title: Cát

text:
Cát là vật liệu dạng hạt nguồn gốc tự nhiên bao gồm các hạt đá và khoáng vật nhỏ và mịn. Khi được dùng như là một thuật ngữ trong lĩnh vực địa chất học, kích thước cát hạt cát theo đường kính trung bình nằm trong khoảng từ 0,0625 mm tới 2 mm (thang Wentworth sử dụng tại Hoa Kỳ) hay từ 0,05 mm tới 1 mm (thang Kachinskii sử dụng tại Nga và Việt Nam hiện nay). Một hạt vật liệu tự nhiên nếu có kích thước nằm trong các khoảng này được gọi là hạt cát.

Lớp kích thước hạt nhỏ hơn kế tiếp trong địa chất học gọi là đất bùn (Mỹ) với các hạt có đường kính nhỏ hơn 0,0625 mm cho tới 0,004 mm hoặc bụi (Nga) với các hạt có đường kính nhỏ hơn 0,05 mm cho tới 0,001 mm. Lớp kích thước hạt lớn hơn kế tiếp là sỏi/cuội với đường kính hạt nằm trong khoảng từ 2 mm tới 64 mm (Mỹ) hay từ 1 tới 3 mm (Nga). Xem thêm bài kích thước hạt để biết thêm về các tiêu chuẩn được sử dụng. Khi cọ xát giữa các ngón tay thì cát tạo ra cảm giác sàn sạn (chứ không như đất bùn tạo cảm giác trơn như bột).

Phân loại theo kích thước
Dựa trên kích thước hạt, cát được phân chia tiếp thành các lớp phụ.

(*): đơn vị tính cm

Các kích thước này dựa trên thang đo kích thước trầm tích Φ, trong đó kích thước tính theo Φ = -log cơ số 2 của kích thước tính bằng mm. Trong thang đo Wentworth, giá trị của Φ cho cát nằm trong khoảng từ -1 tới +4, với sự phân chia các lớp phụ nằm tại các số nguyên.

Thành phần

Thành phần phổ biến nhất của cát tại các môi trường đất liền trong lục địa và các môi trường không phải duyên hải khu vực nhiệt đới là silica (dioxide silic hay SiO2), thường ở dạng thạch anh, là chất với độ trơ về mặt hóa học cũng như do có độ cứng đáng kể, nên có khả năng chống phong hóa khá tốt.

Tuy nhiên, thành phần hợp thành của cát có sự biến động lớn, phụ thuộc vào các nguồn đá và các điều kiện khác tại khu vực. Các loại cát trắng tìm thấy ở các vùng duyên hải nhiệt đới và cận nhiệt đới là đá vôi bị xói mòn và có thể chứa các mảnh vụn từ san hô hay mai (vỏ) của động vật cùng các vật liệu hữu cơ hay có nguồn gốc hữu cơ khác. Các đụn cát thạch cao ở Di tích quốc gia White Sands tại bang New Mexico (Hoa Kỳ) nổi tiếng vì màu trắng chói của nó. Acco (arkose) là cát hay sa thạch với hàm lượng fenspat đáng kể, có nguồn gốc từ quá trình phong hóa và xói mòn của đá granit (thường là cận kề). Một vài loại cát còn chứa manhếtit, chlorit, glauconit hay thạch cao. Cát giàu manhếtit có màu từ sẫm tới đen, giống như cát có nguồn gốc từ đá bazan núi lửa và opxidian (obsidian). Cát chứa chlorit-glauconit thông thường có màu xanh lục (còn được gọi là cát lục), như cát có nguồn gốc từ bazan (dung nham) với hàm lượng olivin lớn. Nhiều loại cát, đặc biệt cát ở Nam Âu, chứa các tạp chất sắt trong các tinh thể thạch anh của cát, tạo ra cát có màu vàng sẫm. Cát trầm lắng tại một số khu vực chứa ngọc hồng lựu và một số khoáng vật có sức kháng phong hóa tốt, bao gồm một lượng nhỏ các loại đá quý.

Cát được gió và nước vận chuyển đi và trầm lắng thành các dạng bãi biển, bãi sông, cồn cát, đụn cát, bãi cát ngầm v.v.

Nghiên cứu cát
Nghiên cứu các hạt cát riêng lẻ có thể giúp phát hiện nhiều thông tin lịch sử như nguồn gốc và hình thức vận chuyển hạt cát. Cát thạch anh mới bị phong hóa gần đây từ các tinh thể thạch anh trong đá granit hay gơnai thường sắc nhọn và góc cạnh. Nó thường được sử dụng trong vật liệu xây dựng để sản xuất bê tông hay trong làm vườn với vai trò của vật liệu bổ sung vào đất để làm xốp các lớp đất sét. Cát bị vận chuyển đi xa nhờ gió và/hoặc nước sẽ thuôn hơn, với các kiểu mài mòn đặc trưng trên bề mặt hạt cát. Cát sa mạc thường là thuôn tròn.

Sử dụng

 Cát được sử dụng trong xây dựng và làm đường giao thông như là vật liệu tạo nền móng và vật liệu xây dựng trong dạng vữa (cùng vôi tôi hay xi măng).
 Một vài loại cát (như cát vàng) là một trong các thành phần chủ yếu trong sản xuất bê tông.
 Cát tạo khuôn là cát được làm ẩm bằng nước hay dầu và sau đó tạo hình thành khuôn để đúc khuôn cát. Loại cát này phải chịu được nhiệt độ và áp suất cao, đủ xốp để thoát khí và có kích thước hạt nhỏ, mịn, đồng nhất, không phản ứng với kim loại nóng chảy.
 Là một trong các thành phần chủ yếu để sản xuất thủy tinh.
 Cát đã phân loại bằng sàng lọc cũng được dùng như là một vật liệu mài mòn trong đánh bóng bề mặt bằng phun cát áp lực cao hay trong các thiết bị lọc nước.
 Các xí nghiệp sản xuất gạch ngói có thể dùng cát làm phụ gia để trộn lẫn với đất sét và các vật liệu khác trong sản xuất gạch.
 Cát đôi khi dược trộn lẫn với sơn để tạo ra bề mặt ráp cho tường và trần cũng như sàn chống trượt trong xây dựng.
 Các loại đất cát thích hợp cho một số loại cây trồng như dưa hấu, đào, lạc cũng như là vật liệu được ưa thích trong việc tạo nền móng cho các trang trại chăn nuôi bò sữa vì khả năng thoát nước tốt của nó.
 Cát được sử dụng trong việc tạo cảnh quan như tạo ra các ngọn đồi và núi nhỏ, chẳng hạn trong xây dựng các sân golf.
 Cát được dùng để cải tạo các bãi tắm.
 Các bao cát được dùng để phòng chống lũ lụt và chống đạn.
 Xây dựng lâu đài cát cũng là một hoạt động khá phổ biến. Có nhiều cuộc thi về nghệ thuật xây dựng các lâu đài cát.
 Hoạt hình cát là một kiểu nghệ thuật biểu diễn và là công cụ kỹ thuật để sản xuất phim hoạt hình.
 Các bể nuôi sinh vật cảnh đôi khi cũng dùng cát và sỏi.
 Trong giao thông đường bộ và đường sắt người ta đôi khi sử dụng cát để cải thiện khả năng bám đường của bánh xe trong một số điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
 Cát còn dùng để chữa cháy ở một số nơi như cây xăng, trạm phòng cháy chữa cháy

Nguy hiểm

Cát nói chung là không gây độc cho sức khỏe. Tuy vậy người ta vẫn phải cẩn thận trong một số hoạt động có sử dụng cát, chẳng hạn như trong việc đánh bóng bề mặt bằng phun cát áp lực cao. Những người làm việc với cát trong hoạt động như vậy cần đeo kính bảo hộ và khẩu trang để tránh cát bắn vào mắt hay hít thở phải bụi cát. Những người bị phơi nhiễm dài hạn trước bụi silica có thể bị mắc bệnh bụi phổi, một loại bệnh phổi do hít thở phải các hạt silica mịn. Các MSDS cho silica đều thông báo rằng "hít thở quá mức silica kết tinh gây ra các e ngại nghiêm trọng về sức khỏe".

Cát thể tạo thành cát lún trong các khu vực dư thừa nước với áp suất căng lớn, do nó bị chảy nhão ra. Khi khô đi nó tạo thành các vật cản đối với các sinh vật bị nhốt trong đó, thường làm cho chúng bị chết.

Xem thêm
 Kích thước hạt
 Cát lún
 Sa thạch
 Bão cát
 Đảo cát
 Cát nhựa đường

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Beach Sand: What It Is, Where It Comes From and How It Gets Here —Beaufort County Library

Đất
Trầm tích
Trầm tích học
Vật liệu xây dựng


title: Martingale Doob

text:
Một martingale Doob (còn gọi là martingale Levy) là một quá trình ngẫu nhiên tính giá trị của một biến ngẫu nhiên và có tính chất martingale theo một bộ lọc cho trước. Nó có thể được xem là giá trị xấp xỉ của một biến ngẫu nhiên dựa vào thông tin tích lũy được cho tới một thời điểm nhất định.

Định nghĩa
Một martingale Doob (đặt theo tên của J. L. Doob) là một cách xây dựng martingale nói chung như sau. Ta xét một dãy các biến ngẫu nhiên

nhận giá trị trong tập . Đối tượng quan tâm là một hàm . Định nghĩa:

trong đó giá trị kì vọng trên là một biến ngẫu nhiên do việc tính kì vọng chỉ dựa trên

và

vẫn được xem là biến ngẫu nhiên.  Có thể chứng minh rằng  là một martingale cho bất kì dãy  nào.  Do đó nếu ta có thể chặn trên độ chênh lệch

,

thì có thể áp dụng bất đẳng thức Azuma và kết luận với xác suất cao rằng  tập trung xung quanh giá trị kì vọng

Bất đẳng thức McDiarmid

Một phương pháp để chặn trên độ chênh lệch và áp dụng bất đẳng thức Azuma cho một martingale Doob là bất đẳng thức McDiarmid. Giả sử  là độc lập và giả sử  thỏa mãn

(Nói cách khác, việc thay đổi giá trị  của tọa độ thứ  làm thay đổi giá trị của  bởi một lượng không quá .)

Do đó

và theo bất đẳng thức Azuma, ta có bất đẳng thức McDiarmid cho mọi :

và

và

Xem thêm
 Bất đẳng thức Markov
 Bất đẳng thức Chebyshev
 Bất đẳng thức Bernstein (lý thuyết xác suất)

Tham khảo

Tham khảo

Bất đẳng thức xác suất
Lý thuyết martingale


title: Gynoplistia siebersi

text:
Gynoplistia siebersi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gynoplistia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Nephrotoma walkeri

text:
Nephrotoma walkeri là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Australia.

Tham khảo

Nephrotoma


title: Hyposmocoma marginenotata

text:
Hyposmocoma marginenotata là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó là loài đặc hữu của Kauai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Hyposmocoma
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Chiến tranh Nga-Thụy Điển

text:
Chiến tranh Nga-Thụy Điển có thể dùng để chỉ một trong số nhiều cuộc chiến tranh diễn ra giữa Nga và Thụy Điển trong suốt gần 500 năm, bao gồm:

 Chiến tranh Thụy Điển-Novgorod
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1495–1497)
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1554–1557)
 Chiến tranh Livonia (1558–1582)
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1590–1595)
 Chiến tranh Ingria (1610–1617)
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1656–1658)
 Đại chiến Bắc Âu (1700–1721)
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1741–1743)
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1788–1790)
 Chiến tranh Nga-Thụy Điển (1808–1809)


title: Anthidium larocai

text:
Anthidium larocai là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Urban mô tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Anthidium
Động vật được mô tả năm 1997


title: Gaillon-sur-Montcient

text:
Gaillon-sur-Montcient là một xã thuộc tỉnh Yvelines, trong vùng Île-de-France, Pháp, tọa lạc khoảng 20 km về phía đông của Mantes-la-Jolie và 3 km về phía tây bắc của Meulan.

Các xã giáp ranh là: Seraincourt về phía đông, Longuesse về phía bắc, Tessancourt-sur-Aubette về phía đông, Meulan và Hardricourt về phía nam.

Village d'origine gallo-romaine.

==Tham khảo==

Xã của Yvelines


title: Arborophila

text:
Arborophila là danh pháp khoa học của một chi chim trong họ Trĩ (Phasianidae). Tên gọi chung của các loài trong chi này là gà so. Tuy nhiên, tên gọi gà so còn được chia sẻ chung với các loài của chi Bambusicola.

Các loài
Chi này chứa các loài sau:
 Arborophila ardens: Gà so Hải Nam
 Arborophila atrogularis: Gà so má trắng
 Arborophila brunneopectus: Gà so họng trắng
 A. b. albigula: Gà so họng trắng
 A. b. henrici: Gà so họng vàng
 Arborophila cambodiana: Gà so đầu nâu dẻ
 Arborophila campbelli
 Arborophila charltonii: Gà so ngực gụ hay gà so cổ hung hoặc gà so vòng cổ nâu
 Arborophila chloropus: Gà so ngực gụ hay gà so ngực vảy
 A. c. cognacqi: Gà so chân xám
 A. c. olioacea: Gà so chân vàng
 A. c. vivida: Gà so mặt trắng
 Arborophila crudigularis: Gà so Đài Loan
 Arborophila davidi: Gà so cổ hung hay gà so cổ da cam
 Arborophila gingica: Gà so vòng cổ trắng
 Arborophila hyperythra: Gà so ngực đỏ
 Arborophila javanica: Gà so bụng nâu dẻ
 Arborophila mandellii: Gà so ngực nâu dẻ
 Arborophila merlini, đồng nghĩa Arborophila chloropus merlini: Gà so Trung Bộ hay gà so Việt Nam, gà so ngực gụ.
 Arborophila orientalis: Gà so mặt trắng
 Arborophila rolli
 Arborophila rubrirostris: Gà so mỏ đỏ
 Arborophila rufipectus: Gà so Tứ Xuyên
 Arborophila rufogularis: Gà so họng hung
 A. r. annamensis: Gà so họng hung
 A. r. guttata: Gà so gutta
 A. r. laotianus: Gà so Lào
 Arborophila sumatrana: Gà so ngực xám
 Arborophila torqueola: Gà so họng đen hay gà so đồi

Xem thêm
Bambusicola

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo


title: Saint-Avit, Charente

text:
Saint-Avit  là một xã thuộc tỉnh Charente trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 44 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintavit


title: Bùi Thị Xuân

text:
Bùi Thị Xuân (; 1752 – 1802) là một trong Tây Sơn ngũ phụng thư, là chính thất của Thái phó Trần Quang Diệu và là một Đô đốc của vương triều Tây Sơn trong lịch sử Việt Nam.

Thân thế và sự nghiệp
Bùi Thị Xuân là con của Bùi Đắc Chí, gọi Bùi Đắc Tuyên bằng chú, người thôn Xuân Hòa, một thôn nằm về phía đông Phú Phong (nay thuộc thôn Phú Xuân, xã Bình Phú, huyện Tây Sơn, tỉnh Bình Định).

Sinh trưởng trong một gia đình khá giả, Bùi Thị Xuân sớm được học văn và học võ. Tương truyền bà vừa có sức mạnh vừa có sắc đẹp, nữ công khéo, chữ viết đẹp, nhưng thích làm con trai, thích múa kiếm đi quyền, lại. Nghe kể chuyện bà Trưng bà Triệu cỡi voi đánh giặc, Bùi Thị Xuân náo nức muốn được theo gương bà Triệu bà Trưng, luyện đánh voi ra trận. Còn những chuyện Tô Tiểu Muội cùng chồng xướng họa, chuyện bà Mạnh Quang cử án tề mi thì Bùi Thị Xuân cho là nhảm nhí. Lúc nhỏ đi học thường mặc áo con trai. Lớn lên tự chế kiểu áo các nữ hiệp vẽ trong sách mà mặc.

Năm 12 tuổi, Bùi Thị Xuân đến trường học chữ. Bị đùa cợt, Bùi Thị Xuân cả thẹn, vung quyền đánh vào mặt hai người sanh sự rồi trở về nhà. Từ ấy bỏ học chữ, ở nhà chuyên học võ.

Từ khi bỏ học văn thì đêm đêm có một lão bà đến dạy. Dạy từ đầu hôm đến gà gáy lần thứ nhất thì bà lão lui gót. Không ai hiểu lai lịch ra sao. Suốt ba năm trời, trừ những khi mưa gió, đêm nào bà lão cũng đến cũng đi đúng giờ giấc. Dạy quyền, dạy song kiếm. Rồi dạy cách nhảy cao nhảy xa. Nhảy cao thì cột hai bao cát nơi chân mà nhảy, ban đầu bao nhỏ rồi đổi bao to dần, cuối cùng mới nhảy chân không. Còn nhảy xa thì ban đầu dùng sào, sau dùng tre tươi ngoài bụi, níu đọt uốn cong xuống thấp rồi nương theo sức bung của cây mà nhảy. Đêm học ngày tập, đến 15 tuổi thì tài nghệ đã điêu luyện. Theo cụ Bùi Sơn Nhi ở Xuân Hòa thì đó là bà cao tổ của ông Hương mục Ngạc, một võ sư trứ danh ở An Vinh thời Pháp thuộc.

Sau khi luyện tập võ nghệ thuần thục, Bùi Thị Xuân bèn rủ một số chị em khác trong vùng đến nhà mình luyện quyền múa kiếm. Đệ tử của bà ban đầu còn ít, dần dần lên đến vài chục người. Tài nghệ đã tinh mà cách đối xử, cách dạy dỗ lại đứng đắn nên Bùi Thị Xuân được chị em kính yêu, quý trọng. Trong số đệ tử xuất sắc có bà Bùi Thị Nhạn.

Năm 1771, Bùi Thị Xuân lúc 20 tuổi đã dùng kiếm để giải nguy cho Trần Quang Diệu khi vị tráng sĩ này bị một con hổ dữ tấn công. Và cũng từ lần gặp này mà hai người trở thành vợ chồng khi ông Diệu đến ở nhà người con gái Xuân Hòa để trị thương, rồi cùng nhau về tòng quân dưới ngọn cờ Tây Sơn ở chiến khu Phú Lạc.

Hết lòng vì nhà Tây Sơn
Năm Tân Mão, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 32, Định Vương Nguyễn Phúc Thuần thứ 6, tức năm 1771, Nguyễn Nhạc được các người cùng hợp tác và các nhân sĩ đồng bào địa phương tôn làm Tây Sơn Vương. Lấy danh nghĩa chống lại Quốc phó Trương Phúc Loan, ủng hộ Hoàng tôn Nguyễn Phúc Dương là cháu đích tôn của Vũ vương Nguyễn Phúc Khoát.

Nguyễn Nhạc tổ chức lại cơ sở:

 Quân sự giao cho Nguyễn Huệ, Trần Quang Diệu, Võ Văn Dũng, Võ Đình Tú.

 Kinh tế tài chánh giao cho Nguyễn Thung, Bùi Thị Xuân và Nguyễn Lữ.

 Dân sự (hành chánh, ngoại giao, tuyên truyền...) giao cho Võ Xuân Hoài và Trương Mỹ Ngọc.

Với tài nghệ (ngoài tài kiếm thuật, bà còn giỏi bắn cung, cưỡi ngựa và luyện voi) cộng với lòng dũng cảm, Bùi Thị Xuân cùng chồng nhanh chóng trở thành những tướng lĩnh trụ cột, góp công lớn trong công cuộc dựng nghiệp của nhà Tây Sơn ngay từ buổi đầu.

Tháng 7 năm 1775, Nguyễn Nhạc sai Nguyễn Huệ đánh Phú Yên. Nguyễn Huệ liền giao Tây Sơn cho Bùi Thị Xuân và Võ Đình Tú quản đốc, đem quân đánh Phú Yên. Quân Nguyễn tan vỡ, Tống Phúc Hiệp phải rút về Hòn Khói. Bùi Công Kế ở Bình Khang và Tống Văn Khôi từ Khánh Hòa đem quân ra chiếm lại Phú Yên đều thất bại, Kế bị bắt sống còn Khôi tử trận.

Tháng 11 năm 1775, Tôn Thất Quyền và Tôn Thất Xuân dấy binh chiếm lại phủ Thăng Bình và phủ Điện Bàn, Quảng Nam. Bùi Thị Xuân và Võ Đình Tú tiến cử Đặng Xuân Phong. Nguyễn Nhạc liền sai Đặng Xuân Phong đi đánh dẹp. Không phải dùng nhiều công sức, Đặng Xuân Phong mới xáp chiến trận đầu là lấy ngay được Thăng Bình rồi Điện Bàn. Tôn Thất Quyền và Tôn Thất Xuân đều tử trận.

Năm 1785, Bùi Thị Xuân cùng chồng ở trận Rạch Gầm-Xoài Mút đánh tan 2 vạn quân Xiêm La, cũng đã lập đại công. Vợ chồng ông điều khiển bộ binh, tướng Võ Văn Dũng cùng Nguyễn Huệ chỉ huy thủy quân. Bùi Thị Xuân đã chém bay đầu tướng Xiêm là Lục Côn.

Theo tài liệu, trong trận đại phá quân Mãn Thanh vào đầu xuân Kỷ Dậu (1789), bà chỉ huy đội tượng binh của đạo Trung quân do vua Quang Trung (Nguyễn Huệ) chỉ huy.

Trong những năm tiếp theo, bà cùng chồng cầm quân đi đánh dẹp các phe chống đối vương triều mới (nhà Tây Sơn), trong số đó có lực lượng của hoàng thân nhà Lê là Lê Duy Chỉ cấu kết với Tù trưởng Bảo Lạc (Hà Tuyên)...

Giữa lúc nhà Tây Sơn đang từng bước ổn định tình hình trong nước, ngày 29 tháng 7 năm 1792, vua Quang Trung đột ngột qua đời. Kể từ đấy, vương triều này bắt đầu suy yếu do vua Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản) còn nhỏ, lại bị người cậu ruột là Thái sư Bùi Đắc Tuyên chuyên quyền.

Thời gian này, Bùi Thị Xuân được cử vào trấn thủ Quảng Nam, còn chồng bà (Trần Quang Diệu) thì được cử vào Diên Khánh chống ngăn quân Nguyễn. Đến khi nghe tin cha con Bùi Đắc Tuyên bị tướng Võ Văn Dũng bắt giết, Trần Quang Diệu cả sợ, phải kéo quân về kinh đô đóng ở bờ Nam sông An Cựu, thì bà cũng nhận được lệnh hồi triều.

Nghe mật thám báo tin nội bộ nhà Tây Sơn đang lục đục, chúa Nguyễn Phúc Ánh liền tổ chức ngay những cuộc tấn công. Nhưng quân Nguyễn vừa tiến vào thành Quảng Nam thì bị đánh một trận tơi bời. Tức tối vì thua mưu trí đàn bà, chúa Nguyễn thề sẽ sớm rửa mối nhục. Thấy Chúa Nguyễn rút lui hết, đến lúc ấy, Bùi Thị Xuân mới kéo quân về Phú Xuân để cùng chồng dàn xếp việc triều chính...

Mùa xuân năm 1802, vua Cảnh Thịnh sai em là Nguyễn Quang Thùy vào trấn giữ Nghệ An, còn tự mình cầm quân đi đánh chiếm lại Phú Xuân. Trong chiến dịch này, Bùi Thị Xuân được lệnh đem 5.000 quân đi hộ giá.

Thấy thế trận ngày càng bất lợi, Bùi Thị Xuân cưỡi voi liều chết đánh riết vào lũy Trấn Ninh, nơi Nguyễn Phúc Ánh đang cố thủ, từ sáng đến chiều, máu và mồ hôi ướt đẫm áo giáp. Rồi bà còn giành lấy dùi tự tay thúc trống liên hồi. Lúc bấy giờ chúa Nguyễn cùng tướng tá đã hốt hoảng vội chia quân vượt sông Linh Giang đánh bọc hậu hòng mở đường máu thoát thân. Nào ngờ vua Cảnh Thịnh thấy quân Nguyễn tràn qua nhiều, tưởng nguy khốn liền cho lui binh. Bùi Thị Xuân bèn nắm áo ngự bào của nhà vua để khuyên cố đánh. Nhưng khi nghe tin tướng Nguyễn Văn Trương phá tan thủy binh Tây Sơn ở cửa biển Nhật Lệ (Quảng Bình), cướp được hầu hết tàu thuyền và tướng giữ cửa Nguyễn Văn Kiên cũng đã đầu hàng thì đội quân của bà hốt hoảng bỏ cả vũ khí, đạn dược để tháo chạy...

Đây có thể nói là trận chiến đấu oanh liệt cuối cùng của bà để hòng cứu vãn tình thế. Nhưng ngờ đâu nhà Tây Sơn sau trận này thêm trượt dài trên đà suy vong, không sao gượng lại được nữa...

Bị voi giày
Được tin đại quân Tây Sơn thua to ở Trấn Ninh, Tư đồ Vũ Văn Dũng và chồng Bùi Thị Xuân là Thái phó Trần Quang Diệu, dù biết không thể giữ được Quy Nhơn nhưng vẫn gắng gượng đến tháng 3 cùng năm trên mới rời bỏ thành, đem binh tượng đi đường thượng đạo qua Ai Lao ra Nghệ An, ý là để hội quân với vua Cảnh Thịnh cùng lo chống giữ.

Sử gia C. B. Mabon kể:
Trần Quang Diệu cùng vợ và con gái, dẫn theo một số tàn quân chạy ra Bắc bằng đường thượng đạo Ai Lao. Đến châu Quy Hợp, Diệu xuống Hương Sơn thì biết tin Nghệ An đã mất. Quân sĩ của Diệu bỏ cả rồi, mấy hôm sau vợ chồng Quang Diệu đều bị bắt cả... Vua Cảnh Thịnh cùng hai em và vài tướng tá vượt qua sông Nhị Hà, tính trốn lên vùng Thượng du cũng bị dân chúng bắt và đóng cũi nộp cho quân Nguyễn...

Trước khi trích dẫn tài liệu của một giáo sĩ phương Tây tên là De La Bissachère (nghe kể lại buổi hành hình) được viết năm 1807, mô tả lại cái chết của mẹ con bà Bùi Thị Xuân, sử gia Phạm Văn Sơn đã có lời giới thiệu như sau:
Mẹ con bà Bùi Thị Xuân, người ta (ý nói đến vua Gia Long) cũng rất căm thù, nên cũng dùng hình phạt dã man nhất. Nguyên nhân là bà đã điều khiển binh sĩ đánh vào lũy Trấn Ninh hết sức kịch liệt, đã làm cho chúa Nguyễn và các tướng sĩ có phút phải thất thần, tưởng chừng nguy khốn đến nơi.
Trích tài liệu của giáo sĩ De La Bissachère:
Đứa con gái trẻ của bà (Bùi Thị Xuân), một thớt voi từ từ tiến đến. Cô gái biến sắc rồi mặt trắng bệch như tờ giấy. Nàng ngoảnh nhìn mẹ, kêu thất thanh. Bà Xuân nghiêm mặt trách: Con phải chết anh dũng để xứng đáng là con của ta!... Đến lượt bà, nhờ lớp vải ở bên trong quấn kín thân thể, nên tránh khỏi sự lõa lồ. Và bà rất bình thản bước lại trước đầu voi hét một tiếng thật lớn khiến voi giật mình lùi lại. Bọn lính phải vội vàng bắn hỏa pháo, đâm cây nhọn sau mông con vật để nó trở nên hung tợn, chạy bổ tới, giơ vòi quấn lấy bà tung lên trời... Nhưng trái với lệ thường, nó không chà đạp phạm nhân như mọi bận mà bỏ chạy vòng quanh pháp trường, rống to lên những tiếng đầy sợ hãi khiến hàng vạn người xem hoảng hốt theo...
Sau đó Nguyễn Ánh thấy không giết được Bùi Thị Xuân bèn cho lấy dây sắt quấn người bà vào cột rồi cho thiêu chết một cách dã man.

Được ca ngợi
Công luận bình phẩm, hầu hết đều khen ngợi oai danh và tiết tháo của Bùi Thị Xuân. Theo sử liệu, sở dĩ được vậy là vì trong cuộc đời bà có mấy sự việc đáng chú ý sau:

Có tấm lòng thương dân
Gặp năm mất mùa, nhiều phủ huyện ở trấn Quảng Nam sinh loạn, quan quân địa phương không kiềm chế nổi. Triều thần lập tức tiến cử Bùi Thị Xuân ra nơi đó làm Trấn thủ. Đến nơi, bà tự mình đi thị sát khắp các hạt, rồi cho mở kho phát chẩn. Thấy viên quan nào chiếm công vi tư, ăn của hối lộ... bà đều thẳng tay cách chức, chọn người tài đức lên thay. Ngoài ra, bà còn ra lệnh bãi bỏ các cuộc truy lùng những nhóm người nổi dậy, và mạnh dạn ra tuyên cáo rằng: Ai vác cày bừa, nông cụ thì được coi là dân lành... Vì thế nạn trộm cướp và chống đối ở Quảng Nam (nhất là ở huyện Quế Sơn) nhanh chóng chấm dứt, dân chúng lại được yên ổn làm ăn...

Không vì tình riêng
Thái sư Bùi Đắc Tuyên, người làng Xuân Hòa (huyện Tuy Viễn), là cậu của vua Cảnh Thịnh và là chú của Đô đốc Bùi Thị Xuân. Năm 1795, ông bị Võ Văn Dũng giết chết vì tội chuyên quyền. Bấy giờ có nhiều người nghi ngại Bùi Thị Xuân, vì bà là cháu ruột của Đắc Tuyên. Nhưng khác với những gì xầm xì, bà đã không hề thù oán người giết chú ruột mình, cũng như lợi dụng sự rối ren đó mà đi theo đối phương hay tìm nơi cát cứ...

đổi [[

]]
Chữ đậm===Nỗ lực đến giây phút cuối cùng===
Đề cập đến tinh thần quyết chiến của Bùi Thị Xuân trong trận Trấn Ninh (1802), trong bài thơ dài Bùi phu nhân ca của danh sĩ Nguyễn Trọng Trì (1854-1922) có đoạn:

Bại trận vẫn hiên ngang
Ngoài thái độ hiên ngang khi bị hành hình, người ta còn truyền rằng khi nghe Bùi Thị Xuân bị bắt, Nguyễn Ánh bèn sai người áp giải đến trước mặt rồi hỏi với giọng đắc chí:
Ta và Nguyễn Huệ ai hơn?
Bà trả lời:
Chúa công ta, tay kiếm tay cờ mà làm nên sự nghiệp. Trong khi nhà người đi cầu viện ngoại bang, hết Xiêm đến Tây làm tan nát cả sơn hà, cùng đều bị chúa công ta đánh cho không còn manh giáp. Đem so với chúa công ta, nhà ngươi chẳng qua là ao trời nước vũng. Còn nói về đức độ, thì Tiên đế ta lấy nhân nghĩa mà đối xử với kẻ trung thần thất thế, như đã đối với Nguyễn Huỳnh Đức, tôi nhà ngươi. Còn ngươi lại dùng tâm của kẻ tiểu nhân mà đối với bậc nghĩa liệt, đã hết lòng vì chúa, chẳng nghĩ rằng ai có chúa nấy, ái tích kẻ tôi trung của người là khuyến khích tôi mình trung với mình. Chỗ hơn kém rõ ràng như ban ngày và đêm tối. Nếu Tiên đế ta đừng thừa long quá sớm, thì dễ gì nhà ngươi trở lại đất nước này.
Nguyễn Ánh gằn giọng:
Người có tài sao không giữ nổi ngai vàng cho Cảnh Thịnh?
Bà đáp:
Nếu có một nữ tướng như ta nữa thì cửa Nhật Lệ không để lạnh. Nhà ngươi khó mà đặt chân được tới đất Bắc Hà...

Các công trình gắn liền với tên tuổi của Bùi Thị Xuân
Tên bà được đặt cho nhiều đường phố trên cả nước, đặc biệt, tên bà còn được đặt cho con đường đi qua THPT cùng tên ở Đà Lạt – nơi đào tạo ra những học sinh tài năng. Không những vậy, tên bà còn được đặt cho một ngôi trường THPT nổi tiếng ở Thành phố Hồ Chí Minh, học sinh của ngôi trường này vinh dự được học tập dưới mái trường mang tên của vị nữ tướng anh hùng Bùi Thị Xuân nguyện cố gắng tiếp nối truyền thống tốt đẹp ấy mà ra sức phấn đấu học tập hết mình, xây dựng đất nước ngày càng phát triển và vững mạnh hơn.

Xem thêm
Trận Trấn Ninh (1802)
Trần Quang Diệu
Bùi Thị Xuân (định hướng)

Tham khảo
Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 4). Tủ sách sử học Việt Nam xuất bản, Sài Gòn, 1961.
Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1992.
Nguyễn Đắc Xuân, Khí phách Bùi Thị Xuân in trong Hương giang cố sự. Tủ sách Sông Hương xuất bản, 1986.
Nguyễn Khắc Thuần, Danh tướng Việt Nam(tập 3). Nhà xuất bản Giáo dục, 2005.
Hoàng Phủ Ngọc Tường, Tuyển tập (tập 2). Nhà xuất bản Trẻ, 2002.
Quách Tấn- Quách Giao, Nhà Tây Sơn. Bảo tàng Quang Trung (Bình Định) xuất bản, 2002.
Nhóm Nhân văn Trẻ, Hỏi đáp lịch sử Việt Nam (tập 3). Nhà xuất bản Trẻ, 2007.
Quỳnh Cư, Đô đốc Bùi Thị Xuân. Nhà xuất bản Phụ nữ, 1982.
Lê Minh Quốc, Các vị nữ danh nhân Việt Nam. Nhà xuất bản Trẻ, 2009.
Thu Hằng, Mười phụ nữ huyền thoại Việt Nam. Nhà xuất bản Lao động, 2008.

