title: Thứ Hai Đen (1987)

text:
Thứ Hai Đen là tên mà giới tài chính đặt cho ngày thứ Hai, 19 tháng 10 năm 1987. Hôm đó, chỉ số bình quân công nghiệp Dow Jones đã tụt tới 508 điểm xuống còn 1739 (22,6%). Tình trạng tương tự xảy ra đồng thời khắp thế giới. Vào cuối tháng 10, các thị trường chứng khoán của Hồng Kông đã tụt 45,8%, Úc 41,8%, Tây Ban Nha 31%, Anh Quốc 26,4%, Hoa Kỳ 22,68% và Canada 22,5%.

Sụt giá chứng khoán trong ngày Thứ Hai Đen là sự sụt giá chứng khoán trong ngày tính theo điểm phần trăm lớn nhất đến lúc đó.

Vẫn còn những bí ẩn về nguyên nhân xảy ra việc này. Một số giả thiết đã được đưa ra bao gồm sự duy lý của con người, các giả thuyết về thị trường hiệu suất và cân bằng kinh tế nhưng đến nay vẫn chưa có kết luận thống nhất.

Trong ngày đó, các thị trường chứng khoán trên thế giới đã buộc phải thực hiện các biện pháp hạn chế giáo dịch bởi vì số lượng lệnh bán đưa ra quá nhiều, vượt khả năng xử lý của máy tính thời đó. Ngoài ra, việc hạn chế như thế còn nhằm mục đích tạo thời gian cho Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ và các ngân hàng trung ương khác bơm tiền vào (tăng mức thanh khoản) nhằm giảm tốc độ sụt giá. Xu hướng sụt giảm chạm đến đáy vào ngày hôm sau, 20 tháng 10 năm 1987.

Chú thích

Liên kết ngoài
Biểu đồ thời gian Kỷ niệm 10 năm ngày xảy ra Thứ Hai Đen của Motley Fool
CNBC Nhớ lại sự sụp đổ 1987
Thứ Hai Đen 1987
CBC Báo cáo về Thứ Hai Đen

Thị trường chứng khoán
Khủng hoảng kinh tế
Khủng hoảng tài chính
Kinh tế năm 1987
Quan hệ quốc tế năm 1987
Hoa Kỳ năm 1987


title: 9767 Midsomer Norton

text:
9767 Midsomer Norton (1992 EB1) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 3 năm 1992 bởi Duncan Steel ở Siding Spring. It is one of very few asteroids located in the 2: 1 mean motion resonance with Sao Mộc.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 9767 Midsomer Norton

009767
009767
Được phát hiện bởi Duncan Steel
Tiểu hành tinh được đặt tên
19920310


title: Cyclotorna diplocentra

text:
Cyclotorna diplocentra là một loài bướm đêm thuộc họ Cyclotornidae. Nó được tìm thấy ở Úc, bao gồm New South Wales và Queensland.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Images at CSIRO Entomology
Proceedings of the Linnean Society of New South Wales

Cyclotorna


title: Onychogomphus

text:
Onychogomphus là một chi chuồn chuồn ngô thuộc họ Gomphidae. Tiếng Anh thường gọi là Pincertails.

Chi này có các loài sau:

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Gomphidae


title: Tuần Giáo (thị trấn)

text:
Tuần Giáo là thị trấn huyện lỵ của huyện Tuần Giáo, tỉnh Điện Biên, Việt Nam.

Địa lý
Thị trấn Tuần Giáo nằm ở cửa ngõ phía đông tỉnh Điện Biên, có vị trí địa lý:
Phía bắc giáp xã Quài Cang
Phía đông giáp xã Quài Cang và xã Quài Tở
Phía nam giáp các xã Quài Tở, Tênh Phông và Chiềng Sinh
Phía tây giáp xã Chiềng Sinh, Nà Sáy và xã Mường Thín.

Thị trấn Tuần Giáo có diện tích 17,22 km², dân số năm 2022 là 8.512 người,  mật độ dân số 494 người/km².

Thị trấn Tuần Giáo có hai tuyến quốc lộ chính đi qua: Quốc lộ 279 (Tuần Giáo – Điện Biên) và Quốc lộ 6 (Tuần Giáo – Mường Lay).

Hành chính
Thị trấn Tuần Giáo được chia thành 10 khối phố: 20/7, Đoàn Kết, Đồng Tâm, Huổi Củ, Sơn Thủy, Tân Tiến, Tân Giang, Thắng Lợi, Tân Thủy, Trường Xuân và 5 bản: Đông, Lập, Chiềng Chung, Chiềng Khoang, Nong Tấu.

Lịch sử
Thị trấn Tuần Giáo được thành lập từ ngày 7 tháng 4 năm 1965 trên cơ sở một phần diện tích và dân số của xã Quài Cang.

Ngày 9 tháng 10 năm 2017, UBND tỉnh Điện Biên ban hành Quyết định số 927/QĐ-UBND về việc công nhận thị trấn Tuần Giáo là đô thị loại V.

Ngày 6 tháng 12 năm 2019, HĐND tỉnh Điện Biên ban hành Nghị quyết số 148/NQ-HĐND về việc:
Thành lập bản Nong Tấu trên cơ sở bản Nong và bản Tấu.
Sáp nhập bản Chiềng An vào bản Chiềng Chung.
Sáp nhập bản Huổi Hạ vào Bản Lập.

Xem thêm
Danh sách thị trấn tại Việt Nam

Chú thích

Tham khảo

Huyện lỵ Việt Nam


title: Đỉa trâu

text:
Đỉa trâu (danh pháp hai phần: Hirudinaria manillensis) là một loài đỉa thuộc ngành Giun đốt (Annelida), lớp Đỉa (Hirudinea, hay còn gọi là lớp giun không tơ achaeta) và là sinh vật sống ngoại ký sinh, nguồn thức ăn chính là máu của các loài động vật thuộc nhóm động vật có xương sống.

Đặc điểm
Đỉa trâu có môi trường sống ở các đầm lầy, ao hồ, nơi vùng trũng có nhiều trâu bò hay động vật có máu nóng, loại đỉa này cũng thường sống ký sinh trên rau sống. Đỉa trâu sống ký sinh, sinh sản phát triển ngay trong cơ thể động vật và có sức sống khá mãnh liệt trong nhiều môi trường.

Đỉa trâu là loại sinh vật hút máu động vật và người rất đáng sợ, lượng máu hút của đỉa trâu lớn và khi hút máu xong có thể để lại sẹo trên da người. Nếu ấu trùng đỉa trâu lọt vào cơ thể động vật và người, nó có thể sinh sống và phát triển. Đỉa trâu khi bám vào sinh vật chủ, răng sẽ cứa vào da làm chảy máu vật chủ, nhờ có chất hirudin có hoạt tính gây tê cục bộ và chống đông máu tiết ra từ tuyến đơn bào trên thành hầu làm máu vật chủ không bị đông và đỉa rời vật chủ khi đã hút no máu. Sinh vật chủ khi bị đỉa cắn sẽ khó nhận biết và vị trí bị cắn khó cầm máu.

Trong y học hiện đại, một số nghiên cứu đang có xu hướng ly trích và sử dụng hoạt chất hirudin để sản xuất thuốc điều trị các bệnh về tim mạch, tắc nghẽn mạch máu, xơ vữa động mạch...

Ở Việt Nam

Loài đỉa này có phân bố ở Việt Nam, hiện nay nhiều hộ dân ở Việt Nam nuôi loại đỉa này để bán sang Trung Quốc, mỗi ký đỉa trâu được các chủ vựa mua khắp nơi từ 80.000-150.000 đồng (năm 2011) rồi cấp đông chuyển qua Trung Quốc. Trong quá trình sơ chế đỉa, loài hút máu này mặc nhiên phát tán sinh sôi ngay giữa khu dân cư, trở thành nỗi ám ảnh của người dân địa phương. Có cảnh báo cho rằng đỉa là loài động vật không quý hiếm nhưng có những chức năng với hệ sinh thái đất. Việc bắt đỉa với số lượng lớn sẽ ảnh hưởng đến hệ sinh thái, đến các thực vật, động vật khác.

Từng có nhiều trường hợp ở Việt Nam, đỉa trâu ký sinh vào trong cơ thể, thậm chí đỉa trâu chui vào phổi, phế quản người qua con đường ăn uống và bệnh nhân phải nhập viện. Các bệnh do đỉa chui vào cơ thể thỉnh thoảng vẫn xuất hiện tại Việt Nam và các nước trên thế giới. Bệnh thường do người bệnh uống nước lã từ các nguồn nước thiên nhiên như khe suối, ao hồ. Đỉa chui vào miệng thường bám vào niêm mạc họng, xuống thanh quản, khí quản, thực quản, nhưng cũng có khi chui tận phế quản.

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

M
Đỉa
Động vật được mô tả năm 1758
Y học cổ truyền
Trị liệu sinh học
Phẫu thuật tạo hình


title: Austrogemmula

text:
Austrogemmula là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Các loài
Các loài thuộc chi Austrogemmula bao gồm:

 Austrogemmula tasmanica (tháng 5 năm 1911)

Chú thích

Tham khảo

Turridae


title: Giới tính

text:
Giới tính là tính trạng quyết định một động vật hoặc thực vật sinh sản hữu tính tạo ra giao tử đực hay cái. Hầu hết các loài sinh vật được phân chia thành hai giới tính (giống) là "đực" và "cái", mà mỗi giới tính được đặc trưng bởi nhiều đặc điểm khác nhau về hình thái, giải phẫu, sinh lí,... và nhất là cấu tạo cơ quan sinh sản, chất nội tiết (hoocmôn) và nhiễm sắc thể giới tính. Ví dụ như sự khác nhau giữa nam và nữ, sự phân biệt gà trống và gà mái, v.v... Ví dụ như với loài người tồn tại 2 kiểu giới tính: nam giới và nữ giới. Một số báo chí còn dùng khái niệm "giới tính thứ ba" để chỉ người đồng tính hoặc chuyển giới, nhưng thực ra cách gọi này là sai về bản chất. Khác với giới tính, đồng tính là một xu hướng tính dục.

Sinh sản hữu tính bao gồm sự kết hợp và pha trộn các đặc điểm di truyền: các tế bào chuyên biệt được gọi là giao tử kết hợp với nhau tạo thành phôi, thừa hưởng các tính trạng từ cả bố và mẹ. Các giao tử được tạo ra bởi giống đực thường là nhỏ (ví dụ như tinh trùng ở động vật; tinh tử ở phấn hoa của thực vật có hạt), trong khi giống cái tạo ra giao tử thường lớn hơn (trứng hoặc noãn). Các cá thể sinh vật nào có khả năng tạo ra cả giao tử đực và giao tử cái được gọi là lưỡng tính (ví dụ như loài ốc sên).

Sự tạo thành giới tính (đực hay cái) của một cá thể thường được bắt đầu từ hợp tử là kết quả hợp nhất giữa giao tử đực và giao tử cái (hình 2).

Sự khác biệt về thể chất thường liên quan đến các giới tính khác nhau của một sinh vật; những Dị hình giới tính này có thể phản ánh những áp lực sinh sản khác nhau mà giới tính gặp phải. Chẳng hạn, lựa chọn bạn đời và chọn lọc giới tính có thể đẩy nhanh sự tiến hóa của sự khác biệt về thể chất giữa các cá thể thuộc hai giới khác nhau (ví dụ như sư tử đực trưởng thành thì có bờm lông ở cổ, còn sư tử cái thì không). Ở người và các động vật có vú khác, con đực thường mang nhiễm sắc thể X và Y (XY), trong khi con cái thường mang hai nhiễm sắc thể X (XX), là một phần của hệ thống xác định giới tính XY. Các động vật khác có các hệ thống xác định giới tính khác nhau, chẳng hạn như hệ thống xác định giới tính ZW ở chim, hệ thống xác định giới tính X0 ở côn trùng và các hệ thống xác định giới tính môi trường khác nhau, ví dụ như ở động vật giáp xác. Nấm cũng có thể có hệ thống giao phối allelic phức tạp hơn, với giới tính không được mô tả chính xác là đực, cái hoặc lưỡng tính.

Tổng quan

Một trong những tính chất cơ bản của sự sống là sinh sản, khả năng tạo ra những cá thể mới và giới tính là một khía cạnh của quá trình này. Cuộc sống đã phát triển từ những giai đoạn đơn giản đến những giai đoạn phức tạp hơn, và các cơ chế sinh sản cũng vậy. Ban đầu, sinh sản là một quá trình sao chép bao gồm việc tạo ra các cá thể mới có chứa thông tin di truyền giống như cá thể ban đầu hoặc cá thể bố mẹ. Chế độ sinh sản này được gọi là vô tính, và nó vẫn được sử dụng bởi nhiều loài, đặc biệt là đơn bào, nhưng nó cũng rất phổ biến ở các sinh vật đa bào, bao gồm nhiều loài có khả năng sinh sản hữu tính. Trong sinh sản hữu tính, vật liệu di truyền của cá thể con đến từ hai cá thể khác nhau. Khi sinh sản hữu tính được phát triển theo quá trình tiến hóa dài, các giai đoạn trung gian tồn tại. Ví dụ vi khuẩn, có sinh sản vô tính, nhưng trải qua một quá trình mà một phần vật liệu di truyền của một vi khuẩn này được chuyển đến một vi khuẩn khác.

Không quan tâm đến các trung gian, sự khác biệt cơ bản giữa sinh sản vô tính và hữu tính là cách thức xử lý vật liệu di truyền. Thông thường, trước khi phân chia vô tính, một tế bào nhân đôi nội dung thông tin di truyền của nó và sau đó phân chia. Quá trình phân chia tế bào này được gọi là nguyên phân. Trong sinh sản hữu tính, có những loại tế bào đặc biệt phân chia mà không cần sao chép trước vật liệu di truyền của nó, trong một quá trình có tên là giảm phân. Các tế bào kết quả được gọi là giao tử và chỉ chứa một nửa vật liệu di truyền của các tế bào cha. Những giao tử này là các tế bào được chuẩn bị cho sự sinh sản hữu tính của sinh vật. Giới tính bao gồm các sắp xếp cho phép sinh sản hữu tính và đã phát triển cùng với hệ thống sinh sản, bắt đầu với các giao tử tương tự (isogamy) và tiến tới các hệ thống có các loại giao tử khác nhau, chẳng hạn như các giao tử có giao tử cái lớn (noãn) và giao tử đực nhỏ (tinh trùng).

Trong các sinh vật phức tạp, các cơ quan sinh dục là bộ phận có liên quan đến việc sản xuất và trao đổi giao tử trong sinh sản hữu tính. Nhiều loài, cả thực vật và động vật, có chuyên môn về tình dục, và quần thể của chúng được chia thành các cá thể đực và cái. Ngược lại, cũng có những loài không có chuyên môn về tình dục, và những cá thể giống nhau đều chứa cơ quan sinh sản đực và cái, và chúng được gọi là lưỡng tính. Điều này là rất thường xuyên trong thực vật.

Sự phát triển

Sinh sản hữu tính trước tiên có lẽ đã tiến hóa khoảng một tỷ năm trước trong sinh vật nhân thực đơn bào tổ tiên. Lý do cho sự phát triển của giới tính, và lý do nó tồn tại cho đến hiện tại, vẫn còn là vấn đề tranh luận. Một số trong nhiều lý thuyết hợp lý bao gồm: rằng giới tính tạo ra sự khác biệt giữa cá thể con, tình dục giúp lan truyền các đặc điểm có lợi, rằng giới tính giúp loại bỏ các đặc điểm bất lợi và giới tính tạo điều kiện sửa chữa dòng mầm DNA.

Sinh sản hữu tính là một quá trình đặc trưng cho sinh vật nhân thực, các sinh vật có tế bào chứa nhân và ty thể. Ngoài động vật, thực vật và nấm, các sinh vật nhân chuẩn khác (ví dụ ký sinh trùng sốt rét) cũng tham gia vào sinh sản hữu tính. Một số vi khuẩn sử dụng liên hợp để chuyển vật liệu di truyền giữa các tế bào; trong khi không giống như sinh sản hữu tính, điều này cũng dẫn đến hỗn hợp các đặc điểm di truyền.

Đặc điểm xác định của sinh sản hữu tính ở sinh vật nhân thực là sự khác biệt giữa giao tử và bản chất hai chiều của thụ tinh. Sự đa dạng của các loại giao tử trong một loài vẫn sẽ được coi là một hình thức sinh sản hữu tính. Tuy nhiên, không có loại giao tử thứ ba được biết đến trong thực vật hoặc động vật đa bào.

Trong khi sự tiến hóa của ngày quan hệ tình dục đến giai đoạn prokaryote hoặc eukaryote sớm, nguồn gốc của việc xác định giới tính nhiễm sắc thể có thể là khá sớm ở sinh vật nhân chuẩn.Ở động vật có bốn hệ thống xác định giới tính, hệ thống này phụ thuộc vào một nhiễm sắc thể đặc biệt.

 Trong hệ thống xác định giới tính X0, con đực có một nhiễm sắc thể X (X0), trong khi con cái có hai (XX). Hệ thống này được tìm thấy ở hầu hết các loài nhện, côn trùng như bọ hạc (Apterygota), chuồn chuồn (Paleoptera) và châu chấu (Exopterygota), và một số giun tròn, giáp xác và động vật chân bụng.
 Trong hệ thống xác định giới tính Z0, con đực có hai nhiễm sắc thể Z trong khi con cái có một nhiễm sắc thể Z. Hệ thống này được tìm thấy ở một số loài bướm đêm.
 Trong hệ thống xác định giới tính ZW, con đực có hai nhiễm sắc thể Z, trong khi con cái có một nhiễm sắc thể Z và một nhiễm sắc thể W. Do đó giao tử cái quyết định giới tính của con cái. Hệ thống này được sử dụng bởi các loài chim, một số loài cá và một số loài giáp xác.
 Trong hệ thống xác định giới tính XY, trong khi cá thể đực có một nhiễm sắc thể X và một nhiễm sắc thể Y. Do đó chính giao tử sẽ quyết định giới tính của cá thể cái. Hệ thống này được sử dụng bởi hầu hết các loài động vật có vú, và cả một số loài côn trùng.

Hệ thống xác định giới tính ZW được các loài chim, một số loài cá và một số loài giáp xác áp dụng. Hệ thống xác định giới tính XY được sử dụng bởi hầu hết các động vật có vú, nhưng cũng có một số côn trùng, và thực vật (Silene latifolia) áp dụng hệ thống này. Xác định giới tính X0 được tìm thấy ở hầu hết các loài nhện, côn trùng như cá bạc (Aptergota), chuồn chuồn (Paleoptera) và châu chấu (Exopterygota), và một số tuyến trùng, động vật giáp xác và gastropod.

Không có gen nào được chia sẻ giữa các nhiễm sắc thể ZW của gia cầm và XY của động vật có vú, và từ sự so sánh giữa gà và người, nhiễm sắc thể Z xuất hiện giống với nhiễm sắc thể thường số 9 ở người thay vì X hoặc Y, cho thấy hệ thống xác định giới tính ZW và XY không có chung một nguồn gốc, nhưng các nhiễm sắc thể giới tính có nguồn gốc từ nhiễm sắc thể thuộc nhiễm sắc thể thường của tổ tiên chung của các loài chim và động vật có vú. Một bài báo năm 2004 đã so sánh nhiễm sắc thể Z của gà với nhiễm sắc thể X của thú mỏ vịt và cho rằng hai hệ thống này có liên quan với nhau.

Sinh sản hữu tính

Sinh sản hữu tính ở sinh vật nhân thực là quá trình sinh vật tạo ra con cái kết hợp các tính trạng di truyền từ cả bố và mẹ. Nhiễm sắc thể được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác trong quá trình này. Mỗi tế bào ở đời con có một nửa số nhiễm sắc thể của mẹ và một nửa của bố. Các đặc điểm di truyền được chứa trong axit deoxyribonucleic (DNA) của nhiễm sắc thể — bằng cách kết hợp một trong mỗi loại nhiễm sắc thể từ mỗi cha mẹ, một sinh vật được hình thành chứa bộ nhiễm sắc thể nhân đôi. Giai đoạn nhiễm sắc thể kép này được gọi là "lưỡng bội", trong khi giai đoạn nhiễm sắc thể đơn là "đơn bội". Các sinh vật lưỡng bội có thể lần lượt hình thành các tế bào đơn bội (giao tử) chứa ngẫu nhiên một trong mỗi cặp nhiễm sắc thể thông qua giảm phân. Giảm phân cũng liên quan đến một giai đoạn của sự trao đổi chéo nhiễm sắc thể, trong đó các vùng của DNA được trao đổi giữa các loại nhiễm sắc thể tương đồng, để tạo thành một cặp nhiễm sắc thể hoán vị mới. Lai xa và thụ tinh (sự tái tổ hợp của các bộ nhiễm sắc thể đơn để tạo ra thể lưỡng bội mới) dẫn đến kết quả là sinh vật mới chứa các tính trạng di truyền khác với bố hoặc mẹ.

Ở nhiều sinh vật, giai đoạn đơn bội được tối giản chỉ còn các giao tử biệt hóa để tái tổ hợp và hình thành sinh vật lưỡng bội mới. Ở thực vật, sinh vật lưỡng bội tạo ra các bào tử đơn bội, các bào tử này trải qua quá trình phân bào tạo ra các sinh vật đơn bội đa bào được gọi là thể giao tử (ở thực vật) - thể giao tử tạo ra giao tử đơn bội khi trưởng thành. Trong cả hai trường hợp, các giao tử có thể giống nhau về ngoại hình, đặc biệt là về kích thước (sự đẳng giao), hoặc có thể đã tiến hóa không đối xứng sao cho các giao tử có sự khác nhau về kích thước và các khía cạnh khác (sự dị giao). Theo quy ước, giao tử lớn hơn (được gọi là noãn, hoặc tế bào trứng) được coi là của con cái, trong khi giao tử nhỏ hơn (được gọi là tinh trùng, hoặc tế bào sinh tinh) được coi là của con đực. Một cá thể chỉ tạo ra giao tử lớn là cái và một cá thể chỉ tạo ra các giao tử nhỏ là đực. Một cá thể tạo ra cả hai loại giao tử là một cá thể lưỡng tính;trong một số trường hợp, các loài lưỡng tính có thể tự thụ tinh và tự sinh con mà không cần đến sinh vật thứ hai.

Động vật

Hầu hết các động vật sinh sản hữu tính đều sống ở dạng lưỡng bội, với giai đoạn đơn bội giảm thành giao tử đơn bào. Các giao tử của động vật có dạng đực và cái - tinh trùng và tế bào trứng. Các giao tử này kết hợp với nhau để tạo thành phôi phát triển thành một sinh vật mới.

Giao tử đực, một tinh trùng (được tạo ra trong tinh hoàn ở động vật có xương sống), là một tế bào nhỏ chứa một roi dài duy nhất có chức năng đẩy nó tiến lên. Tinh trùng là những tế bào cực kỳ suy giảm, thiếu nhiều thành phần tế bào cần thiết cho sự phát triển của phôi. Chúng chuyên dùng để vận động, tìm kiếm tế bào trứng và kết hợp với nó trong một quá trình gọi là thụ tinh.

Giao tử cái là các tế bào trứng (được tạo ra trong buồng trứng ở động vật có xương sống), các tế bào lớn bất động có chứa các chất dinh dưỡng và các thành phần tế bào cần thiết cho một phôi thai phát triển. Tế bào trứng thường liên kết với các tế bào hỗ trợ sự phát triển của phôi khác để hình thành trứng. Ở động vật có vú, phôi thụ tinh phát triển bên trong con cái, nhận chất dinh dưỡng trực tiếp từ mẹ của nó.

Động vật thường di động và tìm kiếm bạn tình khác giới để giao phối. Các động vật sống dưới nước có thể giao phối bằng cách thụ tinh ngoài, nơi trứng và tinh trùng được phóng thích và kết hợp trong vùng nước xung quanh. Tuy nhiên, hầu hết các động vật sống bên ngoài nước đều sử dụng phương pháp thụ tinh bên trong, truyền tinh trùng trực tiếp vào con cái để ngăn các giao tử bị khô đi.

Ở hầu hết các loài chim, cả quá trình bài tiết và sinh sản đều được thực hiện thông qua một lỗ sau duy nhất, được gọi là lỗ huyệt — chim đực và chim cái chạm vào lỗ huyệt để truyền tinh trùng, một quá trình được gọi là "hôn lỗ huyệt". Ở nhiều loài động vật trên cạn khác, con đực sử dụng các cơ quan sinh dục chuyên biệt để hỗ trợ việc vận chuyển tinh trùng — những cơ quan sinh dục đực  này được gọi là các dương cụ. Ở người và các động vật có vú khác, cơ quan này là dương vật, đi vào đường sinh sản của nữ giới (gọi là âm đạo) để đạt được sự thụ tinh — một quá trình được gọi là giao hợp. Dương vật chứa một ống dẫn tinh dịch (chất dịch chứa tinh trùng) đi qua đó. Ở động vật có vú cái, âm đạo kết nối với tử cung, một cơ quan hỗ trợ trực tiếp cho sự phát triển của phôi đã thụ tinh bên trong (một quá trình gọi là mang thai).

Do khả năng di chuyển của chúng, hành vi quan hệ tình dục của động vật có thể liên quan đến tình dục cưỡng bức. Ví dụ, thụ tinh do chấn thương được một số loài côn trùng sử dụng để thụ tinh cho con cái thông qua vết thương trong khoang bụng - một quá trình gây bất lợi cho sức khỏe của con cái.

Thực vật

Giống như động vật, thực vật có các giao tử đực và cái chuyên biệt. Trong thực vật có hạt, các giao tử đực được tạo ra bởi các giao tử đa bào  cực kỳ suy giảm được gọi là hạt phấn. Giao tử cái của cây có hạt được chứa trong noãn; một khi được thụ tinh bởi các giao tử đực do phấn hoa tạo ra, những hạt này sẽ tạo thành hạt giống như trứng, chứa các chất dinh dưỡng cần thiết cho sự phát triển của phôi.

Nhiều loài thực vật có hoa và đây là cơ quan sinh dục của những loài thực vật đó. Hoa thường là lưỡng tính, tạo ra cả giao tử đực và cái. Các bộ phận cái ở trung tâm của một bông hoa là các nhụy, mỗi đơn vị gồm một lá noãn, một vòi nhụy và một đầu nhụy. Một hoặc nhiều đơn vị sinh sản này có thể được hợp nhất để tạo thành một nhụy hoa kép. Trong các lá noãn là các noãn phát triển thành hạt sau khi thụ tinh. Các bộ phận đực của hoa là nhị hoa: bao gồm các sợi dài sắp xếp giữa nhụy và cánh hoa tạo ra phấn hoa trong bao phấn ở đầu của chúng. Khi một hạt phấn tiếp xúc với đầu nhụy trên đầu của một lá noãn, nó sẽ nảy mầm để tạo ra một ống phấn phát triển xuống qua các mô của kiểu vào lá noãn, nơi nó mang các nhân giao tử đực để thụ tinh với noãn, cuối cùng phát triển thành hạt giống.

Ở cây thông và các loài cây lá kim khác, cơ quan sinh dục là các hạt trần có dạng đực và cái. Các nón cái - thường có kích thước thông thường hơn - thường bền hơn, chứa các noãn bên trong chúng. Các nón đực nhỏ hơn và tạo ra phấn hoa được vận chuyển theo gió đến chỗ các nón cái. Giống như hoa, hạt hình thành trong nón cái sau khi thụ phấn.

Bởi vì thực vật bất động, chúng phụ thuộc vào các phương pháp thụ động để vận chuyển hạt phấn đến các cây khác. Nhiều loài thực vật, bao gồm cả cây lá kim và cỏ, tạo ra phấn hoa nhẹ và được gió mang đến các cây lân cận. Các loài thực vật khác có phấn hoa dính, nặng hơn được biệt hóa để cho động vật vận chuyển. Thực vật thu hút những côn trùng này hoặc các động vật lớn hơn như chim ruồi và dơi bằng những bông hoa chứa mật hoa. Những loài động vật này vận chuyển phấn hoa khi chúng di chuyển đến các bông hoa khác, chúng cũng chứa các cơ quan sinh sản cái, dẫn đến quá trình thụ phấn.

Nấm

Hầu hết các loại nấm sinh sản hữu tính, có cả giai đoạn đơn bội và lưỡng bội trong chu kỳ sống của chúng. Những loại nấm này điển hình là dị giao, thiếu sự biệt hóa đực và cái: nấm đơn bội phát triển tiếp xúc với nhau và sau đó dung hợp các tế bào của chúng. Trong một số trường hợp này, sự hợp nhất là không đối xứng, và tế bào chỉ cho một nhân (chứ không phải vật chất tế bào đi kèm) có thể được coi là "đực". Nấm cũng có thể có hệ thống giao phối thuộc alen phức tạp hơn, với các giới tính khác không được mô tả chính xác là đực, cái hoặc lưỡng tính.

Một số loại nấm, bao gồm cả nấm men của thợ làm bánh, có kiểu giao phối tạo ra sự lưỡng tính tương tự như vai trò nam và nữ. Nấm men cùng kiểu giao phối sẽ không dung hợp với nhau để tạo thành tế bào lưỡng bội mà chỉ dung hợp với nấm men mang kiểu giao phối khác.

Nhiều loài nấm bậc cao tạo ra nấm như một phần của quá trình sinh sản hữu tính của chúng. Trong nấm hình thành các tế bào lưỡng bội, sau này phân chia thành các bào tử đơn bội. Chiều cao của nấm hỗ trợ sự phát tán của những con cái được sinh sản hữu tính.

Sự xác định giới tính

Hệ thống sinh dục cơ bản nhất là hệ thống mà tất cả các sinh vật là lưỡng tính, tạo ra cả giao tử đực và cái. Điều này đúng với một số động vật (ví dụ như ốc sên) và phần lớn các loài thực vật có hoa. Tuy nhiên trong nhiều trường hợp, sự chuyên biệt hóa giới tính đã phát triển đến mức một số sinh vật chỉ tạo ra giao tử đực hoặc chỉ cái. Nguồn gốc sinh học khiến một sinh vật phát triển thành giới tính này hay giới tính khác được gọi là sự xác định giới tính. Nguyên nhân có thể do di truyền hoặc không di truyền. Đối với động vật và các sinh vật khác có hệ thống xác định giới tính di truyền, yếu tố quyết định có thể là sự hiện diện của nhiễm sắc thể giới tính hoặc các biến dị di truyền khác. Ở các loài thực vật, chẳng hạn như loài rêu tảo Marchantia polymorpha và loài thực vật có hoa thuộc chi Cây Bắt Ruồi có tính lưỡng hình giới tính (tương ứng với đồng chu và biệt chu), giới tính có thể được xác định bởi nhiễm sắc thể giới tính. Các hệ thống phi di truyền có thể bị ảnh hưởng bởi nhân tố môi trường, chẳng hạn như nhiệt độ trong quá trình phát triển ban đầu ở cá sấu, để xác định giới tính của con cái.

Ở phần lớn các loài có chuyên biệt hóa giới tính, các sinh vật là đực (chỉ tạo ra giao tử đực) hoặc cái (chỉ tạo ra giao tử cái) được gọi là hệ thống dioecy. Các trường hợp ngoại lệ phổ biến - ví dụ, giun đũa C.elegans  có một giới tính lưỡng tính và một giới tính đực (hệ thống gọi là androdioecy).

Đôi khi một cá thể sinh vật có các đặc điểm giới tính liên quan đến cả hai giới và những tình trạng này được gọi là liên giới tính. Chúng có thể được gây ra bởi số lượng bất thường của nhiễm sắc thể giới tính hoặc bất thường về nội tiết tố trong quá trình phát triển của thai nhi. Đôi khi các cá thể liên giới tính được gọi là "lưỡng tính"; nhưng không giống như các cá thể lưỡng tính sinh học, các cá thể liên giới tính là những trường hợp không điển hình và thường không có khả năng sinh sản ở cả khía cạnh nam và nữ. Một số loài có thể có các cá thể lưỡng tính.

Di truyền

Trong hệ thống xác định giới tính di truyền, giới tính của một sinh vật được xác định bởi bộ gen mà nó được di truyền lại. Việc xác định giới tính di truyền thường phụ thuộc vào các nhiễm sắc thể giới tính được di truyền không cân xứng mang các đặc điểm di truyền ảnh hưởng đến sự phát triển; giới tính có thể được xác định bởi sự hiện diện của một nhiễm sắc thể giới tính hoặc bởi số lượng sinh vật có. Việc xác định giới tính di truyền, vì được xác định bởi sự phân loại nhiễm sắc thể, thường dẫn đến tỷ lệ xấp xỉ 1:1 giữa con đực và con cái.

Con người và hầu hết các loài động vật có vú khác có hệ thống xác định giới tính XY: nhiễm sắc thể Y mang các yếu tố gây ra sự phát triển của nam giới. "Giới tính mặc định" khi không có nhiễm sắc thể Y là giống cái. Như vậy, động vật có vú XX là cái và XY là đực. Ở người, giới tính sinh học được xác định bởi năm yếu tố hiện hữu từ khi sinh ra: sự có hay không có nhiễm sắc thể Y (một mình xác định giới tính di truyền của cá nhân),loại tuyến sinh dục, nội tiết tố sinh dục, giải phẫu sinh sản bên trong (chẳng hạn như tử cung ở nữ), và cơ quan sinh dục ngoài.

Hệ thống xác định giới tính XY được tìm thấy ở các sinh vật khác, bao gồm ruồi giấm thông thường và một số loài thực vật. Trong một số trường hợp, bao gồm cả ở ruồi giấm, số lượng nhiễm sắc thể X quyết định giới tính thay vì là sự hiện diện của nhiễm sắc thể Y (xem bên dưới).

Ở các loài chim có hệ thống xác định giới tính ZW thì ngược lại: nhiễm sắc thể W mang các yếu tố chịu trách nhiệm cho việc phát triển giới tính cái, còn nhiễm sắc thể mặc định chịu trách nhiệm cho giới tính đực. Trong trường hợp này các cá thể ZZ là đực và ZW là cái. Phần lớn các loài bướm và bướm đêm cũng có hệ thống xác định giới tính ZW. Trong cả hai hệ thống xác định giới tính XY và ZW, nhiễm sắc thể giới tính mang các yếu tố quan trọng thường nhỏ hơn đáng kể, mang nhiều hơn một chút các gen cần thiết để kích hoạt sự phát triển của một giới tính nhất định.

Nhiều loài côn trùng sử dụng hệ thống xác định giới tính dựa trên số lượng nhiễm sắc thể giới tính. Đây được gọi là xác định giới tính X0 — số 0 cho biết sự vắng mặt của nhiễm sắc thể giới tính. Tất cả các nhiễm sắc thể khác ở các sinh vật này đều là lưỡng bội, nhưng các sinh vật có thể thừa hưởng một hoặc hai nhiễm sắc thể X. Ví dụ, ở dế ruộng, côn trùng có một nhiễm sắc thể X đơn lẻ phát triển thành con đực, trong khi những con có hai nhiễm sắc thể phát triển thành con cái. Ở giun tròn C. elegans, hầu hết giun đều là loài lưỡng tính XX tự thụ tinh, nhưng đôi khi những bất thường về di truyền nhiễm sắc thể thường làm phát sinh những cá thể chỉ có một nhiễm sắc thể X. - những cá thể X0 này là những con đực có khả năng sinh sản (và một nửa số con của chúng là đực).

Các loài côn trùng khác, bao gồm cả ong mật và kiến, sử dụng hệ thống xác định giới tính đơn bội. Trong trường hợp này, các cá thể lưỡng bội nói chung là con cái, và các cá thể đơn bội (phát triển từ trứng chưa được thụ tinh) là con đực. Hệ thống xác định giới tính này dẫn đến tỷ lệ giới tính lệch lạc cao, vì giới tính của con cái được xác định bằng sự thụ tinh chứ không phải sự phân chia của các nhiễm sắc thể trong quá trình giảm phân.

Không di truyền

Đối với nhiều loài, giới tính không được xác định bởi các đặc điểm di truyền, mà do các yếu tố môi trường trải qua trong quá trình phát triển hoặc sau này trong cuộc đời. Nhiều loài bò sát xác định giới tính phụ thuộc vào nhiệt độ: nhiệt độ mà phôi trải qua trong quá trình phát triển của chúng quyết định giới tính của sinh vật. Ví dụ, ở một số loài rùa, con đực được tạo ra ở nhiệt độ ấp thấp hơn con cái; sự chênh lệch về nhiệt độ tới hạn này có thể chỉ là 1–2 °C.

Nhiều loài cá thay đổi giới tính trong suốt vòng đời của chúng, một hiện tượng được gọi là lưỡng tính tuần tự. Ở cá hề, cá nhỏ hơn là cá đực, và cá lớn nhất và lớn nhất trong một nhóm trở thành cá cái. Trong nhiều loài cá thì ngược lại - hầu hết cá ban đầu là cá cái và trở thành cá đực khi chúng đạt đến một kích thước nhất định. Các cá thể lưỡng tính liên tiếp có thể tạo ra cả hai loại giao tử trong suốt thời gian tồn tại của chúng, nhưng tại bất kỳ thời điểm nào chúng đều là đực hoặc cái.

Ở một số loài dương xỉ, giới tính mặc định là lưỡng tính, nhưng những cây dương xỉ mọc trong đất trước đây đã hỗ trợ tính lưỡng tính bị ảnh hưởng bởi các hormone còn sót lại để thay vào đó phát triển thành đực.

Lưỡng hình giới tính

Nhiều loài động vật và thực vật có sự khác biệt về kích cỡ và hình dạng giữa giống đực và giống cái, đây là hiện tượng được gọi là lưỡng hình giới tính. Thông thường, sự khác biệt về giới tính ở con người bao gồm, nam giới có cơ bắp to hơn và nhiều lông trên cơ thể hơn; nữ giới có ngực, hông rộng hơn và tỷ lệ mỡ trong cơ thể cao hơn. Ở những loài khác, sự khác biệt này có thể đáng kể hơn, như là sự tương phản về màu sắc và trọng lượng cơ thể.

Lưỡng hình giới tính ở động vật thường có liên quan đến sự chọn lọc giới tính — sự cạnh tranh của những cá thể cùng giới để giao phối với các cá thể khác giới. Ví dụ, hươu đực dùng gạc để chiến đấu giành quyền sinh sản với hươu cái. Ở nhiều loài, các cá thể đực có kích cỡ lớn hơn giống cái.  Các loài động vật có vú với sự lưỡng hình giới tính đáng kể có hệ thống giao phối với nhiều giống cái cao — được cho là do thành công trong việc cạnh tranh với những con đực khác — như hải cẩu. Những mô tả khác cho thấy sự ưu tiên của giống cái dẫn đến sự lưỡng hình giới tính, chẳng hạn như loài ruồi cuống mắt.

Các loài động vật khác, bao gồm côn trùng và các loài cá, giống cái thường có kích cỡ lớn hơn. Điều này có thể liên quan đến việc sản sinh ra tế bào trứng, việc mà cần nhiều chất dinh dưỡng hơn là sản sinh ra tinh trùng - giống cái lớn hơn sẽ sản sinh ra nhiều trứng hơn. Ví dụ, nhện góa phụ đen cái thường có kích cỡ lớn gấp đôi con đực. Đôi khi sự lưỡng hình này trở nên cực đoan khi mà con đực trở thành ký sinh trùng sống dựa vào con cái, như là loài cá vây chân. Một số loài thực vật cũng tồn tại sự lưỡng hình, như là loài tảo Dicranum và rêu Sphaerocarpos. Có một số bằng chứng cho rằng, trong các chi này, sự lưỡng hình có thể được liên kết với nhiễm sắc thể giới tính, hoặc với tín hiệu hóa học từ con cái.

Ở các loài chim, con đực thường có ngoại hình sặc sỡ hơn và có những đặc điểm (như đuôi dài của chim công đực) cái mà sẽ khiến các loài gặp bất lợi (ví dụ: màu sắc tươi sáng dường như khiến chim dễ bị chú ý đối với loài săn mồi). Sự giải thích cho điều này có thể là nguyên lý đánh đổi. Giả thuyết này cho rằng, con đực đang cho thấy gen di truyền nổi trội của mình bằng cách thể hiện nó có thể tồn tại với những khiếm khuyết như vậy, những đặc điểm mà sẽ có lợi cho con cái sau này và sẽ không bị cản trở bởi những khiếm khuyết đó.

Bài liên quan
 Phân biệt giới tính
 Giáo dục giới tính
 Vốn giới tính
 Thể hiện giới tính
 Nhận thực giới tính
 Giới

Sách tham khảo
 Maynard-Smith, J. The Evolution of Sex (Sự tiến hóa của giới tính). Cambridge University Press, 1978.
 Arnqvist, G. & Rowe, L. (2005) Sexual conflict (Xung đột giới tính). Princeton University Press, Princeton. ISBN 0-691-12217-2

Tham khảo

Liên kết ngoài và đọc thêm

 Quá trình phân chia giới tính con người - tác giả P. C. Sizonenko
 Bài viết khoa học mới về nhiễm sắc thể giới tính ở thú mỏ vịt

Giới tính
Sinh học


title: La Loge-aux-Chèvres

text:
La Loge-aux-Chèvres là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Liên kết ngoài
 La Loge-aux-Chèvres sur le site de l'Institut géographique national

Loge-aux-Chevres


title: Pompiey

text:
Pompiey  là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 108 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Lot-et-Garonne


title: Lietzen

text:
Lietzen là một đô thị ở huyện Märkisch-Oderland, bang Brandenburg, Đức. Đô thị này có diện tích 29,17 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 733 người.

Chú thích

Tham khảo


title: Chi Lá thang

text:
Bài này viết về một chi thực vật, về thành phố cổ có tên gọi Polemonium, xem bài Side (Pontus).

Chi Lá thang (danh pháp khoa học: Polemonium), là một chi của khoảng 25-30 loài thực vật có hoa trong họ Lá thang (Polemoniaceae), có nguồn gốc tại khu vực ôn đới mát tới các khu vực cận kề Bắc cực của Bắc bán cầu cũng như ở miền nam dãy núi Andes tại Nam Mỹ. Nhiều loài sinh sống trên các cao độ lớn trong các dãy núi.

Chúng chủ yếu là các cây lâu năm (rất ít loài là cây một năm) cao tới 10–120 cm với các lá màu lục sáng được phân chia thành các lá chét hình mũi thương, và sinh ra các hoaa màu lam (ít khi trắg hay hồng) vào mùa xuân và mùa hè.

Các loài trong chi Polemonium bị ấu trùng của một số loài côn trùng thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera) phá hại, như Coleophora polemoniella.

Một số loài
Polemonium acutifolium: Lá thang cao
Polemonium antarcticum
Polemonium boreale: Lá thang miền bắc
Polemonium brandegeei: Lá thang Brandegee
Polemonium caeruleum:
Polemonium californicum: Lá thang sặc sỡ
Polemonium carneum: Lá thang hoàng gia
Polemonium chartaceum: Lá thang Mason
Polemonium chinense
Polemonium confertum Lá thang núi Rocky
Polemonium cuspidatum: Lá thang đầu cứng
Polemonium delicatum
Polemonium elegans: Lá thang tao nhã
Polemonium eximium
Polemonium foliosissimum: Lá thang tháp
Polemonium gayanum
Polemonium longii Lá thang Long
Polemonium mexicanum
Polemonium micranthum: Lá thang một năm
Polemonium nevadense: Lá thang Nevada
Polemonium occidentale: Lá thang miền tây
Polemonium pauciflorum: Lá thang ít hoa
Polemonium pectinatum: Lá thang Washington
Polemonium pulcherrimum: Lá thang đẹp
Polemonium reptans: Nữ lang Hy Lạp
Polemonium sumushanense
Polemonium vanbruntiae: Lá thang Van Brunt
Polemonium viscosum: Lá thang dính
Polemonium yezoense

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Quần thực vật Trung Hoa: Polemonium
Quần thực vật California: Polemonium


title: Pararrhaptica sublichenoides

text:
Pararrhaptica sublichenoides là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó là loài đặc hữu của Hawaii.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Pararrhaptica
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Shorea ovalifolia

text:
Shorea ovalifolia là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Sri Lanka.

Chú thích

Tham khảo
 Ashton, P. 1998. Shorea ovalifolia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Sri Lanka
ovalifolia


title: Aptopus riojanus

text:
Aptopus riojanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Aranda miêu tả khoa học năm 2005.

Chú thích

Tham khảo

Aptopus


title: Hoa hậu Hoàn vũ 2005

text:
Hoa hậu Hoàn vũ 2005 là cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ lần thứ 54 được tổ chức vào ngày 31 tháng 5 năm 2005 tại Impact Arena ở thủ đô Băng Cốc, Thái Lan. Người chiến thắng của cuộc thi là Natalie Glebova đến từ Canada và được trao vương miện bởi Hoa hậu Hoàn vũ 2004 Jennifer Hawkins đến từ Úc. Cuộc thi năm nay có tổng cộng 81 thí sinh tham gia đến từ các quốc gia và lãnh thổ trên thế giới.

Kết quả

Thứ hạng

Các giải thưởng đặc biệt

Trang phục dân tộc đẹp nhất

Thứ tự công bố

Top 15

Top 10

Top 5

Giám khảo
 Porntip Nakhirunkanok – Hoa hậu Hoàn vũ 1988 đến từ Thái Lan.
 Oleksandra Nikolayenko – Hoa hậu Hoàn vũ Ukraine 2004.
 Heidi Albertsen – Người mẫu Đan Mạch, người chiến thắng cuộc thi Elite Model Look.
 Kevin S. Bright – Nhà sản xuất phim Những người bạn.
 Mario Cimarro – Diễn viên người Cuba.
 Bryan Dattilo – Diễn viên phim Days of Our Lives.
 Carson Kressley – Chuyên gia bình luận thời trang.
 Cassie Lewis – Người mẫu người Mỹ.
 Louis Licari – Chuyên gia làm tóc nổi tiếng.
 Anne Martin – Chuyên gia tiếp thị của Cover Girl và Max Factor.
 Khun Pi Rom Pakdi – Công dân Thái Lan.
 Jean-Georges Vongerichten – Đầu bếp người Pháp.

Thí sinh
Cuộc thi có tổng cộng 81 thí sinh tham gia:

Thông tin về các cuộc thi quốc gia

Tham gia lần đầu

Trở lại

Lần cuối tham gia vào năm 1996:

Lần cuối tham gia vào năm 1999:

Lần cuối tham gia vào năm 2000:

Lần cuối tham gia vào năm 2002:

Lần cuối tham gia vào năm 2003:

Thay thế
  – Hoa hậu Cộng hòa Séc 2004 Jana Doleželová theo kế hoạch ban đâu sẽ tham gia cuộc thi năm nay nhưng điều đó đã không diễn ra. Tổ chức Hoa hậu Hoàn vũ đã rút giấy phép nhượng quyền của cuộc thi Hoa hậu Cộng hòa Séc và hợp tác tổ chức cuộc thi Hoa hậu Séc (Czech Miss) để tìm kiếm đại diện đến cuộc thi. Kateřina Smejkalová, người chiến thắng ấn bản đầu tiên của Hoa hậu Séc đã tham gia thi đấu. Trước đó, Jana từng thi đấu tại Hoa hậu Thế giới 2004 và lọt vào Top 15 chung cuộc.
  – Cheryl Ankrah ban đầu được trao vương miện Hoa hậu Trinidad và Tobago 2005 nhưng đã bị truất ngôi sau khi bị chỉ trích vì không hoàn thành nhiệm vụ của mình và trở nên thừa cân. Ankrah có lệnh không được phép tham gia cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ năm đó và một giám khảo đã tổ chức lại cuộc thi Hoa hậu Trinidad và Tobago 2005 lần thứ hai. Người chiến thắng trong cuộc thi thứ hai là Magdalene Walcott và trở thành đại diện chính thức cho Trinidad và Tobago tại cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ năm đó.
  – Hoa khôi Hà Nội 2005 Phạm Thu Hằng chính thức đại diện cho Việt Nam tham gia cuộc thi sau khi Hoa hậu Phụ nữ Việt Nam qua ảnh 2004 Bùi Thị Diễm từ chối lời mời vì bận việc học.

Bỏ cuộc

Không tham gia

Thành phố đăng cai
Thái Lan đã công bố tổ chức cuộc thi năm nay vào ngày 10 tháng 7 năm 2004 trong chuyến thăm đất nước này của Hoa hậu Hoàn vũ 2004 Jennifer Hawkins. Cũng vào thời điểm đó, Chile, Trung Quốc và Hy Lạp cũng đang được xem xét để tổ chức sự kiện này. Một tháng sau, đã có một thông báo rằng Băng Cốc, Thái Lan đã được lựa chọn nhưng chưa chính thức để tổ chức cuộc thi, với chi phí là 6,5 triệu USD. Chi phí này do chính phủ Thái Lan tài trợ nhằm thúc đẩy du lịch. Vào tháng 10, đề xuất này gặp nhiều khó khăn khi chính phủ Thái Lan chậm đưa ra các quỹ đầu tư như đã hứa, làm nản lòng các Nhà tài trợ chính. Thủ tướng Thái Lan Thaksin Shinawatra dẫn đầu tổ chức cuộc thi đã họp với các tổ chức cá nhân và khẳng định cuộc thi vẫn sẽ được tổ chức. Tổ chức này đã trao quyền quản lý chính thức cho Công ty Matching Entertainment vào tháng 12 năm 2004 sau khi một công ty khác, Showcase Thailand không thành công trong khâu tổ chức.

Tháng 2 năm 2005, sau khi chính phủ Thái Lan xác nhận kế hoạch tổ chức cuộc thi, phó thủ tướng đã bác bỏ tuyên bố rằng sự kiện này sẽ được tổ chức tại Khao Lak, một khu nghỉ mát bị tàn phá bởi trận sóng thần ở Ấn Độ Dương năm 2004, nhưng khẳng định rằng Nam Thái Lan sẽ tổ chức các sự kiện của cuộc thi trước buổi chung kết.

Năm 2005 là lần thứ hai cuộc thi được tổ chức ở Băng Cốc. Thành phố này cũng đã tổ chức cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 1992 và người chiến thắng cuộc thi năm đấy là Michelle McLean đến từ Namibia.

Chú thích

Tham khảo

2005
Năm 2005


title: Longeville-sur-Mogne

text:
Longeville-sur-Mogne là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Longeville-sur-Mogne sur le site de l'Institut géographique national

Longeville-sur-Mogne


title: Ba Trung

text:
Ba Trung (巴中市) là một địa cấp thị thuộc tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Trong thời Xuân Thu, khu vực này được gọi là Ba Tử (巴子).

Lịch sử
Ba Trung thời cổ đại là đất đai của nước Ba, sau khi nước Tần diệt nước Ba thì cho lập quận Ba. Thời Tây Hán thì huyện Đãng Cừ thuộc quận Ba. Năm Vĩnh Nguyên thứ ba (91) thời Hán Hòa Đế tách phần phía bắc huyện Đãng Cừ lập huyện Hán Xương, nay là vùng đất thuộc quận Ba Châu. Năm Kiến An thứ sáu (201) thời Hán Hiến Đế, quận Ba đổi tên thành quận Ba Tây. Từ thời Thục Hán tới Nam Bắc triều một vài lần lập ra và xóa bỏ quận Đãng Cừ, với huyện Hán Xương thuộc quận này. Năm Chính Thủy thứ nhất (504) thời Bắc Ngụy Tuyên Vũ Đế lấy huyện Hán Xương lập quận Đại Cốc. Năm Diên Xương thứ ba (514) lập châu Ba. Năm Hi Bình thứ hai (517) Bắc Ngụy Hiếu Minh Đế chuyển trụ sở châu Ba tới huyện Hán Xương. Năm Phổ Thông thứ sáu (525) thời Lương Vũ Đế lấy huyện Hán Xương lập huyện Lương Quảng, là nơi đặt trụ sở quận Đại Cốc thuộc châu Ba. Năm Đại Tượng thứ hai (580) thời Bắc Chu Tĩnh Đế đổi thành huyện Hóa Thành.

Năm Đại Nghiệp thứ ba (607) thời Tùy Dạng Đế  bỏ châu Ba lập quận Thanh Hóa, trụ sở đặt tại huyện Hóa Thành. Năm Vũ Đức thứ nhất (618) thời Đường Cao Tổ đổi quận Thanh Hóa thành châu Ba. Năm Trinh Quán thứ nhất (627) thời Đường Thái Tông thì châu Ba thuộc đạo Sơn Nam. Năm Khai Nguyên thứ 21 (733) thời Đường Huyền Tông châu Ba thuộc đạo Sơn Nam Tây. Thời nhà Tống châu Ba thuộc lộ Lợi Châu. Thời nhà Nguyên thuộc lộ Quảng Nguyên. Năm Hồng Vũ thứ chín (1376) thời Minh Thái Tổ bỏ huyện Hóa Thành rồi giáng châu Ba thành huyện Ba. Năm Chính Đức thứ chín (1514) thời Minh Vũ Tông phục hồi lại thành châu Ba, thuộc phủ Bảo Ninh. Thời kỳ nhà Thanh giữ nguyên không đổi.

Dân Quốc năm thứ hai (1913) đổi châu Ba thành huyện Ba Trung, thuộc đạo Xuyên Bắc, năm sau cho thuộc về đạo Gia Lăng. Năm 1928 phế bỏ đạo. Từ năm 1933 tới năm 1935, phương diện quân số 4 của Hồng quân Công Nông Trung Quốc tại huyện Ba Trung tỉnh Xuyên Thiểm thành lập chính quyền Xô viết. Năm Dân Quốc thứ hai mươi bốn (1935) huyện Ba Trung thuộc khu đốc sát hành chính số 15 tỉnh Tứ Xuyên.

Sau khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thành lập (1949), huyện Ba Trung thuộc chuyên khu Đạt Huyện của khu hành chính Xuyên Bắc. 1952 niên chuyên khu Đạt Huyện do tỉnh Tứ Xuyên trực tiếp quản lý. Năm 1968 chuyên khu Đạt Huyện đổi tên thành địa khu Đạt Huyện. Tháng 7 năm 1993, triệt tiêu huyện Ba Trung, thiết lập huyện cấp thị Ba Trung (thị xã Ba Trung); vùng đất là địa khu Đạt Huyện đổi thành địa khu Ba Trung, trụ sở hành chính đặt tại huyện cấp thị Ba Trung. Địa khu Ba Trung kiêm quản các huyện Thông Giang, Nam Giang, Bình Xương. Ngày 14 tháng 6 năm 2000, triệt tiêu địa khu Ba Trung, thiết lập địa cấp thị Ba Trung. Huyện cấp thị Ba Trung đổi tên thành quận Ba Châu (khu Ba Châu). Ngày 18 tháng 1 năm 2013 tách một phần quận Ba Châu để thành lập quận Ân Dương.

Địa lý và khí hậu
Ba Trung nằm ở phía đông bắc tỉnh Tứ Xuyên, phía nam dãy núi Đại Ba, có ranh giới với tỉnh Thiểm Tây ở phía bắc, các địa cấp thị Đạt Châu ở phía đông, Nam Sung ở phía nam và Quảng Nguyên ở phía tây. Địa cấp thị này có tổng diện tích , với địa hình chủ yếu là đồi núi có cao độ trong khoảng  trên mực nước biển.

Ba Trung có khí hậu cận nhiệt đới ẩm chịu ảnh hưởng của gió mùa (Köppen Cwa), trong đó có sự phân chia bốn mùa rõ nét, với nhiệt độ vừa phải và ẩm ướt. Mùa đông nói chung ngắn, nhiệt độ vừa phải và có sương mù, nhưng lượng giáng thủy thì thấp. Tháng 1 có nhiệt độ trung bình , và có thể xuất hiện sương giá nhưng tuyết thì hiếm thấy. Mùa hè dài, nóng và ẩm, với nhiệt độ thường đạt tới . Trung bình nhiệt độ ngày trong tháng 7 và tháng 8 là khoảng , với tháng 8 hơi nóng hơn. Mùa xuân ấm áp và nhiệt độ tăng nhanh nhưng không bền, và mưa đá thường xuất hiện. Lượng mưa trong mùa đông thấp nhưng trong mùa hè thì có thể xuất hiện những trận mưa lớn, và trên 70% lượng giáng thủy hàng năm xảy ra từ tháng 5 tới tháng 9. Thời gian không có sương giá hàng năm khoảng 260 - 280 ngày.

Các đơn vị hành chính
Ba Trung chia ra thành 2 quận, 3 huyện, 17 nhai đạo biện sự xứ, 116 trấn và 16 hương. Dân số năm 2013 là 3.284.000 người, trong đó 1.127.000 người sống trong đô thị. Điều tra dân số năm 2020 cho thấy dân số giảm xuống 2.712.894 người, trong đó 1.064.766 người sống trong đô thị (Ba Châu, Ân Dương).

Tham khảo

Thành phố tỉnh Tứ Xuyên


title: Huệ Dương

text:
Huệ Dương (chữ Hán giản thể: 惠阳区, âm Hán Việt: Huệ Dương khu) là một quận thuộc địa cấp thị Huệ Châu, là một huyện thuộc địa cấp thị Huệ Châu, tỉnh Quảng Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Huệ Dương nằm ở đông nam Quảng Đông, phía nam giáp vịnh Đại Á. Quận Huệ Dương có diện tích 1262 km², dân số năm 2002 là 510.000 người. Đến thời điểm ngày 4/5/2005, quận này được chia thành các đơn vị hành chính gồm 4 nhai đạo, 6 trấn.
Nhai đạo biện sự xứ: Đạm Thủy, Hà Dũng, Xuân Trường.
Trấn: Vĩnh Hồ, Lương Tỉnh, Bình Đàm, Sa Điền, Tân Vu, Trấn Long.

Tham khảo

Huệ Châu
Đơn vị cấp huyện Quảng Đông


title: Uluru

text:
Uluru (tiếng Pitjantjatjara: Uluṟu), hay Đá Ayers , tên chính thức "UluruAyers Rock", là một tảng đá sa thạch lớn ở miền nam ở Lãnh thổ Bắc Úc tại miền trung tâm nước Úc. Nó cách thị trấn lớn gần nhất, Alice Springs, khoảng  về phía tây nam,  bằng đường bộ.

Uluru được người Anangu Pitjantjatjara, một tộc người bản địa trong khu vực, xem là linh thiêng. Vùng quanh Uluru có nhiều mạch nước, hang đá và tranh vẽ cổ. Uluru là một Di sản thế giới được UNESCO công nhận. Uluru và Kata Tjuta (còn gọi là Olga) là hai địa điểm nổi bật tại vườn quốc gia Uluṟu-Kata Tjuṯa.

Tên
Người Anangu địa phương, một nhóm người Pitjantjatjara, gọi hòn đá là Uluṟu (). Từ này đơn thuần là một danh từ, không còn nghĩa nào khác trong tiếng Pitjantjatjara.

Ngày 19 tháng 7 năm 1873, nhà địa đồ William Gosse trông thấy hòn đá và đặt tên cho nó là Đá Ayers để vinh danh Trưởng thư ký Nam Úc đương thời, Sir Henry Ayers. Kể từ đó, hai cái tên được sử dụng song song.

Xem thêm
 Đồi Rockpile

Tham khảo

Vườn quốc gia Uluru-Kata Tjuta
Di sản thế giới tại Úc
Núi linh thiêng


title: Hippocrates (định hướng)

text:
Hippocrates có thể nói về:

Thầy thuốc nổi tiếng người Hy Lạp cổ đại Hippocrates của Cos.
Nhà hình học Hy Lạp cổ đại Hippocrates của Chios, người đã viết tác phẩm đều tiên, tổng hợp những nền tảng tạo nên hình học.
Một bạo chúa vùng Gela thuộc Sicilia, Hippocrates, nằm giữ quyền lực trong khoảng 498 TCN đến 491 TCN.
Nhân vật tưởng tượng trong Harry Potter series, Hippocrates Smethwyck.
Một hố trên mặt trăng, Hippocrates.
Một lời thề. Ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam, các thầy thuốc phải đọc Lời thề Hippocrates khi chuẩn bị ra trường để hành nghề.


title: Sa Huỳnh

text:
Sa Huỳnh là tên gọi một cửa biển ở phía nam tỉnh Quảng Ngãi, nơi đầm Nước Mặn thông ra Biển Đông và cũng là tên khu dân cư nằm cạnh cửa biển này. Địa danh này ngày nay còn có phạm vi rộng hơn là toàn bộ vùng đất ven biển cực nam tỉnh Quảng Ngãi, thuộc địa phận phường Phổ Thạnh và hai xã Phổ Châu, Phổ Khánh của thị xã Đức Phổ.

Vị trí
Cửa biển và thị tứ Sa Huỳnh cách trung tâm thành phố Quảng Ngãi, tỉnh lỵ Quảng Ngãi, khoảng 60 km về phía nam, có Quốc lộ 1 và đường sắt Bắc Nam đi qua.

Lịch sử

Địa danh này trước kia vốn được đọc và viết là Sa Hoàng, có nghĩa là cát vàng. Về sau, do kỵ húy chúa Nguyễn Hoàng nên phải đọc và viết thành Sa Huỳnh như hiện nay. Cũng như cửa Đại Cổ Lũy, cửa Sa Huỳnh có vai trò đặc biệt quan trọng trong cuộc chiến tranh Việt–Chiêm (1471) do vua Lê Thánh Tông phát động. Sa Huỳnh cũng là cửa biển được sử dụng trên tuyến đường giao thương hàng hải khu vực Đông Nam Á từ rất sớm, có ý kiến cho rằng từ khoảng thiên niên kỷ 1.

Năm 1909, nhà khảo cổ học người Pháp M.Vinet phát hiện những ngôi mộ chum vùi dưới cồn cát Phú Khương ở ven biển cạnh đầm An Khê. Trong các báo cáo sau này, khu mộ chum ấy được gọi là  (có nghĩa là Kho chum Sa Huỳnh). Các cuộc khai quật sau đó vào các năm 1923 và 1934 tại hai khu vực Phú Khương và Thạnh Đức đã tiếp tục phát hiện thêm nhiều ngôi mộ chum. Từ năm 1937, nền văn hóa khảo cổ có niên đại 2.500–3.000 năm này chính thức được gọi là văn hóa Sa Huỳnh, theo địa danh Sa Huỳnh.

Kinh tế
Khu vực Sa Huỳnh là một trong những thắng cảnh của tỉnh Quảng Ngãi, với bãi biển đẹp và các cảnh quan bãi cát, làng mạc, đồi núi, ruộng muối.

Bãi biển Sa Huỳnh dài 6 km, bờ biển cong hình lưỡi liềm với cát vàng, không có bãi đá ngầm, phù hợp cho các hoạt động như bơi lội, vui chơi trên bãi biển. Phía nam bãi biển có ghềnh đá Châu Me, đông bắc có đảo Khỉ.

Sa Huỳnh cũng là một trong những vùng sản xuất muối nổi tiếng tại Việt Nam, nghề làm muối tại đây đã có từ hàng trăm năm nay. Cánh đồng muối Sa Huỳnh có diện tích 120 ha, thuộc địa bàn phường Phổ Thạnh. Năm 2011, Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) đã cấp giấy chứng nhận nhãn hiệu "Muối Sa Huỳnh" cho diêm dân tại đây. Tuy nhiên, do giá thành muối không ổn định nên các diêm dân gặp nhiều khó khăn và nhiều hộ đã bỏ nghề.

Cảng cá Sa Huỳnh cũng là một cảng cá sầm uất ở bờ biển miền Trung Việt Nam. Tuy nhiên trong những năm gần đây, luồng lạch cửa biển bị bồi lấp, gây trở ngại cho tàu thuyền đánh bắt hải sản của ngư dân địa phương ra khơi.

Xem thêm
Đầm Nước Mặn
Khu di chỉ văn hóa Sa Huỳnh
Văn hóa Sa Huỳnh

Chú thích

Đức Phổ
Văn hóa Sa Huỳnh
Cửa biển Việt Nam
Du lịch Quảng Ngãi
Kinh tế Quảng Ngãi


title: Lam Luk Ka (huyện)

text:
Lam Luk Ka () là một huyện (amphoe) của tỉnh Pathum Thani, miền trung Thái Lan.

Lịch sử
Tên gọi Lam Luk Ka xuất phát từ hồ ở huyện này tên là Bueng Lam Luk Ka. Khi chính quyền lập huyện Lam Luk Ka Năm 1904, họ đã đặt theo tên này nhưng bỏ từ Bueng.

Địa lý
Huyện nằm ở một phần của Thung Luang cùng với các huyện Thanyaburi và Khlong Luang. Khlong Rangsit là nguồn nước chính của huyện.

Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là Thanyaburi của Pathum Thani, Ongkharak của tỉnh Nakhon Nayok, Bang Nam Priao của tỉnh Chachoengsao, Nong Chok, Khlong Sam Wa, Sai Mai và Don Mueang của Bangkok, và Mueang Pathum Thani.

Hành chính
Huyện này được chia thành 8 phó huyện (tambon). There is one town (thesaban mueang) Khu Khot và 2 thị trấn (thesaban tambon) - Lam Luk Ka và Lam Sai. Có 8 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Lam Luk Ka


title: Đô la Belize

text:
Đô la Belize (mã tiền tệ BZD) là một loại tiền tệ của Belize kể từ năm 1885. Nó được viết tắt với ký hiệu đô la $, hoặc viết tắt là BZ$ để có thể phân biệt với đô la-chỉ tên một loại tiền tệ. Nó có giá trị bằng 100 cent. Đô la Belize có mốc bằng với đô la Mỹ tại BZ$2 = US$1.

Tỉ giá hối đoái hiện thời của đồng BZD

Xem thêm
 Kinh tế Belize

Liên kết

Giấy bạc và tiền xu , Ngân hàng trung ương Belize.

Tham khảo

Kinh tế Belize
Tỷ giá hối đoái cố định
Đơn vị tiền tệ Bắc Mỹ
Belize
Belize


title: Oides spilota

text:
Oides spilota là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1912.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Tiếng Litva

text:
Tiếng Litva (lietuvių kalba), là ngôn ngữ chính thức của Litva và được công nhận là một trong những ngôn ngữ chính thức của Liên minh châu Âu. Có khoảng 2,96 triệu người nói tiếng Litva là tiếng mẹ đẻ ở Litva và khoảng 170.000 người ở ngoài Litva. Tiếng Litva là một ngôn ngữ trong nhóm gốc Balt, có quan hệ gần gũi với tiếng Latvia, dù người nói hai ngôn ngữ này không thể hiểu nhau. Chữ viết ngôn ngữ này là chữ Latinh.

Phân loại
Tiếng Litva là một trong 2 sinh ngữ của nhóm gốc Balt, cùng với tiếng Latvia. Một tiếng Phổ cổ trong nhóm đã biến mất vào thế kỷ 19, các ngôn ngữ trong nhánh miền Tây của nhóm như tiếng Sudovia cũng đã biến mất sớm hơn. Các ngôn ngữ trong nhóm gốc Balt tạo thành một nhóm riêng của hệ ngôn ngữ Ấn-Âu.

Phân bố
Tiếng Litva được nói chủ yếu ở Litva. Ngôn ngữ này cũng được người Litva đang sống ở Belarus, Latvia, Ba Lan và tỉnh Kaliningrad của Nga sử dụng. Ngoài ra, cộng đồng người Litva ở Argentina, Úc, Brasil, Canada, Đan Mạch, Estonia, Pháp, Iceland, Ireland, Na Uy, các vùng khác của Nga, Thụy Điển, Anh Quốc, Hoa Kỳ và Uruguay cũng sử dụng ngôn ngữ này.

2.955.200 người ở Litva (bao gồm 3.460 người Tatar), hay khoảng 80% dân số quốc gia này nói tiếng Litva như tiếng mẹ đẻ. Tổng cộng trên thế giới có khoảng 4 triệu người sử dụng ngôn ngữ này (1993 UBS).

Chú thích

Liên kết ngoài

 Ethnologue report for Lithuanian
 Academic Dictionary of Lithuanian

Nhóm ngôn ngữ gốc Balt
Ngôn ngữ tại Litva
Ngôn ngữ tại Ba Lan
Ngôn ngữ Đông Baltic


title: Caenaugochlora inermis

text:
Caenaugochlora inermis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

Caenaugochlora
Động vật được mô tả năm 1904


title: Núi lửa

text:
Nguy hiểm địa chất
Hoạt động núi lửa
Kiến tạo mảng
Địa mạo núi lửa

Núi lửa học

nhỏ|Núi lửa Sabancaya, Peru năm 2017
nhỏ|Dãy núi lửa Cordillera de Apaneca tại El Salvador. Quốc gia này có 170 núi lửa, 23 đang hoạt động, gồm hai hõm chảo, một trong hai là siêu núi lửa. El Salvador có một biệt hiệu là La Tierra de Soberbios Volcanes (Vùng đất của những Núi lửa Diệu kỳ).
nhỏ|Núi lửa Cleveland tại quần đảo Aleut thuộc Alaska, chụp từ Trạm vũ trụ Quốc tế, tháng 5 năm 2006
Núi lửa (tiếng Anh: Volcano) là một vết đứt gãy trên lớp vỏ của một hành tinh, như là Trái Đất cho phép dung nham, tro núi lửa, và khí thoát ra từ một lò magma ở dưới bề mặt.
nhỏ|Một vụ phun trào của Núi Pinatubo ngày 12 tháng 6 năm 1991, 3 ngày trước khi vụ phun trào đạt đỉnh
phải|nhỏ|Vòi dung nham phun trào từ một nón núi lửa tại Hawaii, 1983
Núi lửa trên Trái Đất xảy ra vì lớp vỏ của nó được chia thành 7 mảng kiến tạo lớn, cứng rắn nổi trên lớp phủ nóng hơn và mềm hơn. Do đó, trên Trái Đất, núi lửa thường xuất hiện những ranh giới giữa các mảng kiến tạo, và hầu hết là ở dưới nước. Ví dụ, một sống núi giữa đại dương, như là sống núi giữa Đại Tây Dương, có núi lửa do các mảng kiến tạo phân kỳ, trong khi vành đai lửa Thái Bình Dương có núi lửa do các mảng kiến tạo hội tụ. Núi lửa cũng có thể hình thành nơi các mảng kiến tạo kéo dài và mỏng đi, ví dụ như ở đới tách giãn Đông Phi hay cánh đồng núi lửa Wells Gray-Clearwater và đới tách giãn Rio Grande tại Bắc Mỹ. Loại hoạt động núi lửa này thuộc "thuyết mảng". Hoạt động núi lửa không gần ranh giới mảng kiến tạo cũng có xuất hiện, và được giải thích là các chùm manti. Những "điểm nóng", ví dụ như Hawaii, được cho là hình thành từ nếp trồi với magma dâng lên từ ranh giới lớp lõi – lớp phủ, sâu 3,000 km trong lòng Trái Đất. Núi lửa thường không được tạo ra khi hai mang kiến tạo trượt lên nhau.

Núi lửa phun trào có thể tạo nên nhiều mối nguy hiểm, không chỉ trong khu vực lân cận của vụ phun trào. Một mối đe dọa là tro núi lửa, ảnh hưởng xấu đến máy bay, đặc biệt là những loại có động cơ phản lực, có thể làm nóng chảy những hạt tro, sau đó tro nóng chảy sẽ dính vào cánh tua bin và thay đổi hình dạng, làm hỏng tua bin. Những vụ phun trào lớn có thể thay đổi nhiệt độ bởi tro và những giọt axit sulfuric che mờ mặt trời và làm tầng khí quyển thấp (tầng đối lưu); tuy nhiên, chúng cũng hấp thụ nhiệt lượng tỏa ra từ Trái Đất, làm ấm lớp khí quyển cao hơn (tầng bình lưu). Trong quá khứ, mùa đông núi lửa đã gây ra những nạn đói trên diện rộng.

Từ nguyên
Trong tiếng Anh, từ volcano dùng để chỉ núi lửa có nguồn gốc từ Vulcano, một hòn đảo núi lửa thuộc quần đảo Eolie của Ý. Cái tên đó lại bắt nguồn từ Vulcan, vị thần của lửa trong thần thoại La Mã. Ngành nghiên cứu tính chất và hoạt động của núi lửa được gọi là núi lửa học.

Kiến tạo mảng
nhỏ|Bản đồ thể hiện các ranh giới mảng phân kỳ (OSR – sống núi tách giãn đại dương) và các núi lửa trên mặt đất gần đây.

Ranh giới mảng phân kỳ
Tại các sống núi giữa đại dương, hai mảng kiến tạo tách xa nhau, đồng thời đá nóng chảy nguội dần và hóa cứng tạo thành vỏ đại dương mới. Lớp vỏ rất mỏng ở những sống núi này do lực kéo của các mảng kiến tạo khiến cho áp lực được giải phóng, dẫn đến sự giãn nở đoạn nhiệt (không có sự truyền nhiệt hay vật chất) và làm lớp manti tan chảy một phần, gây ra núi lửa và tạo thành vỏ đại dương mới. Hầu hết ranh giới tách giãn nằm ở đáy đại dương; do đó, hầu hết hoạt động núi lửa trên Trái Đất xảy ra dưới mặt nước, hình thành nên đáy biển mới. Miệng phun thủy nhiệt là bằng chứng cho dạng hoạt động húi lửa này. Nếu sống núi giữa đại dương nằm trên mặt nước biển, các đảo núi lửa, ví dụ như Iceland.

Ranh giới mảng hội tụ
Các đới hút chìm là những nơi mà hai mảng va chạm, thường là một mảng đại dương và một mảng lục địa. Trong trường hợp này, mảng đại dương bị hút xuống dưới mảng lục địa, tạo thành một rãnh đại dương ngay ngoài bờ biển. Trong một quá trình gọi là tan chảy dòng (tiếng Anh: flux melting), nước thoát ra từ mảng nằm dưới làm giảm nhiệt độ nóng chảy của lớp manti nằm trên, tạo thành magma. Magma này thường cực kỳ nhớt do thành phần chứa nhiều silica, vì vậy nó thường không nổi lên bề mặt mà nguội đi và hóa cứng ở dưới sâu. Nhưng nếu nó lên đến bề mặt, một núi lửa sẽ được hình thành. Những ví dụ điển hình gồm Núi Etna và núi lửa trong Vành đai lửa Thái Bình Dương.

Điểm nóng
Điểm nóng là những khu vực núi lửa được cho là hình thành từ các chùm manti, tức là những cột vật chất nóng chảy dâng lên từ ranh giới lớp lõi - lớp phủ. Do các mảng kiến tạo di chuyển qua chúng, các núi lửa ngủ yên và chỉ hoạt động lai khi mảng kiến tạo di chuyển qua chùm manti đã có. Quần đảo Hawaii được cho là hình thành theo cách như thế; cũng như hõm chảo Yellowstone, một phần của mảng Bắc Mỹ nằm trên một điểm nóng. Tuy nhiên, giả thuyết này đã bị nghi ngờ.

Phân loại

phải|nhỏ|Vết nứt núi lửa Lakagigar tại Iceland, nguyên nhân của những biến động trong khí hậu thế giới 1783–84, có một chuỗi các nón núi lửa dọc chiều dài của nó.
phải|nhỏ|Skjaldbreiður, một núi lửa hình khiên với tên gọi mang nghĩa "cái khiên lớn"
Hình ảnh phổ biến nhất của núi lửa là một ngọn núi hình nón, phun dung nham và khí độc từ miệng ở trên đỉnh núi; tuy nhiên, đây chỉ là một trong nhiều dạng núi lửa. Đặc điểm của núi lửa phức tạp hơn rất nhiều và cấu tạo và hoạt động của chúng phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Một số núi lửa có đỉnh gồ ghề hình thành từ vòm dung nham thay vì miệng núi lửa trong khi những núi lửa khác có đặc điểm cảnh quan như cao nguyên lớn. Các miệng phun vật chất núi lửa (bao gồm dung nham và tro) và khí có thể xuất hiện trên bất kì địa mạo nào và có thể hình thành nên những nón núi lửa nhỏ hơn như Puu Ōō ở rìa của hòn đảo Kīlauea thuộc Hawaii. Các dạng núi lửa khác bao gồm núi lửa băng, cụ thể là trên một số mặt trăng của sao Mộc, sao Thổ và sao Hải Vương; và núi lửa bùn, dạng núi lửa có sự hình thành không xuất hiện hoạt động magma. Núi lửa bùn hoạt động thường có nhiệt độ thấp hơn nhiều so với núi lửa magma, trừ trường hợp núi lửa bùn đó là một lỗ phun của một núi lửa magma.

Vết nứt núi lửa
Vết nứt núi lửa là những khe nứt bằng, thẳng mà từ đó dung nham phun trào.

Núi lửa hình khiên
Núi lửa hình khiên, với hình dạng rộng giống cái khiên, được hình thành từ sự phun trào dung nham có độ nhớt thấp và di chuyển xa khỏi lỗ phun. Chúng thường không nổ lớn khi phun trào. Do dung nham ít nhớt thường chứa ít silica, núi lửa hình khiên xuất hiện nhiều ở khu vực biển hơn là đất liền. Dãy núi lửa Hawaii là một chuỗi cái núi lửa hình khiên, ngoài ra chúng cũng phổ biến tại Iceland.

Vòm dung nham
Vòm dung nham hình thành từ dung nham có độ nhớt cao chảy chậm. Đôi khi chúng xuất hiện trong miệng núi lửa của một vụ phun trào trước đó, như trong trường hợp của Núi St. Helens, nhưng cũng có thể hình thành riêng biệt, như Đỉnh Lassen. Giống với núi lửa dạng tầng, vòm dung nham có thể tạo ra những vụ phun trào mạnh, nhưng dung nham của chúng thường không đi xa khỏi lỗ phun.

Vòm ẩn
Vòm ẩn được hình thành từ dung nham nhớt bị đẩy lên khiến bề mặt đất phình lên. Vụ phun trào núi St. Helens năm 1980 là một ví dụ; dung nham dưới bề mặt ngọn núi tạo một chỗ phồng lên trên bề mặt, chỗ phồng này sau đó trượt xuống sườn bắc của ngọn núi.

Nón núi lửa (nón than)

nhỏ|Núi lửa Izalco, ngọn núi lửa trẻ nhất tại El Salvador. Izalco phun trào gần như liên tục từ năm 1770 (khi nó hình thành) đến năm 1958, khiến nó có biệt danh "Ngọn hải đăng Thái Bình Dương".
Nón núi lửa hay nón than hình thành từ các mảnh scoria và đá mạt vụn núi lửa (cả hai đều giống than xỉ, từ đó có tên gọi của loại núi lửa này) tích tụ xung quanh lỗ thông. Các vụ phun trào này thường không dài, hình thành những ngọn đồi hình nón cao từ 30 đến 400 mét. Hầu hết nón than chỉ phun trào một lần. Nón than có thể xuất hiện trên sườn của những ngọn núi lửa lớn hơn, hoặc xuất hiện riêng lẻ. Parícutin ở Mexico và miệng núi lửa Sunset ở Arizona là những ví dụ của nón than. Tại New Mexico, Caja del Rio là một cánh đồng núi lửa gồm hơn 60 nón than.

Dựa trên hình ảnh vệ tinh, người ta cho rằng nón than có thể xuất hiện trên những vật thể khác trong hệ mặt trời, như trên bề mặt của sao Hỏa và mặt trăng.

Núi lửa dạng tầng
nhỏ|Mặt cắt một núi lửa dạng tầng (không theo tỉ lệ):
Núi lửa dạng tầng hay núi lửa hỗn hợp là những ngọn núi lửa cao hình nón gồm nhiều lớp dung nham, tro và những vật chất khác. Núi lửa dạng tầng còn được gọi là núi lửa hỗn hợp do chúng được tạo thành từ nhiều cấu trúc khác nhau trong các vụ phun trào. Núi lửa dạng tầng có than xỉ, và tro chồng lên nhau, dung nham chảy trên lớp tro rồi nguội đi và cứng lại, sau đó quá trình này lặp lại. Các vị dụ điển hình là Núi Phú Sĩ ở Nhật Bản, Núi lửa Mayon ở Philippines, và Núi Vesuvius và Stromboli ở Ý.

Trong lịch sử được ghi chép, tro từ các vụ phun trào núi lửa của núi lửa dạng tầng là mối nguy hiểm lớn nhất từ núi lửa đến các nền văn minh. Núi lửa dạng tầng có áp lực lớn hơn núi lửa khiên do những dòng chảy dung nham trong lòng núi lửa, đồng thời vết nứt núi lửa và nón núi lửa của chúng cũng phun trào mạnh hơn. Núi lửa dạng tầng cũng dốc hơn núi lửa hình khiên, với độ dốc khoảng 30-35° so với độ dốc 5–10°, và mạt vụn núi lửa tạo nên những lahar nguy hiểm. Những mạt vụn lớn được gọi là bom núi lửa. Những quả bom lớn có thể dài đến 1.2 mét và nặng vài tấn.

Siêu núi lửa
Một siêu núi lửa thường có hõm chảo lớn và có sức phả hủy trên quy mô lớn, đôi khi là toàn lục địa. Những ngọn núi lửa như thế có khả năng làm giảm nhiệt độ toàn cầu trong nhiều năm sau khi phun trào do lượng lớn lưu huỳnh và tro phóng ra khí quyển. Đây là loại núi lửa nguy hiểm nhất. Các ví dụ bao gồm hõm chảo Yellowstone trong Vườn quốc gia Yellowstone và hõm chảo Valles tại New Mexico (cả hai đều ở miền Tây nước Mỹ); hồ Taupo tại New Zealand; hồ Toba ở Sumatra, Indonesia; và Miệng núi lửa Ngorongoro ở Tanzania. Do chúng trải dài trên một khu vực rộng lớn, siêu núi lửa thường khó được định vị nhiều thế kỉ sau một cuộc phun trào. Tương tự, các tỉnh thạch học lớn (, LIP) cũng được coi là siêu núi lửa do lượng dung nham bazan lớn được phun trào (tuy rằng không nổ lớn khi phun trào).

Núi lửa dưới nước
Núi lửa ngầm thường xuất hiện trên mặt đáy biển. Ở vùng nước nông, núi lửa đang hoạt động phun khói và vụn đá lên trên bề mặt nước biển, khiến chúng dễ được nhận ra. Ở những vùng sâu hơn, áp suất của tầng nước bên trên quá lớn nên núi lửa không thể phun vật chất ra ngoài đủ mạnh; tuy nhiên, chúng vẫn có thể được phát hiện bằng hydrophone và sự đổi màu nước do khí núi lửa. Dung nham gối là một sản phẩm thường thấy của núi lửa ngầm và đặc trưng bởi những chuỗi khối hình gối không liên tục hình thành dưới nước. Ngay cả những vụ phun trào lớn dưới nước có thể không có tác động lớn do khả năng làm nguội nhanh và lực nổi lớn (so với không khí) của nước. Các miệng phun thủy nhiệt cũng hay xuất hiện gần những núi lửa ngầm, và một số có cả hệ sinh thái xung quanh.

Năm 2018, một loạt các tín hiệu địa chấn được phát hiện bởi các cơ quan theo dõi động đất khắp thế giới trong tháng 6 và tháng 7. Chúng tạo ra những âm thanh kỳ lạ và một số tín hiệu bắt được vào tháng 11 cùng năm kéo dài đến 20 phút. Tháng 5 năm 2019, một chiến dịch hải dương cho thấy những âm thanh kỳ lạ trước đó xuất phát từ sự hình thành của một núi lửa ngầm ngoài khơi Mayotte.

Núi lửa dưới băng
Núi lửa dưới băng hình thành dưới các chỏm băng từ những lớp dung nham chảy trên những dung nham gối và palagonit. Khi chỏm băng tan, dung nham ở trên sụp đổ, để lại một ngọn núi bằng. Những ngọn núi lửa này còn được gọi là núi bàn hay tuya. Loại núi lửa này có thể được tìm thấy ở Iceland, ngoài ra các tuya cũng có ở British Columbia, Canada. Nguồn gốc cái tên "tuya" là từ Butte Tuya, một trong vài tuya ở khu vực Sông Tuya và Dãy Tuya miền bắc British Columbia.

Núi lửa bùn
Núi lửa bùn hay mái vòm bùn hình thành từ bùn hoặc bột nhão, nước và khi thoát ra từ phun trào. Núi lửa bùn, không như núi lửa thông thường, không phun trào dung nham. Chúng có thể rộng đến 10 km và cao đến 700 mét.

Vật chất phun trào

nhỏ|Dòng chảy dung nham Pāhoehoe trên Hawaii
nhỏ|Dòng chảy pyroclastic trên sườn núi lửa Mayon tại Philippines, ngày 23 tháng 9 năm 1984

Thành phần dung nham
Một cách phân loại núi lửa là dựa vào thành phần của vật chất được phun trào (dung nham), do nó ảnh hưởng đến hình dáng núi lửa. Dung nham có thể được chia thành bốn nhóm lớn, dựa vào tỉ lệ silica có trong magma.

Felsic
Nếu magma phun trào chứa lượng lớn silica (>63%), dung nham được gọi là felsic. Nếu thành phần silica lớn hơn 69%, chúng được gọi là rhyolit, nếu nằm trong khoảng 63–69% là dacit. Dung nham felsic thường có độ nhớt cao và phun trào thành mái vòm hay những dòng chảy ngắn. Dung nham nhớt thường hình thành núi lửa tầng hay mái vòm dung nham. Đỉnh Lassen tại California là một núi lửa hình thành từ dung nham felsic và thực chất là một mái vòm dung nham lớn.

Do magma chứa nhiều silica có độ nhớt cao, chúng thường nhốt khí lại, khiến magma phun trào rất mạnh, tạo thành núi lửa tầng. Luồng mạt vụn núi lửa (ignimbrit) là sản phẩm rất nguy hiểm của núi lửa dạng này, do chúng chứa tro núi lửa bị nóng chảy quá nặng để bay lên không khí, nhưng vẫn đủ nhẹ để di chuyển rất nhanh và xa khỏi nơi phun trào. Những dòng chảy này có nhiệt độ lên đến 1.200 °C, đốt cháy mọi thứ trên đường đi, trong khi những mạt vụn có thể dồn lại thành lớp dày đến vài mét. Thung lũng Vạn khói ở Alaska, hình thành từ sự phun trào của Novarupta gần Núi Katmai năm 1912, là một ví dụ của luồng mạt vụn dày. Tro núi lửa đủ nhẹ để bay vào khí quyển Trái Đất có thể đi hàng kilômét trước khi rơi xuống đất thành tuff.

Trung gian
Nếu magma phun trào chứa 52–63% silica, gọi chung là có thành phần trung gian, dung nham được gọi là andesit (xuất phát từ dãy Andes). Những núi lửa andesit thường chỉ xuất hiện trên những đới hút chìm, ví dụ như Núi Merapi ở Indonesia. Dung nham andesit thường hình thành tại ranh giới hội tụ của những mảng kiến tạo qua một vài quá trình:

 Kết tinh phân đoạn của magma mafic (xem ở dưới)
 Nóng chảy từng phần của vật chất trong lớp vỏ
 Sự trộn lẫn magma rhyolit và magma bazan mafic trong một buồng chứa trung gian

Mafic
Nếu lượng silica trong magma nằm trong khoảng 45–52%, dung nham được gọi là mafic, do chứa lượng lớn magie (Mg) và sắt (Fe)) hay bazan. Dung nham dạng này thường ít nhớt hơn nhiều so với dung nham rhyolit, tùy thuộc vào nhiệt độ phun trào; chúng cũng thường nóng hơn dung nham felsic. Dung nham mafic xuất hiện trong nhiều trường hợp:

 Ở những sống núi giữa đại dương, nơi hai mảng kiến tạo rời xa nhau làm dung nham bazan phun trào, hình thành nên dung nham gối;
 Núi lửa hình khiên (như Quần đảo Hawaii, bao gồm Mauna Loa và Kilauea), trên vỏ đại dương và lục địa;
 Lũ bazan trên lục địa.

Ultramafic
Magma phun trào chứa ≤45% silica tạo ra dung nham ultramafic. Dòng chảy ultramafic, còn được gọi là komatiite, rất hiếm; chỉ có vài dòng chảy như thế xuất hiện trên bề mặt Trái Đất kể từ Liên đại Nguyên Sinh hàng trăm triệu năm về trước. Chúng là những dung nham nóng nhất, và có lẽ lỏng hơn dung nham mafic thông thường.

Dòng chảy dung nham
phải|nhỏ|Dung nham Pāhoehoe từ núi lửa Kīlauea, Hawaii, Hoa Kỳ
Hai loại dòng chảy dung nham bazan được đặt tên theo kết cấu bề mặt: Aa (phát âm ) và pāhoehoe (), cả hai đều là từ tiếng Hawaii. Aa có bề mặt thô giống clinker và thường thấy ở những dòng chảy dung nham nhớt. Ngay cả dòng chảy bazan hay mafic cũng có thể phun trào thành aa, đặc biệt khi vụ nổ mạnh và sườn núi dốc.

Pāhoehoe được đặc trưng bởi bề mặt trơn và gợn sóng hay nhăn nheo. Nó hình thành từ những dòng chảy dung nham lỏng, thường là dòng mafic với nhiệt độ cao và thành phần hóa học thích hợp giúp chúng chảy dễ hơn.

Hoạt động núi lửa
Một cách phân loại núi lửa phổ biến là dựa trên tần suất hoạt động, với những núi lửa phun trào thường xuyên được gọi là còn hoạt động (hay đang hoạt động), những ngọn đã từng phun trào trong quá khứ nhưng bây giờ thì không gọi là ngủ yên hoặc không hoạt động, và những núi lửa không phun trào nữa được coi là đã tắt. Tuy nhiên hệ thống phân loại này, đặc biệt là loại đã tắt, thường không mang nhiều ý nghĩa đối với các nhà khoa học. Các nhà núi lửa học sử dụng quá trình hình thành và phun trào cũng như hình dáng của chúng để phân loại.

Còn hoạt động
Không có định nghĩa thống nhất giữa các nhà núi lửa học về một núi lửa "còn hoạt động". Tuổi đời của núi lửa có thể trải dài từ vài tháng đến vài triệu năm, khiến cho phân loại như thế hầu như vô dụng khi so với tuổi đời của con người hay thậm chí nền văn minh. Ví dụ, nhiều núi lửa đã phun trào hàng chục lần trong hàng ngàn năm qua nhưng hiện không có dấu hiệu phun trào. Xét trên tuổi đời của chúng, những núi lửa này rất tích cực, nhưng xét trên khoảng thời gian của con người, chúng không còn hoạt động.

Các nhà khoa học thường coi một núi lửa có khả năng phun trào nếu nó có dấu hiệu bất ổn như động đất khác thường hoặc lượng lớn khí ga thoát ra. Nhiều người coi một núi lửa còn hoạt động (tiếng Anh: active) nếu nó từng phun trào trong 10.000 năm qua (thế Holocene)—Chương trình núi lửa toàn cầu của viện Smithsonian sử dụng định nghĩa này. Hầu hết núi lửa còn hoạt động nằm trên Vành đai lửa Thái Bình Dương. Khoảng 500 triệu người sống gần các núi lửa còn hoạt động.

Lịch sử được ghi chép là một khoảng thời gian khác để chỉ còn hoạt động. Quyển Catalogue of the Active Volcanoes of the World, xuất bản bởi Hiệp hội Quốc tế về Núi lửa, sử dụng định nghĩa này, gồm hơn 500 ngọn núi lửa. Tuy nhiên, lịch sử được ghi chép ở mỗi khu vực là khác nhau. Tại Trung Quốc và vùng Địa Trung Hải, nó bắt đầu từ gần 3.000 năm trước, nhưng ở tây bắc Thái Bình Dương tại Mỹ và Canada, ít hơn 300 năm, và tại Hawaii và New Zealand, chỉ khoảng 200 năm.

Đã tắt

nhỏ|Núi lửa Fourpeaked, Alaska, phun trào tháng 9 năm 2006 sau khi được cho là đã tắt hơn 10.000 năm
nhỏ|Núi Rinjani phun trào năm 1994, tại Lombok, Indonesia
Núi lửa đã tắt là những núi lửa được coi là không có khả năng phun trào lần nữa do nguồn magma của nó bị cạn kiệt. Một số ví dụ là các núi lửa trên chuỗi núi ngầm Hawaii–Emperor ở Thái Bình Dương (tuy một số núi lửa ở mạn đông vẫn còn hoạt động), Hohentwiel ở Đức, Shiprock ở bang New Mexico, núi lửa Zuidwal tại Hà Lan, và nhiều núi lửa ở Ý như Monte Vulture. Lâu đài Edinburgh tại Scotland nằm trên một ngọn núi lửa đã tắt. Trong nhiều trường hợp, việc xác định liệu một ngọn núi lửa có thực sự đã tắt không dễ. Do các hõm chảo siêu núi lửa có thể có tuổi đời lên đến hàng triệu năm, một hõm chảo không phun trào trong vài chục ngàn năm thường được coi là ngủ yên thay vì đã tắt. Một số nhà núi lửa học gọi núi lửa đã tắt là ngừng hoạt động, tuy nhiên từ này thường dùng để chỉ những núi lửa được coi là đã tắt nhưng hóa ra là đang ngủ.

Ngủ yên

nhỏ|Đảo Narcondam, Ấn Độ, được coi là một núi lửa ngủ yên theo Cục Khảo sát Địa chất Ấn Độ
Không dễ để phân biệt một núi lửa đã tắt với một núi lửa ngủ yên (ngừng hoạt động). Núi lửa ngủ yên là những núi lửa ngừng phun trào trong vài ngàn năm, nhưng có khả năng tiếp tục phun trào trong tương lai. Núi lửa thường được coi là đã tắt nếu không có ghi chép gì về hoạt động phun trào của nó. Mặc dù vậy, núi lửa có thể ngủ yên trong thời gian rất dài, để rồi lại phun trào. Ví dụ, núi lửa Yellowstone có thời gian ngủ yên khoảng 700.000 năm, và núi lửa Toba khoảng 380.000 năm. Núi lửa Vesuvius, theo lời các học giả La Mã, được phủ bởi mảng xanh và vườn nho trước vụ phun trào năm 79, phá hủy các thành phố Herculaneum và Pompeii. Trước vụ phun trào thảm khốc năm 1991, Pinatubo là một núi lửa ít được biết đến với người dân xung quanh. Hai ví dụ khác nữa là núi lửa Soufrière Hills trên đảo Montserrat, được cho là đã tắt trước khi hoạt động trở lại vào năm 1995, và Núi Fourpeaked ở Alaska, ngủ yên hơn 10.000 năm và được cho là đã tắt, nhưng lại phun trào vào tháng 9 năm 2006.

Phun trào núi lửa
Phun trào núi lửa, hiện tượng dung nham, mạt vụn và khí thoát ra ngoài miệng núi lửa, có nhiều loại khác nhau, và thường được đặt tên theo những ngọn núi lửa nổi tiếng nơi diễn ra loại phun trào ấy. Ba loại phun trào núi lửa chính là phun trào magma, phun trào phreatomagma, và phun trào phreatic. Ngoài ra, người ta cũng chia các vụ phun trào thành phun trào bùng nổ (explosive), với những vụ nổ khí đẩy magma và mạt vụn lên cao, và phun trào chảy tràn (effusive), trong đó dung nham chảy ra mà không có vụ nổ lớn nào.

Chỉ số sức nổ núi lửa (hay chỉ số VEI) là một thang đo từ 0 đến 8 để đánh giá độ mạnh của vụ phun trào, được dùng bởi Chương trình Núi lửa Toàn cầu của Viện Smithsonian. Nó hoạt động giống với thang đo Richter dùng cho động đất, trong đó mỗi khoảng giá trị tượng trưng cho sự tăng gấp 10 lần trong độ lớn (tức là thang logarit). Hầu hết các vụ phun trào núi lửa có VEI nằm trong khoảng từ 0 đến 2.

Phun trào magma
trái|nhỏ|Cột phun trào của Núi Redoubt, nhìn từ phía tây tại Bán đảo Kenai
Phun trào magma được đặc trưng bởi sự phóng đá vụn, dung nham và tro trong những đợt bùng nổ do áp suất khí trong lòng núi lửa. Độ lớn của loại phun trào này trải dài từ những đài dung nham trên Hawaii đến những cột phun trào cao hơn 30 km. Các loại phun trào magma chính đều được đặt tên theo tên núi lửa nổi tiếng, bao gồm phun trào Hawaii, phun trào Stromboli, phun trào Vulcan, phun trào Pelée và phun trào Pliny.

Phun trào Hawaii là loại phun trào nhẹ nhất, chủ yếu là phun trào chảy tràn dung nham dạng bazan rất nhớt và ít khí. Chúng có thể kéo dài trong thời gian rất lâu; Puʻu ʻŌʻō, một nón núi lửa trên đảo Kīlauea, đã phun trào suốt 35 năm, còn núi Etna trên đảo Sicily thì hoạt động gần như liên tục. Ngược lại, phun trào Pliny, đặt tên theo Pliny Trẻ, người ghi chép về vụ phun trào núi Vesuvius năm 79, lại mạnh hơn rất nhiều, với những cột núi lửa cao đặc trưng, lên tới 2 đến 45 km vào bầu khí quyển.

Phun trào phreatomagma
Phun trào phreatomagma xuất phát từ sự gặp nhau của nước và magma. Chênh lệch nhiệt độ lớn giữa hai chất này dẫn đến phản ứng co nhiệt dữ dội, tạo thành đợt phun trào. Sản phẩm của phun trào phreatomagma được cho là đều và mịn hơn so với phun trào magma do sự khác biệt trong cơ chế phun trào.

Các dạng phun trào phreatomagma gồm có phun trào Surtsey, đặt tên theo hòn đảo núi lửa Surtsey ngoài khơi Iceland, phun trào ngầm diễn ra ở dưới nước, và phun trào dưới băng do dung nham và băng gặp nhau tạo thành.

Phun trào phreatic
Phun trào phreatic (hay phun trào hơi nước) là dạng phun trào do sự giãn nở của hơi nước. Khi mặt đất hay mặt nước lạnh tiếp xúc với đá nóng hay magma nó trở nên nóng nhanh và nổ, phá vỡ lớp đá xung quanh và đẩy ra một hỗn hợp hơi nước, nước, tro, bom và khối núi lửa. Điểm đặc biệc của những vụ nổ phreatic là chúng chỉ bắn ra những mảnh vụn của đá có trong lòng núi lửa chứ không phun ra magma từ dưới lòng đất.

Núi lửa nổi bật

Hoạt động tích cực
phải|nhỏ|Dung nham Pāhoehoe từ núi Kīlauea đổ vào biển Thái Bình Dương
nhỏ|Hồ dung nham của Núi Nyiragongo
Ngọn núi lửa thường được xem là hoạt động tích cực nhất là Kīlauea, ngọn núi lửa nổi tiếng ở Hawaii, phun trào gần như liên tục từ năm 1983 đến năm 2018 (dung nham chảy trên mặt đất suốt thời gian này), và có hồ dung nham lâu nhất được ghi nhận. Một số núi lửa tích cực khác là:

 Núi Etna và núi Stromboli, hai núi lửa nổi tiếng vùng Địa Trung Hải ngoài khơi nước Ý.
 Piton de la Fournaise, thuộc Réunion, là một địa điểm tham quan nổi tiếng.
 Núi Nyiragongo và người hàng xóm Nyamuragira, là những ngọn núi lửa tích cực nhất châu Phi.
 Ol Doinyo Lengai tại Tanzania
 Erta Ale, thuộc Tam giác Afar, đã có một hồ dung nham từ ít nhất 1906.
 Núi Merapi tại Indonesia, phun trào nhiều lần từ năm 2006 đến nay.
 Núi lửa Mayon, núi lửa tích cực nhất Philippines, phun trào hơn 47 lần trong 500 năm qua.
 Ambrym thuộc quần đảo Vanuatu.
 Núi lửa Arenal thuộc Costa Rica, phun trào từ 1968 đến 2010.
 Pacaya tại Guatemala, Trung Mỹ, phun trào thường xuyên từ 1961 đến nay.
 Klyuchevskaya Sopka, Sheveluch và Karymsky là những núi lửa tích cực nhất bán đảo Kamchatka, Nga.
 Núi Erebus tại Nam Cực

Theo dữ liệu của Chương trình Núi lửa Toàn cầu, tính đến ngày 4 tháng 6 năm 2020, những núi lửa với thời gian phun trào dài nhất (bỏ qua những khoảng thời gian ngừng hoạt động dưới ba tháng) là:

 Núi Yasur, 246 năm
 Santa María, 98 năm
 Dukono, 87 năm
 Stromboli, 86 năm
 Sangay, 77 năm

Tất cả ngọn núi lửa trên, trừ núi lửa Sangay tại Ecuador, đều vẫn đang hoạt động trong tháng 6 năm 2020.

Núi lửa Thập niên
nhỏ|Núi lửa Koryaksky trên Bán đảo Kamchatka, cực đông nước Nga
Núi lửa Thập niên là 16 núi lửa được Hiệp hội Quốc tế về Núi lửa và Hóa học lòng Trái Đất (IAVCEI) liệt kê là đáng chú ý do từng có những vụ phun trào lớn và nằm gần khu vực có người ở. Chúng được đặt tên là Núi lửa Thập niên vì dự án này được khởi xướng bởi Thập niên Quốc tế về Giảm thiểu Thiên tai (những năm 1990) do Liên Hợp Quốc tài trợ. Dự án này khuyến khích nghiên cứu và các hoạt động tuyên truyền nhằm đạt được sự hiểu biết và khả năng chuẩn bị trong trường hợp thiên tai.

Bảng sau liệt kê 16 núi lửa thập niên này.

Ảnh hưởng
nhỏ|Biểu đồ bức xạ mặt trời 1958–2008, cho thấy bức xạ giảm sau các vụ phun trào lớn
Có nhiều loại phun trào núi lửa và tương ứng với đó là các mối nguy hiểm với con người, như vụ nổ phun trào, lở đất, lahar, dòng chảy pyroclastic, khí núi lửa.

Khí núi lửa
phải|nhỏ|Sơ đồ sự phun trào các khí và aerosol từ núi lửa
Hơi nước thường là khí núi lửa phổ biến nhất, theo sau là cacbon dioxide và lưu huỳnh dioxide. Những khí núi lửa thường gặp khác bao gồm hydro sulfide, hydro chloride, và hydro fluoride. Một lượng lớn các khí hydro, cacbon monoxit, halocacbon, hợp chất hữu cơ, và muối chloride kim loại cũng tồn tại trong khí núi lửa.

Mùa đông núi lửa
Những vụ phun trào núi lửa lớn phun hơi nước (H2O), cacbon dioxide (CO2), lưu huỳnh dioxide (SO2), hydro chloride (HCl), hydro fluoride (HF) và tro (đá mịn và đá bọt) vào tầng bình lưu ở độ cao 16–32 kilomét trên bề mặt Trái Đất. Tác động lớn nhất của chúng đến từ việc chuyển đổi lưu huỳnh dioxít thành axít sulfuric (H2SO4), ngưng tụ nhanh trong tầng bình lưu, tạo thành aerosol sulfat. Những aerosol này làm tăng suất phản chiếu của Trái Đất và làm lạnh đi tầng khí quyển thấp, trong khi hấp thụ nhiệt từ bề mặt và làm ấm tầng bình lưu. Một vài vụ phun trào núi lửa lớn trong thập niên qua đã làm nhiệt độ trung bình của bề mặt Trái Đất giảm đến 0,4 độ C.

Lịch sử
Một số giả thiết cho rằng hoạt động núi lửa đã gây ra hoặc góp phần vào các sự kiện tuyệt chủng cuối Ordovic, Permi-Trias, Devonian muộn. Sự kiện phun trào hình thành nên bẫy Siberia diễn ra trong một triệu năm và nhiều khả năng đã gây ra sự kiện tuyệt chủng kỷ Permi–kỷ Trias khoảng 250 triệu năm trước, được ước tính là đã giết đến 90% số loài khi đó.

Một mùa đông núi lửa được cho là đã xảy ra khoảng 70,000 năm về trước sau vụ phun trào của siêu núi lửa Toba trên Đảo Sumatra ở Indonesia. Theo thuyết thảm họa Toba được một số nhà nhân chủng và khảo cổ học đề xướng, sự kiện này đã có ảnh hưởng toàn cầu, giết chết phần lớn con người thời điểm đó và tạo ra một cổ chai di truyền ảnh hưởng đến sự di truyền của tất cả con người ngày nay.

Vụ phun trào năm 1815 của Núi Tambora tạo nên sự bất thường trong khí hậu toàn cầu và được gọi là "Năm không có mùa hè" do ảnh hưởng đến thời tiết Bắc Mỹ và châu Âu. Thu hoạch mùa vụ giảm sút và gia súc chết hàng loạt ở bán cầu Bắc, dẫn đến một trong những nạn đói tồi tệ nhất thế kỷ 19.

Mưa axit
phải|nhỏ|Cột khói bốc lên từ Eyjafjallajökull ngày 17 tháng 4 năm 2010
Aerosol sunfat dẫn đến những phản ứng hóa học phức tạp trên bề mặt làm thay đổi thành phần clo và nitơ trong tầng bình lưu. Khi aerosol tăng về số lượng và đông lại, chúng rơi xuống phần trên tầng đối lưu và hình thành mây ti và thay đổi cân bằng bức xạ của Trái Đất. Hầu hết hydro chloride (HCl) và hydro fluoride (HF) tan trong giọt nước và rơi xuống đất tạo thành mưa axit. Một ví dụ tiêu biểu là núi lửa Masaya ở Nicaragua, nơi liên tục phun ra khí lưu huỳnh dioxide, gây ra mưa axit ở những vùng cách xa hàng trăm kilomét.

Núi lửa trên những thiên thể khác

phải|nhỏ|Núi lửa Tvashtar phun trào với cột khói cao 330 km trên bề mặt Io, vệ tinh của Sao Mộc
Mặt Trăng của Trái Đất không có núi lửa lớn nào, mặc dù bằng chứng gần đây cho thấy nó có thể có lõi còn nóng chảy. Tuy nhiên, Mặt Trăng có nhiều dạng địa hình núi lửa như là biển (vùng sẫm màu trên bề mặt mặt trăng), rille và vòm.
nhỏ|Olympus Mons (Latin, "Núi Olympus"), nằm trên Sao Hỏa, là ngọn núi cao nhất được biết đến trong hệ Mặt Trời
Có một vài núi lửa đã tắt trên Sao Hỏa, bốn trong số đó là những núi lửa khiên lớn hơn những núi lửa trên Trái Đất rất nhiều. Chúng là Arsia Mons, Ascraeus Mons, Hecates Tholus, Olympus Mons, và Pavonis Mons. Những núi lửa nảy đã ngừng hoạt động hàng triệu năm, nhưng tàu thăm dò Mars Express của châu Âu đã tìm thấy bằng chứng cho thấy hoạt động núi lửa có thể đã diễn ra trên Sao Hỏa trong quá khứ gần.

Vệ tinh của Sao Mộc, Io, là thiên thể hoạt động núi lửa tích cực nhất trong hệ mặt trời do tương tác thủy triều với Sao Mộc. Nó được bao phủ bởi núi lửa phun trào lưu huỳnh, lưu huỳnh dioxide và đá silicat, khiến cho bề mặt của Io luôn được bồi thêm. Dung nham của nó nóng nhất trong hệ mặt trời, với nhiệt độ vượt quá 1.800 K (1.500 °C). Tháng 2 năm 2001, vụ phun trào núi lửa lớn nhất trong hệ mặt trời được ghi nhận trên Io. Một nghiên cứu năm 2010 về hành tinh ngoài hệ Mặt Trời COROT-7b, chỉ ra rằng gia nhiệt thủy triều từ ngôi sao chủ gần với hành tinh đó có thể gây ra hoạt động núi lửa mạnh mẽ như ở trên Io.

Europa, vệ tinh Galileo nhỏ nhất, cũng có một hệ thống núi lửa đang hoạt động, chỉ khác là hoạt động của nó hoàn toàn dựa trên nước, đông lạnh thành băng trên bề mặt. Năm 1989 tàu vũ trụ Voyager 2 quan sát núi lửa băng trên Triton, một vệ tinh của Sao Hải Vương, và vào năm 2005 tàu thăm dò Cassini–Huygens chụp đài phun hạt đóng băng trên Enceladus, một vệ tinh của Sao Thổ. Vật chất phun trào có thể chứa nước, nitơ lỏng, amonia, bụi, hoặc hợp chất chứa metan. Cassini–Huygens cũng tìm thấy bằng chứng cho núi lửa băng phun trào metan trên vệ tinh Sao Thổ, Titan, được cho là góp phần vào thành phần metan trong khí quyển của vệ tinh này.

Xem thêm

 Chương trình Núi lửa Toàn cầu
 Danh sách núi lửa ngoài Trái Đất
 Dòng thời gian hoạt động núi lửa trên Trái Đất
 Chỉ số sức nổ núi lửa
 Đài quan sát núi lửa

Tham khảo

Đọc thêm

  This is a reference aimed at geologists, but many articles are accessible to non-professionals.

Liên kết ngoài

Nguy hiểm địa chất
Hoạt động núi lửa
Kiến tạo mảng
Địa mạo núi lửa

Núi lửa học


title: Osiris atriventris

text:
Osiris atriventris là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

Osiris (chi ong)
Động vật được mô tả năm 1930


title: Lepnevaina signata

text:
Lepnevaina signata là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Lepnevaina


title: Phép thuật (Phần 1)

text:
Phần đầu tiên của series phim ăn khách Phép thuật. Được công chiếu vào tháng 10 năm 1998 đến tháng 5 năm 1999 tại Mỹ bao gồm tất cả 22 tập. Nó được phát hành dưới dạng DVD vào năm 2005 dưới dạng box-set và không có phần thêm.

Tóm tắt nội dung

Sau khi được thừa hưởng ngôi nhà Halliwell từ bà ngoại của mình, ba chị em nhà Halliwell bao gồm Prue, Piper và Phoebe khám phá ra rằng họ là hậu duệ của dòng họ phù thủy Waren lâu đời thông qua một cuốn sách tên là "Book of Shadow" (Cuốn sách bóng tối). Họ cũng biết rằng họ có những phép thuật rất mạnh: Prue có khả năng dịch chuyển mọi thứ thông qua tâm trí, Piper có khả năng đóng băng thời gian còn Phoebe có khả năng đoán trước tương lai và nhìn được những gì xảy ra trong quá khứ. Trong phần một, họ dần dần làm quên với sức mạnh và cố gắng để kiểm soát nó.

Cá nhân mỗi người đã rất mạnh, tuy nhiên, còn một sức mạnh khác nếu như cả ba cùng hợp sức lại, được gọi là "The Power of Three" (sức mạnh của bộ ba). Sức mạnh đó có thể tiêu diệt được tà ác vào bảo vệ được người vô tội.

Diễn viên

Các diễn viên chính

 Shannen Doherty trong vai Prue Halliwell.
 Holly Marie Combs trong vai Piper Halliwell.
 Alyssa Milano trong vai Phoebe Halliwell.
 Ted "T.W." King trong vai Andy Trudeau.
 Dorian Gregory trong vai Darryl Morris.

Các diễn viên phụ

 Brian Krause trong vai Leo Wyatt
 Jennifer Rhodes trong vai Penny Halliwell
 Finola Hughes trong vai Patty Halliwell
 Neil Roberts trong vai Rex Buckland
 Leigh-Allyn Baker trong vai Hannah Webster
 Shawn Christian trong vai Josh
 Cristine Rose trong vai Claire Pryce
 Carlos Gómez trong vai Inspector Rodriguez
 Billy Drago trong vai Barbas

Các tập phim

{| class="wikitable" style="width: 100%; margin-right: 0;"
|-
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| №
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| #
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| Tên
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| Đạo diễn
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| Kịch bản
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| Ngày chiếu (Mỹ)
! style="background: #554c99; color: #ffffff;"| Mã
|-

|}

Chú giải

Liên kết ngoài


title: Dikoleps

text:
Dikoleps là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Skeneidae.

Các loài
Các loài trong chi Dikoleps gồm có:

 Dikoleps cutleriana (Clark, 1848)
 Dikoleps depressa (Monterosato, 1880)
 Dikoleps marianae (Rubio, Dantart & Luque, 1998)
 Dikoleps nitens (Philippi, 1844)
 Dikoleps pruinosa (Chaster, 1896)
 Dikoleps pusilla (Jeffreys, 1847)
 Dikoleps rolani (Rubio, Dantart & Luque, 1998)
 Dikoleps templadoi Rubio, Dantart & Luque, 2004
 Dikoleps umbilicostriata (Gaglini, 1987)

Chú thích

Tham khảo

Skeneidae
Dikoleps


title: Melanodrymia aurantiaca

text:
Melanodrymia aurantiaca là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Melanodrymiidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Melanodrymia


title: Sassen-Trantow

text:
Sassen-Trantow là một đô thị thuộc huyện Vorpommern-Greifswald (trước thuộc Demmin), bang Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Đô thị Sassen-Trantow có diện tích 45,22 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 867 người.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Vorpommern-Greifswald


title: Cabañas de Ebro

text:
Cabañas de Ebro là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 522 người. Diện tích đô thị này là 8 ki-lô-mét vuông.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị ở Zaragoza


title: Trichotropis

text:
Trichotropis là một chi ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Capulidae.

Các loài
Các loài trong chi Trichotropis gồm có:

 Trichotropis bicarinata (Sowerby I, 1825)
 Trichotropis borealis Broderip & Sowerby G.B. I, 1829
 Trichotropis conicus Møller, 1842
 Trichotropis migrans Dall, 1881
 Trichotropis turrita Dall, 1927
Các loài được đưa vào đồng nghĩa
 Trichotropis atlantica Möller, 1842: đồng nghĩa của Trichotropis borealis Broderip & Sowerby G.B. I, 1829
 Trichotropis bicarinatus: đồng nghĩa của Trichotropis bicarinata (Sowerby I, 1825)
 Trichotropis blainvilleanus Petit de la Saussaye, 1851: đồng nghĩa của Separatista helicoides (Gmelin, 1791)
 Trichotropis conica Broderip & Sowerby, 1842: đồng nghĩa của Trichotropis borealis Broderip & Sowerby G.B. I, 1829
 Trichotropis costellata Couthouy, 1838: đồng nghĩa của Trichotropis borealis Broderip & Sowerby G.B. I, 1829
 Trichotropis dorbignyanum Petit de la Saussaye, 1851: đồng nghĩa của Coralliophila erosa (Röding, 1798)
 Trichotropis flavida Hinds, 1843: đồng nghĩa của Separatista flavida (Hinds, 1843)
 Trichotropis gabrieli Pritchard & Gatliff, 1899: đồng nghĩa của Separatista helicoides (Gmelin, 1791)
 Trichotropis gouldii A. Adams, 1857: đồng nghĩa của Alora gouldii (A. Adams, 1857)
 Trichotropis inermis Hinds, 1877: đồng nghĩa của Trichotropis borealis Broderip & Sowerby G.B. I, 1829
 Trichotropis inflata Friele, 1879: đồng nghĩa của Iphinopsis inflata (Friele, 1879)
 Trichotropis kelseyi Dall, 1908: đồng nghĩa của Iphinopsis kelseyi (Dall, 1908)
 Trichotropis kroeyeri Philippi, 1849: đồng nghĩa của Neoiphinoe kroeyeri (Philippi, 1849)
 Trichotropis lomana Dall, 1918: đồng nghĩa của Provanna lomana (Dall, 1918)
 Trichotropis nuda Dall, 1927: đồng nghĩa của Iphinopsis nuda (Dall, 1927)
 Trichotropis orientalis Schepman, 1909: đồng nghĩa của Akibumia orientalis (Schepman, 1909)
 Trichotropis pacifica Dall, 1908: đồng nghĩa của Provanna pacifica (Dall, 1908)
 Trichotropis saintjohnensis Verkrüzen, 1877: đồng nghĩa của Trichotropis borealis Broderip & Sowerby G.B. I, 1829
 Trichotropis solida Aurivillius, 1885: đồng nghĩa của Admete regina Dall, 1911
 Trichotropis tricarinata Brazier, 1878: đồng nghĩa của Separatista helicoides (Gmelin, 1791)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Gofas, S.; Le Renard, J.; Bouchet, P. (2001). Mollusca, in: Costello, M.J. et al. (Ed.) (2001). European register of marine species: a check-list of the marine species in châu Âu and a bibliography of guides to their identification. Collection Patrimoines Naturels, 50: pp. 180–213

Capulidae


title: Bucculatrix mesoporphyra

text:
Bucculatrix mesoporphyra là một loài bướm đêm thuộc họ Bucculatricidae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory

Bucculatrix


title: 2008

text:
Sự kiện

Tháng 1

Tháng 2
 10 tháng 2: Lễ trao giải Grammy lần thứ 50 tại Staples Center, Los Angeles, California, Mỹ
 11 tháng 2: Lễ hội Loy Krathong 2007, lần thứ 24
 24 tháng 2: Lễ trao giải Oscar lần thứ 80 của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh tại nhà hát Kodak, Hollywood, California, Mỹ

Tháng 3

Tháng 4

 18 tháng 4: Vệ tinh Vinasat-1 được phóng lên vũ trụ
 21 tháng 4: Microsoft phát hành Gói Dịch vụ 3 (Service Pack 3) cho Windows XP

Tháng 5

 1 tháng 5: Việt Nam ký kết hợp đồng Giáo dục và Đào tạo với Đại học Carnegie Mellon cho ngành Công nghệ thông tin.
 2 tháng 5: Bão Nargis đổ bộ vào Myanmar làm hơn 130.000 người thiệt mạng
 12 tháng 5: Một trận động đất mạnh 7,9 độ Richte xảy ra tại tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc làm hơn 70 nghìn người thiệt mạng và mất tích
 13 tháng 5: Đại lễ Phật Đản Liên hiệp quốc (Vesak) lần thứ 5, năm 2008 khai mạc tại Hà Nội, Việt Nam
 21 tháng 5: Manchester United đánh bại Chelsea, vô địch Champions League.

Tháng 6
 2 tháng 6: Một xe hơi chứa bom nổ trước tòa đại sứ quán Đan Mạch tại Islamabad, Pakistan làm chết ít nhất 5 người
 3 tháng 6: Barack Obama đạt đủ số phiếu cần thiết để trở thành ứng viên tổng thống Hoa Kỳ chính thức của đảng Dân Chủ và là ứng viên da màu đầu tiên trong lịch sử Mỹ để trở thành ứng viên chính thức
 7 tháng 6 đến 30 tháng 6: Vòng chung kết Euro 2008 diễn ra tại Áo & Thụy Sĩ
 8 tháng 6: Tại Akihabara, Tokyo, một người đàn ông 25 tuổi đã dùng dao đâm chết 7 người và làm 11 người khác bị thương
 8 tháng 6: Một trận động đất 6,5 độ Richter ở miền nam Hy Lạp làm 2 người chết và 120 người bị thương
 11 tháng 6: Trung Quốc và Đài Loan đối thoại trực tiếp sau 13 năm
 14 tháng 6: Expo 2008 bắt đầu tại Zaragoza, Tây Ban Nha

Tháng 7
 14 tháng 7: Hoa hậu Hoàn Vũ 2008 tại Crown Convention Center, Diamond Bay Resort, Nha Trang, Việt Nam. Đây là lần đầu tiên Hoa hậu Hoàn Vũ được tổ chức tại Việt Nam.

Tháng 8
 1 tháng 8: Địa giới Hà Nội chính thức mở rộng
 8 tháng 8 đến 24 tháng 8: Thế vận hội Mùa hè 2008 diễn ra tại Bắc Kinh, Trung Quốc.

Tháng 9

9 tháng 9: Kỷ lục Ai là triệu phú đầu tiên ở Việt Nam, Nguyễn Lê Anh vượt qua câu số 14

Tháng 10
15 tháng 10: Ilham Aliyev tái thắng cử Tổng thống Azerbaijan
29 tháng 10:  Cựu tù chính trị Mohamed Anni Nasheed đã chiến thắng cuộc bầu cử Tổng thống dân chủ đầu tiên trong lịch sử Maldives
30 tháng 10: Một loạt vụ đánh bom tại Assam (Ấn Độ) làm ít nhất 77 người thiệt mạng và 470 người bị thương.

Tháng 11
 Trận mưa kỷ lục ở miền Bắc và miền Trung Việt Nam 2008 kéo dài 5 ngày gây ngập lụt nhiều tỉnh thành.
 Thiên tai làm 515 người chết và mất tích, thiệt hại 11.500 tỷ đồng ở Miền Trung.
18 tháng 11: Kỷ lục thứ 2 của Ai là triệu phú, hai cô trò Bùi Thị Hà Thanh - Đào Hồng Vũ vượt qua câu 14 đạt 80.000.000 VNĐ

Tháng 12
 11 tháng 12: Tổ chức Giải vô địch bóng đá thế giới các câu lạc bộ 2008 tại Nhật Bản.
 28 tháng 12: Việt Nam vô địch AFF Cup 2008

Sinh
16 tháng 4: Eléonore của Bỉ
29 tháng 9: Emma Tallulah Behn, con gái của Märtha Louise của Na Uy và nhà văn Ari Behn
20 tháng 12: Đinh Văn K'Rể, cậu bé mắc bệnh hội chứng Seckel người Việt Nam. (m. 2020)

Mất
 3 tháng 1: Choi Yo Sam, võ sĩ Hàn Quốc (sinh 1972)
 11 tháng 1: Sir Edmund Hillary, người leo núi, nhà thám hiểm, người nhân đức New Zealand, người đầu tiên chinh phục đỉnh Everest (sinh 1918)
 15 tháng 1: Nguyễn Khải, nhà văn Việt Nam (sinh 1930)
 15 tháng 1: Brad Renfro, nam diễn viên Mỹ (sinh 1982)
 24 tháng 1: Rui Torres,cựu dẫn chương trình Art Attack (sinh 1976)
 27 tháng 1: Heath Ledger, nam diễn viên Úc (sinh 1979)
 27 tháng 1: Suharto, tổng thống Indonesia (sinh 1921)
 6 tháng 2: Thanh Phương, nam diễn viên Việt Nam (sinh 1977)
 10 tháng 2: Roy Scheider, nam diễn viên Mỹ (sinh 1932)
 23 tháng 2: Janez Drnovšek, tổng thống, thủ tướng Slovenia (sinh 1950)
 19 tháng 3: Paul Scofield, nam diễn viên Anh Quốc (sinh 1922)
 19 tháng 3: Arthur C. Clarke, tác giả, nhà phát minh sáng chế, người theo thuyết vị lai Anh Quốc (sinh 1917)
 24 tháng 3: Richard Widmark, nam diễn viên Mỹ (sinh 1914)
 26 tháng 3: Manuel Marulanda, chiến sĩ du kích Colombia (sinh 1930)
 3 tháng 4: Hrvoje Custic, cầu thủ bóng đá Croatia (sinh 1983)
 5 tháng 4: Charlton Heston, nam diễn viên Mỹ (sinh 1923)
 29 tháng 4: Albert Hofmann, nhà hoá học Thuỵ Sĩ (sinh 1906)
 8 tháng 5: Francios Sterchele, cầu thủ bóng đá Bỉ (sinh 1982)
 12 tháng 5: Irena Sendler, người nhân đạo Ba Lan (sinh 1910)
 10 tháng 6: Chingiz Aitmatov, nhà văn Kyrgyzstan (sinh 1928)
 11 tháng 6: Võ Văn Kiệt, Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Nguyên Thủ tướng Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam, Nguyên Cố vấn Ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam (sinh 1922)
 22 tháng 6: George Carlin, tác giả, nam diễn viên, nhà soạn kịch Mỹ (sinh 1937)
 4 tháng 7: Jesse Helms, nhà chính trị Mỹ (sinh 1921)
 5 tháng 7: Hòa thượng Thích Huyền Quang, lãnh đạo Phật giáo Việt Nam, vị tăng thống thứ tư của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất (sinh 1919)
 23 tháng 7: Kurt Furgler, nhà chính trị Thụy Sĩ (sinh 1924)
 3 tháng 8: Aleksandr Solzhenitsyn, nhà văn, nhà viết kịch Nga (sinh 1918)
 10 tháng 8: Isaac Hayes, nhạc sĩ Mỹ gốc Phi (sinh 1942)
13 Tháng 8 : Sơn Nam, nhà văn Việt Nam (sinh 1926)
 23 tháng 9: Lê Vũ Cầu, diễn viên Việt Nam (sinh 1955)
 26 tháng 9: Paul Newman, nam diễn viên Mỹ (sinh 1925)
 2 tháng 10: Choi Jin Sil, nữ diễn viên Hàn Quốc (sinh 1968)
 11 tháng 10: Jörg Haider, nhà chính trị Áo (sinh 1950)
 10 tháng 11: Miriam Makeba, ca sĩ Nam Phi (sinh 1932)
 29 tháng 11: Minh Phụng, nghệ sĩ sân khấu cải lương Việt Nam (sinh 1944)
 5 tháng 12: Alexy II, Thượng phụ của Chính Thống giáo Nga (sinh 1929)
 18 tháng 12: W. Mark Felt, cựu nhân viên FBI, người được mệnh danh là "nguồn tin giấu tên nổi tiếng nhất trong lịch sử Hoa Kỳ" (sinh 1913)
 20 tháng 12: Robert Mulligan, đạo diễn Mỹ (sinh 1925)
 23 tháng 12: Lương Tuấn, nghệ sĩ sân khấu cải lương Việt Nam (sinh 1957)
 29 tháng 12: Freddie Hubbard, nghệ sĩ saxophone Mỹ (sinh 1938)

Giải Nobel

Tháng 10 tại Thụy Điển, ủy ban Nobel đã công bố các giải thưởng Nobel năm 2008:
Người đạt giải và các công trình:

Hòa bình: Martti Ahtisaari, cựu Tổng thống Phần Lan, một nhà trung gian hòa giải được cho là có những đóng góp quan trọng trong giải quyết các xung đột quốc tế từ Kosovo và Aceh, Indonesia.
Văn học: Jean-Marie Gustave Le Clézio, nhà văn người Pháp, ông được ủy ban đánh giá là "tác giả của những sự ra đi mới, cuộc phiêu lưu thi ca và hứng khởi xuất thần nhục cảm, người khai phá một nhân loại bên ngoài và bên dưới nền văn minh đang thống trị".
Hóa học: Osamu Shimomura (người Nhật), Martin Chalfie, Roger Tsien (người Mỹ), với công trình nghiên cứu về protein phát huỳnh quang xanh.
Vật lý: Makoto Kobayashi, Toshihide Maskawa (người Nhật) và Yoichiro Nambu (người Mỹ gốc Nhật), với các công trình nghiên cứu về cơ chế "phá vỡ đối xứng tự phát" trong vật lý nguyên tử.
Y học: Harald zur Hausen (người Đức), Françoise Barré-Sinoussi, Luc Montagnier (người Pháp), với công trình phát hiện hai loại virus gây ra các chứng bệnh nan y ở người.
Kinh tế: Paul Krugman (người Mỹ), với các công trình "kinh tế địa lý mới" và "thuyết thương mại mới".

Tham khảo

Năm 2008


title: La Roche-en-Ardenne

text:
La Roche-en-Ardenne là một đô thị của Bỉ. Đô thị này nằm ở tỉnh Luxembourg, vùng Wallonie.

Ngày 1 tháng 1 năm 2007, đô thị này có diện tích 147,52 km², có dân số 4.348 dân với mật độ dân số 29,5 người trên mỗi km².

Đô thị này nằm ở khúc uống của sông Ourthe, thị trấn La Roche-en-Ardenne là một trong những địa điểm du lịch ở Ardennes với các hoạt động leo núi, chèo xuống kayak. Kinh tế chính địa phương là ngành nông nghiệp.

Tham khảo

 Lịch sử La Roche
 AP news report on the 60th anniversary of the Battle of the Bulge

Liên kết ngoài
 Municipality website

Đô thị của tỉnh Luxemburg


title: Tipula sogana

text:
Tipula sogana là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: (14512) 1996 GL1

text:
{{DISPLAYTITLE:(14512) 1996 GL1}}

(14512) 1996 GL1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 6 tháng 4 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 14001–15000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Protandrena kansensis

text:
Protandrena kansensis là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1976.

Chú thích

Tham khảo

Protandrena
Động vật được mô tả năm 1976


title: Nitidella

text:
Nitidella là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Columbellidae.

Các loài
Các loài trong chi Nitidella gồm có:

 Nitidella nitida (Lamarck, 1822)

Chú thích

Tham khảo

Columbellidae


title: Fortan

text:
Fortan là một xã thuộc tỉnh Loir-et-Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loir-et-Cher

Tham khảo

Xã của Loir-et-Cher


title: Pseudosesia isozona

text:
Pseudosesia isozona là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được tìm thấy ở Queensland.
Chiều dài cánh trước là 10–11 mm đối với con đực và 11 mm đối với con cái.
Loài này có bề ngoài giống với Pseudosesia oberthuri.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory
Image at CSIRO Entomology
Classification of the Superfamily Sesioidea (Lepidoptera: Ditrysia)
New records và a revised checklist of the Australian clearwing moths (Lepidoptera: Sesiidae)

Pseudosesia


title: Achaea albicilia

text:
Achaea albicilia là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Châu Phi, bao gồm Ghana và Sierra Leone.

Ấu trùng ăn xoài.

Liên kết ngoài

Chú thích

Achaea (bướm đêm)
Động vật Gambia


title: Neolarra alexanderi

text:
Neolarra alexanderi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Griswold & Parker mô tả khoa học năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

Neolarra
Động vật được mô tả năm 1999