title: Sóng thần

text:
Sóng thần (tiếng Nhật: 津波 tsunami) là một loạt các đợt sóng tạo nên khi một thể tích lớn của nước đại dương bị chuyển dịch chớp nhoáng trên một quy mô lớn. Động đất cùng những dịch chuyển địa chất lớn bên trên hoặc bên dưới mặt nước, núi lửa phun và va chạm thiên thạch đều có khả năng gây ra sóng thần. Đây là một loại hình thiên tai mà cho đến nay con người vẫn chưa thể tìm ra giải pháp để dự báo hoặc biết trước. Hậu quả tai hại của sóng thần có thể ở mức cực lớn. Nó tàn phá, cuốn trôi nhà cửa, xe cộ, cơ sở vật chất và nhấn chìm hàng trăm ngàn người vài giờ trong nước.

Thuật ngữ tsunami (sóng thần) bắt nguồn từ tiếng Nhật có nghĩa "bến" (津 tsu, âm Hán Việt: "tân") và "sóng" (波 nami, "ba"). Thuật ngữ này do các ngư dân đặt ra dù lúc đó họ không biết nguyên do là sóng xuất phát ở ngoài xa khơi. Cơn sóng thần khởi phát từ dưới đáy biển sâu; khi còn ngoài xa khơi, sóng có biên độ (chiều cao sóng) khá nhỏ nhưng chiều dài của cơn sóng lên đến hàng trăm kilômét. Vì vậy khi ở xa bờ chúng ta khó nhận diện ra nó, mà chỉ cảm nhận là một cơn sóng cồn trải dài .

Ở phương Tây sóng thần trước kia từng được coi là sóng thủy triều (tiếng Anh: tidal wave) vì khi tiến vào bờ, sóng tác động như một đợt thủy triều mạnh dâng lên, khác hẳn loại sóng thường gặp ngoài biển tạo bởi gió. Tuy nhiên, vì không đúng với thực tế cho nên thuật ngữ này không còn dùng nữa.

Nguyên nhân

Các trận sóng thần có thể hình thành khi đáy biển, đột ngột bị biến dạng theo chiều dọc, chiếm chỗ của lượng nước nằm trên nó. Những sự di chuyển lớn theo chiều dọc như vậy của vỏ Trái Đất có thể xảy ra tại các rìa mảng lục địa. Những trận động đất do nguyên nhân va chạm mảng đặc biệt hay tạo ra các cơn sóng thần. Khi một mảng đại dương va chạm với một mảng lục địa, đôi khi nó làm rìa mảng lục địa chuyển động xuống dưới. Cuối cùng, áp suất quá lớn tác dụng lên rìa mảng khiến nó nhảy giật lùi lại (snaps back) tạo ra các đợt sóng chấn động vào vỏ Trái Đất, khiến xảy ra cơn địa chấn dưới lòng biển, được gọi là động đất tại đáy biển.

Những vụ lở đất dưới đáy biển (thỉnh thoảng xảy ra vì nguyên nhân động đất) cũng như những vụ sụp đổ của núi lửa cũng có thể làm chấn động cột nước khiến trầm tích và đá trượt xuống theo sườn núi rơi xuống đáy biển. Tương tự như vậy, một vụ phun trào núi lửa mạnh dưới biển cũng có thể tung lên một cột nước để hình thành sóng thần. Các con sóng được hình thành khi khối lượng nước bị dịch chuyển vị trí chuyển động dưới ảnh hưởng của trọng lực để lấy lại thăng bằng và tỏa ra trên khắp đại dương như các gợn sóng trên mặt ao.

Trong thập kỷ 1950 người ta đã khám phá ra rằng những cơn sóng thần lớn có thể xuất hiện từ các vụ lở đất, hoạt động phun trào núi lửa và các vụ va chạm thiên thạch. Những hiện tượng đó khiến một lượng nước lớn nhanh chóng bị chuyển chỗ, khi năng lượng từ một thiên thạch hay một vụ nổ chuyển vào trong nước nơi xảy ra va chạm. Các cơn sóng thần với xuất hiện từ những nguyên nhân đó, khác với những trận sóng thần do động đất gây ra, thường nhanh chóng tan rã và hiếm khi lan tới những bờ biển quá xa vì diện tích xảy ra sự kiện nhỏ. Các hiện tượng đó có thể gây ra các cơn sóng địa chấn lớn chỉ trong một khu vực, như vụ lở đất ở Vịnh Lituya tạo ra một sóng nước ước tính tới 50–150 m và tràn tới độ cao 524 m trên các ngọn núi ở đó. Tuy nhiên, một vụ lở đất cực lớn có thể gây ra một trận sóng thần cực lớn gây ảnh hưởng trên toàn bộ đại dương.

Các đặc điểm

Sóng thần diễn biến rất khác biệt tùy theo kiểu sóng: chúng chứa năng lượng cực lớn, lan truyền với tốc độ cao và có thể vượt khoảng cách lớn qua đại dương mà chỉ mất rất ít năng lượng. Một trận sóng thần có thể gây ra thiệt hại trên bờ biển cách hàng nghìn cây số nơi nó phát sinh, vì thế chúng ta có thể có nhiều tiếng đồng hồ chuẩn bị từ khi nó hình thành tới lúc ập vào một bờ biển, nó xuất hiện một thời gian khá dài sau khi sóng địa chấn hình thành từ nơi xảy ra sự kiện lan tới. Năng lượng trên mỗi mét dài trong sóng tỷ lệ với nghịch đảo của khoảng cách từ nguồn phát.

Thậm chí một trận sóng thần riêng biệt có thể liên quan tới một loạt các đợt sóng với những độ cao khác nhau. Ở vùng nước rộng, các cơn sóng thần có chu kỳ rất dài (thời gian để đợt sóng sau tới vị trí một điểm sau đợt sóng trước), từ nhiều phút tới nhiều giờ, và chiều dài sóng dài lên tới hàng trăm kilômét. Điều này rất khác biệt so với các con sóng hình thành từ gió bình thường trên mặt đại dương, chúng thường có chu kỳ khoảng 10 giây và chiều dài sóng 150 mét.

Chiều cao thực của một đợt sóng thần trên đại dương thường không tới một mét. Điều này khiến những người ở trên tàu giữa đại dương khó nhận ra chúng. Bởi vì chúng có chiều dài sóng lớn, năng lượng của một cơn sóng thần điều khiển toàn bộ cột nước, hướng nó xuống phía đáy biển. Các cơn sóng đại dương ở vùng nước sâu thường xuất hiện do chuyển động của nước tính từ bề mặt đến một độ sâu bằng một nửa chiều dài sóng. Điều này có nghĩa rằng sự di chuyển của sóng bề mặt đại dương chỉ đạt tới độ sâu khoảng 100 m hay ít hơn. Trái lại, những cơn sóng thần hoạt động như những con sóng vùng nước nông giữa biển khơi (bởi chiều dài của chúng ít nhất lớn gấp 20 lần chiều sâu nơi chúng hoạt động), bởi sự phân tán chuyển động của nước ít xảy ra nơi nước sâu.

Con sóng đi qua đại dương với tốc độ trung bình 500 dặm một giờ. Khi tiến tới đất liền, đáy biển trở nên nông và con sóng không còn di chuyển nhanh được nữa, vì thế nó bắt đầu "dựng đứng lên"; phần phía trước con sóng bắt đầu dựng đứng và cao lên, và khoảng cách giữa các đợt sóng ngắn lại. Tuy một người ở ngoài đại dương có thể không nhận thấy dấu hiệu sóng thần, nhưng khi vào bờ nó có thể đạt chiều cao một tòa nhà sáu tầng hay hơn nữa. Quá trình dựng đứng lên này tương tự như khi ta vẩy một chiếc roi da. Khi sóng tiến từ phía cuối ra đầu roi, cùng một lượng năng lượng phân bố trong khối lượng vật liệu ngày càng nhỏ, khiến chuyển động trở nên mãnh liệt hơn. Càng đi vào đất liền, tốc độ di chuyển sẽ chậm lại nhưng ngọn sóng cao.

Một con sóng trở thành một con "sóng nước nông" khi tỷ lệ giữa độ sâu mặt nước và chiều dài sóng của nó rất nhỏ, và bởi vì sóng thần có chiều dài sóng rất lớn (hàng trăm kilômét), các cơn sóng thần hoạt động như những cơn sóng nước nông ngay bên ngoài đại dương. Những con sóng nước nông di chuyển với tốc độ bằng căn bậc hai của tích giữa gia tốc trọng trường (9.8 m/s2) và chiều sâu nước. Ví dụ, tại Thái Bình Dương, với độ sâu trung bình 4000 m, một cơn sóng thần di chuyển với tốc độ khoảng 200 m/s (720 km/h hay 450 dặm/giờ) và mất ít năng lượng, thậm chí đối với những khoảng cách lớn. Ở độ sâu 40 m, tốc độ sẽ là 20 m/s (khoảng 72 km/h hay 45 dặm/giờ), nhỏ hơn tốc độ trên đại dương nhưng rõ ràng con người không thể chạy nhanh hơn tốc độ này.

Sóng thần lan truyền từ nguồn phát (tâm chấn), vì thế những bờ biển trong vùng bị ảnh hưởng bởi chấn động thường lại khá an toàn. Tuy nhiên, các cơn sóng thần có thể gây nhiễu xạ xung quanh các mảng lục địa (như thể hiện trong hoạt hình này).

Đặc trưng riêng của điều kiện địa lý địa phương có thể dẫn tới hiện tượng triều giả hay sự hình thành các đợt sóng dừng, có thể gây thiệt hại lớn hơn trên bờ biển. Ví dụ, cơn sóng thần lan tới Hawaii ngày 1 tháng 4 năm 1946 có thời gian ngắt quãng mười lăm phút giữa các đợt sóng. Chu kỳ cộng hưởng tự nhiên của Vịnh Hilo là khoảng mười ba phút. Điều đó có nghĩa mỗi đợt sóng tiếp theo trùng pha với chuyển động của Vịnh Hilo, tạo ra một đợt triều giả trong vịnh. Vì thế, Hilo bị thiệt hại nặng nền nhất so với tất cả các địa điểm khác tại Hawaii, đợt sóng thần/triều giả có độ cao lên tới 14 m giết hại 159 người.

Sóng biển được chia làm ba loại, căn cứ vào độ sâu:
 Tầng nước sâu
 Tầng nước trung bình
 Tầng nước nông

Dù được tạo ra ở tầng nước sâu (khoảng 4000 m dưới mực nước biển), sóng thần được xem là sóng ở tầng nước nông. Khi sóng thần tiến vào tầng nước nông gần bờ, khoảng thời gian của nó không đổi, nhưng chiều dài sóng thì giảm liên tục, điều này làm cho nước tích tụ thành một mái vòm khổng lồ, gọi là hiệu ứng "bị cạn".

Dấu hiệu của một đợt sóng thần sắp tới
Những dấu hiệu sau đây thường báo trước một cơn sóng thần: :
 Cảm thấy động đất. Nếu cảm thấy nền đất rung lắc mạnh đến mức không còn đứng vững được, thì nhiều khả năng sẽ xảy ra một trận sóng thần lớn.
 Các bong bóng chứa khí gas nổi lên mặt nước làm ta có cảm giác như nước đang bị sôi.
 Nước trong sóng nóng bất thường.
 Nước có mùi trứng thối (khí Hydro sulfide) hay mùi xăng, dầu.
 Nước làm da bị mẩn ngứa.
 Nghe thấy một tiếng nổ như là:
- Tiếng máy nổ của máy bay phản lực
- Hay tiếng ồn của cánh quạt máy bay trực thăng, hay là tiếng huýt sáo.
 Biển lùi về sau một cách đáng chú ý.
 Mây đen vần vũ đầy trời.
 Vệt sáng đỏ ở đường chân trời.
 Khi sóng thần ập vào bờ, sẽ có tiếng gầm rú giống như chuyến tàu hỏa đang đến gần.
Hàng triệu con chim hải âu bay ngược biển.
 Nhiều đất nước khi có sóng thần, thường hay có những tiếng còi cảnh báo rú lên.

Cảnh báo và ngăn chặn

Sóng thần không thể được dự đoán một cách hoàn toàn chính xác, nhưng có những dấu hiệu có thể báo trước một đợt sóng thần sắp xảy ra, và nhiều hệ thống đang được phát triển và được sử dụng để giảm thiểu những thiệt hại do sóng thần gây ra.

Ở những khoảnh khắc khi lưỡi đợt sóng thần là vùng lõm của nó, nước biển sẽ rút khỏi bờ với khoảng cách bằng nửa chu kỳ sóng trước khi đợt sóng tràn tới. Nếu đáy biển có độ nghiêng thấp, sự rút lui này có thể lên tới hàng trăm mét. Những người không nhận thức được về sự nguy hiểm có thể vẫn ở lại trên bãi biển vì tò mò, hay để nhặt những con cá trên đáy biển lúc ấy đã trơ ra.

Ở những khoảnh khắc khi lưỡi sóng của cơn sóng thần đạt mức đỉnh lần thứ nhất, những đợt sóng tiếp theo có thể khiến nước dâng cao hơn. Một lần nữa, việc hiểu biết về hoạt động của sóng thần rất quan trọng, để có thể nhận thức rằng khi mực nước rút xuống lần đầu tiên, nguy hiểm chưa hề qua. Ở những vùng bờ biển có độ cao thấp, một trận động đất mạnh là dấu hiệu cảnh báo chính rằng một cơn sóng thần có thể đã được tạo ra.

Những vùng có nguy cơ sóng thần cao có thể sử dụng những hệ thống cảnh báo sóng thần để xác định và cảnh báo người dân trước khi sóng đi tới đất liền. Tại một số cộng đồng ở bờ biển phía tây nước Mỹ, vốn có nguy cơ đối mặt với các cơn sóng thần Thái Bình Dương, những dấu hiệu cảnh báo hướng dẫn người dân đường thoát hiểm khi một cơn sóng thần tràn tới. Các mô hình trên máy tính có thể dự đoán phỏng chừng khoảng thời gian tràn tới và sức mạnh của sóng thần dựa trên thông tin về sự kiện gây ra nó và hình dạng của đáy biển (bathymetry) và vùng đất bờ biển theo địa hình học.

