title: Ngũ Hành Sơn

text:
Ngũ Hành Sơn (chữ Hán: 五行山)  hay núi Non Nước là một danh thắng gồm 5 ngọn núi đá vôi nhô lên trên một bãi cát ven biển, trên một diện tích khoảng 2 km² nằm cách trung tâm thành phố Đà Nẵng, Việt Nam khoảng 8 km về phía Đông Nam, ngay trên tuyến đường Đà Nẵng - Hội An; nay thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng. Ngũ Hành Sơn gồm các ngọn núi: Mộc Sơn, Thủy Sơn (lớn, cao và đẹp nhất), Thổ Sơn, Kim Sơn và Hỏa Sơn (có hai ngọn là Dương Hỏa Sơn và Âm Hỏa Sơn).

Ngày 22 tháng 3 năm 1990, khu danh thắng này đã được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) ra quyết định công nhận là Di tích Lịch sử Văn hóa cấp Quốc gia.

Theo Quyết định được Thủ tướng phê duyệt ngày 11/7/2023, danh thắng Ngũ Hành Sơn ở phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn có tổng diện tích quy hoạch 1.049.701 m2. Phía đông khu danh thắng giáp đường Trường Sa và các khu nghỉ dưỡng ven biển, phía tây giáp sông Cổ Cò, phía nam giáp sông Cổ Cò và khu dân cư hiện trạng, phía bắc giáp đường Phạm Hữu Nhật và khu tái định cư.

Về phân khu chức năng, Thủ tướng điều chỉnh mở rộng phạm vi khu vực bảo vệ I của danh thắng thành 189.821 m2, bao gồm diện tích khu vực cảnh quan 6 ngọn núi (Kim Sơn, Mộc Sơn, Thuỷ Sơn, Thổ Sơn, Dương Hỏa Sơn, Âm Hỏa Sơn), núi Ghềnh (8.373 m2) và núi đá phía đông nam Âm Hỏa Sơn (328 m2).

Danh thắng có các công trình, di tích tôn giáo và kiến trúc có giá trị, nhà ở kết hợp kinh doanh đá mỹ nghệ, các khu chức năng, không gian cây xanh chuyên đề, mặt nước, khu vườn tượng, đền thờ tưởng niệm các liệt sĩ và mẹ Việt Nam anh hùng.

Tên gọi
Tên núi Non Nước (tức Non Nước sơn) đã có từ lâu đời và đã đi vào ca dao Việt Nam như một tổng kết kinh nghiệm về thời tiết của người dân địa phương:
Chiều chiều mây phủ Sơn Trà,
Sấm rền Non Nước trời đà chuyển mưa.

Cái tên ấy còn tìm thấy trong:
 - Giáp Ngọ bình Nam đồ do Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng lập năm 1594, sau khi được vua Lê Thế Tông cho vào trấn thủ đất Thuận Hóa, vẽ đường đi từ Chiêm Thành đến biên giới Chân Lạp, có ghi địa danh là "Non Nước Sơn".
 - Thiên Nam tứ chí lộ đồ thư do Đỗ Bá Công Đạo (tự Đạo Phủ, quê Nghệ An) soạn vào năm Bính Dần (1686), vẽ đường đi từ Thăng Long đến Chiêm Thành, có ghi địa danh là "Non Nước Sơn tam đỉnh" bằng chữ Nôm.

Tên Ngũ Hành Sơn xuất hiện muộn hơn, và đã được Lê Quang Định nói đến trong Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (1806): "Phía đông bến đò xã Hoàn Ký Đông có núi Ngũ Hành Sơn, năm tòa núi chia làm Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ gọi là núi Non Nước".

Tháng 4 (âm lịch) năm 1825, vua Minh Mạng đến chơi Ngũ Hành Sơn lần đầu. Tuy nhiên, mãi đến năm Minh Mạng thứ 18 (1837), tên của các ngọn núi ấy mới được nhà vua tái xác nhận bằng một văn bản hành chính. Sách Đại Nam dư địa chí ước biên có từ thời Nguyễn chép:
"Ngũ Hành Sơn ở huyện Diên Phước... Tục gọi là hòn Non Nước. Năm Minh Mạng thứ 18 (1837) có sắc chỉ, ban cho ngọn núi phía đông bắc (núi Tam Thai) là Thủy Sơn. Ba ngọn núi phía tây nam là núi Mộc Sơn, núi Dương Hỏa, núi Âm Hỏa  Hai ngọn phía tây là Thổ Sơn, Kim Sơn, (cho) khắc tên núi lên đá"...

Theo một số người, tên Ngũ Hành Sơn không những mang tính hoa mỹ hơn, mà người đặt ra nó đã dựa vào thế đất, thế núi và có kết hợp các yếu tố cơ bản của thuyết âm dương-ngũ hành. Tuy nhiên, ở cuối thế kỷ 19, một nhà nghiên cứu người Pháp là Albert Sallet, thì lại dựa vào chất liệu của núi đá để đặt tên cho thắng cảnh là "Les montagnes de marbre" (Những ngọn núi đá cẩm thạch).

Ngoài ra, Ngũ Hành Sơn còn có các tên khác như: Ngũ Uẩn Sơn, Ngũ Chỉ Sơn,…

Giới thiệu sơ lược
Mô tả cụm núi này, trong sách Đại Nam dư địa chí ước biên có đoạn viết:
 ..."Từ trong Sa Động đột ngột nổi lên 6 ngọn núi đá. Sông rộng vòng phía tây, biển lớn bao phía đông, hình núi nhọn hoắt. Trời tạnh, nhìn ra xa, sắc như gấm mây, rất đáng yêu... Phía đông có đài Vọng Hải, phía tây có đài Vọng Giang, mỗi đài lại có một bài văn bia ghi lại. Bên hữu chùa Tam Thai có phúc địa Động Thiên, ở đó có hành cung, là một đại danh thắng của một tỉnh Quảng Nam".

Thật vậy, Ngũ Hành Sơn nằm giữa vùng cát trắng mịn từ biển Non Nước kéo dài đến bán đảo Tiên Sa. Theo các nhà địa chất học, cụm núi này trước đây là các hòn đảo ở gần bờ biển do tác dụng của thủy triều, phù sa bồi đắp mà nối liền với lục địa. Dần dà, vì bị nước mưa và khí hậu tác động xói mòn tạo ra những hang động và hình thù kỳ thú. Đặc biệt, đá cẩm thạch tại đây có màu ngũ sắc, phân chia theo từng núi: đá ở Thủy Sơn thường có màu hồng, ở Mộc Sơn thường có màu trắng, ở Hỏa Sơn thường có màu đỏ, ở Kim Sơn thường có màu thủy mặc và ở Thổ Sơn thường có màu nâu. Quanh Ngũ Hành Sơn, về phía đông có biển Đông với bãi cát mịn trắng chạy dọc ven biển; ở phía tây và nam là sông Cổ Cò chảy qua hòa vào nhánh sông Cẩm Lệ. Ở thế kỷ 17-18, nhánh sông này là đường thủy thông thương huyết mạch giữa Đà Nẵng với Hội An, về sau bị bồi lấp.

Các loại thảo mộc quý có mọc ở đây là: Thiên tuế, Thạch trường sanh, Cung-nhân-thảo (Amaryllis) lài trắng, Cảnh-thiên (Crassule), Mộc tê, Chương não, Thử lý (M. Vyridiflora, có tinh dầu dùng để trét ghe thuyền), Tứ quý... Về hoa rừng có nhiều loại phong lan. Về động vật có loài khỉ Dộc hiền, và các loại dơi, chim  yến, v.v...

Ngoài các dấu ấn văn hóa lịch sử còn in đậm trong các hang động, và trên mỗi công trình chùa, tháp đầu ở các thế kỷ trước, như mộ mẹ tướng quân Trần Quang Diệu, đền thờ Công chúa Ngọc Lan (em gái vua Minh Mạng), bút tích sắc phong quốc tự còn lưu giữ tại chùa Tam Thai của triều Nguyễn, v.v...; ở đây còn có các di tích lịch sử đấu tranh của nhân dân Việt như Địa đạo núi Đá Chồng, hang Bà Tho, núi Kim Sơn, hang Âm Phủ, v.v...

Thông tin sơ lược mỗi núi

Kim Sơn

Kim Sơn ở phía bắc 2 ngọn Hỏa Sơn, phía Đông Nam là đường Sư Vạn Hạnh, phía Bắc là ngọn Thổ Sơn. Hình dáng núi trông như một quả chuông úp sấp, nằm giữa Hỏa Sơn và Thổ Sơn, và bên cạnh dòng sông Trường nối dài với sông Hàn. Ngày nay dòng sông Trường đã bị bồi lấp một phần thành đồng ruộng và ao hồ. Nằm tựa lưng vào ngọn núi này là ngôi chùa Quan Âm cổ kính với động Quan Âm huyền bí.

Mộc Sơn

Mộc Sơn ở phía Đông Nam, nằm song song với núi Thủy Sơn. Dù mang tên là "mộc" nhưng cây cối ở đây rất ít. Theo Quách Tấn, xưa kia núi này cũng là một hòn kỳ vĩ, với sườn núi dựng đứng, đá trắng nhô lên tua tủa. Về sau, sườn núi ở phía Bắc và phía Nam bị đào xới nhiều nên trông như một bức thành hư lồi lõm.

Thủy Sơn

Thủy Sơn nằm trên bãi đất rộng theo hướng Đông Bắc, khoảng 15 ha, cao khoảng 160 m. Vì núi có ba đỉnh nằm ở ba tầng, giống như ba ngôi sao Tam Thai ở đuôi chòm sao Đại Hùng (dân gian gọi là Sao Cày), nên còn có tên gọi là núi Tam Thai. Đây là ngọn núi lớn, cao và đẹp nhất, thường được nhiều người đến tham quan.

Sơ lược ba đỉnh của núi:
 - Thượng Thai: là ngọn cao nhất 160 m ở phía Tây Bắc của Thủy Sơn, đáng kể có: chùa Tam Thai, chùa Tam Tôn, chùa Từ Tâm, khu Hành Cung, Vọng Giang Đài (望江臺, đài ngắm sông), động Hoa Nghiêm (một trong số tượng ở đây có tượng nữ thần Thiên Y A Na của người Chăm), động Huyền Không, động Linh Nha,...

 - Trung Thai: là ngọn thấp hơn một chút ở phía Nam của Thủy Sơn, đáng kể có: Cổng trời (Cổng Vân Căn Nguyệt Quật), động Vân Thông (tục gọi là Hang Lên Trời), động Thiên Long (tục gọi là Hang Rồng), động Thiên Phước Địa...

 - Hạ Thai: là ngọn phía Đông thấp nhất của Thủy Sơn, đáng kể có: chùa Linh Ứng, tháp Xá Lợi, Vọng Hải Đài (đài ngắm biển), động Tàng Chơn...

Đặc biệt, trên Thủy Sơn còn có hai di vật cổ quý hiếm, đó là tấm bia Phổ Đà Sơn Linh Trung Phật tại động Hoa Nghiêm và tấm Kim bài hình quả tim lửa có bút tích của vua Minh Mạng ban tặng cho chùa Tam Thai. Bia Phổ Đà sơn lập vào năm Canh Thìn (1640) ghi lại danh sách 53 tín hữu (trong đó có ít nhất có 10 gia đình người Nhật Bản) đã cúng hàng ngàn quan tiền, hàng chục lạng bạc nén và hàng trăm cân đồng để xây dựng chùa Bình An. Trong danh sách những người Nhật góp tiền, có người tên Tống Ngũ Lang còn được Chu Thuấn Thủy nhắc đến với tư cách là bạn thân thiết trong An Nam cung dịch kỷ sự (Ký sự đến Việt Nam năm 1657, Vĩnh Sính dịch, Hội Khoa học Lịch Sử Việt Nam xuất bản, 1999, t. 23-24)

Theo thông tin trên website Ngũ Hành Sơn, thì ngay lần đầu (1825) vua Minh Mạng đến chơi ngọn Thủy Sơn đã cho xây dựng hai con đường bậc cấp đi lên núi, đó là lối đi lên chùa Tam Thai và lối đi lên chùa Linh Ứng (xưa gọi là Ứng Chơn). Ngày nay, hai con đường ấy là cổng phía Tây gồm có 156 bậc đá dẫn đến chùa Tam Thai (xây dựng năm 1630) và cổng phía đông gồm có 108 bậc dẫn đến chùa Linh Ứng.

Hỏa Sơn

Hỏa Sơn ở phía Tây Nam, nằm đối diện với hòn Kim Sơn, bên trái đường Sư Vạn Hạnh. Ngày xưa con sông Cổ Cò chạy dọc theo phía Nam hòn Hỏa Sơn, nay dấu vết chỉ còn lại một dải nước hẹp nối liền hai đoạn sông Ba Chà và Bãi Dài còn lại ở đầu và cuối phường Hòa Hải. Đây là một hòn kép, gồm có một hòn Âm và một hòn Dương, được nối liền với nhau bằng một đường đá thiên tạo nhô cao hẳn lên. Ở khoảng giữ con đường này có chùa Ứng Thiên.

 - Âm Hỏa Sơn nằm phía đông, gần đường Lê Văn Hiến, chóp núi tròn nhô lên cao hơn. Sườn núi có nhiều thớ đá nằm nghiêng và chạy nghiêng cắt ra từng đoạn, cây cối mọc ở các kẽ đá, ở mỏm núi phía đông có một cái hang thông từ sườn phía nam ra sườn phía bắc. Nhân dân địa phương thường đi theo đường này đến các hòn Kim Sơn và Thổ Sơn. Nơi Âm Hỏa Sơn không có động. Dưới chân núi có một tảng đá khắc 6 chữ: Phổ Đà Sơn Quan Âm điện. Vì thế Âm Hỏa Sơn cũng có tên nữa là "Phổ Đà Sơn", bởi nơi đó khi xưa có điện thờ Bồ Tát Quan Thế Âm.

 - Dương Hỏa Sơn (tên dân dã là "núi Ông Chài") nằm ở phía tây. Ngày xưa, khi còn giao lưu được giữa Hội An và Đà Nẵng bằng đường thủy, ở đây có một bến sông, ghe thuyền đi về buôn bán vô cùng tấp nập. Trên bờ sông, sát chân hòn Dương Hỏa Sơn có khu miếu Ông Chài, hiện đã bị đổ nát. Tên dân dã "núi Ông Chài" có thể bắt nguồn từ đó. Trên Dương Hỏa Sơn có hai ngôi chùa cổ là chùa Linh Sơn và động Huyền Vi, chùa và hang Phổ Đà Sơn. Ngọn núi hướng về phía Tây
Nam sườn núi hiểm dốc và hang động rất tĩnh lặng. Nơi đây còn có di tích đền tháp của người Chăm.

Tương truyền ở Hỏa Sơn trước đây có một tấm bia đá của vua Lê Thánh Tông, và bên trên có khắc mấy hàng chữ Hán:
Nhất thiên niên tiền nhất hải đạo.
Nhất thiên niên nhất danh sơn.
Nghĩa là:
Một nghìn năm trước là một đường biểnMột nghìn năm sau là một hòn non có danh.

Tấm bia ấy nay đã không còn tìm thấy.

Ngày nay, trên sườn núi phía Tây, mặt hướng về phía Bắc, đối diện với Kim Sơn có ba chữ Hán rất to được khắc vào vách đá "Dương Hỏa Sơn" và một dòng chữ nhỏ phải đến gần mới thấy: "Sắc Minh Mạng thập bát niên thất nguyệt nhật cát lợi" (Sắc Minh Mạng năm thứ 18, tháng 7, ngày tốt).

Thổ Sơn

Tên dân dã là "núi Đá Chồng" nằm ở phía Tây Bắc. Đây là ngọn núi đất, thấp nhất nhưng cũng dài nhất, trông như con rồng nằm dài trên bãi cát. Núi có hai tầng lô nhô những khối đá trên đỉnh và nhất là ở sườn phía đông. Sườn phía Bắc dốc hơn, có những vách đá dựng đứng, hẹp và thấp. Cây cỏ thưa thớt do bị phá hoại nhiều.

Theo truyền thuyết Thổ Sơn là nơi linh địa, và từ thuở xa xưa người Chăm đã chọn nơi đây làm nơi đồn trú. Hiện nơi đây còn lưu lại dấu tích của một kiến trúc Chăm.

Tại chân núi hiện có chùa Long Hoa, chùa Huệ Quang và dấu tích của một địa đạo. Theo thi sĩ Quách Tấn, sát chân núi có bến đò, gọi là Bến Ngự (sử Nguyễn ghi là bến Hóa Quê), vì xưa kia mỗi lần nhà vua đến viếng Ngũ Hành Sơn thì đậu thuyền tại đó. Tuy nhiên, có người cho rằng bến này ở núi Kim Sơn.

Truyền thuyết về sự hình thành

Theo truyền thuyết của người Chăm, thuở xa xưa có một lão ngư (ở phương Bắc bị đắm thuyền trôi dạt đến, có sách ghi là một ẩn sĩ) sống giữa bãi cát mênh mông bên bờ biển. Một hôm, lão ngư thấy một con giao long rất lớn (có sách chép là nữ thần Naga) đến đây đẻ trứng. Bỗng từ đâu một con rùa vàng hiện lên, tự xưng là thần Kim Quy, đào cát vùi quả trứng xuống, rồi giao cho ông lão một cái móng chân của mình và dạy cách trông coi trứng rồng. Nhờ có móng rùa thần mà ngư ông đã ngăn chặn được diều hâu và các loài thú dữ đến xâm phạm nơi ấp trứng. Sau đó, quả trứng ngày một lớn dần. Cho đến một hôm, trứng nở ra một thiếu nữ xinh đẹp (có sách ghi là nàng tiên), và vỏ trứng tách thành năm mảnh, trở thành năm ngọn: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Vua Chăm nghe được câu chuyện ấy liền cưới thiếu nữ làm vợ, còn Thần Kim Quy thì chở ông lão lên trời.

Nghề làm đá ở Ngũ Hành Sơn
Dưới chân ngọn Thủy Sơn là các cơ sở điêu khắc đá mỹ nghệ phát triển từ các làng nghề có tuổi đời trên 400 năm, tổ nghề là Huỳnh Bá Quát, tiên tổ của Đô ngự sử Huỳnh Bá Chánh. Từ các loại đá cẩm thạch có ở Ngũ Hành Sơn, người thợ đã chế tác các tác phẩm tinh xảo. Đá núi ở đây cũng đã từng góp phần trang trí Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Thời gian gần đây, để bảo vệ di tích và cảnh quan khu danh thắng, chính quyền thành phố Đà Nẵng đã ra lệnh cấm khai thác đá trên núi. Không thể để làng nghề mai một, những nghệ nhân có tâm huyết với nghề đã tìm được hướng đi mới. Họ đã bỏ công đi khắp trong nước để tìm nguồn nguyên liệu phù hợp. Cuối cùng làng nghề đã được vực dậy với:
- Đá trắng từ Nghệ An.
- Đá vân gỗ, đá hường, đá đỏ hoa, đá firo ở Hà Tây.
- Đá cẩm đen ở Ninh Bình.
- Đá sa thạch ở Quảng Nam...

Thơ đề vịnh
Thơ đề vịnh Ngũ Hành Sơn có nhiều, song đa phần đều bằng chữ Hán. Ở đây giới thiệu một bài thơ vịnh bằng chữ Nôm của nữ sĩ Bang Nhãn:
Vịnh Ngũ Hành Sơn
Cảnh trí nào hơn cảnh trí này,
Bồng Lai âu hẳn cũng là đây.
Núi chen sắc đá màu phơi gấm,
Chùa nức hơi hương khói lẫn mây.
Ngư phủ gác cần ngơi mặt nước,
Tiều phu chống búa tựa lưng cây.
Nhìn xem phong cảnh ưa lòng khách,
Khen bấy thợ trời khéo đắp xây.
Một vài hình ảnh ở Thủy Sơn:

Xem thêm
 Sơn Trà
 Bà Nà

Chú thích

Sách tham khảo chính
Cao Xuân Dục, Đại Nam dư địa chí ước biên, TS. Hoàng Văn Lâu dịch và chú thích, Nhà xuất bản Văn học, 2003.
Quách Tấn, Bước lãng du. Nhà xuất bản Trẻ, 1996.
Trường đào tạo nghiệp vụ du lịch Sài Gòn, Kiến thức phục vụ thuyết minh du lịch. Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1995.

Và các bài viết ở mục Liên kết ngoài.

Liên kết ngoài
Ngũ Hành Sơn trên website thành phố Đà Nẵng
Chùa và hang động tại Hỏa Sơn trên website thành phố Đà Nẵng
Truyền thuyết về động Âm Phủ trên website Ngũ Hành Sơn

Ngũ Hành Sơn
Dãy núi Việt Nam
Du lịch Đà Nẵng


title: Le Pout

text:
Le Pout là một xã trong tỉnh Gironde, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine của nước Pháp, có dân số là 340 người (thời điểm 1999). Xã nằm trong vùng đô thị của thành phố Bordeaux. Trong khi Le Pout trong năm 1962 còn có trên 107 dân cư thì năm 1999 đã có 340 người dân.

Tham khảo

Xã của Gironde


title: Longitarsus monticola

text:
Longitarsus monticola là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kutschera miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Longitarsus


title: 5832 Martaprincipe

text:
5832 Martaprincipe (1991 LE1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 15 tháng 6 năm 1991 bởi E. F. Helin ở Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5832 Martaprincipe

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1991


title: Leucania

text:
Leucania là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài

 Leucania abdominalis (Walker, 1856)
 Leucania acrapex (Hampson, 1905)
 Leucania adjuta (Grote, 1874)
 Leucania aedesiusi (Rougeot & Laporte, 1983)
 Leucania agnata (Draudt, 1950)
 Leucania albifasciata (Hampson, 1905)
 Leucania albimacula (Gaede, 1916)
 Leucania albistigma Moore, 1881
 Leucania albistriga Maassen, 1890
 Leucania alboradiata (Hampson, 1905)
 Leucania alopa Meyrick, 1887
 Leucania amens Guenée, 1852
 Leucania anteroclara Smith, 1902
 Leucania apparata Wallengren, 1875
 Leucania arcupunctata Maassen, 1890
 Leucania argyrina (Laporte, 1984)
 Leucania atrifera (Hampson, 1905)
 Leucania atrimacula Hampson, 1902
 Leucania atrinota (Hampson, 1905)
 Leucania atrisignata (Hampson, 1918)
 Leucania atritorna (Hampson, 1911)
 Leucania badia Maassen, 1890
 Leucania basilinea Swinhoe, 1890
 Leucania baziyae Möschler, 1883
 Leucania biforis (Draudt, 1924)
 Leucania bilinea Maassen, 1890
 Leucania bilineata (Hampson, 1905)
 Leucania bisetulata (Berio, 1940)
 Leucania brantsii Snellen, 1872
 Leucania calidior (Forbes, 1936)
 Leucania canariensis Rebel, 1894
 Leucania carminata (Hampson, 1918)
 Leucania carnea (Draudt, 1924)
 Leucania carneotincta (Kenrick, 1917)
 Leucania celebensis (Tams, 1935)
 Leucania chejela (Schaus, 1921)
 Leucania chilensis Butler, 1882
 Leucania cholica (Dyar, 1919)
 Leucania cinereicollis Walker, 1858
 Leucania clara (Draudt, 1924)
 Leucania clarescens Möschler, 1890
 Leucania clavifera (Hampson, 1907)
 Leucania comma (Linnaeus, 1761)
 Leucania commoides Guenée, 1852
 Leucania confluens (Bethune-Baker, 1909)
 Leucania confundens Walker, 1858
 Leucania continentalis Berio, 1962
 Leucania cooperi (Schaus, 1923)
 Leucania corrugata Hampson, 1894
 Leucania cruegeri Butler, 1886
 Leucania cupreata (Hampson, 1905)
 Leucania curvilinea Hampson, 1891
 Leucania cyprium (Laporte, 1984)
 Leucania dasycnema (Turner, 1912)
 Leucania dia (Grote, 1879)
 Leucania diagramma Bethune-Baker, 1905
 Leucania diatrecta Butler, 1886
 Leucania diopis (Hampson, 1905)
 Leucania dorsalis Walker, 1856
 Leucania ebriosa Guenée, 1852
 Leucania erecta Hreblay, 1999
 Leucania exclamans Berio, 1973
 Leucania extincta Guenée, 1852
 Leucania eyre (Schaus, 1938)
 Leucania ezrami (Schaus, 1938)
 Leucania fagani (Schaus, 1938)
 Leucania falklandica Butler, 1893
 Leucania farcta (Grote, 1881)
 Leucania fasilidasi (Laporte, 1984)
 Leucania februalis (Hill, 1924)
 Leucania ficta Walker, 1866
 Leucania fissifascia (Hampson, 1907)
 Leucania fiyu Hreblay & Yoshimatsu, 1998
 Leucania fortunata (Pinker, 1961)
 Leucania fragilis (Butler, 1883)
 Leucania guascana (Schaus, 1938)
 Leucania hamata Wallengren, 1856
 Leucania hartii Howes, 1914
 Leucania haywardi (Köhler, 1947)
 Leucania herrichii Herrich-Schäffer, [1849]
 Leucania hildrani (Schaus, 1938)
 Leucania homoeoptera (Hampson, 1918)
 Leucania humidicola Guenée, 1852
 Leucania hypocapna (de Joannis, 1932)
 Leucania imperfecta Smith, 1894
 Leucania impuncta Guenée, 1852
 Leucania inangulata (Gaede, 1934)
 Leucania incognita (Barnes & McDunnough, 1918)
 Leucania incompleta (Berio, 1970)
 Leucania inconspicua Herrich-Schäffer, 1868
 Leucania ineana Snellen, 1880
 Leucania ineata Snellen, 1880
 Leucania inermis (Forbes, 1936)
 Leucania infatuans Franclemont, 1972
 Leucania innotata Howes, 1908
 Leucania inouei Sugi, 1965
 Leucania insecuta Walker, 1865
 Leucania insueta Guenée, 1852
 Leucania insulicola Guenée, 1852
 Leucania interciliata Hampson, 1902
 Leucania internata Möschler, 1883
 Leucania irregularis (Walker, 1857)
 Leucania jaliscana Schaus, 1898
 Leucania joannisi Boursin & Rungs, 1952
 Leucania kathmandica Hreblay, Legrain & Yoshimatsu, 1996
 Leucania kirschi Maassen, 1890
 Leucania lacteola Christoph, 1893
 Leucania lacticinia (Dognin, 1914)
 Leucania lapidaria (Grote, 1876)
 Leucania latericia Holloway, 1979
 Leucania latiuscula Herrich-Schäffer, 1868
 Leucania leucogramma (Hampson, 1905)
 Leucania leucophlebia (Hampson, 1918)
 Leucania leucospila (Hampson, 1918)
 Leucania leucosta Lower, 1901
 Leucania leucostigma Snellen, 1877
 Leucania lewinii Butler, 1886
 Leucania lilloana (Köhler, 1947)
 Leucania lilloana (Köhler, 1947)
 Leucania linda Franclemont, 1952
 Leucania linearis Lucas, 1892
 Leucania lineolatoides Poole, 1989
 Leucania linita Guenée, 1852
 Leucania lobrega Adams, 2001
 Leucania longipennis (Hampson, 1905)
 Leucania loreyi (Duponchel, 1827)
 Leucania lucentia Maassen, 1890
 Leucania macellaria (Draudt, 1924)
 Leucania macoya (Schaus, 1921)
 Leucania mediolacteata (Berio, 1941)
 Leucania megaproctis (Hampson, 1905)
 Leucania melanostrota (Hampson, 1905)
 Leucania melianoides Möschler, 1884
 Leucania metasarca (Hampson, 1907)
 Leucania miasticta (Hampson, 1918)
 Leucania microgonia (Hampson, 1905)
 Leucania micropis (Hampson, 1905)
 Leucania microsticha (Hampson, 1905)
 Leucania misteca Schaus, 1898
 Leucania mocoides Dognin, 1897
 Leucania multilinea Walker, 1856
 Leucania multipunctata Druce, 1889
 Leucania murcida (Wallengren, 1875)
 Leucania musakensis Laporte, 1977
 Leucania nabalua Holloway, 1976
 Leucania nebulosa Hampson, 1902
 Leucania negrottoi (Berio, 1940)
 Leucania nigrispara Hampson, 1902
 Leucania nigristriga Hreblay, Legrain & Yoshimatsu, 1998
 Leucania noacki (Boursin, 1967)
 Leucania oaxacana Schaus, 1898
 Leucania obsoleta (Hübner, [1803])
 Leucania obumbrata T.P. Lucas, 1894
 Leucania opalisans (Draudt, 1924)
 Leucania oregona Smith, 1902
 Leucania palaestinae (Staudinger, 1897)
 Leucania paraxysta Meyrick, 1929
 Leucania patrizii (Berio, 1935)
 Leucania pectinata (Hampson, 1905)
 Leucania percussa Butler, 1880
 Leucania persecta (Hampson, 1905)
 Leucania perstriata (Hampson, 1909)
 Leucania perstrigata (Dyar, 1910)
 Leucania petra Hreblay & Yoshimatsu, 1999
 Leucania phaea Hampson, 1902
 Leucania phaeochroa (Hampson, 1905)
 Leucania phaeoneura Hampson, 1913
 Leucania phragmitidicola Guenée, 1852
 (Leucania phragmatidicola Guenée, 1852, misspelling)
 Leucania pilipalpis (Grote, 1876)
 Leucania polemusa Swinhoe, 1885
 Leucania polyrabda (Hampson, 1905)
 Leucania polysticha Turner, 1902
 Leucania polystrota (Hampson, 1905)
 Leucania porphyrodes (Turner, 1911)
 Leucania praetexta Townsend, 1956
 Leucania pseudargyria Guenée, 1852
 Leucania pseudoyu (Rothschild, 1915)
 Leucania ptyonophora (Hampson, 1905)
 Leucania punctosa (Treitschke, 1825)
 Leucania punctulata Wallengren, 1856
 Leucania putrescens (Hübner, [1824])
 Leucania pyrastis (Hampson, 1905)
 Leucania quadricuspidata Wallengren, 1856
 Leucania respersa Berio, 1974
 Leucania reticulata Berio, 1962
 Leucania rhabdophora Hampson, 1902
 Leucania rhodopsara (Turner, 1911)
 Leucania rhodoptera (Hampson, 1905)
 Leucania rivorum Guenée, 1852
 Leucania rosea Möschler, 1880
 Leucania roseilinea Walker, 1862
 Leucania roseilineoides Poole, 1989
 Leucania roseivena (Draudt, 1924)
 Leucania rosengreeni Rebel, 1907
 Leucania roseorufa (de Joannis, 1928)
 Leucania rosescens (Hampson, 1910)
 Leucania rubra (Hampson, 1905)
 Leucania rubrescens (Hampson, 1905)
 Leucania rufescenoides Poole, 1989
 Leucania rufidefinita (Hampson, 1918)
 Leucania sanguinis Berio, 1962
 Leucania sarca Hampson, 1902
 Leucania sarcistis (Hampson, 1905)
 Leucania sarcophaea (Hampson, 1905)
 Leucania sarcostriga (Hampson, 1905)
 Leucania scirpicola Guenée, 1852
 Leucania secta Herrich-Schäffer, 1868
 Leucania semiusta Hampson, 1891
 Leucania senescens Möschler, 1890
 Leucania separata (Walker, 1865) xem Mythimna separata
 Leucania sericea (Warren, 1915)
 Leucania seteci (Dyar, 1914)
 Leucania simillima Walker, 1862
 Leucania socorrensis (Dognin, 1911)
 Leucania steniptera (Hampson, 1905)
 Leucania stenographa Lower, 1900
 Leucania stolata Smith, 1894
 Leucania striata Leech, 1900
 Leucania strigata Maassen, 1890
 Leucania striguscula (Dyar, 1913)
 Leucania subacrapex (Berio, 1970)
 Leucania subdecora (Wileman, 1912)
 Leucania subpunctata (Harvey, 1875)
 Leucania subrubrescens (Warren, 1915)
 Leucania subspurcata Walker, 1866
 Leucania suffusoides Poole, 1989
 Leucania tacuna Felder & Rogenhofer, 1874
 Leucania tenebra (Hampson, 1905)
 Leucania tritonia (Hampson, 1905)
 Leucania uda Guenée, 1852
 Leucania uniformis Moore, 1881
 Leucania ursula (Forbes, 1936)
 Leucania ustata (Hampson, 1907)
 Leucania vana (Swinhoe, 1885)
 Leucania velva (Schaus, 1921)
 Leucania venalba Moore, 1867
 Leucania vibicosa (Turner, 1920)
 Leucania vyndhiae Hreblay & Legrain, 1999
 Leucania yu Guenée, 1852
 Leucania yunnana Chen, 1999
 Leucania zeae (Duponchel, 1827)