Chú thích

Người Bình Định
Nữ tướng nhà Tây Sơn
Mất năm 1802
Sinh thế kỷ 18
Người bị xử tử hình
Người Đàng Trong


title: Gangaghat

text:
Gangaghat là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Unnao thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Gangaghat có dân số 70.817 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Gangaghat có tỷ lệ 66% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 71%, và tỷ lệ cho phái nữ là 60%. Tại Gangaghat, 14% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: SPSS

text:
Thống kê SPSS là một gói phần mềm được sử dụng để phân tích thống kê theo lô và theo lô có tính logic. Được sản xuất từ lâu bởi SPSS Inc. và được tập đoàn IBM mua lại năm 2009. Được sản xuất từ lâu bởi SPSS Inc. và được tập đoàn IBM mua lại năm 2009. Phiên bản hiện hành (2015) được đặt tên chính thức là IBM SPSS Statistics. Các sản phẩm hợp tác trong cùng dòng được dùng cho phát triển và sáng tạo mang tính khảo sát (IBM SPSS Data Collection, hiện đã thoái vốn dưới quyền UNICOM Intelligence), khai phá dữ liệu (IBM SPSS Modeler), phân tích văn bản và hợp tác và triển khai (batch và các dịch vụ chấm điểm tự động).

Tên của phần mềm là viết tắt từ Statistical Package for the Social Sciences (SPSS), phản ánh thị trường ban đầu, mặc dù phần mềm bây giờ đã phổ biến trong các lĩnh vực khác nữa, bao gồm các ngành khoa học y tế và tiếp thị.

Tổng quan
SPSS là một chương trình được sử dụng rộng rãi để phân tích thống kê trong khoa học xã hội. Nó cũng được các nhà nghiên cứu thị trường, các nhà nghiên cứu y tế, các công ty khảo sát, chính phủ, các nhà nghiên cứu giáo dục, các tổ chức tiếp thị, khai thác dữ liệu, và nhiều ngành khác. Tài liệu SPSS ban đầu (Nie, Bent & Hull, 1970) đã được mô tả là một trong những cuốn sách có ảnh hưởng nhất của xã hội học để cho phép các nhà nghiên cứu bình thường thực hiện phân tích thống kê của chính họ. Ngoài các phân tích thống kê, quản lý dữ liệu (lựa chọn trường hợp, chỉnh sửa lại tập tin, tạo ra dữ liệu gốc) và tài liệu dữ liệu (từ điển metadata được lưu trữ trong datafile) là các tính năng của phần mềm cơ bản.

Thống kê bao gồm trong phần mềm cơ sở:
Thống kê mô tả: Lập bảng chéo, Tần suất, Mô tả, Khám phá, Thống kê Tỷ lệ Mô tả
Thống kê đơn biến: Phương tiện, t-test, ANOVA, tương quan (hai biến, một phần, khoảng cách), kiểm tra không giới
Dự đoán cho kết quả số: Hồi quy tuyến tính
Dự đoán để xác định các nhóm: Phân tích các yếu tố, phân tích cụm (hai bước, K-phương tiện, phân cấp), phân biệt.

Tham khảo

Đọc thêm
 Argyrous, G. Statistics or Research: With a Guide to SPSS, SAGE, London, ISBN 1-4129-1948-7
 Levesque, R. SPSS Programming and Data Management: A Guide for SPSS and SAS Users, Fourth Edition (2007), SPSS Inc., Chicago Ill. PDF ISBN 1-56827-390-8
 SPSS 15.0 Command Syntax Reference 2006, SPSS Inc., Chicago Ill.
Phân tích dữ liệu nghiên cứu với SPSS. Hoàng Trọng - Chu Nguyễn Mộng Ngọc

Liên kết ngoài
  - support page includes a searchable database of solutions
 Raynald Levesque's SPSS Tools - library of worked solutions for SPSS programmers (FAQ, command syntax; macros; scripts; python)
 Archives of SPSSX-L Discussion - SPSS Listserv active since 1996. Discusses programming, statistics and analysis
 UCLA ATS Resources to help you learn SPSS  - Resources for learning SPSS
 UCLA ATS Technical Reports - Report 1 compares Stata, SAS and SPSS against R (R is a language and environment for statistical computing and graphics).
 Using SPSS For Data Analysis  - SPSS Tutorial from Harvard
 SPSS Developer Central - Support for developers of applications using SPSS, including materials and examples of the Python programmability feature

Phần mềm thống kê
Ngôn ngữ lập trình thống kê
Phần mềm nền tảng Java


title: Ercé

text:
Ercé  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Erce


title: Noirlieu

text:
Noirlieu  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 130 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Marne


title: Sussargues

text:
Sussargues là một commune thuộc tỉnh Hérault trong vùng Occitanie ở phía nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Hérault

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Hérault


title: Sách giáo khoa

text:
Sách giáo khoa (viết tắt là SGK) là loại sách cung cấp kiến thức, được biên soạn với mục đích dạy và học tại trường học. Thuật ngữ sách giáo khoa còn có nghĩa mở rộng là một loại sách chuẩn cho một ngành học. Sách giáo khoa được phân loại dựa theo đối tượng sử dụng hoặc chủ đề của sách. Việc xuất bản sách giáo khoa thường dành cho các nhà xuất bản chuyên ngành.

Ngày nay, bên cạnh dạng sách in, nhiều sách giáo khoa có phiên bản sách điện tử.

Sách giáo khoa phổ thông
Ở cấp phổ thông, sách giáo khoa là sự thể hiện những nội dung cụ thể của chương trình phổ thông. Trên thế giới, có những nước có nhiều bộ sách giáo khoa khác nhau được biên soạn cho cùng một môn học. Tại Việt Nam, từ năm 2002-2020 chỉ tồn tại một bộ sách giáo khoa duy nhất cho một môn học.

Kiến thức trong sách giáo khoa là một hệ thống kiến thức khoa học, chính xác, theo các cấp độ logic chặt chẽ khác nhau. Ngoài phần kiến thức, sách giáo khoa còn có phần nội dung về rèn luyện các kỹ năng. Nội dung kiến thức cũng như nội dung về rèn luyện các kỹ năng được gia công về mặt sư phạm cho phù hợp với trình độ học sinh và thời gian học tập. Logic của nội dung kiến thức và phần nội dung về rèn luyện các kỹ năng là những yếu tố chủ yếu trong việc định hướng lựa chọn phương pháp giảng dạy môn học.

Đọc thêm
Bùi Hiền, Nguyễn Văn Giao, Nguyễn Hữu Quỳnh, Vũ Văn Tảo. Từ điển giáo dục học. Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa. 2001. Trang 339

Tham khảo

Sách theo loại

Tài liệu giáo dục
Kinh doanh sách giáo khoa


title: Varicorhinus platystomus

text:
Varicorhinus platystomus là một loài cá vây tia trong họ Cyprinidae.
Nó chỉ được tìm thấy ở Rwanda.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông.

Nguồn
 Ntakimazi, G. 2005. Varicorhinus platystoma. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Varicorhinus


title: 4 Vesta

text:
Vesta  (định danh hành tinh vi hình: 4 Vesta) là một trong những tiểu hành tinh lớn nhất trong Hệ Mặt Trời với đường kính trung bình khoảng 525 km. Nhà thiên văn học Heinrich Wilhelm Olbers lần đầu tiên phát hiện ra nó vào ngày 29 tháng 3 năm 1807 và đặt tên nó theo thần Vesta, vị thần trinh nữ của gia đình và trái tim trong thần thoại La Mã.

Vesta là tiểu hành tinh có khối lượng lớn thứ hai sau hành tinh lùn Ceres, và chiếm khoảng 9% khối lượng của vành đai tiểu hành tinh.

Tiểu hành tinh có khối lượng nhỏ hơn, Pallas, có kích thước hơi lớn hơn, và do vậy Vesta xếp thứ ba về kích cỡ trong số các tiểu hành tinh. Vesta là khối đá tàn dư còn lại của tiền hành tinh (với cấu trúc phân tầng bên trong), những thiên thể nguyên thủy của các hành tinh đất đá. Nhiều mảnh vỡ đã bị bắn ra từ Vesta trong các vụ va chạm xảy ra khoảng một đến hai tỷ năm trước, để lại trên bề mặt nó hai hố va chạm khổng lồ ở bán cầu nam. Các mảnh vỡ từ những sự kiện này đã rơi xuống Trái Đất và được phân loại vào vẫn thạch kiểu HED, đem đến cho các nhà khoa học nhiều thông tin quan trọng từ Vesta.

Vesta là tiểu hành tinh sáng nhất khi nhìn từ Trái Đất. Khoảng cách lớn nhất của nó tới Mặt Trời hơi lớn hơn khoảng cách nhỏ nhất từ Ceres đến Mặt Trời, tuy thế đa số phần quỹ đạo của nó nằm trong quỹ đạo của Ceres.

Tàu không gian Dawn của NASA đi vào quỹ đạo quanh Vesta tại ngày 16 tháng 7 năm 2011 cho nhiệm vụ một năm quan sát và rời nó vào ngày 5 tháng 9 năm 2012 để hành trình tới Ceres. Các nhà khoa học vẫn tiếp tục nghiên cứu các dữ liệu quan sát Vesta từ tàu Dawn.

Phát hiện và đặt tên
Vesta được nhà thiên văn học người Đức Heinrich Wilhelm Olbers phát hiện vào ngày 29 tháng 3 năm 1807, và đặt theo tên của nữ thần bếp trinh nữ La Mã, Vesta.

Đặc điểm vật lý
Vesta là tiểu hành tinh sáng nhất. Khoảng cách tối đa của nó đến mặt trời là hơi xa hơn khoảng cách tối thiểu của Ceres đến mặt trời, mặc dù quỹ đạo của nó nằm hoàn toàn bên trong quỹ đạo Ceres. Vesta mất khoảng 1% khối lượng của nó trong thời gian dưới một tỷ năm trước đây, trong một vụ va chạm đã để lại một hố va chạm khổng lồ chiếm phần lớn bán cầu nam của nó. Các mảnh vụn từ sự kiện này đã rơi xuống Trái Đất ở dạng thiên thạch Howardite-Eucrite-Diogenite (HED), một nguồn bằng chứng phong phú về tiểu hành tinh.

Địa chất

Thám hiểm

Chú thích

Tham khảo
{{Tham khảo|30em|refs=

<ref name="jpldata">

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Vesta trên Encyclopaedia Britannica
 NASA's Dawn Spacecraft will reach orbit around Vesta in July 2011.
 NASA video clips of Vesta rotating in color
 Views of the Solar System: Vesta
 HubbleSite: Hubble Maps the Asteroid Vesta
 HubbleSite: Hubble Reveals Huge Crater ngày the Surface of the Asteroid Vesta
 HubbleSite: short movie composed from Hubble Space Telescope images from November 1994.
 Adaptive optics views of Vesta from Keck Observatory
 Differentiated interior of Vesta
 Orbital simulation from JPL (Java) / Horizons Ephemeris
 Vesta image gallery ở Wikimedia Commons
 4 Vesta images ở ESA/Hubble
 Hubble views of Vesta ngày the Planetary Society Weblog  (includes animation)
 Dawn ở Vesta (NASA press kit ngày Dawn's operations ở Vesta)

Cựu ứng cử viên hành tinh lùn
Vesta
Hệ Mặt Trời
Khoa học thập niên 1800
18070329
Tiểu hành tinh được đánh số
Vesta
20110716
Tiểu hành tinh kiểu V (SMASS)
Tiểu hành tinh kiểu V (Tholen)
Tiểu hành tinh vành đai chính
Ứng cử viên hành tinh lùn


title: Đầm lầy Atchafalaya

text:
Đầm lầy Atchafalaya là khu đầm lầy lớn nhất nước Mỹ, nằm ở phía Nam trung tâm bang Louisiana. Đây là một vùng đất ngập nước được hình thành do sự kết hợp với khu lưu vực sông Atchafalaya, nơi sông này đổ ra Vịnh Mexico. Đầm lầy Atchafalaya rất lớn, rộng khoảng 30 cây số và dài khoảng 240 cây số với tổng diện tích trải rộng trên khoảng 400.000ha, nếu tính chung cả vùng phụ cận thì có thể lên đến khoảng 2.410 km². Nước trong đầm lầy này lúc nhiều lúc ít tùy theo từng mùa, nhưng nước đọng thành vũng và không chảy đi đâu như sông hay lạch.

Atchafalaya là khu dự trữ đất ngập nước lớn nhất Bắc Mỹ, gồm một mạng lưới các nhánh sông, đầm lầy có kiểu địa hình rất đa dạng như vừa là đầm lầy những cũng có những đồng lầy, bãi lầy, hay có những hồ, nhánh sông.... Đầm lầy Achafalaya rất vắng vẻ, ít ai định cư ở đây. Những lúc sông Mississippi nước nhiều đe dọa các thành phố hạ lưu như New Orleans, người ta thường xả nước vào vùng đồng bằng này, để giảm áp lực nước làm đầm lầy nhiều nước thêm. Cầu dài nhất nước Mỹ (dài khoảng 30 cây số) chạy ngang qua đầm Atchafalaya trên quốc lộ số 10.

Động vật

Đa dạng
Đầm lầy rất đa dạng có 300 loài chim, 100 loài cá và 65 loài lưỡng cư, bò sát khác nhau với hơn hàng nghìn con cá sấu, ở đây cũng có nhiều cá da trơn và tôm, cua.... các loài động vật đặc trưng như cá sấu alligator, loài gấu đen của vùng Louisiana.

Thú
Loài linh miêu là loài mèo hoang dã. Gấp đôi kích thước của một con mèo bình thường, chúng rất mạnh mẽ. Linh miêu có khả năng thích nghi cao nhất ở Mỹ gần một triệu có trên khắp đất nước.

Côn trùng
Bọ nước là loài côn trùng sống ở đầm lầy Achafalaya, nó bắt mồi bằng cách sử dụng cái mỏ sắt nhọn như kim tiêm dưới da - tìm một chất kịch độc gây tê liệt cùng với các enzym tiêu hóa vào cơ thể con mồi.

Điện ảnh
Trong điện ảnh, đầm lầy này được nhắc đến trong bộ phim mang tên "đầm lầy tử thần" (tựa gốc tiếng Anh: In the electry mist). Trong phim, đầm lầy là nơi chứa xác của một người tù da den bị bắn chết và sau này là một cô gái da trắng tên là Cherry Lecblen. Đầm lầy là nơi thanh tra Dave Robicheux trong tâm thức đã gặp gỡ tướng Jon Bell Hood, nhiều vụ việc bí ẩn xoay quanh đầm lầy này.

Tham khảo

The Atchafalaya Heritage Area
National Weather Service: Atchafalaya Basin
Satellite view of the Atchafalaya delta on Google maps
Voices of the Atchafalaya—Documentary featuring pictures and oral histories from the basin.
Lockwood, C.C. C.C.Lockwood's Atchafalaya. Louisiana State University Press. 2008. ISBN 978-0-8071-3259-3.

Đầm lầy Hoa Kỳ
Đất ngập nước Hoa Kỳ
Địa lý Louisiana


title: USS Chicago (CA-136)

text:
USS Chicago (CA-136/CG-11) là một tàu tuần dương hạng nặng thuộc lớp Baltimore của Hải quân Hoa Kỳ được đưa ra hoạt động vào giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ hai sắp kết thúc. Nó là chiếc tàu chiến thứ ba của Hải quân Hoa Kỳ được đặt cái tên này, theo tên thành phố Chicago.

Được cho xuất biên chế vào năm 1947, đến năm 1958 nó được cải biến thành một tàu tuần dương tên lửa điều khiển thuộc lớp Albany, và tái biên chế trở lại vào năm 1964. Từ năm 1966 đến năm 1972, Chicago đã năm lần được bố trí hoạt động tác chiến ngoài khơi Việt Nam. Nó được cho ngừng hoạt động vào năm 1980, được giữ lại lực lượng dự bị cho đến năm 1989, và cuối cùng được bán để tháo dỡ vào năm 1991. Chicago đã được tặng thưởng một Ngôi sao Chiến trận do thành tích hoạt động trong Thế Chiến II, và sau đó được tặng thêm 11 Ngôi sao Chiến trận khác khi phục vụ trong cuộc Chiến tranh Việt Nam. Con tàu còn đạt các danh hiệu Đơn vị Tuyên dương Hải quân và Đơn vị Tuyên dương Anh dũng Hải quân.

Thiết kế và chế tạo

Thiết kế
Sau khi những giới hạn về tải trọng của tàu tuần dương hạng nặng do Hiệp ước Hải quân Washington quy định được dỡ bỏ, lớp Baltimore được thiết kế về căn bản dựa trên chiếc , và một phần cũng dựa trên lớp tàu tuần dương hạng nhẹ lớp Cleveland đang được chế tạo. Những chiếc Baltimore có trong lượng choán nước tiêu chuẩn lên đến , và trang bị chín khẩu pháo  trên ba tháp pháo ba nòng. So với lớp Wichita, vũ khí phòng không hạng nhẹ tiếp tục được tăng cường: 12 khẩu đội Bofors 40 mm bốn nòng (48 nòng pháo) cùng với 20-28 khẩu Oerlikon 20 mm. Sau Thế chiến II, pháo phòng không 20 mm bị tháo dỡ do kém hiệu quả, và pháo Bofors 40 mm được thay thế bằng pháo 3-inch/50-caliber trong thập niên 1950.

Chế tạo
Chicago được đặt lườn vào ngày 28 tháng 7 năm 1943 tại Philadelphia, Pennsylvania, bởi Xưởng hải quân Philadelphia. Nó được hạ thủy vào ngày 20 tháng 8 năm 1944, được đỡ đầu bởi Bà Edward J. Kelly, phu nhân Thị trưởng thành phố Chicago, Illinois; và được đưa ra hoạt động tại Xưởng hải quân Philadelphia vào ngày 10 tháng 1 năm 1945 dưới quyền chỉ huy của hạm trưởng, Đại tá Hải quân Richard R. Hartung.

Lịch sử hoạt động

Chiến tranh Thế giới thứ hai
Chicago trải qua sáu tuần đầu tiên chuẩn bị trước khi lên đường vào ngày 26 tháng 2 đi đến Norfolk. Sau khi tiến hành các hoạt động huấn luyện và hiệu chỉnh la bàn tại vịnh Chesapeake, nó lên đường vào ngày 12 tháng 3 đi đến vịnh Paria thuộc Trinidad. Đến nơi vào ngày 18 tháng 3, nó tiến hành huấn luyện và thực tập tác xạ bờ biển tại khu vực ngoài khơi Culebra, Puerto Rico, trước khi quay trở về Norfolk vào ngày 11 tháng 4. Sau các đợt khảo sát và huấn luyện chiến thuật, nó lên đường đi Philadelphia cho việc hiệu chỉnh sau thử máy vào ngày 16 tháng 4.

Cùng với tàu khu trục Alfred A. Cunningham, chiếc tàu tuần dương mới khởi hành đi Caribbe vào ngày 7 tháng 5 trong hành trình hướng sang Thái Bình Dương. Được thiết kế để hoạt động cùng các lực lượng tấn công và đổ bộ, Chicago tận dụng thời gian di chuyển tiến hành nhiều hoạt động tập luyện phòng không, tác xạ và dò tìm mục tiêu bằng radar. Sau khi được tiếp nhiên liệu tại San Juan, Puerto Rico vào ngày 11 tháng 5, nó trải qua ba ngày tiến hành huấn luyện tác xạ trước khi lên đường đi Colon, Panama vào ngày 15 tháng 5. Băng qua kênh đào trong ngày hôm sau, nó đi đến Trân Châu Cảng vào ngày 31 tháng 5.

Tiếp theo sau một giai đoạn huấn luyện tác xạ, phòng không và bắn phá bờ biển khác ngoài khơi đảo Kahoolawe, chiếc tàu tuần dương lại lên đường vào ngày 28 tháng 6 hướng đến Eniwetok thuộc quần đảo Marshall. Cùng với thiết giáp hạm North Carolina, Chicago đi đến hòn đảo san hô vào ngày 5 tháng 7 và được tiếp nhiên liệu từ tàu chở dầu Pan American. Lên đường cùng ngày hôm đó, có tàu khu trục Stockham hộ tống trong nhiệm vụ chống tàu ngầm, nó gia nhập Đội đặc nhiệm 38.4 của Chuẩn đô đốc Radford ở về phía Bắc quần đảo Mariana vào ngày 8 tháng 7.

Được bổ sung vào lực lượng phòng không hộ tống, Chicago đã bảo vệ cho các tàu sân bay của đội đặc nhiệm khi chúng tiến hành không kích khu vực đồng bằng Tokyo, Honshū, Nhật Bản vào ngày 10 tháng 7. Sau khi được tiếp nhiên liệu trong ngày 12 tháng 7, đội đặc nhiệm quay trở lại khu vực bờ biển Nhật Bản tung các đợt không kích nhắm vào sân bay, tàu bè và tuyến đường sắt tại các khu vực phía Bắc Honshū và Hokkaidō vào ngày hôm sau.

Sang ngày 14 tháng 7, cùng các thiết giáp hạm South Dakota, Indiana và Massachusetts, tàu tuần dương Quincy cùng chín tàu khu trục thuộc lực lượng bắn phá của Chuẩn đô đốc Shafroth, Chicago tiếp cận bờ biển phía Bắc Honshū để bắn phá khu vực công nghiệp Kamaishi. Lúc 12 giờ 12 phút, chiếc tàu tuần dương tham gia cùng các thiết giáp hạm nả pháo xuống nhà máy thép và nhà kho. Mặc dù khói bốc lên dày đặc cản trở việc chỉ điểm mục tiêu từ các thủy phi cơ trinh sát, sự phối hợp vạch trước mục tiêu qua không ảnh cùng với thông tin định vị bằng radar đã cho phép các khẩu pháo của Chicago bắn cháy nhiều tòa nhà và nhà kho, cũng như các kho dầu lân cận. Đến 12 giờ 51 phút, dàn pháo hạng hai của chiếc tàu tuần dương nổ súng vào một tàu nhỏ của Nhật Bản có kích cỡ một tàu khu trục hộ tống. Nó trúng đạn, bốc cháy và bị buộc phải rút lui trở vào cảng. Lực lượng đặc nhiệm rút lui lúc 14 giờ 26 phút, để lại cảng chìm trong biển khói.

Ngày hôm sau, Chicago hoạt động như một "tàu chở thủy phi cơ tạm thời" khi thiết giáp hạm Iowa chuyển các thủy phi cơ SC Seahawk của nó sang chiếc tàu tuần dương. Bằng cách treo một máy bay qua mạn tàu bằng cần cẩu, thủy thủ đoàn vẫn có thể phóng một thủy phi cơ Seahawk bằng máy phóng cho các hoạt động trinh sát. Sau các hoạt động tiếp tế trong ngày 16 tháng 7, nó tiếp tục hộ tống các tàu sân bay khi chúng tung ra các cuộc không kích xuống khu vực đồng bằng Tokyo, phía Bắc Honshū và Hokkaidō, cũng như khu vực Kure-Kobe trong hai tuần lễ tiếp theo.

Ngày 29 tháng 7, cùng với thiết giáp hạm Anh HMS King George V và nhiều thiết giáp hạm Hoa Kỳ, Chicago tham gia vào một cuộc bắn phá ban đêm xuống cảng Hamamatsu. Sử dụng radar và được hỗ trợ bởi máy bay trinh sát ném pháo sáng và rocket, lực lượng đã bắn pháo vào các cầu, nhà máy và nhà ga đường sắt trong hơn một giờ. Gia nhập lại lực lượng đặc nhiệm năm giờ sau đó, Chicago hộ tống các tàu sân bay khi chúng tiến hành không kích khu vực Tokyo-Nagoya.

Các hoạt động cùng với tàu sân bay, bao gồm một lần chuyển hướng về phía Nam nhằm né tránh một cơn bão, được tiếp tục cho đến ngày 9 tháng 8, khi lực lượng bắn phá của Chuẩn đô đốc Shafroth quay trở lại Kamaishi. Các thiết giáp hạm, được tháp tùng bởi Chicago, ba tàu tuần dương hạng nặng khác và một tàu tuần dương hạng nhẹ của Hải quân Hoàng gia Anh, tiến hành cuộc bắn phá kéo dài hai giờ xuống thị trấn trước khi quay trở lại lực lượng đặc nhiệm tàu sân bay.

Trong sáu ngày tiếp theo, chiếc tàu tuần dương hộ tống các tàu sân bay khi chúng tung ra các cuộc không kích liên tục xuống các đảo chính quốc Nhật Bản cho đến ngày 15 tháng 8, khi Nhật Bản chấp nhận đầu hàng. Chicago tiếp tục ở lại cùng các tàu sân bay cho đến ngày 23 tháng 8, khi nó hướng đến Nhật Bản. Thả neo tại Sagami Wan vào ngày 27 tháng 8, rồi di chuyển vào vịnh Tokyo ngày 3 tháng 9, chiếc tàu tuần dương hỗ trợ vào việc chất dỡ thiết bị và tiếp liệu cho lực lượng chiếm đóng của Đệ Tam hạm đội.

Sau chiến tranh
Sau khi chuyển 47 người cùng đội thủy binh phối thuộc đến hoạt động tại Căn cứ Hải quân Yokosuka, Chicago ở lại cảng cho đến ngày 23 tháng 10, khi nó lên đường làm nhiệm vụ giải giới quần đảo Izu. Trong gần hai tuần tiếp theo, các nhóm thị sát đã giúp lực lượng Nhật Bản trú đóng tại O Shima và Nii Shima phá hủy các khẩu pháo, kho đạn và các thiết bị quân sự khác trên các đảo này. Ba ngày sau, 7 tháng 11, chiếc tàu tuần dương lên đường quay về San Pedro, California.

Về đến nơi vào ngày 23 tháng 11, Chicago trải qua đợt đại tu tại Xưởng hải quân San Pedro trước khi trở sang Viễn Đông. Lên đường vào ngày 24 tháng 1 năm 1946, chiếc tàu tuần dương đến Thượng Hải vào ngày 18 tháng 2 làm nhiệm vụ chiếm đóng. Nó ở lại đây cho đến ngày 28 tháng 3 trong vai trò soái hạm của lực lượng Tuần tra Dương tử, rồi lên đường đi Sasebo, Nhật Bản, nơi nó trở thành soái hạm của Lực lượng Hải quân Hỗ trợ tại vùng biển Đế quốc Nhật Bản. Chiếc tàu chiến còn ghé thăm nhiều cảng Nhật Bản khác trước khi khởi hành vào ngày 14 tháng 1 năm 1947 đi về Bờ Tây Hoa Kỳ. Di chuyển đến Xưởng hải quân Puget Sound, chiếc tàu tuần dương được cho xuất biên chế vào ngày 6 tháng 6 năm 1947 để đưa về lực lượng dự bị.

Tái cấu trúc thành tàu tuần dương tên lửa điều khiển

Vào ngày 1 tháng 11 năm 1958, Chicago được xếp lại lớp với ký hiệu mới CG-11, và được kéo đến Xưởng hải quân San Francisco bắt đầu công việc cải biến thành một tàu tuần dương tên lửa điều khiển vốn kéo dài đến 5 năm. Bắt đầu từ ngày 1 tháng 7 năm 1959, toàn bộ cấu trúc thượng tầng được tháo dỡ, thay thế bằng những ngăn làm bằng nhôm, bổ sung thiết bị điện tử hiện đại, trung tâm thông tin hành quân được trang bị một Hệ thống Thông tin Chiến thuật Hải quân (NTDS: Naval Tactical Data System) cải tiến. Tiêu biểu cho sự tập trung vào kỹ thuật tên lửa điều khiển mới, Chicago được trang bị các hệ thống tên lửa đất-đối-không RIM-24 Tartar và RIM-8 Talos, bao gồm hầm chứa, thiết bị nạp, bệ phóng và hệ thống dẫn đường. Ngoài ra nó còn có các ống phóng ngư lôi ba nòng, hai ống phóng tên lửa RUR-5 ASROC chống tàu ngầm, hai Hải pháo 127 mm (5 inch)/38 caliber và hai máy bay trực thăng chống tàu ngầm.

Được thiết kế để bảo vệ trên không, trên biển và dưới nước tầm xa cho lực lượng đặc nhiệm, Chicago được tái biên chế trở lại tại Xưởng hải quân San Francisco vào ngày 2 tháng 5 năm 1964, và được điều về Chi hạm đội Tuần dương-Khu trục 9 thuộc Hạm đội Thái Bình Dương. Các cuộc chạy thử nghiệm thu sơ khởi được tiến hành suốt mùa Hè cho đến ngày 2 tháng 9, khi Chicago chính thức gia nhập Đệ Nhất hạm đội như một đơn vị hoạt động. Sau khi được hiệu chỉnh thiết bị sonar tại Xưởng hải quâm Puget Sound chiếc tàu tuần dương đi đến cảng nhà San Diego, California bắt đầu việc chuẩn nhận các hệ thống vũ khí. Việc xem xét và đánh giá các hệ thống tên lửa mới hoàn tất vào ngày 2 tháng 12, tiếp nối bằng các cuộc thử nghiệm thành công tại Khu vực thử nghiệm tên lửa Thái Bình Dương ngoài khơi phía Nam California.

Vào ngày 4 tháng 1 năm 1965, nó chuyển sang Long Beach, California để bắt đầu một loạt các thử nghiệm ngoài khơi đảo San Clemente; việc thử nghiệm thiết bị cùng các cuộc thực tập kiểm soát hư hỏng hoàn tất vào giữa tháng 1. Sau đó Chicago rời khu vực đi đến San Francisco thực hiện một số cải tiến, nâng cấp hệ thống tên lửa Tartar cùng các thiết bị điện tử cải tiến. Nó quay về San Diego vào ngày 17 tháng 4.

Trong hai tháng tiếp theo sau, Chicago tiếp tục công việc thử máy, huấn luyện cơ khí, hoa tiêu cùng các cuộc thực hành tên lửa và điện tử. Đến giữa tháng 6, Nó bắt đầu việc thử nghiệm phát triển kiểm soát hỏa lực tên lửa Talos cùng với Phòng thí nghiệm Điện tử Hải quân. Công việc này, cùng với các thử nghiệm sau đó, nhằm giúp cải tiến việc dẫn đường và thử nghiệm việc nạp lại tên lửa ngoài biển.

Trong cuộc tập trận hạm đội "Hot Stove" vào tháng 8 và tháng 9, Chicago thực hành các hoạt động phòng không và chống tàu ngầm, bao gồm việc phóng tên lửa ASROC và ngư lôi từ ống phóng vào tàu ngầm "đối phương" dưới nước. Tiếp theo sau một cuộc thực tập phản công điện tử, Chicago tham gia một cuộc thực tập bắn tên lửa cạnh tranh và giành được giải thưởng cho khẩu đội Tartar của mình. Trong tuần lễ đầu tiên của tháng 10, nó tham gia một cuộc tập trận phòng không khác, lần này bắn rơi hai mục tiêu giả bay nhanh ở tầm cao bằng tên lửa Talos và Tartar.

Sau một chuyến đi đến Hawaii từ ngày 19 tháng 10 đến ngày 3 tháng 11 năm 1965, trong đó chiếc tàu tuần dương huấn luyện thực hành chia sẻ dữ liệu chiến thuật cùng với tàu sân bay Kitty Hawk và tàu khu trục Mahan, Chicago tiếp tục thử nghiệm và thực hành tại khu vực San Diego. Các hoạt động tại chỗ tiếp nối suốt mùa Xuân, bao gồm những thử nghiệm đánh giá tên lửa, suốt tháng 2 năm 1966. Quay trở về San Diego vào ngày 4 tháng 3, con tàu trải qua đợt khảo sát nghiệm thu nồi hơi, điện tử và chiến tranh hạt nhân, cũng như mức độ sẵn sàng hoat động và nắm vững kỹ thuật. Trong tháng 4, nó tham gia cuộc tập trận "Gray Ghost" trong vai trò soái hạm chiến thuật của tư lệnh chiến tranh phòng không, Chuẩn Đô đốc Elmo R. Zumwalt, Jr..

Đến Việt Nam lần thứ nhất
Ngày 12 tháng 5 năm 1966, Chicago lên đường cho đợt bố trí hoạt động đầu tiên tại Việt Nam. Sau khi ghé qua Trân Châu Cảng và Yokosuka, nơi một ăn-ten radar mới được trang bị, nó đi đến Căn cứ Hải quân vịnh Subic vào ngày 12 tháng 6. Tiếp nhận những máy bay trực thăng được phối thuộc, chiếc tàu tuần dương lên đường vào ngày hôm sau để hoạt động cùng Lực lượng Đặc nhiệm 77 tại trạm Yankee trong vịnh Bắc Bộ.

Vào ngày 15 tháng 6, Chicago bắt đầu hoạt động đánh giá khái niệm khảo sát radar cho mọi hoạt động không lực của Hải quân Mỹ trên khu vực được chỉ định trong vịnh Bắc bộ và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Được đặt tên PIRAZ, ("positive identification and radar advisory zone": khu vực nhận diện và tư vấn radar chủ động), vai trò ban đầu theo dõi máy bay bạn được mở rộng bao gồm máy bay của Không quân Mỹ, kiểm soát những phi vụ tuần tra chiến đấu ngăn chặn, tư vấn cho máy bay hỗ trợ, và phối hợp thông tin tấn công cùng với trung tâm báo cáo của Không quân Mỹ tại Đà Nẵng, Nam Việt Nam. Sau một chuyến viếng thăm cảng Hong Kong, nơi con tàu phải né tránh một cơn bão vào ngày 17 tháng 7, nó quay trở lại trạm Yankee vào ngày 29 tháng 7.

