title: Sông Công (thành phố)

text:
Sông Công là một thành phố trực thuộc tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam.

Sông Công là thành phố công nghiệp, trung tâm kinh tế, hành chính, văn hóa - xã hội phía Nam của tỉnh Thái Nguyên, là đầu mối giao thông, giao lưu phát triển kinh tế - xã hội quan trọng của vùng Đông Bắc Bộ. Với vị trí chuyển tiếp giữa đồng bằng và trung du, Sông Công có các tuyến giao thông quốc lộ, tỉnh lộ chạy qua nối với thủ đô Hà Nội ở phía Nam và thành phố Thái Nguyên ở phía Bắc, là điều kiện rất thuận lợi để đẩy mạnh giao thương với các vùng kinh tế Bắc thủ đô Hà Nội, phía Nam vùng Trung du miền núi phía Bắc mà trung tâm là thành phố Thái Nguyên và các vùng kinh tế Tam Đảo - Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Bắc Giang. Với lợi thế đặc biệt, Sông Công từ lâu đã được xác định là trung tâm công nghiệp lớn và là đô thị bản lề, trung chuyển kinh tế giữa các vùng trong và ngoài tỉnh Thái Nguyên.

Ngày 01/7/2015, thành phố Sông Công long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 30 năm ngày thành lập thị xã Sông Công, công bố thành lập thành phố Sông Công và đón nhận huân chương lao động hạng Ba cùng sự có mặt của đông đảo các đại biểu đến từ các thành phố, thị xã Việt Bắc khu vực.

Địa lý

Thành phố Sông Công nằm ở trung tâm tỉnh Thái Nguyên, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Phú Bình
Phía tây và phía nam giáp thành phố Phổ Yên
Phía bắc giáp thành phố Thái Nguyên.

Thành phố có vị trí khá thuận lợi: Cách trung tâm thủ đô Hà Nội 65 km về phía bắc, cách thành phố Thái Nguyên 15 km về phía nam, cách sân bay quốc tế Nội Bài 45 km, cách hồ Núi Cốc 17 km.

Đây cũng là địa phương có tuyến đường cao tốc Hà Nội – Thái Nguyên đi qua.

Dân cư
Thành phố Sông Công hiện có 69.382 người (năm 2019), tập trung ở các đô thị và nhà máy, xí nghiệp.

Địa hình
Địa hình tương đối bằng phẳng, mang đặc điểm của miền trung du, nền dốc dần từ Bắc xuống Nam và từ Đông sang Tây, có nhiều ngọn cao vài trăm mét. Nơi cao nhất trong khu vực nội thành là ngọn núi Tảo (54 m), cao độ nền trung bình thường ở mức 15 – 17 m. Thành phố Sông Công được dòng sông Công chia làm 2 khu vực phía Đông và phía Tây tạo 2 nhóm cảnh quan chính: Khu vực phía Đông có địa hình đồng bằng, xen lẫn gò đồi nhỏ và thấp, có độ cao trung bình từ 25 – 30 m, phân bố dọc theo thung lũng sông thuộc các xã Bá Xuyên, xã Tân Quang và các phường Lương Châu, Thắng Lợi, Cải Đan, Phố Cò, Bách Quang: - Khu vực phía Tây có địa hình chủ yếu là gò đồi và núi thấp với độ cao 80 – 100 m; một số đồi cao khoảng 150 m và núi thấp trên 300 m, phân bố dọc theo ranh giới phía Tây thị xã trên địa phận các xã Bình Sơn và Vinh Sơn.

Khí hậu
Thành phố Sông Công thuộc vùng trung du Bắc Bộ.
 Nhiệt độ không khí trung bình 23 °C, nhiệt độ tháng cao nhất là 28 °C, nhiệt độ tháng thấp nhất là 16,1 °C, nhiệt độ cao tuyệt đối là 39,4 °C và nhiệt độ thấp tuyệt đối là 3 °C
 Độ ẩm trung bình năm (%): 82%, độ ẩm trung bình tháng cao nhất là 86%, độ ẩm trung bình tháng thấp nhất là 78%, độ ẩm thấp tuyệt đối là 16%.
 Lượng mưa trung bình hàng năm là 2168 mm, số ngày mưa hàng năm là 142 ngày, lượng mưa tháng lớn nhất là 443 mm, lượng mưa tháng nhỏ nhất 22 mm, số ngày mưa trên 50 mm là 12 ngày, số ngày mưa trên 100 mm là 2-3 ngày, lượng mưa ngày lớn nhất là 353 mm, lượng mưa tháng lớn nhất là 1103 mm, lượng mưa tăng dần từ đầu mùa đến cuối mùa và đạt tới mức lớn nhất vào tháng 8.

Thủy văn

Sông Công bắt nguồn từ vùng Đèo Khế, tỉnh Thái Nguyên, chảy theo hướng Tây Bắc-Đông Nam. Sau khi ra khỏi hồ Núi Cốc ở phía Tây thành phố Thái Nguyên, nó chia thành hai nhánh. Nhánh chính chảy qua trung tâm thành phố Sông Công, qua thành phố Phổ Yên để hội lưu với sông Cầu từ bên phải tại ranh giới ba xã, phường Thuận Thành (thành phố Phổ Yên), Trung Giã (huyện Sóc Sơn, Hà Nội) và Hợp Thịnh (huyện Hiệp Hòa tỉnh Bắc Giang). Nhánh phụ nhỏ hơn chảy qua phía Bắc thành phố Sông Công, huyện Phú Bình rồi chảy vào thành phố Phổ Yên để nối với sông Cầu tại ranh giới ba xã, phường Tân Phú, Thuận Thành (thành phố Phổ Yên), Đại Thành (huyện Hiệp Hòa).

Sông này dài 96 km. Diện tích lưu vực 951 km², cao trung bình 224 m, độ dốc trung bình 27,3%, mật độ sông suối 1,20 km/km². Tổng lượng nước 0,794 km³ ứng với lưu lượng trung bình năm 25 m³/s, môđun dòng chảy năm 26 l/s.km². Mùa lũ từ tháng 6 đến tháng 10, chiếm 74,7% lượng nước cả năm; tháng 8 có lượng dòng chảy lớn nhất chiếm 19,30% lượng nước cả năm; tháng cạn kiệt nhất chiếm 1,8% lượng nước cả năm.

Địa chất
 Vùng Gò Đầm có nền đất tốt, cường độ chịu lực R = 2-2,5 Kg/cm^2
 Vùng ven sông địa hình lòng chảo có cường độ chịu lực thấp hơn R = 1-1,5 Kg/cm^2
 Mực nước ngầm thường xuất hiện ở độ sâu từ 4–5 m.

Hành chính
Thành phố Sông Công có 10 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm 7 phường: Bách Quang, Cải Đan, Châu Sơn, Lương Sơn, Mỏ Chè, Phố Cò, Thắng Lợi và 3 xã: Bá Xuyên, Bình Sơn, Tân Quang.

Lịch sử
Nhân dân thành phố Sông Công luôn tự hào với truyền thống lịch sử vẻ vang của mình. Trong các cuộc kháng chiến chống sự xâm lược của phong kiến phương Bắc trước đây đều có sự tham gia tích cực của nhân dân thành phố Sông Công. Khi thực dân Pháp xâm lược nước ta nhân dân thành phố đã tích cực hưởng ứng cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế năm 1886 và khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917.

Nhà tù Căng Bá Vân được xây dựng khoảng năm 1941 nằm ở trung tâm xã Bình Sơn. Từ đầu năm 1942, thực dân Pháp đưa gần 200 tù chính trị, phần lớn là các chiến sĩ cộng sản từ Bắc Mê và nhà tù Sơn La về giam giữ tại Bá Vân. Hiện tại có nhà bia di tích Căng Bá Vân - Bình Sơn.

Ngày 11 tháng 4 năm 1985, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 113-HĐBT về việc thành lập thị xã Sông Công thuộc tỉnh Bắc Thái. Theo đó, tách thị trấn Mỏ Chè và 3 xã: Cải Đan, Tân Quang và Bá Xuyên thuộc huyện Phổ Yên để thành lập thị xã Sông Công.

Sau khi thành lập, thị xã Sông Công có 6 đơn vị hành chính trực thuộc, gồm 3 phường: Lương Châu, Mỏ Chè, Thắng Lợi và 3 xã: Bá Xuyên, Cải Đan, Tân Quang, khi đó thuộc tỉnh Bắc Thái.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, tỉnh Thái Nguyên được tái lập từ tỉnh Bắc Thái cũ, thị xã Sông Công trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Ngày 10 tháng 4 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định số 18/1999/NĐ-CP về việc điều chỉnh địa giới hành chính và thành lập các xã, phường thuộc các huyện Đại Từ, Phổ Yên và thị xã Sông Công, tỉnh Thái Nguyên. Theo đó:
Thành lập phường Phố Cò trên cơ sở 465 ha diện tích tự nhiên và 4.898 nhân khẩu của xã Cải Đan.
Thành lập xã Vinh Sơn trên cơ sở 410 ha diện tích tự nhiên, 904 nhân khẩu của xã Bá Xuyên; và 382 ha diện tích tự nhiên, 1.119 nhân khẩu của xã Cải Đan.
Thành lập phường Cải Đan trên cơ sở 533 ha diện tích tự nhiên và 4.336 nhân khẩu còn lại của xã Cải Đan.
Chuyển xã Bình Sơn thuộc huyện Phổ Yên về thị xã Sông Công quản lý.

Đến thời điểm này, thị xã Sông Công có 5 phường và 4 xã trực thuộc.

Ngày 18 tháng 10 năm 2010, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định số 925/QĐ-BXD công nhận thị xã Sông Công là đô thị loại III trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.

Ngày 13 tháng 1 năm 2011, thành lập phường Bách Quang trên cơ sở điều chỉnh 852,5 ha diện tích tự nhiên và 9.260 nhân khẩu của xã Tân Quang.

Cuối năm 2014, thị xã Sông Công bao gồm 6 phường: Bách Quang, Cải Đan, Lương Châu, Mỏ Chè, Phố Cò, Thắng Lợi và 4 xã: Bá Xuyên, Bình Sơn, Tân Quang, Vinh Sơn.

Ngày 15 tháng 5 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 932/NQ-UBTVQH13. Theo đó:
 Chuyển toàn bộ 1.560,80 ha diện tích tự nhiên và 23.865 nhân khẩu của xã Lương Sơn, thành phố Thái Nguyên về thị xã Sông Công quản lý.
 Thành lập phường Lương Sơn trên cơ sở toàn bộ 1.560,80 ha diện tích tự nhiên và 23.865 nhân khẩu của xã Lương Sơn.
 Thành lập thành phố Sông Công trên cơ sở toàn bộ 9.837,07 ha diện tích tự nhiên và 109.409 nhân khẩu của thị xã Sông Công.

Ngày 21 tháng 11 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 814/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Thái Nguyên (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó, sáp nhập phường Lương Châu và xã Vinh Sơn thành phường Châu Sơn.

Thành phố Sông Công có 7 phường và 3 xã như hiện nay.

Văn hóa
Trên địa bàn thành phố có một số ngôi chùa:
Chùa Tân Quang. Hội chùa vào ngày 10 tháng 1 hằng năm
Chùa Cải Đan. Hàng năm chùa có hội vào ngày 11 tháng 1 (âm lịch)
Chùa Thượng (phường Thắng Lợi) có hội chùa vào ngày 12 tháng 1 âm lịch
Chùa Phố Cò hay là đền Phố Cò. Mở hội vào ngày 10 tháng 10 (âm lịch)
Chùa Thuần Lương (phường Lương Sơn).

Các tuyến đường, phố chính
 Đường Cách mạng tháng 10
 Đường Thắng Lợi
 Đường 3/2
 Đường 30/4
 Đường Lương Sơn
 Đường Cách mạng tháng tám
 Đường Thống Nhất
 Đường Trần Phú
 Đường Trần Hưng Đạo
 Đường Lê Hồng Phong
 Đường Nguyễn Văn Cừ
 Đường Vũ Xuân
 Đường Lý Thường Kiệt
 Phố An Châu
 Phố Tôn Thất Tùng
 Phố Ngô Sĩ Liên
 Phố Kim Đồng
 Phố Nguyễn Lương Bằng
 Phố Nguyễn Khuyến.

Giáo dục
Sông Công là một trung tâm giáo dục của tỉnh Thái Nguyên sau Tp. Thái Nguyên. Tại đây có các trường: Trường Cao đẳng Công nghiệp Việt Đức, Cao đẳng Công nghệ và Kinh tế công nghiệp (Cơ sở 2), Cao đẳng Cơ khí luyện kim...
 Trên địa bàn mỗi phường, xã thuộc thành phố đều có một trường tiểu học.
 Trên địa bàn thành phố có một số trường cấp hai như: THCS Nguyễn Du, THCS Thắng Lợi, THCS Bình Sơn, THCS Bá Xuyên...
 Trên địa bàn thành phố chỉ có 2 trường THPT: THPT Sông Công, THPT dân lập Lương Thế Vinh và Trường văn hóa Bộ Công An.
 Về đại học và cao đẳng thì có trường Trường Cao đẳng Công nghiệp Việt Đức, Trường Cao đẳng Công nghệ và Kinh tế Công nghiệp (Cơ sở 2), Trường Cao đẳng Cơ khí luyện kim.

Du lịch
 Hồ Núc Nác thuộc phường Châu Sơn
 Hồ Ghềnh Chè thuộc xã Bình Sơn
 Nhà tù Căng Bá Vân thuộc xã Bình Sơn
 Trại ngựa thuộc xã Bình Sơn.

Kinh tế
Khu công nghiệp Sông Công I thuộc thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên. Khu công nghiệp Sông Công là một trong những công trình trọng điểm. Dự án khả thi xây dựng và kinh doanh kết cấu hạ tầng khu công nghiệp Sông Công được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt số 181 ngày 01/9/1999. Diện tích theo quy hoạch tổng thể là 320 ha, diện tích giai đoạn I là 70 ha và còn nhiều thứ khác nữa.

Năm 2011, thành phố Sông Công đạt được những thành tựu kinh tế sau: Tổng giá trị sản xuất (tính theo giá hiện hành) ước đạt gần 5,9 nghìn tỷ đồng, bằng 102,1% kế hoạch, tăng 23,5% so với cùng kỳ năm 2010; giá trị kim ngạch xuất khẩu hàng hóa trên địa bàn ước đạt trên 660 tỷ đồng (33,2 triệu USD), bằng 184% kế hoạch, tăng 202% so với cùng kỳ năm 2010; thu nhập bình quân đầu người ước đạt 24,6 triệu đồng/người/năm, tăng 4,6 triệu đồng/người/năm so với cùng kỳ năm 2010; thu ngân sách thành phố ước đạt trên 115 tỷ đồng, bằng 169,2% kế hoạch tỉnh giao,bằng 152% kế hoạch thành phố, tăng 43% so với cùng kỳ năm 2010; sản lượng lương thực cây có hạt ước đạt trên 17 nghìn tấn, bằng 101% kế hoạch tỉnh giao, 104% kế hoạch thành phố, tăng 0,94% so với cùng kỳ 2010; tỷ lệ hộ nghèo còn 7,21%, giảm 3,08% so với kế hoạch (tính theo tiêu chí mới).

Quy hoạch
Thành phố Sông Công được quy hoạch là một đô thị công nghiệp theo hướng hiện đại. Hiện tại, trên địa bàn thành phố đã và đang thu hút nhiều dự án đầu tư về đô thị như: Khu đô thị Kosy 40 ha, khu dân cư đường Thống Nhất 20 ha, khu đô thị 2 đầu cầu cứng Sông Công, khu đô thị Vạn Phúc, khu đô thị Hồng Vũ... sẽ góp phần tăng tỉ lệ đô thị hóa trên địa bàn thành phố.

Liên kết ngoài
 Các trục đường chính và giá đất  Sở tài nguyên môi trường tỉnh Thái Nguyên.
 Thị xã Sông công tưng bừng ngày hội Văn hóa thể thao  ngày 19/12/2009

Chú thích

Xem thêm
Thành phố Phổ Yên

Thành phố Thái Nguyên

Sông Công
Sông Công (thành phố)
Đô thị Việt Nam loại III


title: Tipula mallochi

text:
Tipula mallochi là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Nearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Frechilla de Almazán

text:
Frechilla de Almazán là một đô thị ở tỉnh Soria, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 37 người.

Tham khảo

Đô thị ở Soria


title: Hans Adolf Krebs

text:
Sir Hans Adolf Krebs (25.8.1900 – 22.11.1981) là một thầy thuốc và nhà hóa sinh người Anh gốc Đức-Do Thái. Krebs nổi tiếng vì việc phát hiện ra 2 chu kỳ trao đổi chất quan trọng: chu trình urê và chu trình Krebs. Chu kỳ sau, loạt then chốt các phản ứng hóa học trong trao đổi chất, tạo ra năng lượng trong các tế bào, cũng được gọi là "chu trình axít xitric" đã mang lại cho ông giải Nobel Sinh lý và Y khoa năm 1953 (chung với Fritz Albert Lipmann).

Tiểu sử

Thời niên thiếu
Krebs sinh tại Hildesheim, Đức, con của Georg Krebs, một bác sĩ giải phẫu tai mũi họng và Alma Davidson. Ông học trung tiểu học ở Hildesheim, rồi học y học ở Đại học Göttingen và Đại học Freiburg từ 1918–1923. Ông đậu bằng tiến sĩ ở Đại học Hamburg năm 1925, sau đó nghiên cứu hóa học ở Berlin trong một năm, rồi trở thành phụ tá của Otto Warburg tại Viện Sinh học hoàng đế Wilhelm (Kaiser Wilhelm Institute for Biology) tới năm 1930.

Sự nghiệp
Krebs gia nhập quân đội Đức năm 1932, và phục vụ ở sư đoàn bộ binh cơ giới hóa thứ 13 bất kể niềm tin Do Thái của mình. Krebs trở lại ngành y học lâm sàng ở bệnh viện thị xã Altona, (Hamburg) và sau đó ở bệnh xá của Đại học Freiburg, nơi ông nghiên cứu và phát hiện ra chu trình urê. Vì gốc gác Do Thái, ông bị cấm không được hành nghề y sĩ ở Đức, do đó ông đã di cư sang Anh năm 1933. Ông được mời tới làm việc trong phân khoa hóa sinh của Đại học Cambridge, dưới quyền của Sir Frederick Gowland Hopkins (1861–1947). Krebs trở thành giáo sư môn hóa sinh ở Đại học Sheffield năm 1945.

Lãnh vực nghiên cứu của Krebs là sự trao đổi chất trung gian. Ông đã phát hiện ra chu trình urê năm 1932, và chu trình Krebs năm 1937 ở Đại học Sheffield. Ông chuyển sang làm giáo sư hóa sinh ở Đại học Oxford năm 1954 và sau khi nghỉ hưu, ông vẫn tiếp tục làm việc ở Bệnh xá Radcliffe, Oxford cho tới khi từ trần.

Giải thưởng và Vinh dự
Năm 1953 ông đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa cho công trình phát hiện ra chu trình Krebs. Ngoài giải Nobel ông cũng đoạt giải Albert Lasker cho nghiên cứu Y học cơ bản, Huy chương Otto Warburg năm 1969 và Huy chương Copley. Ông được phong tước hầu năm 1958.
Ông từng là ủy viên giám đốc của Trinity College và cũng được bầu làm ủy viên giám đốc danh dự của Girton College, Đại học Cambridge năm 1979.

Đời tư
Krebs kết hôn với Margaret Cicely Fieldhouse năm 1938. Họ có ba người con: hai con trai John Krebs (nay là nam tước Krebs, một nhà nghiên cứu chim và nghị sĩ Thượng Nghị viện Vương quốc Anh) và Paul, và con gái, Helen. Krebs qua đời ở Oxford, Anh năm 1981.

Xem thêm
 Fritz Albert Lipmann

Tham khảo

 Sri Kantha, S: The question of nepotism in the award of Nobel prizes; a critique of the view of Hans Krebs. Medical Hypotheses, 1991; 34: 28-32.

Liên kết ngoài
 Biography
 1953 Nobel Prize in Physiology or Medicine

Sinh năm 1900
Mất năm 1981
Người Anh gốc Do Thái
Người đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa
Người Anh đoạt giải Nobel
Người Đức đoạt giải Nobel
Nhà hóa sinh Anh
Cựu sinh viên Đại học Göttingen
Hội viên Hội Hoàng gia
Người Vương quốc Liên hiệp Anh đoạt giải Nobel
Nhà hóa sinh Đức


title: Stethispa chilensis

text:
Stethispa chilensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Stethispa


title: (23491) 1991 RX17

text:
{{DISPLAYTITLE:(23491) 1991 RX17}}

(23491) 1991 RX17 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 13 tháng 9 năm 1991.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 23001–24000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Manzonia alexandrei

text:
Manzonia alexandrei là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Manzonia


title: 4375 Kiyomori

text:
4375 Kiyomori (1987 DQ) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 28 tháng 2 năm 1987 bởi Tsuneo Niijima và Takeshi Urata ở Ojima.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 4375 Kiyomori

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1987


title: Xanthothrix

text:
Xanthothrix là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Xanthothrix neumoegeni H. Edwards, 1881
 Xanthothrix ranunculi H. Edwards, 1878

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Xanthothrix at funet

Hadeninae


title: Kras

text:
Kras (tiếng Ý: Carso), còn gọi là the  Karst hay cao nguyên Kras, là một khu vực ranh giới cao nguyên đá vôi ở tây nam Slovenia mở rộng tới miền đông bắc Ý và miền tây Croatia. Nó nằm giữa thung lũng Vipava, Vipavska brda, phần phía tây nhất của các ngọn đồi Brkin, vịnh Trieste và một phần ngắn của biên giới Ý nằm giữa vịnh Trieste và sông Vipava. Biên giới phía tây của nó là biên giới theo dân tộc cổ của người Ý và người Sloven. Khu vực này nổi tiếng nhờ nó là cảm hứng cho thuật ngữ địa chất carxtơ.

Cao nguyên này khá dốc so với các vùng đất xung quanh, với ngoại lệ là ở phía đông nam, là khu vực mà độ dốc ít rõ nét hơn. Cao nguyên này thấp dần từ đông nam tới tây nam. Trung bình nó nằm ở độ cao 334 mét trên mực nước biển. Do Kras thấp dần về phía biển Adriatic (xem: Kraški rob), nó ít bộc lộ các ảnh hưởng khí hậu có lợi của biển. Thực vật chính trong quá khứ là sồi, nhưng hiện nay là các rừng thông. Các cánh rừng hiện nay chỉ che phủ khoảng 1/3 diện tích khu vực Kras.

Kras nổi tiếng vì các hang động của mình. Tại Slovenia, chúng bao gồm Vilenica (hang động du lịch cổ nhất trên thế giới), hang Lipica, hang Divača, hang Kačna và các hang Škocjan (hệ thống di sản thế giới của UNESCO), trong khi tại Ý có Grotta Gigante (hang du lịch lớn nhất thế giới, với mặt phẳng dao động ngang đặc biệt được dùng để đo sự lên xuống của thủy triều do Mặt Trăng tác động đối với Trái Đất).

Phần lớn Kras nằm ở tây nam Slovenia với diện tích 429 km² và dân số khoảng 19.000 người. Kras tổng thể có 100 điểm dân cư. Thành phố Sežana là trung tâm của Kras về phía biên giới Slovenia; nó là nơi mà nhà thơ Srečko Kosovel sinh ra. Các trung tâm nông thôn chính là các khu dân cư ở Divača, Dutovlje và Komen. Štanjel là khu dân cư có phong cảnh đẹp ở phần gờ phía bắc nhất của cao nguyên này; các ngôi nhà trong khu này được tụm lại xung quanh đồi Turn, tạo ra ấn tượng về một thành phố thời Trung cổ.

Các điều kiện tự nhiên, bao gồm gió bora (burja) và cách thức sinh hoạt của người dân địa phương đã có ảnh hưởng lớn tới các yếu tố cơ bản trong kiến trúc của vùng này, tạo ra các hình dáng đơn giản nhưng rõ ràng. Kras cũng được biết tới nhờ rượu vang của mình, có tên gọi là teran và đùi lợn xông khói. Một trong các trung tâm du lịch chính trong khu vực là Lipica, với các đàn ngựa (quê hương của nòi ngựa Lipizza) cũng như là các tiện nghi du lịch khác.

Xem thêm

Địa lý Slovenia
Địa lý Ý

Tham khảo

Cao nguyên
Địa lý Slovenia
Địa lý Ý


title: Nam Chiếu

text:
Nam Chiếu quốc (chữ Hán: 南詔國), cũng gọi Đại Lễ (大禮), người Thổ Phồn gọi ljang yul (tiếng Tạng: ), là một vương quốc của người Bạch, người Miêu và người Di (người Lô Lô), và cộng đồng người Thái (Thái - Kra-Dai) chiếm số nhỏ, họ đã phát triển rực rỡ ở Đông Nam Á trong các thế kỷ 8 và thế kỷ 9. Vương quốc nằm trong khu vực mà ngày nay là tỉnh Vân Nam của Trung Hoa, và một phần phía tây của Bắc Bộ Việt Nam.

Vương quốc tồn tại từ năm 738, khi Mông Xá (Mường Se) quốc quân Mông Bì La Các thống nhất Lục Chiếu, và nó đã đạt đến độ cực thịnh vào năm 860 khi ôm gọn vùng Vân Nam ngày nay, giáp với đông nam của Quý Châu, Tây Tạng, Tứ Xuyên; tây bắc của Việt Nam và chính bắc của Lào và Miến Điện.

Quốc gia này bị diệt vong vào năm 902, khi quyền thần Trịnh Mãi Tự giết toàn bộ vương thất Nam Chiếu và tự lập nên Đại Trường Hòa. Chiến cục sau đó ở Nam Chiếu đã bất ổn định trong một thời gian, sau khi trải qua 3 thời đại thì chính thức hình thành nên một quốc gia cường thịnh khác ở Vân Nam, Vương quốc Đại Lý.

Quốc hiệu
Năm 779, Mông Dị Mâu Tầm dời đô đến Dương Tư Mị Thành (陽苴𠴟城), ngày nay chính là Thành phố Đại Lý. Biệt xưng Hạc Thác (鹤拓), lại gọi là Tử Thành (紫城). Năm 794, Dị Mâu Tầm được nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông) phong làm Nam Chiếu vương (南詔王), từ đó quốc hiệu chính thức gọi là Nam Chiếu quốc (南詔國) hoặc Hạc Thác.

Năm 860, Mông Thế Long sửa quốc hiệu thành Đại Lễ quốc (大禮國), với ý nghĩa "Lễ nghi chi bang" và tự xưng Hoàng đế. Sang năm 878, Mông Long Thuấn lại sửa thành Đại Phong Dân (大封民) hoặc Đại Phong Nhân (大封人), chữ "Phong" là chỉ người Bạch, quốc hiệu lấy dân tộc tự xưng.

Lịch sử

Sự thành lập và các dân tộc
Nguyên thủy, ở đây có một vài bộ lạc của người Bạch sinh sống bằng nông nghiệp trong các vùng đất màu mỡ xung quanh hồ Nhĩ Hải. Mỗi một bộ lạc là một vương quốc riêng biệt, được gọi là Chiếu (詔, tiếng Lô Lô:  nzy), tiếng Thái nói là Chẩu nghĩa là Chủ Nhân, Người Chủ. Người ta nói rằng đã từng có Lục Chiếu là: Mông Huề Chiếu, Việt Tích Chiếu, Lãng Khung Chiếu, Đằng Đạm Chiếu, Thi Lãng Chiếu, Mông Xá Chiếu. Mông Xá Chiếu ở về phía nam nên đôi khi gọi là Nam Chiếu. Năm 737, đời Huyền Tông nhà Đường ở Trung Quốc, với sự hỗ trợ của quân đội nhà Đường, Mông Bì La Các (tức Bì La Cáp) là đại chiếu của Mông Xá Chiếu đã lần lượt thống nhất Lục chiếu, thành lập ra một Vương quốc mới, gọi là Nam Chiếu.

Về việc này Việt Nam sử lược (VNSL) của Trần Trọng Kim có chép:

Vương quốc Nam Chiếu duy trì một mối quan hệ mật thiết với nhà Đường, và chính quyền Nam Chiếu là của hai tộc người Bạch và Di. Một số nhà sử học còn cho rằng phần lớn dân cư là người Bạch, nhưng cầm quyền lại là người Di. Thủ đô của vương quốc này được thành lập năm 738 ở Thái Hòa (ngày nay là làng Thái Hòa, cách thành cổ Đại Lý vài dặm về phía nam). Nằm ở trung tâm của thung lũng Nhĩ Hải, khu vực này khi đó là lý tưởng: nó giúp cho người ta dễ dàng chống lại các cuộc tấn công và nó nằm giữa một khu vực đất đai nông nghiệp màu mỡ.

Dân cư vùng phía Tây và Tây Nam của Nam Chiếu có lẽ phần lớn là các tộc người gốc Tây Tạng như Bạch, người Di (Lolo và La Hủ), phía Đông Nam có lẽ là người Thái gốc Nam Việt mới di cư đến (sau khi thành Phiên Ngung thất thủ) và Miêu (Hmong), Dao. Tuy nhiên, tên các vua Nam Chiếu cho thấy có lẽ họ không phải là người Thái, vì họ đặt tên theo cách dùng âm tiết cuối của tên cha để bắt đầu tên con, phổ biến trong người Lolo và các nhóm Tạng-Miến khác nhưng không phổ biến trong người Thái. Cũng như vậy, có nhiều từ Nam Chiếu được ghi lại được xác định là ngôn ngữ Lolo, và không có trong từ vựng Thái.

Phát triển

Năm 748, nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) phong Mông Các La Phượng làm Vân Nam vương (雲南王). Có sự giúp sức của nhà Đường, Các La Phượng khống chế và thâu tóm chính quyền các bộ tộc của Thoán Thị (爨氏) và chiếm hầu hết khu vực Vân Nam.

Trong khi đó Thiền Vu Trọng Thông (鮮于仲通) được phong làm Tiết độ sứ Kiến Nam, còn Trương Kiền Đà làm Thái thú Vân Nam. Vị tân Thái thú hành vi ngạo nghễ bạo ngược, đối đãi vợ chồng Các La Phượng khiếm nhã, lại còn vu cáo Các La Phượng mưu phản. Năm Thiên Bảo thứ 9 (750), Các La Phượng vây giết Trương Kiền Đà, chính thức phản lại nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông). Nghe tin, Tể tướng nhà Đường là Dương Quốc Trung phái Thiền Vu Trọng Thông đem quân đội đến Nhung Châu, Tây Châu, chia ra 3 đường tiến binh chống lại Nam Chiếu. Các La Phượng nhanh chóng phái sứ giả giảng hòa, nhưng nhà Đường cự tuyệt, thế là Các La Phượng bí bách xin Thổ Phồn cứu giúp.

Năm 751, quân đội nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) tiến tới kinh sư của Nam Chiếu nhưng đội quân này đã bị đánh bại ở Hạ Quan bởi liên quân Nam Chiếu và Thổ Phồn. Cùng năm này, nhà Đường còn chịu một thất bại khác rất nặng nề dưới tay của người Ả Rập trong Trận chiến Talas ở Trung Á; các thất bại này đã làm nhà Đường suy yếu cả trong lẫn ngoài. Ngày nay, mồ tướng (2 km về phía tây Hạ Quan), và mả vạn binh (trong công viên Thiên Bảo) là chứng tích cho thảm bại này. Từ trận này, Nam Chiếu và Thổ Phồn kết làm huynh đệ chi bang.

Năm 754, nhà Đường (đời vua Đường Huyền Tông) lại cử Lý Mật đem quân đội sang đánh, lần này từ phía bắc, nhưng khi quân đến thì không công thành được, lại hết lương, bệnh dịch nên Lý Mật phải rút đi. Các La Phượng nhân đó truy kích và tiêu diệt toàn bộ quân của Lý Mật.

Được lợi từ những thành công này, Nam Chiếu phát triển và bành trướng rất nhanh, đầu tiên là vào Miến Điện, sau đó là toàn bộ Vân Nam ngày nay, xuống phía bắc Lào và Thái Lan, và sau đó về phía bắc tới Tứ Xuyên. Năm 764, Nam Chiếu thiết lập kinh đô thứ hai tại Côn Minh với một bộ máy hành chính quan lại rất hoàn chỉnh.

Năm 830, Thành Đô của nhà Đường (đời vua Đường Văn Tông) đã bị quân Nam Chiếu (đời vua Mông Khuyến Phong Hữu) chiếm đóng; nó đã là một phần thưởng lớn, vì nó làm cho Nam Chiếu có khả năng đánh chiếm toàn bộ tỉnh Tứ Xuyên với những cánh đồng màu mỡ. Điều này là quá nhiều đối với người Trung Hoa, họ đã không mất nhiều thời gian để phản công.

Năm 859, vua Nam Chiếu là Mông Thế Long công hãm Bá Châu của nhà Đường (nay là Tuân Nghĩa, Quý Châu).

Nam Chiếu cũng đã từng xâm chiếm An Nam (tên gọi khi đó của Việt Nam) từ những năm 846 tới năm 866. Về việc này, trong Đại Việt sử ký toàn thư có chép (lược trích lại):

Ngoài ra, Nam Chiếu cũng đã nhiều lần tấn công Myanmar. Từ giữa thế kỷ thứ 8 cho tới cuối thế kỷ thứ 9, Nam Chiếu là một cường quốc trong vùng nam Trung Quốc, bắc Đông Nam Á. Nó liên tục gây sức ép quân sự lên Các thị quốc Pyu ở miền trung Miến Điện bây giờ, quân Nam Chiếu đánh tới tận miền nam Miến Điện và miền bắc Thái Lan đầu thế kỷ thứ 9, mở cuộc viễn chinh đánh Chân Lạp và ghi lại là họ đã tiến tới tận bờ biển, liên tiếp tiến công vào An Nam đô hộ phủ thuộc nhà Đường trong khoảng thời gian 846 - 866.

Đây là thời kỳ sức mạnh Nam Chiếu đạt đến đỉnh điểm, rồi dần suy đi, trước sức ép của Trung Hoa đang cường thịnh trở lại, và Việt Nam giành được độc lập.

Suy yếu

Năm 870 nước Nam Chiếu (đời vua Mông Thế Long) tiến quân đánh vào Thành Đô nhà Đường (đời vua Đường Ý Tông), một quan lại là Dương Khánh Phục (楊慶復) mộ được một đội quân gọi là "Đột Tương" (突將) đến tăng viện, đánh đuổi quân Nam Chiếu ra khỏi Thành Đô. Dương Khánh Phục và quân "Đột Tương" ở lại trấn thủ Thành Đô nhà Đường.

Năm 873, nước Nam Chiếu (đời vua Mông Thế Long) bị đuổi khỏi Tứ Xuyên và bị đẩy lùi về Vân Nam. Việc chiếm đóng Thành Đô là mốc đỉnh cao của nhà Nam Chiếu, từ đó trở đi vương quốc Nam Chiếu bắt đầu suy yếu.

Năm 874, nước Nam Chiếu (đời vua Mông Thế Long) tiến công vào Tây Xuyên của nhà Đường (đời vua Đường Hy Tông), Tây Xuyên tiết độ sứ Ngưu Tùng (牛叢) không kháng cự nổi. Quân Nam Chiếu tiến đến thủ phủ Thành Đô rồi triệt thoái, song Ngưu Tùng sợ Nam Chiếu sẽ lại tiến công nên đã tập hợp người dân khu vực xung quanh vào trong thành Thành Đô. Đường Hy Tông lệnh cho các quận xung quanh: Hà Đông, Sơn Nam Tây đạo, Đông Xuyên phát binh cứu viện Tây Xuyên, trong khi lệnh cho Cao Biền tiến đến Tây Xuyên để giải quyết "man sự".

Mùa xuân năm 875, Cao Biền được Đường Hy Tông bổ nhiệm là Tây Xuyên tiết độ sứ, cũng như Thành Đô doãn. Cao Biền nhận thấy sẽ phát sinh đại dịch nếu người dân đều tụ tập bên trong tường thành Thành Đô, vì thế ông ta đã hạ lệnh mở cổng thành cho người dân ra ngoài ngay cả trước khi ông ta đến thành này, người dân Thục bước đầu rất hài lòng về Cao Biền. Khi đến nơi vào mùa xuân năm 875, Cao Biền tiến hành một số cuộc tiến công nhỏ nhằm trừng phạt Nam Chiếu, sau đó cho xây dựng một số thành lũy trọng yếu trên biên giới với Nam Chiếu. Cao Biền tăng cường phòng thủ, Nam Chiếu không tiếp tục tiến hành các cuộc tiến công vào Tây Xuyên, song thỉnh cầu tổng tiến công Nam Chiếu (đời vua Mông Thế Long) của Cao Biền bị Đường Hy Tông từ chối.

Năm 876, nước Nam Chiếu (đời vua Mông Thế Long) sai sứ giả đến chỗ Cao Biền của nhà Đường cầu hòa, song lại tập kích qua biên giới nhà Đường (đời vua Đường Hy Tông) không ngừng, Cao Biền xử trảm vị sứ giả Nam Chiếu này. Sau đó, Nam Chiếu lại gửi "mộc giáp thư" cho Cao Biền, yêu cầu được mượn Cẩm Giang cho ngựa uống nước. Cao Biền cho xây dựng phủ thành Thành Đô, tăng cường công sự phòng ngự. Cao Biền cũng phái hòa thượng Cảnh Tiên (景先) đến Nam Chiếu, đảm bảo hòa bình và nói rằng triều đình nhà Đường sẽ gả một công chúa cho hoàng đế Mông Thế Long của Nam Chiếu. Do các hành động này của Cao Biền, Nam Chiếu sau đó không còn quấy nhiễu biên giới nhà Đường nữa.

Tới nửa sau thế kỷ 9, Nam Chiếu chỉ còn duy trì ảnh hưởng của mình ở vùng tây nam Trung Hoa, sau hàng thập kỷ chiến tranh liên tục.

Tình hình chính trị nội bộ của Nam Chiếu cũng không ổn định với việc có tới 13 vua lên ngôi trong vòng 120 năm tiếp đó, và không ai trong số họ quan tâm đến việc bành trướng thế lực về phía nam nữa. Trong đó, dòng họ Trịnh ở Vân Nam là người Hán nhiều năm thừa kế chức Thanh bình quan (清平官) thao túng Nam Chiếu. Năm 897, Thanh bình quan Trịnh Mãi Tự sai Dương Đăng giết chết Nam Chiếu vương Mông Long Thuấn. Mông Thuấn Hóa Trinh lên kế vị ngôi vua Nam Chiếu.

Năm 902, vua Mông Thuấn Hóa Trinh qua đời. Trịnh Mãi Tự giết chết 800 người thân tộc của Nam Chiếu vương, triều đại Nam Chiếu bị lật đổ, và sau đó là Đại Trường Hòa. Sau Đại Trường Hòa, lại có Đại Thiên Hưng, Đại Nghĩa Ninh 3 triều đại kế tiếp nhau cho đến khi Đoàn Tư Bình nắm quyền năm 937 để thành lập ra Vương quốc Đại Lý.

Chính trị
Nền chính trị trung ương của Nam Chiếu ảnh hưởng mạnh của văn hóa nhà Đường.

Lúc này bộ máy cai trị có Lục tào (六曹), gồm: Binh tào (兵曹), Hộ tào (戶曹), Khách tào (客曹), Pháp tào (法曹), Sĩ tào (士曹) cùng Thương tào (倉曹). Cơ bản là noi theo Đường triều đại phương quan chế. Thời hậu kì lại sửa thành Tam thác (三托); Khất thác (乞托) quản ngựa; Lộc thác (祿托) quản bò và Cự thác (巨托) quản thương nghiệp. Dưới là Cửu sảng (九爽) gồm; Mạc sảng (幕爽) quản quân đội; Tông sảng (琮爽) quản hộ tịch; Từ sảng (慈爽) quản lễ nghi; Phạt sảng (罰爽) quản hình luật; Khuyến sảng (勸爽) quản lý quan viên; Quyết sảng (厥爽) quản lý công tác; Vạn sảng (萬爽) quản tài dụng; Dẫn sảng (引爽) quản người khách (nô lệ) và Hòa sảng (禾爽) quản lý thương nhân. Cứ mỗi 3 sảng thì có một Đốc sảng (督爽) quản hạt.

Tể tướng gọi Thanh Bình quan (清平官), giải quyết các việc quốc sự lớn nhỏ, cùng Đại quân tướng (大軍將) và Quốc vương có quyền quyết định tối cao. Ở địa phương, khu vực Lục Chiếu khi đó chia thành Lục kiểm (六瞼); trong đó Kiểm tương ứng với Châu thời Đường. Những khu vực bị chinh phục mà thành thì được gọi là Tiết độ (節度). Cụ thể như sau:
 Kiểm (瞼): đến thời hậu kỳ đã lên tới con số 11 kiểm.
 Đại Hòa kiểm (大和瞼): ngày nay là khu Đại Hòa, Thành phố Đại Lý.
 Tư Mị kiểm (苴咩瞼): còn gọi Dương Tư Mị (陽苴咩), ngày nay là khu vực Đại Lý cổ thành.
 Đại Ly kiểm (大厘瞼): nay là khu vực Hỉ Châu.
 Đằng Xuyên kiểm (邆川瞼): nay là khu Đặng Châu.
 Mông Xá kiểm (蒙舍瞼): nay là khu huyện Nguy Sơn.
 Bạch Nhai kiểm (白崖瞼): nay là khu vực huyện Di Độ.
 Vân Nam kiểm (雲南瞼): nay là khu vực huyện Tường Vân.
 Phẩm Đạm kiểm (品澹瞼): nay là khu vực huyện Tường Vân.
 Mông Tần kiểm (蒙秦瞼): nay là khu vực huyện Dạng Tỵ.
 Hĩ Hòa kiểm (矣和瞼): nay là khu vực huyện Nhĩ Nguyên.
 Triệu Xuyên kiểm (趙川瞼): nay là khu vực trấn Phượng Nghi của Thành phố Đại Lý.

Ngoài Kiểm, Nam Chiếu quốc sau khi thu phục sẽ đặt các khu vực Tiết độ (節度) và Đô đốc (都督). Thời đầu có 8 Tiết độ: Vân Nam (雲南), Thác Đông (拓東), Vĩnh Xương (永昌), Ninh Bắc (寧北), Trấn Tây (鎮西), Khai Nam (開南), Ngân Sinh (銀生, nằm dọc phía đông sông Lan Thương (Mê Kông) tới vùng Lào Lung (Vương quốc Luang Phrabang) sau này) và Thiết Kiều (鐵橋).

Thời hậu kì:
 Lục tiết độ: Lộng Đống (弄棟), Vĩnh Xương (永昌), Ngân Sinh (銀生), Kiểm Xuyên (劍川), Thác Đông (拓東) và Lệ Thủy (麗水).
 Nhị đô đốc: Hội Xuyên (會川), Thông Hải (通海).

Quân đội
Nam Chiếu có hệ thống binh đội thiện chiến, cơ bản chia ra quân thường trực, hương binh và di tốt.

Quân thường trực số lượng không lớn, nhưng sức chiến đấu rất mạnh, được xưng là [La Tư tử; 囉苴子]. Hương binh là lực lượng quân sự cơ sở của Nam Chiếu, khi xảy ra chiến tranh thì từ các thôn ấp điều động. Ngày thường ở thôn ấp thì họ cày ruộng như dân thường, đến khi chiến tranh thì lập tức thành binh sĩ, tương tự thể chế ngụ binh ư nông mà lịch sử Việt Nam thường thấy. Còn Di tốt (夷卒) là dạng dân tộc thiểu số có vũ trang, cũng có tính chất lâm thời như Hương binh, khi bình thường thì trú ở các khu tự trị, khi có biến thì được điều quân. Loại Di tốt này cực kì thiện chiến, hay cùng La Tư tử làm tiên phong.

Người quản lý quân sự cao cấp nhất ở Nam Chiếu gọi là Đại quân tướng (大軍將), một loại chức vụ vinh dự, có thể từ các Tiết độ sứ, Đô đốc, Thanh Bình quan hay Tào trưởng tiếp nhậm. Bên dưới có các chức vụ như Diễn tập (縯習), Diễn lãm (縯覽), Thiện duệ (繕裔), Thiện lãm (繕覽), Đạm tù (澹酋), Đạm lãm (澹覽), Mạc ngụy (幕偽) và Mạc lãm (幕覽).

Kinh tế
Nam Chiếu xã hội kinh tế phát triển không cân bằng, lấy Điền Trì và Nhị Hải hai địa khu làm chuẩn tối cao.

Nông nghiệp lấy lúa nước làm chủ yếu, còn có đậu, mạch, túc, tắc các loại ngũ cốc và hoa màu khác. Đa số là trồng lúa mạch, mỗi năm có 2 vụ mùa, chủ yếu trồng trên các ruộng bậc thang.

Ở Nam Chiếu thì chăn nuôi là ngành cực kỳ tiên tiến. Thủ công nghiệp tương đối phát đạt, đặc biệt xứ sở này rất nổi tiếng việc chế tạo binh khí. Tại Di Độ ở Vân Nam còn có một cái trụ bằng sắt, cho thấy trình độ đúc khí ở Nam Chiếu xưa đã phát triển thế nào.

Thời hậu kỳ của Nam Chiếu, ở Tứ Xuyên có nhiều thợ thủ công từ phương Nam đến, nên các ngành kéo dệt, trổ sơn rất phát triển. Khi giao dịch, nam Chiếu chuộng dùng tăng bạch, muối khối, thời hậu kỳ ưa dùng bối tệ (貝幣; tiền bằng vỏ sò).

Xã hội

Văn hóa
Văn học Nam Chiếu đã chịu ảnh hưởng rất nhiều chữ Hán đến từ nhà Đường, song vẫn có những thành tựu bản ngữ (tức tiếng Bạch) nhất định. Dân gian lấy chữ Hán để phỏng lại tiếng Bạch, từ đó tạo ra Chính văn của Nam Chiếu. Vào thời hậu kỳ, triều đình Nam Chiếu phái rất nhiều con em quý tộc đến Thành Đô để du học, và cũng do vậy các thi nhân Nam Chiếu đều có phong thái thơ văn, truyện phú đều rất tương đồng với nhà Đường, cụ thể có Nam Chiếu đức hóa bi (南詔德化碑).

Âm nhạc và vũ đạo của Nam Chiếu muôn màu muôn vẻ, ắt hẳn chịu những nét của dân tộc thiểu số bản địa và Đông Nam Á nói chung. Năm 745, Đường Huyền Tông từng ban cho Nam Chiếu (đời vua Mông Bì La Các) 2 bộ nhạc của người Hồ, và năm 800 thì Nam Chiếu (đời vua Mông Dị Mâu Tầm) cũng hiến Thiên Nam Điền Việt tục ca (天南滇越俗歌) cho nhà Đường (đời vua Đường Đức Tông), sau đổi tên thành Nam Chiếu phụng thánh nhạc (南詔奉聖樂), tham gia diễn xuất nhân số đạt trăm người. Nam Chiếu còn hay chơi một loại ca vũ, mang tính chất Phật giáo. Nam Chiếu dân gian ca vũ lấy Đạp ca (踏歌), Hồ lô sinh (壺蘆笙) tương đối phổ biến, thiếu niên đệ tử cũng thích thổi lá cây để biểu đạt cảm tình.

Nền hội họa Nam Chiếu được bảo tồn đến nay không nhiều lắm, chỉ có Nam Chiếu đồ truyện (南詔圖傳) là tiêu biểu.

Dân chủng
Nam Chiếu quốc khi ấy là một hỗn hợp, tương tự hợp chủng quốc, có hơn mười mấy dân tộc quy tụ, song nhiều nhất phải kể đến Bạch Man (白蠻; tổ tiên của người Bạch) và Ô Man (烏蠻; tổ tiên của người Di). Bạch Man chủ yếu phân bố ở Điền Tây, Điền Trung ở dải vùng Bình Bá, giao thông phát đạt. Ô Man chủ yếu phân bố ở vùng Điền Đông và một số vùng núi hẻo lánh trong hang, cốc.

Ngoài ra còn có Hòa Man (和蠻; nay là người Hà Nhì), Thuận Man (順蠻; nay là người Lật Túc), Ma Chút (磨些; nay là người Nạp Tây), Tầm Truyện (尋傳; nay là người A Xương), Lỏa Hình (裸形; nay là người Cảnh Pha), Kim Xỉ (金齒; nay là người Thái), Phác Tử Man (朴子蠻; nay là người Palaung, người Bố-lãng, người Va),...

Tôn giáo
Nam Chiếu có một mối liên quan mật thiết với đạo Phật, được minh chứng bằng các nghệ thuật điêu khắc đá còn tồn tại từ thời kỳ đó. Một số học giả nói rằng đạo Phật dòng Asarya của Nam Chiếu có liên quan đến Phật giáo Ari của bộ phái Mật tông đã từng tồn tại ở Pagan, Myanmar.

Đây là kết quả của việc Nam Chiếu bành trướng thế lực và lãnh thổ của mình, kiểm soát một vùng rộng lớn nay là Vân Nam và một phần lãnh thổ Miến Điện và đông bắc Ấn Độ, mở đường thông thương giữa Trung Quốc với Ấn Độ. Việc Nam Chiếu, cũng giống như nhà Đường ở Trung Quốc, và Đại Việt khi đó, theo Phật giáo đã giúp đạo Phật lan tỏa, cũng như phổ biến văn hóa và kiến trúc Ấn Độ.

Niên biểu
Đại Mông

Đại Lễ

Đại Phong Dân

Đại Trường Hòa

Đại Thiên Hưng (Hưng Nguyên)

Đại Nghĩa Ninh

Chú thích

Tham khảo
 Chan, Maung (tháng 3 năm 2005) Theravada Buddhism and Shan/Thai/Dai/Laos Regions.
 Wyatt, David K, Thailan: A short History, Yale University Press, New Haven and London, 1984
Đại Lễ
N
Quốc gia cổ trong lịch sử Lào
Cựu quốc gia trong lịch sử Việt Nam
Người Bạch
Người Lô Lô
Lịch sử Vân Nam
Lịch sử Đông Nam Á
Mật tông


title: Nordmaling (đô thị)

text:
Đô thị Nordmaling (Nordmalings kommun) là một đô thị ở hạt Västerbotten, bắc Thụy Điển. Thủ phủ là Nordmaling (dân số 2.600).

Đô thị này được lập từ một giáo khu. Năm 1914, một phần của đô thị này đã được tách.

Các địa phương
 Nordmaling (thủ phủ)
 Rundvik

Tham khảo

Đô thị Thụy Điển
Đô thị hạt Västerbotten


title: La Chapelle-Gauthier, Seine-et-Marne

text:
La Chapelle-Gauthier là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở đây được gọi là Chapellois.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là 1,269 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for La Chapelle-Gauthier
Map of La Chapelle-Gauthier on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: 1527 Malmquista

text:
1527 Malmquista (1939 UG) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 18 tháng 10 năm 1939 bởi Y. Vaisala ở Turku. Nó được đặt theo tên nhà thiên văn Thụy Điển Gunnar Malmquist.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1527 Malmquista

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1939


title: Sân bay quốc tế Port Harcourt

text:
Sân bay quốc tế Port Harcourt  là một sân bay ở Port Harcourt, một thành phố ở bang Rivers của Nigeria. Đây là sân bay chính ở đông nam Nigeria. Sân bay có một nhà ga được tách ra khu vực nội địa và quốc tế. Năm 2004, sân bay này đã phục vụ 781.046 lượt khách.

Ngày 18 tháng 8 năm 2006, sân bay này được đóng cửa để sửa chữa. Các chuyến bay nội địa được chuyển đến Sân bay Imo và Sân bay quốc tế Margaret Ekpo còn các chuyến quốc tế được chuyển đến Sân bay quốc tế Nnamdi Azikiwe, Abuja hay Sân bay quốc tế Murtala Mohammed, Lagos. Công việc sửa chữa bắt đầu tháng 1 năm 2007. Tháng 12 năm 2007, sân bay được mở trở lại với công suất hạn chế.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Các hãng sau đang hoạt động tại sân bay này (tháng 5 năm 2008):

Quốc tế
 Air France (Paris-Charles de Gaulle)
 Bellview Airlines (Douala, Libreville)

Nội địa
 Aero Contractors (Abuja, Lagos)
 Arik Air (Lagos, Abuja)
 Bellview Airlines (Lagos)
 Chanchangi Airlines (Lagos)
 Virgin Nigeria (Lagos, Abuja)

Tai nạn và sự cố
Ngày 10 tháng 12 năm 2005 chuyến bay số 1145 của Sosoliso Airlines rơi ở sân bay Port Harcourt sau khi bay từ Sân bay quốc tế Nnamdi Azikiwe ở Abuja.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Sân bay Nigeria
Bang Rivers


title: Choerophryne rostellifer

text:
Choerophryne rostellifer là một loài ếch trong họ Nhái bầu.
Nó được tìm thấy ở Papua New Guinea và có thể cả Indonesia.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Tham khảo

 Richards, S. & Günther, R. 2004. Choerophryne rostellifer. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Choerophryne
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: Litoria albolabris

text:
Litoria albolabris là một loài ếch thuộc họ Pelodryadidae.
Đây là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và đồng cỏ khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất thấp.

Chú thích

Tham khảo

 Richards, S. & Parker, F. 2004. Litoria albolabris. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

A
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: (21045) 1990 SQ1

text:
{{DISPLAYTITLE:(21045) 1990 SQ1}}

(21045) 1990 SQ1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 18 tháng 9 năm 1990.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 21001–22000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1990
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Villanubla

text:
Villanubla là một đô thị trong tỉnh Valladolid, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 1.302 người.

Tham khảo

Đô thị ở Valladolid


title: Leucamp

text:
Leucamp là một xã ở tỉnh Cantal, thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở miền trung nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Cantal

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Leucamp sur le site de l'Institut géographique national

Leucamp


title: Oxnard, California

text:
Oxnard, là một thành phố ở quận Ventura, tây nam tiểu bang California, Hoa Kỳ. Thành phố này nằm bên bờ Thái Bình Dương, gần sông Santa Clara. Thành phố này là một trung tâm công nghiệp nhẹ, thương mại và bán lẻ. Nông nghiệp là một hoạt động kinh tế chính của thành phố này. Oxnard có diện tích 66 sq km (25 dặm vuông), với độ cao trung bình 16 m (52 ft). Dân số ước tính năm 2003 của Oxnard là 180.872 người. Theo điều tra dân số năm 2000, người da trắng chiếm 42,1%, người châu Á 7,4%, người da đen chiếm 3,8% và thổ dân châu Mỹ 0,4%, còn lại là dân lai. Người Latin thuộc bất cứ dân tộc nào, chiếm 66,2% dân số. Thành phố này có một trường cao đẳng cộng đồng.

Tham khảo

Thành phố của California


title: Procambarus fitzpatricki

text:
Procambarus fitzpatricki, đôi khi được gọi là spinytail crayfish, là một loài tôm sông trong họ Cambaridae. Nó là loài đặc hữu của miền nam Mississippi, giữa Sông Wolf và sông Pascagoula, và được xếp vào danh sách các loài ít quan tâm trong sách Đỏ.
Nó là loài duy nhất trong phân chi Procambarus (Acucauda).

Chú thích

Procambarus
Động vật được mô tả năm 1971


title: Cóc bà mụ Bética

text:
Cóc bà mụ Bética (Alytes dickhilleni) là một loài cóc trong chi Cóc bà mụ thuộc họ cùng tên. Nó là loài đặc hữu của Tây Ban Nha. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ôn đới, đầm nước ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, vùng đồng cỏ, ao hồ, và ao nuôi trồng thủy sản. Nó là loài đang bị đe dọa tuyệt chủng do mất môi trường sống.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

D
Động vật lưỡng cư châu Âu
Động vật đặc hữu Tây Ban Nha
Động vật được mô tả năm 1995


title: Đua ca nô tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005

text:
Bộ môn Đua thuyền Canoe và Kayak tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005 được thi đấu tại Vịnh Subic, thành phố Zembales, Philippines từ ngày 02 tháng 12 đến ngày 04 tháng 12 năm 2005. Các vận động viên sẽ tranh 7 bộ huy chương ở 4 nội dung dành cho nam và 3 nội dung dành cho nữ.

Bảng thành tích

Nội dung thuyền Canoe 500m 1 người nam

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngNguyễn Đức Cảnh Việt Nam
BạcYuyu Fernando Indonesia
ĐồngNorwell Cajes Philippines

Nội dung thuyền Canoe 500m 2 người nam

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngAsnawir và Roinadi Indonesia
BạcJeremiah Tambor và John Oliver Victorio Philippines
ĐồngAung Lin và Win Htike Myanmar

Nội dung thuyền Kayak 500m 1 người nam

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngPhone Myint Tayzar Myanmar
BạcSayadin Indonesia
ĐồngMarvin Amposta Philippines

Nội dung thuyền Kayak 500m 2 người nam

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngSilo Hadi và Laode Hadi Indonesia
BạcTrần Hữu Trí và Nguyễn Khánh Thành Việt Nam
ĐồngPiyaphan Phaophat và Anusom Sommit Thái Lan

Nội dung thuyền Kayak 500m 1 người nữ

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngSarce Aronggear Indonesia
BạcNaw Ahle Lashe Myanmar
ĐồngĐoàn Thị Cách Việt Nam

Nội dung thuyền Kayak 500m 2 người nữ

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngSarce Aronggear và Rasima Indonesia
BạcKrin Mar Oo và Aye Mi Khaing Myanmar
ĐồngNguyễn Thị Loan và Nguyễn Thị Hoa Việt Nam

Nội dung thuyền Kayak 500m 4 người nữ

Huy chươngVận động viênQuốc gia
VàngThei Htay WinKrin Mar OoAye Mi KhaingNaw Ahle Lashe Myanmar
BạcSarce AronggearYohana Yoce YomRasimaRoyadin Rais Indonesia
ĐồngĐoàn Thị CáchNguyễn Thị HoaNguyễn Thị LoanBùi Thị Phương Việt Nam

Tham khảo

Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005


title: 6401 Roentgen

text:
6401 Roentgen (1991 GB2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 15 tháng 4 năm 1991 bởi C. S. Shoemaker ở Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 6401 Roentgen

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1991


title: Xeromelissa nortina

text:
Xeromelissa nortina là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Toro & Moldenke mô tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Xeromelissa
Động vật được mô tả năm 1979


title: Sukhmalpur Nizamabad

text:
Sukhmalpur Nizamabad là một thị trấn thống kê (census town) của quận Firozabad thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sukhmalpur Nizamabad có dân số 35.327 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Sukhmalpur Nizamabad có tỷ lệ 57% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 65%, và tỷ lệ cho phái nữ là 46%. Tại Sukhmalpur Nizamabad, 20% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Phytala

text:
Phytala là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Hình ảnh

Tham khảo

Liptenini


title: Serrata perlucida

text:
Serrata perlucida là một loài ốc biển, thuộc động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae (họ ốc mép). Loài này được Boyer miêu tả khoa học lần đầu tiên năm 2008.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Serrata


title: Quận Fort Bend, Texas

text:
Quận Fort Bend (tiếng Anh: Fort Bend County) là một quận trong tiểu bang Texas, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Richmond. Theo kết quả điều tra dân số năm  2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số người.

Thông tin nhân khẩu

Theo điều tra dân số  năm 2000, quận đã có dân số 354.452 người, 110.915 hộ gia đình, và 93.057 gia đình sống trong quận. Mật độ dân số là 405 người trên một dặm vuông (156/km ²). Đã có 115.991 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình là 133 dặm vuông (51/km ²). Thành phần chủng tộc gồm 56,96% người da trắng (46,21% người da trắng không Hispanic), 19,85% da đen hay người Mỹ gốc Phi, 0,30% người Mỹ bản xứ, 11,20% người châu Á, Thái Bình Dương 0,04%, 9,10% từ các chủng tộc khác, và 2,56% từ hai hoặc nhiều hơn các chủng tộc. 21,12% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc chủng tộc nào.

Tham khảo

Quận của Texas


title: Chiasmocleis jimi

text:
Chiasmocleis jimi là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Brasil. It is a common species within its range, found in leaf-litter of old-growth forests.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và đầm nước ngọt có nước theo mùa.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Caramaschi, U. 2004. Chiasmocleis jimi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

J
Động vật đặc hữu Brasil
Động vật lưỡng cư Brasil


title: Horsfieldia gracilis

text:
Horsfieldia gracilis là một loài thực vật thuộc họ Myristicaceae. Loài này có ở Brunei và Malaysia.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Horsfieldia gracilis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

gracilis
Thực vật dễ tổn thương


title: Langley, Washington

text:
Langley là một thành phố nằm trong quận Island thuộc tiểu bang Washington, Hoa Kỳ.
Thành phố này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, thành phố có dân số người. Langley được phục vụ bởi South Whidbey Fire / EMS, Sở cảnh sát Langley.

Lịch sử

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, thành phố có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Thông tin nhân khẩu

Kinh tế

Giáo dục

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố của Washington (tiểu bang)


title: Bad Doberan (huyện)

text:
Bad Doberan là một huyện cũ ở Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Huyện này giáp (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ): Biển Baltic, Thành phố Rostock và các huyện Nordvorpommern, Güstrow và Nordwestmecklenburg.

Lịch sử
Năm 1952 các huyện Bad Doberan và Rostock-Land được lập. Hai huyện đã được hợp nhất năm 1994 để lập huyện như ranh giới ngày nay.

Năm 2011, huyện này sáp nhập với huyện Güstrow để thành lập huyện mới Rostock

Địa lý
Huyện này có 62 km bờ biển dọc theo Biển Balt và nằm hai bên sông Warnow. Sông Warnow chảy vào huyện từ phía nam và rời huyện để chảy vào thành phố Rostock. Huyện bao quanh thành phố Rostock, nhưng thành phố này lại không thuộc huyện.

Thị xã và đô thị

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức  (tiếng Đức)
 Regional Tourist Center for Bad Doberan and surrounding Area (D) (tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Hà Lan)

Rostock (huyện)
Xã và đô thị ở huyện Rostock