Chú thích

Tham khảo

Leucaniini


title: Epeolus compactus

text:
Epeolus compactus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cresson mô tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Epeolus
Động vật được mô tả năm 1878


title: Treinta y Tres (tỉnh)

text:
Treinta y Tres là một tỉnh của Uruguay, giáp biên giới với bang Rio Grande do Sul của Brasil. Tỉnh này có diện tích
9.676 km², dân số là 49.318 Người. Tỉnh lỵ đóng ở Treinta y Tres.

Thông tin dân số
Theo điều tra dân số năm 2004, có 49.318 người và 16.341 hộ trong tỉnh này. Số người bình quân mỗi hộ là 3,0. Cứ mỗi 100 nữ giới, có 97,0 nam giới.

 Tỷ lệ tăng dân số: 0,392% (2004)
 Tỷ lệ sinh: 16,80 số người được sinh/1000 người (2004)
 Tỷ lệ tử vong: 9,45 số người chết/1000 người
 Tuổi bình quân: 30,5 (29,2 nam giới, 31,7 Nữ giới)
 Tuổi thọ bình quân(2004):
{|  border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:center"; width="200px"
|-
|Toàn bộ dân số:
|74,15 năm
|-
|nam giới:
|70,74 năm
|-
|nữ giới:
|77,70 năm

 Tỷ lệ con/bà mẹ: 2,41 con/bà mẹ
 Thu nhập đầu người ở thành thị (các thành phố có 5.000 người hoặc hơn): 3.432,3 peso/tháng

Các trung tâm đô thị chính
(Các thị xã hoặc các thành phố với 1000 dân đăng ký hoặc hơn - - số liệu từ cuộc điều tra dân số năm 2004, trừ phi nêu khác đi)

Tham khảo

Tỉnh của Uruguay


title: 3514 Hooke

text:
3514 Hooke (1971 UJ) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 10 năm 1971 bởi L. Kohoutek ở Bergedorf.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3514 Hooke

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1971


title: Psychoglypha schmidi

text:
Psychoglypha schmidi là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Psychoglypha


title: Auray

text:
Auray / An Alre là một xã trong tỉnh Morbihan, thuộc vùng hành chính Bretagne của nước Pháp, có dân số là 10911 người (thời điểm 1999). Auray và Golfe du Morbihan cạnh đấy là các điểm du lịch được ưa thích. Nhà thờ St-Gildas trong xã có từ năm 1641.

Nhân khẩu học

Tham khảo

Xã của Morbihan


title: Montguillon

text:
Montguillon là một xã thuộc tỉnh Maine-et-Loire trong vùng Pays de la Loire phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 54 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Maine-et-Loire


title: Thong Pha Phum (huyện)

text:
Thong Pha Phum () là một huyện (amphoe) ở phía bắc của tỉnh Kanchanaburi, miền trung Thái Lan.

Lịch sử
Ban đầu Thong Pha Phum là tiểu huyện (King Amphoe) Sangkhla Buri, một đơn vị thuộc huyện Wang Ka. Năm 1939 tên gọi Sangkhla Buri được chuyển thành Wang Ka, còn tiểu huyện được đổi thành Thong Pha Phum. Ngày 30 tháng 5 năm 1941, tiểu huyện này được nâng cấp thành huyện còn Sangkhlaburi bị hạ xuống thành một tiểu huyện. Lúc đó huyện này gồm 6 tambon Tha Khanun, Hin Dat, Dika, Chalae, Pilok và Linthin.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía tây theo chiều kim đồng hồ) là Tanintharyi Division of Myanmar, Sangkhla Buri, Umphang của tỉnh Tak, Ban Rai của tỉnh Uthai Thani, Si Sawat và Sai Yok của tỉnh Kanchanaburi.

Nguồn nước quan trọng của vùng này là sông Khwae Noi.

Các vườn quốc gia Thong Pha Phum, Lam Khlong Ngu và Khao Laem nằm ở huyện này.

Hành chính
Huyện này được chia thành 7 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia thành 44 làng (muban). Thong Pha Phum itself là một thị trấn (thesaban tambon) và nằm trên một phần lãnh thổ của the tambon Tha Khanun. Ngoài ra có 7 Tổ chức hành chính tambon (TAO).

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com
 Khao Laem National Park

Huyện của Kanchanaburi


title: Tegula brunnea

text:
Tegula brunnea, common name the brown tegula, là một loài ốc biển, kích thước trung bình with gills and an operculum, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinidae.

This is an Eastern Pacific Ocean species.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tegula


title: Chùa Bạc

text:
Wat Preah Morakat, còn được gọi là Chùa Bạc hay Chùa Phật ngọc lục bảo, là một ngôi chùa nổi tiếng của Campuchia. Sở dĩ được gọi là Chùa Bạc vì ngôi chùa có đến 5329 miếng bạc lát trên nền nhà, mỗi miếng bạc đều làm thủ công và có trọng lượng 1,125 g. Ngôi chùa có chức năng văn hoá và lưu giữ bảo vật tôn giáo hơn là chức năng thờ cúng, chứa đựng hơn 1650 đồ vật có giá trị. Bức tượng Phật ngồi trên ngọn tháp trung tâm ngôi đền là bức tượng ngọc lục bảo, có những thông tin khác nhau bức tượng được làm bằng ngọc lục bảo hay pha lê. Đứng trước tượng lục bảo là tượng Phật Di-lặc (đức phật tương lai) đúc bằng 90 kg vàng ròng và được gắn 2086 viên kim cương, trong đó có viên kim cương 25 carat trên vương miện và viên kim cương 20 carat gắn ở ngực. Ngoài ra còn có bức tượng Phật xá lị ngồi trong một tháp nhỏ bằng vàng và bạc, các bảo vật của Vương hậu Kossomak Nearirith, bảo vật đóng góp của các dòng họ quý tộc và vương thất.

Vị trí
Nằm trong quần thể của Vương cung Campuchia nằm về phía bên trái cung điện theo phía cổng dành riêng cho du khách.

Mô tả
Ngôi chùa to lớn và đẹp đẽ cả về nghệ thuật lẫn kiến trúc, nó mang dáng dấp với lối kiến trúc tiêu biểu của kiến trúc chùa tháp Campuchia.

Các công trình chính trong Chùa Bạc

Tranh tường sử thi Ramayana (Reamker): bên trong ngôi chùa có một sảnh đường rộng trang trí bằng những bức tranh tường nói về sử thi Reamker (phiên bản Khmer hóa từ sử thi kinh điển Ramayana của Ấn Độ). Một số phần của bộ tranh tường đã bị hư hỏng do thời tiết. Những bức tranh tường được vẽ vào năm 1903-1904 bởi một nhóm sinh viên dưới sự chỉ đạo trực tiếp của họa sĩ Vichitre Chea và kiến trúc sư Oknha Tep Nimit Thneak. Trong thập niên 1930, sảnh đường này được sử dụng như là nơi học đạo của những nhà sư. Sảnh đường này hiện nay không còn nguyên vẹn qua năm tháng. Bức tranh sử thi đã hư hại rất nhiều, nhất là phần dưới, khiến việc chiêm ngưỡng bức tranh dành cho du khách không trọn vẹn.
Dhammasala: một phòng lớn thông thoáng thường là nơi các hoà thượng giảng đạo và là nơi tiếp đón khách của vương thất.
Keong Preah Bat: Ngọn tháp chứa đựng dấu chân của đức Phật.
Thư viện: có một thư viện nhỏ ngay cạnh chánh điện là nơi lưu giữ những cuốn kinh tôn nghiêm và bức tranh voi đực Nandin và một vài bức tượng Phật. Bức tượng Nandin làm bằng bạc nguyên chất và được coi là có nguồn gốc từ rất lâu, bức tượng được tìm thấy ở tỉnh Kandal năm 1983. Trong thư viện có nhiều thầy bói làm việc, nếu có phiên dịch đừng quên hỏi thầy bói về vận mệnh của mình chỉ với một chút đóng góp tùy hỉ.
Đồi Mondop: là một quả đồi nhân tạo nhỏ tượng trưng cho núi Kailassa, trên đỉnh là ngọn tháp là gian thờ có chứa đựng một dấu chân lớn của đức Phật. Ngọn tháp được trang trí 108 bức ảnh đức Phật tượng trưng cho 108 linh hồn của đức Phật. Cũng có các thầy bói làm việc tại đây bằng cách quý khách có thể xin xăm trên những lá xâm làm bằng lá cọ được khắc chi chít chữ Khmer. Phía dưới đồi là hình voi thần Genasa và Các vị thần Ấn Độ giáo với một dòng suối nhỏ chảy róc rách ngày đêm. Người ta truyền rằng nếu hứng những giọt nước này rồi rửa mặt nó sẽ mang may mắn. Bên cạnh đó cũng có những cây lá buông và cây lá (chưa biết tên), người ta viết vào đó những dòng chữ cầu nguyện lên trên lá.
Bức tượng vua Norodom: Bức tượng cưỡi ngựa của nhà vua Noradom (1834-1904), được làm bởi những nghệ nhân Pháp năm 1875 tại Paris và đặt trên phần đất ngôi chùa năm 1892. Phần mái che được vua Sihanouk cho làm thêm năm 1953 nhằm tôn vinh vua Noradom như là vầng ánh sáng của đất nước Campuchia độc lập. Ngọn tháp ở phía Bắc bức tượng có chứa hài cốt vua Norodom. Phía trước tượng là một ao sen trắng nhỏ với cá chép bơi lội, sen vẫn trổ hoa, tạo nên những bức ảnh đẹp cho du khách.
Lăng mộ vua Ang Duong (1845- 1860): được xây dựng năm 1908, nhà vua này được coi là người đặt nền móng cho triều đại hiện nay và là ông nội 4 đời của nhà vua Sihamoni.
Lăng mộ vua Norodom (1834-1904): được xây dựng năm 1908 và là nơi chứa đựng hài cốt nhà vua Norodom.
Lăng mộ vua Suramarit và vương hậu Kossomak: được xây dựng năm (1955-1960), là cha, mẹ của vua Sihanouk và là ông, bà của quốc vương Sihamoni.
Lăng mộ công chúa Kantha Bopha: là con gái yêu quý của nhà vua Sihanouk, công chúa Kantha Bopha mất năm 1952 khi được 4 tuổi do bệnh bạch cầu. Lăng mộ được xây năm 1960.
 Tháp chuông: chuông đánh lên khi đóng hoặc mở cửa chùa hoặc trong các buổi lễ.

Sau đây là hình ảnh của các công trình khuôn viên Chùa Bạc

Khu ngoại viên

Gồm các công trình phụ sau đây:

Xem thêm

 Vương cung Campuchia

Tham khảo

Phan Minh Châu - Sapaco Tourist - Cùng bạn khám phá thế giới
Phan Minh Châu - Những đề tài thuyết minh lạ - Các điểm tham quan tại Phnom Pnenh
Guide to Khmer temples in Thailand and Laos, Michael Freeman, River Books Ltd, Bangkok
Prehistoric Thailand, Charles Higham vàd Rachanic Thosarat, River Books Ltd, Bangkok
Gray, Denis D. (15 tháng 1 năm 1998). Nations' trials meant to prevent errors during restoration of Angkor. Truy cập 22 tháng 8 năm 2005
Gunther, Michael D. (1994). Art of Southeast Asia, Truy cập 22 tháng 8 năm 2005
Higham, Charles (2001). The Civilization of Angkor. Phoenix. ISBN 1-84212-584-2
World Monuments Fund. World Monuments Fund at Angkor, Truy cập 22 tháng 8 năm 2005
Coedès, George. Pour mieux comprendre Angkor (Hanoi: Imprimerie D'Extrême-Orient, 1943), esp. Ch.6, "Le mystère du Bayon," pp. 119–148
Freeman, Michael & Jacques, Claude. Ancient Angkor. River Books, 1999, pp. 78 ff. ISBN 0-8348-0426-3
Glaize, Maurice. The Monuments of the Angkor Group. Translated into English from the French, revised 1993 and published online at theangkorguide.com. (The link takes you directly to the section of this work having to do with Angkor Thom and the Bayon.)
Rovedo, Vittorio. Khmer Mythology: Secrets of Angkor (New York: Weatherhill, 1998), pp. 131 ff.
JSA Bayon Master Plan Truy cập 17 tháng 5 năm 2005
JSA Bayon Symposia Truy cập 17 tháng 5 năm 2005

Liên kết ngoài

Chùa Campuchia
Phnôm Pênh
Thánh địa Phật giáo
Địa điểm hành hương Phật giáo


title: Veitchia filifera

text:
Veitchia filifera là loài thực vật có hoa thuộc họ Arecaceae. Loài này được (H.Wendl.) H.E.Moore miêu tả khoa học đầu tiên năm 1957.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Veitchia
Thực vật được mô tả năm 1957


title: Inga exilis

text:
Inga exilis là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae.
Loài này chỉ có ở Brasil.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Inga exilis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

E
Thực vật Brasil
Thực vật dễ tổn thương


title: 23444 Kukučín

text:
23444 Kukučín là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1495.4421416 ngày (4.09 năm).

Nó được phát hiện ngày 5 tháng 10 năm 1986.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Molophilus diversistylus

text:
Molophilus diversistylus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Chết tế bào theo chương trình

text:
Chết tế bào theo chương trình (tiếng Anh: Apoptosis, ) là một quá trình của sự chết tế bào được lập trình (programmed cell death - PCD) xảy ra trong các sinh vật đa bào. Các sự kiện hóa sinh dẫn đến những thay đổi đặc trưng về hình thái của tế bào và dẫn tới cái chết của tế bào đó. Những sự thay đổi này bao gồm việc hình thành những chỗ phồng, việc tế bào bị mất phần bất đối xứng và các phần gắn lên màng tế bào, tế bào bị co rút lại, nhân tế bào bị phân chia thành từng mảnh nhỏ, nhiễm sắc chất bị co lại (xem bài kỳ trước) và DNA trong nhiễm sắc thể bị xắt nhỏ. (Xem thêm Sự tan vỡ của DNA trong chết rụng tế bào.) Trái với hoại tử, tế bào chết rụng phân rã thành các cấu trúc gọi là tiểu thể chết rụng và các tiểu thể này sẽ bị các thực bào xung quanh tiêu hóa trước khi các thành phần bên trong tế bào có thể tràn ra ngoài và gây hư hại cho các tế bào xung quanh.

Trái ngược với hoại tử, tức một dạng chết của tế bào do chấn thương có nguyên nhân từ các chấn thương cấp tính, quá trình chết tế bào theo chương trình (trong đó có chết rụng tế bào) đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển của động thực vật.

Các nghiên cứu liên quan đến chết rụng tế bào tăng mạnh từ đầu thập niên 1990. Bên cạnh tầm quan trọng của quá trình này dưới tư cách là một hiện tượng sinh học, những sai khuyết trong quá trình chết rụng cũng là nguyên nhân của nhiều bệnh khác nhau. Việc chết rụng tế bào quá mức gây ra teo các mô hay các cơ quan, ngược lại sẽ khiến tế bào sinh sôi nảy nở một cách mất kiểm soát và vô tội vạ như trong trường hợp của ung thư.

Chết rụng tế bào là kiểu chết tế bào được lập trình thông dụng nhất và được hiểu rõ nhất hiện nay. Trong nhiều trường hợp khái niệm chết tế bào được lập trình bị dùng lẫn lộn với khái niệm chết rụng tế bào.

Danh pháp và từ nguyên

Nhà khoa học Đức August Christoph Carl Vogt là người đầu tiên mô tả nguyên lý của chết rụng tế bào vào năm 1842. Năm 1885, nhà giải phẫu học Walther Flemming đề xuất một miêu tả chính xác hơn về quá trình chết tế bào được lập trình. Tuy nhiên mãi tới năm 1965 chủ đề này mới được bàn thảo trở lại. Trong khi nghiên cứu các mô bằng kính hiển vi điện tử, John Foxton Ross Kerr tại Đại học Queensland đã có thể phân biệt quá trình chết rụng tế bào (tiếng Hy Lạp cổ: apo - từ/đứt/không có, ptosis - rơi, rụng) với hiện tượng tế bào chết do chấn thương. Sau khi xuất bản một bài báo miêu tả hiện tượng này, Kerr được Alastair R. Currie mời tham gia nghiên cứu cùng với mình và với học trò vừa tốt nghiệp của Currie, Andrew H. Wyllie, tại Đại học Aberdeen. Năm 1972, ba người xuất bản một bài báo có ảnh hưởng lớn về sau trên Tập san Ung thư của Anh (British Journal of Cancer). Ban đầu Kerr dùng thuật ngữ "tế bào chết hoại được lập trình" (programmed cell necrosis), tuy nhiên trong bài báo này quá trình đó được gọi là chết rụng tế bào (apoptosis). Kerr, Wyllie và Currie đã ghi công James Cormack, giáo sư môn tiếng Hy Lạp tại Đại học Aberdeen, trong việc đề nghị cái tên chết rụng tế bào. Kerr đã nhận Giải thưởng Paul Ehrlich và Ludwig Darmstaedter vào ngày 14 tháng 3 năm 2000 vì công trình mô tả quá trình chết rụng tế bào của ông. Kerr là người đồng lãnh giải với nhà sinh học Boston Howard Robert Horvitz. Giải Nobel Y học năm 2002 được trao thưởng cho Sydney Brenner, Horvitz và John Edward Sulston vì công trình của họ về quá trình chết rụng tế bào.

Trong tiếng Hy Lạp, chữ "apoptosis" mang nghĩa mô tả hiện tượng rụng lá và cánh hoa của cây. James Cormack sử dụng lại từ này trong y học hiện đại vì bản thân "apoptosis" cũng mang nghĩa liên quan đến y học thời Hy Lạp cổ đại. Hippocrates đã dùng thuật ngữ này để miêu tả "sự rơi xuống của xương". Galenus của Pergamon mở rộng định nghĩa này thành "sự rụng các mài, vảy". Rõ ràng Cormack biết các ý nghĩa này khi ông đề nghị cái tên "apoptosis". Tranh cãi xung quanh cách phát âm chuẩn xác của từ này tiếp tục xảy ra với hai luồng ý kiến: chữ p thứ hai là p câm ( ) hay chữ p này được phát âm (), như trong tiếng Hy Lạp cổ. Trong tiếng Anh, chữ p của nhóm phụ âm -pt- thường câm nếu đặt ở đầu từ (pterodactyl, Ptolemy,...), nhưng được phát âm khi có một nguyên âm đứng trước nó (helicopter, diptera, lepidoptera,...).

Trong bài báo của Kerr, Wyllie và Currier năm 1972 có một chú thích về cách phát âm như sau:

Quá trình

Quá trình chết rụng tế bào được điều tiết bởi nhiều tín hiệu, những tín hiệu này có thể đến từ bên ngoài tế bào hoặc ngay ở bên trong tế bào. Các tác động bên ngoài có thể bao hàm các chất độc, kích hãm tố, chất kích thích, mônôxít nitơ hay cytokine; chúng có thể đi xuyên qua lớp màng tế bào hay tác động theo cơ chế truyền tín hiệu để kích thích một phản ứng. Các tín hiệu này có thể là tích cực (khơi mào, kích thích) hoặc tiêu cực (ngăn chặn, ức chế,...) đối với quá trình chết rụng.

Tế bào phát tín hiệu chết rụng nội bào để phản ứng trước một ứng kích mà có thể gây ra sự tự hủy của tế bào. Các ứng kích này có thể là việc các thụ quan của nhân tế bào bị glucocorticoid bám dính, nhiệt, phóng xạ, thiếu hụt dinh dưỡng, nhiễm virút, hypoxia và việc nồng độ calci nội bào tăng bất bình thường, vân vân và vân vân, bằng việc gây tổn thương cho màng sinh chất, có thể kích hoạt việc giải phóng các tín hiệu chết rụng nội bào bởi một tế bào bị tổn thương. Một số thành phần của tế bào như poly ADP ribose polymerase cũng có thể đóng vai trò trong việc điều tiết quá trình chết rụng.

Trước khi quá trình chết thật sự của tế bào được kích thích bởi các enzyme, các tín hiệu chết rụng phải khiến cho các protein khơi mào chu trình chết rụng. Kết quả của bước này sẽ quyết định việc tín hiệu chết rụng sẽ gây ra cái chết cho tế bào hay quá trình chết rụng sẽ bị đình lại (vì tế bào không cần phải chết nữa). Một số protein tham gia vào quá trình này, tuy nhiên hiện nay mới có hai quá trình điều tiết chính được nhận diện: tác động vào ti thể về mặt chức năng hay truyền tín hiệu chết rụng trực tiếp thông qua các protein tiếp hợp tới cơ chế chết rụng. Một chu trình ngoại bào cho việc khơi mào được nhận diện trong một vài nghiên cứu về chất độc, đó là việc tăng nồng độ calci trong tế bào bởi các tác động của thuốc, điều này sẽ gây ra sự chết rụng thông qua calpain, một enzyme dạng protase có hoạt tính phụ thuộc vào việc calci bám vào nó.

Điều hòa ở ti thể
Ti thể là một bào quan cần thiết cho cơ thể đa bào. Không có ti thể thì tế bào sẽ phải ngừng quá trình hô hấp hiếu khí và nhanh chóng chết sau đó; điều này được tận dụng triệt để trong quá trình chết rụng tế bào. Các protein chết rụng tác động lên ti thể theo nhiều cách khác nhau. Chúng có thể làm ti thể căng phồng lên bằng cách hình thành các lỗ trên màng ti thể, hay làm tăng tính thấm của màng ti thể và khiến các tác nhân gây chết rụng tràn ra ngoài tế bào chất. Cũng có những bằng chứng cho thấy mônôxít nitơ có khả năng kích thích quá trình chết rụng bằng cách thủ tiêu thế điện hóa màng sinh chất của ti thể và vì thế làm tăng tính thấm của chúng.

Ở các động vật có dây sống, ti thể đóng vai trò quan trọng trong chu trình nội tại của quá trình chết rụng. Cụ thể hơn, chu trình này phụ thuộc vào việc ti thể phóng thích một số chất nằm ở khoảng không gian giữa hai lớp màng ti thể vào trong tế bào chất nhằm khơi mào sự chết rụng.
Những protein của ti thể như các loại chất hoạt hóa thứ hai bắt nguồn từ ti thể của caspase (SMACs - second mitochondria-derived activator of caspases) được phóng thích vào tế bào chất sau khi tính thẩm thấu của màng ti thể tăng lên. Các chất hoạt hóa bám vào các chất ức chế của protein chết rụng (Inhibitor of apoptosis proteins - IAPs) và bất hoạt các chất ức chế này để chúng không thể ngăn cản quá trình chết rụng diễn ra. Những chất ức chế cũng thường có tác dụng ngăn chặn hoạt tính của một nhóm protease thuộc dạng cysteine mang tên caspase có tác dụng phân rã tế bào; vì vật các enzymephân rã tế bào được điều tiết một cách gián tiếp bởi tính thấm của màng ti thể.

Một protein ti thể đóng vai trò tối quan trọng trong quá trình chết rụng nội tại là cytochrome c (cyt c).. Cyt c được phóng thích khỏi ti thể bởi sự hình thành của một kênh dẫn mang tên kênh được kích thích bởi quá trình chết rụng ở ti thể (Mitochondrial apoptosis-induced channel - MAC) nằm trên lớp ngoại màng ti thể, và đóng vai trò như một cơ quan điều tiết vì chúng báo trước sự thay đổi về hình dạng có liên quan đến việc chết rụng. Một khi cytochrome c được phóng thích chúng bám vào các nhân tố kích hoạt protease chết rụng -1 (apoptotic protease activating factor - 1, Apaf-1) và ATP khiến chúng trải qua quá trình oligomer hóa và trở thành một phức hợp mang tên thể chết rụng (apoptosome). Các thể chết rụng cắt các tiền caspase-9, hoạt hóa chúng thành caspase-9 và caspase-9 lại hoạt hóa caspase-3 để caspase-3 thực hiện xử lý các protein nội bào.

Các kênh MAC, đôi khi được gọi là "lỗ thẩm thấu hóa ngoại màng ti thể" (Mitochondrial Outer Membrane Permeabilization Pore - MOMPP) được điều hòa bởi nhiều protein khác nhau, tỉ như các protein được mã hóa bởi họ gien chống chết rụng ở động vật có vú Bcl-2, gien đồng đẳng của ced-9, một gien nằm trong bộ máy di truyền của C. elegans. Các protein của Bcl-2 có khả năng thúc đẩy hay ức chế quá trình chết rụng bằng tác động trực tiếp lên kênh MAC/MOMPP. Bax hoặc/và Bak hình thành nên lỗ thẩm thấu hóa, trong khi Bcl-2, Bcl-xL hay Mcl-1 ngăn chặn chuyện này.

Truyền tín hiệu trực tiếp

Hiện nay đã có hai thuyết về truyền tín hiệu trực tiếp của cơ chế chết rụng ở động vật có vú được đề xuất: thuyết kích thích bởi nhân tố hoại tử khối u (tumour necrosis factor - TNF) và thuyết trung gian gốc kết hợp Fas-Fas model, cả hai đều bao hàm sự bắt cặp của các thụ quan của họ chất Thụ quan nhân tố hoại tử khối u (TNF receptor -TNFR) với các tín hiệu bên ngoài.

Chu trình TNF

Nhân tố hoại tử khối u (TNF) là một cytokine được sản xuất bởi các đại thực bào được hoạt hóa, và là chất môi giới ngoại lai chủ yếu của binary hipaloptic apoptosis. Phần lớn các tế bào trong cơ thể người có hai thụ quan dành cho nhân tố hoại tử khối u: TNF-R1 và TNF-R2. Khi TNF-R1 bám vào TNF sẽ kích hoạt một chuỗi phản ứng dẫn đến việc hoạt hóa caspase thông qua protein màng trung gian mang tên "vực kết cấu chết gắn với thụ quan nhân tố hoại tử khối u" (TNF receptor-associated death domain - TRADD) và "vực kết cấu protein chết gắn với Fas" (Fas-associated death domain protein - FADD). Việc bám vào các thụ quan này có thể gián tiếp dẫn tới sự kích hoạt của nhân tố phiên mã liên quan tới sự tồn tại của tế bào và các phản ứng sưng viêm. Mối liên hệ giữa nhân tố hoại tử khối u với sự chết rụng tế bào cho thấy tại sao việc sản sinh nhân tố này một cách bất thường đóng vai trò chính trong một số bệnh ở người, nhất là bệnh tự dị ứng.

Chu trình Fas

Thụ quan Fas (còn được biết tới với tên Apo-1 hay CD95) bám vào gốc kết hợp FAS (Fas ligand - FasL), một protein xuyên màng và là một thành viên của họ TNF. Sự tương tác giữa Fas và FasL dẫn tới sự hình thành của "phức hợp tín hiệu kích hoạt chu trình chết" (death-inducing signaling complex - DISC), bao gồm FADD, caspase-8 và caspase-10. Trong một số loại tế bào (loại I), caspase-8 đã qua xử lý trực tiếp kích hoạt một số thành tố khác trong họ caspase và khơi mào cho quá trình chết rụng tế bào. Ở một số loại tế bào khác (loại II), phức hợp Fas-DISC khơi mào một chu trình hồi tiếp đề rồi việc phóng thích các nhân tố xúc tiến quá trình chết rụng từ ti thể và sự kích hoạt mang tính khuếch đại của caspase-8.

Các thành tố chung

Sau khi TNF-R1 và Fas được kích hoạt, một trạng thái cân bằng được thiết lập giữa các thành tố xúc tiến sự chết rụng (BAX, BID, BAK, or BAD) và các thành tố ức chế sự chết rụng (Bcl-Xl và Bcl-2) của họ Bcl-2. Sự cân bằng này là một phần của một cấu trúc đồng nhị trùng hình thành nên lớp màng ngoài của ti thể. Cấu trúc này cần thiết để giúp cho màng ti thể có tính thẩm thấu đủ để cho các chất hoạt hóa caspase như cytochrome c và SMAC tuồn ra tế bào chất. Sự điều tiết các protein xúc tiến sự chết rụng trong các tế bào thông thường chưa được hiểu thấu một cách hoàn toàn, tuy nhiên nhìn chung Bax hay Bak được kích hoạt bởi các protein BH3, một phần của họ Bcl-2.

Caspase

Caspase đóng vai trò trung tâm trong việc truyền tín hiệu chết rụng DR. Protein caspase là một enzyme dạng protease có cấu trúc được bảo tồn rất vững chắc, không phụ thuộc vào cysteine và là một aspartate đặc trưng. Có hai dạng caspase: caspase khai mào - caspase 8,10,9,2; và caspase phản ứng - caspase 3,7,6. Việc hoạt hóa caspase khai mào yêu cầu phải có một cấu trúc bám vào protein tiếp hợp đặc trưng dạng oligomer. Caspase khai mào đến lượt mình sẽ kích hoạt caspase phản ứng bằng cách "cắt gọt" caspase phản ứng qua một phản ứng phân giải protein. Lúc này caspase phản ứng sẽ thực thi việc xắt lát các protein nội bào như một phần của quá trình chết rụng tế bào.

Chu trình chết rụng không phụ thuộc vào caspase
Chu trình này được điều tiết bởi một nhân tố kích thích chết rụng (apoptosis-inducing factor -AIF).

Diễn biến

Nhiều chu trình và tín hiệu sẽ dẫn tới chết rụng tế bào, nhưng chỉ có một cơ chế duy nhất gây nên cái chết thật sự cho chúng. Sau khi nhận tín hiệu kích thích, tế bào trải qua một quá trình phân rã có tổ chức của các bào quan bằng cách hoạt hóa các enzyme phân giải protein caspase. Một tế bào trải qua quá trình chết rụng mang các đặc điểm hình thái đặc trưng sau:
Tế bào teo tóp lại và sự vê tròn được thấy rõ vì caspase đã phân giải phần khung tế bào làm bằng protein.
Tế bào chất trở nên đậm đặc hơn và các bào quan bị ép chặt lại.
Nhiễm sắc chất xoắn chặt lại trở thành một khối đính vào lớp màng bao quanh nhân trong quá trình cô đặc nhiễm sắc chất (pyknosis), một dấu hiệu nhận biết sự chết rụng tế bào.
Lớp màng nhân trở nên không liên tục và DNA trong nhân bị phân rã trong quá trình phân rã nhân tế bào (karyorrhexis). Thế là nhân tế bào phân rã thành nhiều tiểu thể nhiễm sắc hay đơn vị thể nhân.
Màng tế bào hình thành những chỗ phồng không theo một quy tắc nào.
Tế bào tan vỡ thành những túi tiết mang tên là tiểu thể chết rụng, các tiểu thể này sẽ bị các đại thực bào tiêu thụ.

Quá trình chết rụng diễn ra rất nhanh và sản phẩm của chúng cũng được xử lý rất nhanh vì thế rất khó phát hiện và ghi hình quá trình này. Trong giai đoạn phân rã nhân tế bào, enzyme endonuclease được hoạt hóa và DNA bị cắt thành những đoạn ngắn được xếp đều đặn theo kích thước. Khi thực hiện quá trình điện chuyển các đoạn DNA này trên thạch trắng chúng tụ tập lại thành những nhóm tạo nên dạng hình những nấc thang đặc trưng. Các thí nghiệm về thang DNA đã phân biệt quá trình chết rụng với chứng thiếu máu cục bộ hay hiện tượng tế bào chết do nhiễm độc.

Loại bỏ các tế bào chết
Việc loại bỏ các tế bào chết bởi các thể thực bào xung quanh chúng được gọi efferocytosis. Các tế bào khi đạt đến giai đoạn cuối của quá trình chết rụng sẽ phát tín hiệu thực bào bằng việc đặt những protein đặc trưng như phosphatidylserine trên bề mặt của chúng. Phosphatidylserine thường được tìm thấy trên bề mặt tiếp xúc với tế bào chất của màng sinh chất nhưng trong quá trình chết rụng chúng được chuyển ra bề mặt ngoài của tế bào bởi một protein mang tên scramblase. Các phân tử này đánh dấu các tế bào chết rụng dùng cho quá trình thực bào bởi các tế bào khác mang các thụ quan thích hợp tỉ như đại thực bào. Khi nhận diện các tế bào chết rụng, thực bào sẽ tái sắp xếp hệ thống khung tế bào của mình để có thể thay đổi hình dạng nhằm nuốt trọn lấy các tế bào chết rụng và tiêu hóa chúng. Việc xử lý các tế bào chết rụng bởi thực bào diễn ra theo một trình tự có tổ chức sao cho phản ứng sưng viêm không bị kích hoạt.

Bất hoạt quá trình chết rụng
Các gien tham gia quá trình chết rụng đã bị gỡ bỏ theo nhiều cách nhằm kiểm tra chức năng của các protein do chúng quy định. Một vài enzyme caspases, cùng với APAF-1 và FADD, bị đột biến để xác định các kiểu hình mới. Nhằm loại bỏ nhân tố hoại tử khối u (TNF), một đoạn exon bao hàm các nucleotide 3704-5364 đã bị gỡ bỏ khỏi bộ gien. Đoạn exon này mã hóa một phần của nhân tố hoại tử khối u hoàn chỉnh cũng như chuỗi dẫn đầu - đây là một đoạn protein được bảo tồn ở mức độ cao cần thiết cho proper intracellular processing. Những con chuột bị gỡ đoạn exon này phát triển bình thường và không có biểu hiện bất thường nào về hình thái cũng như về cấu trúc cơ thể. Tuy nhiên khi xét về khả năng miễn dịch trước hồng cầu cừu (SRBC - sheep red blood cells), những con chuột này gặp thiếu sót trong phản ứng tạo kháng thể; chúng tạo được mức độ IgM bình thường nhưng không tạo được mức độ IgG đáng kể.

Apaf-1 là một protein hoạt hóa caspase 9 bằng việc cắt bỏ đoạn polypeptide thừa để bắt đầu quá trình chết rụng. Vì đột biến bất hoạt gien APAF-1 sẽ giết chết sinh vật ngay từ thời kỳ bào thai, một bẫy gien được sử dụng để tạo ra một chú chuột có APAF-1 bị bất hoạt. Tức là, chức năng của gien sẽ bị làm nhiễu loạn bởi việc dung hợp các gien vởi nhau. Khi bẫy gien APAF-1 được đưa vào các tế bào, nhiều thay đổi về hình thái xảy ra như đốt sống bị nứt, các ngón không tách hoàn toàn khỏi nhau và não bị hở ra ngoài. Thêm vào đó, sau ngày thứ 12,5 của thai kỳ, cấu trúc não của phôi chuột có những thay đổi. Đáng chú ý là các tế bào APAF-1 lại được bảo vệ khỏi các yếu tố kích hoạt chết rụng như chiếu xạ.

Một chú chuột bị bất hoạt BAX-1 có não trước bình thường nhưng quá trình tự hủy tế bào ở một số nơi trong tủy sống suy giảm khến số tế bào thần kinh vận động tăng lên.

Enzyme caspase là một phần không thể thiếu của quá trình chết rụng, vì vậy việc bất hoạt gien mã hóa chúng gây ra các hậu quả với mức độ nghiêm trọng khác nhau. Bất hoạt caspase 9 khiến cấu trúc não trở nên bất bình thường một cách nghiệm trọng. Bất hoạt caspase 8 dẫn đến ngưng hoạt động hệ tuần hoàn và gây tử vong cho bào thai. Tuy nhiên với kỹ thuật tái tổ hợp cre-lox thì những cá thể chuột bị bất hoạt caspase 8 có thể sống sót và trong các cá thể này mức độ tế bào T thứ yếu tăng cao, kết quả của một phản ứng tế bào T thiếu hoàn thiện, cùng với a defect in neural tube closure. Đáng chú ý là những chú chuột này có tính đề kháng cao với quá trình chết rụng điều tiết bởi CD95, TNFR, vân vân nhưng không cao đối với quá trình chết rụng tạo bởi bức xạ tia cực tím, hóa trị và các yếu tố kích thích khác. Cuối cùng bất hoạt a caspase 3 tạo ra những nhóm tế bào bất thường ở não cùng với các biểu hiện bất thường trong việc chết rụng như trong quá trình hình thành chỗ phồng hay phân rã nhân.

Điểm đặc biệt của những con chuột bị loại bỏ gien trên là các kiểu hình của chúng nằm trong một khoảng rất hạn chế: cá thể bất hoạt Casp3, 9, APAF-1 có mô thần kinh dị thường còn chuột bất hoạt FADD và Casp 8 gặp những khiếm khuyết trong quá trình phát triển tim. Tuy nhiên các cơ quan còn lại vẫn phát triển bình thường và một số tế bào vẫn nhạy cảm với các yếu tố kích hoạt chết rụng - điều này chứng tỏ có những chu trình chết rụng khác tồn tại.

Các bệnh tật liên quan đến quá trình chết rụng

Quá trình chết rụng bị sai hỏng
Có nhiều kiểu chu trình chết rụng bao hàm nhiều thành phần hóa học khác nhau, và nhiều phần trong đó chưa được hiểu rõ hoàn toàn. Vì đây là một chu trình mang tính tương đối liên tục trong tự nhiên, nó là một "nạn nhân" của tính nhân quả: loại bỏ hay thay đổi, chỉnh sửa một phần trong chu trình sẽ kéo theo một loạt những thay đổi ở những phần khác. Những sự thay đổi đó xảy ra trong cơ thể sống có thể sẽ dẫn đến những thảm họa như bệnh tật và rối loạn chức năng trong cơ thể. Bàn luận về tất cả các bệnh gây ra bởi sự thay đổi của các chu trình chết rụng có thể là thiếu thực tế, nhưng ý niệm chung của tất cả chúng là như nhau: chức năng bình thường của chu trình bị nhiễu loạn khiến tế bào mất khả năng thực thi quá trình chết rụng một cách bình thường. Điều này khiến các tế bào sống quá "hạn chết" của chúng và khi các tế bào già cỗi ấy sinh sôi nảy nở chúng truyền lại toàn bộ những khiếm khuyết trong tuổi già lại cho các tế bào con cháu; như vật là khả năng các tế bào này trở thành tế bào ung thư hay tế bào bệnh tật tăng lên đáng kể.

Một ví dụ của ý niệm này là quá trình phát triển của một bệnh ung thư phổi mang tên NCI-H460. Protein ức chế quá trình chết rụng liên kết với X (X-linked inhibitor of apoptosis protein, XIAP) biểu hiện quá mức trong dòng tế bào H460. XIAP bám vào các caspase-9 và ngăn cản tác động hoạt hóa chết rụng của cytochrome c, vì vậy việc biểu hiện quá mức của XIAP khiến số lượng chất kích thích chết rụng bị suy giảm. Hậu quả của việc này là tác nhân ức chế chết rụng lấn lướt các tác nhân kích thích và tế bào già cỗi tiếp tục sống và sinh sản dù đáng lẽ chúng phải chết từ lâu rồi.

Điều tiết bất thường của p53

Protein ức chế khối u p53 tích tụ khi DNA bị hư hỏng do một chuỗi nhân tố hóa sinh. Một phần của chu trình này bao gồm protein alpha và beta-interferon, chúng có chức năng kích thích sự phiên mã gien p53 và sản sinh protein này khiến hàm lượng p53 tăng và thúc đẩy quá trình chết rụng của tế bào ung thư. Protein p53 ngăn chặn tế bào nguyên phân bằng cách chặn chu kỳ tế bào tại giai đoạn G1 hay kỳ gian phân, điều này giúp tế bào có thêm thời gian để sửa chữa sai hổng, tuy nhiên p53 sẽ kích thích chết rụng tế bào nếu sai hỏng của nó quá nặng và không có khả năng sửa chữa. Bất kỳ sai sót nào trong sự điều tiết hoạt động của p53 hay các gien mã hóa interferon sẽ dẫn đến quá trình chết rụng bị suy giảm và khối u trong cơ thể hình thành.

Ức chế sự chết rụng
Việc ức chế chết rụng có thể dẫn đến nhiều loại bệnh ung thư, bệnh tự miễn dịch, bệnh sưng viêm và bệnh do nhiễm virút. Ban đầu việc số lượng các tế bào tăng bất thường và tạo ra khối u được tin là do việc sinh sôi nảy nở của tế bào tăng mạnh; tuy nhiên bây giờ các nghiên cứu cho thấy việc suy giảm tốc độ chết của tế bào cũng là nguyên nhân của hiện tượng này. Loại bệnh phổ biến nhất trong nhóm này là ung thư, một căn bệnh trong đó tế bào sản sinh quá mức, thông thường được mô tả như là sự biểu hiện quá mức của họ protein ức chế chết rụng tế bào (IAP). Kết quả là các tế bào ác tính thể hiện sự phản hồi bất bình thường đối với các kích thích chết rụng: các gien điều tiết chu kỳ tế bào (p53, ras, c-myc) bị đột biến hay bất hoạt trong các tế bào ung thư và các gien khác (bcl-2,...) cũng có biểu hiện bị thay đổi trong các khối u.

Điều trị
Phương pháp chính điều trị các bệnh trên là làm tăng cường hay suy giảm độ nhạy của các tế bào bệnh đối với các tín hiệu chết rụng, điều này phụ thuộc vào bệnh có nguyên nhân là sự gia tăng quá mức hay suy giảm của quá trình chết rụng. Tỉ như đối với các tế bào mất khả năng chết rụng thì phương pháp điều trị là phục hồi khả năng này, và đối với tình trạng chết rụng quá mức thì làm gia tăng ngưỡng chết rụng đối với tế bào. Để kích thích việc chết rụng thì có thể làm gia tăng các gốc kết hợp thụ quan chết như TNF và TRAIL, triệt tiêu các chu trình của các Bcl-2 ức chế chết rụng, hay đưa vào cơ thể các nhân tố có tác dụng bắt chước protein Smac nhằm bất hoạt các IAP. Việc đưa vào cơ thể các tác chất như Herceptin, Iressa hay Gleevec có tác dụng ngăn chặn chu kỳ tế bào và kích hoạt chết rụng tế bào bằng việc chặn các tín hiệu sinh trưởng và tồn tại tác động lên tế bào. Cuối cùng, phức hợp p53-MDM2 có thể giúp thay đổi vị trí của p53 trong tế bào và nhờ đó kích hoạt chu trình p53, dẫn đến chu kỳ tế bào bị đình trệ và quá trình chết rụng diễn ra. Nhiều phương pháp khác cũng có thể được dùng để kích thích quá trình chết rụng tế bào ở nhiều nơi trong chu trình tín hiệu chết tế bào.

Chết rụng quá mức
Ngược lại, việc mất kiểm soát quá trình chết rụng (dẫn đến chết rụng quá mức) có thể gây ra các bệnh liên quan tới tổn hại mô thần kinh, bệnh về máu và thương tổn mô nói chung. Sự phát triển của virút HIV có liên quan trực tiếp đến quá trình chết rụng quá mức và thiếu kiểm soát. Đối với một người khỏe mạnh, số lượng tế bào lympho CD4+ chết cân bằng với số CD4+ sinh ra trong tủy xương, tuy nhiên các bệnh nhân dương tính với HIV thì sự cân bằng này bị mất do tủy xương mất khả năng sản sinh CD4+. Tốc độ chết của CD4+ sẽ tăng vọt do quá trình chết rụng đã vượt quá kiểm soát.

Điều trị
Điều trị chủ yếu nhằm vào việc ức chế chết rụng bằng cách đồng thời ức chế các nhân tố kích thích chết rụng và kích hoạt các nhân tố ức chế chết rụng. Chu trình chết rụng Fas có thể bị chặn bởi protein ức chế dạng FLICE (FLICE-like inhibitory proteins - FLIP, có tác dụng ức chế các caspases-8 và -10), Bcl-2 (ngăn chặn cytochrome c bị phóng thích khỏi ti thể và ngăn caspase 9 khỏi bị kích hoạt), và CrmA (Cytokine response modifier A). Tăng cường nồng độ của các protein ức chế chết rụng IAP sẽ giúp bất hoạt một số caspase. Cuối cùng protein Akt, một enzyme loại kinase, kích thích tế bào tồn tại theo hai chu trình. Akt phospho hóa và bất hoạt Bas (một thành viên của họ protein Bcl-2), khiến Bas tương tác với 14-3-3 scaffold, dẫn đến Bcl phân rã và tế bào thoát chết. Akt cũng kích hoạt IKKα và từ đó kích hoạt NFkB giúp tế bào sống sót. NFkB sẽ kích thích các gien chống chết rụng trong tế bào.

Sự phát triển của virút HIV trong cơ thể người bệnh
Sự phát triển của virút gây suy giảm miễn dịch ở người ở giai đoạn mới nhiễm virút thành giai đoạn phát bệnh AIDS chủ yếu do sự suy kiệt về số lượng các tế bào lympho CD4+ T giúp đỡ với tốc độ kinh khủng khiến tủy xương không đủ sức bổ sung lực lượng cho chúng và thế là sức mạnh hệ miễn dịch dần bị suy giảm. Một trong các cơ chế khiến đội ngũ tế bào T giúp bị suy kiệt chính là quá trình chết rụng, đây là hậu quả của các chu trình hóa sinh sau:
Enzyme của virút HIV bất hoạt các protein Bcl-2 có chức năng ức chế chết rụng. Tuy điều này không trực tiếp khiến tế bào chết nhưng nó sẽ châm ngòi cho tế bào T chết khi T nhận phải một tín hiệu thích hợp. Song song với việc đó, enzyme của HIV cũng kích hoạt các tiền caspase-8, điều này trực tiếp kích hoạt chu trình chết rụng nội tại điều hòa bởi ti thể.
HIV cũng có thể làm gia tăng nồng độ các protein kích thích quá trình chết rụng điều hòa bởi Fas.
Protein của HIV làm giảm hàm lượng glycoprotein đánh dấu của CD4 vốn nằm trên màng tế bào.
HIV phóng thích các phức hợp và protein gây chết rụng của chúng vào môi trường ngoại bào xung quanh và vì vậy các tế bào T giúp xung quanh cũng có thể vô tình "dính đạn".
HIV làm giảm quá trình sinh tổng hợp các phân tử tham gia vào quá trình "đánh dấu" tế bào chết rụng vì vậy virút có đủ thời gian trì hoãn để sao chép và sản sinh các nhân tố gây chết rụng và virion ra ngoài xung quanh.
Tế bào CD4+ bị nhiễm virút có thể nhận những tín hiệu chết từ tế bào T độc.

Tế bào có thể chết bởi một hậu quả trực tiếp từ việc nhiễm phải vi rút. Biểu hiện HIV-1 kích thích tubular cell G2/M arrest và chết rụng. Sự phát triển của bệnh từ giai đoạn nhiễm HIV sang giai đoạn phát bệnh AIDS không nhất thiết phải nhanh hay tức thời; các hoạt động gây hại của HIV đối với tế bào T CD4+ chỉ được phân loại là AIDS khi hàm lượng tế bào CD4+ của bệnh nhân xuống dưới mức 200.

Nhiễm virút
Virút có thể khai mào quá trình chết rụng của tế bào bị nhiễm bằng nhiều cách khác nhau, bao gồm:
Bám vào các thụ quan.
Hoạt hóa protein kinase R (PKR).
Tương tác với p53.
Biểu hiện các protein virút bắt cặp với protein MHC nằm trên bề mặt của tế bào chủ, khiến chúng bị tế bào miễn dịch (tế bào T giết hay tế bào giết tự nhiên) nhận diện và kích thích chúng chết rụng.

Phần lớn các virút mã hóa protein có khả năng ức chế chết rụng. Một vài virút mã hóa các đồng đẳng của Bcl-2 với chức năng bất hoạt các protein như BAX, BAK vốn cần thiết cho việc kích hoạt chết rụng. Ví dụ của các protein Bcl-2 phiên bản virút là protein BHRF1 của virút Epstein-Barr và E1B 19K của virút tuyến (adenovirus). Một số virút biểu hiện các chất ức chế caspase ví dụ như CrmA của virút đậu bò. Trong khi đó một số virút khác có thể sản sinh ra các sản phẩm bất hoạt các TNF và Fas như protein M-T2 virút bưới lành có thể bám vào TNF và ngăn chúng bám vào các thụ quan TNF để khơi mào một phản ứng. Ngoài ra, nhiều virút có thể sản sinh các chất bám vào p53 vá ức chế its transcriptional transactivation activity. Vì vậy p53 không thể kích hoạt chết rụng do nó không thể hoạt hóa các protein kích thích chết rụng. Protein E1B-55K của virút tuyến và HBx của virút viêm gan siêu vi B là các ví dụ điển hình.

Một điều đáng nói là virút có thể không bị ảnh hưởng bởi quá trình chết rụng, nhất là ở giai đoạn sau của quá trình nhiễm vào tế bào. Chúng có thể được chuyển ra ngoài tế bào trong các tiểu thể chết rụng và việc chúng bị nuốt trọn bởi các đại thực bào ngăn cản phản ứng tự vệ của các tế bào chủ chống lại chúng và giúp chúng phát tán nhanh hơn.

"Chết rụng" ở thực vật
Chết tế bào được lập trình ở thực vật có nhiều điểm giống nhau ở cấp độ phân tử so với chết rụng ở động vật; tuy nhiên chúng cũng có những điểm khác mà đáng kể nhất là sự hiện diện của vách tế bào và sự thiếu hụt của một hệ miễn dịch với vai trò loại bỏ các phần của tế bào chết. Thay cho một phản ứng mang tính miễn dịch, tế bào sắp chết của thực vật tổng hợp các chất giúp phân giải chính bản thân nó và đưa các phần của tế bào vào không bào, cơ quan này sẽ vỡ ra khi tế bào chết. Việc quá trình này có giống với quá trình chết rụng của động vật ở mức độ đủ để áp dụng cái tên "chết rụng" (thay cho cái tên chung chung "Chết tế bào được lập trình" cho nó hay không đến nay vẫn chưa rõ.

Quá trình chết rụng không phụ thuộc vào caspase

Quá trình này được nhận diện trong một vài nghiên cứu về độc tính và chất độc. Các nghiên cứu cho thấy khi các dược phẩm làm tăng nồng động ion calci trong tế bào thì calci sẽ bám vào protease calpain gây ra chết rụng.

Dự đoán vị trí của protein chết rụng ở cấp độ dưới tế bào
Năm 2003, một phương pháp dự đoán protein chết rụng ở cấp độ dưới tế bào đã được phát triển. Ngay sau đó nhiều phương thức của kết cấu amino acid giả của Chou đã được phát triển cho việc cải thiện chất lượng của quá trình tiên đoán việc định vị các protein chết rụng ở dưới cấp độ tế bào chỉ dựa theo các thông tin về cấu trúc chuỗi polypeptide của chúng.

Xem thêm

Anoikis
Apaf-1
Apo2.7
Apoptosis DNA Fragmentation
Tự phân
Tự thực
Cisplatin
Entosis
Miễn dịch
Hoại tử
p53
Tính gây độc tế bào

Chú thích
Ghi chú

Nguồn dẫn

Tham khảo

Liên kết ngoài
Apoptosis & cell surface
Apoptosis & Caspase 3, The Proteolysis Map-animation
Apoptosis & Caspase 8, The Proteolysis Map-animation
Apoptosis & Caspase 7, The Proteolysis Map-animation
Apoptosis MiniCOPE Dictionary- list of apoptosis terms and acronyms
Apoptosis (Programmed Cell Death) - The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology
Apoptosis Research Portal
Apoptosis Info Apoptosis protocols, articles, news, and recent publications.
Database of proteins involved in apoptosis
Apoptosis Video
Apoptosis Video (WEHI on Youtube)
The Mechanisms of Apoptosis  Kimball's Biology Pages. Simple explanation of the mechanisms of apoptosis triggered by internal signals (bcl-2), along the caspase-9, caspase-3 and caspase-7 pathway; and by external signals (FAS and TNF), along the caspase 8 pathway. Truy cập ngày 25 tháng 3 năm 2007.
WikiPathways - Apoptosis pathway
Finding Cancer’s Self-Destruct Button CR magazine (Spring 2007). Article on apoptosis and cancer.
Apoptosis  on-line lecture by Wang Xiaodong
The Bcl-2 Family Database
DeathBase: a database of proteins involved in cell death, curated by experts

Cell signaling
Death
Immune system
Programmed cell death
Apoptosis
Hệ miễn dịch
Chết
Miễn dịch học


title: Proteuxoa rufimaculis

text:
Proteuxoa rufimaculis là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Loài này có ở New South Wales, Queensland và Nam Úc.

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory

Chú thích

Proteuxoa
Bướm Úc


title: Palaeorhiza flavipes

text:
Palaeorhiza flavipes là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Hirashima mô tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Palaeorhiza
Động vật được mô tả năm 1988


title: Phân phối chuẩn nhiều chiều

text:
Trong lý thuyết xác suất và thống kê, phân phối chuẩn nhiều chiều, đôi khi được gọi là phân phối Gauss nhiều chiều, là tổng quát hóa của phân phối chuẩn một chiều (còn gọi là phân phối Gauss) cho không gian nhiều chiều hơn. Phân phối này còn có quan hệ gần gũi với phân phối chuẩn ma trận.

Trường hợp tổng quát
Một véc tơ ngẫu nhiên  tuân theo một phân phối chuẩn nhiều chiều nếu nó thỏa mãn các điều kiện tương đương nhau sau đây:

mọi tổ hợp tuyến tính  đều tuân theo phân phối chuẩn
tồn tại một véc tơ ngẫu nhiên , trong đó các thành phần của nó là các biến ngẫu nhiên độc lập tuân theo phân phối chuẩn chuẩn hóa, một véc tơ  và một ma trận  kích thước  sao cho .
tồn tại một véc tơ  và một ma trận  đối xứng, nửa xác định dương sao cho hàm đặc trưng của X là

Nếu  là ma trận không suy biến, thì phân phối này có thể được mô tả bởi hàm mật độ xác suất sau:

trong đó  là định thức của .
Lưu ý rằng phương trình trên suy biến về phương trình của phân phối chuẩn một chiều nếu  là một giá trị vô hướng (nghĩa là một ma trận 1x1).

Véc tơ μ trong các điều kiện trên là giá trị kỳ vọng của X và ma trận  là ma trận hiệp phương sai của thành phần Xi.

Cần lưu ý rằng ma trận hiệp phương sai có thể suy biến (và khi đó không được mô tả bởi các công thức sử dụng  ở trên).

Trường hợp này thường xảy ra trong thống kê; ví dụ, trong phân phối của véc tơ dư trong các bài toán hồi quy tuyến tính thông thường. Cũng lưu ý rằng các Xi nói chung là không độc lập; chúng có thể được xem là kết quả của việc áp dụng biến đổi tuyến tính A cho tập hợp Z gồm các biến ngẫu nhiên Gauss độc lập.

Việc phân phối của một véc tơ ngẫu nhiên X là một phân phối chuẩn nhiều chiều được ký hiệu bởi công thức sau:

hoặc viết tường minh rằng X biến trong không gian N-chiều,

Hàm phân phối tích lũy

Hàm phân phối tích lũy (cdf)  được định nghĩa là xác suất mà mỗi giá trị trong một véc tơ ngẫu nhiên  đều nhỏ hơn hay bằng giá trị tương ứng trong véc tơ . Tuy không có dạng đóng cho , có một số thuật toán ước tính giá trị của nó. Ví dụ, xem MVNDST tại
 (dùng mã FORTRAN) hay
  (dùng mã MATLAB).

Một phản ví dụ

Điều kiện rằng hai biến ngẫu nhiên X và Y đều có phân phối chuẩn không kéo theo việc cặp (X, Y) có một phân phối chuẩn có điều kiện phụ thuộc (joint normal distribution). Một ví dụ đơn giản là: Y = X nếu |X| > 1 và Y = −X nếu |X| < 1. Điều này cũng đúng cho số biến ngẫu nhiên nhiều hơn 2.

Độc lập và phân phối chuẩn
Nếu X và Y có phân phối chuẩn và độc lập thống kê, thì chúng có một phân phối chuẩn có điều kiện phụ thuộc, nghĩa là cặp (X, Y) phải có phân phối chuẩn 2 chiều. Tuy nhiên, một cặp biến ngẫu nhiên có phân phối chuẩn có điều kiện phụ thuộc không nhất thiết độc lập lẫn nhau.

Trường hợp 2 chiều
Trong trường hợp 2 chiều không suy biến, hàm mật độ xác suất (với kì vọng (0,0)) là

trong đó  là tương quan giữa  và . Khi đó,

.

Biến đổi afin

Nếu  là một biến đổi afin của  trong đó  là một véc tơ  gồm các hằng số và  là ma trận , thì  có phân phối chuẩn nhiều chiều với giá trị kỳ vọng  và phương sai  nghĩa là, . Đặc biệt, tập con bất kỳ của  đều có một phân phối biên duyên là phân phối chuẩn nhiều chiều.
Để minh họa, ta xét ví dụ sau: để tách tập con , sử dụng

ma trận này trích lấy các phần tử mong muốn.

Một hệ quả khác là phân phối của , trong đó  là một véc tơ có cùng số chiều với  và dấu chấm ký hiệu phép nhân véc tơ, là phân phối chuẩn một chiều với . Kết quả đó thu được bằng cách sử dụng

và chỉ xét thành phần đầu tiên của tích (hàng đầu của  là véc tơ ). Để ý tính chất xác định dương của  hàm ý rằng phương sai của tích vô hướng phải là số dương.

Tham khảo

Đọc thêm

Phân phối xác suất liên tục
Phân phối xác suất
Phân phối chuẩn


title: Gần như chắc chắn

text:
Trong lý thuyết xác suất, một biến cố xảy ra gần như chắc chắn nếu nó xảy ra với xác suất bằng 1.

Định nghĩa

Cho (Ω, F, P) là một không gian xác suất. Chúng ta nói một biến cố E trong F xảy ra gần như chắc chắn nếu P(E) = 1.
Tương tự, chúng ta có thể nói E xảy ra gần như chắc chắn nếu xác suất E không xảy ra bằng 0.

Một cách định nghĩa khác sử dụng lý thuyết độ đo là (bởi vì P là một độ đo của không gian mẫu Ω) E xảy ra gần như chắc chắn nếu E = Ω gần như mọi nơi.

Tham khảo

 Rogers, L. C. G.; Williams, David (2000). Diffusions, Markov Processes, and Martingales. 1. Cambridge University Press.
 Williams, David (1991). Probability with Martingales. Cambridge University Press.

Lý thuyết xác suất
Thuật ngữ toán học


title: Tillandsia pacifica

text:
Tillandsia pacifica là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài đặc hữu của México.

Chú thích

Tham khảo

Checklist of Mexican Bromeliaceae with Notes on Species Distribution and Levels of Endemism  truy cập 3 tháng 11 năm 2009

P
Thực vật México


title: Caraguata hebes

text:
Caraguata hebes là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Erichson miêu tả khoa học năm 1847.

Chú thích

Tham khảo

Caraguata


title: Orthomecyna alloptila

text:
Orthomecyna alloptila là một loài bướm đêm thuộc họ Crambidae. Nó là loài đặc hữu của Hawaii.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 8, Pyraloidea

Orthomecyna
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Vòng tròn lớn (định hướng)

text:
Vòng tròn lớn có thể là:
Vòng tròn lớn trên mặt cầu trong hình học
Vòng Tròn Lớn (băng đảng), một trong những tổ chức tội phạm lớn nhất của người Hoa có phạm vi hoạt động tại nhiều nước trên thế giới.


title: Cung Hội nghị Paris

text:
Cung Hội nghị Paris (tiếng Pháp: Palais des Congrès de Paris) là một công trình công cộng tại Quảng trường Porte Maillot, Paris, Pháp. Đây là một khu liên hợp dành cho các cuội hội nghị cũng như biểu diễn nghệ thuật, từng là nơi trình diễn rất nhiều vở ca kịch Pháp, nổi tiếng nhất là vở kịch Nhà thờ Đức Bà Paris (Notre-Dame de Paris). Công trình do kiến trúc sư Guillaume Gillet xây dựng từ năm 1970 và hoàn thành năm 1974. Đây cũng từng là nơi trao giải César vào ngày 3 tháng 4 năm 1976.

Cùng với Cung Thể thao Paris, Cung Hội nghị Paris là một trong hai nơi trình diễn các vở ca kịch Pháp nổi tiếng thế giới.

Tại Pháp còn có một công trình nổi tiếng khác mang tên Cung Lễ hội và Đại hội (Palais des Festivals et des Congrès) được xây dựng mới vào năm 1979 tại thành phố Cannes. Đây chính là nơi tổ chức trao giải Liên hoan phim Cannes hàng năm.

Các vở kịch

Notre-Dame de Paris
Starmania
Roméo et Juliette, de la haine à l'amour

Hình ảnh

Tham khảo

Nhà hát Paris
Quận 17
Quận 17, Paris


title: Amegilla harttigi

text:
Amegilla harttigi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Alfken mô tả khoa học năm 1926.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1926


title: Back to the Start

text:
"Back to the Start" là bài hát của nữ nghệ sĩ người Anh Lily Allen từ album phòng thu thứ hai của cô, It's Not Me, It's You. Đây là đĩa đơn thứ sáu và cũng là cuối cùng từ album.

"Back to the Start" đã được chơi trong các bảng xếp hạng đếm ngược ở radio Úc và đạt vị trí 21 trên Australian Airplay Chart. Không có video âm nhạc nào được thực hiện để quảng bá cho đĩa đơn này.

Thông tin bài hát
Bài hát viết về mối quan hệ của Lily Allen với chị gái của mình, Sarah Owen. Trong lời bài hát, Allen mô tả sự hi vọng được tha thứ từ người chị gái mình, mong chị "quay về lúc trước". Lily giải thích với tờ The Sun ngày 30 tháng 1 năm 2009: "Sarah và tôi không còn hòa thuận với nhau trong một khoảng thời gian rất dài, rất dài rồi. Chị ấy khóc khi nghe bài hát này và chúng tôi đang thân thiết hơn lúc nào hết."

Record Store Day
Lily Allen là một trong số 12 nghệ sĩ của hãng Parlophone có một bài hát được hãng phát hành độc quyền cho UK Record Store Day 2010 với "Back to the Start". Mặt B trước đây của "The Fear" có tên "Kabul Shit", cũng đã góp mặt làm mặt B của đĩa đơn này. Ca khúc chỉ được phát hành dưới dạng đĩa 7" vinyl, số lượng giới hạn 1.000 bản và chỉ được gửi đến các cửa hàng nhạc được chọn trên toàn nước Anh ngày 17 tháng 4 năm 2010. Ngoài ra, ca khúc cũng có được tải về từ mạng Internet.

Danh sách bài hát và định dạng
7" Vinyl
"Back to the Start" – 4:14
"Kabul Shit" – 3:45

Xếp hạng

Chú thích

Đĩa đơn năm 2010
Bài hát của Lily Allen
Bài hát viết bởi Lily Allen


title: Augochloropsis nitidicollis

text:
Augochloropsis nitidicollis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Augochloropsis
Động vật được mô tả năm 1903


title: Colostygia aptata

text:
Colostygia aptata là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Nó được tìm thấy ở hầu hết miền Cổ bắc.

Sải cánh dài 20–25 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 8.

Ấu trùng ăn các loài Galium. Ấu trùng có thể tìm thấy từ tháng 8 đến tháng 6. Nó qua mùa đông trong gia đoạn ấu trùng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fauna Europaea

Colostygia
Côn trùng châu Âu


title: Amara belfragei

text:
Amara belfragei là một loài bọ cánh cứng trong chi Amara thuộc họ Carabidae.

Chú thích

Tham khảo

belfragei


title: Thông số các chipset cho CPU AMD Athlon 64

text:
Danh sách các loại chipset sử dụng với bộ xử lý AMD Athlon 64.

Tham khảo
 Scott Mueller; Upgrading and Repairing Pcs, 17th Edition; Bảng 4.54. "Chipsets for Athlon 64"

Tham khảo

CPU


title: Một trăm linh một chú chó đốm

text:
101 chú chó đốm (tiếng Anh: One Hundred and One Dalmatians) là một phim hoạt hình sản xuất bởi Walt Disney dựa vào truyện cùng tên của Dodie Smith. Bộ phim là phim điện ảnh thứ 17 của hãng Disney với nội dung về những chú chó đốm con bị bắt cóc bởi người phụ nữ phản diện Cruella de Vil vì bà ta muốn dùng lông của chúng để làm áo khoác. Chó cha Pongo và chó mẹ Perdita quyết định lên đường giải cứu đám cún con khỏi bàn tay của Cruella, đồng thời cũng cứu được 84 chú chó đốm khác được mua từ những cửa hàng bán thú cưng, đưa tổng số chó đốm con lên 101.

Bộ phim hoạt hình 101 chú chó đốm khởi chiếu tại các rạp vào ngày 21 tháng 1 năm 1961 thông qua hãng Buena Vista Distribution. Bộ phim là một thành công về mặt thương mại, đưa hãng Walt Disney ra khỏi tình trạng tài chính ngặt nghèo gây ra bởi sự thất bại của bộ phim Người Đẹp Ngủ Trong Rừng đã khiến hãng tiêu tốn khá nhiều để sản xuất trước đó 2 năm. Sự thành công thương mại của bộ phim không chỉ nhờ vào sự ủng hộ của khán giả đến rạp, mà còn do việc sử dụng những kỹ xảo hoạt hoạ kém đắt đỏ hơn như kỹ thuật sao chép khô xerography trong giai đoạn sản xuất, làm giảm giá thành khá nhiều để sản xuất bộ phim. Phiên bản phim người thật đóng của bộ phim được ra đời vào năm 1996.

Tóm tắt cốt truyện
Chàng nhạc sĩ Roger Radcliffe sống trong một căn hộ nhỏ dành cho người độc thân ở London cùng với chú chó đốm tên Pongo. Quá chán với cuộc sống độc thân của mình và của chủ, Pongo quyết định đi tìm cho mình một cô chó khác làm vợ và cũng như một người vợ cho chủ mình. Trong lúc quan sát nhiều nàng chó và chủ của chúng từ cửa số, Pongo xác định được người bạn đời hoàn hảo cho mình, cô chó đốm Perdita và cô chủ Anita. Pongo nhanh chóng giục ông chủ Roger ra khỏi nhà và kéo anh đến công viên để sắp đặt một cuộc gặp gỡ. Roger và Anita yêu nhau và đám cưới.

Sau đó, cô chó đốm Perdita sinh một lứa 15 chú chó con. Cũng trong đêm sinh nở, một người bạn cùng lớp giàu có của Anita bất ngờ đến thăm, tên là Cruella de Vil. Bà ta muốn mua trọn đám chó con nhưng Roger quả quyết rằng anh không bán chó. Một vài tuần sau, Cruella de Vil thuê hai gã du đảng Jasper và Horace đến nhà Roger và Anita bắt cóc lũ chó. Cục cảnh sát Scotland Yard được nhờ tìm kiếm tung tích đám chó con nhưng không tìm được, chó cha Pongo và chó mẹ Perdita đã sử dụng "phản ứng sủa dây chuyền vào lúc chập choạng", một cách truyền tin của loài chó, để nhờ sự giúp đỡ của các con chó khác ở khắp London.

Một chú chó chăn cừu tên Colonel (Tổng tư lệnh) cùng với người bạn đồng hành của mình là chú ngựa xám Captain (Đội trưởng) và một chú mèo mướp Sergeant Tibbs (Trung sĩ Tibbs) tìm thấy đám chó con trong một nơi được gọi là Hell Hall (Toà nhà Địa Ngục). Đây thực chất là một căn nhà bỏ hoang siêu vẹo của gia đình Cruella, hay còn gọi là The De Vil Place. Nhiều chú chó con đốm khác được Cruella mua từ các cửa tiệm bán thú cũng được tìm thấy ở đây. Khi mèo Tibbs nghe được rằng những chú cho con này sẽ bị đưa đi làm áo lông thú da chó, chó Colonel đã nhanh chóng truyền tin về London. Nhận được tin nhắn, Pongo và Perdita rời London để đến cứu lũ con của mình. Mùa đông tới, Pongo và Perdita phải vượt sông Stour, lúc này đang chảy nhanh và đầy những mảnh băng vỡ. Trong khi đó, mèo Tibbs nghe trộm được rằng mụ Cruella đã ra lệnh cho hai gã du côn Jasper và Horace giết đám chó ngày trong đêm vì lo sợ cảnh sát sẽ sớm tìm được chúng. Mèo Tibbs cố gắng cứu thoát đám chó con trong khi Jasper và Horace đang mải mê xem tivi, nhưng không may hai gã sớm xem xong truyền hình và đến bắt lại lũ chó trước khi mèo Tibbs có thể đưa toàn bộ đám chó con ra khỏi căn nhà. Đúng lúc hai gã du côn chuẩn bị hành hình đám chó con, Pongo và Perdita xông vào và chống cự lại Jasper và Horace, trong khi đó thì chó Colonel và mèo Tibbs dẫn đường cho lũ chó con ra khỏi căn nhà.

Gặp lại các con của mình trong vui sướng, Pongo và Perdita nhận ra mình không chỉ giải cứu 15 đứa con mà thôi, còn có tới 84 chú chó con khác. Tính cả luôn Pongo và Perdita, tổng cộng có tất cả 101 con chó đốm. Sau khi nghe được lời kể của lũ con, Pongo và Perdita rất sốc và quyết định sẽ nhận nuôi toàn bộ 84 chó con kia và quả quyết ông bà chủ Roger và Anita sẽ không từ chối. Toàn bộ gia đình chó đốm bắt đầu chuyến hành trình về nhà trong mùa đông rét mướt, toàn bộ sông suối đều đóng băng cứng ngắt. Những con thú khác giúp chúng tìm về nhà trong suốt chuyến đi. Trong lúc ấy, mụ Cruella và hai tên Jasper, Horace đang đuổi theo. Ngang qua một thị trấn, gia đình chó đốm nguỵ trang bằng cách lăn vào tro than để trông giống như loài chó Labrador Retrievers, và nhanh chóng leo lên một chiếc xe chở hàng đi về hướng London. Khi xe vừa lăn bánh, tuyết tan rơi xuống làm bong lớp nguỵ trang của mấy chú chó đốm và mụ Cruella phát hiện. Tức giận, mụ điên cuồng phóng đuổi theo chiếc xe chở hàng và cho xe của mình tông vào chiếc xe tải. Nhưng hai tên Jasper và Horace lại cho xe tấn công từ phía trên và lao vào xe mụ khiến cả hai xe rơi xuống vực khá sâu và hư hỏng nặng. Cả mụ Cruella và hai tên du côn thất bại. Mụ Cruella la lên trong thất vọng trong khi xe chở hàng tiếp tục lái đi nhưng gã Jasper cuối cùng do quá mệt mỏi nên đã lấy hết can đảm kêu mụ "Câm mồm!".

Trở lại London, Roger và Anita cùng bà giúp việc đang cố gắng lấy lại tinh thần để làm tiệc mừng Giáng Sinh và cũng để ăn mừng cho bài hát đầu tiên thành công của Roger, một ca khúc về mụ Cruella, nhưng họ vẫn rất nhớ những con chó của mình. Bất ngờ, tiếng chó sủa bên ngoài vọng vào, bà giúp việc ra mở cửa thì một đàn chó chạy vào và ngồi khắp nhà. Sau khi lau hết đám bụi tro than trên lũ chó, cả ba người vui mừng nhận ra rằng những chú chó cưng của họ đã trở về. Đếm lại số chó con và thấy rằng có thêm đến 84 chú chó con đốm, Roger và Anita quyết định dùng số tiền lợi nhuận thu được từ ca khúc mới để mua một căn nhà lớn ở vùng đồng quê, nơi họ có thể nuôi 101 chú chó đốm.

Lồng tiếng
 Rod Taylor trong vai Pongo, chú chó cưng của Roger, chồng của Perdita, cha của 15 trong số 99 chú chó con.
 Cate Bauer trong vai Perdita, cô chó cưng của Anita, vợ của Pongo, mẹ của 15 trong số 99 chú chó con.
 Betty Lou Gerson trong vai Cruella De Vil, người phụ nữ giàu có nhưng ác độc và lập dị đã bắt cóc các con của Pongo và Perdita để làm áo khoác lông. Bà ta cực kỳ thích áo khoác lông, nhưng trong xuyên suốt phim bà ta chỉ mặc một chiếc chiếc áo khoác lông trắng dày cộm. Dưới lớp áo khoác, bà ta mặc một bộ đồ bơi bó sát. Cruella hút thuốc liên tục và lái một chiếc xe hơi Bugatti Type 57 màu đỏ. Bà ta là bạn cùng lớp của Aninta trước đây, cho nên Anita nghĩ Cruella vẫn là một người tốt mặc cho những vi lập dị của mụ. Tuy nhiên, Roger không tin như thế và nghi ngờ rằng Cruella chính là kẻ bắt cóc đám chó con (thực sự là vậy). Gerson cũng lồng tiếng cho nhân vật Birdwell, người đàn bà làm thí sinh trong chương trình "What's My Crime?" ("Tội của tôi là gì?")
 Ben Wright trong vai Roger Radcliffe, chủ của chú chó Pongo và chồng của Anita. Anh là một nhạc sĩ và sau đó thành công và giàu có với ca khúc viết về Cruella mang tên "Cruella de Vil". Bill Lee lồng giọng hát của Roger trong phim.
 Lisa Davis trong vai Anita Radcliffe, chủ của cô chó Perdita và vợ của Roger.
 Martha Wentworth trong vai Nanny. Bà giúp việc của gia đình Radcliffe, rất thương yêu mọi người và đảm đang nhưng cũng rất hay rối rít. Bà rất ghét Cruella. Bà không thích bị trêu ghẹo và rất thương lũ chó con, nhưng lúc nguy cấp thì quỷnh quáng không biết làm gì ngoại trừ báo động. Wentworth cũng lồng tiếng cho cô bò Queenie, một trong 3 cô bò cái cho đám chó con uống sữa khi chúng tìm nơi ẩn nấp qua cơn lạnh; và Lucy, cô ngỗng cái giúp lan truyền tin tức về đám chó con mất tích.
 Frederick Worlock và J. Pat O'Malley trong vai hai gã du côn Horace và Jasper bắt cóc lũ chó con, tay chân của Cruella. Jasper cao và ốm, Horace thì mập và lùn; tuy nhiên cả hai thực tế là anh em sinh đôi. Hai gã thường xuyên cãi nhau. Mặc dù bề ngoài cả hai đều trông có vẻ đần độn, Horace lại có vẻ thông minh hơn Jasper nhưng lại sợ Jasper một cách tuyệt đối vì Jasper luôn to tiếng hơn. Jasper không tin rằng lũ chó là loài có trí khôn, cũng như không nghĩ rằng em hắn, Horace, là đứa thông minh. Jasper uống rượu còn Horace thì ăn bánh mì. Cả hai thích xem "What's My Crime?", một chương trình truyền hình phát sóng hàng tuần trong đó các thí sinh tham gia phải đoán xem ai là tội phạm. Một trong những khách mời của chương trình tên Percival "Meathead" (Đầu thịt heo) Faunsquater, là người quen của hai gã. O'Malley cũng lồng tiếng cho nhân vật chó Colonel, một chú chó chăn cừu đã giúp đỡ Pongo và Perdita tìm con của mình. Worlock cũng lồng tiếng cho nhân vật điều tra viên Craven, một thí sinh trong chương trình "What's My Crime?"
 Thurl Ravenscroft trong vai Captain, chú ngựa xám tham gia giúp đỡ Pongo và Perdita tìm lại các con.
 David Frankham trong vai Trung sĩ Tibbs, chú mèo mướp đóng vai trò chủ chốt trong kế hoạch giải cứu mấy chú cún con khỏi bàn tay của Cruella.
Mimi Gibson trong vai Lucky, chú chó con còi cọc của Pongo và Perdita, suýt chết lúc mới sinh. Chú mang tên "Lucky" (may mắn) vì được Roger cứu sống. Lucky rất thích xem tivi và được phác hoạ là nhân vật hay gây rắc rối.
 Barbara Baird trong vai Rolly, chú chó con lúc nào cũng đói, và được phác hoạ mập mạp hơn so với anh em của mình. Dây đeo cổ của Rolly khá chật quanh cổ và các ngấn mỡ thì xệ xuống phía duới.
 Mickey Maga trong vai Patch, chú chó con yêu thích Thunderbolt và có một cái đốm ở mắt. Patch rất hung hãn, hay sủa và gầm gừ, nhưng lại rất sợ Cruella de Vil. Patch đóng vai chính trong phần hai của phim 101 Dalmatians II: Patch's London Adventure (101 con chó đốm: Chuyến du hành của Patch ở London)
 Sandra Abbott trong vai Penny, cô chó con không được đặt tên bởi thói quen tính cách hay vẻ ngoài. Penny là một trong hai cô chó con trong đàn chó con, con còn lại là Freckles.
 Mary Wickes trong vai Freckles, một cô chó con có đốm dọc sống mũi như tàn nhang trên mũi trẻ nhỏ. Freckles lúc nào cũng hay buồn ngủ và thường hỏi nhiều.
 Tudor Owen trong vai Towser, chú chó thuộc giống chó bloodhound tham gia giúp đỡ Pongo và Perdita tìm lại các con.
George Pelling trong vai Danny, chú chó thuộc giống chó cao Great Dane giúp đỡ Pongo và Perdita.
Queenie Leonard trong vai Princess, một trong 3 cô bò cái giúp đám chó con khi chúng tìm chỗ tránh lạnh.
Marjorie Bennet trong vai Duchess, một trong 3 cô bò cái giúp đám chó con khi chúng tìm chỗ tránh lạnh.
Barbara Luddy trong Rover, một trong 84 chú chó con đốm mà Cruella bắt cóc.
Rickie Sorensen trong vai Spotty, một trong 84 chú chó con đốm mà Cruella bắt cóc.
Tom Conway trong vai Collie, một chú chó thuộc giống Labrador giúp bầy chó đốm tìm đường trở về London. Conway cũng lồng tiếng cho nhân vật Quizmaster, người dẫn chương trình của "What's My Crime?"
Paul Wexler trong vai người sửa xe
Basil Ruysdale trong vai người lái xe chở hàng
Paul Frees trong vai Dirty Dawson, kẻ phản diện trong chương trình The Thunderbolt Adventure Hour (Những cuộc phiêu lưu của Thunderbolt), một chương trình truyền hình mà gia đình chó đốm hay xem.
Lucille Bliss trong vai ca sĩ hát nhạc quảng cáo, người hát bài "Canine Crunchies" quảng cáo thức ăn cho chó.

Sản xuất

Phát triển cốt truyện
Nhà văn Dodie Smith viết tiểu thuyết "Một trăm linh một chú chó đốm" vào năm 1956. Năm 1957, khi Walt Disney đọc tiểu thuyết này, ông đã rất thích và nhanh chóng mua lại tác quyền. Nhà văn Dodie Smith luôn bí mật hy vọng rằng Disney sẽ chuyển thể tiểu thuyết thành phim. Disney nhờ Bill Peet chuyển thể câu chuyện. Đây là lần đầu tiên một phim điện ảnh của Disney có cốt truyện được viết chỉ bởi một người. Trong hồi ký của mình, Peet cho biết ông được Disney giao nhiêm vụ viết kịch bản thật cụ thể trước khi dàn dựng kịch bản. Vì Peet chưa bao giờ sử dụng máy đánh chữ, nên ông đã viết bản nháp sơ khảo bằng tay trên một tấm bảng lớn màu vàng. Ông thu gọn một vài tình tiết trong tiểu thuyết nguyên bản và phát triển rộng một số khác, trong đó có việc loại bỏ nhân vật chồng và con mèo của Cruella, và gom hai chó mẹ trong tiểu thuyết thành một nhân vật là Perdita trong phim. Peet cũng giữ lại phân cảnh Pongo và Perdita cùng trao hôn ước cùng lúc với chủ của chúng. Tuy nhiên hội đồng thẩm định kịch bản khuyến cáo rằng phân cảnh này có thể sẽ gây phản cảm đối với một số khán giả sùng đạo nếu như thú vật mà cũng lặp lại những lời long trọng của một nghi lễ theo tôn giáo như đám cưới. Phân cảnh này sau đó đã được làm lại để bớt tính tôn giáo bằng cách để Roger và Anita mặc đồ cô dâu chú rể.

Hai thàng sau, Peet hoàn thành kịch bản và cho đánh máy ra đàng hoàng. Disney cho biết kịch bản rất hoàn hảo và để Peet bắt đầu dàn dựng. Thêm vào đó, Peet sẽ đảm nhận luôn phần thu âm lồng tiếng dẫn truyện. Mặc dù không tham gia vào phần sản xuất các phim điện ảnh của hãng thuồng xuyên như những năm trước, Disney luôn có có mặc trong những buổi họp kịch bản. Khi Peet gửi cho nhà văn Dodie Smith xem những phác thảo nhân vật trong phim, bà hồi đáp lại rằng Peet đã phát triển truyện của bà rất tốt và các mẫu phác thảo trông đẹp hơn rất nhiều so với những mẫu minh hoạ trong sách.

Hình ảnh

Phương hướng nghệ thuật
Sau bộ phim Người Đẹp Ngủ Trong Rừng (1959) thất bại ở các phòng vé, đã có tin đồn râm ran rằng Disney sẽ đóng cửa phân xưởng sản xuất phim hoạt hình. Trong thời gian làm phim, Walt Disney đã bảo hoạ sĩ Eric Larson rằng: "Tôi không nghĩ chúng ta có thể tiếp tục được nữa, chi phí quá đắt." Tuy nhiên ông vẫn nung nấu một tình cảm sâu đậm cho phim hoạt hình vì ông xây dựng công ty dựa trên mục tiêu này.

Ub Iwerks, người đảm nhận những công đoạn đặc biệt tại xưởng phim, đã thử dùng kỹ thuật ảnh Xerox để hỗ trợ hoạt hoạ. Năm 1959, ông điều chỉnh máy chụp hình Xerox để chuyển các bản vẽ của các hoạ sĩ tham gia thành cel (giấy bóng trong suốt dùng trong vẽ phim hoạt hình) để loại bỏ quá trình đóng mực, vừa tiết kiệm thời gian và chi phí lại vừa đảm bảo tính tự nhiên của các yếu tố vẽ chì. Tuy nhiên, do còn một số hạn chế, nên máy chụp không thể giúp xoá bớt đi các nét phác thảo màu đen và cũng thiếu đi sự rực rỡ sinh động như tô mực bằng tay. Disney sử dụng kỹ thuật Xerox lần đầu tiên cho một số phân cảnh rừng gai trong phim Người Đẹp Ngủ Trong Rừng, và sử dụng hoàn toàn kỹ thuật này trong phim Goliath II. Trong phim 101 chú chó đốm, một trong những lợi ích của việc sử dụng kỹ thuật Xerox là giúp chế tác hoạt hoạ các con chó đốm dễ dàng hơn. Theo lời của Chuck Jones, với kỹ thuật này, Disney đã hoàn thành bộ phim trong thời gian chỉ bằng một nửa so với việc sử dụng kỹ thuật hoạt hoạ truyền thống để vẽ các con chó và đốm của chúng.

Ken Anderson là người đề xuất việc sử dụng kỹ thuật Xerox cho phim với Walt. Lúc ấy Walt đã không còn mấy mặn mà với phim hoạt hình và ông trả lời với Anderson rằng: "Ừ thì anh muốn thử cho vui thì anh cứ làm đi." Với phong cách vẽ trong phim, Anderson lấy cảm hứng từ hoạ sĩ tranh biếm hoạ người Anh tên Ronald Searle. Searle từng khuyên Anderson thử dùng bút Mont Blanc và mực Ấn Độ để thiết kế. Để thực hiện chuyển động của nhân vật trong phim, Anderson cũng tìm tòi sử dụng kỹ thuật Xerox trên một bức vẻ phông nền trước rồi sau đó ông dự định sẽ áp dụng kỹ thuậtnày trên toàn bộ hình ảnh. Làm việc cùng Anderson là hoạ sĩ phối màu Walt Peregoy, cả hai in riêng nét vẽ ra trên giấy vẽ trong suốt cel trước khi đặt lên phông nền. Thao tác này mang lại hiệu quả tương tự như kỹ thuật Xerox. Disney không thích cách vẽ này trong phim và cho rằng ông không thấy được sự "mộng mơ" như trong các phim khác của ông. Trong một buổi họp với Anderson và các nhân viên hoạt hoạ về tương lai của các phim sắp tới, Walt nói "Không bao giờ được làm phim cái kiểu như trong phim 101 con chó đốm này" và ông nhấn mạnh "Ken Anderson sẽ không được phép làm đạo diễn hình ảnh thêm một lần nào nữa".

Ken Anderson nhớ hoài việc này, nhưng sau đó Walt cũng tha thứ cho Anderson trong lần cuối Walt tới thăm xưởng sản xuất cuối năm 1966. Anderson thuật lại trong một bài phỏng vấn: "Ông ấy trong rất yếu. Tôi nói "Gặp lại ông, tôi rất mừng" và ông ấy nói "Anh biết anh làm gì trong phim Chó Đốm rồi đó." Ông ấy không nói gì thêm nhưng nhìn mắt ông, tôi biết ông ấy đã bỏ qua mọi chuyện và tôi nghĩ rằng trong suy nghĩ của Walt, những gì tôi làm trong phim 101 chú chó đốm cũng không đến nỗi tệ. Đó là lần cuối tôi gặp ông ấy. Vài tuần sau, tôi nghe tin ông qua đời."

Diễn mô phỏng
Cũng như các phim trước đó của Disney, diễn viên người thật sẽ diễn các động tác mô phỏng để xem cái nào được cái nào không trước khi quá trình hoạt hoạ bắt đầu. Nữ diễn viên Helene Stanley diễn mô phỏng động tác cho nhân vật Anita. Bà cũng làm tương tự cho các nhân vật trong phim Lọ Lem và nhân vật công chúa Aurora trong phim Người Đẹp Ngủ Trong Rừng. Nữ diễn viên Mary Wickes diễn mô phỏng cho nhân vật Cruella de Vil.

Chế tác hoạt hoạ cho nhân vật
Marc Davis là hoạ sĩ duy nhất cho nhân vật Cruella de Vil. Trong thời gian làm phim, Davis cho biết ông lấy ý tưởng cho nhân vật Cruella từ Bette Davis (chỉ cùng họ, không có dính dáng gì với Marc Davis), Rosalind Russel, và Tallulah Bankhead. Ông cũng lấy hình mẫu từ diễn viên lồng tiếng cho Cruella là Betty Lou Gerson để vẽ thêm phần xương gò má cho nhân vật. Sau đó Davis khen ngợi: "Giọng nói của Betty Lou là một trong những giọng nói xuất sắc nhất mà tôi từng có cơ hội làm việc chung. Một chất giọng như Betty Lou luôn tạo cho người nghe nhiều cảm hứng. Có cơ hội nghe giọng của cô mà không nắm bắt được để làm việc thì thôi coi như là uổng phí lắm!". Tóc của nhân vật Cruella có màu trắng/đen như các hình minh hoạ trong tiểu thuyết, Davis vẽ thêm kiểu rối bù cho sinh động hơn nhờ nhìn vào các tạp chí tóc từ 1940 cho tới thời điểm sản xuất phim. Áo khoác của Cruella được vẽ lố lăng thêm để phù hợp với tính cách mạnh bạo, và đường thân áo được tô đỏ vì "đỏ là màu có liên quan tới hình ảnh ác quỷ."

Tuyển diễn viên
Trước khi lồng tiếng cho các phim nổi tiếng như The Birds và The Time Machine, diễn viên người Úc Rod Taylor đã có nhiều năm kinh nghiệm trên đài phát thanh, và ông được nhận vai chú chú Pongo. Các nhà làm viên thận trọng tuyển các giọng lồng tiếng trầm hơn cho các chú chó so với giọng của các nhân vật ông bà chủ để nghe có lực hơn. Walt Disney ban đầu để nữ diễn viên Lisa Davis lồng tiếng cho nhân vật Cruella de Vil, nhưng cô thấy không thích hợp và cô muốn lồng tiếng cho vai Anita. Disney đồng ý sau khi để cả hai nữ diễn viên đọc kịch bản lần thứ hai

Xem thêm
 101 Dalmatians II: Patch's London Adventure

Tham khảo

Phim hãng Walt Disney
Hoạt hình Mỹ
Phim thiếu nhi Mỹ
Phim dựa theo tác phẩm của nhà văn
Phim năm 1961
Phim của Walt Disney Animation Studios
Phim của Walt Disney Pictures
Phim dựa theo sách thiếu nhi
Phim lấy bối cảnh ở Luân Đôn
Phim với các sự vật được nhân hoá
Phim Mỹ
Phim hoạt hình tưởng tượng
Phim tiếng Anh
Phim dựa trên tiểu thuyết Vương quốc Liên hiệp Anh
Phim về động vật
Phim hoạt hình Mỹ


title: Calauag, Quezon

text:
Calauag là một đô thị cấp một ở tỉnh Quezon, một phần của CALABARZON ở Philippines.

Barangays

Calauag, về mặt hành chính, được chia thành 81 khu phố (barangay).

Barangays Don Tomas (Morato), Guitol, Kabuluan, Kagtalaba, Maulawin, Patag Ibaba, Patag Ilaya, Plaridel (Macahadoc), và Tabugon đang được cân nhắc để thành một phần của Calauag.

Ghi chú

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
http://www.mb.com.ph/issues/2006/07/31/SCAU2006073170390.html

Đô thị của Quezon