title: Cá hú

text:
Cá hú (danh pháp hai phần: Pangasius conchophilus Roberts & Vidthayanon, 1991) là một loài cá nước ngọt, thuộc họ Cá tra (Pangasiidae) trong bộ Cá da trơn (Siluriformes), đây là một dạng cá sát bụng và là một trong một trong những loài cá nuôi kinh tế quan trọng của Việt Nam ở vùng đồng bằng sông Cửu Long. Cá hú được nuôi chủ yếu trong bè và có sản lượng khá cao, cá nuôi lớn nhanh, thịt ngon, béo và được người tiêu dùng ưa chuộng.

Đặc điểm sinh học

Cấu trúc cơ thể
Cá hú là loài cá da trơn (không vảy), thân trần, hình thoi, thon dài, hơi dẹp bên. Bụng thon, lườn bụng tròn. Mặt lưng của thân và đầu màu xám đen, bụng trắng xám (giống màu trắng sữa), nhìn xa thì thấy cá hú có màu xanh sẫm. Cuống đuôi thon, ngắn.

Các vây màu trắng trong, vây lưng đen nhạt, các tia vây lưng, vây hậu môn và vây bụng đều không kéo dài, chiều cao vây lưng ngắn hơn chiều dài đầu. Vây lưng và vây ngực có gai cứng. Lược mang trên cung mang thứ nhất có một hàng, dạng que ngắn (số lượng dao động trong khoảng 14 – 18 cái), xếp thưa nhau. Bóng hơi kín, nằm trong xoang bụng, có hai thuỳ: thuỳ trước to, thuỳ sau nhỏ.

Đầu cá hú to và có hình nón, dẹp bên. Phần trán giữa hai mắt rộng và cong lồi. Mắt tương đối nhỏ, hình bầu dục. Nằm lệch về phía dưới của đầu và trên góc miệng. Mõm nhọn, miệng dưới hơi rộng, hình vòng cung và không co duỗi, hàm trên nhô ra.

Răng hàm nhỏ, mịn. Răng vòm miệng có ba đám: một đám răng lá mía nằm ở giữa hình chữ nhật với bốn gốc bầu (chiều rộng phải – trái tương đương hai lần chiều dài trước sau), hai đám răng khẩu cái nằm ở hai bên đám răng lá mía. Đôi râu mép kéo dài qua gốc vây ngực, đôi râu hàm kéo dài đến gốc vây ngực (có hai đôi râu, râu hàm trên dài đến gốc vây ngực, râu hàm dưới ngắn hơn).

Chế độ dinh dưỡng
Cá hú là loài cá ăn tạp nghiêng về các động vật như: động vật giáp xác, nhuyễn thể, côn trùng, động vật phiêu sinh và các loài cá sống đáy. Trong đó, giáp xác và nhuyển thể là hai loại thức ăn thường được cá hú tiêu hoá tốt. Cá hú rất ưa thích ăn các loài nhuyễn thể. Cấu tạo hệ tiêu hóa của chúng khá đặc biệt và thích hợp với việc bắt mồi dưới đáy bùn và tiêu hóa các loài có vỏ cứng. Miệng ở phía dưới đầu thích nghi với việc tìm thức ăn ở đáy, có hai râu mép tương đối dài dùng để tìm thức ăn. Răng nhỏ mịn và phân bố ở cả hàm trên và dưới có khả năng nghiền được các thức ăn có vỏ cứng.

Dạ dày của cá phình to hình chữ U và co giãn được, ruột cá ngắn, không gấp khúc lên nhau mà dính vào màng treo ruột ngay dưới bóng khí và tuyến sinh dục. Dạ dày to có vách khá dày, mặt trong có nếp gấp, ruột ngắn, tỷ lệ chiều dài ruột/chiều dài thân = 1,019 là đặc điểm của cá thiên về ăn động vật. Trong điều kiện thiếu thức ăn, cá có thể sử dụng các loại thức ăn bắt buộc khác như mùn bã hữu cơ, thức ăn có nguồn gốc động vật. Trong bè nuôi cá hú có khả năng thích nghi với nhiều loại thức ăn khác nhau do người cung cấp.

Sinh trưởng
Cá hú còn nhỏ tăng nhanh về chiều dài. Trong tự nhiên, cá con vớt trên sông vào tháng 4 - 6 đã có chiều dài 13,4 - 18,6 cm. Cá ương trong ao sau hai tháng đạt chiều dài 8 – 10 cm. Từ khoảng 1,5 kg trở đi, mức tăng trọng lượng nhanh hơn so với tăng chiều dài cơ thể. Khi đạt đến một kích thước nhất định thì chiều dài thân hầu như ngừng tăng. Nuôi trong bè một năm cá đạt 0,8 - 1,2 kg/con. Độ béo của cá cao nhất ở những tháng cuối năm và thường giảm đi khi vào mùa sinh sản. Trong tự nhiên đã gặp cỡ cá có chiều dài thân 0,5 m.

Tuổi thành thục của cá là 2 tuổi, trọng lượng cá thành thục lần đầu từ 1 kg trở lên và kích cỡ lớn nhất là 120 cm. Trong tự nhiên chỉ gặp cá thành thục trên sông ở địa phận thuộc Campuchia và Thái Lan. Cá hú không có cơ quan sinh dục thứ cấp (sinh dục phụ), nên khó phân biệt được cá đực, cái khi nhìn hình dạng bên ngoài. Giai đoạn thành thục, phân biệt được đực cái khi kiểm tra trứng và tinh dịch. Hệ số thành thục của cá cái nuôi vỗ trong ao và bè từ 5 - 12 %. Mùa vụ thành thục của cá trong tự nhiên vào khoảng tháng 4 - 5 dương lịch, cá thường di cư đẻ tự nhiên trên những khúc sông thuộc địa phận giáp giới giữa Thái Lan và Lào. Cá đẻ trứng dính vào giá thể thường là rễ của các loài cây sống ven sông, sau khi nở cá bột theo dòng nước trôi về hạ nguồn.

Trong sinh sản nhân tạo, ta có thể nuôi thành thục và cho đẻ từ tháng 4 - 5 dương lịch. Sức sinh sản tuyệt đối (số trứng có trong buồng trứng) của cá hú trong sinh sản nhân tạo đạt 26.400 - 117.200 trứng, sức sinh sản tương đối trung bình 46.418 trứng/kg cá cái. Trứng cá hú tương đối nhỏ, đường kính lớn nhất lúc sắp sinh sản là 1 - 1,2 mm. Cá hú sinh sản vào mùa mưa. Đây là một trong những loài cá có tập tính di cư ngược dòng lên vùng trung lưu của sông Mê Kông ở khoảng biên giới Thái Lan và Lào để sinh sản khi mực nước và độ đục tăng lên. Cá con xuất hiện nhiều trên sông Tiền và sông Hậu thuộc địa phận tỉnh An Giang và Đồng Tháp vào cuối tháng 6 - đầu tháng 7 hàng năm.

Môi trường sống và phân bố
Cá hú sống chủ yếu trong nước ngọt, có thể sống được ở vùng nước hơi lợ. Các thủy vực nước chảy như những con sông lớn, các nhánh sông và vùng đất ngập lũ ven sông ở vùng nước ngọt. Ví dụ: Borneo, Sumatra, Myanma, Thái Lan, Lào, Campuchia và đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam.

Giá trị kinh tế
Cá có thịt ngon, cá hú từ lâu vẫn giữ một vị trí khiêm tốn sau hai loài cá tra và cá ba sa, nhưng vẫn mang một hương vị rất hấp dẫn trong món ăn hàng ngày của người dân. Đây là một trong những đối tượng nuôi bè quan trọng của người nông dân. Về chất lượng thịt, cá hú có nhiều đặc điểm giống với cá ba sa do thịt và mỡ có màu trắng nên có giá trị thương phẩm tương đối cao. Những năm gần đây nuôi các loài cá trong họ cá tra như cá tra, ba sa phát triển mạnh nhằm phục vụ nhu cầu tiêu thụ nội địa và nguyên liệu cho xuất khẩu. Đặc biệt từ khi Việt Nam hoàn toàn chủ động về sản xuất giống nhân tạo thì nghề nuôi càng ổn định và phát triển vượt bậc.

Nghề nuôi cá ở Việt Nam

Địa bàn tập trung nuôi
Vùng Đồng bằng sông Cửu long mỗi năm cung cấp một lượng cá hú hàng ngàn tấn từ các bè cá nuôi. Nghề nuôi cá hú trong bè vẫn chủ yếu tập trung ở vùng Châu Đốc, Tân châu (An Giang), Hồng ngự, Cao Lãnh (Đồng Tháp), Mỹ Tho (Tiền Giang),Hồng Ngự(Đồng Tháp). Hiện nay đã có nhiều địa phương khác cũng nuôi cá hú trong bè và cung cấp tại chỗ nguồn cá thịt đáng kể.

Nguồn giống cá hú trước đây hoàn toàn phụ thuộc vào vớt trong tự nhiên bằng câu hoặc các hình thức thu bắt cá giống khác để ương thành giống lớn và cung cấp cho các bè nuôi thịt. Từ năm 1999, Việt Nam đã chủ động sản xuất giống nhân tạo cá hú và từng bước cung cấp đủ cho nhu cầu nuôi ở các địa phương. Cá hú hiện đang có sản lượng nuôi bè đứng thứ ba sau cá tra và ba sa.

Một số kĩ thuật nuôi
Bè nuôi cá thịt ở đồng bằng sông Cửu long hiện nay có nhiều kích cỡ khác nhau, từ nhỏ hơn 100m3 đến 500m3, cỡ lớn nhất khoảng 1.600 m3. Bè có khung bè bằng gỗ tốt; mặt bè có nắp đậy và nâng hạ được để cho cá ăn, kiểm tra và thu hoạch cá. Đầu bè đóng lưới kim loại để nước lưu thông. Đáy bè đóng ván kín có để khe hở nhỏ. Phao ghép bằng các thùng phuy, thùng nhựa. Bè được neo cố định và chắc chắn. Vị trí đặt bè thường chọn nơi tiện lợi cho nuôi cá và không làm cản trở giao thông, gần nơi cung cấp thức ăn, thuận tiện giao thông thủy bộ và buôn bán cá dễ dàng.

Các tỉnh đồng bằng sông Cửu long có thể thả giống nuôi quanh năm. Hiện nay chúng ta đã sản xuất đủ con giống nhân tạo, nên mùa vụ thả có thể chủ động theo khả năng nuôi của từng cơ sở. Cá thả nuôi phải khỏe mạnh, đồng cỡ, không có bệnh, không bị xây sát, dị hình. Trước khi thả cá phải tắm nước muối 2% để loại bỏ ký sinh trùng bám trên thân cá. Mật độ nuôi 80-120 con/m3 bè. Hiện nay đa số bè nuôi sử dụng thức ăn hỗn hợp tự chế biến, thức ăn tự chế biến dùng nguyên liệu địa phương và chế biến thức ăn tại bè và tận dụng được lao động trong gia đình.

Nguyên liệu chế biến thức ăn tự chế biến rất phong phú như cá tạp tươi, khô, bột cá, cám, tấm, bột hoặc xác củ mì, rau xanh, bánh dầu, ốc, cua.... Người nuôi phối trộn nguyên liệu đảm bảo đủ hàm lượng dinh dưỡng rồi nấu chín. Sau khi nấu chín, để nguội, thức ăn được đưa vào máy ép và cắt thành dạng sợi ngắn hoặc viên. Sau đó phơi cho se mặt cho cá ăn. Có thể trộn thêm premix khoáng và một số vitamin cần thiết.

Một số ăn món từ cá hú

Do cá hú có giá trị dinh dưỡng cao, chất lượng thịt tốt và béo và không quá nhiều xương do vậy trong việc nội trợ dễ dàng chế biến. Ở Việt Nam mà đặc biệt là miền nam bộ, cá hú được chế biến thành những món ăn hấp dẫn như: Cá hú nấu canh chua, cá hú kho tiêu xanh, cá hú nấu măng chua, cá hú xốt tương.

Chú thích

C
Động vật được mô tả năm 1991


title: Vụ phá khám Biên Hòa, 1916

text:
Vụ phá khám Biên Hòa (Đồng Nai, Việt Nam) và một vài nơi khác, do trại Lâm Trung ở tỉnh Biên Hòa tổ chức, xảy ra vào tháng Giêng năm 1916, và nhanh chóng bị quân Pháp dập tắt.

Giới thiệu sơ lược
Hưởng ứng phong trào kháng Pháp của Hội kín Nam Kỳ (có người còn gọi là Thiên Địa Hội), một số người dân yêu nước ở tỉnh Biên Hòa cũ (nay là tỉnh Đồng Nai) đã bí mật lập ra trại Lâm Trung (còn gọi là Lâm Trung Trại) tại ngọn Rạch Đông (nay thuộc xã Thiện Tân, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai).

Thành phần sáng lập gồm có: Năm Hi (được bầu làm thủ lĩnh), Tư Hổ, Bảy Đen, Ba Hầu, Sáu Huyền (cùng ở Tân Trạch), Ba Thứ, Năm Thanh (cùng ở Tân Lương, nhưng quê gốc ở Tân Uyên), Ba Nghi, Năm Rùa (cùng ở Tân Khánh), Hai Mạnh (ở Tân Uyên), Mười Lợi (ở Lò Gạch), Hai Cẩm (ở Biên Hòa),...

Vụ phá khám Biên Hòa, 1916
Tháng 8 năm 1914, Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, vì Pháp phải đương đầu với Đức, nên kiệt quệ lần hồi. Do cần quân số, năm 1915 và 1916, thực dân Pháp ở Việt Nam đã nhiều lần ra lệnh bắt lính, để đưa sang đấy tham chiến. Điều này, đã làm cho người dân Việt bị áp bức thêm căm phẫn.

Nhân cơ hội đó, thành phần nồng cốt của Lâm Trung Trại quyết định mở cuộc tấn công khám đường Biên Hòa và một số nơi khác (để giải cứu số người bị bắt lính, và cũng để phân tán lực lượng của đối phương) vào đêm ngày 12 tháng Giêng (âm lịch) năm Bính Thìn (1916).
Sau khi bàn bạc, các hội viên nồng cốt nhận nhiệm vụ khởi sự tại các vùng như sau:
 Năm Hi (thủ lĩnh), Tư Hổ, Ba Hầu , Hai Lựu, Ba Vạn ở vùng Tân Trạch.
 Ba Thứ và Năm Thanh ở vùng Tân Lương.
 Ba Nghi, Năm Rùa và Hai Sở ở vùng Tân Khánh và Bà Trà.
 Hai Cầm ở Bến Cá.
 Mười Lợi ở Lò Gạch.
 Mười Sót, Mười Tiết, Bếp Đầy, Lào Lẹt (gốc người Lào), Bảy Phát, Hai Danh, cùng nhận mục tiêu chính, đó là phá khám Biên Hòa để giải cứu những tù nhân chính trị và dân lành bị bắt oan.

Cuộc khởi sự ở các nơi diễn ra đúng kế hoạch, tuy nhiên, chỉ giải cứu được một số thanh niên bị bắt lính ở Tân Khánh; và ở mũi tấn công khám Biên Hòa, nhờ nội ứng, đã giải cứu được một số tù nhân.
Cũng vì thành phần ô hợp, thiếu kinh nghiệm chiến đấu, vũ khí thô sơ; nên tất cả các mũi tấn công đều bị đối phương nhanh chóng đè bẹp. Nhiều hội viên bị bắn chết và bị bắt sống tại trận. Trong số bị bắt sống, có Mười Sót và Mười Tiết, là hai người chỉ huy mũi tấn công khám đường Biên Hòa.

Theo phương án đã định sẵn phòng khi thất bại, số hội viên tháo chạy được liền tập trung tại chùa làng Tân Trạch (Biên Hòa). Sau đó, cả nhóm định đi tấn công đồn Sơn Đá, để giải cứu những người vừa bị bắt. Thế nhưng vừa tờ mờ sáng, quân Pháp được trang bị đầy đủ, từ tỉnh lỵ Biên Hòa đã rầm rộ kéo đến chùa. Nhờ hay trước, các hội viên đều chạy thoát. Chỉ có cụ Cả Thắm, cha của Tư Hổ, vì già yếu không chạy kịp nên bị bắt, bị tra tấn. Thương cha, Tư Hổ ra nạp mình. Sau, vì bị ruồng bố quá, Năm Hi, Ba Hầu, Hai Lựu, Lào Lẹt, Hai Sở, Ba Vạn, Bảy Phát, Hai Danh,... cũng đều lần lượt sa vào tay đối phương.

Bị xét xử
Tháng 3 năm 1916, tức khoảng hai tháng sau kể từ đêm nổ ra vụ phá khám Biên Hòa, tất cả số hội viên và người dân bị bắt đều bị đưa ra xét xử trước tòa "Áo đỏ" (tức Tòa đại hình của Pháp) với tội danh "phiến loạn, cướp của và giết người". Cuối cùng, số người bị cáo buộc là chủ mưu và bị kết án nặng nhất có:
 -Án tử hình, gồm: Mười Sót, Mười Tiết, Ba Hầu, Năm Hi, Hai Lựu, Hai Sở, Lào Lẹt, Bảy Phát, Bếp Đầy.
 -Án 20 năm khổ sai, đày ra Côn Đảo, gồm: Tư Hổ và Ba Vạn .

Mấy hôm sau, lúc tờ mờ sáng, 9 hội viên bị kết án tử hình, bị đem ra bắn chết tại pháp trường ở phía tây Dốc Sỏi (Biên Hòa). Các thân xác ấy đều bị vùi chung trong một hầm tại bãi "Cây gỏ cụt", cách chỗ bắn khoảng 50m. Về sau, khi đào đất, có tù nhân tìm gặp hầm. Hay được, những người dân ở gần đó hùn tiền mua cho mỗi xác một chiếc chiếu .

Thông tin liên quan
Vụ tấn công khám Biên Hòa và một vài nơi khác, tuy diễn ra ngắn ngủi, nhưng đã gây được tiếng vang. Về sau, khi đề cập đến Thiên Địa Hội ở Nam Kỳ, sự việc này vẫn còn được nhà văn Sơn Nam nhắc đến:
...Thiên Địa Hội tạo ra được Phan Xích Long dám yêu cầu tòa xử tử hình ngay, và nhiều nhân vật khác điển hình là hương hào Hầu bị can vào tôi chống Pháp (vụ phá khám Biên Hòa 1916) đã nói khẳng khái trước giờ hành quyền: "Ta sanh làm tướng, chết làm thần. Chào bà con ở lại mạnh giỏi". Hai Sở cùng bị xử một lượt, thách thức trước mũi súng của thực dân khi thọ án tử hình: "Cứ bắn ta đi, Sở này không sợ đâu! Cái chết, ta thị như qui tân gia" (có nghĩa coi như về nhà mới vậy thôi).

Cũng khoảng thời gian nổ ra vụ phá khám Biên Hòa, đêm 14 rạng ngày 15 tháng 2 năm 1916, với khẩu hiệu Cứu Đại ca (chỉ Phan Xích Long), tất cả hội viên Thiên Địa Hội do Nguyễn Hữu Trí đứng đầu, đã bí mật kéo đi tấn công dinh Thống đốc và Khám Lớn Sài Gòn. Trước vũ khí mạnh của đối phương, cuộc tấn công này cũng đã gặp thất bại. Sau đó, Tòa đại hình của thực dân Pháp xử bắn trước sau là 51 người (cộng với 6 người bị bắn chết tại trận là 57). Nhìn chung, tuy còn một số mặt hạn chế, nhưng vụ phá khám Biên Hòa và vụ phá khám Sài Gòn vừa nêu, đều "đã biểu lộ được tinh thần quật khởi của người dân ở miền Nam Việt Nam".
Nội dung trong trang này đa phần đều dựa theo Biên Hòa sử lược toàn biên, phần "Hương hầu Hào vá tám liệt sĩ của Lương Văn Lựu. Tra trong sách Đại cương lịch sử Việt Nam (Tập 2, tr. 201), thì thấy có một đoạn viết như sau:Ngày 23 tháng 1 năm 1916, khoảng 200 người do Lê Văn Hổ, Phạm Văn Hậu, Nguyễn Văn Liên cầm đầu kéo tới đánh phá trụ sở "tuyển mộ" ở tổng Chánh Mỹ, tỉnh Biên Hòa. Ngày 25 tháng 1 (cùng năm), tù nhân nhà ngục Biên Hòa nổi dậy phá ngục.

Vì thiếu tài liệu, nên không biết đây là một (nhưng vì một lý do nào đó, đã sai lệch về ngày tháng) hay là hai vụ khác nhau.

Xem thêm
Phong trào hội kín Nam Kỳ

Sách tham khảo
Lương Văn Lựu, Biên Hòa sử lược toàn biên (Quyển 2, phần "Hương hầu Hào vá tám liệt sĩ"). Ty Thông tin Biên Hòa kiểm duyệt và cho phép xuất bản năm 1973.
Sơn Nam Nói về miền Nam (mục: "Thơ, tuồng, truyện, tích". Bản điện tử).
Đinh Xuân Lâm-Nguyễn Văn Khánh- Nguyễn Đình Lễ, Đại cương lịch sử Việt Nam'' (Tập 2). Nhà xuất bản Giáo dục, 2006.

Chú thích

Phong trào Hội kín Nam Kỳ


title: Hoàng Văn Thụ, quận Hoàng Mai

text:
Hoàng Văn Thụ là một phường thuộc quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Địa lý
Địa giới hành chính phường Hoàng Văn Thụ:
Phía đông giáp phường Vĩnh Hưng, đông bắc giáp phường Mai Động
Phía tây giáp phường Tương Mai
Phía nam giáp các phường Thịnh Liệt và Yên Sở.
Phía bắc giáp quận Hai Bà Trưng.

Phường Hoàng Văn Thụ có diện tích 1,70 km², dân số năm 2021 là 43.189 người, mật độ dân số đạt  người/km².

Lịch sử
Trước đây, Hoàng Văn Thụ là một xã thuộc huyện Thanh Trì.

Ngày 26 tháng 10 năm 1990, xã Hoàng Văn Thụ được chuyển về quận Hai Bà Trưng quản lý và được chuyển thành phường Hoàng Văn Thụ.

Ngày 6 tháng 11 năm 2003, phường Hoàng Văn Thụ chuyển sang trực thuộc quận Hoàng Mai mới thành lập.

Chú thích

Xem thêm

Đơn vị hành chính Việt Nam đặt tên theo tên người


title: Neuviller-lès-Badonviller

text:
Neuviller-lès-Badonviller  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 290 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Neuvillerlesbadonviller


title: Villimpenta

text:
Villimpenta là một đô thị tại tỉnh Mantova trong vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 150 km về phía đông của Milano và khoảng 20 km về phía đông của Mantova. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.107 người và diện tích là 15 km².

Đô thị Villimpenta có các frazione (subdivision) Pradello.

Villimpenta giáp các đô thị: Castel d'Ario, Gazzo Veronese, Roncoferraro, Sorgà, Sustinente.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.villimpenta.mn.it/

Đô thị tỉnh Mantova
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Danh sách di sản thế giới tại Việt Nam

text:
Những Di sản thế giới của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) là di chỉ, di tích hay danh thắng của một quốc gia được công nhận và quản lý bởi UNESCO. Di sản thế giới tại Việt Nam đã được UNESCO công nhận có đủ cả ba loại hình: di sản thiên nhiên thế giới, di sản văn hóa thế giới và di sản hỗn hợp văn hóa và thiên nhiên thế giới. Trong hệ thống các danh hiệu của UNESCO, di sản thế giới là danh hiệu danh giá nhất và lâu đời nhất.

Các tiêu chí của di sản bao gồm tiêu chí của di sản văn hóa (bao gồm i, ii, iii, iv, v, vi) và di sản thiên nhiên (vii, viii, ix, x). Việt Nam hiện tại có 8 di sản thế giới được UNESCO công nhận. 5 trong số đó là di sản văn hoá, 2 là di sản tự nhiên và 1 di sản thế giới hỗn hợp. Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng, Vịnh Hạ Long là những di sản thiên nhiên. Quần thể di tích Cố đô Huế, Phố cổ Hội An, Thánh địa Mỹ Sơn, Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long và Thành nhà Hồ là những di sản văn hoá. Quần thể danh thắng Tràng An là Di sản hỗn hợp duy nhất tại Việt Nam và Đông Nam Á, và là một trong số ít 38 di sản hỗn hợp được UNESCO công nhận.

Danh sách di sản
Bảng sau liệt kê thông tin về các di sản thế giới:
Tên: như tên liệt kê bởi Ủy ban Di sản Thế giới
Địa điểm: thành phố hay tỉnh nơi có di sản
Niên đại: giai đoạn có ý nghĩa, thường là thời gian xây dựng
Dữ liệu UNESCO: số tham chiếu địa điểm, năm địa điểm được ghi vào Danh sách di sản thế giới; với tiêu chí mà di sản được xếp hạng
Mô tả: mô tả ngắn về địa điểm của UNESCO

Địa điểm

Đặc điểm các di sản Việt Nam
 Các di sản thế giới hiện đều nằm ở nửa phía Bắc của Việt Nam, từ Quảng Nam trở ra.
 Di sản thế giới đáp ứng nhiều tiêu chuẩn nhất: Quần thể danh thắng Tràng An, VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, Hoàng thành Thăng Long đều đáp ứng 3 tiêu chuẩn.
 Di sản thế giới chỉ đáp ứng 1 tiêu chuẩn: Quần thể di tích Cố đô Huế. Có 4 di sản khác đáp ứng 2 tiêu chuẩn.
 Các di sản thiên nhiên thế giới (Vịnh Hạ Long-Quần đảo Cát Bà, Quần thể danh thắng Tràng An, VQG Phong Nha - Kẻ Bàng) đều liên quan đến các vùng núi và hang động karst (đáp ứng tiêu chuẩn VIII).
 Các di sản văn hóa thế giới (Hoàng thành Thăng Long, Quần thể danh thắng Tràng An, Thành nhà Hồ, Quần thể di tích Cố đô Huế) đều liên quan đến các kinh đô cổ của Việt Nam.
Quần thể danh thắng Tràng An là di sản thế giới hỗn hợp duy nhất ở Việt Nam và Đông Nam Á.
 Có 4/5 di sản liên quan đến văn hóa đáp ứng tiêu chuẩn II; 3/5 di sản liên quan đến văn hóa đáp ứng tiêu chuẩn IV; 2/5 di sản liên quan đến văn hóa đáp ứng tiêu chuẩn V; 2/5 di sản liên quan đến văn hóa đáp ứng tiêu chuẩn III và chưa có di sản nào liên quan đến văn hóa đáp ứng tiêu chuẩn I.
 Cả ba di sản liên quan đến thiên nhiên đều đáp ứng tiêu chuẩn VIII còn các tiêu chuẩn VII, IX, X chỉ có ở một trong 3 di sản trên.

Di sản tại các kỳ họp gần đây
Dưới đây là danh sách các đề cử di sản thế giới được đưa ra xét duyệt tại các kỳ họp gần đây:
Năm 2007, Kỳ họp thứ 31: Vườn quốc gia Ba Bể. Trong phần tổng kết đánh giá, IUCN (Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế-cơ quan tham vấn của UNESCO) đã đưa ra ý kiến rằng không thể đề cử tương lai với tiêu chí thẩm mỹ (VII) và địa chất địa mạo (VIII) thậm chí với một khu vực rộng lớn hơn và bất cứ đề cử mới trong tương lai nào nên chú trọng vào tiêu chí đa dạng sinh học (X). Cách thức tiếp cận theo báo cáo của PARC về đề xuất thành lập Tổ hợp bảo tồn Vườn quốc gia Ba Bể-Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang-Khu bảo tồn Nam Xuân Lạc (Tổ hợp bảo tồn Ba Bể-Na Hang) thì sẽ có khả năng công nhận cao hơn. Lưu ý đến việc sử dụng tiềm năng các thiết kế quốc tế khác như Khu dự trữ sinh quyển thế giới hay Công viên địa chất toàn cầu để củng cố việc công nhận quốc tế với giá trị của tài sản và cân bằng bảo tồn thiên nhiên và di sản văn hóa.
Năm 2010, kỳ họp thứ 34 tại Brasil: Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long-Hà Nội
Năm 2011, kỳ họp thứ 35 tại Paris: Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (xem xét vào kì họp khác) và Thành nhà Hồ (được công nhận).
Năm 2013, kỳ họp thứ 37 tại Campuchia: Vườn quốc gia Cát Tiên (rút đề cử). Trong phần tổng kết đánh giá, IUCN (Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế-cơ quan tham vấn của UNESCO) đã đưa ra ý kiến rằng diện tích khu vực đề cử (vùng lõi) trong năm 2013 là quá nhỏ (chỉ 11% diện tích của Vườn quốc gia Cát Tiên) và chắc chắn rằng đa dạng sinh học của vùng lõi này là thấp hơn toàn bộ Vườn quốc gia. Do đó, không thể tồn tại tất cả các loài nguy cấp toàn cầu được báo cáo với một con số lý tưởng ở một khu vực rất nhỏ. Sự đa dạng về động vật có xương sống (toàn bộ Vườn quốc gia Cát Tiên) là tương tự các di sản thiên nhiên thế giới khác (các rừng mưa nhiệt đới đã được công nhận). Bên cạnh đó, số lượng các loài thú nguy cấp toàn cầu nằm cũng có mức độ tương tự. IUCN khuyên nên mở rộng đề cử ra toàn bộ khu vực đã được thiết kế là Khu dự trữ sinh quyển thế giới và khu Ramsar để tận dụng những sự công nhận quốc tế để xây dựng những phương pháp bảo tồn và quy hoạch quản lý mạnh mẽ hơn và hành động chống lại những mối đe dọa chính như phát triển thủy điện, hầm mỏ, du lịch thiếu kiểm soát và nói riêng là nạn săn bắt động thực vật đã đang tác động nghiêm trọng đến những giá trị của vườn quốc gia.
Năm 2014, kỳ họp thứ 38 tại Qatar: Quần đảo Cát Bà (rút đề cử). Trong phần tổng kết đánh giá, IUCN (Liên minh bảo tồn thiên nhiên quốc tế - cơ quan tham vấn của UNESCO) đã đưa ra ý kiến rằng giá trị các hệ sinh thái của di sản đề cử là tương tự với di sản Vịnh Hạ Long liền kề và hai khu vực rõ ràng là bổ sung cho nhau. Nếu đề cử một mình thì Cát Bà thiếu đi tính toàn vẹn cần thiết để được công nhận. Tương tự, những đòi hỏi về diện tích và sự liên tục các hệ sinh thái trên đất liền có luận cứ không chặt chẽ và đơn thuần chỉ minh họa sự đa dạng địa lý, môi trường sống và hệ sinh thái nằm trong tài sản đề cử. Các hệ sinh thái biển cũng tương tự di sản Vịnh Hạ Long. Hồ sơ đề cử nhấn mạnh sự tồn tại của loài Voọc Cát Bà-một loài cực kì nguy cấp (phân loài của Voọc đầu trắng ở đất liền) lập luận cho tiêu chí đa dạng sinh học (X). Trạng thái bảo tồn chính loài này mang biểu tượng mức độ quốc gia và những nỗ lực bảo tồn đáng khen ngợi nhưng không đủ để công nhận về tiêu chí này. Một con số lớn các loài động thực vật đặc hữu đã được phát hiện và không chỉ đặc hữu cho riêng Cát Bà. Vì vậy, Cát Bà có tiềm năng lớn là một phần mở rộng của Vịnh Hạ Long dưới tiêu chí (VII) và (VIIII) và đặc biệt là dưới tiêu chí (X), nhưng yêu cầu nghiên cứu thêm. Năm 2016, Chính phủ đã quyết định phối hợp cùng 2 tỉnh Quảng Ninh và Hải Phòng lập hồ sơ "Vịnh Hạ Long-Quần đảo Cát Bà" đề nghị công nhận là di sản thiên nhiên thế giới. Quần thể danh thắng Tràng An tại Ninh Bình (thành công).
Năm 2015, Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng (thành công): mở rộng diện tích vùng bảo vệ bao phủ gần như toàn bộ khối núi đá vôi Kẻ Bàng, bổ sung 2 tiêu chí (IX) và (X) về đa dạng sinh học và sinh thái. UNESCO cũng khuyến khích Việt Nam phối hợp với Chính phủ Lào để tiếp tục đề cử một di sản mới liên quốc gia.

Các đề cử dự kiến

Đã gửi UNESCO thông qua

Đề xuất của các tỉnh, thành phố

Các đề cử bị gác lại
Bên cạnh các di sản được công nhận, Việt Nam có 8 đề cử di sản bị thất bại. Các di sản này vẫn tiếp tục hoàn thiện hồ sơ đề cử lại, đó là:
Chùa Hương (văn hóa) - đề cử năm 1991.
Vườn quốc gia Cúc Phương (thiên nhiên) - đề cử năm 1991.
Cố đô Hoa Lư (văn hoá) - đề cử năm 1991, hiện là một bộ phận của Quần thể di sản thế giới Tràng An.
Hồ Ba Bể (thiên nhiên) - đề cử và rút hồ sơ năm 2008 sau ý kiến thẩm định của IUCN. Tổ chức này cho rằng Ba Bể nếu mở rộng (bao gồm Khu bảo tồn thiên nhiên Na Hang, Khu bảo tồn Nam Xuân Lạc và Rừng phòng hộ Lâm Bình) sẽ có tiềm năng đáp ứng tiêu chí (X). Hiện đang xây dựng hồ sơ "Khu di sản thiên nhiên Ba Bể-Na Hang" liên tỉnh Bắc Kạn và Tuyên Quang.
Vườn quốc gia Cát Tiên tại kỳ họp thứ 37 ở Campuchia năm 2013. IUCN khuyến cáo mở rộng toàn bộ ranh giới di sản tương ứng với Khu dự trữ sinh quyển Đồng Nai và tăng cường bảo tồn giá trị đa dạng sinh học.
Quần đảo Cát Bà rút hồ sơ vào kỳ họp thứ 38 ở Qatar theo tiêu chí tiêu chí đa dạng sinh học ngày 16 tháng 6 năm 2014. Hiện đang Hải Phòng đang phối hợp với Quảng Ninh xây dựng hồ sơ "Vịnh Hạ Long-Quần đảo Cát Bà" dưới các tiêu chí (Vii), (Viii), (Ix) và (X).

Di sản thế giới với du lịch
Các di sản thế giới của Việt Nam sau khi được công nhận luôn được đánh giá cao và được định hướng khai thác để phát triển trở thành các khu, điểm du lịch có ý nghĩa quốc gia và quốc tế, làm động lực cho sự phát triển du lịch ở nước này.

Theo ông Lê Trọng Bình, TS.KTS. Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Du lịch "Hệ thống di sản là cơ sở hình thành và phát triển các sản phẩm du lịch, đặc biệt là du lịch sinh thái và du lịch văn hoá góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong những trung tâm du lịch của khu vực châu Á, thu hút lượng khách du lịch quốc tế đến Việt Nam ngày càng tăng, đem lại nguồn thu lớn cho nền kinh tế quốc dân".

Những con số thống kê sơ bộ thời gian qua tại các di sản thế giới đã phản ánh rõ rang lượng khách du lịch tại các khu di sản tăng vọt ngay trong năm đầu tiên trở thành di sản thế giới, và hàng năm lượng khách du lịch đều tăng càng ngày càng nhanh, năm sau nhiều hơn năm trước. Lượng khách tham quan di sản tăng nhanh kéo theo sự phát triển nhanh chóng trực tiếp của ngành du lịch tại địa phương có di sản thế giới và gián tiếp là ngành du lịch trong phạm vi đất nước.

Thống kê chưa đầy đủ của UNESCO cho thấy ở những nơi có di sản thế giới được công nhận đã thu hút du khách đến thăm đông hơn, ở lại lâu hơn 2,5 lần so với nơi khác có đặc điểm tương đương. Tuy nhiên ở những nơi này phải đối mặt với nguy cơ mai một bản sắc, môi trường ô nhiễm, quá tải du khách so với sức chứa của di sản, gây tổn hại cho di sản.

Năm 2015, Cục Di sản văn hóa - Bộ Văn hóa thể thao và du lịch Việt Nam đã công bố về số lượng khách tham quan các điểm du lịch Việt Nam, theo đó dẫn đầu là Quần thể danh thắng Tràng An đón hơn 5 triệu lượt khách, tiếp theo là vịnh Hạ Long đón trên 2,5 triệu lượt khách, cố đô Huế đứng thứ ba với hơn 2 triệu lượt khách, phố cổ Hội An đón khoảng 1,1 triệu lượt khách; Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đón khoảng 740.000 lượt khách.

Năm 2019, lượng khách du lịch quốc tế, trong nước tới tham quan 8 di sản thế giới tại Việt Nam tăng mạnh so với năm 2018. Trong đó, Quần thể danh thắng Tràng An (Ninh Bình) tiếp tục dẫn đầu khi đón 6.327.488 lượt khách; Khu phố cổ Hội An đón 5.35 triệu lượt khách; Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) đã đón 4.4 triệu khách; Cố đô Huế đón 3.328.424 khách; Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (Quảng Bình) đón 921 nghìn lượt khách; Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội đón 461.715 lượt khách; Khu Di tích Mỹ Sơn đón 419.000 khách; Thành nhà Hồ (Thanh Hóa) đón 126.660 khách.

Tối 28/11/2019, lễ trao giải World Travel Awards (WTA) 2019 diễn ra tại Oman, Lần đầu tiên Việt Nam được World Travel Awards vinh danh ở hạng mục "điểm đến di sản hàng đầu thế giới", vượt qua Trung Quốc, Ai Cập, Brazil,...

Xem thêm
Danh hiệu UNESCO ở Việt Nam
 Các danh sách di sản thế giới
Khu dự trữ sinh quyển thế giới
Di sản thế giới
Di sản tư liệu thế giới
Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi chú

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang chủ của UNESCO
 Danh sách di sản thế giới tại Việt Nam

Văn hóa Việt Nam
Việt Nam
Di sản
Việt Nam
Khu bảo tồn Việt Nam


title: Patellapis chubbi

text:
Patellapis chubbi là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Patellapis
Động vật được mô tả năm 1937


title: La Perrière, Orne

text:
La Perrière là một xã thuộc tỉnh Orne trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 227 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Perriere


title: Cybister godeffroyi

text:
Cybister godeffroyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wehncke miêu tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Cybister


title: Bathytoma tippetti

text:
Bathytoma tippetti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Borsoniidae.

Chú thích

Tham khảo

tippetti


title: Andrena tinaria

text:
Andrena tinaria là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Gusenleitner mô tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

T
Động vật được mô tả năm 1998


title: Murex acanthostephes

text:
Murex acanthostephes là một loài ốc biển săn mồi cỡ lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Chú thích

Tham khảo

Murex


title: Sân bay Adıyaman

text:
Sân bay Adıyaman  là một sân bay nằm ở Adıyaman, tỉnh Adıyaman, Thổ Nhĩ Kỳ. Sân bay này có một đường băng dài 2503 mét bề mặt bê tông.

Các hãng hàng không và tuyến bay
 Turkish Airlines (Ankara, Istanbul-Atatürk)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sân bay Thổ Nhĩ Kỳ


title: Brithys

text:
Brithys là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó chỉ có một loài.

Các loài
Brithys crini – Lily Borer Fabricius, 1775

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Brithys at Funet

Glottulinae


title: Hexatoma schauseana

text:
Hexatoma schauseana là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: La Fueva

text:
La Fueva là một đô thị trong tỉnh Huesca, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 599 người.

Tham khảo

Đô thị ở Huesca


title: Hokaze (tàu khu trục Nhật)

text:
Hokaze (tiếng Nhật: 帆風) là một tàu khu trục thuộc lớp Minekaze được chế tạo cho Hải quân Đế quốc Nhật Bản ngay sau khi kết thúc Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Chúng là những tàu khu trục hàng đầu của Hải quân Nhật trong những năm 1930, nhưng đã bị xem là lạc hậu vào lúc nổ ra Chiến tranh Thái Bình Dương, Hokaze chỉ đảm trách vai trò tuần tra và hộ tống cho đến khi bị đánh chìm tại Truk vào ngày 18 tháng 2 năm 1944.

Thiết kế và chế tạo
Việc chế tạo lớp tàu khu trục kích thước lớn Minekaze được chấp thuận như một phần trong Chương trình Hạm đội 8-4 của Hải quân Đế quốc Nhật Bản trong giai đoạn năm tài chính 1917-1920, kèm theo lớp Momi cỡ trung vốn chia sẻ nhiều đặc tính thiết kế chung. Được trang bị động cơ mạnh mẽ, những con tàu này có tốc độ cao và được dự định hoạt động như những tàu hộ tống cho những chiếc tàu chiến-tuần dương thuộc lớp Amagi mà cuối cùng đã không được chế tạo.

Hokaze, chiếc thứ mười hai của lớp tàu này, được chế tạo tại Xưởng hải quân Maizuru, cũng là chiếc cuối cùng được chế tạo trước khi thiết kế được thay đổi thành lớp phụ Nokaze. Nó được đặt lườn vào ngày 30 tháng 11 năm 1920; được hạ thủy vào ngày 12 tháng 7 năm 1921; và được đưa ra hoạt động vào ngày 22 tháng 12 năm 1921.

Lịch sử hoạt động
Sau khi hoàn tất, Hokaze được điều về Quân khu Hải quân Yokosuka thuộc Hạm đội 2 Hải quân Đế quốc Nhật Bản. Tại đây, nó cùng với các tàu khu trục chị em Hakaze, Akikaze và Tachikaze được tập trung để hình thành nên Đội Khu Trục 4 thuộc Hải đội Ngư lôi 1 (第1水雷戦隊). Trong những năm 1938-1939, hải đội này được phân công tuần tra tại khu vực bờ biển Bắc và Trung Trung Quốc nhằm hỗ trợ cho những nỗ lực của quân Nhật trong cuộc Chiến tranh Trung-Nhật.

Trong Chiến tranh Thế giới thứ hai, Hokaze thuần túy đảm trách những nhiệm vụ vai trò tuần tra và hộ tống. Vào lúc xảy ra cuộc tấn công Trân Châu Cảng, Hải đội Khu Trục 3 được phân về Đội Tàu sân bay 4. Từ cuối tháng 11 đến giữa tháng 12 năm 1941, Hokaze hộ tống tàu sân bay Taiyō từ Sasebo đến Takao, Palau và quay trở lại nơi thả neo ở Tokuyama thuộc Quân khu Hải quân Kure.

Vào đầu năm 1942, mặc dù Hải đội Khu Trục 3 bị giải thể, Hokaze tiếp tục hoạt động cùng với Đội Tàu sân bay 4 nhằm hộ tống chiếc tàu sân bay Shōhō đến Truk, nơi nó tiếp tục nằm trong thành phần hộ tống cho chiếc tàu sân bay. Đến tháng 4, Hokaze được điều về Hạm đội 5 Hải quân Đế quốc Nhật Bản trong thành phần hộ tống cho chiếc tàu tuần dương Nachi.

Từ cuối tháng 5 năm 1942, Hokaze thực hiện các hoạt động ở phía Bắc thuộc Quân khu bảo vệ Ōminato, hộ tống các tàu vận tải trong cuộc Chiếm đóng Kiska. Đến tháng 8, Hokaze hộ tống tàu vận tải Kimikawa maru đến Kiska, quay trở về Yokosuka trong tháng 10 để được tiếp liệu. Từ tháng 10, Hokaze được phân về Hạm đội Khu vực Tây Nam Hải quân Đế quốc Nhật Bản, hộ tống các đoàn tàu vận tải giữa Moji và Đài Loan.

Vào tháng 3 năm 1943, Hokaze được nâng cấp vầ được trang bị một hệ thống sonar. Nó quay trở lại nhiệm vụ hộ tống vận tải từ tháng 4, đặt căn cứ ngpài khơi Balikpapan, Borneo tại Đông Ấn thuộc Hà Lan. Vào ngày 1 tháng 7 năm 1943, Hokaze, tàu hộ tống duy nhất cho một đoàn tàu vận tải gồm ba chiếc, bị trúng phải ngư lôi từ tàu ngầm Mỹ USS Thresher (SS-200) trong eo biển Makassar, chịu đựng thiệt hại trung bình. Hai chiếc khác trong đoàn tàu, một tàu chở dầu và một tàu hàng, cũng bị đánh trúng. Hokaze vẫn còn khả năng hoạt động, và sau khi được sửa chữa khẩn cấp, đã hộ tống một đoàn tàu vận tải từ Surabaya quay trở về Xưởng hải quân Yokosuka, nơi nó được đưa vào ụ tàu để sửa chữa bổ sung.

Công việc sửa chữa oàn tất vào giữa tháng 11 năm 1943, và Hokaze được phân về Hải đội Hộ tống Tàu nổi 1 thuộc Bộ Tư lệnh Hộ tống. Vào tháng 3 năm 1944, nó hộ tống một đoàn tàu vận tải từ Yokosuka đến Thanh Đảo thuộc Trung Quốc, nơi nó được phân về Hạm đội 9 Hải quân Đế quốc Nhật Bản. Đến tháng 4 năm 1944, Hokaze được cho tách ra từ Yokosuka đi đến khu vực Tây New Guinea tham gia Hạm đội Viễn chinh Phương Nam 4 dưới quyền chỉ huy chung của Hạm đội Khu vực Tây Nam. Ngày 2 tháng 7 năm 1944, Hokaze rời Ambon thực hiện một chuyến đi "Tốc hành Tokyo" vận tải vũ trang cao tốc chuyển đồ tiếp liệu khẩn cấp đang rất cần đến tại New Guinea.

Ngày 6 tháng 7 năm 1944, Hokaze trúng phải ngư lôi phóng từ tàu ngầm Mỹ USS Paddle (SS-263) trong biển Celebes và bị chìm ở tọa độ , ngoài khơi đảo Sangir, 169 km (105 dặm) về phía Bắc Đông Bắc Menado. Một số thành viên thủy thủ đoàn sống sót, nhưng trong số những người tử trận có Thiếu tá Hải quân Eiichi Someya Thuyền trưởng chiếc Hokaze.

Hokaze được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 10 tháng 9 năm 1944.

Danh sách thuyền trưởng
 Thiếu tá Sankichi Tanabe (sĩ quan trang bị trưởng): ??? - 22 tháng 12 năm 1921
 Thiếu tá Sankichi Tanabe: 22 tháng 12 năm 1921 - 1 tháng 12 năm 1922
 Thiếu tá Shigeru Iwaki: 1 tháng 12 năm 1922 - 1 tháng 12 năm 1923
 Thiếu tá Isao Todo: 1 tháng 12 năm 1923 - 1 tháng 12 năm 1925
 Thiếu tá Tetsuri Kobayashi: 1 tháng 12 năm 1925 - 1 tháng 12 năm 1926
 Thiếu tá Ryozo Fukuda: 1 tháng 12 năm 1926 - 1 tháng 4 năm 1927
 Trung tá Nam tước Teruhisa Komatsu: 1 tháng 4 năm 1927 - 1 tháng 12 năm 1927
 Thiếu tá Masatada Nanba: 1 tháng 12 năm 1927 - 10 tháng 12 năm 1928
 Thiếu tá Tetsugoro Goto: 10 tháng 12 năm 1928 - 30 tháng 11 năm 1929 (thăng Trung tá)
 Trung tá Kurazou Kose: 30 tháng 11 năm 1929 - 15 tháng 11 năm 1930
 Thiếu tá Masatomi Kimura: 15 tháng 11 năm 1930 - 28 tháng 1 năm 1932
 Thiếu tá Kazutaka Niimi: 28 tháng 1 năm 1932 - 5 tháng 8 năm 1932
 Thiếu tá Yoshikichi Shoji: 5 tháng 8 năm 1932 - 15 tháng 11 năm 1932
 Thiếu tá Kiichiro Shoji: 15 tháng 11 năm 1932 - 1 tháng 12 năm 1932
 Thiếu tá Torazo Kozai: 1 tháng 12 năm 1932 - 15 tháng 11 năm 1934 (thăng Trung tá 15 tháng 11 năm 1933)
 Thiếu tá Minoru Yokoi: 15 tháng 11 năm 1934 - 31 tháng 10 năm 1935
 Thiếu tá Shogo Narahara: 31 tháng 10 năm 1935 - 20 tháng 4 năm 1937
 Thiếu tá Yoshio Kawashima: 20 tháng 4 năm 1937 - 1 tháng 8 năm 1938
 Thiếu tá Tamaki Ugaki: 1 tháng 8 năm 1938 - 1 tháng 11 năm 1939
 Thiếu tá Takashi Shima: 1 tháng 11 năm 1939 - 15 tháng 10 năm 1940
 Thiếu tá Junnari Kamiura: 15 tháng 10 năm 1940 - 20 tháng 8 năm 1941
 Thiếu tá Misahiro Magishi: 20 tháng 8 năm 1941 - 10 tháng 4 năm 1942
 Thiếu tá Tomoo Tanaka: 10 tháng 4 năm 1942 - 15 tháng 5 năm 1943
 Thiếu tá Gen Yoshinaga: 15 tháng 5 năm 1943 - 1 tháng 3 năm 1944
 Thiếu tá Eiichi Someya: 1 tháng 3 năm 1944 - 6 tháng 7 năm 1944 (tử trận, được truy thăng Trung tá)

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

Lớp tàu khu trục Minekaze
Tàu khu trục của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Tàu khu trục trong Thế Chiến II của Nhật Bản
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Thái Bình Dương


title: Đinh Mạnh Ninh

text:
Đinh Mạnh Ninh là một ca sĩ kiêm sáng tác nhạc của Việt Nam, anh vừa hoạt động một mình vừa là thành viên của nhóm nhạc nam M4U. Anh được xem là một trong những ca sĩ trẻ được yêu thích hiện nay và đã giành được nhiều giải thưởng quan trọng. Anh được cho là người có giọng hát tốt, theo đuổi dòng nhạc Pop, R&B, có khả năng vũ đạo và sáng tác nhạc.

Tiểu sử và sự nghiệp
Đinh Mạnh Ninh sinh ngày 25/7/1989 tại tỉnh Bắc Giang.

Anh là thủ khoa của trường và vừa mới tốt nghiệp vào tháng 7 năm 2010.

Năm 2005 đánh dấu một bước ngoặt trong sự nghiệp của anh khi giành giải n

Đinh Mạnh Ninh còn giành giải Triển vọng trong cuộc thi Sao Mai điểm hẹn 2010.

Năm 2021, anh dẫn chương trình độc bản duo trên kênh VTV1.

Đinh Mạnh Ninh bắt đầu sự nghiệp ca hát với thể loại Pohất cuộc thi Tuổi đời mênh mông. Tiếp theo đó là giải nhất tại Tiếng ca học đường năm 2008 và giải nhất cuộc thi tìm kiếm tài năng nghệ thuật Pepsi Talent Show Việt Nam 2009 năm 2009.p, sau đó chuyển sang R&B, cho đến hiện tại là Funk/ Disco Funk.

Danh sách bài hát

 Điều cô ấy thích
 Dù có cách xa
 Hà Nội trà đá vỉa hè
 Mùa đông
 Mùa yêu dấu
 Bài hát cho em
 Chỉ còn riêng anh
 Cuộc gọi
 Dù chẳng phải anh
 Dù mưa thôi rơi
 Hà Nội Hà nội
 Hoa sữa mùa thu
 Những đêm mưa rơi
 Phố
 Xe đạp

Album phòng thu
 Con đường tôi (2011)
 Run (2014)
 Make It Together (2022)

Giải thưởng
 2005: Giải nhất Tuổi đời mênh mông
 2008: Giải nhất Tiếng ca học đường
 2009: Giải nhất cuộc thi tìm kiếm tài năng âm nhạc Pepsi Talent Show Việt Nam 2009.
 2009: Giải thưởng Bài hát Việt cho ca sĩ được yêu thích nhất
 2010: Giải triển vọng Sao Mai điểm hẹn
 2012: Giải thưởng Bài hát Việt: bài hát của năm cho ca khúc Mùa yêu đầu do chính anh sáng tác và thể hiện.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Ca sĩ nhạc trẻ Việt Nam
Sinh năm 1989
Người Bắc Giang


title: Megachile chrysophila

text:
Megachile chrysophila là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1896


title: Vincelles, Saône-et-Loire

text:
Vincelles là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 380 người.Dân số năm 2006 ước khoảng 400 người.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

 INSEE
 IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: TN

text:
TN hay tn có thể là:

 từ viết tắt của thanh niên
 từ viết tắt của tốt nghiệp
 mã quốc gia của Tunisia theo chuẩn ISO 3166-1 alpha-2
 mã IATA của Air Tahiti Nui.

Danh sách các từ kết hợp từ hai chữ cái


title: Thằn lằn đá Cà Ná

text:
Thằn lằn đá Cà Ná (danh pháp: Gekko canaensis) là loài thằn lằn thứ 20 được phát hiện và công bố từ Việt Nam trên tạp chí Zootaxa. Tên của nó được đặt theo tên nơi phát hiện ra: mũi Cà Ná thuộc huyện Thuận Nam, tỉnh Ninh Thuận.

Phát hiện và đặt tên

Đặc điểm sinh học

Phân bố
Mũi Cà Ná, huyện Tuy Phong, tỉnh Bình Thuận.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Khám phá loài thằn lằn mới thứ 20 ở Việt Nam
 Tắc kè cà ná trên trang SVRVN

C
Động vật bò sát Việt Nam
Động vật được mô tả năm 2011


title: Daluis

text:
Daluis là một xã ở tỉnh Alpes-Maritimes, vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp.

Tham khảo

Xã của Alpes-Maritimes


title: Leptocerus proitos

text:
Leptocerus proitos là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Leptocerus


title: Lasioglossum subsemilucens

text:
Lasioglossum subsemilucens là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1934


title: Rizeiella camiliensis

text:
Rizeiella camiliensis là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Rizeiella


title: Vịnh san hô ở Nouvelle-Calédonie

text:
Rạn san hô Nouvelle-Calédonie nằm ở Nouvelle-Calédonie thuộc Nam Thái Bình Dương là rạn san hô chắn bờ liên tục dài nhất thế giới và là rạn san hô chắn bờ lớn thứ ba thế giới chỉ sau rạn san hô Great Barrier và rạn san hô Belize Barrier.

Rạn san hô chắn bờ Nouvelle-Calédonie bao quanh Grande Terre, hòn đảo lớn nhất của Nouvelle-Calédonie cùng một số đảo nhỏ khác như Pines với tổng chiều dài . Rạn san hô tạo thành một đầm phá trong nó có diện tích , với độ sâu trung bình . Rạn san hô Nouvelle-Calédonie nằm cách bờ  nhưng kéo dài gần  đến các rạn san hô Entrecasteaux ở phía tây bắc. Phần mở rộng về phía tây bắc này bao quanh xã đảo Belep và nhiều cồn cát khác. Một số lối đi tự nhiên mở ra đại dương như là Boulari dẫn đến Nouméa, thủ đô và là cảng chính của Nouvelle-Calédonie được dẫn hướng bởi ngọn hải đăng Amédée.

Sinh thái
Đây được coi là rạn san hô lớn thứ hai thế giới chỉ sau Great Barrier ở Úc và là rạn san hô chắn bờ liên tục dài nhất thế giới với chiều dài  và các đầm phá trong nó là khu đầm phá lớn nhất thế giới với tổng diện tích . Hệ sinh thái của rạn san hô này cùng với Fiji là nơi tập trung các cấu trúc san hô đa dạng nhất thế giới với 146 loài, được xếp ngang bằng thậm chí vượt hơn cả so với Great Barrier về sự đa dạng của các loài san hô và cá.

Rạn san hô có sự đa dạng lớn và mức độ các loài đặc hữu cao và đặc biệt là nơi sinh sống của quần thể loài bò biển lớn thứ ba thế giới đang bên bờ vực tuyệt chủng và là nơi làm tổ quan trọng của đồi mồi dứa cực kỳ nguy cấp. Trong các đầm phá của Nouvelle-Calédonie có nhiều loài động vật từ sinh vật phù du đến các loài cá lớn và thậm chí cả cá mập.

Hình ảnh

Tham khảo

Di sản thế giới tại Pháp
Nouvelle-Calédonie
Vịnh san hô ở Pháp
Di sản thiên nhiên
Rạn san hô
Vùng sinh thái biển


title: Aporhoptrina

text:
Aporhoptrina là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Aporhoptrina semiorbiculata (Christoph, 1881)

Chú thích

Tham khảo

 Aporhoptrina at funet.fi

Macariini
Ennominae


title: Euphronarcha

text:
Euphronarcha là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Euphronarcha coundularia Bastelberger 1907
 Euphronarcha disperdita Walker 1860
 Euphronarcha epiphloea (Turner, 1926)
 Euphronarcha hemipteraria Guenée 1857
 Euphronarcha leptodesma (Meyrick, 1892)
 Euphronarcha luxaria (Guenée, 1857)

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Euphronarcha at funet

Boarmiini


title: Quận Marshall, Tennessee

text:
Quận Marshall là một quận thuộc tiểu bang Tennessee, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 26.767 người. Quận lỵ đóng ở Lewisburg.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 972 km2, trong đó có 2 km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh
Quận Rutherford (đông bắc)
Quận Bedford (đông)
Quận Lincoln (đông nam)
Quận Giles (tây nam)
Quận Maury (tây)
Quận Williamson (tây bắc)

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Tennessee


title: Myochrous adisi

text:
Myochrous adisi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Myochrous


title: Hydropsyche semkala

text:
Hydropsyche semkala là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: Lal-lo

text:
Lal-lo là đô thị hạng 2 ở tỉnh Cagayan, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 36.529 người trong 7.443 hộ.

Trong thời kỳ thuộc địa Tân Ban Nha, Lal-lo được gọi là thành phố Nueva Segovia và là nơi đóng trụ sở của giáo phận Nueva Segovia trước khi được chuyển sang Vigan, Ilocos Sur.

Các khu phố (barangay)

Lal-lo được chia thành 35 khu phố (barangay).

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số Philipin năm 2000

Đô thị của Cagayan


title: Staven

text:
Staven là một đô thị ở huyện Mecklenburgische Seenplatte (trước thuộc huyện Mecklenburg-Strelitz), bang Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Đô thị này có diện tích 14,67 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 là 513 người.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Mecklenburgische Seenplatte


title: Bulbophyllum tampoketsense

text:
Bulbophyllum tampoketsense là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

tampoketsense]]

T


title: Delhi

text:
Delhi ("Đê-li", phát âm tiếng Anh: ; tiếng Hindi: दिल्ली ), gọi chính thức là Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi, là lãnh thổ thủ đô của Ấn Độ. Trong thời kỳ Ấn Độ thuộc Anh, Delhi là bộ phận của tỉnh Punjab và duy trì liên kết lịch sử và văn hóa với khu vực Punjab và Doab. Dân số Delhi là khoảng 16,3 triệu vào năm 2011, do đó là thành phố và khu kết tụ đô thị đông dân thứ nhì tại Ấn Độ, và là đại đô thị đông dân thứ ba trên thế giới. Phát triển đô thị tại Delhi về bản chất đã vượt khỏi ranh giới hành chính của lãnh thổ, kết hợp với các đô thị thuộc các bang lân cận và tại quy mô tối đa có thể tính đại đô thị có khoảng 25 triệu cư dân vào năm 2014.

Delhi liên tục có người cư trú kể từ thế kỷ 6 TCN. Trong suốt lịch sử của mình, Delhi đóng vai trò là thủ đô của nhiều vương quốc và đế quốc, và từng nhiều lần bị chiếm lĩnh, cướp phá và tái thiết, đặc biệt là thời kỳ trung đại. Delhi hiện đại là một chùm các đô thị trải khắp đại đô thị.

Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia và khu vực đô thị của nó được trao vị thế đặc biệt 'khu vực thủ đô quốc gia' theo Đạo luật Tu chính thứ 69 của Hiến pháp Ấn Độ vào năm 1991. Khu vực thủ đô quốc gia gồm các thành phố lân cận là Faridabad, Gurgaon, Noida, Ghaziabad, Neharpar (Đại Faridabad), Greater Noida, Bahadurgarh, Sonepat, Panipat, Karnal, Rohtak, Bhiwani, Rewari, Baghpat, Meerut, Alwar, Bharatpur và các đô thị khác. Là một lãnh thổ liên bang, song chính quyền Delhi ngày nay gần giống với một bang hơn, với cơ quan lập pháp, tòa án tối cao và hội đồng bộ trưởng do thủ hiến đứng đầu. New Delhi chịu sự quản lý đồng thời của chính phủ liên bang Ấn Độ và chính phủ Delhi, và là thủ phủ của Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi.

Từ nguyên
Tồn tại một số truyền thuyết có liên quan đến nguồn gốc của tên gọi Delhi. Một trong số đó là nó bắt nguồn từ Dhillu hay Dilu, vị quốc vương đã xây dựng một thành phố tại địa điểm này vào năm 50 TCN và đặt theo tên mình. Truyền thuyết khác kể rằng tên gọi của thành phố dựa trên từ dhili (mềm) trong tiếng Hindi/Prakrit và được thị tộc Tomara dùng để chỉ thành phố do Cột sắt Delhi có nền móng yếu và phải di chuyển. Các đồng tiền lưu thông trong khu vực dưới quyền thị tộc Tomara được gọi là dehliwal. Theo lời Bhavishya Purana, Quốc vương Prithiviraja của Indraprastha xây dựng một thành mới tại khu vực Purana Qila ngày nay để tạo tiện lợi cho cả bốn đẳng cấp trong vương quốc. Ông ra lệnh xây một cổng cho thành và sau đó đặt tên cho thành là dehali. Một số sử gia cho rằng tên gọi được bắt nguồn từ Dilli, gọi lệch từ dehleez hay dehali—đều có nghĩa là 'cổng vào'—và tượng trưng cho thành phố là một cửa ngõ để đến đồng bằng sông Hằng. Thuyết khác cho rằng tên gốc của thành phố là Dhillika.

Lịch sử

Khu vực quanh Delhi có lẽ có người cư trú từ trước thiên niên kỷ thứ 2 TCN, và tồn tại bằng chứng về cư trú liên tục kể từ ít nhất là thế kỷ 6 TCN. Thành phố được cho là địa điểm của Indraprastha, thủ đô theo truyền thuyết của các Pandava trong sử thi Ấn Độ Mahabharata. Theo sử thi này, vùng đất ban đầu là một khu rừng rất lớn mang tên 'Khandavaprastha' và bị đốt trụi để xây dựng Indraprastha. Các di tích kiến trúc sớm nhất có niên đại từ thời kỳ Maurya (khoảng 300 TCN); vào năm 1966, một câu khắc của Hoàng đế Ashoka (273–235 BC) của Maurya được phát hiện gần Srinivaspuri. Tại Delhi đã phát hiện được tàn tích của tám thành phố lớn, năm thành phố đầu nằm tại phần phía nam của Delhi ngày nay. Quốc vương Anang Pal của triều Tomara lập thành phố Lal Kot vào năm 736, song đến năm 1180 thành phố bị Chauhan chinh phục và đổi tên thành Qila Rai Pithora.

Quốc vương Prithviraj Chauhan chiến bại vào năm 1192 trước một kẻ xâm chiếm người Tajik tên là Muhammad Ghori, đến từ Afghanistan ngày nay, người này thực hiện một nỗ lực có dự tính nhằm chinh phục miền bắc Ấn Độ. Đến năm 1200, sự kháng cự của người Hindu bản địa bắt đầu tan vỡ, địa vị thống trị của các triều đại Hồi giáo Turk gốc ngoại quốc tại miền bắc Ấn Độ kéo dài trong năm thế kỷ sau đó. Đến khi Muhammad qua đời vào năm 1206, tướng người Turk là Qutb-ud-din Aibak ly khai triều Ghur và trở thành Sultan đầu tiên của Vương quốc Hồi giáo Delhi. Ông bắt đầu cho xây dựng tháp Qutb và thánh đường Hồi giáo Quwwat-al-Islam, thánh đường Hồi giáo cổ nhất còn hiện hữu tại Ấn Độ. Qutb-ud-din đối diện với các cuộc khởi nghĩa rộng khắp của người Hindu và người kế vị ông là Iltutmish (1211–36) đã củng cố cuộc chinh phục của người Turk tại miền bắc Ấn Độ.

Trong ba trăm năm sau đó, Delhi nằm dưới quyền cai trị của người Turk và một triều đại gốc Afghan là Lodhi. Họ cho xây dựng một số thành thị, là một bộ phận của bảy thành phố của Delhi. Delhi là một trung tâm lớn của giáo phái Hồi giáo Sufi trong giai đoạn này. Vương triều Mamluk bị vương triều Khilji lật đổ vào năm 1290. Dưới thời quân chủ thứ nhì của triều đại này là Ala-ud-din Khilji, Vương quốc Hồi giáo Delhi bành trướng quyền kiểm soát về phía nam của sông Narmada tại Deccan. Vương quốc đạt đến quy mô lãnh thổ cực đại trong thời gian trị vì của Muhammad bin Tughluq (1325–1351). Trong một nỗ lực nhằm đưa Deccan vào quyền kiểm soát của mình, ông dời đô đến Daulatabad, Maharashtra tại Trung Ấn, song do di dời xa Delhi nên ông mất quyền kiểm soát miền bắc và buộc phải trở lại Delhi để khôi phục trật tự, các tỉnh miền nam sau đó ly khai. Trong những năm sau thời gian trị vì của Firoz Shah Tughlaq (1351–1388), Vương quốc Hồi giáo Delhi nhanh chóng để mất các tỉnh phía nắc, rồi bị Timur Lenk chiếm lĩnh và cướp phá vào năm 1398. Gần Delhi, Timur cho tàn át 100.000 tù nhân. Delhi tiếp tục suy yếu dưới vương triều Sayyid (1414–1451) đến khi chỉ còn lại Delhi và nội địa của mình. Dưới thời vương triều Lodhi (1451–1526), Vương quốc Hồi giáo Delhi khôi phục quyền kiểm soát với Punjab và đồng bằng sông Hằng và một lần nữa giành quyền thống trị với miền bắc Ấn Độ.

Năm 1526, một hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn và Timur là Babur, xuất thân từ thung lũng Fergana nay thuộc Uzbekistan, tiến hành xâm chiếm Ấn Độ, đánh bại sultan cuối cùng của triều Lodhi trong trận Panipat thứ nhất và thành lập Đế quốc Mogul, cai trị từ Delhi và Agra. Vương triều Mogul cai trị Delhi trong hơn ba trăm năm, có 16 năm gián đoạn trong thời gian trị vì của Sher Shah Suri và Hemu từ năm 1540 đến năm 1556. Năm 1553, một quốc vương người Hindu là Hemu đoạt hoàng vị tại Delhi sau khi đánh bại quân của Hoàng đế Mogul Humayun tại Agra và Delhi. Tuy nhiên, người Mogul tái lập quyền kiểm soát của họ sau khi quân đội của Akbar đánh bại Hemu trong trận Panipat thứ nhì vào năm 1556. Shah Jahan cho xây dựng thành phố thứ bảy của Delhi, thành này có tên Shahjahanabad theo tên ông, nó đóng vai trò là thủ đô của Đế quốc Mogul từ năm 1638 và nay được gọi là "thành phố cổ" hay "Delhi cổ".

Sau khi Aurangzeb từ trần vào năm 1707, ảnh hưởng của Đế quốc Mogul suy yếu nhanh chóng khi Đế quốc Maratha của người Hindi từ Cao nguyên Deccan nổi lên. Năm 1737, quân Maratha cướp phá Delhi sau khi họ thắng quân Mogul trong trận Delhi thứ nhất. Năm 1739, Đế quốc Mogul đại bại trong trận Karnal trước quân Ba Tư dưới quyền Nader Shah của vương triều Afshar sau đó Nader Shah cướp phá sạch thủ đô Delhi của Mogul, đem đi rất nhiều tài sản như Ngai con Công, các viên kim cương Daria-i-Noor và Koh-i-Noor. Người Mogul càng suy yếu nghiêm trọng, không thể vượt qua thảm bại này, mở đường cho những kẻ xâm chiếm khác tiến đến, trong đó cuối cùng là người Anh. Nader cuối cùng chấp thuận rời bỏ thành phố và Ấn Độ sau khi buộc Hoàng đến Mogul Muhammad Shah I cầu xin khoan dung. Một hiệp ước được ký kết vào năm 1752 đã biến Đế quốc Maratha thành nước bảo hộ cho hoàng vị Mogul tại Delhi.

Năm 1757, hoàng đế người Afghan là Ahmad Shah Durrani cướp phá Delhi rồi trở về Afghanistan sau khi dựng một hoàng đế Mogul bù nhìn để cai trị trên danh nghĩa. Người Maratha lại chiếm lĩnh Delhi vào năm 1758, và kiểm soát thành phố cho đến khi họ thất bại trong trận Panipat thứ ba vào năm 1761, khi Ahmad Shah tái chiếm thành phố. Tuy nhiên, đến năm 1771, người Maratha lập một chế độ bảo hộ đối với Delhi khi hoàng đế của Maratha là Mahadji Shinde tái chiếm Delhi và lập hoàng đế Mogul Shah Alam II làm hoàng đế bù nhìn vào năm 1772. Năm 1783, người Sikh dưới quyền Baghel Singh chiếm lĩnh Delhi và Pháo đài Đỏ, theo hiệp ước người Sikh sau đó triệt thoái khỏi Pháo đài Đỏ và chấp thuận phục hồi đế vị cho Shah Alam. Năm 1803, trong Chiến tranh Anh-Maratha thứ hai, quân của Công ty Đông Ấn Anh chiến thắng quân Maratha trong trận Delhi. Trong Khởi nghĩa Ấn Độ 1857, Delhi thất thủ trước Công ty Đông Ấn Anh sau giao tranh đẫm máu mang tên Bao vây Delhi. Thành phố nằm dưới quyền kiểm soát trực tiếp của Chính phủ Anh từ năm 1858, được lập làm một huyện thuộc tỉnh Punjab. Năm 1911, thủ đô của các lãnh thổ do người Anh quản lý tại Ấn Độ được công bố chuyển từ Calcutta đến Delhi. Tên gọi "New Delhi" được ban hành vào năm 1927, và thủ đô mới được khánh thành trong tháng 2 năm 1931. New Delhi được chính thức tuyên bố là thủ đô của Liên bang Ấn Độ sau khi quốc gia giành được độc lập vào ngày 15 tháng 8 năm 1947.
Trong quá trình phân chia Ấn Độ, hàng nghìn tín độ Ấn Độ giáo và Sikh giáo tị nạn, chủ yếu đến từ Tây Punjab chạy đến Delhi, trong khi có nhiều cư dân theo Hồi giáo trong thành phố di cư sang Pakistan. Nhập cư từ phần còn lại của Ấn Độ đến Delhi tiếp tục, góp phần vào tăng trưởng dân số của thành phố trong bối cảnh tỷ suất sinh đang giảm.

Đạo luật (Tu chính số 69) Hiến pháp 1991 công bố Lãnh thổ Liên bang Delhi chính thức được gọi là Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi. Đạo luật cấp quyền cho Delhi có hội đồng lập pháp riêng cùng với các ngành dân sự, song quyền lực có hạn chế. Trong tháng 12 năm 2001, tòa nhà Quốc hội Ấn Độ tại New Delhi bị bị tấn công. Ấn Độ nghi ngờ các tổ chức dân quân có trụ sở tại Pakistan đứng đằng sau cuộc tấn công, gây khủng hoảng ngoại giao giữa hai bên. Delhi sau đó còn bị tấn công khủng bố trong tháng 10 năm 2006 và tháng 9 năm 2008.

Địa lý
Delhi nằm tại tọa độ , thuộc miền Bắc Ấn Độ. Delhi giáp với bang Haryana tại phía bắc, tây và nam và giáp với bang Uttar Pradesh (UP) tại phía đông. Hai đặc điểm địa lý nổi bật của Delhi là bãi bồi ven sông Yamuna và dãy núi Delhi. Sông Yamuna là biên giới lịch sử giữa Punjab và Uttar Pradesh, và bãi bồi ven sông cung cấp đất phù sa phì nhiêu thích hợp cho nông nghiệp song thường bị ngập lụt. Yamuna còn là một sông thánh trong Ấn Độ giáo, là sông chính duy nhất chảy qua Delhi. Sông Hindon tách biệt Ghaziabad khỏi phần phía đông của Delhi. Dãy núi Delhi bắt nguồn từ Rặng Aravalli tại phía nam và bao quanh các phần phía tây, đông bắc và tây bắc của thành phố. Dãy núi có độ cao  và là một đặc điểm nổi bật trong khu vực.

Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi có diện tích , trong đó  được xác định là khu vực nông thôn, và  được xác định là khu vực đô thị, khiến nó là thành phố lớn nhất về diện tích của Ấn Độ. Delhi có chiều dài  và chiều rộng .

Delhi nằm trong khu địa chấn IV của Ấn Độ, biểu thị rằng nơi này dễ bị các đại địa chấn tấn công, song động đất không thường diễn ra trong lịch sử gần đây.

Delhi hiện là thành phố ô nhiễm nhất trong số 1.600 thành phố được WTO nghiên cứu và một ước tính cho rằng ô nhiễm không khí là nguyên nhân khiến khoảng 10.500 người tại Delhi tử vong mỗi năm.

Khí hậu
Delhi mang một phiên bản khí hậu không điển hình của kiểu khí hậu cận nhiệt đớt ẩm (Köppen Cwa). Mùa nóng kéo dài từ 9 tháng 4 dến 8 tháng 7 với nhiệt độ trung bình cao là trên . Ngày nóng nhất trong năm trung bình là ngày 22 tháng 5. Mùa lạnh kéo dài từ 11 tháng 12 đến 11 tháng 2 với nhiệt độ trung bình cao là dưới . Ngày lạnh nhất trong năm trung bình là ngày 4 tháng 1. Đầu tháng 3, hướng gió thay đổi từ tây bắc thành tây nam. Gió mùa đến vào cuối tháng 6, kèm theo độ ẩm gia tăng.

Nhiệt độ tại Delhi thường dao động từ , nhiệt độ thấp nhất và cao nhất từng ghi nhận được tương ứng là . Nhiệt độ trung bình năm là ; nhiệt độ trung bình tháng dao động từ . Nhiệt độ cao nhất ghi nhận được trong tháng 7 là  vào năm 1931. Lượng mưa trung bình năm là khoảng , hầu hết là trong thời kỳ gió mùa tháng 7-8. Ngày trung bình có gió mùa tại Delhi là 29 tháng 6.

Hành chính

Tính đến tháng 7 năm 2007, Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi gồm chín quận, 27 tehsil, 59 thị trấn thống kê, 300 làng, và ba thành phố pháp định: Hội đồng khu tự quản Delhi (MCD), Hội đồng Khu tự quản New Delhi (NDMC) và Ủy ban Delhi (DCB)). Ngày 16 tháng 7 năm 2012, Chính phủ Delhi quyết định tăng số quận từ chín lên 11.

Khu vực đô thị Delhi nằm trong Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi (NCT), nó gồm có năm hội đồng tự quản địa phương; Bắc Delhi, Nam Delhi, Đông Delhi, New Delhi và Delhi Cantonment. Hội đồng tự quản Delhi cũ được phân thành ba hội đồng tự quản nhỏ hơnBắc Delhi, Nam Delhi và Đông Delhi. Theo điều tra nhân khẩu năm 2011, Hội đồng tự quản Delhi nằm trong số các thực thể đô thị lớn nhất thế giới, cung cấp dịch vụ công cho khoảng 11 triệu người.

Delhi (quản trị công) được xếp hạng 5 trong số 21 thành phố về thực thi quản lý tốt tại Ấn Độ vào năm 2014.

Delhi là nơi đặt Tòa án Tối cao Ấn Độ và Tòa án Cấp cao Delhi, cùng với Tòa án tiểu sự (Small Causes Court) đối với các vụ tố tụng dân sự; Tòa án quan tòa (Magistrate Court) và Tòa án phiên tòa (Sessions Court) đối với các vụ tố tụng hình sự. Thành phố được chia thành 11 khu vực cảnh sát và được chia tiếp thành 95 đồn cảnh sát địa phương.

Chính phủ và chính trị

Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi có hội đồng lập pháp, thống đốc (Lieutenant Governor), hội đồng bộ trưởng và thủ hiến (Chief Minister). Các thành viên của hội đồng lập pháp được bầu trực tiếp từ các đơn vị bầu cử trong lãnh thổ. Hội đồng lập pháp từng bị bãi bỏ vào năm 1956, sau đó Delhi do liên bang trực tiếp quản lý cho đến khi thể chế này được tái lập vào năm 1993. Hội đồng tự quản Delhi (MCD) xử lý quản trị công cho thành với theo Đạo luật Panchayati. Chính phủ Ấn Độ và Chính phủ Lãnh thổ Thủ đô Quốc gia Delhi cùng quản lý New Delhi, và cả hai đều có trụ sở tại đây. Quốc hội Ấn Độ, Rashtrapati Bhavan (dinh tổng thống), Ban thư ký Nội các và Tòa án tối cao Ấn Độ đặt tại New Delhi. Delhi có 70 khu vực bầu cử hội đồng cấp lãnh thổ và bảy khu vực bầu cử Lok Sabha (hạ nghị viện Ấn Độ).

Đảng Quốc Đại Ấn Độ thành lập tất cả các chính phủ tại Delhi cho đến thập niên 1990, khi mà Đảng Bharatiya Janata (BJP) lên nắm quyền. Năm 1998, Đảng Quốc Đại quay lại nắm quyền dưới sự lãnh đạo của Sheila Dikshit, bà sau đó tái cử 3 nhiệm kỳ liên tục. Tuy nhiên, trong kỳ bầu cử năm 2013, Đảng Quốc Đại để mất quyền lực trước Đảng Aam Aadmi (AAP) mới thành lập và nằm dưới sự lãnh đạo của Arvind Kejriwal. Tuy nhiên, chính phủ của đảng này sụp đổ chỉ sau 49 ngày. Delhi từ đó cho đến tháng 2 năm 2015 nằm dưới quyền cai quản trực tiếp của tổng thống. Ngày 10 tháng 2 năm 2015, Đảng Aam Aadmi trở lại nắm quyền sau một chiến thắng lớn, giành 67 trong số 70 ghế tại Hội đồng Lập pháp Delhi.

Kinh tế

Delhi là trung tâm thương nghiệp lớn nhất tại miền Bắc Ấn Độ; trong năm tài chính 2009-10 Delhi có tổng sản phẩm nội địa cấp bang GSDP là 2.176 tỷ Rupee (32 tỷ USD). Theo thống kê năm 2013, thu nhập bình quân đầu người của Delhi là 210.000 Rupee, là mức cao nhất tại Ấn Độ. Tổng sản phẩm nội địa cấp bang của Delhi theo giá hiện hành của năm 2012-2013 ước tính là 3,66 nghìn tỷ Rupee so với 3,11 nghìn tỷ theo giá năm 2011-12.

Theo Khảo sát Kinh tế Delhi (2005–2006), khu vực thứ ba (dịch vụ) đóng góp 70,95% GSDP của Delhi, tiếp đến là khu vực thứ hai và khu vực thứ nhất với lần lượt là 25,20% và 3,85%. Lực lượng lao động chiếm 32,82% dân số Delhi (2005-2006), và gia tăng 52,52% từ năm 1991 đến năm 2001. Tỷ lệ thất nghiệp của Delhi giảm từ 12,57% vào năm 1999–2000 xuống 4,63% vào năm 2003. Trong tháng 12 năm 2004, 636.000 người đăng ký các chương trình trao đổi công việc khác nhau tại Delhi. Các ngành kinh tế chủ chốt là công nghệ thông tin, viễn thông, khách sạn, ngân hàng, truyền thông và du lịch. Xây dựng, năng lượng, y tế và dịch vụ cộng đồng, bất động sản là các lĩnh vực quan trọng khác trong kinh tế thành phố. Delhi là một trong các thị trường bán lẻ lớn nhất và tăng trưởng nhanh nhất tại Ấn Độ. Ngành chế tạo cũng tăng trưởng đáng kể khi các công ty hàng tiêu dùng lập các đơn vị sản xuất và trụ sở của họ tại thành phố. Thị trường tiêu thụ lớn và nguồn lao động có kỹ năng của Delhi cũng thu hút đầu tư nước ngoài. Năm 2001, lĩnh vực chế tạo sử dụng 1,4 triệu công nhân và thành phố có 129.000 đơn vị công nghiệp.

Dịch vụ công ích
Cung cấp nước cho Delhi nằm dưới quyền quản lý của Ủy ban Delhi Jal (DJB). Năm 2005–06, họ cung cấp 650 triệu m³ mỗi ngày (MGD), trong khi nhu cầu tiêu thụ ước tính là 963 MGD. Lượng nước thiếu hụt được đáp ứng thông qua các giếng khoan và giếng bơm. Với công suất 240 MGD, hồ chứa Bhakra là nguồn nước lớn nhất của DJB, tiếp đến là sông Yamuna và sông Hằng. Mực nước ngầm của Delhi đang giảm và mật độ dân số thì đang tăng lên, do đó cư dân thường gặp tình trạng thiếu nước nghiêm trọng.

Tại Delhi, năm 2005-2006 lượng rác thải rắn sinh hoạt mỗi ngày là 8.000 tấn, chúng được MCD đổ ra bãi chôn lấp. Lượng nước thải sinh hoạt mỗi ngày là 470 470 MGD và lượng nước thải công nghiệp là 70 MGD. Một phần lớn nước thải chưa qua xử lý chảy vào sông Yamuna.

Lượng tiêu thụ điện của thành phố trong năm 2005-2006 là khoảng 1.265 kWh/người song nhu cầu thực tế lại cao hơn. Tại Delhi, phân phối điện nằm dưới quyền quản lý của Tata Power Distribution và BSES Rajdhani từ năm 2002. Dịch vụ cứu hỏa Delhi vận hành 43 trạm cứu hỏa. Công ty quốc doanh Mahanagar Telephone Nigam Limited (MTNL) và các doanh nghiệp tư nhân như Vodafone, Airtel, Idea Cellular, Reliance Infocomm, Aircel và Tata Docomo cung cấp các dịch vụ điện thoại cho thành phố. Phủ sóng di động khả dụng trong GSM, CDMA, 3G và 4G.

Giao thông

Sân bay quốc tế Indira Gandhi nằm tại phần tây nam của Delhi, là cửa ngõ chủ yếu đối với giao thông hàng không dân dụng nội địa và quốc tế của thành phố. Năm 2012-13, sân bay có 35 triệu hành khách thông qua, và là một trong các sân bay nhộn nhịp nhất tại Nam Á. Nhà ga số 3 với kinh phí 96,8 triệu Rupee được xây dựng từ năm 2007 đến năm 2010, tăng công suất cho sân bay thêm 37 triệu hành khách mỗi năm.

Xe buýt là phương thức giao thông đường bộ phổ biến nhất, phục vụ khoảng 60% nhu cầu đi lại tại Delhi, hệ thống xe buýt của Delhi thuộc vào hàng lớn nhất của Ấn Độ. Xe buýt nằm dưới quyền điều hành của Công ty Giao thông Delhi (DTC) quốc doanh, sở hữu đội xe buýt chạy bằng khí nén lớn nhất thế giới. Các phương tiện giao thông cá nhân, đặc biệt là ô tô cũng chiếm một phần lớn trên đường phố Delhi. Delhi có số xe ô tô đăng ký lớn nhất so với các đại đô thị khác tại Ấn Độ.

Delhi là một đầu mối lớn trong mạng lưới đường sắt Ấn Độ và là trụ sở của khu vực Đường sắt Miền Bắc. Năm ga tàu hỏa lớn là New Delhi, Old Delhi, Nizamuddin, Anand Vihar và Sarai Rohilla. Delhi Metro là một hệ thống vận chuyển nhanh phục vụ quần chúng do Công ty Đường sắt Delhi Metro (DMRC) xây dựng và vận hành, phục vụ nhiều bộ phận của Delhi và các thành phố lân cận là Faridabad, Gurgaon, Noida và Ghaziabad. Tính đến tháng 8 năm 2011, hệ thống gồm có sáu tuyến hoạt động với tổng chiều dài  và 146 ga, và một số tuyến khác đang được thi công.

Nhân khẩu

Theo điều tra nhân khẩu năm 2011 tại Ấn Độ, dân số Delhi là 16.787.941. Mật độ dân số tương ứng là 11.297 người/km² với tỷ suất giới tính là 866 nữ/1000 nam, tỷ lệ biết chữ là 86,34%. Năm 2004, tỷ suất sinh, tỷ suất tử và tỷ suất tử vong trẻ sơ sinh tương ứng là 20,03‰, 5,59‰ và 13,08‰. Năm 2001, dân số Delhi tăng 285.000 do nhập cư và 215.000 do tăng trưởng tự nhiên – điều này biến Delhi thành một trong các thành phố tăng trưởng dân số nhanh nhất trên thế giới. Đến năm 2015, Delhi được dự tính sẽ là khu thành phố lớn thứ ba trên thế giới sau Tokyo và Mumbai.

Ấn Độ giáo là tôn giáo chiếm ưu thế tại Delhi, với 81,68% cư dân tin theo, tiếp đến là Hồi giáo (12,86%), Sikh giáo (3,41%), Jaina giáo (1%). Các tôn giáo thiểu số khác gồm có Phật giáo, Bái Hỏa giáo, Cơ Đốc giáo, Baha'i và Do Thái giáo. Tiếng Hindi là ngôn ngữ được nói phổ biến nhất tại Delhi khi là bản ngữ của gần 81% cư dân. Tiếng Anh là ngôn ngữ văn bản chủ yếu trong thành phố và là ngôn ngữ được sử dụng phổ biến nhất cho các mục đích chính thức. Người nói tiếng Punjab bản ngữ chiếm khoảng 7% dân số và số liệu cho tiếng Urdu là 6%.

Theo một ước tính năm 1999–2000, tổng số người sống dưới mức nghèo khổ, được định nghĩa là sống từ 11 USD/tháng trở xuống, tại Delhi là 1.149.000, chiếm 8,23% tổng dân số, số liệu tương ứng của toàn quốc là 27,5%. 52% cư dân Delhi (2009) sống trong các khu nhà ổ chuột không có các dịch vụ cơ bản như nước, điện, nhà vệ sinh, cống thoát nước hay nhà ở hợp thức. Năm 2005, Delhi chiếm tỷ lệ cao nhất về tội phạm được báo cáo trong số 35 thành phố có từ 1 triệu dân trở lên tại Ấn Độ.

Người Punjab chiếm 35% và người Sikh chiếm 4% tổng dân số của Delhi. Phát hiện từ các cuộc điều tra do Trung tâm Nghiên cứu các xã hội đang phát triển (CSDS) tại Delhi ước tính trung bình 40% cử tri tại Delhi thuộc tầng lớp thượng lưu. Khoảng 12% thuộc đẳng cấp Bà-la-môn, 7% là người Punjab thuộc đẳng cấp Khatri & Arora, 7% là người Rajput, 6% thuộc các cộng đồng Agarwal và Jain và 8% thuộc các đẳng cấp thượng tầng khác. Cộng đồng Jat chiếm gần 5% dân số Delhi và chủ yếu cư trú tại các khu vực nông thôn ở xa trung tâm Delhi. Cộng đồng OBC như người Gujjar, Yadav và OBC hạ lưu chiếm khoảng 18% dân số Delhi. Dalit (tiện dân) chiếm khoảng 17% dân số Delhi.

Văn hóa

Văn hóa Delhi chịu ảnh hưởng từ lịch sử lâu dài của mình và liên kết lịch sử là thủ đô của Ấn Độ. Điều này được chứng minh thông qua nhiều công trình kỷ niệm quan trọng trong thành phố. Delhi cũng được xác định là địa điểm của Indraprastha, thủ đô cổ đại của người Pandava. Cơ quan Khảo sát Khảo cổ học Ấn Độ công nhận 1.200 tòa nhà di sản và 175 công trình kỷ niệm là các di sản quốc gia. Tại khu thành phố cổ, các quân chủ Mogul và Turk cho xây dựng một số tòa nhà quan trọng về phương diện kiến trúc, như Jama Masjidthánh đường Hồi giáo lớn nhất tại Ấn Độ được xây dựng vào năm 1656  và Pháo đài Đỏ. Ba di sản thế giới là Pháo đài Đỏ, Tháp Qutab và Lăng mộ Humayun nằm trong Delhi. Các công trình kỷ niệm khác là Cổng Ấn Độ, Jantar Mantarmột đài quan sát thiên văn học từ thế kỷ 18và Purana Qilamột pháo đài từ thế kỷ 16. Đền Laxminarayan, Đền Akshardham, và Đền Hoa Sen của Bahá'í và Đền ISKCON là các ví dụ về kiến trúc hiện đại. Raj Ghat và các công trình kỷ niệm có liên quan nhằm tưởng nhớ Mahatma Gandhi và các nhân vật xuất chúng khác. New Delhi sở hữu một vài tòa nhà chính phủ và dinh thự chính thức gợi lại kiến trúc thực dân Anh, trong đó có Rashtrapati Bhavan, Secretariat, Rajpath, Quốc hội Ấn Độ và Vijay Chowk. Lăng mộ Safdarjung là những ví dụ về phong cách hoa viên Mogul. Một số havelis (dinh thự tráng lệ) của vua chúa nằm trong khu thành phố cổ.
Chandni Chowk là một ngôi chợ có từ thế kỷ 17 và nằm trong số các khu vực mua sắm phổ biến nhất tại Delhi đối với kim cương và sari Zari. Delhi có đồ thêu chỉ vàng Zardozi và nghệ thuật tráng men Meenakari.

Do bao gồm thủ đô liên bang New Delhi, nên tại Delhi các sự kiện và ngày lễ quốc gia tăng tầm quan trọng, như ngày Cộng hòa (26 tháng 1), ngày Độc lập (15 tháng 8) và Gandhi Jayanti (2 tháng 10). Trong ngày Độc lập, Thủ tướng phát biểu với quốc dân từ Pháo đài Đỏ. Hầu hết người Delhi cử hành ngày lễ bằng cách thả diều, hành động này được cho là biểu trưng cho tự do. Diễu hành ngày Cộng hòa là hoạt động diễu hành văn hóa và quân đội lớn, trưng bày tính đa dạng văn hóa và năng lực quân sự của Ấn Độ. Qua nhiều thế kỷ, Delhi trở nên nổi tiếng do đặc tính văn hóa dung hợp của mình, và một lễ hội tượng trưng cho điều này có tên là Phool Walon Ki Sair, diễn ra trong tháng 9. Hoa và pankhequạt thêu hoađược dâng lên đền thờ thánh Sufi là Khwaja Bakhtiyar Kaki và đền Yogmaya, đều nằm tại Mehrauli.

Các lễ hội văn hóa có Diwali (lễ hội ánh sáng), Mahavir Jayanti, sinh nhật Guru Nanak, Raksha Bandhan, Durga Puja, Holi, Lohri, Chauth, Krishna Janmastami, Maha Shivratri, Eid ul-Fitr, Moharram và Phật Đản. Lễ hội Qutub có các nghệ sĩ và vũ công từ toàn Ấn Độ biểu diễn, với hậu cảnh là tháp Qutub. Các sự kiện khác như Lễ hội Thả diều, Lễ hội Xoài quốc tế và Vasant Panchami (Lễ hội mùa xuân) được tổ chức hàng năm tại Delhi. Auto Expo là triển lãm ô tô lớn nhất châu Á, được tổ chức tại Delhi hai năm một lần. Hội chợ Sách Thế giới New Delhi được tổ chức hai năm một lần tại Pragati Maidan, là triển lãm sách lớn thứ nhì trên thế giới. Delhi đường được cho là "Thủ đô Sách" của Ấn Độ do số độc giao cao. Hội chợ Thương mại Quốc tế Ấn Độ (IITF) là hội chợ văn hóa và mua sắm lớn nhất của Delhi, diễn ra trong tháng 11 hàng năm với trên 1,5 triệu lượt khách.

Với vị thế là thủ đô quốc gia và nhiều thế kỷ là thủ đô của Mogul, tập quán ẩm thực của người dân Delhi chịu tác động và đây là nơi bắt nguồn của ẩm thực Mogul. Cùng với ẩm thực Ấn Độ, nhiều trường phát ẩm thực quốc tế phổ biến trong cư dân Delhi. Tình trạng thiếu thốn thực phẩm của cư dân thành phố hình thành một phong cách chế biến độc nhất, trở nên phổ biến khắp thế giới với các món ăn như Kebab, biryani, gà nướng lò đất Tandoori. Ẩm thực cổ của thành phố có gà bơ, Aloo Chaat, chaat, dahi vada, kachori, chole bhature, Chole kulche, jalebi và lassi. Thói quen sinh hoạt nhanh của cư dân Delhi đã thúc đẩy các cử hàng thức ăn đường phố phát triển.

Giáo dục

Các trường học tư thục tại Delhi sử dụng tiếng Anh hoặc tiếng Hindi làm ngôn ngữ giảng dạy, chúng là hội viên của một trong ba thể chể quản trị là CISCE, NCERT (CBSE) hoặc (NIOS). Năm 2004–05, khoảng 1,5 triệu học sinh theo học tại các trường tiểu học, 822 nghìn theo học tại các trường sơ trung học và 669 nghìn theo học tại các trường cao trung học tại Delhi. Các học sinh nữ chiếm 49% tổng số học sinh theo học. Trong cùng năm, chính phủ Delhi dành từ 1,58% đến 1,95% tổng sản phẩm nội địa cấp bang cho giáo dục.

Các trường phổ thông và cơ sở giáo dục bậc đại học tại Delhi nằm dưới quyền quản lý của Ban Giáo dục Delhi, Chính phủ Delhi hoặc các tổ chức tư nhân. Năm 2006, Delhi có 165 học viện, 5 học viện y và tám học viện kỹ thuật, bảy đại học lớn và chín đại học chuyên môn. Theo số liệu năm 2008, khoảng 16% toàn bộ cư dân Delhi sở hữu ít nhất một bằng đại học.

Truyền thông
Delhi là trọng điểm trong các tường thuật chính trị, trong đó có phát sóng truyền hình thường xuyên các phiên họp của Quốc hội. Nhiều cơ quan truyền thông quốc gia, trong đó có Press Trust of India, Media Trust of India và Doordarshan, đặt trụ sở tại thành phố. Các chương trình truyền hình gồm có hai kênh truyền hình mặt đất miễn phí do Doordarshan cung cấp, và một số kênh truyền hình cáp tiếng Hindi, tiếng Anh và ngôn ngữ khu vực.

Báo in vẫn là một phương thức thông tin phổ biến tại Delhi, các báo tiếng Hindi trong thành phố có Navbharat Times, Hindustan Dainik, Punjab Kesari, Pavitra Bharat, Dainik Jagran, Dainik Bhaskar và Dainik Desbandhu. Trong số các báo tiếng Anh, The Hindustan Times là nhật báo lớn nhất. Các báo lớn tiếng Anh khác có Times of India, The Hindu, Indian Express, Business Standard, The Pioneer và The Asian Age'Top Story (Daily). Các báo ngôn ngữ khu vực có nhật báo tiếng Malayalam Malayala Manorama và các nhật báo tiếng Tamil Dinamalar và Dinakaran.

Phát thanh là phương tiện ít có tính đại chúng tại Delhi, song đài FM trở nên phổ biến từ khi khánh thành một số đài mới vào năm 2006.
Một số đài phát thanh quốc doanh và tư nhân phát sóng từ Delhi.

Thể thao
Delhi từng đăng cai nhiều sự kiện thể thao quốc tế lớn, trong đó có Á vận hội lần thứ nhất và lần thứ chín, Giải vô địch khúc côn cầu thế giới 2010, Đại hội Thể thao Thịnh vượng chung 2010 và Giải vô địch cricket thế giới 2011. Delhi thất bại khi ứng cử đăng cai Á vận hội 2014, và từng dự tính ứng cử đăng cai Thế vận hội Mùa hè 2020.

Đại hội Thể thao Thịnh vượng chung 2010 được tổ chức từ ngày 3 đến ngày 14 tháng 10 năm 2010, là một trong các sự kiện thể thao lớn nhất từng được tổ chức tại Ấn Độ. Ồn ào đằng sau Đại hội thúc đẩy Thủ tướng Manmohan Singh thay thế bộ trưởng Thể thao và Thanh niên.

Cricket và bóng đá là các môn thể thao phổ biến nhất tại Delhi. Thành phố có một số sân cricket, được gọi là maidans, phân bổ khắp các khu vực. Sân Feroz Shah Kotla (thường gọi là Kotla'') là một trong các sân cricket cổ nhất tại Ấn Độ và là một nơi tổ chức các trận cricket quốc tế. Đây là sân nhà của đội tuyển cricket Delhi, là đại diện của thành phố trong giải vô địch cricket hạng nhất Ấn Độ Ranji Trophy. Sân vận động Ambedkar là một sân bóng đá tại Delhi với sức chứa 21.000 người. Delhi đăng cai Cúp Nehru vào năm 2007 và năm 2009. Trong Giải vô địch bóng bầu dục Tinh anh Ấn Độ (Elite Football League of India), đội bóng bầu dục kiểu Mỹ đầu tiên của Delhi là Delhi Defenders chơi mùa đầu tiên của họ tại Pune. Vòng đua quốc tế Buddh tại Greater Noida thuộc ngoại ô Delhi tổ chức giải công thức 1 thường niên Indian Grand Prix.

Thành phố kết nghĩa
Delhi kết nghĩa với các thành phố sau:

Tham khảo

Vùng thủ đô
Thành phố đô thị Ấn Độ
Lãnh thổ liên bang Ấn Độ

Khu dân cư thành lập thế kỷ 6 TCN
Bang và lãnh thổ đề xuất của Ấn Độ


title: Noctileptura seriata

text:
Noctileptura seriata là một loài bọ cánh cứng thuộc phân họ Lepturinae, trong họ Cerambycidae. Loài này phân bố ở Guatemala, và Honduras.

Chú thích

Tham khảo

Seriata
Động vật được mô tả năm 1984


title: Lepetodriloidea

text:
Lepetodriloidea là một liên họ ốc biển lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong nhánh Vetigastropoda.

Các họ
Các họ trong liên họ Lepetodriloidea gồm:
Họ Lepetodrilidae McLean, 1988
Họ Clypeosectidae McLean, 1989
Họ Sutilizonidae McLean, 1989

Chú thích

Tham khảo

Sinh học
Vetigastropoda


title: 5658 Clausbaader

text:
5658 Clausbaader (1950 DO) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 2 năm 1950 bởi Reinmuth, K. ở Heidelberg.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5658 Clausbaader

Clausbadder
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1950


title: Papilio ascalaphus

text:
Papilio ascalaphus là một loài bướm thuộc họ Papilionidae. Nó được tìm thấy ở Indonesia và Philippines.

Sải cánh dài 140–160 mm. Ấu trùng ăn các loài của chi Citrus.

Phụ loài
Papilio ascalaphus ascalaphus (Sulawesi)
Papilio ascalaphus ascalon (Sula Island)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
ButterflyCorner.net

A
A


title: Faux, Ardennes

text:
Faux  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Xã của Ardennes


title: Giáo hoàng Lêô

text:
Lêô là tông hiệu của 13 vị giáo hoàng sau đây:

Thánh Giáo hoàng Lêô I hay Lêô Cả (440–461)
Thánh Giáo hoàng Lêô II (682–683)
Thánh Giáo hoàng Lêô III (795–816)
Thánh Giáo hoàng Lêô IV (847–855)
Giáo hoàng Lêô V (903)
Giáo hoàng Lêô VI (928)
Giáo hoàng Lêô VII (936–939)
Giáo hoàng Lêô VIII (964–965)
Thánh Giáo hoàng Lêô IX (1049–1054)
Giáo hoàng Lêô X (1513–1521)
Giáo hoàng Lêô XI (1605)
Giáo hoàng Lêô XII (1823–1829)
Giáo hoàng Lêô XIII (1878–1903)


title: Gutturnium muricinum

text:
Gutturnium muricinum là một loài ốc biển săn mồi, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Ranellidae, họ ốc tù và.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 Deshayes, G. P., 1863 Catalogue des mollusques de l‛Ile de la Réunion (Bourbon). In Maillard, L. (Ed.) Notes sur l'Ile de la Réunion (Bourbon), p. 144 p, 14 pls
 Vaught, K.C. (1989). A classification of the living Mollusca. American Malacologists: Melbourne, FL (USA). . XII, 195 pp.
 Richmond, M. (Ed.) (1997). A guide to the seashores of Eastern Africa and the Western Indian Ocean islands. Sida/Department for Research Cooperation, SAREC: Stockholm, Sweden. . 448 pp.
 Malacolog info based on the previous species name
 Röding P.F. (1798). Museum Boltenianum sive Catalogus cimeliorum e tribus regnis naturæ quæ olim collegerat Joa. Fried Bolten, M. D. p. d. per XL. annos proto physicus Hamburgensis. Pars secunda continens Conchylia sive Testacea univalvia, bivalvia & multivalvia. Trapp, Hamburg. viii, 199 pp
 Connolly, M. (1929). Notes on African non-marine Mollusca, with descriptions of many new species. The Annals and Magazine of Natural History, (10) 3 (14): 165-178, pl. 5. London
 Adams, C. B. 1850. Description of supposed new species of marine shells which inhabit Jamaica. Contributions to Conchology, 4: 56-68, 109-123
 Gould, A. A. (1852). Mollusca and shells. In: United States Exploring Expedition during the years 1838, 1839, 1840, 1841, 1842 under the command of Charles Wilkes. Boston. 12: 1-510; atlas 1856: 1-16
 amarck, [J.-B. M.] de. (1822). Histoire naturelle des animaux sans vertèbres. Tome septième. Paris: published by the Author, 711 pp
 Link D.H.F. (1807-1808). Beschreibung der Naturalien-Sammlung der Universität zu Rostock. Rostock: Adlers Erben. 1 Abt. [Part 1], pp. 1–50; 2 Abt. [Part 2], pp. 51–100; 3 Abt. [Part 3], pp. 101–165; Abt. 4 [Part 4],pp. 1–30; Abt. 5 [Part 5], pp. 1–38 [1808]; Abt. 6 [Part 6], pp. 1–38

M
Động vật được mô tả năm 1798


title: Melanoxanthus luzonicus

text:
Melanoxanthus luzonicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

Melanoxanthus


title: 10454 Vallenar

text:
10454 Vallenar (1978 NY) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 9 tháng 7 năm 1978 bởi H.-E. Schuster ở Đài thiên văn Nam Âu.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser 10454 Vallenar

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1978


title: Taron

text:
Taron là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Các loài
Các loài trong chi Taron gồm có:

 Taron albocostus Ponder, 1968
 Taron dubius (Hutton, 1878)
 Taron mouatae Powell, 1940

Chú thích

Tham khảo

Fasciolariidae


title: .cy

text:
.cy là tên miền Internet cấp cao nhất dành cho quốc gia (ccTLD) của Cộng hòa Síp.
(ccTLD này không bao gồm Cộng hòa Bắc Síp Thổ Nhĩ Kỳ, sử dụng ccSLD của .nc.tr).

Việc đăng ký chỉ giới hạn cho cư dân đảo Síp hoặc công ty và tổ chức đăng ký với chính phủ ở đó; số đăng ký cá nhân hoặc doanh nghiệp phải có khi đăng ký. Vài giới hạn khác tồn tại cho các tên miền con khác nhau, nhưng .com.cy không bị cấm.

Tên miền cấp 2

 ac.cy - Cơ quan học thuật và nghiên cứu.
 net.cy - Nhà cung cấp dịch vụ Internet và Mạng.
 gov.cy - Cơ quan chính phủ.
 org.cy - Không dành cho tổ chức phi chính phủ.
 pro.cy - Tổ chức chuyên nghiệp.
 name.cy - Người tự nhiên.
 ekloges.cy - Tổ chức hay cá nhân liên quan đến bầu cử.
 tm.cy - Thương hiệu đã đăng ký chính thức.
 ltd.cy - Công ty tư nhân và trách nhiệm hữu hạn công cộng.
 biz.cy - Các công ty đăng ký khác.
 press.cy - Tổ chức và thực thể liên quan tới báo chí.
 parliament.cy - Quốc hội Síp và các trang liên quan.
 com.cy - Các trang thương mại (đăng ký không giới hạn).

Liên kết ngoài
 Thông tin whois của .cy trên IANA
 Trang web đăng ký tên
 NetCy.com cho.cy.com.eu đang ký cho công ty

C y
Cy
C y

sv:Toppdomän#C


title: Oecetis geniculata

text:
Oecetis geniculata là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Chú thích

Tham khảo

Oecetis


title: 9995 Alouette

text:
9995 Alouette là một tiểu hành tinh kiểu S thuộc vành đai chính. Nó bay quanh Mặt Trời theo chu kỳ 3.69 năm.

Được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960 bởi C. J. van Houten và I. van Houten-Groeneveld ngày archived photographic plates made bởi T. Gehrels, Tên chỉ định của nó là 4805 P-L. It was later renamed Alouette in honour thuộc Alouette-1, the first Canadian satellite.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh kiểu S
Được phát hiện bởi Cornelis Johannes van Houten
Được phát hiện bởi Ingrid van Houten-Groeneveld
Được phát hiện bởi Tom Gehrels
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: Long Island

text:
Long Island là một hòn đảo nằm ở Đông Nam New York, Hoa Kỳ. Long Island nằm về phía đông của Manhattan. Kéo dài về phía đông bắc thành Đại Tây Dương, Long Island có bốn quận hạt, hai trong số đó là quận (Queens và Brooklyn) của Thành phố New York, và hai trong số đó (Nassau và Suffolk) chủ yếu là vùng ngoại ô hoặc nông thôn. Trong việc sử dụng phổ biến, thuật ngữ "Long Island" thường chỉ đề cập đến quận Nassau và Suffolk để phân biệt với Thành phố New York, mặc dù tất cả bốn quận trên đảo là một phần của vùng đô thị New York.

Long Island có dân số 7.647.286 theo điều tra dân số năm 2019, khiến cho nó là đảo đông dân nhất trong bất kỳ tiểu bang hoặc vùng lãnh thổ. Đây cũng là 17 hòn đảo đông dân nhất trên thế giới, xếp trước Ireland, Jamaica và đảo Hokkaido của Nhật Bản. Mật độ dân số của nó là 5.470 người trên mỗi dặm vuông (2.110 / km 2). Nếu nó là một tiểu bang, Long Island sẽ xếp hạng thứ 12 về dân số.

Đây là đảo vừa dài nhất đảo lớn nhất  ở Hoa Kỳ Lục địa, Long Island có kích thước 118 dặm (190 km) về phía đông từ bến cảng New York để Montauk Point, và có một bề rộng tối đa bắc-nam 23 dặm (37 km) giữa bờ biển Long Island Sound và phía bắc bờ biển Đại Tây Dương về phía nam. Với diện tích 1.401 dặm vuông (3.629 km2), Long Island là hòn đảo lớn thứ 11 ở Hoa Kỳ, lớn thứ 148 trong các hòn đảo trên thế giới, lớn hơn bất kỳ lãnh thổ Hoa Kỳ, ngoại trừ Puerto Rico, và chỉ nhỏ hơn tiểu bang Rhode Island (1545 dặm Anh vuông). Chín cây cầu và 13 đường hầm (bao gồm cả các đường hầm đường sắt) kết nối Brooklyn và Queens (và như vậy bao gồm cả Long Island) với ba quận khác của Thành phố New York. Phà kết nối quận Suffolk về phía bắc ngang qua Long Island Sound đến bang Connecticut. Hai trong số những sân bay chính của thành phố New York, sân bay La Guardia và sân bay quốc tế John F. Kennedy (sân bay JFK), nằm trên Long Island, ở Queens.

Chú thích

Liên kết ngoài

Đảo của Thành phố New York
Vùng đô thị New York
Lớp tàu sân bay


title: 18976 Kunilraval

text:
18976 Kunilraval (2000 QH206) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 31 tháng 8 năm 2000 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 18976 Kunilraval

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Barbodes katolo

text:
Katolo (Puntius katalo) là một loài cá vây tia trong họ Cyprinidae. Nó chỉ được tìm thấy ở Philippines.

Nguồn

Chú thích

Tham khảo

Barbodes
Động vật đặc hữu Philippines
Cá nước ngọt Philippines


title: Bulbophyllum angustifolium

text:
Bulbophyllum angustifolium là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

A


title: Andrena notophila

text:
Andrena notophila là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1933


title: Vicente Aleixandre

text:
Vicente Aleixandre (tiếng Tây Ban Nha đầy đủ: Vicente Pablo Marcelino Cirilo Aleixandre y Merlo; 26 tháng 4 năm 1898 - 14 tháng 12 năm 1984) là một nhà thơ người Tây Ban Nha, đại diện của "thế hệ 27 tuổi", một hiện tượng của thơ ca Tây Ban Nha thế kỷ 20, đoạt giải Nobel Văn học năm 1977.

Tiểu sử
Vicente Aleixandrelà con cả trong một gia đình kỹ sư xây dựng đường sắt; từ những năm còn nhỏ Aleixandre đã say mê đọc truyện cổ của Hans Christian Andersen, anh em nhà Grimm, Iliad của Homer, các tác phẩm của Arthur Conan Doyle, Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, Friedrich Schiller... Ông học luật và kinh tế tại Đại học Madrid; sau làm phụ giảng tại trường thương mại rồi chuyển sang cục quản lý đường sắt. Năm 1925 Aleixandre bị ốm rất nặng, không còn khả năng tham gia vào các công việc khác mà dồn toàn bộ sức lực cho văn chương. Tuyển tập thơ đầu tiên của ông Ranh giới xuất hiện năm 1928. Năm 1933, ông nhận giải thưởng văn chương quốc gia cho tác phẩm La destrucción o el amor (Hủy diệt hay yêu thương) rồi năm 1944 xuất bản cuốn Sombra del parasio (Bóng Thiên đường), một bài ca viễn tưởng về hạnh phúc và cái đẹp của một con người trước ngưỡng cửa cái chết. Năm 1950, ông trở thành thành viên Viện Hàn lâm Tây Ban Nha.

Năm 1977 ông được trao giải Nobel "vì những tác phẩm thơ xuất sắc thể hiện vị trí của con người trong vũ trụ và trong xã hội hiện đại, đồng thời là chứng cứ thuyết phục về sự phục hồi của các truyền thống thơ ca Tây Ban Nha vào thời kì giữa hai cuộc chiến tranh". Thơ của Aleixandre quyến rũ và mong manh, nhưng không sầu não. Đó là nguồn sống tinh thần không cạn kiệt của đất nước Tây Ban Nha. Aleixandre sống độc thân cho đến cuối đời, ông mất tại Madrid.

Tác phẩm
Ambito (Môi trường quanh ta, 1928), thơ
Espadas como labios (Lưỡi gươm như làn môi, 1932), thơ
La destruccion o el amor (Hủy diệt hay yêu thương, 1933), thơ
Pasion de la tierra (Niềm đam mê của đất, 1928-1929, 1935), thơ
Sombra del parasio (Bóng thiên đường,1944), thơ
Mundo a solas (Thế giới thống nhất, 1936, in 1950)
Historia del corazon (Truyện trái tim, 1954), thơ
Los encuentros (Gặp gỡ, 1958), hồi kí
Poemas amorosos (Thơ tình, 1960), thơ
En un vasto dominio (Trong quyền lực của sự phù du, 1962), thơ
Poemas de la consumacion (Thơ tiêu thụ, 1968), thơ
Dialogos del conocimiento (Đối thoại về sự nhận thức, 1974), thơ
Sonido de la guerra (Âm thanh cuộc chiến, 1978), thơ
Epistolario (Thư từ, 1986), thơ

Một số bài thơ

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Reportaje documental sobre Vicente Aleixandre del programa Tesis emitido en Canal Sur 2 Andalucía
 Asociación de amigos de Vicente Aleixandre
 Espacio para la Poesía Vicente Aleixandre, Miraflores de la Sierra
 Epistolario a Jaime Siles, en homenaje a Vicente Aleixandre
 Poemas de Vicente Aleixandre
 Biografía y poemas de Vicente Aleixandre
 Poemas de Vicente Aleixandre en torno a la creación poética

Sinh năm 1898
Mất năm 1984
Nhà thơ Tây Ban Nha
Người Tây Ban Nha đoạt giải Nobel
Người đoạt giải Nobel Văn học
Nhà thơ LGBT


title: Trung thường thị

text:
Trung Thường Thị (中常侍) là một chức quan được lập ra thời Đông Hán tại Trung Quốc.

Nguyên nhà Tây Hán phong chức không xác định, hễ các chư hầu, tướng quân, lang đại phu có chức hàm đều được ra vào chỗ vua ở (cấm trung 禁中). Thời Hán Nguyên Đế, chức này ban đầu được gọi là Thường Thị (sát nghĩa là "thường trực hầu hạ"), sau được cải xưng là Trung Thường Thị. Minh Đế nhà Đông Hán dùng sĩ nhân, hoạn quan hỗn tạp, tổng cộng có bốn người giữ chức này. Thời Hán Hòa Đế, hoạn quan Trịnh Chúng tham dự cơ binh quốc sự nên chức này ngày càng quan trọng, số người tăng lên thành 10, kiêm lĩnh luôn cả những chức quan lớn khác. Thời Hán An Đế, thái hậu Đặng Tuy (鄧綏) lâm triều; vì là nữ chúa nên không tiếp hàng công khanh trong cung. Thế nên, chức Trung Thường Thị này sau chỉ dành riêng cho hoạn quan. Một hoạn quan làm Trung Trường Thị thời này sau này được biết đến như nhà sáng chế ra giấy là Thái Luân.

Tham khảo

Nhà Đông Hán
Hoạn quan Trung Quốc
Chế độ quan lại Trung Quốc


title: Merimnetria mendax

text:
Merimnetria mendax là một loài bướm đêm thuộc họ Gelechiidae. Nó là loài đặc hữu của Kauai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Merimnetria
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Quan Sách

text:
Quan Sách (chữ Hán: 關索, bính âm: Guan Suo) là một nhân vật hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử Tam Quốc diễn nghĩa của nhà văn La Quán Trung. Trong tiểu thuyết này, Quan Sách xuất hiện tại Hồi thứ 87 và là người con thứ ba của Quan Vũ. Quan Sách là tướng của Thục Hán dưới quyền của Gia Cát Lượng trong cuộc chinh phạt vào vùng Nam Trung.

Tiểu thuyết Tam Quốc Diễn Nghĩa
Khi Khổng Minh đang kiểm điêm binh mã trên đường tiến về phía Nam, thì Quan Sách vào ra mắt và báo cáo lại rằng từ khi Kinh Châu bị mất, Quan Sách lánh nạn ở Bảo Gia trang để dưỡng bệnh nhưng chỉ mong muốn vào Tây Xuyên ra mắt Lưu Bị để đi báo thù, nhưng thương tích chưa khỏi, không thể đi được. Nay đã bình phục, qua tìm hiểu biết được kẻ thù ở Đông Ngô đều bị giết cả rồi, nên đi tắt vào Tây Xuyên giữa đường gặp đại quân nam chinh, nên đến ra mắt. Khổng Minh nghe nói lấy làm ái ngại, một mặt cho người về báo với triều đình, một mặt, sai Quan Sách làm tiền bộ tiên phong, cùng đi đánh phương nam.

Trong chiến dịch bình phương Nam, nhìn chung Quan Sách không thể hiện là một viên tướng quá xuất sắc như Quan Bình hay Quan Hưng trước đó, Quan Sách chỉ được miêu tả là một viên tướng mẫn cán, luôn tuân lệnh của Khổng Minh và được giao những nhiệm vụ liên quan đến việc phục binh bắt các tướng Nam Man bỏ trốn, tiếp ứng cho quân đi trước, bảo vệ lương thảo... Quan Sách đã hoàn thành tốt nhiệm vụ, lập được một số công trạng cho quân Thục, góp phần vào thành công của chiến dịch bình phương Nam.

Truyện mới thêm sau này
Nhân vật Quan Sách lại còn được hư cấu thêm nữa trong kịch và truyện dân gian, rằng rất đẹp trai nên gọi là "Hoa Quan Sách", và có hai người vợ là Bào Tam Nương và Hoa Man. Bào Tam Nương tính tình cởi mở, theo chồng trong suốt thời gian lưu lạc, trên chiến trường dũng mãnh không thua gì nam nhi. Còn nhân vật Hoa Man là con gái Mạnh Hoạch và nhân vật Chúc Dung, võ nghệ cao cường, phải lòng Quan Sách trên chiến trường, sau cật lực thúc đẩy việc hai bên đình chiến rồi được gả làm vợ Quan Sách.

Thủy Hử
Nhân vật Dương Hùng còn gọi là "Bệnh Quan Sách", được cho là giống Quan Sách nhưng nước da tái nhợt.

Xem thêm
 Danh sách nhân vật hư cấu trong Tam quốc diễn nghĩa
 Danh sách sự kiện hư cấu trong Tam Quốc diễn nghĩa

Tham khảo

Nhân vật Tam quốc diễn nghĩa
Quan Vũ
Người Trung Quốc giả tưởng


title: Osmia nana

text:
Osmia nana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1873.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1873


title: Apophylia nigrolimbata

text:
Apophylia nigrolimbata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1940.

Chú thích

Tham khảo

Apophylia


title: Afrocyclops

text:
Afrocyclops là một chi động vật giáp xác Copepoda thuộc họ Cyclopidae, có các loài sau:
Afrocyclops alter Kiefer, 1935
Afrocyclops curticornis (Kiefer, 1932)
Afrocyclops doryphorus (Kiefer, 1935)
Afrocyclops gibsoni (Brady, 1904)
Afrocyclops ikennus Onabamiro, 1957
Afrocyclops lanceolatus Kiefer, 1935
Afrocyclops pauliani Lindberg, 1951
Afrocyclops propinquus (Kiefer, 1932)
Afrocyclops sparus Dussart, 1974

Chú thích

Tham khảo

Cyclopidae


title: Berberis simonsii

text:
Berberis simonsii là một loài thực vật thuộc họ Berberidaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Nguồn
 Ulloa Ulloa, C. & Pitman, N. 2003. Berberis simonsii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Thực vật Ecuador
S


title: Sân bay Nyala

text:
Sân bay Nyala là một sân bay ở Nyala, Sudan . Sân bay này có 1 đường băng dài 3011 m bề mặt nhựa đường.

Các hãng hoạt động theo lịch trình

African Trans (Khartoum)
Sudan Airways (El Fasher, El Obeid, Khartoum)

Linh tinh
 Sân bay Nyala có một chuyến bay bằng máy bay cỡ vừa xuất phát mỗi tuần.
 Có 9 chuyến bay quốc nội mỗi tuần từ sân bay này.
 Máy bay lớn nhất từng hoạt động tại đây là Boeing 727 với 130 chỗ.

Tham khảo

Các điểm đến Nyala
 Nyala Airport Fact Sheet

Sân bay Sudan