title: Minh Mạng

text:
Minh Mạng (chữ Hán: 明命, 25 tháng 5 năm 1791 – 20 tháng 1 năm 1841) hay Minh Mệnh,  là vị hoàng đế thứ hai của triều Nguyễn trị vì từ năm 1820 đến khi ông qua đời, được truy tôn miếu hiệu là Nguyễn Thánh Tổ. Ông là vị vua có nhiều thành tích nhất của nhà Nguyễn, nhưng đến cuối thời ông thì nhà Nguyễn đã dần suy yếu cả về kinh tế và quân sự.

Trong 21 năm trị vì, Minh Mạng ban bố hàng loạt cải cách về hành chính. Ông đổi tên nước Việt Nam thành Đại Nam, lập thêm Nội các và Cơ mật viện, bãi bỏ chức Tổng trấn Bắc thành và Gia Định thành, đổi trấn thành tỉnh, củng cố chế độ lưu quan ở miền núi. Quân đội cũng được chú trọng xây dựng (do liên tục diễn ra nội loạn và chiến tranh giành lãnh thổ với lân bang). Minh Mạng còn cử quan đôn đốc khai hoang ở ven biển Bắc kỳ và Nam kỳ. Ngoài ra, ông rất quan tâm đến khoa cử Nho giáo, năm 1822 ông mở lại các kì thi Hội, thi Đình ở kinh đô để tuyển chọn nhân tài. Ông nghiêm cấm truyền bá đạo Cơ Đốc vì cho rằng đó là thứ tà đạo làm băng hoại truyền thống dân tộc.

Tuy nhiên, Minh Mạng không đưa ra cải cách nào về kinh tế, tiếp tục thi hành chính sách "trọng nông ức thương" của vua cha Gia Long. Đời sống nhân dân khó khăn, trong khi triều đình chi tiêu quá nhiều cho chiến tranh với các nước láng giềng, dẫn tới liên tục xảy ra nội loạn. Liên tiếp xảy ra các cuộc nổi dậy của nông dân chống lại triều đình (Phan Bá Vành, Lê Duy Lương, Nông Văn Vân,... ở miền Bắc và Lê Văn Khôi ở miền Nam). Trong 21 năm cai trị, đã có tới 234 cuộc nổi dậy chống triều đình trên cả nước, nhà vua phải sai nhiều tướng đánh dẹp rất mệt nhọc.

Về đối ngoại, Minh Mạng không đưa ra cải cách nào, ông tiếp tục duy trì chính sách của Gia Long: Bế quan toả cảng, khước từ mọi giao lưu với phương Tây, cấm người dân buôn bán với ngoại quốc, khiến Đại Nam dần tụt hậu do không tiếp thu được các thành tựu mới về khoa học kỹ thuật.

Đối với các nước láng giềng, Minh Mạng sử dụng vũ lực nhiều lần: giành lại Trấn Ninh (từng bị vua cha là Gia Long cắt cho Ai Lao), lập các phủ Lạc Biên, Trấn Định, Trấn Man nhằm khống chế Ai Lao; đánh bại Xiêm La để giành quyền khống chế Chân Lạp, chiếm vùng Nam Vang (Phnôm Pênh ngày nay) và đổi tên thành Trấn Tây Thành; kết quả là nước Đại Nam thời cuối Minh Mạng có lãnh thổ rộng hơn cả hiện nay. Tuy nhiên, các cuộc chiến tranh tốn kém đó đã làm cạn kiệt quốc khố, nên nhà Nguyễn đã không thể giữ được các lãnh thổ mới đánh chiếm. Ngay sau khi Minh Mạng mất, con ông là Thiệu Trị đã phải rút quân khỏi Trấn Tây Thành, chỉ 7 năm sau khi chiếm được vùng này. Do quốc khố suy kiệt nên quân đội nhà Nguyễn sau thời Minh Mạng cũng ngày càng yếu đi. Nhiều lãnh thổ khác cũng bị Xiêm La đánh chiếm mà nhà Nguyễn không còn khả năng để giành lại (nay thuộc về nước Lào) nên lãnh thổ nhà Nguyễn sau thời Minh Mạng lại bị co hẹp lại, nhỏ hơn so với Việt Nam hiện nay.

Thân thế
Tên húy của ông là Nguyễn Phước Đảm, còn có tên khác là Nguyễn Phước Kiểu. Ông là hoàng tử thứ 4 của vua Gia Long, mẹ là Thuận Thiên Cao Hoàng hậu Trần Thị Đang. Ông sinh giờ Dậu ngày 23 tháng 4 năm Tân Hợi, tức 25 tháng 5 năm 1791 tại làng Tân Lộc, gần Gia Định, trong lúc đang xảy ra Chiến tranh Tây Sơn – Chúa Nguyễn (1787 – 1802).

Ngay từ năm lên 9 tuổi (1800), hoàng tử Đảm đã được vua cha đưa theo ra trận. Ông sẵn tính thông minh, thường được vua cha khuyên nhủ học hành. Năm 14 tuổi (đầu năm 1805), có lần ông trộm lấy thuyền của vua cha đi chơi sông Hương, bị phạt đánh mắng; các thị thần Nguyễn Huỳnh Đức, Lê Văn Duyệt cố sức xin cho nhưng không được. Vua Gia Long sau đó cắt cử Đặng Đức Siêu dạy học, đồng thời sai người ngày ngày vào phủ giám sát việc học của hoàng tử. Từ đó hoàng tử Đảm ngày càng tiến bộ.

Thái tử

Con thứ nhất của hoàng đế Gia Long là Hoàng thái tử Nguyễn Phúc Cảnh mất sớm vào năm 1801. Do Thái tử Cảnh là người con chịu nhiều ảnh hưởng của đạo Gia Tô từ Pháp nên sau khi hoàng tử Cảnh qua đời, vua Gia Long không chọn cháu đích tôn của mình (con của hoàng tử Cảnh) làm người kế vị vì sợ những ảnh hưởng của Pháp tới triều đình.

Mặc dù có nhiều đình thần phản đối (đặc biệt là Nguyễn Văn Thành) nhưng vua Gia Long vẫn quyết định chọn Nguyễn Phúc Đảm làm người kế vị. Hoàng tử Đảm vốn là người hay bài xích đạo Gia Tô và không có cảm tình với người Pháp – tư tưởng này giống với Gia Long. Năm 1815, Nguyễn Phúc Đảm được phong Hoàng thái tử và từ đó sống ở điện Thanh Hòa để quen với việc trị nước.

Theo ý kiến của các nhà nghiên cứu Nguyễn Phan Quang, Đặng Việt Thủy và Đặng Thành Trung, Minh Mạng là người được Gia Long lựa chọn truyền ngôi, không chỉ vì năng lực mà còn vì hy vọng gửi gắm vào ông thực hiện chính sách thoát khỏi ảnh hưởng và âm mưu áp chế của người Pháp, bởi khi còn sống, Gia Long đã chịu ơn người Pháp và không thể ra mặt giải quyết những mâu thuẫn nhằm thoát khỏi ảnh hưởng đó.

Trị vì đất nước

Thời gian đầu sau khi vua Gia Long mất (1820)

Tháng 12 năm Kỷ Mão (đầu năm 1820), vua Gia Long qua đời. Tháng giêng năm Canh Thìn (1820), Nguyễn Phước Đảm lên nối ngôi, đặt niên hiệu là Minh Mạng. Bấy giờ ông đã 30 tuổi nên rất am hiểu việc triều chính. Nhiều lần sau buổi chầu, ông cùng một vài quan đại thần ở lại để bàn việc, hoặc hỏi về các sự tích xưa, hoặc hỏi về những nhân vật cùng phong tục các nước khác.

Minh Mạng được xem là một vị vua siêng năng, luôn thức khuya dậy sớm để xem xét công việc, có khi thắp đèn đọc sớ chương ở các nơi gởi về đến trống canh ba mới nghỉ. Ông thường bảo với các quan:

Trong suốt thời gian trị vì của mình, vua Minh Mạng đã thay đổi rất nhiều việc, từ nội trị, ngoại giao cho đến những cải cách xã hội cùng những việc trong dòng họ.

Quốc hiệu Đại Nam

Minh Mạng đã xin triều đình Mãn Thanh cho phép đổi quốc hiệu Việt Nam thành Đại Nam, ngụ ý một quốc gia ở phương Nam rộng lớn. Tuy nhiên triều đình Mãn Thanh không chính thức chấp thuận. Tuy nhiên đến ngày 15 tháng 2 năm 1839, nhận thấy nhà Mãn Thanh đã suy yếu, vua Minh Mạng chính thức công bố quốc hiệu Đại Nam. Quốc hiệu này tồn tại đến năm 1945.

Quan chế và tổ chức chính quyền trung ương
Trong việc dùng người Minh Mạng chú trọng cả tài, đức và đặc biệt là học vấn. Ông cho rằng người không học thì không rõ pháp luật, lỡ khi xử đoán sai thì pháp luật khó dung, như thế sẽ làm hại dân. Việc dùng người không ngoài mục đích muốn yên dân. Muốn yên dân thì quan phủ huyện không được phiền nhiễu dân, tham nhũng. Vì vậy, nhà vua đã nghiêm trị nhiều viên quan tham nhũng. Từ thời Minh Mạng được xác định rõ rệt giai chế phẩm trật từ cửu phẩm tới nhất phẩm, mỗi phẩm chia làm hai trật chánh và tòng. Trừ khi có chiến tranh, loạn lạc còn bình thường quan võ phải dưới quan văn cùng phẩm với mình. Quan Tổng đốc (văn) vừa cai quản tỉnh vừa chỉ huy đội quân của tỉnh nhà. Minh Mạng còn định mức lương bổng cho quan lại, định tiền gạo cho mỗi cấp cùng thời hạn lãnh lương. Ngoài ra ông còn cấp tiền dưỡng liêm để tránh sự tham nhũng của quan lại.

Từ cuối năm 1831, Minh Mạng cho bỏ các dinh, trấn mà thành lập các tỉnh. Năm 1832 cả nước có 31 tỉnh, gồm:
Bắc Kỳ (từ này đặt ra từ năm 1834) có 13 tỉnh: Hà Nội, Sơn Tây, Hưng Hóa, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Quảng Yên, Hải Dương, Bắc Ninh, Hưng Yên, Nam Định, Ninh Bình, Thái Nguyên.
Trung Kỳ (từ này đặt ra từ năm 1834) có 11 tỉnh và phủ Thừa Thiên, 11 tỉnh gồm: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Thuận.
Nam Kỳ (từ này đặt ra từ năm 1834) có 6 tỉnh: Phiên An (năm 1836 đổi tên thành Gia Định), Biên Hòa, Định Tường, Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên.

Minh Mạng đặt các quan Tổng đốc (đối với tỉnh lớn) hoặc Tuần phủ (đối với tỉnh nhỏ), riêng Phủ Thừa Thiên là Phủ doãn; và các quan Bố Chính sứ, Án sát cùng Lãnh binh để trông coi mọi việc tại từng tỉnh. Trong triều, các cơ quan điều khiển cũng đổi mới, Thị thư viện được đổi thành Văn thư phòng vào năm 1820 rồi thành Nội các vào năm 1829. Năm 1830, ông đặt ra Cơ mật viện để trông coi những việc quốc quân trọng yếu. Ông đã cho thành lập Tôn Nhơn phủ, điều hành các Hệ, Phòng trong việc kê khai nhân thế bộ, cấp dưỡng và từ tế cũng như kiểm soát và đàn hạch trong hoàng tộc.

Đối với vùng thượng du và các khu vực sinh sống của các dân tộc thiểu số, chủ yếu là 6 ngoại trấn của Bắc Thành cũ, Minh Mạng quyết định nhất thể hóa về mặt hành chính cùng với các vùng miền xuôi. Năm 1829, ông bãi bỏ chế độ thế tập của các Thổ ti (tù trưởng dân tộc thiểu số) mà cho quan lại lựa chọn những thổ hào ở địa phương "... thanh liêm, tài năng, cần cán làm dân tin phục" làm Thổ tri các châu, huyện. Tiếp đó, các châu huyện miền núi cũng được phân chia lại để phù hợp với diện tích và dân số của mỗi vùng. Sau đó, Minh Mạng còn đặt thêm một chức lưu quan do người Kinh nắm giữ nhằm khống chế các vùng này tốt hơn và tiến hành thu thuế như ở miền xuôi. Ông còn nghĩ đến việc giúp lưu chuyển tiền bạc, tránh cho người đi xa khỏi mang theo nhiều tiền, như vào năm Bính Thân (1836) đặt ra "Giao Tứ Vụ" ở Cao Bằng để chuyển đổi tiền bạc, cơ quan này có nhiệm vụ như ngân hàng ngày nay.

Theo Giáo sư Phan Huy Lê: Trong lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam, cải cách của vua Lê Thánh Tông năm 1471 và cải cách của vua Minh Mạng năm 1831 – 1832 là hai cải cách hành chính có quy mô toàn quốc và đạt hiệu quả cao nhất.

Quân đội

Minh Mạng rất quan tâm đến mặt quân sự. Nhiều lần ông thân hành ra thao trường để chứng kiến việc luyện tập của quân đội. Ông lấy phương Tây làm kiểu mẫu cho việc tổ chức quân đội, hướng tới việc quân cốt tinh nhuệ, không cốt đông, giảm bớt số lượng người cầm cờ từ 40 xuống 2 người trong đội ngũ đơn vị 1 vệ (500 người).

Theo Việt Nam sử lược, quân đội thời Minh Mạng gồm bộ binh, thủy binh, tượng binh, kị binh và pháo thủ binh. Bộ binh gồm kinh binh và cơ binh. Kị binh được chia làm doanh, vệ, đội, đóng ở Kinh thành hoặc đóng ở các tỉnh. Mỗi doanh có 5 vệ, mỗi vệ có 10 đội, mỗi đội có 50 người, có đội trưởng và suất đội cai quản. Vũ khí của mỗi vệ gồm 2 khẩu thần công, 200 khẩu điểu thương và 21 ngọn cờ. Cơ binh là lính riêng của từng tỉnh, cũng được chia làm cơ và đội. Cơ có các quản cơ, đội có các suất đội cai quản. Tượng binh chia làm đội, mỗi đội có 40 con voi. Ở Kinh thành có 150 con, ở Bắc Hà có 110 con, ở Gia Định có 70 con, ở Quảng Nam có 35 con, ở Bình Định có 30 con, ở Nghệ An có 21 con, ở Quảng Bình, Quảng Ngãi, Thanh Hóa mỗi nơi có 15 con, ở Quảng Trị, Phú Yên, Bình Thuận và Ninh Bình mỗi nơi có 7 con.

Ông còn cho lập đồn ải ở những nơi hiểm yếu trong nước, còn ngoài biển thì lập pháo đài. Ông rất chú trọng đến thủy quân, các vùng hải đảo đều được đánh mốc giúp cho sự lưu thông dễ dàng. Thủy binh có 15 vệ, được chia làm 3 doanh, do quan Đô thống cai quản; mỗi doanh được quan chưởng vệ cai quản.

Năm 1822, Đại sứ Anh John Crawfurd sang thăm Việt Nam đã có ghi chép về quân đội nhà Nguyễn thời Minh Mạng. Lính được trang bị súng hỏa mai, lưỡi lê hoặc giáo. Súng được bảo quản tốt, quân lính có kỷ luật và diễn tập theo chiến thuật châu Âu. Lính Nguyễn nhìn chung dễ bảo và biết nghe lệnh; tuy thấp bé nhưng mạnh mẽ, linh hoạt và bền bỉ. Tuy nhiên, Crawfurd cho rằng lính nhà Nguyễn không có đủ can đảm. Sự cưỡng bức phục vụ quân đội gây ra nhiều hệ lụy, tinh thần và kỹ năng của quân lính kém cỏi. Ông đánh giá rằng quân Nguyễn chỉ đe dọa được các nước nhỏ kế bên, họ không có cơ hội nào để chống lại một quân đội châu Âu đầu thế kỷ 19. Thậm chí, Crawfurd tin rằng Việt Nam là quốc gia châu Á dễ bị chinh phục bởi châu Âu nhất. Hai vùng Bắc Thành và Gia Định Thành nằm cách xa, hay có nổi loạn. Các đồn binh và kho vũ khí, kể cả ở kinh đô, đều nằm sát bờ biển, rất dễ bị hải quân địch tập kích. Miền Trung phụ thuộc vào các nguồn cung và lương thực từ miền Bắc và miền Nam theo đường biển vốn dễ bị cắt đứt, nhất là Gia Định Thành. Crawfurd cho rằng, đối với thời Minh Mạng, chỉ cần một lực lượng quân châu Âu với 5.000 người, và một đội tàu chiến cỡ nhỏ cũng dư sức chinh phục và thiết lập sự cai trị vĩnh viễn nước này. Crawfurd đã dự đoán viễn cảnh mà nước Việt Nam bị cai trị bởi châu Âu, nhất là người Pháp

Đinh điền và thuế khóa
Thuế đinh và thuế điền cơ bản cũng theo như vua Gia Long đã định. Theo Việt Nam sử lược, chỉ có năm Bính Thân (1836), đất Nam Hà đạc điền xong, tính ra được hơn 630.075 mẫu và định lại các thứ thuế điền thổ ở đó. Còn như số dân đinh và điền thổ trong nước, thì theo số bộ tổng cộng lại được 970.516 suất đinh và 4.063.892 mẫu ruộng và đất.

Đối với những người Hoa sang lập ấp ở Đại Nam (gọi là Minh Hương), triều đình có lệnh rằng mỗi người 1 năm phải nộp 2 lạng bạc và được miễn giao dịch. Những người già yếu và khuyết tật phải chịu một nửa.

Đối với những người nhà Thanh sang Đại Nam buôn bán, người nào có vật lực thì 1 năm phải đóng 6 quan tiền; ai không có vật lực thì phải nộp một nửa, hạn cho 3 năm, thì chiếu lệ thu cả thuế.

Theo Việt Nam sử lược, Minh Mạng còn đặt lệ đánh thuế muối. Mỗi ruộng muối 1 năm phải nộp bằng muối từ 6 phương đến 10 phương. Mỗi phương nộp bằng tiền thì phải nộp từ 3 tiền đến 4 tiền 30 đồng. Còn các thuế mỏ, thuế sản vật,... thì cơ bản cũng theo lệ Gia Long đã định, chứ không thay đổi gì mấy.

Văn hóa
Bản thân vua Minh Mạng cũng là một học giả, đã từng làm thơ, soạn sách văn học, khuyến khích biên soạn các loại sách sử, nhất là các sách sử, địa. Nhiều người soạn sách mới, dâng sách cũ đều được nhà vua ban thưởng và khuyến khích. Các bộ sách quý như: Gia Định thành thông chí, Lịch Triều Hiến Chương loại chí,... đều ra đời dưới thời Minh Mạng. Các con của ông, điển hình như Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, Tuy Lý Vương Miên Trinh và Tương An Quận Vương Miên Bửu,... đều là những nhà văn, nhà thơ xuất sắc, và đều nổi tiếng dưới các triều vua Thiệu Trị, Tự Đức sau này.

 Năm 1821, Minh Mạng thành lập Quốc tử giám ở kinh thành Huế.
 Năm 1826, ông chính thức thành lập Nhà hát Tuồng Quốc gia trong Đại Nội, được gọi là Duyệt Thị đường.
 Năm 1832, ông hoàn tất việc xây dựng kinh thành Huế theo kiến trúc của phương Tây kết hợp với kiến trúc thành quách của phương Đông.

Để xã hội có qui củ cùng nề nếp, nhà vua cho thống nhất việc đo lường và thống nhất y phục. Năm Bính Thân (1836) phủ huyện được cấp các cân mẫu, rồi năm Kỷ Hợi (1839) được cấp các loại thước mộc, thước may, thước đo ruộng. Về y phục ông từng bảo: "Ngày nay nước nhà cương thổ đã hiệp nhất thì chính trị, phong tục lẽ nào khác biệt". Bởi thế, nên nhiều đạo dụ được ban bố để y phục ở miền Bắc và miền Nam giống nhau.

Giáo dục
Là người tinh thông Nho học, sùng đạo Khổng Mạnh, Minh Mạng rất quan tâm đến nền khoa cử, học vấn. Nhà vua thường nói:

Năm 1821, ông đặt chức Tế tửu và Tư nghiệp, năm 1822 mở lại thi Hội, thi Đình. Ông còn cho đặt đốc học ở thành Gia Định, ông giao trọng trách cho nhà giáo Nguyễn Trọng Vũ người Nghệ An, giữ chức Phó Đốc học chăm lo việc học hành ở Nam Bộ. Bấy giờ, ở Gia Định có Trịnh Hoài Đức là người có học vấn cao nên được nhà vua tin dùng, phong làm Hiệp Biện Đại học sĩ, Thượng thư Bộ Lại kiêm Thượng thư bộ Binh.

Minh Mạng còn đặt ra lệ rằng ai được thăng quan, bổ nhiệm đều phải lên kinh gặp vua trước khi nhậm chức. Đây là cơ sở để nhà vua kiểm tra đức độ, năng lực và khuyên bảo điều hay lẽ phải, cốt sao cho lợi ích nước nhà.

Năm 1836, ông cho thành lập "Tứ dịch quán" để dạy ngoại ngữ (tiếng Pháp, Xiêm).

Vua Minh Mạng muốn canh tân việc học hành thi cử nhưng lại không biết tiến hành ra sao bởi triều thần của ông chỉ toàn là những hủ nho lạc hậu, không giúp đỡ được nhà vua trong một kế hoạch nào làm cho quốc phú, dân cường. Ông đã nói rằng:

Cho tới khi qua đời thì Minh Mạng vẫn chưa tìm ra cách cải tổ nền giáo dục của đất nước. Các vua nhà Nguyễn sau này cũng vậy, dẫn tới việc nhà Nguyễn chỉ toàn các nhà Nho biết làm thơ phú chứ không có ai tài giỏi trong các lĩnh vực khoa học kỹ thuật. Sự lạc hậu về công nghệ cũng là một trong các nguyên nhân khiến nhà Nguyễn mất nước vào tay thực dân Pháp sau này.

Nông nghiệp
Dưới thời Minh Mạng, việc khẩn hoang rất được khuyến khích. Nhà vua cho quan lại mộ dân lập những ấp mới ở trong Nam cũng như ngoài Bắc, khiến cho việc phân phối ruộng đất được hợp lý. Ngoài ra, ông còn hoàn chỉnh hệ thống đê điều ở Bắc Bộ, đặt quan khuyến nông, khai hoang ven biển Bắc Bộ, lập các huyện Kim Sơn và Tiền Hải. Ở Nam Bộ, công cuộc khai hoang và thủy lợi cũng được đẩy mạnh. Minh Mạng còn thử nghiệm giải pháp bỏ đê phía nam Hà Nội, đào sông thoát lũ Cửu An (Hưng Yên).

Năm 1832, vua Minh Mạng khai mở ngành tơ tằm Đại Nam.

Ông còn ban dụ cho lập nhà Dưỡng tế ở các tỉnh để giúp đỡ những người tàn tật, nghèo khổ, già cả và không nơi nương tựa. Triều đình cũng bắt quan lại ở các tỉnh phải xuất lúa giống ở kho cho dân nghèo vay để làm mùa sau, nhằm làm cho nông nghiệp không bị đình trệ và việc mất mùa không ảnh hưởng trong các năm sau.

Kỹ thuật công nghệ
Thời Minh Mạng, nhiều máy móc mang tính mới mẻ đã được chế tạo bao gồm: máy cưa chạy bằng sức trâu và sức nước, máy xẻ gỗ chạy bằng sức trâu. Cụ thể là năm 1834, với sự đồng ý của Minh Mạng, Nguyễn Văn Túy chế tạo ra chiếc máy nghiền thuốc súng bằng nước mang tên Thủy hỏa ký tế.

Trong các năm 1837 và 1838, theo kiểu mẫu phương Tây, thợ thủ công Nhà nước đã chế tạo được máy cưa văn gỗ, xẻ gỗ bằng sức nước, máy hút nước tưới ruộng,... và còn có cả xe cứu hỏa.

Đặc biệt là vào năm 1839, dựa trên các kiểu mẫu phương Tây, các Đốc công Hoàng Văn Lịch, Vũ Huy Trịnh cùng các thợ của ông đã đóng thành công chiếc tàu máy hơi nước đầu tiên, được vua Minh Mạng hết sức khen ngợi. Năm sau (1840), Minh Mạng lại chỉ đạo cho họ đóng một chiếc kiểu mới tân tiến và sửa chữa một chiếc bị hỏng. Điều đáng tiếc là mọi việc dường như bị đình lại sau đó.

Xét xử công thần quá cố

Vua Minh Mạng và Tả quân Lê Văn Duyệt (1764 – 1832) vốn có nhiều hiềm khích và tư thù. Dù không ưa Lê Văn Duyệt nhưng ông không dám làm gì, do công lao và uy quyền quá lớn của Lê Văn Duyệt với triều đình.

Năm 1833, Lê Văn Duyệt qua đời, con nuôi là Lê Văn Khôi (? – 1834) nổi loạn chiếm thành Phiên An (tức thành Gia Định), Minh Mạng trong khi đánh dẹp cuộc nổi dậy này vẫn thường ban trách Lê Văn Duyệt.

Năm 1835, sau khi dẹp xong cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi, Minh Mạng bèn làm án Tả quân, giao cho nhóm nội các là Hà Quyền, Nguyễn Tri Phương và Hoàng Quýnh nghị tội Tả quân có sáu điều, có bảy tội phải chém, hai tội phải thắt cổ, một tội phải sung quân. Bản án quyết định truy đoạt quan chức, phá bỏ quan quách giết thây. Mộ Lê Văn Duyệt ở Gia Định bị cuốc bằng và bị xiềng xích, phía trên khắc đá dựng bia ở trên viết to mấy chữ: Đây chỗ tên lại cái lộng quyền Lê Văn Duyệt chịu phép nước; các ngôi mộ cha mẹ của Lê Văn Duyệt bị đục bỏ tước hiệu khắc trên bia.

Sang năm sau (1836), Minh Mạng lại sai đình thần làm án Lê Chất (1769 – 1826), một công thần từ thời Gia Long, đã qua đời năm 1826. Bài dụ về tội trạng của Lê Chất như sau:

Nhà sử học Trần Trọng Kim bình luận về việc làm án các công thần đã chết này trong sách Việt Nam sử lược như sau:

Trấn áp nổi dậy
Thời nhà Nguyễn nói chung và thời Minh Mạng nói riêng cho thấy các cuộc nổi dậy của nông dân và các tầng lớp khác bùng nổ dữ dội. Theo sử gia Phạm Văn Sơn, các cuộc nổi dậy ở suốt Trung, Nam, Bắc dưới triều Minh Mạng (kể từ 1822) có nhiều nguyên nhân:
A) Về phía ngoại bang, nước Xiêm La vẫn giữ thái độ về vấn đề Chân Lạp nên ngoài mặt tuy êm dịu nhưng bên trong Xiêm La vẫn tìm cơ hội để quấy rối Việt Nam.
B) Ngoài Bắc, một phần nhân tâm còn luyến tiếc Lê triều, vẫn chờ dịp nổi lên chống triều Nguyễn và khôi phục lại dòng họ Lê.
C) Bọn quan lại hay nhũng nhiễu dân chúng, dèm pha nhau, tâng công, nịnh hót mà vua lại thường không minh, nhất là đối với kẻ công thần, nhiều người trung lương đâm ra chán nản, trái lại phe gian nịnh nẩy nở mỗi ngày một nhiều, nước tất nhiên phải sinh loạn do đó ngoại quốc mới dám dòm ngó vào.

Tại Bắc Kỳ (Bắc Hà)
Từ năm 1822 (Minh Mạng thứ 2), tại Bắc Kỳ (Bắc Hà) có tới 254 cuộc nổi dậy của nhân dân diễn ra. Tiêu biểu là các cuộc nổi dậy của Phan Bá Vành ở Nam Định, Lê Duy Lương ở Ninh Bình và Nông Văn Vân ở Tuyên Quang. Quân nhà Nguyễn phải vất vả lắm mới dẹp được các cuộc nổi loạn này.

Phan Bá Vành

Theo Việt Nam sử lược, năm 1826 ở Nam Định có Phan Bá Vành cùng với Võ Đức Cát và Nguyễn Hạnh khởi binh đánh phủ Trà Lý và Lân Hải, giết quan thủ ngự Đặng Đình Miễn và Nguyễn Trung Diễn. Quan trấn thủ Nam Định là Lê Mậu Cúc đem quân xuống đánh, nhưng cũng bại trận chết. Quan quân ở các trấn phải về tiễu trừ, bắt được Võ Đức Cát. Còn Phan Bá Vành và quân của mình thì chạy tan cả. Nhưng đến tháng 12 năm ấy, Phan Bá Vành và Nguyễn Hạnh liên kết với giặc Khách đi cướp ở ngoài biển, rồi lại đem quân về đánh phá ở huyện Tiên Minh và huyện Nghi Dương ở Hải Dương.

Thấy vậy, Minh Mạng bèn sai quan Tham biện Thanh Hóa là Nguyễn Công Trứ, quan Tham biện Nghệ An là Nguyễn Đức Nhuận đem binh thuyền ở Thanh Hóa, Nghệ An ra cùng với Hiệp trấn Bắc thành là Nguyễn Hữu Thận đi dẹp loạn.

Tháng giêng năm Đinh Hợi (1827), Phan Bá Vành quay về đánh chiếm phủ Thiên Trường và phủ Kiến Xương, sau lại về vây quan quân ở chợ Quán. Phạm Văn Lý và Nguyễn Công Trứ cho quân tới giải vây, Phan Bá Vành bại trận chạy về căn cứ ở Trà Lũ. Quân nhà Nguyễn vây đánh, bắt được Phan Bá Vành và 765 thủ hạ.

Trong dân gian vẫn lưu truyền câu hát:

Lê Duy Lương

Tháng 3 năm Quý Tỵ (1833), tôn thất nhà Lê tên là Lê Duy Lương khởi binh ở Ninh Bình nổi lên, xưng làm Đại Lê Hoàng Tôn, cùng với các thổ ti Quách Tất Công, Quách Tất Tế, Đinh Thế Đức, Đinh Công Trịnh đem quân đi đánh phá các phủ huyện và chiếm giữ 3 châu huyện Lạc Thổ, Phụng Hóa và Yên Hóa. Sau đó, Lê Duy Lương cho quân đánh thành Hưng Hóa.

Hay tin, vua Minh Mạng cử quan Tổng đốc Nghệ Tĩnh là Tạ Quang Cự cùng với Tổng đốc Thanh Hóa là Nguyễn Văn Trọng đem quân ra Ninh Bình để đàn áp quân nổi loạn. Lê Duy Lương ở Ninh Bình lâm vào thế cô, không chống nổi mấy đạo quân nhà Nguyễn, chỉ đương được vài ba tháng thì bị bắt, đóng cũi giải về kinh trị tội. Còn nhóm Quách Tất Công, Quách Tất Tế thì cũng tan rã.

Sau đó, Minh Mạng truyền đem dòng dõi nhà Lê đi đày vào Quảng Nam, Quảng Bình, cứ chia cho 15 người ở 1 huyện và phát cho 10 quan tiền và 2 mẫu ruộng để làm ăn.

Nông Văn Vân

Khi quân Nguyễn đang dẹp loạn Lê Duy Lương ở miền Bắc, thì ở miền Nam Lê Văn Khôi nổi lên và chiếm giữ thành Gia Định. Theo Việt Nam sử lược, Lê Văn Khôi vốn là người Bắc, có họ hàng bà con ở mạn Tuyên Quang, Cao Bằng, bởi vậy Minh Mạng sai tìm bắt họ hàng của Khôi đem về Kinh xử tội. Tri châu Bảo Lạc (Tuyên Quang) Nông Văn Vân là anh vợ Khôi, bị quan quân bắt bớ, bèn nổi lên xưng "Tiết chế Thượng tướng quân". Nông Văn Vân bắt viên tỉnh phái thích chữ vào mặt rằng "Quan tỉnh hay ăn tiền của dân", rồi đuổi về.