Một trong những dấu hiệu cảnh báo sớm nhất là từ những loài động vật ở gần. Nhiều loài vật cảm giác được sự nguy hiểm và bỏ chạy lên vùng đất cao trước khi những con sóng tràn tới. Vụ động đất Lisbon là trường hợp đầu tiên được ghi lại về hiện tượng đó tại châu Âu. Hiện tượng này cũng đã được nhận thấy tại Sri Lanka trong trận Động đất Ấn Độ Dương 2004 (). Một số nhà khoa học có thể suy luận rằng các loài vật có thể có một khả năng cảm nhận được sóng hạ âm (sóng Rayleigh) từ một trận động đất nhiều phút hay nhiều giờ trước khi một cơn sóng thần tấn công vào bờ (Kenneally, ).

Trong khi vẫn chưa có khả năng ngăn chặn sóng thần, tại một số quốc gia thường phải hứng chịu thảm họa thiên nhiên này, một số biện pháp đã được tiến hành nhằm giảm thiệt hại do sóng thần gây ra. Nhật Bản đã áp dụng một chương trình lớn xây dựng các bức tường chắn sóng thần với chiều cao lên tới 4.5 m (13.5 ft) trước những vùng bờ biển nhiều dân cư sinh sống. Những nơi khác đã xây dựng các cửa cống và kênh để dẫn dòng nước từ những cơn sóng thần đi hướng khác. Tuy nhiên, hiệu quả của chúng vẫn còn là một vấn đề tranh cãi, bởi vì các cơn sóng thần thường cao hơn tường chắn. Ví dụ, đợt sóng thần tràn vào đảo Hokkaido ngày 12 tháng 7 năm 1993 tạo ra những đợt sóng cao tới 30 m (100 ft) - tương đương một tòa nhà 10 tầng. Thị trấn cảng Aonae đã được trang bị một bức tường chắn sóng thần bao kín xung quanh, nhưng các cơn sóng đã tràn qua tường và phá hủy toàn bộ cấu trúc xây dựng bằng gỗ trong vùng. Bức tường có thể có tác dụng trong việc làm chậm và giảm độ cao sóng thần nhưng nó không ngăn cản được tính phá hủy và gây thiệt hại nhân mạng của sóng thần.

Những hiệu ứng của một cơn sóng thần có thể giảm bớt nhờ những yếu tố thiên nhiên như cây trồng dọc bờ biển. Một số vị trí trên đường đi của cơn sóng thần Ấn Độ Dương 2004 hầu như không bị thiệt hại gì nhờ năng lượng sóng thần đã bị một dải cây như dừa và đước hấp thụ. Một ví dụ khác, làng Naluvedapathy tại vùng Tamil Nadu Ấn Độ bị thiệt hại rất ít khi những con sóng thần tan vỡ trong khu rừng 80.244 cây được trồng dọc bờ biển năm 2002 để được ghi tên vào Sách kỷ lục Guinness.  Những nhà môi trường đã đề xuất việc trồng cây dọc theo những vùng bờ biển có nguy cơ sóng thần cao. Tuy có thể mất vài năm để cây lớn đạt tới kích cỡ cần thiết, những công cuộc trồng rừng như vậy có thể mang lại những công cụ hữu hiệu, rẻ tiền cũng như có tác dụng lâu dài trong việc ngăn chặn sóng thần hơn những biện pháp đắt tiền, gây hại đến môi trường như các bức tường chắn sóng.

Ứng phó với sóng thần

 Khi đang ở trên biển, ven biển

Khi đang ở trên tàu, thuyền trên biển, hoặc vùng ven biển mà nhận được tin cảnh báo sóng thần thì bạn không nên cho tàu thuyền trở về cảng, mà nên di chuyển tàu thuyền đến những vùng nước sâu ít nhất là trên 150m, vì sóng thần có thể gây ra sự thay đổi nhanh chóng mực nước biển và tạo ra những dòng chảy nguy hiểm ở cảng và bến tàu.

Khi tàu thuyền còn neo đậu trong bờ mà nhận được tin cảnh báo sóng thần thì chủ tàu thuyền có thể đưa tàu thuyền của mình di chuyển ra biển nếu có đủ thời gian và thực hiện các biện pháp phòng tránh theo thông báo của chính quyền, cơ quan chức năng của địa phương đang sinh sống.

Tuyệt đối không ai được ở lại trên tàu thuyền neo đậu tại bến cảng, vì sóng thần có sức phá hoại rất lớn.

 Khi ở trên đất liền

Đang ở khu vực bãi biển: khi nhận được tin sóng thần, bạn phải ngay lập tức chạy đến nơi an toàn ở các bãi đất cao hoặc ở nơi cách xa bờ biển từ 500m trở lên.

Đang ở nơi đông người: khi nhận được tin sóng thần, bạn phải ngay lập tức báo với những người khác cùng chạy đến nơi an toàn ở các bãi đất cao hoặc ở nơi cách xa bờ biển từ 500m trở lên, đặc biệt là giúp đỡ trẻ em, người già, phụ nữ có thai, người tàn tật đi sơ tán.

Đang ở trong nhà trệt, nhà thấp tầng: trong phạm vi dưới 500m so với bờ biển, bạn phải sơ tán vào sâu trong đất liền, chỉ mang theo các vật dụng, tài sản, giấy tờ quan trọng khi sơ tán; Nếu bạn đang ở trong nhà cao tầng: phải di chuyển lên các tầng cao, không ở lại tầng 1 cho đến tầng 3; mở trống các cửa ở các tầng thấp để hạn chế sự tác động của sóng. Nếu bạn đang đi trên đường khu vực gần biển:  Bạn không được đi ra hướng bờ biển.

 Các trận sóng thần lịch sử

Sóng thần xảy ra thường xuyên nhất ở Thái Bình Dương nhưng là một hiện tượng toàn cầu; sóng thần có thể xảy ra ở bất kì nơi nào có khối nước lớn, bao gồm cả những hồ nằm trong đất liền, có khả năng xảy ra sự dịch chuyển của khối đất bên dưới. Những cơn sóng thần nhỏ, không gây thiệt hại và không thể nhận biết được nếu không có thiết bị chuyên môn, xảy ra thường xuyên như kết quả của những trận động đất nhẹ và các địa chấn khác.

 Trận sóng thần ở Đảo Vancouver, Canada năm 1700
Ngày 26 tháng 1 năm 1700, trận động đất Cascadia, một trong những trận động đất mạnh nhất trong lịch sử, làm gián đoạn Cascadia Subduction Zone offshore từ đảo Vancouver đến bắc California, tạo nên một cơn sóng thần được ghi lại trong lịch sử Nhật Bản cũng như trong lịch sử truyền khẩu của người thổ dân châu Mỹ.

 Trận sóng thần ở Lisboa, Bồ Đào Nha năm 1755
Hàng vạn người sống sót qua trận động đất ở Lisboa năm 1755 đã thiệt mạng trong đợt sóng thần xảy ra sau đó nửa giờ. Nhiều cư dân thành phố chạy ra bờ biển, tin rằng nơi này có thể tránh khỏi các đám cháy và mảnh vỡ do động đất. Trước khi cơn sóng thần ập vào cảng, nước rút rất nhanh, để lộ những hàng hóa bị rơi xuống biển và những chiếc tàu đắm bị lãng quên.

Động đất, sóng thần và hỏa hoạn sau đó đã giết chết hơn một phần ba dân số Lisboa trước trận động đất. Những văn lịch sử ghi chép lại các cuộc thám hiểm của Vasco da Gama và những nhà hàng hải trước đó bị mất, rất nhiều ngôi nhà bị phá hủy (gồm cả đa số những kiến trúc Manueline Bồ Đào Nha). Những người châu Âu ở thế kỷ 18 đã tìm cách giải thích thảm họa này trong tôn giáo và các hệ thống đức tin lý trí. Các nhà triết học Thời khai sáng, nổi tiếng nhất là Voltaire, đã viết về sự kiện này. Quan niệm triết học về sự siêu phàm, như được nhà triết học Immanuel Kant miêu tả trong cuốn Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen (Những quan sát về Cảm giác của Cái đẹp và sự Siêu phàm), có một phần cảm hứng trong nỗ lực tìm hiểu tầm cỡ của trận động đất và sóng thần Lisboa.

 1883 - Vụ nổ phun trào Krakatoa
Hòn đảo núi lửa Krakatoa ở Indonesia đã nổ tung với sức mạnh hủy diệt năm 1883, thổi tung một phần buồng magma dưới chân nó khiến vùng đất nằm phía trên đó và đáy biển sụp đổ. Một loạt những cơn sóng thần đã hình thành sau vụ sụp đổ, một số cơn đạt tới độ cao hơn 40 mét trên mực nước biển. Các cơn sóng thần được quan sát thấy trên khắp Ấn Độ Dương, Thái Bình Dương, bờ biển phía tây nước Mỹ, Nam Mỹ và thậm chí xa tới cả Kênh Anh Quốc. Ở bờ biển phía đối diện tại Java và Sumatra nước lụt tràn sâu nhiều dặm vào trong bờ gây ra thiệt hại to lớn về nhân mạng tới mức một vùng dân cư đã không bao giờ được khôi phục và trở thành rừng rậm và hiện là khu dự trữ sinh quyển Ujung Kulon

Vụ nổ Halifax xảy ra ngày thứ Năm, 6 tháng 12 năm 1917 lúc 9:04:35 sáng giờ địa phương tại Halifax, Nova Scotia ở Canada, khi chiếc tàu chở vũ khí cho Chiến tranh thế giới thứ nhất Mont-Blanc của Pháp va chạm với chiếc tàu thủy Na Uy Imo được thuê chở đồ trợ cấp cho Bỉ. Hậu quả của vụ va chạm làm chiếc Mont-Blanc bốc cháy và nổ tung. Vụ nổ gây ra một cơn sóng thần, và một làn sóng sung kích trong không khí.

 1929 - Trận sóng thần Newfoundland
Ngày 18 tháng 11 năm 1929, một trận động đất mạnh 7.2 độ xảy ra bên dưới Dốc Laurentian tại Grand Banks. Chấn động được cảm nhận thấy tại khắp các tỉnh bang vùng Atlantic ở Canada và đến tận Ottawa ở phía tây cũng như Claymont, Delaware ở phía nam. Hậu quả là sau 2½ giờ một cơn sóng thần cao hơn 7 mét tràn vào bán đảo Burin trên bờ biển phía nam Newfoundland, 28 người thuộc nhiều cộng đồng dân cư đã thiệt mạng.

 1946 - Trận sóng thần Thái Bình Dương

Ngày 1 tháng 4 trận sóng thần do vụ Động đất quần đảo Aleut gây ra giết hại 165 người tại Hawaii và Alaska dẫn tới việc hình thành hệ thống cảnh báo sóng thần (cụ thể là Trung tâm Cảnh báo sóng thần Thái Bình Dương), được thành lập năm 1949 giám sát cho các quốc gia vùng Thái Bình Dương. Tại Hawaii cơn sóng thần được gọi là "Sóng thần Ngày Nói dối" vì mọi người đã tin rằng cảnh báo sóng thần là một trò đùa Ngày Nói dối.

 1960 - Trận sóng thần Chile
Trận Động đất Lớn Chile với cường độ 9.5 độ Richter là trận động đất mạnh nhất từng được ghi lại. Tâm chấn nằm ngoài khơi Trung Nam Chile, gây ra một trong những trận sóng thần có sức tàn phá lớn nhất thế kỷ 20.

Cơn sóng trải dài khắp Thái Bình Dương, với những con sóng đo được tới 25 mét. Đợt sóng đầu tiên ập tới Hilo, Hawaii sau khoảng 14.8 giờ từ khi nó được hình thành ngoài khơi Trung Nam Chile.

Đợt sóng cao nhất tại Vịnh Hilo đo được khoảng 10,7 m (35 ft.). 61 người thiệt mạng với nguyên nhân được cho là do không để ý tới những hồi còi báo động. Khi sóng thần tràn vào Onagawa, Nhật Bản, 22 giờ sau trận động đất, chiều cao sóng đạt 3 mét trên mực thủy triều đang dâng cao. Số lượng người chết do vụ động đất và cơn sóng thần sau đó được ước lượng trong khoảng 490 tới 2.290.

 1963 - Thảm họa Đập Vajont
Hồ chứa nước phía sau Đập Vajont phía bắc Ý đã bị một trận lở đất lớn lao xuống. Một cơn sóng thần phát sinh quét qua đỉnh đập (nhưng không làm vỡ nó) lao xuống thung lũng bên dưới. Gần 2.000 người thiệt mạng.

 1964 - Trận sóng thần Ngày thứ Sáu Tuần thánh
Sau Trận động đất Ngày thứ Sáu Tuần thánh cường độ 9.2 độ, một cơn sóng thần đã tấn công Alaska, British Columbia, California và các thị trấn ven bờ biển tây bắc Thái Bình Dương, khiến 121 người chết. Những cơn sóng cao tới 6 mét, và giết hại 6 người ở Crescent City, California.

 1976 - Trận sóng thần Vịnh Moro
Ngày 16 tháng 8 năm 1976 lúc 12:11 sáng, một trận động đất 7.9 độ xảy ra ở đảo Mindanao, Philippines. Nó tạo ra một cơn sóng thần tàn phá hơn 700 km bờ biển quanh Vịnh Moro ở phía Bắc biển Celebes. Ước lượng số người chết trong thảm họa này lên tới 5.000 người, 2.200 người mất tích hay được cho đã chết, hơn 9.500 người bị thương và tổng cộng 93.500 trở thành vô gia cư. Nó cũng đã tàn phá các thành phố và thị trấn như Thành phố Pagadian, Zamboanga del Sur, Thành phố Zamboanga, Basilan, Sulu, Sultan Kudarat, Maguindanao, Thành phố Cotabato, Lanao del Sur và Lanao del Norte.

 1979 - Trận sóng thần Tumaco
Một trận động đất mạnh 7.9 độ đã xảy ra ngày 12 tháng 12 năm 1979 lúc 7:59:4.3 (UTC) dọc theo bờ biển Thái Bình Dương của Colombia và Ecuador. Trận động đất và cơn sóng thần do nó gây ra đã phá hủy ít nhất năm làng cá và cái chết của hàng trăm người tại tỉnh Nariño Colombia. Chấn động được cảm nhận thấy tại Bogotá, Cali, Popayán, Buenaventura và nhiều thành phố khác tại Colombia và tại Guayaquil, Esmeraldas, Quito cũng như nhiều vùng khác tại Ecuador. Khi Sóng thần Tumaco tràn lên bờ, nó phá hủy trầm trọng thành phố Tumaco, cũng như các thị trấn El Charco, San Juan, Mosquera và Salahonda trên bờ biển Thái Bình Dương của Colombia. Tổng số nạn nhân trong thảm họa này là 259 người chết, 798 người bị thương 95 người mất tích hoặc được cho là đã chết.

 1993 - Trận sóng thần Okushiri
Một trận sóng thần có sức tàn phá lớn đã xảy ra ngoài khơi Hokkaido Nhật Bản sau một trận động đất ngày 12 tháng 7 năm 1993. Cơ quan Khí tượng Nhật Bản đã cảnh báo sóng thần quá muộn. Kết quả, 202 người trên hòn đảo nhỏ Okushiri thiệt mạng và hàng trăm người mất tích hay bị thương. Thêm nữa, hàng trăm triệu chú chim cảnh, mèo và chó cũng thiệt mạng. Trận sóng thần này cũng làm thay đổi một phần của khu vực này.

 2004 - Trận sóng thần Ấn Độ Dương

Trận động đất Ấn Độ Dương 2004, với cường độ được ước lượng khoảng từ 8.90-9.30 trên thang độ Richter (cường độ hiện vẫn chưa được thống nhất, nhưng đa số cho rằng là lớn hơn 9.0 Richter), đã gây ra một loạt những cơn sóng thần khủng khiếp ngày 26 tháng 12 năm 2004 giết hại khoảng 230.000 người (gồm 168.000 người tại riêng Indonesia), biến nó trở thành trận sóng thần gây nhiều thiệt hại nhân mạng nhất trong lịch sử . Cơn sóng thần giết hại người dân ở cả vùng lân cận trận động đất tại Indonesia, Thái Lan và bờ biển tây bắc Malaysia cho tới những nơi cách xa hàng nghìn kilômét tại Bangladesh, Ấn Độ, Sri Lanka, Maldives và thậm chí tới cả Somalia, Kenya và Tanzania ở Đông Phi. Thảm họa đã dẫn tới một chiến dịch quyên góp toàn cầu hỗ trợ cho các nạn nhân, với hàng tỷ dollar đã được quyên góp.

Không giống như Thái Bình Dương, không hề có một trung tâm cảnh báo sóng thần nào đặt tại Ấn Độ Dương. Một phần do nguyên nhân là do từ vụ phun trào Krakatoa năm 1883 (giết hại 36.000 người) tới năm 2004 không một trận sóng thần nào xảy ra ở khu vực này. Sau trận sóng thần Ấn Độ Dương năm 2004, UNESCO và các tổ chức quốc tế khác đã kêu gọi thiết lập một hệ thống giám sát sóng thần toàn cầu.

 2006 - Trận sóng thần nam Đảo Java
Một trận động đất mạnh 7.7 độ Richter làm rung chuyển Ấn Độ Dương ngày 17 tháng 7 năm 2006 tại địa điểm cách 200 km phía nam Pangandaran, một bãi biển đẹp nổi tiếng về những đợt sóng thích hợp cho những người ưa thích môn lướt sóng. Trận động đất này đã gây ra một cơn sóng thần với nhiều độ cao khác nhau từ 2 mét tại Cilacap tới 6 mét tại bãi biển Cimerak cuốn và phạt bằng những ngôi nhà ở sâu tới 400 mét bên trong bờ biển. Số lượng nạn nhân được thông báo gồm 600 người chết và khoảng 150 người vẫn đang mất tích.

 2010 - Trận sóng thần Chile
Trận động đất lớn ở Chile với cường độ 8.8 độ Richter xảy ra ngày 27 tháng 2 năm 2010 gần thành phố Concepción, cách thủ đô Santiago 500 km về phía nam. Trận động đất này gây ra những trận sóng thần tàn phá nhiều thành phố dọc bờ bể Chile và những sóng thần nhỏ ở Hawaii và Nhật Bản.

 2011 - Trận sóng thần Sendai

Trận động đất mạnh 9.0 độ Richter xảy ra ngày 11 tháng 3 năm 2011 gần thành phố Sendai, cách thủ đô Tokyo 373 km về phía nam. Trận động đất này gây ra sóng thần dọc bờ biển Thái Bình Dương của Nhật Bản và hơn 20 quốc gia khác tại Châu Đại Dương, Châu Á, Bắc Mỹ và Nam Mỹ.
Những đợt sóng khủng khiếp đã tràn qua các bức tường chắn sóng, gây nên lũ lụt cho các tỉnh Fukusima, IWate, Miyako,... Các thị trấn bị sóng ập vào phá hủy nặng nề, hàng trăm ngàn ngôi nhà, trường học, bệnh viện sập đổ, tệ hơn, đợt sóng thần này đã gây ra thảm hoạ hạt nhân nghiêm trọng nhất Nhật Bản thời hiện đại, khi chúng tàn phá vào nhà máy điện hạt nhân Fukushima, gây rò rỉ phóng xạ. Sau thảm hoạ, có 15.900 người chết, gần 2.300 người mất tích, và thiệt hại vật chất lên đến 309 tỷ USD.

 Các trận sóng thần khác ở Nam Á

 Các trận sóng thần lịch sử khác
Các cơn sóng thần khác đã xảy ra gồm:
 Khoảng năm 500 trước Công nguyên: Poompuhar, Tamil Nadu, Ấn Độ, Maldives
 1541: một cơn sóng thần đã tấn công những khu định cư đầu tiên của người châu Âu tại Brasil, São Vicente. Không có ghi chép về số người chết và bị thương, nhưng thị trấn hầu như bị phá hủy hoàn toàn.
 20 tháng 1 năm 1606/1607: dọc bờ biển Kênh Anh Quốc hàng nghìn người chết đuối, nhà cửa và những ngôi làng bị cuốn bay, đất trồng trọt bị tràn ngập và các đàn gia súc bị một cơn lũ có thể là sóng thần cuốn trôi. Nguyên nhân của trận lụt còn đang bị tranh cãi, có lẽ nó xuất hiện do sự cộng hưởng của các điều kiện khí hậu và triều cường(tranh luận ).
 26 tháng 1 năm 1700: trận Động đất Cascadia (ước đạt 9.0 độ) đã gây ra những đợt sóng thần lớn trên vùng Tây bắc Thái Bình Dương.
 Một trong những thảm họa sóng thần tồi tệ nhất đã nhận chìm toàn bộ các ngôi làng dọc Sanriku, Nhật Bản, năm 1896. Một cơn sóng cao hơn tòa nhà bảy tầng (khoảng 20 m) đã làm khoảng 26.000 người chết đuối.
 1946: Một trận động đất tại Quần đảo Aleutian gây ra một cơn sóng thần tràn tới Hawaii, giết hại 159 người (năm người chết tại Alaska).
 9 tháng 7 năm 1958: Một trận lở đất lớn gây ra một cơn sóng thần tại fjord ở Vịnh Lituya, Alaska, Hoa Kỳ. Nó di chuyển với tốc độ hơn 150 km/h với độ cao kỉ lục 524m. Là cơn sóng thần cao nhất được ghi nhận.
 26 tháng 5 năm 1983: 104 ở phía Tây Nhật Bản đã thiệt mạng khi một cơn sóng thần xuất hiện từ một trận động đất ở gần đó.
 17 tháng 7 năm 1998: Một cơn sóng thần tại Papua New Guinea giết hại khoảng 2200 người . Một trận động đất 7.1 độ ngoài khơi 24 km sau đó 11 phút là một cơn sóng thần cao 12 m. Tuy cường độ trận động đất không đủ lớn để trực tiếp tạo ra các cơn sóng thần, mọi người tin rằng nó đã gây ra một vụ lở đất dưới đáy biển, dẫn tới sóng thần. Những làng mạc tại Arop và Warapu bị phá huỷ.
 17 tháng 7 năm 2006: Một cơn sóng thần cao 1.8 m tràn vào bờ biển phía nam đảo Java, Indonesia lúc gần 11:20 UTC. Giết hại ít nhất 500 người và làm hư hại nhà cửa, tàu bè và khách sạn tại hay ở gần bờ biển Pangandaran. Cơn sóng thần do một trận động đất mạnh 7.7 độ ngoài khơi Ấn Độ Dương trực tiếp gây nên. Xem Trận động đất tháng 7 năm 2006 Java.

 Sóng thần tại Bắc Mỹ và Caribe
 1690 - Nevis
 14 tháng 11 năm 1840 - Great Swell trên Sông Delaware
 18 tháng 11 năm 1867 - Quần đảo Virgin
 17 tháng 11 năm 1872 - Maine
 11 tháng 10 năm 1918 - Puerto Rico
 18 tháng 11 năm 1929 - Newfoundland
 9 tháng 1 năm 1926 - Maine
 4 tháng 8 năm 1946 - Cộng hòa Dominica
 18 tháng 8 năm 1946 - Cộng hòa Dominica

Có thể coi là sóng thần
 35 triệu năm trước - Thiên thạch Vịnh Chesapeake, Vịnh Chesapeake
 9 tháng 6 năm 1913 - Longport, New Jersey
 6 tháng 8,1923 - Rockaway Park, Queens, New York
 8 tháng 8 năm 1924 - Đảo Coney, New York
 19 tháng 8 năm 1931 - Thành phố Atlantic, New Jersey
 21 tháng 9 năm 1938 - Hurricane, Bờ biển New Jersey
 19 tháng 5 năm 1964 - Đông bắc Hoa Kỳ
 4 tháng 7 năm 1992 - Bãi biển Daytona, Florida

Nguồn: NOAA Văn phòng Dự báo Thời tiết Quốc gia

 Sóng thần tại châu Âu
 Ngày 16 tháng 10 năm 1979 - 23 người đã chết khi bờ biển Nice, Pháp, bị một cơn sóng thần tấn công. Đây có thể là một trận sóng thần do con người gây ra vì việc xây dựng một sân bay mới ở Nice đã gây ra một trận lở đất dưới đáy biển.

 Xem thêm
 Núi lửa
 Động đất
 Hệ thống cảnh báo sóng thần
 Thảm họa Sóng thần Ấn Độ Dương
 Danh sách những cơn sóng thần trong lịch sử và số lượng người chết
 Dự án Vùng đất cao
 Danh sách các trận động đất
 Meteotsunami
 Megatsunami
 Sóng kì dị (Freak wave)
 Sóng lén lút (Sneaker wave)
 Thủy triều
 Hội Sóng thần
 Danh sách các thảm họa theo con số thiệt hại nhân mạng#Sóng thần
 Động đất

 Tham khảo
 Dudley, Walter C. & Lee, Min (1988: 1st edition) Tsunami! ISBN 0-8248-1125-9 link
 Kenneally, Christine (ngày 30 tháng 12 năm 2004). "Surviving the Tsunami". Slate. link
 Macey, Richard (ngày 1 tháng 1 năm 2005). "The Big Bang that Triggered A Tragedy", The Sydney Morning Herald, p 11 - quoting Dr Mark Leonard, seismologist at Geoscience Australia.
 Lambourne, Helen (ngày 27 tháng 3 năm 2005). "Tsunami: Anatomy of a disaster". BBC News. link
 abelard.org. tsunamis: tsunamis travel fast but not at infinite speed. Website, retrieved ngày 29 tháng 3 năm 2005. link
 What about the famous image of a great canyon of water? Could this have any basis in reality?

 Ghi chú

 Liên kết ngoài

 Toàn cảnh động đất & sóng thần hơn 10m ập vào Nhật Bản ngày 11/3/2011
 Bài học địa lý về sóng thần, báo Tuổi trẻ Chủ nhật
 Tsunami Information  — Thông tin về sóng thần bằng tiếng Bồ Đào Nha.
 Tsunami Information from the Coastal Ocean Institute , Woods Hole Oceanographic Institution
 Tsunami Forums
 NOVA: Wave That Shook The World — Site and special report shot within days of the 2004 Indian Ocean tsunami.
 Biggest Tsunami Countdown — Description of the five largest historical tsunamis.
 NOAA Tsunami — General description of tsunamis and the United States agency NOAA's role in Tsunami hazard assessment , preparedness , education , forecasts & warnings , response  and research .
 Can HF Radar detect Tsunamis? — University of Hamburg HF-Radar.
 Development Gateway Tsunami Special
 The Higher Ground Project — Stories of children who survived the tsunami.
 The International Centre for Geohazards (ICG)
 ITIC tsunami FAQ
 NOAA PMEL Tsunami Research Program (United States)
 USGS: Surviving a tsunami (United States)
 ITSU  — Coordination Group for the Pacific Tsunami Warning System.
 Pacific Tsunami Museum
 Tsunamis and Earthquakes
 Tsunami Centers — United States National Weather Service.
 Science of Tsunami Hazards journal
 The International Centre for Geohazards (ICG)
 The Indian Ocean tsunami and what it tells us about tsunamis in general.
 Tsunami: Magnitude of Terror
 General Tsunami Resources
 Natural Disasters - Tsunami — Great research site for kids.
 Envirtech Tsunami Warning System  — Based on seabed seismics and sea level gauges.
 Indian Ocean Disaster Relief
 Benfield Hazard Research - Mega Tsunamis - Cumbre Vieja volcano on the Canary Island of La Palma Risk
 What Causes a Tsunami?
 Scientific American Magazine (January 2006 Issue) Tsunami: Wave of Change  What we can learn from the Indian Ocean tsunami of December 2004.
 Sóng thần trên VnExpress — Thông tin về sóng thần bằng trên VnExpress.

