Chúng có thể tác động lên trí tuệ và hành vi của con người, tạo cảm giác hư ảo hưng phấn, và cũng có vai trò trong việc chữa trị truyền thống ở một số địa phương.

Để phân biệt được nấm ăn được và nấm độc thì có nhiều kinh nghiệm cùng với các cơ sở nghiên cứu: không ăn nấm sặc sỡ, có mùi hắc, không ăn nấm quá non hay quá già, không ăn nấm có chảy sữa... Tuy nhiên có rất nhiều trường hợp ngoại lệ, như có nấm độc có màu sắc và hình dạng giống nấm thường. Vì thế rất khó để có thể nhận biết được nấm an toàn và nấm độc nếu không có đủ kinh nghiệm và kiến thức, và lời khuyên tốt nhất là hãy coi tất cả nấm ở trong rừng là nấm độc và bỏ qua nó.

Dược liệu và chiết xuất
Nhiều loại nấm ăn đã được sử dụng trong y học truyền thống hàng ngàn năm nay. Những loại nấm như nấm múa, nấm hương (đông cô), nấm chaga, nấm linh chi... đã được tập trung nghiên cứu bởi khả năng chống ung thư, chống virus và tăng cường hệ miễn dịch của chúng. Loài nấm Đông trùng hạ thảo (Cordyceps sinensis) được coi là một dược liệu quý hiếm và đã được sử dụng ở Trung Quốc từ lâu . Loài nấm cổ linh chi (Ganoderma applanatum) cũng từng được coi là một "thần dược" ở Việt Nam, mặc dù không có bằng chứng cụ thể nào về khả năng trị bệnh của nó . Psilocybin và LSD, những chất gây ảo giác được chiết xuất từ nấm, có thể dùng để chữa các bệnh về tâm thần, như chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD), và cũng được dùng (với lượng nhỏ) để chấp dứt những cơn nhức đầu hàng loạt (cluster headache) hay đau nửa đầu. LSD mạnh gấp 100 lần psilocybin , được tổng hợp vào năm 1938, và là một loại ma túy quen thuộc.

Trong số 12.000 loại kháng sinh được biết năm 1995 có khoảng 22% được sản xuất từ nấm sợi. Trong số đó, kháng sinh Penicillin, được Alexander Fleming tổng hợp từ nấm Penicillium chrysogenum vào năm 1928, được sử dụng rất rộng rãi trong chữa trị y học thế kỷ XX. Chúng có thể chữa được các bệnh vi khuẩn như bạch hầu, viêm phổi, viêm màng não, hôi miệng, giang mai, lậu và kể cả vi khuẩn Staphylococcus gây ra nhiễm trùng huyết . Một loại kháng sinh β-lactam phổ biến khác, Cephalosporin, cũng được tổng hợp năm 1948 từ nấm Cephalosporium acremonium.

Áp dụng công nghệ DNA tái tổ hợp, nhiều gen đã được chuyển vào những loại nấm như nấm men S. cerevisiae, Pichia pastoris, Schizosaccharomyces pombe, Kluyveromyces lactis, Candida albicans, Hansenula polymorpha, Yarrowia lipolytica.. và nấm sợi Aspergillus niger, A. nidulans, A. oryzae, Neurospora crassa, Trichoderma reesei... với mục đích sản xuất công nghiệp. Nhờ khả năng phát triển nhanh, chúng được nuôi trồng và cho ra nhiều loại sản phẩm protein đa dạng giá trị rất lớn trong y học như insulin, vắc-xin viêm gan B, interferon, nhân tố tăng trưởng biểu bì, hemoglobin người, superoxide dismutase, interleukin... Ngoài ra các nấm chuyển gen cùng với các vi khuẩn còn những nguồn chính cho các enzym sử dụng trong công nghệ thực phẩm.

Việc nuôi cấy nấm men trong sản xuất công nghiệp ngoài những sản phẩm có được do chuyển gen, còn có rất nhiều sản phẩm khác sử dụng trong thực phẩm, dinh dưỡng và y tế như cồn, các acid hữu cơ (acid citric, acetic, lactic, malic, gluconic, fumaric, itaconic..), vitamin (β-carotene, riboflavin, acid béo thiết yếu), enzym (protease, amylase, glucoamylase, men dịch vị..), pullulan, các este, polysaccharide, lipid, glycolipid, các hoạt chất thứ cấp như kháng sinh, chất ức chế miễn dịch (Ciclosporin A từ Tolypocladium inflatum), chất làm giảm cholestrol (lovastatin, pravastatin), chất chống ung thư (Taxol), chất màu... và nhiều chất hóa học khác. Thậm chí những cellulase và xylanase mà nấm tiết ra còn được sử dụng trong sản xuất quần jeans stone-washed cũng như trong công nghiệp sản xuất giấy và bột giấy. Ngành công nghiệp nuôi cấy nấm đã trở thành một bộ phận quan trọng trong nền công nghiệp toàn cầu.

Phục hồi sinh học
Thuật ngữ phục hồi sinh học bằng nấm (mycorestoration) đã được nhà nấm học Paul Stamets sử dụng trong cuốn sách Mycelium Running: How Mushrooms Can Help Save the World (Ten Speed Press, 2005) , trong đó ông nêu 4 dạng: lọc sinh học bằng nấm (mycofiltration), lâm nghiệp bằng nấm (mycoforestry), cải tạo sinh học bằng nấm (mycoremediation) và thuốc trừ sâu bằng nấm (mycopesticide). Về nấm được dùng làm thuốc trừ sâu sinh học, có thể xem ở điều khiển sinh học bằng nấm.

Cải tạo sinh học được hiểu là sử dụng các vi sinh vật, nấm hay cây xanh để đưa môi trường tự nhiên bị ô nhiễm trở về trạng thái ban đầu. Nấm tiết ra bên ngoài các enzym và axít có khả năng phân giải lignin và cellulose, hai thành phần chính của gỗ, và có cấu trúc tương tự với nhiều chất ô nhiễm hữu cơ. Một số loại nấm, đặc biệt là nấm mục trắng (Phanerochaete chrysosporium), có thể phân giải các chất độc hại cho môi trường như thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, pentachlorophenol, creosote, nhựa than đá và những nhiên liệu nặng thành CO2, nước và những nguyên tố cơ bản . Chúng có thể phân giải hay loại trừ các nguyên tố độc hại như chì, arsenic, caesi, cadmi, thủy ngân, những vũ khí và chất độc hóa học như thuốc nổ TNT, chất độc thần kinh VX và sarin. Những nghiên cứu gần đây cho thấy nấm có khả năng bao bọc urani vào trong những dạng khoáng.

Điều khiển sinh học

Nấm rất tích cực trong cạnh tranh về dinh dưỡng và không gian với những sinh vật khác, thông qua định luật Gause (nguyên tắc ức chế cạnh tranh), và điều này đôi khi có lợi cho con người. Ví dụ, nấm có thể ngăn chặn sự tăng trưởng hay loại trừ kẻ thù nguy hiểm của thực vật và con người, như kiến đục gỗ, mối, châu chấu, muỗi, ve bét , cỏ dại, giun tròn hay nấm khác mà có thể gây hại cho mùa màng và nhà cửa . Khả năng điều khiển sinh học các loài gây hại cho nông nghiệp của nấm đã được quan tâm và ứng dụng thực tế. Loài nấm ký sinh côn trùng đã được sử dụng làm thuốc trừ sâu sinh học vì khả năng ký sinh và tiêu diệt côn trùng của chúng . Một số ví dụ về những nấm loại này là Beauveria bassiana, Metarhizium anisopliae, chi Hirsutella, chi Paecilomyces và Verticillium lecanii. Có ít nhất 14 loại nấm có khả năng chống rệp . Loài nấm thuộc chi Trichoderma cũng có khả năng ngăn chặn những loài nấm gây bệnh cho cây .

Những loài nấm sống trong cây thuộc chi Neotyphodium như N. coenophialum tiết ra các ancaloit có độc tính với các loài động vật ăn thực vật có xương sống hay không xương sống, mặc dù một số chất có thể độc với những loài gia súc như cừu . Đặc tính của các loại nấm này đã được sử dụng trong các chương trình gây giống cây, nhằm tăng khả năng chống chịu và phòng ngự của cây trồng với các loài ăn thực vật.

Kẻ phá hoại

Mặc dù có rất nhiều lợi ích, nhưng nấm cũng có không ít tác hại. Ngoài mầm bệnh và chất độc, nấm còn có thể là những kẻ phá hoại ghê gớm. Dưới điều kiện độ ẩm thích hợp, nấm mốc sẽ phát triển và sinh sôi trong các căn nhà. Chúng tiết ra các enzym và acid để phân huỷ các chất hữu cơ, do đó nên chúng có thể phá hoại áo quần, tranh vẽ, phim ảnh, đồ da, sáp, chất cách điện trên dây điện hoặc dây cáp, các chất phủ máy ảnh, máy quay phim và cả chất khởi động máy bay. Chúng là nguyên nhân phổ biến gây thối rữa thức ăn dự trữ, tạo ra những sản phẩm độc hại cho con người và làm suy giảm chất lượng không khí trong nhà. Người ta ước tính có khoảng 40% gia đình ở Mỹ có vấn đề với nấm mốc.

Bởi tính năng phân giải cellulose và lignin, nên nhiều loại nấm có thể phá huỷ hay làm mục gỗ ở nhà cửa và công trình xây dựng, gây thiệt hại lớn về kinh tế hàng năm. Có ba dạng nấm làm mục gỗ chính: mục khô (dry rot), mục ẩm (wet rot) và mục mềm (soft rot) dựa theo đặc điểm của gỗ bị mục. Ngoài ra còn có mục nâu (brown rot) - chuyên tấn công và phá hủy các loại quả hạch, như đào, lê, táo, mận - và mục trắng (white rot), dựa theo màu sắc gỗ mục. Những loài nấm phá huỷ gỗ phổ biến nhất là Serpula lacrymans, Coniophora putana, chi Antrodia, Phellinus Contiguous, chi Asterostroma... Để nhằm ngăn chặn quá trình này, một trong số các phương pháp là sử dụng điều khiển sinh học như dùng thông Pinus radiata hay kể cả loại nấm như Phlebiopsis gigantea.

Nguồn gốc và phân loại
Trong một thời gian dài, các nhà phân loại học đã xếp nấm là thành viên của giới Thực vật. Sự phân loại này chủ yếu được dựa trên sự tương đồng trong cách sống giữa nấm và thực vật: cả nấm và thực vật chủ yếu đều không di động, hình thái và môi trường sống có nhiều điểm giống nhau (nhiều loài phát triển trên đất, một số loại nấm quả thể giống thực vật như rêu). Thêm nữa, cả hai đều có thành tế bào, điều mà giới Động vật không có. Tuy nhiên, hiện nay nấm lại được công nhận là một giới riêng biệt, khác biệt hẳn với thực vật hay động vật, chúng đã tách ra và xuất hiện xấp xỉ hơn một tỷ năm trước. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra những sự giống và khác về đặc điểm hình thái, sinh hóa và di truyền giữa Nấm và các giới khác. Vì những lý do đó, nấm đã được đặt vào giới riêng của mình.

Lịch sử tiến hóa

Những cơ thể đầu tiên mang những đặc trưng của nấm xuất hiện vào khoảng 1200 triệu năm (Ma) trước đây, ở Liên đại Nguyên Sinh. Tuy nhiên, những hóa thạch nấm thì không phổ biến cho đến đầu kỷ Devon, khi chúng xuất hiện ở đá Rhynie.

Cho dù được xếp cùng với thực vật trước kia, nhưng hiện nay nấm được cho là có quan hệ gần gũi với động vật hơn thực vật, và chúng cùng động vật được xếp vào thành các nhánh của Opisthokonta. Ở Đại Cổ Sinh, nấm xuất hiện trong môi trường nước nước, bao gồm những sinh vật tương tự có mang tiên mao (flagella) tương tự như nấm Chytrid. Những ghi nhận về hóa thạch đầu tiên của nấm rất rời rạc và ít ỏi. Những loài nấm bắt đầu xâm lấn mặt đất trong kỷ Cambri, một thời gian dài trước thực vật. Những lớp nấm hiện đại xuất hiện ở cuối kỷ Than Đá (phân kỷ Pennsylvania). "Fungal spike", một cum từ được đặt ra bởi các nhà cổ sinh vật học, để nói lên sự phong phú của bào tử nấm trong những trầm tích được tạo ra ngay sau sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi-Trias; người ta cho rằng nấm là những dạng sống chủ yếu trong thời kỳ này - khi chúng chiếm đến gần 100% các dữ liệu hóa thạch được tìm thấy . Tuy nhiên thuật ngữ này đã gây ra nhiều tranh cãi: hình dạng của những bào tử nấm (như Reduviasporonites) đôi khi lại tương đồng với bào tử tảo và rất khó để xác định, "spike" không xuất hiện trên toàn cầu và ở nhiều nơi nó lại không rơi vào giai đoạn Permi-Trias.

Những nghiên cứu sử dụng phát sinh loài phân tử củng cố nguồn gốc đơn ngành (monophyletic) của giới Nấm. Hệ thống phân loại nấm thường xuyên thay đổi, đặc biệt bởi những nghiên cứu gần đây dựa trên sự đối chiếu DNA. Những phân tích phát sinh chủng loài hiện hành thường xuyên đánh đổ những hệ thống phân loại mà dựa trên những cách thức cũ và đôi khi kém rõ ràng, ví dụ như dựa trên đặc điểm hình thái và khái niệm loài sinh vật thu được từ những giao phối thực nghiệm.

Không có bất cứ một hệ thống phân loại nấm ở bậc cao duy nhất nào được công nhận, và những tên gọi thường thay đổi ở mọi cấp độ, kể từ loài trở đi. Dù vậy, những nỗ lực của những nhà nghiên cứu nấm đang được thực hiện để có thể thiết lập và khuyến khích việc sử dụng một danh pháp ổn định và duy nhất. Những loài nấm có thể có nhiều tên khoa học dựa trên vòng đời và phương thức sinh sản. Những trang web như Index Fungorum và ITIS thường xuyên cập nhật những tên gọi mới nhất lẫn tham khảo những tên gọi cũ, nhưng lại không phải lúc nào cũng thống nhất với nhau.

Cây phát sinh

Các nhóm phân loại
Các ngành chính của nấm được phân loại chủ yếu dựa trên cấu trúc cơ quan sinh sản hữu tính của chúng. Hiện tại nấm được chia làm 7 ngành:
 Ngành Chytridiomycota hay Chytrid (Nấm roi - nấm trứng): chúng tồn tại rải rác khắp nới trên thế giới. Chytrid sẽ sản sinh ra những bào tử động mà có khả năng di chuyển linh động trong môi trường nước với một tiên mao duy nhất. Vì thế một số nhà phân loại học đã phân loại chúng là những động vật nguyên sinh. Sự phát sinh loài phân tử, dựa trên chuỗi operon rRNA tương ứng ở những tiểu đơn vị ribosome 18S, 28S và 5.8S, cho thấy rằng Chytrid là nhóm nấm căn bản tách ra từ những ngành nấm khác, bao gồm cả bốn ngành chính với những dấu hiệu cho thấy tính cận ngành (paraphyly) hoặc có thể cận ngành của nấm Chytrid.
 Ngành Blastocladiomycota trước đây từng được cho là một nhánh phân loại của Chytridiomycota. Những dữ liệu phân tử và đặc điểm siêu cấu trúc gần đây đã đưa Blastocladiomycota vào một nhánh riêng giống như với các ngành Zygomycota, Glomeromycota và Dikarya. Lớp nấm Blastocladiomycetes là những sinh vật hoại sinh hoặc ký sinh của tất cả các nhóm sinh vật nhân chuẩn và chúng giảm phân tạo bào tử, không giống với chytrid, họ hàng gần của chúng, là những loài chủ yếu giảm phân tạo hợp tử.
 Ngành Neocallimastigomycota đầu tiên cũng đặt vào ngành Chytridiomycota. Những thành viên của ngành nhỏ này là những sinh vật kỵ khí, sống trong hệ thống tiêu hóa của những động vật ăn cỏ lớn và cũng có thể sống ở môi trường nước và mặt đất. Chúng không có ty thể nhưng lại chứa những hydrogenosome là nguồn gốc của ty thể. Giống như chytrid, neocallimastigomycetes có thể tạo ra những bào tử động mà có một hay nhiều tiên mao ở phía sau.
 Ngành Zygomycota (nấm tiếp hợp) có hai lớp: Zygomycetes và Trichomycetes. Chúng sinh sản hữu tính với những bào tử giảm phân được gọi là bào tử tiếp hợp và vô tính với túi bào tử. Loài mốc bánh mỳ đen (Rhizopus stolonifer) là loài phổ biến thuộc ngành này, một chi khác là Pilobolus, có khả năng bắn ra bào tử xa đến vài mét trong không khí. Những chi liên quan đến y học bao gồm Mucor, Rhizomucor và Rhizopus. Những nghiên cứu phát sinh loài phân tử đã chỉ ra rằng Nấm tiếp hợp là nhóm đa ngành và có thể có cận ngành trong nhóm phân loại này.
 Những thành viên của ngành Glomeromycota là những nấm tạo ra nấm rễ mút phân nhánh (arbuscular mycorrhizae) ở thực vật bậc cao. Sự cộng sinh này đã có từ cổ đại, với những bằng chứng cho thấy đã có từ 400 triệu năm về trước.
 Phân giới Dikarya bao gồm hai ngành Ascomycota và Basidiomycota khi cả hai ngành đều có nhân kép, chúng có thể dạng sợi hoặc đơn bào, nhưng không bao giờ có lông roi. Dikarya được gọi là "Nấm bậc cao", cho dù có nhiều loài sinh sản vô tính được phân loại vào nấm mốc trong các tài liệu trước đây. Deuteromycota (Nấm bất toàn), trước đây từng được coi là một ngành của Nấm, nhưng hiên nay chỉ được sử dụng để chỉ những loại nấm sinh sản vô tính trong Dikarya.
 Ngành Ascomycota (nấm túi hay nấm nang), là nhóm phân loại đông nhất trong Eumycota (Nấm thật). Chúng tạo ra những bào tử giảm phân gọi là bào tử nang, mà được chứa trong một cấu trúc đặc biệt có dạng giống túi gọi là nang (ascus). Ngành này bao gồm nấm nhăn (moscela), vài loại nấm lớn và nấm cục, những nấm men đơn bào (như các chi Saccharomyces, Kluyveromyces, Pichia và Candida) và nhiều nấm sợi sống hoại sinh, ký sinh và cộng sinh. Nhiều loài nấm nang chỉ trải qua quá trình sinh sản vô tính (ở nấm gọi là anamorph), tuy nhiên, những dữ liệu phân tử đã giúp nhận dạng được những giai đoạn hữu tính (teleomorph) gần nhất của chúng ở nấm nang. Bởi những sản phẩm của quá trình giảm phân được chứa trong nang nấm, nên vài loài nấm nang (như Neurospora crassa) được sử dụng để giải thích những nguyên lý của di truyền học.
 Ngành Basidiomycota (Nấm đảm), sản xuất ra những bào tử đảm chứa trong những thân hình dùi gọi là đảm. Đa phần những loài nấm lớn đều thuộc ngành này, cũng như nấm than hay nấm gỉ sắt là những mầm bệnh chính ở ngũ cốc. Những loài nấm đảm quan trọng khác bao gồm nấm Ustilago maydis gây bệnh cho ngô, chi nấm cộng sinh Malassezia gây nên gàu ở người, và nấm cơ hội gây bệnh viêm màng não, Cryptococcus neoformans.

Mối quan hệ với những sinh vật giống nấm khác
Bởi vì có những sự tương đồng giữa hình thái và vòng đời, nên nấm nhầy (myxomycetes) và mốc nước (oomycetes) trước đây đã được đặt vào giới Nấm. Tuy nhiên, không giống nấm thật (Eumycota), thành tế bào của những sinh vật này có chứa cellulose và thiếu kitin. Nấm nhầy cũng là Unikont giống như nấm, nhưng lại thuộc giới Amoebozoa. Mốc nước là những Bikont lưỡng bội thuộc giới Chromalveolate. Cả mốc nước và nấm nhầy đều không có quan hệ gần gũi với nấm thật và vì thế những nhà phân loại học hiện nay đã không xếp chúng vào giới Nấm. Dù vậy, ngành học nghiên cứu về myxomycete và oomycete vẫn thường được xếp nào nấm học trong những sách giáo khoa và tài liệu nghiên cứu sơ cấp.

Trước đây đã có giả thuyết cho rằng Nucleariid có thể là nhánh chị em với mốc nước, và vì thế cho rằng có thể thuộc giới Nấm. Tuy nhiên, hiện tại thì Nucleariid vẫn đang nằm trong giới Choanozoa.

Xem thêm

Chú thích

Liên kết ngoài

 Comparative Analysis of Fungal Genomes  (at DOE's IMG system)
 Tree of Life web project: Fungi

 Mushroom Observer (mushroomobserver.org), a collaborative fungus recording and identification project

Thực vật nguyên sinh


title: Vạc đồng (nhà Nguyễn)

text:
Tại cố đô Huế hiện còn lưu giữ và trưng bày 15 chiếc vạc đồng là những tác phẩm nghệ thuật thật sự, thể hiện trình độ kỹ thuật đúc và mỹ thuật tuyệt vời. Trong số đó, 11 chiếc được đúc từ thời các chúa Nguyễn, còn 4 chiếc được đúc vào thời Minh Mạng.

Vạc đồng thời các chúa Nguyễn
Theo sử sách, từ năm 1631 đến năm 1684, chúa Nguyễn Phúc Chu (1631 – 1635) và chúa Nguyễn Phúc Tần (1648 – 1687) đặt tại Phước Yên (1626 – 1636) và Kim Long (1636 – 1687) chứ chưa chuyển về Phú Xuân. Tức là 11 chiếc vạc đồng này xuất hiện vào thời gian này; tuy nhiên, người ta chưa xác định được đặt chỗ nào. Hiện nay, 11 chiếc này có đến 7 chiếc đặt tại hoàng cung, 3 chiếc đặt tại Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế, một chiếc đặt tại Lăng Đồng Khánh.

Tất cả những chiếc vạc có kích thước to lớn, từ vài trăm đến vài ngàn cân, theo giả thiết, tác giả của những chiếc vạc này chính là do Cruz  - người Bồ Đào Nha sống tại Phường Đúc - Huế, lấy vợ người Việt Nam và là người được xem là sáng tạo nên ngành đúc nổi tiếng. Ông là người giúp chúa Nguyễn đúc vũ khí và vạc đồng để tỏ rõ uy quyền của dòng họ Nguyễn.

Trừ chiếc làm năm 1659, 10 chiếc làm sau có kiểu dáng tương tự nhau và gồm loại 4 quai và loại có 8 quai.

Loại vạc 4 quai gồm có 6 chiếc, trong đó có 2 chiếc đúc vào năm 1659, các chiếc còn lại vào các năm 1660, 1662, 1667 và 1673 (tức các chiếc số 2, 3, 4, 5, 10 và 11 theo thứ tự liệt kê trên). 4 quai được đặt gần trên miệng và cao vượt miệng, xoắn hình dây thừng. Phần thân vạc chia thành nhiều ô và được trang trí khác nhau hoàn toàn, tuy nhiên vạc nào là cặp thì trang trí hoàn toàn giống nhau.

Loại vạc 8 quai gồm có 4 chiếc đúc vào các năm 1670, 1672 (2 chiếc) và 1684 (tức các chiếc số 6, 7, 8 và 9 theo thứ tự liệt kê trên).Đặc điểm chung của loại vạc này là 8 quai được đặt dưới miệng vạc một đoạn và cao không quá miệng vạc. Các chiếc quai kiểu này đều tạo hình đầu rồng có cổ vương ra từ thân vạc, trông khá sinh động. Phần thân vạc không chia thành lớp hay ô hình học để trang trí như loại vạc 4 quai mà chỉ trang trí phần trên, phía gần quai vạc. Mô típ trang trí cũng khác kiểu vạc 4 quai rất nhiều. Nhưng cũng như loại vạc 4 quai, những chiếc cùng một đôi thì có mô típ trang trí gần tương tự nhau.

Tất cả 11 chiếc vạc trên dĩ nhiên đều không có chân đúc liền thân. Hiện nay, trừ 3 chiếc vạc đang đặt trước điện Long An được kê trên bộ chân (3 chiếc kiểu chân kiềng) bằng gang được tạo dáng khá đẹp và hài hoà với phần thân, các chiếc vạc còn lại đều được đặt trên các chân bằng đá Thanh khá mộc mạc. Có lẽ các bộ chân này đều được làm lại trong thời Nguyễn.

Vạc thứ nhất

Vạc được đúc năm 1631, thời chúa Nguyễn Phúc Nguyên, hiện đang được đặt ngay trước hiên điện Long An (hiện là toà nhà trưng bày chính của Bảo tàng mỹ thuật cung đình Huế). Đây là một chiếc vạc có hình dáng rất lạ, tương tự một chiếc nồi kích thước lớn, cổ thắt bụng phình to, trên cổ có 4 quai được tạo dáng khá đẹp. Trên thân vạc có đề niên đại "Tuế thứ Tân Mùi nhuận trọng xuân", tức năm 1631 . Trọng lượng vạc là 561 cân(ta). Vạc này do người Việt Nam đúc.

 Văn tự khắc trên vạc:
Tuế thứ Tân Mùi nhuận trọng xuân nguyệt cát nhật tạo
Trọng ngũ bách lục thập nhất cân

Vạc thứ hai
Chiếc vạc thứ hai được đúc năm 1659, hiện được đặt phía trước điện Kiến Trung, bên trong Tử Cấm Thành Huế. Vạc có 4 quai. Trên miệng vạc có ghi rõ năm đúc là Thịnh Đức thứ 7 và trọng lượng chiếc vạc là 2.154 cân (khoảng 1.378 kg). Trên miệng đỉnh có khắc dòng chữ "nhất song" (nghĩa là một đôi) nhưng hiện còn chỉ 1 chiếc.

 Văn tự khắc trên vạc:
Thịnh Đức thất niên tạo đỉnh
Đồng nhị thiên nhất bách ngũ thập tứ cân

Vạc thứ ba
Chiếc vạc thứ ba này cũng được đúc vào năm 1659, nhưng không đề niên hiệu vua Lê mà đề niên đại theo can chi (Kỷ Hợi niên tứ nguyệt tạo đỉnh), trọng lượng của vạc chỉ là 560 cân, nhưng nó lại có cùng kiểu dáng và hình thức trang trí với chiếc vạc đặt trước điện Kiến Trung. Cùng niên đại và cùng hình dáng, kiểu thức trang trí. Vạc có 4 quai. Trên miệng chiếc vạc thứ 2 này còn khắc 3 chữ "Nội phủ tướng".

 Văn tự khắc trên vạc:
Kỷ hợi niên tứ nguyệt tạo đỉnh
Nội phủ tướng
Đồng ngũ bách lục thập cân.

Vạc thứ tư và thứ năm

2 vạc này hiện đang được đặt trước sân điện Cần Chánh, bên trong Tử Cấm Thành. Đây là 2 chiếc vạc có kích thước và trọng lượng lớn nhất trong các vạc thời chúa Nguyễn. Chiếc thứ nhất đúc năm 1660 (năm Thịnh Đức thứ 8), trọng lượng 2.482 cân; chiếc thứ hai đúc năm 1662 (Thịnh Đức thứ 10), trọng lượng 2.425 cân; cả hai đều có đường kính miệng trên 2,2 m, cao trên 1 m. Hai chiếc vạc này có hình dáng và kiểu thức trang trí rất giống nhau, có 4 quai, trên miệng vạc đều khắc 2 chữ Hán "Nhất Song" (một đôi).

 Văn tự khắc trên vạc:
Thịnh Đức bát niên nhị nguyệt tạo đỉnh
Đồng nhị thiên tứ bách bát thập nhị cân
Thịnh Đức thập niên tạo đỉnh
Đồng nhị thiên tứ bách nhị thập ngũ cân

Vạc thứ sáu
Chiếc vạc thứ sáu đúc vào năm Cảnh Trị thứ 8 (1670), hiện đặt ở phía trước, bên phải Duyệt Thị Đường, nặng 938 cân.

 Văn tự khắc trên vạc:
Cảnh Trị bát niên bát nguyệt tạo lịch
Đồng cửu bách tam thập bát cân

Vạc thứ bảy
Là chiếc cùng đôi với chiếc vạc đặt ở Duyệt Thị Đường và nó được đúc sau đó 1 năm (1671), hiện được đặt ở góc sân phía đông điện Thái Hoà. Chiếc vạc còn lại nặng 896 cân, hình thức trang trí gần giống như chiếc kia.

 Văn tự khắc trên vạc:
Cảnh trị thập niên lục nguyệt tạo lịch
Đồng bát bách cửu thập lục cân

Một bên có dòng chữ Chính nội phủ

Vạc thứ tám và thứ chín
Đôi vạc này dễ nhận biết vì từ hình dáng đến kích thước đều tương tự nhau, tuy nhiên, niên đại đúc của chúng lại lệch nhau đến 13 năm. Đó là hai chiếc vạc đặt trước sân điện Càn Thành. Chiếc bên trái (nhìn từ trong ra) đúc năm Chính Hoà thứ 5 (1684), nặng 1395 cân; chiếc bên phải đúc năm Cảnh Trị thứ 10 (1671), nặng 1.390 cân. Cũng như hai chiếc vạc đặt trước sân điện Cần Chánh, hai chiếc vạc này có lẽ đã được đặt tại đây từ rất sớm.

 Văn tự khắc trên vạc:
Cảnh Trị thập niên chính nguyệt tạo lịch
Đồng nhất thiên tam bách cửu thập cân
Chính Hòa ngũ niên lục nguyệt tạo lịch
Đồng nhất thiên tam bách cửu thập ngũ cân

Vạc thứ mười
Được đặt trong khuôn viên phần tẩm điện lăng Đồng Khánh, phía đầu hồi nhà Hữu Vu(của điện Ngưng Hy). Vạc loại 4 quai, đúc năm Dương Đức thứ 2 (1673), nặng 1.013 cân. Tuy trên miệng vạc có đề 2 chữ Hán "nhị song" (tức 2 đôi) nhưng cho đến nay vẫn chưa tìm ra loại vạc cùng cặp.

 Văn tự khắc trên vạc:
Dương Đức nhị niên lục nguyệt tạo đỉnh.
Đồng nhất thiên tam thập cân

Vạc thứ mười một

Hiện đặt phía trước hiên, bên trái điện Long An, được đúc vào năm Đinh Tỵ(1667). Chiếc vạc này nặng 560 cân, có 4 quai, trên miệng có đề nhất song nhưng chưa tìm ra chiếc cùng đôi với nó. Điểm đáng chú ý ở chiếc vạc này là trên miệng vạc có khắc 3 chữ tiền chính cung tức nguyên xưa nó được đặt trước cung điện chính của phủ chúa.

 Văn tự khắc trên vạc:
Đinh tỵ niên tứ nguyệt sơ lục nhật tạo đỉnh
Đồng ngũ bách lục thập cân

Một bên có chữ: Tiền chánh cung

Vạc đồng thời Minh Mạng
4 vạc này đặt tại điện Hòa Khiêm, trong khu vực lăng Tự Đức. Bốn chiếc được đặt đối xứng với nhau, lấy trục đối xứng là đường Thần đạo của phần tẩm điện và gần như lấy điểm đối xứng là vị trí đặt chiếc đỉnh đồng đốt vàng mã hình chữ nhật đặt gần như ở chính giữa sân. Theo thứ tự từ trong (phía điện Hòa Khiêm) ra ngoài, từ trái qua phải, 4 chiếc vạc này gồm:

Chiếc thứ 1 được đúc vào năm 1825, nặng 430 cân;
Chiếc thứ 2 cũng được đúc cùng năm với chiếc trên, nặng 435 cân;
Chiếc thứ 3 được đúc vào năm 1828, nặng 352 cân;
Chiếc thứ 4 được đúc cùng năm với chiếc thứ 3, nặng 399 cân. Minh Mạng lục niên nhị nguyệt cát nhật Võ Khố phụng tạo); hai chiếc sau thì chỉ đề năm đúc và trọng lượng chứ không ghi đơn vị đứng ra đúc.

Tuy về trọng lượng 4 chiếc vạc trên có khác nhau, về hình thức và kích thước thì gần như tương tự. 4 quai đặt thấp dưới miệng vạc, quai tạo kiểu đầu rồng, thân vạc hình chum, thân trơn, không trang trí, chân đế hình tròn, làm bằng đá Thanh.

Giá trị
Vạc đồng tại kinh thành Huế xưa kia không chỉ có 15 cái mà có rất nhiều. Vạc đồng phản ánh một thời kỳ huy hoàng của ngành đúc đồng Huế, mang giá trị lịch sử cao. Tuy chỉ còn 15 cái, một số khác bị thất lạc và bị biến mất theo thời gian. Tuy nhiên với 15 cái vạc đồng này, du khách có thể tìm hiểu về ngành đúc đồng một thời và ngành mỹ thuật trên đồ đồng. Bộ sưu tập 15 chiếc vạc đồng được xem là bộ sưu tập nhiều nhất và độc nhất về loại này và được xem là bảo vật của quốc gia.

Xem thêm
Cửu Đỉnh (nhà Nguyễn)
Cửu vị thần công
Cửu Đỉnh (Trung Hoa)

Chú thích

 Tới nay, người ta chưa chắc chắn khẳng định vai trò sáng tạo nên vạc đồng triều Nguyễn của Cruz - bởi do phong cách của vạc đồng mang phong cách Việt.
 So với 10 cái Vạc đồng kia, Vạc đồng năm 1631 được xem là khác biệt nhất và không thể chia vào 2 nhóm vạc đồng 4 quai và vạc đồng 8 quai được.

Tham khảo
L. Sogny (2001), "Những chiếc vạc đồng tại hoàng cung", B.A.V.H. Bản dịch của Phan Xưng, Nhà xuất bản. Thuận Hoá, Huế: 5-48
 Vạc đồng chi tiết bằng văn bản
 Vạc đồng
 Từ điển Việt Nam chữ Nôm
 Quốc Sử quán triều Nguyễn (2004), Đại Nam thực lục, bản dịch Viện Sử học, H.: Nhà xuất bản. Giáo dục: 48.

Tử Cấm thành (Huế)
Bảo vật quốc gia của Việt Nam


title: Danh sách đĩa nhạc của Skid Row

text:
Danh sách đĩa hát

Phòng thu

Album tổng hợp / biểu diễn
 Subhuman Beings on Tour (1995)
 40 Seasons: The Best of Skid Row (1998) 2x Bạch kim
 Hi-Five (2005) (chỉ phát hành trên mạng Internet)

Đĩa đơn

Video / DVD
 Oh Say Can You Scream (1990) Bạch kim
 No Frills Video (1993)
 Road Kill (1993)
 Under the Skin (2003)

Tham khảo

Skid Row
S


title: Lacuna minor

text:
Lacuna minor là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Lacuna


title: Oides seminigra

text:
Oides seminigra là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Clark miêu tả khoa học năm 1846.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Kadokawa

text:
Kadokawa có thể là:

Công ty
Tập đoàn Kadokawa Dwango, một công ty holding hoặc các công ty con của nó
Tập đoàn Kadokawa (thường viết cách điệu là KADOKAWA), công ty mẹ của các công ty thuộc Khối Kadokawa
Kadokawa Shoten, một nhà xuất bản
Kadokawa Pictures, một thương hiệu sản xuất phim, có thời điểm gọi là Kadokawa Daiei Motion Picture Co., Ltd., Kadokawa Herald Pictures, Inc. và Kadokawa Shoten Pictures, Inc.
Kadokawa Haruki Corporation, một công ty xuất bản và sản xuất phim thành lập bởi Kadokawa Haruki

Nhân vật
Kadokawa Genyoshi, nhà sáng lập Kadokawa Shoten
Kadokawa Haruki, con trai của Genyoshi, chủ tịch trước đây của Kadokawa Shoten và là nhà sáng lập Kadokawa Haruki Corporation
Kadokawa Tsuguhiko, em trai của Haruki, chủ tịch hiện tại của Kadokawa Shoten
Kadokawa, một binh sĩ người Nhật trong bộ phim Trung Quốc City of life and death


title: Saint-Guen

text:
Saint-Guen () là một xã của tỉnh Côtes-d’Armor, thuộc vùng Bretagne, tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Guen được gọi là Saint-Guennois.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côtes-d’Armor

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Saint-Guen

Xã của Côtes-d'Armor


title: Aporocassida graphica

text:
Aporocassida graphica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Germar miêu tả khoa học năm 1824.

Chú thích

Tham khảo

Aporocassida


title: Echelatus

text:
Echelatus là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Pyrgini


title: Eopenthes divisus

text:
Eopenthes divisus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Eopenthes


title: Taraori

text:
Taraori là một thành phố và là nơi đặt ủy ban đô thị (municipal committee) của quận Karnal thuộc bang Haryana, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Taraori có dân số 22.205 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Taraori có tỷ lệ 62% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 66%, và tỷ lệ cho phái nữ là 56%. Tại Taraori, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Haryana


title: Phyllonorycter deleta

text:
Phyllonorycter deleta là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Chú thích

Tham khảo

Phyllonorycter
Động vật đặc hữu Thổ Nhĩ Kỳ


title: Trigona braueri

text:
Trigona braueri là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Trigona
Động vật được mô tả năm 1900


title: Saint-André-d'Apchon

text:
Saint-André-d'Apchon là một xã trong tỉnh Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loire

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintandredapchon


title: Brison-Saint-Innocent

text:
Brison-Saint-Innocent là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 228 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức

Xã của Savoie


title: Tusa

text:
Tusa là một đô thị ở tỉnh Messina trong vùng Sicilia của Italia, có vị trí cách khoảng 80 km về phía đông của Palermo và vào khoảng 120 km về phía tây của Messina. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 3.248 người và diện tích là 41 km².

Tusa giáp các đô thị: Motta d'Affermo, Pettineo, San Mauro Castelverde.

Lịch sử biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Messina
Đô thị Thành phố trung tâm Messina


title: Louis IX của Pháp

text:
Louis IX (25 tháng 4 năm 1215 – 25 tháng 8 năm 1270), thường được gọi thông dụng là Thánh Lu-Y hoặc Thánh Luđôvicô, là vị vua đã trị vì Pháp từ năm 1226 tới khi qua đời. Louis cũng là Bá tước của Artois (như Louis II) từ năm 1226 đến năm 1237. Sinh ra tại Poissy, gần Paris, ông là một thành viên nhà Capet và là con trai của Louis VIII và Blanche của Castile. Ông là vị vua duy nhất của nước Pháp được phong thánh và vì thế nên có nhiều địa điểm được đặt theo tên của Thánh Louis, tiêu biểu là Saint Louis, Missouri ở Hoa Kỳ. Louis IX cũng là vị vua thiết lập Pháp viện tối cao Paris.

Louis lên ngôi vua tại Reims ở tuổi 12, sau cái chết của cha mình Louis VIII, mặc dù mẹ của ông Blanche của Castile cai trị vương quốc cho đến khi ông đến tuổi trưởng thành. Trong thời gian vua Louis IX trưởng thành, bà Blanche đã giúp giải quyết những cuộc phản đối các chư hầu nổi loạn và chấm dứt cuộc thập tự chinh Albigensian bắt đầu từ 20 năm trước đó.

Khi lên ngôi vua, đức Louis IX phải đổi mặt với một số cuộc nổi dậy từ những quý tộc mạnh trong vùng, ví dụ như Hugh X từ Lusignan và Peter từ Dreux. Cùng lúc đó, vua Henry III từ nước Anh đang có ý định lấy lại những vùng đất thuộc địa, nhưng sau đó bị thua ở trận Taillebourg. Triều đại của Louis đã sáp nhập được các vùng như Normandy, Maine và Provence.

Vua Louis IX là vị vua lập ra và cải cách, phát triển tòa án tối cao Pháp; mà ở đó ông đóng vai trò là vị thẩm phán tối cao mà bất cứ ai cũng có thể kháng cáo với nhà vua. Nhà vua ngăn chặn chiến tranh nội bộ làm tổn hại đến đất nước và ban bố quyền kháng án khi có tố tụng. Để thực thi hệ thống lập pháp này, nhà vua thành lập và trao quyền cho thị trưởng và chấp hành viên.

Theo như lời thề nguyện của nhà Vua Louis IX sau khi thoát khỏi một căn bệnh trầm trọng rằng, ông đã được cứu chữa từ phép mầu của Chúa, nhà vua đã tham gia vào cuộc thập tự chinh VII và VIII, sau đó ông chết bởi căn bệnh kiết lỵ trong cuộc thập tự chinh VIII. Nối ngôi ông là vua Phillip III, con trai thứ của mình.

Tuổi thơ
Louis được sinh ra vào ngày 25 tháng 4 năm 1214 tại Poissy, gần Paris, là con trai của Hoàng tử Louis Sư tử và công chúa Blanche, và được rửa tội trong nhà thờ La Collegiale Notre-Dame. Ông nội của ông là vua Philip II của nước Pháp; trong khi ông ngoại phía mẹ là Alfonso VIII, vua của Castile. Những vị thầy dạy vua Louis IX được mẹ ông là bà Blanche lựa chọn, đã dạy ông hầu hết những gì một vị vua phải biết gồm ký tự Latinh, diễn thuyết trước công chúng, viết, nghệ thuật quân sự, và chính phủ. [2] Khi nhà vua được 9 tuổi, ông nội Philip II qua đời và cha của ông là Louis VIII lên ngôi. [ 3] Khi vua Louis được mười hai tuổi,cha ông qua đời vào ngày 08 tháng 11 năm 1226. Ông đã được trao vương miện vua trong tháng tại nhà thờ Reims. Bởi lúc đó Louis IX còn nhỏ, nên mẹ ông đã giúp ông cai trị đất nước cho đến khi trưởng thành.

Mẹ của vua đã đào tạo ông thành một nhà quân sự đại tài, cũng như là một con chiên ngoan đạo. Bà từng nói:

"Mẹ yêu con, con yêu, nhiều như một người mẹ yêu đứa con ngoan của mình; nhưng mẹ thà nhìn con chết dưới chân mình, còn hơn là nhìn con phạm tội lỗi"

Chưa có thông tin cụ thể nào vào ngày chính thức vua Louis IX cai trị đất nước. Những người cùng thời cho rằng triều đại của ông được cai trị bởi nhà vua và mẹ ông; tuy nhiên các nhà sử học cho rằng nhà vua bắt đầu hoàn toàn cai trị vương quốc vào năm 1234, và mẹ ông đứng vị trí là người cố vấn cho ông. Bà có ảnh hưởng rất nhiều tới nhà vua tới khi bà qua đời vào năm 1254.

Thành hôn
Vào ngày 27 tháng 5 năm 1234, vua Louis IX làm lễ cưới với Marguerite của Provence (1221- tháng 12 năm 1295), mà em gái của bà là Eleanor sau đó thành hôn với vua Henry III của nước Anh. Sự sùng kính của hoàng hậu Marguerite với đạo đã giúp bà trở thành một bà hoàng rất phù hợp với nhà vua. Nhà vua rất hài lòng với hoàng hậu, thường đưa bà theo mỗi lần xuất hiện trước công chúng ở Paris. Nhà vua và hoàng hậu thường cưỡi ngựa, đọc sách và nghe nhạc cùng nhau. Việc này khiến mẹ ông cảm thấy không thoải mái.

Thập tự chinh
Khi Louis được 15 tuổi, mẹ ông đặt dấu chấm hết cho cuộc chiến Albegensian vào năm 1229 sau khi ký một bản thỏa ước với Raymond VII of Toulouse nhằm xóa tội cho đức cha về việc làm sai trái. Raymond VII of Toulouse bị cho rằng đã giết hại một thầy truyền giáo nhằm cải đạo Cathars

Louis tham gia 2 cuộc thập tự chinh, vào năm 1248 (Cuộc thập tự chinh số 07) và năm 1270 (Cuộc thập tự chinh số 08)

Cuộc thập tự chinh thứ VII
Năm 1248, Louis quyết định rằng nghĩa vụ của mình như là một người con của Giáo hội vượt trên cả ngai vàng ông đang nắm giữ, và ông để lại vương quốc của mình để dấn thân vào cuộc phiêu lưu kéo dài sáu năm. Kể từ khi đầu não của Hồi giáo chuyển sang Ai Cập, Louis thậm chí không thể tiến vào Đất Thánh; bởi vậy bất kỳ cuộc chiến tranh chống lại Hồi giáo tại thời điểm này rất phù hợp với định nghĩa của một cuộc thập tự chinh. [12]

Louis và những người theo ông đã đến Ai Cập ngày 05 Tháng 6 năm 1249 và bắt đầu cuộc thập tự chinh đầu tiên của mình với việc bắt giữ nhanh chóng của các cảng Damietta. [12] [13] Cuộc tấn công này gây ra một số xáo trộn trong đế chế Hồi giáo Ayyubid, đặc biệt là với kẻ cầm quyền lúc đó là As-Salih Ayyub, đang lúc lâm chung. Tuy nhiên, cuộc hành quân từ Damietta hướng Cairo qua đồng bằng sông Nile diễn ra rất chậm. Sông Nile đang mùa dâng nước và cái nóng mùa hè đã làm cho đội quân Louis không thể đi nhanh được. [14] Trong thời gian này, vua Ayyubid qua đời, và vợ của vua là Shajar al-Durr phát động và chiếm quyền lãnh đạo quân đội Ai Cập Mamluks. Vào ngày 06 tháng 4 năm 1250, Louis thua trận tại Al-Mansurah [15] và đã bị bắt bởi người Ai Cập. Việc phóng thích ông cuối cùng đã được đàm phán để đổi lấy một khoản tiền chuộc là 400.000 Livres tournois (tại thời điểm đó, quốc khố thu hàng năm của Pháp chỉ khoảng 1.250.000 Livres tournois) và rút quyền lực khỏi thành phố Damietta. [16]

Louis IX đã bị bắt làm tù binh trong trận Fariskur, trong cuộc thập tự chinh số 07 này (Gustave Doré).

Sau khi được thả khỏi Ai Cập, Louis đã dành 4 năm tại các vương quốc Latin của Acre, Caesarea, và Jaffa, sử dụng tài sản của mình để hỗ trợ các quân thập tự xây dựng lại tuyến phòng thủ của họ [17] và tiến hành ngoại giao với các cường quốc Hồi giáo như Syria và Ai Cập. Vào mùa xuân năm 1254, ông và quân đội của ông trở về Pháp. [12]

Louis đã trao đổi nhiều thư từ và sứ giả với Mông Cổ trong thời kỳ này. Trong cuộc thập tự chinh đầu tiên của mình năm 1248, Louis đã được tiếp cận bởi các sứ giả của Eljigidei, chỉ huy quân đội Mông Cổ đóng tại Armenia và Ba Tư. [18] Eljigidei cho rằng vua Louis nên đóng chốt ở Ai Cập, trong khi Eljigidei tấn công Baghdad, để ngăn chặn các Saracens của Ai Cập và những người Syria từ các lực lượng tham gia. Louis gửi André de Longjumeau, một linh mục xứ Dominica, như một sứ giả đến gặp đại hãn Quý Do (r. 1246-1248) ở Mông Cổ. Quý Do chết trước khi sứ giả đến, và không có gì cụ thể xảy ra sau đó. Hoàng hậu của Quý Do hãn lúc đó là Oghul Qaimish, lịch sự từ chối lời đề nghị ngoại giao. [19]

Louis cử phái viên khác đển Mông Cổ, Phanxicô William của Rubruck, người đã đến thăm Đại hãn mới Mông Kha (1251-1259) ở Mông Cổ. Ông đã dành nhiều năm làm việc tại các lán trại của người Mông Cổ. Năm 1259, Berke, người cai trị của Golden Horde, một phần phía tây của đế quốc Mông Cổ, yêu cầu giao nộp Louis. [20] Ngược lại, Khan Mông Cổ lúc đó là Mông Kha và em trai Hốt Tật Liệt, đã gửi một lá thư tìm kiếm sự trợ giúp quân sự từ vua của nước Pháp, nhưng bức thư đã không đến được nơi cần đến. [21]

Liên kết ngoài

 The Life, Miracles, Crusades and Battles of King St. Louis IX of France
 John de Joinville. Memoirs of Louis IX, King of France. Chronicle, 1309.
 Saint Louis in Medieval History of Navarre
 Site about The Saintonge War between Louis IX of France and Henry III of England.
 Account of the first Crusade of Saint Louis from the perspective of the Arabs..
 A letter from Guy, a knight, concerning the capture of Damietta on the sixth Crusade with a speech delivered by Saint Louis to his men.
 Etext full version of the Memoirs of the Lord of Joinville, a biography of Saint Louis written by one of his knights
 Biography of Saint Louis on the Patron Saints Index
 St Louis and Sicily
 "St. Lewis, King of France", Butler's Lives of the Saints
 "Man of the Middle Ages, Saint Louis, King of France", Archdiocese of St. Louis, MO

Vua Pháp
Vương triều Capet
Thánh Công giáo Rôma
Bá tước Artois
Vua thiếu nhi
Người trong Thập tự chinh 7
Người trong Thập tự chinh 8
L
Thánh
Chôn cất tại Vương cung thánh đường Thánh Denis


title: Hylaeus paraguayensis

text:
Hylaeus paraguayensis là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1906.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1906


title: Paradelphomyia vumbensis

text:
Paradelphomyia vumbensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Paradelphomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Arses

text:
Arses có thể là:
 Arses của Ba Tư.
 Danh pháp khoa học của một chi chim trong họ Monarchidae. Xem bài Arses (chi).


title: Wormaldia sukatshevae

text:
Wormaldia sukatshevae là một loài Trichoptera hóa thạch trong họ Philopotamidae.

Tham khảo

Hóa thạch Bộ Cánh lông
Wormaldia


title: Kirari Suleman Nagar

text:
Kirari Suleman Nagar là một thị trấn thống kê (census town) của quận North West thuộc bang Delhi, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kirari Suleman Nagar có dân số 153.874 người. Phái nam chiếm 55% tổng số dân và phái nữ chiếm 45%. Kirari Suleman Nagar có tỷ lệ 59% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 69%, và tỷ lệ cho phái nữ là 47%. Tại Kirari Suleman Nagar, 20% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc lãnh thổ Delhi


title: Giải đặc biệt của Ban Giám khảo (Liên hoan phim Venezia)

text:
Giải đặc biệt của Ban Giám khảo là một giải của Liên hoan phim Venezia trao hàng năm cho một hoặc hai phim được coi là ít xuất sắc hơn phim đoạt giải Sư tử vàng. Giải này được lập từ năm 1951.

Các phim đoạt giải
 1951 A Streetcar Named Desire của Elia Kazan
 1952 Mandy của Alexander Mackendrick
 1953-1957 không trao giải
 1958 The Lovers của Louis Malle và La sfida của Francesco Rosi
 1959 The Magician của Ingmar Bergman
 1960 Rocco and His Brothers của Luchino Visconti
 1961 Peace to Him Who Enters của Aleksandr Alov & Vladimir Naumov
 1962 Vivre sa vie của Jean-Luc Godard
 1963 The Fire Within của Louis Malle và Introduction to Life của Igor Talankin
 1964 Tin Mừng theo thánh Mátthêu của Pier Paolo Pasolini và Hamlet của Grigori Kozintsev
 1965 Simon of the Desert của Luis Buñuel, I Am Twenty của Marlen Khutsiev và Modiga Mindre Män của Leif Krantz
 1966 Chappaqua của Conrad Rooks và Yesterday Girl của Alexander Kluge
 1967 China is Near của Marco Bellocchio và La Chinoise của Jean-Luc Godard
 1968 Our Lady of the Turks của Carmelo Bene và Le Socrate của Robert Lapoujade
 1969-1980 - không trao giải
 1981 Sogni d'oro của Nanni Moretti và Eles não usam black tie của Leon Hirszman
 1982 Imperativ của Krzysztof Zanussi
 1983 Biguefarre của Georges Rouquier
 1984 Le favoris de la lune của Otar Ioseliani
 1985 Tangos. El exilio de Gardel của Fernando E. Solanas
 1986 Cuzaja, belaja i rjaboj của Sergei Solov'ëv và Storia d'amore của Francesco Maselli
 1987 Hip, Hip, Hurra! của Kjell Grede
 1988 Camp de Thiaroye của Sembène Ousmane & Thierno Faty Sow
 1989 Et la lumière fut của Otar Iosseliani
 1990 An Angel at My Table của Jane Campion
 1991 A Divina Comédia của Manoel de Oliveira
 1992 Morte di un matematico napoletano của Mario Martone
 1993 Bad Boy Bubby của Rolf De Heer
 1994 Natural Born Killers của Oliver Stone
 1995 A Comédia de Deus của João César Monteiro và L'uomo delle Stelle của Giuseppe Tornatore
 1996 Brigands của Otar Iosseliani
 1997 Ovosodo của Paolo Virzì
 1998 Terminus Parabys của Lucian Pintilie
 1999 The Wind Will Carry Us của Abbas Kiarostami
 2000 Before Night Falls của Julian Schnabel
 2001 Dog Days của Ulrich Seidl
 2002 Dom Durakov - La maison des fous của Andrej Končalovskij
 2003 The Kite của Randa Chahal Sabbag
 2004 The Sea Inside của Alejandro Amenábar
 2005 Mary của Abel Ferrara
 2006 Daratt của Mahamat Saleh Haroun
 2007 I'm Not There'' của Todd Haynes

Tham khảo

Liên kết ngoài
 The Venice Film Festival at the IMDb

Venezia
Liên hoan phim Venezia
Giải đặc biệt của Ban Giám khảo


title: Rhyacophila evoluta

text:
Rhyacophila evoluta là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Rhyacophila


title: Xã của tỉnh Isère

text:
Đây là danh sách 533 xã của tỉnh Isère ở Pháp.

 (CUB) Agglomeration community of Grenoble Alpes Métropole, created in 2000.
 (CAVI) Agglomeration community of Pays Viennois, created in 2002, also partly in the Rhône département.
 (CAVO) Agglomeration community of Pays Voironnais, created in 2000.
 (SANI) New agglomeration syndicate of Isle-d'Abeau, created in 1984.

Tham khảo


title: Mưa (định hướng)

text:
Trong tiếng Việt, mưa là một dạng ngưng tụ của hơi nước khi gặp điều kiện lạnh. Ngoài ra nó có thể là:

 Mưa (tên bài hát)
 Mưa (thơ)

Phim và chương trình truyền hình
 Mưa (phim 1929), 1 bộ phim ngắn của Joris Ivens.
 Mưa (phim 1932).
 Mưa (phim 2001).
 Mưa (phim 2006)
 Mưa (phim 2008)
 Baran (phim) (tiếng Anh: Rain).
 Mưa (CSI: NY).

pt:Rain (desambiguação)


title: Colletes ravulus

text:
Colletes ravulus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Noskiewicz mô tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Colletes
Động vật được mô tả năm 1936


title: Đài Loan (tỉnh của Đài Loan)

text:
Đài Loan () là một trong hai tỉnh của Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan). Tỉnh chiếm xấp xỉ 73% diện tích được kiểm soát bởi Đài Loan. Tỉnh bao gồm phần lớn đảo Đài Loan cũng như tất cả các đảo nhỏ xung quanh, lớn nhất trong đó là quần đảo Bành Hồ. Tỉnh Đài Loan không bao gồm hai huyện Kim Môn và Liên Giang; hai huyện trên thuộc tỉnh tỉnh Phúc Kiến của Trung Hoa Dân Quốc. Tỉnh cũng không bao gồm các Thành phố trực thuộc trung ương là Đài Bắc, Cao Hùng, Đài Trung, Đài Nam và Tân Bắc, mặc dù tất cả các thành phố trên đều nằm trên đảo Đài Loan.

Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) tuyên bố toàn bộ đảo Đài Loan và các hòn đảo nhỏ quanh nó - bao gồm cả quần đảo Bành Hồ - là một phần của tỉnh Đài Loan thuộc nước này. Trung Quốc tuyên bố rằng họ là chính quyền hợp pháp duy nhất tại khu vực Trung Quốc sau khi thành lập vào năm 1949, và do đó Đài Loan là một phần của Trung Quốc. Trung Quốc không thừa nhận bất kỳ thay đổi hành chính của tỉnh Đài Loan được Đài Loan thực hiện sau năm 1949. Như vậy, việc Đài Bắc, Cao Hùng, Đài Trung, Đài Nam, Tân Bắc tách khỏi tỉnh và trở thành phố trực thuộc trung ương không được sự công nhận của Trung Quốc và các thành phố vẫn được thể hiện như là một phần của tỉnh Đài Loan trong các ấn phẩm do Trung Quốc phát hành. Ngoài ra, Trung Quốc vẫn coi Đài Bắc là thủ phủ của tỉnh Đài Loan thay vì thôn Trung Hưng (thủ phủ của tỉnh Đài Loan theo quan điểm của Đài Loan). Điều này tương tự như việc Đài Loan in ấn các bản đồ thể hiện địa giới hành chính các tỉnh của Trung Quốc đại lục như trước biến cố 1949.

Chính phủ
Từ sau năm 1998, theo kết quả của một thỏa thuận giữa Quốc dân Đảng và Đảng Dân Tiến, chính quyền được quản lý bởi một Hội đồng Tỉnh gồm chín thành viên, đứng đầu là tỉnh trưởng. Tất cả các thành viên trong hội đồng được sự chỉ định bởi Tổng thống Trung Hoa Dân Quốc. Các hoạt động chính của chính quyền tỉnh - chẳng hạn như quản lý đường cao tốc tỉnh và Ngân hàng Đài Loan - đã được chuyển giao cho Viện hành chính.

Hành chính

Tỉnh Đài Loan gồm có 11 huyện (縣, xiàn) và 3 thành phố trực thuộc tỉnh (市, shì):

Lưu ý: Các thành phố Cao Hùng, Tân Bắc, Đài Trung, Đài Nam và Đài Bắc được chính phủ trung ương quản lý và không phải là một phần của tỉnh Đài Loan. Cộng Hoà Nhân dân Trung Hoa không công nhận Cao Hùng, Tân Bắc, Đài Trung, Đài Nam và Đài Bắc là thành phố trực thuộc trung ương và coi chúng chỉ là các thành phố thuộc tỉnh Đài Loan mà nước này tuyên bố chủ quyền.

Lịch sử hành chính
(Từ 1945)
 25/12/1945:
 8 Huyện: Đài Bắc, Tân Trúc, Đài Trung, Đài Nam, Hoa Liên, Đài Đông và Bành Hồ
 9 thành phố trực thuộc tỉnh: Đài Bắc, Cơ Long, Tân Trúc, Đài Trung, Chương Hoá, Gia Nghĩa, Đài Nam, Cao Hùng và Bình Đông.
 2 thành phố trực thuộc thuộc huyện: Hoa Liên và Nghi Lan.
 16/8/1950:
 16 Huyện: Tất cả các huyện hiện nay.
 8 Thành phố trực thuộc tỉnh: Hạ cấp Gia Nghĩa thành thành phố trực thuộc huyện.
 1/12/1951: 5 thành phố trực thuộc tỉnh: Hạ cấp Tân Trúc, Chương Hoá và Bình Đông thành thành phố trực thuộc huyện.
 1/7/1967: Đài Bắc trở thành thành phố trực thuộc trung ương đầu tiên trên đảo.
 11/11/1967: Tất cả huyện lỵ trở thành thành phố trực thuộc huyện.
 1/7/1979: Cao Hùng trở thành thành phố trực thuộc trung ương thứ hai.
 1/7/1982: Thêm 2 thành phố trực thuộc tỉnh: Tân Trúc và Gia Nghĩa (thông qua ngày 23/4/1981)
 25/12/2010: Huyện Đài Bắc (đổi tên là thành phố Tân Bắc) được nâng lên thành phố trực thuộc trung ương cùng với thành phố Đài Trung (sáp nhập thành phố Đài Trung cũ và huyện Đài Trung) và thành phố Đài Nam (sáp nhập thành phố Đài Nam cũ và huyện Đài Nam); còn huyện Cao Hùng được sáp nhập với thành phố Cao Hùng.

Kết nghĩa
, Ohio, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ (1985)
, Florida, Hợp chúng quốc Hoa Kỳ (1992)

Xem thêm

Tỉnh Phúc Kiến (Trung Hoa Dân Quốc)
Lịch sử Trung Hoa Dân Quốc
Vị thế chính trị của Đài Loan
Đài Loan độc lập
Trung Hoa Đài Bắc
Tỉnh Đài Loan (Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa)
Quốc Dân Đảng Trung Quốc

Đọc thêm
Bush, R. & O'Hanlon, M. (2007). A War Like No Other: The Truth About China's Challenge to America. Wiley. ISBN 0471986771
Bush, R. (2006). Untying the Knot: Making Peace in the Taiwan Strait. Brookings Institution Press. ISBN 0815712901
Carpenter, T. (2006). America's Coming War with China: A Collision Course over Taiwan. Palgrave Macmillan. ISBN 1403968411
Cole, B. (2006). Taiwan's Security: History and Prospects. Routledge. ISBN 0415365813
Copper, J. (2006). Playing with Fire: The Looming War with China over Taiwan. Praeger Security International General Interest. ISBN 0275988880
Federation of American Scientists et al. (2006). Chinese Nuclear Forces and U.S. Nuclear War Planning
Gill, B. (2007). Rising Star: China's New Security Diplomacy. Brookings Institution Press. ISBN 0815731469
Shirk, S. (2007). China: Fragile Superpower: How China's Internal Politics Could Derail Its Peaceful Rise. Oxford University Press. ISBN 0195306090
Tsang, S. (2006). If China Attacks Taiwan: Military Strategy, Politics and Economics. Routledge. ISBN 0415407850
Tucker, N.B. (2005). Dangerous Strait: the U.S.-Taiwan-China Crisis. Columbia University Press. ISBN 0231135645

Liên kết ngoài
 Taiwan Provincial Government official site
 Local government structures  by the Department of Civil Affairs, Ministry of Interior, ROC

Xem thêm
 Phúc Kiến (tỉnh của Đài Loan)
 Lịch sử Trung Hoa Dân Quốc
 Vị thế chính trị của Đài Loan
 Đài Loan (Trung Quốc)
 Đài Loan độc lập
 Trung Hoa Đài Bắc
 Đài Loan (tỉnh của Trung Quốc)
 Quốc Dân Đảng Trung Quốc

Chú thích

Tỉnh của Trung Hoa Dân Quốc (1912-1949)
Tỉnh của Trung Hoa Dân Quốc


title: 14111 Kimamos

text:
14111 Kimamos (1998 QA24) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 8 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 14111 Kimamos

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Manigod

text:
Manigod là một xã trong tỉnh Haute-Savoie thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Savoie

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Savoie


title: Trạch Am Tông Bành

text:
Trạch Am Tông Bành (zh. 澤庵宗彭, ja. takuan sōhō), 1573-1645, là một vị Thiền sư Nhật Bản, thuộc tông Lâm Tế, dòng Nam Phố Thiệu Minh (ja. nampo jōmyō). Sư không những là một vị Thiền sư lỗi lạc, tinh thông kinh điển mà còn là một nghệ sĩ trứ danh, một thi hào với những tác phẩm còn được nhắc đến ngày nay.

Sư sinh ra trong một gia đình mộ đạo, sớm xuất gia tu học với nhiều vị Thiền sư nổi danh lúc bấy giờ như Hi Tiên Tây Đường (zh. 希先西堂, ja. kisen seidō), Đổng Phủ Tông Trọng (zh. 董甫宗仲, ja. tōho sōchū). Sau, Sư đến học với Thiền sư Nhất Đống Thiệu Đích (zh. 一凍紹滴, ja. ittō shōteki, 1539-1612) và ngộ đạo nơi đây.

Song song với việc tu tập Thiền, Sư cũng chú tâm đến việc nghiên cứu các môn học thuộc ngoại điển như Nho giáo, Thư đạo (zh. 書道, ja. shōdō), thi pháp… Đặc biệt là những bài dạy cho những vị kiếm sĩ theo Kiếm đạo (zh. 道劍, ja. kendō) đương thời của Sư thường được nhắc nhở đến, nổi danh nhất là tác phẩm Bất động trí thần diệu lục (zh. 不動智神妙錄, ja. fudōchishinmyōroku). Trong những bài khuyên này, Sư phân tích tư tưởng, tâm trạng của một kiếm sĩ theo quan niệm của Thiền tông.

Tham khảo

Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
Dumoulin, Heinrich:
Geschichte des Zen-Buddhismus I. Indien und China, Bern & München 1985.
Geschichte des Zen-Buddhismus II. Japan, Bern & München 1986.

Liên kết ngoài
Giới thiệu bất động trí thần diệu lục

Lâm Tế tông
Đại sư Phật giáo
Thiền sư Nhật Bản
Mất năm 1645
Sinh năm 1573


title: Acrocercops unistriata

text:
Acrocercops unistriata là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Trung Quốc (Quảng Đông, Chiết Giang), Hồng Kông, Nhật Bản (Tusima, Honshū, quần đảo Ryukyu, Shikoku), Nepal và Đài Loan.

Sải cánh dài 6.5-9.4 mm.

Ấu trùng ăn Castanopsis indica, Castanopsis lanata, Lithocarpus glaber, Quercus acuta, Quercus acutissima, Quercus glauca, Quercus pachyloma, Quercus phillyraeoides, Quercus serrata và Quercus sessilifolia. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Acrocercops


title: Monagonia

text:
Monagonia là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1931 bởi Uhmann.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Monagonia melanoptera Chen & Sun, 1964
 Monagonia serena (Weise, 1924)

Chú thích

Tham khảo

Gonophorini


title: Tipula subeffeta

text:
Tipula subeffeta là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Sequedin

text:
Sequedin là một xã ở tỉnh Nord ở miền bắc nước Pháp. Xã này có diện tích 3,93 kilômét vuông, dân số năm 1999 là 3627 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 22 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Nord


title: Préchacq-Josbaig

text:
Préchacq-Josbaig là một xã thuộc tỉnh Pyrénées-Atlantiques trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Xe cứu hỏa

text:
Xe cứu hỏa hay xe chữa cháy là một loại xe chuyên dụng dùng để dập tắt các đám cháy. Mục đích chính của xe cứu hỏa bao gồm vận chuyển lính cứu hỏa đến một sự cố cũng như mang theo thiết bị cho các hoạt động cứu hỏa và cứu hộ cứu nạn. Một số xe cứu hỏa có chức năng chuyên dụng,như dập tắt đám cháy và cứu hộ cứu nạn.

Nhiều xe cứu hỏa dựa trên khung gầm xe thương mại được nâng cấp và tùy chỉnh thêm cho các yêu cầu chữa cháy.Chúng thường được trang bị còi báo động và đèn chiếu sáng cho xe dùng trong trường hợp khẩn cấp,cũng như các thiết bị liên lạc như radio hai chiều và công nghệ thông tin liên lạc.

Xe bơm
Xe bơm được thiết kế để bơm nước sử dụng động cơ bơm và nguồn nước cấp ngay trên xe và nó có thể được tái nạp nước thông qua một trụ nước cứu hỏa, bể nước hay bất kỳ một nguồn nước nào đó có thể tiếp cận để hút nước bơm chữa cháy.

Các xe cứu hỏa kiểu này cũng được gọi là xe bơm bởi vì chúng được dùng để bơm nước vào các téc nước có sẵn trên xe để phun nước bằng vòi rồng dập tắt đám cháy. Có nhiều kiểu thiết kế xe cứu hỏa với vị trí bơm được đặt ở bên trên, bên cạnh, phía trước hay phía sau xe hoặc thậm chí là bên trái và bên phải của xe. Thỉnh thoảng, xe bơm cũng được sử dụng làm súng phun nước để kiểm soát đám đông chẳng hạn như chống bạo động ở một số quốc gia không có xe chuyên dụng để chống bạo loạn. Các xe bơm có thể mang theo một khối lượng nước nhất định nhưng cũng có thể dựa trên nguồn cung cấp nước từ trụ nước hay bể nước cứu hỏa.

Mục đích lớn nhất của xe bơm là ngăn chặn trực tiếp đám cháy bùng phát lớn khó kiểm soát. Nó có thể mang theo một số dụng cụ như thang, câu liêm, rìu, bình bọt, và thiết bị thông gió. Ngày nay, một xe bơm cứu hỏa có thể là một phương tiện phục vụ nhiều mục đích mang theo các thiết bị cứu hoả, cứu hộ cứu nạn, phản ứng nhanh... chuyên nghiệp. Không nhất thiết phải phân biệt rõ ràng giữa xe bơm và xe thang hay một xe cứu hộ cứu nạn (xem thêm Phương tiện cứu hộ).

Xe thang
Một xe thang cứu hỏa khác biệt xe bơm cứu hỏa là nó không có nguồn cung cấp nước trên xe. Thay vào đó các xe thang được trang bị một hệ thống thang dài hoạt động bằng thủy lực, các thiết bị hỗ trợ chữa cháy khác, rất nhiều dụng cụ cứu hộ, phương tiện thoát hiểm, và thiết bị khẩn cấp khác.

Cứu hỏa môi trường hoang dã đòi hỏi các phương tiện đặc biệt có thể đi trên đường núi, độc lập hoạt động, gầm và bộ treo có khoảng cách lớn từ mặt đất. Các xe cứu hỏa loại cho môi trường hoang dã và xe cấp nước cứu hoả môi trường hoang dã có thể có dung tích chứa nước nhỏ hơn, nhưng có khả năng tiếp cận những địa điểm nơi xe cứu hoả đô thị không thể tới được.

Thang quay là hình thức thang thường thấy nhất trên các xe thang, ngoài ra trong một đội cứu hộ còn có các thành phần khác như cứu hộ, xe đèn và các đơn vị đặc biệt khác. "Xe bánh lái", một xe thang kiểu sơ mi rơmoóc cần có hai người lái. Nó có hai vô lăng riêng biệt cho các bánh trước và bánh sau (thiết bị lái bánh sau thỉnh thoảng giống kiểu tay bánh lái hơn là vô lăng). Xe này thường được sử dụng ở những khu phố hẹp, nơi các xe dài hơn không thể tiếp cận. Hiện việc sử dụng xe thang kiểu này đang dần giảm tại Hoa Kỳ; tuy nhiên, một số thành phố lớn như Baltimore, Maryland, San Francisco, California hay Portland, Oregon, vẫn phải dựa phần lớn vào chủng loại xe này.

Thuật ngữ "Xe lái" và "Xe Móc với Thang riêng biệt" không thay đổi lẫn nhau được. Các công ty xe tải thường sản xuất xe thang. Theo tên gọi chung "xe thang", có rất nhiều kiểu xe thang. Thang phía sau, ở giữa, thang vươn thẳng, và thang khớp nối là những kiểu chính. Nói chung, xe thang mang theo nhiều loại thang và móc kéo khác nhau.Thang rõ ràng để phục vụ nhiều mục đích; móc cũng vậy nhưng thường thường là để kéo đổ tường giúp phát hiện những khu vực cháy bên trong, và cho phép tiếp cận chữa cháy. Móc cũng có thể dùng để kéo đổ cửa sổ... Về mặt kỹ thuật phương tiện mang theo móc và thang có thể được coi là "xe móc và kết hợp với thang".

Xe thang có thể vươn tới độ cao 112 mét (tương đương trên 328 feet). Thang thường có nhiều đoạn được lắp đặt trên một hệ thống khớp thủy lực. Nếu lắp thêm một cánh tay phụ, thang có khả năng vươn cao trên mái nhà. Những thang như vậy được trang bị thêm thiết bị điều khiển, chiếu sáng, đường dẫn nước cố định, ổ cấp điện và các mũi phun khí nén. Cáng có thể được đưa xuống dọc theo thang này. Một số xe thang có thể được điều khiển hoạt động từ xa trong trường hợp xử lý đám cháy hoá chất độc hại và nguy hiểm.

Trang thiết bị khác
Nhiều lực lượng cứu hộ y tế cũng có những phương tiện đặc biệt như xe cứu thương hay xe tải hỗ trợ,xe cứu hộ cứu nạn...

Ở một số nước, đội cứu hỏa cũng là đội cứu trợ y tế,thường được dùng để đưa các kĩ thuật viên y tế đến những nơi có tình huống khẩn cấp bởi vì đội cứu hỏa thường phản ứng nhanh hơn so với đội xe cứu thương của các bệnh viện. Việc này đôi khi cũng làm nhiều người khó hiểu khi thấy đội cứu hỏa thực hiện nhiệm vụ mà không có đám cháy nào cả,nhưng thực tế thì số lượng cuộc gọi cứu hộ cứu nạn và trợ giúp y tế ở một số khu vực thường nhiều hơn số cuộc gọi cứu hỏa.

Ở những khu vực rừng rậm, một loại xe cứu hỏa đặc biệt là brush truck hay xe chữa cháy cứu hộ cứu nạn rừng được sử dụng. Đó là những loại xe có khả năng đi trên những địa hình gồ ghề để có thể tiến đến sát ngọn lửa và tiến hành dập tắt đám cháy.

Tóm tắt lịch sử của trang thiết bị cứu hỏa

Ctesibius ở Alexandria được xem là người sáng chế ra chiếc bơm cứu hỏa đầu tiên vào khoảng thế kỷ 2 trước CN. Bơm cứu hỏa được tái sáng chế lại ở châu Âu trong những năm 1500, theo lời kể lại là đã được dùng ở Augsburg vào năm 1518 và Nürnberg vào năm 1657. Một quyển sách về phát minh năm 1655 đã đề cập tới một loại máy bơm hơi nước (được gọi là máy cứu hỏa) được dùng để "đưa một cột nước lên cao 40 feet", nhưng không cho biết nó có thể di chuyển được hay không.

Những chiếc máy bơm đầu tiên dùng nguồn nước từ các thùng chứa. Sau đó nước được dẫn qua các ống gỗ ở phía dưới đường, và nắp của ống dẫn sẽ được kéo ra để lắp vòi hút nước vào. Hệ thống sau đó được kết hợp với trụ nước cứu hỏa, nơi áp lực được tăng lên khi có báo động cháy. Tuy nhiên điều này gây hại cho hệ thống dẫn nước và không ổn định. Ngày nay hệ thống trụ cứu hỏa sử dụng van thường được giữ dưới áp suất ổn định, và khi cần thiết có thể tăng thêm áp suất. Áp suất ở các trụ cứu hỏa đã giúp giảm bớt việc bơm nước vào các vòi chữa cháy. Ở các vùng quê thì thiết bị cứu hỏa vẫn phải trông cậy vào các thùng chứa nước hay các nguồn khác để lấy nước vào máy bơm.

Luật pháp thời thuộc địa của Hoa Kỳ quy định mỗi ngôi nhà phải có một xô nước ở trước bậc lên xuống (đặc biệt là vào ban đêm) để phòng trường hợp có cháy, đội cứu hỏa thời đó sẽ tạt nước vào đám cháy.

Hình ảnh các xe cứu hỏa

Xem thêm
 Lính cứu hỏa
 Bình chữa cháy

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Fire Appliances in Hong Kong
 History of the development of US fire engines
 Detailed examination of two fire trucks
 Scale Models Of Fire Trucks

Thiết bị cứu hỏa
Phương tiện cấp cứu


title: La Maxe

text:
La Maxe là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Metz-Campagne, tổng Woippy. Tọa độ địa lý của xã là 49° 10' vĩ độ bắc, 06° 11' kinh độ đông. La Maxe nằm trên độ cao trung bình là 162 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 161 mét và điểm cao nhất là 167 mét. Xã có diện tích 7,55 km², dân số vào thời điểm 2004 là 839 người; mật độ dân số là 109 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: Sideroxylon mirmulano

text:
Sideroxylon mirmulano là một loài thực vật thuộc họ Sapotaceae. Loài này có ở Cabo Verde, quần đảo Madeira (Bồ Đào Nha), và quần đảo Canary (Tây Ban Nha). Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Bañares, A. et al. 1998. Sideroxylon mirmulano. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Liên kết ngoài

Sideroxylon
Thực vật dễ tổn thương


title: Hoppstädten-Weiersbach

text:
Hoppstädten-Weiersbach là một đô thị thuộc huyện Birkenfeld, trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Hoppstädten-Weiersbach có diện tích 17,86 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 2784 người.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Birkenfeld


title: Plectrohyla psarosema

text:
Plectrohyla psarosema là một loài ếch thuộc họ Nhái bén.
Đây là loài đặc hữu của México.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Santos-Barrera, G. 2006. Plectrohyla psarosema. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Plectrohyla
Động vật lưỡng cư México
Động vật đặc hữu México


title: Elachista exactella

text:
Elachista exactella là một loài bướm đêm thuộc họ Elachistidae. Loài này có ở bán đảo Iberia, phía đông đến România, phía bắc through Pháp và the Benelux to Fennoscandia, phía đông through central châu Âu to vùng Baltic và miền bắc Nga.

Sải cánh dài 6–7 mm.

Ấu trùng ăn Deschampsia flexuosa.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Lepidoptera of Sweden
Fauna Europaea
bladmineerders.nl

Elachista


title: Syncosmetus

text:
Syncosmetus là một chi bọ cánh cứng trong họ Ciidae.

Các loài
 Syncosmetus japonicus Sharp, 1891

Chú thích

Tham khảo

Ciidae


title: Versailles-Nord-Ouest (tổng)

text:
Tổng Versailles-Nord-Ouest là một tổng của Pháp, tọa lạc tại tỉnh Yvelines trong vùng Île-de-France của Pháp.

Phân chia hành chính

Tổng Versailles-Nord-Ouest bao gồm une partie de la commune de:

Versailles, một phần của xã: 28 585 dân (thủ phủ của tổng),

Xem thêm
Tổng của Pháp | Tổng của Yvelines

Tham khảo

Versailles-Nord-Ouest


title: Lomocyma

text:
Lomocyma là một chi bướm đêm thuộc họ Sphingidae.

Các loài
Lomocyma oegrapha - (Mabille 1884)

Chú thích

Tham khảo

Sphingini


title: Học có giám sát

text:
Học có giám sát là một kĩ thuật của ngành học máy để xây dựng một hàm (function) từ dữ liệu huấn luyện. Dữ liệu huấn luyện bao gồm các cặp gồm đối tượng đầu vào (thường dạng vec-tơ), và đầu ra mong muốn. Đầu ra của một hàm có thể là một giá trị liên tục (gọi là hồi qui), hay có thể là dự đoán một nhãn phân loại cho một đối tượng đầu vào (gọi là phân loại). Nhiệm vụ của chương trình học có giám sát là dự đoán giá trị của hàm cho một đối tượng bất kì là đầu vào hợp lệ, sau khi đã xem xét một số ví dụ huấn luyện (nghĩa là, các cặp đầu vào và đầu ra tương ứng). Để đạt được điều này, chương trình học phải tổng quát hóa từ các dữ liệu sẵn có để dự đoán được những tình huống chưa gặp phải theo một cách "hợp lý" (xem thiên kiến quy nạp - inductive bias).
(So sánh với học không có giám sát.)

Học có giám sát có thể tạo ra hai loại mô hình. Phổ biến nhất, học có giám sát tạo ra một mô hình toàn cục (global model) để ánh xạ đối tượng đầu vào đến đầu ra mong muốn. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, việc ánh xạ được thực hiện dưới dạng một tập các mô hình cục bộ (như trong phương pháp lập luận theo tình huống (case-based reasoning) hay giải thuật láng giềng gần nhất).

Để có thể giải quyết một bài toán nào đó của học có giám sát (ví dụ: học để nhận dạng chữ viết tay) người ta phải xem xét nhiều bước khác nhau:
 Xác định loại của các ví dụ huấn luyện. Trước khi làm bất cứ điều gì, người kĩ sư nên quyết định loại dữ liệu nào sẽ được sử dụng làm ví dụ. Chẳng hạn, đó có thể là một ký tự viết tay đơn lẻ, toàn bộ một từ viết tay, hay toàn bộ một dòng chữ viết tay.
 Thu thập tập huấn luyện. Tập huấn luyện cần đặc trưng cho thực tế sử dụng của hàm chức năng. Vì thế, một tập các đối tượng đầu vào được thu thập và đầu ra tương ứng được thu thập, hoặc từ các chuyên gia hoặc từ việc đo đạc tính toán.
 Xác định việc biểu diễn các đặc trưng đầu vào cho hàm chức năng cần tìm. Sự chính xác của hàm chức năng phụ thuộc lớn vào cách các đối tượng đầu vào được biểu diễn. Thông thường, đối tượng đầu vào được chuyển đổi thành một vec-tơ đặc trưng, chứa một số các đặc trưng nhằm mô tả cho đối tượng đó. Số lượng các đặc trưng không nên quá lớn, do sự bùng nổ tổ hợp (curse of dimensionality); nhưng phải đủ lớn để dự đoán chính xác đầu ra.
 Xác định cấu trúc của hàm chức năng cần tìm và giải thuật học tương ứng. Ví dụ, người kĩ sư có thể lựa chọn việc sử dụng mạng nơ-ron nhân tạo hay cây quyết định.
 Hoàn thiện thiết kế. Người kĩ sư sẽ chạy giải thuật học từ tập huấn luyện thu thập được. Các tham số của giải thuật học có thể được điều chỉnh bằng cách tối ưu hóa hiệu năng trên một tập con (gọi là tập kiểm chứng -validation set) của tập huấn luyện, hay thông qua kiểm chứng chéo (cross-validation). Sau khi học và điều chỉnh tham số, hiệu năng của giải thuật có thể được đo đạc trên một tập kiểm tra độc lập với tập huấn luyện.

Cực tiểu hóa rủi ro kinh nghiệm

Mục tiêu của việc học có giám sát một mô hình toàn cục là tìm ra một hàm g, khi cho sẵn một tập các điểm có dạng (x, g(x)).

Giả thiết rằng đã biết trước đặc điểm của hàm g đối với một tập điểm. Tập điểm đó đã được lấy mẫu độc lập và có cùng phân bố (independent and identically distributed (i.i.d.)) theo một xác suất phân bố p chưa biết từ một tập lớn hơn và có thể vô hạn. Ngoài ra, giả sử tồn tại một hàm hàm tổn thất (loss function) theo tác vụ L có dạng:

trong đó Y là trùng với miền xác định của g và L ánh xạ tới các số thực không âm (có thể đặt thêm hạn chế cho L). Giá trị L(z, y) là tổn thất nảy sinh khi đoán giá trị của g tại một điểm cho trước là z trong khi giá trị thực của nó là y.

Hàm rủi ro f được định nghĩa là giá trị kỳ vọng của hàm tổn thất và có công thức như sau:

nếu xác suất phân bố p là rời rạc (trường hợp xác suất phân bố liên tục cần một tích phân xác định (definite integral) và một hàm mật độ xác suất.

Mục tiêu là tìm một hàm f* trong số một lớp con cố định các hàm để cho rủi ro R(f*) là cực tiểu.

Tuy nhiên, do thường chỉ biết được đặc điểm của hàm g cho một tập hữu hạn điểm (x1, y1),..., (xn, yn), người ta chỉ có thể xác định gần đúng rủi ro thực sự, ví dụ, với rủi ro kinh nghiệm (empirical risk):

Nguyên lý của cực tiểu hóa rủi ro kinh nghiệm là chọn hàm f* sao cho rủi ro kinh nghiệm là nhỏ nhất. Lý thuyết học bằng thống kê tìm hiểu xem việc cực tiểu hóa rủi ro kinh nghiệm có thể đạt được trong những điều kiện nào và có thể trông đợi các tính toán xấp xỉ tốt đến đâu.

Hướng tiếp cận và giải thuật

 học bằng phân tích (analytical learning)
 mạng nơ-ron nhân tạo
 Instantaneously trained neural networks
 kỹ thuật lan truyền ngược (backpropagation)
 boosting
 thống kê Bayes
 lập luận theo tình huống (case-based reasoning)
 học cây quyết định
 inductive logic programming
 hồi quy Gauss (Gaussian process regression)
 learning automata theory
 Minimum message length (cây quyết định, đồ thị quyết định, v.v.)
 naive Bayes classifier
 thuật toán láng giềng gần nhất
 probably approximately correct learning (PAC) learning
 symbolic machine learning algorithms
 subsymbolic machine learning algorithms
 support vector machines
 Random Forests

Ứng dụng
 Tin sinh học
 Nhận dạng chữ viết tay
 Thu thập thông tin (information retrieval)
 Nhận dạng đối tượng trong computer vision
 Nhận dạng ký tự quang học
 Phát hiện spam
 Nhận dạng mẫu
 Nhận dạng tiếng nói

Vấn đề chung

 computational learning theory (ngành toán học liên quan đến việc phân tích các thuật toán học máy)
 thiên kiến quy nạp (inductive bias)
 overfitting (hàm học được quá thích nghi với tập huấn luyện)
 version space

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Chương trình mạng nơ ron đa lớp (Multi Layer Neural Network) và mạng nơ ron tự tổ chức (Self Organizing Maps) có giải thích bằng tiếng Việt.
 Sử dụng phần mềm mạng nơ ron 3 lớp Spice-MLP
 Sử dụng phần mềm mạng tự tổ chức Spice-SOM
 Hướng dẫn sử dụng mạng nơ ron trong các ứng dụng thực tế  trong đó có minh họa phân loại ảnh khuôn mặt, ảnh người đi bộ, ảnh xe hơi, dự báo chứng khoán và một số ví dụ khác

Học máy


title: TGV

text:
Train à grande vitesse, viết tắt TGV, là hệ thống tàu tốc hành của Pháp, sử dụng động cơ điện và hệ thống điện cao áp nhằm đạt được vận tốc tối đa tới 320 km/h.

Hệ thống TGV được xây dựng vào năm 1981 bởi hai công ty SNCF và Alstom, thay thế cho hệ thống tàu điện liên tỉnh cũ. Tính tới năm 2017, khoảng 2.600 km đường sắt đã được hoạt động tại Pháp, góp phần biến quốc gia này trở thành mạng lưới đường sắt lớn nhất Châu Âu và lớn thứ tư thế giới, chỉ sau Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản. Alstom sau đó phụ trách việc xây dựng, mở rộng hệ thống và hiện đại hóa các dịch vụ (với sự đầu tư từ Bombardier Transport). Hệ thống máy và động cơ được sản xuất tại Belfort, đầu kéo được sản xuất tại Aytré, và các linh kiện khác được Alstom sản xuất rải rác tại nhiều địa điểm khác trên nước Pháp.

TGV thường được cấu trúc với hai đầu máy độc lập, chạy trên hệ thống đường ray lắp ghép với từ 8-10 toa. Những chiếc tàu TGV TMST trong khuôn khổ dự án Eurostar lại có những thiết kế khác, do những yêu cầu đặc biệt đáp ứng với việc chạy ngầm xuyên qua eo biển Manche.

Sau khi loại bỏ hệ thống TGV cỡ nhỏ (TGV postal) vào năm 2015 do Hãng bưu chính quốc gia La Poste sử dụng để nối hai điểm Paris và Cavaillon, ngày nay tất cả các tàu TGV của Pháp chỉ còn phục vụ vận tải hành khách. Công ty đường sắt quốc gia SCNF đặt tên dịch vụ này là TGV inOui và Ouigo và chia sẻ hệ thống đường sắt này cùng nhiều đối tác khác. TGV được khai thác bởi SNCF, các đối tác châu Âu của SNCF (Eurostar và Thalys), và các công ty vận tải trong nước (Lyria, Alleo và Renfe-SNCF en Coopération). Những máy móc thanh lý của TGV Pháp hiện đang được sử dụng tại Hàn Quốc, Hoa Kỳ và Tây Ban Nha, tuy nhiên đã được cải tiến với những dịch vụ mới không liên quan tới máy móc ban đầu.

Kỷ lục tốc độ xe lửa nhanh nhất thuộc về chiếc TGV thử nghiệm chạy ngày 3 tháng 4 năm 2007, đạt vận tốc 574,8 km/h.

Lịch sử

Sau lần vận hành đầu tiên vào năm 1981 từ Paris tới Lyon, mạng lưới TGV với trung tâm là Paris ngay càng được mở rộng nối liền các thành phố của nước Pháp, được lựa chọn cho những tuyến đường sắt huyết mạch.

Sự thành công của tuyến đường sắt đầu tiên kéo theo nhanh chóng sư mở rộng của mạng lưới, cùng với sự xây cất nhiều tuyến đường TGV về phía nam, phía tây, phía bắc nước Pháp. Với sự thành công ở Pháp, nhiều nước láng giềng Pháp (như là Bỉ, Ý, Thụy Sĩ) đã nối liền các tuyến đường sắt với Pháp. TGV cũng nối liền Đức và Hà Lan từ nút đường sắt của Bruxelles-Midi ở Bỉ dưới tên Thalys, và Anh quốc dưới tên Eurostar từ điểm xuất phát là Paris-Nord và Bruxelles-Midi. Rất nhiều tuyến TGV đang được lên kế hoạch ở Pháp để nối liền các địa danh quốc tế.

Nhiều loại tàu điện phát triển từ TGV đã lăn bánh ở Hàn Quốc (KTX), ở Tây Ban Nha (AVE) và ở Mỹ (Acela).

Từ ngày khánh thành tuyến đầu tiên (1981) đến ngày 28 tháng 11 năm 2003, TGV đã chuyên chở một tỷ lượt khách. Con số hai tỷ được mong đợi vào năm 2010, tuy nhiên phải tới năm 2013 mới đạt mục tiêu này do số lượng người sử dụng TGV sụt giảm trong thập niên 2010.

Kỹ thuật
TGV có thể phục vụ với vận tốc lên tới 320 km/h. Để đạt vận tốc cao, TGV phải sử dụng đường ray đặc biệt, ở đó những đường ray vòng được nâng cao, và hàng loạt những cải tiến cho phép tàu lăn bánh ở tốc độ cao. Những cải tiến này về cơ bản bao gồm:
 Mô tơ điện công suất lớn
 Trọng tâm của tàu phải thấp
 Hình dáng khí động học
 Những chỗ móc nối đảm bảo
 Tín hiệu hỗ trợ cho lái tàu khi không thể quan sát được hai bên lúc tàu chạy với vận tốc cao.

TGV được chế tạo bởi Alstom, lắp đặt bởi Bombardier, và một số công ty phụ trách sửa chữa và bảo dưỡng.

Ưu thế
Tuy nhiên TGV không thực sự mang lại lợi nhuận cho SNCF, công ty đường sắt quốc gia khai thác hệ thống.

TGV chiếm ưu thế so với máy bay trong việc lưu thông giữa các thành phố (mà khoảng cách dưới 1.000 km), nhờ vào thời gian nhanh (đặc biệt khi hành trình dưới ba giờ đồng hồ), thủ tục đăng ký đơn giản, sắp xếp hành lý nhanh hơn, và vị trí của nhà ga là ở trung tâm của thành phố. Hơn nữa, việc dùng TGV là an toàn, chưa một tai nạn nào từ khi ra mắt năm 1981.

Tham khảo

Tàu điện
Tàu cao tốc
Đường sắt Pháp


title: Sân bay Hassan I

text:
Sân bay Hassan  là một sân bay tại El Aaiún, Tây Sahara quản lý bởi Maroc. Sân bay này có hai đường cất hạ cánh rải nhựa đường.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
 Air Algerie (các sân bay Tây Ban Nha) theo mùa
 Binter Canarias (Las Palmas)
 Regional Air Lines (Agadir, Las Palmas)
 Royal Air Maroc (Casablanca)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Các điểm đến El Aaiún

Sân bay Tây Sahara


title: Melanotus mendiculus

text:
Melanotus mendiculus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Treignac

text:
Treignac là một xã trong vùng Nouvelle-Aquitaine, thuộc tỉnh Corrèze, quận Tulle, tổng Treignac. Treignac nằm trên độ cao trung bình là 482 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 375 mét và điểm cao nhất là 765 mét. Xã có diện tích 36,73 km², dân số vào thời điểm 1999 là 1.415 người; mật độ dân số là 38 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Các thành phố kết nghĩa
  Neuendettelsau, Bayern, Đức

Tham khảo

Xã của Corrèze


title: Ophthalmotilapia nasuta

text:
Ophthalmotilapia nasuta là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, and Zambia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Bigirimana, C. 2005. Ophthalmotilapia nasuta. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Ophthalmotilapia


title: Laconnex

text:
Laconnex là một đô thị of the bang Genève, Thụy Sĩ.
Đô thị này có diện tích 3,83 km2, dân số thời điểm năm 2007 là 628 người.

Tham khảo


title: Denkendorf, Esslingen

text:
Denkendorf là một đô thị nằm trong huyện Esslingen của bang Baden-Württemberg ở miền nam nước Đức. Đô thị này nằm cách Esslingen 5 km về phía nam, và cách thành phố Stuttgart 14 km về phía đông nam.

Tham khảo


title: Favartia parthi

text:
Favartia parthi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Favartia


title: Toul

text:
Toul là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Meurthe-et-Moselle, quận Toul, chef-lieu của 2 tổng. Tọa độ địa lý của xã là 48° 40' vĩ độ bắc, 05° 53' kinh độ đông. Toul nằm trên độ cao trung bình là 215 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 200 mét và điểm cao nhất là 400 mét. Xã có diện tích 30,59 km², dân số vào thời điểm 1999 là 16.945 người; mật độ dân số là 554 người/km².

Các thành phố kết nghĩa
  Hamm, Đức

Nhân vật nổi tiếng
 Laurent de Gouvion Saint-Cyr, thống chế

Địa điểm tham quan
 Nhà thờ lớn Saint-Étienne

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle
Cựu quốc gia châu Âu
Cựu cộng hòa
Chấm dứt năm 1552
Thành bang
Quận lỵ của Pháp


title: Indomitrella conspersa

text:
Indomitrella conspersa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Columbellidae.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 8 mm and 14 mm

Phân bố
Chúng phân bố ở Biển Đỏ, ở Ấn Độ Dương dọc theo Madagascar, Mauritius và dọc theo quần đảo Loyalty, Indonesia và Philippines.

Chú thích

Tham khảo
 Vine, P. (1986). Red Sea Invertebrates. Immel Publishing, London. 224 pp

Liên kết ngoài
 Gastropods.com: Mitrella (Indomitrella) conspersa; accessed: 4 tháng 11 năm 2010

Indomitrella
Động vật được mô tả năm 1851


title: Chức danh

text:
Chức danh là sự ghi nhận một vị trí được tổ chức xã hội, tổ chức nghề nghiệp, tổ chức chính trị... hợp pháp công nhận.

Chức vụ là sự đảm nhiệm một vai trò, địa vị nào đó trong một tổ chức, một tập thể. Ví dụ như tổng thống, chủ tịch, thủ tướng... đối với một tập thể là đất nước.

Thường thì người giữ chức danh nào thì cũng gắn liền với chức vụ đó hoặc một chức danh gắn liền với nhiều chức vụ, Ví dụ: chức danh Chủ tịch nước Việt Nam được pháp luật quy định gắn với các chức vụ: Chủ tịch nước, Chủ tịch Hội đồng Quốc Phòng và An ninh, Chủ tịch Ban Cải cách Tư pháp...

Một số trường hợp đặc biệt chức danh không đi liền với chức vụ, ví dụ chức danh Phó Tổng thống Hoa Kỳ giữ chức vụ Chủ tịch Thượng viện Hoa Kỳ, một số lãnh đạo được phong hàm (chức danh) thứ trưởng nhưng lại được giao nhiệm vụ cục trưởng, nhiều lãnh đạo của Giáo hội Công giáo cũng được phong giám mục, tổng giám mục (chức danh) nhưng lại không làm giám mục coi giáo phận (chức vụ) mà phụ giúp giáo hoàng cai quản Giáo hội hoàn vũ trong Giáo Triều Rôma như Quốc vụ Khanh Toà Thánh, các Tổng trưởng Bộ và viên chức cao cấp Toà Thánh hoặc phụ tá cho Giám mục một giáo phận nào đó... trong khi chức danh đó, về nguyên tắc phải gắn liền với chức vụ coi giáo phận (kể cả Giáo hoàng cũng không phải ngoại lệ khi coi giáo phận Roma)

Tham khảo

Tước vị
Danh hiệu


title: Orophea palawanensis

text:
Orophea palawanensis là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Đây là loài đặc hữu của Philippines.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Orophea palawanensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Philippines
Orophea
Thực vật dễ tổn thương


title: 3886 Shcherbakovia

text:
3886 Shcherbakovia (1981 RU3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 3 tháng 9 năm 1981 bởi N. Chernykh ở Nauchnyj.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3886 Shcherbakovia

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1981
Tiểu hành tinh kiểu C


title: Tụy

text:
Tụy (còn gọi là lá mía) là một cơ quan trong cơ thể động vật, nằm sau phúc mạc và đảm trách hai chức năng chính:
 Chức năng ngoại tiết: Tụy sản xuất và bài tiết các dịch tụy chứa các men tiêu hóa, hay enzyme tiêu hóa.
 Chức năng nội tiết: Tụy sản xuất và tiết vào trong máu các nội tiết tố hay hormon

Tụy đôi khi bị nhầm lẫn với tỳ (lá lách). Tên tiếng Anh của tụy là pancreas, còn của tỳ là spleen.

Giải phẫu
Tụy là một cơ quan sau phúc mạc, nằm sau dạ dày sát thành sau của ổ bụng. Tụy nặng khoảng 80 gram, có màu trắng nhạt, một số loài có tụy màu hồng nhạt và mỗi ngày, trung bình tụy có thể tiết ra 0,8 lít dịch tiết.

Ở các loài động vật khác nhau thì tụy có hình dạng khác nhau. Như ở cá, tụy không có hình dạng nhất định, chỉ là một khối nhão. Đến loài ếch nhái và bò sát thì tụy đã thành tuyến nằm ép sát bên thành tá tràng. Đến lớp chim thì tụy nằm ở phần giữa đoạn cong vòng của tá tràng chim. Ở người, tụy là một cơ quan nhỏ và hơi thuôn dài nằm trong ổ bụng.

Tụy gồm có ba phần: đầu tụy, thân tụy và đuôi tụy. Đầu tụy nằm sát đoạn tá tràng D2 và đuôi tụy kéo dài đến sát lách. Ống tụy còn gọi là ống Wirsung là một ống nằm dọc suốt chiều dài của tụy và dẫn lưu dịch tụy đổ vào đoạn D2 của tá tràng. Chỗ ống tụy nối vào tá tràng gọi là bóng Vater. Ống mật chủ thường kết hợp với ống tụy tại hoặc gần bóng Vater. Theo một số tài liệu, nơi đổ ra của ống tụy và ống túi mật là cùng một nơi nên vị trí đó gọi là cơ vòng Oddi.

Tụy được cung cấp máu bởi các động mạch tá tụy, các động mạch này là nhánh của động mạch mạc treo tràng trên. Máu tĩnh mạch đổ về các tĩnh mạch lách rồi đổ vào tĩnh mạch cửa. Tĩnh mạch lách chạy sát sau tuyến tụy nhưng không dẫn lưu máu của tụy. Tĩnh mạch cửa được hợp thành bởi hợp thành của hai tĩnh mạch là tĩnh mạch mạc treo tràng trên và tĩnh mạch lách. Ở một số người thì tĩnh mạch mạc treo tràng dưới cũng đổ vào tĩnh mạch lách ở phía sau tuyến tụy. Trong đa số trường hợp tĩnh mạch này đổ vào tĩnh mạch mạc treo tràng trên.

Chức năng
Tuyến tụy sản xuất dịch tiêu hóa có khả năng tiêu hóa gần như tất cả các thành phần thức ăn.

Tụy ngoại tiết
Tụy được bao bọc bởi bao tụy. Bao tụy cũng có tác dụng phân chia tụy thành các tiểu thùy. Nhu mô của tụy được cấu tạo bởi các tế bào tụy ngoại tiết. Các tế bào này chứa đựng rất nhiều các hạt nhỏ chứa enzyme tiêu hóa dưới dạng tiền chất (chủ yếu là trypsinogen, chymotrysinogen, lipase tụy và amylase).

Khi có kích thích thích hợp, các men tụy sẽ được tiết vào ống tụy và sau đó đổ vào ruột non ở đoạn D2 của tá tràng. Tại đây các men enterokinase của tá tràng sẽ xúc tác làm trypsinogen biến thành dạng hoạt động là trypsin. Trypsin là một endopeptidase lại cắt các amino acid của chymotrypsinogen thành dạng hoạt động chymotrypsin. Men này lại cắt các polypeptide trong thức ăn thành các đơn vị nhỏ có thể hấp thu được qua niêm mạc ruột. Việc tụy chỉ tiết các men dưới dạng tiền chất hay dạng không hoạt động có ý nghĩa hết sức quan trọng vì các men hoạt động có khả năng tiêu hủy protein của chính tuyến tụy.

Dịch tụy là nguồn chứa các men tiêu hóa mỡ và protein còn niêm mạc ruột lại có các men tiêu hóa được đường. Dịch tụy cũng chứa các ion bicarbonate có tính kiềm để trung hòa lượng dịch lượng acid trong thức ăn từ dạ dày đi xuống. Việc kiểm soát chức năng ngoại tiết của tụy được thực hiện thông qua các men (enzyme) như gastrin, cholecystokinin và secretin. Các men này được các tế bào của dạ dày và tá tràng tiết ra dưới kích thích của thức ăn hiện diện trong ống tiêu hóa và bởi chính dịch tụy.

Thông thường để đảm bảo cấu trúc cũng như chức năng ngoại tiết bình thường của tụy thì các men được tiết ra dưới dạng tiền chất, nghĩa là chưa có khả năng tiêu hủy protein và mỡ. Tuy nhiên vì một lý do nào đó như sự ứ trệ, nhiễm trùng, chấn thương..., các men này lại được hoạt hóa ngay trong lòng tụy gây nên sự tự tiêu hủy tụy gọi là viêm tụy cấp. Trên lâm sàng có thể gặp tình trạng viêm tụy cấp do sỏi, do giun chui ống mật - tụy...

Tụy nội tiết
Nằm trong nhu mô của tụy ngoại tiết là các nhóm nhỏ tế bào gọi là tiểu đảo tụy hay tiểu đảo Langerhans (gồm từ 1-2 triệu đảo), là những tế bào tụ thành từng đám, chiếm 1g tổ chức tụy, thường ở gần mạch máu, đổ vào tĩnh mạch cửa.
 Các tiểu đảo này là phần nội tiết của tuyến tụy có chức năng tiết các hormone quan trọng là insulin, glucagon, và các hormone khác. Các tiểu đảo tụy chứa ba loại tế bào chính là: tế bào alpha, tế bào beta, và tế bào delta. Trong ba loại này thì tế bào beta chiếm số lượng nhiều nhất và sản xuất insulin. Các tế bào alpha sản xuất glucagon và tế bào delta sản xuất somatostatin. Somatostatin có tác dụng làm giảm nồng độ của glucagon và insulin trong máu.

 Tuyến tụy nội tiết: là một phần của tuyến tụy, bao gồm một số tế bào hợp thành và chỉ chiếm một phần nhỏ khối lượng tuyến tụy.
 Tuyến tụy nội tiết tiết ra các hormon: Glucagon, Insulin, Lipocain.
 Insulin có tác dụng làm giảm đường huyết. Nếu thiếu sẽ gây rối loạn trao đổi Gluxit, làm tăng đường huyết, gây bệnh đái đường.
 Glucagon có tác dụng làm tăng đường huyết, tăng cường phân giải glycogen thành glucose.
 Lipocain có tác dụng oxy hóa các chất đặc biệt là axit béo. Nếu nhiều mỡ được đưa về gan, không được oxy hóa, tích tụ gây nhiễm mỡ gan.

Bệnh lý tuyến tụy
 Các khối u lành tính
 Ung thư tuyến tụy
 Xơ nang tụy: thường chỉ gặp ở người da trắng.
 Đái tháo đường: do thiếu hụt tuyệt đối hay tương đối insulin. Đây là một căn bệnh mãn tĩnh có tần suất cực kỳ cao và điều trị khó khăn, tốn kém. Bệnh gây nên rất nhiều biến chứng trầm trọng như tim mạch, suy thận, loét mục, nhiễm trùng, đục thủy tinh thể, bệnh dây thần kinh ngoại biên, liệt dương...
 Viêm tụy
 Viêm tụy cấp
 Viêm tụy mạn
 Nang giả tụy: thường là biến chứng của viêm tụy cấp.
 Giun chui ống tụy: có thể gặp ở các nước nhiệt đới, có khả năng gây viêm tụy cấp.

Tham khảo

Ổ bụng
Hệ tiêu hóa
Hệ nội tiết
Cơ quan