Cuộc nổi loạn diễn ra từ ngày 2 tháng 7 năm 1833. Nông Văn Vân lập căn cứ ở Bảo Lạc, được nhiều tù trưởng và người dân tộc trong vùng hưởng ứng. Quân nổi loạn nhanh chóng mở rộng hoạt động ra các tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Thái Nguyên và chiếm các tỉnh thành. Hay tin, Minh Mạng cử Tổng đốc Nghệ Tĩnh là Tạ Quang Cự làm Tổng đốc đại thần, cùng với Lê Văn Đức, Nguyễn Đình Phổ và Nguyễn Công Trứ thống lĩnh hàng chục ngàn quân, hàng trăm voi chiến và ngựa chiến đàn áp. Cuối năm 1834, hoạt động của quân nổi loạn bị thu hẹp dần.

Ngày 11 tháng 3 năm 1835, Phạm Văn Điển cho quân phóng hỏa đốt rừng Thẩm Bát, nơi Nông Văn Vân và quân nổi loạn ẩn náu. Theo Việt Nam sử lược, Nông Văn Vân chết cháy và đầu bị quân Nguyễn chém lấy rồi đem về kinh báo tin thắng trận.

Tại Trung Kỳ

Chăm Pa

Sau khi Lê Văn Duyệt mất ở Gia Định vào năm 1832, Hoàng đế Minh Mạng ra lệnh đem quân chinh phạt Panduranga-Champa trước khi quyết định xóa bỏ vương quốc này trên bản đồ. Minh Mạng thi hành nhiều chính sách đàn áp, buộc người Chăm phải lấy tên họ theo người Hoa như Quảng, Hứa, Đàng, Lâm, Châu, Thành..., xóa bỏ tất cả những chức vụ quan lại Champa để thay vào đó những chức vụ mà hệ thống hành chánh Việt Nam đã quy hoạch như chánh tổng, lý trưởng, trùm, biện, hào mục.

Cuộc diệt vong của Panduranga vào năm 1832 đã dẫn đến nhiều cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình nhà Nguyễn. Cuộc biến động đầu tiên sau ngày Champa diệt vong là cuộc nổi dậy vào năm 1833 của Katip Sumat, một thủ lĩnh Hồi giáo đã từng cư trú nhiều năm ở Kelantan, Mã Lai. Nổi dậy Katip Sumat mang tính chất jihad (thánh chiến Hồi giáo). Trước sự trấn áp của nhà Nguyễn, phong trào Katip Sumat bị tan rã vào năm 1834.

Tiếp đó là phong trào nổi dậy Ja Thak Wa của Katip Thak Wa, người Chăm Bani tại Phan Rang liên kết với Po War Palei, người Ra Glai nhằm khôi phục lại vương triều Panduranga. Khởi nghĩa của Ja Thak Wa bùng nổ dữ dội vào tháng 7 năm 1834. Đầu năm 1835, triều đình Minh Mạng tấn công vào đồng bằng Phan Rang, khiến Ja Thak Wa tử trận, khởi nghĩa bị dập tắt. Lợi dụng cơ hội này, vua Minh Mạng ra lệnh tử hình quốc vương cũ là Po Phaok The và phó vương Cei Dhar Kaok.

Tại Nam Kỳ

Cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi (1833-1835) là một cuộc nổi dậy xảy ra vào thời Minh Mạng ở các tỉnh miền Nam Đại Nam. Năm 1833, Lê Văn Khôi (vốn là con nuôi của Tả quân Lê Văn Duyệt) chiếm thành Phiên An và toàn bộ 6 tỉnh miền Nam, giết Tổng đốc Nguyễn Văn Quế và Bố chính Bạch Xuân Nguyên rồi xưng làm "Bình Nam Đại Nguyên Soái". Trong dịp này Lê Văn Khôi lấy danh nghĩa tôn phù một người con của Hoàng tử Cảnh là An Hòa. Bấy giờ, An Hòa đang ở Huế.

Hay tin, Minh Mạng cho giết ngay vợ con Hoàng tử Cảnh ở Huế để Lê Văn Khôi hết đường lợi dụng.

Triều đình cử các tướng Tống Phúc Lương, Nguyễn Xuân, Phan Văn Thúy, Trương Minh Giảng và Trần Văn Năng đem thủy bộ binh tượng vào đánh quân nổi dậy. Tháng 8 năm 1833, quân Nguyễn bắt đầu phản công và lấy lại các tỉnh Nam Bộ. Một viên tướng của Lê Văn Khôi là Thái Công Triều đầu hàng triều đình. Quân nổi dậy thất thế, phải cầu cứu Xiêm La.

Không bỏ lỡ cơ hội, vua Xiêm là Rama III lập tức sai tướng Chất Tri và Phật Lăng dẫn quân sang Chân Lạp và tiến công Hà Tiên, Gia Định. Năm 1834, quân Đại Nam đánh tan quân Xiêm ở Thuận Cảng, buộc quân Xiêm lui về Chân Lạp. Quân Đại Nam sau đó chiếm lại toàn bộ các tỉnh miền Nam và bao vây quân nổi dậy tại thành Bát Quái. Lê Văn Khôi bị cô lập, lâm bệnh rồi mất tại thành Phiên An. Con trai Lê Văn Khôi là Lê Văn Cù mới 8 tuổi được cử lên thay. Tháng 9 năm 1835, quân Nguyễn hạ thành Phiên An. Trong 6 người "chủ mưu" bị bắt giải về Kinh đô Phú Xuân có giáo sĩ người Pháp tên Joseph Marchand (Cố Du), một người Khách (Hoa kiều) tên Mạch Tấn Giai và Lê Văn Cù, con Lê Văn Khôi.

Đến Huế thì giáo sĩ Joseph Marchand và năm người kia phải tội lăng trì. Điều này khiến cho Minh Mạng ngày càng cấm đạo Cơ Đốc một cách dữ dội hơn.

Đối ngoại

Với Trung Quốc
Giống như vua cha, Minh Mạng chủ trương tiếp tục triều cống và giữ quan hệ ngoại giao hữu hảo với nhà Thanh. Khi lên ngôi, ông đã nhận sự phong vương của vua nhà Thanh. Tuy nhiên, triều Nguyễn duy trì đường lối đối nội tự chủ. Theo nhận xét của giáo sư Yu Insun, các vua nhà Nguyễn chỉ xưng thần với nhà Thanh một cách hình thức, còn thực chất họ cho rằng họ bình đẳng với nhà Thanh. Các phái đoàn đi cống của Đại Nam ngoài việc đưa đồ tiến cống còn thực hiện việc trao đổi mua bán sản phẩm không có trong nước, vì Trung Quốc không cho phép thương nhân Đại Nam sang Trung Quốc, còn Đại Nam duy trì lệnh cấm dân chúng xuất cảnh để ngăn chặn việc xuất lậu vật phẩm sang Trung Quốc như gạo, muối, vàng bạc, đồng, sừng trâu, ngà voi, v.v...

Việc duy trì quan hệ triều cống chỉ có ý nghĩa tượng trưng, vì đến cuối đời Minh Mạng, cứ bốn năm một lần nhà Nguyễn mới phải cử sứ sang cống, đồng thời nhà Thanh cắt giảm yêu cầu vật phẩm triều cống cho triều Tây Sơn và nhà Nguyễn chỉ còn phân nửa so với nhà Lê, nên giá trị vật chất không đáng kể. Tuy nhiên các đoàn đi sứ đều được lệnh ghi chép cẩn thận tình hình bên Trung Quốc để báo cáo lại cho nhà vua. Các sứ thần không hoàn thành nhiệm vụ này đều bị trách phạt. Đây có lẽ là một phần lý do khiến vua Minh Mạng có thể nhận định đúng việc nhà Thanh ngày càng suy yếu, và dự đoán chính xác nhà Thanh sẽ thất bại trong cuộc xung đột với nước Anh một khi cuộc chiến tranh Nha phiến nổ ra.

Hai bên giao tiếp hữu nghị như vậy, nhưng chỉ được mươi năm. Năm 1830, người Thanh đúc tiền kẽm giống như tiền Việt Nam để đưa sang Việt Nam tiêu dùng, làm cho giá cả hàng hóa ở nước ta tăng vọt. Triều đình nhà Nguyễn phải ra lệnh cho các quan trấn ải ở biên giới kiểm soát thật chặt chẽ, không cho kẻ gian chở trộm tiền kẽm giả từ Trung Quốc sang. Năm sau (1831), nhà Thanh cho hơn 600 người đến chiếm đóng đồn Phong Thổ, đòi quân lính Việt Nam phải rút đi. Hoàng đế Minh Mạng cho tướng Đặng Văn Thiêm đem hơn 1.000 quân và 10 thớt voi tiến lên Hưng Hóa. Cuộc chiến diễn ra ác liệt, quân Thanh phải rút về nước. Minh Mạng giao cho các thủ lĩnh thiểu số ở địa phương cai quản hai động Phong Thổ và Bình Lưu.

Với Xiêm La

Thời Minh Mạng, giữa Xiêm La (Thái Lan, do nhà Chakri trị vì) với Đại Nam thường xảy ra chiến tranh. Trước đây, vua Gia Long và vua Minh Mạng có mối quan hệ tốt với các vua Rama I, Rama II nên hai nước Việt-Xiêm chưa xảy ra xung đột. Tuy nhiên, sau khi vua mới của Xiêm là Rama III lên ngôi, ông và Minh Mạng đã có thái độ thù nghịch nhau do không còn mối thâm tình như các vua trước. Năm 1827, vua Rama III cử tướng Chất Tri (tức Bodin) đem quân Xiêm sang xâm lược Vạn Tượng, vua xứ này là A Nộ (Anouvong) chống không nổi, phải cầu cứu triều đình Đại Nam. Minh Mạng sai Thống chế Phan Văn Thúy mang viện quân sang giúp nhưng bị quân Xiêm đánh bại. Năm 1828, Phan Văn Thúy và Nguyễn Văn Xuân, Nguyễn Khoa Hào tiếp tục đem 3.000 quân và 24 voi chiến đưa A Nộ về Trấn Ninh, rồi tiến vào Vạn Tượng (Vientiane) nhưng đạo quân Nhà Nguyễn – A Nộ lại bị quân Xiêm đập tan. Chán nản, vua Minh Mạng hạ lệnh bãi bỏ và chỉ phòng vệ ở vùng biên giới. A Nộ sau đó chạy về Trấn Ninh và bị bắt nộp cho quân Xiêm.

Quân Xiêm được đà đánh sâu vào các miền phụ cận Quảng Trị. Thống chế Phạm Văn Điển cùng Tham tán Quân vụ Lê Đăng Doanh cùng với các đạo quân Nguyễn ở Lào phải đi ngăn quân Xiêm, đằng khác gửi thư trách cứ họ. Xiêm La trả lời khiêm nhượng rồi rút quân. Tuy vậy, họ vẫn ngấm ngầm giúp Chân Lạp nổi lên chống triều đình Nguyễn hoặc lấn lướt Vạn Tượng và các xứ quy phục triều đình.

Năm 1833-1834, theo lời kêu gọi của Lê Văn Khôi, Xiêm La mang đại quân xâm lấn Nam Kỳ nhưng bị quân Đại Nam đánh tan.

Với Ai Lao (Lào)
Thời Minh Mạng, lãnh thổ Đại Nam rộng lớn hơn cả. Nhiều vùng ở Ai Lao đã xin thuộc quyền bảo hộ của Đại Nam. Các vùng mà ngày nay là Sầm Nứa, Trấn Ninh, Cam Môn (Khammuane) và Savannakhet giáp với các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Trị đều được sáp nhập và trở thành các châu, phủ của Đại Nam.

Với Chân Lạp
Từ năm 1833, sau khi phá được quân Xiêm, tướng quân Trương Minh Giảng cùng Tham tán Lê Đại Cương lập đồn Đại Nam gần Nam Vang (tức Phnôm Pênh) để bảo hộ Chân Lạp (Campuchia).

Cuối năm Giáp Ngọ (1834), vua Nặc Ông Chân (Ang Chan II) của Chân Lạp qua đời mà không có con trai nối dõi, quyền bính chuyển sang cho Trà Long và Lê Kiên - hai người Chân Lạp - làm quan cho Đại Nam. Đến năm Ất Mùi (1835), Trương Minh Giảng lập con gái Nặc Ông Chân là Công chúa Ang Mey (tức Ngọc Vân Công chúa) lên làm Cao Miên quận chúa. Trương Minh Giảng đổi nước Chân Lạp thành Trấn Tây Thành, rồi chia làm 32 phủ và 2 huyện, và đặt các chức quan cai quản mọi việc quân sự và dân sự.

Nhưng quan lại người Việt ở Chân Lạp làm nhiều điều ức hiếp, nhũng nhiễu dân Chân Lạp; quân Nguyễn lại bắt Ngọc Vân quận chúa đem về Gia Định, đổi thành Mỹ Lâm quận chúa (do không còn nước Cao Miên nữa); đày các quan người Chân Lạp là Trà Long và Lê Kiên ra miền Bắc Đại Nam. Do đó dân Chân Lạp oán hận và nổi dậy chống quân Đại Nam ở khắp nơi.

Em trai của Nặc Ông Chân là Nặc Ông Độn (Ang Duong) và Ang Em (hoặc Ang Im) đã làm loạn với sự giúp đỡ của Xiêm La. Quan quân nhà Nguyễn đánh dẹp không nổi, nên sau khi vua Minh Mạng qua đời, quan quân Đại Nam phải bỏ Trấn Tây Thành mà rút về An Giang.

Với phương Tây
Vua Minh Mạng không có thiện cảm với người châu Âu cũng như thái độ của người Á Đông trước đó, xem người Âu là bọn man di đi cướp bóc. Với những người Pháp đã từng giúp Gia Long trước kia, Minh Mạng tỏ thái độ lạnh nhạt nên khi ông Chaigneau trở lại Đại Nam không được trọng dụng nữa. Nhà vua cho Chaigneau hay rằng không cần phải ký thương ước giữa hai chính phủ, người Đại Nam vẫn đối xử tử tế với người Pháp là đủ, ông chỉ thỏa thuận mua bán với người Pháp, nhưng không chấp nhận thành lập quan hệ ngoại giao chính thức với nước Pháp, quốc thư của Pháp xin cho Chaigneau làm Lãnh sự Pháp cũng không được Minh Mạng đếm xỉa đến.

Thời bấy giờ, Đại Nam là nước Á Đông đầu tiên mà Hoa Kỳ muốn thiết lập quan hệ ngoại giao. Các năm 1833 và 1836, Tổng thống Hoa Kỳ Andrew Jackson đã gửi Đại sứ Edmund Roberts sang đàm phán với Minh Mạng về quan hệ mậu dịch song phương của hai nước nhưng đều không thành công. Chính sách thụ động này đã kìm hãm sự phát triển của Đại Nam.

Việc cấm đạo Công giáo

Minh Mạng cũng không thích đạo Công giáo của châu Âu. Từ khi lên ngôi, ông đã có ý định không cho người ngoại quốc vào giảng đạo này ở trong nước. Đến năm Ất Dậu (1825), khi chiếc tàu Thetís vào cửa Đà Nẵng, có giáo sĩ tên Rogerot lại đi giảng đạo khắp nơi, Minh Mạng khi ấy mới ra dụ cấm đạo, và truyền cho quan quân phải khám xét các tàu thuyền của ngoại quốc ra vào cửa bể. Trong dụ nói rằng:

Ông còn sai tìm nhiều giáo sĩ ở trong nước đem về kinh đô Huế để dịch sách Tây ra tiếng Việt, nhằm mục đích ngăn các giáo sĩ giảng đạo ở chốn hương thôn.

Theo Việt Nam sử lược, lúc bấy giờ không phải một mình nhà vua ghét đạo Công giáo mà phần nhiều các quan thần cũng vậy cho nên sự cấm đạo ngày càng khắc nghiệt thêm. Tuy nhiên, trong nước vẫn có người đi giảng đạo. Minh Mạng lại ra sắc lệnh bắt các tín đồ Công giáo phải bỏ đạo và ai bắt được giáo sĩ đem nộp thì sẽ được thưởng. Năm ấy ở kinh đô có một giáo sĩ bị khép tội xử giảo và ở các địa phương cũng rối loạn vì sự bắt giết các giáo sĩ.

Từ năm 1822, trong Nam ngoài Bắc có rất nhiều cuộc nổi dậy, nhà vua cho rằng dân đạo theo giúp các đạo quân nổi dậy nên cấm đạo càng khắc nghiệt hơn. Từ năm Giáp Ngọ (1834) đến năm Mậu Tuất (1838), có nhiều giáo sĩ và giáo dân bị giết, nhất là từ khi bắt được Joseph Marchand (Cố Du), một giáo sĩ tham gia vào cuộc nổi dậy Lê Văn Khôi. Các giáo sĩ phương Tây đã so sánh Minh Mạng với Nero - vị hoàng đế La Mã đã bách hại hàng loạt các tín đồ Công giáo. Tuy nhiên, các giáo sĩ phương Tây vẫn liều chết để truyền đạo cho được, có người còn phải đào hầm ở dưới đất hàng mấy tháng để truyền đạo.

Theo Việt Nam sử lược, từ năm 1838, vua Minh Mạng cảm thấy không thể nào cấm được các giáo sĩ truyền đạo Công giáo trong nước, ông bèn sai sứ sang Pháp để điều đình về việc này. Song khi sứ thần Đại Nam tới nơi, Hội Thừa sai Paris xin vua Louis Philippe I đừng tiếp. Sứ Đại Nam phải trở về, khi về đến Huế thì Minh Mạng đã qua đời.

Tuy nhiên theo Nguyễn Văn Kiệm trong cuốn Triều Nguyễn và lịch sử của chúng ta đã đánh giá lại việc cấm đạo của vua Minh Mạng với cái nhìn mới công bằng hơn: Lệnh bắt đạo của Minh Mạng tuy ngặt, có gây khó khăn và thiệt thòi cho tín đồ Công giáo, song trong khoảng hai thập kỷ dưới thời Minh Mạng, không hề diễn ra những cuộc tàn sát lớn đối với dân Công giáo. (...) có thể thấy chính sách của Minh Mạng đối với Công giáo về đại thể là có lý, có tình và khó có thể chê trách nếu đặt nó vào bối cảnh lịch sử cụ thể của nước ta lúc đó, khi họa xâm lăng đang tới gần. Riêng biện pháp cưỡng chế giáo dân bỏ đạo cùng với những hình phạt kèm theo là quá khắc nghiệt và cũng chính vì thế mà đã thất bại so với yêu cầu. Mặc dù biện pháp cưỡng chế bỏ đạo của Minh Mạng là đáng phê phán, song gọi Minh Mạng là "tên bạo chúa, là kẻ khát máu, là Nero của Việt Nam là một sự xuyên tạc sự thật lịch sử cần phải được đính chính".

Mở rộng lãnh thổ

Trấn Tây Thành
Năm 1833 sau khi triều đình bắt tội Tổng trấn Lê Văn Duyệt, Lê Văn Khôi con nuôi ông dấy binh nổi loạn, chiếm giữ Thành Bát Quái (thuộc Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay). Vài tháng sau vì yếu thế Lê Văn Khôi cầu viện nước Xiêm; vua Xiêm Rama III bèn sai tướng Chao Phraya Bodin và Phraklang đem hàng ngàn quân thủy bộ chia ra làm 5 đạo tiến đánh Gia Định. Đường thủy thì qua ngả Vịnh Thái Lan, đường bộ thì qua đất Chân Lạp, đồng thời thừa thế khống chế luôn Chân Lạp.

Trong khi đó quân Xiêm đánh vào An Giang (tháng 12/1833), rồi tiến lên giao chiến ở rạch Củ Hủ. Trận ấy quân Việt thắng và phản công chiếm lại đồn Châu Đốc, tỉnh An Giang, thành Hà Tiên rồi cùng lực lượng quân Chân Lạp ngược dòng Cửu Long tiến chiếm lại thành Nam Vang. Quân Xiêm bại trận phải rút khỏi Chân Lạp; triều đình Huế bèn đưa Ang Chan II trở lại ngôi vua.

Đuổi được quân Xiêm, Trương Minh Giảng và Lê Đại Cương lập đồn An Nam ở gần Nam Vang để bảo hộ Chân Lạp. Việc cai trị trong nước Chân Lạp đều do quan Việt sắp đặt, còn triều thần Chân Lạp chỉ kiêm nhiệm việc nhỏ.

Cuối năm 1834, vua nước Chân Lạp là Ang Chan II mất mà không có con trai, quyền cai trị trong nước về cả mấy người phiên liêu là Trà Long (Chakrey Long) và La Kiên, vốn là người Chân Lạp nhưng nhận quan tước của triều đình Huế.

Năm sau, 1835, Trương Minh Giảng tâu vua xin lập người con gái của Nặc Ông Chân là Ang Mey (Ngọc Vân) lên làm quận chúa, gọi là Chân Lạp quận chúa. Thực chất thì Ngọc Vân chỉ là vua làm vì chứ không có thực quyền.

Năm 1836, vua Minh Mạng cho đổi đất Chân Lạp thành Trấn Tây Thành, chính thức sáp nhập vào Đại Nam. Ranh giới phía Tây Bắc của trấn đến Biển Hồ Tonlé Sap.

Quản lý hành chính
Nhà Nguyễn chia Trấn Tây Thành làm 33 phủ và 2 huyện.

Triều đình Huế hủy bỏ tước hiệu quan chức bản xứ của Chân Lạp và áp dụng quan chế nhà Nguyễn. Lê Đại Cương (sau được thay bằng Dương Văn Phong) được cử làm Tham tán Đại thần, đặt một Tướng quân, 4 chánh phó Lãnh binh, cắt đặt các chức Hiệp tán, Đề đốc, Lang trung, Viên ngoại lang, Giáo thụ, Huấn đạo. Ở các chỗ yếu hiểm, lại đặt chức Tuyên phủ, An phủ để phòng ngự.

Năm 1840, nhà vua sai Lê Văn Đức làm Khâm sai Đại thần, Doãn Uẩn làm phó và cùng với Trương Minh Giảng để kinh lý mọi việc ở Trấn Tây Thành, khám xét việc buôn bán, đo đạc ruộng đất, định lại thuế đinh, thuế thuyền bè buôn bán dưới sông.

Vua Minh Mạng đã cho lệnh tổng kê dân đinh nước Chân Lạp, vừa bị sáp nhập vào lãnh thổ Đại Nam, thì có 970.516 người, đang khi đó thì ruộng đất lên đến 4.036.892 mẫu.

Quan hệ với người bản xứ
Khi nhà Nguyễn chiếm được Nam Vang, lập Ang Chan II làm vua Chân Lạp thì mấy anh em là Ang Snguon, Ang Em, Ang Duong bỏ thành chạy theo quân Xiêm sang lưu vong ở Vọng Các. Xiêm triều lợi dụng yếu tố đó tìm cách đưa họ về Chân Lạp tranh ngôi vua với Ang Chan và khôi phục ảnh hưởng của Xiêm La.

Trong khi đó ở Trấn Tây, nhà Nguyễn phong tước hiệu cho bốn người con gái của Ang Chan II:
 Ang Pen (Ngọc Biện, Brhat Anak Angga Ang Baen) (1809-1840) làm Lư An huyện quân;
 Ang Mey (Ngọc Vân, Samdach Brhat Anak Angga Mei Khieu) (1815-1874) làm Cao Miên quận chúa, nối ngôi vua cha;
 Ang Snguon (Ngọc Nguyên) (1829-1875) làm Tạp Ninh huyện quân;
 Ang Pou (Ngọc Thu, Samdach Brhat Maha Uparajini Puyani) (1822-1878) làm Thâu Trung huyện quân.
Năm 1839, Ang Em và Ang Duong đem 9.000 dân Khmer cùng 70 chiếc thuyền từ Battambang (vùng Xiêm chiếm đóng) về Trấn Tây (vùng Đại Nam cai quản), định xin triều đình nhà Nguyễn cho kế vị Ang Chan làm vua nhưng bị Trương Minh Giảng bắt. Triều đình cho giải Ang Em về Gia Định xét hỏi rồi đưa ra Huế giam.

Đến năm 1841, Trà Long (Chakrey Long), Nhân Vu (Yumreach Hu) và La Kiên đến Huế mừng thọ vua Minh Mạng thì lại bị nhà vua hạch tội, bắt giam và đày ra Bắc Kỳ. Còn ở Trấn Tây thì Tham tán Dương Văn Phong khép cho Ngọc Biện (Ang Baen), chị của Ngọc Vân quận chúa, tội mưu phản với ý định trốn sang Xiêm, phải xử tử. Sau đó Trương Minh Giảng bắt Ngọc Vân và hai em gái là Ngọc Thu và Ngọc Nguyên về Gia Định giam lỏng ở đó. Các quan lại người Việt sang Trấn Tây Thành thì không ít kẻ lại làm nhiều chuyện trái phép lạm quyền, lạm thế và nhũng nhiễu dân tình.

Với thái độ tự đắc và miệt thị triều thần Chân Lạp gây nhiều bất mãn trong dân chúng, việc cai trị Trấn Tây càng ngày càng khó. Em Ang Chan là Ang Duong nhân đó dấy binh lại được người Xiêm hậu thuẫn để can thiệp nội bộ Chân Lạp nên quan quân ở Trấn Tây luôn phải đánh dẹp hao tổn nhiều.

Năm 1840, mấy vạn quân Xiêm kéo vào đóng ở U Đông (Oudong), vua Minh Mạng sai tướng Phạm Văn Điển và Nguyễn Tiến Lâm mang quân lên đối phó nhưng không phá được.

Triệt thoái khỏi Trấn Tây
Việc chiếm đóng Trấn Tây Thành cùng với chính sách cai trị mất lòng dân Chân Lạp của triều đình Huế là một gánh nặng cho đất nước, từ binh sĩ đến lương nhu đều hao thiệt nên đến tháng 9 năm 1841, thấy tình hình Chân Lạp bất ổn mãi, Tạ Quang Cự và các đại thần dâng sớ xin bỏ bảo hộ Chân Lạp. Vua Thiệu Trị thuận theo, truyền cho quan quân Đại Nam rút quân về giữ An Giang.

Lợi dụng tình huống bỏ ngỏ vua Xiêm đưa Ang Duong lên làm vua Chân Lạp song chiến sự kéo dài vì quân Việt và quân Xiêm tiếp tục giao chiến từ năm 1841 đến 1845 mới thôi khi triều đình Huế và Vọng Các thỏa hiệp cùng bảo hộ xứ Chân Lạp và nhận triều cống của Ang Duong.

Trấn Ninh
Thời nhà Nguyễn, Gia Long đem đất Trấn Ninh cắt về cho vương quốc Vạn Tượng của A Nỗ (Anouvong). Nhưng khi Chiêu Xanh, tù trưởng Trấn Ninh khi ấy chết, A Nỗ không lập con Chiêu Xanh là Chiêu Nội (Chao Noi) lên, nên Chiêu Nội thù A Nỗ, đồng thời Chiêu Nội chạy sang phủ Trà Lân xứ Nghệ và xin nội thuộc lại Đại Nam (nhà Nguyễn). Đến khi A Nỗ chống lại nước Xiêm, bị vua Xiêm là Rama III sai Chao Phraya Bodin Decha đánh cho thua chạy sang Nghệ An, qua Trấn Ninh bị Chiêu Nội bắt nộp cho Xiêm năm 1828. Chiêu Nội bị Minh Mạng khép tội chết vì hành động này.

Sau khi giết Chiêu Nội, nhà Nguyễn cử quan Việt sang cai trị Trấn Ninh. Năm 1823, nhà Nguyễn đặt thêm huyện Liêm. Phủ Trấn Ninh từ đấy bao gồm 8 huyện:
 Liên,
 Khâm,
 Quảng,
 Khang,
 Cát,
 Xôi,
 Mộc,
 Liêm (vốn là mán Mường Hiểm).
Tháng 3/1832, nổ ra cuộc khởi nghĩa của hơn 200 binh lính Trấn Ninh, do Trần Tứ và Đỗ Bắc lãnh đạo nổi dậy chống nhà Nguyễn và liên kết với cuộc khởi nghĩa của Lê Duy Lương. Những năm 1833-1834, trong chiến tranh Việt-Xiêm, người Thái tấn công Đại Nam (một trong các hướng là qua ngả Trấn Ninh), đất Trấn Ninh bị người Thái lấn dần. Khi người Pháp thành lập Liên bang Đông Dương, năm 1893, đã dựa theo địa hình và cắt tỉnh Houaphan (Hủa Phăn), Xiêng Khoảng giao về lãnh thổ Lào (Ai Lao).

Qua đời

Năm 1841, Minh Mạng lâm bệnh nặng. Lúc lâm chung, ông gọi quan đại thần Trương Đăng Quế đến bên giường dụ rằng:

Sau đó, ông cầm tay con trưởng là Trường Khánh Công Nguyễn Phúc Miên Tông trối trăng:

Nói rồi, vua Minh Mạng qua đời ngày 28 tháng 12 năm Canh Tý, tức ngày 20 tháng 1 năm 1841 tại điện Quang Minh, hưởng thọ 50 tuổi, ở ngôi 21 năm, được truy phong miếu hiệu là Thánh Tổ. Thụy hiệu do vua Thiệu Trị đặt cho ông là Thể thiên Xương vận Chí hiếu Thuần đức Văn vũ Minh đoán Sáng thuật Đại thành Hậu trạch Phong công Nhân Hoàng đế.

Lăng của ông là Hiếu lăng, thường gọi là lăng Minh Mạng, tại làng An Bằng, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên. Ông được thờ ở Tả Nhất Án Thế Miếu trong Đại Nội kinh thành Huế.

Tên của ông từng được đặt cho một số con đường lớn ở miền Nam Việt Nam nhưng phần lớn đã đổi tên khác sau Sự kiện 30 tháng 4.

Gia quyến

Hậu cung
Trong đời sống riêng tư, Minh Mạng nổi tiếng về sức cường tráng của ông. Không có tài liệu cho biết thể lực của ông thế nào, chỉ biết ông có nhiều các phi tần. Có một bài thuốc bổ dương mang tên Minh Mạng thang được quan Thái y căn cứ vào thể chất và sinh hoạt của ông để lập ra thang thuốc rượu.

Ông không đặt hoàng hậu, mà chỉ cao nhất là ngôi phi. Tá Thiên Nhân Hoàng hậu (tước vị được phong sau khi mất), húy là Hồ Thị Hoa, còn có tên là Thật, sinh 1791. Bà qua đời năm 1807, 13 ngày sau khi sinh hạ Hoàng trưởng tử Nguyễn Phúc Miên Tông (tức là vua Thiệu Trị sau này). Lăng của bà hiệu là Hiếu Đông lăng, phía tả Lăng Thiệu Trị, tại làng Cư Chánh, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên.

Sách Minh Mạng chính yếu chép: Năm Minh Mạng thứ 6 (1826), mùa Xuân, tháng giêng, trong Kinh Kỳ ít mưa, nhà vua lấy làm lo, chỉ dụ cho quan Thượng Bảo Khanh là ông Hoàng Quýnh rằng:

Minh Mạng thường dặn các con rằng:

Vợ (được ghi nhận)

Ngoài ra còn nhiều bà khác chưa rõ tên và danh phận.

Đế hệ thi và Phiên hệ thi

Năm 1823, Minh Mạng đã làm bài Đế hệ thi và 10 bài Phiên hệ thi để quy định các chữ lót đặt tên cho con cháu các thế hệ sau.

Bài Đế hệ thi:
Miên Hường Ưng Bửu Vĩnh
Bảo Quý Định Long Trường
Hiền Năng Kham Kế Thuật
Thế Thoại Quốc gia Xương.
Vua Minh Mạng cũng ban cho dòng họ của các con vua Gia Long 10 bài Phiên hệ thi.

Chữ lót của mỗi đời dùng một chữ trong bài thơ, nhưng tên ở mỗi đời thì phải dùng một bộ trong ngũ hành theo thứ tự: thổ, kim, thủy, mộc, hỏa và trở lại, vì thế tên của tất cả đời thứ nhất dùng bộ thổ.

Nhận định

Đối nội
Trong bộ Quốc Triều chính biên toát yếu (Cao Xuân Dục chủ biên), sử thần nhà Nguyễn đã ca ngợi vua Minh Mạng:

Sử gia Trần Trọng Kim viết sách Việt Nam sử lược có nhận xét khách quan hơn:

Đến đầu thế kỷ 20, khi nhà Nguyễn đã mất nước vào tay Pháp, Ngô Tất Tố nhận định về tình hình triều Nguyễn khi đó:

Nhà sử học hiện đại Văn Tạo cho rằng: Minh Mạng đi theo con đường Nho giáo của trường phái Tống Nho (đạo Nho thời Tống) mà triều Lê sơ áp dụng, do vậy nhà Nguyễn đã đóng cửa cô lập, không giao lưu với nước ngoài, sự thủ cựu này trái hẳn với các chúa Nguyễn theo Minh Nho (đạo Nho thời Minh) trước kia. Thời đại của Minh Mạng đã khác xa với thời Lê sơ, việc đóng cửa cô lập khiến nhà Nguyễn không tiếp thu được các thành tựu mới về khoa học kỹ thuật từ phương Tây, dẫn tới sự trì trệ kéo dài tới mãi sau này, để rồi bị thực dân Pháp xâm chiếm dễ dàng. Văn Tạo cho rằng:

Sử gia Hoa Kỳ hiện đại Keith Weller Taylor nhận định trong sách A History of the Vietnamese:

Đối ngoại
Có nhiều phê phán việc Minh Mạng thích sử dụng vũ lực với các nước láng giềng, chủ yếu là với Campuchia, làm hao tổn nhân lực và ngân khố đất nước. Sử gia Trần Trọng Kim nhận xét về việc quân nhà Nguyễn chiếm vùng Phnom Penh rồi sau đó lại phải rút đi:
Ấy cũng là vì người mình (người Việt) không biết bênh vực kẻ hèn yếu, chỉ đem lòng tham tàn mà ức hiếp người ta (Chân Lạp), cho nên thành ra hao tổn binh lương, nhọc mệt tướng sĩ, mà lại phải sự bại hoại, thật là thiệt hại cho nước mình.

Sử gia Phạm Văn Sơn nhận định:
Tiếc rằng sau chiến thắng 1834, do không biết lựa chọn cán bộ hay không có cán bộ đứng đắn, liêm chính nên Việt Nam bị đánh bật ra khỏi Trấn Tây Thành, phải coi là một sự xấu hổ cho triều đình thuở ấy. Và việc này đã chứng minh rõ rằng đường lối chính trị của vua Minh Mạng quá dở và đám quan lại của triều đình thật là bất tài vô hạnh. Vì họ mà nhà nước phải hao tổn biết bao nhiêu binh tướng, tài sản và tính mạng của nhân dân...

Xem thêm

 Nhà Nguyễn
 Gia Long
 Thiệu Trị
 Rượu Minh Mạng
 Lê Văn Duyệt
 Lê Văn Khôi

Chú thích và tham khảo

Ghi chú

Thư mục
 .
 .
 .
 .
 .

Đọc thêm

 Quốc sử quán Triều Nguyễn (2007). Đại Nam thực lục chính biên, Việt Nam: Nhà Xuất bản Giáo dục.
 Nhiều tác giả (2007). Sài Gòn xưa và nay, Việt Nam: Nhà Xuất bản Trẻ.
 Nguyễn Đắc Xuân (2004). Kiến Thức Về Triều Nguyễn Huế Xưa, Việt Nam: Nhà Xuất bản Thuận Hóa.
 Tôn Thất Bình (2001). 12 danh tướng triều Nguyễn, Việt Nam: Nhà Xuất bản Thuận Hóa.
 Tôn Thất Bình (2006). Kể chuyện chín chúa mười ba vua triều Nguyễn, Việt Nam: Nhà Xuất bản Trẻ.
 Nguyễn Khắc Thuần (2004). Thế Thứ Các Triều Vua Việt Nam, Tái bản lần thứ 10, Việt Nam: Nhà Xuất bản Giáo dục.
 Phạm Khắc Hoè (1986). Kể chuyện vua quan nhà Nguyễn, Việt Nam: Nhà Xuất bản Thuận Hóa.
 Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, bản điện tử.
 Nguyễn Phan Quang (2006), Một số công trình sử học Việt Nam, Nhà Xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.
 Đặng Việt Thủy; Đặng Thành Trung (2008), 54 vị Hoàng đế Việt Nam, Nhà Xuất bản Quân đội Nhân dân.

Liên kết ngoài

Vua nhà Nguyễn
Người Thanh Hóa
Người Huế
Người cải cách Việt Nam
Sinh tại Sài Gòn
Hoàng tử Gia Long


title: Pempelliella ornatella

text:
Pempelliella ornatella là một loài bướm đêm thuộc họ Pyralidae. Nó được tìm thấy ở hầu hết châu Âu, phía đông đến Ural, Xibia, miền trung Yakutia và Kyrghyzstan.

Sải cánh dài 23–27 mm. Con trưởng thành bay từ giữa tháng 6 đến tháng 8 làm một đợt.

The larvae live in a web near the roots của Thymus species.

Phụ loài
Pempelliella ornatella ornatella
Pempelliella ornatella gigantella

Tham khảo

Liên kết ngoài
Lepidoptera of Belgium
Fauna Europaea
Pyraliodea collection of Siberian Zoological Museum

Động vật được mô tả năm 1775
Pempelliella
Côn trùng châu Âu


title: Plebeia margaritae

text:
Plebeia margaritae là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Plebeia
Động vật được mô tả năm 1962


title: Đại số quan hệ

text:
Đại số quan hệ (tiếng Anh: relational algebra) dùng phổ biến trong lý thuyết cơ sở dữ liệu quan hệ là một bộ các toán tử và các quy tắc tương ứng có thể được sử dụng để thao tác trên các toán học (relation) và tạo ra kết quả là một quan hệ khác. Trước đây, đại số quan hệ ít được quan tâm cho đến khi Edgar F. Codd đưa ra mô hình dữ liệu quan hệ (relational model) vào năm 1970. Từ đó đến nay, đại số quan hệ được xem là nền tảng cho các ngôn ngữ truy vấn cơ sở dữ liệu.

Quan hệ khả hợp
Cho hai lược đồ quan hệ R(A1, A2,..., An) và S(B1, B2,..., Bm) được gọi là khả hợp nếu:
- Chúng có cùng bậc: m = n.
- Miền giá trị (DOM) của các thuộc tính tương ứng bằng nhau: DOM(Ai) = DOM(Bi) với 1 ≤ i ≤ n.

Các phép toán

Phép hợp
Cho hai quan hệ R(U) và S(U) (U là tập hữu hạn các thuộc tính). Điều kiện: R,S khả hợp.Ký hiệu: R∪SKết quả: A = R∪S là một quan hệ (trên tập thuộc tính U) gồm các bộ r thỏa mãn r ∈ R hoặc r ∈ S.

Phép giao
Giao của 2 tập hợp R và S khả hợp là tập hợp các bộ t sao cho .

Kí hiệu: . Trong đó:

 R và S là 2 quan hệ khả hợp.
 : kí hiệu phép giao tập hợp.

Phép trừ
Cho 2 quan hệ R & S là 2 quan hệ trên tập thuộc tính U. Hiệu 2 quan hệ R & S ký hiệu là R\S. là một quan hệ trên tập thuộc tính U và được xác định như sau: R\S={t sao cho t thuộc R và t không thuộc S}

Tích Descartes

Phép chọn

Định nghĩa
Phép chọn trên một quan hệ R là thao tác chọn ra tập con của các bộ (hàng) trong quan hệ R sao cho thỏa mãn điều kiện chọn. Nói đơn giản, thì phép chọn như là một bộ lọc, dùng để lọc các bộ dữ liệu, chỉ giữ lại các bộ thỏa mãn điều kiện chọn và loại bỏ đi các bộ không thỏa. Kết quả trả về là một quan hệ mới.

Kí hiệu: . Trong đó:

 σ: kí hiệu phép chọn.
 c: điều kiện chọn, là một biểu thức mệnh đề, có thể chứa các toán tử logic như  (OR - hoặc),  (AND - và), ¬ (Negation - phủ định).
 R: quan hệ R.

Tính chất

 Giao hoán:
 Kết hợp:

Phép chiếu
Phép chiếu dùng để chọn ra danh sách các thuộc tính trong một quan hệ, và loại bỏ những thuộc tính không cần thiết. Kết quả trả về là một quan hệ mới.

Kí hiệu: . Trong đó:

 : kí hiệu phép chiếu.
 : danh sách các thuộc tính cần chiếu có trong bảng quan hệ R.
 R: quan hệ R.

Phép đổi tên
Kí hiệu:  hoặc  hoặc . Trong đó:

 : kí hiệu của phép đổi tên.
  hay hay : là tên mới của quan hệ được đổi tên, với các thuộc tính  của nó.
 R: quan hệ R.

Ví dụ: , hay  dùng để đổi tên quan hệ NHANVIEN thành quan hệ mới, NV.

Phép kết nối

Phép nối tự nhiên

Phép nối \theta
Kí hiệu: . Trong đó:

 R và S: là các quan hệ.
 : kí hiệu của phép nối , với  là một biểu thức logic.

Nhận xét:

Phép nối ngoài
cc

Phép nối ngoài - bên trái

Phép nối ngoài - bên phải

Phép nối ngoài đầy đủ

Phép chia

Xem thêm
 Tích Descartes
 Phép chiếu (toán học)
 Phép chiếu (lý thuyết tập hợp)
 Quan hệ (toán học)

Tham khảo

Mô hình hóa dữ liệu
Hệ quản trị cơ sở dữ liệu


title: Sossor

text:
Sossor là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1883 bởi Candèze.

Các loài
Chi này có các loài:
 Sossor hageni Candèze, 1883

Chú thích

Tham khảo

Senodoniini


title: Fonfría, Zamora

text:
Fonfría là một đô thị trong tỉnh Zamora, Castile và León, Tây Ban Nha. Dân số 1.070 và diện tích là 132,37 km².

Tham khảo

Đô thị ở Zamora


title: Platynychus imasakai

text:
Platynychus imasakai là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Platynychus


title: Saint-Gondran

text:
Saint-Gondran () là một xã của tỉnh Ille-et-Vilaine, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Gondran được gọi là Gondranais.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ille-et-Vilaine

Tham khảo

Mayors of Ille-et-Vilaine Association  ;
INSEE ;
IGN

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Saint-Gondran

Xã của Ille-et-Vilaine


title: Mortal Kombat

text:
Mortal Kombat là một nhượng quyền truyền thông của Mỹ tập trung vào một loạt trò chơi điện tử, ban đầu do công ty Midway Games phát triển vào năm 1992. Ban đầu, quá trình phát triển phần đầu tiên của trò chơi dựa trên một ý tưởng của Ed Boon và John Tobias, với sự tham gia của diễn viên Jean-Claude Van Damme, nhưng khi ý tưởng đó bị thất bại, họ quyết định lên ý tưởng khác cho một tựa trò chơi đối kháng lấy chủ đề kỳ ảo. Các nhà phát triển đã bày tỏ sự kính trọng đối với anh ấy bằng nhân vật Johnny Cage, một ngôi sao điện ảnh hư cấu có phong thái cá nhân giống với Van Damme. Mortal Kombat là trò chơi chiến đấu đầu tiên giới thiệu việc mở khóa một võ sĩ chiến đấu bí ẩn chỉ sau khi người chơi đáp ứng một số yêu cầu trong trò chơi.

Trò chơi gốc đã tạo ra nhiều phần tiếp theo và ngoại truyện, bao gồm một số trò chơi phiêu lưu hành động, cũng như một bộ truyện tranh và một trò chơi thẻ bài. Nhà sản xuất phim Lawrence Kasanoff đã cấp phép bản quyền cho trò chơi vào đầu thập niên 1990 và sản xuất bộ phim đầu tiên của nhượng quyền thương mại. Kasanoff cũng tham gia sản xuất bộ phim thứ hai, phim  hoạt hình truyền hình, phim truyền hình live-action, album bán chạy đạt một triệu đĩa bạch kim đầu tiên và một tour diễn live-action. Mortal Kombat đã trở thành thương hiệu trò chơi đối kháng bán chạy nhất trên toàn thế giới và là một trong nhượng quyền truyền thông có doanh thu cao nhất mọi thời đại.

Loạt nổi tiếng với hình ảnh có mức độ bạo lực cao, đáng chú ý nhất là Fatalities (các đòn kết liểu dã man, cho phép người chơi kết liễu đối thủ một cách tàn khốc sau khi bị đánh bại).Những tranh cãi xung quanh Mortal Kombat phần nào đó đã dẫn đến việc tạo ra hệ thống xếp hạng trò chơi điện tử Entertainment Software Rating Board. Các trò chơi đầu tiên trong loạt cũng gây sự chú ý qua việc số hóa sprites thực tế và sử dụng rộng rãi việc hoán đổi bảng màu để tạo ra nhân vật mới. Sau khi Midway phá sản, nhóm phát triển Mortal Kombat đã được Warner Bros. Entertainment mua lại và tái lập thành NetherRealm Studios.

Lối chơi

trái|nhỏ|Một bàn game thùng arcade của Mortal Kombat II
Ba trò chơi gốc và các bản cập nhật của chúng, Mortal Kombat (1992), Mortal Kombat II (1993), Mortal Kombat 3 (1995), Ultimate Mortal Kombat 3 (1995), và Mortal Kombat Trilogy (1996), là trò chơi đối kháng 2D. Phiên bản tủ trò chơi arcade của hai bản đầu sử dụng cần điều khiển và năm nút: đấm cao, đấm thấp, đá cao, đá thấp và đỡ đòn; Mortal Kombat 3 và các bản cập nhật của nó đã thêm nút "chạy", là nút thứ sáu. Các nhân vật trong trò chơi Mortal Kombat đầu tiên hành động hầu như giống hệt nhau, sự khác biệt duy nhất là chính các bước di chuyển đặc biệt của họ.

Trong suốt thập niên 1990, nhà phát triển và nhà sản xuất Midway Games vẫn giữ các động tác chiến đấu theo kiểu nhất quán với bốn nút tấn công là tung ra cho một loạt các cú đấm, đá và đỡ khác nhau. Mortal Kombat: Deadly Alliance là trò chơi đầu tiên mà các nhân vật có thể di chuyển trong không gian ba chiều và Mortal Kombat 4 là trò chơi đầu tiên sử dụng đồ họa máy tính 3D. Từ Deadly Alliance đến Mortal Kombat: Deception, các nhân vật có ba kiểu chiến đấu cho mỗi nhân vật: hai kiểu không vũ trang và một kiểu có vũ khí. Trong khi hầu hết các kiểu đòn sử dụng trong loạt đều dựa trên võ thuật thực tế thì số còn lại hoàn toàn là hư cấu. Ví dụ, kiểu chiến đấu của Goro được thiết kế để tận dụng lợi thế cho việc anh ta vốn có tới bốn cánh tay. Đối với Armageddon, các kiểu chiến đấu đã được giảm xuống tối đa còn hai cho mỗi nhân vật (thường là chiến đấu tay đôi hoặc có vũ khí) lệ thuộc số lượng nhân vật có thể chơi được.

Mortal Kombat vs. DC Universe loại bỏ nhiều kiểu chiến đấu với hầu hết các nhân vật để tạo cho mỗi người có nhiều chiêu thức đặc biệt hơn Mortal Kombat năm 2011 quay trở lại phong cách đối kháng 2D trực diện duy nhất, mặc dù các nhân vật được kết xuất dưới dạng 3D; không giống như các MK trước đây, mỗi trong số bốn nút tấn công của bộ điều khiển tương ứng với một trong các chi của nhân vật, các nút trở thành đòn đấm trước, đấm sau, đá trước và đá sau ("front" là chi gần đối thủ hơn, và "back" là chi ở xa đối thủ hơn). Khái niệm này lấy cảm hứng từ Tekken.

Mortal Kombat: Deception và Mortal Kombat: Armageddon có tính năng "Konquest", một chế độ hành động phiêu lưu thế giới mở, góp phần mở rộng đáng kể nghiệm chơi đơn. Cả hai trò chơi cũng có các chế độ minigame riêng biệt như "Chess Kombat", một kiểu chơi hành động-chiến lược tương tự như Archon. Hai minigame có thưởng khác, "Puzzle Kombat" lấy cảm hứng từ Puzzle Fighter  và "Motor Kombat" lấy cảm hứng từ Mario Kart, có các phiên bản siêu biến dạng của nhân vật Mortal Kombat. Trò chơi cũng chứa nhiều nội dung có thể mở khóa và ẩn "gian lận".

Đòn kết liễu

trái|nhỏ|250x250px|Đòn kết kiễu (Fatality) "Razor's Edge" của Kung Lao ra tay với  Mileena trong Mortal Kombat (2011). Ed Boon của NetherRealm Studios đã mô tả đây có thể là động tác kết liễu có vẻ đau đớn nhất trong loạt
Một trong những tính năng đáng chú ý nhất của loạt Mortal Kombat là những đòn kết liễu tàn bạo và ghê rợn, được biết đến với cái tên "Fatality". Các nhân vật chiến thắng kết thúc trận đấu bằng cách giết chết đối thủ đã bị đánh bại, lúc này đã hoàn toàn mất khả năng tự vệ. Thông thường Fatality là đặc trưng riêng của mỗi nhân vật, có một ngoại lệ là Mortal Kombat: Armageddon là đòn Kreate-A-Fatality, một tính năng cho phép người chơi thực hiện Fatality đặc trưng bằng cách thực hiện một loạt các động tác bạo lực chọn từ một nhóm chung cho tất cả nhân vật.

Các động tác kết liễu trong các game Mortal Kombat đôi khi khác nhau, như Animality (được giới thiệu trong Mortal Kombat 3), trong đó người chiến thắng sẽ biến thành một con thú để kết liễu đối thủ một cách thô bạo; Brutality (được giới thiệu trong Ultimate Mortal Kombat 3) là chiêu xé nát đối thủ thành nhiều mảnh bằng một loạt các cú đấm combo; và Stage Fatality/Death Traps (được giới thiệu trong bản gốc Pit Stage của Mortal Kombat , người chiến thắng có thể hạ gục đối thủ bằng một cú đấm móc văng ra khỏi sàn đấu xuống đám gai nhọn bên dưới, sau đó được chỉnh cho khó ra chiêu hơn trong Mortal Kombat II khi yêu cầu người chơi phải bấm liên tiếp một chuỗi nút dành riêng cho từng nhân vật) sử dụng các phần của một số giai đoạn nhất định để thực hiện động tác kết liễu gây chết người (chẳng hạn như một vũng axit). Mortal Kombat: Deception đã thêm Hara-Kiri, người thua sẽ tự thực hiện động tác tự sát, chiêu thức này bắt nguồn từ một trận chiến kịch tính trước đó giữa hai người chơi để xem liệu người chiến thắng có kịp kết liễu đối thủ của họ trước khi họ tự sát hay không.

Ngoài ra còn có hai động tác kết thúc không bạo lực được giới thiệu trong Mortal Kombat II như một màn đáp trả đối với sự phẫn nộ với nội dung bạo lực mà trò chơi đầu tiên đem lại. Chiêu thức Friendship là thể hiện tình bạn đối với kẻ địch thay vì tàn sát, và Babality, biến đối phương thành một đứa trẻ.

Nội dung sơ lược
Theo cốt truyện trước đó thì dòng game diễn ra trong một vũ trụ hư cấu bao gồm mười tám vương quốc còn sót lại do các Cổ Thần (Elder God) tạo ra. Sách hướng dẫn Mortal Kombat: Deception mô tả sáu trong số các vương quốc: "Earthrealm", quê hương của những anh hùng huyền thoại như Liu Kang, Kung Lao, Sonya Blade, Johnny Cage và Jax Briggs, và cũng nằm dưới sự bảo hộ của Sấm Thần Raiden; Netherrealm, nơi sâu thẳm rực lửa khuất phục được tất cả trừ những kẻ hèn hạ nhất, vương quốc của ma quỷ và những chiến binh bóng tối như Quan Chi và Noob Saibot; "Outworld", một vương quốc luôn chìm trong xung đột, Hoàng đế Shao Kahn tuyên bố là của riêng ông; "Seido", hay Orderrealm Vương quốc của Trật tự, cư dân nơi đây tôn thờ sự trật tự và được ban phước; Hỗn mang quốc "Chaosrealm" thì ngược lại, cư dân không tuân theo bất kỳ quy tắc nào, tôn thờ sự hỗn loạn và thay đổi liên tục; cuối cùng là "Edenia", nổi tiếng với vẻ đẹp, toát ra tính nghệ thuật và sự trường tồn của cư dân." Các Cổ Thần ra lệnh rằng cư dân của một vương quốc chỉ có thể chinh phục một vương quốc khác sau khi đánh bại những chiến binh hộ quốc vĩ đại nhất của vương quốc đó trong mười giải đấu Mortal Kombat liên tiếp.

Mortal Kombat đầu tiên diễn ra ở Earthrealm (Trái đất), nơi bảy chiến binh cùng tham gia giải đấu vì những lý do khác nhau, với giải thưởng là sự tự do trường tồn của vương quốc họ, vốn đang bị Outworld đe dọa tiếp quản. Trong số các chiến binh có Liu Kang, Johnny Cage và Sonya Blade. Với sự giúp đỡ của Thần sét Raiden, các chiến binh Earthrealm đã chiến thắng và Liu Kang trở thành nhà vô địch mới của Mortal Kombat.

Trong Mortal Kombat II, vì không thể đối phó với ai nữa sau sự thất bại của tay sai Shang Tsung, Hoàng đế Outworld là Shao Kahn đã chiêu dụ các chiến binh Earthrealm đến Outworld, nhưng Liu Kang cuối cùng đã đánh bại Shao Kahn.

Vào thời Mortal Kombat 3, Shao Kahn đã hợp nhất Edenia với đế chế của hắn và hồi sinh nữ hoàng Sindel của Edenia ở Earthrealm, kết hợp nó với Outworld. Hắn cố gắng xâm lược Earthrealm, nhưng cuối cùng lại bị Liu Kang đánh bại một lần nữa. Sau thất bại của Kahn, Edenia được giải thoát khỏi sự kìm hãm của hắn và trở lại thành một vương quốc yên bình đưới thời Công chúa Kitana.

Ở Mortal Kombat 4, game kể về vị thần sa ngã Shinnok cố gắng chinh phục các cõi và giết Raiden. Tuy nhiên, hắn cũng bị Liu Kang đánh bại.

Trong Mortal Kombat: Deadly Alliance, các phù thủy độc ác Quan Chi và Shang Tsung hợp lực để chinh phục các cõi. Tới Mortal Kombat: Deception, sau vài trận chiến, các phù thủy chiến thắng sau khi đã giết chết hầu hết các chiến binh của Earthrealm, cho đến khi Raiden bước ra để chống lại chúng. Vua rồng Onaga được chiến binh Bò sát giải thoát vào cuối Mortal Kombat: Deadly Alliance đã lừa Shujinko tìm kiếm sáu mảnh Kamidogu, nguồn gốc sức mạnh của Onaga. Onaga đối đầu với liên minh của Raiden, Shang Tsung và Quan Chi để lấy bùa hộ mệnh của Quan Chi, mảnh ghép cuối cùng để đạt đỉnh quyền lực. Chỉ còn lại một số chiến binh dám chống lại Vua Rồng và lực lượng của hắn. Shujinko cuối cùng đã chiến thắng Onaga và loại bỏ mối đe dọa của hắn khỏi các vương quốc.

Trong Mortal Kombat: Armageddon, thảm họa thực thụ bắt đầu. Nhiều thế kỷ trước Mortal Kombat đầu tiên, Nữ hoàng Delia đã tiên đoán các vương quốc sẽ bị hủy diệt, do sức mạnh của tất cả các chiến binh của các vương quốc sẽ tăng lên đến mức áp đảo và làm mất đi sự cân bằng giữa các vương quốc, gây ra một chuỗi những sự kiện hủy diệt. Vua Argus đã ấp các con trai của mình là Taven và Daegon để một ngày nào đó họ có thể được đánh thức để cứu các vương quốc khỏi Armageddon bằng cách đánh bại một đốm lửa được gọi là Blaze. Tuy nhiên, cuối cùng, Shao Kahn là người đánh bại Blaze, gây ra Armageddon.

Bản giao nhau giữa Mortal Kombat vs. DC Universe không liên đới với các trò chơi khác. Sau thất bại đồng thời của cả Shao Kahn và lãnh chúa ngoài hành tinh Darkseid trong Vũ trụ DC, cả hai nhân vật phản diện hợp nhất thành thực thể "Dark Kahn", cả Mortal Kombat và Vũ trụ DC cũng bắt đầu gộp lại. Điều này dẫn đến việc các chiến binh và anh hùng bị lôi vào các cuộc xung đột sau khi hứng chịu những cơn thịnh nộ không thể kiểm soát. Các anh hùng và nhân vật phản diện của cả hai vũ trụ liên tục chiến đấu với nhau, tin rằng phe kia phải chịu trách nhiệm cho thảm họa, cho đến khi chỉ còn lại Raiden và Siêu nhân. Cả hai hợp sức đánh bại kẻ thù chung của họ là Dark Kahn. Sau thất bại của Dark Kahn, hai vương quốc tan rã, Shao Kahn và Darkseid bị mắc kẹt trong vũ trụ của nhau và đối mặt với sự giam cầm vĩnh viễn.

Trong bản Mortal Kombat khởi động lại, khi trận chiến Armageddon lên đến đỉnh điểm thì chỉ còn hai người sống sót: Shao Kahn và Raiden. Trên bờ vực của cái chết dưới tay Shao Kahn, Raiden đã gửi tầm nhìn về quá khứ của mình trong một nỗ lực cuối cùng để ngăn chặn kết quả này. Khi nhận được linh ảnh, Raiden trong quá khứ cố gắng thay đổi dòng thời gian để ngăn chặn Armageddon giữa giải đấu Mortal Kombat lần thứ mười. Trong khi ông thành công ngăn chặn chiến thắng của Shao Kahn với sự giúp đỡ từ các Cổ Thần, ông buộc phải giết Liu Kang để tự vệ và mất hầu hết các đồng minh của mình vào tay Nữ hoàng Sindel; khiến Earthrealm dễ dàng bị tấn công bởi âm mưu của Shinnok và Quan Chi.

Mortal Kombat X chứng kiến Shinnok và Quan Chi thực hiện kế hoạch của chúng, dẫn đầu một đội quân bao gồm xác sống của những người đã bị giết trong cuộc xâm lược Earthrealm của Shao Kahn. Một đội chiến binh dẫn đầu bởi Raiden, Johnny Cage, Kenshi Takahashi và Sonya Blade chống lại họ, và trong trận chiến sau đó, Shinnok bị giam giữ trong bùa hộ mệnh của hắn và nhiều chiến binh khác được hồi sinh và giải thoát khỏi sự kiểm soát của Shinnok, mặc dù Quan Chi đã trốn thoát. 25 năm sau, tên phù thủy tái xuất cùng với chiến binh côn trùng D'Vorah để tạo điều kiện cho Shinnok trở lại. Scorpion, nay được hồi sinh dưới thân phận khi xưa là Hanzo Hasashi đã giết Quan Chi để trả thù cho gia đình và hội Bạch Tĩnh Lưu (Shirai Ryu) của anh, nhưng không ngăn được anh ta giải thoát cho Shinnok. Để chống lại anh ta, Cassie Cage (con gái của Johnny Cage và Sonya Blade) lãnh đạo một đội bao gồm thế hệ anh hùng tiếp theo của Earthrealm đánh bại anh ta. Khi Shinnok và Quan Chi bị đánh bại, các tín đồ của Liu Kang và Kitana nắm quyền kiểm soát Netherrealm trong khi Raiden - nay đã trử thành Dark Raiden - quyết định dùng bùa hộ mệnh của Shinnok.

Mortal Kombat 11 giới thiệu Kẻ Kiến Tạo thời gian, đồng thời là mẹ của Shinnok, Kronika, đang cố gắng khởi động lại dòng thời gian sau thất bại của con trai bà và việc Raiden can thiệp vào việc của bà ta. Khi làm như vậy, bà ta đưa các phiên bản quá khứ của các anh hùng thuộc các cõi đến hiện tại, đồng thời với một số người trong khi những người còn lại cố gắng đánh bại mụ ta. Sau khi suýt giết Liu Kang lần thứ hai, Raiden phát hiện ra rằng Kronika đã điều khiển họ chiến đấu trên nhiều dòng thời gian khác nhau vì lo sợ sức mạnh tổng hợp của họ. Bất chấp sự can thiệp và tấn công của các tay sai, Raiden trao cho Liu Kang sức mạnh của mình, biến anh thành Lôi Hỏa chi Thần để anh ta có thể đánh bại Kronika và viết lại lịch sử.

Trong bản mở rộng của MK11, Aftermath, Liu Kang đã vô tình làm vỡ vương miện của Kronika - một vật phẩm cần thiết để khởi động lại dòng thời gian - trong trận chiến cuối cùng với mụ ta. Khi Kronika bị hạ, Shang Tsung, Fujin và Nightwolf được giải thoát khỏi hư không. Để lấy lại vương miện, Liu Kang đưa cả ba về quá khứ để lấy lại chiếc vương miện trước Centrion. Nhưng sau khi lấy được vương miện, Shang Tsung phản bội lại tất cả. Cuối cùng, người chơi có thể chọn số phận cuối cùng trong việc quyết định xem Tsung hay Lôi Hỏa chi Thần sẽ chiến thắng.

Nhân vật

nhỏ|từ trái sang phải Cosplay của nhân vật Kitana, Reptile, và Sonya Blade tại Dragon Con 2012
Thông qua các lần lặp lại, loạt game có một số nhân vật người chơi mang nét đặc trưng, một số người trong đó trở thành trụ cột, chẳng hạn như Baraka, Cassie Cage, Cyrax, Ermac, Fujin, Goro, Jade, Jax, Johnny Cage, Kabal, Kano, Kenshi, Kintaro, Kitana, Kung Lao, Liu Kang, Mileena, Motaro, Nightwolf, Noob Saibot, Quan Chi, Raiden, Rain, Reptile, Scorpion, Sektor, Shang Tsung, Shao Kahn, Sheeva, Shinnok, Sindel, Skarlet, Smoke, Sonya Blade, Stryker, Sub-Zero và Tanya. Trong số đó có con người và cyborgs của Trái đất, các vị thần thiện và ác, và những cư dân của Outworld và các cõi khác.

Hơn nữa, bắt đầu với Mortal Kombat vs. DC Universe, có thêm một số anh hùng và nhân vật phản diện trong Vũ trụ DC, tất cả các trò chơi tiếp theo đều có sẵn các nhân vật khách mời như Freddy Krueger trong A Nightmare on Elm Street, Kratos trong God of War (độc quyền cho Play Station 3), Jason Voorhees trong Friday the 13th, Alien trong Alien, Leatherface trong Texas Chainsaw Massacre, Predator trong Predator, Terminator trong Terminator, RoboCop trong RoboCop , Spawn trong Image Comics, John Rambo trong Rambo và Joker trong DC Comics.

Quá trình phát triển

Nguồn gốc

Đồ họa

Nội dung ẩn

Trò chơi

Dòng chính

Ngoại truyện

Tác phẩm truyền thông khác

Phim

Phim người đóng

 Cole Young được giới thiệu là nhân vật chính của phim năm 2021 và chưa xuất hiện trong trò chơi Mortal Kombat vào thời điểm đó.

Hoạt hình

Truyện tranh

Tiểu thuyết

Âm nhạc

Truyền hình
Một loạt phim hoạt hình có tiêu đề Mortal Kombat: Defenders of the Realm phát hành năm 1996, chỉ phát sóng một mùa.

Phim người đóng

Hoạt hình

Chương trình sân khấu
Một chương trình sân khấu có tên Mortal Kombat: Live Tour đã khởi động vào cuối năm 1995, mở rộng đến năm 1996, chương trình giới thiệu các nhân vật Mortal Kombat trong một màn trình diễn trên sân khấu.

Đánh bạc trực tuyến

Trò chơi sưu tầm thẻ bài
Brady Games sản xuất trò chơi thẻ bài sưu tầm Mortal Kombat Kard Game năm 1996. Trò chơi thẻ bài sưu tầm Epic Battles  năm 2005 của Score Entertainment cũng sử dụng một số nhân vật Mortal Kombat.

Tiếp nhận

Doanh số bán hàng

Xếp hạng, đánh giá và giải thưởng

Di sản và tác động văn hóa

Xem thêm
 DC Universe
 Danh sách loạt trò chơi điện tử bán chạy nhất
 Dánh sách trò chơi điện tử đối kháng

Tác phẩm

Tham khảo

Liên kết ngoài

  (Warner Bros.)
 Mortal Kombat Wiki tại Fandom
 Mortal Kombat X and MK 11
 Mortal Kombat tại MobyGames
 "The History of Mortal Kombat video series

Trò chơi trên Windows
Mortal Kombat
Phim năm 1995
Phim hành động Mỹ
Phim lấy bối cảnh trên các đảo
Phim tiếng Anh
Phim kỳ ảo thập niên 1990
Thương hiệu trò chơi điện tử
Thương hiệu của Nintendo


title: Bulbophyllum epicranthes

text:
Bulbophyllum epicranthes là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

epicranthes]]

E


title: Sơn thục cảnh

text:
Sơn thục cảnh (danh pháp hai phần: Homalomena pendula) là loài thực vật thuộc họ Ráy. Đây là loài bản địa của Thái Lan, Indonesia và Malaysia. Loài này cũng có mặt tại Việt Nam.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

P
Thực vật Việt Nam
P


title: Brochon

text:
Brochon là một xã trong tỉnh Côte-d'Or, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté của nước Pháp, có dân số là 691 người (thời điểm 1999). Xã có ranh giới về phía nam với Gevrey-Chambertin và về phía bắc với Fixin.

Nhân khẩu học

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: Cardiophorus sacratus

text:
Cardiophorus sacratus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Erichson miêu tả khoa học năm 1840.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Cà phê sữa đá

text:
Cà phê sữa đá là một loại thức uống thông dụng ở Việt Nam. Cà phê sữa đá truyền thống được làm từ  cà phê nguyên chất  đựng trong phin với sữa đặc có đường và bỏ đá vào trong một cái ly bằng thủy tinh rồi thưởng thức.

Cà phê sữa đá pha theo phong cách Việt Nam gồm cà phê rang xay được pha phin hay pha sẵn với sữa đặc có đường (thông dụng là sữa Ông Thọ) theo tỷ lệ một phần nước cà phê, 1 hoặc hai phần sữa tùy theo khẩu vị của người uống. Món cà phê sữa này khi chế biến được người Sài Gòn và miền Nam Việt Nam dùng chung với nhiều đá vừa để thưởng thức và giải khát, do khí hậu nóng ẩm đặc trưng của miền Nam Việt Nam; món thức uống này sau dần được truyền bá và lan rộng trên cả nước. Món cà phê sữa đá cùng với cà phê đen đá là hai loại thức uống từ cà phê phổ biến tại các quán cà phê cũng như ở toàn thể khắp đại gia đình Việt Nam.

Lịch sử
Cà phê được du nhập vào Việt Nam năm 1857 bởi một linh mục Công giáo người Pháp. Do hạn chế về nguồn sữa tươi, khi ngành chăn nuôi bò sữa vẫn còn sơ khai, người Pháp và Việt Nam đã sử dụng sữa đặc có đường với cà phê rang đậm.

Ngày nay, có nhiều trang trại cà phê rải rác trên khắp vùng Tây Nguyên. Việt Nam hiện là nước sản xuất cà phê vối (Robusta) lớn nhất - và là nước sản xuất cà phê lớn thứ hai trên thế giới.

Biến thể

Cà phê trứng
Cà phê trứng là một biến thể của cà phê sữa, thường được phục vụ tại các quán cà phê ở Hà Nội. Thời kỳ miền Bắc Việt Nam khó khăn về kinh tế, khi món cà phê sữa đá được truyền bá từ miền Nam Việt Nam, thì đa phần không thích hợp với điều kiện miền Bắc Việt Nam vì lúc đó sữa đặc đóng lon nói riêng và sữa nói chung là các xa xỉ phẩm khó kiếm ở miền Bắc. Để tiếp biến phù hợp với hoàn cảnh, người Hà Nội sáng tạo bằng cách thay thế sữa đặc trong thành phần thức uống này bằng nguyên liệu chủ đạo là trứng, loại nguyên liệu dễ kiếm hơn và phổ thông hơn. Loại thức uống này được làm từ cà phê pha, lòng đỏ trứng gà và ít sữa, có hương vị và kết cấu tương tự như tiramisu và eggnog.

Xem thêm

 Bạc xỉu
Cà phê sữa

Tham khảo

Thức uống Việt Nam
Cà phê


title: Obesotoma schantarica

text:
Obesotoma schantarica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Conidae, họ ốc cối.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

schantarica


title: Neopsephus

text:
Neopsephus là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1990 bởi Kishii.

Các loài
Chi này có các loài:
 Neopsephus takasago Kishii, 1990

Chú thích

Tham khảo

Ampedini


title: Rophites algirus

text:
Rophites algirus là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Rophites
Động vật được mô tả năm 1895


title: Valdorros

text:
Valdorros là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 168 người.

Tham khảo

Đô thị ở Burgos


title: Hướng Tây Bắc

text:
Hướng tây bắc là hướng nằm giữa hướng Bắc và hướng Tây theo chỉ dẫn của la bàn. Hướng tây bắc còn để chỉ góc phía bên trái khi trình bày về các sơ đồ, hình vẽ, đồ thị.

Hướng Tây Tây Bắc nằm ở giữa hướng Tây và hướng Tây Bắc và hướng Bắc Tây Bắc nằm ở giữa hướng Tây Bắc và hướng Bắc.

Xem thêm
Hướng Đông Bắc
Hướng Đông Nam
Hướng Tây Nam
Tây Bắc Bộ

Tham khảo

Địa lý học
Hướng


title: Solapur

text:
Solapur là một thành phố và là nơi đặt hội đồng thành phố (municipal corporation) của quận Solapur thuộc bang Maharashtra, Ấn Độ.

Địa lý
Solapur có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 458 mét (1502 feet).

Khí hậu

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Solapur có dân số 873.037 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Solapur có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 58%. Tại Solapur, 13% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Maharashtra


title: Ceratina diligens

text:
Ceratina diligens là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1879.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 1879


title: Euthria adeles

text:
Euthria adeles là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Euthria


title: Gensac-de-Boulogne

text:
Gensac-de-Boulogne  là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 400 mét trên mực nước biển.

Sông Gesse tạo thành một phần ranh giới phía đông thị trấn, sông Gimone tạo thành một phần ranh giới phía tây.

Tham khảo

Gensacdeboulogne


title: Sú

text:
Sú hay trú, mui biển, cát (danh pháp hai phần: Aegiceras corniculatum) là loài cây bụi hoặc cây gỗ nhỏ thuộc phân họ Xay phân bố ven biển hoặc cửa sông từ Ấn Độ qua Đông Nam Á đến Hoa Nam, New Guinea và Australia.

Mô tả
Cây sú có thể cao đến 7 m. Lá hình trứng ngược, dài 30–100 mm và rộng 15–50 mm.

Quả hình trụ hoặc sừng hình, màu ánh xanh đến hồng và dài 20–75 mm

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

C
Thực vật ngập mặn
C
Thực vật New South Wales
Thực vật Queensland
Nhóm loài do Carl Linnaeus đặt tên


title: Cầu mây

text:
Cầu mây (tên quốc tế: Sepak takraw, sepak nghĩa là "đá" trong tiếng Malay, takraw (ตะกร้อ) nghĩa là "quả cầu mây" trong tiếng Thái) là một môn thể thao có nguồn gốc từ Đông Nam Á, tương tự như bóng chuyền, ngoại trừ việc cầu mây sử dụng loại cầu làm bằng cây mây và không cho phép cầu thủ sử dụng tay để chạm bóng. Đây là một môn thể thao phổ biến tại Thái Lan, Campuchia, Malaysia, Indonesia, Myanmar, Philippines và Lào. Tại các đại hội thể thao, Thái Lan là quốc gia mạnh nhất ở môn thể thao này.

Nguồn gốc
Môn cầu mây lần đầu tiên xuất hiện vào những năm thuộc thế kỷ 15 ở vương triều Srivijaya là kết hợp giữa bóng đá và bóng chuyền. Sau đó, môn thể nào này đã du nhập vào Xiêm (Thái Lan). Các triều đình Xiêm bắt đầu cải tiến luật bằng cách biến nó thành môn thể thao đồng đội (chứ không phải là cá nhân như lúc mới chỉ ở các vương triều Mã Lai). Các quốc gia Đông Nam Á đã bắt đầu phổ biến cầu mây ra tầm quốc tế tầm quốc tế một cách chậm rãi qua lối tấn công đầy xông xáo và luôn luôn biểu hiện hành động di chuyển nhanh nhẹn.

Có môn cầu mây đơn giản hơn gọi là Luk Takraw sử dụng quả bóng đan bằng cây mây, cũng ẩn chứa tinh thần sôi động vẫn tiềm tàng trong quá khứ của quốc gia. Môn thể thao Luk Takraw diễn ra khắp các vùng đất nước, dành cho đàn ông cùng nhau tụ tập rèn luyện thân thể, sau khi công việc đồng áng kết thúc hay thời gian rảnh rỗi. Lối chơi môn này: trừ hai tay, sử dụng toàn bộ bộ phận thân thể – hai chân, đầu gối, cùi chỏ, hai vai và đầu để giữ quả bóng di chuyển trên không lần luợt qua các vận động viên, bằng lối chuyền bóng uyển chuyển.

Ở Myanmar, cầu mây được gọi là chinlone. Chinlone đã đóng một vai trò quan trọng ở Myanmar trong khoảng 1.500 năm. Phong cách của nó dựa trên hiệu suất bởi vì nó lần đầu tiên được tạo ra như một hoạt động trình diễn để giải trí cho hoàng gia Miến Điện. Chinlone bị ảnh hưởng nhiều bởi võ thuật và vũ đạo truyền thống của Miến Điện.

Cách chơi
Cầu mây có nhiều kiểu chơi:
 Kiểu tâng cầu: người chơi đứng xung quanh vòng tròn và tâng cầu lẫn chuyền cầu cho nhau.
 Kiểu đối kháng: tương tự như bóng chuyền, 2 bên thi đấu với nhau qua một tấm lưới treo giữa và ghi điểm bằng việc sút quả cầu qua lưới và chạm sân của đối phương.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Cầu mây (định hướng)

Thể thao Thái Lan
Môn thể thao đồng đội
Thể thao Đông Nam Á
Trò chơi với bóng
Thể thao dùng chân


title: Laccodytes olibroides

text:
Laccodytes olibroides là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Régimbart miêu tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Laccodytes


title: HMS Indomitable

text:
Hai tàu chiến của Hải quân Hoàng gia Anh, và một chiếc khác được dự định, mang cái tên HMS Indomitable:

 HMS Indomitable (1907) là chiếc tàu chiến-tuần dương đầu tiên trên thế giới thuộc lớp Invincible, dẫn trước bốn tháng so với con tàu chị em Inflexible, được hạ thủy năm 1907 và tháo dỡ năm 1922
 HMS Indomitable (92) là tàu sân bay hạm đội lớp Illustrious hạ thủy năm 1940, phục vụ trong Thế Chiến II và bị tháo dỡ năm 1955
 HMS Indomitable dự định là một tàu sân bay hạng nhẹ lớp Invincible, nhưng được đổi tên thành HMS Ark Royal (R07) vào năm 1978 trước khi được hạ thủy vào năm 1980

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoàng gia Anh


title: Hexaplex duplex

text:
Hexaplex duplex là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Phân loài
 Hexaplex duplex duplex (Röding, 1798) - đồng nghĩa: Murex eurystomus Swainson, 1833; Murex hoplites Fischer, 1876; Murex minima Dautzenberg, 1910; Murex saxatilis Linnaeus (auctt.); Purpura duplex Röding, 1798
 Hexaplex duplex canariensis (Nordsieck, 1975) - đồng nghĩa: Murex turbinatus Lamarck, 1822; Trunculariopsis canariensis Nordsieck, 1975

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

 Fischer, P., 1876. - Description d'espèces nouvelles d'Afrique occidentale. Journal de Conchyliologie 24: 236-240
 Merle D., Garrigues B. & Pointier J.-P. (2011) Fossil and Recent Muricidae of the world. Part Muricinae. Hackenheim: Conchbooks. 648 pp.
Lamarck [J.-B. M.] de (1815–1822). Histoire naturelle des animaux sans vertèbres. Paris: 7 volumes. Vol. 1 [Introduction]: Verdière, i–xvi, 1–462 [March 1815]; Vol. 2 [les Polypes, les Radiaires]: Verdière, 1–568 [March 1816]; Vol. 3 [suite des Radiaires; les Tuniciers; les Vers]: Verdière, 1–586 [August, 1816]; Vol. 4: Deterville/Verdière, 1–603 [April 1817]; Vol. 5 [les Arachnides; les Crustacés; les Annélides; les Cirrhipèdes; les Conchiferes]: Paris, Deterville/Verdière, 1–612 [25 July 1818]; Vol. 6(1) [suite des Conchifères; Les Mollusques]: published by the Author, i–vi, 1–343 [June 1819]; Vol. 6(2) (suite): published by the Author, 1–232 [April 1822]; Vol. 7 (suite): published by the Author, 1–711. [August 1822]

D
Động vật được mô tả năm 1798


title: 3843 OISCA

text:
3843 OISCA (1987 DM) là một tiểu hành tinh nằm phía ngoài của vành đai chính được phát hiện ngày 28 tháng 2 năm 1987 bởi Y. Oshima ở Gekko.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3843 OISCA

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1987


title: Saint-Léger, Lot-et-Garonne

text:
Saint-Léger là một xã của tỉnh Lot-et-Garonne, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Lot-et-Garonne

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintleger


title: Brontispa veitchiae

text:
Brontispa veitchiae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gressitt miêu tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

Brontispa


title: Neolamprologus falcicula

text:
Neolamprologus falcicula là một loài cá thuộc họ Cichlid. Nó là loài đặc hữu của hồ Tanganyika nơi nó được tìm thấy ở Burundi. Especially, their natural habitat are: fresh water lakes.

Tham khảo

 Bigirimana, C. 2005. Neolamprologus falcicula. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Liên kết ngoài
Lost African Lake Spawned Fish Diversity "Beyond Belief"

Neolamprologus
Động vật Burundi
Động vật được mô tả năm 1989
Cá nước ngọt châu Phi


title: Saint-Cyr-du-Doret

text:
Saint-Cyr-du-Doret là một xã ở tỉnh Charente-Maritime thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp.

Dân số

Xã của tỉnh Charente-Maritime

Tham khảo
 INSEE commune file

Liên kết ngoài
 Saint-Cyr-du-Doret on the Quid site
 Location of in the map of France Saint-Cyr-du-Doret

Xã của Charente-Maritime


title: Việt quất xanh

text:
Việt quất xanh, hay Blueberry (thanh dâu), còn gọi là việt quất, là loại thực vật có hoa sống lâu năm, thuộc đoạn Cyanococcus, chi Vaccinium. Loại hoa quả phổ biến nhất trong đoạn Cyanococcus là quả việt quất, có xuất xứ từ Bắc Mỹ (cho đến những năm 1930, loại việt quất tán cao mới được đưa vào châu Âu).

Cây việt quất thường mọc thẳng đứng, nhưng đôi khi cũng có dạng mọc sát mặt đất, kích thước từ 10 cm đến 4m. Trong sản xuất thương mại, loài việt quất dạng nhỏ thường được gọi là "Việt quất tán thấp" (hay còn gọi là việt quất hoang dã), loại việt quất dạng to thường được gọi là "Việt quất tán cao".

Danh sách loài
Dưới đây là một số loài được xếp vào nhóm việt quất xanh được ghi nhận trong Flora of New Brunswick, xuất bản 1986 bởi Harold R. Hinds và Plants of the Pacific Northwest coast, xuất bản 1994 bởi Pojar và MacKinnon

Vaccinium alaskaense: Việt quất xanh Alaskan
Vaccinium angustifolium: Việt quất xanh bụi thấp
Vaccinium boreale: Việt quất xanh phương Bắc
Vaccinium caesariense: Việt quất xanh New Jersey
Vaccinium corymbosum: Việt quất xanh bụi cao phương Bắc
Vaccinium constablaei
Vaccinium darrowii
Vaccinium elliottii
Vaccinium formosum
Vaccinium fuscatum (syn. V. atrococcum)
Vaccinium hirsutum
Vaccinium myrsinites
Vaccinium myrtilloides Vaccinium operium Vaccinium pallidum Vaccinium simulatum Vaccinium tenellum Vaccinium virgatum (syn. V. ashei)

Ngoài ra cũng có một số loài việt quất có màu xanh thuộc chi Vaccinium:Vaccinium koreanumVaccinium myrtillus Vaccinium uliginosumXem thêm
Việt quất

 Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Retamales, J.B. / Hancock, J.F. (2012). Blueberries (Crop Production Science in Horticulture). CABI. ISBN 978-1-84593-826-0
  Google books link
 Wright, Virginia (2011). The Wild Blueberry Book''. Down East Books. ISBN 978-0-89272-939-5

Liên kết ngoài
 David E. Yarborough, Wild Blueberry Culture in Maine  umaine.edu
 The Blueberry Bulletin  rutgers.edu
 Clayton-Greene, K. International Society for Horticultural Science, The Blueberry Industry in Australia: An Overview
Mark Gaskell, University of California Cooperative Extension Strategies for Off-Season Blueberry Production on Coastal California Small Farms  (pdf file) (2006).

Chi Việt quất
Cây bụi
Cây thuốc
Thực vật Bắc Mỹ
Cây thuốc Bắc Mỹ


title: Cổ Long (định hướng)

text:
Cổ Long có thể là:
Cổ Long, một hải đảo thuộc Campuchia
Cổ Long, một tác giả người Trung Quốc


title: Oria, Tây Ban Nha

text:
Oria là một đô thị thuộc tỉnh Almería, ở cộng đồng tự trị Andalusia, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 235 km², dân số năm 2005 là 2488 người.

Biến động dân số

Nguồn: INE (Tây Ban Nha)

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Oria  - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía
  Oria  - Diputación Provincial de Almería

Đô thị ở Almería


title: Tiariturris spectabilis

text:
Tiariturris spectabilis là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Pseudomelatomidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Tiariturris


title: Bergen, Celle

text:
Bergen là một thị xã nằm ở phía bắc huyện Celle, ở Lüneburg Heath, trong bang Niedersachsen, nước Đức. Đô thị Bergen, Celle có diện tích 163,77 km². Đô thị này gồm có các làng: Becklingen, Belsen, Bergen, Bleckmar, Diesten, Dohnsen, Eversen, Hagen, Hassel, Offen, Sülze và Wardböhmen. Trại tập trung Bergen-Belsen nằm ở khu vực Belsen.

Dân số thị xã cuối năm 2006 là 13.481 người.

Trong cuộc cải cách hành chính bang Niedersachsen năm 1973, đô thị Bergen có các đô thị cũ Becklingen, Belsen, Bergen, Bleckmar, Diesten, Dohnsen, Eversen, Hagen, Hassel, Nindorf, Offen, Sülze và Wardböhmen.
Bergen nằm trên tuyến đường bộ B 3 từ Celle qua Soltau đến Ovelgönne gần Buxtehude.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 The Trang mạng chính thức for Bergen

Thành phố của bang Niedersachsen
Xã và đô thị ở huyện Celle


title: Mihail Kogălniceanu, Constanța

text:
Mihail Kogălniceanu () là một xã ở hạt Constanţa, România, và tọa lạc 25 km về phía tây bắc của Constanţa. Xã này có 3 làng:
 Mihail Kogălniceanu (tên lịch sử: Kara Murat, ; Ferdinand I)
 Palazu Mic
 Piatra (tên lịch sử: Taşaul, )

Sân bay quốc tế Mihail Kogălniceanu tọa lạc gần xã này.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 "Romanians Eager for Long-Awaited Arrival of the Yanks", Kevin Sullivan, The Washington Post, 6 tháng 2 năm 2006

Xã của hạt Constanța


title: Andrena volka

text:
Andrena volka là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1969.

Chú thích

Tham khảo

V
Động vật được mô tả năm 1969


title: Xylosma latifolium

text:
Xylosma latifolium là một loài thực vật thuộc họ Salicaceae. Đây là loài đặc hữu của Ấn Độ.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Xylosma latifolium. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 24 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ấn Độ
latifolium


title: Trentepohlia abronia

text:
Trentepohlia abronia là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Calomicrus nuristanica

text:
Calomicrus nuristanica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Calomicrus


title: Scabrotrophon scarlatoi

text:
Scabrotrophon scarlatoi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Scabrotrophon


title: Polyporus

text:
Polyporus là một chi nấm trong họ Polyporaceae family. Nó là một chi được sử dụng để sản xuất các protein đơn bào để thay thế thực phẩm giàu protein cho người và súc vật.

Các loài
 Polyporus alveolaris
 Polyporus alveolarius
 Polyporus arcularius
 Polyporus badius
 Polyporus brumalis
 Polyporus ciliatus
 Polyporus corylinus
 Polyporus craterellus
 Polyporus cryptopus
 Polyporus dictyopus
 Polyporus gayanus
 Polyporus grammocephalus
 Polyporus guianensis
 Polyporus lepideus
 Polyporus leprieurii
 Polyporus leptocephalus
 Polyporus longiporus
 Polyporus ludovicianus
 Polyporus melanopus
 Polyporus meridionalis
 Polyporus mikawai
 Polyporus phyllostachydis, Sotome, T. Hatt. & Kakish.
 Polyporus pinsitus
 Polyporus pseudobetulinus
 Polyporus radicatus
 Polyporus rhizophilus
 Polyporus septosporus
 Polyporus squamosus
 Polyporus squamulosus
 Polyporus subvarius
 Polyporus tenuiculus
 Polyporus tessellatus
 Polyporus tricholoma
 Polyporus tuberaster, tuberous polypore
 Polyporus tubiformis
 Polyporus udus
 Polyporus umbellatus
 Polyporus varius
 Polyporus virgatus

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Polyporus at Index Fungorum

Xem thêm

Polyporaceae

de:Stielporlinge#Systematik


title: Cryptocephalus daccordii

text:
Cryptocephalus daccordii là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Biondi miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

D


title: Halone coryphoea

text:
Halone coryphoea là một loài bướm đêm thuộc phân họ Arctiinae, họ Erebidae. Loài này có ở Úc.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Halone


title: Beniparrell

text:
Beniparrell là một đô thị ở comarca Horta Sud cộng đồng Valencia, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 3,68 km², dân số thời điểm năm 2006 là 1810người.

Tham khảo

Đô thị ở Valencia
Horta Sud
Khu dân cư ở tỉnh Valencia


title: Phalera flavescens

text:
Phalera flavescens là một loài bướm đêm thuộc họ Notodontidae. Nó được tìm thấy ở Đài Loan, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Sải cánh dài 45-54 đối với con đực và 55–59 mm đối với con cái.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Images
Japanese moths

F


title: Agabus mucronatus

text:
Agabus mucronatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Falkenström miêu tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Agabus


title: Y, Somme

text:
Y () là một xã ở tỉnh Somme, vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này có cự ly khoảng 32 dặm Anh (50 km) về phía đông của Amiens, tại giao lộ của các đường D15 and D615, phía viễn đông của tỉnh.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Liên kết ngoài
 Y trên trang mạng của INSEE
 Y trên trang mạng của Quid

Tham khảo

original and the [[:fr:Y (Somme)|

Xã của Somme


title: 19637 Presbrey

text:
19637 Presbrey (1999 RU48) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 7 tháng 9 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 19637 Presbrey

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Léry, Côte-d'Or

text:
Léry  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 350 mét trên mực nước biển.

Dân số

Xem thêm

 Các xã của vùng Côte-d'Or

 INSEE

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: Phố Hàng Da

text:
Hàng Da là một con phố thuộc quận Hoàn Kiếm, trong khu phố cổ Hà Nội, đi từ phố Đường Thành đến phố Hàng Bông. Phố Hàng Da có chiều dài 240 mét.

Lịch sử
Phố Hàng Da nguyên là đất thôn Yên Nội, tổng Tiến Túc (sau đổi là tổng Thuận Mỹ) huyện Thọ Xương cũ. Phố ngày nay thuộc phường Cửa Đông, quận Hoàn Kiếm.

Ngày trước phố này có bán các loại da trâu, bò thuộc. Đây là nơi bày bán, còn nơi sản xuất (tức thuộc da) thì ở trong khu vực giữa ngõ Tạm Thương và phố Yên Thái vì nơi đó có nhiều bãi rộng thuận tiện cho việc phơi phóng. Đầu phố Hàng Da có chợ cùng tên. Chợ Hàng Da là chợ nhỏ, kiểu chợ làng, bán rau cỏ và chủ yếu bán da trâu bò sống được phơi khô. Trong chợ thì chỉ có vài cái lều tạm cho nên các gánh hát hay gánh xiếc thường thuê chợ để diễn vào buổi tối. Mãi tới khoảng năm 1937-1938 mới xây cầu chợ, chợ từ đó mới định hình. Năm 1943, khi phát xít Nhật đang đóng ở Hà Nội và máy bay Mỹ tới ném bom, trúng chợ Hàng Da làm chết khá nhiều người.

Giữa phố Hàng Da có một ngôi đình, gọi là đình Vũ Du, nay là số nhà 42, là nơi thờ ông Lê Công Hành, ông tổ nghề thêu.

Thời Pháp thuộc, tên con phố là rue des Cuirs.

Các tuyến xe buýt chạy qua
Tuyến 01: Hết phố

Chú thích

Tham khảo

Tham khảo
Nguyễn Vinh Phúc, Phố và đường Hà Nội, nhà xuất bản Giao thông vận tải, xuất bản năm 2004.

Da, Hàng


title: Etschberg

text:
Etschberg là một đô thị thuộc huyện Kusel, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Etschberg có diện tích 3,46 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 670 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Kusel


title: Ecnomus zephyros

text:
Ecnomus zephyros là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Ecnomus


title: Con mắt thứ ba (định hướng)

text:
Con mắt thứ ba có thể nói đến:
Con mắt thứ ba - một khái niệm tâm linh.
Cuốn sách Tây Tạng huyền bí (The Third Eye) của Lobsang Rampa.
Nhãn thông


title: Heterosternuta phoebeae

text:
Heterosternuta phoebeae là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wolfe & Harp miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Heterosternuta


title: Megapenthes quadrimaculatus

text:
Megapenthes quadrimaculatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Horn miêu tả khoa học năm 1871.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Boreotrophon xestra

text:
Boreotrophon xestra là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Boreotrophon


title: Klausen-Leopoldsdorf

text:
Klausen-Leopoldsdorf là một đô thị thuộc Baden trong bang Niederösterreich ở nước Áo. Đô thị này có diện tích 60,03 km², dân số năm 2001 là 1481 người.

Tham khảo

Đô thị của Niederösterreich


title: Oecetis ceylanica

text:
Oecetis ceylanica là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Oecetis


title: Couratari asterophora

text:
Couratari asterophora là một loài thực vật linhin thuộc họ Lecythidaceae.
Loài này chỉ có ở Brasil.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Pires O'Brien, J. 1998. Couratari asterophora . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 18 tháng 7 năm 2007.

Couratari
Thực vật Brasil


title: Lestinogomphus angustus

text:
Lestinogomphus angustus là một loài chuồn chuồn ngô thuộc họ Gomphidae.

Nó chỉ được tìm thấy ở Châu Phi, chủ yếu ở nửa miền đông, xa về phía bắc tới Kenya, nơi cùng với Malawi, Tanzania và Uganda thì loài này là phổ biến rộng, nếu như không phải là thường thấy; và về phía nam đến Nam Phi cũng như ở Botswana, Mozambique, Namibia, Zambia, Zimbabwe. Sự hiện diện tại Angola, Cộng hòa Dân chủ Congo, Eswatini, Mali và Somalia là không chắc chắn.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các sông suối nước ngọt trong vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, các vùng rừng hành lang hay các ốc đảo nước ngọt có rừng trong các vùng thảo nguyên cây bụi. Loài này bị ô nhiễm sông và phá hủy môi trường sống đe dọa.

Do thiếu rõ ràng trong tình trạng phân loại nên L. africanus thường xuyên bị lẫn lộn với loài này về mặt phân loại học.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1911


title: Lasioglossum sinicum

text:
Lasioglossum sinicum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1934


title: 19 TCN

text:
Năm 19 TCN là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 19 TCN


title: Agonita methneri

text:
Agonita methneri là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1928.

Chú thích

Tham khảo

Agonita


title: Côtes-d'Armor

text:
Côtes-d'Armor là một tỉnh của Pháp, thuộc vùng hành chính Bretagne, tỉnh lỵ Saint-Brieuc, bao gồm 4 quận với các quận lỵ còn lại là: Dinan, Guingamp, Lannion.

Lịch sử
Côtes-du-Nord là một trong 83 tỉnh ban đầu được tạo ra trong cuộc cách mạng Pháp ngày 4 tháng 3 năm 1790. Nó được tạo ra từ một phần của tỉnh Brittany cũ. Tên của nó đã được thay đổi vào năm 1990 để Côtes-d'Armor (ar mor có nghĩa là "biển" trong tiếng Breton và Côtes có nghĩa là "bờ biển" trong tiếng Pháp). Tên cũng có một ý nghĩa lịch sử nhắc lại tỉnh La Mã của Armorica.

Tỉnh hiện tại tương ứng với phần lớn lịch sử của Trégor, một phần của Cornouaille, và phần lớn của Saint-Brieuc.

Địa lý

Côtes-d'Armor là một phần của khu vực hành chính hiện tại của Brittany và được bao quanh bởi các phòng ban của Finistère, Morbihan và Ille-et-Vilaine với Kênh tiếng Anh ở phía bắc.

Nhân khẩu

Những cư dân của tỉnh danh xưng tiếng Pháp là Costarmoricains.

Tham khảo

Bretagne
Tỉnh của Pháp
Khởi đầu năm 1790 ở Pháp


title: Agriotes pexus

text:
Agriotes pexus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Agriotes


title: Protandrena tidestromiae

text:
Protandrena tidestromiae là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1976.

Chú thích

Tham khảo

Protandrena
Động vật được mô tả năm 1976


title: 5282 Yamatotakeru

text:
5282 Yamatotakeru (1988 VT) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 11 năm 1988 bởi Y. Oshima ở Gekko.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 5282 Yamatotakeru

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Trâu Thành

text:
Trâu Thành (), trước đây là Trâu huyện là một thành phố cấp huyện thuộc địa cấp thị Tế Ninh, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Thành phố cách Khúc Phụ 20 km về phía nam. Thành phố nằm trên tuyến đường sắt Bắc Kinh - Thượng Hải và có một ga tàu chính.

Nhai đạo
 Cương Sơn (钢山街道)
 Thiên Tuyền (千泉街道)
 Phù Sơn (凫山街道)

Trấn

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang thông tin chính thức
  - Rev. A. Williamson's account of his visit to Zoucheng (Tsou-hien, or Tsiu-hien, in his transcription) and the Temple of Mencius in 1865

Đơn vị cấp huyện Sơn Đông
Tế Ninh
Thành phố tỉnh Sơn Đông


title: Paracotalpa deserta

text:
Paracotalpa deserta là một loài bọ cánh cứng trong họ Scarabaeidae.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1940


title: 14942 Stevebaker

text:
14942 Stevebaker (1995 MA) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 21 tháng 6 năm 1995 bởi AMOS ở Haleakala.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 14942 Stevebaker

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1995


title: Trivellona

text:
Trivellona là một chi ốc biển cỡ nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Triviidae.

Các loài
Các loài thuộc chi Trivellona bao gồm:
 Trivellona abyssicola (Schepman, 1909)
 Trivellona bealsi Rosenberg & Finley, 2001
 Trivellona bulla Dolin, 2001
 Trivellona catei Grego & Fehse, 2004
 Trivellona conjonctiva Dolin, 2001
 Trivellona dolini Grego & Fehse, 2004
 Trivellona eglantina Dolin, 2001
 Trivellona eos (Roberts, 1913)
 Trivellona excelsa Iredale, 1931
 Trivellona finleyi (Beals, 2001)
 Trivellona galea Dolin, 2001
 Trivellona globulus Grego & Fehse, 2004
 Trivellona kiiensis (Kuroda & Cate in Cate, 1979)
 Trivellona oligopleura Dolin, 2001: đồng nghĩa của Trivellona paucicostata (Schepman, 1909)
 Trivellona opalina (Kuroda & Cate in Cate, 1979)
 Trivellona paucicostata (Schepman, 1909)
 Trivellona sagamiensis (Kuroda & Habe in Kuroda, Habe & Oyama, 1971)
 Trivellona schepmani (Schilder, 1941)
 Trivellona sibogae (Schepman, 1909)
 Trivellona speciosa (Kuroda & Cate in Cate, 1979)
 Trivellona suduirauti (Lorenz, 1996)
 Trivellona syzygia Dolin, 2001
 Trivellona valerieae (Hart, 1996)

Chú thích

Tham khảo

Triviidae