 Hình ảnh và video
Xem thêm: Hình ảnh và video, động đất Ấn Độ Dương năm 2004
 Large Collection of Amateur Tsunami Videos with Thunbnail Images and Detailed Descriptions
  5 Amateur Camcorder Video Streams of the ngày 26 tháng 12 năm 2004 tsunami that hit Sri Lanka, Thailand and Indonesia (search on tsunamis).
 2004 Asian Tsunami Satellite Images (Before and After)
 Satellite Images of Tsunami Affected Areas  High resolution satellite images showing the effects of the 2004 tsunami on the affected areas in Indonesia, Thailand and Nicobar island of India.
 Computer-generated animation of a tsunami
 Animation of 1960 tsunami originating outside coast of Chile
 The Survivors - A moving travelogue full of stunning images along the tsunami ravaged South-Western Coast of India
Tsunamis are Dangerous- A site for about tsunamis for everyone
 Origin of a Tsunami - animation showing how the shifting of continental plates in the Indian Ocean created the catastrophe of December 26th 2004.
 CBC Digital Archives – Canada's Earthquakes and Tsunamis

 Viễn tưởng
 Michael Crichton's State of Fear'' (2004) explored unintended consequences of human intervention with natural forces.

Sóng nước
Thiên tai
Tai biến tự nhiên
Nguy hiểm địa chất
Quản lý rủi ro
Lũ lụt
Dạng nước
Hải dương học
Thuật ngữ tiếng Nhật
Thuật ngữ hải dương học


title: Ra

text:
Ra () hay Re ( hoặc ; ) là Thần mặt trời theo văn hóa Ai Cập cổ đại. Vào Vương triều thứ Năm ông trở thành vị thần tối cao trong tôn giáo Ai Cập cổ, và được miêu tả là ánh nắng mặt trời vào buổi trưa. Ý nghĩa của tên "Ra" chưa hoàn toàn chắc chắn, nhưng nhiều người nghĩ nếu nó không mang nghĩa là mặt trời thì nó có thể mang một số nghĩa liên quan tới 'sức mạnh sáng tạo' hay là 'người sáng tạo'.

Vai trò
Đối với người Ai Cập, mặt trời đại diện cho ánh sáng, ấm áp, và tăng trưởng. Điều này làm cho các vị thần mặt trời rất quan trọng vì mặt trời được xem là người cai trị của tất cả những gì ông đã tạo ra. Người ta thường biểu thị bằng đĩa mặt trời, một vị thần với hình hài đầy đủ hay con mắt của Thần Ra.

Ra được hình dung là đang du hành trên một trong hai con thuyền mặt trời được gọi là Mandjet - Con thuyền của hàng triệu năm hoặc thuyền của buổi sáng, và Mesektet - thuyền của buổi tối. Hai con thuyền này đưa ông đi trên chuyến hành trình của mình xuyên qua bầu trời và xuống tận thế giới âm ty. Khi Ra du hành trên con thuyền mặt trời của mình, ông đi cùng với các vị thần khác nhau bao gồm Thần Sia (Thần của nhận thức) và Hu (Thần thi hành các mệnh lệnh) cũng như Heka (Thần của sức mạnh ma thuật). Thỉnh thoảng ông được sự giúp đỡ của gia đình 9 vị thần Ennead trên hành trình của mình, bao gồm Set người đã vượt qua con rắn hỗn mang độc ác Apep, và Mehen người bảo vệ chống lại những con quái vật của thế giới âm ty.

Apep, một con rắn khổng lồ đã cố gắng ngăn chặn cuộc hành trình của con thuyền mặt trời mỗi đêm bằng cách làm chi phối hay ngăn cản cuộc hành trình nhờ bài hát của nó với ánh mắt thôi miên. Vào buổi tối, người Ai Cập tin rằng Thần Ra dưới hình hài của Atum hoặc dưới hình dạng của một con cừu đực (Khnum). Mesektet hay Con thuyền của Ban đêm sẽ chở ông xuyên qua thế giới Âm ty và quay trở lại phía đông để chuẩn bị cho sự tái sinh của mình. Những huyền thoại về Thần Ra đại diện cho mặt trời mọc là sự tái sinh của mặt trời bởi Nữ thần Bầu trời Nut, do đó việc gán các khái niệm về sự tái sinh và đổi mới của Thần Ra cũng như làm tăng vai trò của mình như là một thần sáng tạo là điều dễ hiểu.

Mô tả
Ra được thể hiện dưới nhiều hình dạng. Hình dạng phổ biến nhất là một người với đầu chim ưng và có đội vương miện với một đĩa mặt trời trên đĩnh đầu, ngoài ra còn ở dạng một người với đầu của bọ hung (Thần Ra trong hình dạng của Khepri), hay là người với đầu của Cừu đực (hình dạng của Khnum). Thần Ra còn thường được miêu tả dưới hình dạng đầy đủ của một con cừu đực, bọ hung, phượng hoàng, diệc, rắn, bò đực, mèo, hoặc sư tử cũng như nhiều loài sinh vật khác.. Ngoài ra, vầng hào quang trên đĩa mặt trời của thần Ra mạnh tới mức không người phàm tục hay vị thần nào có thể nhìn được.

Trong văn hóa đại chúng
Trong nhiều tác phẩm giả tưởng dành cho thiếu niên của Rick Riordan, The Serpent's Shadow (2012), The Throne of Fire (2011).

Mối liên hệ với các vị thần khác

Cũng như nhiều vị thần Ai Cập được tôn thờ, bản sắc của Thần Ra thường được kết hợp với các thần khác, tạo thành một sự hòa trộn giữa các vị thần.
Atum và Atum-Ra
Atum-Ra (Ra-Atum) là một vị thần được tổng hợp và hình thành từ hai vị thần hoàn toàn riêng biệt, tuy nhiên Ra chia sẻ nhiều điểm tương đồng với Atum hơn so với Amun. Atum được liên kết chặt chẽ hơn với ánh nắng mặt trời, và cũng là thần sáng tạo của Ennead. Cả Ra và Atum được coi là cha đẻ của các vị thần và các vị vua, và được tôn thờ rộng rãi. Trong thần thoại cổ xưa, Atum là cha đẻ của Tefnut và Shu, và ông được sinh ra từ đại dương Nun.

Ra-Horakhty
Trong thần thoại Ai Cập về sau này, Ra-Horakhty là biểu hiện của một hoặc nhiều vị thần tổng hợp. Nó được hiểu là "Ra dưới hình hài Horus ở đường chân trời". Người ta gợi ý rằng Ra-Horakhty đơn giản là cuộc hành trình của mặt trời từ đường chân trời từ Đông sang Tây như Ra, hoặc có nghĩa để biểu thị Ra là thần biểu tượng của hy vọng và sự tái sinh. (Xem phần trước: Ra và mặt trời).

Khepri và Khnum
Khepri được biểu thị dưới dạng một con bọ cánh cứng (bọ hung) lăn quả cầu mặt trời lên vào buổi sáng, và đôi khi được coi là biểu hiện của thần Ra vào buổi sáng. Tương tự như vậy, thần Khnum đầu cừu đực cũng được coi là biểu hiện của thần Ra vào buổi tối. Ý tưởng về việc các vị thần khác nhau (hoặc khía cạnh khác nhau của Ra) ngự trị trong nhiều thời điểm khác nhau trong ngày là khá phổ biến. Khepri và Khnum đại diện cho bình minh và hoàng hôn, Ra thường là đại diện của buổi trưa khi mặt trời lên tới đỉnh điểm. Đôi khi hiện thân dưới dạng Horus được sử dụng thay vì Thần Ra.

Tham khảo

Đọc thêm

 Collier, Mark and Manley, Bill. How to Read Egyptian Hieroglyphs: Revised Edition. Berkeley: University of California Press, 1998.
 Salaman, Clement, Van Oyen, Dorine, Wharton, William D, and Mahé, Jean-Pierre. The Way of Hermes: New Translations of the Corpus Hermeticum and The Definitions of Hermes Trismegistus to Asclepius. Rochester: Inner Traditions, 1999.

Nam thần Ai Cập
Thần Mặt Trời


title: Meilhan-sur-Garonne

text:
Meilhan-sur-Garonne  là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 55 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Meilhansurgaronne


title: Saint-Ellier-du-Maine

text:
Saint-Ellier-du-Maine là một xã của tỉnh Mayenne, thuộc vùng Pays de la Loire, tây bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Mayenne

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintellierdumaine


title: Chùa Non Nước (Hà Nội)

text:
Chùa Non Nước (tên chữ là Sóc Thiên Vương Thiền tự) nằm trong quần thể khu di tích Đền Sóc ở độ cao hơn 110 m so với chân núi. Chùa nằm chính giữa dãy nũi hình vòng cung, tựa như người ngồi trên chiếc ngai, hướng nhìn xuống vùng hồ nước trong xanh, và những xóm làng trù phú của thôn Vệ Linh, xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội.

Theo Thiền Uyển Tập Anh và Đại Việt Sử ký toàn thư, vị thiền sư đầu tiên trụ trì chùa này tên là Ngô Chân Lưu (933-1011), hậu duệ của Ngô Quyền. Năm 971, được vua Đinh Tiên Hoàng phong hiệu Khuông Việt Quốc sư. Đó là vị thiền sư đầu tiên được nhà nước phong kiến của Việt Nam phong tặng danh hiệu Quốc sư. Lịch sử ghi nhận vị Quốc sư này cùng Vạn Hạnh Thiền sư đã phù trợ đưa Lý Công Uẩn lên ngôi. Năm 1010 Lý Công Uẩn rời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra Thăng Long, mở đầu cho thời kỳ hưng thịnh nhất của lịch sử Việt Nam. Khuông Việt Quốc sư trở thành Việt Nam tam triều Quốc sư (trải ba triều Đinh - Lê - Lý).

Học viện Phật giáo Việt Nam

Học viện Phật giáo Việt Nam, tiền thân là Trường Cao cấp Phật học được thành lập năm 1981, hiện có trụ sở tại Chùa Quán Sứ, Hà Nội. Xuất phát từ nhu cầu nghiên cứu, đào tạo Phật học, Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã quyết định thực hiện dự án xây dựng trụ sở mới của Học viện trên khu đất hơn 11ha. Học viện được xây dựng trên khu đất nằm trong quần thể "Non nước Thiền tự" dấu tích Phật giáo Thăng Long, với quy mô đào tạo 1.500-2.000 tăng ni sinh các hệ cao đẳng, đại học và sau đại học.

Học viện Phật giáo Việt Nam gồm Tòa chính điện, khu Đại, Trung, Tiểu giảng đường; khu quảng trường, khuôn viên có thể chứa hơn 2 vạn người; thư viện Phật giáo; Trung tâm Y học Tuệ Tĩnh; khu ký túc xá. Tổng kinh phí xây dựng ước tính khoảng 200 tỷ đồng, được tiến hành theo từng giai đoạn, dự kiến trong khoảng từ 15 đến 20 năm. Học viện Phật giáo tại Hà Nội là Học viện Phật giáo thứ 3 ở Việt Nam, sau hai học viện đang hoạt động tại Thành phố Hồ Chí Minh và Huế.

Trụ trì hiện nay của Chùa Non Nước là Thượng tọa Thích Thanh Quyết (1962)

Viện trưởng hiện nay của HVPG HN là Hòa thượng Thích Thanh Đạt

Tham khảo

Hoàn toàn không có nguồn tham khảo
Non Nước
Sóc Sơn


title: Tipula antarctica

text:
Tipula antarctica là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Tham khảo
<references>

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Phetchabun

text:
Phetchabun là một thị xã (thesaban mueang) ở Thái Lan, thủ phủ của tỉnh Phetchabun. Nó bao gồm các tambon Nai Mueang của huyện Phetchabun, dọc theo sông Pa Sak. Vào năm 2005, thị xã có dân số 23.823 người.

Từ bằng chứng lịch sử, người ta tin rằng Phetchabun được thành lập bởi hai vương quốc - cụ thể là Vương quốc Sukhothai và thời kỳ Ayutthaya của vua Narai vĩ đại. Ban đầu tỉnh đã được gọi là "Phê-cha-buth" là "Phuenchapura", có nghĩa là thành phố nhiều loại cây trồng. Lý do được đưa ra tên của nó là bởi vì địa bàn tỉnh là rất màu mỡ và đầy đủ các tài nguyên thiên nhiên.

Tham khảo

Tỉnh Phetchabun


title: Rebirth (album của Jennifer Lopez)

text:
Rebirth (Tiếng Việt: Tái Sinh) là album phòng thu thứ tư của ca sĩ người Mỹ Jennifer Lopez, được phát hành vào 1 tháng 3 năm 2005 bởi hãng Epic Records. Album đã phát hành đĩa đơn quảng bá đầu tiên mang tên "Get Right", gặt hái được rất nhiều thành công và giữ vững vị trí quán quân trên một số bảng xếp hạng âm nhạc thế giới.

Thông tin bên lề
Trong quá trình thực hiện, album được lấy tên là Call Me Jennifer (Hãy gọi tôi là Jennifer), nhưng vì quá giống với tên album trước của cô, "J.Lo" nên ê-kíp thực hiện lại tiếp tục tìm một tên gọi mới. Album sau đó được đặt là "Bennifer" nhưng cuối cùng bị hủy bỏ vì thất bại thảm hại của bộ phim của cặp đôi này trong Gigli.
Âm nhạc của album mang hơi hướng của những năm 80 với giai điệu urban pop và funk kèm theo một vài bài hát ballad. Chồng hiện tại của cô Marc Anthony là người đồng sáng tác và đồng sản xuất một ca khúc trong album là "(Can't Believe) This Is Me".

Rebirth được phát hành dưới dạng DualDisc, vì vậy có chất lượng âm thanh stereo. Album còn kèm theo video ca nhạc của bài hát "Get Right" cùng Fabolous, và một bộ phim tài liệu ngắn về quá trình thực hiện album.

"Cherry Pie" trước đó đã định là đĩa đơn thứ ba của album. Nhưng vì số lượng đĩa bán ra quá ít nên việc phát hành ca khúc phải hoãn lại.

Diễn biến trên bảng xếp hạng
Album đứng ở vị trí á quân tại bảng Billboard 200 ở tuần 19 tháng 3 năm 2005 với số lượng đĩa bán ra là 261,000 bản trong tuần đầu tiên. Album đã tổng cộng bán được 731,000 bản tại Hoa Kỳ dựa trên số liệu của Nielsen SoundScan, và được chứng nhận là đĩa Bạch kim bởi tổ chức RIAA. Album được khán giả toàn thế giới đón nhận, đặc biệt ở châu Âu, khi album vươn lên vị trí đầu bảng ở Netherlands và Thụy Sĩ; nằm trong top 5 tại Ý, Tây Ban Nha, Đức, Austria, Belgium, và Hungary; và nằm trong top 10 tại Anh, Pháp, Ireland, và Phần Lan. Ngoài ra, album trở thành album thành công nhất tại Nhật Bản khi đứng ở vị trí thứ 3 với 244,689 bản được bán ra. Rebirth đồng thời trở thành album tiếng nước ngoài thành công nhất năm 2005. Vì số lượng đĩa bán ít từ đĩa đơn thứ hai "Hold You Down", vì vậy kế hoạch phát hành đĩa đơn thứ ba "Cherry Pie" đã bị hoãn lại. Album đã tổng cộng bán được 3,000,000 bản toàn thế giới. Rebirth đã trở thành một trong những album hay nhất của năm 2005 trên trang Canal Pop của Brazil.

Đánh giá chuyên môn
"Rebirth" nhân được 52/100 điểm từ Metacritic, cùng một "nhiều đánh giá trái ngược khác nhau". Allmusic cho bài hát 4/5 sao khi cho rằng "Album không theo dấu chân của 3 album trước, hẳn là cái tên đã nói lên toàn bộ album, thật sự đã được tái sinh" và nói thêm "Rebirth có nhiều năng lượng và thành công hơn các album khác".

Danh sách ca khúc

Các giai điệu được chọn
 "Get Right" — Có nội dung từ "Soul Power '74" (James Brown)
 "Hold You Down" — Có nội dung từ "As We Lay" (Larry Troutman, Billy Beck)
 "Whatever You Wanna Do" — Có nội dung từ "Con-Funk-Shun" (Delma Anthony Churchill, Harvey Fuqua, Kenneth L. Hawkins)

Ê-kíp
Jennifer Lopez – giọng chính
Marco Britti – trống
Mario Guini – guitar
Bob Robinson – guitar điện
Erben Perez – bass
Cory Rooney – nhạc điện tử
Tim Kelley – bass, nhạc điện tử
Delisha Thomas – giọng nền
Andrea Mendez – giọng nền
Candice Nelson – giọng nền
Makeba Riddick – giọng nền
Rudaina Haddad – giọng nền

Đội sản xuất
Mert Alas – nhiếp ảnh
Jim Annunziato – trợ lý kĩ thuật
Marc Anthony – sản xuất
Robert Anthony – sản xuất
Chris Avedon – kĩ thuật
Scotty Beats – kĩ thuật
Big Boi – sản xuất
Gregory Bruno – sản xuất
Cutmaster Swift – sản xuất
Danja – sản xuất
Hector Diaz – chỉnh sửa, sản xuất
Dylan Ely – trợ lý kĩ thuật
Mike Evans – đồng sản xuất
Katie Grand – stylist
Rich Harrison – chỉnh sửa, sản xuất
Fred "Uncle Freddie" Jerkins III – sản xuất
Rodney Jerkins – chỉnh sửa, sản xuất
Tim Kelley – drum chỉnh sửa - sản xuất
Peter Wade Keusch – kĩ thuật, mixing
Jennifer Lopez – giám đốc sản xuất
Andrew McKay – đồng sản xuất
Nyce Boy – sản xuất
Oribe – làm tóc
Julian Peploe – chỉ đạo sản xuất
William E. Pettaway Jr. – đồng sản xuất
Marcus Piggott – nhiếp ảnh
Herb Powers – mastering
Geneva Randolph – đồng sản xuất
Cory Rooney – sản xuất, giám đốc sản xuất
Bruce Swedien – kĩ thuật, mixing
Delisha Thomas – xếp giọng
Charlotte Tilbury – trang điểm
Timbaland – sản xuất
Mike Tschupp – trợ lý kĩ thuật

Xếp hạng

Vị trí

Chứng nhận

Thành công trên các bảng xếp hạng

|-

Tham khảo

Album của năm 2005
Album của Jennifer Lopez
Album năm 2005
Album sản xuất bởi Rodney Jerkins
Album của Epic Records
Album sản xuất bởi Timbaland


title: Korweiler

text:
Korweiler là một xã ở huyện Rhein-Hunsrück bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz


title: Aplosonyx spenceri

text:
Aplosonyx spenceri là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Aplosonyx


title: Tipula hirsutipes

text:
Tipula hirsutipes là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Papuacola

text:
Papuacola là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Ophiderini


title: Anthracalaus lamingtonensis

text:
Anthracalaus lamingtonensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Calder & von Hayek miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Anthracalaus


title: Xandramella

text:
Xandramella là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Andrena hybrida

text:
Andrena hybrida là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1975.

Chú thích

Tham khảo

H
Động vật được mô tả năm 1975


title: Benthobia tryonii

text:
Benthobia tryonii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Pseudolividae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Benthobia


title: Mueang Nan (huyện)

text:
Mueang Nan () là huyện thủ phủ (Amphoe Mueang) của tỉnh Nan, phía bắc Thái Lan.

Lịch sử
Đơn vị này trước đây là Khwaeng Nakhon Nan, và đã được đổi thành huyện Mueang Nan vào năm 1914. Khun Yommana Nattikan là huyện trưởng đầu tiên.

Địa lý
Các huyện giáp ranh từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ là: Tha Wang Pha, Santi Suk, Phu Phiang, Wiang Sa, Ban Luang của Nan Province và Pong của tỉnh Phayao.

Hành chính
Huyện này được chia thành 11 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 105 làng (muban). Nan là thị xã (thesaban mueang) và nằm trên toàn bộ tambon Nai Wiang. Có 10 Tổ chức hành chính tambon.

Các con số mất là tambon nay tạo thành huyện Phu Phiang.

Tham khảo

Mueang Nan


title: Sốt vàng

text:
Sốt vàng là chứng bệnh sốt gây vàng da do siêu vi trùng thuộc họ Flaviviridae gây ra . Đây là một chứng bệnh sốt xuất huyết quan trọng tại châu Phi và Nam Mỹ mặc dù hiện nay đã có vắc-xin hiệu nghiệm.

Sốt vàng hay sốt vàng da  là bệnh vi rút cấp tính. Trong đa số trường hợp, có các triệu chứng sốt, ớn lạnh, mất cảm giác thèm ăn, nôn, đau bắp cơ đặc biệt ở lưng, và nhức đầu. Triệu chứng thường giảm trong vòng năm ngày. Ở một số người trong vòng một ngày thuyên giảm, sốt tái phát, đau bụng, và tổn thương gan bắt đầu gây vàng da. Nếu tình trang này xảy ra thì nguy cơ chảy máu và bệnh về thận cũng tăng.
Bệnh này lây lan bởi vết cắn của một con muỗi cái nhiễm bệnh. Nó chỉ lây nhiễm cho người, các động vật linh trưởng và một số loài muỗi. Tại các thành phố, nó chủ yếu lây lan bởi Aedes aegypti, một loại muỗi được tìm thấy ở khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Virus này là một loại virut RNA của chi Flavivirus. Bệnh có thể khó phân biệt với các bệnh khác, đặc biệt là ở giai đoạn đầu. Để xác nhận một trường hợp nghi ngờ, cần phải thử nghiệm mẫu máu với phản ứng chuỗi polymerase.
Một vaccin an toàn và hiệu quả chống lại bệnh sốt vàng đã có và một số quốc gia yêu cầu tiêm chủng cho khách du lịch. Các nỗ lực khác để ngăn ngừa nhiễm trùng bao gồm giảm số lượng muỗi lây truyền. Ở những nơi sốt vàng da phổ biến và tiêm chủng không phổ biến, chẩn đoán sớm các ca bệnh và tiêm chủng cho một phần lớn dân cư là rất quan trọng để ngăn ngừa sự bùng phát. Sau khi bị nhiễm bệnh, việc theo dõi các triệu chứng và cần có các biện pháp cụ thể có hiệu quả chống lại virus. Tử vong xảy ra ở một nửa số người bị bệnh nặng.
Năm 2013, sốt vàng dẫn đến khoảng 127.000 trường hợp nhiễm nặng và 45.000 trường hợp tử vong, với gần 90% trường hợp xảy ra ở Châu Phi. Gần một tỷ người sống trong một khu vực của thế giới nơi căn bệnh này là phổ biến. Nó phổ biến ở các vùng nhiệt đới ở Nam Mỹ và Châu Phi, nhưng không ở Châu Á. Từ những năm 1980, số ca sốt vàng đã tăng lên. Điều này được cho là do ít người được miễn dịch, nhiều người sống ở các thành phố, người di chuyển thường xuyên, và thay đổi khí hậu. Căn bệnh này bắt nguồn từ châu Phi, từ nơi nó lan sang Nam Mỹ thông qua việc buôn bán nô lệ vào thế kỷ 17. Kể từ thế kỷ 17, một số đợt dịch lớn xảy ra ở châu Mỹ, châu Phi và châu Âu. Trong thế kỷ 18 và 19, sốt vàng được coi là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất. Trong năm 1927, virus sốt vàng trở thành virus ở người đầu tiên bị cô lập.

Dấu hiệu, Triệu chứng
Sốt vàng bắt đầu sau giai đoạn ủ bệnh từ ba đến sáu ngày. Hầu hết các trường hợp chỉ gây sốt nhẹ, nhức đầu, ớn lạnh, đau lưng, mệt mỏi, chán ăn, đau cơ, buồn nôn, và nôn. Trong những trường hợp này, nhiễm trùng chỉ kéo dài từ ba đến bốn ngày.
Tuy nhiên, trong 15% trường hợp, người ta tiến vào giai đoạn thứ hai, độc của bệnh sốt tái phát, lần này cùng với vàng da do tổn thương gan, cũng như đau bụng. Chảy máu trong miệng, mắt, và đường tiêu hóa gây ra chất mỡ có máu, do đó có tên là sốt vàng. Cũng có thể có suy thận, nấc cục, và mê sảng.
Giai đoạn độc hại gây tử vong trong khoảng 20 đến 50% trường hợp, làm cho tỷ lệ tử vong chung của bệnh khoảng 3,0 đến 7,5%. Tuy nhiên, tỷ lệ tử vong của những người có giai đoạn độc hại của bệnh có thể vượt quá 50%.
Sống sót sau nhiễm trùng cung cấp miễn dịch suốt đời và thường không có kết quả gây tổn thương cơ vĩnh viễn.

Nguyên nhân
Bệnh do vi rút sốt vàng gây ra và lây lan qua vết cắn của muỗi cái. Bệnh chỉ có ở người, bộ linh trưởng, và vài loài muỗi.Sốt vàng là do siêu vi khuẩn sốt vàng, một loại virut RNA bao phủ từ 40 đến 50 nm, loài RNA thuộc họ Flaviviridae. Đây là căn bệnh đầu tiên cho thấy khả năng lây truyền qua huyết thanh người được lọc và truyền qua muỗi bởi Walter Reed vào khoảng năm 1900. RNA có một mạch đơn có khoảng 11.000 nucleotide dài và có một mã mở khung mã hóa một polyprotein. Các proteaza chủ yếu đã cắt polyprotein này thành ba cấu trúc (C, prM, E) và bảy protein phi cấu trúc (NS1, NS2A, NS2B, NS3, NS4A, NS4B, NS5); sự liệt kê tương ứng với sự sắp xếp của gen mã hóa protein trong bộ gen. Khuôn 3'UTR sốt virut vàng nhỏ (YFV) cần thiết cho việc giữ ổn định của XRN1 của exonuclease 5'-3 'chủ nhân. UTR chứa cấu trúc pseudokock PKS3 đóng vai trò như một tín hiệu phân tử để ngăn chặn exonuclease và là yêu cầu duy nhất của virut cho sản xuất flavivirus RNA (sfRNA) bậc phụ. Các sfRNAs là kết quả của sự không thoái hóa của bộ gen virus bởi exonuclease và rất quan trọng đối với sự gây bệnh của virus. Sốt vàng thuộc về nhóm cơn sốt xuất huyết.

Các virut lây nhiễm, trong số những người khác, bạch cầu đơn bào, đại thực bào, và các tế bào đuôi gai. Họ gắn kết với bề mặt tế bào thông qua các thụ thể cụ thể và được đưa lên bởi một túi niêm mạc. Bên trong endosome, độ pH giảm làm cho sự kết hợp của màng nội bào với vỏ virus. Các capsid đi vào tế bào chất, phân rã, và giải phóng bộ gen. Sự kết hợp của receptor, cũng như phản ứng nhiệt hạch màng tế bào, được xúc tác bởi protein E, nó làm thay đổi cấu trúc của nó ở pH thấp, làm cho sắp xếp lại 90 homo dimers thành 60 homo trimers.
Sau khi đi vào tế bào chủ, bộ gen của virus được tái tạo trong lưới tế bào nội mạc thô (ER) và trong các túi được gọi là túi xoang. Thoạt đầu, một dạng virut chưa trưởng thành của hạt virus được tạo ra bên trong ER, mà protein M của nó vẫn chưa được tách ra thành dạng trưởng thành và do đó được biểu hiện như prM (tiền chất M) và tạo thành một phức hợp với protein E. Các hạt chưa trưởng thành được chế biến trong bộ máy Golgi bởi protein furin của vật chủ, nó phân rã prM đến M. Điều này giải phóng E khỏi phức hợp mà bây giờ có thể thay thế vị trí của nó trong virion trưởng thành, truyền nhiễm.

Truyền
Virus sốt vàng chủ yếu truyền qua vết muỗi Aedes aegypti, nhưng các loài muỗi Aedes khác như muỗi cọ (Aedes albopictus) cũng có thể là một loại côn trùng truyền cho virut này. Giống như các loại arbovirus khác được lây truyền qua muỗi, virut sốt vàng da được đưa lên bởi một con muỗi cái khi nó hấp thụ máu của một con người bị nhiễm bệnh hoặc linh trưởng khác. Virus đến được dạ dày của muỗi, và nếu nồng độ virus đủ cao, virus có thể lây nhiễm vào các tế bào biểu mô và nhân bản ở đó. Từ đó, họ đến được máu huyết (hệ thống máu của muỗi) và từ đó có tuyến nước bọt. Khi muỗi tiếp theo hút máu, nó sẽ tiêm vào nước bọt của nó vào vết thương, và virut sẽ đến được dòng máu của người bị cắn. Chỉ định cho thấy sự lây truyền qua da và xuyên đại tràng của virus sốt vàng trong A. aegypti, nghĩa là truyền từ muỗi cái sang trứng và sau đó là ấu trùng. Sự lây nhiễm của các côn trùng không có máu trước đây có vẻ như đóng một vai trò quan trọng trong sự đột biến của bệnh.
Có ba chu kỳ truyền nhiễm khác nhau về dịch tễ, trong đó virus lây truyền từ muỗi sang người hoặc các loài linh trưởng khác. Trong "chu kỳ đô thị", chỉ có muỗi vàng A. aegypti có liên quan. Nó thích nghi tốt với khu vực thành thị và cũng có thể lây truyền các bệnh khác, bao gồm sốt Zika, sốt dengue và chikungunya. Chu kỳ đô thị chịu trách nhiệm cho các đợt bùng phát bệnh sốt vàng xuất hiện ở Châu Phi. Ngoại trừ một vụ bùng phát vào năm 1999 ở Bolivia, chu kỳ đô thị này không còn tồn tại ở Nam Mỹ nữa.

Ngoài chu kỳ đô thị, cả ở Châu Phi và Nam Mỹ, có chu kỳ sinh cảnh (rừng hoặc chu kỳ rừng), nơi loài Aedes africanus (ở Châu Phi) hoặc muỗi của chi Haemagogus và Sabethes (ở Nam Mỹ) là những vectơ. Trong rừng rậm, muỗi lây nhiễm chủ yếu là động vật linh trưởng không phải con người; bệnh chủ yếu không có triệu chứng ở loài linh trưởng châu Phi. Ở Nam Mỹ, chu kỳ sinh thái hiện nay là cách duy nhất con người có thể bị nhiễm bệnh, điều này giải thích tỷ lệ mắc bệnh sốt vàng trên lục địa thấp. Những người bị nhiễm bệnh trong rừng có thể mang vi rút đến các khu đô thị, nơi A. aegypti hoạt động như một vector. Do chu kỳ sinh thái này, sốt vàng không thể được tận diệt.
Ở châu Phi, chu kỳ truyền nhiễm thứ ba được gọi là "chu kỳ hoang vu " hoặc chu trình trung gian, xảy ra giữa rừng và chu kỳ đô thị. Các loại muỗi khác nhau của chi Aedes có liên quan. Trong những năm gần đây, đây là hình thức lây truyền phổ biến nhất của bệnh sốt vàng ở Châu Phi.
Sự lo ngại về sốt vàng lan rộng đến vùng Đông Nam Á, nơi mà nó đã xuất hiện côn trùng A. aegypti

Chẩn Đoán
Cách chẩn đoán thường xuyên nhất là chẩn đoán lâm sàng, được thực hiện trên cơ sở triệu chứng và nơi ở của bệnh nhân trước khi bị ốm. Các đợt bệnh nhẹ chỉ có thể được xác định về mặt vi rút. Vì các cơn sốt vàng nhẹ có thể góp phần đáng kể cho sự bùng phát của khu vực, mọi trường hợp nghi ngờ sốt vàng (có triệu chứng sốt, đau, buồn nôn và nôn từ 6 đến 10 ngày sau khi rời khỏi khu vực bị ảnh hưởng) được điều trị một cách nghiêm túc.
Nếu nghi ngờ có sốt vàng, vi rút không thể được xác nhận cho đến sáu đến 10 ngày sau khi bị ốm. Có thể nhận được sự xác nhận trực tiếp bằng phản ứng chuỗi polymerase phiên mã ngược, nơi bộ gen của virut được khuếch đại. Một phương pháp tiếp cận trực tiếp khác là sự cô lập của virus và sự phát triển của nó trong nuôi cấy tế bào sử dụng huyết tương; việc này có thể mất từ một đến bốn tuần.
Theo huyết thanh học, một xét nghiệm miễn dịch hấp thụ enzyme trong giai đoạn cấp tính của bệnh sử dụng IgM đặc hiệu chống sốt vàng hoặc tăng IgG đặc hiệu (so với mẫu sớm hơn) có thể xác nhận sốt vàng da. Cùng với các triệu chứng lâm sàng, phát hiện IgM hoặc tăng gấp bốn lần IgG-titer được xem là dấu hiệu đầy đủ cho sốt vàng da. Vì các xét nghiệm này có thể phản ứng chéo với các flavivirus khác, như virus dengue, những phương pháp gián tiếp này không thể kết luận chứng minh nhiễm sốt vàng.
Sinh thiết gan có thể xác minh viêm và hoại tử tế bào gan và phát hiện kháng nguyên virus. Do xu hướng chảy máu của bệnh nhân sốt vàng, sinh thiết chỉ được khuyến cáo sau khi giết mổ để xác nhận nguyên nhân gây tử vong.
Trong chẩn đoán phân biệt, các bệnh nhiễm trùng sốt vàng phải được phân biệt với các bệnh sốt khác như bệnh sốt rét. Các bệnh sốt xuất huyết khác như virut Ebola, virus Lassa, virus Marburg, và vi rút Junin phải được loại trừ như nguyên nhân.

Phòng bệnh
Dự phòng cá nhân sốt vàng bao gồm tiêm vắc xin và tránh muỗi đốt ở những nơi có dịch sốt vàng. Các biện pháp thể chế để phòng ngừa bệnh sốt vàng bao gồm các chương trình chủng ngừa và các biện pháp kiểm soát muỗi. Các chương trình phân phát màn chống muỗi sử dụng trong nhà đang giảm các trường hợp sốt rét và sốt rét. Việc sử dụng chất chống côn trùng đã đăng ký EPA được khuyến cáo khi ở ngoài trời. Tiếp xúc ngay cả trong một thời gian ngắn cũng đủ để có thể bị cắn. Quần áo dài tay, quần dài, vớ rất hữu ích để phòng ngừa. Nhận thức về tiếp xúc muỗi từ sáng đến tối. Việc sử dụng thuốc diệt cỏ cho các bình chứa nước có thể giúp loại bỏ các địa điểm gây muỗi tiềm ẩn. Muỗi trưởng thành có thể bị giết bằng cách sử dụng thuốc trừ sâu, làm giảm sự truyền bệnh sốt vàng.
Sử dụng thuốc chống côn trùng khi ở ngoài trời, ví dụ như DEET, picaridin, IR3535 hoặc dầu bạch đàn chanh trên da bị phơi nhiễm.
Mang quần áo phù hợp để giảm vết cắn của muỗi. Khi thời tiết cho phép, mặc áo dài, quần dài và vớ khi ở ngoài trời. Muỗi có thể cắn qua quần áo mỏng, do đó xịt quần áo bằng chất chống thấm có chứa permethrin hoặc một chất chống thấm khác của EPA sẽ giúp bảo vệ thêm. Quần áo được xử lý bằng permethrin có sẵn trên thị trường. Thuốc chống côn trùng có chứa permethrin không được chấp thuận để áp dụng trực tiếp vào da.
Thời điểm cắn đỉnh của nhiều loài muỗi đang đến gần. Tuy nhiên, A. aegypti, một trong những muỗi truyền virut sốt vàng, ăn vào ban ngày. Giữ chỗ ở với phòng chiếu hoặc máy lạnh, đặc biệt trong thời gian cắn đỉnh, cũng làm giảm nguy cơ bị muỗi cắn.

Vắc xin
Chủng ngừa được khuyến cáo cho những người đi du lịch đến các vùng bị ảnh hưởng, bởi vì người không phải là người bản xứ có xu hướng phát triển bệnh nặng hơn khi bị nhiễm bệnh. Bảo vệ bắt đầu từ ngày thứ 10 sau khi tiêm vắc xin ở 95% người, và đã được báo cáo là kéo dài ít nhất 10 năm. WHO tuyên bố rằng một liều tiêm chủng duy nhất đủ để tạo ra miễn dịch suốt đời đối với bệnh sốt vàng ". Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo thói quen tiêm chủng cho những người sống trong các khu vực bị ảnh hưởng từ tháng thứ 9 đến tháng thứ 12 sau sinh.
Có tới một phần tư người bị sốt, đau nhức, và đau nhức cục bộ và đỏ ở chỗ tiêm. Trong một số ít trường hợp (ít hơn một trong 200.000 đến 300.000), tiêm chủng có thể gây ra chứng tăng nhãn áp do sốt vàng, gây tử vong ở 60% trường hợp. Có lẽ do hình thái di truyền của hệ thống miễn dịch. Một tác dụng phụ khác có thể xảy ra là nhiễm trùng hệ thần kinh, xảy ra trong một trong 200.000 đến 300.000 trường hợp, gây ra bệnh thần kinh liên quan đến vắc xin sốt vàng, có thể dẫn đến viêm màng não mãn tính và tử vong ít hơn 5% ca bệnh.

Sáng kiến Sốt Vàng, do WHO đưa ra năm 2006, tiêm chủng cho hơn 105 triệu người ở 14 quốc gia ở Tây Phi. [36] Không có ổ dịch được báo cáo vào năm 2015. Chiến dịch này được hỗ trợ bởi Liên minh GAVI, và các tổ chức chính phủ ở Châu Âu và Châu Phi. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tiêm phòng đại trà không thể loại trừ được cơn sốt vàng vì số lượng muỗi bị nhiễm ở khu vực thành thị của các nước mục tiêu, nhưng nó sẽ làm giảm đáng kể số người bị nhiễm bệnh. [37]
Tháng 3 năm 2017, WHO đưa ra một chiến dịch tiêm chủng ở Braxin với 3,5 triệu liều từ một kho dự trữ khẩn cấp. [38] Vào tháng 3 năm 2017, WHO đã khuyến cáo tiêm vắc xin cho khách du lịch tới một số vùng của Brazil.
. Tại những nơi sốt vàng lưu hành và tiêm chủng không rộng rãi thì phát hiện bệnh sớm và chủng ngừa phần lớn người dân là điều quan trọng để ngăn ngừa dịch bệnh. Một khi bị nhiễm bệnh, thì kiểm soát triệu chứng chứ không có biện pháp điều trị đặc hiệu hiệu quả chống vi rút. Đối với người bệnh nặng, khoảng một nửa người không được điều trị bị tử vong.

Tiêm chủng bắt buộc
Một số nước châu Á về mặt lý thuyết đang có nguy cơ dịch sốt vàng (muỗi có khả năng truyền bệnh sốt vàng và các con khỉ dễ bị nhiễm bệnh), mặc dù bệnh này chưa xảy ra ở đó. Để ngăn ngừa sự lây lan của virus, một số quốc gia yêu cầu tiêm chủng trước đây của khách du lịch nước ngoài nếu họ đã đi qua khu vực sốt vàng. Việc chủng ngừa phải được chứng minh bằng giấy chứng nhận tiêm chủng, có hiệu lực sau 10 ngày tiêm phòng và kéo dài trong 10 năm. Mặc dù WHO vào ngày 17 tháng 5 năm 2013 đã khuyên rằng tiêm chủng bổ sung tiếp theo là không cần thiết, một giấy chứng nhận tuổi hơn 10 (năm) có thể không được chấp nhận ở tất cả các biên giới ở tất cả các quốc gia bị ảnh hưởng. Một danh sách các quốc gia có yêu cầu tiêm vắcxin sốt vàng được WHO công bố. Nếu không thể tiêm phòng vắc xin vì một số lý do, có thể có sự phân chia. Trong trường hợp này, phải có giấy chứng nhận miễn giảm do trung tâm tiêm chủng đã được WHO công nhận. Mặc dù 32 trong số 44 quốc gia có sốt vàng xảy ra đặc biệt là có các chương trình tiêm phòng, ở nhiều nước này, dưới 50% dân số của họ được chủng ngừa.

Kiểm soát côn trùng
Kiểm soát bệnh sốt vàng A. aegypti có tầm quan trọng lớn, đặc biệt là do cùng một loại muỗi cũng có thể truyền bệnh sốt xuất huyết và bệnh chi kungunya. A. aegypti sinh sôi nảy nở trong nước, ví dụ như ở các khu vực dân cư ở những khu vực có nguồn cung cấp nước uống không an toàn, hoặc rác thải sinh hoạt, đặc biệt là lốp xe, lon và chai nhựa. Những điều kiện này là phổ biến ở các khu vực thành thị ở các nước đang phát triển.
Hai chiến lược chính được sử dụng để giảm số lượng muỗi. Một cách tiếp cận là để diệt ấu trùng đang phát triển. Các biện pháp được thực hiện để giảm sự tích lũy nước, trong đó ấu trùng phát triển. Larvicides được sử dụng, cũng như cá ăn cá và copepods, làm giảm số lượng ấu trùng. Trong nhiều năm, những con gia cầm thuộc chi Mesocyclops đã được sử dụng ở Việt Nam để dự phòng bệnh sốt xuất huyết. Nó đã diệt trừ được muỗi ở một số khu vực. Những nỗ lực tương tự có thể có hiệu quả chống lại bệnh sốt vàng da. Pyriproxyfen được khuyên dùng như một hóa chất diệt cỏ, chủ yếu vì nó an toàn cho con người và có hiệu quả ngay cả khi dùng liều nhỏ.
Chiến lược thứ hai là làm giảm số lượng muỗi trưởng thành bị sốt vàng da. Ovitraps chết có thể làm giảm quần thể Aedes, nhưng với một lượng thuốc trừ sâu giảm vì nó nhắm mục tiêu trực tiếp đến muỗi. Rèm và nắp của bể chứa nước có thể được phun thuốc trừ sâu, nhưng việc áp dụng trong nhà không được WHO khuyến cáo. Các màn chống muỗi đã được xử lý có hiệu quả, giống như họ chống lại muỗi Anopheles mang sốt rét.

Dịch tễ học và lịch sử
Mỗi năm, sốt vàng gây 200.000 người bệnh và 30.000 người tử vong, trong đó có 90% trong số này ở châu Phi. Gần một tỷ người sống ở vùng bệnh lưu hành. Bệnh phổ biến ở những vùng nhiệt đới của Nam Mỹ và châu Phi, nhưng không ở châu Á. Từ thập niên 1980, số ca sốt vàng không ngừng tăng. Điều này được cho là do có ít người hơn được chủng ngừa, nhiều người hơn sống tại các thành phố, người ta đi lại thường xuyên, và khí hậu thay đổi. Bệnh bắt nguồn tại châu Phi, từ đó lan sang Nam Mỹ qua buôn bán nô lệ vào thế kỷ 17. Từ thế kỷ 17, có vài đợt bùng phát dịch bệnh lớn xảy ra tại châu Mỹ, châu Phi, và châu Âu. Vào thế kỷ 18 và 19, sốt vàng được xem là một trong những bệnh truyền nhiễmnguy hiểm nhất. Vi rút sốt vàng là vi rút gây bệnh ở người đầu tiên được phát hiện.

Sốt vàng từng gây nhiều trận dịch tàn khốc, giết hại hàng trăm ngàn người. Trong thế kỷ 18, sốt vàng lan tràn tại Ý, Pháp, Tây Ban Nha và Anh quốc. Vào thế kỷ 19, khoảng 300.000 người Tây Ban Nha chết vì sốt vàng. Trong thời kỳ cách mạng Haiti năm 1802 gần nửa đội quân Pháp bị sốt vàng chết. Sốt vàng tiếp tục gây tử vong khắp nơi cho đến thế kỷ 20 khi khoa học khám phá ra bệnh lây do muỗi đốt và nghiên cứu được phương cách phòng chống bằng vắc-xin.

Cuộc tìm kiếm vắc-xin ngừa sốt vàng tốn rất nhiều công sức và hy sinh của nhiều người, trong đó có bác sĩ Cuba Carlos Finlay và bác sĩ Mỹ Walter Reed. Tuy vậy hiện nay vẫn còn nhiều nước chậm tiến chưa được chủng ngừa. Tổ chức Y tế thế giới ước lượng trong năm 2001 200.000 người bị sốt vàng và 30.000 tử vong.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Vàng
Dịch bệnh
Vũ khí sinh học


title: Acolastus atraphaxidis

text:
Acolastus atraphaxidis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Lopatin miêu tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

Acolastus


title: Giải KCFCC cho đạo diễn xuất sắc nhất

text:
Giải KCFCC cho đạo diễn xuất sắc nhất là một giải của KCFCC dành cho đạo diễn của một phim, được bầu chọn là xuất sắc nhất. Giải này được lập từ năm 1966. Đạo diễn Steven Spielberg là người giữ kỷ lục với 6 lần đoạt giải (1982 E.T. the Extra-Terrestrial, 1985 The Color Purple, 1987 Empire of the Sun, 1993 Schindler's List, 1998 Saving Private Ryan và 2005 München). Đạo diễn Peter Jackson đều đoạt một giải cho mỗi phim trong phim bộ ba The Lord of the Rings.

Các người đoạt giải

Thập niên 1960

Thập niên 1970

Thập niên 1980

Thập niên 1990

Thập niên 2000

Tham khảo

Giải thưởng KCFCC


title: Kernilis

text:
Kernilis () là một xã của tỉnh Finistère, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Kernilis được gọi là Kernilisiens.

Xem thêm
Xã của tỉnh Finistère

Tham khảo

Mayors of Finistère Association  ;
INSEE ;
IGN

Xã của Finistère


title: Oediopalpa teutonica

text:
Oediopalpa teutonica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1948.

Chú thích

Tham khảo

Oediopalpa


title: Melanotus lebischi

text:
Melanotus lebischi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Jesolo

text:
Jesolo là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Venezia trong vùng Veneto miền bắc nước Ý.
Đô thị Jesolo có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 31 tháng 5 năm 2005 là 23.705 người.
Đô thị Jesolo có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:
Các đô thị giáp ranh:

Tham khảo

Đô thị Thành phố đô thị Venezia


title: Bruchus nambiraensis

text:
Bruchus nambiraensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Decelle miêu tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

Bruchus


title: Hội nghị Yalta

text:
Hội nghị Yalta, còn gọi là Hội nghị Crimea với tên mã Argonaut, diễn ra ngày từ 4 đến ngày 11 tháng 2 năm 1945, là cuộc gặp giữa nguyên thủ quốc gia của Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Liên Xô khi Chiến tranh thế giới thứ hai gần kết thúc nhằm thảo luận việc tái cấu trúc Đức và châu Âu hậu chiến tranh. Đại diện ba nước lần lượt là Tổng thống Franklin D. Roosevelt, Thủ tướng Winston Churchill, và Tổng bí thư Joseph Stalin. Hội nghị được tổ chức gần Yalta ở Crimea, Liên Xô, tại Cung điện Livadia, Yusupov, và Vorontsov.

Mục đích của cuộc hội nghị là để thiết lập một nền hòa bình hậu chiến với cả trật tự an ninh tập thể và quyền tự quyết cho người dân châu Âu. Với chủ đề chính là sự tái thiết của những quốc gia châu Âu bị chiến tranh giày xéo, hội nghị trở thành một chủ đề gây tranh cãi khi mà Chiến tranh Lạnh chia cắt châu Âu chỉ vài năm sau.

Yalta là hội nghị thứ hai trong ba hội nghị thời chiến quan trọng giữa Tam đại cường quốc, sau Hội nghị Tehran tháng 11 năm 1943 và trước Hội nghị Potsdam tháng 7 năm 1945. Trước Yalta còn có một hội nghị ở Moscow tháng 10 năm 1944, không có mặt Roosevelt, nơi Churchill và Stalin bàn về phạm vi ảnh hưởng của Tây Âu và Xô viết.

Hội nghị

Bắt đầu hội nghị Yalta, phe Đồng Minh phía Tây đã giải phóng toàn bộ Pháp và Bỉ và đang chiến đấu ở biên giới phía tây của Đức. Ở phía đông, quân Xô viết chỉ cách Berlin 65 km, sau khi đẩy lùi quân Phát xít khỏi Ba Lan, Romania, và Bulgaria. Sự thất bại của Đức gần như đã ngã ngủ. Vấn đề còn lại là cục diện hậu chiến của châu Âu.

Lãnh đạo Pháp-Tướng Charles de Gaulle không được mời tới cả Hội nghị Yalta lẫn Potsdam, một sự sỉ nhục ngoại giao gieo mầm cho những hiềm khích sâu sắc sau này. De Gaulle cho rằng ông không được mời đến Yalta vì mối thù hằn của Roosevelt, nhưng phía Xô viết cũng phản đối mời ông đến hội nghị. Tuy nhiên, sự vắng mặt của đại diện Pháp tại Yalta khiến cho việc mời de Gaulle đến Hội nghị Postdam sẽ rất khó xử, bởi ông sẽ yêu cầu xét lại những vấn đề đã được nhất trí ở Yalta.

Sáng kiến cho một hội nghị "Tam đại cường quốc" thứ hai do Roosevelt khởi xướng, ban đầu mong cuộc gặp diễn ra trước cuộc bầu cử tổng thống Mỹ vào tháng 11 năm 1944 nhưng rồi muốn cuộc gặp vào đầu năm 1945 ở một địa điểm trung lập tại Địa Trung Hải. Những đề xuất ban đầu bao gồm Thuộc địa vương thất Malta, Cyprus, Sicily, Athens, và Jerusalem. Stalin bác bỏ tất cả những đề xuất đó, nói rằng bác sĩ của ông khuyến cáo ông không thực hiện chuyến đi xa nào. Ông đề xuất gặp nhau tại khu nghỉ dưỡng Biển Đen Yalta tại Crimea. Chứng sợ bay của Stalin được cho là một nguyên nhân dẫn đến quyết định này. Mặc dù vậy, Stalin vẫn để Roosevelt "chủ trì" cuộc hội nghị, và tất cả phiên họp toàn thể diễn ra tại nơi ở của phái đoàn Mỹ tại Cung điện Livadia, và Roosevelt luôn ngồi giữa trong những bức ảnh chụp chung, tất cả đều được chụp bởi nhiếp ảnh gia của Roosevelt.

Mỗi nguyên thủ có tầm nhìn riêng cho Đức và châu Âu thời hậu chiến. Roosevelt muốn Liên Xô hỗ trợ trong Chiến tranh Thái Bình Dương chống lại Nhật Bản, cụ thể cho kế hoạch xâm lược Nhật Bản (Chiến dịch Mãn Châu), cũng như sự tham gia của Liên Xô trong Liên Hợp Quốc. Churchill kêu gọi bầu cử tự do và chính quyền dân chủ ở Trung và Đông Âu, đặc biệt là Ba Lan. Stalin yêu cầu phạm vi ảnh hưởng của Liên Xô bao gồm Đông và Trung Âu như một thành phần cốt lõi của chiến dịch quốc phòng của Liên Xô, và lập trường của ông cứng rắn đến mức ông phần nào có toàn quyền quyết định. Theo thành viên phái đoàn Mỹ và Bộ trưởng Ngoại giao tương lai James F. Byrnes, "câu hỏi đặt ra không phải là chúng ta để người Nga làm gì, mà là chúng ta có thể thuyết phục người Nga làm gì."

Ba Lan là vấn đề đầu tiên trên nghị trình của Liên Xô. Stalin nói rằng, "Với chính phủ Liên Xô, Ba Lan là một vấn đề về danh dự" và an ninh vì trong lịch sử, Ba Lan đóng vai trò hành lang cho những cuộc hành quân xâm lược Nga. Ngoài ra, Stalin bàn về lịch sử cho rằng "vì người Nga đã gây tội lớn lên Ba Lan", "chính phủ Liên Xô mong muốn bù đắp lại cho những tội lỗi đó". Stalin kết luận rằng "Ba Lan phải trở nên mạnh mẽ" và "Liên Xô mong muốn thiết lập một Ba Lan cường hào, tự do và độc lập". Theo đó, Stalin nói rằng yêu cầu của chính quyền Ba Lan lưu vong là không đàm phán được, và rằng Liên Xô sẽ giữ phần lãnh thổ đông Ba Lan mà Liên Xô sáp nhập năm 1939, còn Ba Lan sẽ được bù đắp với việc mở rộng biên giới phía tây, vào trong lãnh thổ của Đức. Trái với quan điểm trước đó của ông, Stalin hứa sẽ tổ chức bầu cử tự do ở Ba Lan, mặc cho sự hiện diện của một chính phủ lâm thời do Liên Xô chống lưng cai quản những vùng bị Hồng Quân chiếm.

Roosevelt muốn Liên Xô tham chiến ở mặt trận Thái Bình Dương chống lại Nhật Bản, với hy vọng sẽ nhanh chóng kết thúc chiến tranh và giảm bớt thiệt hại cho Mỹ. Một điều kiện để Liên Xô tuyên bố chiến tranh với Nhật là Mỹ chính thức công nhận Mông Cổ là nước độc lập ngoài Trung Quốc (Cộng hòa Nhân dân Mông Cổ đã là một nước vệ tinh của Liên Xô từ 1924 đến Thế chiến II). Liên Xô cũng muốn sự công nhận của quyền lợi Liên Xô trong Đường sắt Đông Trung Quốc và Cảng Lữ Thuận chính thức nhưng không yêu cầu Trung Quốc cho thuê. Những điều kiện này được chấp thuận mà không có sự tham gia của Trung Quốc.

Liên Xô cũng yêu cầu trao trả phía Nam đảo Sakhalin, vốn bị Nhật Bản xâm chiếm trong Chiến tranh Nga–Nhật năm 1905, và Nhật nhượng lại Quần đảo Kuril. Cả hai yêu cầu được Tổng thống Truman chấp thuận. Đáp lại, Stalin cam kết Liên Xô sẽ tham gia mặt trận Thái Bình Dương ba tháng sau khi Đức bại trận. Sau này, ở Postdam, Stalin hứa với Truman sẽ tôn trọng sự thống nhất dân tộc của Triều Tiên, nơi lính Xô viết chiếm đóng một phần.

Liên Xô cũng đồng ý tham gia Liên Hợp Quốc với quyền phủ quyết cho thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an, đảm bảo mỗi quốc gia có thể ngăn chặn quyết định ngoài ý muốn.

Cả ba nhà lãnh đạo thông qua thỏa thuận của Ủy ban Cố vấn châu Âu về ranh giới các vùng chiếm đóng của Đức với ba vùng chiếm đóng cho ba quốc gia Đồng Minh chủ chốt. Họ cũng đồng ý cho Pháp một vùng chiếm đóng kề vùng của Anh và Mỹ, nhưng de Gaulle giữ quan điểm từ chối vùng của Pháp được định ranh với sự vắng mặt của ông. De Gaulle ra lệnh cho quân Pháp chiếm đóng Stuttgart, và chỉ rút quân khi bị Mỹ đe dọa ngừng cung cấp viện trợ kinh tế. Churchill ở Yalta cho rằng Pháp cần phải trở thành một thành viên của Hội đồng Kiểm soát Đồng Minh cho Đức. Stalin phản đối đề xuất này cho đến khi Roosevelt ủng hộ Churchill, nhưng Stalin vẫn cương quyết không cho Pháp tham gia Ủy ban Tái thiết Đồng Minh đặt tại Moscow và chỉ đồng ý tại Hội nghị Postdam.

Ngoài ra, ba nước cũng nhất trí tái thiết tất cả chính phủ cũ cho những nước bị xâm lược, ngoại trừ Romania, Bulgaria, và Ba Lan, với chính phủ lưu vong bị Stalin bác bỏ, và tất cả thường dân sẽ được hồi hương.

Tuyên bố Giải phóng châu Âu

Tuyên bố Giải phóng châu Âu được viết bởi Winston Churchill, Franklin D. Roosevelt, và Joseph Stalin trong hội nghị Yalta. Tuyên bố là lời hứa cho phép người dân châu Âu "tạo nên những thể chế dân chủ của chính họ", cam kết "thành lập những chính phủ đại diện cho ý chí của nhân dân bằng bầu cử tự do sớm nhất có thể". Lời hứa này tương tự với những dòng của Hiến chương Đại Tây Dương cho "quyền của tất cả người dân được phép chọn thể chế chính phủ của họ".

Những điểm chính

Những điểm chính của hội nghị bao gồm:
Nhất trí ưu tiên đầu hàng không điều kiện của Đức Quốc xã. Sau cuộc chiến, Đức và Berlin sẽ bị chia tách thành bốn vùng chiếm đóng.
Stalin đồng ý Pháp sẽ có vùng chiếm đóng thứ tư ở Đức nếu nó được lấy từ vùng của Mỹ và Anh.
Đức sẽ thực hiện phi quân sự hóa và tiêu diệt chủ nghĩa quốc xã. Các nước Đồng Minh sẽ đưa ra những biện pháp ngăn chặn Đức hồi phục quân đội, xóa bỏ chủ nghĩa quân đội và giới chức quốc xã cấp cao, trừng phạt những tội phạm chiến tranh.
Đức sẽ bồi thường chiến tranh bằng lao động cưỡng bức để đền bù thiệt hại cho những nạn nhân của Đức Quốc xã. Tuy nhiên, những người lao động cũng phải thu hoạch mùa vụ, khai thác urani, và làm những việc khác (xem thêm Lao động cưỡng bức người Đức sau Chiến tranh thế giới thứ hai và Lao động cưỡng bức người Đức tại Liên Xô).
Thành lập ủy ban bồi thường đặt tại Liên Xô.
Tình trạng của Ba Lan được thảo luận. Các nước nhất trí công nhận Chính phủ lâm thời Cộng hòa Ba Lan do Liên Xô thiết lập "trên cơ sở dân chủ".
Biên giới đông Ba Lan đi theo Đường Curzon, và Ba Lan sẽ nhận lãnh thổ đền bù từ Đức ở phía tây.
Stalin cam kết cho phép bầu cử tự do ở Ba Lan.
Stalin cam kết tham gia vào Liên Hợp Quốc.
Stalin yêu cầu 16 nước cộng hòa của Liên Xô trở thành thành viên Liên Hợp Quốc. Đề xuất này được xem xét, nhưng 14 nước bị từ chối. Truman đồng ý trao tư cách thành viên cho Ukraina và Byelorussia trong khi giữ quyền thêm hai phiếu cho Hoa Kỳ.
Stalin đồng ý tham chiến với Đế quốc Nhật Bản "trong vòng hai đến ba tháng sau khi Đức đầu hàng và cuộc chiến ở châu Âu kết thúc". Kết quả là Liên Xô chiếm đóng Nam Sakhalin và Quần đảo Kuril, cảng Dalian được quốc tế hóa, và Liên Xô cho thuê cảng Arthur.
Đối với việc ném bom Nhật Bản, các nước thỏa thuận sử dụng máy bay B-29 của Lực lượng Phòng không Lục quân Hoa Kỳ gần cửa sông Amur thuộc vùng Komsomolsk-Nikolaevsk, nhưng kế hoạch này không diễn ra. Tướng quân Aleksei Antonov nói rằng Hồng Quân sẽ chiếm lấy nửa phía nam của Đảo Sakhalin và mong muốn phía Mỹ hỗ trợ trong việc bảo vệ Kamchatka.
Tội phạm chiến tranh quốc xã sẽ bị truy tìm và xét xử tại nơi tội ác của họ diễn ra. Những lãnh đạo quốc xã bị xử tử.
Một "Ủy ban Chia tách Đức" được thiết lập, với mục đích xem xét việc phân chia Đức ra thành những nước nhỏ. Một số đề xuất phân chia được minh họa như sau:

Trật tự hai cực Yalta

Sự kiện này cũng dẫn đến việc hình thành Trật tự lưỡng cực Yalta là việc phân chia khu vực có ảnh hưởng giữa các nước lớn của phe đồng minh tại Hội nghị.
Nội dung của hội nghị về việc kết thúc chiến tranh: Ba cường quốc thống nhất mục đích là tiêu diệt tận gốc Chủ nghĩa Phát xít Đức và Chủ nghĩa quân phiệt Nhật. Liên Xô sẽ tham gia chiến tranh chống Nhật tại Châu Á sau khi chiến tranh ở châu Âu kết thúc. Ba cường quốc thống nhất sẽ thành lập một tổ chức để giữ gìn hòa bình và an ninh thế giới (mà sau này là Liên Hợp Quốc). Hội nghị đã thông qua các quyết định quan trọng về việc phân chia ảnh hưởng của 2 cường quốc Liên Xô và Hoa Kỳ. Theo đó, Liên Xô duy trì ảnh hưởng Đông Âu, Đông Đức, Đông Berlin, quần đảo Kuril, Bắc Triều Tiên, Đông Bắc Trung Quốc và Mông Cổ; tương tự Hoa Kỳ cũng duy trì ảnh hưởng ở phần còn lại của châu Âu (Tây Âu), Tây Đức, Tây Berlin, Nam Triều Tiên, phần còn lại của Nhật Bản, ở bán đảo Triều Tiên, quân đội Liên Xô chiếm đóng miền Bắc, quân đội Mỹ chiếm đóng miền Nam lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới quân sự, nhằm tạo cơ sở cho việc gìn giữ trật tự thế giới sau khi chiến tranh kết thúc. Anh, Pháp được khôi phục khu vực ảnh hưởng cũ. Áo và Phần Lan trở thành nước trung lập. Vùng Mãn Châu, đảo Đài Loan và quần đảo Bành Hồ được trao trả lại cho Trung Quốc. Ngoài ra, theo thỏa thuận của Hội nghị Potsdam, lấy vĩ tuyến 16 làm ranh giới, việc giải giáp quân đội Nhật được giao cho quân đội Anh về phía Nam và quân đội Trung Hoa Dân Quốc về phía Bắc.

Trật tự 2 cực Yalta vào năm 1945 đã góp phần hình thành hai hệ thống xã hội đối lập: Tư bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa. Nước Đức chia thành hai nhà nước với hai chế độ chính trị khác nhau: Cộng hòa Liên bang Đức ở phía Tây và Cộng hòa Dân chủ Đức phía Đông. Sự chia cắt thành Bắc Triều Tiên và Hàn Quốc mà vẫn còn tồn tại cho đến bây giờ. Tại Việt Nam, giới tuyến quân sự tạm thời là vĩ tuyến 17 giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu ở phía Bắc và Quốc gia Việt Nam thuộc Liên hiệp Pháp do Bảo Đại làm quốc trưởng ở phía Nam theo Hiệp định Geneve 1954 là hệ quả của các thỏa thuận giữa các nước đồng minh 1943 đến 1945. Sau 1956, Pháp rút quân, chính phủ Bảo Đại vốn thừa kế Liên hiệp Pháp, đã bị thay thế bởi sự lật đổ của Ngô Đình Diệm bằng việc tổ chức một cuộc Trưng cầu dân ý phế truất Quốc trưởng Bảo Đại vào năm 1955 đương chuyến công du của ông sang Pháp. Sau đó đã cấm không cho Bảo Đại về miền Nam Việt Nam. Những thỏa thuận của 3 cường quốc ở Hội nghị Yalta như vậy đã xâm phạm đến vấn đề chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ cũng như lợi ích dân tộc của các quốc gia này.

Sau chiến tranh, hai hệ thống xã hội nêu trên càng được phát triển bởi:
 Kế hoạch Marshall đối với các nước Tây Âu của Mĩ.
 Sự thành lập Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV) vào năm 1949 của khối các nước Xã hội Chủ nghĩa.

Trải qua hơn 40 năm, "Trật tự lưỡng cực Yalta" đã từng bước bị xói mòn và sau những biến động to lớn ở Đông Âu và Liên Xô trong những năm 1988–1991, "Trật tự lưỡng cực Yalta" đã bị sụp đổ, do Khối Đông Âu và các liên minh trong phạm vi ảnh hưởng chủ yếu của Liên Xô (liên minh quân sự – khối Hiệp ước Warszawa và liên minh kinh tế – khối SEV) đã bị tan vỡ và do đó thế "lưỡng cực" của hai siêu cường Hoa Kỳ và Liên Xô trong trật tự thế giới cũ đã bị phá vỡ.

Thuật ngữ "Trật tự hai cực Yalta" thường chỉ được dùng trong sách giáo khoa các nước theo Xã hội chủ nghĩa.

Chú thích

Hội nghị Chiến tranh thế giới thứ hai
Quan hệ đa phương Nga
Quan hệ quốc tế năm 1945
Stalin


title: Sankt Thomas am Blasenstein

text:
Sankt Thomas am Blasenstein là một đô thị thuộc huyện Perg thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị  có diện tích 29 km², dân số thời điểm năm 2006 là 878 người.

Tham khảo


title: 7683 Wuwenjun

text:
7683 Wuwenjun (1997 DE) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 19 tháng 2 năm 1997 bởi Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD ở Xinglong.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7683 Wuwenjun

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Ruesca

text:
Ruesca là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 86 người. Diện tích đô thị này là 11 ki-lô-mét vuông.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị ở Zaragoza


title: Anup Nagar

text:
Anup Nagar là một thị trấn thống kê (census town) của quận Murshidabad thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Anup Nagar có dân số 9962 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Anup Nagar có tỷ lệ 32% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 42%, và tỷ lệ cho phái nữ là 22%. Tại Anup Nagar, 23% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang West Bengal


title: Marginella joostei

text:
Marginella joostei là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Marginella
Động vật được mô tả năm 1994


title: Osmia sybarita

text:
Osmia sybarita là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1853


title: Cryptocephalus celtibericus

text:
Cryptocephalus celtibericus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Suffrian miêu tả khoa học năm 1848.

Chú thích

Tham khảo

C


title: Hopea johorensis

text:
Hopea johorensis là loài thực vật họ Dầu, đặc hữu của Malaysia.

Tham khảo

 Ashton, P. 1998. Hopea johorensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. ngày 21 tháng 8 năm 2007.

Chi Sao
Thực vật Malaysia


title: Volvarina subtriplicata

text:
Volvarina subtriplicata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Volvarina


title: Trận Fehrbellin (1758)

text:
Trận chiến Fehrbellin là một trận đánh trong cuộc Chiến tranh Bảy Năm, diễn ra tại Fehrbellin giữa Quân đội Phổ và Thụy Điển vào ngày 28 tháng 9 năm 1758.

Quân đội Phổ do Tướng Carl Heinrich von Wedel chỉ huy quyết định chấm dứt cuộc tiến công của quân Thụy Điển vào Brandenburg. Quân đội Thụy Điển trấn giữ thị trấn này, và cứ mỗi cánh cổng trong số ba cánh cổng thành Brandenburg thì bọn họ đặt một khẩu đại pháo.

Quân Phổ tiến công và đánh phá cửa Tây (Mühlenthor), quân Thụy Điển bị áp đảo về quân số, đại bại chạy toán loạn trên khắp đường phố. Tuy nhiên, viện binh Thụy Điển kéo đến, và do quân Phổ không thể đốt cháy cầu, họ phải rút quân.

Tham khảo
28 tháng 9 năm 1758_-_Assault_on_Fehrbellin Kronoskaf site
 Grimberg C, Uddgren H, "Svenska Krigarbragder", Stockholm, 1914.
 Säwe, Teofron, "Sveriges deltagande i Sjuåriga Kriget Åren 1757-1762", trang 194 ff., Stockholm, 1915.
 Schantz, G von, "Försök till en historia öfver det förra Pommerska kriget", page 40 ff., Stockholm, 1811.

Tham khảo

Trận đánh trong chiến tranh Bảy năm


title: Melanochromis robustus

text:
Melanochromis robustus là một loài cá thuộc họ Cichlidae.

Loài này có ở Malawi và Tanzania. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Kasembe, J. 2005. Melanochromis robustus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Melanochromis


title: Le Pas

text:
Le Pas  là một xã thuộc tỉnh Mayenne trong vùng Pays de la Loire tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 150 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Pas


title: Helicopsyche rossi

text:
Helicopsyche rossi là một loài Trichoptera trong họ Helicopsychidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Helicopsyche


title: Tipula madina

text:
Tipula madina là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Nearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Bad Waldsee

text:
Bad Waldsee là một xã ở huyện Ravensburg ở bang Baden-Württemberg thuộc nước Đức. Đô thị này có diện tích 108,54 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 20.103 người.

Tham khảo


title: Dasychira plagiata

text:
The Northern Pine Tussock or Northern Conifer Tussock (Dasychira plagiata) là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Newfoundland, from Labrador to Alberta, in Massachusetts, New York và North Carolina.

Sải cánh dài khoảng 35 mm. The moths are on wing từ tháng 6 đến tháng 8 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn Picea glauca, Picea mariana, Picea rubens, Abies balsamea, Abies fraseri, Tsuga canadensis, Pinus và Larix species.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Forestpests

Dasychira
Động vật được mô tả năm 1865


title: Aphthona flavicollis

text:
Aphthona flavicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Wang miêu tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

Aphthona


title: Nonarthra collaris

text:
Nonarthra collaris là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Nonarthra


title: Colombé-la-Fosse

text:
Colombé-la-Fosse  là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Colombelafosse


title: Vallery

text:
Vallery là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne-Franche-Comté.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Vallery trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Vallery trên trang mạng của Insee
 Vallery sur le site du Quid
 Localisation de Vallery sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Vallery sur Mapquest

Xã của Yonne


title: Bokermannohyla nanuzae

text:
Bokermannohyla nanuzae là một loài ếch trong họ Nhái bén. Chúng là loài đặc hữu của Brasil.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, xavan ẩm, vùng đất ẩm có cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.
Nó được đặt tên theo Nanuza Luiza de Menezes, một trong số những nhà thực vật học quan trọng của Brasil.

Tham khảo

 Nascimento, L.B., Rodrigues, M.T. & Silvano, D. 2004. Bokermannohyla nanuzae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Bokermannohyla
Động vật đặc hữu Brasil


title: Saint-Thibault, Aube

text:
Saint-Thibault là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Saint-Thibault sur le site de l'Institut géographique national
 Saint-Thibault sur le site de l'Insee
 Saint-Thibault sur le site du Quid
 Localisation de Saint-Thibault sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Saint-Thibault sur Mapquest

Saint-Thibault


title: Saint-Pierre-d'Arthéglise

text:
Saint-Pierre-d'Arthéglise là một xã thuộc tỉnh Manche trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 100 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintpierredartheglise


title: Agriotes mollardi

text:
Agriotes mollardi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1918.

Chú thích

Tham khảo

Agriotes


title: Opacinota bisignata

text:
Opacinota bisignata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Boheman miêu tả khoa học năm 1855.

Chú thích

Tham khảo

Opacinota