Trong lượt hoạt động PIRAZ thứ hai vào đầu tháng 8, Chicago đảm nhiệm vai trò chỉ huy phòng không trong một thời gian ngắn và đã thể hiện khả năng của một tàu tên lửa điều khiển (CG) trong việc theo dõi các phi vụ không quân phức tạp. Sau một đợt thực hành bắn tên lửa Talos ngoài khơi Okinawa vào ngày 27 tháng 8, và một chuyến viếng thăm ngắn đến cảng Cơ Long, Đài Loan, nó quay trở lại Trạm Yankee vào ngày 7 tháng 9. Chiếc tàu tuần dương nhanh chóng mở rộng hoạt động giám sát không lực, trở thành nguồn chủ yếu cung cấp thông tin cảnh báo những hoạt động của máy bay tiêm kích MIG đối phương, và đảm trách việc giám sát khu vực biên giới giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Trung Quốc. Trong lượt hoạt động PIRAZ thứ tư từ ngày 25 tháng 10 đến ngày 12 tháng 11, nó đã giúp cải thiện các hoạt động, đặc biệt là sự phối hợp hoạt động không lực giữa Không quân và Hải quân.

Trên đường đi sang Sasebo ngang qua vịnh Subic, Chicago đã ghé qua khu vực thử nghiệm tên lửa Okinawa để bắn thực hành hai tên lửa phòng không vào ngày 18 tháng 11. Đi đến Nhật Bản vào ngày 19 tháng 11, nó viếng thăm Yokosuka trước khi khởi hành vào ngày 27 tháng 11 để quay trở về nhà. Trong hoàn cảnh biển động nặng, nó hoàn thành chuyến đi không dừng nghỉ vào ngày 7 tháng 12, và ở lại cảng San Diego cho đến hết năm đó. Sang tháng 1 năm 1967, nó bận rộn trong nhiều hoạt động khác nhau trong suốt năm tháng tiếp theo tại vùng biển California: thực hành, huấn luyện, tiếp đón Bộ trưởng Hải quân, soái hạm của Đệ Nhất hạm đội, và thực hành phối hợp cùng tàu sân bay . Trong tháng 4 và tháng 5, nó thực hành bắn tên lửa Talos thử nghiệm vào những mục tiêu mặt biển để thể hiện tính linh hoạt của tên lửa đối không.

Chicago khởi hành vào ngày 6 tháng 6 để đi sang vùng biển Alaska, với Tư lệnh Đệ Nhất hạm đội trên tàu. Nó viếng thăm chính thức thành phố Juneau, Alaska từ ngày 10 tháng 6 trước khi quay trở về San Diego mười một ngày sau đó. Sau một đợt tập trận hạm đội trong tháng 7, khi khẩu đội Talos của nó bắn trúng đích một mục tiêu không người lái ở khoảng cách , con tàu viếng thăm chính thức Seattle, Washington; Vancouver và Esquimalt, British Columbia trong tháng 8.

Đến Việt Nam lần thứ hai
Bước vào đợt bảo trì từ ngày 1 tháng 9, 1967, Chicago được sửa chữa nồi hơi cùng những khảo sát và bảo trì khác khi cặp bên mạn tàu sửa chữa ; và sau khi hoàn tất nó lên đường vào ngày 11 tháng 10 cho một đợt phục vụ khác tại Viễn Đông. Sau khi rời Trân Châu Cảng vào ngày 18 tháng 10, nó đã trợ giúp dẫn đường cho máy bay cứu hộ đi đến địa điểm một máy bay tiêm kích F-8 Crusader của Hải quân bị rơi trên biển, và giải cứu được viên phi công. Đi ngang qua Yokosuka, Okinawa và vịnh Subic để đến vùng chiến sự trong vịnh Bắc Bộ, nó thay phiên cho chiếc  và bắt đầu nhận đảm nhận vai trò PIRAZ từ ngày 12 tháng 11. Những nhiệm vụ được dần cải thiện trong một năm vừa qua, bao gồm giám sát radar, phối hợp tuần tra chiến đấu trên không ngăn chặn và giải cứu, cảnh báo máy bay đối phương và biên giới, cùng một loạt các dịch vụ liên lạc và chia sẻ dữ liệu khác.

Sau một chuyến viếng thăm Hong Kong từ ngày 16 đến ngày 21 tháng 12, Chicago đi đến vịnh Subic và ở lại đây cho đến ngày 3 tháng 1, 1968, khi nó lên đường đi Singapore cho một lượt nghỉ ngơi ngắn. Nó quay trở lại nhiệm vụ từ ngày 13 tháng 1; và sau khi diễn ra việc Bắc Triều Tiên bắt giữ chiếc tàu do thám  vào ngày 23 tháng 1, nó lên đường năm ngày sau đó hướng đến khu vực biển Nhật Bản để phối hợp hoạt động các tàu sân bay thuộc Đội đặc nhiệm 70.6. Sau khi tình hình lắng dịu, con tàu lên đường vào ngày 7 tháng 2 để quay trở lại vai trò PIRAZ trong vịnh Bắc Bộ.

Sau hai chuyến làm nhiệm vụ PIRAZ khác, Chicago rời vịnh Subic vào ngày 1 tháng 5 để quay trở về Hoa Kỳ ngang qua Guam và Trân Châu Cảng, về đến San Diego vào ngày 15 tháng 5. Trên đường đi, nó ghé ngang qua khu vực thực hành tên lửa Thái Bình Dương để thử nghiệm kỹ thuật theo dõi máy bay và phóng tên lửa. Nó đi vào Xưởng hải quân Long Beach vào ngày 1 tháng 7 để đại tu, và trải qua thời gian còn lại của năm 1968 cho việc chạy thử máy, thử nghiệm thiết bị điện tử và huấn luyện.

Đến Việt Nam lần thứ ba
Vào ngày 31 tháng 1 năm 1969, Chicago hoàn tất các thử nghiệm chuẩn nhận hệ thống tên lửa, bao gồm việc phóng tên lửa vào một mục tiêu tên lửa giả, trước khi khởi hành cho lượt bố trí thứ ba sang khu vực Tây Thái Bình Dương vào ngày 13 tháng 2. Con tàu trải qua mười ngày sửa chữa và huấn luyện tại Căn cứ Hải quân vịnh Subic trước khi tiếp tục đảm nhiệm vai trò PIRAZ vào ngày 11 tháng 3. Nó chuyển sang vai trò tìm kiếm và giải cứu (SAR) trong vịnh Bắc Bộ từ ngày 23 tháng 3, vốn sẽ duy trì hai máy bay trực thăng bay tuần tra nhằm hỗ trợ giải cứu các phi vụ trinh sát hình ảnh của Hải quân.

Vào ngày 17 tháng 4, Chicago được lệnh đi đến biển Nhật Bản ngoài khơi Triều Tiên để hoạt động tuần tra cùng Lực lượng Đặc nhiệm 71. Đây là phản ứng nhằm đáp trả lại sự kiện một máy bay trinh sát tình báo EC-121 Warning Star bị máy bay tiêm kích MiG-21 Bắc Triều Tiên bắn rơi khiến 31 nhân sự trên máy bay đều thiệt mạng. Chiếc tàu tuần dương làm nhiệm vụ PIRAZ và hộ tống các tàu sân bay tiến hành các phi vụ tuần tra liên tục cho đến ngày 27 tháng 4, khi nó lên đường đi Sasebo để bảo trì.

Sau khi được sửa chữa và tiến hành các đợt thử nghiệm tên lửa Talos và Tartar ngoài khơi Okinawa, cũng như đón các học viên sĩ quan tại Đà Nẵng vào ngày 23 tháng 5, Chicago lại đảm nhiệm vai trò PIRAZ/SAR thêm một lượt nữa kéo dài từ ngày 23 tháng 5 đến ngày 1 tháng 7. Sau khi được bảo trì tại Yokosuka, một chuyến viếng thăm Hong Kong, và di chuyển để né tránh một cơn bão, nó quay trở lại vịnh Bắc Bộ vào ngày 1 tháng 8, tiếp tục hoạt động trinh sát radar, phản công điện tử và hộ tống bảo vệ. Nó khởi hành vào ngày 25 tháng 8 để quay trở về Hoa Kỳ, đi ngang qua vịnh Subic, Guam và Trân Châu Cảng, về đến San Diego vào ngày 17 tháng 9.

Sau một giai đoạn nghỉ ngơi và bảo trì, tiếp nối bởi một đợt sửa chữa bao gồm việc trang bị rocket Zuni gây nhiễu radar, Chicago được thanh tra thường lệ trước khi tiến hành huấn luyện và thực hành bắn tên lửa cho đến hết năm 1969. Nó tiếp tục phục vụ như là soái hạm của Tư lệnh Đệ nhất Hạm đội, và sang đầu năm 1970 đã thực hành huấn luyện tại Trưởng Chiến tranh Chống ngầm Hạm đội tại San Diego. Sau đó là những lượt tập trận hạm đội, thực hành tác xạ phóng tên lửa và thanh tra kéo dài cho đến ngày 12 tháng 6, khi con tàu trải qua hai tuần sửa chữa và nâng cấp. Cả bốn hệ thống điều khiển hỏa lực của tên lửa Talos đều được nâng cấp cho khả năng chống hạm, đồng thời nó được trang bị thử nghiệm một bộ theo dõi mục tiêu bằng hình ảnh. Mọi công việc nâng cấp, kiểm tra và chuẩn bị hoàn tất vào cuối tháng 8.

Đến Việt Nam lần thứ tư

Cho dù phải chịu đựng những cắt giảm biên chế thành phần thủy thủ đoàn, Chicago tiếp tục lên đường vào ngày 9 tháng 9, 1970 để hướng sang Việt Nam. Đi đến ngoài khơi vùng chiến sự vào ngày 3 tháng 10, nó tiếp tục đảm nhiệm vai trò phối hợp PIRAZ và tìm kiếm. Nó phải né tránh các cơn bão Joan và Kate từ ngày 14 đến ngày 26 tháng 10, và chịu đựng một tai nạn trong khi đang tiếp nhiên liệu trên đường đi vào ngày 27 tháng 10 khiến nhiều người bị thương. Chiếc tàu tuần dương rời vịnh Bắc Bộ vào ngày 1 tháng 11 và đi đến Yokosuka vào ngày 7 tháng 11; nó rời cảng Yokosuka mười ngày sau đó và tiếp nối hoạt động PIRAZ từ ngày 20 tháng 11 đến ngày 19 tháng 12. Con tàu trải qua kỳ nghỉ lễ Giáng Sinh tại Hong Kong và ăn mừng năm mới 1971 tại vịnh Subic.

Chicago rời vịnh Subic vào ngày 11 tháng 1, 1971 để tiếp tục hoạt động PIRAZ cho đến ngày 18 tháng 2. Nó rời vịnh Subic vào ngày 24 tháng 2 cho hành trình quay trở về San Diego, được hộ tống bởi tàu hộ tống . Vào ngày 26 tháng 2, Knox cứu vớt một thủy thủ của Chicago bị rơi qua mạn tàu; và sau khi được tiếp nhiên liệu tại Guam vào ngày 27 tháng 2, Knox bị mất động lực do một đám cháy dầu JP-5 tại phòng động cơ vào ngày 3 tháng 3. Chicago phải kéo Knox cho đến khi một tàu kéo xuất phát từ Trân Châu Cảng đi đến cứu hộ vào ngày 5 tháng 3.

Về đến San Diego vào ngày 11 tháng 3, Chicago cho thủy thủ đoàn được nghỉ phép khi con tàu được bảo trì, và sau đó được tiếp liệu và kiểm tra trước khi thực hiện một chuyến đi thực tập cho học viên sĩ quan trong tháng 6 và tháng 7. Đến tháng 10, nó thực hiện một chuyến đi trình diễn cho thân nhân thủy thủ đoàn.

Đến Việt Nam lần thứ năm

Sau những đợt kiểm tra cuối cùng và đón lên tàu những nhân sự thuộc Bộ Hải quân, Chicago lại lên đường vào ngày 6 tháng 11, 1971 cho một lượt phục vụ khác tại Việt Nam. Ghé lại Trân Châu Cảng trong một tuần, nơi những vị khách thuộc Bộ Hải quân rời tàu, con tàu còn tiếp tục ghé qua Guam và vịnh Subic trước khi bắt đầu đảm nhiệm vai trò PIRAZ tại vịnh Bắc Bộ từ ngày 6 tháng 12. Con tàu trải qua kỳ nghỉ lễ mừng năm mới 1972 tại Singapore, rồi trải qua một tuần lễ tại vịnh Subic trước khi tiếp nối nhiệm vụ PIRAZ từ ngày 18 tháng 1. Nó đã bắn bốn tên lửa dẫn đường chống radar RIM-8H Talos-ARM vào các trạm radar trên bờ của đối phương tại miền Bắc Việt Nam vào tháng 2 và tháng 3, nhưng không ghi nhận phát nào trúng đích. Nhiệm vụ giám sát radar và phối hợp không quân được tiếp nối, ngoại trừ một đợt ngắn ghé qua vịnh Subic vào cuối tháng 2, cho đến khi con tàu viếng thăm Hong Kong vào cuối tháng 3. Nó đang trên đường quay trở về San Diego khi được khẩn cấp gọi quay trở lại vùng chiến sự, và lại đảm nhiệm vai trò PIRAZ từ ngày 3 tháng 4, sau khi lực lượng Quân đội Nhân dân Việt Nam mở một đợt tấn công lớn vào mùa Hè 1972.

Quy mô của các hoạt động không quân gia tăng đáng kể khi Hoa Kỳ tăng cường tấn công và can thiệp nhằm ngăn chặn việc di chuyển lực lượng và tiếp liệu của đối phương tại Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chicago theo dõi mọi máy bay hoạt động trong khu vực, dẫn đường cho máy bay tiêm kích tuần tra chiến đấu trên không (CAP), và phối hợp để hộ tống các phi vụ ném bom của máy bay ném bom B-52 Stratofortress từ giữa tháng 4. Bằng cách giám sát toàn bộ không phận, nó đã dẫn đường cho máy bay ném bom bị hư hại né tránh các vị trí đặt tên lửa đối phương, đặt điểm hẹn cho máy bay tiếp dầu gặp gỡ những chiếc sắp hết nhiên liệu, và dẫn đường cho máy bay trực thăng làm nhiệm vụ tìm kiếm-giải cứu. Chiếc tàu tuần dương cũng dẫn đường cho máy bay tiêm kích đối đầu với máy bay của phía Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong tháng 4 và tháng 5, sĩ quan phối hợp chiến đấu ngăn chặn của Chicago đã dẫn đường cho máy bay Không quân và Hải quân trong các phi vụ tuần tra chiến đấu, ghi nhận bắn rơi 14 máy bay MiG đối phương, trong số đó có những chiếc MiG thứ hai bị các phi công Ách hải quân Randy Cunningham và William P. Driscoll bắn rơi.

Khẩu đội tên lửa Talos của Chicago đã bắn rơi một máy bay MiG đối phương ở tầm xa trong chiến dịch phong tỏa cảng Hải Phòng vào ngày 9 tháng 5. Chicago và  đã được giao nhiệm vụ khá bất thường là bảo vệ các máy bay A-6 Intruder và A-7 Corsair đang rải thủy lôi phong tỏa cảng ở độ cao thấp. Để tránh bộc lộ máy bay tiêm kích F-4 Phantom ra trước hệ thống phòng thủ bằng tên lửa đất đối không của Không quân Nhân dân Việt Nam, các tàu chiến đang hoạt động tuần tra ven biển được phép bắn tự do lên lửa Talos vào những máy bay chiến đấu MiG đối phương tiếp cận khu vực bờ biển từ các sân bay Phúc Yên và Kép ở vùng phụ cận Hà Nội. Nó đã chịu đựng hỏa lực từ các khẩu đội pháo bờ biển đối phương, nhưng vẫn duy trì được việc phòng thủ bằng tên lửa đối phương trong khi rút lui ra khỏi tầm bắn của pháo đối phương mà không bị hư hại hay thương vong. Sau một tháng hoạt động giám sát và dẫn đường không kích tại khu vực Hải Phòng, cuối cùng nó lên đường để quay trở về San Diego vào ngày 21 tháng 6.

Sau Chiến tranh Việt Nam

Quay trở về nhà vào ngày 8 tháng 7, 1972, Chicago được bảo trì tại chỗ cho đến khi nó đi vào Xưởng hải quân Long Beach vào ngày 25 tháng 8 cho một đợt đại tu kéo dài. Trong đợt này, nó cũng được trang bị hệ thống kiểm soát hỏa lực kỹ thuật số thay cho những máy tính tương tự kiểu cũ, bổ sung những bệ phóng tên lửa và tăng cường thêm thiết bị điện tử.

Từ ngày 15 tháng 5, 1973, Chicago tiến hành một lượt chạy thử máy, thử nghiệm đánh giá và huấn luyện kéo dài sáu tháng. Nó được bổ sung thiết bị và cải thiện quy trình phối hợp tác chiến, kéo dài việc thực hành huấn luyện cho đến ngày 14 tháng 12. Cuối cùng, sau khi hoàn tất việc huấn luyện ôn tập, tập trận hạm đội và trang bị vũ khí, nó khởi hành vào ngày 21 tháng 5, 1974 cho một lượt phục vụ mới tại khu vực Tây Thái Bình Dương. Đi đến vịnh Subic, Philippines vào ngày 15 tháng 6, nó chuẩn bị cho một chuyến đi kéo dài cùng với ,  và . Dự định đối phó với sự hiện diện của Hải quân Liên Xô tại Somalia và Aden trong Ấn Độ Dương, hải đội đã lần lượt viếng thăm các cảng trong khu vực này để chứng minh sự hiện diện và biểu dương lực lượng.

Rời vịnh Subic vào ngày 25 tháng 6, 1974, Chicago cùng hải đội băng qua eo biển Malacca vào ngày 2 tháng 7 và đi đến Karachi, Pakistan sáu ngày sau đó. Tiếp tục lên đường vào ngày 13 tháng 7, nó hoạt động tuần tra và biểu dương lực lượng trong một tháng tại khu vực biển Ả Rập và vịnh Aden trước khi đi đến Mombasa, Kenya vào ngày 9 tháng 8. Một tuần sau đó, nhằm mục đích gây ảnh hưởng đến việc Liên Xô thương lượng quyền được đặt căn cứ tại quần đảo Mauritius, hải đội thực hiện một chuyến viếng thăm ngoại giao đến Port Louis. Chiếc tàu tuần dương đã đón tiếp các quan chức chính phủ Mauritius vào ngày 21 tháng 8 cho một chuyến đi kéo dài hai ngày đến đảo Rodrigues. Lên đường vào ngày 23 tháng 8, nó ngang qua Singapore để quay trở về vịnh Subic, và được bảo trì từ ngày 11 tháng 9.

Sau một chuyến viếng thăm Hong Kong vào đầu tháng 10, 1974, Chicago thực hành huấn luyện và tập trận trong tháng tiếp theo tại vùng biển Philippines, rồi lên đường đi Guam vào ngày 17 tháng 11. Sau một tuần lễ ở lại Apra Harbor, nó lên đường vào ngày 29 tháng 11 để đi San Diego. Về đến cảng nhà vào ngày 14 tháng 12, con tàu được nghỉ phép bảo trì và sửa chữa cho đến tháng 3 năm 1975. Các công việc thanh tra kỹ thuật và nâng cấp thiết bị, đồng thời tiếp đón một đoàn đại biểu sĩ quan Pháp, kéo dài cho đến tháng 4, khi con tàu bắt đầu hoạt động huấn luyện ôn tập tại vùng biển California.

Chicago thực hiện một loạt thử nghiệm bắn tên lửa vào cuối tháng 5, 1975, và tham gia các cuộc tập trận cùng Hạm đội Thái Bình Dương, rồi viếng thăm Seattle nhân dịp lễ hội Ngày Độc lập Hoa Kỳ. Nó viếng thăm Vancouver trong tuần lễ tiếp theo, rồi quay trở về San Diego để được đại tu từ ngày 9 tháng 9 đến ngày 24 tháng 10; trong dịp này con tàu cũng được sửa chữa thùng nhiên liệu, vỏ nồi hơi và động cơ chính. Các hoạt động tiếp tục bảo trì và huấn luyện ôn tập được tiếp nối sang đầu năm 1976, khi nó chuẩn bị cho lượt biệt phái phục vụ tiếp theo. Nó thực hành huấn luyện phòng không, chống tàu ngầm và phản công điện tử trong tháng 2 nhằm chuẩn bị cho đợt tập trận hạm đội sắp diễn ra. Cuộc Tập trận Valiant Heritage được tổ chức từ ngày 2 đến ngày 11 tháng 3 có sự tham gia của hải quân các nước Canada, Anh, New Zealand và Hoa Kỳ.

Sau khi ở lại cảng thêm một tháng và trải qua các lượt thanh tra khác, Chicago rời San Diego vào ngày 13 tháng 4, 1976, cùng một đội đặc nhiệm đổ bộ được phái sang phục vụ tại khu vực Tây Thái Bình Dương. Hải đội thực hành tập trận trên đường đi cả trên hai chặng trước và sau khi ghé Trân Châu Cảng, và đi đến Yokosuka vào ngày 3 tháng 5. Cùng với tàu sân bay , lực lượng thăm gia cuộc Tập trận Multiplex 2-76 từ ngày 19 đến ngày 25 tháng 5 và cuộc Tập trận Multiplex 3-76 tại biển Đông từ ngày 4 đến ngày 7 tháng 6. Chiếc tàu tuần dương viếng thăm Căn cứ vịnh Subic và cảng Cơ Long, Đài Loan trong tháng 6, thực hiện một chuyến đi thực tập cho học viên sĩ quan từ Yokosuka đến Philippines vào đầu tháng 7, rồi ở lại cảng cho đến ngày 2 tháng 8.

Sau khi tham gia cuộc Tập trận Multiplex 1-7T vào ngày 4 tháng 8, Chicago thực tập bắn tên lửa ngoài khơi Poro Point, Luzon vào ngày 7 tháng 8. Nó quay trở về vịnh Subic để được bảo trì trong hai tuần, rồi lên đường đi Hong Kong vào ngày 22 tháng 8. Đến nơi ba ngày sau đó sau khi phải cơ động để né tránh một cơn bão, con tàu có được ngày nghỉ phép tại thành phố cảng thuộc địa Anh này. Nó rời Hong Kong vào ngày 31 tháng 8 để gặp gỡ , và cùng chiếc tàu sân bay thực hành ngoài khơi cho đến ngày 8 tháng 9, khi nó quay trở lại vịnh Subic cho một lượt bảo trì kéo dài. Việc sơn lại vỏ tàu và cải tiến nội thất kéo dài cho đến ngày 27 tháng 9, khi nó lên đường để quay trở về cảng nhà. Sau các chặng dừng tại Guam để tiếp nhiên liệu vào ngày 1 tháng 10, và Trân Châu Cảng vào ngày 9 tháng 10 cho một chuyến đi cùng thân nhân thủy thủ đoàn, con tàu về đến San Diego vào ngày 16 tháng 10.

Ở lại cảng cho đến ngày 23 tháng 2, 1977, Chicago được sửa chữa nồi hơi và nâng cấp thiết bị trước khi lên đường huấn luyện ôn tập và chạy thử máy. Nó bắt đầu các hoạt động huấn luyện thường lệ từ ngày 3 tháng 3 tại khu vực San Diego, bao gồm huấn luyện phối hợp máy bay trực thăng, tấn công mô phỏng bằng tên lửa và ngư lôi và các mục huấn luyện khác. Nó lên đường đi sang Viễn Đông vào ngày 6 tháng 9.

Sau các cuộc thực tập trên đường đi bao gồm bốn lượt bắn tên lửa thực hành, Chicago đi đến vịnh Subic, Philippines vào ngày 30 tháng 9, bắt đầu một loạt các hoạt động cùng Đệ Thất hạm đội. Nó thực hành bắn tên lửa và hộ tống vận tải tại khu vực ngoài khơi Mindoro, tập trận ngăn chặn tại ngoài khơi vịnh Buckner, Okinawa, đồng thời viếng thăm Yokosuka, Cơ Long và Hong Kong, kéo dài cho đến cuối tháng 11. Sau khi gặp gỡ tàu sân bay  vào ngày 4 tháng 12, chiếc tàu tuần dương bắt đầu hoạt động trong biển Nhật Bản. Hoạt động thực hành máy bay trực thăng và tiếp nhiên liệu trên đường đi bị ngắt quãng hai ngày sau đó, do sự xuất hiện của hai máy bay ném bom Liên Xô Tupolev Tu-16 "Badger" để do thám và quấy rối, nhưng việc tập trận được tiếp tục cho đến ngày 8 tháng 12. Nó rời khu vực để đi xuống phía Nam đến vịnh Subic, nơi nó thực hành sonar cùng với tàu ngầm , rồi đi đến Singapore vào ngày 23 tháng 12 và tiếp tục viếng thăm Pattaya, Thái Lan vào ngày 30 tháng 12.

Khởi hành vào ngày 4 tháng 1, 1978, Chicago viếng thăm vịnh Subic, Philippines và Hong Kong trước khi tham gia đợt thực hành huấn luyện tại vùng biển Philippine kéo dài trong một tháng. Các hoạt động huấn luyện tác xạ, phối hợp máy bay trực thăng và tiếp nhiên liệu trên đường đi, kể cả một hoạt động tìm kiếm và giải cứu người bị sóng cuốn qua mạn tàu vào ngày 28 tháng 2, đã kéo dài cho đến ngày 4 tháng 3, khi con tàu thả neo tại Manila, Philippines. Sau khi được sửa chữa và bảo trì, nó lên đường đi Guam vào ngày 16 tháng 3, đến nơi năm ngày sau đó để tiếp nhiên liệu, rồi đi đến Trân Châu Cảng vào ngày 31 tháng 3.

Sau khi quay trở về San Diego vào ngày 7 tháng 4, Chicago được bảo trì cho đến ngày 24 tháng 7, khi nó chuyển đến Xưởng hải quân Long Beach để được đại tu thường lệ. Công việc trong xưởng tàu kéo dài cho đến ngày 18 tháng 10, khi nó tiến hành chuyến đi chạy thử máy trong hai ngày, rồi tiếp tục được sửa chữa. Rời xưởng tàu vào ngày 25 tháng 10, nó hoạt động cùng tàu khu trục  và tàu ngầm  trong hai ngày trước khi đi đến San Diego, khởi đầu một lịch trình thực tập huấn luyện. Các cuộc thực tập tác xạ và huấn luyện trong những chuyến đi ngắn kéo dài cho đến tháng 2 năm 1979, đồng thời con tàu cũng được thanh tra hệ thống động lực và điện tử.

Sau một tháng chuẩn bị, Chicago khởi hành vào ngày 30 tháng 5 cho lượt biệt phái hoạt động cuối cùng tại khu vực Tây Thái Bình Dương. Nó hộ tống tàu sân bay Kitty Hawk đi Trân Châu Cảng, rồi tập trận chiến thuật phối hợp cùng tàu tuần dương , tàu frigate  và tàu phụ trợ tiếp dầu  trên đường đi trước khi đến vịnh Subic vào ngày 13 tháng 6. Nó tham gia tập trận hạm đội ngoài khơi Okinawa, viếng thăm cảng Pusan, Hàn Quốc vào cuối tháng 7, và điều tra tình trạng thuyền nhân Việt Nam tại biển Đông. Cùng với các đơn vị khác của Đệ Thất hạm đội, chiếc tàu tuần dương đã trợ giúp vào việc cứu giúp người tị nạn Việt Nam trên biển Đông; bản thân nó đã cứu vớt được năm người tị nạn.

Chicago tiếp tục hộ tống cho Kitty Hawk trong tháng 9, rồi lên đường vào ngày 6 tháng 10 để hướng sang Australia. Đến ngày 15 tháng 10, sau các nghi thức tưởng niệm hai tàu tuần dương  và , bị mất tại quần đảo Solomon trong Thế Chiến II, nó bắt đầu hai tuần lễ tập trận phối hợp cùng 20 tàu chiến Hải quân Hoàng gia Australia và New Zealand cùng bảy tàu chiến Hoa Kỳ khác trong vùng biển San hô. Kết thúc cuộc tập trận, con tàu viếng thăm Sydney, Australia trong một tuần, rồi về đến San Diego vào ngày 17 tháng 12 ngang qua vịnh Subic và Trân Châu Cảng. Nó bắt đầu chuẩn bị để ngừng hoạt động.

Một đợt thanh tra trước đó đã xác định Chicago không phù hợp để tiếp tục phục vụ do chi phí hiện đại hóa tốn kém, vì vậy con tàu được cho xuất biên chế tại San Diego vào ngày 1 tháng 3, 1980, và được kéo đến neo đậu cùng Hạm đội Dự bị Thái Bình Dương tại Bremerton, Washington. Nó bị bỏ không trong thành phần dự bị cho đến khi được rút tên khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 8 tháng 2, 1989. Lườn tàu được bán cho hãng Southwest Recycling, Inc. tại Terminal Island, California vào ngày 9 tháng 12, 1991 để tháo dỡ. Mỏ neo của con tàu được bảo tồn và trưng bày tại công viên Navy Pier, Chicago từ ngày 11 tháng 11, 1995.

Phần thưởng
Chicago đã được tặng thưởng các danh hiệu Đơn vị Tuyên dương Hải quân và Đơn vị Tuyên dương Anh dũng Hải quân, một Ngôi sao Chiến trận trong Thế Chiến II, và thêm 11 Ngôi sao Chiến trận khác khi phục vụ trong cuộc Chiến tranh Việt Nam.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Lớp tàu tuần dương Baltimore
Tàu tuần dương của Hải quân Hoa Kỳ
Tàu tuần dương trong Thế Chiến II
Tàu tuần dương trong Chiến tranh Lạnh
Tàu tuần dương trong Chiến tranh Việt Nam


title: Eucera caspica

text:
Eucera caspica là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1873.

Chú thích

Tham khảo

Eucera
Động vật được mô tả năm 1873


title: Màn đêm ở Cáp Nhĩ Tân

text:
Màn đêm ở Cáp Nhĩ Tân (giản thể: 夜幕下的哈尔滨; phồn thể: 夜幕下的哈爾濱; pinyin: Yèmùxià de Hāěrbīn; Hán-Việt: Dạ Mạc Hạ Đích Cáp Nhĩ Tân) là một bộ phim truyền hình Trung Quốc năm 2008, nói về cuộc chiến đấu địch hậu dai dẳng và kiên cường của các chiến sĩ nằm vùng của Đảng Cộng sản Trung Quốc ở thành phố Cáp Nhĩ Tân – thủ đô của Mãn Châu quốc.

Cốt truyện
Con trai lớn của nhà họ Lư là Lư Thủ Toàn bị bức tử để buộc người cha phải khai ra bí mật quân sự. Bắc Phương kịch viện, Bắc Phương nhật báo bị chúng tịch thu và niêm phong. Nhà họ Lư chỉ còn duy nhất cô con gái Lư Thu Ảnh... Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy Mãn Châu, đảng viên Vương Nhất Dân là một người văn võ song toàn: ban ngày anh là giáo viên trường Trung học Đệ Nhất nhưng khi màn đêm buông xuống lại lui vào hoạt động bí mật, từng cứu Lý Hán Siêu và cùng với đoàn viên thanh niên cộng sản La Chế Thành và một số thương gia yêu nước khác bền bỉ đấu tranh chống Nhật…

Nhân vật

Nhân vật chính

Vương Nhất Dân
Vương Nhất Dân là một đảng viên đảng cộng sản ở Cáp Nhĩ Tân. Anh là một người đa tài và là một thầy giáo dạy văn giỏi ở trường cấp 2 Nhất Trung. Với tinh thần quả cảm, anh đã chiến đấu địch hậu dai dẳng, đã ám sát tướng Nakamura Jiro, giải cứu bí thư Lý Hán Siêu. Thậm chí, anh còn từng bắt cóc Lư tiểu thư - người mà sau này trở thành vợ của mình. Qua Vương Nhất Dân, người xem nhìn thấy tấm gương một chiến sĩ cộng sản kiên cường và kiên trung.

Lư Thu Ảnh
Lư Thu Ảnh là con gái của nhà họ Lư, làm bác sĩ trong bệnh viện Bắc Phương. Cô yêu một người Nhật tên là Tamamune Ichirou và muốn được cưới anh chàng này. Tuy nhiên, cha cô là Lư Lão gia không cho phép cô cưới một người Nhật. Vì thế, ông đã chọn cho cô người chồng là Vương Nhất Dân.

Quan Tịnh Nhàn
Quan Tịnh Nhàn cũng là một đảng viên cộng sản hoạt động cách mạng từ nhỏ. Cô và Vương Nhất Dân là đồng chí luôn sát cánh chiến đấu. Vì vậy tình cảm giữa hai người đã nhen nhóm. Tuy nhiên, vì nhiệm vụ, cô đã gác lại chuyện tình cảm riêng tư của mình để chiến đấu cho đến khi hi sinh vì "sự nghiệp cao cả của chủ nghĩa cộng sản". Quan Tịnh Nhàn chính là một tấm gương phụ nữ anh hùng.

Tamamune Ichirou (Ngọc Chỉ Nhất Lang)
Tamamune là một thầy giáo Nhật ở trường Nhất Trung. Anh còn là cháu của tướng Tamamune Yuchi. Vì thế mà anh luôn bị học sinh thù ghét. Tuy nhiên, anh là một ông thầy tốt và một người bạn tốt. Khi Vương Nhất Dân bị tình nghi là Cộng sản thì anh đã đứng ra bảo lãnh cho Vương Nhất Dân. Anh cũng là người yêu của Lư Thu Ảnh, nhưng vì hoàn cảnh chính trị anh không thể đến được với cô này. Nhận ra sự tàn bạo trong cuộc xâm lược của phát xít Nhật, lại là nơi mình phục vụ, và biết bạn thân nhất của mình cũng là kẻ thù, anh tự dồn mình đến đường cùng.

Nhân vật phụ

Người Nhật
Tamamunae Yuchi
Đại tá Suhara
Tư lệnh Honzo

Gia đình họ Lư
Ông Lư
Lư Thủ Toàn
Đông Mai
Lư Phu nhân

Quân đội Mãn Châu quốc
Hà Diệp Bình
Tần Đức Lợi: một võ sĩ và luôn tự cho mình là đối thủ của Vương, rất hay hành hạ Vương khi anh bị bắt và cũng gây cho tổ chức cộng sản gặp nhiều rắc rối. Có suy nghĩ của người Hán, tính cách Đức Lợi rất phóng túng và không chấp nhận công việc cảnh sát của một chính quyền bù nhìn.
Cát Minh Lễ: trưởng ty cảnh sát
Hà tư lệnh

Đảng cộng sản
Lý Hán Siêu: bí thư đảng ủy
Lưu Bột: phản bội tổ chức
Số 29
La Thế Thành
Tiêu Quang Nghĩa
Quan Tịnh Nhàn: đảng viên nữ, thầm yêu Nhất Dân và đến cuối cùng đã hy sinh.

Đoàn kịch Phương Bắc
Tái Thượng Tiêu
Ngọc Lan
Liễu Tự Phi
Trưởng đoàn kịch

Mộc Bang
Châu Mộc Bang
Bàn Đèn
Quân sĩ Mộc Bang

Diễn viên

Phát hành
Bộ phim được phát hành dưới dạng xem trực tuyến trên internet và xem trên đĩa DVD. Ở Việt Nam, phim này được VTV3 phát sóng vào 19 tháng 12 năm 2009.

Giải thưởng

 22 tháng 12 năm 2008 - BQ - Top phim truyền hình xuất sắc nhất
 22 tháng 12 năm 2008 - BQ - Diễn viên nổi tiếng

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Màn đêm ở Cáp Nhĩ Tân Website

Phim năm 2008
Phim truyền hình Trung Quốc
Phim lịch sử


title: Natri bitartrat

text:
Mononatri tartrat hay natri bitartrat là một muối natri của axit tartaric. Natri bitartrat là một phụ gia thực phẩm được sử dụng làm chất điều chỉnh độ chua và có ký hiệu là E335.

Tham khảo

Tartrat
Tartrat


title: Chevagnes

text:
Chevagnes  là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.

Hành chính

Biến động dân số

Tham khảo

Xem thêm
Xã của tỉnh Allier

Xã của Allier


title: Helen Mirren

text:
Dame Helen Lydia Mirren, DBE (sinh ngày 26 tháng 7 năm 1945) là một diễn viên người Anh. Bà đã giành được 1 giải Oscar, 4 giải SAG, 4 giải BAFTA, 3 giải Quả cầu vàng và 4 giải Emmy trong suốt sự nghiệp của mình.

Danh mục phim

Đọc thêm
 Command Performance, a profile of Helen Mirren written by John Lahr in The New Yorker magazine, ngày 2 tháng 10 năm 2006
In the Frame: My Life in Words and Pictures (autobiography) by Helen Mirren, Weidenfeld and Nicholson, 2007 ISBN 978-0-297-85197-4.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Official website

Helen Mirren  at the MBC Encyclopedia of Television
Helen Mirren Biography  at Tiscali
The Helen Mirren Appreciation Society, official fan club

Arifa Akbar, "Helen Mirren: The good, the bad and The Queen", (interview), The Independent (London), ngày 27 tháng 5 năm 2007
Kevin Maher, Dame Helen Mirren: I'm an Essex Girl (interview), The Times (London), ngày 12 tháng 2 năm 2010
Morley Safer profile of Helen Mirren  on CBS 60 Minutes, ngày 7 tháng 1 năm 2007

Sinh năm 1945
Phim và người giành giải Oscar cho nữ diễn viên xuất sắc nhất
Phim và người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phim chính kịch xuất sắc nhất
Nhân vật còn sống
Người đoạt giải BAFTA
Nữ diễn viên Anh thế kỷ 20
Nữ diễn viên Anh thế kỷ 21
Nữ diễn viên điện ảnh Anh
Người giành giải Tony
Người giành giải BAFTA cho Nữ diễn viên xuất sắc nhất
Người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phim truyền hình ngắn xuất sắc nhất
Nữ diễn viên truyền hình Anh


title: (13950) 1990 RP9

text:
{{DISPLAYTITLE:(13950) 1990 RP9}}

(13950) 1990 RP9 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 14 tháng 9 năm 1990.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 13001–14000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1990
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Nelson Aguiar Ramírez

text:
Nelson Aguiar Ramírez  là nhà bất đồng chính kiến người Cuba. Ông làm nghề thợ điện, và là chủ tịch của đảng không chính thức "Partido Ortodoxo de Cuba" (đảng Chính thống Cuba).

Ông đã bị chính quyền Cuba bắt trong vụ mùa Xuân đen năm 2003 và bị tuyên án 13 năm tù. Tổ chức Ân xá Quốc tế đã tuyên bố ông là một tù nhân lương tâm.

Ông được phóng thích trước thời hạn vào ngày 8.4.2009.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Síntesis biográfica de Nelson Aguiar Ramírez  at Payolibre.com

Năm sinh thiếu
Nhân vật còn sống
Nhà bất đồng chính kiến Cuba
Nhà hoạt động dân chủ Cuba
Tù nhân lương tâm


title: Bythiospeum noricum

text:
Bythiospeum noricum là một loài ốc nước ngọt rất nhỏ, động vật thân mềm chân bụng có mài sống trong môi trường nước ngọt trong họ Hydrobiidae.

Đây là loài đặc hữu của Áo.

Chú thích

Tham khảo
 Mollusc Specialist Group 1996. Bythiospeum noricum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 6 tháng 8 năm 2007.

Bythiospeum
Động vật đặc hữu Áo


title: 1918

text:
Sự kiện

Tháng 1
 3 tháng 1 - Tôn Trung Sơn đích thân chỉ huy pháp kích tổng quân bộ
 8 tháng 1 - Hoa Kỳ đưa ra kế hoạch 14 điểm.
 27 tháng 1 - Cách mạng ở Phần Lan.
 28 tháng 1 - Thành lập hồng quân công nông ở Nga.

Tháng 2
 16 tháng 2 - Binh lính Thổ Nhĩ Kỳ đốt thư viện Baghdad.
 17 tháng 2 - Phùng Quốc Chương lấy danh nghĩa tổng thống công bố tổ chức quốc hội
 21 tháng 2 - Vẹt đuôi dài Carolina, loài vẹt duy nhất có nguồn gốc bản địa miền đông Hoa Kỳ, đã tuyệt chủng khi cá thể cuối cùng chết tại vườn thú Cincinnati, Ohio.
 24 tháng 2 - Estonia tuyên bố độc lập.
 25 tháng 2 - Đương Kế Nghiêu khống chế Tứ Xuyên

Tháng 3
 3 tháng 3- Hòa ước Brest-Litovsk được ký giữa Nga Xô Viết và các nước Liên minh Trung tâm nhằm đưa nước Nga Xô Viết ra khỏi Chiến tranh thế giới thứ nhất.
 5 tháng 3 - Ký kết hiệp định Yash giữa România và nước Nga Xô viết.
 9 tháng 3 - Nước Nga Xô viết dời thủ đô từ Petrograd về Moskva.
 15 tháng 3 - Quân phiệt Bắc Dương công chiếm Trường Sa, Nhạc Dương
 21 tháng 3 - Bắt đầu cuộc Tổng tấn công Mùa xuân 1918 của đế quốc Đức ở mặt trận phía Tây thế chiến thứ nhất.
 25 tháng 3 - Belarus tuyên bố độc lập.

Tháng 4
 5 tháng 4 - Quân đội Nhật Bản chiếm Vladivostok.
 14 tháng 4 - Tại Trường Sa, Mao Trạch Đông và Thái Hòa Sâm  hội Tân Dân Học

Tháng 5
 7 tháng 5 - Ký kết hiệp định hòa bình giữa România và Liên minh Trung tâm tại Bucarest.

Tháng 7
 4 tháng 7 - Tổng thống Hoa Kỳ Woodrow Wilson trình bày 4 mục tiêu của Hoa Kỳ trong chiến tranh.
 4 tháng 7 - Mehmed VI trở thành vị vua thứ 36 và cũng là cuối cùng của đế quốc Ottoman.

Tháng 8
 2 tháng 8 - Quân đội các nước Entente đổ bộ lên Arkhangelsk, miền bắc nước Nga.
 30 tháng 8 - Lenin bị ám sát bởi Fanny Dora-Kaplan nhưng chỉ bị thương nặng.

Tháng 9
 29 tháng 9- Bulgaria đầu hàng.

Tháng 10
 3 tháng 10 - Wilhelm II chỉ định Max von Baden làm thủ tướng Đức.
 28 tháng 10 - Hạm đội Đức nổi loạn ở Kiel.
 28 tháng 10 - Tiệp Khắc tách khỏi đế quốc Áo-Hung và tuyên bố độc lập.
 29 tháng 10 - Thành lập nhà nước của người Serb, người Croatia và người Slovenia.
 30 tháng 10- Đế quốc Ottoman đầu hàng.

Tháng 11
 3 tháng 11- Đế quốc Áo-Hung đầu hàng.
 9 tháng 11 - Cách mạng diễn ra ở Đức. Wilhelm II chạy trốn sang Hà Lan.
 11 tháng 11- Đế quốc Đức đầu hàng. Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc.
 11 tháng 11 - Hoàng đế Áo-Hung Karl I chạy khỏi kinh đô Viên.
 12 tháng 11 - Áo trở thành nước cộng hoà.
 16 tháng 11 - Hungary tuyên bố độc lập.

Tháng 12
 4 tháng 12 - Thành lập vương quốc của người Serbia, Croatia và Slovenia.
 6 tháng 12 - Đảo chính phản cách mạng ở Berlin.
 20 tháng 12 - Tomáš Garrigue Masaryk trở về Tiệp Khắc.

Sinh
tháng 2 - Đồng Văn Cống, trung tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam (m. 2005)
22 tháng 2 - Robert Wadlow, người cao nhất thế giới (m. 1940)
26 tháng 3 - Jurica Ribar, họa sĩ Nam Tư (m. 1943)
4 tháng 8 - Thái Thị Liên, nghệ sĩ dương cầm Việt Nam (m. 2023)
19 tháng 8 - Nguyễn Vĩnh Bảo, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2021)
11 tháng 12 - Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn, nhà văn, nhà viết kịch Nga (m. 2008)

Mất
 Nikolai II, Nga hoàng cuối cùng
 Manfred von Richthofen, phi công Ách của Đức

Giải Nobel
 Vật lý - Max Karl Ernst Ludwig Planck
 Hóa học - Fritz Haber
 Sinh lý học hoặc Y học - không có giải
 Văn học - không có giải
 Hòa bình - không có giải

Xem thêm

Tham khảo

18


title: Ceraclea alces

text:
Ceraclea alces là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera miền Tân bắc
Ceraclea


title: Ampedus maroccanus

text:
Ampedus maroccanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel, Platia & Martin miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Ampedus


title: Nephrotoma dorsalis

text:
Nephrotoma dorsalis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Nephrotoma


title: Orthopsyche pakaha

text:
Orthopsyche pakaha là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Orthopsyche


title: Lê Hiển Tông

text:
Lê Hiển Tông (chữ Hán: 黎顯宗  20 tháng 5 năm 1717 – 10 tháng 8 năm 1786), tên húy là Lê Duy Diêu (黎維祧), là vị hoàng đế áp chót của nhà Lê Trung hưng cũng như là thứ 26 của nhà Hậu Lê trong lịch sử Việt Nam. Ông ở ngôi từ tháng 5 năm 1740, sau khi Trịnh Doanh ép vua Lê Ý Tông nhường ngôi cho ông, đến ngày 17 tháng 7 năm 1786.Trong suốt thời gian trị vì ông chỉ dùng một niên hiệu là Cảnh Hưng.

Thân thế
Ông là đích trưởng tử của vua Lê Thuần Tông, làm vua được 47 năm, thọ 70 tuổi, là vị vua ở ngôi lâu nhất và là vua thọ nhất của nhà Hậu Lê. Đời Hiển Tông chỉ đặt một niên hiệu là Cảnh Hưng.

Việc phế lập trước khi lên ngôi
Thời Lê Trung hưng, nhà Lê mất hết quyền hành, triều chính do các chúa Trịnh thao túng. Việc lập vua, thậm chí lập hoàng hậu và thái tử đều có sự can thiệp của họ Trịnh.

Sau cái chết bức tử của Lê Kính Tông (1619), các vua Lê đều nép mình không dám chống đối họ Trịnh. Suốt hơn 100 năm, việc nối ngôi của các đời vua Lê ổn định, không có xáo trộn. Tuy nhiên, tới cuối niên hiệu  Bảo Thái thời Lê Dụ Tông, khi hoàng tử Duy Diêu lớn lên, lại bắt đầu xảy ra việc phế lập.

Tháng 7 năm 1727, chúa Trịnh Cương ép vua Lê Dụ Tông bỏ con trưởng là Duy Tường để lập Duy Phường, con trai của chính cung Trịnh thị làm Hoàng thái tử. Năm 1729, lại ép Dụ Tông nhường ngôi cho Duy Phường; 2 năm sau, Dụ Tông qua đời.

Sau khi Trịnh Cương chết (cùng năm 1729), Trịnh Giang nối ngôi lại muốn thay đổi việc làm của cha vì Trịnh Cương khi sống từng có ý định thay ngôi thế tử của mình, nên lại tiếp tục làm việc phế lập. Tháng 8 năm 1732, Trịnh Giang truất Lê Duy Phường làm Hôn Đức công, đưa Duy Tường lên ngôi vua, tức Lê Thuần Tông. Tháng 4 năm 1735, Thuần Tông mất sớm, Trịnh Giang lại lập Duy Thận, em Thuần Tông làm vua, tức Lê Ý Tông. Tháng 9 năm đó, Giang giết luôn vua từng bị phế là Hôn Đức công Lê Duy Phường. Theo Cương mục, khi đó Duy Diêu 19 tuổi, là con trưởng và dòng đích của Nhu Thuận hoàng hậu lại là người cao tuổi nhất trong các hoàng tử của Thuần Tông, "nhưng Trịnh Giang e rằng Duy Diêu tuổi đã trưởng thành, và nhận thấy Duy Thận (17 tuổi) là cháu ngoại bà Thái phi Vũ thị, trước kia vẫn nuôi nấng ở trong phủ, thân cận yêu thương có phần dễ kiềm chế. Giang mới nói thác ra rằng diện mạo Duy Thận giống như tiên đế, nên quyết ý lập làm vua."

Được lên ngôi thời loạn lạc

Trịnh Giang ăn chơi không lo việc triều chính. Bên ngoài, nhân dân nhiều nơi nổi dậy khởi nghĩa, nhiều người dùng khẩu hiệu "Phù Lê diệt Trịnh" để gây thanh thế, đó là phong trào khởi nghĩa nông dân Đàng Ngoài. Cùng khởi binh chống họ Trịnh có các hoàng thân Lê Duy Mật, Lê Duy Quy (con của vua Lê Dụ Tông và là chú ruột của Duy Diêu) cùng Lê Duy Chúc (con của vua Lê Hy Tông). Duy Diêu vì việc đó mà bị Trịnh Giang bắt giam lại.

Trước tình hình biến loạn, triều đình và gia tộc họ Trịnh buộc phải ép Trịnh Giang thoái vị, đưa em là Trịnh Doanh lên ngôi vào tháng 1 năm 1740. Trịnh Doanh có điều chỉnh trong cách đối xử với nhà Lê để thu phục lòng người, bình ổn và dẹp yên nội loạn. Trong khi Trịnh Giang có chủ trương cứng rắn với nhà Lê thì Trịnh Doanh cố gắng giữ tỏ ra thiện chí với nhà Lê chính thống bằng cách mật sai người đưa Duy Diêu tới lánh ở nhà Bính quận công Vũ Tất Thận.

Tháng Năm năm 1740, chỉ năm tháng sau khi nắm quyền bính, Trịnh Doanh ép Lê Ý Tông trả ngôi vua lại cho ngành trưởng, đưa Lê Duy Diêu lên ngôi, tức là Lê Hiển Tông. Ý Tông được tôn lên làm Thái thượng hoàng.

Ở ngôi yên ổn
Trịnh Doanh là chúa có tài, trong hơn 10 năm lần lượt dẹp hầu hết các cuộc khởi nghĩa của nông dân, đưa tình hình Đàng Ngoài ổn định trở lại.

Dưới thời Trịnh Doanh, vua Lê Hiển Tông tuy cũng chỉ là bù nhìn, nhưng không phải đối diện với mối đe dọa có thể bị phế truất như những vua trước và nhận được sự tôn trọng nhất định từ phía phủ chúa, tuy chỉ mang tính hình thức.

Tháng Sáu năm 1751, một số cải cách hình thức trong quan chế của triều đình vua Lê đã được Trịnh Doanh cho phép tiến hành, như việc bổ nhiệm các quan đứng đầu lục bộ, lục khoa, các quan khanh… Tuy nhiên, tham tụng, bồi tụng, tức là gia thần của phủ chúa, mới là những người nắm quyền thực sự, còn Thượng thư, Thị lang các bộ chỉ là vị hão của triều đình. Cuối năm 1753, Trịnh Doanh ép Lê Hiển Tông phong cho con trưởng của mình là Trịnh Sâm làm Thế tử thừa kế ngôi chúa.

Tháng Sáu năm 1754, Trịnh Doanh mời nhà vua ra sông Nhị duyệt binh. Đây là việc chưa từng có tiền lệ trước đó, bởi các chúa Trịnh luôn tìm cách ngăn cản tối đa việc vua Lê tiếp xúc trực tiếp với quân đội. Sự kiện này khẳng định lòng tin của Trịnh Doanh với nhà vua. Sách Cương mục chép:
"Trịnh Doanh lấy cớ rằng trong nước mới bình yên, bắt các quân lính phô trương sức mạnh, mời nhà vua ngự ra xét duyệt, trăm quan làm lễ chầu mừng. Bèn hạ lệnh cho thủy binh bày hàng chiến thuyền ở giữa sông, dung nghi quân sĩ rất tề chỉnh, bơi chèo ngược dòng nước, thuyền phóng đi như bay. Nhà vua rất bằng lòng, gần tối, xa giá trở về cung".
Ngày 10 tháng 8 năm 1759, Thượng hoàng Lê Ý Tông qua đời. Bầy tôi bàn việc việc cử hành tang lễ, xin nhà vua để tang ba năm nhưng ông từ chối:
Ta nguyên là con trưởng của tiên đế (Thuần Tông), quan hệ đến dòng dõi. Trước đây Hoàng thúc (Ý Tông) nối ngôi, nhưng vì lòng người không yên, mới trả ngôi lại cho ta. Chính ra ta nối ngôi của tiên đế chứ không phải của hoàng thúc. Xét trong điển lễ, không nên nhận hai nguồn gốc. Cho nên chỉ theo lễ chế phục tang 1 năm, còn việc chủ tế thì giao cho người con cả (của Hoàng thúc) ở điện Kiền Thọ chủ tế. Thế mới là đúng lẽ.

Rồi quyết định phục tang một năm.. Ngày 10 tháng 9 cùng năm đó mẹ vua là Thái hậu Nguyễn thị cũng mất ở điện Kiền Thọ, dâng tôn thụy là Hiển Từ.

Tháng 11 năm 1761, sứ thần nhà Thanh là Hàn lâm thị độc Đức Bảo và Đại lý thiếu khanh Cố Nhữ Tu sang Đại Việt phong cho Hiển Tông làm An Nam quốc vương. Tháng Giêng năm 1764, vua Lê Hiển Tông lập con trưởng là Lê Duy Vỹ làm Thái tử. Trịnh Doanh gả con gái là Tiên Dung quận chúa cho Duy Vỹ.

Họ Trịnh lấn quyền
Tháng Giêng năm 1767, Trịnh Doanh chết, con là Trịnh Sâm lên thay, được phong làm Tĩnh Đô vương. Trịnh Sâm từ nhỏ đã có hiềm khích sâu nặng với Thái tử Duy Vĩ, nên nuôi ý định trả thù.

Tháng Ba năm 1769, Trịnh Sâm vu tội cho Thái tử Duy Vĩ tư thông với cung tần của Trịnh Doanh, ép nhà vua phế thái tử và giam vào ngục. Thái tử từng lo sợ sẽ bị hãm hại, nên nói vua biết, nhưng nhà vua chỉ biết đi cầu đảo, khấn vái mà thôi. Đến đó, quân Trịnh đã ở ngoài cửa Đông cung, Thái tử chạy sang cung vua. Phạm Huy Đĩnh vào thẳng nội điện, đòi nhà vua giao Thái tử ra. Nhà vua ôm mãi lấy Thái tử, không nỡ ly biệt. Huy Đĩnh cứ quỳ mãi ở dưới sân. Thái tử biết thế không thoát khỏi, đành phải bước ra. Trịnh Sâm sau đó giả mệnh nhà vua, phế Thái tử làm thứ nhân, giam vào ngục. Các con của Duy Vĩ, cháu của Hiển Tông là Duy Khiêm (sau này là Lê Chiêu Thống), Duy Trù và Duy Chi cũng bị bắt giam. Tháng Tám năm đó, Trịnh Sâm lập con thứ tư của vua là Lê Duy Cận làm Thái tử, vì Duy Cận thờ phụng Trịnh Thái phi là Nguyễn thị rất kính cẩn, quyền phế lập lại do cả tay chúa Trịnh. Tháng 12 năm 1771, Trịnh Sâm giết Duy Vĩ. Lê Hiển Tông bất lực không thể làm gì để cứu con.

Trong thời gian đó, Trịnh Sâm từng có ý cướp ngôi nhà Lê, nên sai Vũ Trần Thiệu đem tờ biểu sang nhà Thanh nói là nhà Lê không có con cháu hiền tài và xin vua Thanh phong tước cho. Nhưng Trần Thiệu là người trung thành, nên đã đốt tờ biểu ấy đi và tự tử.

Lúc đó chính quyền chúa Trịnh bắt đầu suy yếu. Năm 1782, Trịnh Sâm chết, con nhỏ là Trịnh Cán lên thay, tức là Điện Đô vương, khi đó mới 6 tuổi. Cuối năm đó, lính kiêu binh cùng nhau nổi dậy phế truất Trịnh Cán, lại lập Trịnh Tông làm chúa. Tháng Giêng năm 1783, có loạn kiêu binh, quân lính giải thoát cho các con của Duy Vĩ, truất Duy Cận làm Sùng Nhượng công và lập Duy Khiêm làm người kế vị của Hiển Tông.

Phe của Trịnh Tông vì nỗi kiêu binh lộng quyền nên tìm cách trừ khử. Vào đầu năm 1784, quân sĩ có người cậy công rước Hoàng tự tôn về, xin ban phong cho cha mẹ, họ đem nhau vào sân điện tâu bày để xin phong, nhà vua sai triệu vào nội điện, tuyên bố chỉ dụ yên ủi. Trịnh Tông biết chuyện, bèn cùng mưu với Nguyễn Khản, Nguyễn Triêm và Dương Khuông đến nội điện bắt kiêu binh được 7 tên đều xử trảm. Lính kiêu binh tức giận, bèn giết Nguyễn Triêm, đuổi Nguyễn Khản và Dương Khuông. Trước tình hình đó, Trịnh Tông hợp mưu với quân tứ trấn cùng kéo về kinh giết hết lính Thanh Nghệ. Nhưng bọn kiêu binh biết được việc đó, canh gác phủ chúa rất kĩ, Trịnh Tông không thể ra ngoài (để hội quân). Chúng lại buộc nhà chúa phải lệnh cho các trấn bãi binh, nhưng lệnh không tới được, lính kiêu binh bèn cùng nhau lấy hết binh khí trong phủ chúa, dự định đốt kinh thành rồi giương cờ phù Lê, lật đổ phe chúa Trịnh, đã chuẩn bị thuyền đưa nhà vua về Thanh Hoa. Tuy nhiên về sau các trấn bãi binh, nên việc ấy lại thôi.

Cuối đời
Tháng 7 âm lịch năm 1786, tướng Tây Sơn là Nguyễn Huệ với chiêu bài "phù Lê diệt Trịnh" kéo quân ra Thăng Long đánh đổ Trịnh Khải (Trịnh Tông) và ngỏ ý tôn phù Lê Hiển Tông. Khi quân Tây Sơn tiến vào, nhà vua đã lâm bệnh, các hoàng tử hầu hạ nâng giấc ở trong nội điện, thấy ngoài cung điện có lính và voi, ngờ là giặc kéo đến uy hiếp, liền vực nhà vua dậy toan lánh đi chỗ khác. Chợt lúc ấy, viên tỳ tướng đệ dâng bản tâu, trước hết bày tỏ lễ ý xin thăm hỏi sức khỏe nhà vua, sau nữa xin định ngày sẽ vào triều bái yết. Nhà vua nhận được tờ tấu, mới yên tâm.

Nhà vua triệu kiến Nguyễn Huệ ở điện Vạn Thọ, sai đặt một giường khác ở bên cạnh giường vua ngự để Nguyễn Huệ ngồi. Nguyễn Huệ rụt rè không dám ngồi, nhà vua ép mãi, Nguyễn Huệ mới ngồi ghé vào cạnh chiếu, rồi tâu bày về lý do lật đổ họ Trịnh và tôn phù nhà Lê. Do sự mai mối của Nguyễn Hữu Chỉnh – cựu thần của Bắc Hà theo hàng Tây Sơn – Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân cho Nguyễn Huệ. Lại hạ lệnh truyên triệu bọn Phan Lê Phiên, Uông Sĩ Điển, Trần Công Thước và bầy tôi hơn mười người về triều.

Nguyễn Huệ lại xin định ngày làm lễ dâng sổ sách binh dân, Hiển Tông cố gượng dậy, ra ngự điện Kính Thiên nhận lễ, rồi ban hành chiếu thư về việc nhất thống để bá cáo cho trong kinh ngoài trấn biết. Ngày 17 tháng 7 âm lịch (tức ngày 10 tháng 8 dương lịch) cùng năm đó (1786), vua mất tại điện Vạn Thọ, ở ngôi 47 năm, hưởng thọ 70 tuổi. Hiển Tông sống qua 4 đời chúa Trịnh. Ông được táng tại lăng Bàn Thạch.

Trước khi mất, Hiển Tông dặn lại cháu kế vị là Duy Khiêm (tức Lê Chiêu Thống) phải lựa ý Nguyễn Huệ mà định việc kế lập. Cương mục chép:
Khi bệnh nguy kịch, cho triệu Hoàng thái tôn (Duy Khiêm) đến bảo rằng: "Ta chỉ sớm tối sẽ trút bỏ gánh nặng, bây giờ lo lắng việc nước là ở mình cháu, cháu phải nghĩ lấy". Thái tôn vừa lạy vừa khóc xin nhận mệnh lệnh. Nhà vua nói: "Binh lính xứ khác còn đóng ở đây, về việc truyền nối ngôi vua là việc trọng đại, cần phải thương lượng bàn bạc với nguyên soái, chớ nên làm tắt".

Đánh giá
Các nhà sử học đời sau đánh giá Lê Hiển Tông là một vị vua nhu nhược, nhưng may mắn. Hiển Tông là vị vua Lê điển hình thời trung hưng, nhẫn nhục chịu đựng, "khoanh tay rủ áo" để được yên vị. Tấm gương bị phế truất và bị sát hại của các vua trước khiến Hiển Tông thu mình, không còn ý định phản kháng.

Khi Đoan Nam vương Trịnh Khải (Trịnh Tông) mới lên làm chúa, quân kiêu binh có lần đã nghĩ đến cái mưu tôn phù nhà Lê lấy lại quyền bính và lén đến xin ý kiến nhà vua. Những người xung quanh cũng đã khuyên nhà vua nên nghe theo mưu ấy. Nhưng nhà vua nói:
Ta vì thành thật nghe theo trời nên mới được như thế này. Những chuyện do ở mưu người xếp đặt, ta quyết không làm. Nếu kẻ nào còn dám nói đến chuyện đó, trẫm sẽ lôi sang cho chúa, để theo phép mà làm tội.
Sự nhàn rỗi lâu năm khiến nhà vua tuổi cao, sức yếu không còn động lực trở lại với chính sự. Bản thân Hiển Tông cũng coi ngai vàng là một gánh nặng. Theo Hoàng Lê nhất thống chí, khi Nguyễn Huệ diệt Trịnh, Hiển Tông nói với các cung nữ:
Trời sai nhà chúa phò ta. Chúa gánh cái lo, ta hưởng cái vui. Mất chúa, tức là cái lo lại về ta, ta còn vui gì?
Cương mục chép:
"Nhà vua là người nhân từ, trầm tĩnh. Lúc về già, gặp Trịnh Sâm áp bức, cũng chỉ ngậm miệng mà nhịn. Đến nay Tây Sơn tôn phò, nhà vua ngoài mặt tuy mừng mà trong bụng vẫn lấy làm lo."
Cương mục cũng chép lại lời bình của vua Tự Đức về thái độ của nhà vua trước cuộc hành quân bắc tiến của Tây Sơn năm 1786:
"Chống hùm cửa trước, rước beo cửa sau", ôi cũng nguy hiểm lắm! Trịnh Doanh lập Hiển Tông để nương nhờ vào phúc đức, mà Hiển Tông từ trước đến sau, nhất thiết việc gì cũng do ở người khác. Nhiều lần gặp tai họa bất trắc xảy ra, chỉ vì không vướng vít với thất tình, mà được trọn đời an toàn, cũng là may mà thôi".
Hiển Tông sau khi bị giam cầm, vào nối nghiệp lớn, biết kín đáo giữ mình, thuận lựa theo chiều biến cố, ung dung lặng lẽ, không thi thố gì, làm cho Trịnh Sâm dẫu ngạo nghễ, càn bậy rông rỡ, lấn ép đến đâu cũng không dám giở hết mọi ngón độc ác, nên Hiển Tông mới ở ngôi được hơn 40 năm.

Gia quyến
Thân phụ: Lê Thuần Tông Giản hoàng đế
Thân mẫu: Nhu Thuận Giản Hoàng hậu
Hậu cung:

Hậu duệ

Vua Lê Hiển Tông có 53 người con, trong đó có 30 hoàng tử, 23 hoàng nữ.

Xem thêm
Nhà Hậu Lê
Lê Ý Tông
Chúa Trịnh
Trịnh Doanh
Trịnh Sâm
Lê Ngọc Hân
Lê Chiêu Thống
 Phạm Đình Kính
 Nguyễn Mậu Tài
 Nguyễn Khiêm Ích
 Nguyễn Huy Nhuận
 Đỗ Huy Kỳ

Chú thích

Liên kết ngoài

Hiển Tông, Lê
Sinh năm 1717
Mất năm 1786
Người Hà Nội
Vua nhà Hậu Lê


title: Sylvia Hitchcock

text:
Sylvia Hitchcock là một nữ hoàng sắc đẹp đến từ tiểu bang Alabama, nước Mỹ. Bà đoạt danh hiệu Miss Alabama USA và đại diện cho tiểu bang này đoạt danh hiệu Miss USA 1967. Tiếp đó tại cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 1967, bà lại đoạt tiếp vương miện và trở thành người phụ nữ thứ tư của Hoa Kỳ đăng quang Hoa hậu Hoàn vũ.

Tham khảo

Hoa hậu Hoàn vũ
Miss USA
Sinh năm 1946
Mất năm 2015


title: 724 Hapag

text:
724 Hapag

724 Hapag là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được Johann Palisa phát hiện ngày 21.10.1911 ở Viên, được đặt tên tạm là 1911 NC và tên chính thức theo tên hãng tàu thủy Hamburg America Line (HAPAG).

Đây là một tiểu hành tinh bị thất lạc, được T. Hioki và N. Kawasato tái phát hiện năm 1988 ở Okutama, (Nhật Bản) và được đặt tên tạm "1988 VG2".

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1911


title: Trentepohlia subpennipes

text:
Trentepohlia subpennipes là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Teucholabis gudalurensis

text:
Teucholabis gudalurensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Teucholabis
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Casaleggio Novara

text:
Casaleggio Novara là một đô thị ở tỉnh Novara ở vùng Piedmont của Ý, tọa lạc cách 80 km về phía đông bắc của Torino và khoảng 10 km về phía tây bắc của Novara. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 869 người và diện tích là 10,5 km².

Casaleggio Novara giáp các đô thị: Briona, Castellazzo Novarese, Mandello Vitta, San Pietro Mosezzo, và Vicolungo.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Novara
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Glucono delta-lacton

text:
Glucono delta-lacton (viết tắt GDL) là một phụ gia thực phẩm nguồn gốc tự nhiên được sử dụng như là phụ gia cô lập, chất axít hóa hay chất ướp, ngâm dầm hay tạo độ nở cho thực phẩm. Nó là một este vòng của D-axít gluconic. GDL tinh khiết là chất bột kết tinh màu trắng không mùi.

GDL được tìm thấy khá phổ biến trong mật ong, nước quả và rượu vang. Do có  tính axít nên nó bổ sung vị thơm nồng cho thực phẩm, mặc dù nó có vị chua bằng khoảng một phần ba của axít citric. Nó bị chuyển hóa thành glucoza; một gam GDL là tương đương với một gam đường.

Glucono-delta-lacton, khi hòa tan trong nước nhanh chóng chuyển sang trạng thái cân bằng động với axít gluconic, làm cho dung dịch trở thành hỗn hợp của axít này với GDL. Tốc độ thủy phân GDL tăng lên do nhiệt và pH cao.

Tham khảo

Chất điều chỉnh độ chua thực phẩm
Chất ướp
Lacton
Chất ngâm
Chất tạo nở
Phụ gia cô lập