title: Cà chua

text:
Cà chua (danh pháp hai phần: Solanum lycopersicum), thuộc họ Cà (Solanaceae), là một loại rau quả làm thực phẩm. Quả ban đầu có màu xanh, chín ngả màu từ vàng đến đỏ. Cà chua có vị hơi chua và là một loại thực phẩm bổ dưỡng, tốt cho cơ thể, giàu vitamin C và A, đặc biệt là giàu lycopene tốt cho sức khỏe.

Cà chua thuộc họ Cà, các loại cây trong họ này thường phát triển từ 1 đến 3 mét chiều cao, có những cây thân mềm bò trên mặt đất hoặc dây leo trên thân cây khác, ví dụ nho. Họ cây này là một loại cây lâu năm trong môi trường sống bản địa của nó, nhưng nay nó được trồng như một loại cây hàng năm ở các vùng khí hậu ôn đới và nhiệt đới.

Lịch sử
Cà chua có nguồn gốc từ Nam Mỹ. Bằng chứng di truyền cho thấy cà chua được tiến hóa từ loài cây nhỏ quả màu xanh phổ biến ở vùng cao nguyên Peru . Một loài có tên Solanum lycopersicum được vận chuyển đến México, nơi nó được trồng và tiêu thụ bởi dân cư Trung Mỹ. Loại cà chua được thuần hóa đầu tiên có thể là trái cây màu vàng, tương tự như cà chua anh đào, được trồng bởi người Aztec miền Trung México. Từ cà chua bắt nguồn từ tomatl trong tiếng Nahuatl, có nghĩa trái cây sưng.

Nhà thám hiểm người Tây Ban Nha Cortés có thể là người đầu tiên chuyển loại cà chua nhỏ màu vàng tới Châu Âu sau khi ông chiếm được thành phố Aztec của người Tenochtitlan, tại México vào năm 1521. Christopher Columbus có thể đưa chúng đến châu Âu sớm hơn nhưng ông không làm được. Cuộc thảo luận đầu tiên của các nhà khoa học về cà chua vào năm 1544. Pietro Andrea Mattioli, một bác sĩ và là nhà thực vật học người Italia đã đặt tên cho loại quả mới này là pomo d'oro hay táo vàng .

Người Aztec và các dân tộc khác trong khu vực sử dụng cà chua trong việc nấu ăn của mình, nó đã được trồng ở miền nam México và có thể ở nhiều vùng khác vào khoảng 500 năm trước Công Nguyên. Người ta cho rằng đột biến từ một loại trái cây nhỏ nguồn gốc Trung Mỹ là tổ tiên trực tiếp của loài cà chua canh tác hiện tại.

Người Tây Ban Nha phổ biến

Sau khi thực dân Tây Ban Nha thuộc địa hóa châu Mỹ, Người Tây Ban Nha đã đem giống cà chua đi phân phối ở khắp các thuộc địa của họ trong vùng biển Caribbean. Họ cũng mang đến Philippines, từ đó lây lan sang Đông Nam Á và toàn bộ lục địa Á châu. Người Tây Ban Nha đem cà chua đến châu Âu, nó sinh trưởng một cách dễ dàng ở vùng khí hậu Địa Trung Hải, việc trồng trọt ở đây bắt đầu trong năm 1540. Cà chua được sử dụng làm thực phẩm ngay sau khi nó được giới thiệu. Sách dạy nấu ăn đầu tiên với công thức có cà chua xuất bản ở Naples vào năm 1692. Một số vùng ở Ý chỉ dùng cà chua vào mục đích trang trí trong bàn ăn trước khi nó được kết hợp với các món ăn địa phương vào cuối thế kỷ XVII hoặc đầu thế kỷ XVIII.

Trồng trọt

Cà chua được phát triển trên toàn thế giới do sự tăng trưởng tối ưu của nó trong nhiều điều kiện phát triển khác nhau. Các loại cà chua được trồng trọt phổ biến nhất là loại quả đường kính khoảng 5–6 cm. Hầu hết các giống được trồng đề cho ra trái cây màu đỏ, nhưng một số giống cho quả vàng, cam, hồng, tím, xanh lá cây, đen hoặc màu trắng. Đặc biệt có loại cà chua nhiều màu và có sọc.

Cà chua là một trong các loại trái cây vườn phồ biến nhất tại Hoa Kỳ, cùng với quả bí xanh được người trồng ưa thích.

Một vài thương gia tạo ra ngân hàng cung cấp hạt giống thuần chủng. Định nghĩa về cà chua thuần chủng là mơ hồ, nhưng không giống với các giống thương mại, chúng được côn trùng thụ phấn vào được lai tạo trong 40 năm hoặc lâu hơn.

Khoảng 182 triệu tấn cà chua đã được sản xuất ra trên toàn thế giới trong năm 2018. Trung Quốc là nước sản xuất cà chua lớn nhất, chiếm khoảng một phần tư sản lượng toàn cầu, tiếp theo là Ấn Độ và Hoa Kỳ. Các khu vực chế biến tại California chiếm 90% lượng sản xuất ở Mỹ và 35% lượng sản xuất thế giới.

Theo FAO, Những quốc gia sản xuất cà chua nhiều nhất thế giới năm 2018 là:

Giống

Hiện có khoảng 7.500 giống cà chua trồng cho các mục đích khác nhau. Cà chua thuần chủng đang ngày càng trở lên phổ biến, đặc biệt giữa các người vườn và nhà sản xuất khi học có xu hướng sản xuất các loại cây trồng có hương vị thú vị hơn, tăng khả năng kháng bệnh và năng suất.

Cây lai vẫn còn phổ biến, kể từ khi có mục đích sản xuất lớn, người ta kết hợp các đặc điểm tốt của các loại cà chua thuần chủng với độ ổn định của các loại cà chua thương mại thông thường.

Giống cà chua được chia thành nhiều loại, chủ yếu dựa vào hình dạng và kích thước.

Loại cà chua Slicing hay globe là cà chua thương mại thông thường, dùng được cho nhiều cách chế biến và ăn tươi.
Loại cà chua Beefsteak là cà chua lớn thường dùng cho bánh mì. Thời gian bảo quản ngắn khiến ít được sử dụng trong thương mại.
Loại cà chua Oxheart có hình dạng giống như loại dâu tây lớn.
Cà chua mận được lai tạo để sử dụng trong sản xuất nước sốt cà chua.
Cà chua lê hình quả lê.
Cà chua anh đào nhỏ và tròn, vị ngọt ăn trong món salad.
Cà chua nho được giới thiệu gần đây, một biến thể của cà chua mận nhưng nhỏ hơn, được dùng trong món salad
Cà chua Campari ngọt, lớn hơn cà chua anh đào nhưng nhỏ hơn cà chua mận.

Hầu hết các giống cà chua hiện đại đều mịn bề mặt, nhưng một số giống cà chua hiện đại như beefsteak thường có khía rõ rệt. Hầu hết các giống trái cây thương mại màu đỏ, nhưng nhiều giống cà chua thuần chủng có màu sắc đa dạng. Có một sự khác biệt giữa cà chua trồng cho thương mại so với cà chua do những người làm vườn sản xuất tại gia. Giống sản xuất do người làm vườn thường được chú trọng đến hương vị, còn giống do các cơ sở sản xuất thương mại hướng đến hình dạng, kích thước, kháng sâu bệnh, phù hợp cho việc cơ giới hóa thu hái và vận chuyển.

Cà chua phát triển tốt với 7 giờ chiếu sáng mỗi ngày từ ánh sáng mặt trời. Một phân bón NPK với tỷ lệ 5-10-10 thường được bán làm phân bón cà chua hoặc phân bón rau, cả phân hữu cơ cũng được sử dụng.

Sâu bệnh

Các giống cà chua khác nhau có khả năng kháng bệnh khác nhau. Các phương pháp lai hiện đại tập trung vào việc cải thiện khả năng kháng bệnh của thực vật thuần chủng. Một bệnh cà chua thông thường là bệnh do virus khảm thuốc lá gây ra. Nhiều hình thức của nấm mốc và bệnh bạc lá cũng ảnh hưởng đến cà chua, đó là lý do các giống cà chua thường được đánh dấu với khả năng kháng bệnh cụ thể. Bằng cách sử dụng các chữ cái, phổ biến nhất là: V - héo Verticillium, F - Fusarium héo chủng I, FF - Fusarium héo chủng I và II, N - tuyến trùng, T - virut khảm thuốc lá, và A - Alternaria.

Một bệnh đặc biệt nguy hiểm với cà chua là bệnh curly top, làm gián đoạn vòng đời. Như tên gọi của nó, nó có những triệu chứng làm cho ngọn lá của cây xuất hiện nếp nhăn và phát triển bất thường. Một số loài gây hại phổ biến là sâu cà chua, bọ cánh cứng, nhện đỏ, sên và loại bọ khoai tây Colorado.

Khi bị côn trùng tấn công, cây cà chua sản xuất hormone peptide và systemin kích hoạt cơ chế phòng thủ, chẳng hạn như sản xuất các chất ức chế protease để làm chậm sự phát triển của côn trùng. Loại hormon này lần đầu tiên được xác định trong cà chua, nhưng những protein tương tự cũng đã được xác định có trong các loài khác.

Biến đổi gen
Cà chua đã được biến đổi bằng cách sử dụng kỹ thuật di truyền. Việc biến đổi gen cà chua cho mục đích thương mại tạo ra loại cà chua Flavr Savr, được thiết kế để có tuổi thọ dài hơn. Các nhà khoa học đang tiếp tục phát triển cà chua với những đặc điểm mới không tìm thấy trong các giống trồng tự nhiên, như tăng khả năng kháng sâu hại và thích nghi môi trường. Các dự án khác nhằm mục đích làm phong phú thêm các chất có lợi trong cà chua tốt cho sức khỏe hoặc cung cấp dinh dưỡng cao.

Tiêu thụ
Cà chua được trồng và ăn trên khắp thế giới. Nó được sử dụng bằng nhiều cách khác nhau, bao gồm cả nguyên liệu trong món salad, và chế biến thành nước sốt cà chua hoặc súp cà chua. Cà chua chưa chín màu xanh lá cây cũng có thể được tẩm bột và chiên, được sử dụng để làm cho salsa, hoặc ngâm. Nước ép cà chua được bán như là một thức uống, và được sử dụng trong cocktail như Bloody Mary.

Cà chua có nhiều axit, giúp cho nó dễ dàng bảo quản và đóng hộp. Cà chua cũng được bảo quản bằng cách phơi dưới ánh nắng mặt trời.

Thành phần dinh dưỡng
Trong cà chua có chứa rất nhiều chất dinh dưỡng có lợi cho cơ thể như carotene, lycopene, vitamin và kali. Tất cả những chất này đều rất có lợi cho sức khoẻ con người. Đặc biệt cái loại vitamin B, vitamin C và beta carotene giúp cơ thể chống lại quá trình oxy hóa của cơ thể, giảm thiểu nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch và ung thư.

Theo nghiên cứu, cứ khoảng 150g cà chua (tương đương với một khẩu phần ăn) có thể đáp ứng 32% nhu cầu vitamin C trong một ngày của người trưởng thành.

Chất chống oxy hóa tự nhiên này có khả năng ngăn các gốc tự do gây ung thư và lão hóa tế bào. Chúng được sử dụng nhiều trong những công thức giảm cân giữ dáng.

Thuộc tính dùng làm thuốc

Lycopen được chứng minh có thể bảo vệ cơ thế chống lại quá trình oxy hóa trong nhiều nghiên cứu dịch tễ học. Cà chua là nguồn nhiều Lycopen, tiêu thụ cà chua có thể làm giảm nguy cơ ung thư vú, ung thư đầu và cổ, có thể chống lại rất mạnh các bệnh thoái hóa thần kinh. Uống nước sốt cà chua xay nhuyễn là giúp trị các triệu chứng bệnh tiểu đường. Tiêu thụ cà chua còn giúp mang lại lợi ích cho việc giảm nguy cơ tim mạch và bệnh liên quan đến tiểu đường loại 2.

Độc tính
Lá và thân cây cà chua có chứa atropine, tomatine và alkloid tropane là những chất gây hại cho cơ thể nếu vô tình nuốt phải. Trái cà chua không chín  chứa các hợp chất này. Việc sử dụng lá cà chua làm trà (tisane) từng là nguyên nhân của ít nhất một cái chết. Tuy nhiên, mức độ của tomatine nói chung quá nhỏ để có thể gây nguy hiểm.

Cà chua có thể gây hại cho những con chó nếu nó ăn quá nhiều trái cà chua.

Ngày 30 tháng 10 năm 2006, Trung tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Dịch Bệnh Hoa Kỳ (CDC) công bố cà chua có thể là nguồn gốc của một dịch bệnh bùng phát gây ra 172 bệnh nhân trong 18 tiểu bang. Cà chua có liên quan đến bảy dịch salmonella từ năm 1990. Năm 2008 dịch này bùng phát khiến nhà chức trách loại bỏ cà chua ra khỏi sạp hàng tạp hóa và nhà hàng trên khắp Hoa Kỳ

Một vài hình ảnh về cà chua

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Tomato Genome Sequencing Project – Sequencing of the twelve tomato chromosomes.
 Tomato core collection database – Phenotypes and images of 7,000 tomato cultivars

L
Thực vật được mô tả năm 1753
Rau ăn quả
Quả
Cây trồng bắt nguồn từ châu Mỹ


title: Lutogonia

text:
Lutogonia là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Revigliasco d'Asti

text:
Revigliasco d'Asti là một đô thị ở tỉnh Asti vùng Piedmont thuộc Ý, nằm ở vị trí cách khoảng 45 km về phía đông nam của Torino và khoảng 6 km về phía tây nam của Asti. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 865 người và diện tích là 8,9 km².

Revigliasco d'Asti giáp các đô thị: Antignano, Asti, Celle Enomondo và Isola d'Asti.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Asti
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Vriesea platynema

text:
Vriesea platynema là một loài thuộc chi Vriesea. Đây là loài bản địa của Bolivia, Brasil và Venezuela.

Giống
 Vriesea 'Cadbury'
 Vriesea 'Charles W.'
 Vriesea 'Filagree'
 Vriesea 'Golden Plaits'
 Vriesea 'Griesseniana'
 Vriesea 'Karamea Granada'
 Vriesea 'RoRo'

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Checklist of Bolivian Bromeliaceae  Truy cập 21 tháng 10 năm 2009
BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009
Checklist of Venezuelan Bromeliaceae with Notes on Species Distribution by State and Levels of Endemism truy cập 3 tháng 11 năm 2009
BSI Cultivar Registry  Truy cập 11 tháng 10 năm 2009

Thực vật Bolivia
Thực vật Brasil
Thực vật Venezuela
platynema
Thực vật Nam Mỹ
Thực vật Caribe
Thực vật được mô tả năm 1843


title: Mortoniella umbonata

text:
Mortoniella umbonata là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Mortoniella


title: Liên hoan bài hát Châu Á

text:
Liên hoan bài hát châu Á (hay còn gọi là Asia Song Festival), là một đại nhạc hội nhạc pop châu Á được tổ chức tại Hàn Quốc, từ năm 2004 nhiều nghệ sĩ từ các nước châu Á được tham gia và ghi hình phát sóng trên SBS ở Hàn Quốc và Fuji TV ở Nhật Bản, và phát sóng các hệ thống đài lớn khác trên thế giới bao gồm Mỹ, Trung Quốc, Hồng Kông, Đài Loan, Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Brunei, Philippines, Phần Lan, Bulgaria, Việt Nam và Singapore.

Nghệ sĩ tham gia được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch và Chủ tịch Quỹ Văn hóa Quốc tế Hàn Quốc mời đến.

Lịch sử

Tham khảo

Liên kết ngoài
 KOFICE - All about Korean Culture
 2014 아시아송 페스티벌(Asia Song Festival)

Giải thưởng âm nhạc Hàn Quốc
Chuyến lưu diễn hòa nhạc
Sự kiện thường niên ở Hàn Quốc


title: Cola attiensis

text:
Cola attiensis là một loài thực vật có hoa thuộc họ Sterculiaceae. Nó là loài đặc hữu của Bờ Biển Ngà. Chiết xuất từ loài cây này có đặc tính visceral antileishmanial.

Chú thích

Tham khảo

Nguồn
 Assi, A. 1998. Cola attiensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 19 tháng 7 năm 2007.

at


title: Cardiophorus williamsi

text:
Cardiophorus williamsi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Mutchler miêu tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Parnara ganga

text:
Parnara ganga, thường được biết đến với tên the Continental Swift, là một loài bướm thuộc họ Bướm nhảy. Nó được tìm thấy ở south-east Asia, bao gồm Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo

G


title: Hellinsia ecstaticus

text:
Hellinsia ecstaticus là một loài bướm đêm thuộc họ Pterophoridae. Nó được biết đến ở Uganda.

Chú thích

Tham khảo

Hellinsia


title: Quận Dyer, Tennessee

text:
Quận Dyer là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Marc Terenzi

text:
Marc Eric Terenzi (sinh ngày 27 tháng 6 năm 1978 tại Natick, Massachusetts) là một ca sĩ nhạc pop người Mỹ, thành viên của nhóm Natural. Anh đã kết hôn cùng ca sĩ người Đức Sarah Connor. Họ có một bé trai tên là Tyler và một bé gái tên là Summer.

Tuổi thơ
Terenzi được sinh ra tại Natick, Massachusetts, mang trong mình hai dòng máu Ý và Mỹ, cha mẹ anh tên là Peter and Antoinette. Anh bắt đầu học nhảy tại studio của mẹ từ tuổi lên 3 và bắt đầu học đàn piano từ khi 7 tuổi. Anh cũng bắt đầu học guitar sau khi bố anh tặng cho anh một cây guitar nhân dịp sinh nhật. Khi lên 12 tuổi, anh bắt đầu biểu diễn trên chương trình truyền hình tên là Studio ATV trên đài địa phương (Boston). Sau đó Marc chuyển tới Florida cùng một người bạn của mình tên là Damion.

BAN NHẠC NATURAL

Sau khí đến Florida, Terenzi đã làm nhiều công việc khác nhau. Cuối cùng anh kết bạn với một diễn viên tên là Ben Bledsoe. Năm 1999, cặp đôi này sớm hợp tác với Michael Johnson, Patrick King, và sau đó là Josh Horn, thành lập ban nhạc Boy Natural. Ban nhạc đã tạo ra một tiếng vang lớn trong vùng Orlando, và sau đó cũng thu hút được sử chú ý của huyền thoại Lou Pearlman. Họ đã ký hợp đồng với Transcontinental Records để phát hành đĩa đơn đầu tay "Put Your Arms Around Me" vào năm 2001. Đĩa đơn đứng ở vị trí thứ 12 trong bảng xếp hạng của Đức. Album đầu tay "Keep it Natural" đứng ở vị trí thứ 2 trên bảng xếp hạng của Đức. Đến năm 2004, họ đã phát hành 2 album và 9 single. Năm 2002 Terenzi gặp ca sĩ nhạc pop người Đức Sarah Connor. Cặp đôi này bắt đầu mối quan hệ bí mật mặc dù Pearlman không hề thích như vậy. Pearlman đã có các quy tắc cho các ban nhạc nam của mình: "Không để tóc, không có bạn gái, và không uống rượu ở nơi công cộng." Năm 2004, Connor mang thai và cặp đôi này đã sớm đính hôn. Không còn giữ mối quan hệ bí mật nữa, Pearlman muốn thay thế Terenzi trong ban nhạc. Tuy nhiên, các thành viên khác đã từ chối và Natural giải tán sau chuyến lưu diễn cuối cùng của họ vào năm 2004.

Tham khảo

Sinh năm 1978
Nhạc sĩ Mỹ
Nhân vật còn sống
Nam ca sĩ Mỹ
Ca sĩ nhạc pop Mỹ
Người Mỹ gốc Ý


title: Nguyễn Quang Bích

text:
Nguyễn Quang Bích (chữ Hán: 阮光碧, 1832 – 1890), còn có tên là Ngô Quang Bích, tự Hàm Huy, hiệu Ngư Phong; là quan nhà Nguyễn, nhà thơ và là lãnh tụ cuộc khởi nghĩa chống Pháp tại vùng Tây Bắc (Việt Nam).

Thân thế và sự nghiệp
Nguyễn Quang Bích sinh ngày 8 tháng 4 năm Nhâm Thìn (tức 7 tháng 5 năm 1832) tại làng Trình Phố, huyện Trực Định, phủ Kiến Xương, tỉnh Nam Định (nay là làng Trình Nhất, xã An Ninh, huyện Tiền Hải, tỉnh Thái Bình).

Ông vốn họ Ngô, dòng dõi vua Ngô Quyền và khai quốc công thần nhà Hậu Lê - Ngô Từ - ông ngoại vua Lê Thánh Tông, nhưng do ông nội ông đổi sang họ ngoại là họ Nguyễn nên sử sách thường gọi ông là Nguyễn Quang Bích . Nguyễn Quang Bích là học trò của Hoàng Giáp Tam Đăng Phạm Văn Nghị. Năm 1858 đỗ tú tài. Đến khi Phạm Văn Nghị chuyển làm Thương Biện Hải Dương - Hải Phòng thì ông theo học tiến sĩ Doãn Khuê. Năm 1861, ông đỗ cử nhân và ông được bổ làm Giáo thụ phủ Trường Khánh, tỉnh Ninh Bình.nhưng ông dâng sớ xin không nhậm chức và ở nhà học thêm đồng thời mở trường dạy học. Lúc này ông thấy tình hình úng lụt cánh đồng Tam Tổng ông đã đứng ra vận động xây cống Tam Đồng.Lúa tốt năm hai vụ đến nay.

Năm Kỷ Tỵ (1869), thời Tự Đức, ông đỗ Đệ nhị giáp tiến sĩ đình nguyên (tức Hoàng giáp). Sau đó ông được cử làm Tri phủ tại phủ Lâm Thao (tỉnh Phú Thọ ngày nay), rồi Tri phủ Diên Khánh (tỉnh Khánh Hòa ngày nay) và lần lượt làm Án sát tỉnh Sơn Tây, Tế tửu Quốc tử giám Huế, Án sát tỉnh Bình Định.

Năm Ất Hợi (1875), được vua Tự Đức giao cho duyệt bộ sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục. Hai năm sau triều đình mở doanh điền Hưng Hóa (tức tỉnh Phú Thọ ngày nay) vừa khai hoang vừa phòng vệ vùng núi rừng Tây Bắc, ông được cử làm Chánh sơn phòng sứ. Đến năm sau (1878) ông kiêm thêm chức Tuần phủ tỉnh Hưng Hóa. Tại đây, Nguyễn Quang Bích phối hợp với Tôn Thất Thuyết, Hoàng Tá Viêm vừa đánh dẹp vừa lôi kéo phân hóa các đội quân người Trung Quốc mà sử cũ gọi là "giặc khách" (tàn dư của các cuộc chống Thanh, nhưng đã biến chất). Đặc biệt, trong số người mà Nguyễn Quang Bích cảm hóa được có Lưu Vĩnh Phúc, thủ lĩnh đội quân Cờ Đen (dư đảng của Thái Bình Thiên quốc)<ref>Theo sử gia Phạm Văn Sơn thì: Biết họ Lưu là một tay hiệt kiệt và có óc bài Pháp nên Nguyễn Quang Bích đã tiến cử họ Lưu về triều đình để phong làm chức Bảo Thắng phòng ngự sứ. Đối lại, Lưu thấy ông có lòng ái quốc nồng nhiệt, sở học lại quảng bác, đạo đức cao nên coi ông vào bậc thầy (sách đã dẫn, tr. 212). Bài thơ Quá Lưu quân đệ trạch cảm tác (Cảm tác khi qua nhà ông Lưu Vĩnh Phúc) do Nguyễn Quang Bích làm, đã nói lên phần nào mối giao tình của ông đối với họ Lưu.</ref>.

Cũng thời kỳ này ông đã cho thành lập các đội dân binh ở khắp vùng Tây Bắc để chống giặc cờ trắng và cờ vàng. Điển hình là Sa Văn Nội ở Mộc Châu, Nông Văn Quang ở Văn Chấn, Cầm Hánh Cầm Tám ở Nghĩa Lộ, Đèo Văn Toa, Đèo Văn Trì, Cầm Bun Hoan vùng Lai Châu Điện Biên.Mỗi đoàn quân có từ 400 đến hơn 1000 tay súng, và là lực lượng chống Pháp sau này

Năm 1883 lợi dung tình hình nước ta rối ren nhà Thanh cử hai binh đoàn với hàng chục vạn quân do 2 tướng Hoàng Quế Lan và Triệu Ốc vào nước ta. Nguyễn Quang Bích đã dâng sớ tâu vua tỏ ý lo ngại việc này. Vua Tự Đức đã không thấy được nhãn quan chính trị sắc bén của ông mà trách ông rằng: đem bụng tiểu nhân đo lòng quân tử!. Ông lại dâng sớ vạch rõ những hành vi của đội quân này vào nước ta để vơ vét đòi chia đất với Pháp, lúc đo vua mới lệnh cho triệt binh quan Thanh về nước.

Sự nghiệp kháng Pháp
Ngày 12 tháng 4 năm 1884, thành Hưng Hóa do Nguyễn Quang Bích cai quản bị quân Pháp với lực lượng hơn 7000 quân do hai viên tướng khét tiếng đàn áp nghĩa quân là Negrie và Briedlin chia làm hai mũi có pháo thuyền và đại bác yểm trợ đánh hạ, ông trèo lên Kính Thiên đài định tuẫn tiết, nhưng nhờ quân sĩ phá vòng vây cứu ra. Sau đó, ông thu tàn quân chạy về Tứ Mỹ, tiếp theo là Áo Lộc rồi lên Tiên Động (nay thuộc huyện Cẩm Khê, tỉnh Phú Thọ) lập căn cứ và dựng cờ khởi nghĩa kháng Pháp. Cờ thêu 4 chữ "Bình Tây Báo Quốc" và lời tuyên thệ "Việt quốc thiên thu nguyên bất dịch, Lạc Hồng tiên chủng phục hoàn tô" khẳng định chủ quyền dân tộc.

Tháng 7 năm 1885, vua Hàm Nghi xuất bôn ra Cam Lộ (Quảng Trị), ban bố dụ Cần Vương. Biết Nguyễn Quang Bích là người có chí và có tài đức, nhà vua phong ông làm Hiệp biện Đại học sĩ, Lễ bộ thượng thư, sung Hiệp thống Bắc Kỳ quân vụ đại thần, tước Thuần Trung hầu; lãnh nhiệm vụ tổ chức kháng chiến ở Bắc Kỳ (văn từ Tham tán, võ từ Đề Đốc được quyền liệu nghi lục dụng". Năm sau (1886). Bố Chính Nguyễn Văn Giáp đưa quân từ Tuần Quán về hiệp lực, Bố Giáp nhận sắc phong Hiệp đốc Bắc Kỳ quân vụ Đại thần, Phấn Trung tướng quân,Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên, được giao chỉ huy đánh thắng nhiều trận ở Thanh Mai,Tứ Mỹ,Tiên Động...Nhiều sĩ phu các vùng miền xa xôi đã tìm đến Tiên Động cùng ông mưu bàn việc phục quốc như Vũ Hữu Lợi, Nguyễn Xuân Ôn, Phan Đình Phùng, Trần Ngọc Dư, Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Quang Hoan, Nguyễn Tử Ngôn, Đốc Nhưỡng, Đề Quảng, Đàm Chí Trạch, Tống Duy Tân, ông Nguyễn Thiện Thuật được cử về phục dựng lại phong trào Bãi Sậy của Đinh Gia Quế lúc đó đang gặp khó khăn và ông Tống Duy Tân sau đó nổi lên với cuộc khởi nghĩa Hùng Lĩnh...

Kể từ đó, với uy tín của mình, ông vừa trực tiếp chỉ huy phong trào, vừa tìm cách liên hệ để phối hợp với các phong trào khác như Phan Đinh Phùng ở Thanh Nghệ, Đèo Văn Trì (thủ lĩnh người Thái), Nông Văn Quang, Cầm Văn Hoan, Cầm Văn Thanh,...Ngoài ra, ông còn lôi kéo được nhiều sĩ phu, tù trưởng và đông đảo người dân (gồm các dân tộc Kinh, Thái, Mường, Mông) trong vùng tham gia chiến đấu hay ủng hộ kháng chiến.

Trong hai năm 1885-1886, Vua Hàm Nghi đã hai lần cử sang Trung Quốc cầu viện, (nhưng việc không thành, vì triều đình nhà Thanh đã thỏa hiệp với thực dân Pháp), ông được các quan lại miền nam Trung Quốc tư giúp 600 khẩu súng 60 hòm đạn và 2000 cân thuốc phiện chi dụng cho quân trang...

Cuối năm 1886, Nguyễn Quang Bích trở về nước, do yêu cầu mới về chiến lược, chuẩn bị cho việc đón vua Hàm Nghi ra Bắc, nên ông và Nguyễn Văn Giáp (tức Bố Giáp,một Danh tướng,một cộng sự đắc lực) bèn đem quân lên Nghĩa Lộ (trước thuộc châu Văn Chấn, nay là thị xã Nghĩa Lộ thuộc tỉnh Yên Bái) xây dựng căn cứ mới.

Tháng 4 năm 1888, Soái phủ Nam Kỳ gửi thêm viện binh ra Bắc Kỳ. Ngay sau đó, quân Pháp chia làm hai đạo mở cuộc hành quân lên Nghĩa Lộ. Đạo thứ nhất gồm 400 quân do Thiếu tá Bose chỉ huy, đi từ Ngòi Hút (tức Đại Lịch). Đạo thứ hai gồm 384 quân do Thiếu tá Berger chỉ huy tiến từ Ngòi Lao. Dọc đường cả hai đạo quân đều chịu thiệt hại nặng vì bị mai phục và dịch bệnh, nên mặc dù chiếm được một số nơi mà vẫn phải triệt hồi.

Cuối năm 1887 sau khi phó tướng Nguyễn Văn Giáp hy sinh, cầm cự ở đây thêm ít tháng nữa thì Nguyễn Quang Bích mang quân rời Nghĩa Lộ đến châu Yên Lập, là một huyện miền núi của tỉnh Hưng Hóa nay thuộc Phú Thọ, để củng cố phong trào kháng chiến tại vùng này. Pháp đưa chiến thư dụ ông đầu hàng sẽ chu cấp bổng lộc hậu. Ông đã trả lời đanh thép rằng: "Thắng mà sống thì là nghĩa sĩ triều đinh. Chẳng may mà thua mà chết thì cũng làm quỷ thiêng giết giặc. Ta thà "chịu tội" với nhất thời, quyết không mắc tội với vạn thế!"

Và từ nơi đây, ông đã phái nhiều đạo quân đi đánh phá nhiều nơi. Công cuộc đang thu được một số kết quả, thì bất ngờ ông lâm bệnh nặng rồi mất tại núi Tôn Sơn, (thuộc xã Mậu Mộ Xuân, huyện Yên Lập, tỉnh Phú Thọ) ngày rằm tháng 12 năm Canh Dần (tức 24 tháng 1 năm 1890)

Phong trào kháng Pháp bị giảm sút nặng nề sau cái chết của ông. Tuy nhiên, công cuộc kháng Pháp do ông và các đồng đội đã dày công gây dựng vẫn chưa chấm dứt hoàn toàn mà còn được tiếp tục ở miền hạ lưu sông Đà, nổi bật là cuộc chién đấu ở Thanh Sơn]] do Đốc Ngữ làm thủ lĩnh, ở vùng sông Thao do Đề Kiều chỉ huy... và Hùng Lĩnh (Thanh Hoa) do Tống Duy Tân lúc này thay ông với chức Hiệp Thống Bắc Kỳ chỉ huy đến tận năm 1893 mới chấm dứt nhưng cuộc chiến đấu vùng Lạng Giang - Yên thế lại bùng lên và tiếp tục cho đến những năm đầu thế kỷ XX.

Sự nghiệp văn chương
Nguyễn Quang Bích để lại Ngư phong thi tập (Tập thơ Ngư Phong), gồm 112 bài thơ bằng chữ Hán phần lớn theo các thể Đường luật, sáng tác trong những năm ông lãnh đạo nghĩa quân chống Pháp, biểu lộ tiếng nói bi phẫn, đặc trưng cho một giai đoạn lịch sử. Ngoài ra, ông còn có các bài văn, câu đối, liễn điếu viếng các đồng đội tử trận. Đặc biệt "Thư trả lời quân Pháp" với lời lẽ khẳng khái, ý chí quyết hi sinh vì độc lập, dân tộc . Và " Văn sách thi Đình" thể hiện tư tưởng "Trọng dân" của ông. Trong đó có câu nổi tiếng: "Trời nhìn nhận cũng như dân nhìn nhận, trời nghe cũng như dân nghe, lòng dân ở đâu tức ý trời ơ đó". (Ví dân như trời ít ai dám viết trước mặt thiên tử). Khoa Kỷ Tỵ ông đỗ Đình Nguyên Hoàng Giáp. Được vào bệ kiến vua. Theo Thông lệ vị Đình Nguyên được dâng biểu tâu điều tâm đắc nhất của mình. Trong biểu có câu: Sở vị bàn căn biệt lợi khí chi thu, phi thần chi sở cảm ngôn, thí như Ưng Chiên trục Ô Thước chi tâm tố thần chi sở nguyện học. Nghĩa là: Nếu như bảo chém gỗ quánh mới biết búa sắc thần không dám nói, ví như chim Ưng Chiên, đánh đuổi loài Quạ thần quyết noi theo. Ông như nhắc khéo vua việc đánh đuổi xâm lược Pháp lấy lại lục tỉnh...Nói đi đôi với làm, và cả cuộc đời ông sau đó đã chiến đấu chống thực dân Pháp đến hơi thở cuối cùng

Ghi nhận công lao
Sử gia Phạm Văn Sơn viết Nguyễn Quang Bích được người dân đương thời "coi như "Phật sống", ngoài ra ca ngợi ông "biết tài mà tiến cử họ Lưu [Lưu Vĩnh Phúc]". Tác giả cũng nhấn mạnh ông "khẳng khái từ chối" chiêu dụ hàng của thực dân Pháp

Nhà sử học Trần Văn Giầu ca ngợi nghĩa khí của Nguyễn Quang Bích với "tư tưởng yêu nước, vì nước quên thân", có sức mạnh "hiệu triệu đoàn kết và khích lệ "

Nhà sử học Pháp Charles fourniau viết: "Nguyễn Quang Bích chỉ huy vùng phía Tây châu thổ... ông là hiện thân như mẫu của những nhà nho yêu nước, tạo nên linh hồn của cuộc kháng chiến của dân tộc..."

Ngày nay, tên Nguyễn Quang Bích được đặt cho một con phố thuộc quận Hoàn Kiếm, Hà Nội (nguyên vào thời Pháp thuộc là hai phố Phạm Phú Thứ và phố Hội Tin lành). Phố Nguyễn Quang Bích dài khoảng 120 mét, nối phố Phùng Hưng với phố Nguyễn Văn Tố). Ngoài ra, tên ông còn được đặt cho các đường phố ở các địa phương khác, như ở quận Tân Bình, thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Huế, thành phố Đà Nẵng, thành phố Rạch Giá, tỉnh Kiên Giang.thành phố Thái Bình, thị xã Nghĩa lộ....và nhiều nơi lập đền thờ ông như Khe Cháu Yên Lập, Hưng Hoá Tam Nông, Tiên Động huyện Cẩm Khê, Trình Phố Tiền Hải Thái Bình. Ngoài ra tương truyền các địa danh như làng Cố Đô (sơn tây) Làng Trình Xá (lâm Thao) và Làng Mè (phú thọ) đã lập sinh từ thờ ông.

Xem thêm

Nguyễn Văn Giáp
Đốc Ngữ và Khởi nghĩa Thanh Sơn
Ngô Quang Đoan

Chú thích

Sách tham khảo chính

Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (quyển 5, tập trung). Tác giả tự xuất bản, Sài Gòn, 1963.
Hoàng Văn Lân-Ngô Thị Chính, Lịch sử Việt Nam [1858-cuối XIX], quyển 3, tập 1, phần 1. Nhà xuất bản Giáo dục, 1979.
Lê Tượng-Vũ Kim Biên, Lịch sử Vĩnh Phú. Ty Văn hóa và Thông tin Vĩnh Phú xuất bản, 1980.
Nguyễn Q. Thắng-Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học-Xã hội, 1992.
Nguyễn Huệ Chi, mục từ Nguyễn Quang Bích in trong Từ điển văn học'' (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.

|}

Quan lại nhà Nguyễn
Người Thái Bình
Phong trào Cần Vương
Nghĩa quân chống Pháp
Nhà thơ Việt Nam
Sinh năm 1832
Mất năm 1890
Hoàng giáp Việt Nam
Thủ khoa Nho học Việt Nam


title: (23624) 1996 UX3

text:
{{DISPLAYTITLE:(23624) 1996 UX3}}

(23624) 1996 UX3 là một thiên thể Troia của Sao Mộc, nằm ở điểm . Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 29 tháng 10 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 23001–24000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể Troia của Sao Mộc


title: Lưu Phong (Tam Quốc)

text:
Lưu Phong (chữ Hán: 劉封; 190-220) là tướng nhà Thục Hán thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc. Ông là con nuôi Lưu Bị - Hoàng đế sáng lập nước Thục Hán.

Theo Lưu Bị
Lưu Phong vốn có tên là Khấu Phong, mẹ ông họ Lưu, dòng dõi hoàng tộc nhà Hán, em gái Lưu Bật, quan trấn thủ Phàn Thành, người quận Trường Sa .

Năm 200, Lưu Bị giao tranh với Tào Tháo ở Từ châu bị lạc hết vợ con, chạy về phía nam theo Lưu Biểu. Khi Lưu Bị được Từ Thứ giúp đánh bại quân đội của Tào Nhân, Khấu Phong khoảng hơn 10 tuổi. Lưu Bị gặp Khấu Phong tỏ ra quý mến và nhận ông làm con nuôi. Từ đó ông mang tên là Lưu Phong.

Đánh Tây Xuyên
Lưu Phong lớn lên có sức khỏe, học võ nghệ. Năm 214, ông theo Trương Phi, Triệu Vân vào Ích châu giúp Lưu Bị đánh Lưu Chương. Do tham gia chiến trận có công, Lưu Phong được phong làm Phó quân trung lang tướng.

Sau đó, Lưu Phong theo lệnh Lưu Bị mang quân từ Hán Trung men theo sông Hán Thủy thuận dòng đến quận Thượng Dung hội binh với Mạnh Đạt cùng đánh Thái thú Thân Đam của Lưu Chương. Lưu Phong được giao làm tổng chỉ huy. Thân Đam đầu hàng, Lưu Phong được Lưu Bị phong làm Phó quân tướng quân, trấn thủ quận Phòng Lăng (mới đặt thuộc Kinh châu, giáp Ích châu).

Không giúp Quan Vũ
Năm 219, em kết nghĩa của Lưu Bị là Quan Vũ mang quân từ Kinh châu lên phía bắc đánh tướng Ngụy là Tào Nhân ở Tương Dương-Phàn Thành, đề nghị Lưu Phong và Mạnh Đạt xuất quân trợ chiến. Nhưng cả Lưu Phong và Mạnh Đạt đều lấy lý do quận mình trấn trị trong vùng núi còn nhiều người chưa quy phục nên không ai chịu ra quân.

Sau đó Quan Vũ bị Lã Mông đánh úp sau lưng, Từ Hoảng đánh bại ở Phàn Thành, phải giải vây Phàn Thành bỏ chạy. Vì những xích mích với Lưu Phong và Mạnh Đạt, Quan Vũ không dám chạy về phía Thượng Dung, Phòng Lăng nên cùng đường phải chạy về phía nam ra Mạch Thành. Trong khi Quan Vũ chờ đợi viện binh thì Mạnh Đạt và Lưu Phong án binh không đến cứu, kết quả bị quân Ngô bắt giết.

Vì việc Lưu Phong không hiệp trợ Quan Vũ, Lưu Bị rất căm giận ông.

Bị giết
Mạnh Đạt sợ Lưu Bị truy cứu trách nhiệm mất Kinh châu và Quan Vũ, bèn quay sang hàng Tào Ngụy. Thân Đam ở quận Thượng Dung, Thân Nghi ở quận Tây Thành cũng hàng Ngụy.

Lưu Phong không theo hai người hàng Ngụy, bị Thân Đam mang quân tới đánh. Lưu Phong thua trận bỏ chạy về Thành Đô. Lưu Bị lập tức bắt giữ ông.

Gia Cát Lượng khuyên Lưu Bị nên giết Lưu Phong. Lưu Bị nghe theo và mang ông ra xử tử.

Ý kiến của các sử gia bàn về việc Gia Cát Lượng khuyên Lưu Bị giết Lưu Phong có khác nhau. Trần Thọ trong Tam Quốc chí cho rằng vì Gia Cát Lượng lo cho tương lai Thục Hán có sự tranh chấp ngôi thừa kế Lưu Bị giữa Lưu Phong (con nuôi) đã trưởng thành và thái tử Lưu Thiện (con đẻ) còn nhỏ. Các sử gia hiện đại không đồng tình với Trần Thọ, cho rằng ngôi thái tử của Lưu Thiện đã lập nên đó không phải sự lo lắng của Gia Cát Lượng, mà Gia Cát Lượng muốn trị tội Lưu Phong vì không nghe lệnh Quan Vũ, khiến Thục Hán đã mất Kinh châu sau đó lại làm mất quận Phòng Lăng.

Trong Tam Quốc diễn nghĩa
Trong tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa của La Quán Trung, chân dung Lưu Phong được mô tả gần sát với sử sách. Ông xuất hiện từ hồi 36 được Lưu Bị nhận làm con nuôi đến hồi 79 thì bị Lưu Bị xử tử. Trong tác phẩm này ông cũng được miêu tả là bị bệnh ghẻ từ nhỏ.

Xem thêm
 Lưu Bị
 Quan Vũ
 Mạnh Đạt

Tham khảo
 Lê Đông Phương, (2007), Kể chuyện Tam Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Lê Đông Phương, Vương Tử Kim (2007), Kể chuyện Tần Hán, Nhà xuất bản Đà Nẵng

Chú thích

Năm sinh thiếu
Mất năm 220
Nhân vật quân sự Thục Hán
Người Hồ Nam
Nhân vật Tam quốc diễn nghĩa
Năm sinh không rõ
Người họ Lưu


title: Millau

text:
Millau / Milhau là một xã trong vùng Occitanie, thuộc tỉnh Aveyron, quận Millau (Unterpräfektur) tổng, tổng Chef-lieu von zwei tổngen. Tọa độ địa lý của xã là 44° 05' vĩ độ bắc, 03° 04' kinh độ đông. Millau / Milhau nằm trên độ cao trung bình là 379 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 340 mét và điểm cao nhất là 888 mét. Xã có diện tích 168,23 km², dân số vào thời điểm 1999 là 21.339 người; mật độ dân số là 126,8 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Các thành phố kết nghĩa
  Bad Salzuflen, Đức

Địa điểm tham quan
 Cầu cạn Millau

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Millau city council website (bằng tiếng Pháp)
 Tourist office website

Xã của Aveyron
Quận lỵ của Pháp


title: Giáo sư

text:
Giáo sư (viết tắt: GS) hay Professor (viết tắt: Prof.) là một học hàm ở các trường đại học, các cơ sở giáo dục, các học viện và trung tâm nghiên cứu ở hầu hết các quốc gia trên thế giới. Theo nghĩa đen, Từ Professor (giáo sư) bắt nguồn từ tiếng Latinh "person who professes" nghĩa là một chuyên gia có kiến thức chuyên sâu về nghệ thuật hoặc khoa học, hoặc một giảng viên có trình độ chuyên môn cao, nhưng đôi khi chức danh giáo sư lại được xem là một danh hiệu đánh giá tố chất của một con người.

Ở phần lớn thế giới, từ "giáo sư" không có tiêu chuẩn được sử dụng chính thức để chỉ ra cấp bậc học vấn cao nhất.

Các giáo sư thường tiến hành nghiên cứu ban đầu và giảng dạy các khóa học ở đại học, sau đại học hoặc các lĩnh vực trong chuyên môn của họ. Ở các trường đại học có chương trình cấp bằng sau đại học, giáo sư có thể cố vấn và giám sát sinh viên tốt nghiệp tiến hành nghiên cứu luận án hoặc luận văn.

Ở các nước Âu Mỹ, các giáo sư thường có bằng tiến sĩ hoặc bằng cấp cao khác. Một số giáo sư có bằng thạc sĩ hoặc bằng cấp chuyên nghiệp, chẳng hạn như Bằng M.D. (Doctor of Medicine), là trình độ cao nhất của họ. Giáo sư không phải là một học hàm hay một chức danh khoa học mà là một chức vụ giảng dạy, có trách nhiệm lớn trong trường đại học, có nhiệm vụ hướng dẫn sinh viên nghiên cứu, và thường do các trường đại học tự chọn lựa và quyết định.

Phó Giáo sư (associate professor) là một chức danh khoa học dành cho người nghiên cứu và giảng dạy bậc đại học, sau đại học nhưng ở cấp thấp hơn giáo sư (professor). Đầu thập kỷ 80 của thế kỷ XX, Phó Giáo sư còn được gọi là "Giáo sư cấp I". Nhưng thực tế thường bị "mất" đi cái đuôi "cấp I" nên để tránh nhầm lẫn với Giáo sư (professor), thì từ năm 1988 đã có quy định thống nhất chỉ dùng chức danh "Phó Giáo sư", mà không dùng "Giáo sư cấp I" nữa.

Ở Việt Nam: Giáo sư trước năm 1975 được gọi, để chỉ các nhà giáo giảng dạy trong các trường đại học. Hiện nay, khác với các nước khác, Giáo sư (professor) là tên gọi một chức danh được nhà nước phong tặng nhưng lại không có quyền hạn, nhiệm vụ nào rõ ràng với chức danh đó. Ở Việt Nam sau 24 đợt xét phong từ năm 1980 đến năm 2015, tổng số lượt GS, PGS đã được công nhận là 11.619, trong đó có 1.680 GS và 9.939 PGS.  Riêng năm 2016 có thêm 65 GS và 638 PGS được công nhận. Không ít vị trong số đó là quan chức, có người không liên quan gì đến giảng dạy và nghiên cứu, và chỉ có khoảng hơn 4.100 người làm trong các đại học. GS Hoàng Tuỵ cho rằng nên thay đổi cơ chế xét duyệt vả có thể đến 1/3 số GS, PGS nên bị thu hồi chức danh.

Ở các nước Đông Âu, Liên bang Nga và SNG, thì giáo sư là một chức vụ giảng dạy (tại một bộ môn nào đó do hội đồng chuyên ngành quyết định) hoặc chức danh khoa học (do hội đồng giáo dục và khoa học liên bang công nhận) tùy vào thời gian, thành tích giảng dạy đại học, sau đại học và công trình khoa học của các giảng viên có học vị tiến sĩ hoặc tiến sĩ khoa học.

Nguồn gốc
Thuật ngữ "giáo sư" trong tiếng Việt bắt nguồn từ hai chữ 教師. Từ professor trong tiếng Anh được sử dụng lần đầu tiên vào cuối thế kỷ XIV có nghĩa là "người truyền dạy một ngành kiến thức" từ tiếng La Tinh "person who professes to be an expert in some art or science".

Nhiệm vụ

Các giáo sư là những chuyên gia có trình độ cao trong lĩnh vực của họ, họ thường thực hiện một số hoặc tất cả các nhiệm vụ sau:
 Quản lý giảng dạy, nghiên cứu và xuất bản sách, bài báo tại các sở của họ (ở các nước có mỗi giáo sư đứng đầu một khoa);
 Thực hiện các bài giảng và hội thảo chuyên ngành (ví dụ như "tuyên xưng"), chẳng hạn như lĩnh vực toán học, khoa học, nhân văn, khoa học xã hội, giáo dục, văn học, âm nhạc hoặc các lĩnh vực ứng dụng kỹ thuật, thiết kế, y khoa, điều dưỡng, Kinh doanh;
 Thực hiện, dẫn dắt và xuất bản các nghiên cứu ban đầu tiên tiến trong các tạp chí khoa học được đánh đúng với lĩnh vực của họ;
 Cung cấp dịch vụ cộng đồng, bao gồm các chương trình tư vấn (như tư vấn cho các tổ chức chính phủ và phi lợi nhuận) hoặc cung cấp các bình luận chuyên gia về các chương trình truyền hình, đài phát thanh hoặc các chương trình công cộng;
 Tư vấn sinh viên sau đại học về lĩnh vực đào tạo của họ;
 Thực hiện các chức năng hành chính hoặc quản lý, thường ở vị trí cao (ví dụ như trưởng khoa, thư viện...).
 Đánh giá học sinh trong các lĩnh vực chuyên môn (ví dụ: thông qua kiểm tra hoặc thuyết trình).
Vai trò khác của các nhiệm vụ giáo sư phụ thuộc vào thể chế của từng học viện, các trung tâm nghiên cứu, di sản, các giao thức, địa điểm (quốc gia) và thời gian. Ví dụ, các giáo sư tại các trường đại học theo định hướng nghiên cứu ở Bắc Mỹ và, nói chung, tại các trường đại học châu Âu, được thúc đẩy chủ yếu dựa trên thành tích nghiên cứu và thành công từ bên ngoài.

Tiền lương
Bảng dưới đây cung cấp thông tin tiền lương của giáo sư và phó giáo sư trên thế giới. Lưu ý rằng dữ liệu này được tổng hợp vào năm 2014 (tính bằng đồng Euro) và được coi là lỗi thời đáng kể vào năm hiện tại.

Tham khảo

Nghị định 20/2001/NĐ-CP của Chính phủ Việt Nam về việc quy định tiêu chuẩn, thủ tục bổ nhiệm và miễn nhiệm các chức danh giáo sư và phó giáo sư  .

Xem thêm
Giáo sư (Việt Nam)
Phó Giáo sư (Việt Nam)

Liên kết ngoài

sưnn.gov.vn/ Hội đồng Chức danh Giáo sư Việt Nam
Các giáo sư người Việt thành công ở nước ngoài
Rạng rỡ tài năng Việt Nam ở nước ngoài
Danh sách giáo sư, phó giáo sư trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh
Tuyển chọn giáo sư: kinh nghiệm từ Đức
Giáo sư, Phó Giáo sư: "Đặc quyền" nhà giáo hay "cái danh" giới khoa học?

Tước vị
Danh hiệu


title: 24139 Brianmcarthy

text:
24139 Brianmcarthy là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1246.9678764 ngày (3.41 năm).

Nó được phát hiện ngày 4 tháng 11 năm 1999.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Eitzing

text:
Eitzing là một đô thị thuộc huyện Ried im Innkreis thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị  có diện tích 8,6 km², 13,8% là đất rừng, 77% là đất nông nghiệp, dân số thời điểm năm 2006 là 725 người.

Tham khảo


title: Nipponotrophon scitulus

text:
Nipponotrophon scitulus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Nipponotrophon


title: Ammobates buteus

text:
Ammobates buteus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Ammobates
Động vật được mô tả năm 1983


title: Hestrus

text:
Hestrus là một xã ở tỉnh Pas-de-Calais ở vùng Hauts-de-France, Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Hestrus on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Jeongol

text:
Jeongol là một loại món thịt hầm/lẩu trong ẩm thực Triều Tiên.

Món này giống như món thịt hầm Triều Tiên có tên gọi jjigae. Tuy nhiên, khác với jjigae thường chỉ gồm một thành phần chính và được đặt tên theo thành phần đó (như gimchi jjigae hay sundubu jjigae), jeongol thường gồm vài thành phần chính khác nhau. Về mặt truyền thống, jeongol (như gujeolpan) vốn là một món ăn của tầng lớp người Triều Tiên thượng lưu và hoàng gia, còn jjigae thì đơn giản hơn và dành cho thường dân.

Jeongol thường có thịt bò thái hay hải sản, rau, nấm và các gia vị khác được đun trong nồi jeongolteul (전골틀, mồi nồi đáy nông chỉ được dùng để nấu jeongol). Món này cũng có thể bao gồm mandu. Đôi khi món jeongol còn được nêm gochujang hay bột tiêu.

Các biến thể

Sinseollo (신선로) một biến thể của món jeongol trước đây phục vụ trong triều đình
Haemul jeongol (해물전골) – nấu bằng hải sản
Nakji jeongol (낙지전골) – nấu bằng bạch tuộc nhỏ
Sogogi jeongol (소고기전골) – nấu bằng thịt bò và không có hải sản
Mandu jeongol (만두전골) – nấu bằng mandu
Dubu jeongol (두부전골) – nấu bằng đậu phụ
Beoseot jeongol (버섯전골) – nấu bằng nấm
Gopchang jeongol (곱창전골) – nấu bằng các thành phần khác của thịt bò
Gaksaek jeongol, (각색전골) – nhiều thành phần khác nhau

Tham khảo

Ẩm thực Triều Tiên


title: Gueltas

text:
Gueltas () là một xã ở tỉnh Morbihan trong vùng Bretagne tây bắc Pháp. Xã này có diện tích 20,45 km², dân số năm 1999 là 544 người. Khu vực này có độ cao từ 66-162 mét trên mực nước biển.
Cư dân của Gueltas danh xưng trong tiếng Pháp là Gueltasiens.

Tham khảo

 Các thị trưởng của Hiệp hội Morbihan
 Hồ sơ của thị trấn trên trang mạng INSEE

Liên kết ngoài
 French Ministry of Culture list for Gueltas
 Bản đồ của Gueltas trên Michelin

Xã của Morbihan


title: Conoderus nigrosuturalis

text:
Conoderus nigrosuturalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1906.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: Momperone

text:
Momperone là một đô thị ở tỉnh Alessandria trong vùng Piedmont của Italia, có vị trí cách khoảng 110 km về phía đông của Torino và khoảng 35 km về phía đông nam của Alessandria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 225 người và diện tích là 8,6 km².

Momperone giáp các đô thị: Brignano-Frascata, Casasco, Cecima, Montemarzino, và Pozzol Groppo.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Alessandria
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Döschnitz

text:
Döschnitz là một đô thị thuộc huyện Saalfeld-Rudolstadt, trong bang Thüringen, nước Đức. Đô thị Döschnitz có diện tích 6,28 km².

Tham khảo


title: Pievepelago

text:
Pievepelago là một đô thị ở tỉnh Modena thuộc vùng Emilia-Romagna, có vị trí cách khoảng 70 km về phía tây nam của Bologna và khoảng 60 km về phía tây nam của Modena. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.194 người và diện tích 76,5 km².

Pievepelago giáp các đô thị: Barga, Castiglione di Garfagnana, Coreglia Antelminelli, Fiumalbo, Fosciandora, Frassinoro, Pieve Fosciana, Riolunato.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Modena


title: Araneosa columellata

text:
Araneosa là một chi nấm trong họ Agaricaceae. Đây là chi đơn loài, chứa một loài Araneosa columellata.

Chú thích

Tham khảo

Index Fungorum

C
Nấm Hoa Kỳ


title: Megachile cognata

text:
Megachile cognata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1853


title: Fegersheim

text:
Fegersheim là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Bulbophyllum contortisepalum

text:
Bulbophyllum contortisepalum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

 The Bulbophyllum-Checklist
 The internet Orchid species Photo Encyclopedia

C


title: Bình Giang

text:
Bình Giang là một huyện nằm ở phía tây nam tỉnh Hải Dương, Việt Nam.

Địa lý
Huyện Bình Giang nằm ở phía tây của tỉnh Hải Dương, có quốc lộ 5, quốc lộ 38, quốc lộ 39B chạy qua, cách thành phố Hải Dương 20 km về phía tây nam. Có diện tích tự nhiên là 104,7 km², dân số năm 2018 là 145.535 người, 4,8% dân số theo đạo Thiên Chúa, có vị trí địa lý:

 Phía đông giáp huyện Gia Lộc
 Phía tây giáp thị xã Mỹ Hào và huyện Ân Thi thuộc tỉnh Hưng Yên
Phía nam giáp huyện Thanh Miện
Phía bắc giáp huyện Cẩm Giàng.

Bốn mặt huyện Bình Giang đều có sông: sông Kẻ Sặt ở phía Bắc, sông Đình Hào ở phía Đông,
sông Cửu An ở phía Tây, sông Cầu Lâm, Cầu Cốc ở phía Nam. Trong đó sông Sặt bắt nguồn từ sông Hồng, qua cống Xuân Quan, qua cầu Lực Điền, cầu của đường 39A, nối quốc lộ 5A với thành phố Hưng Yên, tiếp cận với huyện Bình Giang tại vị trí sát làng Tranh Ngoài, xã Thúc Kháng. Đến đây sông có nhánh chạy dọc theo phía Tây huyện, gọi là sông Cửu An; một nhánh chạy dọc phía Bắc huyện gọi là sông Kẻ Sặt, thông với sông Thái Bình, qua Âu Thuyền, thành phố Hải Dương.

Đây cũng là địa phương có đường cao tốc Hà Nội - Hải Phòng đi qua.

Hành chính
Huyện Bình Giang có 16 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Kẻ Sặt (huyện lỵ) và 15 xã: Bình Minh, Bình Xuyên, Cổ Bì, Hồng Khê, Hùng Thắng, Long Xuyên, Nhân Quyền, Tân Hồng, Tân Việt, Thái Dương, Thái Học, Thái Hòa, Thúc Kháng, Vĩnh Hồng, Vĩnh Hưng.

Lịch sử
Bình Giang là vùng đất có từ lâu đời thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng, do phù sa của hệ thống sông Thái Bình và sông Hồng bồi đắp. Thời nhà Đường đô hộ nước ta (từ năm 618 - 937), Bình Giang có tên là huyện Đường An (nghĩa là vùng đất bình yên) thuộc Giao Châu – phủ An Nam.

Đến cuối thế kỉ XVI, địa bàn huyện Bình Giang thuộc phủ Hồng Châu.

Năm Cảnh Hưng thứ 2 (1742), địa bàn huyện Bình Giang thuộc phủ Thượng Hồng.

Năm Minh Mạng thứ 3 (1822), vì kiêng tên húy nhà vua nên đổi tên phủ Thượng Hồng thành phủ Bình Giang.

Năm Đồng Khánh thứ 1 (1885), đổi huyện Đường An thành huyện Năng An.

Năm 1898, sau khi hoàn thành công cuộc xâm lược nước ta, thực dân Pháp bỏ cấp phủ, tri phủ đóng ở huyện nào thì trực tiếp cai trị huyện ấy, huyện Năng An đổi thành huyện Bình Giang. Huyện lỵ huyện Bình Giang ban đầu đóng ở thôn Ninh Bình thuộc xã Hoạch Trạch (xã Thái Học ngày nay), đến năm 1925 huyện lỵ dời lên thị trấn Kẻ Sặt ngày nay, đến năm 1962 lại dời về như cũ.

Ngày 1 tháng 3 năm 1977, hai huyện Bình Giang và Cẩm Giàng hợp nhất thành huyện Cẩm Bình, huyện lỵ đặt tại xã Lai Cách thuộc huyện Cẩm Giàng.

Ngày 12 tháng 2 năm 1997, Chính phủ ban hành Nghị định số 11/NĐ-CP tái lập huyện Bình Giang sau 20 năm sáp nhập với huyện Cẩm Giàng thành huyện Cẩm Bình, huyện lỵ đặt tại thị trấn Kẻ Sặt như ngày nay.

Khi mới tách ra, huyện Bình Giang có thị trấn Kẻ Sặt và 17 xã: Bình Minh, Bình Xuyên, Cổ Bì, Hồng Khê, Hùng Thắng, Hưng Thịnh, Long Xuyên, Nhân Quyền, Tân Hồng, Tân Việt, Thái Dương, Thái Học, Thái Hòa, Thúc Kháng, Tráng Liệt, Vĩnh Hồng, Vĩnh Tuy.

Ngày 16 tháng 10 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 788/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Hải Dương (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 12 năm 2019). Theo đó:
Sáp nhập xã Tráng Liệt vào thị trấn Kẻ Sặt
Hợp nhất hai xã Vĩnh Tuy và Hưng Thịnh thành xã Vĩnh Hưng.

Sau khi sắp xếp, huyện Bình Giang có 1 thị trấn và 15 xã như hiện nay.

Danh nhân

Các tiến sĩ thời phong kiến
 Vũ Nghiêu Tá, Thái học sinh năm 1304
 Vũ Hán Bi, Thái học sinh năm 1304
 Lê Cảnh Tuân, Thái học sinh năm 1381
 Vũ Đức Lâm, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1448
 Vũ Hữu, Hoàng giáp năm 1463
 Vũ Ứng Khang, Hoàng giáp năm 1472
 Vũ Quỳnh, Hoàng giáp năm 1478
 Vũ Đôn, Hoàng giáp năm 1487
 Vũ Thuận Trinh, Hoàng giáp năm 1499
 Vũ Cán, Hoàng giáp năm 1502
 Lê Nại, Trạng nguyên năm 1505
 Lê Tư, Hoàng giáp năm 1511
 Vũ Lân Chỉ, Đồng tiến sĩ  xuất thân năm 1520
 Lê Quang Bí, Hoàng giáp năm 1526
 Nhữ Mậu Tô, Đồng tiến sĩ  xuất thân năm 1526
 Vũ Tĩnh, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1562
 Vũ Đường, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1565
 Vũ Bạt Tụy, Hoàng giáp năm 1634
 Vũ Lương, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1643
 Vũ Trác Oánh, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1656
 Vũ Đăng Long, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1656
 Vũ Công Lượng, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1656
 Vũ Cầu Hối, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1659
 Vũ Bật Hài, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1659
 Vũ Công Đạo, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1659
 Lê Công Triều, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1659
 Vũ Duy Đoán, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1664
 Vũ Công Bình, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1664
 Vũ Đình Lâm, Hoàng giáp năm 1670
 Vũ Duy Khuông, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1670
 Vũ Đình Thiều, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1680
 Vũ Trọng Trình, đồng tiến sĩ xuất thân năm 1685
 Nguyễn Tường Thịnh, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1703
 Vũ Đình Ân, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1712
 Vũ Phương Đề, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1736
 Vũ Huy Đỉnh, Đồng tiến sĩ xuất thân năm 1754

Thời hiện đại
 Cố nhạc sĩ Đỗ Nhuận, người làng Hoạch Trạch, xã Thái Học
 Nhạc sĩ Phạm Tuyên, người làng Lương Ngọc, xã Thúc Kháng

Di tích
1. Đền bà Chúa Me thờ Thái phi Vũ Thị Ngọc Nguyên (chữ Hán: 太妃武氏玉源, 21 tháng 3 năm 1689 - 8 tháng 11 năm 1751), còn có tên là Vũ Thị Ngọc Quyến hay Vũ Thị Ngọc Mị, tục gọi là Bà chúa Me, là vương phi của chúa chúa Trịnh Cương, sinh mẫu của hai vị chúa Trịnh Giang và Trịnh Doanh trong lịch sử Việt Nam.

2. Đình làng Tranh Tại Xã Thúc Kháng

Đình hai làng Tranh thờ chung một Thành hoàng, thần phả còn đã dịch ra chữ quốc ngữ. Tóm tắt như sau: Xưa có Lý Khôi người đất Kinh Bắc, lấy bà Nguyễn Thị Hạnh người làng Tranh. 50 tuổi bà mới sinh một bọc ba con trai, đều đặt tên là Long, song chỉ nuôi được con thứ 3 là Long Công Tam. Bà Hạnh mất, Lý Khôi đem con là Long Công Tam về làng Tranh dạy học, rồi tục huyền với bà Phạm Thị Hằng, sinh một con trai đặt tên là Khang Công. Lớn lên hai anh em Long Công và Khang Công học văn, luyện võ đều giỏi. Cha mẹ mất, nước lại có loạn 12 sứ quân (966-968), hai anh em tổ chức hương binh, giữ cho làng làm ăn yên ổn. Đinh Bộ Lĩnh triệu hai ông đến gặp và phong cho làm tướng đi dẹp sứ quân Kiều Công Hãn và Ngô Nhật Khánh. Hai ông hoàn thành nhiệm vụ, vua Đinh phong cho hai ông làm Thành hoàng làng Tranh. Làng Tranh thờ cả hai anh Long Công Tam mất sớm nữa, nên làng Tranh thờ 4 Thành hoàng. Hai anh Long Công Tam là Long Công Nhất và Long Công Nhị.

Chú thích

Kinh tế
Bình Giang là một huyện chủ yếu là công nghiệp, đang phát triển mạnh dịch vụ, thương mại.

Năm 2006 tổng GDP huyện đạt 1.200 tỷ đồng, trong đó: nông nghiệp (8,06%), công nghiệp (60,88%), tiểu thủ công nghiệp, xây dựng; thương mại dịch vụ (31,06%).

Văn hóa
Tại xã Hồng Khê, phía nam của huyện Bình Giang có làng cổ Trinh Nữ, là một trong những ngôi làng cổ cùng hình thành với làng Mộ Trạch. (Theo "Làng Cổ Việt" của Vũ Khiêu???) Theo sử sách ghi lại làng có 36 người đỗ tiến sĩ.

Làng nghề
Bình Giang có nhiều làng nghề truyền thống xưa và làng nghề mới như:

 Làng nghề mộc, sơ chế gỗ Phương Độ (Vĩnh Hưng)
 Làng nghề cơ khí Tráng Liệt (Kẻ Sặt)
Làm chổi chít đót Lý Đỏ (Tân Việt)
Nghề xay xát, hàng xáo ở Long Xuyên
 Nghề buôn, giao hàng tạp hoá Bùi Xá (Nhân Quyền)
 Làng nghề vàng bạc Châu Khê (Thúc Kháng)
 Làng nghề mộc Thượng Khuông (Vĩnh Hưng)
 Làng nghề vàng bạc Lương Ngọc (Thúc Kháng)
 Làm lược tre, lược bí làng Vạc (Thái Học)
 Nghề mộc Trại Như (xã Bình Xuyên)
 Làng nghề cơ khí, dịch vụ Kẻ Sặt (Kẻ Sặt)
 Làng nghề mộc Ngọc Mai (Vĩnh Hưng)
Nghề làm gốm làng Cậy (Long Xuyên)
Cây lương thực ngắn ngày, chăn nuôi lợn, gia cầm...

Tham khảo


title: Máy bay tiêm kích

text:
Máy bay tiêm kích (Hán Việt: tiêm kích cơ /chiến đấu cơ, tiếng Anh: Fighter aircraft, tiếng Pháp: Avion de chasse), trước kia còn gọi là máy bay khu trục, là một loại máy bay chiến đấu trong quân chủng không quân, được thiết kế với mục đích chính là tác chiến chống lại các lực lượng không quân của đối phương. Nhiệm vụ chính của máy bay tiêm kích là không chiến:
 Chiến đấu tiêu diệt các máy bay ném bom, máy bay cường kích và tên lửa của đối phương để bảo vệ an toàn các mục tiêu mặt đất và trên biển của lực lượng mình khỏi các cuộc tấn công của không quân đối phương.
 Chiến đấu chống lại các máy bay tiêm kích của đối phương để bảo vệ các máy bay ném bom, máy bay cường kích, máy bay vận tải và các lực lượng không quân khác của quân mình đang hoạt động.
 Góp phần cùng các lực lượng không quân khác triển khai trên diện rộng các biện pháp đấu tranh với các lực lượng phòng không và không quân của đối phương để tranh đoạt quyền bá chủ trên không, kiểm soát vùng trời đảm bảo an ninh trên không cho các quân binh chủng quân mình chiến đấu trong khu vực chiến sự.

Vì các đặc điểm không chiến trên nên máy bay tiêm kích khác với những loại máy bay quân sự khác như máy bay ném bom, máy bay cường kích, máy bay thám thính, máy bay vận tải ở chỗ máy bay tiêm kích có kích thước nhỏ; có tốc độ cao; độ cơ động tốt: dễ dàng thay đổi các tham số bay (vận tốc, độ cao, hướng bay); dễ thao tác và được trang bị các vũ khí không chiến đặc dụng là radar, hệ thống thông tin – chỉ huy – dẫn đường, súng máy, pháo và tên lửa có điều khiển không đối không để chiến đấu hiệu quả chống không quân địch. Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, máy bay tiêm kích trở thành một phần quan trọng quyết định thắng bại trong hầu hết những cuộc chiến hiện đại, nói một cách đặc biệt là chiến tranh "quy ước". Ngày nay quân đội các quốc gia trên thế giới đã bỏ ra những khoản ngân quỹ rất lớn để nghiên cứu chế tạo và bảo dưỡng các máy bay tiêm kích hiện đại nhằm duy trì khả năng phòng thủ và tấn công trên không của quốc gia mình.

Lịch sử phát triển

Từ "tiêm kích" không trở thành thuật ngữ tiếng Anh chính thức cho một máy bay chiến đấu một chỗ cho đến khi Chiến tranh Thế giới I nổ ra. Ở Anh, những máy bay một chỗ như vậy vẫn tiếp tục được gọi là "do thám" vào đầu những năm 1920. Còn trong các thứ tiếng Pháp, Ý, Đức và Bồ Đào Nha thuật ngữ "tiêm kích" được sử dụng có nghĩa đen là "người đi săn" (hiện nay các thuật ngữ đó vẫn được sử dụng), trong khi ở Nga máy bay tiêm kích được gọi là "истребитель" mà nghĩa đen là "người hủy diệt". Ở Mỹ có lẽ do trước đây vì dịch sai từ tiếng Pháp "chasseur" mà máy bay tiêm kích của người Mỹ được gọi là máy bay tiêm kích "theo đuổi" ("pursuit") cho đến tận cuối những năm 1940.

Cho dù dưới bất cứ tên gọi nào được sử dụng thì máy bay tiêm kích đã được phát triển để đối phó với việc các quốc gia bước đầu sử dụng máy bay và khí cầu điều khiển tham chiến trong Chiến tranh thế giới I với vai trò trinh sát và tấn công mặt đất. Vào lúc đầu nó chỉ là loại máy bay chiến đấu còn chưa được chuyên môn hoá được phát minh để tăng cường cho các phương tiện bay khác, nhất là các loại khinh khí cầu quân sự nặng nề thường dùng lúc bấy giờ. Những máy bay tiêm kích thời này thường làm bằng gỗ, động cơ cánh quạt, có hai cánh đôi và trang bị súng máy trên buồng lái.

Các cuộc chiến tranh trên không ngày càng trở nên quan trọng, việc chiếm quyền kiểm soát không phận cũng vì thế mà được ưu tiên hàng đầu. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, máy bay tiêm kích chủ yếu là máy bay một tâng cánh hoàn toàn làm bằng kim loại với những khẩu pháo hoặc súng máy hạng năng đặt ở cánh. Vào cuối cuộc chiến, những máy bay phản lực một luồng khí (turbojet) đã bắt đầu thay thế những máy bay động cơ pít-tông như một thúc đẩy mới trong kỹ thuật hàng không, tên lửa đã được sử dụng tăng cường hoặc thay thế những khẩu súng.

Dựa trên những mục đích nghiên cứu lịch sử, những máy bay tiêm kích phản lực được phân loại theo thế hệ. Thuật ngữ thế hệ được người Nga đề xướng sử dụng như một cách nói biện hộ trong việc nói đến F-35 Lightning II như một máy bay "thế hệ thứ 5".

Những máy bay tiêm kích phản lực hiện đại phần lớn được trang bị một hoặc hai động cơ phản lực cánh quạt đẩy (turbofan), vũ khí chính là tên lửa (với máy bay tiêm kích ban ngày hạng nhẹ thường có ít nhất 2 tên lửa, cho đến 8 đến 10 tên lửa đối với máy bay tiêm kích ưu thế trên không như Su-27 Flanker hoặc F-15 Eagle), với một khẩu pháo như một vũ khí dự phòng (điển hình là loại pháo cỡ từ 20 đến 30 mm), và trang bị với một radar như một phương pháp chính để phát hiện, theo dõi và khóa mục tiêu.

Máy bay tiêm kích động cơ cánh quạt

Chiến tranh Thế giới I

Từ "tiêm kích" được sử dụng lần đầu tiên để mô tả một máy bay 2 chỗ ngồi, với khả năng chỉ đủ để mang một súng máy và xạ thủ điều khiển súng đồng thời cũng là hoa tiêu. Những máy bay "tiêm kích" như vậy thuộc về loạt máy bay "gunbus" được thử nghiệm mang súng của công ty Vickers mà đỉnh cao của loạt máy bay này là Vickers F.B.5 Gunbus vào năm 1914. Hạn chế chính của loại máy bay này là thiếu tốc độ. Người ta nhanh chóng nhận thấy một máy bay khác dùng để phá hủy loại máy bay này chỉ cần có tốc độ đủ nhanh là có thể tiêu diệt được nó.

May mắn là các kiểu máy bay quân sự khác đã được chế tạo, các loại máy bay này đã góp phần hình thành nên cơ sở cho một "máy bay tiêm kích" có hiệu quả trong ý nghĩa hiện đại của từ. Máy bay tiêm kích được dựa vào máy bay nhanh có kích thước nhỏ được phát triển trước chiến tranh thế giới I, chúng được dùng cho các cuộc đua trên không như Gordon Bennett và cúp Schneider. Máy bay quân sự do thám vào lúc đầu không được cho rằng có thể mang các loại vũ khí đáng gờm, nhưng với tốc độ đáng tin cậy, nó có khả năng xác định được vị trí để "theo dõi" hay tham dò và quay trở lại nhanh chóng để báo cáo - nó rất khó để bị pháo phòng không hay máy bay mang súng máy của quân địch bắn trúng. Máy bay "do thám" của Anh trong nghĩa này bao gồm cả Sopwith Tabloid và Bristol Scout - đối với Pháp thì nó tương đương với loại do thám Morane-Saulnier N.

Trong thực tế, sau khi bắt đầu chiến tranh của những phi công lái máy bay do thám loại nhỏ, các phi công chỉ chiến đấu bằng chính vũ khí của mình mang theo như súng lục, súng các bin và một sự phân loại những vũ khí ngẫu nhiên được dùng để tấn công máy bay quân địch - những việc này tỏ ra thành công trong những nỗ lực của họ để thiết kế máy bay "tiêm kích" đặc biệt.

Đó là điều tất yếu mà những người tiên phong hay những phương tiện "do thám" mới được vũ trang hiệu quả đã trở thành phát minh. Một phương pháp để chế tạo máy bay do thám là sử dụng "cánh quạt đẩy" như Airco DH.2, với cánh quạt ở sau phi công. Hạn chế của kiểu máy bay là sự kéo cao của cánh quạt đẩy do cấu trúc đuôi, điều này có nghĩa sẽ làm máy bay bay lên chậm hơn so với các máy bay có cánh quạt kéo. Các máy bay khác đã trang bị súng máy bên ngoài vòng cung của cánh quạt. Điều này dẫn đến xu hướng những súng máy sớm bị kẹt (và từ đó cần thiết phải có phi công để tác động tới khóa nòng của súng) cũng như khó xác định ngắm bắn vào mục tiêu, đây là một giải pháp thay thế tạm thời tốt nhất. Dù việc đặt một súng máy để bắn qua vòng cung cánh quạt đã được áp dụng từ năm 1915 trên chiếc Nieuport 11 cho đến năm 1918 trên chiếc Royal Aircraft Factory S.E.5 với mục đích là chế tạo khung đỡ súng Foster.

Nhu cầu cần thiết để vũ trang cho máy bay trinh sát cánh quạt kéo với một súng bắn phía trước mà những viên đạn được bắn ra đi xuyên qua cung cánh quạt đã có tính thuyết phục đến nỗi những nhà phát minh bận rộn thử những phương pháp khác nhau ở cả Pháp và Đức. Hanz Schneider đã được cấp bằng sáng chế một thiết bị trước chiến tranh, thiết bị này làm gián đoạn chuyển động liên tục của những viên đạn trong súng máy (bằng việc ngăn cản nó bắn ra khi lưỡi cánh quạt đang ở trên đường bắn) và Anthony Fokker đã phát triển phát minh này vào cơ cấu ngắt, thiết bị này được sử dụng trên loại máy bay Fokker Eindecker, loại máy bay này đã tạo nên một danh tiếng của nỗi sợ hãi trên khắp Mặt trận phía Tây, dù đó là một thiết kế phỏng theo thiết bị lỗi thời trước chiến tranh của loại máy bay thể thao một lớp cánh Morane-Saulnier của Pháp. Đồng thời, Roland Garros (phi công 'Át' đầu tiên của Pháp) cũng sửa chữa cải tiến trên một cơ cấu ngắt, Roland đã cố gắng thử chọn thời điểm để súng bắn ra không trúng phải cánh quạt. Không may sự lựa chọn của Roland về súng máy đã hoạt động không tốt - khi vận hành Hotchkiss không đủ để có khả năng định giờ bắn ra của viên đạn và Roland đành phải lắp những tấm kim loại để bảo vệ các cánh quạt. Cùng thời gian đó RNAS đã bảo vệ những cánh quạt trên những chiếc do thám để bất kỳ hư hại nào đối với cánh quạt không trở thành nguyên nhân thất bại trước khi máy bay có thể hạ cánh, với cơ cấu giàn khung người ta hy vọng các cánh quạt ăn ý với nhau.

Sự thành công của Eindecker đã bắt đầu một chu trình cải tiến trong số những máy bay tham chiến, việc chế tạo những máy bay tiêm kích ghế đơn hiệu quả hơn. Chiếc Albatros D.I được chế tạo vào cuối năm 1914 đã trở thành mô hình kinh điển cho hâu hết các máy bay phát triển sau trong khoảng 20 năm. Giống như D.I, chúng là những máy bay hai tầng cánh (chỉ thỉnh thoảng mới có máy bay một tầng cánh hoặc máy bay ba tầng cánh). Cấu trúc tủ sắt của cánh máy bay hai tầng cánh cho phép máy bay có đôi cánh cứng rắn có thể điều khiển chính xác ở bên, đây là tính thiết yếu đối với kiểu tiêm kích cơ động. Loại máy bay này chỉ có một phi công, vừa điều khiển máy bay vừa vận hành vũ khí. Loại máy bay này được vũ trang với hai khẩu súng máy đồng bộ hóa kiểu Maxim, loại súng này dễ dàng để đồng bộ hơn các kiểu súng khác. Những khóa nòng súng đặc trưng ở ngay phía trước mặt của phi công. Điều này hiển nhiên liên quan đến những trường hợp tai nạn, nhưng hiện tượng kẹt súng đã được giải quyết (với kiểu súng Maxim thì luôn luôn có thể xảy ra hiện tượng kẹt súng) và việc ngắm bắn mục tiêu cũng dễ dàng hơn.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:
(với năm sản xuất)
  - Vickers F.B.5 (1915)
  - Fokker Eindecker (1915)
  - Nieuport 11 (1915)
  - Airco DH-2 (1915)
  - Albatros D.III (1916)
  - Nieuport 17 (1916)
  - Fokker Dr.I (1917)
  - SPAD S.XIII (1917)
  - Nieuport 28 (1917)
  - Sopwith Camel (1917)
  - Royal Aircraft Factory S.E.5 (1917)
  - Fokker D.VII (1918)

1919-1938

Việc phát triển máy bay tiêm kích đã chậm lại trong thời kỳ giữa hai cuộc đại chiến thế giới, thay đổi quan trọng nhất xuất hiện vào cuối thời kỳ này, khi loại máy bay cổ điển hai tầng cánh trong Chiến tranh thế giới I được thay thế bằng máy bay một tầng cánh dạng thân khung thép liền khối hoặc bán liền khối thay thế cho vải và gỗ, với cấu trúc cánh mút chìa đỡ. Súng đồng bộ càng ngày càng ít đi và dần kém quan trọng, các nhà thiết kế máy bay có khuynh hướng tăng thêm trang bị vũ khí hạng nặng đặt ở cánh.

Một số lực lượng không quân đã đưa "máy bay tiêm kích hạng nặng" vào sử dụng (ở Đức gọi là "kẻ hủy diệt"). Đây là loại máy bay lớn, đôi khi được phỏng theo loại máy bay ném bom hạng trung hoặc hạng nhẹ, và thường thường có hai động cơ. Khái niệm này không giữ ảnh hưởng ngoại trừ một số thiết kế chuyên dụng đòi hỏi khả năng mang trọng tải lớn và pháo hạng nặng. Tuy nhiên, những máy bay tiêm kích hạng nặng không phải là đối thủ của những máy bay tiêm kích bình thường trong chiến đấu do thân hình đồ sộ, cơ động kém.

Vào cuối những năm 1930, máy bay tiêm kích nhanh chóng được đổi mới trang bị vũ khí, đây là một trong những sự đổi mới chính của máy bay tiêm kích. Nhưng những cải tiến nghiên cứu phát triển máy bay mạnh mẽ không phải do ngân sách của quân đội chi trả, mà lại diễn ra đối với những máy bay thể thao dân sự. Máy bay được thiết kế cho mục đích thể thao đã mở đường cho những sáng kiến như hình dáng khí động học của máy bay tốt hơn và động cơ mạnh hơn, những điều này đều được tìm thấy ở những máy bay tiêm kích trong Chiến tranh thế giới thứ hai.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

 Máy bay hai tầng cánh
  Tiệp Khắc - Avia B-534
  - Fiat CR.42
  - Svenska Aero Jaktfalken
  - Bristol Bulldog
  - Gloster Gladiator
  - Hawker Fury
  - Boeing F4B-4
 Máy bay một tầng cánh
  - Mitsubishi A5M 'Claude'
  - Fokker D.XXI
  - PZL P.11
  - Polikarpov I-16
  - Hawker Hurricane
  - Boeing P-26 Peashooter
  - F2A Brewster Buffalo

Chiến tranh thế giới thứ hai

Các cuộc chiến trên không và kiểm soát không phận đã trở thành một phần quan trọng của học thuyết quân sự trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Khả năng dùng máy bay để xác định vị trí, tấn công quấy rối, và ngăn chặn các lực lượng mặt đất là một phần công cụ trong học thuyết cánh tay liên hợp (không quân - lục quân) của Đức Quốc xã, cuộc xâm chiếm Anh Quốc sở dĩ thất bại là do không quân của Đức không chiếm được quyền khống chế bầu trời khi giao chiến với Không quân Hoàng gia Anh. Theo lời của Erwin Rommel nhận thức được tầm quan trọng của không quân: "Bất cứ ai, dù với vũ khí tân kỳ nhất, phải đánh nhau khi quân địch đã hoàn toàn làm chủ tình thế trên không, sẽ chiến đấu giống như quân mọi rợ chống lại quân đội hiện đại châu Âu, với những thiệt thòi tương tự và cơ hội thành công tương tự."

Máy bay tiêm kích trong Chiến tranh thế giới thứ hai được trang bị rốc két cũng như thiết kế động cơ phản lực đầu tiên và có tất cả những phát minh trong thập niên 30. Máy bay với động cơ xăng dùng piston tiếp tục được cải tiến và phát triển, càng lúc càng tiến bộ về mọi mặt cho đến khi những máy bay phản lực như Messerschmitt Me 262 và Gloster Meteor được chế tạo. Những chiếc tiêm kích này này có tốc độ lên trên 400 dặm/giờ (600 km/giờ) và khi bổ nhào xuống nhanh có thể vượt bức tường âm thanh, nhiều khi tạo cộng hưởng làm vỡ máy bay. Các loại thắng cản tốc độ lao xuống được chế tạo vào cuối cuộc chiến để giảm tối hiện tượng này và giúp phi công lấy lại được sự điều khiển.

Radar, phát minh trước khi cuộc chiến bùng nổ, được gắn trên một vài loại máy bay tiêm kích, như chiếc Messerschmitt Bf 110 và Northrop P-61 Black Widow, giúp phi công phát hiện máy bay địch trong đêm tối. Một sáng kiến trong thời kỳ là máy bay tiêm kích tấn công. Sáng kiến này do Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ vùng Thái Bình Dương thực hiện, vì thiếu máy bay ném bom, họ gắn thêm bom vào máy bay chiến đấu F4U Corsair. Sau khi bỏ bom, những máy bay này có thể chiến đấu chống lại máy bay địch như một máy bay tiêm kích bình thường. F6F Hellcat cũng được sử dụng với mục đích tương tự vào giai đoạn 1944-1945.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

Các nước có máy bay tiêm kích

 CAC Boomerang

 Bloch MB.150
 Dewoitine D.520
 Morane-Saulnier M.S.406
 Potez 630

 VL Myrsky
  Đức
 Messerschmitt Bf 109
 Messerschmitt Bf 110
 Focke-Wulf Fw 190
 Messerschmitt Me 163
 Messerschmitt Me 210
 Messerschmitt Me 262
 Heinkel He 100
 Heinkel He 111
 Heinkel He 112
 Heinkel He 162

 Macchi C.200
 Macchi C.202
 Macchi C.205
 Fiat G.55
 Fiat G.50
 Reggiane Re 2000
 Reggiane Re 2001
 Reggiane Re 2005

 Kawanishi N1K-J
 Nakajima Ki-43
 Nakajima Ki-44
 Nakajima Ki-84
 Kawasaki Ki-61
 Kawasaki Ki-100
 Mitsubishi Zero
 Mitsubishi J2M

 IAR-80

 FFVS J 22

 Yakovlev Yak-1
 Yakovlev Yak-3
 Yakovlev Yak-9
 Lavochkin LaGG-3
 Lavochkin La-5
 Lavochkin La-7 'Fin'
 Mikoyan-Gurevich MiG-3

 Supermarine Spitfire
 Hawker Hurricane
 Hawker Typhoon
 Hawker Tempest
 De Havilland Mosquito
 Gloster Meteor
 Boulton Paul Defiant
 Hawker Sea Fury

 Grumman F4F Wildcat
 Vought F4U Corsair
 Grumman F6F Hellcat
 Curtiss P-36 Hawk
 Lockheed P-38 Lightning
 Bell P-39 Airacobra
 Curtiss P-40 Warhawk
 Republic P-47 Thunderbolt
 North American P-51 Mustang
 Bell P-63 Kingcobra

 Rogozarski IK-3

Máy bay tiêm kích động cơ phản lực

Thế hệ thứ nhất (1944 - 1953)

Thế hệ thứ nhất đại diện cho những nỗ lực đầu tiên trong việc sử dụng động cơ phản lực một dòng khí, loại động cơ này cung cấp một tốc độ rất lớn (hiệu suất của động cơ cánh quạt chỉ gần đạt đến tốc độ âm thanh). Nhiều máy bay tiêm kích động cơ phản lực đầu tiên có một vài đặc điểm giống với máy bay động cơ piston trước đó như cánh và thân vẫn còn theo hình dạng của loại máy bay thời trước. Có khá nhiều máy bay cánh thẳng được trang bị vũ khí chủ yếu với các khẩu pháo; radar còn chưa được sử dụng phổ biến trừ những chiếc tiêm kích bay đêm chuyên dụng.

Máy bay phản lực đầu tiên được phát triển trong thời gian Chiến tranh thế giới thứ hai và được đưa vào tham chiến vào khoảng thời gian từ năm 1944 đến khi kết thúc chiến tranh. Messerschmitt đã phát triển máy bay tiêm kích phản lực hoạt động đầu tiên là loại Me 262. Loại Me 262 có tốc độ nhanh hơn hẳn so với máy bay động cơ piston, và khi có phi công thành thạo lái thì hầu như không máy bay cùng thời nào khác có thể chống lại được Me 262. Nhưng máy bay này ít được sử dụng vì hao xăng và lúc đó Đức đang phải hạn chế nhiên liệu. Tuy nhiên với sự xuất hiện của Me 262 đã báo hiệu sự lỗi thời của máy bay động cơ piston. Theo sau loại tiêm kích phản lực của Đức, người Anh đã cho ra đời loại phản lực Gloster Meteor, nó được sản xuất ngay sau loại Me 262 và đã có 2 chiếc bắt đầu đưa vào hoạt động cùng thơi gian với Me 262 trong khoảng tháng 4 năm 1944. Vào cuối cuộc chiến gần như mọi công việc đối với động cơ piston đã kết thúc. Những thiết kế hỗn hợp giữa động cơ phản lực - cánh quạt như Ryan FR Fireball đã được đưa vào sử dụng, nhưng vào cuối thập kỷ 1940 hầu như mọi máy bay chiến đấu mới đều chỉ trang bị động cơ phản lực.
Dù có những lợi thế, nhưng những máy bay tiêm kích phản lực thế hệ đầu tiên còn nhiều khuyết điểm và còn cần nhiều thời gian để hoàn thiện, đặc biệt là trong những năm đầu hoạt động. Độ tin cậy còn kém nhiều chiếc bị hư chỉ sau vài giờ bay, động cơ yếu dễ hư hỏng và kềnh càng, công suất còn nhỏ. Những sáng kiến như cánh xuôi, ghế phóng, và phần đuôi điều khiển đã được đưa vào áp dụng trên máy bay trong thời kỳ này.

Nhu cầu về sử dụng máy bay tiêm kích phản lực trở nên rõ ràng vào đầu Chiến tranh Triều Tiên khi máy bay phản lực Liên Xô (Mikoyan-Gurevich MiG-15) thể hiện sự vượt trội áp đảo so với máy bay cánh quạt thời kỳ Chiến tranh thế giới thứ hai. F-86 Sabre là câu trả lời của Mỹ đối với các máy bay phản lực của Liên Xô.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

CÁC NƯỚC

 FMA IAe 27 Pulqui I
 FMA IAe 33 Pulqui II

 Avro CF-100 Canuck

 Heinkel He 280
 Messerschmitt Me 262
 Heinkel He 162
 Arado Ar 234
 Horten Ho 229

 Dassault Ouragan
 Dassault Mystère IV

 Saab Tunnan

 Mikoyan-Gurevich MiG-9 'Fargo'
 Mikoyan-Gurevich MiG-15 'Fagot'
 Mikoyan-Gurevich MiG-17 'Fresco'
 Lavochkin La-15 'Fantail'
 Yakovlev Yak-15/17 'Feather'
 Yak-23 'Flora'
 Yakovlev Yak-25 'Flashlight'

 de Havilland Vampire
 Hawker Hunter
 Gloster Javelin
 Gloster Meteor

 Lockheed P-80 Shooting Star
 Republic F-84 Thunderjet
 North American F-86 Sabre
 Northrop F-89J Scorpion
  Nam Tư
 SOKO J-21 Jastreb

Thế hệ thứ hai (1953 - 1960)

Thế hệ thứ hai mô tả sự hợp nhất của nhiều công nghệ mới để cải tiến tối đa khả năng chiến đấu của máy bay tiêm kích phản lực. Việc đưa vào sử dụng tên lửa điều khiển như AIM-9 Sidewinder, AIM-7 Sparrow, Kaliningrad K-5, Vympel K-13... đã chuyển không chiến từ tầm gần sang thành không chiến ngoài tầm nhìn của phi công (tuy nhiên việc phát triển các chiến thuật hỗn chiến trong tầm nhìn phi công vẫn là cần thiết), cần phải có sự tiêu chuẩn hóa radar để phát hiện theo dõi mục tiêu. Những công trình sư thiết kế đã thử nghiệm rất nhiều những sáng kiến trong hàng không, như cánh xuôi, cánh tam giác, cánh cụp cánh xòe, và thân máy bay áp dụng luật diện tích, khả năng chứa xăng cũng tăng lên nhờ những sáng tạo cấu trúc bình chứa. Những chiếc máy bay sử dụng cánh xuôi đã trở thành máy bay lần đầu tiên phá vỡ được bức tường âm thanh.

Thời kỳ này với sự phát triển mạnh của vũ khí tên lửa rất hiệu quả và gọn nhẹ, hiệu quả không chiến không còn phụ thuộc quá nhiều vào các đặc tính cơ động của máy bay. Những máy bay tiêm kích đã được chuyên môn hóa riêng biệt tùy nhiệm vụ như máy bay tiêm kích ném bom (F-105 và Sukhoi Su-7), nó vừa có thể tấn công mặt đất như máy bay tấn công, vừa có thể không chiến và xu hướng này đến nay vẫn là chủ đạo trong không quân tiêm kích của các cường quốc quân sự thế giới.

Đồng thời với sự ra đời của tên lửa mang đầu đạn hạt nhân phóng từ máy bay và bom hạt nhân xuất hiện yêu cầu phải có loại tiêm kích chuyên biệt đánh chặn từ xa không cho phép xuất hiện vũ khí hạt nhân tại khu vực được bảo vệ. Đó là xu hướng phát triển máy bay tiêm kích đánh chặn từ xa mà đi đầu trong hướng này là không quân Xô Viết: máy bay tiêm kích đánh chặn (tiếng Anh: Fighter-interceptor, tiếng Nga: Истребитель – перехватчик) là loại máy bay tiêm kích tầm xa mang tên lửa không đối không tầm xa để tiêu diệt các máy bay và tên lửa của đối phương từ rất xa ngoài khu vực bảo vệ. Các máy bay này trang bị các hệ thống radar và tên lửa rất hiện đại có tầm bay rất xa và tốc độ rất cao nhưng vì tiêu diệt mục tiêu bằng phóng tên lửa tầm xa nên không đòi hỏi tính cơ động tốt. Ở thời kỳ này các máy bay điển hình loại này là Mikoyan-Gurevich MiG-21 của Liên Xô, English Electric Lightning của Anh và F-104 Starfighter của Hoa Kỳ.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

 Helwan HA-300

 Avro Arrow

 Dassault Étendard IV

 HAL HF-24 Marut

 Saab Draken
  Liên Xô
 Mikoyan-Gurevich MiG-19 'Farmer'
 Mikoyan-Gurevich MiG-21 'Fishbed'
 Sukhoi Su-7 'Fitter-A'
 Sukhoi Su-9/11 'Fishpot'

 English Electric Lightning
 De Havilland Sea Vixen
 Gloster Javelin

 Chance-Vought F-8 Crusader
 Grumman F-11 Tiger
 North American F-100 Super Sabre
 Convair F-102 Delta Dagger
 Lockheed F-104 Starfighter
 Republic F-105 Thunderchief
 Convair F-106 Delta Dart

 SOKO J-22 Orao

Thế hệ thứ ba (1960 - 1970)

Trong các năm 1960-1970 có sự định hướng lại trong xây dựng lực lượng máy bay tiêm kích. Điều đó thể hiện sự nhận thức lại vai trò của chiến tranh trên không: trước đây các cường quốc về không quân ưu tiên số một cho các nhiệm vụ của chiến tranh huỷ diệt tổng lực có sử dụng vũ khí huỷ diệt hàng loạt để tiêu diệt lẫn nhau. Còn đến giai đoạn này các cường quốc hiểu rằng gần như sẽ không có chiến tranh huỷ diệt tổng lực như vậy mà chiến tranh trên không sẽ là các cuộc chiến tranh phi hạt nhân với chiến trường là của loại máy bay tiêm kích mặt trận khu vực, loại máy bay tiêm kích mặt trận sẽ chiếm ưu thế trên không. Và các cuộc chiến tranh khu vực trong thời kỳ này đã chứng kiến những cuộc không chiến giữa các loại tiêm kích mặt trận khác nhau của các bên tham chiến như chiến tranh Việt Nam (1963-1973), chiến tranh Trung Đông (1967, 1973) và chiến tranh Ấn Độ- Pakistan năm 1971.

Thế hệ tiêm kích thứ ba được đánh dấu bởi sự hoàn thiện trong những sáng kiến cải tiến được áp dụng trong thế hệ tiêm kích thứ nhất. Khi sự phát triển hàng không tiếp cận đến mức độ hoàn thiện, khả năng chiến đấu cũng được gia tăng thông qua sử dụng tên lửa, radar, và những thiết bị điện tử hàng không hiện đại khác. Một mặt các máy bay tiêm kích đánh chặn vẫn được một số nước như Liên Xô ưu tiên phát triển như loại MiG-23, MiG-25 với tính đánh chặn chuyên biệt rất cao. Một cách đáng kể, sau khi nghiên cứu những kinh nghiệm thu được từ chiến đấu với tên lửa điều khiển, những nhà thiết kế thừa nhận rằng trận đánh có thể và sẽ kết thúc trong không chiến tầm gần (dogfights). Những khẩu súng một lần nữa lại trở thành một tiêu chuẩn, và tính cơ động một lần nữa lại được ưu tiên.

Những sự đổi mới này, trong khi cải thiện rất lớn những khả năng của máy bay tiêm kích (như F-4 có khả năng mang một trọng tải lớn hơn cả B-24 Liberator, một loại máy bay ném bom hạng nặng trong Chiến tranh thế giới thứ hai), cũng đi đến một sự gia tăng chi phí nghiên cứu chế tạo rất lớn. Trong quân đội các nước trước đây có những máy bay tiêm kích chuyên dụng cho những vai trò đặc biệt, như máy bay tiêm kích ban đêm, máy bay tiêm kích hạng nặng và máy bay tiêm kích tấn công, nhưng đối với những đơn đặt hàng ngày máy bay tiêm kích ngày càng lớn lên về chi phí, quân đội các nước bắt đầu hợp nhất các loại nhiệm vụ, dẫn đến hình thành những loại máy bay tiêm kích đa chức năng. McDonnell F-4 Phantom II được thiết kế như một máy bay tiêm kích đánh chặn thuần túy cho Hải quân Hoa Kỳ, nhưng nó đã được cải tiến trở thành máy bay đa chức năng rất thành công trong không quân, hải quân và thủy quân lục chiến của Hoa Kỳ cũng như tại nhiều quốc gia khác. Đó là máy bay chiến đấu duy nhất đồng thời thực hiện cả ba nhánh đơn vị trong quân đội Hoa Kỳ.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

 Dassault Mirage F.1
 Dassault Super Étendard
 Dassault Mirage III

 IAMI Azarakhsh
 IAMI Saeqeh

 Shenyang J-8
  Liên Xô
 Mikoyan-Gurevich MiG-21MF/bis 'Fishbed'
 Mikoyan-Gurevich MiG-23 'Flogger'
 Mikoyan-Gurevich MiG-25 'Foxbat'
 Sukhoi Su-15 'Flagon'
 Sukhoi Su-17 'Fitter'
 Tupolev Tu-28 'Fiddler'

 Hawker Siddeley Harrier

 McDonnell Douglas F-4 Phantom II
 Northrop F-5

Thế hệ thứ tư (1970 - 1990)

Giới thiệu thêm

Để đối phó với chi phi liên tục tăng của máy bay tiêm kích và hoàn thiện sự thành công của F-4 Phantom II, máy bay tiêm kích đa chức năng đã trở thành phổ biến trong thời kỳ này, và thậm chí thiết kế máy bay cho một vai trò đặc biệt (như F-4 đã có) có thể có khả năng đa vai trò. Những máy bay tiêm kích mới như MiG-23 và Panavia Tornado có những phiên bản thích hợp đặc biệt cho những vai trò khác nhau, trong khi máy bay tiêm kích đa chức năng thật sự bao gồm F/A-18 Hornet, Sukhoi Su-27 và Dassault Mirage 2000. Điều này được làm thuận tiện nhờ hệ thống điện tử hàng không có thể luân chuyển liên tục giữa phương thức hoạt động mặt đất và không trung. Khi chi phí cho việc phát triển ngày càng tăng, thì nền kinh tế sẽ đóng vai trò nhân tố thúc đẩy hơn nữa sự phát triển máy bay đa chức năng.

Không giống như những máy bay tiêm kích đánh chặn ở thời kỳ trước, đa số những máy bay tiêm kích chiếm ưu thế trên không hiện đại đã được thiết kế để có thể không chiến tầm gần nhanh nhẹn. Hệ thống điều khiển trong buồng lái phần lớn dùng hệ thống điện – điện tử và máy tính fly-by-wire sẽ loại bỏ hệ thống điều khiển cơ – thủy lực đã lỗi thời, với các tính toán tham số bay tự động, do đó phi công có thể chú tâm vào việc tác chiến hơn là lo điều khiển máy bay, và sự tiện nghi thoải mái sẽ phổ biến trong các máy bay tiêm kích hiện đại.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

 Dassault Mirage 2000

 IAI Kfir

 Mitsubishi F-2

 JH-7 Flying Leopard
 Shenyang J-8II

 AIDC F-CK-1 Ching-kuo

 Saab Viggen

 Mikoyan MiG-29 'Fulcrum'
 Mikoyan MiG-31 'Foxhound'
 Sukhoi Su-27/33 'Flanker'
 Yakovlev Yak-38 'Forger'
  /  /
 Panavia Tornado
  /
 BAE / McDonnell Douglas Harrier II

 Grumman F-14 Tomcat
 McDonnell Douglas F-15 Eagle
 General Dynamics / Lockheed Martin F-16 Fighting Falcon
 McDonnell Douglas F/A-18 Hornet
 Northrop F-20 Tigershark

Thế hệ 4.5 (1990 - 2000)

Thế hệ "nửa chừng" này là thế hệ chiến đấu cơ hiện nay - để biểu hiện sự trì trệ của các cải tiến khí động học (vốn bùng nổ ở thế hệ ba); nhưng lại tiến triển vượt bậc các hệ thống dẫn đường và các hệ thống điện tử khác - do việc áp dụng chip vi xử lý và kỹ thuật bán dẫn trong các thập niên 1980 và 1990, cũng như hình dạng tàng hình một phần dựa trên thiết kế các máy siêu tính. Điển hình của thế hệ này là chiếc F/A-18E/F Super Hornet dựa trên thiết kế cũ của chiếc F/A-18 Hornet thập niên 1970, hoặc Su-30MKI dựa trên thiết kế cũ của chiếc Su-27. Trong khi các đặc điểm khí động học căn bản không thay đổi, thế hệ máy bay này được cải tiến tính năng lái nhờ trang bị buồng lái toàn kính, radar quét bán dẫn cố định AESA, động cơ mới, cấu trúc bằng vật liệu composite nhẹ hơn, và hình dáng thay đổi chút ít để giảm phản xạ tín hiệu radar.

Trong giai đoạn này có các loại máy bay đáng chú ý như:

 Dassault Rafale

 HAL Tejas
  /
 JF-17 Thunder / FC-1 Fierce Dragon

 Chengdu J-10
 Shenyang J-11B

 Mikoyan MiG-35 'Fulcrum'
 Sukhoi Su-30/35/37 'Flanker'
 Sukhoi Su-32/34 'Fullback'
  /
 Su-30MKI 'Flanker'

 Saab JAS 39 Gripen
  /  /  /
 Eurofighter Typhoon

 Boeing F-15E Strike Eagle and all later derivatives
 General Dynamics / Lockheed Martin F-16C/D Block 50/52 and all later derivatives
 Boeing F/A-18E/F Super Hornet

Thế hệ thứ năm (2000 - hiện nay)

Là thế hệ các máy bay hiện đại nhất đang được thử nghiệm hiện nay và tương lai gần và phải tổng hợp được các tính năng rất ưu việt sau đây:
 Hệ thống phễu phụt phản lực đa hướng cho phép máy bay có lực nâng phản lực với độ cơ động cực cao. Hiện nay đang có các mẫu máy bay F-22 Raptor của Hoa Kỳ, Sukhoi Su-27 và các đời Sukhoi mới nhất của Nga, Eurofighter Typhoon của châu Âu đáp ứng được yêu cầu này trong đó dòng máy bay Sukhoi đáp ứng ưu việt nhất.
 Tốc độ hành trình cơ bản là siêu âm không cần đốt nhiên liệu phụ.
 Công nghệ tàng hình chống ra đa và giảm thiểu đến mức tối đa các trường vật lý của máy bay cho phép máy bay là vô hình đối với đối phương.
 Hệ thống điều khiển hoàn toàn tự động với tương tác thông tin tương tác đầu ra đầu vào trực tiếp trên kính phi công tự động tổng hợp các thông tin chiến đấu, có khả năng bỏ qua các hành động sai sót của phi công khi thao tác bay.
 Tính đa năng của máy bay cho phép thực hiện được nhiều chức năng chiến đấu.
 Hệ thống radar hoả lực vòng tròn mạnh ở mọi phía có thể cảnh giới, nhìn và bắn về phía sau cũng hiệu quả như về phía trước và tiến đến có thể tác chiến vòng tròn.

Ở thế hệ này, duy nhất chỉ có F-22 Raptor của Hoa Kỳ, đã được đưa vào sản xuất vào năm 2004 hiện đang phục vụ trong không quân Hoa Kỳ, và thường được xem như là máy bay tiêm kích đầu tiên của thế hệ tiêm kích mới, gọi là "thế hệ thứ năm". Đối với loại F-35 Lightning II đang phát triển (trước đây là Joint Strike Fighter) và F-22 đều có ảnh hưởng tới sự phát triển không ngừng của thiết kế thế hệ thứ tư, và hầu hết các thiết kế thế hế thứ năm hiện này của các quốc gia trên thế giới đều có một số hình dáng đường nét khí động học giống nhau như Sukhoi PAK FA của Nga, dự án Shenyang J-XX của Trung Quốc, Máy bay Chiến đấu Tầm trung của Ấn Độ và KFX của Hàn Quốc. Những mẫu thao diễn công nghệ của thế hệ tiêm kích thứ năm hiện đã bị hủy bỏ bao gồm YF-23 Black Widow II, Boeing X-32, McDonnell Douglas X-36 của Hoa Kỳ cộng với Dự án MiG 1.42 mà sau này nâng cấp thành phiên bản 1.44 của Nga.

Đang hoạt động

Lockheed Martin / Boeing F-22 Raptor

Lịch trình đưa vào hoạt động

Bay thử nghiệm vào năm 2009 và bắt đầu hoạt động vào năm 2012

 Sukhoi T-50</small>
Sukhoi Su-75
  /
 Lockheed Martin / Northrop Grumman / BAE F-35 Lightning II / JCA

Mẫu thử nghiệm công nghệ
Đã được chế tạo, bay và thử nghiệm (chỉ có mẫu thử nghiệm) - nhưng thiết kế không được lựa chọn

Sukhoi Su-47 'Berkut'
Mikoyan Project 1.44 'Flatpack'

 Northrop YF-23 Black Widow II
 Boeing X-32 JSF

Đang phát triển
Đang phát triển trong giai đoạn đầu hoặc trong giai đoạn dự án In very early development or rumored projects

 J-20
  /  (Test Flights expected near 2012)
 Dự án Máy bay tiêm kích Thế hệ thứ năm (dựa trên PAK-FA)

 Medium Combat Aircraft (đang phát triển)

 Mitsubishi ATD-X (đang phát triển)

 KAI KF-X (đang phát triển)

 Dự án MiG LFI (đang phát triển)
Sukhoi Su-75 (Checkmate)  (đang phát triển)

Xem thêm
 Danh sách máy bay quân sự
 Máy bay quân sự
 Máy bay ném bom
 Máy bay cường kích
 Máy bay thám thính

Tham khảo

Liên kết ngoài

 WW2DB: Aircraft of World War II
 AirToAirCombat.com: Fighter and Military Aircraft Reference
 World War II Allied/Axis airplane links
 Measures of Fighter Capability
 CombatAircraft.com - Fighters
 Defencetalk.com
 Fighter-planes.com: data and images
 Fighter-planes.com: Hình ảnh và tài liệu
 FighterPlanePhotos.com: Fighter Plane & Military Aircraft Photos
 Fighter Planes Info & Pictures
 PAF Falcons website
 Fighter Combat Quotations
 Từ ngữ và danh ngôn
 Military fighter aircraft in detail
 Chi tiết máy bay quân sự
 WW 2 aviation forum

Máy bay quân sự

Danh sách máy bay quân sự
Máy bay vận tải dân sự Liên Xô 1980–1989


title: Burgoberbach

text:
Burgoberbach là một đô thị ở huyện Ansbach bang Bayern nước Đức. Đô thị Burgoberbach có diện tích 13 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 3364 người.

Tham khảo


title: Phương Sơn (định hướng)

text:
Phương Sơn có thể là một trong số các địa danh sau đây:

Việt Nam
 Phường Phương Sơn, thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa
 Thị trấn Phương Sơn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang

Trung Quốc
 Huyện Phương Sơn thuộc địa cấp thị Lữ Lương, tỉnh Sơn Tây

Xem thêm
Phượng Sơn


title: Hylaeus peruvianus

text:
Hylaeus peruvianus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1910.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1910


title: Coelioxys decipiens

text:
Coelioxys decipiens là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Spinola mô tả khoa học năm 1838.

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1838


title: (8247) 1979 SP14

text:
{{DISPLAYTITLE:(8247) 1979 SP14}}

(8247) 1979 SP14 là một vành đai tiểu hành tinh ngoại tiếp. Nó được phát hiện bởi Schelte J. Bus ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 20 tháng 9 năm 1979.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 8001–9000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1979
Được phát hiện bởi Schelte J. Bus
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Agrypnus babanus

text:
Agrypnus babanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1990.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Leucophlebia hogenesi

text:
Leucophlebia hogenesi là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Sri Lanka.

Chú thích

Tham khảo

Leucophlebia


title: La Paz, Agusan del Sur

text:
La Paz là đô thị loại 1 ở tỉnh Agusan del Sur, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2015, đô thị này có dân số 28.217 người trong.

Các khu phố (barangay)

La Paz được chia thành 15 khu phố (barangay).

 Bataan
 Comota
 Halapitan
 Langasian
 Osmeña, Sr.
 Poblacion
 Sagunto
 Villa Paz
 Angeles
 Kasapa II
 Lydia
 Panagangan
 Sabang Adgawan
 San Patricio
 Valentina

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số Philipin năm 2000

Đô thị của Agusan del Sur


title: 562 Salome

text:
562 Salome

562 Salome là một tiểu hành tinh ở vành đai chính, thuộc nhóm tiểu hành tinh Eos. Nó được Max Wolf phát hiện ngày 3.4.1905 ở Heidelberg và được đặt theo tên Salomé, nhân vật trong Tân Ước, con gái của vua Herod đại đế, và cũng là nhân vật trong vở opera Salome của Richard Strauss, dựa trên vở kịch Salomé của Oscar Wilde.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
 Discovery Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh được đặt tên
562
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1905
Được phát hiện bởi Max Wolf


title: Stenoteras

text:
Stenoteras là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Dặc Dương

text:
Dặc Dương (chữ Hán giản thể: 弋阳县, âm Hán Việt: Dặc Dương huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Thượng Nhiêu, tỉnh Giang Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1592 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2003 là 365.000 người. Mã số bưu chính là 334400, mã vùng điện thoại là 0793. Chính quyền huyện đóng ở trấn Dặc Giang.

Hành chính
Huyện Dặc Dương được chia ra làm 17 đơn vị hành chính cấp hương, gồm 2 nhai đạo, 10 trấn và 5 hương
Nhai đạo: Đào Nguyên (桃源街道), Hoa Đình (花亭街道)
Trấn: Tào Khê (曹溪镇), Tất Công (漆工镇), Chương Thụ Đôn (樟树墩镇), Nam Nham (南岩镇), Chu Khanh (朱坑镇), Khuê Phong (圭峰镇), Điệp Sơn (叠山镇), Cảng Khẩu (港口镇), Dặc Giang (弋江镇), Tam Huyện Lĩnh (三县岭镇)
Hương: Trung Phán (中畈乡), Cát Khê (葛溪乡), Loan Lý (湾里乡), Thanh Hồ (清湖乡), Húc Quang (旭光乡)

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Giang Tây
Thượng Nhiêu


title: Tipula sharva

text:
Tipula sharva là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Oxaenanus

text:
Oxaenanus là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Mantidactylus blommersae

text:
Mantidactylus blommersae là một loài ếch trong họ Mantellidae. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đầm nước, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Vences, M. & Glaw, F. 2004. Mantidactylus blommersae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Mantidactylus
Động vật lưỡng cư Madagascar
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Baden, Morbihan

text:
Baden (Baden trong tiếng Bretagne) là một xã ở tỉnh Morbihan Bretagne tây bắc Pháp. Xã này có diện tích 23,53 km², dân số năm 1999 là 360 người. Khu vực này có độ cao từ -1 cho đến 43 mét trên mực nước biển.

Cư dân của Baden danh xưng trong tiếng Pháp là Badennois.

Tham khảo

 Các thị trưởng của Hiệp hội Morbihan
 Hồ sơ của thị trấn trên trang mạng INSEE

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức
 French Ministry of Culture list for Baden
 Bản đồ của Baden trên Michelin
 Passion and Wings Museum

Xã của Morbihan


title: Hypsa

text:
Hypsa là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae. Hiện nó có tên đồng nghĩa là Asota.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Asota


title: Apantesis phalerata

text:
Apantesis phalerata là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Ontario, Quebec và Maine tới Florida, phía tây đến Texas, phía bắc đến South Dakota.

Sải cánh dài 30–42 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 5 đến tháng 9 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn Trifolium, Spartina, Taraxacum, và Plantago cũng như các loại cây thấp khác.

Chú thích

Tham khảo

Apantesis


title: Hovea trisperma

text:
Hovea trisperma là một loài thực vật trong họ Fabaceae.

Miêu tả

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Pictures of Hovea trisperma

T


title: Epiphragma fuscosternatum

text:
Epiphragma fuscosternatum là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Epiphragma
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: 16222 Donnanderson

text:
16222 Donnanderson (2000 DK55) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 29 tháng 2 năm 2000 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 16222 Donnanderson

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Bạch Diệp

text:
Bạch Diệp (1929 – 2013) là nữ đạo diễn điện ảnh đầu tiên của Việt Nam. Bà được biết tới với những bộ phim: Ngày lễ Thánh, Huyền thoại mẹ, Kẻ không cầu may... Bà đã được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân (đợt 4 - 1997).

Tiểu sử và sự nghiệp
Bạch Diệp tên thật Nguyễn Thanh Tâm, sinh năm 1929 tại Hà Nội trong một gia đình có truyền thống nhiếp ảnh. Từ năm 6 tuổi, bà đã được đưa theo học ở trường tu viện Saint Dominique ở Hải Phòng.

Năm 1941, gia đình bà chuyển sang Hải Dương. Khi mới chỉ 16 tuổi, bà đã đi theo Việt Minh, tham gia tổng khởi nghĩa và tham gia phụ nữ cứu quốc ở Hải Dương rồi hoạt động trong Tỉnh hội và thường vụ liên khu III. Năm 1955, bà chuyển về làm tại báo Nhân dân, làm tổ trưởng tổ Hà Nội, chịu trách nhiệm thông tin về thành phố.

Năm 1959, bà theo học lớp đạo diễn điện ảnh do Bộ Văn hóa Thông tin mở dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia Liên Xô. Bà tốt nghiệp năm 1963, sau đó về làm việc tại Hãng phim truyện Việt Nam. Tác phẩm đầu tay của bà là bộ phim Trần Quốc Toản ra quân, chuyển thể từ chèo, sau được trao giải Bông sen bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ hai. Những bộ phim tiếp theo của bà ra đời sau đó là Người về đồng cói (1973), Ngày lễ Thánh (1976), Câu chuyện làng Dừa (1977), Người chưa biết nói (1979), Ai giận ai thương (1982)... Nổi bật nhất là hai bộ phim Ngày lễ Thánh (dựa theo cuốn tiểu thuyết Bão biển của Chu Văn) và Huyền thoại mẹ, đều do nghệ sĩ nhân dân Trà Giang đóng vai chính, đều giành được giải thưởng Bông sen bạc.

Bà về hưu năm 1992. Bà vẫn được mời làm phim truyền hình cho Đài truyền hình Việt Nam. Bà còn làm phim cho các chuyên mục Điện ảnh chiều thứ 7 và Văn nghệ chủ nhật.

Năm 1997, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân. Năm 2007, bà được nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm Ngày lễ Thánh, Huyền thoại mẹ . Bà là một trong số các nghệ sĩ Việt Nam có tên trong Bách khoa toàn thư điện ảnh Liên Xô. Năm 2008, bà là một trong 11 nghệ sĩ đương đại được tôn vinh trong ngày kỉ niêm 55 năm thành lập ngành Điện ảnh cách mạng Việt Nam .

Bà qua đời vào ngày 17 tháng 8 năm 2013, thọ 84 tuổi .

Đời tư
Bà đã từng yêu cố nhạc sĩ Tử Phác. Ông đã từng viết những ca khúc để tặng bà như Mưa bay, Lá reo. Sau này ông Tử Phác đã lập gia đình và đã đặt tên con theo tên của bà.

Người chồng đầu tiên của bà là thi sĩ nổi tiếng Xuân Diệu. Bà kết hôn với ông khi bà 27 tuổi, ông 40 tuổi. Sống với nhau một thời gian ngắn, bà trở về sống với cha mẹ. Bà là người phụ nữ duy nhất trong cuộc đời nhà thơ Xuân Diệu.

Bà kết hôn lần thứ hai với ông Nguyễn Đức Tường vào năm 1975. Họ đã sống với nhau 15 năm cho đến khi ông Tường mất.

Những phim đã thực hiện
Trong sự nghiệp đạo diễn, bà đã làm 15 bộ phim nhựa. Trong đó có:
 Trần Quốc Toản ra quân
 Người về đồng cói (1973)
 Ngày lễ Thánh (1976)
 Câu chuyện làng Dừa (1977)
 Người chưa biết nói (1979)
 Ai giận ai thương (1982)
 Huyền thoại về người mẹ (1987)
 Trừng phạt
 Điện Biên Phủ (1992)
 Hoa ban đỏ (1994)
 Đêm Bến Tre...

Sau khi nghỉ hưu, bà vẫn tiếp tục làm phim truyền hình. Trong đó có:
 Vui buồn sau lũy tre
 Kẻ không cầu may (2000)
 Người nổi tiếng
 Trăng nước Ngũ Hồ...

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Đạo diễn Bạch Diệp và những bộ phim... cuối cùng

Nghệ sĩ nhân dân Việt Nam
Đạo diễn điện ảnh Việt Nam
Người Hà Nội
Giải thưởng Nhà nước
Đạo diễn truyền hình


title: Blanzat

text:
Blanzat là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 360-611 mét trên mực nước biển.

Thị trấn này có cự ly khoảng 8 km về phía bắc Clermont-Ferrand

Tham khảo
 INSEE commune file

Liên kết ngoài
Official website

Xã của Puy-de-Dôme


title: Choranche

text:
Choranche là một xã thuộc tỉnh Isère, vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 200-1200 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Isère


title: Tiêm Sơn, Song Áp Sơn

text:
Tiêm Sơn (chữ Hán giản thể: 尖山区, âm Hán Việt: Tiêm Sơn khu) là một quận thuộc địa cấp thị Song Áp Sơn, tỉnh Hắc Long Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 118 km², dân số 210.000 người, mã số bưu chính 155100. Quận Tiêm Sơn được chia thành 6 nhai đạo (Bát Mã Lộ, Nhị Mã Lộ, Trung tâm Trạm, Phú An, Diêu Địa, Thiết Tây); 1 hương An Bang.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Hắc Long Giang
Song Áp Sơn


title: Aleksey Petrovich Maresyev

text:
Aleksey Petrovich Maresyev (tiếng Nga: Алексе́й Петро́вич Маре́сьев; 20 tháng 5 năm 1916 – 19 tháng 5 năm 2001) là một phi công Nga và là Anh hùng Liên bang Xô viết nổi tiếng trong Chiến tranh giữ nước vĩ đại.

Trước khi gia nhập Hồng quân Liên Xô năm 1937, ông là thợ tiện và đã từng tham gia vào việc xây dựng thành phố Komsomolsk-na-Amure. Năm 1940, Maresiev tốt nghiệp Trường Không quân Bataysk và bắt đầu trở thành phi công chiến đấu từ tháng 8 năm 1941 ngay sau khi Chiến tranh giữ nước vĩ đại bùng nổ. Ông đã bắn hạ được 4 máy bay của Đức Quốc xã trước khi chiếc máy bay chiến đấu do ông điều khiển bị rơi tháng 3 năm 1942 gần thành phố Staraya Russa khi đó do quân Đức chiếm giữ.

Mặc dù bị thương rất nặng, Alexei vẫn cố gắng tự quay lại khu vực do người Xô viết kiểm soát. Sau cuộc hành trình dài 18 ngày, những vết thương của Maresiev đã trầm trọng đến mức ông phải cắt bỏ cả hai chân từ đầu gối trở xuống. Tuy nhiên, Maresiev không từ bỏ mong muốn được tiếp tục làm phi công chiến đấu của mình, chỉ sau gần một năm ông đã làm chủ hoàn toàn đôi chân giả và đến tháng 6 năm 1943, ông đã thành công trong việc quay trở lại lái máy bay chiến đấu.

Trong một cuộc không chiến tháng 8 năm 1943, Maresiev đã hạ 3 máy bay chiến đấu FW-190 của quân đội Đức Quốc xã. Tổng cộng ông đã hoàn thành 86 phi vụ chiến đấu, bắn hạ 11 máy bay Nazi. Ngày 24 tháng 8 năm 1943, ông được tặng thưởng danh hiệu Anh hùng Liên bang Xô viết, danh hiệu quân sự cao quý nhất của Liên Xô. Năm 1944, Maresiev được kết nạp vào Đảng Cộng sản Liên Xô và hai năm sau ông giải ngũ.

Năm 1956, Maresiev đạt được học vị Tiến sĩ ngành Lịch sử và bắt đầu làm việc cho Hội cựu chiến binh Liên Xô. Ông cũng từng là thành viên của Xô viết Tối cao Liên Xô.

Maresiev qua đời sau một cơn đau tim vào ngày 19 tháng 5 năm 2001, chỉ một giờ trước lễ kỉ niệm chính thức sinh nhật lần thứ 85 của ông. Ông được an táng tại nghĩa trang Novodevichy.

Nhà văn Boris Polevoy đã dựa trên câu chuyện có thật này của Maresiev để viết thành tiểu thuyết nổi tiếng Một người chân chính (hay Chuyện một người chân chính-: Повесть о настоящем человеке).

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Алексей Маресьев: "Я человек, а не легенда!" (tiếng Nga)
 Bài viết trên New York Times nhân ngày mất của Maresiev

Phi công Liên Xô
Anh hùng Liên Xô
Người khuyết chi
Đảng viên Đảng Cộng sản Liên Xô
Chôn cất tại nghĩa trang Novodevichy
Sĩ quan Liên Xô


title: Malpartida de la Serena

text:
Malpartida de la Serena là một đô thị trong tỉnh Badajoz, Extremadura, Tây Ban Nha. Dân số 719 người và diện tích 26 km².

Tham khảo

Đô thị ở Badajoz


title: 795

text:
Năm 795 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 795


title: Cancellaria turrita

text:
Cancellaria turrita là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cancellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cancellaria


title: Tiên đề xác suất

text:
Xác suất P của biến cố E nào đó, ký hiệu , được xác định trong một "vũ trụ" hoặc không gian mẫu
gồm mọi biến cố sơ cấp (elementary event) sao cho P phải thỏa mãn các tiên đề Kolmogorov.

Theo một cách khác, một xác suất có thể được hiểu là một độ đo trên một σ-đại số của các tập con của không gian mẫu, với các tập con đó là các biến cố, sao cho độ đo của tập bao trùm bằng 1. Tính chất này rất quan trọng, do từ nó mà có được khái niệm tự nhiên về xác suất điều kiện. Mọi tập  với xác suất khác 0 (nghĩa là P(A)> 0) xác định một xác suất khác

trên không gian.  Biểu diễn trên thường được đọc là "xác suất của B nếu có A".  Nếu xác suất điều kiện của B nếu có A bằng xác suất của B, thì A và B được coi là độc lập.

Trong trường hợp không gian mẫu là hữu hạn hoặc vô hạn đếm được, một hàm xác suất còn có thể được xác định bởi các giá trị của nó trên tập biến cố sơ cấp  trong đó

Các tiên đề Kolmogorov

Ba tiên đề sau được gọi là các tiên đề Kolmogorov, đặt theo tên nhà toán học Andrey Kolmogorov, người đã xây dựng chúng. Ta có một tập Ω, một σ-đại số F của các tập con của Ω, và một hàm P ánh xạ mỗi thành viên của F tới một giá trị là số thực. Các thành viên của F, nghĩa là các tập con của Ω, được gọi là các "biến cố".

Tiên đề thứ nhất

 Với tập bất kỳ , nghĩa là với mọi biến cố E,

Nghĩa là, xác suất của một biến cố là một số thực không âm.

Tiên đề thứ hai

Nghĩa là, xác suất một biến cố sơ cấp nào đó trong tập mẫu sẽ xảy ra là 1. Cụ thể hơn, không có biến cố sơ cấp nào nằm ngoài tập mẫu.

Điều này thường bị bỏ qua trong một số nhầm lẫn trong tính toán xác suất; nếu ta không thể định nghĩa chính xác toàn bộ tập mẫu thì cũng sẽ không thể định nghĩa xác suất của tập con bất kỳ.

Tiên đề thứ ba

Một chuỗi đếm được bất kỳ gồm các biến cố đôi một không giao nhau  thỏa mãn .

Nghĩa là, xác suất của một tập biến cố là hợp của các tập con không giao nhau bằng tổng các xác suất của các tập con đó. Đó gọi là σ-cộng tính (σ-additivity). Quan hệ này không đúng nếu có hai tập con giao nhau.

Để biết về các cách tiếp cận đại số khác, xem bài algebra of random variables.

Các hệ quả

Từ các tiên đề Kolmogorov, ta có thể rút ra các quy tắc hữu ích khác cho việc tính toán các xác suất:

Đó là quy tắc cộng xác suất. Nghĩa là, xác suất A hoặc B sẽ xảy ra bằng tổng xác suất A sẽ xảy ra với xác suất B sẽ xảy ra, trừ đi xác suất mà cả A và B cùng xảy ra. Kết luận này có thể mở rộng thành inclusion-exclusion principle.

Nghĩa là, xác suất mà một biến cố bất kỳ sẽ không xảy ra bằng 1 trừ đi xác suất nó sẽ xảy ra.

Sử dụng xác suất điều kiện như đã định nghĩa ở trên, ta có

Nghĩa là, xác suất A và B sẽ xảy ra bằng xác suất A sẽ xảy ra nhân với xác suất B sẽ xảy ra nếu A đã xảy ra. Quan hệ này dẫn tới Định lý Bayes. Từ đó ta có:

 A và B độc lập khi và chỉ khi .

Xem thêm

 frequency probability
 personal probability
 eclectic probability
 statistical regularity

Tham khảo

Liên kết ngoài
 The Legacy of Andrei Nikolaevich Kolmogorov Curriculum Vitae and Biography. Kolmogorov School. Ph.D. students and descendants of A.N. Kolmogorov. A.N. Kolmogorov works, books, papers, articles. Photographs and Portraits of A.N. Kolmogorov.

Lý thuyết xác suất
Tiên đề toán học

de:Kolmogorow-Axiom
en:Probability axioms
es:Axiomas de probabilidad
fr:Axiomes des probabilités
gl:Axiomas de probabilidade
he:אקסיומות ההסתברות
nl:Axioma's van de kansrekening
pl:Aksjomaty Kołmogorowa
ro:Axiomele probabilităţii
th:สัจพจน์ของความน่าจะเป็น
zh:概率公理