title: Thành phổ cổ của người Maya ở Calakmul

text:
Calakmul ( hoặc Kalakmul), là tên một thành phố cổ của người Maya nằm ở bang Campeche, sâu trong rừng rậm của vùng lưu vực sông Peten. Nó nằm cách biên giới với Guatemala khoảng 35 km. Calakmul là một trong những thành phố cổ đại lớn nhất và thịnh vượng nhất được khám phá ở vùng đất của người Maya.

Trong suốt thời kỳ cổ đại, Calakmul duy trì một chỗ đứng trước sự cạnh tranh dữ dội với các thành phố lớn khác trong đó nổi bật hơn cả là Tikal ở phía nam, và đấu tranh chính trị của hai thành phố này đã được ví như một cuộc đấu tranh giữa hai siêu cường Maya.

Năm 2002, Calakmul được UNESCO liệt vào danh sách di sản thế giới. Năm 2014, với việc bổ sung thêm tiêu chí về hệ sinh thái nhiệt đới và cận nhiệt đới của miền trung Mexico đến kênh đào Panama, nơi đây trở thành di sản thế giới hỗn hợp đầu tiên của Mexico với tên gọi Thành phổ cổ của người Maya và Các khu rừng nhiệt đới của Calakmul.

Tên gọi
Tên cổ của Calakmul là Ox Te' Tuun, có nghĩa là "Ba tảng đá". Người phát hiện ra Calakmul là nhà sinh vật học Cyrus L. Lundell, ông tìm ra thành phố này từ trên không vào ngày 29 tháng 12 năm 1931. Theo như Cyrus L. Lundell nói, thì ông đặt tên cho thành phố này là Calakmul, có nghĩa là "Thành phố có hai kim tự tháp liền kề nhau".

Vị trí
Calakmul nằm ở bang Campeche, phía đông nam Mexico, cách biên giới với Guatemala khoảng 35 km (22 dặm) về phía bắc. Nó nằm cách những tàn tích của El Mirador 38 km (24 dặm) về phía Bắc  và cách di tích El Tintal khoảng 68 km (42 dặm) về phía tây nam thành phố. Calakmul cũng cách 20 km (12 dặm) về phía nam của thành phố hiện đại Oxpemul và khoảng 25 km (16 dặm) về phía tây nam La Muñeca. Thành phố này nằm trên khu vực có độ cao khoảng 35 mét (115 ft) là một đầm lầy lớn theo mùa nằm ở phía Tây được gọi là El Laberinto bajo (tiếng Tây Ban Nha được sử dụng để chỉ một vùng đầm lầy trũng theo mùa)  Đầm lầy này có chiều dài khoảng 34 km và rộng 8 km, là một nguồn nước quan trọng trọng mùa mưa. Thành phố này nằm trên một doi đất hình thành tự nhiên cao 35 mét (115 ft) có dạng vòm đá vôi so với các vùng đất thấp xung quanh. Mái vòm này đã được những người Maya san phẳng hơn.

Vào đầu thế kỷ 21, khu vực xung quanh Calakmul vẫn được bao phủ bởi những khu rừng rậm. Trong thiên niên kỷ thứ 1, khu vực có lượng mưa vừa phải và thường xuyên, mặc dù lượng nước tích trữ ở đây là ít hơn so với các khu vực phía nam ở Guatemala. Calakumul ngày nay nằm trong khu dự trữ sinh quyển Calakmul có diện tích lên tới 1.800.000 mẫu Anh (7.300 km 2).

Dân số
Thời kỳ đỉnh cao của nó là trong giai đoạn cuối thời kì cổ đại, thành phố được ước tính có dân số là 50.000 người, bao phủ một diện tích hơn 70 km vuông (27 sq mi). Thành phố là thủ đô của một đất nước lớn trong khu vực với diện tích khoảng 13.000 km vuông (5.000 sq mi). Sau giai đoạn đó, dân số của thành phố giảm mạnh, nhất là số nông dân giảm tới 10% so với trước đó.

Mật độ dân số vào cuối cổ điển của Calakmul được tính toán là khoảng 1.000 người/km ² (2.564 người/ dặm vuông) trong trung tâm của thành phố và 420 người/km ² (1.076 người/dặm vuông) và ở ngoại vi. Calakmul là một thành phố đô thị thực sự và là một trung tâm chính trị, tôn giáo, kinh tế được bao quanh bởi các khu dân cư đông đúc. Các địa điểm tại vùng lõi của Calakmul được biết đến trong thời cổ đại như là "Ox Te 'Tuun" ("Ba tảng đá") mà có thể là do cấu trúc kim tự tháp ba ngôi.

Vương quốc Calakmul bao gồm 20 trung tâm thứ cấp, trong đó có các thành phố lớn khác như La Muñeca, Naachtun, Sasilha, Oxpemul và Uxul. Tổng dân số của các trung tâm thứ cấp được ước tính khoảng 200.000 người. Tổng dân số của vương quốc được tính toán ở mức 1,75 triệu người trong giai đoạn cổ đại muộn.

Chú thích

Tài liệu tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Calakmul - Patrimonio Cultural de la Humanidad  INAH site on Calakmul
 Calakmul  (from The State of Campeche Book)
 Friends of Calakmul
 Calakmul Biosphere Reserve, information from Mexico's National Parks Commission
 Virtual Walking Tour of Calakmul by David R. Hixson (click on "Calakmul" for photo gallery)
 Kaan Emblem Principal Glyphs at FAMSI: A, B

Calakmul
Nền văn minh Maya
Du lịch México


title: Galeruca rufa

text:
Galeruca rufa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Germar miêu tả khoa học năm 1824.

Chú thích

Tham khảo

Galeruca


title: Amphicnemis wallacii

text:
Amphicnemis wallacii là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Amphicnemis wallacii is in 1863 voor het eerst wetenschappelijk beschreven bởi Selys.

Chú thích

Tham khảo

Amphicnemis


title: Nephrotoma venusticeps

text:
Nephrotoma venusticeps là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Nephrotoma


title: 6022 Jyuro

text:
6022 Jyuro (1992 UB4) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 10 năm 1992 bởi Endate và Watanabe ở Kitami.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 6022 Jyuro

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1992


title: Xylophanes josephinae

text:
Xylophanes josephinae là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Guatemala và México.

Sải cánh dài 40–42 mm. Nó tương tự như Xylophanes damocrita nhưng lớn hơn.

Cá thể trưởng thành có lẽ mọc cánh quanh năm.

Ấu trùng có lẽ ăn các loài Psychotria panamensis, Psychotria nervosa và Pavonia guanacastensis.

Chú thích

Tham khảo

Xylophanes
Động vật được mô tả năm 1920


title: Piper huigranum

text:
Piper huigranum là một loài thực vật thuộc họ Piperaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Santiana, J. & Pitman, N. 2004. Piper huigranum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
H


title: 271 Penthesilea

text:
Penthesilea  (định danh hành tinh vi hình: 271 Penthesilea) là một tiểu hành tinh lớn ở vành đai chính. Ngày 13 tháng 10 năm 1887, nhà thiên văn học người Nga gốc Đức Viktor K. Knorre phát hiện tiểu hành tinh Penthesilea khi ông thực hiện quan sát ở Berlin và đặt tên nó theo tên Penthesilea, nữ hoàng của chiến binh Amazon trong thần thoại Hy Lạp.

Xem thêm
 Danh sách tiểu hành tinh: 1–1000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Penthesilea
18871013
Penthesilea
Tiểu hành tinh kiểu PC (Tholen)
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Saint-Aubin-du-Désert

text:
Saint-Aubin-du-Désert là một xã của tỉnh Mayenne, thuộc vùng Pays de la Loire, tây bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Mayenne

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintaubindudesert


title: Bidessonotus tibialis

text:
Bidessonotus tibialis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Régimbart miêu tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Bidessonotus


title: Bản đồ địa chất

text:
Bản đồ địa chất là một bản đồ chuyên ngành phục vụ cho mục đích đặc biệt thể hiện các yếu tố địa chất.

Trên bản đồ địa chất các tập đất đá hoặc tầng địa chất được thể hiện bằng màu sắc cùng với các ký hiệu, để chỉ ra nơi chúng lộ ra ở bề mặt và các thông tin đặc trưng về chúng. Các tầng nền và các yếu tố cấu trúc như các đứt gãy, nếp uốn, phân lớp, và các đường phương được thể hiện bằng các biểu tượng thích hợp, và các biểu tượng dịch chuyển cho các định hướng ba chiều này.

Các ký hiệu đường phương và hướng dốc bao gồm một đường thẳng dài và một đường ngắn thẳng góc nhau giống chữ T nhưng có chân ngắn hơn dùng để chỉ hướng nghiêng của lớp đá. Đường kéo dài chỉ đường phương, là đường giao tuyến của mặt phẳng nằm ngang và mặt lớp, giá trị số ghi kèm theo để chỉ góc cắm của lớp so với mặt phẳng nằm ngang, và đường ngắn dùng để chỉ hướng cắm của lớp đá.

Đôi khi các đường đồng mức địa tầng được vẽ ứng với bề mặt của một địa tầng dưới sâu được chọn, vì vậy chúng có thể thể hiện xu hướng địa hình của địa tầng dưới mặt đất. Không phải lúc nào cũng thể hiện được các yếu tố này một cách chính xác, nhất là khi đặc điểm địa chất khu vực cực kỳ phức tạp.

Lập bản đồ địa chất và các vấn đề địa tầng là lĩnh vực đồi hỏi hợp tác quốc tế rộng rãi, được Liên đoàn Quốc tế các ngành Khoa học Địa chất (IUGS, International Union of Geological Sciences) quan tâm, đặc biệt là của Ủy ban quốc tế về địa tầng học (ICS, International Commission on Stratigraphy) trong việc xây dựng thanh địa tầng quốc tế.

Lịch sử
Bản đồ địa chất cổ nhất được bảo tồn đó là Turin papyrus, được lập vào khoảng nằm 1150 TCN để vẽ các tích tụ vàng ở Ai Cập.

Câu chuyện được nhiều người quan tâm về bản đồ địa chất hiện đại đầu tiên được nói đến trong tác phẩm bản đồ làm thay đổi thế giới (The Map that Changed the World) của Simon Winchester. Đó là câu chuyện về William Smith, một người đào kênh đã tạo ra bản đồ địa chất đầu tiên của Đảo Anh vào năm 1819, nhưng sau đó bị bỏ tù vì mắc nợ và sống cảnh không nhà gần 10 năm cho đến khi Vua William IV công nhận công trình của ông vào năm 1831.

Nội dung bản đồ địa chất
Bản đồ địa chất được lập theo các "tỷ lệ bản đồ" nhất định, thể hiện mức độ chi tiết cần thiết cho biểu hiện các đối tượng địa chất. Bản đồ địa chất được xuất bản thành từng tờ theo tờ của bản đồ địa hình cùng tỷ lệ, và được đánh số hoặc gọi tên theo chỉ số của bản đồ địa hình. Ở các cấp tỷ lệ nhất định thì thiết kế viền khung các tờ được tính toán sao cho có thể dán ghép các tờ lại thành tờ bản đồ toàn quốc. Tại Việt Nam việc dán ghép này thực hiện được cho tỷ lệ 1:250.000 đến 1:1.000.000.

Bản đồ địa chất gồm phần đồ họa chính, khung tọa độ và các chỉ dẫn. Khung tọa độ và nền địa hình địa vật được lược bớt, làm nền cho phần đồ họa địa chất.

Phần đồ họa chính của bản đồ là nội dung chính, thể hiện phân bố các yếu tố địa chất, kiến tạo và khoáng sản. Các tập đất đá hoặc tầng địa chất được thể hiện bằng màu sắc cùng với các ký hiệu về địa tầng, để chỉ ra nơi chúng lộ ra ở bề mặt và các thông tin đặc trưng về chúng. Các tầng nền và các yếu tố cấu trúc như các đứt gãy, nếp uốn, phân lớp,... được thể hiện bằng các biểu tượng thích hợp. Các trầm tích phân lớp thì có nêu đường phương và hướng dốc tại các vị trí điển hình.

Các chỉ dẫn có ba phần, gồm chỉ dẫn địa tầng, chỉ dẫn địa hình, và mặt cắt địa chất điển hình. Chỉ dẫn địa tầng bao gồm tất cả các địa tầng có mặt trong các tờ bản đồ và được xếp theo trình tự địa thời, thường đặt bên phải, và có thể được xuất bản thành tờ riêng. Chỉ dẫn địa hình, và mặt cắt địa chất điển hình theo những tuyến đặc trưng, đặt ở bên dưới và là đặc trưng riêng của tờ.

Tại Việt Nam biên tập bản đồ địa chất thực hiện theo các quy chuẩn, nhằm đảm bảo độ chính xác, tin cậy và phù hợp với quy ước quốc tế. Hiện nay "Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về lập bản đồ địa chất khoáng sản tỷ lệ 1: 50.000 phần đất liền" được ban hành trong Thông tư Số 23/2012/TT-BTNMT ngày 28 tháng 12 năm 2012 của Bộ Tài nguyên và Môi trường. Các quy chuẩn hoặc quy trình như vậy quy định những công đoạn thực hiện khi thành lập bản đồ, đặc biệt là các dạng và khối lượng công việc thu thập tài liệu thực địa cần thực hiện để đảm bảo mức độ chi tiết ở tỷ lệ bản đồ cần thành lập.

Bản đồ và thành lập các bản đồ trên thế giới

Hoa Kỳ
Ở Hoa Kỳ, các bản đồ địa chất thường được vẽ chồng lên trên bản đồ địa hình (và các bản đồ nền khác) cùng với việc tô màu và các ký hiệu khác để thể hiện các kiểu đơn vị địa chất khác nhau. Màu thể hiện cho các đá gốc lộ ra trên bề mặt, thậm chí bị phủ bởi các đất hoặc các dạng lớp phủ khác. Mỗi một màu thể hiện cho một đơn vị địa chất hoặc một thành hệ đá riêng biệt (khi có nhiều thông tin được thu thập thì sẽ chia tách thành một đơn vị địa chất mới). Tuy nhiên, ở một vài nơi khi mà đá gốc bị phủ bởi các tích tụ chưa cố kết có ý nghĩa quan trọng như các tầng sét tảng lăn, tích tụ thềm, hoàng thổ, hoặc chúng mang các đặc điểm quan trọng khác thì chúng cũng được thể hiện. Các đường đẳng trị địa tầng, các đường đứt gãy, các ký hiệu đường phương và hướng dốc được thể hiện bằng các ký hiệu khác nhau và được xem là chìa khóa để đọc hiểu bản đồ. Trong khi đó, các bản đồ địa hình được sản xuất bởi Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ có sự hợp tác với các tiểu bang thì các bản đồ địa chất thường được thành lập bởi từng tiểu bang. Như vậy, sẽ có một vài tiểu bang không có các bản đồ địa chất trong khi đó một vài tiểu bang khác như Kentucky thì có rất nhiều bản đồ địa chất được thành lập.

Vương quốc Anh
Vương quốc Anh và đảo Man đã được thành lập một khối lượng lớn các bản đồ địa chất bởi Cục khảo sát địa chất Anh (BGS) từ năm 1835; Cục Khảo sát Địa chất Bắc Ireland đã hoạt động từ năm 1947.

Có hai bản đồ địa chất tỷ lệ 1:625.000 đã được thành lập phủ kín toàn UK. Các tờ bản đồ chi tiết hơn cũng đã được thành lập ở tỷ lệ 1:250.000, 1:50.000 và 1:10.000. Bản đồ địa chất tỷ lệ 1:625.000 và 1:250.000 đã phủ kín các vùng đất liền và vùng biển (loạt bản đồ tỷ lệ 1:250.000 phủ kín toàn thềm lục địa của UK, còn các tỷ lệ lớn hơn thì chỉ phủ trên phần đất liền.

Các tờ theo tất cả các tỷ lệ (không phải cho tất cả các khu vực) được chia thành 2 nhóm:
 Các bản đồ tích tụ bề mặt (trước đây được gọi là bản đồ đá cứng và bồi tích) thể hiện cả đá gốc và các tích tụ phủ lên bề mặt của nó.
 Các bản đồ đá gốc (trước đây được gọi là bản đồ đá cứng) thể hiện các lớp đá nằm bên dưới lớp trầm tích bề mặt.

Các bản đồ này đều được chồng lên trên nền bản đồ địa hình được sản xuất bởi Cục hậu cần (Ordnance Survey?), và sử dụng các ký hiệu để biểu diễn các đường đứt gãy, đường phương và hướng cắm hoặc các đơn vị địa chất, các lỗ khoan... Màu sắc được sử dụng để thể hiện các đơn vị địa chất khác nhau. Các bản thuyết minh cũng được viết cùng với các tờ bản đồ ở tỷ lệ 1:50.000.

Các bản đồ chuyên đề tỷ lệ nhỏ (1:1.000.000 đến 1:100.000) cũng được thành lập như bản đồ địa hóa, dị thường trọng lực, dị thường từ, nước dưới đất.

Bản đồ địa chất Việt Nam
Tại Việt Nam, và Đông Dương nói chung, từ khi xâm chiếm Đông Dương thực dân Pháp đã chú ý đến điều tra và khai thác tài nguyên khoáng sản. Sở Địa chất Đông Dương được thành lập năm 1898, đặt trụ sở tại Hà Nội. Trong thời gian dài bản đồ địa chất được thành lập ở dạng sơ đồ các vùng khảo sát, phục vụ trước hết cho khai thác khoáng sản. Đến năm 1952 "Bản đồ Địa chất Đông Dương" tỷ lệ 1:2.000.000 đã được thành lập do Jacques Fromaget và Saurin E. chủ biên .

Sau khi chiến tranh Đông Dương chấm dứt, tại miền bắc Việt Nam đoàn chuyên gia Liên Xô do Dovjikov A. E. lãnh đạo đã tiến hành các nghiên cứu thực địa, và năm 1963 đã xuất bản Bản đồ địa chất Bắc Việt Nam tỷ lệ 1:500.000..

Đến nay bản đồ địa chất Việt Nam đã được thành lập trên toàn quốc phần đất liền ở tỷ lệ 1:1.000.000, 1:500.000 và 1:250.000 theo Hệ tọa độ quốc gia VN-2000 và được lưu giữ ở Bảo tàng Địa chất. Các bản đồ này được thực hiện bởi các liên đoàn Bản đồ Địa chất trực thuộc Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam. Các bản đồ chi tiết hơn ở tỷ lệ 1:50.000 đang trong giai đoạn phủ kín các vùng/miền quan trọng chiếm 30% diện tích lãnh thổ . Các bản đồ này được vẽ trên nền bản đồ địa hình được xuất bản bởi Cục Đo đạc và Bản đồ Việt Nam  và Liên đoàn Trắc địa Địa hình.

Năm 2012 bản "Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về lập bản đồ địa chất khoáng sản tỷ lệ 1: 50.000 phần đất liền" đã được Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành.

Thuật ngữ địa chất học ở Việt Nam
Thuật ngữ địa chất học ở Việt Nam thường được nhập từ các nguồn nước ngoài. Kiểu nhập qua từ Hán Việt thường được thực hiện bởi các nhà địa chất làm việc trước năm 1954, hay ở miền nam trước năm 1975, cùng với một số được đào tạo từ Trung Quốc và những người chịu ảnh hưởng của họ đang làm việc ở các ngành khác nhau.

Tuy nhiên trong ngành địa chất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trước đây, cũng như trong chính thể Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam hiện nay, sử dụng cách thức nhập thuật ngữ theo dạng phiên âm từ tiếng theo hệ chữ Latin, cụ thể là tiếng Pháp và Anh. Có hai yếu tố hồi những năm 1950-1960 ảnh hưởng đến chọn lựa này, là:
 Cuộc vận động làm trong sáng tiếng Việt, hướng đến phiên âm trực tiếp các từ nước ngoài mà tên Hán-Việt còn "ít phổ biến", như Bungary thay cho Bảo-gia-lợi, Hunggary cho Hung-gia-lợi, Argentina cho Á-căn-đình,... (trừ ra một số cặp từ đang bị tranh chấp cách sử dụng như Italia / Ý và Ôxtrâylia / Úc).
 Ngành địa chất còn non trẻ, được các chuyên gia Liên Xô giúp đỡ, nên việc nhập thuật ngữ từ phiên âm latin dễ dàng.

Vì thế Bản đồ Địa chất Bắc Việt Nam 1:500.000 được lập ra năm 1963  đã được biên soạn theo phong cách biên tập thuật ngữ như đã nêu. Một số nhóm thuật ngữ cụ thể là:
 Tên các địa tầng, địa thời sử dụng các tên gốc latin, trừ ra kỷ Đệ Tam và kỷ Đệ Tứ. Ví dụ dùng Archaeozoi, Proterozoi, Creta,... mà không dùng "Thái cổ", "Nguyên Sinh", "Phấn trắng",...
 Tên các đá thì Việt hóa nếu có thể, ví dụ dùng cát kết, đá phiến sét,... hoặc dùng phiên âm tên gốc chữ Latin như felspat, mà không dùng "sa thạch", "diệp thạch", "tràng thạch".

Phong cách biên tập và sử dụng thuật ngữ nói trên trở thành phong cách chung của ngành địa chất Việt Nam, và được tuân theo đến hiện nay. Vì thế khi trao đổi với những người đang làm việc trong ngành địa chất Việt Nam mà dùng thuật ngữ theo từ Hán Việt thì có thể làm họ lúng túng vì không biết nghĩa từ.

Trong "Quy chuẩn kỹ thuật Quốc gia về lập bản đồ địa chất khoáng sản... 2012" có quy định ở mục "Viết tên và ký hiệu khoáng vật".

Xem thêm

Địa chất học
Địa lý
Bản đồ học

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Bản đồ địa chất  USGS National Park Service
 Cơ sở dữ liệu bản đồ địa chất quốc gia USGS

Địa chất


title: 25456 Caitlinmann

text:
25456 Caitlinmann (tên chỉ định: 1999 XQ12) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 5 tháng 12 năm 1999. Nó được đặt theo tên Caitlin Maureen Mann, a finalist ở Cuộc thi tìm kiếm Tài năng Khoa học trẻ Intel năm 2009.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Charistena ruficollis

text:
Charistena ruficollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1801.

Chú thích

Tham khảo

Charistena


title: Kateretidae

text:
Kateretidae là một họ bọ Cánh cứng trong phân bộ Polyphaga.

Hình ảnh

Tham khảo

Họ côn trùng
Cucujoidea


title: Chrysorithrum

text:
Chrysorithrum là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Các loài
 Chrysorithrum amata Bremer & Grey, 1853
 Chrysorithrum flavomaculata Bremer, 1861

Chú thích

Tham khảo

[ Chrysorithrum at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Pfaffenhofen an der Ilm

text:
Pfaffenhofen an der Ilm là một đô thị ở huyện Pfaffenhofen bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Xenophora corrugata

text:
Xenophora corrugata là một loài ốc biển lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Xenophoridae, the carrier shells.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Xenophora
Động vật được mô tả năm 1842


title: Dãy núi Cascade

text:
Dãy Cascade (tiếng Anh:  hay  (ở Canada)) là một dãy núi kéo dài nằm đối diện với bờ biển phía tây của Bắc Mỹ, giữa tiểu bang California, Oregon, Washington của Mỹ và tỉnh British Columbia của Canada. Dãy núi là một phần của vành đai núi lửa Cascade trong đó ngọn núi lửa Rainier là đỉnh núi cao nhất với độ cao 4.392 mét so với mực nước biển, nằm ở vị trí nhìn ra thành phố Seattle và núi St. Helens, ngọn núi từng phun trào vào năm 1980. Vòng cung núi lửa này vẫn còn hoạt động, nó bắt đầu hình thành từ 36 triệu năm trước do sự hút chìm của mảng Juan de Fuca bên dưới mảng Bắc Mỹ. Sự đe dọa bởi hoạt động núi lửa vẫn còn nghiêm trọng.

Sông Columbia làm gián đoạn địa hình chính của dãy núi, cắt qua dãy núi từ đông sang tây, lưu vực của sông bao phủ một phần lớn các sườn dốc của Cascade. Hai phần của dãy bắc - nam ngăn cản sự xâm nhập của khí hậu đại dương nóng ẩm đến từ Thái Bình Dương. Do độ cao, lượng mưa lớn chuyển thành một lượng tuyết đáng kể, xảy ra như tại núi Baker, đây là khu vực băng hà lớn nhất ở Hoa Kỳ ngoài Alaska. Ở phía đông của dãy, lượng mưa thấp hơn nhiều, khí hậu đậm chất lục địa với khác biệt lớn hơn về nhiệt độ hàng ngày và theo mùa. Sự khác biệt này có thể được nhìn thấy ở thảm thực vật chủ yếu là rừng lá kim: linh sam Douglas và thông Tsuga heterophylla chiếm ưu thế ở phía tây dãy núi, nhưng thông Pinus ponderosa, thông Pinus contorta và thông Pinus contorta chiếm ưu thế ở phía đông, là những vùng đất khô cằn. Phần phía bắc của dãy, Bắc Cascade, lạnh hơn và có địa hình cao hơn, nơi đây có nhiều sông băng. Đây là vùng đất của các loài cây thông: tsuga mertensiana, abies alba và abies lasiocarpa. Hệ động vật rất đa dạng nhưng đang trong tình trạng bị đe dọa. Để bảo vệ đa dạng sinh học và tài nguyên thiên nhiên khu vực này, hầu hết dãy núi đã được bảo vệ, đặc biệt là ở bốn vườn quốc gia.

Dãy núi này đã có người sinh sống trong ít nhất 11.000 năm, những người Mỹ bản địa đã sáng tác ra nhiều thần thoại và truyền thuyết về ngọn núi lửa. Người châu Âu đã khám phá dãy núi vào cuối thế kỷ 18. Tên của nó bắt nguồn từ Cuộc thám hiểm của Lewis và Clark vào năm 1806, từ những ghềnh đá có vị trí nằm trong Hẻm núi sông Columbia. Các cuộc thám hiểm và hoạt động thương mại sau đó giữa Công ty Tây Bắc và Công ty Vịnh Hudson gia tăng. Chủ yếu là việc buôn bán lông thú sau đó được thay thế bằng mua bán gỗ. Nếu những cải tiến được thực hiện để giúp vượt qua dãy núi, thì dãy sẽ bị tàn phá phần lớn. Hoạt động leo núi ở giữa thế kỷ 19 và trượt tuyết vào đầu thế kỷ 20 cuối cùng dẫn đến lần đầu tiên con người leo lên đỉnh núi cao nhất. Trong thế kỷ 21, vẻ đẹp hoang dã của dãy núi Cascade khiến cho nó trở thành một điểm thu hút du lịch.

Đặt tên

Một loạt các hội nghị đầu tiên nhằm đặt tên bằng tiếng Anh cho dãy diễn ra vào mùa hè năm 1792 bởi nhà hàng hải người Anh George Vancouver khi ông đến Puget Sound. Kết quả, tên núi Baker được đặt nhằm vinh danh trung úy thứ ba của ông, núi St. Helens vinh danh nhà ngoại giao Alleyne Fitzherbert - nam tước St Helens thứ nhất, núi Hood vinh danh Đô đốc của Hải quân Hoàng gia Samuel Hood và đỉnh cao nhất, ngọn núi Rainier, vinh danh Đô đốc Peter Rainier. Tuy nhiên, cuộc thám hiểm Vancouver đã không đặt tên dãy núi, nơi mà các đỉnh núi này thuộc về.

Vào năm 1806, các ghềnh thác của Cascade là chướng ngại vật cuối cùng gặp phải trên đường tới Thái Bình Dương đối với cuộc thám hiểm của Lewis và Clark, đối với những người định cư và thương nhân, vị trí mà hiện nay nước được điều phối bởi Đập Boneville, nằm tại hẻm núi sông Columbia. Đó là lý do tại sao các đỉnh núi phủ đầy tuyết xung quanh vốn dĩ từ lâu được gọi là "Những ngọn núi bên kia thác nước" và sau đó được gọi đơn giản là "The Cascade". Nhà thực vật học người Scotland David Douglas, lần đầu tiên đã dùng tên "Cascade Range" và "Cascade Mountains" trong tạp chí du lịch của ông (1823 - 1827). Trên hành trình trở về các thành viên Lewis và Clark khám phá ra một đỉnh núi tuyết cao, họ đã đặt tên nhà tài trợ của họ, tổng thống Thomas Jefferson.

Vào những năm 1830, Hall J. Kelley đã đề xuất đổi tên dãy núi "Presidents’ Range" hoặc "Presidential Range" tùy theo nguồn và đặt cho mỗi ngọn núi lửa tên của một Tổng thống Hoa Kỳ. Ý tưởng này đã bị từ chối, với ngoại lệ là tên của núi Adams, một tên được dự định đặt cho núi Hood để tôn vinh John Adams nhưng sau đó tên đã đặt cho một ngọn núi lửa chưa có tên.

Địa lý

Tổng quan

Dãy Cascade là một dãy núi trải dài dọc theo bờ biển phía tây của Bắc Mỹ, với khoảng cách trung bình là 200 km từ Thái Bình Dương, phía Nam của tỉnh British Columbia ở Canada kéo dài đến Bắc California của Hoa Kỳ xuyên qua các tiểu bang Washington và Oregon. Nó bị chặn ở phía bắc bởi sông Thompson trước khi hợp lưu với sông Fraser và nằm về phía nam hồ Almanor. Dãy là một phần của Dãy ven biển Thái Bình Dương và mở rộng về phía bắc qua dãy núi Coast (Ven biển) và phía nam qua dãy núi Sierra Nevada. Xuyên qua Cao nguyên sông Columbia về phía đông, chạy dọc theo trục bắc/nam cùng Dãy núi Rocky. Điểm giáp biển duy nhất nằm tại Puget Sound phía tây bắc của tiểu bang Washington.

Địa hình

Địa mạo
Địa hình của dãy núi Cascade chia thành hai vùng địa lý khác biệt: về phía đông là Đông Washington, là vùng cao nguyên khô cằn mở rộng được hình thành từ 16 triệu năm trước bởi dòng dung nham khổng lồ của sông Columbia và các nhánh chính của nó, sông Snake, sông Yakima và sông Okanagan, tạo nên địa hình ấn tượng; về phía tây, địa hình chiếm ưu thế là vùng đất thấp Puget Sound, cùng dãy núi ven biển Oregon và dãy núi Olympic của hệ thống dãy núi ven biển Thái Bình Dương.

Hẻm núi sông Columbia làm gián đoạn chủ yếu địa hình dãy núi Cascade. Vào thời điểm của biến động địa hình 7 triệu năm trước, vào Thế Pliocen, sông Columbia chia cắt cao nguyên cùng tên. Khi dãy núi được nâng cao lên, dòng sông chảy theo hướng của nó và cắt địa hình tạo thành các hẻm núi sâu.

Các núi lửa cao nhất trong dãy núi gồm có núi Rainier cao 4392 mét so với mực nước biển, được gọi là High Cascades. Ngọn núi này cao gần gấp đôi so với độ cao trung bình xung quanh, từ đỉnh núi, có thể nhìn thấy quang cảnh xa tới 100 hoặc thậm chí 150 km. Có hơn 120 ngọn núi lửa nằm trong khu vực phía nam của sông Columbia. Có mười một đỉnh núi cao trên 10.000 feet (3.048 mét), trong đó có hai đỉnh cao hơn 14.000 feet hoặc 4.000 mét, độ cao của những ngọn núi này ấn tượng hơn nhiều so với các đỉnh núi ở dãy núi Rocky bởi vì hầu hết đều có thể nhìn thấy một cách hoàn hảo quang cảnh từ bờ biển và khu vực xung quanh. Ở Oregon, những vùng đất nằm về phía tây của dãy núi được gọi là Tây Cascades; có một ngọn núi lửa có tuổi lâu hơn là High Cascades.

Phần miền bắc, phía bắc từ đèo Snoqualmie nằm ở biên giới Canada-Hoa Kỳ là vùng Bắc Cascade, được gọi chính thức là Canadians Cascades hay Cascade Mountains ở phía bắc của dãy núi này. Núi lửa có địa hình núi chủ yếu là núi kim tự tháp, đôi khi được sánh so với dãy núi Anpơ. Chúng khó tiếp cận hơn và môi trường hoang dã hơn, với nhiều thung lũng hơn về độ cao, các rặng núi nhọn, dốc, nhiều hồ băng, cũng như nhiều đá vụn bề mặt hơn so với High Cascades.

Phân khu
Dãy núi Cascade được chia thành các nhóm núi và khối núi:

Các ngọn núi lửa lớn

 Tiểu bang Washington
 Núi Rainier (4.392 m, Nam Washington Cascade/khu vực núi Rainier)
 Núi Adams (3.742 m, Nam Washington Cascade/khu vực núi Adams)
 Núi Baker (3.285 m, Bắc Cascade/Chaînon Skagit)
 Đỉnh Glacier (3.213 m, Bắc Cascade/khu vực đỉnh Glacier-phía nam đèo Stevens)
 Núi Saint Helens (2.549 m, Nam Washington Cascade/Khu vực núi Saint Helens)

 Oregon

 Núi Hood (, Oregon Cascade/Khu vực núi Hood)
 Núi Jefferson (3.199 m, Oregon Cascade/Khu vực núi Jefferson)
 Three Sisters (3.157 m, Oregon Cascade/Khu vực Sisters)
 Núi McLoughlin (2.894 m, Oregon Cascade/Nam Oregon Cascade)
 Núi Thielsen (2.799 m, Oregon Cascade/Khu vực hồ Crater)
 Broken Top (2.797 m, Oregon Cascade/Khu vực Sisters)
 Núi Bachelor (2.764 m, Oregon Cascade/Khu vực Sisters)
 Đỉnh Diamond (2.665 m, Oregon Cascade/Khu vực đèo Willamette)
 Núi Bailey (2.553 m, Oregon Cascade/Khu vực hồ Crater)
 Núi Scott (2.723 m, Oregon Cascade/Khu vực hồ Crater)
 Núi Mazama (2.487 m, Oregon Cascade/Khu vực hồ Crater)
 Cratère Newberry (2.434 m, Oregon Cascade/Khu vực hồ Crater)
 Three Fingered Jack (2.391 m, Oregon Cascade/Khu vực đèo Santiam)
 Núi Washington (2.376 m, Oregon Cascade/Khu vực đèo Santiam)

 California
 Núi Shasta (4.317 m, California Cascade/Khu vực núi Shasta)
 Đỉnh Lassen (3.187 m, California Cascade/Khu vực đỉnh Lassen)
 Núi Tehama (2.815 m, California Cascade/Khu vực đỉnh Lassen)
 Núi Hoffman (2.412 m, California Cascade/Miền trung của California Cascade)

Các ngọn núi chính khác
 Washington
 Đỉnh Bonanza (2.899 m, Bắc Cascade/Miền trung của Bắc Cascade)
 Núi Stuart (2.870 m, Nam Washington Cascade/Núi Wenatchee)
 Núi Fernow (2.819 m, Bắc Cascade/Núi Entiat)
 Núi Goode (2.806 m, Bắc Cascade/Miền trung của Bắc Cascades)
 Núi Shuksan (2.782 m, Bắc Cascade/Chaînon Skagit)
 Núi Buckner (2.778 m, Bắc Cascade/Miền trung của Bắc Cascades)
 Seven Fingered Jack (2.774 m, Bắc Cascade/Núi Entiat)
 Núi Logan (2.770 m, Bắc Cascade/Miền trung của Bắc Cascades)
 Núi Jack (2.763 m, Bắc Cascade/Chaînon Hozameen)

 California
 Đỉnh Eagle (2.811 m, California Cascades/khu vực đỉnh Lassen)
 Núi Diller (2.769 m, California Cascades/khu vực đỉnh Lassen)

Nước

Chỉ có ba con sông băng ngang qua dãy núi Cascade, hướng đông sang tây: đó là hướng bắc vào nam của sông Columbia và sông Klamath, và sông Pit (một nhánh tả ngạn của sông Sacramento). Nhìn chung không có một nhánh nào là quan trọng. Sông Williamson chảy ở hữu ngạn, thượng nguồn của sông Klamath và chạy dọc theo rìa phía đông của dãy núi. Một số phụ lưu khác là một phần của sông Columbia chảy một phần phía đông của Cascades: sông Okanagan và phụ lưu của nó ở hữu ngạn sông Similkameen nơi giáp ranh Bắc Cascades, như sông Methow, sông Wenatchee và sông Yakima, cả bốn ở bên hữu ngạn; và sông Deschutes ở tả ngạn. Bốn lưu vực lớn của Columbia bao gồm một phần phía tây của Cascades, cụ thể ở tả ngạn của sông Sandy và các nhánh của nó là sông Salmon, sông Bull Run, và sông Willamette, từ các nguồn của nó ở phía Bắc và Trung Fork, và các nhánh của nó ở hữu ngạn, như sông McKenzie, sông Calapooia, Bắc và Nam Santiam, sông Molalla và sông Clackamas; và hữu ngạn của sông Lewis và sông Cowlitz. Ngoài ra, sông Fraser đóng vai trò là ranh giới tự nhiên với dãy núi Coast ở cuối phần phía bắc của Cascades. Trong số các con sông lớn khác có nguồn trong dãy núi, tất cả đều ở sườn phía tây, chảy từ bắc xuống nam như sông Skagit, sông Skykomish, sông Snoqualmie, sông Green, sông Puyallup và sông White và nhánh sông Nisqually của nó ở Tiểu bang Washington; Bắc và Nam Umpqua và sông Rogue ở Oregon.

Ngoài Alaska, hệ thống Sông băng của dãy Cascade là lớn nhất ở Mỹ. Đặc biệt tập trung ở Bắc Cascade. Do đó, núi Rainier đạt một số kỷ lục: hai mươi lăm sông băng bao phủ khoảng 100 km²; dài nhất trong đó, Emmons Glacier dài 7,2 km và xuống ở độ cao 3.700 mét so với mực nước biển. Các ngọn núi ở Oregon, núi Jefferson, Three Fingered Jack, Three Sisters và Broken Top đều có Sông băng. Bắc Cascade có khoảng 700 sông băng cho đến năm 1980, trong đó 312 nằm trong Vườn Quốc gia Bắc Cascades. Những dòng Sng sông băng này cung cấp 25% lượng nước cho các dòng sông trong những tháng mùa hè. Tuy nhiên, chúng đang trong giai đoạn sụt giảm nhanh chóng. Từ năm 1984 đến 2008, một nghiên cứu thu thập 47 mẫu băng cho thấy độ dày trung bình băng giảm 14 mét, chiếm 20 đến 40% thể tích của các sông băng. Một số đã phải trải qua một sự sụt giảm độ dày băng tích lũy. Điều này cản trở bất kỳ sự ổn định nào do quá trình sụt giảm của chúng, do đó nhiều sông trong số chúng, bao gồm Spider Glacier và Lewis Glacier đã biến mất hoàn toàn từ đầu những năm 1990 cho đến giữa những năm 2000. Sông băng Lyman sẽ chịu chung số phận trong 30 đến 50 năm nữa. Sự sụt giảm này có thể được giải thích bởi sự sụt giảm 25% lượng mưa mùa đông kể từ năm 1946 và nhiệt độ trong vùng tăng 0.8°C kể từ năm 1985.

Các hồ chứa nước giữ nước từ tuyết tan chảy để sản xuất thủy điện, làm thủy lợi, sản xuất năng lượng cho các trang trại cá hồi và đáp ứng nhu cầu sử dụng trong nước. Hồ nước nhân tạo Ross, được tạo ra bởi đập cùng tên trên sông Skagit về phía bắc Washington, dài 37 km chảy vào lãnh thổ Canada. Hồ Chelan, có từ thời kỳ băng hà nhỏ dài khoảng 150 km, có đặc điểm: có độ sâu tối đa 118 mét dưới mực nước biển, với độ cao bề mặt là 335 mét. Hồ Crater là hõm chảo của núi Mazama, nó là hồ sâu nhất ở Mỹ với độ sâu 589 mét. Hồ Klamath tạo nên từ những thác nước lớn nhất của dãy núi, nằm ở chân núi phía đông. Trong số các hồ nước lớn khác, hồ Almanor và hồ Eagle nằm ở cuối phía nam của dãy. Hồ Waldo, hồ Odell và hồ dự trữ Wickiup nằm giữa Newberry Crater ở phía đông, Diamond Peak ở phía nam và núi Bachelor ở phía bắc. Hồ Spirit trên sườn phía bắc của núi St. Helens tràn ngập dung nham sau vụ phun trào năm 1980 nhưng dòng chảy đã nhanh chóng lấp đầy một lần nữa, nhiều đến nỗi chúng phải được rút nước bởi một khe hở nhân tạo để nó không đe dọa làm sập đập của các mảnh vụn núi lửa.

Địa chất
Từ cuối Kỷ Tam Điệp và đầu Kỷ Jura, khoảng 200 triệu năm trước, Bắc Mỹ tách ra từ Laurasia và trôi dạt về phía tây. Các vụ va chạm lục địa tạo thành Cung núi lửa, địa chất tích tụ và dồn vào địa khu dọc theo bờ biển, cũng như sự hút chìm do mắc ma. Đến nay, lục địa đã mở rộng thêm 650 km.

Trong khoảng từ 115 đến 57 triệu năm trước, mảng Farallon di chuyển về phía đông bắc. Một vết nứt xuất hiện ở địa tầng của California, khoảng 90 đến 80 triệu năm trước, gây ra sự phân tách của mảng Kula và sự hút chìm của nó dưới lục địa về phía đông. Sự đứt gãy hình thành bởi vị trí của hồ Ross là giới hạn giữa bờ biển cũ và các rìa của mảng địa chất. Các núi lửa liên quan đến hoạt động hút chìm từ lâu đã biến mất do ảnh hưởng của tình trạng xói mòn. Mặt khác, các pluton granit đã nổi lên trên bề mặt để tạo thành batholith của dãy núi Coast và một phần của Bắc Cascades. Các trầm tích đại dương lắng đọng, chịu áp suất mạnh mẽ đã biến chất thành các đá phiến và micaschists; tương tự như vậy, một số đá granit biến chất chuyển thành gneis. Sự nóng chảy một phần của hỗn hợp đá granit và trầm tích tạo ra migmatit của ngọn núi Chelan thuộc chuỗi Skagit ở Bắc Cascades. Kết quả của sự xói mòn của những tảng đá này nằm ở chân đồi tạo thành cuội kết, acco, sa thạch và grauwacke, đá bảng và bột kết. Trong khoảng từ 50 đến 40 triệu năm trước, diễn ra sự dịch chuyển của mảng Kula một cách đáng kể đến Alaska về phía bắc dọc theo ranh giới chuyển dạng. Trong giai đoạn chuyển tiếp này, sự lắng tụ của đáy đại dương và nền đá bazan định hình những ngọn núi trong tương lai của dãy núi Olympic và mảng Farallon ở Tây Bắc Thái Bình Dương.

Hoạt động địa chất hình thành nên dãy núi Cascade bắt đầu từ 36 triệu năm trước. Phần còn lại của mảng Farallon được gọi là mảng Juan de Fuca. Vòng cung núi lửa Cascades xuất hiện từ hoạt động hút chìm mới. Nếu như địa mạo của chuỗi địa hình không liên quan gì đến vẻ ngoài hiện tại của nó thì đá núi lửa bắn ra trong thời gian Thế Oligocen chiếm ưu thế trong việc tạo ra vẻ ngoài của nó. Khi hoạt động của núi lửa sụt giảm trong thời gian từ 17 đến 12 triệu năm trước, trong Thế Miocen một lượng bazan khổng lồ đổ vào Lưu vực Columbia hiện tại. Dãy núi ngày nay được thiết lập từ 7 đến 5 triệu năm, vào đầu Thế Pliocen. Với sự phân tách đồng thời của mảng Explorer và sự trồi lên của khu vực hút chìm, góc đới Wadati-Benioff tăng lên. Ma sát trở nên mãnh liệt hơn, áp suất tăng lên và núi lửa lại tiếp tục phun. Bắc Cascades có sự xuất hiện của một cao nguyên chuyển từ dãy núi Coast về phía bắc. Các núi lửa High Cascades chính được sinh ra trong khoảng từ 3 triệu năm đến 140.000 năm trước. Có sự khác biệt từ Bắc đến Nam về hoạt động của núi lửa trong Tiểu bang Washington, hầu hết trong số đó là núi lửa dạng tầng Andesit, ngoại trừ núi Adams ở Oregon, một số ngọn núi trong đó trải trên một dải rộng từ 40 đến 50 km, có nhiều bazan và đá quý xen kẽ, hình nón núi lửa, núi Jefferson, Three Sisters, Broken Top và các núi Mazama đã giải phóng dacit Rhyolit thành Luồng mạt vụn núi lửa; trong bang California có ngọn núi lửa hình khiên bazan duy nhất trong chuỗi, Medicine Lake. Sự xói mòn của những tảng đá thành dăm đá có từng lớp dính nhau và tuff, sa thạch và bột kết cũng có mặt trong các thung lũng. Sự hội tụ giữa các mảng Bắc Mỹ và Juan de Fuca tiếp tục với tốc độ khoảng bốn cm mỗi năm, suy giảm từ hai đến ba cm mỗi năm trong giai đoạn 7 triệu năm.

Trong hai triệu năm qua, ít nhất bốn lần Kỷ băng hà đã làm tăng dải băng trên vùng gần biên giới Canada - Hoa Kỳ hiện nay. Từ 18.000 đến 10 hoặc 12.000 năm trước, Kỷ băng hà cuối cùng dải băng rộng nhất, chúng được biết đến với tên địa phương là Vashon, được đặt tên là Đảo Vashon trong Puget Sound, kéo dài ngang qua bang Washington. Ở phía tây của phạm vi, nó bao phủ địa điểm Seattle dày 900 đến 1.000 mét và Bellingham gần gấp đôi, để lại những mỏ đất sét và sỏi khổng lồ. Về phía đông, băng tăng độ dày định kỳ tạo ra các hồ chắn tự nhiên trên sông Columbia, dẫn đến lũ lụt lớn. Những thời kỳ băng hà lục địa và một số sự kiện khí hậu địa phương đã tạo nên Bắc Cascades.

Khí hậu

Khí hậu trên dãy núi Cascade là ôn đới. Do vị trí gần với Thái Bình Dương nên gió tây là chủ yếu, các sườn phía tây của dãy chịu ảnh hưởng của đại dương với lượng mưa tương đối cao. Vào mùa hè, một cơn bão Bắc Thái Bình Dương thổi vào mang lại không khí khô ráo, trong lành; Tuy nhiên, từ tháng Mười đến tháng Tư, một khu vực áp suất thấp hoạt động và khối không khí ẩm mang mưa đến phía tây nam, kết quả là lượng mưa hàng năm vượt quá 4.000 mm ở nhiều vùng. Từ những lượng mưa này dẫn đến tuyết rơi đáng kể ở độ cao 600 mét so với mực nước biển. Điển hình như núi Baker đã trải qua đợt tuyết rơi cao nhất trong một mùa ở Hoa Kỳ, ngoại trừ Alaska, với 29 mét tuyết tích tụ trong mùa đông 1998 - 1999, vượt qua kỷ lục trước đó là 28,5 mét tại núi Rainier trong năm 1971 - năm 1972. Do đó, hầu hết High Cascades được bao phủ bởi tuyết trong suốt năm. Nhiệt độ hiếm khi dưới -10 °C và lớn hơn 25 °C. Sự khác biệt giữa ngày và đêm là vừa phải, do ảnh hưởng của đại dương.

Lượng mưa trung bình hàng năm dưới 200 mm ở chân núi phía đông do hiện tượng bóng mưa. Tại hồ Crater, 90% lượng mưa rơi giữa 1 tháng Mười và tháng 31 tháng Năm. Khí hậu mang tính chất Lục địa, nhiệt độ mùa thay đổi rõ rệt hơn và gió hoạt động mạnh hơn. Nhiệt độ cực đoan được biết đến trong dãy núi luôn luôn xuất phát từ điều kiện khí quyển với hệ thống áp suất cao phía bắc, trung tâm hoặc phía đông của Cascades, gây ra luồng không khí nội địa thổi về phía tây.

Dân cư

Các đô thị chính nằm ở vùng ngoại ô dãy Cascade bao gồm Abbotsford (124.000 cư dân) ở British Columbia, Everett (102.000 cư dân), Seattle (602.000 cư dân), Bellevue (102.000 cư dân), Tacoma (201.000 cư dân) và Vancouver (158.000 cư dân) ở bang Washington, Portland (556.000 cư dân), Salem (155.000 cư dân) và Eugene (154.000 cư dân).) ở Oregon, Redding (107.000 cư dân) ở California. Tất cả những đô thị này phần lớn hướng ra biển và được bao quanh bởi các trang trại ngũ cốc và sữa, nằm trên sườn phía tây của Cascades. Không có thành phố nào vượt quá 100.000 dân trên sườn phía đông của dãy núi; hai đô thị lớn nhất là Yakima (72.000 cư dân) ở bang Washington và Bend (75.000 cư dân) ở Oregon. Các hoạt động tập trung nhiều hơn vào việc trồng cây ăn quả và chăn nuôi cừu. Phần nội địa của dãy núi hầu như không có người ở; chỉ có một vài thung lũng có ít dân cư sinh sống, phần lớn vẫn còn nguyên sơ và chưa được khám phá.

Sự xuất hiện của các khu vực định cư dẫn đến nhanh chóng việc thay đổi môi trường và làm thay đổi linh hoạt hoạt động kinh tế; Phố ma cũng hiện diện tại vài điểm trong khu vực. Một trong những ví dụ nổi bật nhất là Monte Cristo nằm ở độ cao 842 mét so với mực nước biển bên trong lưu vực sông Sauk, trong những năm 1890 đã được xây lên và chứng kiến bùng nổ dân số lên tới hàng ngàn cư dân. John Davison Rockefeller và công ty của ông sở hữu hai phần ba lô đất tốt nhất. Hơn 200 mỏ bạc được xây lên trong vài tháng với sự xuất hiện của đường sắt, nhưng sau đó chúng liên tục bị lũ lụt nhấn chìm và cuối cùng bị bỏ hoang. Vào đầu thế kỷ, thành phố gần như bị bỏ hoang bởi Cơn sốt vàng Klondike. Cơ sở chính thức cuối cùng đã bị đốt cháy vào năm 1983.

Dân số Cascade rất phức tạp và nhiều nguồn hỗn hợp. Làn sóng nhập cư đầu tiên, sau khám phá của Công ty Vịnh Hudson, chủ yếu đến từ vùng Trung Tây Hoa Kỳ: Illinois, Wisconsin, Indiana, Kansas, Ohio và Nebraska. Sau đó, người nhập cư khác bị thu hút đến các khu vực miền núi này: người Scandinavi ở phía tây thuộc các khu vực dãy núi nằm gần đại dương, người Đức vào những năm 1880 và 1890 chủ yếu định cư ở Quận Snohomish, Washington, sau đó là người Canada gần Mineral dưới chân núi Rainier. Chỉ những người nhập cư từ Bắc Carolina và Tennessee định cư từ những năm 1910 ở Tây Bắc và Tây Nam của tiểu bang Washington, dân số của họ sau đó đã tăng lên khoảng 3.000 người, họ thích giữ truyền thống của họ từ vùng Appalachi. Những lối sống này rõ nét trong việc xây dựng công trình bằng gỗ. Tai nạn thường xảy ra ở vùng núi Cascade.

Lịch sử

Khu định cư của thổ dân
Thổ dân châu Mỹ đã sống ở vùng Cascades trong hàng ngàn năm nay. Dấu vết định cư lâu đời nhất bắt đầu từ giai đoạn cuối cuộc băng hà lớn cuối cùng, 11.000 năm trước.

Các bộ tộc chính của họ sống lan dần theo sườn của dãy núi từ Bắc vào Nam bao gồm Nooksacks, Nlaka'pamux, Okanagan, Wenatchi, Skagit, Duwamish, Kittitas, Puyallups, Yakamas, Klickitat, Cowlitz, Chinook, Molala, Warm Springs, Hunipui, Kalapuyas, Yahooskin, Klamaths, Takelma, Modocs, Shastas, Achomawi, Wintu, Atsugewi, Yanas, Maidu.

Thổ dân châu Mỹ sử dụng Thuja plicata đóng làm xuồng và ván gỗ dùng để xây dựng nhà ở, và dùng làm củi. Một trong những nguồn thực phẩm chính của họ là cá hồi, chúng được sấy khô vào mùa thu để ăn dần cho đến cuối mùa đông, điều này được thực hiện bằng cách định canh. Ngoài ra, họ cũng sử dụng cá trong các nghi lễ. Họ có thể đã canh tác nhưng điều này là rất hiếm. Đơn vị xã hội cơ bản của họ là một ngôi nhà mở, ở đó họ phân phối công bằng thành quả sản xuất trong việc chia sẻ mọi thứ. Phân phối dựa trên công việc đã chia theo độ tuổi, thứ hạng xã hội nhưng đặc biệt là giới tính: phụ nữ đan giỏ và chiếu, thu thập quả mọng, làm quần áo và làm sạch, trong khi đàn ông tập trung vào săn bắn và câu cá. Họ được giúp đỡ trong công việc bởi những nô lệ có được sau các cuộc chiến tranh hoặc qua buôn bán. Ở sườn phía tây của dãy núi, thổ dân sống trong một nơi trú ẩn bằng gỗ hình trứng dài có kích thước rộng từ sáu mét, dài mười lăm mét (loại nhỏ nhất) và rộng hai mươi mét, dài năm mươi mét (loại lớn nhất), dành cho việc nấu nướng và gia đình họ ở. Một số nơi trú ẩn được trang trí phong phú với các bức tranh và tác phẩm điêu khắc, và vài nơi được dành cho các nghi lễ. Trong trường hợp chết, nơi trú ẩn bị đốt cháy vì sợ tinh thần của người chết ám ảnh các thành viên khác trong gia đình. Những chiếc xuồng, đôi khi đóng dài mười lăm mét và được chất đầy, có thể chứa tới hai mươi chiến binh hoặc năm tấn cá. Những ngọn núi, những tảng đá, những cái cây, những con vật là đối tượng thờ cúng tâm linh của người thổ dân. Các cột Tô-tem giáo được làm bằng gỗ và trang trí bằng vỏ sò được tìm thấy trên bờ biển, đại diện cho đàn ông và động vật. Chúng xuất hiện kiểu cột mới cùng với sự xuất hiện của những người châu Âu định cư đầu tiên và sử dụng các công cụ bằng sắt; về sau chúng trở thành biểu tượng của mỗi bộ lạc và sự phản ánh văn hóa của họ.

Hai khu dành riêng lớn của thổ dân đã được thành lập ở sườn phía đông của Cascades vào năm 1855: đó là Warm Springs ở Oregon (2.640 km²) và Yakama ở bang Washington (5.662 km²).

Khám phá bởi người Châu Âu
Không rõ thời điểm thám hiểm của người châu Âu một cách chính xác, nhưng đề cập bằng văn bản đầu tiên được ghi lại trong hai bản phác thảo của Gonzalo López de Haro của Tây Ban Nha có từ năm 1790. Ông ta đi cùng với Manuel Quimper và Juan Carrasco, họ là những người đầu tiên khám phá Eo biển Juan de Fuca. Haro đặt tên cho một địa điểm là La gran montaña del Carmelo, về sau là núi Baker và Sierras Nevadas de San Antonio, một phần của Thác nước quanh Núi Rainier.

Vào ngày 30 tháng 4 năm 1792, George Vancouver và thủy thủ đoàn của HMS Discovery đi dọc theo bờ biển Tây Bắc Thái Bình Dương để tìm kiếm tuyến biển cực bắc giả định, nơi được mô tả bởi Juan de Fuca gần hai thế kỷ trước, và tìm một cửa biển hoặc một vịnh để neo đậu. Vào cuối buổi chiều trong thời tiết tốt, trung úy Baker đã báo cáo một khám phá ở phía đông, được ghi lại trong nhật ký:

"Một ngọn núi rất cao, nổi bật, dốc đứng, theo la bàn vị trí 50 độ vĩ bắc về hướng đông, tự nó thống trị những đám mây; thấp đến mức có thể nhìn thấy nó được bao phủ bởi tuyết; và phía nam của nó là một sườn núi dài rất hiểm trở, những ngọn núi phủ tuyết thấp hơn nhiều, dường như kéo dài trong một khoảng cách đáng kể."

Khám phá quan trọng này gần như đã vẽ ra một con đường đến một eo biển nối Thái Bình Dương với Đại Tây Dương. Mặt khác, bờ biển của Puget Sound được lập bản đồ và ba ngọn núi cao khác được phát hiện. Ngoài ra, Pseudotsuga được khai thác để làm cột buồm và sân bãi cho tàu neo đậu.

Thương mại hàng hải dần dần phát triển ở eo biển Georgia và Puget Sound vào những năm 1790, dãy núi Rainier và Baker trở thành địa danh hàng hải quen thuộc cho các thuyền trưởng và thủy thủ đoàn, đặc biệt là người Anh và người Mỹ.

Năm 1806, các thành viên trong đoàn thám hiểm của Lewis và Clark là những người đầu tiên vượt qua Dải Cascade. Họ theo dòng sông Columbia về phía Thái Bình Dương. Lối đi này băng qua hẻm núi Columbia, trong một thời gian dài được xem là con đường duy nhất để qua được khu vực. Giao thương ở hạ lưu sông chỉ bắt đầu cho đến sau hành trình trở về của Lewis và Clark vào năm 1806, và đặc biệt hơn với những chuyến thám hiểm của Simon Fraser dọc theo dòng sông mang tên ông vào năm 1808 và David Thompson cùng Columbia giữa năm 1808 và 1811. Họ đều là những người buôn bán lông thú và làm việc cho Công ty Tây Bắc.

Năm 1814, Alexander Ross, một thương gia lông thú khác do Công ty Tây Bắc ủy quyền, tìm kiếm một tuyến đường đáng tin cậy xuyên qua các ngọn núi, khám phá và băng qua Bắc Cascades giữa Fort Okanagan và Puget Sound. Báo cáo chuyến đi của ông vẫn còn mơ hồ. Báo cáo mô tả chuyến đi dọc theo hạ lưu của sông Methow và từ đó có thể theo Đèo Cascade để đến sông Skagit. Ông trở thành người Mỹ gốc Âu đầu tiên khám phá các lưu vực của sông Methow và có lẽ là sông Stehekin và Bridge Creek. Sau ông, vì khó vượt qua Bắc Cascades cũng như việc khan hiếm dần của hải ly châu Mỹ, các công ty kinh doanh lông thú chỉ tổ chức những chuyến thám hiểm hiếm hoi ở vùng núi phía bắc Columbia.

Thực dân hóa và gia tăng hoạt động trao đổi
Việc thăm dò và thực dân hóa vùng Cascade của người châu Âu di cư và Mỹ được đẩy nhanh hơn qua việc thành lập một tiền đồn thương mại lớn của Công ty Vịnh Hudson tại Fort Vancouver, bên bờ phải của sông Columbia, đối diện với vị trí của Portland ngày nay. Từ địa điểm này, việc buôn bán lông thú có thể được tổ chức trong phần lớn khu vực. Do đó, bằng cách băng qua tuyến đường mà ngày nay đã trở thành đường mòn Siskiyou, những người đánh bẫy Mỹ gốc Âu đầu tiên khám phá Nam Cascades vào những năm 1820 và 1830, thiết lập những con đường mòn gần Hồ Crater, Núi McLoughlin, Hồ Medicine, Núi Shasta và Đỉnh Lassen. Đồng thời, việc khai thác gỗ bắt đầu quy mô lớn khi một xưởng cưa được xây dựng ở Fort Vancouver, xuôi dòng với dãy núi trên sông Columbia. Cảng ngay lập tức trở thành một trung tâm đóng tàu và là một vấn đề lớn đối với Công ty Vịnh Hudson. Tàu vận tải thương mại với đích đến Quần đảo Hawaii.

Lịch sử chính trị của Tây Bắc Thái Bình Dương nổi bật nhất khi Cascade được đề xuất như một Đường phân thủy trong Tranh chấp biên giới Oregon năm 1846. Hoa Kỳ từ chối đề nghị này và khẳng định rằng đó là bắc vĩ tuyến 49 cắt dãy núi ngay phần phía bắc của Núi Baker. Suốt cuộc xung đột cho đến khi thành lập thuộc địa British Columbia vào năm 1858, tuyến York Factory Express của công ty Hudson dùng đi theo sông Okanagan chảy dọc theo sườn phía đông của Cascades rồi đến lưu vực Columbia. Đèo núi ít sử dụng. Chỉ có đèo Col Naches, dùng chuyển gia súc và ngựa đến Fort Nisqually và đèo Col Yakima mà công ty Hudson hay đi qua. Phần lớn những người định cư ở dãy Cascade, cho đến những năm 1840 đến từ Vương quốc Anh, một nửa còn lại là Pháp, người Mỹ bản địa, một số người Hawaii, người da đen và người Scotland lập nên địa điểm quan trọng của Công ty Vịnh Hudson.

Bất chấp sự giúp đỡ của người da đỏ bản địa để vượt qua dãy núi, George Curry, một trong những nhà báo đầu tiên từ Oregon, đã viết vào năm 1846 như sau:

"Vượt qua dãy núi Rocky, dãy núi Bear River, núi Bleues là không thể khó bằng so với Cascades. Ở đây, không có đèo. Bạn đối diện với những ngọn núi cao và leo lên chúng; không có cách nào để vượt qua hoặc tránh chúng, và mỗi lần thành công trước đó, bạn hãy tưởng tượng mình đang ở đầu nguồn trong dãy núi."

Việc thực dân hóa ở dãy núi ven biển Oregon đã không diễn ra cho đến cuối những năm 1840, hoạt động ban đầu không đáng kể. Theo Hiệp định Oregon, dòng người di cư gia tăng dọc theo đường mòn Oregon và các đèo, các thung lũng thứ cấp của Tiểu bang Washington hiện nay đã dần được khám phá và định cư. Đường sắt rút ngắn thời gian để đến nơi này. Tại British Columbia, lịch sử được đánh dấu từ năm 1858 đến 1860 bởi hẻm núi vàng Fraser và tuyến đường Cariboo nổi tiếng của nó cũng như bởi các dấu vết hoạt động của Công ty Vịnh Hudson: từ hẻm núi đến vùng nội địa, đường mòn Dewdney và những con đường mòn cổ xưa nối liền thung lũng Similkameen và Okanagan ở phía đông. Chi nhánh chính phía nam của Đường sắt Thái Bình Dương Canada đi vào dãy núi qua Đèo Coquihalla, một trong những khu vực hiểm trở và nhiều tuyết nhất trong dãy núi Duyên hải Thái Bình Dương. Tuyến đường Barlow là con đường đầu tiên được thiết kế đặc biệt cho những người định cư Mỹ vào năm 1845, và là đoạn cuối cùng của đường mòn Oregon, thay cho việc họ phải đi xuống các con đường nguy hiểm của dãy Cascades ở Columbia. Con đường bắt đầu từ sông Hood, đi dọc theo sườn phía nam của núi Hood tại Government Camp và kết thúc tại Thành phố Oregon. Để sử dụng dịch vụ đi lại, cần phải trả số tiền năm đô la cho mỗi lần đi xe, nhưng nó vẫn rất phổ biến vào thời điểm đó. Cuối cùng, tuyến đường sắt Applegate được tạo ra để tránh các thác ghềnh của Cascades. Nó chạy theo phần lớn đường mòn California, băng qua Nevada, trước khi chuyển hướng tây bắc về phía Ashland. Từ đó, nó đi về phía bắc theo đường Siskiyou để về phía thung lũng Willamette.

Năm 1852, Tổng thống Millard Fillmore quyết định xây dựng một tuyến đường sắt quân sự đến Thái Bình Dương, phân bổ 20.000 đô la cho dự án này và do Jefferson Davis chỉ đạo. Thống đốc lãnh thổ Washington là Isaac Stevens, chịu trách nhiệm cho việc nghiên cứu khu vực phía bắc (Khảo sát đường sắt Bắc Thái Bình Dương), khoảng 47 ngày hoặc 49 ngày ở phía bắc vĩ tuyến. Ông giao nhiệm vụ tìm con đường đi qua Cascades cho George McClellan, người đã phục vụ với lòng dũng cảm tận tụy trong Chiến tranh Hoa Kỳ-México. Tuy nhiên, ông này nghe theo sau khi tham khảo ý kiến của người Amerindia, họ giải thích cho ông ta rằng không thể tạo một con đường băng qua dãy núi vì hiểm trở và tuyết dày bao phủ. McClellan đã chọn con đường qua Yakima Pass một cách bất chấp, nhưng chọn lựa đó không phù hợp. Ông bị miễn nhiệm vụ và công việc bắt đầu vào tháng 7 năm 1853. Tuyến đường cuối cùng đã được hoàn thành vào tháng 10, thông qua đường đèo Naches, nhờ vào nỗ lực phối hợp của hai đội ở mỗi bên của đường đèo. McClellan trở lại đường sắt, không ngần ngại bày tỏ sự ngưỡng mộ của ông bằng cách so sánh công ty này trong việc xây dựng với những con đường quân sự được xây bởi quân Pháp của Napoléon I. Tuy nhiên, phần đường này không được kết hợp với tuyến đường sắt xuyên lục địa đầu tiên và tuyến đường dần rơi vào tình trạng không sử dụng được.

Nạn phá rừng tăng tốc kể từ năm 1849 với sự kiện cơn sốt vàng ở California và sau động đất San Francisco vào năm 1906. Mỗi thời điểm mùa hè, ở Seattle, Portland và Tacoma, và các nơi khác tràn ngập bởi khói tạo ra từ nạn phá rừng. Thông Oregon bị coi là một nguồn tài nguyên vô tận. Nó được xuất khẩu tới 67 quốc gia và ba tuyến đường sắt băng qua dãy núi đến Trung Tây để đáp ứng nhu cầu quốc gia.

Mỏ đồng Holden, được đặt theo tên của James Henry Holden, người đã mua lại địa điểm này vào năm 1896, đã có lãi vào năm 1937. Năm sau đó, 2.000 tấn quặng nguyên chất được khai thác mỗi ngày và sản lượng đồng của tiểu bang Washington tăng từ 64.000 tấn lên 6 triệu tấn. Vào thời điểm đó, trầm tích đã che giấu mỏ kim loại đơn lớn nhất ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương. Công ty Howe cho xây dựng một thị trấn ở bờ bắc Railroad Creek. Tuy nhiên, giá đồng giảm sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã dẫn đến việc đóng cửa mỏ vào năm 1957.

Cuộc leo núi đầu tiên và xuất hiện của hoạt động trượt tuyết
Đỉnh cao đầu tiên của dãy núi được chinh phục là đỉnh Diamond Peak vào năm 1852 bởi John Diamond và William Macy, và đỉnh núi Saint Helens được trèo lên bởi Thomas Jefferson Dryer và người bạn đồng hành Wells Lake vào ngày 27 tháng 8 năm 1853 đánh dấu sự khởi đầu của thời kỳ hoàng kim của các hoạt động leo núi ở High Cascades. Theo báo chí, chuyến leo núi của Thomas Jefferson Dryer thực hiện ở sườn núi phía đông, được coi là một kỳ tích do độ dốc khoảng 70° , thiếu không khí và do hít phải hơi lưu huỳnh khiến bốn thành viên của đoàn thám hiểm đã phải từ bỏ. Từ đỉnh núi này, ông lấy số đo độ cao của núi Hood, mà ông là người chinh phục được đầu tiên vào một năm sau đó; tuy nhiên, nó hiếm khi được biết đến. Trong khi đối thủ Henry Pittock, người thường được ghi nhận đã thành công đầu tiên khi leo lên ngọn núi này vào ngày 11 tháng 7 năm 1857, sau khi nắm các chi tiết được đưa ra bởi Dryer. Đồng thời, núi Hood là chủ đề của một báo cáo ghi bởi Belden:

"Họ đã leo lên cao nhất có thể, đầu tiên là giày tuyết và sau đó là móc và tuyết. Khi họ đạt tới 18.000 feet so với mực nước biển [khoảng 5.500 mét], việc thở trở nên rất khó khăn do loãng khí quyển. Về lâu dài, máu bắt đầu chảy qua lỗ chân lông trên da như những giọt mồ hôi, mắt họ bắt đầu chảy máu, máu chảy qua tai họ."

Belden tin rằng độ cao của núi Hood là 19.400 feet (5.900 m), và con số giảm xuống còn 11.225 feet (3419 m) trong năm 1867, trong khi ghi nhận dãy Himalaya lúc đó chưa bao giờ có những số liệu độ cao như vậy, điều này đã nói lên nhiều về trí tưởng tượng được tạo ra bởi những người định cư đầu tiên khi họ mô tả về dãy núi này.

Trong thập niên 1850 có rất nhiều chuyến leo lên lần đầu tiên trên các ngọn núi khác: núi Shasta, bởi ED Pearce; và núi Adams, bởi A.G. Aiken, Edward Allen, Andrew Burge và Shaw, thực hiện vào năm 1854. Vào mùa hè năm 1857, núi Rainier được thực hiện chinh phục bởi Trung úy A.V. Kautz và bác sĩ quân đội của ông nhưng không thành công; nhưng đã được chinh phục vào năm 1870 bởi Hazard Stevens và P. B. Van Trump, hai người nhận được lời kêu gọi của Edmund Coleman, là tác gia ghi lại chuyến leo đầu tiên lên núi Baker ngày 17 tháng 8 năm 1868, mặc dù nhiều kinh nghiệm mạnh mẽ leo núi ở châu Âu sau cuộc chinh phục núi Matterhorn bởi Edward Whymper, phải 3 lần ông mới thành công. Với việc sử dụng dây thừng và rìu băng ở Cascades, việc leo núi dần dần dễ dàng. Núi Thielsen được chinh phục trong năm 1883 bởi E.E. Hayden, Núi Jefferson chinh phục ngày 12 tháng 8 năm 1888 bởi R.L. Farmer và E.C. Cross; và Đỉnh Glacier vào năm 1898 bởi Thomas Gerdine. Vấn đề lớn cuối cùng vẫn là việc chinh phục Three Sisters, biệt danh là Faith, vì nhiều khó khăn và không thể tiếp cận được; cuối cùng nó đã được chinh phục vào năm 1910.

Đầu thế kỷ 20 xuất hiện cách leo núi mới, có tính kỹ thuật hơn, dọc theo những ngọn núi lửa lớn, leo kiểu Bức tường của Willis, như việc leo đỉnh Rainier và sườn phía đông của núi Adams. Khi việc leo núi trở nên phổ biến ở Thung lũng Yosemite, núi Three Fingered Jack và núi Washington ở Oregon đã được leo lên vào năm 1923.

Ngoài Núi Stuart được chinh phục trong năm 1873, Núi Buckner trong năm 1901, Núi Jack trong năm 1904 và Núi Shuksan trong năm 1906, các ngọn núi ở Bắc Cascades chủ yếu được chinh phục trong năm 1930. Với sự phát triển của các kỹ thuật vượt qua sông băng và leo bức tường, nhiều người leo núi bắt đầu quan tâm đến những đỉnh núi này. Mặc dù thất bại nhiều lần tại núi Goode, Hermann F. Ulrichs được coi là người tiên phong trong khu vực với 21 lần đầu tiên lên các đỉnh được ghi nhận. Những thành công liên tục: Núi Fernow và Seven Fingerered Jack vào năm 1932, núi Goode và núi Agnes năm 1936, và cuối cùng là Đỉnh Bonanza, đỉnh núi không phải là núi lửa đầu tiên của Cascades theo độ cao, vào năm 1937.

Việc luyện tập trượt tuyết xuất hiện trong dãy núi từ năm 1897 với việc trượt liên quan đến ba người đàn ông tại Cloud Cap Inn, trên sườn núi phía đông bắc của núi Hood. Sau đó, nhiều dần với sự xuất hiện của những người định cư có nguồn gốc Scandinavi. Ấn phẩm đầu tiên về chủ đề này có từ năm 1914, trong khu vực quanh Seattle. Từ năm 1916 đến 1930, một chuyến tham quan hàng năm diễn ra ở Thung lũng Paradise. Một số nỗ lực để trượt tuyết trên núi Rainier diễn ra vào năm 1927 và 1928 với thành công của Sigurd Hall.

Lịch sử phun trào và địa chấn gần đây

Trong hơn 4000 năm qua, mười một núi lửa đã phun trào trong dãy núi, bao gồm bảy ngọn núi kể từ thế kỷ 19 đến nay. Ngoài các vụ phun trào diễn ra trong năm 1914 - năm 1917 trên đỉnh Lassen, tương đối cô lập ở miền bắc California, các núi lửa của dãy Cascade vẫn im lìm trong hơn một thế kỷ cho đến ngày 18 tháng 5 năm 1980 với vụ bùng nổ núi Saint Helens. Các nhà nghiên cứu núi lửa lo ngại khi thấy có dấu hiệu đánh thức vòng cung của Cascades, tương tự khoảng thời gian từ năm 1800 đến 1857, trong thời gian đó tám vụ phun trào đã diễn ra. Tuy nhiên, không có vụ phun trào mới quy mô nào đã xảy ra từ năm 1980. Tiếp tục duy trì cảnh giác tại núi Rainier và hệ thống cảnh báo núi lửa bùn trong khu vực, đây được coi là ngọn núi lửa có khả năng nhất dãy.

Trận động đất lớn cuối cùng xảy ra trong dãy núi là trận động đất Cascadia (cường độ gần 9 độ), trận động đất năm 1872 ở hồ Chelan (cường độ 6,8), trận động đất năm 1993 ở thác Klamath (cường độ 6,0) và trận động đất Nisqually năm 2001 (cường độ 6,8). Mạng lưới địa chấn Tây Bắc Thái Bình Dương có trách nhiệm giám sát hoạt động địa chấn trong khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương.

Hoạt động

Khu vực chính
Đất đai ở khu vực Cascades thường phù hợp cho nông nghiệp, đặc biệt là trên các sườn núi khuất gió. Các yếu tố chính là sự phong phú của đá núi lửa, khoáng chất đặc biệt là kali, đá dễ vỡ vụn. Các mảnh vụn núi lửa tạo ra các vũng trũng, san bằng mặt đất. Địa hình được tạo ra bởi các núi lửa lưu trữ nước dưới dạng tuyết và băng, khi chúng tan chảy sẽ cung cấp nước cho các thung lũng. Nước đôi khi được lưu trữ lại trong các hồ chứa để tưới cho các cánh đồng.

Ở phía tây, nông nghiệp tập trung vào sản xuất ngũ cốc và sữa, trong khi ở phía đông thì do mặt bằng rộng hơn chăn nuôi cừu và gia súc trên các trang trại lớn, ngoài ra còn trồng trái cây: táo tây, quả mơ, đào và anh đào trong vườn cây đôi khi kéo dài đến tận chân trời có thể nhìn thấy, đến bìa của rừng thông.

Các hoạt động lâm nghiệp ở các khu rừng Cascades là phát triển mạnh. Khai thác chủ yếu 99% các loài cây lá kim. Sản lượng thông Oregon đạt khoảng 5 m³ gỗ mỗi ha mỗi năm trong dãy núi và có thể tăng lên 9 m³ ở những khu vực thuận lợi nhất cho sự phát triển của nó nằm ở sườn phía tây dãy núi. Nó đại diện cho hơn một nửa số loài lấy gỗ bị đốn hạ. Cây này chủ yếu được cắt thành các tấm ván và cung cấp tới 20% nhu cầu cho thị trường Mỹ. Gỗ thông Pinus ponderosa đứng vị trí thứ hai. Chúng hiện diện nhiều hơn ở phía đông, được sử dụng trong sản xuất thùng chứa các loại trái cây, cũng như cho nghề mộc nhờ các đặc tính của nó giúp dễ dàng cắt tiện. Các loài Thông Jeffrey là rất giống nhau, màu gỗ đỏ. Thông Lamberta mặc dù nó chủ yếu được tìm thấy ở Sierra Nevada vẫn được tìm thấy, Thông trắng miền tây cũng được khai thác. Tsuga heterophylla là loại gỗ tuyệt vời làm bột giấy với chi phí thấp và khả năng chống chịu nhiều hơn. Thân cây dài và thẳng của Abies procera đã khiến nó thành một loài có giá trị; gỗ chất lượng của nó đã được sử dụng trong ngành hàng không trong Thế chiến thứ hai. Linh sam đỏ được sử dụng rộng rãi để làm cây thông Noel. Abies concolor và Abies grandis có thể được sử dụng trong việc xây dựng. Phần lớn các khu rừng Cascade được sở hữu và quản lý bởi Sở Lâm nghiệp Hoa Kỳ và Văn phòng quản lý đất đai, đảm bảo phục hồi đầy đủ các loài.

Không giống như khai thác gỗ, việc khai thác tài nguyên khoáng sản đòi hỏi năng lực khai thác nặng. Mặc dù việc khai thác của Mine Holden trong nửa đầu của thế kỷ 20, các bang Washington và Oregon tương ứng trong năm 1947 vị trí 31 và 40 trong số 50 tiểu bang về sản xuất quặng. Địa hình phức tạp và thảm thực vật dày ngăn chặn việc khai thác của vùng giàu kim loại, đất sét và đá vôi phù hợp cho sản xuất xi măng, cũng như than, cát và sỏi. Sản lượng than đạt đỉnh vào năm 1918 với hơn 4 triệu tấn. Kể từ đó, sản xuất khai thác đã bị chuyển đến Blue Mountains, nơi dễ dàng tiếp cận để khai thác hơn.

Năng lượng

Hầu hết các con sông chảy xiết về phía Tây đã được xây dựng các đập thủy điện. Như đập Ross trên sông Skagit đã tạo ra một hồ nhân tạo kéo dài 2 km ra phía ngoài biên giới với British Columbia, phía đông nam của Hope. Tương tự trên sườn phía đông nam của Núi Baker ở Concrete, sông Baker bị cắt ngang bởi hai con đập tạo thành hồ Shannon và hồ Baker.

Ngoài ra còn có một tiềm năng địa nhiệt rất lớn trong dãy Cascades. Chương trình Nghiên cứu Địa nhiệt (Geothermal Research Program) của Cơ quan Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ đã tiến hành nghiên cứu lĩnh vực này. Một dự án thí điểm triển khai ở Klamath Falls sử dụng năng lượng địa nhiệt núi lửa làm nóng các tòa nhà công cộng của thành phố. Nhiệt độ cao nhất được ghi nhận trong chuỗi là 290°C ở độ sâu 1.200 mét dưới Hồ Medicine vào năm 1992 và 265°C ở độ sâu 932 mét dưới bề mặt của miệng núi lửa của Newberry Crater vào năm 1981.

Các nguồn năng lượng gió thì ít được khai thác: các tiềm năng phong điện chắc chắn là dồi dào xung quanh các đỉnh núi cao, như núi Rainier, nơi nó được ước tính hơn 800 W/m2, nhưng nó bị cô lập. Mặt khác, các rãnh xen kẽ của dãy núi làm hành lang cho đường dây cao thế. Thật vậy, nhu cầu năng lượng nằm ở phía tây của dãy (Seattle, Vancouver) và nơi sản xuất điện, thủy điện cũng như phong điện thì nằm ở phía đông, trong lưu vực sông Columbia. Các đường dây điện áp cao của đèo Snoqualmie dẫn điện 500 kV và các đường dây của Hẻm núi Columbia thì nhiều hơn.

Tiềm năng năng lượng mặt trời ở bang Washington thì ít ỏi, có lẽ ngoại trừ các sườn dốc. Mặt trời hiện diện nhiều hơn ở phía nam của dãy (California, Oregon).

Bảo vệ môi trường
Bốn công viên quốc gia đã được thành lập trên dãy núi Cascade, tất cả đều nằm ở phần lãnh thổ Hoa Kỳ, cùng với Tượng đài quốc gia Hoa Kỳ, mười ba công viên tỉnh, khu vui chơi giải trí và khu bảo tồn British Columbia của Canada, và mười một khu rừng quốc gia Hoa Kỳ được chia thành gần bốn mươi khu vực hoang dã (wilderness areas) khác nhau. Mục đích của chúng là đảm bảo việc bảo vệ các sông băng, núi lửa, các cánh đồng địa nhiệt, sông, hồ, rừng và sự đa dạng sinh thái nói chung. Sự mới mẻ của chúng có thể thực hiện được nhờ vào Đô thị hóa ở khu vực dãy núi.

Các công viên quốc gia
Vườn quốc gia núi lửa Lassen: được lập vào năm 1916, trong quá trình phun trào của núi lửa Lassen, nó có diện tích 429 km² và là nơi có mỏ địa nhiệt lớn nhất ở Hoa Kỳ sau Vườn quốc gia Yellowstone;
Vườn quốc gia Crater Lake: được thành lập vào năm 1902, có diện tích 741,5 km² với trung tâm là Núi Mazama, một ngọn núi lửa cổ đã phun trào gây ra sự hình thành của Hồ Crater khoảng 7.700 năm trước;
Vườn quốc gia Mount Rainier: được thành lập vào năm 1899, có diện tích 953,5 km² và là nơi có ngọn núi lửa cao nhất trong Dãy Cascade, Núi Rainier, được bao phủ bởi hệ thống sông băng lớn nhất Hoa Kỳ ở phía nam Alaska. Nó bao gồm khu vực hoang dã Núi Rainier;
Vườn quốc gia North Cascades: được thành lập vào năm 1968, có diện tích 2.042,78 km² nhằm bảo vệ sự giàu có về địa chất và sinh học của khu vực. Nó bao gồm khu vực hoang dã Stephen Mather.

Di tích quốc gia
Đài tưởng niệm núi lửa quốc gia Mount St. Helens: được xây dựng vào năm 1982, vài tháng sau khi núi Saint Helens phun trào, diện tích 445 km² cho phép các nhà khoa học nghiên cứu sự tiến hóa tự nhiên của các khu vực bị tàn phá, trước khi dần dần được mở cửa cho khách du lịch;
Đài tưởng niệm núi lửa quốc gia Newberry: được xây dựng vào năm 1990, nằm ở trung tâm của miệng núi lửa và dòng dung nham của Newberry, khoảng 225 km²;
Đài tưởng niệm quốc gia Cascade-Siskiyou: được xây dựng vào năm 2000, có diện tích 345 km² trải dài trên dãy Cascade và dãy núi Siskiyou và là nơi có những ngôi nhà của người Mỹ thổ dân từ thời cổ đại;
Đài tưởng niệm quốc gia Lava Beds: được xây dựng vào năm 1925 trên sườn phía đông bắc của Hồ Medicine, nơi đây là nơi tập trung các đường dung nham ngầm lớn nhất ở Hoa Kỳ trên diện tích 188 km².

Công viên tỉnh, khu vui chơi giải trí và khu bảo tồn
Công viên tỉnh Skagit Valley
Công viên tỉnh EC Manning
Công viên tỉnh Coquihalla Canyon
Công viên tỉnh Hồ Chilliwack
Công viên tỉnh Hồ Silver
Công viên tỉnh Sông Nicolum
Công viên tỉnh Skihist
Công viên tỉnh Thác Bridal Veil
Công viên tỉnh Hồ Cultus
Công viên và Khu bảo tồn Cathedral
Khu giải trí Cascade
Khu giải trí Coquihalla Summit
Khu bảo tồn Snowy

Rừng quốc gia bao gồm các khu vực hoang dã

Đi bộ đường dài và leo núi

Dãy bị cắt ngang bởi hai Đường mòn Danh thắng Quốc gia (National Scenic Trails) và ba Đường mòn Lịch sử Quốc gia (National Historic Trails). Đường Pacific Crest Trail trải dài từ đầu này đến đầu kia của Cascades, dọc theo Đường phân thủy. Nó là kết quả của việc sáp nhập vào năm 1960, đường Cascade Crest Trail ở bang Washington, đường "Oregon Trail Skyline" dẫn từ Núi Hood tới Hồ Crater, và đường Lava Crest Trail ở Bắc California. Các tuyến Đường mòn Tây Bắc Thái Bình Dương (Pacific Northwest Trail) nối Dãy núi Rocky với Dãy núi Olympic bằng cách đi theo biên giới Canada-Hoa Kỳ chạy qua những rặng núi gần Núi Baker. Ba con đường mòn lịch sử là đường mòn Oregon, đường mòn Lewis and Clark và đường mòn California. Ngoài những con đường mòn dài, Đường mòn Wonderland (Wonderland Trail) bao quanh Núi Rainier đặc biệt đáng chú ý với 152 km chiều dài. Tương tự như vậy, Đường mòn Timberline là tuyến tham quan Núi Hood trên chặng đường dài 65 km. Các tuyến Ptarmigan Traverse trải dài trên một khoảng cách 56 km. Vô số các tuyến đường khác đan xen trong dãy núi, liên kết các đỉnh của nó với nhau hoặc đi qua các thung lũng của nó. Một số tuyến đường có thể băng qua bằng việc trượt tuyết, tốt nhất là vào tháng 3 và tháng 4 hằng năm, hoặc bằng xe đạp leo núi.

Hoạt động leo núi ở High Cascades bị cản trở do không thể tiếp cận hầu hết các đỉnh lớn và bởi do đá núi lửa thiếu sự ổn định nên đòi hỏi nỗ lực lớn hơn ở những nơi có thể leo nhưng không được bao phủ bởi băng. Tuy nhiên, có một số lượng lớn các tuyến đường trên các đỉnh của dãy đòi hỏi kỹ thuật leo núi thành thạo..

Nhiều hiệp hội leo núi cao giúp bạn đi bộ khám phá dãy Cascades. Trong số đó có Câu lạc bộ Alpine của Canada (Canmore), Hội Boeing Employees Alpine Society (Seattle), Câu lạc bộ leo núi British Columbia (Vancouver), The Cascadians (Yakima), Câu lạc bộ Intermountain Alpine (Richland), Câu lạc bộ Issaquah Alps Trails (Issaquah), Mazamas (Portland), Câu lạc bộ đi bộ đường dài Mount Baker (Bellingham), Câu lạc bộ Mount St. Helens (Longview), The Mountaineers (Seattle, chi nhánh ở Bellingham, Everett, Olympia, Tacoma, Wenatchee), The Ptarmigans (Vancouver), Seattle Mountain Rescue (Seattle), Sierra Club des Cascades (Seattle), Skagit Valley Alpine Club (Mount Vernon), Spokane Mountaineers (Spokane), Tacoma Mountain Rescue Unit (Tacoma), Washington Alpine Club (Seattle). Hầu hết các câu lạc bộ xuất bản tạp chí của riêng họ và một số duy trì các nơi trú ẩn cho việc leo núi..

Các môn thể thao mùa đông

Các sườn phía trên cao của những ngọn núi lửa không có rừng, thường là ở sườn phía đông, do đó cung cấp địa hình lý tưởng cho việc mở các dốc trượt tuyết. Kể từ đầu thế kỷ 20, các trạm của Timberline, ngọn núi Hood Meadows, Ski Bowl, Cooper Spur, Snow Bunny và Summit tại Núi Rainier tạo thành một khu phức hợp lớn của hoạt động thể thao mùa đông tại Mỹ với diện tích 18,6 km². Tuyết rơi dày đã khiến trượt tuyết vào mùa hè trở thành điểm độc đáo của Timberline. Các khu nghỉ dưỡng lớn khác trong dãy núi từ bắc đến nam bao gồm: Manning Park, Stevens Pass, The Summit at Snoqualmie, Mission Ridge, Crystal Mountain, White Pass, Hoodoo Ski Bowl, Mount Bachelor, Willamette Pass, Mount Ashland hay Mount Shasta Board & Ski Park.

Trong văn hóa đại chúng
Đường phân thủy do các đỉnh của Cascade tạo nên, cùng với sự ngăn cách địa lý giữa các nhóm ngôn ngữ Salish nội địa và Salish duyên hải, tương ứng là ranh giới giữa khu vực Coyote và khu vực của Transformers và duyên hải Spirit.

Có nhiều huyền thoại và truyền thuyết từ người Mỹ bản địa xung quanh Cascades và các ngọn núi lửa của nó. Theo một số câu chuyện, núi Baker, núi Jefferson và núi Shasta đã được sử dụng làm nơi trú ẩn trong trận Đại hồng thủy.

Trong số các truyền thuyết được hình thành xung quanh Đập của các vị thần, một trận lở đất có niên đại không rõ, truyền thuyết nổi tiếng nhất của người Klickitat. Họ kể rằng Tyhee Saghalie, người cai trị tất cả các vị thần đã cùng hai con trai của ông là Pahto (còn được gọi là Klickitat) và Wy'east đi đến vùng sông Columbia ở phía bắc để tìm kiếm một nơi sinh sống. Ngỡ ngàng trước vẻ đẹp của cảnh quan thiên nhiên, lũ trẻ đã tranh cãi nhau về nơi này. Để giải quyết tranh chấp, người cha đã bắn hai mũi tên bằng cây cung của mình: một mũi tên bay về phía bắc và một mũi tên bay về phía nam. Pahto theo sau mũi tên đầu tiên trong khi Wy'east theo sau mũi tên thứ hai. Tyhee Saghalie sau đó chế tạo "Tanmahawis" (“Đập của các vị thần”) để gia đình anh ấy có thể nhìn thấy nhau dễ dàng hơn. Khi hai người con trai yêu cùng một người phụ nữ tên Loowit, cô ấy không quyết đoán lựa chọn giữa hai người. Những người con trai đã chiến đấu để giành giật, họ phá hủy các khu rừng và làng mạc khi đánh nhau bằng súng và đá. Toàn bộ khu vực đã bị phá hủy và đất rung chuyển mạnh đến nỗi đập đất lở xuống sông Columbia. Để trừng phạt hai đứa con, Tyhee Saghalie đã biến chúng thành những ngọn núi lớn. Wy'east trở thành ngọn núi lửa Hood, với cái đầu ngẩng cao đầy kiêu hãnh, và Pahto là ngọn núi lửa Adams, với cái đầu nghiêng về tình yêu đã mất của anh. Loowit bị biến thành Núi Saint Helens, do có vẻ ngoài duyên dáng nên được người Klickit gọi là Louwala-Clough có nghĩa là "ngọn núi hun hút", trong khi người Sahaptin gọi bằng cái tên Núi Loowit.

Một huyền thoại từ bộ tộc Lummi kể rằng hiện thân nữ của Núi Baker đã từng kết hôn với hiện thân nam của Núi Rainier và sống ở vùng lân cận của nó. Sau đó, vì một cuộc tranh cãi mà cô ấy đứng dậy và đi về phía bắc đến vị trí hiện tại. Theo cách nói của phương ngữ Lushootseed, Núi Rainier được gọi là Tahoma. Nó có những hang động lớn ẩn bên trong, nơi sinh sống của những người khổng lồ đang ngủ và là nơi diễn ra những sự hiện ra kỳ thú và những chuyện lạ lùng.

Núi Shasta được biết đến với nhiều sinh vật độc đáo của nó được cho là phát triển thành các giáo phái tôn thờ New Age: Vượn cáo, người ngoài hành tinh, người tí hon, Sasquatch.

Xem thêm
 Địa lý Hoa Kỳ
 Địa lý Canada
 Địa chất Tây Bắc Thái Bình Dương
 Vòng cung núi lửa Cascade
 Bắc Cascade

Chú thích

Thư mục

Tiếng Anh
 Roderick Peattie, The Cascades - Mountains of the Pacific Northwest, Vanguard Press, New York, 1949, ấn bản 2007
 Fred W. Beckey, Cascade Alpine guide: climbing and high routes - Columbia River to Stevens Pass, Mountaineers Books, ấn bản lần thứ 3, 2000
 Fred W. Beckey, Cascade Alpine guide: climbing and high routes - Stevens Pass to Rainy Pass, Mountaineers Books, ấn bản lần thứ 3, 2003
 Fred W. Beckey, Cascade Alpine guide: climbing and high routes - Rainy Pass to Fraser River, Mountaineers Books, ấn bản lần thứ 2, 1995
 Jim Nelson, Peter Potterfield, Selected Climbs in the Cascades: Alpine routes, sport climbs & crag climbs (vol. 1), Mountaineers Books, ấn bản lần thứ 2, 2003
 Jim Nelson, Peter Potterfield, Selected Climbs in the Cascades: Alpine routes, sport climbs & crag climbs (vol. 2), Mountaineers Books, ấn bản đầu tiên, 2000

Đọc thêm

 Fred Beckey. 1973. Cascade Alpine Guide (3 vols.) (The Mountaineers, Seattle).

 S. Holland, Landforms of British Columbia, Province of British Columbia (1976).

Liên kết ngoài

 Hình ảnh các khu rừng Trung và Nam Dãy núi Cascade ở trang mạng "bioimages.vanderbilt.edu" (phiên bản cho internet chậm)
 Hình ảnh các khu rừng phía đông Dãy núi Cascade tại trang bioimages.vanderbilt.edu (phiên bản cho internet chậm)
 Hình ảnh các khu rừng dưới gió của Dãy núi Cascade ở trang bioimages.vanderbilt.edu (phiên bản cho internet chậm)
 Hình ảnh các khu rừng Duyên hải Chính địa của tỉnh bang British Columbia ở trang mạng bioimages.vanderbilt.edu (phiên bản cho internet chậm)
 Những bộ hình kỹ thuật số của Các thư viện Đại học Washington
 Mày sắc mùa thu, Những đỉnh núi đóng băng và các đảo rừng -- Khám phá vành dai Dãy Cascade thuộc tiểu bang Washington
 Danh sách các hồ nằm trong Dãy núi Bắc Cascade

Cascade, dãy núi
Bài Hoa Kỳ chọn lọc
Vùng của Oregon


title: Rhyacophila depressa

text:
Rhyacophila depressa là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Rhyacophila


title: 10563 Izhdubar

text:
10563 Izhdubar (1993 WD) là một thiên thạch Apollo được phát hiện vào ngày 19 tháng 11 năm 1988 bởi C. S. Shoemaker và E. M. Shoemaker tại trạm thiên văn.

Tham khảo

Tiểu hành tinh Apollo
Được phát hiện bởi Eugene M. Shoemaker
Được phát hiện bởi Carolyn S. Shoemaker
Thiên thể phát hiện năm 1993


title: Austroliotia

text:
Austroliotia là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Liotiidae.

Miêu tả

Phân bố
They can be found under stones ở vùng bãi nước triều of the temperate vùng nước ven biển của Úc và Tasmania.

Các loài
According to the Indo-Pacific Molluscan Database, the genus Austroliotia consists of the following species with names in current use
 Austroliotia australis (Kiener, 1839)
 Austroliotia botanica (Hedley, 1915)
 Austroliotia darwinensis (Laseron, 1958)
 Austroliotia densilineata (Tate, 1899)
 Austroliotia pulcherrima (Reeve, 1843)
 Austroliotia saxa (Laseron, 1954)
 Austroliotia scalaris (Hedley, 1903)

Chú thích

Tham khảo
 Wilson, B., 1993. Australian Marine Shells. Prosobranch Gastropods Pt I. Odyssey Publishing, Leederville, W.A

Liotiidae


title: Đường sắt Miến Điện

text:
Bài này viết về tuyến đường sắt được Nhật Bản xây dựng trong Thế chiến II. Về các bài viết liên quan tới các tuyến đường sắt của Myanmar, xem Các tuyến đường sắt của Myanma.

Đường sắt Miến Điện, cũng được gọi là Đường sắt chết chóc, Đường sắt Thái Lan-Miến Điện và những cái tên tương tự, là một tuyến đường sắt dài 415 km (258 dặm) giữa Bangkok, Thái Lan và Rangoon, Miến Điện (hiện là Myanmar), được Đế quốc Nhật Bản xây dựng trong Chiến tranh thế giới thứ hai, để hỗ trợ các lực lượng của họ tại Mặt trận Miến Điện.

Lao động cưỡng bức đã được sử dụng để xây dựng tuyến đường này. Khoảng 180.000 lao động châu Á, 60.000 tù binh chiến tranh Đồng Minh đã làm việc trên tuyến đường. Trong số đó, khoảng 90.000 lao động châu Á và 16.000 tù binh chiến tranh Đồng Minh đã chết vì hậu quả trực tiếp của dự án. Những tù binh chiến tranh thiệt mạng gồm 6.318 người Anh, 2.815 người Úc, 2.490 người Hà Lan, khoảng 356 người Mỹ và một số lượng nhỏ người Canada.

Lịch sử

Một tuyến đường sắt giữa Thái Lan và Miến Điện đã được khảo sát từ đầu thế kỷ 20, bởi chính phủ Anh tại Miến Điện, nhưng tuyến đề xuất — xuyên qua rừng già nhiều đồi núi bị chia cắt bởi quá nhiều con sông — bị coi là quá khó để thực hiện.

Năm 1942, các lực lượng Nhật Bản xâm lược Miến Điện từ Thái Lan và chiếm nó từ tay người Anh. Để duy trì các lực lượng của mình ở Miến Điện, người Nhật phải đưa trang bị hậu cần và quân đội tới Miến Điện bằng đường biển, qua Eo biển Malacca và Biển Andaman. Con đường này rất dễ bị tàu ngầm Đồng Minh tấn công, và một phương tiện vận chuyển khác là cần thiết. Cách thay thế tốt nhất là một tuyến đường sắt. Người Nhật bắt đầu dự án vào tháng 6 năm 1942.

Họ định nối Ban Pong với Thanbyuzayat, qua Đèo Ba Chùa. Việc xây dựng bắt đầu tại biên giới Thái Lan ngày 22 tháng 6 năm 1942 và tại Miến Điện cũng ở khoảng thời gian đó. Đa số vật liệu xây dựng cho tuyến đường, gồm cả đường ray và tà vẹt, đều được tháo từ các đoạn bị bỏ của mạng lưới Đường sắt Liên bang Malay và từ Đông Ấn Hà Lan.

Ngày 17 tháng 10 năm 1943, hai đoạn đường gặp nhau tại khoảng 18 km (11 dặm) phía nam Đèo Ba Chùa ở Konkuita (Kaeng Khoi Tha), quận Sangkhla Buri, Tỉnh Kanchanaburi). Hầu hết các tù binh chiến tranh sau đó được chuyển sang Nhật Bản. Những người ở lại để bảo dưỡng tuyến đường vẫn phải chịu các điều kiện sống khủng khiếp và các trận ném bom của Đồng Minh.

Đoạn nổi tiếng nhất của tuyến đường có lẽ là Cầu 277 qua Sông Khwae Yai (tiếng Thái แควใหญ่, tiếng Việt "phụ lưu lớn") (Con sông ban đầu được gọi là Mae Klong và được đổi tên lại thành Khwae Yai năm 1960). Nó đã trở thành bất tử bởi Pierre Boulle trong cuốn sách của ông và bộ phim dựa trên nó: Cầu qua sông Kwai. Tuy nhiên, có nhiều người nói rằng bộ phim hoàn toàn không hiện thực và không thể hiện các điều kiện đối xử thực tế với các tù binh. Câu cầu gỗ đầu tiên qua Khwae Noi (tiếng Thái แควน้อย, tiếng Việt "phụ lưu nhỏ") được hoàn thành tháng 2 năm 1943, sau đó là một cây cầu thép và bê tông vào tháng 6 năm 1943. Đồng Minh đã có nhiều nỗ lực phá huỷ câu cầu, nhưng chỉ gây được thiệt hại cho nó trong những lần tấn công đầu tiên. Ngày 2 tháng 4 năm 1945, phi đội ném bom AZON thuộc Nhóm Ném bom Hạng nặng số 458 Hoa Kỳ đã phá huỷ cầu 277. Sau chiến tranh, hai đoạn hình vuông trung tâm đã được làm tại Nhật Bản để sửa chữa cây cầu, và được tặng cho Thái Lan.

Hậu chiến
Sau cuộc chiến tuyến đường sắt ở tình trạng rất tồi tệ để có thể phục vụ dân dụng cho hệ thống đường sắt Thái Lan, và cần được đại tu. Ngày 24 tháng 6 năm 1949, đoạn đầu tiên từ Kanchanaburi tới Nong Pladuk (tiếng Thái หนองปลาดุก) được hoàn thành; ngày 1 tháng 4 năm 1952, đoạn nối tiếp đến
Wang Pho (Wangpo); và cuối cùng ngày 1 tháng 7 năm 1958, tới Nam Tok (tiếng Thái น้ำตก, tiếng Việt "thác nước".) Đoạn đường sắt vẫn được sử dụng dài khoảng 130 km. (80 dặm) Sau Nam Tok, đoạn đường đã bị bỏ. Các thay ray sắt đã được dỡ để tái sử dụng mở rộng ga đường sắt Bangsue, tăng cường tuyến đường đôi BKK-Banphachi, nâng cấp đường từ Thung Song tới Trang, và xây dựng cả đường nhánh Nong Pladuk-Suphanburi và Ban Thung Pho-Khirirat Nikhom. Nhiều phần đã được chuyển thành một tuyến đường đi bộ.

Từ thập niên 1990 đã có những kế hoạch xây dựng lại hoàn toàn tuyến đường sắt, những chúng vẫn chưa trở thành hiện thực.

Công nhân trên cầu

Các điều kiện khi xây dựng

Điều kiện sống và làm việc trên tuyến đường rất kinh khủng. Ước tính tổng số lao động dân sự và tù binh chiến tranh chết khi xây dựng khoảng 160.000 người. Khoảng 25% công nhân tù binh chiến tranh đã chết vì làm việc quá sức, suy dinh dưỡng và các bệnh tật như tả, sốt rét, và lỵ. Tỷ lệ chết của các công nhân dân sự châu Á thậm chí còn cao hơn, số người chết là hơn 150.000 người.

Các điều kiện sống của tù binh chiến tranh được một số nghệ sĩ ghi lại là rất nguy hiểm. Đáng ngạc nhiên nhiều bức hoạ vẫn còn lại. Những tác phẩm của Jack Bridger Chalker, Philip Meninsky và Ronald Searle được giữ trong Bảo tàng Chiến tranh Đế quốc tại Luân Đôn, Anh và các tác phẩm của Ashley George Old được giữ tại Thư viện Bang Victoria ở Australia. Nhiều hình ảnh có thể được thấy trên mạng.

Các tù binh chiến tranh và công nhân châu Á cũng được sử dụng để xây dựng Đường sắt Kra Isthmus từ Chumphon tới Kra Buri, và Đường sắt Sumatra hay Palembang từ Pakanbaroe tới Moeara.

Việc xây dựng Đường sắt Miến Điện chỉ là một trong nhiều tội ác chiến tranh do Nhật Bản thực hiện ở châu Á. Hiroshi Abe, trung uý giám sát việc xây dựng tuyến đường sắt tại Sonkrai nơi có hơn 3.000 tù binh chiến tranh thiệt mạng sau này đã bị tuyên án tử hình và bị xếp hạng là một tội phạm chiến tranh hạng B/C. Án của ông sau này được giảm xuống còn 15 năm tù.

Các nghĩa trang và đài tưởng niệm
Các nghĩa trang của những người đã chết đã được chuyển từ nơi chôn cất của trại và các địa điểm hiu quạnh dọc tuyến đường tới ba nghĩa trang chiến sau sau cuộc chiến, ngoại trừ với những người Mỹ, họ đã được đưa về nước.

Nghĩa trang chính của tù binh chiến tranh nằm tại thành phố Kanchanaburi, nơi chôn cất 6.982 tù binh chiến tranh, chủ yếu là người Anh, Australia, Hà Lan và Canada. Một nghĩa trang nhỏ hơn và hơi xa hơn phía ngoài thành phố là Chung Kai với 1.750 ngôi mộ. Tại Thanbyuzayat ở Myanmar có 3.617 ngôi mộ tù binh chiến tranh bao gồm 3.149 Khối thịnh vượng chung và 621 Hà Lan đã chết ở phần phía bắc tuyến đường, tới Nieke. Ba nghĩa trang được Hội đồng Nghĩa trang Chiến tranh Khối thịnh vượng chung duy trì.

902 tù binh chiến tranh Hoa Kỳ thuộc Trung đoàn Pháo binh Trận địa số 131 và những người sống sót từ chiếc tuần dương hạm USS Houston-668 đã được gửi tới làm việc trên tuyến đường, trong số đó 133 người chết.

Có nhiều bảo tàng dành cho những người đã thiệt mạng khi thi công tuyến đường sắt, bảo tàng lớn nhất nằm tại Hellfire Pass (phía bắc ga cuối hiện nay ở Nam Tok), nơi có số thiệt hại nhân mạng lớn nhất. Cũng có một đài tưởng niệm Australia tại Hellfire Pass. Hai bảo tàng khác tại Kanchanaburi, Bảo tàng Đường sắt Thái Lan-Miến Điện (được mở cửa tháng 3 năm 2003), và Bảo tàng Chiến tranh JEATH. Tại cầu Khwae có một tấm bảng tưởng niệm và một đầu máy lịch sử được trưng bày.

Một đoạn được bảo tồn của tuyến đường tại Đài tưởng niệm Quốc gia Arboretum ở Anh Quốc.

Những nhân vật nổi bật khi xây dựng cầu

 Sir Ernest Edward "Weary" Dunlop, bác sĩ phẫu thuật người Australia nổi tiếng vì vai trò lãnh đạo các tù binh chiến tranh trên tuyến đường
 Herbert James "Ringer" Edwards, binh sĩ người Australia sống sót sau khi bị đóng đinh trên thánh giá bởi binh lính Nhật khi làm việc trên tuyến đường
 Ernest Gordon, cựu trưởng tu viện Presbyterian của thánh đường tại Đại học Princeton.
 Frank Pantridge, nhà vật lý Anh
 Philip Toosey, Sĩ quan cao cấp Đồng Minh tại Cầu qua sông Kwai
 R.M. Hare, nhà triết học
 Rohan Rivett – ban đầu là một thành viên của AIF thứ hai (được thả năm 1941), nhăng sau đó làm phóng viên cho M.B.C tại Singapore. Sau khi tìm cách vượt 700 km, chủ yếu bằng thuyền chèo tay, trốn từ Singapore, đã có 3 năm làm việc trên tuyến Đường sắt Miến Điện. Đã viết một cuốn sách liệt kê các sự kiện.
 Ronald Searle, họa sĩ người Anh và là người sáng tạo ra các nhân vật St. Trinians.
 Elle Serdenes, người phụ nữ duy nhất. Bà ăn mặc như một người đàn ông và giúp việc xây dựng. Bà mất vì già.
 Eric Lomax, Tác giả của The Railway Man, một cuốn tự truyện dựa trên các sự kiện đó.

Một số chiếc cầu đáng chú ý dọc tuyến đường
 Cầu sắt 346.40 mét qua sông Kwae Yai tại Tha Makham km. 56 + 255.1
 Giàn gỗ 90 mét qua sông Songkalia km. 294 + 418
 Giàn gỗ 56 mét qua sông Mekaza km. 319 + 798
 Giàn gỗ 75 mét qua sông Zamithi km. 329 + 678
 Cầu bê tông 50 mét qua sông Apalong km. 333 + 258.20
 Giàn gỗ 60 mét qua sông Anakui km. 369 + 839.5

Ghi chú

Sách tham khảo

Xem thêm
Đường sắt Chết (Spyforce Episode)
Nô lệ tại Nhật Bản

Liên kết ngoài

  Drawings of conditions and operations in camp
 Commercial operator offering tours to Hell-Fire Pass from Bangkok
 Allied POWS under Japanese {reference only}
 2/3rd Machine Gun Battalion AIF {Reference only}
 Death Railway/death statistics {reference only}
 TourismThailand
 EAN
 Prisoner of War FX Larkin NX43393 AIF — Detailed web site with documentation and photographs relating to the POW experiences of Frank Larkin in Malaya, Singapore, Thailand and Japan.
 — Articles on the Australian medical personnel working on the railway. Also sketches by POWs.
 The Will to Live , by Len (Snowie) Baynes, a first-hand account of working on the Railway.
 Kanchanaburi War Cemetery CWGC for reference only
 Kanchanaburi Memorial CWGC for reference only
 Chungkai War Cemetery CWGC for reference only
 Thanbyuzayat War Cemetery CWGC for reference only
 Death Railway list for redress  for reference only

Mặt trận Đông Nam Á
Trại tù binh chiến tranh trong Thế chiến thứ hai
Tội ác chiến tranh Đế quốc Nhật Bản
Thời kỳ Chiêu Hòa
Giao thông đường sắt Thái Lan
Giao thông đường sắt Myanmar
Điểm tham quan ở Thái Lan


title: Tremblois-lès-Carignan

text:
Tremblois-lès-Carignan  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Trembloislescarignan


title: Shimauta

text:
Shimauta (島唄, Bài hát đảo) là bài hát bán chạy nhất của ban nhạc THE BOOM và nổi tiếng không chỉ ở Nhật Bản mà còn ở nước ngoài, nhất là Argentina và Hawaii.

Vốn có một thể loại dân ca Ryūkyū tên là shimauta. Tuy nhiên, sau khi Miyazawa Kazufumi, leader của ban nhạc THE BOOM sáng tác bài Shimauta của mình, người ta biết đến bài hát hiện đại này nhiều hơn. Miyazawa sáng tác bài này sau một chuyến du lịch chụp ảnh ở Okinawa. Bài hát là sự kết hợp giữa phong cách nhạc pop-rock với âm nhạc Okinawa qua giai điệu nhạc dân gian Ryūkyū, diễn tấu sanshin và lời bài hát có cả một số từ ngữ địa phương Ryūkyū.

Tháng 1 năm 1992, THE BOOM đã giới thiệu bài hát này trong album Shishunki. Tháng 12 cùng năm, THE BOOM đã phát hành thêm đĩa nhạc bài hát này thể hiện bằng ngôn ngữ Ryūkyū để làm nhạc cho chương trình quảng cáo thứ rượu awamori Kurosshi của công ty Mizuhoshuzo. Riêng ở Okinawa, THE BOOM đã bán được 1 vạn đĩa bài hát này, và trên toàn quốc bán được gần 50 vạn đĩa. Ban đầu, THE BOOM không có ý định phát hành đĩa đơn bài Shimauta bằng tiếng Nhật Bản phổ thông, nhưng sau khi bài hát tạo nên cơn sốt ở Okinawa và có nhiều lời khuyên, ban nhạc đã phát hành đĩa đơn bài này vào năm 1993. Kết quả là 150 vạn đĩa đã được bán ra trên toàn quốc. THE BOOM đã được mời biểu diễn bài này trong đêm hội NHK Kōhaku Uta Gassen đêm giao thừa năm 1993. Bài hát đã giành được giải bài hát hay nhất của Giải thưởng Lớn Ghi âm Nhật Bản lần thứ 35.

Năm 2001 ở Argentina, Alfredo Casero đã thể hiện bài này bằng nguyên tiếng Nhật và giành được 3 giải tại Premios Gardel và đã từng đứng đầu bảng xếp hạng ở nước này suốt 6 tháng. Năm 2002, một đĩa nhạc gồm bài do THE BOOM thể hiện và bài do Casero thể hiện đã được phát hành và bán được trên 10 vạn đĩa. Shimauta với danh nghĩa là bài hát của liên danh THE BOOM và Casero lại được mời biểu diễn tại NHK Kōhaku Uta Gassen đêm giao thừa năm 2002.

Shimauta còn được nhiều ca sĩ khác thể hiện lại rất thành công, như GACKT, Natsukawa Rimi, Kato Tokiko, Kuraki Mai, Plastiko, và Andrew W.K. (hát bằng tiếng Anh).

Tham khảo
 Shimauta  (có cả lời bài hát và file mp3 cho download)
  Miyazawa trả lời phỏng vấn của fRoot  (tháng 4 năm 2003)

Bài hát Nhật Bản
Bài hát năm 1992


title: Ambulyx interplacida

text:
Ambulyx interplacida là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở tây nam Trung Quốc (Jiangxi và Hunan).

Sải cánh dài 112–120 mm. Nó giống như Ambulyx semiplacida.

Chú thích

Tham khảo

Ambulyx


title: Andau

text:
Andau () là một đô thị ở Burgenland, nước Áo. Đô thị này có diện tích 14,3 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2005 là 2453 người, gần biên giới với Hungary.

Tham khảo

Schwartz Elemér: A nyugatmagyarországi német helységnevek, Budapest: 1932, p. 219 (Name section)
Adél Németh: Burgenland (Bp: 1986), p. 47

Somogyi László: A burgenlandi magyarság, Oberschützen: 2004, pp. 126–32, 186 (Albrechtsfeld section)


title: Ceratina chrysocephala

text:
Ceratina chrysocephala là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1912.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 1912


title: Dance in the Dark

text:
"Dance in the Dark" (tạm dịch: Khiêu vũ trong đêm) là một bài hát của nữ ca sĩ-nhạc sĩ người Mỹ Lady Gaga. Bài hát được phát hành dưới dạng một đĩa đơn tải kỹ thuật số trích từ EP phòng thu The Fame Monster. Ca khúc được thu âm vào năm 2009, lấy cảm hứng từ những "trải nghiệm thân mật" giữa hai người một mình với nhau trong phòng ngủ. Theo Lady Gaga, "Bản nhạc nói về một cô gái thích quan hệ tình dục khi đèn tắt bởi vì cô xấu hổ, không tự tin về cơ thể của mình với bạn tình". "Dance in the Dark" ban đầu được dự kiến sẽ phát hành tiếp theo đĩa đơn "Telephone", nhưng do có sự tranh chấp giữa Gaga với hãng thu âm của cô nên "Alejandro" được phát hành trước để thay thế. Bài hát đã phát hành tại Úc vào ngày 26 tháng 7 năm 2010.

Ca khúc nhận được phần lớn những đánh giá tích cực từ các nhà phê bình. "Dance in the Dark" lọt vào bảng xếp hạng UK Singles Chart vào năm 2009 ở vị trí thứ 89 và giành vị trí top-ten ở Hungary mặc dù chưa có video chính thức. Lady Gaga trình diễn bài hát tại chuyến lưu diễn thứ hai của cô mang tên The Monster Ball Tour. Cô cũng biểu diễn bài hát này tại lễ trao giải BRIT Awards vào năm 2010, nơi mà Gaga dành tặng riêng "Dance in the Dark" cho người bạn thân của cô: Alexander McQueen, người đã qua đời chỉ vài ngày trước đó.

Bí ẩn đằng sau lời bài hát
Trong những câu nhạc cuối cùng của lời bài hát có nhắc đến một cái tên rất lạ: "Tellem' how you feel girls! Work your blonde (Jean). Benet Ramsey. We'll haunt like liberace". Vậy "Benet Ramsey" là ai ? Nói một cách chính xác thì đó là JonBenet Ramsey chứ không phải Benet Ramsey. JonBenet Ramsey sinh ngày 6 tháng 8 năm 1990 tại Atlanta, tiểu bang Georgia, Hoa Kỳ. Cô bé là con gái của Jon Benet Ramsey, một doanh nghiệp thành đạt và bà vợ thứ hai của ông, Patsy. Bà Patsy từng là hoa hậu bang Tây Virginia. Từ 5 tuổi, JonBenet đã được mẹ đưa đi cùng khi bà tham gia các cuộc thi hoa hậu. Bà Patsy dạy con gái cách đi đứng, ăn nói và trình diễn trên sân khấu giống như một thí sinh dự thi hoa hậu thực sự. Năm lên 6 tuổi, JonBenet tham gia nhiều cuộc thi hoa hậu dành cho các bé gái và liên tiếp đạt danh hiệu Hoa hậu nhí bang Colorado, Hoa hậu nhí toàn nước Mỹ. Với nụ cười bạc triệu, gương mặt đẹp như thiên thần, JonBenet là niềm tự hào của gia đình Ramsey.  Nhưng rồi tại hoạ bỗng ập xuống gia đình họ khi đến ngày 25 tháng 12 năm 1996, bà Patsy nhận được mảnh giấy của kẻ nào đó thông báo cô bé bị bắt cóc và đòi khoản tiền chuộc 118.000USD. Bức thư tống tiền được tìm thấy trong nhà của JonBenet thì kết thúc bằng chữ "Chiến thắng" và ký tên "S.B.T.C". Điều các nhà điều tra muốn biết liệu đó có phải là từ viết tắt của "shall be the conqueror" (sẽ là người chinh phục) hay không. Sau đó, bà lập tức báo cảnh sát. 8 giờ sau khi thông báo với cảnh sát về sự mất tích của con gái, ông John Ramsey đã phát hiện xác của JonBenet trong tầng hầm ngôi nhà của gia đình ở Boulder, tiểu bang Colorado. Thi thể cô bé được tìm thấy trong tư thế bị cột tay, miệng bị dán băng keo, siết cổ bằng dây thừng. Mới 6 tuổi, 4 tháng, cô bé đã bị hung thủ đánh đập rất dã man và bị xâm hại tình dục cho đến chết. Sau khi cảnh sát tiến hành các thủ tục cần thiết, thi thể cô bé được đưa đi an táng tại Marietta, tiểu bang Georgia, bên cạnh người chị cùng cha khác mẹ Elizabeth Ramsey, qua đời vì tai nạn giao thông 4 năm trước đó (năm 1992). Người ta đội vương miện và mặc áo hoa hậu cho JonBenet, kèm thêm một chú gấu bông. Kể từ khi thảm kịch xảy ra, ông bà Ramsey không sống trong căn nhà ở Boulder nữa. Ngôi nhà được mệnh danh là "địa ngục" này đã được gia đình Ramsey bán đi và họ chuyển tới sống ở vùng ngoại ô Atlanta, tiểu bang Georgia. Cái chết của JonBenet đã khiến cả nước Mỹ bàng hoàng. Hình ảnh hoa hậu nhí tóc vàng JonBenet trong trang phục chăn bò và những bộ váy áo tuyệt đẹp thường xuyên xuất hiện trên các chương trình truyền hình cũng như các tạp chí. Báo chí đã tốn nhiều giấy mực xung quanh vụ án, họ đưa ra những giả thuyết khác nhau để giải thích cho việc cô bé bị sát hại và suy đoán về hung thủ… Vụ án trở thành một trong những vụ giết người gây náo động và bí ẩn nhất nước Mỹ.

Nếu để ý kỹ thì ngoài Benet Ramsey ra thì trong lời bài hát còn nhắc đến sáu cái tên khác: "…She loves, she loves to dance in the dark. Marilyn. Judy. Sylvia… We’ll haunt like liberace. Find your freedom in the music. Find your jesus. Find your kubrick. You will never fall apart. Diana, you’re still in our hearts…". Cụ thể, đó là: Marilyn Monroe, Judy Garland, Sylvia Plath, Liberace, Stanley Kubrick và Công nương Diana. Họ đều là những người nổi tiếng, thành đạt nhất thế giới, nhưng hầu hết họ đều có cái kết của cuộc đời đầy bi thảm.

Diễn biến trên các bảng xếp hạng

Tại Hungary, bài hát ra mắt trên bảng xếp hạng Mahasz Single Top 10 lista tại vị trí thứ 9 vào ngày 30 tháng 11 năm 2009, nhưng đã bị tuột hạng trong tuần kế tiếp. Ở Anh, "Dance in the Dark" lọt vào bảng xếp hạng UK Singles Chart ở vị trí thứ 89 vào ngày 12 tháng 12 năm 2009, nhưng chỉ giữ vững vị trí đó trong một tuần và rớt hạng. Tại Canada, bài hát giành vị trí 88 đến ngày 11 tháng 11 năm 2009 chỉ trong một tuần. "Dance in the Dark" ra mắt tại vị trí 93 trên bảng xếp hạng ARIA Charts ở Úc sau khi ca khúc được phát hành, và sau đó bài hát leo lên đến vị trí thứ 43 đến tuần tiếp theo.

Danh sách ca khúc và định dạng
Digital download
 "Dance in the Dark" – 4:48

Thông tin bài hát
Lady Gaga – sáng tác, giọng hát, đồng sản xuất, sắp xếp và truyền dẫn
 Fernando Garibay - nhà sản xuất, sáng tác, thiết bị đo đạc, lập trình, sắp xếp và truyền dẫn
 Robert Orton - pha trộn âm thanh
 Jonas Wetling - ghi âm và theo dõi
 Dan Parry - ghi âm và theo dõi
 Christian Delano - ghi âm và theo dõi

Xếp hạng

Lịch sử phát hành

Tham khảo

Liên kết ngoài
 BRIT Awards 2010 — Lady Gaga performance MTV.com

Bài hát năm 2009
Đĩa đơn năm 2010
Bài hát của Lady Gaga
Bài hát được viết bởi Fernando Garibay
Đĩa đơn của Interscope Records
Bài hát về tình dục
Bài hát được viết bởi Lady Gaga


title: Động đất và sóng thần Sanriku 1896

text:
là trận động đất xảy ra vào lúc 19:32 (JST), ngày 15 tháng 6 năm 1896. Trận động đất có cường độ 8.5 richter, tâm chấn nông. Động đất đã gây ra sóng thần cực lớn lên đến 38,1 m. Hậu quả trận động đất làm 21.915 người chết, 4.398 người bị thương và 44 người mất tích.

Tham khảo

Sanriku
Sóng thần tại Nhật Bản
Nhật Bản năm 1896
Động đất 1896
Đế quốc Nhật Bản


title: Multidentia sclerocarpa

text:
Multidentia sclerocarpa là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Loài này có ở Kenya và Tanzania.

Chú thích

Tham khảo
 Lovett, J. & Clarke, G.P. 1998. Multidentia sclerocarpa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Multidentia
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật Kenya
Thực vật Tanzania


title: (21151) 1993 LO1

text:
{{DISPLAYTITLE:(21151) 1993 LO1}}

(21151) 1993 LO1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 13 tháng 6 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 21001–22000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Meurcourt

text:
Meurcourt là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône