title: Lockheed F-117 Nighthawk

text:
Lockheed F-117A Chim ưng đêm, tên hiệu "Hạt huyền", là chiếc máy bay có thể sử dụng đầu tiên trên thế giới được thiết kế hoàn toàn theo công nghệ tàng hình. Không lực Hoa Kỳ là lực lượng duy nhất sử dụng loại máy bay này, nó là hậu duệ trực tiếp của chương trình mẫu tàng hình Have Blue.

F-117A đã được nhiều người biết tới trong cuộc Chiến tranh Vùng Vịnh. Tháng 10 năm 2006, Không quân Hoa Kỳ dự định cho F-117 về hưu sau vài năm nữa, và ngừng đào tạo phi công lái loại máy bay này. Hiện nay, Không quân Hoa Kỳ đã ngừng sử dụng F-117, một phần vì việc đưa vào sử dụng loại F-22 Raptor hiện đại hơn, một phần khác vì tính năng tàng hình của F-117 không đáp ứng kỳ vọng khi đã có 2 chiếc bị phòng không Nam Tư tiêu diệt bằng loại tên lửa SAM-3 cũ kỹ ra đời từ thập niên 1960.

Tên hiệu
Ký hiệu "F-" của loại máy bay này không được giải thích chính thức; tuy nhiên, dường như nó sử dụng dãy định danh máy bay chiến đấu của Không lực Hoa Kỳ trước năm 1962 như F-111. Các máy bay hiện đại khác cũng được sử dụng số hiệu cũ trước năm 1962 (như B-52, C-130, và một số loại máy bay khác ít nổi tiếng hơn), nhưng chiếc F-117 dường như là loại máy bay duy nhất thời kỳ sau này không sử dụng hệ thống mới. Đa số máy bay hiện đại của quân đội Hoa Kỳ sử dụng hệ thống định danh thời sau 1962 theo mô hình có thể dự đoán (ở chừng mực nào đó) như "F-" luôn để chỉ máy bay chiến đấu trên không, "B-" thường là máy bay ném bom, và "A-" thường là máy bay tấn công mặt đất. Những ví dụ như vậy gồm F-15 Eagle, Pháo đài bay B-52 và A-6 Intruder. Tương tự, bởi Máy bay tàng hình thực tế chủ yếu đóng vai trò tấn công mặt đất, nên việc nó giữ ký hiệu định danh "F-" cũng là một trong số nhiều lý do. Không quân Hoa Kỳ luôn chú trọng tới máy bay chiến đấu hơn máy bay tấn công mặt đất, và những máy bay này thỉnh thoảng còn bị bêu xấu là "máy hất đất." Các quan chức có thể cảm thấy dễ chịu hơn khi gắng giành được sự ủng hộ chính trị và quân sự cho một loại máy bay mới nếu nó được mang danh "máy bay chiến đấu" chứ không phải máy bay ném bom hay tấn công. Hay, ký hiệu "F-" cũng có thể là một phần nỗ lực nhằm giữ bí mật cho chiếc Nighthawk (chương trình được giữ kín tới tận cuối thập kỷ 1980). Việc định danh không chính xác cũng có thể để giữ Nighthawk không vi phạm vào các hiệp ước hay làm các nước khác tức giận. Trong thời gian phát triển, thuật ngữ 'LT' (Logistics Trainer) Huấn luyện Hậu cần thường được sử dụng.

Tương tự, một tài liệu truyền hình gần đây đã dẫn lời một thành viên chính trong đội phát triển F-117A cho rằng những phi công lái chiếc máy bay chiến đấu có chóp hình chữ V này cảm thấy việc điều khiển nó tương đồng với loại máy bay F- hơn, so với loại B- và A-. Cũng có một sự khác biệt giữa phi công máy bay chiến đấu và máy bay ném bom, đặc biệt thời còn Sở chỉ huy Không quân Chiến lược (1945-1991), và khi đã lái một loại thì phi công hiếm khi có thể đổi được sang loại kia.

Không lực Hoa Kỳ cho rằng F-117A có thể mang tên lửa không đối không, tạo cho nó khả năng chiến đấu trên không ngoài chức năng chính là tấn công mặt đất. Trong khi về mặt kỹ thuật, điều này có thể là đúng thì chiếc máy bay cũng chưa từng chứng tỏ khả năng chiến đấu trên không. Có lẽ nó là loại máy bay kém về cận chiến, nhưng cũng chưa hề có đánh giá của chuyên gia về các khả năng khác của nó.

Có một số ước đoán về các khả năng của nó. Có tin cho rằng nó không thể quay đầu ở mức gia tốc lớn hơn 5 g, dù thông tin đó được bảo mật. Nó thiếu radar để dẫn đường cho các tên lửa tầm xa, và không mang tên lửa tầm gần để tự vệ. Các quan chức Không lực Hoa Kỳ từng dự định trang bị tên lửa không đối không AIM-9 Sidewinder cho chiếc F-117 — các phi công thậm chí còn được huấn luyện để bắn chúng — nhưng không có bằng chứng cho thấy loại tên lửa AIM-9 từng được lắp đặt trên những chiếc F-117. Khả năng tàng hình của F-117 khiến các máy bay khác khó phát hiện và định vị bằng radar dẫn đường tên lửa.

Thiết kế và hoạt động
Kích cỡ tương đương F-15C Eagle, một chỗ ngồi, chiếc F-117A sử dụng hai động cơ tuốc bin cánh quạt General Electric F404 không có bộ phận đốt lần hai, và hệ thống điều khiển bay phức tạp. Nó có thể được tái nạp nhiên liệu trên không. Để làm giảm chi phí phát triển, hệ thống điện tử, hệ thống điều khiển bay và nhiều phần khác được lấy từ chiếc F-16 Fighting Falcon, F/A-18 Hornet và F-15E Strike Eagle sang (vì thế những bộ phận này có thể được coi là thiết bị dự trữ nhằm bảo mật dự án).

Những tính năng bị giảm sút cho kỹ thuật tàng hình là động cơ mất 30% công suất, tỷ lệ bề mặt thấp, và phải có hình dáng góc lớn nhằm giảm diện tích phản hồi radar.

F-117A được trang bị hệ thống hoa tiêu tinh vi và các hệ thống tấn công được tích hợp vào trong một bộ hệ thống điện tử số. Nó không mang radar, để làm giảm phát xạ diện tích phản hồi radar. Nó hoa tiêu chủ yếu bằng GPS và hoa tiêu quán tính độ chính xác cao. Nhiệm vụ được điều phối bởi một hệ thống kế hoạch tự động có thể tự động thực hiện mọi khâu của nhiệm vụ tấn công, gồm cả khai hỏa vũ khí. Mục tiêu được một hệ thống hình ảnh nhiệt hồng ngoại phát hiện, chỉ định cho một thiết bị laser tìm tầm và chỉ thị cho những quả bom dẫn đường laser.

Các khoang vũ khí riêng biệt bên trong F-117A có thể mang 2.300 kg vũ khí. Các vũ khí thường được trang bị là một cặp GBU-10, GBU-12, hay bom dẫn đường laser GBU-27, hai bom phá hầm ngầm BLU-109, hai Wind- Corrected Munition Dispensers (WCMD), hay hai Vũ khí điều khiển chung (JDAMs), một quả GPS/INS guided stand-off. Trên lý thuyết nó có thể mang hầu hết các loại vũ khí có trong kho của Quân đội Hoa Kỳ, gồm cả bom hạt nhân B61. Một số loại bom không thể được trang bị, bởi nó quá lớn để lắp vừa khoang trong, hay không tương thích với hệ thống chở của F-117.

Lịch sử
Năm 1964, nhà toán học người Nga Pyotr Ya. Ufimtsev công bố bài viết "Phương pháp Sóng Cạnh trong Lý thuyết Vật lý về Tán Xạ" trong tạp chí của Viện Kỹ thuật Radio Moscow, trong đó ông trình bày sức mạnh của sóng radar phản hồi tỉ lệ với cấu hình góc cạnh của một vật thể chứ không phải là kích thước. Ufimtsev đã nối tiếp công trình lý thuyết của nhà vật lý Đức Arnold Sommerfeld. Ufimtsev chứng minh rằng ông có thể tính toán thiết diện radar của bề mặt cánh và dọc theo cạnh của nó. Kết luận hiển nhiên là ngay cả một máy bay lớn cũng dễ dàng "biến mất" trước radar bằng cách tận dụng nguyên lý này. Tuy nhiên, thiết kế máy bay kiểu này làm cho nó mất ổn định khí động học, và tình trạng của khoa học tính toán đầu những năm 60 không thể cung cấp kiểu máy tính có thể tạo ra thiết kế cho phép những chiếc như F-117, F-22 Raptor hay B-2 Spirit bay được. Dù sao, vào những năm 70, khi một nhà phân tích của Lockheed xem xét các tài liệu nước ngoài và tìm thấy công trình của Ufimtsev thì máy tính và phần mềm đã tiến bộ đáng kể, và đặt ra sự phát triển của một loại máy bay tàng hình.

Quyết định sản xuất F-117A được đưa ra năm 1973, và một hợp đồng đã được trao cho Lockheed Advanced Development Projects, thường được gọi là "Skunk Works," tại Burbank, California. Chương trình do Ben Rich chỉ đạo. Ngày 18 tháng 6 năm 1981, chuyến bay đầu tiên của mẫu YF-117A, số sêri 79-0780, được thực hiện tại Hồ Groom, bang Nevada, chỉ 31 tháng sau quyết định phát triển toàn diện. Chiếc F-117A được giao lần đầu năm 1982, khả năng hoạt động được hoàn thiện tháng 10 năm 1983, và chuyến giao hàng cuối cùng vào mùa hè năm 1990. Không quân phủ nhận sự tồn tại của loại máy bay này cho tới tận năm 1988, sau đó vào tháng 4 năm 1990 một chiếc đã được trưng bày trước công chúng tại Căn cứ Không quân Nellis, Nevada, thu hút hàng chục nghìn người tham quan.

Số lượng hiện có là 54 chiếc; 36 chiếc sẵn sàng chiến đấu, số còn lại cho huấn luyện,....

Trong những năm đầu của chương trình, từ 1984 tới giữa năm 1992, phi đội F-117A đặt tại Tonopah Test Range, Nevada và nó thuộc quyền quản lý của Nhóm Chiến lược 4450. Nhóm 4450 được sáp nhập vào Phi đội Chiến đấu Chiến lược 37 năm 1989. Năm 1992, toàn bộ phi đội được chuyển giao cho Căn cứ Không quân Holloman, New Mexico, nơi nó thuộc quyền quản lý của Phi đội Chiến đấu 49. Việc di chuyển khiến những chuyến bay của Key Air không còn cần thiết nữa, trước đó Key Air đã chở 22.000 hành khách trên 300 chuyến bay từ Nellis tới Tonopah mỗi tháng.

Khi Không quân tuyên bố, "Streamlined management by Aeronautical Systems Center, Wright-Patterson AFB, Ohio, phối hợp kỹ thuật tàng hình vào các chương trình phát triển và sản xuất để đẩy nhanh tốc độ phát triển máy bay... Chương trình F-117A đã chứng tỏ rằng một máy bay tàng hình có thể được thiết kế để có độ tin cậy và khả năng bảo dưỡng tốt." Thống kê bảo dưỡng máy bay tương tự các loại máy bay chiến thuật khác có độ phức tạp tương tự. Hỗ trợ hậu cần do Sacramento Air Logistics Center, McClellan AFB, California đảm nhiệm, F-117A được giữ bảo mật kỹ thuật thông qua một hệ thống kế hoạch cải thiện vũ khí tại USAF Plant 42 ở Palmdale, California.

Lịch sử chiến đấu
F-117 đã được sử dụng nhiều lần trong chiến tranh. Phi vụ đầu tiên của nó diễn ra trong cuộc chiến Panama - Hoa Kỳ năm 1989. Trong lần đó hai chiếc F-117A Nighthawk đã ném hai quả bom xuống sân bay Rio Hato. Sau này trong Chiến tranh Vùng Vịnh, nó đã thực hiện tốt nhiệm vụ ném những quả bom thông minh xuống các mục tiêu quân sự Iraq. Từ đó nó đã được sử dụng tại Chiến tranh Kosovo năm 1999, Chiến dịch Tự do Bền vững và trong cuộc xâm lược Iraq năm 2003.

Thiệt hại trong chiến đấu

Một chiếc F-117 đã bị bắn hạ trong chiến đấu bởi các lực lượng Serbia (Nam Tư) trong Chiến tranh Kosovo. Ngày 27 tháng 3 năm 1999, trong cuộc Chiến tranh Kosovo, Tiểu đoàn số 3 - Trung đoàn Tên lửa 250 dưới quyền chỉ huy của Đại tá Zoltán Dani, được trang bị tên lửa Isayev S-125 'Neva-M' (tên hiệu NATO SA-3 'Goa'), đã bắn hạ chiếc F-117A số hiệu 82-806 bằng một quả tên lửa Neva-M. Sự kiện này đã gây chấn động khi lần đầu tiên, loại máy bay tàng hình hiện đại bậc nhất của Mỹ lại bị kiểu tên lửa phòng không đã lạc hậu như S-125 bắn hạ.

Chiến tích này có được hoàn toàn không phải do may mắn, lực lượng phòng không Nam Tư đã phải chuẩn bị từ lâu với hàng loạt chiến thuật khôn khéo để có được chiến thắng này. Theo Wesley Clark và các vị tướng khác của NATO, các lực lượng phòng không Nam Tư đã nhận thấy rằng họ có thể phát hiện những chiếc F-117 bằng các loại radar Xô viết hoạt động ở bước sóng dài cỡ dm hoặc mét, dù những radar này được chế tạo từ đầu thập niên 1960 và bị coi là "cổ lỗ" (kỹ thuật của máy bay tàng hình chỉ thực sự hiệu quả với sóng radar cỡ cm, bước sóng radar càng dài tì hiệu quả tàng hình càng giảm đi). Điều này, cộng với việc máy bay bị giảm khả năng tàng hình khi cửa phụt khí bị ướt (do hơi nước trên cao bám vào) hoặc khi mở cửa khoang bom, khiến chúng đã bị phát hiện trên màn hình radar Nam Tư.

Chỉ huy Tiểu đoàn 3, trung đoàn 250 là Đại tá Zoltán Dani đã đề ra nhiều sáng kiến chiến thuật nhằm phát hiện máy bay tàng hình Phòng không Nam Tư cũng nhận ra rằng nếu được giảm tần số xuống mức thấp nhất, khiến sóng radar kéo dài ra cỡ dm hoặc mét thì đài P-18 có khả năng phát hiện máy bay tàng hình F-117 ở khoảng cách nhất định. Đêm 27/3/1999, Tiểu đoàn 3 đóng quân gần thủ đô Belgrade. Dani ra lệnh cho đài P-18 giảm tần số xuống mức thấp nhất và phát sóng 17 giây. Trắc thủ đã phát hiện ra chiếc F-117 ở khoảng cách 23 km. Đài radar điều khiển hỏa lực UNV phát sóng 20 giây theo đúng quy tắc, 2 lần đầu họ không thấy được mục tiêu, đến lần thứ 3, radar khóa vào chiếc F-117A #82-806 mang mật danh "Vega 31" ở khoảng cách 11 km, độ cao 8 km. Hai tên lửa được phóng lên và đánh trúng mục tiêu.

Chiếc F-117 của Mỹ rơi tại chỗ, phi công lái máy bay sống sót và được các lực lượng NATO cứu. Tuy nhiên, xác chiếc F-117 không bị phá hủy hoàn toàn, và có thông tin nói rằng người Serb đã mời các chuyên gia Nga tới xem xét những mảnh vỡ, điều này chắc chắn đã khiến kỹ thuật tàng hình của Hoa Kỳ bị tiết lộ. Nhiều phần của chiếc máy bay bị bắn rơi đã được triển lãm tại Bảo tàng Hàng không Yugoslav ở Belgrade.

Một chiếc F-117A thứ hai đã bị hư hại nặng trong một phi vụ ném bom trong Chiến tranh Kosovo, và dù quay về được căn cứ, nó hư hại nặng tới mức không bao giờ còn cất cánh được nữa, coi như là bị tiêu diệt. Đến năm 2020, Trung tá Không quân Mỹ Charlie Tuna Heinlein, một cựu phi công F-117, mới tiết lộ chiếc F-117A này đã bị bắn trúng vào ngày 30/4/1999, nó bị hỏng nặng nhưng vẫn quay về được căn cứ Spangdahlem Chiếc F-117A này hỏng nặng tới mức không thể sửa lại được nữa, coi như là bị phá hủy, nhưng vì nó không rơi tại chỗ (không có xác máy bay làm bằng chứng) nên không quân Mỹ đã giấu kín thiệt hại này trong nhiều năm

Theo tạp chí "Hàng không và vũ trụ" của Nga, tháng 12/2006, 1 chiếc máy bay F-117A bị bắn rơi bởi tên lửa Igla ngày 20/1/1991 tại Iraq. 3 giờ ngày 14/9/1997 máy bay F-117A lại bị rơi tại căn cứ quân sự Holloman do trục trặc kỹ thuật. Trong chiến tranh Kosovo, phía Nam Tư tuyên bố bắn rơi 3 chiếc F-117A, 1 do SA-3 bắn, 2 do MiG-29 hạ, ngoài ra còn 1 chiếc F-117A bị hư hại nặng. Như vậy, có thể đã có tới 5/59 chiếc F-117A bị mất trong chiến đấu. Tuy nhiên, giới chức quân sự Mỹ ban đầu chỉ thừa nhận tổn thất 1 chiếc, đó chính là chiếc F-117A bị tên lửa SA-3 bắn rơi ngày 27/3/1999 cách Bengrad 32 km, có xác máy bay làm bằng chứng rõ ràng. Đến năm 2020 thì phi công Mỹ mới tiết lộ có thêm 1 chiếc F-117A bị Nam Tư bắn hỏng nặng không thể sửa chữa vào ngày 30/4/1999.

Tương lai
Với những thành công trong Chiến tranh Kosovo và các cuộc Chiến tranh Iraq cũng như tỷ lệ tham gia chiến đấu cao của mình, chiếc F-117 đã chiếm được vị trị như là loại máy bay "mũi nhọn"—phục vụ mục đích đánh mù kẻ thù khi tiêu diệt các cơ sở chỉ huy, kiểm soát và radar của đối thủ ngay từ những giây phút đầu của cuộc chiến. Tuy nhiên dù sao F-117 cũng được thiết kế với những kỹ thuật cuối thập kỷ 1970. Công nghệ tàng hình của nó, tuy vẫn hiện đại hơn bất kỳ một loại máy bay nào khác trừ hai loại máy bay mới B-2 Spirit và F-22A, nhưng đòi hỏi chi phí bảo dưỡng đáng kể. Hơn nữa, thiết kế tàng hình dựa trên hình dáng bên ngoài (gây ảnh hưởng tới tính năng khí động lực) thể hiện một kỹ thuật chống radar kiểu cũ và khác biệt so với ngày nay. Vì thế đã có ý định sơ bộ cho phi đội máy bay này ngừng hoạt động năm 2008.

Số lượng chế tạo loại F-22A tăng lên bốn chiếc và việc chúng bắt đầu bước vào hoạt động trong Không lực Hoa Kỳ khiến việc cho phi đội F-117 nghỉ hưu bị đưa ra tranh cãi. Thông tin rò rỉ từ một phiên bản phác thảo của Báo cáo Quốc phòng Quý tư 2006 và Ngân sách Quốc phòng 2007 cho thấy toàn bộ phi đội đang được đề nghị ngừng hoạt động nhường chỗ cho những chiếc F-22A mới đang được đặt mua. Kế hoạch này đã bị gạt ra khỏi cả Ngân sách tài chính 2007 và phiên bản cuối cùng của Báo cáo Quốc phòng Quý tư.

Những lời chỉ trích cho rằng những yêu cầu cho F-117 (máy bay tấn công mặt đất không đa dụng) về hưu, bị ảnh hưởng lớn từ các cựu phi công chiến đấu vốn đang chiếm những chức vụ quan trọng trong Không quân. Hơn nữa, những người chỉ trích đưa ra lý lẽ rằng F-117A Nighthawk có thể mang năm ngàn pound vũ khí ở khoang trong (thậm chí cả một quả bom hạt nhân B61) mà vẫn đảm bảo tính tàng hình, trong khi chiếc F-22A chỉ có thể mang hai ngàn pound vũ khí ở khoang trong và chỉ có thể mang những quả bom to treo tại mấu ngoài, vì thế ảnh hưởng tới khả năng tàng hình và khả năng thao diễn chiến đấu.

Tuy nhiên, những người ủng hộ đề xuất cho nghỉ hưu cho rằng chi phí bảo dưỡng cao và kỹ thuật tàng hình kiểu cũ không có hiệu quả trước radar tầm sóng dài, cộng với hạn chế vì tốc độ dưới siêu âm khiến chiếc F-117 dễ gặp nguy hiểm trong chiến đấu. Họ cho rằng loại F-22A là một thay thế hợp lý khi xem xét:
 Khả năng tàng hình của nó gần tương đương loại B-2, và theo báo cáo cao hơn loại F-117.
 Nó có thể bay ở tốc độ siêu âm mà không cần dùng buồng đốt lần hai và vì thế có thể tới mục tiêu cũng như vượt qua những vùng nguy hiểm nhanh hơn.
 Vật liệu hấp thụ radar của nó yêu cầu bảo dưỡng thấp hơn loại F-117.
 Loại bom đường kính nhỏ (SDB) 250 lb mới đã được đưa vào sử dụng. Nó được thiết kế đặc biệt để tương thích với khoang chứa trong của chiếc F-22A. Loại bom này có khả năng đâm xuyên tương tự loại BLU-109 bomb 2000 lb lớn hơn.
 Chiếc F-22 có hệ thống điện tử hiện đại hơn chiếc F-117, vì thế nhận biết các mục tiêu cũng như các mối đe dọa cả dưới mặt đất và trên không tốt hơn.
 Bởi F-22 là một máy bay chiến đấu, nó có khả năng tự bảo vệ trong những lần thực thi nhiệm vụ.

Dù đề xuất cho phi đội F-117 nghỉ hưu đã bị hủy bỏ, Không quân đã đóng cửa trường dạy bay loại F-117, và cũng đã thông báo việc ngừng sử dụng F-117. Điều này khiến tương lai của F-117 càng thêm mờ mịt.

Khá ngạc nhiên, nhiều chiếc F-117 được sơn ngụy trang màu xám trong một cuộc thực nghiệm nhằm xác định hiệu năng tàng hình của loại F-117 ở điều kiện ban ngày. Nếu cuộc thực nghiệm thành công, nó sẽ dẫn tới sự thay đổi từ màu đen kiểu cũ sang mẫu màu mới, khiến cho lần đầu tiên nó có thể hoạt động trong các phi vụ ban ngày. Tới đầu năm 2006, kết quả cuộc thực nghiệm này vẫn chưa được công bố. Tương tự, trong năm, 2004 và 2005 đã có nhiều chương trình nâng cấp giữa kỳ được tiến hành với chiếc F-117, gồm cả nâng cấp hệ thống điện tử.

Linh tinh
 Một buổi quảng cáo hàng của hãng Sprint trong thập kỷ 1990 đã trưng bày một bức hình F-117 lớn, khi ấy thường bị gọi sai là Candice Bergen, người dẫn chương trình đã gọi đó là chiếc B-2.
 Tên hiệu:
 Trước khi được đặt tên chính thức, các kỹ sư và phi công thử nghiệm thường gọi loại máy bay gồ ghề, ban ngày phải cất giấu để tránh các vệ tinh trinh sát Xô viết là "Cockroaches", cái tên này thỉnh thoảng vẫn được sử dụng.
 Tên chính thức của nó là "Night Hawk", dù thỉnh thoảng chữ "Nighthawk" cũng được dùng.
 Một tên hiệu khác thỉnh thoảng được dùng là "Wobblin Goblin" vì loại máy bay này bị cho là kém ổn định ở tốc độ thấp, dù các phi công F-117 cho điều này là không chính xác.
 Vì hình dạng của mình, vốn đặt ưu tiên tính năng tàng hình hơn tính năng khí động học, mô hình đầu tiên của mẫu sẽ trở thành chiếc F-117 sau này được gọi là "The Hopeless Diamond"..
 Những khu vực xung quanh Căn cứ Không quân Holloman đơn giản gọi loại máy bay này là "Stealths" (Sing. "Stealth").
 Trong cuộc ném bom năm 1999 vào Serbia, sau khi một chiếc F-117 bị quân đội Serbia bắn rơi, một nhóm nhạc Serbia Indexovo radio pozorište đã sóng tác một bài hát trào phúng "El kondor pada" về những phi công của nó.
 Trong Thập kỷ 1980, Jane's Information Group đã gọi nhầm F-117 là F-19, và sử dụng ảnh minh họa tưởng tượng trong cuốn All the World's Aircraft. Cả bên tạo mô hình Testors và Monogram đều đưa ra những mô hình "F-19 Tàng hình" lý thuyết; không bên nào quan tâm tới sự giống nhau của nó với F-117.

Bên sử dụng
 Hoa Kỳ
 Không lực Hoa Kỳ

Tham khảo

 Crickmore, Paul F. and Alison J. Nighthawk F-117 Stealth Fighter. St. Paul, Minnesota: Motorbooks, 2003. ISBN 0-7603-1512-4.
 Donald, David, ed. Black Jets: The Development and Operation of America's Most Secret Warplanes. Norwalk, Connecticut: AIRtime Publishing Inc., 2003. ISBN 1-880588-67-6.
 Sun, Andt. F-117A Stealth Fighter. Hong Kong: Concord Publications Co., 1990. ISBN 962-361-017-3.
 Winchester, Jim, ed. "Lockheed F-117". Modern Military Aircraft (Aviation Factfile). Rochester, Kent, UK: Grange Books plc, 2004. ISBN 1-84013-640-5.
 The World's Great Stealth and Reconnaissance Aircraft. New York: Smithmark, 1991. ISBN o-8317-9558-1.

Liên kết ngoài
 AirAttack.com on Stealth
 F-117 Anniversary
 F-117 Crash at Air Show in Baltimore
 Air Force Link - Fact Sheet: F-117A Nighthawk

 U.S. Air Force F-117A Nighthawk - Wallpaper
 Centennial of Flight about stealth
 Centennial of Flight about F-117
 CNN - U.S. Plane shot down, pilot rescued - 27 tháng 3 năm 1999
 CNN - Downed NATO pilot rescued, U.S. officials say - 27 tháng 3 năm 1999
 CNN - Stealth Nighthawk downed in Yugoslavia - 28 tháng 3 năm 1999
 CNN - NATO stealth missions continue after crash - 28 tháng 3 năm 1999
 The Advent, Evolution, and New Horizons of United States Stealth Aircraft
 Discovery Military Channel on Stealth
 UCI Ufimtsev
 "Filling the Stealth Gap," in Air and Space Power Journal Fall 2006
 www.f-117a.com - comprehensive site
 FAS F-117A Nighthawk
 F-117 In Action
 NY Times - U.S. Stealth Fighter Is Downed in Yugoslavia
 http://www.nytimes.com/library/world/europe/032899kosovo-rdpa.1.html
 Interception of F-117 by Austrian Airforce
 Venik's Aviation—A US F-117 Night Hawk stealth bomber shot down over Yugoslavia
 Stealth plane set for mothballing by Air Force
  Austrian article about interception of F-117

Nội dung liên quan

Máy bay liên quan
 Lockheed Have Blue
 Sea Shadow

Máy bay tương tự
 BAE Replica
 MBB Lampyridae
 Northrop Grumman B-2 Spirit

Đề án Black
F-117
Máy bay tàng hình
Máy bay cường kích Hoa Kỳ 1980–1989
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay cường kích
Máy bay hai động cơ phản lực
Máy bay cánh dưới
Máy bay đuôi V
Máy bay cường kích Hoa Kỳ


title: Cochliopina compacta

text:
Cochliopina compacta là một loài ốc nước ngọt rất nhỏ, động vật thân mềm chân bụng có mài sống trong môi trường nước ngọt trong họ Hydrobiidae, ốc bùn. Đây là loài đặc hữu của México.

Chú thích

Tham khảo
 Seddon, M.B. 1996. Cochliopina compacta.
 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 6 tháng 8 năm 2007.

Động vật México
Cochliopina
Động vật được mô tả năm 1910
Động vật đặc hữu México


title: 338

text:
Năm 338 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 338


title: Molophilus sublancifer

text:
Molophilus sublancifer là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Megachile dolichognatha

text:
Megachile dolichognatha là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1931


title: Lecteria retrorsa

text:
Lecteria retrorsa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Tham khảo

Lecteria
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Protandrena mexicanorum

text:
Protandrena mexicanorum là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Protandrena
Động vật được mô tả năm 1896


title: Leptonema stigmaticum

text:
Leptonema stigmaticum là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Leptonema (Hydropsychidae)


title: Los Altos, Burgos

text:
Los Altos là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Đô thị ở Burgos


title: 3597 Kakkuri

text:
3597 Kakkuri (1941 UL) là một tiểu hành tinh vành đai chính do Liisi Oterma phát hiện tại Turku ngày 15.10.1941.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 3597 Kakkuri

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1941


title: Edirne

text:
Edirne là một thành phố nằm trong tỉnh Edirne của Thổ Nhĩ Kỳ. Thành phố Edirne có diện tích 830 km², dân số thời điểm năm 2009 là 140.374 người, năm 2007 là 150717 người

Khí hậu

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Edirne Directory
 GCatholic.org
 Edirne Weather Forecast Information
 Photographs of the town and monuments taken by Disk Osseman
 Awarded "EDEN - European Destinations of Excellence" non-traditional tourist destination 2008

Thành phố của Thổ Nhĩ Kỳ
Tỉnh Edirne


title: Bulbophyllum artostigma

text:
Bulbophyllum artostigma là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

A


title: Vexillum ochraceum

text:
Vexillum ochraceum là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Costellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vexillum


title: Tavarnelle Val di Pesa

text:
Tavarnelle Val di Pesa là một đô thị ở tỉnh Firenze trong vùng Toscana, tọa lạc khoảng 25 km về phía nam của Florence. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 7.284 người và diện tích là 57 km².

Đô thị Tavarnelle Val di Pesa có các frazioni (các đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Sambuca val di pesa, San Donato in Poggio, Tignano, và Badia a Passignano.

Tavarnelle Val di Pesa giáp các đô thị sau: Barberino Val d'Elsa, Castellina in Chianti, Certaldo, Greve in Chianti, Montespertoli, San Casciano in Val di Pesa.

Công ty sản xuất dầu lớn nhất Ý Carapelli Firenze SpA nằm ở đây.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tavarnelle Val di Pesa in Tuscany

Đô thị tỉnh Firenze


title: Alaus costulicollis

text:
Alaus costulicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Alaus


title: Osmia gaudiosa

text:
Osmia gaudiosa là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1907.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1907


title: Bolton Wanderers F.C.

text:
Câu lạc bộ bóng đá Bolton Wanderers (biệt danh The Trotters) là một câu lạc bộ bóng đá chuyên nghiệp của Anh, đặt tại Horwich, Bolton thuộc thành phố Manchester, phía Tây Bắc nước Anh. Bolton hiện đang chơi tại giải vô địch bóng đá Anh (League Championship)

Là một trong những thành viên sáng lập giải bóng đá nhà nghề, Bolton là đội bóng thành công của thập niên 1920, họ đã từng 4 lần vô địch cúp FA, và một lần giành cúp FA Charity Shield. Câu lạc bộ này từng có quãng thời gian tồi tệ thì phải chơi ở giải hạng tư trong mùa giải 1987, họ trở lại giải hạng nhất năm 1995 sau 15 năm vắng bóng. Mùa 2005-2006 CLB lần đầu tiên tham dự cúp châu Âu, vào đến vòng 1/32 của cúp UEFA. Mùa 2007–08. Bolton kết thúc mùa bóng với vị trí thứ 7 chung cuộc.

Bolton Wanderers chuyển đến sân vận động mới Reebok năm 1997 thay thế cho sân cũ Burnden Park.

Thành tích

Trong nước
  FA Cup: 4
 1923, 1926, 1929, 1958
 Carling Cup: 2
 1995, 2004
 FA Community Shield: 1
 1958

Đội hình hiện tại

Cho mượn

Tham khảo

Câu lạc bộ bóng đá Anh

Thể thao Bolton
Vô địch Cúp FA
Câu lạc bộ Premier League
Khởi đầu năm 1874 ở Anh


title: Broye (huyện)

text:
Huyện Broye là một trong 7 huyện của bang Fribourg, Thụy Sĩ, nằm gần hồ Neuchâtel. Lãnh thổ huyện không liên tục và Broye được chia thành 4 phần là 4 vùng đất lọt nằm ngoài bang Fribourg. Thủ phủ huyện đóng ở Estavayer-le-Lac. Mã của huyện là 1001.

Các đô thị tự quản
Broye có các đô thị sau, trong đó Estavayer-le-Lac là thủ phủ:

Chú thích

Tham khảo

Huyện của Thụy Sĩ


title: Bermbach

text:
Bermbach là một đô thị tại huyện Schmalkalden-Meiningen, trong Thüringen, nước Đức. Đô thị này có diện tích 6,26 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 585 người.

Tham khảo


title: Osiris semiatratus

text:
Osiris semiatratus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Shanks mô tả khoa học năm 1987.

Chú thích

Tham khảo

Osiris (chi ong)
Động vật được mô tả năm 1987


title: Quận Cullman, Alabama

text:
Quận Cullman là một quận thuộc tiểu bang Alabama, Hoa Kỳ. Tên của quận là để vinh danh Đại tá John G. Cullmann. Tính đến năm 2000, dân số quận là 77.483 người. Quận lỵ đóng ở thị trấn cùng tên, Cullman, Alabama. Nó là một "quận cấm", hoặc quận khô. Cullman được phục vụ bởi các đài truyền hình và đài phát thanh FM của cả Huntsville lẫn Birmingham.
Toàn bộ quận Cullman thuộc khu vực thống kê tiểu đô thị Cullman.

Tham khảo

Quận của Alabama
Quận của Appalachia


title: Fujiyoshida, Yamanashi

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Yamanashi, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Yamanashi


title: Liourdres

text:
Liourdres  là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Corrèze

Tham khảo

Xã của Corrèze


title: Hyphydrus opaculus

text:
Hyphydrus opaculus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Régimbart miêu tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphydrus


title: Saint-Jean-sur-Mayenne

text:
Saint-Jean-sur-Mayenne là một xã của tỉnh Mayenne, thuộc vùng Pays de la Loire, tây bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Mayenne

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintjeansurmayenne


title: Bán đảo Sorrentina

text:
Bán đảo Sorrentina là một bán đảo ở phía nam Ý, chia cách Vịnh Napoli ở phía bắc với Vịnh Salerno ở phía nam. Tên bán đảo được gọi theo tên thành phố chính của bán đảo là Sorrento, nằm trên bờ phía bắc của Vịnh Napoli. Bờ biển Amalfi nằm ở bờ phía nam của bán đảo. Đảo Capri nằm ở ngoài mũi đất phía tây của bán đảo này, trong Biển Tyrrhenus.
Toàn khu vực này là điểm đến quan trọng của ngành du lịch Ý.

Các thành phố và thị trấn

 Vico Equense
 Sorrento
 Meta di Sorrento
 Piano di Sorrento
 Sant'Agnello
 Massa Lubrense

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Guida Turistica della Penisola Sorrentina (tiếng Ý)
 Il portale informativo della Penisola Sorrentina (tiếng Ý)

Địa mạo
Địa lý Ý


title: Dung dịch đệm

text:
Với từng acid hoặc base yếu, xin xem bài Tác nhân đệm. Với những bài viết không liên quan đến acid-base hoá học, xin xem Đệm (định hướng).

Dung dịch đệm là một dạng dung dịch lỏng chứa đựng trong đó một hỗn hợp acid yếu và base liên hợp của nó hoặc base yếu và acid liên hợp. Tính chất đặc biệt của dung dịch này là khi ta cho thêm vào một lượng chất có tính base hay acid thì pH của dung dịch mới thay đổi rất ít so với dung dịch khi chưa có tác động. Dung dịch đệm được ứng dụng rất nhiều trong ngành thí nghiệm và trong tự nhiên để giữ độ pH cố định.)

Lý thuyết
Trong dung dịch Acid yếu luôn tồn tại một cân bằng giữa phân tử acid và base liên hợp của nó, được biểu diễn như sau:

HA + H2O  H3O+ + A-

Khi thêm ion H+ vào dung dịch, cân bằng sẽ chuyển dịch về phía bên trái theo nguyên lý chuyển dời Le Chatelier; và cân bằng sẽ sang phải nếu ion H+ trong dung dịch bị giảm đi theo phản ứng H+ + OH- → H2O. Do vậy, khi có tác động cân bằng mới sẽ thiết lập và làm thay đổi pH.

Hằng số phân ly acid HA được định nghĩa bằng biểu thức dưới đây:

Dùng một số thao tác biến đổi logarit ta được phương trình Henderson-Hasselbalch, trong đó pH phụ thuộc vào pKa

Gọi [A−] là nồng độ của base liên hợp, [HA] là nồng độ của acid yếu tại thời điểm cân bằng được thiết lập. Ta có được đẳng thức pH=pKa khi nồng độ của acid và base liên hợp bằng nhau, thường được gọi là bán trung hoà. Nhìn chung, việc tính toán pH của dung dịch đệm không khó khăn, chỉ cần biết các chất trong hỗn hợp, xem bảng Bắt đầu-Phản ứng-Cân bằng (hay còn gọi là ICE table).

Nên lưu ý, việc đo độ pH và tính toán pH không giống nhau. Điện cực thủy tinh điện sử dụng trong hầu hết các máy đo pH, điện cực này không chỉ dựa vào nồng độ ion hydro mà còn dựa vào hoạt tính của riêng nó do nhiều yếu tố gây ra, chủ yếu là độ mạnh ion của môi trường. Ví dụ, tính pH của dung dịch đệm phosphat thì được giá trị 7,96 nhưng pH thực lại là 7,4.

Xét tiếp ví dụ trên cho trường hợp base yếu (B) và acid liên hợp (BH+).
B + H2O  BH+ + OH-.
Giá trị pKa được dùng cho acid liên hợp với base trên.

Nhìn chung, một dung dịch đệm có thể tạo thành từ nhiều hơn một acid yếu và các base liên hợp của nó; ta có thể tạo ra một vùng đệm rộng hơn vùng đệm ban đầu bằng cách trộn các tác nhân đệm riêng lẻ.

Khả năng đệm

Độ đệm là một đại lượng định lượng dùng trong đo lường mức dung dịch cản trở quá trình thay đổi pH khi cho ion hydroxid vào. Nó được định nghĩa bằng công thức sau.

Độ đệm =

trong đó dn là lượng baseơ biến thiên rất nhỏ và kéo theo d(pH) là sự thay đổi pH rất nhỏ. Với định nghĩa này, độ đệm có thể biểu diễn bằng công thức

với Kw là hằng số tự ion hoá của nước và CA là nồng độ acid ghi nhận được, bằng với [HA]+[A-]. Cụm Kw/[H+] đóng vai trò quan trọng khi pH lớn hơn 11,5 và cụm kế đóng vai trò quan trọng khi pH nhỏ hơn khoảng 2. Cả hai đều là những đặc trưng của nước và không phụ thuộc vào acid yếu. Xét cụm còn lại, ta thấy
Độ đệm của acid yếu đạt cực đại khi giá trị pH = pKa
Tại pH = pKa ± 1 độ đệm giảm còn lại 33% giá trị cực đại. Đây là khoảng xấp xỉ nằm trong vùng đệm hiệu quả của acid yếu. Ghi chú: khi pH = pKa - 1, phương trình Henderson-Hasselbalch cho ta kết quả [HA]:[A-] bằng 10:1.
Độ đệm tỉ lệ trực tiếp với nồng độ ghi nhận được của acid.

Ứng dụng
Khả năng chống lại sự thay đổi pH đột ngột giúp dung dịch đệm được dùng phổ biến trong các quá trình hoá học và cần thiết cho các chu trình hoá sinh. Đệm lý tưởng cho một độ pH xác định cần phải có một con số pKa bằng với pH, vì thế mới tạo được dung dịch có khả năng đệm tối đa.

Dung dịch đệm giúp giữ nguyên độ pH cho các enzym trong các cơ thể sống hoạt động. Nhiều enzym chỉ hoạt động trong một điều kiện cố định; nếu độ pH vươn ra xa mốc ban đầu, enzym sẽ bị chậm hoá, ngừng làm việc hoặc tệ hơn là bị biến tính, do đó mãi mãi mất đi khả năng xúc tác.
Hỗn hợp đệm của acid carbonic (H2CO3) và bicarbonat (HCO3−) hiện diện trong huyết tương, nhằm duy trì pH trong giữa 7,35 và 7,45.

Trong công nghiệp, dung dịch đệm được dùng trong các quá trình lên men và được dùng trong từng trường hợp nhuộm riêng lẻ. Chúng cũng được dùng trong ngành hoá phân tích và chuẩn độ pH.

Phần lớn mẫu vật sinh học được nghiên cứu trong chất đệm đặc biệt PBS (dung dịch muối đệm phosphat) tại pH 7,4.)

Hỗn hợp đệm
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Chất!!Khoảng pH
|-
|HCl, Natri citrat||1 - 5
|-
|Acid citric , Natri citrat||2,5 - 5,6
|-
|Acid acetic, Natri acetat||3,7 - 5,6
|-
|Na2HPO4, NaH2PO4|| 6 - 9
|-
|Borax, Natri hydroxide||9,2 - 11
|}

Hỗn hợp đa năng
Bằng cách kết hợp các chất tan có pKa cách biệt nhau khoảng 2 đơn vị thì ta có thể thu được một dung dịch có khoảng đệm rất rộng. Acid citric là hợp chất được dùng rất phổ biến vì nó có 3 nấc pKa. Khoảng đệm có thể rộng hơn tuỳ thuộc vào chất thêm vào. Hỗn hợp dưới đây cho một khoảng đệm dài từ pH 3 đến 8.
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! 0,2M Na2HPO4/mL
! 0,1M Acid citric/mL
! pH...
|-
|  20,55
| 79,45
| style="background:#ff0000;" | 3,0
|-
| 38,55
| 61,45
| style="background:#ff7777;" |4,0
|-
|  51,50
|  48,50
| style="background:#ff7700;" | 5,0
|-
| 63,15
| 36,85
| style="background:#ffff00;" |6,0
|-
| 82,35
|  17,65
| style="background:#007777;" | 7,0
|-
| 97,25
| 2,75
|style="background:#0077ff;" | 8,0
|}

Hỗn hợp gồm acid citric, kali dihydrophosphat, acid boric, và acid dietyl barbituric có thể phủ từ giá trị 2,6 đến 12 trong thang pH.

Một số hợp chất đệm sinh học

** Các giá trị được lấy xấp xỉ.

Xem thêm
Tác nhân đệm
Đệm Good
Hiệu ứng ion chung
 Links to external chemical sources

Chú thích

Liên kết ngoài
 Buffer Solution
Derivation and discussion of Henderson-Hasselbalch equation
UC Berkeley video lecture on buffers
 Buffer formulation and analysis free spreadsheet for calculation of pH, species distribution and titration of buffers (buffer capacity)
 Sigma Aldrich Buffer Calculator - Useful tool to calculate weight, volume, or concentration from molecular weight.

Hóa học
Đ


title: Saint-Laurent-de-Chamousset

text:
Saint-Laurent-de-Chamousset là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 630 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: Thorybes pylades

text:
Northern Cloudywing là một loài bướm trong họ Bướm nhảy.

Thức ăn
Ấu trùng ăn:
Fabaceae
Desmodium
Lespedeza
Trifolium
Hosackia

Nectaring flowers
Apocynum
Prunella
Securigera varia
Lonicera japonica
Thistle
Asclepias syriaca
Dianthus armeria
Verbena

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

P


title: Kitô giáo Tây phương

text:
Kitô giáo Tây phương bao gồm Giáo hội Latinh thuộc Công giáo Rôma và các nhóm Tin Lành. Khác với Kitô giáo Đông phương, Kitô giáo Tây phương, về phương diện lịch sử, phát triển ở phía Tây của châu Âu và vùng Tây Bắc châu Phi.

Một số điểm khác biệt chính của Kitô giáo Tây phương và Kitô giáo Đông phương là:

 Giáo lý về tội tổ tông của Kitô giáo Tây phương: Một số người cho rằng đây là do ảnh hưởng của thánh Augustinô thành Hippo.
 Hầu hết các Kitô hữu Tây phương sử dụng một bản sửa đổi của Kinh Tin Kính Nicea, trình bày rằng Chúa Thánh Thần "nhiệm xuất từ Chúa Cha và Chúa Con" (xem thêm mệnh đề Filioque). Trong khi nguyên bản được đưa ra bởi Công đồng Constantinopolis I ghi "nhiệm xuất từ Chúa Cha", không có phần "và Chúa Con" mà cũng không thể hiện ý nghĩa "chỉ [...] mà thôi".

Tham khảo

Thuật ngữ Kitô giáo
Văn hóa phương Tây
Kitô giáo Tây phương


title: Sân bay Francisco Carle

text:
Sân bay Francisco Carle  là một sân bay khu vực nhỏ phục vụ Jauja, Peru và các thành phố khác như Huancayo. Hiện chỉ có 1 hãng hàng không hoạt động ở đây với tuyến bay thường xuyê: LC Busre. Sân bay này có một đường băng dài 2810 m bề mặt nhựa đường

Các hãng hàng không và tuyến bay
LC Busre (Lima)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sân bay Peru


title: Conus flavusalbus

text:
Conus flavusalbus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

F
Động vật được mô tả năm 2000


title: 1221 Amor

text:
1221 Amor cùng tên với tiểu hành tinh Amor là một nhóm các tiểu hành tinh gần Trái Đất có quỹ đạo nằm giữa Trái Đất và Sao Hỏa. Amors thường xem là tiểu hành tinh băng qua Sao Hỏa nhưng không phải là tiểu hành tinh băng qua Trái Đất.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh Amor
Thiên thể phát hiện năm 1932
Được phát hiện bởi Eugène Joseph Delporte


title: Anisostena vittata

text:
Anisostena vittata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Staines miêu tả khoa học năm 1994.

Chú thích

Tham khảo

Anisostena


title: Veniliodes

text:
Veniliodes là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Cassymini


title: Bulbophyllum viridiflorum

text:
Bulbophyllum viridiflorum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

viridiflorum]]

V


title: Rhathymus insignis

text:
Rhathymus insignis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Dominique mô tả khoa học năm 1898.

Chú thích

Tham khảo

Rhathymus
Động vật được mô tả năm 1898


title: Holorusia yama

text:
Holorusia yama là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Holorusia


title: Jujubinus hubrechti

text:
Jujubinus hubrechti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Jujubinus


title: Augusta, Maine

text:
Augusta là thành phố thủ phủ tiểu bang Maine, Hoa Kỳ. Thành phố là thủ phủ quận Kennebec, và là trung tâm dân số của Maine. Dân số là 18.560 người theo điều tra dân số năm 2000, là thủ phủ bang nhỏ thứ 3 sau Montpelier, Vermont và Pierre, South Dakota. The population has also dropped slightly, and was 18,444 according to a 2009 estimate. Vị trí ở bên sông Kennebec, thành phố có Đại học Maine tại Augusta.

Tham khảo

Maine


title: Hatohobei

text:
Tobi Island, hay Hatohobei (tiếng Tobi), là bang cực nam của quốc đảo Palau, gồm có Đảo Tobi và một hòn đảo hoang. Tổng diện tích của bang là 0.88 km². Dân số của bang là 80 năm 1962, 51 năm 1995, và 23 năm 2000, nhưng đã tăng lên 44 vào năm 2005,là bang có dân số ít nhất của Palau.Tiếng Tobi, Tiếng Anh và Tiếng Sonsorol là các ngôn ngữ chính thức của bang

Tham khảo

Liên kết ngoài
Links to pictures and maps of Tobi and Palau .
Aerial view of the island of Tobi.
 KiteLines FALL 1977 (Vol. 1 No. 3) Articles on Kite Fishing on Tobi .
Helen Reef

Seacology Helen Reef Project  Seacology

Bang của Palau


title: Colline-Beaumont

text:
Colline-Beaumont là một xã của tỉnh Pas-de-Calais, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo

INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Colline-Beaumont on the Quid website

Collinebeaumont


title: Giải bóng đá Các đội mạnh Toàn quốc lần thứ VI

text:
Giải bóng đá Các đội mạnh Toàn quốc 1996 là mùa giải thứ 14 của Giải bóng đá Vô địch Quốc gia và là mùa giải thứ 6 dưới tên gọi Giải bóng đá Các đội mạnh Toàn quốc. Giải khởi tranh từ ngày 10 tháng 3 và kết thúc vào ngày 6 tháng 10 năm 1996 với sự tham gia của 12 đội bóng.  Đây là lần đầu tiên thang điểm mới được áp dụng trong giải (thắng 3, hòa 1, thua 0), cùng với đó 8 đội đứng đầu giành quyền tham dự Cúp Dunhill. Đội vô địch mùa giải này sẽ đoạt giải thưởng 120 triệu đồng.

Đồng Tháp đã giành được chức vô địch lần thứ hai sau khi đánh bại đương kim vô địch Công an TP. Hồ Chí Minh với tỷ số 3–1 trong trận chung kết tại sân vận động Cao Lãnh, đồng thời giành quyền tham dự Cúp C1 châu Á 1997–1998.

Thể thức thi đấu
Giải đấu chia làm hai giai đoạn:

 Giai đoạn 1: 12 đội bóng thi đấu vòng tròn hai lượt trên sân nhà và sân khách để chọn 6 đội đứng đầu lọt vào vòng chung kết và 2 đội xếp cuối bảng xuống hạng A1.
 Giai đoạn 2: 6 đội bóng được chia vào 2 bảng thi đấu vòng tròn 2 lượt, chọn 2 đội xếp đầu mỗi bảng vào trận chung kết và 2 đội xếp nhì bảng tranh giải ba.

Giai đoạn 1

Lịch thi đấu và kết quả

Bảng xếp hạng giai đoạn 1

Vòng chung kết

Bảng A
Các trận đấu bảng A diễn ra tại sân vận động Nha Trang, Khánh Hòa.
 Sông Lam Nghệ An 1-1; 2-1 (29 tháng 9) An Giang
 Công an TP. Hồ Chí Minh 1-0; 6-3 (1 tháng 10) An Giang
 Công an TP. Hồ Chí Minh 2-0; 2-4 (3 tháng 10) Sông Lam Nghệ An

Bảng B
Các trận đấu bảng B diễn ra tại sân vận động Cao Lãnh, Đồng Tháp.
 Khánh Hòa 1-1; 0-1 (29 tháng 9) Đồng Tháp
 Khánh Hòa 3-1; 2-3 (1 tháng 10) Lâm Đồng
 Đồng Tháp 1-1; 2-1 (3 tháng 10) Lâm Đồng

Tranh hạng ba

Chung kết

Sự việc xoay quanh giải đấu
Sau trận chung kết giữa Đồng Tháp và Công an TP. Hồ Chí Minh, các cầu thủ đội khách đã lao vào tấn công trọng tài Nguyễn Tuấn Hùng. Hậu vệ Chu Văn Mùi trực tiếp tham gia vào vụ việc bị treo giò vĩnh viễn, tiền đạo Lê Huỳnh Đức bị cấm thi đấu 6 tháng. Ngoài ra, Công an TP. Hồ Chí Minh cũng bị mất quyền tham dự vòng chung kết Cúp Quốc gia cuối năm đó.

Tham khảo

Xem thêm
Lịch sử bóng đá Việt Nam
Giải bóng đá Cúp Quốc gia 1996
Siêu cúp bóng đá Việt Nam
Giải bóng đá hạng Nhì Quốc gia
Giải bóng đá hạng Ba Quốc gia

Liên kết ngoài

Liên đoàn bóng đá Việt Nam
Công ty Cổ phần Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam

1996
Bóng đá, chuyên nghiệp
Bóng đá năm 1996


title: Pimenta jamaicensis

text:
Pimenta jamaicensis (tiếng Anh thường gọi là Wild Pimento) là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Pimenta jamaicensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
Pimenta
Thực vật đặc hữu Jamaica


title: Longueil-Annel

text:
Longueil-Annel là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 33-145 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Longueilannel


title: Setodes puruchringa

text:
Setodes puruchringa là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Setodes


title: Vaudeurs

text:
Vaudeurs là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.

Hành chính

| || depuis 2006 || M. Shlikling ||align="center"| ||
|-
| || 2001-2006 || Bernard Coulon ||align="center"| ||
|-

Thông tin nhân khẩu

Xem thêm
 Xã của Yonne

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Vaudeurs trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Vaudeurs trên trang mạng của Insee
 Vaudeurs sur le site du Quid
 Localisation de Vaudeurs sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Vaudeurs sur Mapquest

Vaudeurs


title: Megachile niveofasciata

text:
Megachile niveofasciata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1904


title: Chùy hoa Ba Tư

text:
Chùy hoa Ba Tư (danh pháp khoa học: Strobilanthes dyerianus) là loài thực vật có nguyên xuất từ Myanma. Cây cho màu lá rất đẹp, lá hình trái xoan, phiến lá màu tía, hệ gân lá màu xanh, trang điểm thêm trên bề mặt phiến lá một lớp bóng màu trắng bạc tạo màu sắc óng ả. Cây có thể sống dưới bóng râm, thoát nước tốt, nó có tác dụng cải tạo đất. Loài này rất được ưa chuộng làm cảnh.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

D


title: Tháp Kim Mậu

text:
Tháp Kim Mậu hay Tòa nhà Kim Mậu (Giản thể & Phồn thể: 金茂大廈, bính âm: Jīn Mào Dàshà, Hán-Việt: Kim Mậu Đại Hạ, nghĩa là "Tòa nhà Thịnh Vượng Vàng", tiếng Anh: Jin Mao Building  hay Jin Mao Tower) là một tòa nhà trọc chời tọa lạc tại Phố Đông, Thượng Hải. Tòa nhà Kim Mậu là tòa đầu tiên được tiên được xây dựng trong số cụm 3 tòa nhà trung tâm tài chính thương mại nằm tại Phố Đông, hai tòa nhà còn lại được xây dựng sau là Trung tâm Tài chính Thế giới Thượng Hải và Tháp Thượng Hải.

Tòa tháp này được xây dựng từ năm 1994, hoàn thành vào năm 1999 và liên tiếp giữ kỉ lục là tòa nhà cao nhất Trung Quốc đại lục từ năm 1999 đến năm 2007, trước khi bị soán ngôi bởi Trung tâm Tài chính Thế giới Thượng Hải. Tòa nhà được hoàn thành với 88 tầng và độ cao là . Tòa nhà được sử dụng thành nơi trung tâm mua sắm, văn phòng công sở và khách sạn.

Hình ảnh

Xem thêm
 Nhà chọc trời
Trung tâm Tài chính Thế giới Thượng Hải
Tháp Thượng Hải

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Thượng Hải
 China Jin Mao Group Co. Ltd.
 Grand Hyatt Shanghai
 Emporis datasheet
 SkyscraperPage datasheet
 CTBUH datasheet
 The Jin Mao Building  on SH.com
 Jin Mao Building  on China Guides
 Buildable scale paper model
 View on Google Maps  - có video ngắn về tòa nhà

Kim Mậu
Kim Mậu
Kim Mậu
Điểm tham quan ở Thượng Hải


title: Actenicerus defloratus

text:
Actenicerus defloratus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1902.

Chú thích

Tham khảo

Actenicerus


title: Xe máy

text:
Xe máy (còn gọi là mô tô hay xe hai bánh, xe gắn máy, phiên âm từ tiếng Pháp: Motocyclette) là loại xe có hai bánh theo chiều trước-sau và chuyển động nhờ động cơ gắn trên nó. Xe ổn định khi chuyển động nhờ lực hồi chuyển con quay khi chạy. Thông thường, người lái xe điều khiển xe bằng tay lái nối liền với trục bánh trước. Chiếc Daimler Reitwagen được chế tạo bởi Gottlieb Daimler và Wilhelm Maybach tại Đức vào năm 1885, là chiếc xe máy chạy bằng nhiên liệu xăng dầu đầu tiên. Sau đó, vào năm 1894, Hildebrand & Wolfmüller trở thành hãng sản xuất mô tô hàng loạt đầu tiên..

Có nhiều loại xe: xe chạy mọi địa hình (off-road), xe chạy trên đường thường (streetbike), xe đa dụng... Một vài loại xe có gắn thùng bên cạnh để chở người hoặc hàng và có 3 bánh gọi là xe ba bánh hay xe sidecar. Tại Việt Nam, để điều khiển xe máy nói riêng và xe cơ giới nói chung người điều khiển cần phải có giấy phép lái xe, ngoài ra tại Việt Nam, xe máy còn được gọi lóng là ngựa sắt.

Trên toàn thế giới, xe mô tô được xem là phương tiện di chuyển phổ biến tương đương với ô tô. Năm 2021, khoảng 58,6 triệu chiếc xe mô tô mới được bán trên toàn cầu, ít hơn số lượng 66,7 triệu chiếc ô tô được bán trong cùng thời kỳ.

Năm 2022, bốn nhà sản xuất xe mô tô hàng đầu về số lượng và loại xe là Honda, Yamaha, Kawasaki và Suzuki. Ở các nước đang phát triển, xe mô tô được coi là phương tiện tiện dụng do giá cả thấp hơn và nhiều khả năng tiết kiệm nhiên liệu hơn. Trong tổng số xe mô tô trên thế giới, 58% nằm ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương và khu vực Nam và Đông Á, ngoại trừ Nhật Bản nơi ô tô chiếm ưu thế.

Theo Bộ Giao thông Hoa Kỳ (US Department of Transportation), số lượng người thiệt mạng trên mỗi dặm đi xe là 37 lần cao hơn đối với xe mô tô so với ô tô.

Lịch sử

Thử nghiệm và sáng chế

Vào năm 1885, hai nhà phát minh người Đức, Gottlieb Daimler và Wilhelm Maybach, đã thiết kế và chế tạo chiếc xe máy đầu tiên sử dụng động cơ đốt trong và sử dụng dầu mỏ. Chiếc xe này có tên gọi là "Reitwagen" và nó ra đời tại Bad Cannstatt, Đức. Khác với cả xe đạp an toàn và xe đạp "boneshaker" thời đại đó, chiếc xe này không có góc nghiêng trục lái và không có lệch phía trước, do đó nó không sử dụng các nguyên tắc động học của xe đạp và mô tô đã được phát triển từ trước đó tới gần 70 năm. Thay vào đó, nó dựa vào hai bánh ngoại vi để giữ thăng bằng khi lái xe.

Nhà phát minh đã đặt tên cho sáng chế của họ là "Reitwagen" (tạm dịch là "xe chạy"). Nó được thiết kế như một bộ khung thử nghiệm tạm thời cho động cơ mới của họ, thay vì là một mẫu xe thực tế.

Thiết kế thương mại đầu tiên cho một chiếc xe đạp tự động là một mẫu thiết kế ba bánh được gọi là Butler Petrol Cycle. Nó được sáng tạo bởi Edward Butler tại Anh vào năm 1884.Ông đã trưng bày kế hoạch cho chiếc xe này tại Triển lãm Xe đạp Stanley ở Luân Đôn vào năm 1884. Chiếc xe cuối cùng được xây dựng bởi công ty Merryweather Fire Engine ở Greenwich, Anh vào năm 1888.

Chiếc xe Butler Petrol Cycle là một phương tiện ba bánh, với bánh sau được truyền động trực tiếp bởi một động cơ hai xy-lanh nằm ngang có công suất 5/8 hp (0,47 kW), dung tích 40 cc (2,4 in khối), và khoảng cách giữa hai mặt trống xi-lanh là 2+1/4 in × 5 in (57 mm × 127 mm). Động cơ này được trang bị van xoay và bộ chế hòa khí dạng nổi (đây là công nghệ tiên tiến hơn so với Maybach vào thời điểm đó), cùng với hệ thống lái Ackermann, tất cả đều là công nghệ tiên tiến nhất trong thời kỳ đó. Khởi động được thực hiện bằng hơi nén. Động cơ được làm mát bằng chất lỏng và có bộ tản nhiệt phía trên bánh lái sau. Tốc độ được điều chỉnh thông qua cần gạt van ga. Xe không có hệ thống phanh; thay vào đó, nó dừng bằng cách nâng và hạ bánh lái sau bằng một cần gạt điều khiển bằng chân, và trọng lượng của xe sau đó được chịu bởi hai bánh xe nhỏ. Người lái ngồi ở giữa hai bánh trước. Tuy nhiên, dù có tiềm năng, xe không thành công do Butler không tìm được đủ nguồn tài chính để phát triển.

Có nhiều chuyên gia đã loại trừ các loại xe hai bánh chạy bằng hơi nước, xe máy điện hoặc diesel khỏi định nghĩa của "xe máy", và công nhận "Reitwagen" của Daimler là chiếc xe máy đầu tiên trên thế giới.
Sự phát triển nhanh chóng của việc sử dụng xe máy điện trên toàn cầu,, việc định nghĩa xe máy chỉ dựa trên những chiếc xe hai bánh chạy bằng động cơ đốt trong đang trở nên ngày càng khó khăn. Tuy nhiên, những chiếc xe máy đầu tiên chạy bằng động cơ đốt trong (sử dụng nhiên liệu dầu mỏ), như "Reitwagen" của Đức, cũng được xem là những chiếc xe máy thực tế đầu tiên.

Nếu một phương tiện hai bánh với động cơ hơi nước được xem là xe máy, thì có thể coi chiếc Michaux-Perreaux steam velocipede của Pháp là một trong những chiếc xe máy đầu tiên. Nó được đăng ký sáng chế vào tháng 12 năm 1868 và được xây dựng cùng thời điểm với chiếc Roper steam velocipede của Mỹ, màSylvester H. Roper từ Roxbury, Massachusetts đã trình diễn tại các hội chợ và rạp xiếc ở phía đông nước Mỹ từ năm 1867. Sylvester H. Roper đã xây dựng khoảng 10 chiếc ôtô và xe máy chạy bằng động cơ hơi nước từ những năm 1860 cho đến khi ông qua đời vào năm 1896.

Tóm tắt về những phát minh ban đầu

Các công ty mô tô đầu tiên
Năm 1894, Hildebrand & Wolfmüller trở thành chiếc mô tô được sản xuất hàng loạt đầu tiên và cũng là chiếc được gọi là mô tô đầu tiên (Motorrad) Công ty Excelsior Motor, ban đầu là một công ty sản xuất xe đạp có trụ sở tại Coventry - Anh quốc, bắt đầu sản xuất mô hình mô tô đầu tiên của họ vào năm 1896.

Chiếc mô tô đầu tiên được sản xuất ở Mỹ là Orient-Aster, do Charles Metz xây dựng vào năm 1898 tại nhà máy của ông ở Waltham, Massachusetts.

Trong giai đoạn đầu của lịch sử mô tô, nhiều nhà sản xuất xe đạp đã điều chỉnh thiết kế của họ để phù hợp với động cơ đốt trong mới. Khi động cơ trở nên mạnh mẽ hơn và thiết kế không còn phụ thuộc vào xe đạp, số lượng nhà sản xuất mô tô tăng lên. Nhiều nhà phát minh thế kỷ 19, người đã làm việc trên những chiếc mô tô đầu tiên, thường chuyển sang phát minh khác. Ví dụ, Daimler và Roper đều đã tiếp tục phát triển ô tô.

Vào cuối thế kỷ 19, những công ty sản xuất hàng loạt lớn đầu tiên đã được thành lập. Năm 1898, Triumph Motorcycles ở Anh bắt đầu sản xuất xe máy, và đến năm 1903, hãng đã sản xuất hơn 500 chiếc xe. Các công ty Anh khác bao gồm Royal Enfield, Norton, Douglas Motorcycles và Birmingham Small Arms Company đã bắt đầu sản xuất xe máy vào các năm 1899, 1902, 1907 và 1910, tương ứng. Indian bắt đầu sản xuất vào năm 1901 và Harley-Davidson được thành lập hai năm sau. Đến khi Thế chiến thứ nhất bùng nổ, nhà sản xuất xe máy lớn nhất thế giới là Indian,
sản xuất hơn 20.000 xe mỗi năm.

Thế chiến thứ nhất

Trong Thế chiến thứ nhất, sự sản xuất xe máy đã tăng mạnh để đáp ứng nhu cầu trong cuộc chiến và cung cấp phương tiện liên lạc hiệu quả cho các đơn vị tại tiền tuyến. Xe máy đã thay thế ngựa trong việc truyền tin, thực hiện nhiệm vụ trinh sát và làm việc như cảnh sát quân sự. Công ty Mỹ Harley-Davidson đã dành hơn 50% sản lượng của nhà máy cho hợp đồng quân sự vào cuối cuộc chiến. Công ty Anh Triumph Motorcycles đã bán hơn 30.000 chiếc mô hình Triumph Type H cho lực lượng đồng minh trong cuộc chiến. Chiếc xe Triumph Type H được trang bị động cơ bốn thì, đơn xi-lanh làm mát bằng không khí, dung tích 499cc, và bánh sau được dẫn động bằng dây curoa. Đây cũng là mô hình Triumph đầu tiên không có pedal.

Model H cụ thể, được nhiều người coi là "xe máy hiện đại" đầu tiên. Triumph Type H, được giới thiệu vào năm 1915, có động cơ bốn thì, xi-lanh nằm bên và dung tích 550cc. Nó được trang bị hộp số ba tốc độ và sử dụng truyền động bằng dây curoa. Mẫu xe này rất được ưa chuộng và nổi tiếng đến mức được gọi là "Trusty Triumph" (Triumph đáng tin cậy) bởi người sử dụng.

Sau chiến tranh

Vào năm 1920, Harley-Davidson trở thành nhà sản xuất lớn nhất, với xe máy của họ được bán bởi các đại lý ở 67 quốc gia.

Trong số nhiều nhà sản xuất xe máy ở Anh, Chater-Lea đã nổi bật với các mẫu xe có động cơ xi-lanh đôi, và sau đó là những chiếc xe đơn lớn trong những năm 1920. Ban đầu, họ sử dụng động cơ ohv Blackburne do Woodman thiết kế, và sau đó chuyển sang sử dụng động cơ 350cc đầu tiên vượt qua tốc độ 100 dặm/giờ (160 km/h). Vào tháng 4 năm 1924, một chiếc xe của Chater-Lea đã đạt tốc độ 100,81 dặm/giờ (162,24 km/h) trong một dặm bay, lập kỷ lục mới. Sau đó, Chater-Lea cũng lập kỷ lục thế giới về dặm bay cho các xe máy dung tích 350cc và 500cc, với tốc độ 102,9 dặm/giờ (165,6 km/h). Công ty đã sản xuất các biến thể của những mẫu xe thể thao này và trở nên nổi tiếng trong cộng đồng tay đua tại Isle of Man TT. Ngày nay, Chater-Lea được biết đến nhiều nhất thông qua hợp đồng dài hạn để sản xuất và cung cấp xe máy và xe thùng cho AA Patrol.

Vào cuối những năm 1920 và đầu những năm 1930, DKW của Đức đã trở thành nhà sản xuất xe máy lớn nhất.

Vào những năm 1950, công nghệ streamline đã trở nên ngày càng quan trọng trong phát triển xe đua máy và "bộ quây bụi" đã mở ra những khả năng thay đổi đáng kể về thiết kế xe máy. Cả NSU và Moto Guzzi đã đứng đầu trong việc phát triển này, cả hai công ty đều sản xuất những thiết kế đột phá và tiên tiến vượt thời đại của mình. Trong số hai hãng, NSU đã tạo ra những thiết kế tiên tiến nhất. Tuy nhiên, sau cái chết của bốn tay đua NSU trong các mùa giải đua xe từ 1954 đến 1956, họ đã quyết định dừng phát triển và rút khỏi đua xe Grand Prix.

Moto Guzzi sản xuất những chiếc xe đua cạnh tranh và cho đến cuối năm 1957 đã liên tục giành chiến thắng. Năm tiếp theo, 1958, bộ quây đầy đủ bị cấm thi đấu bởi FIM do những lo ngại về an toàn.

Từ những năm 1960 đến 1990, các mô tô hai thì nhỏ phổ biến trên toàn thế giới, một phần là kết quả của công việc động cơ của người Đức Đông Đức Walter Kaaden vào những năm 1950.

Ngày nay

Trong thế kỷ 21, ngành công nghiệp xe máy chủ yếu được thống trị bởi các công ty xe máy từ Ấn Độ và Nhật Bản. Ngoài các loại xe máy dung tích lớn, còn có một thị trường lớn cho xe máy dung tích nhỏ hơn (dưới 300cc), tập trung chủ yếu ở các nước châu Á và châu Phi, và được sản xuất tại Trung Quốc và Ấn Độ. Một ví dụ điển hình là Honda Super Cub năm 1958 của Nhật Bản, đã trở thành phương tiện bán chạy nhất mọi thời đại, với 60 triệu chiếc được sản xuất đến tháng 4 năm 2008.
Trong thời đại hiện đại, lĩnh vực xe máy chủ yếu được các công ty Ấn Độ thống trị, với Hero MotoCorp trở thành nhà sản xuất xe hai bánh lớn nhất thế giới. Hero MotoCorp đã bán được hơn 8,5 triệu xe cho đến nay, đánh dấu sự thành công nổi bật của họ trong ngành này. Các nhà sản xuất lớn khác trong lĩnh vực này Bajaj và TVS Motors.

Phân loại

Xe máy có thể được phân loại theo kiểu hộp số (hộp số tay và hộp số tự động), mục đích sử dụng (đa năng, đường trường, địa hình...), hình dáng (sườn cao và sườn thấp).
 Xe sườn thấp: hay còn gọi là Mô tô sườn đầm hoặc xe nữ, có đặc điểm là sườn giữa được làm thấp xuống, bình xăng nhiên liệu được đưa xuống dưới yên. Loại xe này phù hợp với nữ giới để tiện bước lên xuống xe và có phân khối nhỏ từ 49 đến dưới 170 phân khối. Được định nghĩa theo giấy tờ đăng ký tại một số quốc gia như Việt Nam là xe nữ - underbone.
 Xe sườn cao: hay còn gọi là Mô-tô, có đặc điểm là sườn xe cao ngang với yên hoặc cao hơn, sườn giữa thường là nơi chứa nhiên liệu. Lạo xe này thường có thiết kế hầm hố và có dung tích xi lanh lớn nhằm phù hợp với khích thước và trọng lượng của xe, ngoài ra còn do thị hiếu về dòng xe phân khối lớn của nam giới. Loại xe này rất phổ biến ở các nước phát triển như Mỹ, Cannada và các nước châu Âu. Tại các nước đang phát triển thì đã có sự phát triển rõ rệt vì thị hiếu và do thu nhập người dân tăng lên đáng kế. Cũng cần phải biết là loại xe sườn cao này thường là có giá bán khá cao. Chiếc moto có dung tích xi lanh và tốc độ lớn nhất hiện này là chiếc Dodge Tomahawk với dung tích xi lanh là 8,7 lít, sức mạnh đạt 500 mã lực có khả năng tăng tốc 0–100 km/h chỉ trong 2,3 giây và đạt vận tốc tối đa lên tới 560 km/h
 Xe số tay: Một biến thể của xe nữ có kiểu dáng giống như xe tay ga, với phần yếm xe rất thấp hoặc không có, lòng xe rộng. Chuyên chạy trong đô thị với kiểu dáng đẹp, tiện lợi, ưu tiên hình thức và không quan trọng động cơ. Việc chuyển số được thực hiện bằng tay số (thường nối với hộp số bằng dây cáp), không phải bằng chân như các loại xe máy động cơ nhiệt khác, vì vậy dưới chân chỉ có cần đạp phanh chứ không có cần số.
 Xe tay ga: loại động cơ đặc biệt sử dụng hộp số vô cấp, không cần chuyển số, chỉ cần tay ga là có thể hoạt động được. Có thể tiêu thụ nhiên liệu nhiệt hoặc điện.
 Xe máy điện:xe chạy bằng điện từ cục pin gắn kèm với xe!
Tuy nhiên, kiểu phân loại phổ biến nhất là dựa trên tính chất, cấu tạo và công dụng của chiếc xe. Chúng ta có xe máy thông dụng thường thấy ở Việt Nam là kiểu xe Underbone và Scooter. Trong đó, Underbone là dòng xe số, như Wave, Future, Sirius, Exciter... Đặc điểm chính của loại xe này là động cơ đặt bên dưới khung xe, bình xăng ở dưới yên. Với thiết kế này, trọng tâm xe lùi về sau hoặc ở giữa, phần đầu xe nhẹ nhàng.

Phân loại theo pháp lý

Tại Việt Nam
Theo Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về báo hiệu đường bộ năm 2016, gọi tắt là quy chuẩn 41, điều 3 giải thích từ ngữ, mục 3.39 và 3.40 ghi rõ:

:3.39. Xe môtô (hay còn gọi là xe máy) là xe cơ giới hai hoặc ba bánh và các loại xe tương tự, di chuyển bằng động cơ có dung tích xy lanh từ 50 cm3 trở lên, tải trọng bản thân xe không quá 400 kg đối với xe máy 2 bánh hoặc khối lượng chuyên chở cho phép xác định theo Giấy chứng nhận kiểm định an toàn kỹ thuật và bảo vệ môi trường phương tiện giao thông cơ giới đường bộ từ 350 kg đến 500 kg đối với xe máy 3 bánh. Khái niệm này không bao gồm xe gắn máy nêu tại Khoản 3.40 quy định tại Điều này.

: 3.40. Xe gắn máy là chỉ phương tiện chạy bằng động cơ, có hai bánh hoặc ba bánh và vận tốc thiết kế lớn nhất không lớn hơn 50 km/h. Nếu dẫn động là động cơ nhiệt thì dung tích làm việc hoặc dung tích tương đương không được lớn hơn 50 cm3.

Khoản 20, điều 3, luật Giao thông đường bộ 2008 cũng quy định: Xe máy chuyên dùng gồm xe máy thi công, xe máy nông nghiệp, lâm nghiệp và các loại xe đặc chủng khác sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh có tham gia giao thông đường bộ.

Theo quy định của Bộ Giao thông vận tải Việt Nam, muốn lái xe gắn máy bắt buộc phải có Giấy phép lái xe. Tùy theo dòng xe máy mà người lái phải thi giấy phép lái xe các hạng A1, A2, A3, A4 sao cho phù hợp. Việc sở hữu giấy phép lái xe hợp lệ không chỉ giúp đảm bảo an toàn giao thông mà còn giúp người lái tránh được những hậu quả pháp lý không mong muốn. Ngoài ra, việc nắm vững các quy định liên quan đến việc sử dụng xe máy cũng là điều cần thiết để giảm thiểu rủi ro tai nạn giao thông.

Tính an toàn

Xe máy có tỷ lệ tai nạn gây tử vong cao hơn so với ô tô hoặc xe tải và xe buýt. Dữ liệu từ Hệ thống Báo cáo Phân tích Tử vong của Bộ Giao thông Hoa Kỳ cho năm 2005 cho thấy đối với ô tô, có 18,62 vụ tai nạn gây tử vong xảy ra trên mỗi 100.000 phương tiện được đăng ký. Đối với xe máy, con số này cao hơn là 75,19 trên mỗi 100.000 phương tiện được đăng ký gấp bốn lần so với ô tô.
Cùng dữ liệu đó cho thấy có 1,56 người tử vong trên mỗi 100 triệu dặm xe di chuyển đối với ô tô, trong khi con số tương ứng cho xe máy là 43,47, tức là cao gấp 28 lần so với ô tô (37 lần nhiều vụ tử vong trên mỗi dặm di chuyển vào năm 2007).
Hơn nữa, tỷ lệ tai nạn xe máy đã tăng đáng kể kể từ cuối những năm 1990, trong khi tỷ lệ tai nạn đã giảm đối với ô tô.

Ở Hoa Kỳ, một trong những kiểu tai nạn mô tô phổ biến nhất là khi người điều khiển ô tô không chú ý và tấp vào lề đường hoặc rẽ trước một người đi mô tô, vi phạm quyền ưu tiên của người đi mô tô. Có khi người ta gọi hiện tượng này là "SMIDSY", viết tắt của cụm từ "Sorry Mate, I Didn't See You" (Xin lỗi bạn, tôi không thấy bạn). Đây là cách mô tả phản ứng thông thường của tài xế khi họ không nhận ra sự hiện diện của người đi mô tô và cảm thấy xin lỗi về điều này. Người điều khiển xe máy có thể đưa ra dự đoán và tránh một số tai nạn bằng cách nhận được đào tạo đúng cách, tăng cường khả năng hiển thị cho các phương tiện khác, tuân thủ giới hạn tốc độ và không sử dụng chất gây nghiện như rượu hoặc các chất gây nghiện khác trước khi lái xe.

Ở Vương quốc Anh, có một số tổ chức chuyên về việc cải thiện sự an toàn của xe máy bằng cách cung cấp chương trình đào tạo người lái vượt qua mức độ cơ bản yêu cầu cho bài kiểm tra giấy phép lái xe máy. Hai trong số đó là Viện Người lái xe Nâng cao (IAM) và Hiệp hội Phòng ngừa Tai nạn Hoàng gia (RoSPA). Bên cạnh việc nâng cao mức độ an toàn cá nhân, những tay lái được đào tạo cao này còn có thể được hưởng lợi từ việc giảm chi phí bảo hiểm.

Ở Nam Phi, chiến dịch Think Bike đã được thành lập với mục tiêu nâng cao mức độ an toàn và nhận thức về xe máy trên các con đường của quốc gia. Chiến dịch này có sự hiện diện mạnh mẽ nhất ở tỉnh Gauteng, và cũng có đại diện tại Western Cape, KwaZulu Natal và Free State. Để đạt được mục tiêu này, nhiều cảnh sát đã được đào tạo để tham gia vào các sự kiện như cuộc đua xe đạp và tham gia tích cực vào các dự án khác như Cuộc chạy Đồ chơi Xe máy hàng năm.

Trên khắp Hoa Kỳ, việc giáo dục về an toàn xe máy được cung cấp bởi nhiều tổ chức khác nhau, bao gồm cả các cơ quan chính phủ, các tổ chức phi lợi nhuận và các tập đoàn. Hầu hết các tiểu bang sử dụng các khóa học được thiết kế bởi Tổ chức An toàn Xe máy (MSF), trong khi Oregon và Idaho đã phát triển khóa học riêng của họ. Tất cả các chương trình đào tạo bao gồm Khóa học lái xe cơ bản, Khóa học lái xe trung cấp và Khóa học lái xe nâng cao.

Ở Ireland, từ năm 2010, ở Vương quốc Anh và một số khu vực của Úc như Victoria, New South Wales,
Vùng lãnh thổ Australian Capital Territory, Tasmania
và Northern Territory, bắt buộc hoàn thành một khóa đào tạo lái xe cơ bản trước khi được cấp Giấy phép Học viên, sau đó họ có thể lái xe trên đường công cộng.

Ở Canada, việc đào tạo lái xe mô tô chỉ bắt buộc ở Quebec và Manitoba, tuy nhiên, tất cả các tỉnh và vùng lãnh thổ đều có các chương trình cấp bằng tốt nghiệp và hạn chế đối với những người mới lái xe cho đến khi họ có đủ kinh nghiệm. Điều kiện để có được bằng lái mô tô đầy đủ hoặc xác nhận hoàn thành khóa học An toàn mô tô khác nhau tùy thuộc vào từng tỉnh. Trong trường hợp không có Khóa Học An Toàn Xe Máy, khả năng nhận được bảo hiểm xe máy là rất thấp. Hội đồng An toàn Canada, một tổ chức phi lợi nhuận chuyên về an toàn, cung cấp chương trình Chuẩn bị trên toàn quốc và được Hội đồng Công nghiệp Mô tô và Mô tô công nhận.  Học viên tốt nghiệp khóa đào tạo có thể đủ điều kiện để được giảm phí bảo hiểm.

Tác động đến môi trường
Hiệu suất tiêu thụ nhiên liệu thấp của xe máy và xe tay ga đã thu hút sự quan tâm từ phía những người quan tâm đến môi trường và cả những người bị ảnh hưởng bởi việc tăng giá nhiên liệu.
Piaggio Group Americas đã giới thiệu một trang web và nền tảng mới có tên là "Vespanomics". Họ khẳng định rằng mỗi dặm đi xe máy Vespa chỉ tạo ra 0,4 pound khí thải carbon (tương đương 113 gram/km), thấp hơn 65% so với xe ô tô trung bình. Điều này không chỉ giảm lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính mà còn giúp tiết kiệm nhiên liệu một cách hiệu quả.

Tuy nhiên, khí thải từ ống xả của xe máy có thể chứa 10-20 lần nhiều hơn các oxit nitơ (NOx), carbon monoxit và hydrocacbon chưa đốt so với khí thải từ một ô tô hoặc SUV cùng năm. Điều này xảy ra vì nhiều xe máy thiếu bộ chuyển đổi xúc tác và tiêu chuẩn khí thải cho xe máy được cho phép lỏng lẻo hơn so với các loại phương tiện khác. Trong khi các bộ chuyển đổi xúc tác đã được lắp đặt trên hầu hết các ô tô và xe tải chạy bằng xăng kể từ năm 1975 tại Hoa Kỳ, chúng có thể gây khó khăn về lắp đặt và nhiệt độ trong trường hợp của xe máy.

Báo cáo kết quả chứng nhận năm 2007 của Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ về tất cả các phương tiện so với xe máy trên đường (bao gồm cả xe tay ga), mức chứng nhận trung bình của khí thải cho 12.327 phương tiện đã được kiểm tra là 0,734. Mức "Khí thải Nox+Co khi hết tuổi thọ sử dụng" trung bình cho 3.863 xe máy đã được kiểm tra là 0,8531. 54% trong số các xe máy kiểm tra mẫu 2007 được trang bị bộ chuyển đổi xúc tác.

Giới hạn khí thải tại Hoa Kỳ
Bảng dưới đây cho thấy mức tối đa cho phép về khí thải hợp pháp của sự kết hợp giữa hydrocacbon, oxit nitơ và carbon monoxit cho các xe máy mới được bán tại Hoa Kỳ có dung tích xi lanh 280 cc trở lên.

Mức tối đa cho phép về khí thải hợp pháp của hydrocacbon và carbon monoxit cho các xe mô tô lớp I và II mới (tương ứng với dung tích xi lanh từ 50 cc đến 169 cc và từ 170 cc đến 279 cc) được bán tại Hoa Kỳ như sau:

Châu Âu
Các tiêu chuẩn khí thải châu Âu cho xe máy tương tự như tiêu chuẩn cho ô tô. Xe máy mới phải đáp ứng tiêu chuẩn Euro 5, trong khi ô tô phải đáp ứng tiêu chuẩn Euro 6D-temp. Các biện pháp kiểm soát khí thải xe máy đang được cập nhật và đã được đề xuất cập nhật lên tiêu chuẩn Euro 5+ vào năm 2024.

Kỷ lục

Kỷ lục thế giới về cú nhảy xe máy xa nhất được thiết lập vào năm 2008 bởi Robbie Maddison với khoảng cách .
Từ cuối năm 2010, đội Ack Attack đã giữ kỷ lục tốc độ đạt được trên mặt đất của xe máy với .

Xem thêm
 Mô tô sườn đầm

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Phương tiện giao thông đường bộ
Xe gắn máy
Từ gốc Pháp
Phát minh của Đức
Công nghệ mô tô


title: Copelatus sylvaticus

text:
Copelatus sylvaticus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1952.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: El Robledo

text:
El Robledo là một đô thị thuộc Ciudad Real, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Đô thị này có dân số là 1.084.

Dân số

Tham khảo

Đô thị ở Ciudad Real


title: Rhyacophila simplex

text:
Rhyacophila simplex là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae.

Chú thích

Tham khảo

Rhyacophila
Động vật được mô tả năm 1977


title: Perdita supranitens

text:
Perdita supranitens là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1964.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1964


title: Yên Khương

text:
Yên Khương là một xã thuộc huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam.

Địa lý
Xã Yên Khương nằm ở phía tây của huyện Lang Chánh, dọc theo hai bờ sông Thao, một chi lưu của sông Âm. Đây là xã biên giới duy nhất của huyện Lang Chánh, chiều dài đường biên là 7 km, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Yên Thắng
Phía nam giáp huyện Thường Xuân
Phía tây giáp CHDCND Lào
Phía bắc giáp xã Lâm Phú và huyện Quan Sơn.

Theo kết quả Tổng điều tra dân số năm 1999, dân số xã Yên Khương là 4.157 người.

Đến tháng 8 năm 2009, dân số của xã Yên Khương là 4.818 người. Thành phần dân tộc gồm: người Thái chiếm 98%, người Mường chiếm 0,15%, người Kinh chiếm 0,05%

Hành chính
Xã Yên Khương được chia thành 12 bản: Xắng, Hằng, Khon (Pùng Chạng) (là nơi voi hay ăn cỏ), Muỗng, Yên Phong (Chiềng Nưa), Tứ Chiềng (Chiềng Quyn, Chiềng Kẽm), Yên Lập (Chiềng Nóc), Bôn, Chí Lý, Nặm Đanh, Mè, Giàng, Xã.

Lịch sử
Vùng đất thuộc xã Yên Khương ngày nay, vào thời Lê thuộc động An Khương. Đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 thuộc mường Đeng (Tày Đeng), tổng Yên Thọ, châu Lang Chánh.

Sau năm 1945, xã Yên Khương được thành lập.

Năm 1981, xã Yên Khương được chia thành hai xã là Yên Khương và Yên Thắng.

Chú thích

Tham khảo

Xã, phường, thị trấn biên giới Việt Nam - Lào


title: Murray Bridge, Nam Úc

text:
Murray Bridge là một thành phố trong bang Nam Úc, Úc. Thành phố có dân số 14.048 người (điều tra năm 2006). Murray Bridge là thành phố đông dân thứ tư ở Nam Úc sau Adelaide, Mount Gambier và Whyalla. Nó nằm 76 km (47 dặm) về phía đông-đông nam của Adelaide và 77 km (48 dặm) về phía bắc của Meningie.

Thành phố ban đầu được biết đến với tên gọi Mobilong, sau đó là Edwards Crossing trước khi đổi thành Murray Bridge vào năm 1924.
Thành phố phục vụ cho một khu vực canh nông, bao gồm sữa, lợn, gà, cây ngũ cốc và rau quả. Đây là nơi Quốc lộ Princes đi qua sông Murray trên đường chính và các tuyến đường sắt từ Adelaide đến Melbourne.

Khí hậu
Murray Bridge có khí hậu bán khô hạn với mùa hè ấm nóng và mùa đông ôn hòa, giáp với khí hậu Địa Trung Hải.

Thành phố kết nghĩa
Murray Bridge kết nghĩa với:

  Laredo, Texas, Hoa Kỳ
  Tam Môn Hiệp, Trung Quốc

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Rural City of Murray Bridge
 Australian Bureau of Statistics - Murray Bridge
 Big Stories, Small Towns
 The Murray Valley Standard

Bang Nam Úc
Murray Bridge, South Australia
Thành phố của Úc
Cầu ở Nam Úc
Khởi đầu năm 1924 ở Úc
Thành phố ở Nam Úc


title: Địa lý Israel

text:
Israel nằm ở rìa phía đông của Biển Địa Trung Hải. Nó có biên giới phía bắc giáp với Liban, phía đông bắc với Syri, phía đông và đông nam với Jordan, phía tây nam với Ai Cập, phía tây với Biển Địa Trung Hải. Trước tháng 6 năm 1967, vùng tạo thành Israel (kết quả của các đường biên giới ngừng bắn năm 1949 và 1950) khoảng 20.700 km² (8.000 mi²), gồm 445 km² (172 mi²) diện tích nước trong lục địa. Vì thế Israel có diện tích tương đương với Bang New Jersey, trải dài 424 kilômét (263 dặm) từ phía bắc xuống phía nam. Chiều rộng của nó thay đổi từ 114 kilômét (71 mi) tới, ở điểm hẹp nhất, 10 kilômét (6.2 mi). Sau cuộc chiến tranh tháng 6 năm 1967, tổng diện tích vùng lãnh thổ Israel chiếm đóng thêm là 7.099 km² (2.743 mi²). Những vùng lãnh thổ này gồm Bờ Tây, 5.879 km² (2.270 mi²); Đông Jerusalem (bị sáp nhập, theo luật Israel), 70 km² (27 mi²); và Cao nguyên Golan (sáp nhập trên thực tế (không chính thức)), 1.150 km² (444 mi²).

Các tọa độ địa lý:

Địa lý tự nhiên

Địa hình
Israel được chia thành bốn vùng: đồng bằng ven biển, đồi núi ở trung tâm, Châu thổ Jordan, và Sa mạc Negev. Đồng bằng ven Địa Trung Hải trải dài từ biên giới Liban tới phía bắc Gaza ở phía nam, chỉ bị ngăn cách tại Mũi Lạc Đà ở Vịnh Haifa. Nó rộng khoảng bốn mươi km tại Gaza và hẹp dần về hướng bắc tới khoảng năm km tại biên giới Liban. Vùng này màu mỡ và ẩm ướt (trước kia có bệnh sốt rét) và nổi tiếng về chanh và nghề trồng nho. Đồng bằng này có nhiều con sông ngắn cắt ngang, và chỉ hai con sông Yarqon và Qishon, là thường xuyên có nước chảy.

Phía đông đồng bằng ven biển là vùng cao nguyên trung tâm. Phía bắc vùng này là những dãy núi và đồi của khu vực Thượng và Hạ Galilee; xa hơn về phía nam là các Đồi Samarian với nhiều thung lũng nhỏ và màu mỡ; và phía nam Jerusalem là những đồi đất cằn cỗi của Judea. Độ cao trung bình của cao nguyên là 610 mét (2.000 ft) là lên tới điểm cao nhất tại Núi Meron, ở 1.208 mét (3.963 ft), tại Galilee gần Zefat (Safad). Nhiều thung lũng cắt ngang các cao nguyên từ đông sang tây; thung lũng lớn nhất là Yizreel hay Thung lũng Jezreel (cũng được gọi là Đồng bằng Esdraelon), trải dài bốn tám kilômét (30 mi) từ Haifa phía đông nam tới châu thổ sông Jordan, và rộng mười chín km ở phần rộng nhất.

Phía đông cao nguyên trung tâm là Châu thổ rãnh Jordan, đây là một phần nhỏ của Rãnh nứt Syri-Đông Phi dài 6.500-km (4.040 mi). Tại Israel Châu thổ Rãnh bị thống trị bởi Sông Jordan, Hồ Tiberias (cũng được gọi là Biển hồ Galilee và đối với người Israel là Hồ Kinneret), và Biển Chết. Sông Jordan, con sông lớn nhất Israel (322 km / 200 mi), bắt nguồn từ các con sông Dan, Baniyas, và Hasbani gần Núi Hermon tại Anti-Liban Mountains và chảy về phía nam xuyên qua Lòng chảo Hula khô cạn vào Hồ nước ngọt Tiberias. Hồ Tiberias có kích thước 165 km² (63.7 mi²) và tùy theo mùa và lượng mưa, nó nằm khoảng 213 mét (700 ft) dưới mực nước biển. Với dung tích nước ước tính 3 tỷ kilômét khối (106 tỷ feet khối), nó là hồ chứa nước chính của National Water Carrier (cũng được gọi là Ống dẫn Kinneret-Negev). Sông Jordan tiếp tục chảy từ phía nam Hồ Tiberias (tạo thành biên giới với Bờ Tây và Jordan) tới điểm cuối cùng ở vùng Biển Chết. Biển Chết rộng 1.020 km² (393 mi²) và thấp 399 mét (1.309 ft) so với mực nước biển, nó là điểm thấp nhất thế giới. Phía nam Biển Chết, Châu thổ Rãnh tiếp tục chạy vào Nahal HaArava (Wadi al Arabah trong tiếng Ả rập), và không thường xuyên có dòng chảy, dài 170 kilômét (106 mi) tới Vịnh Aqaba.

Sa mạc Negev rộng khoảng 12.000 km² (4.600 mi²), hơn một nửa tổng diện tích đất liền Israel. Về mặt địa lý, nó kéo dài tới Sa mạc Sinai, tạo thành một tam giác gồ ghề với cạnh đáy ở phía bắc gần Beersheba (aka Beersheva), Biển Chết, và Đồi Judean phía nam, và nó có đỉnh tại Eilat. Về mặt địa hình, nó chạy song song với các vùng khác trong nước, với những vùng đất thấp ở phía tây, các đồi núi ở miền trung và Nahal HaArava là biên giới phía bắc của nó.

 Các độ cao
 Điểm thấp nhất: Biển chết -408 m (-1.339 ft)
 Điểm cao nhất: Har Hermon 2.248 m (7.375 ft) ở vùng đơn phương sáp nhập là Cao nguyên Golan hay Har Meron 1.208 m (3.963 ft) bên trong các biên giới năm 1967.

Khí hậu
Israel có khí hậu Địa Trung Hải đặc trưng bởi mùa hè dài, nóng và khô cùng với mùa đông ngắn, lạnh và nhiều mưa, thay đổi theo vĩ độ và độ cao. Mùa hè ở vùng dọc bờ biển Địa Trung Hải rất ẩm nhưng tại Negev thì khô. Khí hậu được xác định bởi vị trí của Israel giữa đặc điểm khô cằn cận nhiệt đới của Ai Cập và ẩm cận nhiệt đới của Levant hay phía đông Địa Trung Hải. Tháng 1 là tháng lạnh nhất, với nhiệt độ trung bình thay đổi từ 5 °C tới 12 °C (41 °F tới 54 °F), và tháng 8 là tháng nóng nhất ở nhiệt độ 18 °C tới 38 °C (64 °F tới 100 °F). Tại Eilat, thành phố sa mạc, trong mùa hè nhiệt độ cao nhất nước. Nhưng không khí khô khiến nó rất dễ chịu. Hơn 70 phần trăm lượng mưa trung bình của đất nước rơi xuống trong khoảng giữa tháng 11 và tháng 3; từ tháng 6 đến tháng 9 thường không có mưa. Lượng mưa phân bố không đều, giảm nhiều khi đi về hướng nam. Tại điểm cực nam, lượng mưa trung bình nhỏ hơn 50 millimét (2 in) hàng năm; ở phía bắc, lượng mưa trung bình hàng năm vượt quá 900 millimét (35 in). Lượng mưa thay đổi theo từng mùa và theo từng năm, đặc biệt tại Sa mạc Negev. Lượng mưa thường tập trung trong những trận bão mạnh, gây ra xói mòn và lũ lụt. Trong tháng 1 và tháng 2, có thể có tuyết tại những điểm cao ở cao nguyên trung tâm, gồm cả Jerusalem. Những vùng có thể trồng cấy của đất nước là những vùng có lượng mưa lớn hơn 300 millimét (12 in) hàng năm; khoảng một phần ba đất đai của nước này có thể trồng cấy được.

Các vấn đề về môi trường
 Các thiên tai tự nhiên
 Bão cát có thể xảy ra vào mùa xuân; hạn hán; lũ lụt trong thời gian ngắn; động đất theo chu kỳ
 Môi trường—các vấn đề hiện nay
 Hạn chế về diện tích đất trồng trọt và các nguồn tài nguyên nước đặt ra những khó khăn nghiêm trọng; sa mạc hoá; ô nhiễm không khí từ khí thải của các khu công nghiệp và xe cộ; ô nhiễm nước ngầm từ nước thải công nghiệp và dân dụng, các phân bón hóa học, và thuốc trừ sâu
 Môi trường—những thỏa thuận quốc tế
 Thành viên của: Đa dạng sinh học, Thay đổi khí hậu, Sa mạc hoá, Những loài vật đứng trước nguy cơ tuyệt chủng, Chất thải nguy hại, Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân, Bảo vệ tầng Ozone, Ô nhiễm tàu biển, Đất trũng
 Đã ký, nhưng chưa phê chuẩn: Nghị định thư Kyoto, Bảo vệ sinh vật biển

 Ghi chú
Biển hồ Galilee là một nguồn nước ngọt quan trọng.

Địa lý nhân khẩu
Năm 2005 tổng dân số tại các khu vực có người ở tại Israel được ước tính khoảng 6.9 triệu. Tùy theo các định nghĩa được áp dụng, có năm vùng đô thị, gồm một số trong 71 thành phố của Israel và hàng trăm thị trấn.

Trong số các làng của Israel, kibbutz và moshav là những kiểu định cư duy nhất của Israel. Có 242 khu định cư Israel và các địa điểm sử dụng dân sự tại Bờ Tây, 42 tại vùng lãnh thổ bị Israel chiếm đóng Cao nguyên Golan, và 29 tại Đông Jerusalem (tháng 2 năm 2002 ước tính);

Địa lý đô thị
Các vùng đô thị của Israel là Tel Aviv, Haifa và Beer Sheva và có thể cả Jerusalem   và Nazareth  .

Năm 2005 có 71 thành phố tại Israel, gồm 3 thành phố Israel ở Bờ Tây. (xem Danh sách các thành phố tại Israel). Tình trạng các thành phố đó được quy định bởi Bộ nội vụ Israel, và những khu định cư thường có trên 20.000 người, dù bộ trưởng trong một số trường hợp có thể trao quy chế này trước đó.

Các thị trấn của Israel có từ 5.000 người trở nên được kết hợp thành các "hội đồng địa phương". Đa số các thị trấn từ 2.000 tới 5.000 người nằm trong các hội đồng địa phương, dù vẫn có một số ngoại lệ.

Địa lý nông thôn
Vùng nông thôn Israel gồm nhiều kiểu khu định cư, đặc biệt nổi tiếng là moshav và kibbutz. Ban đầu những nơi đó là những khu định cư kiểu tập trung và hợp tác xã. theo thời gian, mức độ hợp tác của những khu định cư đó đã giảm bớt và nhiều cơ cấu kiểu đó đã bị loại trừ. Tất cả các khu định cư vùng nông thôn và nhiều thị trấn nhỏ (một số trong số chúng được gán cho cái tên "các khu định cư nông thôn") được ghép vào các hội đồng địa phương.

Địa lý chính trị
 Diện tích
 Tổng: 20.770 km² (8.019 mi²)
 Đất: 20.330 km² (7.849 mi²)
 Nước: 440 km² (170 mi²)
 Các biên giới trên bộ
 Tổng: 1.017 km (632 mi)
 Các nước có chung biên giới: Ai Cập 266 km (165 mi), Dải Gaza 51 km (32 mi), Jordan 238 km (148 mi), Liban 79 km (49 mi), Syri 76 km (47 mi), Bờ Tây 307 km (191 mi)
 Bờ biển
 273 km (170 mi)
 Tuyên bố chủ quyền lãnh hải
 Thềm lục địa: tới độ sâu khai thác
 Lãnh hải: 12 dặm biển (22.2 km)
 Điểm cực bắc - điểm phân giới ba nước với Syri và Liban, Cao nguyên Golan 1
 Điểm cực đông - một điểm vô danh nằm trên biên giới với Syri 2
 Điểm cực nam - điểm tại đó biên giới Israel-Ai Cập dẫn vào Vịnh Aqaba, đông Taba, Ai Cập
 Điểm cực tây - điểm phân giới ba nước Ai Cập-Israel-Gaza, là điểm cực tây Israel.

Địa kinh tế
 Các nguồn tài nguyên thiên nhiên
 Đồng, phosphate, brom, Kali các bô nát, đất sét, cát, sulfur, asphalt, măng gan, lượng nhỏ khí tự nhiên và dầu mỏ
 Sử dụng đất
 Đất canh tác: 17.02%
 Mùa màng thường xuyên: 4.17%
 Khác: 78.81% (1998 ước tính)
 Đất được tưới tiêu
 1.990 km² hay 768 mi² (1998 ước tính)

Các nguồn
http://mama.indstate.edu/users/gejdg/rural.pdf

1 Nếu vùng Cao nguyên Golan không được coi là một phần lãnh thổ của Israel, thì một vị trí vô danh tại biên giới Liban (Giới tuyến xanh), ngay sát phía bắc Metulla, là điểm cực bắc Israel.

2 Nếu Vùng Cao nguyên Golan không được coi là một phần của Israel, thì một vị trí vô danh ở biên giới với Syri phía tây Qela là điểm cực đông Israel.

Các đặc điểm địa lý khác
Biển Chết
Galilee
Núi Arbel
Sông Jordan
Lake Hula
Masada
Núi Carmel
Negev
Biển hồ Galilee
Sharon
Các quận ở Israel
Danh sách các thành phố tại Israel

Tham khảo

bn:ইসরায়েল#ভূগোল


title: La Fage-Saint-Julien

text:
La Fage-Montivernoux là một xã ở tỉnh Lozère trong vùng Occitanie, phía nam nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 1200 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Lozère


title: Rượu (định hướng)

text:
Rượu có thể có các nghĩa:

 Trong hóa học rượu là một hợp chất hữu cơ chứa nhóm -OH, đọc bài Rượu (hóa học).
 Rượu có thể là tên gọi của một nhóm các loại đồ uống có chứa cồn. Tùy thuộc vào nguyên liệu và cách sản xuất, rượu có những tên gọi khác nhau như:
 Rượu vang
 Rượu Brandy
 Rượu Cô nhắc là một loại rượu của Pháp, được chưng cất từ loại rượu nhẹ sản sinh trong tiến trình lên men nho.
 Rượu Rum
 Rượu Sâm panh chỉ tới các loại rượu vang được sản xuất tại khu vực Champagne của Pháp.
 Rượu Whisky được sản xuất từ ngũ cốc bằng cách lên men và chưng cất.
 Rượu Vodka
 Rượu mỏ quạ là loại rượu được ngâm từ trái cây mỏ quạ.
 Rượu nếp
 Rượu sim là một loại rượu đặc sản của Phú Quốc, Việt Nam.
 Rượu thuốc là rượu ngâm với hỗn hợp thuốc bắc.
 Rượu cần là những vò rượu cần trong nhà dài của người Ê Đê.
 Rượu Kim Sơn
 Rượu đế
 Rượu Bàu Đá
 Rượu Sake là một trong các loại rượu có nguồn gốc từ Nhật Bản.
 Rượu Gò Đen là một trong những loại rượu của Việt Nam.


title: Quenoche

text:
Quenoche là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône