title: Hiến pháp

text:
[[Tập tin:Constitution-Print-C10314518.jpeg|nhỏ|800px|Nguyên bản Hiến pháp Hoa Kỳ]]
Hiến pháp là một hệ thống cao nhất của pháp luật quy định những nguyên tắc chính trị căn bản và thiết lập thủ tục, quyền hạn, trách nhiệm của một chính quyền. Nhiều hiến pháp cũng bảo đảm các quyền nhất định của nhân dân. Trong bài viết này, ngoài Hiến pháp được hiểu như hiến pháp chính quyền còn có một số hình thức khác mang nghĩa rộng hơn như là hiến chương, luật lệ, nguyên tắc giữa các tổ chức chính trị.

Các thực thể phi chính trị, dù hợp thể hay không, cũng có hiến pháp. Các thực thể này gồm các đoàn thể và các hội tình nguyện.

Hiến pháp là đạo luật cơ bản nhất của một nhà nước, nó thể hiện ý chí và nguyện vọng của tuyệt đại đa số nhân dân tồn tại ở trong hoặc ngoài nhà nước đó, nhưng vẫn là nhân dân thuộc nhà nước đó.

Lịch sử và sự phát triển

Những khai quật ở Iraq đương đại do Ernest de Sarzec tiến hành vào năm 1877 đã tìm thấy bằng chứng của bộ luật pháp lý sớm nhất được biết đến do vua Urukagina ở thành phố Lagash, nước Sumer ban hành khoảng năm 2300 TCN. Có lẽ là nguyên mẫu luật chính phủ sớm nhất. Bản thân tài liệu này chưa được khám phá hết nhưng nó cho người dân nước đó một số quyền, chẳng hạn, việc giảm thuế cho các quả phụ, trẻ mồ côi và bảo vệ người nghèo khỏi bị người giàu cho vay nặng lãi.

Sau đó, nhiều chính quyền trị vì với các bộ luật bằng văn bản đặc biệt. Một tài liệu như vậy cổ nhất vẫn tồn tại có lẽ là của vua Ur-Nammu thành phố Ur (khoảng 2050 TCN). Một số Bộ luật nổi tiếng trong tài liệu đó là Bộ luật Hammurabi của Đế quốc Babylon xưa, Bộ luật Hittite, Bộ luật Assyria, Bộ luật Moses và Trụ Cyrus chứa đựng những lời răn dạy của Hoàng đế Cyrus Đại Đế của Đế quốc Ba Tư cổ đại.

Aristotle (khoảng 350 TCN) là một trong những người đầu tiên chính thức phân biệt giữa luật thông thường và (luật) hiến pháp được ghi lại trong lịch sử. Ông đã thiết lập những ý tưởng về hiến pháp và chủ nghĩa hợp hiến, và cố gắng phân loại các hình thức khác nhau của chính phủ lập hiến. Khái niệm căn bản nhất mà ông ta thường dùng để miểu tả hiến pháp trong những thuật ngữ tổng quát là "sự sắp xếp các chức vụ trong một quốc gia". Trong tác phẩm của mình Constitution of Athens, Politics và Nicomachean Ethics, ông ta khảo sát tỉ mỉ các hình thức khác nhau của hiến pháp, đặc biệt là Athena và Sparta. Ông ta phân loại những hiến pháp ông cho là tốt và xấu, và ông đi đến kết luận hiến pháp tốt nhất là một hình thức pha trộn giữa những yếu tố quân chủ, quý tộc và dân chủ. Ông ta cũng phân biệt giữa công dân có những cơ hội riêng để tham gia trong nước và những người không phải công dân, nô lệ không có cơ hội đó.

Người La Mã lần đầu tiên soạn thảo hiến pháp Mười hai Điều (Twelve Tables) của họ vào năm 449 TCN. Chúng được thi hành dưới dạng một chuỗi các luật thỉnh thoảng được thêm vào, nhưng luật La Mã không được tổ chức lại thành một bộ luật riêng rẽ cho đến khi bộ luật Theodosianus ra đời năm 438. Sau này, bộ luật Justinianus ở Đế chế Byzantine Đông có ảnh hưởng lớn cả Châu Âu.

Điều khoản thứ mười bảy của Hiến pháp Nhật Bản được soạn năm 604, được cho là của hoàng tử Shotoku, là một hiến pháp điển hình trong lịch sử chính trị châu Á. Ảnh hưởng của triết lý Phật giáo, hiến pháp chú trọng hơn vào đạo đức xã hội hơn là thể chế của chính chính phủ đó.
Hiến pháp Gayanashagowa (Great Law of Peace) được xem là hiến pháp khẩu truyền của dân tộc Iroquois ra đời khoảng 1090 và 1150 đã được cân nhắc và đã truyền một phần cảm hứng cho Hiến pháp Hoa Kỳ.

Hiến pháp thành văn sớm nhất vẫn còn dùng ở một nước có chủ quyền đến nay là của San Marino. Hiến pháp San Marino được viết bằng tiếng Latin vào năm 1300 bao gồm sáu quyển. Quyển đầu tiên có 62 điều, nói về việc thiết lập các hội đồng, tòa án, các viên chức hành pháp và quyền hành của họ. Các quyển còn lại nói về tội phạm và luật dân sự và các thủ tục tòa án.

Khối thịnh vượng chung Massachusetts thông qua hiến pháp năm 1780, trước việc thông qua Điều ước Liên bang và Hiến pháp Hoa Kỳ. Đây có lẽ là hiến pháp "có tên" vẫn được dùng cũ nhất vì văn kiện này tuyên bố rõ ràng rằng bản thân nó là một hiến pháp. Hiến pháp Hoa Kỳ được thông qua năm 1789 chịu ảnh hưởng của hệ thống hiến pháp Anh. Văn kiện đó trở thành cơ sở cho nền cộng hòa và hiến pháp được soạn ra sau đó. Nó cũng thường được cho rằng là hiến pháp được biên soạn có tính quốc gia hiện đại lâu đời nhất trên thế giới.

Hiến pháp chính quyền
Thường thấy nhất, thuật ngữ "hiến pháp" đề cập đến tập hợp các quy tắc và nguyên tắc quy định bản chất và phạm vi của chính quyền. Hầu hết các chính hiến pháp tìm cách điều chỉnh quan hệ giữa các cơ quan của nhà nước, quan hệ giữa ba bộ phận hành pháp, lập pháp và tư pháp ở mức độ cơ bản và mối quan hệ giữa các cơ quan thuộc ba bộ phận đó.

Các đặc điểm chính
Các đặc điểm sau đây là đặc điểm của hiến pháp dân chủ đã được các khoa học gia chính trị xác định cho hiến pháp ở phạm vi quốc gia.

Việc soạn thảo
Sự phân loại cơ bản là hiến pháp đã được điều lệ hóa hay không. Một hiến pháp đã được điều lệ hóa là một văn kiện riêng rẽ và là nguồn gốc của luật hiến pháp trong một quốc gia. Một ví dụ thường dùng cho loại này là Hiến pháp Hoa Kỳ. Ngược lại, hiến pháp không được điều lệ hóa là hiến pháp không được chứa đựng trong một văn kiện riêng rẽ và bao gồm nhiều nguồn gốc khác nhau có thể là thành văn hay bất thành văn. Hiến pháp Úc, Hiến pháp Anh là hai ví dụ điển hình của loại này. Hiến pháp Ấn Độ được cho là hiến pháp được điều lệ hóa dài nhất trên thế giới.

Hiến pháp được điều lệ hóa
Hầu hết các quốc gia trên thế giới đều có một hiến pháp được điều lệ hóa (trừ ba quốc gia Israel, New Zealand và Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland). Hiến pháp được điều lệ hóa thường là sản phẩm của sự thay đổi chính trị lớn như một cuộc cách mạng. Chẳng hạn như hiến pháp của Hoa Kỳ được viết ra và được thông qua không quá 25 năm sau cuộc Cách mạng Hoa Kỳ. Tiến trình một quốc gia thông qua hiến pháp có quan hệ mật thiết với hoàn cảnh chính trị và lịch sử dẫn đến các thay đổi căn bản.

Lợi ích rõ ràng nhất của hiến pháp được điều lệ hóa là có các điều mạch lạc và dễ hiểu. Hiến pháp được điều lệ hóa ít nhất thì cũng dễ đọc và là một văn kiện riêng lẻ. Mặc dầu nó tương đối rõ ràng nhưng hiến pháp được điều lệ hóa vẫn để lại một phạm vi giải thích rộng lớn cho tòa án hiến pháp.

Các quốc gia có hiến pháp được điều lệ hóa thường gán cho nó uy quyền tối cao so với các đạo luật thông thường khác. Đó là, nếu có xung đột xảy ra giữa một đạo luật và hiến pháp thì tất cả hay một phần của đạo luật đó có thể bị tòa án tuyên bố là vượt quyền (ultra vires) và bị cho là vi hiến. Ngoài ra, một thủ tục đặc biệt được yêu cầu để sửa đổi hiến pháp có liên quan đến ⅔ đa số trong cơ quan lập pháp quốc gia, sự đồng ý của các cơ quan lập pháp địa phương, cuộc trưng cầu dân ý hoặc một số thủ tục khác. Điều này làm cho việc sửa đổi hiến pháp khó hơn việc thông qua một luật nào khác.

Hiến pháp không được điều lệ hóa
Chỉ có ba quốc gia là Israel, New Zealand và Anh dùng hiến pháp không được điều lệ hóa (tính đến tháng 10 năm 2006).

Ở những quốc gia sử dụng hiến pháp không được điều lệ hóa, không có sự khác biệt giữa (luật) hiến pháp và các đạo luật (như luật áp dụng cho các khu vực cai quản) trong thuật ngữ pháp lý. Cả hai có thể bị thay thế hoặc loại bỏ bởi đa số trong nghị viện. Trên thực tế, các chính phủ dân chủ không dùng cơ hội này để bãi bỏ tất cả các quyền công dân mà trên lý thuyết họ có thể làm như vậy.

Xem thêm: Các luật chính của Anh

Sự phân bổ quyền lực
Hiến pháp cũng thiết lập quyền lực trong một nước. Có hai loại phân bổ quyền lực cơ bản là: liên bang và nhất thể. Hệ thống chính quyền liên bang có hiến pháp công nhận sự phân chia quyền lực giữa trung ương và địa phương trong một quốc gia. Hiến pháp Canada là một ví dụ điển hình, đó là sự phân chia quyền lực giữa chính phủ liên bang và các tỉnh bang. Hiến pháp nhất thể công nhận quyền lực chỉ tồn tại ở trung ương. Anh là một trong những nước sử dụng loại hình này.

Sự phân tách quyền lực
Hiến pháp thường biến đổi lớn theo mức độ phân tách quyền lực, thông thường là sự phân tách của các bộ phận hành pháp, lập pháp và tư pháp của chính quyền. Hiến pháp Hoa Kỳ có sự phân tách quyền lực đầy đủ vì với mỗi bộ phận đều có quyền được giao cụ thể. Ví dụ, Quốc hội, cơ quan lập pháp Hoa Kỳ có quyền buộc tội (các quan chức) mà các bộ phận khác không có quyền.

Giới hạn trách nhiệm
Giới hạn trách nhiệm là một đặc điểm chung của tất cả các hiến pháp dân chủ. Ở hệ thống chính phủ tổng thống, như Hoa Kỳ và hệ thống bán tổng thống, như Pháp, các bộ trưởng có trách nhiệm với tổng thổng, người có quyền bảo trợ để chỉ định hay sa thải bộ trưởng. Tổng thống có trách nhiệm với nhân dân trong một cuộc bầu cử. Trong hệ thống nghị viện, như Anh và Úc, các bộ trưởng có trách nhiệm với nghị viện nhưng thủ tướng lại bổ nhiệm hay sa thải họ (ở hệ thống Westminster, quyền này xuất phát từ quốc vương, thành viên của nghị viện). Cũng có khái niệm về việc bỏ phiếu bất tín nhiệm ở nhiều nước theo chế độ nghị viện, điều này có nghĩa là nếu đa số trong bộ phận lập pháp bỏ phiếu cho cuộc vận động bất tín nhiệm thì chính phủ phải từ chức, và một chính phủ mới sẽ được thành lập hoặc nghị viện sẽ bị giải tán và cuộc tổng tuyển cử sẽ diễn ra.

Hiến pháp hình thức
Nhà lý luận chính trị Ý Giovanni Sartori cho rằng sự tồn tại của hiến pháp là vẻ ngoài của nguồn quyền hành độc đoán. Trong khi các tài liệu như vậy diễn tả sự tôn trọng nhân quyền hay thiết lập một bộ máy tư pháp độc lập, thì trong thực tế chúng có thể bị làm ngơ một khi nhà cầm quyền cảm thấy bị đe dọa hay hoàn toàn bị sỉ nhục. Một ví dụ điển hình là Hiến pháp Liên Xô, trên văn bản thì đảm bảo quyền tự do lập hội hay quyền tự do ngôn luận nhưng trên thực tế, công dân nếu làm như vậy thì họ sẽ bị bỏ tù (tù nhân chính trị). Ví dụ đó cho thấy rằng sự bảo vệ và lợi ích mà hiến pháp đem lại ít hơn thông qua những điều khoản được thảo ra, nhưng đem lại nhiều cho chính quyền theo nguyên tắc của họ.

Tòa án hiến pháp
Hiến pháp thường được bảo vệ ở mỗi quốc gia bằng "tòa án hiến pháp" ("tòa bảo hiến") hoặc "tòa án tối cao". Tòa án này phân xử sự tương thích của các điều khoản pháp luật với các nguyên tắc của hiến pháp. Đặc biệt quan trọng là trách nhiệm của tòa này là bảo vệ các quyền và tự do do hiến pháp quy định.

Sự vi phạm hiến pháp, hay vi hiến, là một hành động hay hành động luật trái với hiến pháp được tòa án phân xử. Ví dụ về sự vi phạm hiến pháp ở bộ phận hành pháp có thể là một chính trị gia lạm dụng quyền hành của mình hay bộ phận lập pháp cố thông qua luật trái với hiến pháp mà không thông qua quá trình tu chính hiến pháp trước.

Tòa hiến pháp thường gọi là tòa phương án cuối cùng, một thực thể pháp luật cao nhất trong chính phủ. Quá trình thẩm định pháp lý thường được tích hợp vào hệ thống tòa phúc thẩm. Đây là một vụ kiện như với Tòa án Tối cao Hoa Kỳ. Các vụ kiện thường được xét xử ở một tòa án thấp hơn trước khi mang ra trước tòa án tối cao, ngoại trừ các vụ kiện mà tòa tối cao có quyền xét xử trước. Một số quốc gia khác lập ra một tòa đặc biệt chỉ để bảo vệ hiến pháp như ở Tòa án Hiến pháp Đức. Hầu hết các tòa hiến pháp là công cụ quyền lực của quá trình cân nhắc luật có quyền tuyên bố luật "vi hiến", không hợp với hiến pháp. Hiệu lực của việc quyết định này thay đổi tùy theo chính phủ nhưng đều phổ biến cho các hoạt động của tòa án để quyết định một luật nào đó không thể đưa vào cuộc sống, như trường hợp của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, nhiều tòa bị rắc rối khi dựa vào sự hợp tác của hai bộ phận hành pháp và lập pháp để thi hành quyết định của họ một cách thích hợp. Ở quyết định của Tòa án Tối cao Hoa Kỳ đảo lộn chủ thuyết "độc lập nhưng bình đẳng" trong thập niên 1950 dựa vào sự hợp tác của từng tiểu bang để thi hành luật. Một số không thực hiện được, phải nhờ đến sự can thiệp của chính phủ. Các quốc gia khác, như Pháp, có Hội đồng hiến pháp Pháp chỉ phân xử tính hợp hiến của luật trước quá trình phê chuẩn.

Một số quốc gia, chủ yếu là những quốc gia có hiến pháp không được điều lệ hóa, không có những tòa án như vậy - ví dụ như Anh, theo truyền thống các chức năng dưới nguyên tắc của quyền tối cao nghị viện là cơ quan lập pháp có quyền ban hành bất cứ luật mà cơ quan đó muốn. Tuy nhiên, vì là thành viên của Liên minh châu Âu, Anh phải tuân theo quyền hạn của luật Cộng đồng châu Âu và Tòa án châu Âu. Tương tự như vậy, bằng việc thừa nhận Ủy ban Nhân quyền châu Âu của Hội đồng châu Âu, nó phải tuân thủ Tòa án Nhân quyền châu Âu. Kết quả là, những cơ quan này là các tòa án hiến pháp có thể vô hiệu hóa hoặc giải thích pháp luật Anh, được thiết lập trước tiên có nguồn gốc từ vụ Factortame.

Phương pháp sửa đổi

Một vài quốc gia được liệt kê với nhiều hơn một phuơng pháp vì các quy trình khác nhau có thể được sử dụng.

Liên kết ngoài
 International Constitutional Law:  English translations of various national constitutions
 The Constitution Society Research and public education on the principles of constitutional republican government
 Dictionary of the History of Ideas: Constitutionalism
 Constitutional Law  "Constitutions, bibliography, links"
 U.S. National Center for Constitutional Studies
 Democratic Constitution Making  U.S. Institute of Peace Report, tháng 7 năm 2003
 Images of the Constitution and downloadable high-resolution images from the National Archives.

Hiến pháp Việt Nam
 Hiến pháp CHXHCNVN 1992 (bản sửa đổi 2001)
 Hiến pháp CHXHCNVN 1992
 Hiến pháp CHXHCNVN 1980
 Hiến pháp Việt Nam Cộng Hòa 1967
 Hiến pháp VNDCCH 1960
 Hiến pháp Việt Nam Cộng Hòa 1956
 Hiến pháp VNDCCH 1946

Hiến pháp một số quốc gia
(Đa số bằng Tiếng Anh)
 List of National Constitutions
 Constitution Finder
   Argentina
 Australia
 Belgium

 Brazil, in Portuguese
 Bulgaria
 Canada  http://laws.justice.gc.ca/fr/const/index.html
 People's Republic of China
  Colombia (PDF)
 Cuba
 Denmark
 Finland
  France
 Germany
 Gruzia
 Greece
 Hungary
 India
 Iran
 Republic of Ireland
 Italy
 Japan
 South Korea

 Montenegro
 Pakistan
 Philippines
 Poland
 Russia
 Portugal  http://www.parlamento.pt/ingles/cons_leg/Constitution_definitive.pdf
 http://www.parlamento.pt/const_leg/crp_port/index.html  http://www.parlamento.pt/const_leg/crp_port/constpt2005.pdf
 http://www.parlamento.pt/frances/const_leg/crp_franc/index.html  http://www.parlamento.pt/espanhol/const_leg/crp_esp/index.html
 Latvia
 Lithuania
 Norway
 Sweden
 Switzerland
 http://www.admin.ch/ch/d/sr/c101.html  http://www.admin.ch/ch/f/rs/c101.html  http://www.admin.ch/ch/i/rs/c101.html
 http://www.admin.ch/ch/itl/rs/1/index.htm
  Mexico
 Republic of China (Taiwan)
 http://www.gio.gov.tw/info/news/additional.htm
 Singapore
 South Africa
 Turkey
 United States

 Venezuela

Chú thích

Liên kết ngoài

Bài cơ bản dài trung bình
Điều lệ chính trị


title: Gomphus graslinii

text:
Gomphus graslinii là một loài chuồn chuồn ngô thuộc họ Gomphidae. Loài này có ở Pháp, Bồ Đào Nha, và Tây Ban Nha. Môi trường sống tự nhiên của nó là các con sông. Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Boudot, J.-P. 2005. Gomphus graslinii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 9 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Gomphus
Chuồn chuồn ngô châu Âu


title: Ashmeadiella altadenae

text:
Ashmeadiella altadenae là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Ashmeadiella
Động vật được mô tả năm 1936


title: Notre-Dame-du-Touchet

text:
Notre-Dame-du-Touchet  là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 149 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Notredamedutouchet


title: Phyllonorycter cerasicolella

text:
Phyllonorycter cerasicolella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở khắp châu Âu, except miền bắc Scandinavia.

Sải cánh dài 7–8 mm. There are two to three generations per year in miền tây Europe.

Ấu trùng ăn Prunus cerasifera, Prunus mahaleb và sometimes Prunus spinosa, cũng như various cultivated Prunus species. Mines may also occur on Malus species when grown in proximity of cultived Prunus. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ. They create a lower-surface tentiform mine, usually between two side veins, without clear folds.

Chú thích

Tham khảo

Phyllonorycter
Côn trùng châu Âu


title: Euphorbia subpeltatophylla

text:
Euphorbia subpeltatophylla là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Đây là loài đặc hữu của Madagascar. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng cây bụi khô khu vực nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Haevermans, T. 2004. Euphorbia subpeltatophylla. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Madagascar
S
Thực vật dễ tổn thương


title: Datu Blah T. Sinsuat, Maguindanao

text:
Datu Blah T. Sinsuat là một đô thị ở tỉnh Maguindanao, Philippines.
Đô thị này đã từng thuộc tỉnh Shariff Kabunsuan từ tháng 10 năm 2006 cho đến khi tỉnh bị giải thế bới Tối cao pháp viện Philipin tháng 7 năm 2008.

Các đơn vị hành chính

Datu Blah T. Sinsuat được chia ra 12 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Mã địa lý chuẩn của Philipin

Đô thị của Maguindanao


title: Scrapter albifumus

text:
Scrapter albifumus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Eardley mô tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Scrapter
Động vật được mô tả năm 1996


title: Microdytes jaechi

text:
Microdytes jaechi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wewalka miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Microdytes


title: 20476 Chanarich

text:
20476 Chanarich (1999 NH12) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 13 tháng 7 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 20476 Chanarich

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Cá heo sông

text:
Cá heo sông là một nhóm động vật có vú thủy sinh chỉ sống ở vùng nước ngọt hay lợ. Đây là chỉ là một nhóm cá heo chia sẻ chung đặc điểm, chứ không phải một nhóm phân loại hợp lệ thuộc Cetacea. Các loài "cá heo sông" là thành viên của họ Platanistidae, Iniidae và Pontoporiidae. Có 5 loài cá heo sông còn sinh tồn.

Cá heo sông khá nhỏ so với những cá heo khác, do đã thích ứng để sống trong vùng nước ấm, nông, có dòng chảy mạnh. Chúng biến thiên về kích cỡ, từ  (cá heo Ấn-Hằng) tới  (cá heo Amazon). Nhiều loài thể hiện dị hình giới tính ở chỗ là con đực to hơn con cái. Chúng có cơ thể thuôn và hai chi sau đã phát triển thành vây bơi. Cá heo sông dùng cái mỏ dài và những chiếc răng hình nón để bắt những con mồi nhanh lẹ trong nước đục. Chúng có hệ thống thính giác phát triển, thích ứng với cả trong không khí và dưới nước; chúng không phụ thuộc mấy vào tầm nhìn do nước nơi chúng sống thường rất đục.

Những loài này phân bố không rộng lắm và thường chỉ có mặt ở những con sông và vùng châu thổ nhất định. Điều này làm chúng rất dễ bị sự tàn phá môi trường tác động. Thức ăn chính của cá heo sông là cá. Con đực có thể giao phối với nhiều con cái mỗi năm, những con cái chỉ giao phối mỗi hai hay ba năm. Con non ra đời vào những tháng mùa xuân và hè; con cái nuôi dưỡng chúng.

Cá heo sông rất hiếm khi được nuôi giữ và con vật thường chết trong vòng vài tháng sau khi bắt; thành công trong nhân giống là rất ít.

Phân loại
Bốn họ cá heo sông (Iniidae, Pontoporiidae, Lipotidae và Platanistidae) hiện được công nhận. Trước đây, nhiều nhà phân loại học từng xếp tất cả các loài cá heo sông vào họ Platanistidae, cũng như xem cá heo sông Ấn và cá heo sông Hằng là hai loài riêng biệt. Tính đến tháng 10 năm 2006, một nghiên cứu không tìm ra cá thể Lipotes vexillifer (cá heo sông Dương Tử) nào và coi như loài này đã tuyệt chủng. Với sự biến mất của chúng, họ Lipotidae cũng tuyệt chủng theo.

Phân loại hiện hành như sau:

 Liên họ Platanistoidea
 Họ Platanistidae
 Chi Platanista
 Cá heo sông Ấn và sông Hằng, Platanista gangetica, với hai phân loài
 Cá heo sông Hằng (susu), P. g. gangetica
 Cá heo sông Ấn (bhulan), P. g. minor
 Họ †Allodelphinidae (Oligocene tới Miocene)
 Họ †Squalodelphinidae (Oligocene tới Miocene)
 Họ †Squalodontidae (Oligocene tới Miocene)
 Họ †Waipatiidae (Oligocene tới Miocene)
 Siêu họ Inioidea
 Họ Iniidae
 Chi Inia
 Cá heo sông Amazon (boto), Inia geoffrensis
 Inia geoffrensis geoffrensis
 Inia geoffrensis humbotiana
 Cá heo sông Araguaia, Inia araguaiaensis
 Cá heo sông Bolivia, Inia boliviensis
 Chi †Meherrinia (cuối Miocene)
 Chi †Isthminia (Miocene)
 Họ Pontoporiidae
 Chi †Auroracetus
 †Auroracetus bakerae
 Chi Pontoporia
 Cá heo La Plata (Franciscana), Pontoporia blainvillei
 Siêu họ †Lipotoidea
 Họ †Lipotidae
 Chi †Lipotes
 †Cá heo sông Dương Tử, Lipotes vexillifer (tuyệt chủng về cơ bản, 2006)

Tham khảo

Tài liệu
 Reeves, Randall R. et al. (2002). National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World. Alfred A. Knopf. 527 pp.

Tên phổ biến động vật


title: Cửu Lưu thập gia

text:
Cửu Lưu thập gia (chữ Hán: 九流十家) là các trường phái học thuật chủ yếu trong thời kì Chiến Quốc ở Trung Quốc. Các trường phái này bao gồm:

Nho gia
Đạo gia
Âm Dương gia
Pháp gia
Danh gia
Mặc gia
Tung Hoành gia
Tạp gia
Nông gia
Binh gia
Riêng chín trường phái đầu được gọi chung là Cửu Lưu.

Tham khảo

Bách Gia Chư Tử


title: Cotopaxia

text:
Cotopaxia asplundii là một loài thực vật có hoa thuộc họ Apiaceae. Đây là loài duy nhất thuộc chi Cotopaxia.
Đây là loài đặc hữu của Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 León-Yánez, S. & Pitman, N. 2003. Cotopaxia asplundii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Cotopaxia
Thực vật Ecuador
Họ Hoa tán


title: Danh sách tiểu hành tinh: 8901–9000

text:
|-
| 8901 - ||  || 20 tháng 10 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8902 - ||  || 20 tháng 10 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8903 - ||  || 16 tháng 10 năm 1995 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 8904 Yoshihara || 1995 VY || 15 tháng 11 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8905 Bankakuko || 1995 WJ || 16 tháng 11 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8906 Yano ||  || 18 tháng 11 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8907 Takaji ||  || 24 tháng 11 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8908 - ||  || 18 tháng 11 năm 1995 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8909 Ohnishitaka ||  || 27 tháng 11 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8910 - ||  || 25 tháng 11 năm 1995 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8911 Kawaguchijun || 1995 YA || 17 tháng 12 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8912 Ohshimatake ||  || 21 tháng 12 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8913 - ||  || 22 tháng 12 năm 1995 || Haleakala || NEAT
|-
| 8914 Nickjames ||  || 25 tháng 12 năm 1995 || Stakenbridge || B. G. W. Manning
|-
| 8915 Sawaishujiro ||  || 27 tháng 12 năm 1995 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8916 - || 1996 CC || 1 tháng 2 năm 1996 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8917 - ||  || 9 tháng 3 năm 1996 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8918 - ||  || 20 tháng 7 năm 1996 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8919 - ||  || 9 tháng 10 năm 1996 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8920 - ||  || 7 tháng 11 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8921 - ||  || 7 tháng 11 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8922 Kumanodake ||  || 10 tháng 11 năm 1996 || Nanyo || T. Okuni
|-
| 8923 Yamakawa ||  || 30 tháng 11 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8924 Iruma ||  || 14 tháng 12 năm 1996 || Chichibu || N. Sato
|-
| 8925 Boattini ||  || 4 tháng 12 năm 1996 || Cima Ekar || M. Tombelli, U. Munari
|-
| 8926 Abemasanao || 1996 YK || 20 tháng 12 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8927 Ryojiro || 1996 YT || 20 tháng 12 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8928 - ||  || 23 tháng 12 năm 1996 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8929 Haginoshinji ||  || 29 tháng 12 năm 1996 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8930 Kubota ||  || 6 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8931 Hirokimatsuo ||  || 6 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8932 Nagatomo ||  || 6 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8933 Kurobe ||  || 6 tháng 1 năm 1997 || Chichibu || N. Sato
|-
| 8934 Nishimurajun ||  || 10 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8935 Beccaria ||  || 11 tháng 1 năm 1997 || Sormano || P. Sicoli, M. Cavagna
|-
| 8936 - ||  || 14 tháng 1 năm 1997 || Farra d'Isonzo || Farra d'Isonzo
|-
| 8937 Gassan ||  || 13 tháng 1 năm 1997 || Nanyo || T. Okuni
|-
| 8938 - ||  || 9 tháng 1 năm 1997 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8939 Onodajunjiro ||  || 29 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8940 Yakushimaru ||  || 29 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8941 Junsaito ||  || 30 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8942 Takagi ||  || 30 tháng 1 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8943 Stefanozavka ||  || 30 tháng 1 năm 1997 || Stroncone || Stroncone
|-
| 8944 Ortigara ||  || 30 tháng 1 năm 1997 || Cima Ekar || U. Munari, M. Tombelli
|-
| 8945 Cavaradossi || 1997 CM || 1 tháng 2 năm 1997 || Prescott || P. G. Comba
|-
| 8946 Yoshimitsu || 1997 CO || 1 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8947 Mizutani ||  || 14 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8948 - ||  || 6 tháng 2 năm 1997 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8949 - ||  || 13 tháng 2 năm 1997 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8950 - ||  || 15 tháng 3 năm 1997 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8951 - || 1997 FO || 19 tháng 3 năm 1997 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8952 ODAS ||  || 2 tháng 3 năm 1998 || Caussols || ODAS
|-
| 8953 - ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 8954 - ||  || 20 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 8955 - ||  || 24 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 8956 - ||  || 31 tháng 3 năm 1998 || Socorro || LINEAR
|-
| 8957 Koujounotsuki ||  || 22 tháng 3 năm 1998 || Geisei || T. Seki
|-
| 8958 Stargazer ||  || 23 tháng 3 năm 1998 || Reedy Creek || J. Broughton
|-
| 8959 Oenanthe || 2550 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8960 Luscinioides || 2575 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8961 Schoenobaenus || 2702 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8962 Noctua || 2771 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8963 Collurio || 4651 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8964 Corax || 7643 P-L || 17 tháng 10 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8965 Citrinella || 9511 P-L || 17 tháng 10 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8966 Hortulana || 3287 T-1 || 26 tháng 3 năm 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8967 Calandra || 4878 T-1 || 13 tháng 5 năm 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8968 Europaeus || 1212 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8969 Alexandrinus || 1218 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8970 Islandica || 1355 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8971 Leucocephala || 2256 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8972 Sylvatica || 2319 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8973 Pratincola || 3297 T-2 || 30 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8974 Gregaria || 3357 T-2 || 25 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8975 Atthis || 4076 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8976 Leucura || 4221 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8977 Paludicola || 4272 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8978 Barbatus || 3109 T-3 || 16 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8979 Clanga || 3476 T-3 || 16 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8980 Heliaca || 4190 T-3 || 16 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8981 - || 1964 YJ || 31 tháng 12 năm 1964 || Nanking || Purple Mountain Observatory
|-
| 8982 Oreshek ||  || 25 tháng 9 năm 1973 || Nauchnij || L. V. Zhuravleva
|-
| 8983 Rayakazakova ||  || 13 tháng 3 năm 1977 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8984 Derevyanko ||  || 22 tháng 8 năm 1977 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8985 Tula ||  || 9 tháng 8 năm 1978 || Nauchnij || N. S. Chernykh, L. I. Chernykh
|-
| 8986 Kineyayasuyo ||  || 1 tháng 11 năm 1978 || Caussols || K. Tomita
|-
| 8987 - ||  || 7 tháng 11 năm 1978 || Palomar || E. F. Helin, S. J. Bus
|-
| 8988 ||  || 25 tháng 6 năm 1979 || Siding Spring || E. F. Helin, S. J. Bus
|-
| 8989 || 1979 XJ || 15 tháng 12 năm 1979 || La Silla || H. Debehogne, E. R. Netto
|-
| 8990 Compassion || 1980 DN || 19 tháng 2 năm 1980 || Kleť || Kleť
|-
| 8991 Solidarity ||  || 6 tháng 8 năm 1980 || La Silla || ESO
|-
| 8992 Magnanimity ||  || 14 tháng 10 năm 1980 || Nanking || Purple Mountain Observatory
|-
| 8993 Ingstad || 1980 UL || 30 tháng 10 năm 1980 || La Silla || R. M. West
|-
| 8994 Kashkashian || 1980 VG || 6 tháng 11 năm 1980 || Anderson Mesa || B. A. Skiff
|-
| 8995 ||  || 1 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8996 ||  || 1 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8997 ||  || 1 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8998 ||  || 3 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8999 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 9000 Hal || 1981 JO || 3 tháng 5 năm 1981 || Anderson Mesa || E. Bowell
|-

Tham khảo


title: Crobylophanes

text:
Crobylophanes là một chi bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Cosmopterigidae


title: Giải Irving Langmuir

text:
Giải Irving Langmuir là một giải thưởng về Vật lý và Hóa học được trao hàng năm luân phiên bởi Hội Hóa học Hoa Kỳ trong các năm chẵn và Hội Vật lý Hoa Kỳ trong các năm lẻ.

Giải nhằm nhìn nhận công lao và khuyến khích các nghiên cứu nổi bật trong liên môn Vật lý - Hóa học theo tinh thần Irving Langmuir. Người được đề cử phải có đóng góp xuất sắc trong môn lý hóa hoặc hóa lý trong vòng 10 năm trước khi trao giải, và phải cư ngụ tại Hoa Kỳ.

Các người đoạt giải
Nguồn: American Physical Society

Tham khảo

Liên kết ngoài
Irving Langmuir Page at the American Chemical Society Site

Giải thưởng vật lý
Giải thưởng hóa học
Hóa lý


title: RTC

text:
RTC là từ viết tắt của một số thuật ngữ công nghệ thông tin như:
Real-Time control: Hệ thống kiểm soát thời gian thực.
Real-time computing: Hệ thống tính toán thời gian thực.
Real-time clock: Đồng hồ thời gian thực (được dùng để tiếp tục đếm thời gian khi máy tính đã tắt).


title: Dalaguete

text:
Dalaguete là một đô thị hạng 2 của tỉnh Cebu, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 61.405 người.

Các đơn vị dân cư
Dalaguete được chia thành các đơn vị hành chính gồm 33 khu dân cư (khu phố) (barangay).

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Municipality of Dalaguete Official Website
 Mã địa lý chuẩn Philipin

Đô thị của Cebu


title: Berta chrysolineata

text:
Berta chrysolineata là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó trải rộng từ vùng nhiệt đới Ấn-Úc tới Solomons.

Sải cánh dài khoảng 20 mm.

Ấu trùng ăn các loài Ricinus communis. Một số thức ăn khác bao gồm Nephelium.

Phụ loài
Berta chrysolineata chrysolineata (Sri Lanka)
Berta chrysolineata hainanensis Prout, 1912 (Ấn Độ tới Seram và có thể New Guinea)
Berta chrysolineata eccimena Prout, 1912 (quần đảo Bismarck)
Berta chrysolineata leucospilota (Turner, 1904) (Úc)
Berta chrysolineata fenestrata (Prout, 1913) (quần đảo Solomon)

Tham khảo

Liên kết ngoài
The Moths of Borneo
Insects of Australia

Berta
Hemitheini


title: Fulgoraria hamillei

text:
Fulgoraria hamillei là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Volutidae, họ ốc dừa.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Fulgoraria


title: Rhyacophila anakbatukau

text:
Rhyacophila anakbatukau là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Gonioctena nepala

text:
Gonioctena nepala là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gruev miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Gonioctena


title: Offignies

text:
Offignies là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên đường D92, khoảng 22 dặm Anh về phía tây nam của Amiens.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Orival website
 Offignies trên trang mạng của INSEE
 Offignies trên trang mạng của Quid

Xã của Somme


title: Apophylia consociata

text:
Apophylia consociata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1922.

Chú thích

Tham khảo

Apophylia


title: Synaptocochlea

text:
Synaptocochlea là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Trochidae, họ ốc đụn.

Các loài
Các loài trong chi Synaptocochlea gồm có:

 Synaptocochlea belmonti Simone, 2009
 Synaptocochlea picta (d’Orbigny, 1847)

Chú thích

Tham khảo

Trochidae


title: 1958

text:
Sự kiện

Tháng 1
 1 tháng 1: Cộng đồng Kinh tế châu Âu được thành lập.
 3 tháng 1: Liên bang Tây Ấn được thành lập.
 21 tháng 1: Tại Venezuela nhân dân khởi nghĩa chống chính quyền.

Tháng 2
 1 tháng 2: Thành lập nước UAE.

Tháng 5
 7 tháng 5: Mao Trạch Đông mở hội nghị lên kế hoạch chế tạo vệ tinh.

Tháng 8
 23 tháng 8: Bùng phát cuộc khũng hoảng eo biển Đài Loan lần 2

Tháng 11
 5 tháng 11: Thành lập nền cồng hòa thứ 5 tại Pháp

Sinh
1 tháng 1: Ý Lan, ca sĩ người Mỹ gốc Việt tại hải ngoại
23 tháng 1: Trương Thị Mai, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XII, XIII, Trưởng Ban Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam từ 8/4/2021, Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa X, XI, XII, XIII, XIV, XV
1 tháng 2: Lương Gia Huy, diễn viên Hồng Kông
27 tháng 2: Bảo Yến, nữ ca sĩ Việt Nam
10 tháng 3: Sharon Stone, nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
28 tháng 3: Trần Bình Minh, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XII, nguyên Bí thư Đảng ủy, nguyên Tổng giám đốc Đài Truyền hình Việt Nam, Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XIII, thuộc đoàn đại biểu Bạc Liêu.
 24 tháng 4: Trần Đăng Khoa, nhà thơ, nhà báo Việt Nam
 29 tháng 4: Michelle Pfeiffer, nữ diễn viên Mỹ
3 tháng 5: Quan Cúc Anh, ca sĩ và diễn viên Hồng Kông
 6 tháng 5: Vũ Viết Ngoạn
 24 tháng 5: Nguyễn Hòa Bình, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao từ 8/4/2016.
 7 tháng 6: Prince, nữ ca sĩ Mỹ (m. 2016)
18 tháng 6: Miêu Kiều Vỹ, diễn viên Hồng Kông
 2 tháng 7: Đặng Thái Sơn, nghệ sĩ piano người Canada gốc Việt
 28 tháng 7: Terry Fox, một nhà hoạt động nhân đạo và vận động viên người Canada người Canada (m.1981)
15 tháng 8: Chí Tài, nghệ sĩ người Việt Nam (m.2020)
 16 tháng 8: Madonna, ngôi sao ca nhạc Mỹ
25 tháng 8: Phan Đình Trạc, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XIII, Trưởng Ban Nội chính Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam từ 27/2/2016.
 29 tháng 8:
Michael Jackson: ngôi sao ca nhạc Mỹ (m. 2009)
Mick Harvey, nhạc sĩ, nhà soạn nhạc và nhà sản xuất thu âm người Úc
7 tháng 9: Trần Bách Cường, ca sĩ và diễn viên Hồng Kông (m. 1993)
 10 tháng 9: Chris Columbus, nhà làm phim người Mỹ gốc Ý
22 tháng 9: Joan Jett, tay guitar rock, ca sĩ, nhạc sĩ, nhà sản xuất và diễn viên người Mỹ
29 tháng 9: Thang Trấn Nghiệp, diễn viên Hồng Kông
 10 tháng 10: Tanya Tucker, ngôi sao ca nhạc Mỹ
20 tháng 10: Trần Tú Châu, diễn viên Hồng Kông
 29 tháng 10: Stefan Dennis, diễn viên Australia
30 tháng 10: Bảo Phúc, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2009)
15 tháng 11: Khương Dục Hằng, ca sĩ người Đài Loan
 22 tháng 11: Jamie Lee Curtis, nữ diễn viên Mỹ
 30 tháng 11: Stacey Q, ngôi sao ca nhạc Mỹ
 10 tháng 12:
 Phạm Minh Chính, Trung tướng Công an Nhân dân Việt Nam, Ủy viên Bộ Chính trị khóa XII, XIII, Thủ tướng Chính phủ nước CHXHCN Việt Nam
 Vũ Linh: Nghệ sĩ ưu tú, nghệ sĩ cải lương người Việt Nam (m. 2023)
 Lê Vân, nghệ sĩ múa ballet, diễn viên điện ảnh.
 Lê Kiên Trung, Thiếu tướng Công an nhân dân, con trai của Tổng Bí thư Lê Duẩn

Mất

Giải Nobel
 Vật lý - Pavel Alekseyevich Cherenkov, Ilya Mikhailovich Frank, Igor Yevgenyevich Tamm
 Hóa học - Frederick Sanger
 Y học - George Wells Beadle, Edward Lawrie Tatum, Joshua Lederberg
 Văn học - Boris Leonidovich Pasternak
 Hòa bình - Georges Pire

Xem thêm

Tham khảo

58


title: Aldisa trimaculata

text:
Aldisa trimaculata là một loài mang trần thuộc liên họ Doridoidea. Nó là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Dorididae.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Aldisa


title: Apamea atriclava

text:
Apamea atriclava là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Bắc Mỹ, bao gồm British Columbia.

It was formerly considered to be a subspecies của Apamea lignicolora.

Sải cánh khoảng 43 mm.

Liên kết ngoài
Images

Chú thích

Apamea


title: Thrypticomyia basitarsatra

text:
Thrypticomyia basitarsatra là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

<references>

Liên kết ngoài

Thrypticomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Phyllocnistis atractias

text:
Phyllocnistis atractias là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Loài này có ở New South Wales và Queensland.

Sải cánh dài khoảng 4 mm. Adults have a fringe of hairs around the edge of each wing. The fore wings are shiny white with brown wing tips.

Chú thích

Tham khảo

Phyllocnistis
Động vật đặc hữu Úc


title: Hymenocharta

text:
Hymenocharta là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Tasiocera occidentalis

text:
Tasiocera occidentalis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Tasiocera
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Gluta curtisii

text:
Gluta curtisii là một loài thực vật thuộc họ Anacardiaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Tham khảo

 Kochummen, K.M. 1998. Gluta curtisii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
c


title: Jacksonia sternbergiana

text:
Jacksonia sternbergiana, thường được biết đến với tên Stinkwood or Green Stinkwood, là một loài cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ có mặt ở tây-nam Tây Úc.

Tham khảo

FloraBase - the West Australian Flora: Jacksonia sternbergiana

Liên kết ngoài
Kensington Bushland Reserve (in Victoria Park, Perth): photos of Jacksonia sternbergiana

Jacksonia


title: Calderara di Reno

text:
Calderara di Reno là một đô thị ở tỉnh Bologna vùng Emilia-Romagna của Ý, có vị trí khoảng 10 km về phía tây bắc của Bologna. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 12.351 người và diện tích là 41,3 km².

Đô thị Calderara di Reno có các frazioni (Đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng) Lippo and Longara.

Calderara di Reno giáp các đô thị sau: Anzola dell'Emilia, Bologna, Castel Maggiore, Sala Bolognese.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.calderaradireno.bo.it/

Đô thị tỉnh Bologna


title: Austrolimnophila relicta

text:
Austrolimnophila relicta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Austrolimnophila
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Eurhythma

text:
Eurhythma là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Chú thích

Tham khảo

Crambinae


title: Minutemen (phim)

text:
Minutemen là một bộ phim viễn tưởng, hài, phiêu lưu do Walt Disney Pictures sản xuất năm 2008. Jason Dolley diễn viên trong series Cory in the house thủ vai chính trong phim này. Phim được viết bởi John Killoran dựa trên câu chuyện của David Diamond và David Weissman. Lev L. Spiro được chỉ định làm đạo diễn cho phim này. Ban đầu, phim được dự định sản xuất vào tháng 3 năm 2008, tuy nhiên, vào ngày 25 tháng 1 năm 2008, phim đã được công chiếu trên đài truyền hình Disney Channel.

Nội dung chính
Bộ phim kể về câu chuyện của ba cậu bạn ở trường trung học Summerton đã cùng nhau chế tạo ra được cỗ máy thời gian và sử dụng nó để trở về quá khứ. Charlie Turtle (Luke Beward), một thần đồng, thiết kế cỗ máy.Zeke Thompson (Nicholas Braun), một thợ kim loại, thực hiện công việc chế tạo. Virgil Fox (Jason Dolley), thủ lĩnh của nhóm, người đủ điên để trở thành người thử chiếc máy đầu tiên.

Bộ phim bắt đầu từ ngày đầu tiên ở trường trung học Summerton. Virgil Fox và bạn thân nhất, Derek Beaugard (Steven R. McQueen), đang bàn luận về tương lai của họ trong những năm cấp ba thì bạn của họ, Stephanie Jameson (Chelsea Staub), cùng tham gia. Sau đó, Stephanie tham gia đội cổ vũ. Derek chơi bóng bầu dục và Virgil đi loanh quanh nói chuyện với một số cầu thủ. Derek dường như có một vài vấn đề trong việc ném bóng cho đến khi có một chiếc xe tên lửa chạy ngang qua sân tập. Trên xe là một thần đồng 11 tuổi, Charlie Turtle, người được học nhảy vài lớp. Derek ném một trái banh để chặn cậu bé lại, trái banh bay thẳng vào đầu Charlie, và cậu bé ngã nhào xuống đất. Điều này làm huấn luyện viên rất có ấn tượng với Derek. Những cầu thủ vây quanh xô đẩy Charlie một cách rất thô bạo. Virgil cố gắng giúp cậu bé và kết cục là cũng bị hành hạ. Virgil kêu gọi sự giúp đỡ của bạn thân nhưng Derek lại làm ngơ. Charlie và Virgil bị treo trên bức tượng linh vật của trường, tô son môi, đeo băng đô, hoá trang, đồng phục của đội cổ vũ. Họ gặp nhau và trở thành bạn bè.

Bộ phim tiếp tục bắt đầu ở ba năm sau, họ cùng nhau học năm cuối cấp. Virgil và Charlie trở thành đôi bạn thân (Charlie khi này đã 14 tuổi), tuy nhiên vẫn phải cùng nhau ăn ở "bàn của những kể thất bại". Virgil thầm yêu Stephanie trong khi cô nàng đã quen với Derek được ba năm. Stephanie và Derek trở thành cặp đôi nổi tiếng nhất trường. Stephanie là đội trưởng đội cổ vũ trong khi Derek là thủ lĩnh đội bóng bầu dục. Virgil thuyết phục Charlie hãy chế tạo một cái gì đó có ích trong việc giúp anh ta trở nên giàu có hoặc nổi tiếng. Charlie bắt đầu chế tạo một cỗ máy thời gian với sự giúp đỡ của Virgil. Tuy nhiên, họ vẫn cần một người xây dựng hệ thống phần cứng. Zeke Thompson, một người bí ẩn, to lớn, làm việc trong một tiệm kim loại được họ mời tham gia vào dự án. Cùng nhau, họ chế tạo một cỗ máy thời gian tại phòng số 77 dưới tầng hầm của trường. Lúc đầu, Virgil có ý định trở về quá khứ để chơi xổ số, tuy nhiên, khi kế hoạch thất bại thì họ đã quyết định dùng cỗ máy để giúp đỡ những học sinh bị bắt nạt. Virgil tự xưng là Những cậu bạn thời gian mặc dù tất cả mọi người trong trường đều gọi họ là Những gã mặc đồ tuyết và không một ai biết họ thật sự là ai.

Những rắc rối thật sự bắt đầu khi Charlie tiết lộ rằng cậu bé đã đánh cắp dữ liệu của NASA để xây dựng cỗ máy thời gian. Câu chuyện gay cấn từ đây...

Diễn viên

Jason Dolley vai Virgil Fox

Luke Benward vai Charlie Tuttle

Nicholas Braun vai Zeke Thompson

Chelsea Staub vai Stephanie Jameson

J.P. Manoux vai Vice Principal Tolkan

Steven R. McQueen vai Derek Beaugard

Kara Crane vai Jeanette Pachelewski

Dexter Darden vai Chester

Kellie Cockrell vai Jocelyn Lee

Molly Jepson vai Amy Fox

Lỗi kĩ thuật

Khi những cậu bạn thời gian trở về quá khứ để giúp đỡ Chester, một cái bản phát lệnh truy nã những gã mặc đồ tuyết có thể được nhìn thấy mặc dù bọn họ chỉ được biết đến sau khi phá vỡ mô hình của hiệu phó Tolkan.

Âm nhạc

Run it back again do Corbin Bleu trình bày

Like whoa do Aly và AJ trình bày.

Công chiếu quốc tế

Ngày 25 tháng 2 năm 2008 tại Anh

Ngày 12 tháng 4 năm 2008 tại Úc

Ngày 20 tháng 4 năm 2008 tại Châu Á

Ngày 23 tháng 5 năm 2008 tại Nhật Bản

Ngày 29 tháng 2 năm 2008 tại Ba Lan

Tham khảo

Phim trên Kênh Disney
Phim năm 2008
Phim giả tưởng
Phim lấy bối cảnh ở thập niên 2000
Phim nguyên bản ở Kênh Disney
Phim phiêu lưu thập niên 2000
Phim thiếu nhi Mỹ
Phim đề tài du hành thời gian
Phim Mỹ
Phim truyền hình Mỹ
Phim khoa học viễn tưởng thập niên 2000


title: Paleosepharia antennata

text:
Paleosepharia antennata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Mohamedsaid miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Paleosepharia


title: Villars-sur-Var

text:
Villars-sur-Var là một xã ở tỉnh Alpes-Maritimes, vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Alpes-Maritimes

Tham khảo

Villarssurvar


title: Dead Boyz Don't Scream

text:
Dead Boyz Don't Scream là một bộ phim kinh dị được sản xuất năm 2006 với sự tham gia diễn xuất của nữ diễn viên Monique Parent và các nam người mẫu của tạp chí Playgirl. Nội dung chính của bộ phim kể về nhà nhiếp ảnh Roz (Monique Parent thủ vai) thực hiện một chùm ảnh khỏa thân về cao bồi với sự tham gia của các nam người mẫu. Nhưng trong quá trình làm việc, các nam người mẫu khỏa thân đều lần lượt bị giết hại một cách dã man.

Tham khảo

Phim năm 2006
Phim Mỹ
Phim tiếng Anh
Phim kinh dị năm 2006
Phim liên quan đến LGBT của Mỹ


title: Sceloenopla humeralis

text:
Sceloenopla humeralis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Sceloenopla


title: Olesya Rulin

text:
Olesya Rulin (sinh ngày 17 tháng 3 năm 1986 tại Moskva, Liên Xô - nay là Liên bang Nga) là một nữ diễn viên người Mỹ gốc Nga. Cô tham gia rất nhiều bộ phim và nổi tiếng với vai nhạc sĩ Kelsi Nielsen trong loạt phim High School Musical.

Tiểu sử
Olesya Rulin sinh ra tại một làng nhỏ nghèo khó nằm ở phía bắc thủ đô Moskva với tên gọi "Likhoslavl". Năm 8 tuổi, Oleysia nhập cư sang Mỹ để sống cùng với cha cô, người đã nhập cư sang Mỹ hai năm trước đó. Đầu tiên, họ sống ở tiểu bang Texas nhưng sau đó chuyển đến sống tại Utah. Olesya có thể sử dụng thành thạo tiếng Nga. Cô đồng thời còn là một vũ công ballet.

Năm 12 tuổi, Olesya Rulin tham gia cuộc thi tìm kiếm người mẫu và được sự ủng hộ của mẹ cô. Cô đã giành chiến thắng và được đại diện bởi bốn hãng người mẫu khác nhau.

Trước khi tham gia diễn xuất, Olesya còn làm việc với vai trò hộ lý trong một năm và ở một số cửa hàng thời trang.

Sau khi quay xong bộ phim High School Musical 2, cô đang học ngành kinh tế tại Paris.

Sự nghiệp
Olesya Rulin rất nổi tiếng với vai cô nhạc sĩ bé nhỏ Kelsi Nielsen trong bộ phim High School Musical. Ngoài ra, cô còn tham gia những bộ phim khác như Halloweentown High, The Poof Point, Hounded, tham gia chương trình tivi Everwood và các bộ phim truyện như Forever Strong, Mobsters and Mormons, The Dance.

Trong High School Musical 2, Olesya có nhiều đất diễn hơn với một đoạn hát solo bài You Are The Music In Me và bài hát Work This Out. Cô cũng sẽ đóng phim High School Musical 3 vào năm 2008.

Các phim đã tham gia

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sinh năm 1986
Người Moskva
Người Mỹ gốc Nga
Nữ ca sĩ Mỹ
Nhân vật còn sống
Nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Nữ diễn viên thiếu nhi Mỹ
Nữ diễn viên Texas


title: Douchy, Aisne

text:
Douchy là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Tham khảo

Xã của Aisne


title: Metardaris

text:
Metardaris là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Pyrrhopygini


title: Osmia andrenoides

text:
Osmia andrenoides là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Spinola mô tả khoa học năm 1808.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1808


title: Coenonympha oedippus

text:
The False Ringlet (Coenonympha oedippus) là một loài bướm ngày thuộc họ Satyridae. Nó được tìm thấy ở Áo, Bỉ, Pháp, Hungary, Ý, Nhật Bản, Kazakhstan, Liechtenstein, Mông Cổ, Ba Lan, Nga, Slovakia, Slovenia, Tây Ban Nha, Thụy Sĩ, và Ukraina. It is extinct in Bulgaria, Đức và Slovakia.

The false ringlet butterfly is endangered and is extinct is some lands.

Hình ảnh

Nguồn
 World Conservation Monitoring Centre 1996. Coenonympha oedippus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2007.
 Društvo za proučevanje in ohranjanje metuljev Slovenije

Chú thích

Tham khảo

Coenonympha
Côn trùng châu Âu


title: Xenochromis hecqui

text:
Xenochromis hecqui là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó chỉ được tìm thấy ở Lake Tanganyika, phía đông Africa.

Chú thích

Tham khảo

 Photograph

Xenochromis
Động vật được mô tả năm 1899


title: Chryseofusus cadus

text:
Chryseofusus cadus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Chryseofusus


title: Huerta de la Obispalía

text:
Huerta de la Obispalía là một đô thị trong tỉnh Cuenca, cộng đồng tự trị Castile-La Mancha Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 41,88 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 124 người với mật độ 2,96 người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Cuenca.

Tham khảo

Đô thị ở Cuenca


title: Marnay-sur-Seine

text:
Marnay-sur-Seine là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Tham khảo

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube

Liên kết ngoài
 Marnay-sur-Seine sur le site de l'Institut géographique national
 Le site du jardin botanique de Marnay

Marnay-sur-Seine


title: Ichihara, Chiba

text:
Ichihara (tiếng Nhật: 市原市, đọc là I-chi-ha-la) là một thành phố thuộc tỉnh Chiba của Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Chiba


title: Mocis texana

text:
Mocis texana là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở miền đông Bắc Mỹ, từ miền nam Ontario, phía nam đến Florida, phía tây đến Texas tới Minnesota.

Sải cánh dài 42–50 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 4 đến tháng 9.

Ấu trùng ăn các loài Digitaria.

Liên kết ngoài
Images
Bug Guide

Chú thích

Mocis


title: Pacé, Orne

text:
Pacé là một xã thuộc tỉnh Orne trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 160 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Orne


title: Crepichaeta

text:
Crepichaeta là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1993.

Các loài
Chi này gồm các loài:
 Crepichaeta schereri Medvedev, 1993

Chú thích

Tham khảo

Alticini


title: Pennsylvania (lớp thiết giáp hạm)

text:
Lớp thiết giáp hạm Pennsylvania là một lớp thiết giáp hạm thế hệ dreadnought của Hải quân Hoa Kỳ; là loạt hai chiếc thứ bảy được thiết kế trên căn bản mở rộng lớp lớp Nevada. Chúng có thêm hai khẩu pháo 355 mm (14 inch) 45 caliber cho dàn pháo chính, chiều dài và lượng rẽ nước lớn hơn, bốn trục chân vịt và tốc độ nhanh hơn đôi chút. Chúng cũng có số lượng pháo hạng hai 127 mm (5 inch)/51 caliber nhiều hơn, nhưng lại nhanh chóng được giảm bớt do có xu hướng bị ướt khi di chuyển.

Thiết kế
Ủy ban Tướng lĩnh vừa mới hoàn tất việc thiết kế lớp Nevada khi họ tiếp tục chuyển sang thiết kế lớp thiết giáp hạm dreadnought thứ bảy của Hải quân Mỹ sử dụng các thông số của thiết kế 1913: 12 khẩu pháo chính 355 mm (14 inch)/45 caliber, 22 pháo hạng hai 127 mm (5 inch)/51 caliber, tốc độ 38,9 km/h (21 knot), và lớp vỏ giáp tương đương với lớp Nevada. Các thay đổi nhỏ trong cách bố trí pháo hạng hai vào các nhóm điều khiển hỏa lực. Sức mạnh của Ủy ban Tướng lĩnh được thể hiện trong việc đòi hỏi những con tàu tốt hơn từ Văn phòng Chế tạo và Sửa chữa và vượt qua sự đình trệ từng xảy ra với lớp thiết giáp hạm Nevada. Kết quả là giờ đây con tàu mang theo mười hai khẩu hải pháo 355 mm (14 inch)/45 caliber sử dụng tháp pháo ba nòng trên cả bốn vị trí từng có trên các lớp trước đây cho đến tận lớp Colorado khi các tháp pháo nòng đôi 406 mm (16 inch) được sử dụng.

Việc bảo vệ dưới nước
Các nhà thiết kế đã ghi nhận sự gia tăng về kích cỡ, tầm xa và sức nổ của ngư lôi cũng như sự tiến triển trong thiết kế của bản thân ngư lôi. Thêm vào đó, việc thiết kế kiểu ngư lôi Davis cũng là một mối quan tâm. Ngư lôi Davis có một đầu đạn pháo 203 mm (8 inch) đặt trong một nòng pháo bố trí trong quả ngư lôi. Do kết quả của một loạt thử nghiệm các thùng chắn được chế tạo (thực ra là các ngăn lườn tàu được đề nghị chế tạo) và thử nghiệm với cả vỏ giáp bên ngoài và bên trong; vũ khí Davis có thể gây hư hại, nhưng câu trả lời cho nó là tăng cường lớp vỏ giáp ngoài. Tuy nhiên, tăng cường lớp vỏ giáp ngoài lại làm gia tăng mức độ hư hại gây ra bởi một quả ngư lôi thông thường. Kết quả của các cuộc thử nghiệm với thùng chắn đưa đến việc lớp Pennsylvania được thiết kế một hệ thống vỏ giáp bốn lớp: từ ngoài vào trong gồm có thép mỏng, không khí, thép mỏng, dầu, thép mỏng, không khí, và cuối cùng là lớp thép dày 240 mm (9,5 inch) ở trong cùng. Kết cấu như vậy làm cho sức mạnh của vụ nổ ngư lôi bị phân tán trong khoảng không khí và làm biến dạng ngăn chứa dầu, cho phép chịu đựng sức nổ của 136 kg (300 lb) thuốc nổ đặt ở ngăn lườn tàu. Thiết kế này được xem là tương đối tiên tiến so với mọi lực lượng hải quân vào thời đó.

Động cơ
Nhờ sự phát triển của kỹ thuật turbine hơi nước, lớp tàu này đã từ bỏ kiểu động cơ hơi nước ba buồng bành trướng đặt dọc không được ưa chuộng. Hãng Fore River đã thể hiện hiệu suất sử dụng của kiểu động cơ turbine hơi nước hộp số trên số tấn dầu tiêu hao. Một thiết kế động cơ khác được sử dụng trong thiết kế thiết giáp hạm Mỹ là turbine điện được ưa chuộng nhờ sự phân ngăn mà cấu hình này cung cấp. Lớp Pennsylvania áp dụng động cơ theo sơ đồ 4 turbine và 4 trục chân vịt sẽ được sử dụng trong tất cả các thiết kế thiết giáp hạm Mỹ sau này.

Hoạt động và nâng cấp
Hoạt động tại khu vực Tây Đại Tây Dương trong những năm 1916-1918, những chiếc tàu chiến trong lớp chỉ viếng thăm châu Âu sau khi ngừng bắn vào tháng 11 năm 1918, và sau đó trở thành những thành viên tích cực trong hạm đội Thiết giáp hạm của Hải quân. Được tái cấu trúc trong những năm 1929-1931, dàn pháo chính của chúng có góc nâng lớn hơn, cột ăn-ten ba chân để hỗ trợ hệ thống kiểm soát hỏa lực cải tiến. Dàn pháo hạng hai của các con tàu cũng được nâng cấp, tháo dỡ hai khẩu pháo 127 mm (5 inch)/51 caliber và bổ sung thêm 8 khẩu pháo phòng không 127 mm (5 inch)/25 caliber; cũng như tăng cường sự bảo vệ chống lại hỏa pháo, bom và ngư lôi. Với dự định hoạt động như là soái hạm của hạm đội, Pennsylvania được trang bị cầu tàu chỉ huy mở rộng và được bọc thép. Trở thành những tàu chiến có tầm bắn xa trong một thời đại mà vai trò của máy bay ngày càng lớn mạnh, những tàu chiến trong lớp tiếp tục trải qua một thập niên nữa trong hàng tàu chiến của quốc gia.

Chiến tranh Thế giới thứ hai
Cả hai chiếc trong lớp Pennsylvania đều hiện diện tại Trân Châu Cảng khi Nhật Bản tấn công nơi này vào ngày 7 tháng 12 năm 1941. Arizona chịu đựng một vụ nổ khủng khiếp tại hầm thuốc đạn phía trước sau khi một quả bom phóng ra bởi một chiếc Kate xuất phát từ tàu sân bay Hiryū đánh trúng giữa hai tháp pháo số 1 và 2 bên mạn trái, đưa đến tổn thất bi thảm và nặng nề nhất của cuộc không kích này. USS Arizona chìm sau khi nổ tung và vỡ làm đôi.

Pennsylvania chỉ bị hư hại nhẹ trong trận này, và nó đã phục vụ tại Mặt trận Thái Bình Dương trong suốt Chiến tranh Thế giới thứ hai. Được trang bị dàn hỏa lực hạng hai mới gầm các khẩu 127 mm (5 inch)/38 caliber nòng đôi đa dụng vào cuối năm 1942, nó hỗ trợ nhiều chiến dịch đổ bộ, và đã hiện diện trong trận hải chiến giữa các tàu súng lớn cuối cùng của thế giới, Trận chiến eo biển Surigao vào ngày 25 tháng 10 năm 1944. Một quả ngư lôi đánh trúng vào tháng 8 năm 1945 đã làm hư hại hệ thống động lực của nó ngoài mức có thể sửa chữa hiệu quả, hỏng ba trong số bốn trục chân vịt. Cùng với các tàu chiến lạc hậu khác, Pennsylvania là mục tiêu của cuộc thử nghiệm bom nguyên tử Crossroads vào năm 1946 và bị đánh đắm ngoài biển hai năm sau đó.

Những chiếc trong lớp
Lớp Pennsylvania bao gồm hai chiếc, tất cả đều được chế tạo tại bờ Đông Hoa Kỳ:

Thiết giáp hạm kiểu "Tiêu chuẩn"
Lớp Pennsylvania là một phần của chương trình "Thiết giáp hạm kiểu Tiêu chuẩn" của Hải quân Mỹ, một khái niệm thiết kế để Hải quân có được một hàng thiết giáp hạm gồm những tàu chiến đồng nhất (rất quan trọng, vì nó cho phép vạch kế hoạch cơ động cả hàng tàu chiến thay vì phải tách ra "cánh nhanh" và "cánh chậm") Khái niệm "Tiêu chuẩn" bao gồm hỏa lực tầm xa, tốc độ trung bình 39 km/h (21 knot), bán kính lượn vòng hẹp khoảng 640 m (700 yard) và cải thiện việc kiểm soát hư hỏng. Những lớp thiết giáp hạm "Tiêu chuẩn" khác bao gồm Nevada, New Mexico, Tennessee và Colorado.

Xem thêm

Tham khảo

Lớp thiết giáp hạm

Thiết giáp hạm của Hải quân Hoa Kỳ
Thiết giáp hạm trong Thế Chiến I
Thiết giáp hạm trong Thế Chiến II


title: Sambhal

text:
Sambhal là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Moradabad thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Sambhal có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 193 mét (633 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sambhal có dân số 182.930 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Sambhal có tỷ lệ 35% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 40%, và tỷ lệ cho phái nữ là 29%. Tại Sambhal, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Eupanacra busiris

text:
Eupanacra busiris là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Malaysia (Peninsular, Sarawak), Indonesia (Sumatra, Java, Kalimantan, Sulawesi), Nepal, đông bắc Ấn Độ, quần đảo quần đảo Andaman, Myanma, Thái Lan, miền nam Trung Quốc, Việt Nam và Philippines.

Sải cánh dài 68–82 mm.

Con trưởng thành bay từ cuối tháng 3 đến cuối tháng 8 in Hong Kong. They fly at dusk và are attracted to the flowers của Duranta erecta.

Ấu trùng ăn các loài Lasia và Pothos scandens ở Ấn Độ.

Phụ loài
Eupanacra busiris busiris (Malaysia (Peninsular, Sarawak), Indonesia (Sumatra, Java, Kalimantan), Nepal, đông bắc Ấn Độ, Myanmar, Thái Lan, miền nam China và Việt Nam)
Eupanacra busiris atima (Rothschild & Jordan, 1915) (Ấn Độ)
Eupanacra busiris marina (Rothschild & Jordan, 1915) (quần đảo quần đảo Andaman)
Eupanacra busiris myosotis Cadiou & Holloway, 1989 (Sulawesi)
Eupanacra busiris schuetzi Hogenes & Treadaway, 1996 (the Philippines)

Chú thích

Tham khảo

B
B


title: Nguyễn Hữu Độ (quan nhà Nguyễn)

text:
Nguyễn Hữu Độ (阮有度, 4/1833 – 18/12/1888) tự Hi Bùi (希裴), hiệu Tông Khê (宋溪), là một đại thần đời vua Đồng Khánh, từng giữ chức Kinh lược Bắc Kỳ, Tổng đốc Hà–Ninh. Ông là cha của Hoàng hậu Đồng Khánh đế Nguyễn Hữu Thị Nhàn và Huyền phi Thành Thái đế Nguyễn Hữu Thị Nga.

Trong sự nghiệp làm quan của mình, Nguyễn Hữu Độ là cộng sự thân thiết của thực dân Pháp, và đã hết lòng ca tụng chính quyền thực dân này. Ông nổi tiếng trong lịch sử với công phá hủy chùa Báo Thiên để xây lên nhà thờ lớn Hà Nội và việc dựng sinh từ thờ sống chính mình.

Tiểu sử
Nguyễn Hữu Độ sinh năm Quý Tỵ tức năm 1833, quê ở làng Gia Miêu, tổng Thượng Bạn, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa (nay là làng Gia Miêu, xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa).

Lúc nhỏ đã biết nói năm chữ "Càn Nguyên Hanh Lợi Trinh" (乾元亨利貞), nhưng đến sau 7 tháng tuyệt nhiên không nói và bị những đứa trẻ khác chế nhạo. Sau đó một lần bị ngã vào nồi canh, may nhờ có danh y chữa trị. Sau đó, lại bị rơi xuống biển, dòng nước chảy xiết, ông may mắn được một vòi cát cản lại và lại thoát chết. Người ta tin rằng Nguyễn Hữu Độ gặp đại nạn mà không chết ắt có may mắn sau này.

Nguyễn Hữu Độ mong muốn tham dự khoa cử nhưng liên tiếp gặp thất bại. Sau đó ông nhập Thái học để học tập chăm chỉ. Năm Tự Đức thứ 20 (1866) ông trúng Cử nhân. Ban đầu ông nhậm chức Giáo thụ phủ Kinh Môn, sau làm Tri huyện Nghiêu Phong. Thời kỳ này hải tặc làm loạn, Nguyễn Hữu Độ nhậm chức huấn luyện tráng đinh chuẩn bị thuyền truy kích tại Xuân Áng, Hà Nguyên và Nhạc Viên, đã chiến đấu và đánh bại hải tặc ở những nơi này.

Năm Tự Đức thứ 26 (1873), ông quản việc thương vụ tỉnh Quảng An. Vào thời điểm đó, năm 1873, thực dân Pháp và phong trào kháng chiến Việt Nam giao chiến với nhau ở Bắc Kỳ, nhiều thành trì không được phòng thủ. Nguyễn Hữu Độ và Tuần phủ Hồ Trọng Đĩnh thảo luận về việc tu sửa thành trì. Vài tháng sau, Nguyễn Văn Tường và Thống sát Pháp quốc gặp nhau giảng hòa, tại Hải Môn đã gặp Nguyễn Hữu Độ bổ nhiệm làm quyền Bố chính sứ Hải Dương.

Năm Tự Đức thứ 27 (1874), làm giám đốc sở công Hải Phòng, quyền Tiễu phủ sứ.

Nguyễn Hữu Độ là người học thức uyên bác. Từ năm 1880 đến 1883 ông giữ chức Kinh lược Bắc Kì khi quân Pháp chiếm Hà Nội. Sau này, ông là người giữ một vai trò quyết định cho việc Đồng Khánh lên ngôi (vì con gái ông là chính phi của vua Đồng Khánh) nên được phong làm cố mạng lương thần gia hàm Thái sư, cần chánh điện đại học sĩ kiêm Cơ mật đại thần.

Cộng tác với Pháp
Dư luận đương thời cho rằng Nguyễn Hữu Độ là người có liên hệ mật thiết với Pháp, nhất là với Palasme de Champeaux, nên lời nói ông được Pháp nghe hơn cả và chính ông và Đồng Khánh cố ý thảm sát Phụ chánh đại thần Phan Đình Bình sau khi ông làm Phụ chánh cho vua Đồng Khánh.

Nguyễn Hữu Độ cũng được cho là phải chịu trách nhiệm trong việc phá hủy chùa Báo Thiên và nhượng lại mảnh đất đó cho thực dân Pháp xây Nhà thờ Lớn Hà Nội. Trong một lá thư viết trước khi chết gửi toàn quyền và khâm sứ Pháp, Nguyễn Hữu Độ đã ca tụng thực dân Pháp: "Chính phủ Pháp vĩ đại đã không lìa bỏ chúng tôi... và tôi đã được ân trạch giao tiếp với những viên chức cao cấp để giải quyết các vấn đề quốc gia. Nếu nước tôi có được như ngày nay đó là nhờ lòng nhân đức của chính phủ Pháp... Than ôi, tôi không thể nào bày tỏ tất cả lòng tri ân nồng nhiệt và chân thành của tôi đối với chính phủ Pháp"

Lúc sinh thời (1883), Nguyễn Hữu Độ đã lập sinh từ thờ sống mình tại khu vực mà sau đó hình thành nên phố Sinh Từ (nay là phố Nguyễn Khuyến).

Nguyễn Hữu Độ mất tại Hà Nội ngày 18 tháng 12 năm 1888, thọ 55 tuổi. Di hài đưa về chôn ở Huế.

Gia đình
Ông Nguyễn Hữu Độ còn có 6 người con đều kết hôn với những thành viên trong hoàng tộc, gồm có:

 Nguyễn Hữu Lang, trưởng nam, con của bà chánh thất Trần Thị Lựu, được phong tới chức Hàn lâm viện Thị độc, cưới Tôn Nữ Thị Sách.
 Nguyễn Hữu Tý, em cùng mẹ với Huyền phi, kết hôn với Ngọc Lâm Công chúa Nguyễn Phúc Dĩ Ngu, con gái của vua Đồng Khánh, được phong Phò mã Đô úy. Phò mã Tý được phong tới chức Thượng thư.
 Nguyễn Hữu Khâm, em cùng mẹ với Huyền phi và phò mã Tý, kết hôn với Tân Phong Công chúa Nguyễn Phúc Châu Hoàn, con gái út của vua Dục Đức, được phong Phò mã Đô úy. Phò mã Khâm được phong tới chức Thái thường tự khanh.
 Nguyễn Hữu Thị Nhàn là Chính cung Hoàng quý phi của vua Đồng Khánh, được gọi là Đức Thánh Cung, sau được tôn làm Khôn Nguyên Thái hậu. Mẹ là chính thất Trần Thị Lựu.
 Nguyễn Hữu Thị Uyển, em cùng mẹ với Thánh Cung, lấy Kiên Quận công Nguyễn Phúc Ưng Quyền, là con trai của Kiên Thái vương Nguyễn Phúc Hồng Cai.
 Huyền phi Nguyễn Hữu Thị Nga là con gái thứ sáu. Mẹ là Trần Thị Thảo, thứ thất của ông Nguyễn Hữu Độ. Nguyễn Hữu Thị Nga phong hiệu Nhất giai Huyền phi (一階玄妃), là một cung phi của vua Thành Thái.

Phê phán
Tam Nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến đã viết bài thơ "Quá quận công Nguyễn Hữu Độ Sinh Từ hữu cảm" (Cảm nghĩ lúc qua Sinh Từ quận công Nguyễn Hữu Độ) bằng chữ Hán như sau:

Tác phẩm

- Đại Nam thực lục Chính biên.

- Tống Khê tấu nghị tập

Chú thích

Quan lại nhà Nguyễn
Võ tướng nhà Nguyễn
Cộng sự thực dân Pháp
Người Thanh Hóa
Phó bảng


title: Gymnastes flavitibia

text:
Gymnastes flavitibia là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gymnastes
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: 5372 Bikki

text:
5372 Bikki (1987 WS) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 29 tháng 11 năm 1987 bởi Endate và Watanabe ở Kitami.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5372 Bikki

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Kazuro Watanabe
Được phát hiện bởi Kin Endate
Thiên thể phát hiện năm 1987


title: Kapatagan, Lanao del Norte

text:
Kapatagan là một đô thị hạng 3 ở tỉnh Lanao del Norte, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 49.134 người.

Các đơn vị hành chính

Kapatagan được chia ra 34 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn của Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin
Official site of Kapatagan, Lanao del Norte

Đô thị của Lanao del Norte


title: Phos gemmulifer

text:
Phos gemmulifer là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Phos


title: Não người

text:
Não người là cơ quan trung tâm của hệ thần kinh con người, và cùng với tủy sống kiến tạo nên hệ thần kinh trung ương. Nó được chia làm 3 phần chính là đại não, thân não và tiểu não. Bộ não điều khiển hầu hết các hoạt động của cơ thể nhờ chức năng xử lý, tích hợp, điều phối các thông tin nhận được từ hệ giác quan rồi gửi chỉ dẫn tương ứng đến các cơ quan trên cơ thể. Bộ não được bao bọc bởi khối xương sọ trên đầu.

Đại não chiếm phần lớn kích thước não người và được cấu thành từ 2 bán cầu não. Mỗi bán cầu có phần lõi chứa chất trắng và phần bề mặt (gọi là vỏ đại não) chứa chất xám. Lớp bên ngoài của vỏ não được gọi là tân vỏ, còn lớp bên trong được gọi là vỏ nguyên thủy. Tân vỏ não lại được tạo thành từ 6 lớp tế bào thần kinh, còn vỏ não nguyên thủy được tạo thành từ 3 hoặc 4 lớp. Mỗi bán cầu được chia thành bốn thùy theo quy ước, đó là: thùy trán, thùy thái dương, thùy đỉnh và thùy chẩm. Thùy trán đảm nhận các chức năng điều hành bao gồm tự chủ, hoạch định, lý luận và tư duy trừu tượng, trong khi thùy chẩm chỉ có vai trò liên quan đến thị giác. Tại mỗi thùy, các vùng vỏ não được liên kết với các chức năng cụ thể, chẳng hạn như vùng vỏ cảm giác, vỏ vận động và vỏ liên hệ. Mặc dù nhìn chung bán cầu trái và phải tương tự nhau về hình dạng và chức năng, song một số chức năng được phân công cho một bên nhất định, chẳng hạn như khả năng ngôn ngữ ở bên trái và khả năng thị giác-không gian ở bên phải. Hai bán cầu não nối liền với nhau bởi các bó thần kinh mép, với bó lớn nhất có tên là thể chai.

Thân não là phần trung gian nối liền đại não với tủy sống. Thân não được chia thành 3 phần chính là trung não, cầu não và hành não. Tiểu não ghép với thân não thông qua 3 bó thần kinh cuống tiểu não giữa. Bên trong đại não có hệ thống các thất, bao gồm 4 thất thông nhau có thể tiết ra và lưu thông dịch não tủy. Dưới vỏ não có nhiều cấu trúc quan trọng, bao gồm đồi thị, vùng trên đồi, tuyến tùng, vùng trước đồi, tuyến yên và vùng dưới đồi; hệ viền, bao gồm hạch hạnh nhân và hồi hải mã; nhân trước tường, bao gồm các nhân của hạch nền; các cấu trúc não trước cơ bản, và 3 cơ quan quanh não thất. Các tế bào tạo nên não bao gồm nơ-ron và các tế bào thần kinh đệm hỗ trợ. Có hơn 86 tỷ nơ-ron và một số lượng tương đương các tế bào loại khác trong não. Não hoạt động được nhờ sự liên kết của các nơ-ron và sự giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh đáp ứng các xung thần kinh. Các nơ-ron kết nối tạo thành những đường dẫn thần kinh, mạch thần kinh và hệ mạng lưới thần kinh phức tạp.

Não được bảo vệ bởi hộp sọ, nổi lơ lửng trong chất lỏng gọi là dịch não tủy, và được cách ly khỏi hệ tuần hoàn nhờ hàng rào máu não. Tuy có nhiều lớp bảo vệ như vậy, não vẫn dễ bị nhiễm bệnh, nhiễm trùng hoặc chịu tổn thường từ sự va đập mạnh hoặc chứng tai biến mạch máu não. Não dễ bị mắc phải các chứng rối loạn thoái hóa, chẳng hạn như bệnh Parkinson, bệnh đa xơ cứng và các bệnh sa sút trí tuệ như Alzheimer. Những loại bệnh tâm thần, kiểu như tâm thần phân liệt và trầm cảm lâm sàng, có vẻ liên quan đến các rối loạn chức năng não. Các khối u lành tính lẫn ác tính đều có thể xuất hiện ở não; song chúng thường là những di căn lây lên não từ các khu vực khác trên cơ thể.

Ngành nghiên cứu cấu trúc của não được gọi là giải phẫu thần kinh; còn ngành nghiên cứu chức năng của não được gọi là khoa học thần kinh. Các nhà khoa học  vận dùng nhiều kỹ thuật khác nhau để nghiên cứu não bộ; chẳng hạn như nghiên cứu các mẫu vật não lấy từ động vật rồi đối chiếu chúng với não người. Các công nghệ hình ảnh y khoa như các loại chụp ảnh thần kinh chức năng và điện não đồ (EEG) đóng vai trò rất lớn trong công cuộc khám phá bộ não. Ngoài ra, bệnh sử của những người bị chấn thương sọ não cũng đã cung cấp cho ta những cái nhìn sâu sắc về chức năng của từng phần não. Ngành nghiên cứu não bộ đã và đang tiếp tục phát triển, trải qua các giai đoạn triết học, thực nghiệm và lý thuyết. Một giai đoạn mới trong khoa học thần kinh dường như đang manh nha xuất hiện, đó là mô phỏng hoạt động của não.

Trong văn hóa, triết học về tâm trí qua nhiều thế kỷ đã cố gắng giải quyết câu hỏi về bản chất của ý thức và vấn đề tâm-vật. Vào thế kỷ 19 từng có ngành giả khoa học rất thịnh hành mang tên não tướng học, những môn đồ của nó cho rằng hình dạng não quyết định tính cách con người. Trong khoa học viễn tưởng, việc cấy ghép não lần đầu tiên được nhắc đến trong các tác phẩm như Donovan's Brain năm 1942.

Cấu trúc

Giải phẫu đại thể

Bộ não một người trưởng thành có khối lượng trung bình trong khoảng từ 1,2-1,4 kg (2,9-3,1 lb), chiếm 2% tổng trọng lượng cơ thể, và có thể tích vào khoảng 1.130 cm3 ở phụ nữ và 1.260 cm3 ở đàn ông. Khối lượng biến thiên đáng kể giữa từng cá nhân, với khoảng tham chiếu đối với đàn ông là
 và đối với phụ nữ là .

Đại não, bao gồm các bán cầu đại não, là thành phần lớn nhất của não và nằm bên trên các cấu trúc khác. Vùng bên ngoài của bán cầu não được gọi là vỏ não, chứa chất xám, được tạo nên từ các lớp tế bào nơron vỏ não. Mỗi bán cầu não được chia thành 4 thùy não chính: thùy trán, thùy đỉnh, thùy thái dương và thùy chẩm. Một số tài liệu còn liệt kê thêm 3 thùy não nữa: thùy trung tâm, thùy viền và thùy đảo. Thùy trung tâm bao gồm hồi trước trung tâm và hồi sau trung tâm; đôi khi được nhắc đến vì vai trò chức năng khá độc đáo của nó.

Thân não (hay cuống não) gắn với đại não ở phần đầu của não giữa. Thân não bao gồm 3 phần: não giữa, cầu não và hành não. Đằng sau thân não là tiểu não.

Đại não, thân não, tiểu não và tủy sống được bao phủ bởi 3 lớp màng não. Lớp màng ngoài cứng cáp được gọi là dura mater (màng cứng); lớp màng ngay giữa được gọi là arachnoid mater (màng nhện); và lớp màng trong mềm mỏng được gọi là pia mater (màng mềm). Giữa màng nhện và màng mềm là khoang dưới nhện và bể dưới nhện chứa dịch não tủy. Màng ngoài cùng của vỏ não (chính là màng đáy của pia mater) được gọi là giới hạn đệm (glia limitans), đóng vai trò rất quan trọng trong cấu trúc hàng rào máu não. Bộ não sống rất mềm dẻo, có độ sệt tương tự như một bìa đậu phụ. Các lớp tế bào thần kinh vỏ não tạo nên phần lớn chất xám, còn những phần sợi trục myelin sâu dưới vỏ tạo nên chất trắng. Chất trắng chiếm gần một nửa tổng thể tích bộ não.

Đại não

Đại não được chia thành bán cầu trái và phải, gần như đối xứng hoàn toàn qua một rãnh dọc sâu. Sự bất đối xứng giữa các thùy được các nhà thần kinh học gọi là petalia. Các bán cầu não được nối với nhau bởi 5 sợi mép trải dài ở rãnh dọc, lớn nhất trong số đó là thể chai. Mỗi bán cầu được chia làm 4 thùy chính theo quy ước: thùy trán, thùy đỉnh, thùy thái dương và thùy chẩm; chúng được đặt theo tên các xương sọ bọc quanh chúng. Mỗi thùy não đảm nhận từ 1-2 chức năng chuyên biệt mặc dù có thể trùng lẫn nhau. Bề mặt của não gấp thành các hồi (gyrus) và các nếp/rãnh (sulcus), nhiều trong số đó được đặt tên theo vị trí của chúng, chẳng hạn như hồi trán hoặc rãnh trung tâm. Nhiều biến thể nhỏ xuất hiện ở các nếp gấp thứ hai và thứ ba.

Bề ngoài của đại não được gọi là vỏ não, gồm các lớp chất xám xếp chồng lên nhau. Nó dày từ 2-4 milimét (0,079 đến 0,157 in) và gấp sâu thành các nếp khiến cho nó có vẻ nhăn nheo. Bên dưới vỏ não là chất trắng đại não. Vỏ não lớn nhất là tân vỏ não, được kiến tạo từ 6 lớp tế bào thần kinh. Số còn lại đều là vỏ não nguyên thủy, được kiến tạo từ 3 hoặc 4 lớp tế bào thần kinh.

Vỏ não được chia thành khoảng 50 vùng chức năng gọi là các vùng Brodmann. Những vùng này trông khác hẳn nhau khi được nhìn dưới kính hiển vi. Các vùng vỏ não được chia thành 2 loại chính theo chức năng: vỏ não vận động và vỏ não cảm giác. Vỏ não vận động chính nằm ở phía sau thùy trán và ngay trước vùng cảm giác thân thể, có khả năng gửi tín hiệu qua các sợi trục xuống các nơron vận động trong thân não và tủy sống. Các khu vực cảm giác chính nhận tín hiệu từ các dây thần kinh cảm giác và các bó thần kinh cảm giác thông qua các trạm chuyển tiếp nhân của đồi thị. Các khu vực cảm giác chính bao gồm vỏ não thị giác thuộc thùy chẩm, vỏ não thính giác thuộc thùy thái dương và vỏ não đảo, và vỏ não cảm giác thuộc thùy đỉnh. Những vùng còn lại của vỏ não được gọi là các vùng liên kết. Chúng tiếp nhận tín hiệu đầu vào từ các vùng cảm giác và những phần dưới của não, đồng thời tham gia các quá trình nhận thức phức tạp như tri giác, tư duy và ra quyết định. Thùy trán có nhiệm vụ kiểm soát sự chú ý, suy nghĩ trừu tượng, hành vi, cách giải quyết vấn đề, các phản ứng thể chất và tính cách ở người. Thùy chẩm là thùy não nhỏ nhất; đảm nhận chức năng tiếp nhận hình ảnh, xử lý hình ảnh-không gian, chuyển động và nhận dạng màu sắc. Bên trong thùy chẩm có một tiểu thùy gọi là chêm (cuneus). Thùy thái dương kiểm soát ký ức thính giác và ký ức thị giác, ngôn ngữ, cũng như một số chức năng liên quan đến thính giác và lời nói.

Bên trong đại não có các thất, nơi sản xuất và lưu thông dịch não tủy. Bên dưới thể chai là vách thông suốt (septum pellucidum) ngăn cách các não thất bên. Bên dưới các não thất bên là đồi thị. Phần bên dưới về phía trước của đồi thị được gọi là vùng dưới đồi. Vùng dưới đồi dẫn đến tuyến yên. Đằng sau đồi thị là thân não.

Các hạch nền (hay nhân nền) là một tập hợp các cấu trúc nằm sâu bên trong các bán cầu não, tham gia vào chức năng điều chỉnh hành vi và cử động. Thành phần lớn nhất của hạch nền là thể vân, cùng các thành phần khác bao gồm cầu nhạt (globus pallidus), liềm đen (subsantia nigra) và nhân dưới đồi. Thể vân được chia thành phần bụng và phần lưng. Thể vân bụng bao gồm nhân nằm và củ khứu còn thể vân lưng bao gồm nhân đuôi và nhân vỏ hến. Bao trong cách ly nhân vỏ hến và cầu nhạt khỏi não thất bên và đồi thị. Nhân đuôi tiếp giáp và quấn quanh phần ngoài của não thất bên. Một tấm tế bào thần kinh mỏng,  gọi là nhân trước tường, nằm ở khe sâu nhất của rãnh Synvius giữa vỏ não đảo và thể vân.

Một số cấu trúc não trước cơ bản nằm bên dưới chếch về phía trước thể vân. Chúng bao gồm nhân trám, dải chéo Broca, liềm vô danh (subsantia innominata), và nhân vách giữa. Những cấu trúc này đóng vai trò quan trọng trong quá trình sản xuất chất dẫn truyền thần kinh và acetylcholine, để rồi được phát tán khắp não bộ. Não trước cơ bản nói chung và nhân trám nói riêng được coi là đầu ra cholinergic chính của hệ thần kinh trung ương, hóa chất mà được truyền đến thể vân và tân vỏ não.

Tiểu não

Tiểu não được chia thành 3 thùy: thùy trước, thùy sau và thùy nhung nốt. Thùy trước và sau được nối với nhau bởi nhộng. Vỏ tiểu não mỏng hơn vỏ đại não, tạo thành các rãnh hẹp ngang cong. Thùy nhung nốt nằm dưới phần giữa của thùy trước và sau. Tiểu não nằm ở phía sau khoang sọ, bên dưới cặp thùy chẩm, song chúng không gắn với nhau do bị lều tiểu não ngăn cách.

Tiểu não kết nối với thân não thông qua 3 cặp bó thần kinh gọi là cuống tiểu não. Cuống trên nối với não giữa; cuống giữa nối với hành tủy, và cuống dưới nối với cầu não. Phần tủy bên trong tiểu não chứa chất trắng còn phần vỏ tiểu não nhiều nếp gấp chứa chất xám. Thùy trước và sau của tiểu não dường như có nhiệm vụ điều phối và làm trơn tru các động tác cơ thể phức tạp, còn thùy nhung nốt có vẻ liên quan đến chức năng duy trì thăng bằng, mặc dù chức năng chính xác của chúng vẫn đang bị bàn cãi.

Thân não

Thân não nằm dưới đại não, bao gồm 3 phần: não giữa, cầu não và hành não. Nó nằm về phía sau hộp sọ trên mặt dốc (clivus) và kết thúc ở lỗ lớn (foramen magnum) của xương chẩm. Thân não nối xuống tủy sống, được bao bọc bởi cột sống.

10/12 cặp dây thần kinh sọ bắt nguồn trực tiếp từ thân não. Thân não có nhiều nhân thần kinh sọ và nhân thần kinh ngoại biên, cũng như các nhân liên quan đến khả năng điều hòa các cử động thiết yếu như hít thở, vận nhãn và thăng bằng. Cấu tạo lưới, một mạng lưới các nhân tụ tập không theo dạng hình cụ thể, nằm bên trong và dọc chiều dài của thân não. Thân não là giao lộ của nhiều bó thần kinh dẫn truyền thông tin qua lại giữa vỏ não và phần còn lại của cơ thể.

Giải phẫu vi mô
Bộ não chủ yếu được kiến tạo bởi các nơron, các tế bào thần kinh đệm, các tế bào gốc thần kinh và các mạch máu. Nơron ở não người có 4 loại chính, đó là: nơron trung gian, tế bào hình tháp bao gồm tế bào Betz, nơron vận động (trên và dưới), và tế bào Purkinje tiểu não. Tế bào Betz là loại lớn nhất (theo kích thước thân tế bào) thuộc hệ thần kinh. Ước tính cho rằng não người trưởng thành sở hữu khoảng 86 ± 8 tỷ nơron cùng một số lượng gần tương đương (85 ± 10 tỷ) các loại tế bào khác-nơron. Trong số các nơron đó, 16 tỷ (19%) phân bố ở vỏ não và 69 tỷ (80%) phân bố ở tiểu não.

Tế bào thần kinh đệm có nhiều loại: hình sao (bao gồm tế bào TK đệm Bergmann), oligodendrocyte, tế bào lót khoang não-tủy sống (bao gồm cả tế bào tanycyte), hình tia, tiểu thần kinh đệm và một phụ loại của tế bào oligodendrocyte kề cận. Tế bào hình sao lớn nhất trong số các tế bào thần kinh đệm. Chúng thuộc nhóm những tế bào dạng sao (stellate cell) bởi lẽ chúng tỏa ra những mấu trông giống ngôi sao. Một số mấu kết thúc dưới dạng chân-cuối quanh trên thành mao mạch. Các glia limitans của vỏ não được tạo thành từ các mấu chân tế bào hình sao, góp phần ngăn chứa các tế bào của não.

Tế bào bón là loại bạch cầu có khả năng tương tác với hệ miễn dịch thần kinh trong não. Các tế bào bón thuộc hệ thần kinh trung ương cư ngụ ở nhiều cấu trúc như màng não; chúng điều đình các phản ứng miễn dịch thần kinh ví dụ như viêm sưng và củng cố hàng rào máu-não, nhất là ở những vùng não thiếu hàng rào đó. Các tế bào bón ở những nơi khác trên cơ thể có chức năng chung tương tự, chẳng hạn như ảnh hưởng hoặc điều hòa sự dị ứng, sự miễn dịch thích ứng và bẩm sinh, sự tự miễn, và viêm sưng. Tế bào bón đóng vai trò phản ứng kích thích chính, thông qua đó mà các mầm bệnh có thể tác động đến sự ra tín hiệu hóa-sinh qua lại giữa đường dạ dày ruột người và hệ thần kinh trung ương.

Khoảng 400 gen đã được chứng minh độc nhất ở não. Gen ELAVL3 được biểu hiện ở mọi loại tế bào thần kinh, ngoài ra ở các tế bào thần kinh hình tháp thì gen NRGN và REEP2 cũng được biểu hiện. Gen GAD1 - rất cần thiết cho quá trình tổng hợp chất dẫn truyền thần kinh GABA - được biểu hiện trong các tế bào thần kinh trung gian. Các protein được biểu hiện trong tế bào thần kinh đệm bao gồm các chỉ thị tế bào hình sao như GFAP và S100B, trong khi protein cơ bản myelin và yếu tố phiên mã OLIG2 được biểu hiện ở các tế bào oligodendrocyte.

Dịch não-tủy

Dịch não tủy là một chất lỏng ngoại bào trong suốt, không màu, lưu thông quanh não trong khoang dưới nhện (subarachnoid space), trong hệ não thất, và trong ống nội tủy. Nó cũng lấp đầy một số khoảng trống trong khoang dưới nhện, được gọi là bể chứa dưới nhện. Bốn não thất (cặp thất bên, một thất thứ ba và một thất thứ tư) đều chứa một đám rối mạch mạc sản xuất dịch não tủy. Não thất thứ ba nằm ở đường giữa, nối với các thất bên. Kênh dẫn Sylvius giữa cầu não và tiểu não là đường duy nhất nối thất thứ ba với thất thứ tư. Ba lỗ mở riêng biệt (một lỗ giữa và hai lỗ bên) dẫn dịch não tủy từ thất thứ tư ra bể lớn (cisterna magna), một trong những bể não chính. Từ đó, dịch não tủy lưu thông quanh não và tủy sống trong khoang dưới nhện, một khu vực nằm giữa màng nhện và màng mềm. Ở mọi thời điểm, tồn tại ít nhất 150mL dịch não tủy - hầu hết được chứa ở khoang dưới nhện. Chất lỏng này liên tục được tái tạo và hấp thụ, cứ 5–6 tiếng lại được thay mới một lần.

Hệ bạch huyết mới được các nhà khoa học mô tả, đóng vai trò là hệ thống dẫn lưu bạch huyết của não. Đường dẫn bạch huyết g toàn não bao gồm các đường dẫn lưu từ dịch não tủy và từ các mạch bạch huyết màng não liên hệ với các xoang màng cứng; nó chạy dọc các mạch máu não. Dịch mô kẽ của não theo đường dẫn đó mà được rút đi.

Cung cấp máu

Các động mạch cảnh trong cung cấp máu giàu oxi cho phần não trước và các động mạch đốt sống cung cấp máu cho phần não sau. Hai mạch tuần hoàn này thông nhau và tạo nên vòng động mạch Willis, nằm trong bể gian cuống não giữa cầu não và trung não.

Các động mạch cảnh trong là các nhánh của động mạch cảnh chung. Chúng vào sọ bằng ống động mạch cảnh, đi qua xoang hang và tiến vào khoang dưới nhện. Sau đó, chúng hòa vào vòng động mạch Willis, với hai nhánh, các động mạch não trước trồi ra. Các nhánh này đi về phía trước rồi leo lên men theo rãnh đại não dọc, cung cấp máu cho phần trước và giữa của não. Một hoặc nhiều động mạch thông trước nhỏ nối với hai động mạch não trước ngay sau khi chúng trồi ra thành các nhánh. Các động mạch cảnh trong tiếp tục truyền về phía trước như các động mạch não giữa. Chúng di chuyển ngang dọc theo xương bướm của hốc mắt, sau đó vắt lên qua vỏ não đảo, nơi phát sinh các nhánh cuối cùng. Các động mạch não giữa tách thành các nhánh dọc theo chiều dài của chúng.

Phát triển

Vào đầu tuần thứ ba của quá trình phát sinh phôi người, ngoại bì phôi hình thành một dải dày gọi là mảng thần kinh. Vào tuần thứ tư của quá trình phát sinh, mảng thần kinh dãn ra rồi hình thành 3 phân đoạn: phần đầu rộng, phần giữa hẹp hơn và phần đuôi hẹp nhất. Những đoạn này phồng lên và được gọi là túi não nguyên thủy (primary brain vesicles). Chúng lần lượt đại diện cho não trước (prosencephalon), não giữa (mesencephalon) và não sau (rhombencephalon).

Các tế bào mào thần kinh (phát sinh từ ngoại bì) quần tụ ở các cạnh bên của mảng tại các nếp thần kinh. Vào tuần thứ tư, các nếp gấp thần kinh đóng lại để tạo nên ống thần kinh, nhờ đó mà các tế bào mào thần kinh chụm lại được tại mào thần kinh. Mào thần kinh chạy dọc chiều dài của ống thần kinh, với các tế bào mào thần kinh sọ nằm ở cuống đầu và các tế bào mào thần kinh đuôi nằm ở cuống đuôi. Các tế bào tách ra khỏi mào và di chuyển theo làn sóng từ đầu xuống đuôi bên trong ống. Cuối cùng, các tế bào ở cuống đầu tạo nên não còn các tế bào ở cuống đuôi tạo nên tủy sống.

Ống thần kinh uốn cong khi lớn lên, tạo thành các bán cầu đại não hình lưỡi liềm. Bán cầu đại não xuất hiện lần đầu vào ngày 32 của phôi thai. Đầu tuần thứ tư, cuống đầu bẻ mạnh về phía trước, được gọi bằng thuật ngữ là nếp gấp đầu (cephalic flexure). Phần bẻ gập này trở thành não trước (prosencephalon); phần uốn cong liền kề trở thành não giữa (mesencephalon) còn cuống đuôi trở thành não sau (rhombencephalon). Những khu vực này được hình thành dưới dạng 3 đốt phồng, được gọi là các túi não nguyên thủy. Ở tuần phát triển thứ năm, 5 túi não thứ cấp hình thành. Não trước phân tách thành hai túi: đại não (telencephalon) trước và gian não (diencephalon) sau; đại não phái sinh vỏ não, hạch nền và các cấu trúc liên quan còn gian não phái sinh đồi thị và vùng dưới đồi. Não sau cũng phân tách thành hai khu vực: tiền trám não (metencephalon) và não tủy (myelencephalon); tiền trám não phái sinh tiểu não và cầu não còn não tủy phái sinh hành não. Cũng trong tuần thứ năm, não phân chia thành các đoạn lặp lại gọi là khúc thần kinh (neuromere). Ở não sau, chúng được gọi là khúc thần kinh hình thoi (rhombomere).

Một đặc trưng của não là sự gấp khúc của vỏ não, được hình thành bởi hiện tượng hồi hóa (gyrification). Trong hơn 5 tháng phát triển trước khi sinh, vỏ não người không có nếp nhăn. Khi thai nhi được 24 tuần tuổi, hình thái nhăn nheo bắt đầu xuất hiện và có thể thấy các rãnh não và thùy não khá rõ ràng. Lý do tại sao vỏ não trở nên nhăn nheo như vậy vẫn chưa sáng tỏ, song quá trình hồi hóa có liên quan đến các rối loạn thần kinh và trí thông minh, và rất nhiều giả thuyết về sự hồi hóa đã được đề xuất. Những giả thuyết này bao gồm: sự vênh cơ học, lực căng dọc trục, và giãn nở tiếp tuyến sai phân. Điều rõ ràng là quá trình hồi hóa không phải ngẫu nhiên mà là một quá trình phát triển phức tạp đã được tiên định, bằng chứng là nếp nhăn nhất quán giữa các cá thể và ở hầu hết các loài.

Chức năng

Vận động
Thùy trán tham gia vào quá trình lý luận, kiểm soát vận động, cảm xúc và ngôn ngữ. Nó bao gồm vỏ não vận động, liên quan đến việc hoạch định và phối hợp chuyển động; vỏ não trước trán, chịu trách nhiệm cho hoạt động nhận thức cấp cao hơn; và vùng Broca, cần thiết cho sự sản xuất ngôn ngữ. Hệ vận động của não là trung tâm kích hoạt và kiểm soát chuyển động. Tín hiệu kích hoạt vận động đi từ não qua các dây thần kinh đến các nơron vận động trên cơ thể, những tế bào điều khiển hoạt động của các cơ. Bó thần kinh vỏ não-tủy truyền mệnh lệnh hoạt động của não, qua tủy sống, xuống phần thân và các chi. Các dây thần kinh sọ não truyền tín hiệu cử động liên quan đến mắt, miệng và mặt.

Nhận cảm

Hệ thần kinh cảm giác đảm nhận việc tiếp nhận và xử lý thông tin cảm giác. Luồng thông tin này được tiếp nhận vởi các dây thần kinh sọ, thông qua các bó thần kinh trong tủy sống, và trực tiếp tại các trung tâm não tiếp xúc với máu. Bộ não cũng tiếp nhận và giải mã các thông tin tới từ các giác quan đặc biệt bao gồm thị giác, khứu giác, thính giác và vị giác. Ngoài ra, các tín hiệu vận động-cảm giác hỗn hợp cũng được tích hợp.

Não nhận các thông tin về xúc giác, áp lực, cảm giác đau, rung chuyển và nhiệt độ từ da. Não nhận thông tin về vị trí khớp thông qua các khớp xương. Vỏ não cảm giác nằm ngay kế bên vỏ não vận động, và giống như vỏ não vận động, vỏ não cảm giác cũng có các khu vực liên quan đến cảm giác từ nhiều bộ phận khác trên cơ thể. Thông tin cảm giác được thu thập bởi các thụ thể cảm giác trên da; sau đó nó biến đổi thành tín hiệu thần kinh truyền đến một loạt các tế bào thần kinh qua các bó bên trong tủy sống. Đường dẫn liềm lưng cột-giữa (dorsal column–medial lemniscus pathway) chứa thông tin về cảm giác sờ tinh (fine touch), độ rung và vị trí các khớp. Các sợi dẫn truyền hướng lên dọc phần lưng của tủy sống đến phần sau của hành tủy, nơi chúng kết nối với các nơron bậc hai rồi ngay lập tức đi qua đường giữa. Sau đó, những sợi thần kinh đi tiếp lên phức hợp nhân bụng nền ở đồi thị, nơi chúng kết nối với các nơron bậc ba rồi lên tiếp đến vỏ não cảm giác. Bó gai-đồi mang tín hiệu liên quan đến cảm giác đau, nhiệt độ và cảm giác sờ thô (gross touch). Các sợi dẫn truyền đi lên dọc tủy sống và kết nối với các nơron bậc hai tại cấu tạo lưới của vùng thân não dành cho cảm giác đau và nhiệt độ, và cũng kết thúc tại phức hợp nhân bụng nền của đồi thị danh cho cảm giác sờ thô.

Thị giác được tạo ra bởi ánh sáng đập vào võng mạc mắt. Các tế bào cảm quang tại võng mạc biến đổi cảm giác sáng thành tín hiệu thần kinh điện được gửi lên vỏ não thị giác tại thùy chẩm. Các tín hiệu thị giác rời khỏi võng mạc được truyền đi bởi các dây thần kinh thị giác. Các sợi thần kinh thị giác nửa bên mũi của võng mạc bắt chéo sang bên đối diện kết hợp với các sợi nửa bên thái dương của võng mạc và tạo thành các bó thị giác. Sự sắp xếp các đường dẫn thị giác khiến cho tầm nhìn thị trường bên trái được tiếp nhận bởi nửa bên phải của mỗi võng mạc, và được xử lý bởi vỏ não thị giác bên phải, và ngược lại. Các bó thị giác nối với não tại hạch nhân khuỷu, và đi qua bó gối cựa rồi mới đến vỏ não thị giác.

Điều hòa

Ngôn ngữ

Sự thuận bên

Xúc cảm

Tri nhận

Xem thêm

Thoái hóa tiểu não
Suy thoái vỏ não lan rộng
Tiến hóa trí thông minh ở loài người
Mạng lưới não vĩ mô
Tổng quan về khoa học thần kinh
Các tĩnh mạch nông của não bộ

Chú thích

Tham khảo

Thư mục

Liên kết ngoài

 Hình minh họa và các sự thật thú vị về não

Hệ thần kinh trung ương
Não


title: Gaertnera rosea

text:
Gaertnera rosea là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Đây là loài đặc hữu của Sri Lanka.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Gaertnera rosea. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Sri Lanka
Rosea
Thực vật dễ tổn thương


title: Auriac-sur-Dropt

text:
Auriac-sur-Dropt  là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 43 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Auriacsurdropt


title: Agabus audeni

text:
Agabus audeni là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wallis miêu tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Agabus


title: Pietrelcina

text:
Pietrelcina là một đô thị ở tỉnh Benevento, trong vùng Campania của Italia. Đây là nơi sinh của Pio of Pietrelcina (Padre Pio).

Đô thị này giáp với: Benevento, Paduli, Pago Veiano và Pesco Sannita.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Benevento
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Lithurgus lissopoda

text:
Lithurgus lissopoda là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cameron mô tả khoa học năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Lithurgus
Động vật được mô tả năm 1908


title: Tipula recticauda

text:
Tipula recticauda là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Melanotus spevari

text:
Melanotus spevari là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus