title: Người

text:
Người, con người, loài người hay nhân loại (danh pháp khoa học: Homo sapiens hay Homo sapiens sapiens, nghĩa đen: người tinh khôn) là loài linh trưởng đông đảo và lan rộng nhất. Người có hai đặc trưng cơ bản là đi đứng bằng hai chân và bộ não lớn phức tạp; những đặc điểm cho phép họ phát triển công cụ, văn hóa và ngôn ngữ tiên tiến. Người là động vật có tính xã hội cao, có xu hướng sống trong các cơ cấu xã hội phức tạp theo quan hệ hợp tác hoặc cạnh tranh; chẳng hạn như gia đình, thân tộc, nhà nước hoặc dân tộc. Tương tác xã hội giữa người với người đã thiết lập các khái niệm như đạo đức, chuẩn mực xã hội và nghi lễ; những giá trị đã góp phần kiến thiết và củng cố xã hội của họ. Trí tò mò muốn thấu hiểu và lý giải các hiện tượng tự nhiên, cùng với khát khao muốn ảnh hưởng và chế ngự các hiện tượng đó, đã thúc đẩy con người phát triển khoa học, triết học, thần thoại, tôn giáo và nhiều lĩnh vực khác.

Mặc dù nhiều nhà khoa học sử dụng danh từ con người để chỉ toàn bộ các loài thuộc chi Homo; song trong lời nói thường nhật, người ta dùng từ con người đơn thuần để chỉ Homo sapiens, thành viên Homo duy nhất còn sót lại. Người hiện đại về mặt giải phẫu (anatomically modern humans) bắt nguồn từ châu Phi cách đây khoảng 300.000 năm, tiến hóa từ tổ tiên Homo heidelbergensis hoặc từ một loài tương tự nào đó, rồi di cư ra khỏi Châu Phi và dần thay thế các quần thể người cổ xưa trên khắp thế giới. Suốt phần lớn lịch sử nhân loại, con người hầu như chỉ sống theo lối du mục và săn bắn hái lượm. Mầm mống hành vi hiện đại ở người xuất hiện cách đây khoảng 160.000-60.000 năm. Cách mạng Đồ đá mới, nở rộ ở Tây Nam Á khoảng 13.000 năm trước (rồi nối tiếp ở các nơi khác), đã chứng kiến sự khai sinh của nông nghiệp, kèm theo các khu định cư đồ sộ do con người xây dựng. Vì dân số ngày một tăng và lương thực ngày một dư thừa, nhà nước đã ra đời trong lòng và giữa các cộng đồng người, kiến tạo nền móng cho các nền văn minh trỗi dậy và suy vong theo thời gian. Hiện nay, loài người vẫn đang tiếp tục sinh sôi nảy nở và dân số của họ đã cán mốc 8 tỉ vào năm 2022.

Các yếu tố di truyền hoặc môi trường có thể gây nên biến thiên sinh học ở ngoại hình, sinh lý, độ nhạy cảm với bệnh tật, khả năng tâm thần, kích thước cơ thể và tuổi thọ của con người. Mặc dù các tộc người thường có vẻ ngoài khá khác biệt, song nếu ta so sánh gen của hai cá nhân bất kỳ thì sẽ thấy họ giống nhau về mặt di truyền đến 99%. Loài người bộc lộ dị hình giới tính tương đối rõ rệt: nhìn chung nam giới có sức mạnh cơ thể lớn hơn, còn nữ giới có tỉ lệ mỡ cơ thể cao hơn. Đến tuổi dậy thì, con người bắt đầu phát triển các đặc điểm giới tính thứ cấp. Phụ nữ (tức con người giống cái đã trưởng thành) có khả năng mang thai, rồi mãn kinh và vô sinh vào khoảng 50 tuổi.

Con người là loài ăn tạp, có thể tiêu thụ nhiều loại động thực vật. Họ biết sử dụng lửa hoặc khai thác các dạng nhiệt năng để chế biến và nấu chín thức ăn; kỹ thuật được kế thừa từ thời H. erectus. Trung bình con người có thể nhịn đói đến 8 tuần nhưng chỉ có thể nhịn uống khoảng 3-4 ngày. Con người là sinh vật ban ngày, ngủ trung bình 7-9 tiếng mỗi ngày. Việc sinh nở ở người tương đối nguy hiểm, tiềm tàng nguy cơ biến chứng hoặc thậm chí tử vong. Thông thường, cả người mẹ lẫn người cha đều tham gia vào việc nuôi dưỡng con trẻ.

Vỏ não trước trán của con người, tức phân khu não bộ đảm nhận chức năng nhận thức bậc cao, rất lớn và phát triển. Họ rất thông minh, có khả năng ghi nhớ từng hồi (episodic memory), có nét mặt biểu cảm linh hoạt, có sự tự nhận thức và lý thuyết tâm trí (theory of mind). Trí óc con người có khả năng nội quan, suy tư, tưởng tượng, tự ý chí hành động và hình thành thế giới quan về tồn tại. Những ưu điểm kể trên đã cho phép con người đạt được những thành tựu công nghệ phức tạp thông qua lý tính và sự truyền tải kiến thức cho các thế hệ tương lai. Ngôn ngữ, nghệ thuật và thương nghiệp là những thứ tạo nên căn tính con người. Các tuyến thương mại đường dài có lẽ đã góp phần tạo nên sự bùng nổ văn hóa và sự phân phối tài nguyên có lợi cho con người; một ưu thế vô cùng lớn khi so với những sinh vật khác.

Định nghĩa và từ nguyên

Tất cả con người hiện đại đều thuộc loài Homo sapiens, danh pháp khoa học mà được Carl Linnaeus đặt ra trong tác phẩm Systema Naturae thế kỷ thứ 18. Danh từ chung "Homo" là một từ mượn học được (learned borrowing) thế kỷ 18 từ  của tiếng Latinh, dùng để chỉ con người bất kể giới tính. Danh từ con người có thể dùng để chỉ tất cả các loài thuộc chi Homo, song người ta thường dùng từ này để đề cập đến riêng Homo sapiens, loài Homo duy nhất còn tồn tại. Cái tên "Homo sapiens" có nghĩa là 'người tinh khôn' hoặc 'người thông minh'. Hiện có ý kiến cho rằng một số giống người cổ, đơn cử như người Neanderthal, chính là những phân loài của H. sapiens.

Trong tiếng Việt, từ người đồng nguyên với nhiều từ chỉ người trong các ngôn ngữ Nam Á khác, chẳng hạn như ngài tiếng Mường, bơngai tiếng Bahnar và ngai tiếng Pacoh. Năm 2006, nhà ngôn ngữ học Harry Shorto phục nguyên từ chỉ người ở dạng Môn-Khmer nguyên thủy là *[m]ŋaaj.

Trong tiếng Anh, human là một từ tiếng Anh trung đại được mượn từ humain của tiếng Pháp cổ, rốt cuộc bắt nguồn từ dạng tính từ của homō là hūmānus tiếng Latinh. Từ bản xứ chỉ người trong tiếng Anh là man. Ngoài ra người ta còn dùng từ này để chỉ hai giới, song trong tiếng Anh hiện đại thì nó chỉ riêng đàn ông. Từ man bắt nguồn từ dạng *mann của tiếng Tây-Germanic nguyên thủy, truy gốc xa hơn nữa thì từ căn tố *mon- hoặc *men- của tiếng Ấn-Âu nguyên thủy.

Tiến hóa

Con người là một loài vượn lớn thuộc liên họ Hominoidea. Dòng dõi vượn phái sinh con người lần lượt tách khỏi dòng dõi vượn nhỏ (họ Hylobatidae), dòng dõi đười ươi (chi Pongo), dòng dõi khỉ đột (chi Gorilla), rồi cuối cùng tách khỏi dòng dõi tinh tinh (chi Pan). Lần phân tách cuối cùng giữa dòng dõi người và tinh tinh diễn ra vào khoảng 8–4 triệu năm trước vào cuối thế Miocen. Tại lần phân tách đó, hai nhiễm sắc thể đã kết hợp với nhau để tạo thành nhiễm sắc thể số 2, điều mà giúp lý giải số lượng 23 cặp nhiễm sắc thể ở người chứ không phải 24 như ở các loài vượn khác. Sau đó, tông Người tiếp tục đa dạng hóa thành nhiều loài khác nhau và tách thành ít nhất hai chi riêng biệt. Tuy vậy, tất cả những nhánh đó đều đã bị tuyệt diệt, khiến H. sapiens là chủng người duy nhất còn sót lại.

Chi Homo tiến hóa từ chi Australopithecus. Mặc dù các hóa thạch giai đoạn chuyển tiếp còn khá hiếm, những thành viên sơ kỳ của Homo chia sẻ rõ ràng một số điểm chung với Australopithecus. Hóa thạch cổ nhất của chi Homo là một hài cốt được khai quật từ Ethiopia mang mẫu hiệu LD 350-1 2,8 triệu năm tuổi. Các loài Homo cổ nhất hiện được công nhận là H. habilis và H. rudolfensis, tiến hóa cách đây 2,3 triệu năm. H. erectus (biến thể châu Phi của loài này đôi khi được gọi là H. ergaster) tiến hóa cách đây 2 triệu năm, là loài người cổ xưa đầu tiên rời khỏi châu Phi và phân tán khắp Á-Âu. Cấu trúc cơ thể của người hiện đại đã manh nha phát triển ở H. erectus. H. sapiens phái sinh trực tiếp từ H. heidelbergensis hoặc H. rhodesiensis vào khoảng 300.000 năm trước, hai chủng người mà chính là hậu duệ của quần thể H. erectus còn sót lại ở châu Phi. Sau đó H. sapiens dời khỏi quê nhà, thiên di khắp thế giới và thay thế các chủng người cổ khác. Hành vi hiện đại ở người xuất hiện vào khoảng 160.000-70.000 năm trước, hoặc có lẽ thậm chí sớm hơn thế.

Hiện các nhà khoa học xác định ít nhất hai đợt di cư độc lập "ra khỏi châu Phi": đợt đầu tiên diễn ra cách đây khoảng 130.000-100.000 năm và đợt thứ hai (phát tán về phương nam) diễn ra cách đây khoảng 70.000-50.000 năm. H. sapiens bành trướng tới mọi lục địa và đảo lớn, đặt chân đến Á-Âu khoảng 60.000 năm trước, đặt chân đến Úc khoảng 65.000 năm trước, sang được châu Mỹ khoảng 15.000 năm trước, rồi chinh phục quần đảo Hawaii, Đảo Phục Sinh, Madagascar và New Zealand giữa những năm 300-1280 Công Nguyên.

Bức tranh tiến hóa loài người không đơn thuần là sự diễn tiến tuyến tính hoặc phân tách, mà còn bao gồm cả sự giao phối qua lại giữa các chủng người khác nhau rất phức tạp. Nghiên cứu gen đã chứng tỏ sự lai tạp giữa các chủng người rất phổ biến trong quá trình tiến hóa lịch sử. Bằng chứng ADN chỉ ra rằng gen của người hiện đại ngoài châu Phi đều trộn lẫn một phần gen của người Neanderthal. Hơn nữa, các nhà di truyền học đã phát hiện người Neanderthal và các hominin khác, chẳng hạn như người Denisova, có lẽ đã đóng góp tới 6% bộ gen của họ vào bộ gen của người hiện nay.

Lược sử

Suốt chiều dài lịch sử tồn tại cho đến khoảng 12.000 năm trước, con người hầu như chỉ gắn bó với lối sống săn bắt hái lượm. Bước đột phá khổng lồ của nhân loại 12.000 năm trước, được giới khảo cổ gọi là cách mạng Đồ đá mới cùng phát minh nông nghiệp, diễn ra lần đầu tiên tại Tây Nam Á và lan rộng khắp Cựu thế giới trong các thiên niên kỷ tiếp theo. Nhiều cuộc cách mạng nông nghiệp độc lập cũng diễn ra ở nhiều nơi trên thế giới sau đó: Trung Bộ châu Mỹ (khoảng 6.000 năm trước), Trung Quốc, Papua New Guinea, và khu vực Sahel-Tây Savanna thuộc Châu Phi. Nguồn lương thực dư thừa đã dẫn đến sự hình thành các khu định cư vĩnh viễn, tạo điều kiện cho con người thuần hóa động vật và áp dụng kim khí vào quá trình lao động sản xuất. Lối sống nông nghiệp định cư đã tạo lập phần móng để các nền văn minh của con người có chỗ phát triển.

Cuộc cách mạng đô thị vào thiên niên kỷ thứ 4 TCN đã chứng kiến sự phát triển của các thị quốc, tiểu biểu như những thành bang Lưỡng Hà kiến thiết bởi người Sumer. Chính tại những thành phố này vào khoảng năm 3000 TCN, con người đã sáng tạo ra dạng thức sớm nhất được biết của chữ viết gọi là chữ hình nêm. Hai nền văn minh phồn vinh tồn tại đồng thời với Lưỡng Hà là Ai Cập cổ đại và văn minh thung lũng sông Ấn. Những nền văn minh đó tiếp xúc nhau thông qua giao thương và phát minh những loại hình công nghệ cơ bản như bánh xe, công cụ cày và các mái buồm. Thiên văn học và toán học được khai sinh; Đại kim tự tháp Giza được người Ai Cập xây dựng. Bằng chứng khảo cổ học chỉ tới một đợt hạn hán nghiêm trọng kéo dài khoảng 1 thế kỷ là nguyên nhân suy tàn của các nền văn minh đó, song nhân loại vẫn tiếp tục tạo dựng những nền văn minh mới. Người Babylon nối gót người Sumer thống trị Lưỡng Hà, và những nền văn minh như văn hóa Porverty Point, văn minh Minos và nhà Thương nổi lên ở các khu vực mới. Vào khoảng năm 1200 TCN, nhiều nền văn minh đồ đồng ở Địa Trung Hải đột ngột sụp đổ và đơn cử tại Hy Lạp được tiếp nối bởi thời kỳ Đen tối. Giai đoạn chuyển tiếp hậu kỳ đồ đồng này đã mở ra thời kỳ đồ sắt trong lịch sử nhân loại.

Kể từ thế kỷ thứ 5 TCN, lịch sử bắt đầu được ghi chép thành văn, cung cấp cho hậu thế những cái nhìn rõ hơn về quá khứ. Giữa thế kỷ 8 và 6 TCN, châu Âu bước vào thời kỳ cổ đại Hy-La đặc trưng bởi hai nền văn minh Hy Lạp và La Mã cổ đại. Ở châu Mỹ, người Maya bắt đầu xây dựng các đô thị và phát minh các hệ lịch phức tạp; ở Châu Phi, vương quốc Aksum thôn tính vương quốc Kush trên đà sa sút rồi thiết lập thương mại giữa Ấn Độ và Địa Trung Hải; ở Tây Á, mô hình nhà nước tập trung của Đế quốc Ba Tư sẽ có ảnh hưởng rất lớn tới các nhà nước trong tương lai; ở châu Á, đế quốc Gupta thống trị Ấn Độ và nhà Hán của Trung Hoa phát triển rực rỡ.

Sau sự sụp đổ của đế quốc Tây La Mã vào năm 476, châu Âu bước vào thời kỳ Trung cổ. Trong thời kỳ này, Giáo hội Cơ Đốc đóng vai trò là trung tâm quyền lực của xã hội phong kiến châu Âu. Ở Trung Đông, Hồi giáo trở thành tôn giáo lớn nhất và được truyền bá sang Bắc Phi. Giai đoạn này là cột mốc vàng son của thế giới Hồi giáo với những thành tựu kiến trúc nổi bật, những mặc khải trong khoa học kỹ thuật, và sự hình thành bản sắc xã hội rất riêng biệt. Thế giới Cơ đốc giáo và Hồi giáo rốt cuộc va chạm với nhau: Vương quốc Anh, Vương quốc Pháp và Đế quốc La Mã thần thánh phát động hàng loạt cuộc thập tự chinh nhằm giành lại Đất Thánh từ tay người Hồi giáo. Ở châu Mỹ, các xã hội Mississippi phức tạp nở rộ vào khoảng năm 800 CN, trong khi xa hơn về phía nam, người Aztec và người Inca vươn lên kiến tạo những đế quốc đồ sộ. Tại Á-Âu vào thế kỷ 13-14, đế quốc Mông Cổ đã chinh phục được phần lớn thế giới. Cùng thời đó, Đế quốc Mali mở rộng cương vực đến mức cực đại ở Châu Phi, trải dài từ Senegambia đến Bờ Biển Ngà. Tại châu Đại Dương, đế quốc Tuʻi Tonga bành trướng và thiết lập bá quyền khắp Nam Thái Bình Dương.

Môi trường sống và dân số

Các khu định cư sơ khai của con người thường lệ thuộc rất nhiều vào khoảng cách đến nguồn nước và các nguồn tài nguyên thiên nhiên cần thiết để duy trì sư sống, chẳng hạn như quần thể động vật mồi hoặc đất canh tác để trồng trọt và chăn thả gia súc. Con người hiện nay có khả năng thay đổi môi trường sống bằng nhiều phương pháp như công nghệ, thủy lợi, quy hoạch đô thị, xây dựng, phá rừng và sa mạc hóa. Song các khu định cư của họ vẫn dễ bị tổn hại trước thiên tai, nhất là những khu định cư có chất lượng cơ sở hạ tầng kém và tọa lạc tại vị trí địa lý nguy hiểm. Sự quần cư và thay đổi môi trường sống của con người thường được thực hiện với mục đích nhằm bảo hộ, tích lũy tiện nghi hoặc của cải vật chất, mở rộng nguồn thức ăn sẵn có, cải thiện thẩm mỹ, nâng cao kiến thức hoặc tăng cường trao đổi tài nguyên.

Con người là động vật dễ thích nghi mặc dù khả năng chịu đựng của họ đối với các môi trường khắc nghiệt trên Trái Đất không hề cao. Nhờ các công cụ tiên tiến, con người đã có thể tăng cường khả năng thích ứng với các mức nhiệt độ, độ ẩm và độ cao. Sở dĩ bởi vậy, con người đã trở thành loài toàn cầu có thể sống ở đủ kiểu môi trường như rừng mưa nhiệt đới, sa mạc khô cằn, vùng cực lạnh giá và các thành phố ô nhiễm nặng; trái lại, hầu hết sinh vật chỉ sống được trong một số khu vực địa lý nhất định bởi khả năng thích nghi hạn chế của chúng. Tuy nhiên, dân số loài người phân bố bất đồng đều trên bề mặt Trái Đất, biến động từ vùng này sang vùng khác, và vẫn tồn tại những khu vực rộng lớn gần như không có bóng người ở, ví dụ như Nam Cực và các vùng đại dương. Phần lớn dân số loài người (61%) phân bố ở Châu Á; phần còn lại phân bố giảm dần lần lượt ở Châu Mỹ (14%), Châu Phi (14%), Châu Âu (11%) và Châu Đại Dương (0,5%).

Trong vòng vài thế kỷ trở lại đây, con người đã khám phá những môi trường đầy thủ thách như Nam Cực, biển sâu và không gian vũ trụ. Sự cư trú của con người trong những môi trường thù địch này rất hạn chế và tốn kém, thường chỉ dành cho các sứ mệnh khoa học, quân sự hoặc công nghiệp.  Con người đã đổ bộ lên Mặt Trăng và sử dụng các loại tàu vũ trụ robot để nghiên cứu các thiên thể. Kể từ đầu thế kỷ 20, con người đã đặt các trạm nghiên cứu lâu dài ở Nam Cực, và kể từ năm 2000, thành lập Trạm Vũ trụ Quốc tế để cư trú trên không gian.

Dân số vào thời điểm nông nghiệp lần đầu xuất hiện (khoảng năm 10.000 TCN) được ước tính rơi vào khoảng từ 1 triệu đến 15 triệu người. Khoảng 50-60 triệu người sống trong lòng Đế chế La Mã thống nhất đông tây vào thế kỷ thứ 4 CN. Bệnh dịch hạch, lần đầu tiên được ghi nhận vào thế kỷ thứ 6 CN, đã tiêu diệt 50% dân số loài người. Nạn dịch kinh hoàng nhất phải kể đến đó là cái chết Đen, gây ra cái chết của 75–200 triệu người tính riêng ở Âu-Á và Bắc Phi. Dân số loài người có lẽ đã đạt ngưỡng 1 tỷ người vào năm 1800. Kể từ đó tăng trưởng theo cấp số nhân, đạt 2 tỷ người vào năm 1930 và 3 tỷ người vào năm 1960, 4 tỷ người vào năm 1975, 5 tỷ người vào năm 1987 và 6 tỷ người vào năm 1999. Dân số thế giới vượt ngưỡng 7 tỷ người vào năm 2011 và vào năm 2020 đã đạt 7,8 tỷ. Tổng sinh khối carbon của toàn thể loài người trên Trái đất vào năm 2018 được ước chừng ở mức 60 triệu tấn, gấp gần 10 lần sinh khối của tất cả các loài thú chưa được thuần hóa.

Năm 2018, 4,2 tỷ người (55%) sống tập trung tại các khu vực thành thị, hơn hẳn con số 751 triệu người vào năm 1950. Các khu vực đô thị hóa nhất lần lượt là Bắc Mỹ (82%), Mỹ Latinh (81%), Châu Âu (74%) và Châu Đại Dương (68%). Dân số Châu Phi và Châu Á chiếm gần 90% tổng số 3,4 tỷ người còn sống ở nông thôn trên toàn cầu. Người dân sống ở đô thị thường phải đối mặt với nhiều vấn đề chẳng hạn như ô nhiễm và tệ nạn xã hội, đặc biệt phổ biến ở các khu ổ chuột nội thành hoặc ngoại thành. Con người đã tác động một cách đáng kể đến môi trường xung quanh. Họ là loài đứng đầu chuỗi thức ăn, hiếm khi bị các loài khác săn mồi. Sự gia tăng dân số, công nghiệp hóa, khai khẩn đất đai, tiêu dùng quá mức và thải nhiên liệu hóa thạch đã tàn phá môi trường. Những vấn nạn đó là nguyên nhân khiến bao dạng sống khác bị đẩy đến bờ vực tuyệt chủng, và gây nên biến đổi khí hậu toàn cầu, rồi càng đẩy nhanh Tuyệt chủng Holocen.

Sinh học

Giải phẫu và sinh lý

Hầu hết các khía cạnh sinh lý người đều tương đồng với các khía cánh sinh lý động vật. Cơ thể con người bao gồm các phần chân, thân, tay, cổ và đầu. Cơ thể người trưởng thành được cấu thành bởi khoảng 100 nghìn tỷ tế bào. Những hệ thống sinh học tồn tại ở người bao gồm hệ thần kinh, hệ tuần hoàn, hệ tiêu hóa, hệ nội tiết, hệ miễn dịch, hệ vỏ bọc, hệ bạch huyết, hệ vận động, hệ sinh dục, hệ hô hấp và hệ tiết niệu. Công thức răng của con người là . Con người có vòm miệng ngắn hơn và răng nhỏ hơn so với những linh trưởng khác. Con người là loài linh trưởng duy nhất có răng nanh ngắn và tương đối phẳng. Răng người có đặc trưng mọc khăng khít và những khoảng răng rụng thường sẽ được lấp nhanh chóng bởi răng mới ở những cá nhân trẻ tuổi. Răng hàm thứ ba (răng khôn) ở người đang dần tiêu biến, nhiều cá nhân thậm chí không có răng này khi sinh.

Giống tinh tinh, con người sở hữu nhiều vết tích tiến hóa như xương cùng, ruột thừa, khớp vai linh hoạt, các ngón tay nắm được và ngón cái đối nhau (tức có thể chĩa vuông góc với các ngón còn lại). Ngoài đi đứng bằng hai chân và kích thước não lớn, con người khác biệt với tinh tinh chủ yếu ở khứu giác, thính giác và khả năng tiêu hóa protein. Mặc dù con người có mật độ nang lông tương đương các loài vượn khác, song lông cơ thể ở người chủ yếu là lông tơ, ngắn và có phân bố thưa thớt. Con người có khoảng 2 triệu tuyến mồ hôi trên toàn bộ cơ thể, nhiều hơn so với tuyến mồ hôi rời rạc của tinh tinh, chủ yếu tập trung quanh lòng bàn tay/bàn chân.

Chiều cao trung bình của một nam giới trưởng thành rơi vào khoảng  và chiều cao trung bình của nữ giới trưởng thành rơi vào khoảng  (trên toàn cầu). Một số cá nhân bắt đầu suy giảm tầm vóc ở tuổi trung niên, song quá trình này thường diễn ra ở người già. Dân số loài người đang phổ quát cao lớn hơn, có vẻ là kết quả của chế độ dinh dưỡng, trình độ y tế và điều kiện sống tốt hơn. Khối lượng trung bình của một người trưởng thành là  đối với nữ và  đối với nam. Trọng lượng cơ thể và kiểu hình cơ thể chịu ảnh hưởng từ các yếu tố di truyền và môi trường, và khác nhau giữa từng cá nhân.

Con người có khả năng ném nhanh và chính xác hơn bất kỳ loài vật nào khác. Họ nằm trong số những loài vật chạy đường dài tốt nhất, song khá chậm chạp khi chạy ở cự ly ngắn. Lông mỏng và tuyến mồ hôi hiệu quả là những đặc điểm tiến hóa giúp con người tránh khỏi kiệt sức vì tăng thân nhiệt khi chạy đường dài.

Di truyền

Như hầu hết các động vật khác, con người là loài nhân thực lưỡng bội. Mỗi tế bào xôma sở hữu hai bộ 23 nhiễm sắc thể, mỗi bộ kế thừa từ bố hoặc mẹ; các giao tử chỉ sở hữu duy nhất một bộ nhiễm sắc thể trộn lẫn từ hai bộ nhiễm sắc thể bố mẹ. Trong số 23 cặp nhiễm sắc thể, 22 cặp là nhiễm sắc thể thường và 1 cặp là nhiễm sắc thể giới tính. Hệ thống định giới ở người là XY, trong đó nữ giới có nhiễm sắc thể giới tính XX và nam giới có nhiễm sắc thể giới tính XY. Di truyền và môi trường là hai yếu tố dẫn đến sự khác biệt sinh học ở thể trạng, sinh lý, nhạy cảm bệnh tật và khả năng tâm thần. Tuy nhiên ảnh hưởng của chúng đến sự bộc lộ tính trạng vẫn chưa được giới khoa học hiểu rõ.

Mặc dù không hai cá nhân nào giống hệt nhau về mặt di truyền (kể cả các cặp song sinh giống nhau như đúc), mức độ tương đồng di truyền ở hai cá nhân bất kỳ vẫn lên tới 99,5%-99,9%. Điều này cho thấy con người đồng nhất với nhau hơn hẳn các loài vượn lớn khác, bao gồm cả tinh tinh. Sự khác biệt ADN không đáng kể ở người chứng tỏ một sự kiện thắt cổ chai dân số từng xảy ra vào thế Canh Tân muộn (khoảng 100.000 năm trước). Chọn lọc tự nhiên liên tục gây áp lực lên các quần thể người, và ta có bằng chứng cho thấy bộ gen người ở một số vùng đã được chọn lọc định hướng suốt 15.000 năm qua.

Bộ gen người được giải trình tự lần đầu tiên vào năm 2001 và tính đến năm 2020 thì hàng trăm nghìn bộ gen đã được giải trình tự. Năm 2012, Dự án HapMap Quốc tế so sánh bộ gen của 1.184 cá nhân từ 11 quần thể và đã xác định được 1,6 triệu các đa hình đơn nucleotide (single nucleotide polymorphism). Quần thể châu Phi sở hữu số lượng dị biến di truyền riêng tư (private genetic variant) cao nhất. Trong khi nhiều dị biến ở các quần thể bên ngoài châu Phi cũng được tìm thấy ở các quần thể châu Phi, tuy nhiên vẫn có một số lượng lớn dị biến riêng biệt chỉ xuất hiện ở quần thể châu Đại Dương và châu Mỹ. Theo ước tính năm 2010, con người có khoảng 22.000 gen. Bằng phương pháp so sánh ADN ty thể (loại ADN chỉ được truyền qua dòng mẹ), các nhà di truyền học kết luận rằng tổ tiên nữ giới chung cuối cùng mang chỉ thị di truyền (genetic marker) của tất cả các cá thể người hiện đại chắc chắn đã sống cách đây khoảng 90.000-200.000 năm.

Vòng đời

Sinh sản của con người bắt đầu với quá trình thụ tinh trong thông qua quan hệ tình dục, điều mà vào thời buổi hiện đại cũng có thể đạt được bằng công nghệ hỗ trợ sinh sản. Thời gian thai nghén trung bình ở phụ nữ là 38 tuần nhưng có thể sai lệch đến 37 ngày. Giai đoạn phôi thai kéo dài 8 tuần đầu; vào tuần thứ chín, phôi chuyển sang giai đoạn bào thai. Khởi phát chuyển dạ hoặc mổ lấy thai có thể được thực hiện nếu đứa trẻ cần được sinh ra sớm vì lý do y tế. Ở các nước phát triển, trẻ sơ sinh lúc mới chào đời thường nặng  và cao . Tuy nhiên ở các nước đang phát triển, tình trạng nhẹ cân còn khá phổ biến, góp phần làm tăng nguy cơ tử vong ở trẻ.

So với những giống loài khác, việc sinh đẻ của con người rất nguy hiểm, có thể dẫn đến nhiều biến chứng và thậm chí tử vong. Kích thước phần đầu thai nhi loài người thường trùng khít với lỗ xương chậu không như các loài linh trưởng khác. Nguyên do của đặc điểm này chưa được hiểu hoàn toàn, song nó khiến cho quá trình rặn đẻ rất đau đớn và có thể kéo dài tới 24 tiếng hoặc hơn. Ở các nước giàu có trong thế kỷ 20, tỷ lệ sinh nở thành công tăng lên đáng kể nhờ các công cụ y tế mới. Trái lại, mang thai và sinh con không cần phụ sản ở những nước đang phát triển khiến nguy cơ người mẹ tử vong cao gấp 100 lần so với các nước phát triển.

Ở loài người, cả bố và mẹ đều tham gia vào quá trình nuôi nấng con nhỏ, trái ngược với các loài linh trưởng khác, thường chỉ riêng con cái đảm nhận công việc này. Trẻ con loài người bất lực khi mới chào đời, chúng tiếp tục phát triển trong vòng vài năm và trưởng thành sinh dục khi được khoảng 15-17 tuổi. Quãng đời người có thể được chia thành các giai đoạn/độ tuổi tùy thuộc vào tiêu chí phân loại (có khi được chia thành 3 giai đoạn, có khi lại là 12). Một số giai đoạn phổ biến bao gồm tuổi sơ sinh, tuổi thơ ấu, tuổi mới lớn, tuổi lớn và tuổi già. Độ dài các giai đoạn đời người khác nhau ở từng nền văn hóa và từng thời kỳ lịch sử nhất định, song có điểm chung là giai đoạn tăng trưởng nhảy vọt ở độ tuổi thanh thiếu niên. Phụ nữ mãn kinh và trở nên vô sinh vào khoảng năm 50 tuổi. Có nghiên cứu cho rằng hiện tượng mãn kinh giúp làm tăng độ thành công sinh sản tổng thể của phụ nữ, bởi lẽ nó cho phép họ dốc nhiều thời gian và nguồn lực hơn cho những đứa con hiện có, bao gồm cả những đứa cháu chắt (giả thuyết bà cố), thay vì tốn sức sinh đẻ khi về già.

Tuổi thọ con người phụ thuộc vào hai yếu tố chính, di truyền và lối sống. Vì nhiều lý do, bao gồm mặt sinh học/di truyền, phụ nữ bình quân sống thọ hơn nam giới khoảng 4 năm. Tính đến năm 2018, tuổi thọ trung bình toàn cầu của trẻ em gái được ước tính ở mức 74,9 tuổi, và của trẻ em trai  là 70,4 tuổi. Tuổi thọ con người cũng tùy thuộc vào khu vực địa lý, chủ yếu tương quan với sự phát triển kinh tế — chẳng hạn, tuổi thọ trung bình tại Hồng Kông là 87,6 đối với trẻ em gái và 81,8 đối với trẻ em trai; trong khi đó, tuổi thọ trung bình ở Cộng hòa Trung Phi là 55,0 đối với trẻ em gái và 50,6 tuổi đối với trẻ em trai. Nhìn chung thì nhân khẩu của các nước phát triển đang bị già hóa, với độ tuổi trung vị là khoảng 40 tuổi. Ở các nước đang phát triển, độ tuổi trung vị nhân khẩu nằm trong khoảng 15-20 tuổi. Ở châu Âu, cứ 5 người lại có 1 người trên 60 tuổi; còn ở châu Phi, cứ 20 người lại có 1 người trên 60 tuổi. Năm 2012, Liên Hợp Quốc ước tính dân số sống thọ hơn 100 tuổi trên khắp thế giới rơi vào khoảng 316.600 người.

Chế độ ăn

Con người là loài ăn tạp, có khả năng tiêu thụ nhiều loại thực vật và động vật. Các dân tộc người trên thế giới có những chế độ ăn riêng từ thuần thịt đến thuần chay. Chế độ ăn uống bị hạn chế có thể dẫn đến các bệnh lý suy dinh dưỡng ở người; tuy nhiên, các tộc người ổn định đã thích nghi với nhiều kiểu chế độ ăn thông qua sự chuyên biệt di truyền và các quy ước văn hóa nhằm cân bằng dưỡng chất từ thức ăn. Văn hóa thường phản ánh chế độ ăn của con người, và rốt cuộc đã dẫn đến sự phát triển của khoa học thực phẩm.

Biến thiên sinh học

Sự khác biệt ở các tính trạng như nhóm máu, bệnh di truyền, đặc điểm sọ não, đặc điểm khuôn mặt, hệ cơ quan, màu mắt, kết cấu và màu tóc, chiều cao và dáng dấp, cũng như màu da, giữa từng cá nhân được gọi là sự biến thiên sinh học (biological variation). Chiều cao điển hình của người trưởng thành nằm trong khoảng từ , nhưng còn phụ thuộc rất lớn vào giới tính, sắc tộc và huyết thống. Các gen ở người định đoạt một phần kích thước cơ thể, nhưng các yếu tố môi trường như chế độ ăn uống, vận động thể dục và giờ giấc đi ngủ cũng có tác động đáng kể.

Ta có bằng chứng cho thấy các quần thể người trên thế giới thích nghi di truyền với các yếu tố bên ngoài khác nhau tương ứng. Chẳng hạn, các gen cho phép người trưởng thành tiêu hóa đường lactose hiện diện thường xuyên hơn ở những quần thể có lịch sử thuần hóa gia súc lâu đời hoặc tiêu thụ nhiều sữa bò. Chứng thiếu máu hồng cầu hình liềm, có thể gia tăng sức chống đỡ đối với bệnh sốt rét, thường xuất hiện ở những quần thể sống ở nơi bệnh sốt rét đầy rẫy. Những quần thể sống lâu đời ở các vùng khí hậu đặc thù phát triển các kiểu hình cụ thể để thích nghi với điều kiện đó; ví dụ như tầm vóc thấp và chắc nịch ở vùng lạnh, cao gầy ở vùng nóng, và thể tích phổi lớn ở vùng núi cao. Ở mức độ cao hơn, quần thể người tại Bajau sống ngoài đại dương đã tiến hóa những đặc điểm cực kỳ độc đáo để có thể lặn tự do.

Tóc người có nhiều màu từ đỏ đến vàng, từ nâu đến đen, với màu đen xuất hiện với tần suất cao nhất. Màu tóc phụ thuộc vào số lượng hắc tố mà cơ thể sản sinh. Nồng độ hắc tố giảm dần theo tuổi tác, dẫn đến tóc bạc hoặc thậm chí trắng. Màu da người có thể biến thiên từ nâu đen đến hồng đào nhạt, hoặc thậm chí gần như trắng toát hoặc không màu nếu cá nhân mắc phải bạch tạng. Màu da có xu hướng thay đổi theo khí hậu và nói chung tương quan theo mức độ bức xạ cực tím ở khu vực địa lý nhất định, với các quần thể có da sẫm màu phân bố chủ yếu ở đường xích đạo. Sạm da có lẽ hình thành để chống chọi với bức xạ cực tím của Mặt Trời. Trái lại thì sắc tố da sáng màu hình thành để đối phó với sự thiếu hụt vitamin D, vốn được cơ thể người tự tổng hợp nếu có ánh sáng Mặt Trời. Da người cũng có khả năng sạm màu khi phơi bày trước bức xạ cực tím (thường gọi là da rám nắng).

Có tương đối ít sự khác biệt giữa các quần thể địa lý của con người, và hầu hết các biến thiên sinh học chỉ dừng ở cấp cá thể. Phần lớn sự biến thiên đó mang tính liên tục mà không có ranh giới phân định rõ ràng. Dữ liệu di truyền đã chứng minh rằng dù cho ta có phân chia loài người thành các nhóm chủng tộc thế nào đi chăng nữa, thì hai người từ cùng một nhóm chủng tộc cũng khác biệt nhau giống như hai người từ bất kỳ hai nhóm chủng tộc khác nhau nào. Các quần thể da sẫm màu ở Châu Phi, Úc và Nam Á không có quan hệ họ hàng gần với nhau.

Nghiên cứu di truyền đã cho thấy các quần thể người bản địa của Châu Phi đa dạng nhất về mặt di truyền và sự đa dạng di truyền giảm dần theo khoảng cách di cư tính từ Châu Phi, rất có thể là hậu quả của một sự kiện thắt cổ chai dân số trong lịch sử di cư của loài người. Những quần thể ngoài châu Phi hấp thụ đầu vào di truyền mới thông qua việc giao phối với các quần thể người cổ địa phương, và họ có thành phần di truyền Neanderthal và Denisova cao hơn so với các quần thể ở châu Phi, song gen Neanderthal ở các quần thể châu Phi có lẽ bị đánh giá thấp hơn mức thực tế. Hơn nữa, các nghiên cứu gần đây đã phát hiện rằng các quần thể người ở châu Phi cận Sahara, và đặc biệt là Tây Phi, sở hữu các biến thể di truyền tổ tiên vốn tồn tại trước loài người hiện đại (về mặt giải phẫu) và đã tiêu biến ở hầu hết các quần thể ngoài châu Phi. Số gen tổ tiên này được cho là bắt nguồn từ sự lai tạp với một hominin cổ xưa chưa xác định đã phân tách trước khi dòng dõi Neanderthal chia cắt khỏi dòng dõi người hiện đại.

Con người là loài vật phân hóa giới tính, chia thành nam giới và nữ giới. Mức độ biến thiên di truyền giữa hai giới loài người rất đáng kể. Trong khi sự biến thiên di truyền nucleotide giữa các cá thể cùng giới tính trong các quần thể toàn cầu không vượt quá 0,1% –0,5%, thì sự khác biệt di truyền giữa nam và nữ đạt ít nhất từ 1-2%. Nam giới trung bình nặng hơn 15% và cao hơn  so với nữ giới. Nhìn chung, nhờ vào lượng cơ bắp nhiều hơn và kích cỡ sợi cơ lớn hơn của nam giới, họ sở hữu phần thân trên khỏe hơn 40–50% cũng như phần thân dưới khỏe hơn 20–30% khi so với nữ giới trung bình ở cùng hạng cân. Nữ giới bình quân có tỷ lệ mỡ cơ thể cao hơn nam giới. Ngoài ra, nữ giới có làn da sáng màu hơn nam giới trong cùng một quần thể; sở dĩ bởi phụ nữ hấp thụ nhiều vitamin D hơn trong thời kỳ thai nghén và cho con bú. Bởi sự khác biệt nhiễm sắc thể giữa nam giới và nữ giới này, một số bệnh tật liên quan đến nhiễm sắc thể X và Y chỉ ảnh hưởng một giới tính nhất định. Cũng do khối lượng và thể tích khác nhau, giọng nam thường trầm hơn giọng nữ một quãng tám. Hầu hết phụ nữ đều sống thọ hơn đàn ông trong mọi quần thể trên thế giới.

Tâm lý

Não người là tiêu điểm của hệ thần kinh trung ương, có khả năng điều khiển hệ thần kinh ngoại biên. Ngoài chức năng kiểm soát các hoạt động "cấp thấp", tức các hoạt động không tùy ý hoặc khái yếu tự chủ, như hô hấp hoặc tiêu hóa; bộ não còn là trung tâm điều khiển các hoạt động "cấp cao" như tư duy, lý luận và trừu tượng. Các quá trình nhận thức này cấu thành tâm trí và sinh ra các hành vi hệ quả, đều là những vấn đề được ngành tâm lý học nghiên cứu.

Con người có vỏ não trán trước lớn và phát triển hơn so với các loài linh trưởng khác, một phân khu não bộ liên hệ đến khả năng nhận thức cấp cao. Điều này đã khiến con người tự cho mình thông minh hơn bất kỳ giống loài nào khác. Xác định trí thông minh một cách khách quan là một điều rất khó có thể làm được, bởi động vật cũng có các giác quan thích nghi vượt trội hơn so với sở trường của con người.

Con người sở hữu một số đặc điểm, mà không nhất thiết độc đáo, giúp tách biệt họ khỏi giới động vật. Chẳng hạn, con người có lẽ là động vật duy nhất có trí nhớ từng hồi và có khả năng "du hành thời gian tâm trí" (mental time travel). Ngay cả khi so sánh với các loài động vật xã hội khác, con người có mức độ linh hoạt cao bất thường trong biểu cảm khuôn mặt. Tới nay, con người là loài động vật duy nhất khóc khi xúc động. Con người là một trong số ít động vật có thể tự nhận ra mình trong bài kiểm tra gương. Khẳng định con người là động vật duy nhất có lý thuyết tâm trí hiện đang bị tranh cãi.

Ngủ và mơ

Con người thường sinh hoạt vào ban ngày. Nhu cầu ngủ thường nhật của con người là 7-9 tiếng đối với người lớn, 9-10 tiếng đối với trẻ em và 6-7 tiếng đối với người già. Tuy nhiên, con người hay ngủ không đủ giấc mặc dù điều đó gây ra nhiều hệ lụy khôn lường đến sức khỏe. Theo nghiên cứu của Đại học Pennsylvania (2009), các nhà nghiên cứu giới hạn giấc ngủ của các đối tượng chỉ 4 tiếng/ngày và tìm thấy tương quan với những thay đổi về sinh lý lẫn thần kinh, bao gồm suy giảm trí nhớ, mệt mỏi, cáu giận và khó chịu toàn thân.

Con người mơ khi ngủ, một hiện tượng tâm trí cho họ những trải nghiệm hình ảnh và âm thanh giống như thật. Mơ được kích thích bởi các cầu não (pons) và chủ yếu diễn ra ở giai đoạn ngủ REM. Thời lượng giấc mơ biến thiên từ vài giây đến 30 phút. Con người mơ 3-5 lần mỗi đêm, đôi khi có có thể lên đến 7 lần mỗi đêm. Hầu hết các giấc mơ đều bị lãng quên ngay lập tức hoặc nhanh chóng khi tỉnh dậy, nhưng nếu người ngủ đang ở giai đoạn REM mà bị đánh thức thì khả năng giấc mơ được lưu lại sẽ cao hơn. Các sự kiện trong giấc mơ nói chung nằm ngoài tầm kiểm soát của người mơ, ngoại trừ khi mơ giấc mơ sáng suốt.. Những giấc mộng đôi lúc khởi phát các ý tưởng sáng tạo hoặc truyền cảm hứng cho người mơ.

Ý thức và tư duy

Nói theo cách đơn giản nhất, ý thức con người là "cảm tính hoặc nhận thức về sự hiện hữu nội tại hoặc ngoại tại". Bất chấp hàng thế kỷ các triết gia và các nhà khoa học đã phân tích, định nghĩa, lý giải và tranh luận về nan đề này, ý thức vẫn còn là điều khó hiểu bị bàn cãi, có thể coi là "khía cạnh quen thuộc nhất và bí ẩn nhất trong cuộc sống của ta". Trực giác về sự tồn tại của ý thức là điều duy nhất được hầu hết mọi người đồng ý.

Văn hóa

Bộ kỹ năng trí tuệ chưa từng có tiền lệ trong tự nhiên của loài người là nhân tố then chốt dẫn đến sự diễn tiến công nghệ và sự chiếm lĩnh sinh quyển đồng phát như ta thấy hiện nay. Không kể những loài hominid đã tuyệt chủng, con người là động vật duy nhất có thể truyền dạy các thông tin tổng quát, triển khai bẩm sinh phương pháp nhúng đệ quy để tạo câu cú và giao tiếp những khái niệm phức tạp, hiểu "vật lý thường thức" để thiết kế được các công cụ hữu dụng, và nấu thức ăn trong hoang dã. Giảng dạy và học hỏi là phương thức bảo tồn bản sắc văn hóa và dân tộc của các xã hội loài người. Những đặc điểm và hành vi có thể coi là độc nhất của con người bao gồm khởi lửa, kiến tạo âm vị và sản xuất thanh âm.

Ngôn ngữ

Nghệ thuật

Nghệ thuật của con người có các hình thức bao gồm thị giác, văn học và biểu diễn. Nghệ thuật thị giác bao gồm tranh vẽ, điêu khắc, phim ảnh, thiết kế tương tác và kiến trúc. Nghệ thuật văn học bao gồm văn xuôi, thơ và kịch; nghệ thuật biểu diễn nói chung bao gồm sân khấu, âm nhạc và khiêu vũ. Con người thường kết hợp nhiều hình thức lại với nhau (ví dụ, video âm nhạc). Một số hình thức được xem như mang phẩm chất nghệ thuật chẳng hạn ẩm thực, trò chơi điện tử và nghề dược. Ngoài việc cung cấp giải trí và lan truyền kiến thức, nghệ thuật còn được sử dụng cho các mục đích chính trị.

Nghệ thuật là một đặc tính độc nhất ở con người và có bằng chứng chỉ đến mối liên hệ giữa sự sáng tạo và ngôn ngữ. Bằng chứng sớm nhất của nghệ thuật là những bản khắc vỏ sò được Homo erectus tạo ra 300.000 năm trước khi con người hiện đại tiến hóa. Bằng chứng sớm nhất về nghệ thuật của H. sapiens là đồ trang sức và hình vẽ được tìm thấy trong các hang động ở Nam Phi có niên đại cách đây ít nhất 75.000 năm. Có nhiều giả thuyết khác nhau về việc tại sao con người phát triển nghệ thuật, có lẽ nó cho phép họ giải quyết vấn đề tốt hơn, cung cấp cho họ phương tiện để kiểm soát hoặc ảnh hưởng đến người xung quanh, khuyến khích sự hợp tác và đóng góp trong xã hội của họ hoặc tăng cơ hội thu hút bạn đời tiềm năng của họ. Trí tưởng tượng của con người được rèn rũa thông qua nghệ thuật, kết hợp với logic có lẽ đã mang lại cho loài người sơ khai một lợi thế tiến hóa nhất định.

Bằng chứng về âm nhạc của người có niên đại sớm hơn tranh hang động, và cho đến nay thì âm nhạc là đặc điểm xuất hiện ở mọi nền văn hóa loài người. Tồn tại rất nhiều thể loại âm nhạc và còn biến thiên theo từng dân tộc; khả năng âm nhạc của con người thường sẽ ngụ ý sự tồn tại của những khả năng cấp cao khác ở người, chẳng hạn như hành vi xã hội phức tạp. Một nghiên cứu năm 2014 đã phát hiện rằng: khi nghe nhạc, não người sẽ đồng bộ với nhịp điệu của bản nhạc đó hay chính là lúc một cá nhân dậm chân theo nhịp điệp, gọi theo thuật ngữ là sự cuốn theo (entrainment). Khiêu vũ cũng là một hình thức biểu đạt của con người xuất hiện ở tất cả các nền văn hóa và có lẽ đã phát sinh như một cách giúp con người sơ khai giao tiếp. Nghe nhạc và quan sát điệu nhảy sẽ kích thích vỏ não trán-ổ mắt và các vùng tiếp nhận khoái cảm của não.

Không giống như nói, đọc và viết không được thụ đắc tự nhiên mà phải được truyền dạy. Tuy nhiên, tự sự đã có mặt trước cả từ viết và ngôn ngữ nói miệng, bằng chứng là những bức tranh tường 30.000 năm tuổi bên trong các hang động thuật lại một loạt các cảnh tượng. Một trong những tác phẩm văn học cổ nhất còn sót lại là Sử thi Gilgamesh, được khắc lần đầu tiên trên các bia ký Babylon cổ cách đây khoảng 4.000 năm. Mục đích của văn không đơn thuần là truyền lại kiến thức, việc sử dụng và chia sẻ những hư cấu tưởng tượng thông qua các câu truyện có lẽ đã giúp con người phát triển khả năng giao tiếp và thu hút bạn tình. Kể chuyện cũng là một cách cung cấp cho thính giả những bài học đạo đức và khuyến khích sự tương thân tương ái.

Công cụ và công nghệ

Tôn giáo và tâm linh

Khoa học và triết học

Xã hội

Xem thêm

 Tính nhân loại
 Dòng thời gian tiến hóa loài người
 Danh sách các hóa thạch tiến hóa của con người

Chú giải

Tham khảo

Liên kết ngoài

Động vật được mô tả năm 1758
Con người
S

Loài động vật có vú xâm hại
Động vật ăn tạp
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên


title: Melanotus siamensis

text:
Melanotus siamensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Makronia

text:
Makronia là một thị trấn thống kê (census town) của quận Sagar thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Makronia có dân số 14.386 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Makronia có tỷ lệ 73% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 80%, và tỷ lệ cho phái nữ là 65%. Tại Makronia, 16% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Chimarra mitis

text:
Chimarra mitis là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chimarra


title: Elfen Lied

text:
là một bộ manga do Lynn Okamoto sáng tác và sau đó được chuyển thể thành 13 tập anime do Kanbe Mamoru làm đạo diễn. Nội dung tác phẩm xoay quanh nhân vật chính Lucy, một cô gái thuộc loài diclonius, một giống người đột biến gen có hai sừng giống tai mèo, khá tàn bạo và khả năng điều khiển các vector như một công cụ giết người. Do từ nhỏ đã bị phân biệt và bạo đãi, Lucy chứa một mối hận thù sâu đậm với con người.

Manga ra mắt lần đầu vào tháng 6 năm 2002 trên tạp chí Weekly Young Jump ở Nhật Bản; sau đó được Shūeisha xuất bản thành 12 tập tankōbon cho đến tháng 11 năm 2005. Tác phẩm được chuyển thể thành anime và bắt đầu trình chiếu vào ngày 25 tháng 7 năm 2004, lúc này bộ manga vẫn chưa kết thúc; do đó nội dung của hai tác phẩm bắt đầu có sự khác biệt từ tập 7 manga và tập 12 anime, dẫn đến hai phần kết hoàn toàn khác nhau. Một tập OVA được phát hành ngày 21 tháng 4 năm 2005 có thêm một số tình tiết nhưng không ảnh hưởng đến nội dung tập cuối anime. 13 tập anime đã được cấp phép tại Hoa Kỳ bởi ADV Films và tại Úc bởi Madman Entertainment. ADV Films nói rằng đây là xê-ri phim bán chạy nhất và cũng tai tiếng nhất năm 2005 do họ sản xuất.

Elfen Lied tập trung khai thác những chủ đề tha hoá xã hội, lòng hận thù, ghen ghét, lòng vị tha và đề cao giá trị của mọi cá thể. Tác phẩm nhằm vào đối tượng seinen, xuất hiện khá nhiều cảnh khoả thân, kích thích quan hệ tình dục, bạo lực cả về thể xác lẫn tâm lý,v.v và chủ yếu được xếp vào các thể loại ecchi, kinh dị, tâm lý, drama. Một số chi tiết của Elfen Lied như hình ảnh, tính cách nhân vật hay các cách thức, khả năng đặc biệt của nhân vật nữ được cho là có vay mượn từ các tác phẩm với chủ đề tương tự như Cô gái tiên nữ, 3x3 Eyes, hoặc Gunslinger Girls.

Tựa của manga/anime (phát âm [ˈɛlfən liːt]) được lấy từ một bài hát tiếng Đức mang tên "Elfen Lied" (tên tiếng Anh: "Elf Song" - Bài hát của yêu tinh), do nhà soạn nhạc người Áo Hugo Wolf sáng tác, dựa theo bài thơ cùng tên của nhà văn người Đức Eduard Mörike. Ở chương cuối của manga, Lucy đã hát bài "Elfen Lied" trên ngọn hải đăng, vừa chống lại hoả lực của con người vừa cứu mạng Kouta. Trong anime, bài hát này không được nhắc tới.

Diclonius
Nội dung Elfen Lied giới thiệu một giống loài hư cấu: diclonius, dạng đột biến của con người với cặp sừng nhỏ trên đầu như đôi tai mèo. Họ có thể giết người hay điều khiển mọi vật thể từ vị trí xa (khống vật) tuỳ theo giới hạn vector của mỗi người. Vector có thể hiểu như là những cánh tay vô hình thường xuyên dao động, điều khiển bởi tần số từ tuyến yên trong não của các diclonius và chúng di chuyển rất nhanh, có thể cắt xuyên qua kim loại. Giới hạn vector của mỗi diclonius là khác nhau, chẳng hạn của Lucy là 2 mét, Nana 5 mét, và Mariko lên đến 11 mét. Họ cũng có những ngoại quan có thể cảm nhận được sự hiện diện của những người khác trong cùng chủng tộc.

Diclonius sinh sản bình thường như con người, và từ đó họ sinh ra những đứa trẻ cùng chủng tộc hay lây nhiễm virút diclonius cho đối tượng quan hệ nếu người đó không cùng dòng giống. Trường hợp con người và diclonius (hay người mang mầm virút đó) sinh sản, những đứa trẻ của họ sẽ là diclonius thế hệ thứ hai hay còn gọi là silpelit. Những silpelit không giống như diclonius bình thường, họ chỉ có thể là nữ giới và vô sinh, phát triển thể chất nhanh gấp hai lần so với tuổi thọ và được miễn dịch theo nghĩa thông thường. Họ có thể sử dụng các vector của mình ở một khoảng cách xa hơn rất nhiều so với các diclonius nhưng sức mạnh của nó bị hạn chế.. Những hiện tượng trên dẫn tới một tổ chức giống loài tương tự như loài ong, trong đó Lucy đóng vai trò như ong chúa, là diclonius duy nhất thực sự có khả năng sinh sản.

Hầu hết các diclonius trong manga đã có thể giết người khi chỉ mới 3-4 tuổi, có lẽ là do bản năng vốn có của giống loài này. Tuy nhiên, mạch truyện cho thấy rằng bản tính tàn nhẫn của diclonius chỉ có một phần phụ thuộc vào bẩm sinh và phần còn lại phát tác do sự khinh miệt và ngược đãi mà con người gây ra trên thể xác và tâm lý các diclonius. Những người nghiên cứu giải thích rằng diclonius sinh ra chỉ để huỷ diệt thế giới, và ngụ ý xem Lucy là người thừa hưởng toàn bộ bản năng giết chóc của dòng tộc. Lucy cũng thừa nhận trong manga/anime tập cuối rằng «tôi sinh ra là để tiêu diệt loài người». Câu chuyện cũng cho thấy diclonius phải chịu những chấn động tâm lý nghiêm trọng và từ đó thay đổi nhân cách, ví dụ: Lucy đã bị dày vò bởi bạn cùng lớp và chứng kiến họ giết con vật cưng của cô lúc còn bé, trong khi Mariko sinh ra trong hoàn cảnh bị bỏ bê và chịu những cuộc thí nghiệm tra tấn. Rõ ràng khuynh hướng sát nhân của họ là do sự lạm dụng ngay khi mới sinh ra. Hỗ trợ quan điểm này là tính cách của nhân vật Nana. Không giống như các diclonius khác, Nana có bản chất tốt tự nhiên và từ chối giết người khi nhận mệnh lệnh của Kurama. Kurama ngụ ý nhân cách của Nana là kết quả trực tiếp từ việc anh đã chăm sóc và điều trị ân cần cho cô như con gái ruột trong lúc cô đang phải chịu đựng những thí nghiệm tra tấn kinh hoàng và khủng khiếp ở Viện nghiên cứu Diclonius. Mặt khác, những cảm xúc như con người của diclonius, điển hình là mối quan hệ thân thiết giữa Lucy và Kouta trong thời thơ ấu, nhân vật ôn hoà như Nana, sẵn sàn hy sinh vì cha như Mariko cho thấy khả năng đồng cảm của diclonius với con người.

Tuy vậy, nhìn chung những nhà nghiên cứu coi các diclonius không gì hơn là một mối nguy đối với nhân loại. Các diclonius ở viện nghiên cứu bị giam giữ riêng biệt, không thể cử động và chỉ được nuôi ăn qua đường ống.

Nội dung

Câu chuyện bắt đầu bằng cuộc chạy trốn của cô gái trẻ Lucy từ một viện nghiên cứu trên một hòn đảo ngoài khơi Kamakura ở Kanagawa, Nhật Bản. Không vũ trang và không mặc thứ gì trên người ngoài chiếc mũ kim loại bịt kín khuôn mặt, Lucy lạnh lùng phế tay chân và giết chết các nhân viên bảo vệ đang truy sát bằng một thứ siêu năng lực kì lạ rồi thoát ra ngoài. Những giây phút cuối cùng trước khi trốn thoát, cô bị bắn tỉa từ sau lưng bằng đầu đạn chống tăng .50 BMG gây ra một vết thương dẫn đến việc cô bị phân ra hai nhân cách. Lucy rơi từ mỏm đá xuống biển, chảy máu ở đầu và bất tỉnh.

Sáng hôm sau, một thanh niên tên là Kouta chuyển đến Kamakura để bắt đầu học tập ở trường đại học trong khu vực. Yuka chào đón người anh họ của cô và cho phép anh ở lại trong một quán trọ bỏ hoang cũ kĩ (ryokan trong tiếng Nhật) của gia đình mình, với điều kiện phải giữ nó gọn gàng và sạch sẽ. Kouta đã từng đến nơi này cách đây 8 năm khi anh còn nhỏ, và anh quên sạch những sự kiện diễn ra ở đây sau cái chết bi thảm của cha và em gái mình, kể cả Yuka. Chiều hôm đó, Kouta và Yuka đi dạo trên bãi biển Yuigahama, nơi mà họ nhìn thấy Lucy. Vì vết đạn bắn, Lucy trở thành Nyu - một nhân cách khác của cô, nhân cách này ngây thơ như trẻ con, ngoan ngoãn, hiền lành và không biết nói gì khác ngoài từ "Nyu". Không biết làm gì với cô, và dù cô có cặp sừng trên đầu, Kouta và Yuka đành đưa Lucy về nhà để chăm sóc và bảo vệ cô. Họ đặt tên cô là Nyu theo như từ cô thường gọi. Trong khi đó, quản lý Kurama - trưởng phòng thí nghiệm tại viện nghiên cứu nọ, đã gửi đến Kamakura các đơn vị đặc nhiệm của cảnh sát Nhật Bản (S.A.T) để truy lùng cô gái diclonius. Bandou, một thành viên của đơn vị đặc nhiệm rất hung hăng và tàn bạo, phát hiện ra Nyu trên bãi biển, sau khi cô bỏ chạy khỏi quán trọ do bị Kouta trách mắng việc làm hỏng kỉ vật của em gái anh. Bị Bandou tấn công, Lucy quay về con người thật hung ác, cô phế tay trái, làm gãy tay phải và phá hỏng hai mắt anh. Tuy nhiên sau đó Lucy lại mất kiểm soát nhân cách và biến lại thành Nyu rồi bỏ chạy, Bandou nhờ đó may mắn thoát chết. Mayu, một cô bé vô gia cứ vừa bỏ nhà ra đi do bị người cha dượng quấy rối tình dục, đã giúp Bandou cầm máu và tìm người giúp đỡ anh.

Sau thất bại của S.A.T, Kurama tiếp tục gửi Nana, một silpelit nhỏ tuổi xem anh như người cha tinh thần, làm nhiệm vụ trinh sát dò la tin tức của Lucy do các diclonius có thể cảm nhẫn thấy sự hiện diện của nhau. Hai người gặp nhau khi Lucy đã quay về bản chất cũ. Nana muốn nhận được lời khen từ Kurama nên đã giao chiến với Lucy, kết quả cô bị phế cả hai tay lẫn hai chân trước sự chứng kiến của Mayu. Khi Nana sắp bị giết thì Kurama và quân tiếp viện xuất hiện ứng cứu kịp thời. Nhân cách của Lucy lại biến đổi lần nữa và cô quay về quán trọ. Kouta và Yuka quyết định mang Nyu đến trường vì không muốn cô gây ra chuyện khi ở nhà một mình. Họ tham dự một lớp học được giáo sư Kakuzawa giảng dạy, người có liên quan đến cơ sở nghiên cứu đang truy tìm Lucy và bản thân cũng là một diclonius. Ông bịa ra câu chuyện rằng Nyu là con của anh trai ông và giữ cô lại. Chủ ý thật sự của Kakuzawa là muốn Lucy sinh cho ông những đứa con diclonius và trở thành chúa tể của một chủng tộc mới thay thế con người. Lucy bỗng lấy lại nhân cách cũ và sau khi nghe Kakuzawa nói rõ dã tâm của mình, cô giết chết ông rồi bỏ chạy. Kouta, cảm thấy lo lắng, quay trở lại văn phòng và gặp nữ trợ lý của Kakuzawa là Arakawa, một nhà nghiên cứu cùng làm việc với ông trong việc tạo ra loại vắc-xin chống lại các virút lây truyền qua vector của diclonius; cả hai phát hiện xác của Kakuzawa, và Arakawa yêu cầu Kouta quay trở về đồng thời giữ bí mật về việc này, mọi việc cứ để cô lo liệu. Sau này Arakawa bị bắt cóc bởi giám đốc Kakuzawa, vốn là cha của vị giáo sư nọ và là tổng giám đốc Viện nghiên cứu Diclonius, ông ép buộc cô phải làm việc dưới trướng của mình. Lúc này Kouta và Yuka đã tìm được Nyu với nhân bản hiền lành ở đền Sasuke Inari, họ cũng đón nhận cô bé Mayu cùng sống chung nhà.

Quản lý Kumara cung cấp tay và chân giả cho Nana sau cuộc chiến với Lucy. Không tuân lệnh giám đốc Kakuzawa, người ra lệnh giết Nana do cô không còn hữu dụng, Kurama bí mật giải thoát cho cô và giúp cô chạy trốn với hy vọng cô sẽ có một cuộc sống bình thường và hứa rằng một ngày nào đó hai người sẽ gặp lại nhau. Sau khi gặp lại Mayu, Nana được đón nhận vào quán trọ và họ xem cô như là một thành viên trong gia đình.

Giám đốc Kakuzawa, sau khi biết được sự bất tuân của Kurama, đã gửi đến Kamakura silpelit mạnh nhất đang bị giam cầm làm thí nghiệm, Mariko, con gái ruột của Kurama được sinh ra sau khi anh bị nhiễm virút diclonius. Trên cây cầu qua đảo Enoshima, Mariko và Nana đã giáp mặt và đấu với nhau một trận, nhưng Kurama đột nhiên xuất hiện và anh vẫn quyết định giết chết con gái mình như đã làm cách đây 5 năm khi Mariko mới sinh. Kakuzawa cho nổ lên bầu trời Tokyo một quả tên lửa vũ trang chứa đầy virút diclonius để lây nhiễm mầm bệnh cho trẻ em Nhật Bản sơ sinh và từ đó lây lan ra dân số trên toàn thế giới. Trong khi đó, Mariko và Lucy đã biến đổi nhân cách giao chiến với
nhau. Cô silpelit vì bảo vệ cho cha ruột nên đã hy sinh mạng sống và trước khi chết còn kịp làm gãy hai sừng của Lucy, biến cô trở lại thành Nyu trong một thời gian. Kurama quá đau lòng sau cái chết của con gái đã hoá điên và tạm sống cùng với Bandou, anh đã được lắp tay giả và mắt nhân tạo sau khi bị Lucy phá hỏng.

Vài tháng sau, những bà mẹ khi khám thai đã phát hiện con của họ bị mang dị tật với hình dáng của diclonius, hậu quả do tên lửa của Kakuzawa. Kakuzawa gửi một lực lướng mới truy tìm Lucy để hoàn thành kế hoạch đã nuôi mộng từ lâu, được làm bá chủ của một thế giới không có con người. Bandou, người sống ẩn dật cùng với Kurama trên bãi biển Yuigahama, đã xuất hiện kịp thời giải thoát cho Nana và Mayu khỏi tên sát thủ đầu tiên. Không may, Bandou vẫn nhớ mối hận thù khi xưa với Lucy nên đã tấn công khi gặp cô, Lucy trở về nhân cách thật và đi đến nơi quyết đấu với Bandou. Khi trận chiến đang diễn ra ác liệt, Mayu xuất hiện và cố gắng ngăn họ lại, nhưng không lay động bởi lời cầu khẩn của cô, anh vẫn tiếp tục tấn công; trong lúc sơ ý, Bandou bị Lucy dùng vector xẻ đôi cơ thể. Tuy nhiên Lucy cũng bị thương và biến đổi nhân cách trở lại thành Nyu.

Ngay sau đó, Kakuzawa lại tung ra một làn sóng tấn công mới vào thẳng quán trọ, Kouta cố gắng bảo vệ cho mọi người nên bị bắn trúng. Thấy anh bị thương, Lucy trở lại nhân cách thật và giết gần hết những kẻ xâm nhập. Giờ phút đó, Kouta đột nhiên nhớ ra mọi chuyện cách đây 8 năm, và chính Lucy là người giết cha và em gái anh. Lucy tiếp tục truy đuổi những kẻ còn lại, nhưng cuối cùng cô bị bắn hạ và đưa về đảo nghiên cứu. Lúc này, Kakuzawa đã biến con gái mình là Anna, thành một con quái vật mất hết tâm trí, và cưỡng ép mẹ của Lucy sinh cho ông một đứa con trai diclonius thuần khiết. Cô tức giận, phá huỷ các cơ sở trên đảo, giết chết Kakuzawa cùng con trai ông (vô tình giải thoát Anna ra khỏi cơ thể con quái vật). Trong khi đó, nhà khoa học Arakawa đã tìm ra loại vắc-xin chữa trị virút diclonius và chạy thoát khỏi hòn đảo lúc này đã tan hoang.

Lucy quay trở về Kamakura để tìm Kouta, anh yêu cầu cô đi đến ngọn hải đăng Enoshima, nơi mà em gái anh thích đến khi còn sống. Tại đây anh đã bắt Lucy phải hứa rằng từ nay cô không được giết người nữa, sau đó anh sẽ tha thứ cho cô. Lucy chấp nhận, không may Kurama (lúc này đã tỉnh táo) xuất hiện và vô ý bắn trúng Kouta. Lucy dùng sức mạnh thần kì của diclonius để chữa thương cho anh và cơ thể của cô dần tan rã. Mọi người trong quán trọ lúc đó cũng có mặt trên ngọn hải đăng và bị các Lực lượng Vũ trang Nhật Bản tấn công. Do cái chết đã đến gần, linh hồn Lucy và Nyu thoát ra khỏi cơ thể tan rã của Kaede, người đang chuẩn bị tiêu diệt cả thế giới. Hai linh hồn nhắc lại lời cầu xin của Kaede 8 năm trước, rằng Kouta hãy giết chết cô nếu sau này cô trở nên độc ác, và anh buộc phải dùng súng bắn chết Lucy.

Bốn tháng sau, vết thương của Kouta hoàn toàn hồi phục và cuộc sống của các nhân vật chính trở lại bình thường. Nhờ vắc-xin của Arakawa, nhân loại đã thoát khỏi thảm họa virút diclonius. Mọi chuyện xảy ra y hệt một giấc mơ khi các nhân vật tưởng chừng đã chết từ lâu đột nhiên xuất hiện như Bandou, gặp lại Mayu trên bãi biển Kamakura. Sau đó, Kouta và Yuka kết hôn. Mười năm sau, Kouta cùng con gái quay trở lại khu rừng nơi anh lần đầu tiên gặp Kaede. Anh luôn đến đây hàng năm mỗi lần kết thúc lễ hội hè như đã hứa với Lucy và Nyu. Con gái anh phát hiện bức thư mà Kaede đã chôn xuống đất suốt 18 năm, Kouta bật khóc và tự nhủ: "Cuối cùng anh cũng tìm thấy em rồi". Ngay lúc đó, một cặp song sinh (có khả năng là kiếp sau của Lucy và Nyu) xuất hiện, nói rằng "Chúng tôi đến đây để gặp lại một người. Một người bạn rất quan trọng."...

Sự khác nhau giữa manga và anime
Anime đã kết thúc một năm trước khi manga phát hành tập 12, cũng là tập cuối của bộ truyện. Điều này đã gây ra một số điểm đối lập hoàn toàn cho hai loại tác phẩm, đặc biệt ở tập 7 manga và tập 12 loạt phim. Trong anime, kết quả sau trận chiến giữa Mariko và Lucy có sự thay đổi, khi mà cả Mariko lẫn Kurama cùng chết, và Lucy có khả năng vẫn còn sống ở tập cuối, tương ứng với một kết thúc mở. Còn trong manga, Kurama vẫn còn sống và đã gây ra nhiều tình tiết ở những tập sau; Lucy thật sự chết ở tập cuối khi Kouta thực hiện lời hứa thời thơ ấu giữa họ, giết chết cô để cô không còn làm hại ai nữa.

Một số nhân vật trong manga gần như bị bỏ quên trong anime hoặc ngược lại, như Nozomi hay Kakuzawa Anna và một số người khác. Ngoài ra, hộp nhạc chơi giai điệu «Lily» là một chi tiết độc đáo của anime mà không hề xuất hiện trong manga, và bài thơ Elfen Lied được xem như là nguồn gốc của tựa đề tác phẩm chỉ được nhắc đến trong manga.

So với manga, anime ít tiếp cận đến chiều sâu các vấn đề về diclonius. Virút diclonius được giải thích kém chi tiết hơn qua sự giải thích của giáo sư Kakazawa về tình trạng nửa diclonius và mối quan hệ giữa dòng họ của giáo sư với Lucy, trong đó bao gồm đoạn ông bộc lộ dã tâm của mình là dùng diclonius để thống trị thế giới thay thế con người.

Theo miêu tả về diclonius nữ trong anime, tất cả họ đều có mắt và tóc một màu hồng đồng nhất; còn ở manga, Lucy có mái tóc màu hồng, Mariko màu hồng nhạt ánh vàng và Nana màu tím thẫm. Ngoài ra, những nhân vật diclonius trong anime có vẻ như bị giới hạn về số lượng cũng như giới hạn vector mà điều đó không hề có trong manga.

Nhân vật chính

Đoạn dưới đây mô tả ngắn gọn các nhân vật chính trong manga/anime cùng những seiyū lồng tiếng cho phiên bản gốc anime tiếng Nhật:

/
Seiyū: Sanae Kobayashi.

Lucy là một cô gái đột biến gen sở hữu cặp sừng nhỏ trên đầu, thuộc tộc người Diclonius có thể dịch chuyển đồ vật nặng bằng những cánh tay vector vô hình. Cô có vẻ ngoài khả ái và vô hại với mái tóc hồng ngang vai. Khoảng năm 15 tuổi, Lucy bị bỏ rơi tại trại trẻ mồ côi lúc mới sinh, lúc đó tên cô là Kaede. Hồi nhỏ cô đã gặp Kouta, cậu bé có trái tim nhân hậu đồng thời là người cứu rỗi Lucy. Vì những hiểu lầm đáng tiếc, Lucy giết hại cả gia đình Kouta khiến cậu bé trở thành trẻ mồ côi, gặp cú sốc tinh thần và mất trí nhớ. Dù vậy Kouta vẫn là mối tình đầu khó quên của Lucy. Sau đó, Lucy bị bắt và trở thành vật thí nghiệm trong Viện nghiên cứu Diclonius của Kakuzawa, chịu đựng nhiều tổn thương về thể xác lẫn tinh thần. Lucy mang nỗi căm hận loài người, sau nhiều năm cuối cùng cô cũng tìm được cơ hội chạy trốn nhưng bị bắn vào đầu và biến đổi nhân cách thành Nyu. Không giống như Lucy trầm tính, xa cách mọi người, lạnh lùng và tàn nhẫn, Nyu ngây thơ như một đứa trẻ, thân thiện với tất cả mọi người xung quanh, hiền lành, vô hại, rất mến Kouta và không biết sử dụng vector của mình. Khi Nyu bị tấn công hay đầu bị va chạm thì sẽ biến trở lại thành Lucy, ngược lại khi nhận được sự yêu thương, che chở từ Kouta, cô lại biến thành Nyu. Nhưng thân phận của Lucy bị bóc trần bởi sự xuất hiện của các Diclonius khác, Kouta cũng lấy lại trí nhớ. Để bảo vệ sinh mạng của người mình yêu, Lucy rời khỏi nhà Kouta và chấp nhận đối mặt với những kẻ truy bắt Diclonius. Ở tập cuối của anime, việc Lucy còn sống hay chết vẫn chưa được làm rõ.

Seiyū: Chihiro Suzuki.

Kouta là một thanh niên 18 tuổi chuyển đến Kamakura để học đại học. Anh được sống trong một quán trọ cũ của gia đình cô chị em họ Yuka và chịu trách nhiệm giữ nó gọn gàng, sạch sẽ. Hồi nhỏ, Kouta là người duy nhất không sợ hãi Kaede và đối xử với cô như bạn bè. Vì những cảm xúc tiêu cực, sự ích kỷ khiến Kaede ra tay sát hại cả nhà Kouta. Cái chết của gia đình khiến Kouta sốc, mất trí nhớ và mang nỗi đau lớn trong suốt cuộc đời còn lại. Anh cũng không nhớ mặt Kaede và tự cho rằng gia đình anh bị tai nạn mà mất. Một phần vì những mất mát này mà anh rất hay bảo vệ và lo lắng cho những người mà mình từng gặp trong suốt bộ truyện.

Seiyū: Mamiko Noto.
Yuka là chị em họ của Kouta, cô đã nảy sinh tình cảm với anh từ lúc còn bé. Cô quyết định học ở cùng trường đại học với Kouta để luôn được ở bên cạnh anh. Cô cũng có một chút ghen ghét khi nhìn thấy Kouta và Nyu gần gũi với nhau. Cô là người tốt bụng và quan tâm đến mọi người như Kouta.

Seiyū: Emiko Hagiwara.
Mayu là một cô bé 13 tuổi bỏ nhà ra đi do bị người cha dượng quấy rối tình dục và sự thờ ơ của mẹ ruột - người đã thừa nhận yêu chồng kế hơn cả con gái mình. Cô sống lang thang trên bãi biển cùng với Wanta, chú chó mà cô xem như là người bạn của mình chứ không phải con vật nuôi. Họ sống qua ngày nhờ những thức ăn thừa trong một tiệm bánh ở thành phố. Cô gặp Kouta, Yuka và Nyu khi đi đến quán trọ để trả cây dù họ làm rơi trên bãi biển.

Seiyū: Yuki Matsuoka.

Nana, hay còn được gọi với biệt danh Số bảy là một silpelit trẻ tuổi bị Kakuzawa bắt về thực hiện các thí nghiệm khủng khiếp kiểm tra độ nhạy bén và khả năng chịu đựng của diclonius khi vừa mới sinh ra. Không giống như các diclonius khác, Nana có một sự đồng cảm khá sâu sắc và những biểu hiện về sự tồn tại của cảm xúc con người, điều đó khiến cô trở nên trái ngược hoàn toàn với tính cách lạnh lùng và lạnh giá của Lucy, phần lớn tính cách ấy là do cô luôn nhận được sự yêu thương của quản lý Kurama, được cô xem như người cha tinh thần và có một sự phụ thuộc mãnh liệt. Nana có giới hạn vector cao hơn Lucy, cô cũng dùng chúng để vô hiệu hoá tuyến yên của các diclonius khác.

Manga

Manga Elfen Lied, sáng tác bởi Lynn Okamoto, được ra mắt từ giữa tháng 6 năm 2002 đến tháng 8 năm 2005 tại Nhật Bản trên tạp chí hàng tuần Yuong Jump; vài tháng sau khi phát hành, nhà xuất bản Shūeisha đã tập hợp các chương lại thành các tập tankōbon, cuối cùng 12 tập truyện với tổng cộng 107 chương đã được xuất bản tại Nhật và nhiều nước khác.

Theo tác giả, Elfen Lied ban đầu chỉ có kế hoạch sáng tác 2 tập, và nhờ nhận được sự ủng hộ nhiệt liệt từ đọc giả đã tạo nguồn động lực thúc đẩy ông nâng độ dài câu chuyện để đáp ứng mong đợi của họ.

Suốt 3 năm phát hành manga đã cho thấy sự tiến bộ rõ rệt trong phong cách vẽ của Lynn Okamoto. Nói theo cách của mình, ông nhận xét rằng tập truyện đầu tiên được ra mắt với một «nét vẽ rất vụng về và trẻ con», ông nhận ra sự thiếu sót đó và quyết định nâng cao kĩ thuật vẽ của mình hơn, mặc dù «đã sử dụng rất nhiều cách để thu hút người xem».

Năm 2008, tuy chưa có giấy phép cho các bản dịch manga chính thức bằng tiếng Anh, nhưng các nhà xuất bản lớn như Tokyopop, Ever Glory Publishing Co., Ltd. và Grupo Editorial Vid đã mua được bản quyền và phát hành truyện tại các nước tương ứng của họ là Đức, Trung Quốc và Tây Ban Nha

Bảng dưới đây liệt kê các tập truyện cùng ngày phát hành của chúng tại Nhật Bản:

Ngoại truyện
Trong số các tập manga còn kèm theo sáu chương truyện đặc biệt cũng do Okamoto sáng tác. Bốn câu chuyện đầu tiên được xem như là one-shots (truyện một chương) và không liên quan gì đến diclonius. Câu chuyện thứ năm nói về Nozomi (vốn là một nhân vật trong cốt truyện chính), cung cấp thêm một số thông tin cơ bản cho nhân vật này. Câu chuyện cuối liên quan đến các nhân vật trong Elfen Lied, được xem là quà tặng cho người hâm mộ và không ảnh hưởng gì đến cốt truyện chính. Sau đây là đoạn mô tả kĩ hơn nội dung các ngoại truyện:
MOL, phát hành kèm với tập đầu tiên. Nói về một người đàn ông trẻ tuổi lập dị sống ở một thị trấn nhỏ, nơi đặt phòng nghiên cứu của anh. Cuộc sống của anh thay đổi khi tìm thấy trong nhà mình một phụ nữ trẻ tuổi, kích thước cỡ con búp bê trốn thoát khỏi phòng nghiên cứu, nơi anh đang thực hiện một số thí nghiệm khủng khiếp.
, phát hành kèm với tập thứ hai. Nói về một thành viên táo bạo của một đơn vị đặc nhiệm chuyên về tháo gỡ thuốc nổ. Giải thích lý do chọn công việc nguy hiểm đó, anh kể rằng do cha mẹ anh đã mất trong một vụ tai nạn đánh bom xe được cài mìn từ trước.
, phát hành kèm với tập thứ ba Nói về một thanh niên trẻ mua một con búp bê kì lạ tặng cho cha mẹ của một cô gái để họ đón nhận anh làm con rể sau 12 năm mắc bệnh nằm liệt trên giường. Sau khi đem con búp bê vô tri ấy về nhà được vài ngày, họ phát hiện ra trong con vật ấy có một sức sống khác thường, nó thể hiện ước mong của cô gái và chàng trai được gặp lại nhau. Trên thực tế họ đạ gặp và đem lòng yêu thương nhau suốt thời thơ ấu.
, phát hành kèm với tập thứ năm. Nói về một chàng trai và một cô gái nghệ sĩ piano trong Cuộc thi piano quốc tế Frédéric Chopin; sau cuộc thi, cô gái bỗng quyết định trở thành nghệ sĩ violon bởi vì cô không thể vượt qua được tài năng của chàng trai, và họ sau này trở thành bộ đôi chơi piano-violon giỏi nhất thế giới.
, phát hành kèm với tập thứ tám. Câu chuyện này có liên quan đến một nhân vật trong cốt truyện chính. Nó giải thích niềm đam mê ca hát của Nozomi và cô từ chối học ở các trường đại học khác theo lệnh của cha cô như thế nào. Đó cũng là lý do cô chuyển đến quán trọ sống chung với mọi người ở đấy, để học tập và thực hành chờ đến ngày thi tuyển sinh vào một trường âm nhạc.
, phát hành kèm với tập thứ tám. Truyện này có sự xuất hiện của các nhân vật chính trong Elfen Lied nhưng không ảnh hưởng đến cốt truyện chính. Trong đó, mọi người ở quán trọ uống quá nhiều rượu sake nên say và ngủ cả. Riêng Yuka và Nyu không kiềm chế được đã vào phòng của Kouta và lả lơi với anh. Cuộc vui bị gián đoạn khi bất ngờ Lucy quay về nhân cách cũ và nổi giận. Rất may là không có chuyện đáng tiếc xảy ra và câu chuyện kết thúc trong một hoàn cách khó xử.

Anime
Anime Elfen Lied, do Mamoru Kanbe làm đạo diễn, sản xuất bởi ARMS và được hai công ty Nhật Bản là GENCO và VAP phân phối, với độ dài 13 tập phim và 25 phút mỗi tập. Từ tập 1 đến tập 11 có nội dung tương tự như tập 1 đến tập 6 manga. Hai tập phim cuối kết thúc khác với manga, do lúc đó bộ truyện vẫn chưa được hoàn tất.

Elfen Lied được phát sóng tại Nhật Bản trên kênh truyền hình kĩ thuật số AT-X từ 25 tháng 7 đến 7 tháng 10 năm 2004. ADV Films, nhà phân phối chính thức tại Hoa Kỳ, đã công bố rằng anime này là «một trong những bộ phim bán chạy nhất» và «đáng chú ý nhất» trong năm 2005.

Năm 2005, phát hành thêm một đĩa OVA kéo dài 24 phút có nội dung khoảng giữa hai tập 10 và 11, do đó nó được coi là tập phim 10,5. OVA được xem như là  thứ 14 khi nó cũng được tổng hợp lại trong phần 7 của DVD phát hành cùng năm mà không qua trình chiếu trên truyền hình. Nội dung đi sâu vào những khía cạnh khác của manga như mối quan hệ giữa Lucy và Nana hoặc về một người bạn lúc nhỏ của Lucy là Aiko, nhưng không ảnh hưởng gì đến tập cuối loạt phim.

Anime cũng được công chiếu tại nhiều quốc gia khác trên các kênh: MCM Belgique (Bỉ), The Anime Network (Canada và Hoa Kỳ), Virgin 17 (Pháp), Propeller TV (Anh), Buzz (Tây Ban Nha), 2x2 (Nga) và Animax (Nam Phi). Ngoài ra còn được phân phối bởi các công ty ADV Films (Đức, Mỹ và Anh), Kaze (Pháp và Hà Lan), Madman Entertainment (Úc) và Entertaintment (Nga).

Các tập phim

Bảng sau liệt kê danh sách các tập anime và OVA đã ra mắt, với tựa đề bằng tiếng Anh (do chưa có tên tiếng Việt chính thức), rōmaji và kanji cùng ngày tháng phát hành tại Nhật Bản.
! #
! Tựa đề
! Ngày phát hành
|-----
| 01
|
|
|-----
| 02
|
|
|-----
| 03
|
|
|-----
| 04
|
|
|-----
| 05
|
|
|-----
| 06
|
|
|-----
| 07
|
|
|-----
| 08
|
|
|-----
| 09
|
|
|-----
| 10
|
|
|-----
| 11
|
|
|-----
| 12
|
|
|-----
| 13
|
|
|-----
| OVA
|
|
|}

Sản xuất

Mamoru Kanbe được giới thiệu vào vị trí đạo diễn của loạt phim bởi nhà biên kịch và phụ trách hình ảnh Takao Yoshioka, ông cho rằng phong cách chú trọng các nhân vật truyện tranh của Kanbe là lý tưởng để chuyển thể bộ manga thành loạt phim truyền hình. Đầu tiên Kanbe tỏ ra không có nhiều hứng thú trong việc tham gia sản xuất loạt phim; tuy nhiên, ông đã rất hào hứng tham gia dự án sau khi đọc bộ manga của Okamoto, vốn vẫn còn được tiếp tục xuất bản cho đến lúc bấy giờ.

Kanbe nghĩ rằng: «Trước hết, đó là một câu chuyện tình yêu mà ông có thể thực hiện theo cách khiến cho khán giả không thể kìm được nước mắt». Thêm vào đó, trong suốt quá trình thực hiện loạt phim, ông còn thử nghiệm việc đưa vào sự đối lập về những trạng thái cảm xúc nổi bật, sử dụng bạo lực như một yếu tố quan trọng nhất để chuyển tiếp. Kamakura, theo nhóm sản xuất là bối cảnh lý tưởng để phát triển tác phẩm kịch tính cảm động và đầy tính suy ngẫm này. Sự bình yên và địa hình của nơi này chứa đựng một bức tranh nền tuyệt vời cho phần lõi sâu sắc và kinh dị của loạt phim.

Đánh giá và giải thưởng
Elfen Lied được đánh giá cao về nội dung và xuất sắc về kĩ thuật dựng phim, hình ảnh cũng như màu sắc. Tuy nhiên, vì phim có thể hiện những cảnh khoả thân và xu hướng tình dục (vốn ít xuất hiện trong anime), đã bị phê bình là «quá lộ liễu và cứng nhắc» hay «quá gượng ép» tại nhiều thời điểm. Những đoạn máu me và chết chóc ngay từ những phút đầu tiên của tập thứ nhất đã ngăn cản nhiều người xem phim và gây nhiều tranh cãi sau khi phát hành. Nhìn chung, hầu hết các tập phim đều thể hiện yếu tố kinh dị và fanservice với những cảnh bạo lực quá mức, xuất hiện nhiều cảnh khoả thân và một chút mập mờ về tình dục.

Mặc dù có sự tham gia của nhiều diễn viên lồng tiếng đầy kinh nghiệm, bao gồm cả Noto Mamiko và Kira Vincent-Davis, các phiên bản tiếng Nhật, Anh và Tây Ban Nha đã bị chỉ trích vì lẫn khá nhiều tạp âm xen kẽ tiếng Nhật và Anh ở 3 tập đầu. Chưa kể đến việc nó kết thúc một cách đột ngột, rời rạc và làm cho người xem không hài lòng.

Bất chấp những đều đó, các nhà phê bình phương Tây vẫn đánh giá bộ phim là «một chương trình tuyệt vời, «một bộ phim kinh dị đáng khen», «xứng đáng để nhớ mãi» và «một anime đặc biệt, có sự cân nhắc cả thói tốt lẫn thói xấu». Các thành viên Anime News Network đã đánh giá bộ phim đạt 8,39 trên 10 điểm, với hơn 4.700 phiếu bầu và đứng ở vị trí 68 trong bảng xếp hạng anime hay nhất của họ. AnimeReactor Community Awards năm 2004 đã trao cho bộ phim các giải thưởng:
«Anime có OP/ED ấn tượng nhất» (mở đầu và kết thúc)
«Anime ly kỳ nhất» (bi kịch / cảm động / bí ẩn / kinh dị)
«Anime kịch tính nhất» (drama)
«Anime được hâm mộ nhất» (fanservice / ecchi)
«Nhân vật nữ xuất sắc nhất» (Lucy / Nyu)
Thêm vào đó, trong lễ trao giải thưởng American Anime awards năm 2007, bộ phim được đề cử cho vị trí «Xê-ri phim ngắn hay nhất», mặc dù cuối cùng FLCL đã đoạt giải.

Sự lan rộng và phổ biến của Elfen Lied đã tạo ra một số chương trình nghệ thuật và văn học dành cho người hâm mộ, điển hình như webcomic Nana's Everyday Life (Cuộc sống thường ngày của Nana) do Daniel Kim sáng lập; Chương trình hài này được dịch ra một phần hay toàn bộ khoảng 10 ngôn ngữ, nhân vật chính có vẻ như là Nana và những câu chuyện đau khổ của cô. Mặc dù được xem như là một trò chơi giải trí, nó đặc biệt thể hiện nhiều cảnh rất tàn bạo và không phù hợp đối với những người dưới độ tuổi vị thành niên.

Nhạc phim
Một soundtrack mang tên Elfen Lied OST được phát hành ngày 21 tháng 10 năm 2004 trên đĩa CD. Sáng tác bởi Kayo Konishi và Yukio Kondō, thời lượng khoảng 40 phút và chia thành 15 bài hát:
 «Lily ~ bài hát mở đầu ~»

 «Lily ~ nhóm saint trình bày ~»

«Lily»
«Lily» hay «Lilium» là bài hát chủ đề của toàn bộ anime, được sử dụng cho phần mở của mỗi tập phim. Tác giả đã kết hợp các đoạn kinh thánh và các bài thánh ca để làm giai điệu cùng bài hát với nền là tiếng Latin khiến cho nó có phong cách như một bài bình ca Gregorian, khi nghe sẽ cảm nhận được sự buồn đau ẩn sâu và chồng chất mà các nhân vật phải chịu đựng.

Sau đây là toàn bộ lời của bản gốc (tiếng Latinh) và nguồn được trích dẫn từ kinh thánh của ca khúc «Lily», cùng với bản dịch sang tiếng Việt từ tiếng Tây Ban Nha:

Hầu hết các bản nhạc dùng trong anime điều được hòa tấu dựa trên bài hát chính này với nhiều nhạc cụ khác nhau, như bài hát mở đầu (do Noma Kumiko trình bày với giọng nữ cao cùng một dàn nhạc dương cầm và piano), saint (do một đoàn ca nam thực hiện) hay các bài nhạc khác được thực hiện dưới sự phối nhạc của Kōta.

«Be your girl»
«Be your girl» là bài nhạc kết thúc của mỗi tập anime. Bài hát theo phong cách J-Pop nhẹ nhàng được trình diễn bởi Kawabe Chieko hoàn toàn ngược với chủ đề kinh dị của phim nó nói lên các mối quan hệ tình cảm nhẹ nhàng giữa Nyu và Kōta dù vậy nhà sản xuất không đưa ra lời bình luận nào. Được phát hành vào ngày 28 tháng 04 năm 2004 nó cũng đánh dấu cho việc xuất hiện của Kawabe trước công chúng. Bài hát còn được đứng ở vị trí thứ 67 tại bảng xếp hạng Oricon và vẫn giữ nguyên như thế sau ba tuần.

Chủ đề và phong cách
Trong lời bình luận của đạo diễn Mamoru Kanbe trên website chính thức của Elfen Lied, ông nói rằng ông dự định sẽ tạo cho anime những câu hỏi và thảo luận về các giá trị liên quan đến nhân tố hình thành sự khác biệt tính cách ở mỗi con người, cũng như sự tin tưởng vào những tội ác mà Lucy gây ra là do phải chịu những đắng cay tủi nhục suốt thời thơ ấu. Nhìn chung, những số phận trong tác phẩm tượng trưng cho nhân cách của mỗi con người, đề cấp đến vấn đề phân biệt chủng tộc, xâm phạm đến trẻ em và những phát sinh của nó, cũng như sự tương phản giữa tình thương yêu và lòng thù hận của từng cá thể, điển hình như sự trả thù mãnh liệt của Lucy và những ký ức hạnh phúc với Kouta thời thơ ấu. Sự đối đầu giữa diclonius và loài người được ví như khái niệm về sự diệt chủng và thanh lọc của từng chủng tộc, vì khả năng tồn tại của cả hai dưa theo thực lực bên nào chiếm ưu thế. Ngoài ra, một chi tiết nhỏ nữa mà Okamoto tiết lộ với đọc giả, đó là ông hy vọng người xem sẽ nhận ra ẩn ý về con đường sống của Lucy. Ông nói: «Lucy thật sự đã có thể tự sát bằng vector sau khi ý thức được những tội ác mình đã gây ra và chịu biết bao đau khổ khi bị bắt làm những thí nghiệm tra tấn.(...) Nhưng cô vẫn nhịn nhục, chịu đựng và cố gắng sống cho đến khi nói được lời xin lỗi với Kouta trên ngọn hải đăng Enoshima về cái chết của cha và em gái anh; qua đó cho thấy tính nhân văn sâu sắc của tác phẩm». Kanbe đã liên hệ các điều trên lại với nhau và sử dung trong bộ anime của ông. Ở cuối mỗi tập phim, lời giới thiệu cho tập tiếp theo đều nêu lên các vấn đề này một cách khéo léo và lồng ghép giữa tình tiết trong phim với cuộc sống thường nhật, tạo nên một xúc cảm to lớn cho người xem và góp một phần lớn vào sự thành công của loạt phim.

Xuyên suốt anime và manga là những vấn đề tâm lý sâu sắc, nổi bật hơn cả là sự đè nén, đấu tranh của diclonius trước đại đa số con người tàn nhẫn. Một nhà phê bình đã nhận xét tác phẩm này là «sự dâng hiến cho bóng tối với nhiều nhân tố tàn ác trong con người», do sự mâu thuẫn của việc thay đổi nhân cách, bạo lực quá mức, những thí nghiệm tàn nhẫn và tất nhiên là cả việc giết người.

Elfen Lied thực sự không dễ dàng để được xếp vào một thể loại nhất định, nó có cả các yếu tố kinh dị, hài hước, drama, tình cảm lãng mạn, hành động, khoa học viễn tưởng và suspense. Nó chỉ nhằm vào đối tượng người lớn (adult manga) do thể hiện rất nhiều những hành vi dã man và những cái chết khủng khiếp, khoả thân và thậm chí cả tra tấn lẫn hãm hiếp, dẫn đến sự không phù hợp cho người dưới tuổi vị thành niên. Nhiều phong thái và thể loại xen kẽ lẫn nhau và có thể được miêu tả như là «một hỗn hợp điên cuồng của bạo lực và sự ranh ma, xảo quyệt», để cố gắng cân bằng những hành vi đen tối và những khoảnh khắc lãng mạn, hài hước. Elfen Lied có nhiều nét tương đồng với các manga khác như Cô gái tiên nữ, 3x3 Eyes và Gunslinger Girl, trong đó có các khái niệm về bản chất như hành vi của diclonius, hình dáng và tính cách của Lucy/Nyu.

Văn hoá - Xã hội liên quan

Khảo cổ học và sinh học

Lucy là tên gọi của một đứa trẻ sau khi được giao cho quản lý Viện nghiên cứu Diclonius, tên thật của cô là Kaede như chúng ta đã được biết trong chương cuối của manga. Cái tên này có liên quan đến Lucy, một loài động vật họ Người mang tên Australopithecus afarensis được tìm thấy đầu tiên, phát hiện vào năm 1974 bởi nhà nhân chủng học người Mỹ Donald Johanson ở Ethiopia; sau đó được xem là tổ tiên lâu đời nhất của con người sống cách đây 3.200.000 ngàn năm.

Manga cũng đề cập đến khái niệm di truyền học về Ti thể Eve. Ti thể là bào quan hiện diện trong các tế bào nhân chủng, có chức năng tạo ra năng lượng cho hoạt động của tế bào. Mỗi bào quan có ti thể DNA của riêng chúng và được truyền qua cơ thể người mẹ. Như vậy, khi so sánh ti thể DNA của các chủng tộc khác nhau trên thế giới cho thấy tất cả đều có quan hệ thân thích với nhau, và chỉ có một tổ tiên nữ duy nhất sinh ra các thế hệ con người sau này. Kế hoạch của giám đốc Kakuzawa là dự định sẽ dùng Lucy để tạo ra một ti thể mới thay thế ti thể con người và đồng nghĩa với việc thay thế cả nhân loại.

Mặt khác, diclonius (tiếng Hy Lạp: di- [gấp đôi] + klon [sự sống] + -ius, «gấp đôi sự sống») là một chi của họ khủng long Hadrosaurid sống vào cuối kỉ Creta. Trong manga, ban đầu thuật ngữ này được xem như là một sai lầm vì nó tập trung đề cập đến đặc điểm nội bật nhất của họ là có hai sừng trên đầu, trong khi loài khủng long thật sự không có hình dáng này.

Địa lý
Bối cảnh nội dung của Elfen Lied đều ở thành phố Kamakura thuộc Nhật Bản, cách thủ đô Tokyo khoảng 50 km về phía Tây. Trong toàn bộ manga, và đặc biệt là anime, đã miêu tả rất chi tiết nhiều địa điểm trong thành phố và các vùng phụ cận, chẳng hạn như bãi biển Yuigahama, đền Sasuke Inari hoặc Zeniarai Benzaiten, hay cả hòn đảo gần đó là Enoshima.

Trong quá trình làm phim, đạo diễn Mamoru Kanbe đã tâm sự: «tôi thích Kamakura. (...) Mỗi lần đến đó, tôi có một sự lạc quan cao độ và cảm giác hạnh phúc lạ thường». Trong một dự án làm phim trước đó cũng nằm ở Kamakura, nhưng Kanbe không thể tạo dựng và lồng ghép các cảnh quan đặc trưng của thành phố như ông muốn; tuy nhiên trong Elfen Lied lại thường xuyên cần phải kết hợp và tái tạo các chi tiết dựa theo cảnh thật như ảnh nghệ thuật và địa điểm xảy ra, góp phần làm tăng thêm cảm xúc cũng như làm sinh động hơn câu chuyện.

Tâm lý học
Xuyên suốt nội dung Elfen Lied, các vấn đề về sự rối loạn tâm lý có thể nhìn thấy ở một số nhân vật:
 Khuynh hướng sát nhân: khi chỉ mới khoảng 3 hay 4 tuổi, các silpelit đã bắt đầu bộc lộ bản năng dòng tộc, cha mẹ của chúng thường là nạn nhân đầu tiên (trừ khi họ đều là diclonius).
 Rối loạn nhân cách (thay đổi nhân cách hay đa nhân cách): do chấn thương thể chất hay tâm lý, nhân vật diclonius có thể đảo ngược hoàn toàn nhân cách của họ, trở thành người vô hại (Nyu) hay tàn ác (Lucy).
 Mất trí nhớ: Kouta bị mất đi ký ức tuổi thơ của mình như một cơ chế tự động bảo vệ anh khỏi những chấn động tâm lý khi chứng kiến cha và em gái bị sát hại một cách khủng khiếp.
 Phụ thuộc: Silpelit Nana phát triển một mối quan hệ phụ thuộc hoàn toàn cả thể xác lẫn tâm hồn vào Kurama, coi anh như cha và làm bất cứ chuyện gì để làm anh vui, như một cách để giảm nhẹ sự đau đớn khi bị tra tấn.
 Rối loạn tâm lý khi chịu sự chia cắt: Mayu không thể chịu đựng nội khi phải rời xa Wanta, chú chó cô tìm thấy sau khi chịu đựng nỗi đau từ việc bị người cha dượng quấy rối tình dục; và xem nó như là người bạn tốt nhất thay vì một con vật nuôi.
 Rối loạn nhân cách chống xã hội: Bandou là một nhân vật không bao giờ biết hối hận, rất bốc đồng và bạo lực, vui vẻ trước sự đau khổ của người khác.
 Hội chứng tâm thần phân liệt: Tại thời điểm lên đến mức quá giới hạn chịu đựng của con người, Kaede nghe và thấy một diclonius tưởng tưởng xui khiến cô bộc lộ bản năng của kẻ sát nhân.

Ưu sinh luận
Một số nhân vật trong Elfen Lied chạy theo việc tạo ra một giống loài mới bằng cách tận dụng Lucy, vốn là một diclonius thuần khiết; chẳng hạn như chương trình ưu sinh mang tên «Lebensborn» do Giáo sư Kakuzawa đề ra. Kế hoạch Lebensborn được sử dụng dưới thời Đức Quốc xã thực tế được xem như là một chương trình quốc gia, tạo ra bởi Heinrich Himmler nhằm tăng sự sinh sản của các chủng tộc Aryan thuần khiết ở châu Âu thông qua việc hỗ trợ tài chính và sự ưu đãi cho vợ các thành viên SS.

Âm nhạc và thơ ca
Tựa đề Elfen Lied bắt nguồn từ bài hát tiếng Đức Elfenlied («Elf Song», tạm dịch: «Bài ca của loài quỷ»), một tác phẩm của nhà soạn nhạc theo trường phái lãng mạn người Áo Hugo Wolf. Bài thơ Elfenlied của nhà văn Đức Eduard Mörike là tiền đề cho nhạc phẩm của Wolf, người đã từng soạn ra nhiều tác phẩm tương tự của nhà văn này để tạo ra nhạc phẩm của mình. Đây cũng là bản nhạc duy nhất được nhắc đến trong manga, và Nozomi đã tập cho Nyu hát trong thời gian cô sống ở quán trọ.

Trong bài thơ của Mörike cũng có đề cập đến silpelit, một nhân vật xuất hiện trong vở opera Eduard auf dem Seil của cùng tác giả.

Hội họa
Những đoạn opening và ending của mỗi tập anime thể hiện hình ảnh nhân vật được mô phỏng theo các tác phẩm của họa sĩ thuộc trường phái tượng trưng người Áo Gustav Klimt, bắt chước trang phục, màu sắc và hoa văn của chúng. Ví dụ như bức tranh Nụ hôn, Sự hài lòng hay Danaë, cùng nhiều tác phẩm khác (liệt kê bên dưới).

Tham khảo

Liên kết ngoài

 エルフェンリート Página web oficial del anime (en japonés)
 Ficha del anime Elfen Lied en IMDb (en inglés)
 Elfen Lied en Anime News Network (en inglés)

Anime và manga harem
Manga năm 2002
Manga dài tập
Phân biệt đối xử trong các tác phẩm giả tưởng
Anime và manga kinh dị
Seinen manga
Anime và manga hành động
Mất trí nhớ trong tác phẩm hư cấu
Arms Corporation
Dòng hóa trong tác phẩm hư cấu
Gia đình trong các tác phẩm giả tưởng
Anime và manga kỳ ảo u tối
Anime Madman Entertainment
Anime và manga khoa học viễn tưởng
Sentai Filmworks
Nhượng quyền thương mại Shueisha
Manga Shūeisha


title: Cosmopterix attenuatella

text:
Cosmopterix attenuatella là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó phân bố rộng rãi ở khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới của cả Cự thế giới và Tân thế giới, bao gồm Hoa Kỳ, Bermuda, quần đảo Cayman, Virgin Islands, Dominica, Jamaica, Puerto Rico, Trinidad và Tobago, Costa Rica, Brasil, Ecuador, Peru, Argentina, quần đảo Canaria, Madeira, quần đảo Galapagos, quần đảo Cook, Đài Loan, Úc và New Zealand.

Sải cánh dài khoảng 9 mm. Có lẽ có hai lứa mỗi năm ở phía nam của vùng ôn hòa và các thế hệ chồng lấn ở xứ nhiệt đới do con trưởng thành có thể tìm thấy quanh năm.

Ấu trùng ăn Cyperus rotundus và Scirpus species. Chúng ăn lá cây của cây chủ|Chúng ăn lá cây của cây chủ.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Cosmopterix


title: Túp lều bác Tom

text:
Túp lều bác Tom (nguyên tác: Uncle Tom's Cabin; or, Life Among the Lowly) là một tiểu thuyết chống chế độ nô lệ tại Hoa Kỳ của nhà văn Harriet Beecher Stowe người Mỹ. Được xuất bản vào năm 1852, cuốn tiểu thuyết đã có ảnh hưởng sâu sắc đến quan điểm đối với những người Mỹ gốc Phi và tình cảnh nô lệ ở Hoa Kỳ, làm tăng thêm sự xung đột giữa các tầng lớp dẫn đến Nội chiến Hoa Kỳ, theo Will Kaufman.

Nhà văn Stowe là một người hoạt động chống lại sự nô lệ, đã làm nổi bật trong tiểu thuyết của mình nhân vật bác Tom, một nô lệ da đen phải lìa bỏ vợ con, bị bán từ nơi này sang nơi khác, bị đánh đập tàn nhẫn. Tiểu thuyết mô tả sự độc ác, tàn bạo có thật của sự nô lệ, đồng thời cũng khẳng định tình yêu thương có thể vượt qua mọi thứ để chiến thắng, lật đổ sự nô dịch hoá trong xã hội loài người.

Túp lều bác Tom là một cuốn tiểu thuyết bán chạy nhất trong thế kỷ 19, trong tuần đầu tiên 5.000 bản đã được bán sạch  (và cũng là quyển sách bán chạy thứ hai trong thế kỷ đó, sau Kinh Thánh) và được tin là động lực cho cuộc đấu tranh bãi nô. Trong năm đầu tiên sau khi xuất bản, 300.000 bản được bán hết chỉ tính riêng ở Hoa Kỳ mặc dù cuốn tiểu thuyết bị cấm tại các bang miền Nam nước này. Cuốn sách quan trọng đến mức, khi Tổng thống Abraham Lincoln gặp Stowe vào năm 1862 đã chào mừng bà bằng câu nói nổi tiếng: "Hóa ra bà chính là người phụ nữ nhỏ bé đã viết cuốn sách làm bùng lên cuộc chiến tranh vĩ đại".

Nội dung
Túp lều bác Tom kể về cuộc đời thống khổ của một người nô lệ da đen là bác Tom với chuỗi ngày đen tối, đầy tủi nhục. Bác phải lìa bỏ vợ con, bị bán từ nơi này sang nơi khác, bị đánh đập tàn nhẫn. Cuối cùng do bảo vệ nhân phẩm của mình, bác bị đánh chết trong đồn điền trồng bông khủng khiếp ở miền Nam nước Mỹ, đây cũng là nơi chôn vùi bao cuộc đời lầm than như cuộc đời bác. Tác phẩm cũng kể về số phận của Eliza cùng đứa con bỏ trốn.

Ý nghĩa
Túp lều bác Tom ca ngợi những người nô lệ da đen là những người trung thực, biết tôn trọng phẩm giá con người như bác Tom, những người mẹ dũng cảm như Eliza, những thanh niên cương nghị, tha thiết với tự do như George. Đồng thời tác phẩm cũng lên án đanh thép chế độ nô lệ với những chủ nô lệ, các tay sai, các con buôn vô cùng tàn bạo. Lên án Pháp luật nước Mỹ khi đó đã bênh vực chế độ nô lệ, cho phép đánh đập xiềng xích, giết chết những người da đen vô tội và trừng trị những ai che chở người nô lệ. Với tác phẩm của mình, nhà văn đã đóng góp một phần vào công cuộc giải phóng nô lệ ở nước Mỹ, tố cáo thống thiết chế độ vô nhân đạo, khích lệ những người Mỹ có lương tâm đấu tranh để tiêu diệt nó.

Chú thích

Liên kết ngoài

 University of Virginia Web site "Uncle Tom's Cabin and American Culture: A Multi-Media Archive"
 Uncle Tom's cabin: or Life among the lowly
 Pictures and stories from Uncle Tom's cabin
 ''Uncle Tom's Cabin

Tiểu thuyết năm 1852
Tiểu thuyết của Harriet Beecher Stowe
Tiểu thuyết Mỹ
Nam Hoa Kỳ trong các tác phẩm giả tưởng
Tác phẩm văn học cách mạng Mỹ


title: Jaspur

text:
Jaspur là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Udham Singh Nagar thuộc bang Uttaranchal, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Jaspur có dân số 39.048 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Jaspur có tỷ lệ 60% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 67%, và tỷ lệ cho phái nữ là 52%. Tại Jaspur, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttarakhand


title: USS Nashville

text:
Ba tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ từng được mang cái tên USS Nashville, vốn được đặt theo tên thành phố Nashville thuộc tiểu bang Tennessee:

 USS Nashville (PG-7) là một pháo hạm phục vụ từ năm 1897 đến năm 1918
 USS Nashville (CL-43) là một tàu tuần dương hạng nhẹ lớp Brooklyn phục vụ từ năm 1938 đến năm 1946; được bán cho Chile năm 1951 và đổi tên thành Capitán Prat, và cuối cùng bị tháo dỡ năm 1985
 USS Nashville (LPD-13) là một tàu vận chuyển đổ bộ phục vụ từ năm 1970 đến năm 2009

Xem thêm
 CSS Nashville

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoa Kỳ


title: Astyris multilineata

text:
Astyris multilineata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Columbellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Astyris


title: Leioproctus finkei

text:
Leioproctus finkei là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1965.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1965


title: Hệ số q của Tobin

text:
Hệ số q của Tobin (tiếng Anh: Tobin's Q) là tỷ số giữa giá trị thị trường và giá trị thay thế của một tài sản hữu hình. Nó được James Tobin và William Brainard giới thiệu năm 1968, mặc dù việc sử dụng chữ "q" chỉ xuất hiện từ bài báo "A general equilibrium approach to monetary theory" viết năm 1969 của Tobin

Lý thuyết q là một trong những lý thuyết quan trọng trọng trong kinh tế và tài chính.

Tính toán

Công ty đơn lẻ
Hệ số q của Tobin có thể được tính của từng công ty riêng lẻ hoặc của toàn bộ nền kinh tế. Thông thường hệ số q của Tobin được tính bằng:
Tobin's Q =

Trong đó:
 EMV: Giá trị thị trường của Vốn chủ sở hữu.
 LMV: Giá trị thị trường của Nợ phải trả.
 EBV: Giá trị sổ sách của Vốn chủ sở hữu.
 LBV: Giá trị sổ sách của Nợ phải trả.

Một thực tế phổ biến là cho rằng Giá trị thị trường của Nợ phải trả bằng (=) Giá trị sổ sách của Nợ phải trả, khi đó:
Tobin's Q =  ≈

Với những công ty đã niêm yết trên sàn chứng khoán, Giá trị thị trường của Vốn chủ sở hữu thường được yết giá trong các cơ sở dữ liệu tài chính. Nó có thể được tính cho một thời điểm cụ thể bằng .

Lý thuyết Hệ số q của Tobin cho rằng công ty nên đầu tư thêm nếu hệ số Q lớn hơn 1. Sau này lý thuyết Q được xây dựng mở rộng thêm, với việc tính tới các yếu tố khác như độ rủi ro và khả năng không rút lui được trong đầu tư.

Tổ hợp các công ty
Một sử dụng khác của Tobin q là xác định giá trị lượng hóa của toàn bộ một thị trường chứng khoán nào đó theo tỷ lệ so với tổng tài sản của các công ty trong thị trường đó. Công thức tính là:

Biểu đồ sau là ví dụ về việc xác định hệ số q của Tobin cho toàn bộ các công ty trên sàn chứng khoán Mỹ. Đường vẽ trong biểu đồ chỉ ra tỷ số giữa giá trị thị trường chứng khoán Mỹ với tổng tài sản ròng của các công ty Mỹ ở mức chi phí thay thế kể từ năm 1900.

Đọc thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài
John Mihaljevic's Equities and Tobin's Q Report
Tobin's Q Moderately Bullish on U.S. Equities (as of March 2009)
The Manual of Ideas Launches Tobin's Q Research Service Based on James Tobin's Q Indicator
Robert Huebscher on "The Market Valuation Q-uestion"
Andrew Smithers' Q-Ratio FAQ
Q-Ratio Graphs and Data

Tài chính
Tỷ số tài chính


title: Tipula angolensis

text:
Tipula angolensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Nomia viridicinctula

text:
Nomia viridicinctula là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Nomia
Động vật được mô tả năm 1931


title: Gonomyia pallicostata

text:
Gonomyia pallicostata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Leptispa impressithorax

text:
Leptispa impressithorax là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1953.

Chú thích

Tham khảo

Leptispa


title: Tardajos

text:
Tardajos là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 622 người.

Tham khảo

Đô thị ở Burgos


title: Diabrotica clarki

text:
Diabrotica clarki là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1916.

Chú thích

Tham khảo

C


title: Lasioglossum taeniolellum

text:
Lasioglossum taeniolellum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1903


title: Bulbophyllum brachypetalum

text:
Bulbophyllum brachypetalum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

B


title: Pedrinhas Paulista

text:
Pedrinhas Paulista là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil. Đô thị này nằm ở vĩ độ 22º48'54" độ vĩ nam và kinh độ 50º47'38" độ vĩ tây, trên khu vực có độ cao 330 m. Dân số năm 2004 ước tính là 3.004 người. Đô thị này có diện tích 152,62 km².

Thông tin nhân khẩu

Dữ liệu dân số theo điều tra dân số năm 2000

Tổng dân số: 2.861
Thành thị: 2.314
Nông thôn: 547
Nam giới: 1.447
Nữ giới: 1.414
Mật độ dân số (người/km²): 18,80

Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi (trên một triệu người): 11,75

Tuổi thọ bình quân (tuổi): 73,58

Tỷ lệ sinh (số trẻ trên mỗi bà mẹ): 2,12

Tỷ lệ biết đọc biết viết: 90,93%

Chỉ số phát triển con người (HDI-M): 0,819
Chỉ số phát triển con người - Thu nhập: 0,754
Chỉ số phát triển con người - Tuổi thọ: 0,810
Chỉ số phát triển con người - Giáo dục: 0,892
(Nguồn: IPEADATA)

Sông ngòi

 Sông Paranapanema

Các xa lộ

 SP-266

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng của đô thị

Đô thị bang São Paulo


title: Hapatesus

text:
Hapatesus là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1863 bởi Candèze.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Hapatesus argentatus Neboiss, 1957
 Hapatesus bubanus Neboiss, 1957
 Hapatesus depressus Neboiss, 1958
 Hapatesus electus Neboiss, 1957
 Hapatesus globosus Neboiss, 1957
 Hapatesus gundus Neboiss, 1957
 Hapatesus hirtellus Candèze, 1882
 Hapatesus hirtus Candèze, 1863
 Hapatesus junctus Neboiss, 1957
 Hapatesus kershawi Neboiss, 1957
 Hapatesus linus Neboiss, 1958
 Hapatesus minor Lea, 1908
 Hapatesus obscurus Neboiss, 1958
 Hapatesus opulentus Neboiss, 1957
 Hapatesus pallidus Neboiss, 1957
 Hapatesus pervulgatus Neboiss, 1957
 Hapatesus pretiosus Candèze, 1887
 Hapatesus sagittarius Neboiss, 1957
 Hapatesus tepidus Neboiss, 1957
 Hapatesus tropicus Neboiss, 1958
 Hapatesus zonatus Neboiss, 1957

Chú thích

Tham khảo

Ctenicerini


title: Cục Phòng, chống tham nhũng, Thanh tra Chính phủ (Việt Nam)

text:
Cục Phòng, chống tham nhũng (trực thuộc Thanh tra Chính phủ Việt Nam), được thành lập theo quyết định số 1424/QĐ-TTg ngày 31 tháng 10 năm 2006 của Thủ tướng Việt Nam; để giúp Tổng Thanh tra Chính phủ quản lý nhà nước về công tác phòng, chống tham nhũng; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn thanh tra chống tham nhũng theo thẩm quyền của Thanh tra Chính phủ. Trụ sở chính đặt tại thành phố Hà Nội. Theo Nghị định số 50/2018/NĐ-CP Cục CTN có tên gọi mới là Cục Phòng,Chống tham nhũng.

Hoàn cảnh ra đời và quá trình phát triển

Hoàn cảnh ra đời

Quá trình phát triển
Bộ máy lúc mới thành lập chỉ có 20 cán bộ nhân viên (Cục trưởng, 2 Phó cục trưởng, một phòng tổng hợp và 3 phòng chuyên môn). Ban đầu chỉ làm các nhiệm vụ theo dõi, cập nhật tình hình, tổng hợp, phát hiện và đề xuất để Tổng thanh tra chỉ đạo và yêu cầu các vụ chức năng tiến hành các công việc có liên quan đến tham nhũng, chống tham nhũng.

Nhiệm vụ
 Xây dựng, trình Tổng Thanh tra Chính phủ chiến lược, chương trình, kế hoạch phòng, chống tham nhũng;
 Giúp Tổng thanh tra tổ chức, chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện các quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng theo chức năng của Thanh tra Chính phủ;
 Thanh tra, kiểm tra trách nhiệm của các bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan thuộc chính phủ, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương thực hiện các quy định của pháp luật về phòng, chống tham nhũng
 Thanh tra các vụ việc có dấu hiệu tham nhũng thuộc thẩm quyền Thanh tra Chính phủ;
 Tiếp nhận và thu thập thông tin về vụ việc có dấu hiệu tham nhũng; xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin về phòng chống tham nhũng;
 Tổng hợp, báo cáo kết quả về phòng, chống tham nhũng thuộc phạm vi quản lý nhà nước của Thanh tra Chính phủ; tổng kết kinh nghiệm về công tác phòng, chống tham nhũng;
 Quản lý tổ chức, đội ngũ cán bộ, công chức theo phân cấp của Tổng thanh tra; quản lý tài sản, tài chính được giao theo quy định của pháp luật;
 Thực hiện các nhiệm vụ khác khi được Tổng thanh tra giao.

Cơ cấu tổ chức
Cục Chống tham nhũng có tư cách pháp nhân, trụ sở đặt tại thành phố Hà Nội; Cơ cấu lãnh đạo Cục gồm Cục trưởng và 03 Phó Cục trưởng; đơn vị giúp việc Lãnh đạo Cục được tổ chức cấp Phòng. Bao gồm:
Phòng Tổng hợp
Phòng thực thi công ước liên hợp quốc về CTN
Phòng Nghiệp vụ I;
Phòng Nghiệp vụ II;
Phòng Nghiệp vụ III;
Số điện thoại tiếp nhận phản ánh về các hành vi tham nhũng: 080 48 228

Lãnh đạo hiện nay
Cục trưởng: Hoàng Thái Dương (từ 01/11/2019)

Phó Cục trưởng:
Đặng Hùng Sơn
Ngô Mạnh Hùng
Phí Ngọc Tuyển

Các thế hệ Cục trưởng
Cục trưởng đầu tiên: TS. Mai Quốc Bình, Phó Tổng thanh tra Chính phủ (kiêm nhiệm Cục trưởng từ ngày thành lập Cục đến hết tháng 3/2008)
TS. Trần Đức Lượng, đảm nhiệm Cục trưởng từ tháng 4/2008. Đến tháng 12/2008 T.S Lượng được Thủ tướng CP bổ nhiệm chức vụ Phó Tổng thanh tra và được Tổng thanh tra phân công kiêm nhiệm Cục trưởng Cục CTN.
 Ông Phạm Trọng Đạt, đảm nhiệm chức vụ cục trưởng bắt đầu từ tháng 12/2009 đến 30/11/2018. Từ 01/12/2018, Phó Tổng thanh tra CP Trần Ngọc Liêm trực tiếp phụ trách Cục trong thời gian chờ kiện toàn chức danh Cục trưởng.
Ông Hoàng Thái Dương, đảm nhiệm Chức vụ Cục trưởng bắt đầu từ ngày 01/11/2019.

Thành tích gần đây
 Thanh tra việc quản lý, sử dụng 10.000 ha cao su tại Công ty Cao su Tân Biên (Trưởng đoàn: Phạm Trọng Đạt, Phó Cục trưởng, phát hiện sai phạm nghiêm trọng, dẫn đến việc Thủ tướng Chính phủ quyết định cách chức Chủ tịch Tập đoàn Cao su Việt Nam Trần Kiên Quyết và chỉ đạo xử lý hàng chục cá nhân khác có sai phạm.
 Thanh tra một số dự án đầu tư tại Tổng Công ty Xây dựng Miền trung (Cosevco) (Trưởng đoàn: Phạm Trọng Đạt, Phó Cục trưởng) phát hiện nhiều sai phạm nghiêm trọng. Sau đó Chủ tịch HĐQT Tổng Công ty Trần Xuân Đính đã bị khởi tố, bắt giam và Cơ quan Công an xem xét một số sai phạm được Cục Chống tham nhũng phát hiện.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Cổng Thông tin điện tử Thanh tra Chính phủ.

Cơ quan trực thuộc Thanh tra Chính phủ Việt Nam


title: Symphitoneuria clara

text:
Symphitoneuria clara là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Chú thích

Tham khảo

Symphitoneuria