title: Trường Đại học Kinh tế Quốc dân

text:
Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (tiếng Anh: National Economics University – NEU) là một trường đại học định hướng nghiên cứu đầu ngành trong khối các trường đào tạo về Kinh tế, Quản lý và Quản trị kinh doanh ở Việt Nam, nằm trong nhóm Đại học trọng điểm quốc gia Việt Nam. Trường Đại học Kinh tế Quốc dân nổi danh là nơi đào tạo ra nhiều lãnh đạo cao cấp nhất cho Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, nhiều doanh nhân nổi tiếng. Đồng thời, trường còn là trung tâm nghiên cứu kinh tế chuyên sâu, tư vấn các chính sách vĩ mô cho Chính phủ Việt Nam.

Lịch sử

 Trường Đại học Kinh tế Quốc dân được thành lập theo Nghị định số 678-TTg ngày 25 tháng 1 năm 1956 với tên gọi ban đầu là Trường Kinh tế Tài chính. Lúc đó, Trường được đặt trong hệ thống Đại học nhân dân Việt Nam trực thuộc Thủ tướng Chính phủ Việt Nam.
 Ngày 22 tháng 5 năm 1958: Nghị định số 252-TTg của Thủ tướng Chính phủ đổi tên trường thành Trường Đại học Kinh tế Tài chính trực thuộc Bộ Giáo dục.
 Tháng 1 năm 1965: đổi tên thành Trường Đại học Kinh tế Kế hoạch.
 Ngày 22 tháng 10 năm 1985: Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp Nguyễn Đình Tứ ra Quyết định số 1443/QĐ-KH đổi tên trường thành Trường Đại học Kinh tế Quốc dân.
 Năm 1989: trường Đại học Kinh tế Quốc dân được Chính phủ giao thực hiện 3 nhiệm vụ chính là:

1/ Tư vấn về chính sách kinh tế vĩ mô và vi mô.

2/ Đào tạo về kinh tế, quản lý và quản trị kinh doanh ở bậc đại học và sau đại học

3/ Đào tạo cán bộ quản lý cho các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế.

 Trải qua hơn 60 năm xây dựng và phát triển, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân luôn luôn giữ vững vị trí là:

-Một trong những trung tâm đào tạo và bồi dưỡng cán bộ quản lý Kinh tế và Quản trị kinh doanh lớn nhất ở Việt Nam. Bên cạnh các chương trình đào tạo cấp bằng cử nhân, Thạc sĩ và Tiến sĩ, Trường cũng thường xuyên tổ chức các khoá bồi dưỡng chuyên môn ngắn hạn về Quản lý Kinh tế và Quản trị kinh doanh cho các nhà quản lý các Doanh nghiệp và các Cán bộ Kinh tếtrên phạm vi toàn quốc.

Cho đến nay, trường Đại học Kinh tế Quốc dân đã đào tạo được nhiều thế hệ Cán bộ Quản lý chính quy, năng động, dễ thích nghi với Nền kinh tế thị trường và có khả năng tiếp thu các Công nghệ mới. Trong số những sinh viên tốt nghiệp của Trường, nhiều người hiện đang giữ những chức vụ quan trọng trong các Cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Quốc hội Việt Nam, Chính phủ Việt Nam và các Doanh nghiệp.

-- Trung tâm nghiên cứu Khoa học Kinh tế phục vụ đào tạo, hoạch định chính sách Kinh tế - xã hội của Đảng, Nhà nước, các ngành, các địa phương và chiến lược kinh doanh của các Doanh nghiệp. Trường đã triển khai nhiều công trình nghiên cứu lớn về Kinh tế và Kinh doanh ở Việt Nam, được Chính phủ trực tiếp giao nhiều đề tài nghiên cứu lớn và quan trọng. Ngoài ra, Trường cũng hợp tác về nghiên cứu với nhiều Trường đại học, Viện nghiên cứu và Các tổ chức quốc tế.

- Trung tâm Tư vấn và chuyển giao Công nghệ quản lý Kinh tế và Quản trị kinh doanh. Trường đã có nhiều đúng góp to lớn trong việc tư vấn cho các Tổ chức ở Trung ương, địa phương và các Doanh nghiệp. Ảnh hưởng sâu rộng của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân đến toàn bộ công cuộc đổi mới được tăng cường bởi các mối liên kết chặt chẽ của Trường với các cơ quan thực tiễn.

Hợp tác quốc tế

Trường Đại học Kinh tế Quốc dân có quan hệ trao đổi, hợp tác đào tạo – nghiên cứu với nhiều trường đại học, viện nghiên cứu nổi tiếng và nhiều tổ chức quốc tế của các nước Nga, Trung Quốc, Bulgaria, Ba Lan, Cộng hòa Séc và Slovakia, Anh, Pháp, Mỹ, Úc, Nhật, Thuỵ Điển, Hà Lan, Đức, Canada, Hàn Quốc, Thái Lan,... Đặc biệt, trường cũng nhận được tài trợ của các nước và các tổ chức quốc tế như tổ chức Sida (Thụy Điển), UNFPA, CIDA (Canada), JICA (Nhật Bản), Chính phủ Hà Lan, ODA (Vương quốc Anh), UNDP, Ngân hàng Thế giới, Quỹ Ford (Mỹ), Quỹ Hanns Seidel (Đức)... để tổ chức nghiên cứu, xây dựng chương trình đào tạo và mở các khoá đào tạo thạc sĩ tại Trường về kinh tế, quản lý, quản trị kinh doanh và các lớp bồi dưỡng về kinh tế thị trường... Đồng thời, Trường cũng có quan hệ với nhiều công ty nước ngoài trong việc đào tạo, nghiên cứu và cấp học bổng cho sinh viên.

Mục tiêu đến năm 2020

Mục tiêu chung

Giữ vững, phát huy và khẳng định vị thế trường trọng điểm quốc gia, trường đầu ngành trong hệ thống giáo dục đại học của cả nước, phát triển trường Đại học Kinh tế Quốc dân thành trường đại học đa ngành về kinh tế, quản lý và quản trị kinh doanh, đạt đẳng cấp khu vực và quốc tế nhằm phục vụ sự nghiệp Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa đất nước, phục vụ có hiệu quả nhu cầu phát triển nhanh và bền vững nền kinh tế – xã hội Việt Nam.

Mục tiêu cụ thể

Đảm bảo nâng cao chất lượng đào tạo toàn diện, chuẩn hóa đội ngũ giảng dạy và phục vụ; tạo ra sự đột phá về chất lượng đào tạo ở một số ngành, chuyên ngành mũi nhọn, đạt tiêu chuẩn khu vực và quốc tế đảm bảo sự lan toả và làm cơ sở cho việc nâng cao chất lượng toàn diện các hệ đào tạo.
Mở rộng, phát triển và khẳng định vị thế là một trung tâm nghiên cứu khoa học và tư vấn kinh tế, quản trị kinh doanh lớn và có uy tín hàng đầu của Việt Nam.
Phát triển quan hệ hợp tác, liên kết chặt chẽ và nâng cao vai trò đào tạo, nghiên cứu và tư vấn trong mạng lưới các trường đại học có đào tạo về kinh tế và quản trị kinh doanh, trong hệ thống giáo dục đại học, viện nghiên cứu, các doanh nghiệp ở Việt Nam; mở rộng quan hệ hợp tác trao đổi có hiệu quả với các trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức quốc tế trong khu vực và trên thế giới. Mở rộng ảnh hưởng và không ngừng nâng cao hình ảnh uy tín của trường trong và ngoài nước. Phấn đấu trở thành trường đại học hiện đại với đầy đủ cơ sở vật chất và các trang thiết bị tiên tiến, môi trường phục vụ đào tạo và nghiên cứu cơ bản đạt tiêu chuẩn khu vực với hệ thống giảng đường đủ tiêu chuẩn, hệ thống thư viện hiện đại cùng một hệ thống các dịch vụ cung cấp có chất lượng cao.

Quy mô

 Tổng số giảng viên và nhân viên: 1228, trong đó có 18 Giáo sư, 95 Phó Giáo sư, 255 Tiến sĩ, 391 Thạc sĩ; 20 Giảng viên cao cấp, 230 giảng viên chính, 329 giảng viên. 2 Nhà giáo Nhân dân, 41 Nhà giáo Ưu tú, 382 Đảng viên.
 Hiện trường đang đào tạo khoảng 22000 sinh viên với 19 khoa, 45 chuyên ngành, 11 viện và 8 trung tâm, 13 bộ môn, 9 phòng ban chức năng và 4 đơn vị phục vụ khác.

Các hiệu trưởng

Phạm Văn Đồng (Thủ tướng, Hiệu trưởng danh dự khi thành lập)
Nguyễn Văn Tạo: 1956–1960
GS Đoàn Trọng Truyến: 1960–1963
Hồ Ngọc Nhường: 1963–1968
Đỗ Khiêm: Phó Hiệu trưởng, phụ trách trường (1968–1970)
GS. NGND Mai Hữu Khuê: 1970–1982
Phạm Hữu Niên: 1982–1984 (Phụ trách trường)
PGS. TSKH. Lê Văn Toàn: 1984–1985
PGS. Nguyễn Pháp:1985–1987
GS. TS. Anh hùng lao động. NGND Vũ Đình Bách: 1987–1994
GS. TSKH. NGND Lương Xuân Quỳ: 1994–1999
GS. TS. NGND Nguyễn Đình Hương: 1999–2002
GS. TSKH. NGND Lê Du Phong: 2002–2003 (Q.Hiệu trưởng)
GS. TS. NGUT Nguyễn Văn Thường: 2003–2008
GS. TS. NGUT Nguyễn Văn Nam: nhiệm kỳ 2008–05/2013
PGS. TS Phạm Mạnh Hùng: 05/2013–09/2014 (Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo)
GS. TS. NGND Trần Thọ Đạt: 09/2014 – 04/2019
GS. TS. NGUT Phạm Hồng Chương (từ 04/2019)

Những cán bộ, giảng viên nổi tiếng

Trần Văn Cung, bí thư Chi bộ Cộng sản đầu tiên của Đông Dương Cộng sản Đảng.
Đoàn Trọng Truyến: sinh ngày 15 tháng 1 năm 1922 tại Thừa Thiên Huế, mất ngày 8 tháng 7 năm 2009, là nhà giáo Nhân dân, Giáo sư, nguyên Bộ trưởng, Tổng Thư ký Hội đồng Bộ trưởng kiêm Chủ nhiệm Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng từ tháng 5/1984 đến tháng 2/ 1987. Ngoài ra, ông còn giữ nhiều cương vị lãnh đạo khác trong các Bộ, ngành, là Hiệu trưởng Trường Kinh tế tài chính (nay là Đại học Kinh tế quốc dân) từ 1960- 1963; Đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa VII.
Vũ Đình Bách: Nhà giáo nhân dân, GS.TS; Hiệu trưởng trường đại học Kinh tế quốc dân (1987- 1994). Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới.Ông có nhiều đóng góp cho sự phát triển trường đại học KTQD.
Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, nguyên Bí thư Thành uỷ Hà Nội Lê Xuân Tùng
Nguyên bộ trưởng bộ kế hoạch và đầu tư, chủ tịch HĐQT ACB Trần Xuân Giá
Chủ tịch HĐQT Sabeco Phan Đăng Tuất

Khen thưởng
 Huân chương Lao động hạng ba (năm 1972);
 Huân chương Lao động hạng nhì (năm 1978);
 Huân chương Lao động hạng nhất (năm 1983, 2016);
 Huân chương Độc Lập hạng nhất: năm 1986, 1991 và 1996
 Danh hiệu Anh hùng Lao động (năm 2000);
 Huân chương Hồ Chí Minh (năm 2001);
 Huân chương Hồ Chí Minh (năm 2011);
 Huy chương Hữu nghị Nước Cộng hòa dân chủ nhân dân Lào (1987, 2008).

Sinh viên ưu tú
Trường Đại học Kinh tế Quốc dân là nơi đào tạo ra nhiều lãnh đạo cấp cao nhất cho Đảng Cộng sản Việt Nam và Nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, nhiều doanh nhân nổi tiếng, những người đẹp đoạt các danh hiệu tại các cuộc thi sắc đẹp cũng là sinh viên và nghiên cứu sinh của trường.
 Nguyễn Xuân Phúc: Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, Nguyên Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam
 Ngô Văn Dụ: Nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Bí thư Trung ương Đảng, nguyên Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra trung ương
 GS. kinh tế: Đặng Phong
TS. Lê Đức Thúy: Nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nguyên Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
 Tráng A Pao: Nguyên Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Nguyên Chủ tịch Hội đồng Dân tộc của Quốc hội.
 Trần Đình Long: Chủ tịch Hội đồng Quản trị Tập đoàn Hòa Phát
 Nguyễn Xuân Phú: Chủ tịch HĐQT CTCP Tập đoàn Sunhouse
 Bùi Nhật Quang: Nguyên Chủ tịch Viện Hàn Lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương
 Vũ Văn Tiền - Chủ tịch HĐQT Ngân hàng An Bình và Geleximco
Phạm Quang Dũng: Chủ tịch HĐQT Ngân hàng TMCP Ngoại thương Việt Nam – Vietcombank
 Nguyễn Thanh Phượng: Chủ tịch HĐQT Chứng khoán Bản Việt và Quản lý quỹ Bản Việt, thành viên HĐQT Ngân hàng Bản Việt
Thiếu tướng Nguyễn Mạnh Hùng: Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông
Nguyễn Thị Hồng: Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam
Đào Hồng Lan: Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Y tế
 Trần Duy Đông, Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư
 Anh hùng lao động Lê Văn Tam: Chủ tịch Công ty cổ phần mía đường Lam Sơn
 Lê Đức Thọ: Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre
Trương Đình Anh: Nguyên tổng giám đốc FPT
 Nguyễn Văn Sự: Ủy viên HĐQT, nguyên tổng giám đốc HAGL
Dương Công Minh: Chủ tịch HĐQT Sacombank và CTCP Him Lam
 Phạm Duy Hiếu: Nguyên tổng giám đốc ABBank
 Thái Hương: Chủ tịch HĐQT CTCP Thực phẩm sữa TH, Phó chủ tịch HĐQT Ngân hàng TMCP Bắc Á, CTCP Xây dựng và dịch vụ thương mại Vạn Niên
 Nguyễn Văn Cẩn: Tổng cục trưởng Tổng cục Hải Quan
Nguyễn Đình Thắng: Chủ tịch LienVietPostBank
Trần Văn Tráng: Phó chủ tịch Vinh Dự Viện Kinh Tế xã hội
Nguyễn Thị Hương: Tổng cục trưởng tổng cục thống kê.
Lê Văn Thành : nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam
Nguyễn Anh Tuấn: Bí thư Tỉnh ủy Bắc Ninh
Đại đức Thích Trúc Thái Minh: trụ trì chùa Ba Vàng
Bùi Phương Nga: Á hậu 1 Hoa hậu Việt Nam 2018, Top 10 Hoa hậu Hòa bình Quốc tế 2018.
Nhà báo Nguyễn Tùng Chi: Phó Trưởng ban sản xuất các chuơng trình Giải trí của Đài Truyền hình Việt Nam
Cao Diệp Anh: Diễn viên của VFC, Top 60 Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2019 nhưng bỏ cuộc trước đêm bán kết vì lý do cá nhân.
Đỗ Thị Hà: Hoa hậu Việt Nam 2020, Top 13 Hoa hậu Thế giới 2021.
Nguyễn Thị Vân Anh: Top 45 Hoa hậu Hoàn vũ Việt Nam 2019, đại diện Việt Nam dự thi Hoa hậu Trái Đất 2021.
Nông Thúy Hằng: Top 40 Hoa hậu Thế giới Việt Nam 2019, Top 40 Hoa hậu Việt Nam 2020, Hoa hậu các Dân tộc Việt Nam 2022, đại diện Việt Nam tham gia Hoa hậu Trái Đất 2022.
Trịnh Thùy Linh: Á hậu 1 Hoa hậu Việt Nam 2022.
Việt Anh: diễn viên người Việt Nam.

Bê bối
Ngày 2/4/2013, Bộ Giáo dục và Đào tạo đưa ra hình thức xử lý kỷ luật đối với Hiệu trưởng Nguyễn Văn Nam về việc ông Nguyễn Văn Nam đã ban hành một số văn bản quản lý nhà trường không đúng quy định của pháp luật:

 Chuyển đổi khoa Ngân hàng – Tài chính thành Viện Ngân hàng – Tài chính không thảo luận lấy ý kiến tại cơ sở
 Tách bộ môn Tài chính tiền tệ không lấy ý kiến của Ban chủ nhiệm khoa, Hội đồng khoa học
 Bổ nhiệm 49 cán bộ nguồn tại chỗ thiếu bước nhận xét, đánh giá cán bộ và lấy phiếu tín nhiệm tại cơ sở
 Điều chuyển ông Phạm Ngọc Linh nóng vội sai quy định, xử lý kỷ luật ông Hà Huy Bình không đúng với quy định của pháp luật nhận hình thức xử lý là khiển trách.
 Ký quyết định chuyển sinh viên Đào Văn Hướng từ khoa Quản trị kinh doanh Trường Đại học Tây Bắc sang lớp Ngân hàng tài chính (K50) trong khi SV này không đủ điều kiện nên theo Bộ "phải áp dụng hình thức kỉ luật cảnh cáo".

Tổng hợp các hình thức kỉ luật, ông Nguyễn Văn Nam phải chịu hình thức kỉ luật nặng hơn mức cảnh cáo là Hạ bậc lương.

Xem thêm

Danh sách trường đại học và cao đẳng tại Hà Nội

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trang web chính thức của trường
Học viên tốt nghiệt của trường

Đại học và cao đẳng kinh tế Việt Nam
Kinh tế Quốc dân
Tập thể được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động
Huân chương Hồ Chí Minh
Kinh tế
Khởi đầu năm 1956
Đại học nghiên cứu
Đại học Kinh tế Quốc dân


title: Segonzac, Charente

text:
Segonzac là một xã thuộc tỉnh Charente trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 61 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Charente


title: Heteractis magnifica

text:
Heteractis magnifica là một loài hải quỳ thuộc chi Heteractis trong họ Stichodactylidae. Loài này được mô tả lần đầu tiên vào năm 1833.

Phạm vi phân bố và môi trường sống
H. magnifica có phạm vi phân bố rộng khắp khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Từ Biển Đỏ và bờ biển Đông Phi, loài này xuất hiện trải dài về phía đông đến Polynésie thuộc Pháp, giới hạn phía bắc đến quần đảo Ryukyu (Nhật Bản), phía nam đến Singapore và Úc.

H. magnifica thường sống trên bề mặt cứng như đá hoặc san hô cứng. Loài này thường sống ở vùng gần bờ, nhưng đôi khi cũng được tìm thấy ở vùng triều thấp, độ sâu tối thiểu được ghi nhận là 50 m.

Mô tả
Thân hình trụ, có các tông màu sáng đồng nhất, thường là xanh lam, xanh lục, đỏ, trắng hoặc nâu, nổi bật so với các loài hải quỳ khác. Đĩa miệng có đường kính đạt đến 1 m, nhưng thường thấy ở kích thước 30–50 cm, được bao phủ dày đặc bởi các xúc tu (dài đến 7,5 cm). Phần dưới của xúc tu cùng màu với đĩa miệng (thường là màu nâu). Ngọn của xúc tu có màu vàng, xanh lục hoặc trắng. Một số xúc tu có nhánh bên. Khu vực trung tâm của đĩa miệng có màu vàng, nâu, hoặc xanh lục, thường nhô lên sao cho miệng nằm trên một hình nón.

Sinh thái học

H. magnifica là một trong những loài hải quỳ được cá hề chọn làm vật chủ phổ biến nhất. Những loài cá hề được liệt kê dưới đây sống cộng sinh cùng với H. magnifica:

Amphiprion leucokranos, một loài mà tình trạng phân loại chưa chắc chắn do có nguồn gốc lai tạp, cũng được nhìn thấy trong các bụi hải quỳ H. magnifica. Nnhiều sinh vật khác cũng chọn hải quỳ H. magnifica làm nơi cư trú, như cá thia con Dascyllus trimaculatus, bàng chài con Thalassoma amblycephalum hay tôm Periclimenes brevicarpalis.

H. magnifica có thể tụ lại với nhau tạo thành một tập hợp lớn bao gồm hàng chục đến hàng trăm cá thể. Ở vùng nước nông, các nhóm chủ yếu bao gồm những cá thể hải quỳ nhỏ và đơn lẻ. H. magnifica đơn độc có xu hướng tập hợp lại thành nhóm cho đến khi đạt đến một phạm vi kích thước nhất định. Kích thước của các nhóm hải quỳ tỉ lệ thuận với độ sâu vùng nước mà chúng sinh sống.

Độc tố và tác dụng dược học
Chiết xuất từ chất nhầy của hải quỳ H. magnifica và Stichodactyla haddoni có hoạt tính chống đông máu. Bên cạnh đó, nọc độc của H. magnifica còn có thể giết chết các tế bào ung thư phổi và ung thư vú ở người phụ thuộc vào nồng độ (5–40 μg/ml).

Một nghiên cứu cho thấy, chiết xuất từ hải quỳ H. magnifica và Heteractis aurora có thể tạo ra hợp chất chống hà.

Nọc độc của H. magnifica có thể gây kích ứng da nếu chạm phải.

Tham khảo

Xem thêm

M
Thích ty bào Ấn Độ Dương
Thích ty bào Thái Bình Dương
Động vật được mô tả năm 1833


title: Rissoa gemmula

text:
Rissoa gemmula là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Rissoa


title: Callistola szentwanyi

text:
Callistola szentwanyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gressitt miêu tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

Callistola


title: Tipula polytricha

text:
Tipula polytricha là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Melanoxanthus fleutiauxi

text:
Melanoxanthus fleutiauxi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fairmaire miêu tả khoa học năm 1901.

Chú thích

Tham khảo

Melanoxanthus


title: Dactylioglypha

text:
Dactylioglypha là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae, họ Tortricidae Tortricidae.

Các loài
Dactylioglypha avita Diakonoff, 1973
Dactylioglypha mimas Diakonoff, 1973
Dactylioglypha pallens Diakonoff, 1973
Dactylioglypha tonica (Meyrick, 1909)
Dactylioglypha zonata Diakonoff, 1973

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Olethreutini


title: Touligny

text:
Touligny  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Xã của Ardennes


title: 470 Kilia

text:
470 Kilia (1901 GJ) là một tiểu hành tinh ở vành đai chính thuộc kiểu T và kiểu B. Nó được Luigi Carnera phát hiện ngày 21.4.1901 ở Heidelberg và được đặt theo tên tiếng Latinh của thành phố Kiel, Đức.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 470 Kilia

000470
000470
000470
000470
19010421
Được phát hiện bởi Luigi Carnera
Tiểu hành tinh được đặt tên
000470


title: Turkmenistan

text:
Turkmenistan (, ; tiếng Nga: Туркмения (Turkmeniya), phiên âm tiếng Việt: Tuốc-mê-ni-xtan) là một quốc gia tại Trung Á. Tên "Turkmenistan" bắt nguồn từ tiếng Ba Tư, có nghĩa "nước của người Turkmen". Nước này giáp với Afghanistan về phía đông nam, Iran về phía tây nam, Uzbekistan về phía đông bắc, Kazakhstan về phía tây bắc, và biển Caspi về phía tây. 87% dân số Turkmenistan là tín đồ Hồi giáo trong đó phần lớn là người Turkmen.

Turkmenistan đã là cái nôi của các nền văn minh trong nhiều thế kỷ. Vào thời trung cổ, Merv là một trong những thành phố lớn của thế giới Hồi giáo và là điểm dừng chân quan trọng trên con đường tơ lụa, một tuyến đường caravan được sử dụng để giao thương với Trung Quốc cho đến giữa thế kỷ 15. Năm 1925, Turkmenistan trở thành một nước cộng hòa cấu thành của Liên Xô, Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Turkmenia; nó giành được độc lập sau khi Liên Xô tan rã năm 1991.

Tuy có vùng phong phú về tài nguyên, phần nhiều nước này là sa mạc Karakum (sa mạc Cát Đen). Turkmenistan có hệ thống đơn đảng và nguyên thủ hiện tại là Tổng thống Gurbanguly Berdimuhamedow. Nền kinh tế Turkmenistan chủ yếu dựa vào xuất khẩu bông, dầu và khí đốt.

Nguồn gốc tên gọi

Turkmenistan nằm ở phía tây nam khu vực Trung Á, phía đông biển Caspian. Tên gọi lấy từ tên dân tộc. Tổ tiên người Turkmen là cư dân của các bộ phận thuộc ngôn ngữ Iran như người Daha Masagaite, Salmat Aran, Maljiana... Khoảng thế kỷ V, họ hỗn huyết với người Oghuz Turk ở những vùng thảo nguyên ven biển Caspian, vốn có mối quan hệ rất mật thiết. Sau thế kỷ XI, người Đột Quyết (cũng là một tộc người Turk) vốn sinh hoạt du mục ở vùng thảo nguyên Trung Á di cư với quy mô lớn về khu vực Turkmenistan ngày nay. Dân tộc Turkmen từ đó hình thành. Turkmenistan nghĩa là vùng đất của người Turkmen.

Thế kỷ XVI Hãn quốc Kasiwa và Bukhara thành lập trên lãnh thổ Turkmenistan ngày nay. Cuối thế kỷ XIX, Turkmenistan bị Sa hoàng Nga thôn tính. Tháng 11 và 12 năm 1917, thành lập chính quyền Xô Viết; ngày 27 tháng 10 năm 1924, thành lập nước "Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô Viết Turkmenia", đồng thời gia nhập Liên Bang Xô Viết. Ngày 27 tháng 10 năm 1991, tuyên bố độc lập và đổi tên như hiện nay. Ngày 21 tháng 12 cùng năm gia nhập khối Cộng đồng các quốc gia độc lập.

Lịch sử

Lãnh thổ Turkmenistan có một lịch sử lâu dài và sóng gió, hết đội quân từ đế chế này tới đội quân từ đế chế khác đi qua đây trên con đường tìm kiếm những lãnh thổ thịnh vượng hơn. Lịch sử chữ viết của vùng này bắt đầu với cuộc chinh phục của Đế chế Achaemenid thuộc Ba Tư cổ đại, và vùng này được chia giữa các Xatrap Margiana, Khwarezm, và Parthia.

Alexander Đại Đế đã chinh phục lãnh thổ này vào thế kỷ IV trước công nguyên trên con đường tới Nam Á, khoảng cùng thời gian Con đường tơ lụa hình thành và trở thành con đường thương mại chính giữa Châu Á và Vùng Địa Trung Hải. Một trăm năm mươi năm sau Vương quốc Parthia của người Ba Tư đã lập thủ đô của họ tại Nisa, hiện là ngoại ô thủ đô Ashgabat. Thế kỷ VII của Công Nguyên, người Ả Rập đã chinh phục vùng này, đem theo Đạo Hồi và tích hợp Turkmen vào văn hoá Trung Đông. Vùng Turkmenistan nhanh chóng nổi tiếng bởi đây chính là thủ đô của Đại Khorasan, khi vua Hồi giáo Al-Ma'mun dời thủ đô tới Merv.

Giữa thế kỷ XI, người Turk thuộc Đế chế Seljuk đã tập trung sức mạnh của họ tại lãnh thổ Turkmenistan trong nỗ lực nhằm bành trướng tới Afghanistan. Đế chế tan vỡ trong nửa sau thế kỷ XII, và người Turkmen mất nền độc lập khi Thành Cát Tư Hãn chiếm quyền kiểm soát phía đông vùng Biển Caspian trong cuộc hành quân về hướng tây. Trong bảy thế kỷ sau đó, người Turkmen sống dưới nhiều đế chế và liên tục xảy ra các cuộc chiến giữa các bộ tộc. Lịch sử Turkmen thời trước khi người Nga xuất hiện ít được ghi chép lại. Tuy nhiên, từ thế kỷ XIII tới thế kỷ XVI, người Turkmen đã hình thành một nhóm sắc tộc, ngôn ngữ riêng biệt. Khi người Turkmen di cư tới vùng quanh Bán đảo Mangyshlak tại Kazakhstan ngày nay về hướng biên giới Iran và lòng chảo Amu Darya, xã hội bộ tộc Turkmen phát triển hơn nữa những truyền thống văn hóa sẽ trở thành nền tảng của ý thức quốc gia Turkmen sau này.

Giữa thế kỷ XVII và XIX, quyền kiểm soát Turkmenistan bị tranh giành giữa các shahs Ba Tư, các Khiva khan, các emir Bukhara và những vị vua cai trị Afghanistan. Trong giai đoạn này, vĩ thủ lĩnh tinh thần Turkmen Magtymguly Pyragy đã trở thành nhân vật đầy ảnh hưởng cùng những nỗ lực tái lập độc lập và chủ quyền cho dân tộc. Ở thời điểm này, vùng lãnh thổ Trung Á rộng lớn gồm cả vùng Turkmenistan vẫn chưa được vẽ bản đồ và rõ ràng đối với người Châu Âu nó chỉ được gọi là thế giới phía Tây. Sự đối đầu tranh giành quyền kiểm soát trong giai đoạn này xảy ra giữa Đế chế Anh và nước Nga Sa Hoàng và được gọi là The Great Game. Trong suốt cuộc chinh phục Trung Á của mình, người Nga luôn gặp phải sự kháng cự mạnh liệt của người Turkmen. Tuy nhiên, tới năm 1894 Nga đã giành được quyền kiểm soát Turkmenistan và sáp nhập nó vào lãnh thổ của họ. Sự đối đầu chính thức kết thúc với Thỏa ước Anh-Nga năm 1907. Dần dần, các nền văn hóa Nga và châu Âu du nhập vào vùng này, để lại dấu vết trong kiến trúc và thành phố Ashgabat được xây dựng theo kiểu mới, sau này sẽ trở thành thủ đô Turkmenistan. Cách mạng tháng 10 năm 1917 tại Nga và sự bất ổn chính trị sau đó đã dẫn tới việc tuyên bố vùng này trở thành nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Turkmen, một trong sáu nước cộng hoà của Liên bang Xô viết năm 1924, hình thành nên biên giới nước Turkmenistan hiện đại.

Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa xô viết Turkmen mới trải qua một quá trình Âu hoá thêm nữa. Bộ tộc người Turkmen được khuyến khích vô thần và chấp nhận trang phục kiểu châu Âu. Bảng chữ cái Turkmen được thay đổi từ kiểu ký tự Ả Rập truyền thống sang kiểu Latinh và cuối cùng sang kiểu Kirin. Tuy nhiên, việc khuyến khích người Turkmen từ bỏ kiểu sống du mục cũ là một ưu tiên của những người cộng sản không quá thô bạo cho tới tận cuối năm 1948. Những tổ chức quốc gia có tồn tại trong vùng thời kỳ thập niên 1920 và 1930.

Khi Liên bang Xô viết bắt đầu sụp đổ, Turkmenistan và các nước Trung Á còn lại đều muốn duy trì một hình thức nhà nước cải tiến, chủ yếu bởi họ có nhu cầu sức mạnh kinh tế và thị trường của Liên bang Xô viết để phát triển thịnh vượng. Turkmenistan tuyên bố độc lập ngày 27 tháng 10 năm 1991, một trong những nước cộng hòa cuối cùng ly khai.

Lãnh đạo cũ thời Xô viết, Saparmurat Niyazov, vẫn tiếp tục nắm quyền tại Turkmenistan sau khi Liên bang Xô viết giải tán. Ông tạo dựng cho mình hình ảnh một người ủng hộ Hồi giáo truyền thống  và văn hoá Turkmen (tự gọi mình là "Turkmenbashi", hay "lãnh đạo của người Turkmen"), nhưng ông nhanh chóng mang tiếng xấu ở phương Tây vì cách cầm quyền độc tài và sự sùng bái cá nhân quá mức. Quyền lực của ông được tăng cường mạnh đầu thập niên 1990, và năm 1999, ông đã trở thành Tổng thống suốt đời.

Năm 2005, Turkmenistan rút khỏi Cộng đồng các quốc gia độc lập, một tổ chức quốc tế của các nước cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết cũ, do chính sách trung lập quốc tế.

Niyazov bất ngờ qua đời ngày 21 tháng 12 năm 2006, chưa kịp chỉ định người kế vị. Một vị Phó tổng thống được cho là con ngoài giá thú của Niyazov, Gurbanguly Berdimuhamedow, trở thành tổng thống tạm quyền, dù theo hiến pháp Chủ tịch của Hội đồng nhân dân Ovezgeldy Atayev, sẽ là người nắm chức vụ này. Tuy nhiên, Atayev đã bị kết án một số tội và bị cách chức.

Trong một cuộc bầu cử ngày 11 tháng 2 năm 2007, Berdimuhammedow được bầu làm tổng thống với 89% số phiếu 95% cử tri tham gia bầu cử, dù cuộc bầu cử bị các quan sát viên nước ngoài lên án.

Để biết về tình hình từ khi Berdimuhammedow trúng cử, xem: Nhiệm kỳ Tổng thống Turkmenistan đầu tiên của Gurbanguly Berdimuhammedow.

Chính trị

Chính trị Turkmenistan theo khuôn khổ cộng hoà tổng thống, với Tổng thống vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là lãnh đạo chính phủ. Turkmenistan có hệ thống chính trị độc đảng.

Tổng thống được bầu trực tiếp theo nguyên tắc phổ thông đầu phiếu, nhiệm kỳ 5 năm. Sau khi Tổng thống Niyazov từ trần (tháng 12 năm 2006), Turkmenistan đã tiến hành thay đổi Hiến pháp, mở đường cho một cuộc bầu cử dân chủ đầu tiên. Ông Gurbanguly Berdymuhamedov đã được bầu làm Tổng thống của Turkmenistan ngày 14 tháng 2 năm 2007.

Tổng thống đồng thời là người đứng đầu Nhà nước và Chính phủ. Nội các do Tổng thống bổ nhiệm.

Đối nội
Trong những năm qua, tình hình Turkmenistan nhìn chung ổn định, không có biến động lớn. Tổng thống Niyazov lên cầm quyền từ 1991, nắm toàn bộ quyền lực và được phong làm Tổng thống suốt đời. Năm 2010, Turkmenistan tuyên bố chấp nhận đa đảng, mặc dù hiện nay vẫn là nước độc đảng (Đảng Dân chủ).

Tháng 12 năm 2006, Tổng thống Niyazov đột ngột từ trần. Tháng 2 năm 2007, Turkmenistan tiến hành bầu cử Tổng thống mới là Ông Gurbanguly Berdymuhamedov. Tổng thống Gurbanguly Berdymuhamedov lên thay vẫn tiếp tục đường lối đối nội cũ. Tình hình nội bộ Turkmenistan không có biến chuyển lớn.

Hiến pháp của Turkmenistan cho phép thành lập các đảng phái chính trị, tuy nhiên từ khi tuyên bố độc lập năm 1991 Turkmenistan chỉ có 1 đảng duy nhất và hiện nay là đảng cầm quyền - Đảng Dân chủ Turkmenistan. Tháng 2 năm 2010, Tổng thống Berdymuhamedov một lần nữa nhắc lại việc Turkmenistan là quốc gia đa đảng và khuyến khích việc thành lập các đảng phái khác.

Đối ngoại
Về đối ngoại, Turkmenistan thực hiện chính sách trung lập, độc lập dân tộc, quan hệ hợp tác song phương, bình đẳng với các nước, không phụ thuộc vào các nước khác, không tham gia liên minh quân sự nào. Tuy nhiên Turkmenistan là một quốc gia đóng cửa nhất trong khu vực các nước CIS. Turkmenistan tập trung quan hệ với Nga, năm 2002 hai nước đã ký Thỏa thuận về hữu nghị và hợp tác. Quan hệ với các nước láng giềng như Kazakhstan, Uzbekistan, Azerbaijan không mặn mà, luôn tranh chấp trong vấn đề biên giới nhất là vùng biển Caspi, việc sử dụng nguồn nước chung, năng lượng. Quan hệ Turkmenistan – phương Tây gần như không phát triển, phương Tây thường xuyên chỉ trích Turkmenistan về những cải cách kinh tế và các vấn đề dân chủ nhân quyền. Tháng 12 năm 1995, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã ra Nghị quyết công nhận quy chế trung lập vĩnh viễn của Turkmenistan. Turkmenistan là thành viên của nhiều Tổ chức quốc tế như: Liên Hợp Quốc, IMF, và là thành viên liên kết của SNG.

Nhân quyền

Nói chung nhiều tổ chức nhà nước tại Turkmenistan không tôn trọng nhân quyền, dù một số quyền công dân được đảm bảo trong Hiến pháp Turkmenistan, như bình đẳng xã hội, bình đẳng giới tính, không bị đối xử bằng hành động tàn nhẫn và hình phạt bất thường, và tự do lập phong trào. Các quyền kinh tế và xã hội khác như quyền làm việc, quyền nghỉ ngơi, và quyền được giáo dục.

Tuy nhiên, hiện có các vấn đề liên quan tới tự do tôn giáo và tự do tình dục. Bất kỳ một hành động tình dục đồng giới nào tại Turkmenistan đều bị trừng phạt có thể lên tới năm năm tù. Các tín đồ Tin lành Thiên chúa giáo đều bị hạn chế , ngoài ra còn là các nhóm như Những người làm chứng của Jehovah, Bahá'í, và những người theo phong trào Hare Krishna. Những tín đồ Hare Krishna không được cho phép tiến hành quyên góp tại sân bay chính trong nước, Ashgabat.

Theo Phóng viên không biên giới#Chỉ số tự do báo chí thế giới của Phóng viên không biên giới, Turkmenistan có mức độ hạn chế khắt khe thứ hai về tự do báo chí trên thế giới, chỉ hơn Bắc Triều Tiên.

Phân chia hành chính

Turkmenistan được chia thành năm tỉnh hay welayatlar (số ít - welayat) và một thành phố độc lập:

Địa lý

Với diện tích 488.100 km²(188.457 mi²), Turkmenistan là nước lớn thứ 52 trên thế giới. Nước này hơi nhỏ hơn Tây Ban Nha, và hơi lớn hơn bang California của Hoa Kỳ.

Hơn 80% lãnh thổ là Sa mạc Karakum. Vùng trung tâm đất nước chủ yếu là Vùng lún Turan và Sa mạc Karakum. Dãy Kopet Dag, dọc theo biên giới phía tây nam, cao tới 2.912 mét (9.553 ft). Núi Balkan Turkmen ở cực tây và Dãy Kugitang ở cực đông là những điểm cao đáng chú ý duy nhất. Những con sông gồm Amu Darya, Murghab, và Hari Rud.

Khí hậu chủ yếu khô cằn với sa mạc cận xích đạo, lượng mưa ít. Mùa đông khô và không khắc nghiệt, hầu hết lượng mưa hàng năm xảy ra trong giai đoạn tháng 1 và tháng 5. Vùng có lượng mưa lớn nhất nước là dãy Kopet Dag.

Bờ Biển Caspian của Turkmenistan dài 476,8 km. Biển Caspian hoàn toàn nằm kín trong lục địa, không thông với đại dương.

Các thành phố lớn gồm Ashgabat, Türkmenbaşy (trước kia là Krasnovodsk) và Daşoguz.

Kinh tế

Một nửa vùng đất được tưới tiêu của quốc gia này được dùng trồng bông, khiến nước này trở thành nhà sản xuất bông đứng thứ 10 thế giới. Turkmenistan sở hữu trữ lượng khí tự nhiên và dầu mỏ hàng thứ năm thế giới. Năm 1994, việc Chính phủ Nga từ chối xuất khẩu khí gas của Turkmenistan tới các thị trường ngoại tệ mạnh và tăng các khoản nợ của những khách hàng chính của họ thời Liên Xô cũ về cung cấp khí gas đã khiến lĩnh vực sản xuất công nghiệp này tụt giảm mạnh và khiến ngân sách nước này chuyển từ thặng dư sang thâm hụt nhẹ.

Turkmenistan đã đưa ra một số biện pháp tiếp cận cải cách kinh tế thận trọng, hy vọng sử dụng thu nhập có được từ khí gas và bông để duy trì nền kinh tế. Năm 2004, tỷ lệ thất nghiệp được ước tính khoảng 60%; số dân sống dưới mức nghèo khổ được cho ở mức 58% một năm trước đó. Các mục tiêu tư nhân hoá còn hạn chế. Trong giai đoạn 1998 và 2002, Turkmenistan gặp tình trạng thiếu các con đường xuất khẩu thích hợp cho khí tự nhiên và phải chi trả nhiều khoản nợ ngắn hạn lớn từ bên ngoài. Tuy nhiên, cùng thời điểm ấy tổng giá trị xuất khẩu đã tăng mạnh nhờ giá khí gas và dầu mỏ thế giới tăng. Các viễn cảnh kinh tế trong tương lai gần không khả quan vì nạn nghèo đói trong nước và gánh nặng nợ nước ngoài.

Tổng thống Niyazov đã chi phần lớn nguồn thu quốc gia vào việc cải tạo các thành phố, đặc biệt là Ashgabat. Những người theo dõi tình trạng tham nhũng đã lên tiếng lo ngại về việc quản lý dự trữ ngoại tệ của Turkmenistan, đa số chũng được giữ trong những quỹ ngoài ngân sách như Quỹ Dự trữ Trao đổi Nước ngoài tại Deutsche Bank ở Frankfurt, theo một báo cáo được đưa ra tháng 4 năm 2006 của tổ chức phi chính phủ Global Witness có trụ sở tại Luân Đôn. Theo nghị định của Hội đồng Nhân dân ngày 14 tháng 8 năm 2003, điện, khí tự nhiên, nước và muối ăn sẽ được cung cấp miễn phí từ năm 2030; tuy nhiên, tình trạng thiếu thốn luôn xảy ra. Ngày 5 tháng 9 năm 2006, sau khi Turkmenistan đe dọa cắt những nguồn cung cấp, Nga đã đồng ý tăng giá mua khí tự nhiên của Turkmenistan từ $65 lên $100 cho mỗi 1.000 mét khối. Hai phần ba khí tự nhiên Turkmenistan được xuất khẩu cho công ty Gazprom thuộc sở hữu nhà nước Nga.

Chương trình cải cách "10 năm phúc lợi" từ năm 1993 của Cố Tổng thống Niyazov nhằm đưa Turkmenistan thành "Kuwait thứ hai" về xuất khẩu khí đốt, nâng mức tăng trưởng kinh tế lên gấp 05 lần vào cuối năm 2004 với thành phần kinh tế chủ yếu là tư nhân, đã thu được một số kết quả. GDP từ năm 2007-2009 trung bình tăng 9%, trong đó lĩnh vực xây dựng đóng góp cho GDP 17%. Năm 2009, do ít chịu ảnh hưởng của khủng hoảng kinh tế vẫn giữ ở mức 6% đạt 16,24 tỷ USD. Năm 2010, nền kinh tế Turkmenistan tiếp tục xu hướng tích cực với tốc độ tăng trưởng cao và ổn định. GDP 9 tháng đầu năm 2010 tăng 5,7%.

Turkmenistan có thế mạnh về trồng bông và dệt may, dệt thảm. Hàng xuất khẩu chủ yếu là khí đốt, dầu, sản phẩm hoá chất, dệt may, thảm và bông. Hàng nhập khẩu là máy móc, thiết bị khai thác, xây dựng, gạo và rau quả.

Hiện có 1700 công ty nước ngoài đang hoạt động ở Turkmenistan, chủ yếu là các công ty dầu khí, trong đó Thổ Nhĩ Kỳ có 500 công ty, Trung Quốc có 4 công ty, công ty Petronas của Malaysia đang thăm dò và khai thác dầu khí ở biển Caspi. Đường ống dẫn khí đốt Turkmenistan – Trung Quốc mới được hoàn thành trong năm 2009. Qua đường ống này 30 tỷ m3 khí đốt sẽ được xuất sang Trung Quốc mỗi năm.

Sau khi Tổng thống mới lên cầm quyền (2007), Turkmenistan bắt đầu gửi sinh viên đi đào tạo ở nước ngoài, đẩy mạnh cải cách, quan tâm hơn đến phát triển văn hoá, giáo dục, đào tạo (xây dựng trường học, các cơ sở văn hoá, giáo dục, tăng cường dạy ngoại ngữ Anh, Đức, Nga).

Nhà nước rất chú trọng tới các chính sách về nhà ở, phúc lợi, công cộng. Các Bộ, ngành được trích kinh phí để xây dựng nhà ở cho công chức, nhân viên. Người dân được sử dụng miễn phí gaz, điện, nước, phương tiện giao thông công cộng và người có xe ô tô được cấp miễn phí 120 lít xăng/tháng, người sở hữu xe môtô được cấp 60 lít xăng miễn phí/tháng.

Tính đến năm 2016, GDP của Turkmenistan đạt 36,573 tỉ USD, đứng thứ 94 thế giới, đứng thứ 31 châu Á và đứng thứ 3 Trung Á (sau Kazakhstan và Uzbekistan).

Nhân khẩu

Đa số công dân Turkmenistan thuộc dân tộc Turkmen với một số lượng đáng kể người Uzbeks và người Nga. Các dân tộc thiểu số khác gồm Kazakhs, Azeris, Ba Tư, Armenia, và Tatars. Tiếng Turkmen là ngôn ngữ chính thức của Turkmenistan, dù tiếng Nga vẫn được sử dụng rộng rãi tại các thành phố như "ngôn ngữ giao tiếp giữa các sắc tộc" (theo Hiến pháp 1992).

Tôn giáo: Hồi giáo cả hai dòng Sunni và Shi'a, các giáo phái Tin Lành, Nhân chứng Jehova, các cộng đồng nhỏ như Baha'i và Do Thái giáo.

Tiếng Turkmen là ngôn ngữ chính thức của Turkmenistan (theo Hiến pháp năm 1992), mặc dù tiếng Nga vẫn được sử dụng rộng rãi ở các thành phố như một "ngôn ngữ giao tiếp giữa các dân tộc". Tiếng Turkmen được nói bởi 72% dân số, tiếng Nga 12%, tiếng Uzbek 9%, [23] và các ngôn ngữ khác 7% (tiếng Kazakh (88.000 người), tiếng Azerbaijan (33.000), tiếng Bashkir (2607), tiếng Belarus (5289), tiếng Brahui, tiếng Dargwa (1599), tiếng Dungan, tiếng Erzya (3488), tiếng Georgia (1047), tiếng Qaraqalpaq (2542), tiếng Armenia (3200), tiếng Triều Tiên (3493), tiếng Lak (1590), tiếng Lezgian (10.400), tiếng Litva (224), tiếng bắc Uzbekistan (317.000), tiếng Ossetic (1887), tiếng România (1561), tiếng Nga (349.000), tiếng Tabasaran (177), tiếng Tajik (1277), tiếng Tatar (40.434), tiếng Ukraina (37.118), tiếng Ba Tư (8000)).

Tôn giáo

Theo CIA World Factbook, Hồi giáo chiếm 89% dân số trong khi 9% dân số là tín đồ của Chính Thống giáo Đông phương và tôn giáo còn lại 2%. Tuy nhiên, theo một báo cáo của Trung tâm nghiên cứu Pew năm 2009, thì có đến 93,1% dân số của Turkmenistan là Hồi giáo.

Trong thời kỳ Xô Viết, tất cả các tôn giáo đều bị tấn công bởi chính quyền cộng sản với tội danh như mê tín dị đoan và "dấu tích của quá khứ". Học tôn giáo và tham gia nghi lễ tôn giáo bị cấm, và đại đa số các nhà thờ Hồi giáo đã bị đóng cửa. Tuy nhiên, kể từ năm 1990, những nỗ lực đã được thực hiện để khôi phục lại một số di sản văn hóa tôn giáo bị mất dưới sự cai trị của Liên Xô.

Cựu Tổng thống Saparmurat Atayevich Niyazov đã ra lệnh rằng các nguyên tắc Hồi giáo cơ bản được giảng dạy trong các trường công lập. Nhiều tổ chức tôn giáo, bao gồm cả các trường tôn giáo và nhà thờ Hồi giáo, đã xuất hiện trở lại với sự hỗ trợ của Ả Rập Xê Út, Kuwait, và Thổ Nhĩ Kỳ. Các lớp học tôn giáo được tổ chức trong cả hai trường học và nhà thờ Hồi giáo, với sự hướng dẫn về ngôn ngữ tiếng Ả Rập, kinh Qur'an và hadith, và lịch sử của đạo Hồi.

Văn hoá

Giáo dục phổ thông và bắt buộc cho tới cấp hai, tổng thời gian đi học đã được giảm từ 10 xuống còn 9 năm trước đó, và theo nghị định của vị Tổng thống mới từ năm học 2007 - 2008 thời gian đi học sẽ là 10 năm.

 Giống ngựa Akhal-Teke
 Thảm Yomut
 Geok-Tepe
 Hồi giáo tại Turkmenistan
 Merv
 Âm nhạc Turkmenistan
 Trong vở kịch Cuộc điều tra của Hadrabubdla - Ashti - nhân vật chính, Jafat, có người anh ra đời tại Turkmenistan.

Chủ đề khác
 Liên minh Trung Á
 Habarlar tại Turkmenistan
 Quan hệ ngoại giao Turkmenistan
 Nhân quyền Turkmenistan
 Quân đội Turkmenistan
 Hướng đạo sinh Turkmenistan
 Vận tải Turkmenistan
 Nông nghiệp Turkmenistan

Đọc thêm
 Bradt Travel Guide: Turkmenistan by Paul Brummell
 Historical Dictionary of Turkmenistan by Rafis Abazov
 The Great Game: The Struggle for Empire in Central Asia by Peter Hopkirk
 Tradition and Society in Turkmenistan: Gender, Oral Culture and Song by Carole Blackwell
 Tribal Nation: The Making of Soviet Turkmenistan by Adrienne Lynn Edgar
 Eastward to Tartary: Travels in the Balkans, the Middle East, and the Caucasus by Robert D. Kaplan
 Rall, Ted. "Silk Road to Ruin: Is Central Asia the New Middle East?" New York: NBM Publishing, 2006.
 Theroux, Paul, "Letter from Turkmenistan, The Golden Man, Saparmurat Niyazov’s reign of insanity" New Yorker, ngày 28 tháng 5 năm 2007

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Official Website of the Government of Turkmenistan
 The Turkmenistan Project - weekly news and analysis in English and Russian
 CIA Factbook
 Offical photo gallery from Turkmenistan and Ashgabat
 Photo Gallery from Turkmenistan  (in German)
 Encyclopedia of the Nations
 All schools of Turkmenistan

Cộng hòa
Sơn nguyên Iran
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga
Quốc gia Trung Á
Quốc gia nội lục
Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc
Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo
Nhà nước Turk hiện đại
Nhà nước đơn đảng


title: Subirats

text:
Subirats là một đô thị trong ‘‘comarca’’ Alt Penedès, Barcelona, Catalonia, Tây Ban Nha.

Biến động dân số

Biến động dân số từ năm 1717 đến năm 2006
1717-1981: población de hecho; 1990-: población de derecho

Tham khảo

Đô thị ở Barcelona
Alt Penedès


title: Ceraclea senilis

text:
Ceraclea senilis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera miền Cổ bắc
Ceraclea


title: Leptonema pinotepa

text:
Leptonema pinotepa là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Leptonema (Hydropsychidae)


title: Dãy núi

text:
Dãy núi, rặng núi, mạch núi hay sơn mạch là một chuỗi các nếp uốn lớn (các ngọn núi) với độ dài đáng kể và hình dáng tổng thể chạy theo một trục nhất định, với các sống và sườn biểu lộ rõ ràng, quay về các hướng đối diện nhau. Nó có ranh giới là các vùng cao nguyên hay tách ra khỏi các núi khác bằng các thung lũng hay đèo. Hình dáng, độ dài và độ cao của dãy núi phụ thuộc vào kỷ nguyên xuất hiện, lịch sử phát triển và thành phần đất đá của nó. Các dãy núi tạo thành các đường phân thủy.

Tập hợp của các dãy núi và khối núi tạo thành một sơn hệ. Các ngọn núi riêng rẽ bên ngoài các dãy núi không nhất thiết phải có cùng một cấu trúc địa chất, mặc dù thông thường chúng cũng có cấu trúc như vậy; chúng có thể là sự pha trộn của kiến tạo sơn khác biệt, chẳng hạn các núi lửa, các núi được nâng lên hay các núi nếp oằn và có thể, vì thế, là các loại đá khác biệt. Dãy núi Andes là dãy núi dài nhất trên đất liền của thế giới. Dãy núi Himalaya là dãy núi có các đỉnh núi cao nhất thế giới. Cordillera Bắc cực là dãy núi xa nhất về phía bắc trên thế giới và chứa điểm cao nhất tại miền đông Bắc Mỹ.

Cấu trúc
Các dãy núi trên Trái Đất được đặc trưng bằng cấu trúc cây, nghĩa là nhiều dãy núi có các dãy núi nhỏ hơn nằm trong nó. Có thể coi quan hệ này như là quan hệ cha-con. Ví dụ, dãy núi Appalachian là dãy núi cha của các dãy núi khác hợp thành ra nó, một số trong chúng bao gồm dãy núi White và dãy núi Blue Ridge. Dãy núi White là con của dãy núi Appalachian, và tự bản thân dãy núi White lại bao gồm một số dãy núi nhỏ hơn, như dãy núi Sandwich và dãy núi President (dãy núi tổng thống). Bên cạnh đó, dãy núi President lại có thể chia ra thành dãy núi Bắc President và dãy núi Nam President.

Khí hậu
Vị trí các dãy núi có ảnh hưởng tới khí hậu, chẳng hạn ảnh hưởng tới lượng giáng thủy (mưa, tuyết v.v). Khi các khối không khí chuyển động lên phía trên và vượt qua các dãy núi, không khí lạnh đi sinh ra giáng thủy sơn văn (mưa hay tuyết). Khi không khí hạ xuống trên mặt dưới gió, nó ấm trở lại (phù hợp với tốc độ giảm nhiệt độ đoạn nhiệt) và trở nên khô hơn, do đã bị mưa hay tuyết rơi lấy mất đi phần lớn hơi ẩm của nó. Thông thường, vùng bóng mưa (vũ ảnh) sẽ ảnh hưởng tới mặt dưới gió của dãy núi.

Vị trí của dãy núi cũng ảnh hưởng tới nhiệt độ. Chẳng hạn, nếu Mặt Trời đang chiếu sáng từ phía đông thì mặt phía đông của dãy núi sẽ nhận được nhiều ánh sáng hơn và ấm hơn, trong khi mặt phía tây sẽ nằm trong bóng râm và mát hơn, vì thế một số hệ sinh thái nhất định duy trì các đồng hồ sinh học khác biệt, phụ thuộc vào vị trí của núi.

Xói mòn
Các khu vực nâng lên hay các chỏm núi lửa có thể trải qua sự xói mòn, điều này làm chúng chuyển động tạo ra các dãy núi. Một ví dụ là Lake District (vùng Hồ) tại Anh. Các dòng suối chảy ra từ trong núi mang theo các mảnh vụn xói mòn và trầm lắng chúng tại vùng đồng bằng bồi tích hay vùng châu thổ. Điều này tạo thành một chuỗi các sự kiện địa chất kinh điển, dẫn tới một kiểu hình thành đá trầm tích: xói mòn, vận chuyển, trầm lắng và nén ép.

Xem thêm
 Danh sách các dãy núi
 Danh sách các nước theo điểm cao cực trị
 Mảng kiến tạo

Tham khảo


title: Platiana aureolosa

text:
Platiana aureolosa là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Platiana


title: 26268 Nardi

text:
26268 Nardi (tên chỉ định: 1998 RY55) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 14 tháng 9 năm 1998. Nó được đặt theo tên Patricia Nardi, an American educator ở Hewlett, New York.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 26001–27000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Giang Châu

text:
Giang Châu có thể là:

Địa danh
 Khu hành chính Giang Châu, một quận nội thành thuộc thành phố cấp địa khu Sùng Tả của khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây, Trung Quốc.
 Khu (quận) thành lập tháng 6 năm 2014 trên cơ sở huyện Cửu Giang, thuộc địa cấp thị Cửu Giang, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Tên người
 Nghệ sĩ Giang Châu (1952-2019), tên thật là Trần Ngọc Châu, Nghệ sĩ Nhân dân cải lương nổi tiếng của Việt Nam, được biết đến nhiều với vai diễn Trùm Sò trong cải lương Ngao Sò Ốc Hến và vai Thừa trong Tiếng hò sông Hậu.


title: Sclerophaedon

text:
Sclerophaedon là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1882 bởi Weise.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Sclerophaedon brendelli Daccordi & Medvedev, 2000
 Sclerophaedon carniolicus Germar, 1824
 Sclerophaedon carpathicus Weise, 1875
 Sclerophaedon daccordii Lopatin, 2006
 Sclerophaedon nepalicus Daccordi & Medvedev, 2000
 Sclerophaedon orbicularis Suffrian, 1851
 Sclerophaedon prajapati Daccordi & Medvedev, 2000
 Sclerophaedon takizawai Daccordi & Medvedev, 2000

Chú thích

Tham khảo

Chrysomelini


title: Dicranomyia monorhaphis

text:
Dicranomyia monorhaphis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Westwood Studios

text:
Westwood Studios là một nhà phát triển trò chơi điện tử và máy tính, có trụ sở tại Las Vegas, Nevada. Nó được thành lập bởi Brett Sperry và Louis Castle vào năm 1985 như Westwood Associates, và đổi tên thành Westwood Studios khi sáp nhập với Virgin Interactive trong năm 1992. Công ty được mua từ Virgin Interactive bởi Electronic Arts (EA) năm 1998, và đóng cửa cũng bởi EA trong năm 2003.

Westwood được biết đến với việc phát triển loạt trò chơi chiến lược thời gian thực, thể loại phiêu lưu và nhập vai. Họ nhận được một mục trong sách kỉ lục Guinness, vì bán hơn 10 triệu bản Command & Conquer trên toàn thế giới. Electronic Arts tiếp tục phát triển trò chơi dựa trên dòng game Command & Conquer của Westwood.

Lịch sử

Các dự án ban đầu
Các dự án đầu tiên của công ty bao gồm hợp đồng làm việc cho các công ty như Epyx và Strategic Simulations, Inc. (SSI), làm tiêu đề cho các hệ thống 8-bit và 16-bit như Commodore Amiga và Atari ST. Tiêu đề gốc đầu tiên của họ là Mars Saga, một trò chơi được phát triển cho Electronic Arts và phát hành năm 1988. Họ đi tiên phong trong thể loại chiến lược thời gian thực với việc phát hành BattleTech: The Crescent Hawk's Revenge, một trong những phiên bản phát triển của trò chơi cổ điển BattleTech. Một trong những công ty đầu tiên của Eye of the Beholder (1990), một trò chơi chiến lược thời gian thực dựa trên giấy phép của Dungeons & Dragons, được phát triển cho SSI. Các nhà xuất bản khác của những trò chơi ban đầu của Westwood bao gồm Infocom và Disney.

Westwood Studios
Danh hiệu Westwood nổi tiếng xuất hiện từ đầu năm 1990 bao gồm Dune II, The Legend of Kyrandia, và Lands of Lore. Sản phẩm thương mại lớn và thành công nhất của công ty bắt đầu vào năm 1995 với việc phát hành của trò chơi chiến lược thời gian thực Command & Conquer. Xây dựng dựa trên ý tưởng và giao diện trò chơi của Dune II, nó được thêm vào các đoạn đồ họa 3D cho game, thay thế phong cách nhạc pop/rock với các yếu tố kỹ thuật trực tiếp từ đĩa. Command & Conquer, Kyrandia và Lands of Lore tất cả đều tạo ra nhiều phần tiếp theo.

Vào tháng 8 năm 1998, Westwood đã được mua lại bởi Electronic Arts với 122,5 triệu đôla. Vào lúc đó, Westwood đã chiếm 5% đến 6% của thị trường game PC . Trong các phản ứng về việc EA mua lại, nhiều nhân viên lâu năm của Westwood đã từ bỏ và rời khỏi công ty. Bởi vì điều này và nhu cầu mới của EA, các trò chơi đang được phát triển bởi Westwood Studios tại thời điểm đó đã bị hối thúc và bỏ dở khi được phát hành, cụ thể là Command & Conquer: Tiberian Sun . Tất cả các trò chơi tiếp theo được phát triển bởi Westwood cũng bị tăng cường kiểm soát bởi Electronic Arts, với một số bị hủy bỏ.

Cùng với Westwood, EA cũng đã mua lại Virgin Interactive có trụ sở tại Irvine, California . Nó được quản lý bởi Westwood và được biết đến như là Westwood Pacific, và sau đó là EA Pacific. Westwood Pacific tiếp tục phát triển các trò chơi như Nox và Red Alert 2-phần tiếp theo của Command & Conquer: Red Alert, diễn ra trong một vũ trụ khác với Command & Conquer gốc. Một trong những trò chơi cuối cùngt được phát hành bởi Westwood, Command & Conquer: Renegade (một trò chơi hành động, trong đó pha trộn các yếu tố bắn súng góc nhìn người thứ nhất và chiến thuật thời gian thực) đã không đáp ứng được sự mong đợi của người tiêu dùng và các mục tiêu thương mại mà Electronic Arts đã thiết lập cho nó. Vào tháng 3 năm 2003, Westwood Studios (cùng với EA Pacific) đã được thanh lý bởi EA, và tất cả các nhân viên được sáp nhập vào EA Los Angeles. Trò chơi mới nhất của họ là MMORPG Earth & Beyond.

Tại thời điểm thanh lý của nó, Westwood sử dụng một phần ba nhân viên gốc của Westwood Studios, một số trong đó thành lập Petroglyph Games vào tháng 4 năm 2003, cùng với ba người trong số họ (Brett Sperry, Adam Isgreen và Rade Stojsavljevic) hình thành Jet Set Games phát triển trong 2008, cả hai đều có trụ sở tại Las Vegas, Nevada.

Một số trò chơi được phát triển bởi Westwood
 BattleTech: The Crescent Hawk's Inception (1988)
 BattleTech: The Crescent Hawk's Revenge (1990)
 Blade Runner (1997, trò chơi máy tính phiên bản thích ứng của phim)
 Circuit's Edge (1990, phiên bản thích ứng của tiểu thuyết When Gravity Fails của George Alec Effinger's)
 Dòng game Command & Conquer (1995–2002, lên tới Command & Conquer: Yuri's Revenge và Command & Conquer: Renegade)
 DragonStrike (1990)
 Loạt Dune (1992, 1998, 2001, dựa trên vũ trụ khoa học viễn tưởng Dune của Frank Herbert)
 Dungeons & Dragons: Warriors of the Eternal Sun (1992)
 Earth & Beyond (2002)
 Loạt Eye of the Beholder (1990, 1991, ngoại trừ Assault on Myth Drannor)
 Loạt Lands of Lore (1993–1999)
 Loạt The Legend of Kyrandia (1992, 1993, 1994)
 The Lion King (1994)
 Monopoly (1995)
 Nox (2000)
 Pirates: The Legend of Black Kat (2002)
 Resident Evil (1996, Windows)
 Young Merlin (1994)

Xem thêm
 Brett Sperry
 Louis Castle
 Frank Klepacki
 Joseph Kucan
 Loạt Dune
 Thương hiệu Command & Conquer
 Petroglyph

Chú thích

Liên kết ngoài
 A brief history of Westwood Studios  at MobyGames
 Petroglyph's Website
 Jet Set Games' Website

Công ty thành lập năm 1985

Công ty có trụ sở tại Las Vegas
Công ty giải thể năm 2003
Công ty không còn tồn tại có trụ sở tại Nevada
Hiệp hội phần mềm giải trí
Công ty phát triển trò chơi điện tử


title: Tipula adapazariensis

text:
Tipula adapazariensis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Orimarga fryeri

text:
Orimarga fryeri là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Orimarga
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Certima

text:
Certima là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae
Ennominae


title: Giải cứu thần chết

text:
Giải cứu thần chết (tựa tiếng Anh: Saving The Death) là bộ phim hài hước - giả tưởng của Việt Nam do đạo diễn Nguyễn Quang Dũng thực hiện, ra mắt khán giả vào dịp Tết năm 2009. Phim được xem là phần tiếp nối của phim Nụ hôn thần chết. Đây là một bộ phim hài dài 90 phút, có đầu tư dàn dựng vũ đạo và kỹ xảo cùng một số bài hát được viết riêng cho phim.

Nội dung
An là một cô nữ sinh mơ mộng, luôn ước ao có chàng Thần Chết đẹp trai đến rút hồn mình như cô gái cùng tên trong phim Nụ hôn thần chết. Một ngày kia, Thần Chết Teen bất ngờ xuất hiện nhưng có nằm mơ, cô nàng An cũng không tưởng tượng nổi chính mình sẽ là người "Giải cứu thần chết"!

Hớn hở với cuộc gặp gỡ bất ngờ, An ngay lập tức vạch ra kế hoạch bắt Thần Chết giúp mình từ một cô gái vụng về trở thành ngôi sao ca nhạc. Cô nàng sung sướng nghĩ tới viễn cảnh sẽ chinh phục trái tim anh bạn trai chơi bóng rổ Quang Anh và trả thù những kẻ từng ức hiếp mình. Nhưng Thần Chết Teen càng tích cực trổ tài thì An càng lãnh hậu quả bi đát. "Đuổi thì thương mà vương thì tội", cô nàng An "cùng đường" nảy ra âm mưu để ai cũng xấu như mình. Thần Chết Teen được lệnh phải làm tung tóe những bí mật bấy lâu nay đào sâu chôn chặt, những cuộc tình tay ba éo le, bóng tối đời tư của các thầy cô đáng kính, những học sinh tài năng, thông minh... để họ hiểu cảm giác bị người khác coi thường là thế nào.

Diễn viên
 Minh Hằng vai Phạm An An
 Chí Thiện vai Thần chết Teen
 Saetti Baggio vai Quang Anh
 Đông Nhi vai Hà My
 Ngọc Trai vai Hải "a dua"
 Tường Vi  vai Xuân điệu
 Thành Lộc vai Thầy hiệu trưởng
 Hồng Nhung vai Cô chủ nhiệm
 Phương Thanh vai Cô giám thị (bóng ma học đường)
 Siu Black vai Cô giáo dạy thanh nhạc
 Hữu Châu vai Thầy thể dục
 Hương Giang vai Mẹ của Hà My
 Công Ninh vai Ba của An An
 Lê Hóa vai Mẹ kế của An An
 Nhan Phúc Vinh vai Thầy thể dục lúc trẻ
 Tuyền Mập vai Thủy béo
 Trinh Hoan vai Công an
 Đoàn Minh Tuấn vai Công an

Các cuộc thi bên lề
Cũng giống như Nụ hôn thần chết, trước khi phim ra mắt, để thu hút khán giả, các nhà phát hành liên tục tổ chức những cuộc thi bên lề như Cuộc thi thiết kế tờ rơi.

Đánh giá
Giải cứu thần chết đã phát triển các tình huống, bổ sung những điều mà Nụ hôn thần chết chưa nói hết. Nếu Nụ hôn thần chết thiên về tưởng tượng lãng mạn thì Giải cứu thần chết hướng tới những tình huống hài đời thường. Nụ hôn thần chết nói về tình yêu thì Giải cứu thần chết nói tới tình cảm học sinh, mâu thuẫn giữa đố kỵ và yêu thương.

Bên cạnh truyện phim liền mạch, Giải cứu thần chết còn có những màn ca nhạc, vũ đạo, thể hiện ước mơ làm ngôi sao của nữ nhân vật chính.

Rút kinh nghiệm từ Nụ hôn thần chết, kỹ xảo của phim cũng được làm tốt hơn, mang tới cho khán giả những màn đánh nhau, quăng bóng rổ, trình diễn phép thuật.

Tuy nhiên, Giải cứu thần chết được đánh giá là mang hơi hướng của nhiều bộ phim ngoại khác nhau và có một số chi tiết đã xuất hiện trong phim nước ngoài như Mean Girls hay High School Musical.

Ca khúc trong phim
 Con đường em mơ - Thảo Trang (2001 - 2009)
 Đừng ngồi yên trong bóng đêm - Đông Nhi (2008)
 Ngày mới bất ngờ - Minh Hằng (2007 - 2008)

Chú thích

Liên kết ngoài

Phim năm 2009
Phim tiếng Việt
Phim hài Việt Nam
Phim giả tưởng Việt Nam
Phim do Nguyễn Quang Dũng đạo diễn
Phim của Galaxy Studio
Phim của HKFilm
Phim Tết
Phim tiếp nối Việt Nam
Phim lấy bối cảnh ở Việt Nam
Phim lấy bối cảnh ở Sài Gòn
Phim quay tại Việt Nam
Phim hài thập niên 2000
Phim kỳ ảo thập niên 2000
Phim lấy bối cảnh ở thập niên 2000
Phim lấy bối cảnh năm 2009


title: David Hilbert

text:
David Hilbert (23 tháng 1 năm 1862, Wehlau, Đông Phổ – 14 tháng 2 năm 1943, Göttingen, Đức) là một nhà toán học người Đức, được công nhận như là một trong những nhà toán học có ảnh hưởng rộng lớn nhất của thế kỉ 19 đầu thế kỉ 20. Ông thiết lập tên tuổi như là một nhà toán học và nhà khoa học vĩ đại bằng cách phát minh hay phát triển một loạt các ý tưởng khác nhau, chẳng hạn như là lý thuyết bất biến, tiên đề hóa hình học, và khái niệm không gian Hilbert, một trong những nền tảng của giải tích hàm. Hilbert và các học sinh của ông đã xây dựng đủ hạ tầng cơ sở toán học cần thiết cho cơ học lượng tử và thuyết tương đối rộng. Ông là một trong những sáng lập viên của lý thuyết chứng minh, logic toán học và sự phân biệt giữa toán học và meta-toán học. Ông sử dụng và bảo vệ lý thuyết tập hợp của Cantor và các số siêu hạn (transfinite number). Một ví dụ nổi tiếng về vai trò lãnh đạo thế giới toán học là bài phát biểu năm 1900 về danh sách các bài toán quyết định hướng đi của nghiên cứu toán học trong thế kỉ thứ 20.

Cuộc đời
Hilbert được sinh ra ở Wehlau, gần Königsberg, Đông Prussia (ngày nay là Znamensk, gần Kaliningrad, Nga). Ông tốt nghiệp lyceum (phổ thông trung học) ở thành phố quê nhà và đăng ký vào Đại học Königsberg. Ông nhận bằng tiến sĩ năm 1885, với một luận văn, viết dưới sự hướng dẫn của Ferdinand von Lindemann, với tựa đề Über invariante Eigenschaften specieller binärer Formen, insbesondere der Kugelfunctionen ("Về các tính chất bất biến của các dạng nhị phân đặc biệt, đặc biệt là các hàm vòng"). Hermann Minkowski cũng là thí sinh tiến sĩ cùng một trường đại học vào thời gian đó, và ông và Hilbert trở thành bạn thân, và cả hai đã ảnh hưởng lẫn nhau ở nhiều thời điểm khác nhau trong sự nghiệp khoa học của họ.

Hilbert ở lại Đại học Königsberg như là một giáo sư từ 1886 đến năm 1895, khi, là kết quả của sự can thiệp của Felix Klein ông đạt được vị trí Trưởng khoa Toán tại Đại học Göttingen, vào thời gian đó là trung tâm nghiên cứu toán học tốt nhất thế giới và ông ở lại đó cho đến cuối đời.

Trong số 69 nghiên cứu sinh của ông ở Göttingen, nhiều người sau này trở thành các nhà toán học nổi tiếng (ngày hoàn thành luận án) như: Otto Blumenthal (1898), Felix Bernstein (1901), Hermann Weyl (1908), Richard Courant (1910), Erich Hecke (1910), Hugo Steinhaus (1911), và Wilhelm Ackermann (1925). Trong khoảng 1902 và 1939 Hilbert là biên tập tạp chí toán học hàng đầu lúc đó là Mathematische Annalen.

Hilbert chứng kiến chủ nghĩa phát xít thanh trừng nhiều thành viên quan trọng trong khoa của ông tại Đại học Göttingen năm 1933. Những người bị cáo buộc bao gồm Hermann Weyl, Emmy Noether và Edmund Landau. Một trong những người đã phải rời khỏi nước Đức, Paul Bernays, đã hợp tác với Hilbert trong logic toán học, và là đồng tác giả với ông cuốn sách quan trọng Grundlagen der Mathematik (mà cuối cùng xuất hiện trong hai tập xuất bản năm 1934 và 1939). Đây là một phần tiếp theo của cuốn sách Nguyên tắc toán học logic Hilbert-Ackermann từ năm 1928.

Định lý hữu hạn

Công trình đầu tiên của Hilbert về các hàm bất biến đã dẫn đến những kết quả
trong năm 1888 về định lý hữu hạn nổi tiếng của ông. Hai mươi năm trước đó, Paul Gordan đã chứng minh định lý về sự hữu hạn của các phần tử phát sinh cho các dạng nhị phân sử dụng một tiếp cận tính toán phức tạp. Những cố gắng tổng quát hóa phương pháp của ông cho hàm số có trên hai biến thất bại vì những khó khăn trong các tính toán liên quan. Hilbert nhận ra rằng cần phải đi theo một hướng hoàn toàn khác. Kết quả, ông chứng minh được định lý cơ sở Hilbert: cho thấy sự tồn tại của một tập hợp hữu hạn các phần tử phát sinh, cho những bất biến của những dạng quantic với số lượng biến bất kì, nhưng một dưới dạng trừu tượng. Nghĩa là, trong khi chứng minh sự tồn tại của một tập hợp như vậy, ông không sử dụng thuật toán mà chỉ đưa ra một định lý về sự tồn tại.

Hilbert gửi kết quả của mình cho tạp chí Mathematische Annalen. Gordan, chuyên gia của lý thuyết về các bất biến của tạp chí Mathematische Annalen, đã không đánh giá cao bản chất có tính cách mạng của định lý của Hilbert và từ chối bài báo, phê phán về cách trình bày là không đủ chi tiết. Lời phê của ông là:

Đây là Thần học, không phải Toán học!

Klein, mặt khác, nhận ra sự quan trọng của kết quả này, và bảo đảm rằng bài báo sẽ được xuất bản mà không bị thay đổi gì cả. Được khuyến khích bởi Klein và những lời phê của Gordan, Hilbert trong bài báo thứ hai mở rộng phương pháp của ông, đưa ra những đánh giá về bậc cao nhất của tập nhỏ nhất của các phần tử phát sinh, và ông gửi một lần nữa cho tạp chí Annalen. Sau khi đọc xong bản thảo, Klein trả lời thư, rằng:

Không nghi ngờ gì đây là một trong những công trình quan trọng nhất về đại số nói chung mà tạp chí Annalen đã từng xuất bản.

Sau này, sau khi sự hữu dụng của phương pháp của Hilbert được công nhận rộng rãi, chính Gordan đã nói rằng:

Tôi phải thừa nhận là ngay cả thần học cũng có giá trị của nó.

Tiên đề hóa hình học
(Axiomatization of geometry)

Cuốn sách Grundlagen der Geometrie (tr.: Nền tảng của Hình học) xuất bản bởi Hilbert vào năm 1899 đưa ra một tập hợp chuẩn, bao gồm 21 tiên đề, thay cho các tiên đề Euclid truyền thống. Chúng tránh đi những điểm yếu đã được chỉ ra trong các tiên đề Euclid, mà các tác phẩm của ông lúc đó vẫn được xem như sách giáo khoa. Độc lập và cùng thời gian, một học sinh Mỹ 19 tuổi tên là Robert Lee Moore cũng xuất bản một tập các tiên đề tương tự. Một số các tiên đề trùng hợp nhau, trong khi một số tiên đề trong hệ thống của Moore là các định lý trong hệ thống tiên đề của Hilbert và ngược lại.

Cách tiếp cận của Hilbert đánh dấu sự chuyển đổi sang hệ thống phương pháp tiên đề hiện đại. Các tiên đề không được xem như là các sự thật hiển nhiên. Hình học có thể xử lý các đối tượng, về những thứ mà chúng ta có trực giác mạnh, nhưng không cần phải gán cho một nghĩa rõ ràng về những khái niệm chưa được định nghĩa. Những phần tử, chẳng hạn như điểm, đường thẳng, mặt phẳng, và những thứ khác, có thể được thay thế, như Hilbert nói, bởi bàn, ghế, các ly bia và các đối tượng khác. Chính là những quan hệ được định nghĩa giữa chúng mà chúng ta bàn luận.

Hilbert đầu tiên liệt kê các khái niệm chưa định nghĩa: điểm, đường thẳng, mặt phẳng, nằm trên (một quan hệ giữa các điểm và các mặt phẳng),sự nằm giữa, sự đồng dạng giữa các cặp điểm, và sự đồng dạng giữa các góc. Những tiên đề này thống nhất cả hình học phẳng và hình học không gian của Euclid trong một hệ thống duy nhất.

23 bài toán

Ông đưa ra một danh sách có ảnh hưởng lớn nhất của 23 bài toán chưa giải được tại Đại hội Toán học thế giới ở Paris vào năm 1900. Danh sách này được nhìn nhận là một trong những tổng kết thành công và sâu sắc nhất của các bài toán chưa có lời giải tạo ra bởi chỉ cá nhân một nhà toán học.

Sau khi tái thiết lập các nền tảng của hình học cổ điển, Hilbert có thể làm tương tự cho phần còn lại của toán học. Tuy nhiên cách tiếp cận của ông khác với nhà 'nền tảng học' Russell-Whitehead hay nhà 'từ điển học' Nicolas Bourbaki sau này, và khác với người đương thời Giuseppe Peano. Cộng đồng toán học nói chung có thể thêm vào danh sách các bài toán, mà ông cho là những khía cạnh quan trọng trong các ngành toán quan trọng.

Những bài toán này được đưa ra tại hội thảo "Những bài toán trong Toán học" trình bày trong suốt Hội nghị toán học Quốc tế lần thứ 2 tổ chức tại Paris. Đây là phần giới thiệu của bài phát biểu mà Hilbert đã đọc:

Ai trong chúng ta mà không cảm thấy vui sướng khi vén lên bức màn mà tương lai ẩn đằng sau đó; nhìn thẳng vào những phát triển sắp xảy đến của khoa học và những bí ẩn của sự phát triển trong những thế kỉ kế tiếp? Mục đích cuối cùng mà tinh thần của các nhà toán học tương lai hướng tới sẽ là gì? Những phương pháp mới nào, những sự kiện mới nào mà thế kỉ mới sẽ tiết lộ trong lĩnh vực bao la và phì nhiêu của các ý tưởng toán học?

Ông trình bày ít hơn phân nửa tổng số bài toán tại Đại hội, được xuất bản trong các báo cáo của Đại hội. Trong các bài báo kế tiếp, ông mở rộng danh sách, và dừng lại ở hình thức bây giờ là dạng chính tắc của 23 Bài toán của Hilbert. Toàn văn danh sách là quan trọng, bởi vì sự diễn giải của các bài toán vẫn là một vấn đề không tránh khỏi sự tranh cãi, khi được hỏi là bao nhiêu bài toán đã được giải.

Một số bài đã được giải trong một thời gian ngắn. Một số khác đã được thảo luận suốt trong thế kỉ 20, với một số bây giờ xem như là không thích hợp vì là bài toán mở. Một số tiếp tục vẫn là thách thức cho đến hôm nay cho các nhà toán học.

Hình thức hóa

Trở thành quy chuẩn vào giữa thế kỉ, danh sách các bài toán của Hilbert cũng là một dạng tuyên ngôn, mở ra con đường cho sự phát triển của trường phái hình thức hóa, một trong ba trường phái lớn của toán học trong thế kỉ 20. Theo những người thuộc trường phái hình thức hóa, toán học là một trò chơi với các ký hiệu bị làm mất đi ý nghĩa riêng theo những quy luật mang tính hình thức được đồng ý trước. Do vậy nó là một hoạt động độc lập của suy nghĩ. Tuy vậy vẫn có nhiều người nghi ngờ về quan điểm của chính Hilbert liệu là chỉ đơn giản như vậy theo những người theo chủ nghĩa hình thức.

Chương trình của Hilbert
Vào năm 1920 ông đề nghị một dự án nghiên cứu rõ ràng (về metamathematics, như là nó được gọi) mà sau đó được biết đến như là chương trình Hilbert. Ông muốn toán học phải được hệ thống hóa trên một nền tảng logic vững chắc và đầy đủ. Ông tin rằng về nguyên tắc điều này có thể làm được, bằng cách chứng minh rằng:

 tất cả toán học có thể suy ra từ một hệ thống hữu hạn các tiên đề được chọn ra một cách đúng đắn; và
 rằng một hệ thống tiên đề như vậy là có thể chứng minh được tính nhất quán của nó.

Ông dường như là có cả những lý do kỹ thuật và triết học trong việc hình thức hóa đề nghị này. Nó khẳng định
về sự không thích của ông đối với thứ được biết là ignorabimus, vẫn là một vấn đề tồn tại trong suy nghĩ của người Đức trong thời đó, và suy ngược về nguồn gốc từ Emil du Bois-Reymond.

Chương trình này vẫn được công nhận là nổi tiếng nhất về triết học của toán học, nơi mà nó thường được gọi là hình thức hóa. Ví dụ, nhóm Bourbaki lựa cách đi theo kiểu trên-xuống đủ cho những yêu cầu cho dự án đôi của họ (a) một bộ bách khoa toàn thư có tính nền tảng và (b) giúp cho phương pháp tiên đề như là một công cụ nghiên cứu. Cách tiếp cận này đã thành công và có ảnh hưởng liên quan đến các công trình của Hilbert trong đại số và giải tích hàm, nhưng thất bại trong cách tiếp cận tương tự với vật lý và logic của ông.

Công trình của Gödel
Hilbert và các nhà toán học tài năng làm việc cùng nhóm với ông đã dành hết tâm huyết cho dự án này. Cố gắng của ông để ủng hộ nền toán học được xây trên các tiên đề và các nguyên lý xác định trước, làm loại bỏ những bất định trong lý thuyết, tuy nhiên đã thất bại.

Gödel đã chứng minh rằng bất kì một hệ thống hình thức không chứa đựng mâu thuẫn nào,
đủ phức tạp để chứa đụng ít nhất là số học, không thể chứng minh sự toàn vẹn của nó bằng các tiên đề của chính nó. Vào năm 1931 định lý bất toàn của Gödel đã cho thấy rằng chương trình vĩ đại của Hilbert là không thể như đã phát biểu. Điểm thứ hai không thể kết nối một cách hợp lý với điểm thứ nhất, miễn là hệ thống tiên đề thực sự là hữu hạn.

Dù sao đi nữa, định lý bất toàn không nói lên gì cả về việc biểu diễn sự toàn vẹn của toán học bằng một hệ thống hình thức hóa khác. Những thành tựu sau đó của lý thuyết chứng minh ít nhất là làm rõ thêm sự nhất quán khi nó liên hệ đến các lý thuyết nằm trong tầm quan tâm chung của các nhà toán học. Công trình của Hilbert đã khởi đầu cho logic trên hướng đi làm rõ này; sự cần thiết hiểu rõ công trình của Gödel sau này dẫn đến sự phát triển của lý thuyết đệ quy và sau đó là logic toán học như là một ngành độc lập trong thập kỉ 1930-1940. Cơ sở cho lý thuyết khoa học máy tính sau này, trong các công trình của Alonzo Church và Alan Turing cũng phát triển trục tiếp từ 'tranh luận' này.

Trường phái Göttingen
Trong các học trò của Hilbert, có Hermann Weyl, kiện tướng cờ vua Emanuel Lasker và Ernst Zermelo. John von Neumann là trợ lý của ông. Tại Đại học Göttingen, ông được bao quanh bởi một nhóm các nhà toán học quan trọng của thế kỉ 20, chẳng hạn như Emmy Noether và Alonzo Church.

Giải tích hàm
Vào khoảng 1909, Hilbert dành thời gian nghiên cứu phương trình vi phân và phương trình tích phân; các công trình của ông có những ảnh hưởng trực tiếp đến giải tích hàm hiện đại. Để tiến hành các nghiên cứu này, Hilbert giới thiệu khái niệm không gian Euclid vô hạn chiều, sau này gọi là không gian Hilbert. Các công trình của ông trong phần này của giải tích đã cung cấp những đóng góp quan trọng cho toán dùng trong vật lý cho hai mươi năm sau đó, mặc dù theo một hướng không dụ đoán trước. Sau này, Stefan Banach mở rộng khái niệm này, định nghĩa không gian Banach. Không gian Hilbert là một ý tưởng quan trọng trong lĩnh vực giải tích hàm phát triển xung quanh đó trong suốt thế kỉ 20.

Vật lý
Cho đến 1912, Hilbert hầu như là một nhà toán học thuần túy. Khi chuẩn bị ghé thăm từ Bonn, nơi đang đắm chìm trong nghiên cứu vật lý, nhà toán học bạn ông là Hermann Minkowski đùa rằng ông phải khử trùng 10 ngày trước khi có khả năng ghé thăm Hilbert. Thực ra, Minkowski dường như có trách nhiệm trong hầu hết các nghiên cứu về vật lý của Hilbert trước năm 1912, kể cả buổi hội thảo hợp tác giữa hai ông trong năm 1905.

Vào năm 1912, ba năm sau khi bạn qua đời, ông quay sang tập trung nghiên cứu môn này gần như là hầu hết thời gian. Ông bố trí để có một người đến giảng riêng về vật lý cho ông. Ông bắt đầu nghiên cứu Lý thuyết khí động và chuyến sang lý thuyết bức xạ và lý thuyết phân tử của vật chất. Ngay cả sau khi chiến tranh nổ ra vào năm 1914, ông tiếp tục các hội thảo và các lớp học nơi mà các công trình của Einstein và những người khác được theo dõi một cách cặn kẽ.

Hilbert mời Einstein đến Đại học Göttingen để giảng trong một tuần trong tháng 6 và 7 năm 1915 về lý thuyết tương đối và lý thuyết về trọng lực mà ông đang phát triển. Sự trao đổi các ý tưởng đã dẫn đến dạng cuối cùng của những phương trình về trường của thuyết tương đối, đó là phương trình trường Einstein và tác động Einstein-Hilbert. Mặc cho sự kiện là Einstein và Hilbert không bao giờ tranh nhau giữa công chúng, có một vài bàn cãi về sự khám phá các phương trình trường.

Thêm vào đó, các công trình của Hilbert dự đoán và giúp cho một số tiến triển trong toán học hóa cơ học lượng tử. Công trình của ông là một khía cạnh quan trọng của các công trình của Hermann Weyl và John von Neumann về sự tương đương toán học của cơ học ma trận của Werner Heisenberg và phương trình sóng của Erwin Schrödinger và khái niệm không gian Hilbert đóng một vai trò quan trọng trong lý thuyết lượng tử. Vào năm 1926 von Neuman chứng minh rằng nếu các trạng thái của nguyên tử được hiểu như là các vectơ trong không gian Hilbert, thì chúng sẽ tương ứng với cả lý thuyết phương trình sóng của Schrodinger và ma trận của Heisenberg.

Suốt cả quá trình đắm chìm trong vật lý, ông đã đặt sự chặt chẽ vào toán học trong vật lý. Trong khi phụ thuộc nhiều vào toán cao cấp, các nhà vật lý thường là không chính xác khi sử dụng chúng. Đối với một nhà toán học thuần túy như Hilbert, điều này ảnh hưởng đến sự trình bày và làm cho lý thuyết khó hiểu. Khi ông bắt đầu hiểu ra vật lý và các nhà vật lý sử dụng toán như thế nào, ông phát triển một lý thuyết toán chặt chẽ cho những gì mà ông khám phá ra, quan trọng nhất là trong ngành phương trình tích phân. Khi đồng nghiệp của ông là Richard Courant viết cuốn sách kinh điển Các phương pháp Toán Vật lý gồm luôn một số ý tưởng của Hilbert, ông thêm tên Hilbert vào như là đồng tác giả mặc dù Hilbert không đóng góp trực tiếp vào quá trình viết sách. Hilbert nói "Vật lý là quá khó cho các nhà vật lý", ngụ ý rằng các toán học cần thiết là vượt quá khả năng của họ; cuốn sách của Courant-Hilbert làm nó dễ dàng hơn cho họ.

Số học
Hilbert thống nhất ngành số học đại số (algebraic number theory) với tác phẩm năm 1897 Zahlbericht (dịch sát là "báo cáo về các con số"). Ông bác bỏ bài toán Waring theo nghĩa rộng. Ông sau đó xuất bản thêm một số kết quả; nhưng sự vượt lên của dạng modular Hilbert (Hilbert modular form) trong luận văn của một học sinh làm tên ông liên quan xa hơn trong một lãnh vục lớn.

Ông có một loạt các phỏng đoán về lý thuyết lớp và trường (class field theory). Những khái niệm này có nhiều ảnh hưởng lớn, và đóng góp của ông được thấy trong các tên Hilbert class field và ký hiệu Hilbert của lý thuyết class field địa phương. Các kết quả về chúng được chứng minh hầu hết cho đến hết năm 1930, sau khi các công trình xuyên phá của Teiji Takagi thiết lập tên tuổi ông như một trong những nhà toán học Nhật có tầm cỡ thế giới đầu tiên.

Hilbert không làm việc với các ngành trung tâm của giải tích số học (analytic number theory), nhưng tên của ông được biết đến qua phỏng đoán Hilbert-Pólya, vì những lý do mà không ai biết rõ.

Các đóng góp khác
Nghịch lý về Grand Hotel của Hilbert, một suy nghĩa về những tính chất kỳ lạ của các khái niệm vô hạn, thường được nói đến trong dân gian về những số đếm (cardinal number) vô hạn.

Những năm sau này
Hilbert sống cho đến ngày nhìn thấy quân phát xít Đức loại trừ nhiều giáo sư nổi tiếng tại Đại học Göttingen, vào năm 1933. . Trong số những người bi buộc thôi việc có Hermann Weyl, người nắm chức vụ của Hilbert khi ông về hưu vào năm 1930, Emmy Noether và Edmund Landau. Một trong những người phải rời Đức là Paul Bernays, cộng sự của Hilbert trong logic toán học, và là đồng tác giả trong cuốn sách quan trọng Grundlagen der Mathematik (cuối cùng xuất hiện dưới hai tập, vào năm 1934 và 1939). Đây là phần kế tiếp theo của cuốn Những nguyên lý của lý thuyết logic bởi Hilbert-Ackermann từ năm 1928.

Khoảng một năm sau, ông tham dự một bữa chiêu đãi, và được đặt ngồi cạnh Bộ trưởng Giáo dục mới, Bernhard Rust. Rust hỏi rằng, "Toán học ở Göttingen bây giờ ra sao sau khi đã được giải phóng khỏi sự ảnh hưởng của Do Thái?" Hilbert trả lời, "Toán học ở Göttingen? Thực ra chẳng còn gì ở đó nữa".

Cho đến khi Hilbert mất vào năm 1943, phát xít Đức đã gần như tổ chức lại trường đại học, nhiều giáo sư trước đây hoặc là Do Thái hoặc lập gia đình với Do Thái. Đám tang của Hilbert được tham dự với dưới mười hai người, chỉ có hai người là giáo sư đại học.

Trên bia mộ, tại Göttingen, người ta có thể đọc dòng chữ ông để lại:

Wir müssen wissen, wir werden wissen - Chúng ta phải biết, chúng ta sẽ biết.

Trớ trêu thay, ngay ngày trước khi Hilbert thốt lên câu đó, Kurt Gödel đã trình bày luận án của mình,
chứa đựng định lý bất toàn nổi tiếng: có những thứ chúng ta biết là sự thật, nhưng chúng ta không thể chứng minh được.

Xem thêm
 Einstein-Hilbert action
 Hilbert cube
 Hilbert curve
 Ma trận Hilbert
 Không gian Hilbert
 Hilbert symbol
 Biến đổi Hilbert
 Hilbert's Nullstellensatz
 Hilbert's Theorem 90
 Các tiên đề của Hilbert
 Hilbert's basis theorem
 Hilbert's irreducibility theorem
 Hilbert's paradox of the Grand Hotel
 Hilbert's syzygy theorem
 Hilbert-Hermitian wavelet
 Hilbert-Pólya conjecture
 Hilbert-Schmidt operator
 Hilbert-Smith conjecture
 Hilbert-Speiser theorem
 Principles of Theoretical Logic
 Relativity priority dispute

Chú thích

Tài liệu
Primary literature in English translation:
 Ewald, William B., ed., 1996. From Kant to Hilbert: A Source Book in the Foundations of Mathematics, 2 vols. Oxford Uni. Press.
 1918. "Axiomatic thought," 1115-14.
 1922. "The new grounding of mathematics: First report," 1115-33.
 1923. "The logical foundations of mathematics," 1134-47.
 1930. "Logic and the knowledge of nature," 1157-65.
 1931. "The grounding of elementary number theory," 1148-56.
 1904. "On the foundations of logic and arithmetic," 129-38.
 1925. "On the infinite," 367-92.
 1927. "The foundations of mathematics," with comment by Weyl and Appendix by Bernays, 464-89.
 Jean van Heijenoort, 1967. From Frege to Godel: A Source Book in Mathematical Logic, 1879-1931. Harvard Univ. Press.
  - an accessible set of lectures originally for the citizens of Göttingen.

Secondary:
 Bottazini, Umberto, 2003. Il flauto di Hilbert. Storia della matematica. UTET, ISBN 88-7750-852-3
 Corry, L., Renn, J., and Stachel, J., 1997, "Belated Decision in the Hilbert-Einstein Priority Dispute," Science 278: nn-nn.
 Ivor Grattan-Guinness, 2000. The Search for Mathematical Roots 1870-1940. Princeton Uni. Press.
 Gray, Jeremy, 2000. The Hilbert Challenge, ISBN 0-19-850651-1
 Piergiorgio Odifreddi, 2003. Divertimento Geometrico - Da Euclide ad Hilbert. Bollati Boringhieri, ISBN 88-339-5714-4. A clear exposition of the "errors" of Euclid and of the solutions presented in the Grundlagen der Geometrie, with reference to non-Euclidean geometry.
 Reid, Constance, 1996. Hilbert, Springer, ISBN 0-387-94674-8. The biography in English.
 Sauer, Tilman, 1999. "The relativity of discovery: Hilbert's first note on the foundations of physics", Arch. Hist. Exact Sci., v53, pp 529–575. (Available from Cornell University Library, as a downloadable Pdf )
 Thorne, Kip, 1995. Black Holes and Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy, W. W. Norton & Company; Reprint edition. ISBN 0-393-31276-3.
 Folsing, Albrecht, 1998. Albert Einstein, Penguin.
 Mehra, Jagdish, 1974. Einstein, Hilbert, and the Theory of Gravitation, Reidel.

Liên kết ngoài

 23 vấn đề trong toán học hiện đại của Hilbert
 Hilbert's Program

 Bài nói chuyện của Hilbert tại Königsberg năm 1930  , với bản dịch tiếng Anh

Nhà toán học thế kỷ 19
Nhà toán học thế kỷ 20
Nhà toán học Đức
Lý thuyết sốNhà lý thuyết số
Người Königsberg

Nhà toán học Đức thế kỷ 19


title: Maksim Аleksandrovich Galkin

text:
Maksim Аleksandrovich Galkin (tiếng Nga: Максим Александрович Галкин; sinh ngày 18/6/1976) là diễn viên hài kịch, ca sĩ và là một ngôi sao truyền hình Nga.

Tiểu sử và sự nghiệp
Galkin nhận được sự giáo dục rất nghiêm túc. Mẹ ông là giáo viên, ông đã hoàn thành khóa học âm nhạc và toán, biết 4 thứ tiếng (trong đó có tiếng Nga và tiếng Anh). Ban đầu, ông nổi tiếng là một diễn viên chuyên vào vai các nhân vật nổi tiếng, sau đó ông được biết tới nhiều hơn khi yêu nữ ngôi sao nhạc pop Alla Pugacheva.

Galkin còn là người dẫn chương trình truyền hình Ai là triệu phú (của truyền hình Nga) sau khi chương trình đổi tên từ O, Schastlivchik (Ôi người may mắn) tới năm 2008.

Thời trẻ, Galkin xuất hiện trên chương trình thi hài hước thanh niên (KVN), chương trình này là bàn đạp cho sự nghiệp của ông. Hiện nay ông tham gia với vai trò Ban giám khảo chương trình.

Galkin và Pugacheva là người dẫn chương trình quen thuộc trên truyền hình Nga: Nhưng họ có hát được không?, Dve Zvezdy (Hai ngôi sao).

Galkin là một trong số ít các diễn viên hài gây ấn tượng, dù vẫn mang vẻ thư thái, như lời Thủ tướng Vladimir Putin trên kênh truyền hình Nga One TV

Chú thích

Xem thêm
 Alla Pugacheva

Liên kết ngoài
 IMDb

Nam ca sĩ Nga
Nam diễn viên sân khấu Nga
Nam diễn viên điện ảnh Nga
Người dẫn chương trình truyền hình Nga
Sinh năm 1976
Who Wants to Be a Millionaire?


title: Đảo Sinh Tồn

text:
Sinh Tồn (tiếng Anh: Sin Cowe Island, ) là một hòn đảo trong cụm Sinh Tồn, quần đảo Trường Sa (tọa độ ghi trên bia chủ quyền là ). Đảo này cùng với các đảo, đá, bãi phụ cận về mặt tổ chức hành chính thuộc xã Sinh Tồn, huyện Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa, cách đất liền 320 hải lý, cách đảo Sinh Tồn Đông 14 hải lý (26 km) về phía tây. Đảo này chỉ cách đá Gạc Ma khoảng 10,5 hải lý (19,4 km), nơi xảy ra vụ đụng độ giữa Trung Quốc và Việt Nam năm 1988.

Đặc điểm

Đảo chạy dài theo hướng đông - tây, chiều dài khoảng 400 m, chiều rộng 220 m nằm trên thềm san hô rộng khoảng 1 km2. Xung quanh đảo có tường kè chắn sóng. Hai đầu của đảo theo hướng đông - tây có hai dải cát di chuyển theo mùa sóng gió. Đảo có diện tích đất tự nhiên ban đầu vào khoảng 2,6 hectare. Theo AMTI, tính đến năm 2016, đảo này được bồi đắp thêm và với diện tích đất nổi là khoảng 13 hectare (0.13 km2), cộng thêm một âu tàu rộng khoảng 6 hectare.

Đảo nằm trên nền san hô ngập nước cách bờ kè từ 300 đến 600 m, khi nước thủy triều xuống thấp nhất nền san hô lộ khỏi mặt nước từ 0,2 đến 0,4 m. Cũng như các đảo khác trên quần đảo Trường Sa, đảo Sinh Tồn nắng nóng và có hai mùa gió chính là đông bắc và tây nam. Chế độ thủy triều và bán nhật triều không đều.

Lịch sử
Đảo Sinh Tồn có tên hàng hải quốc tế là Sin Cowe, có lẽ một biến dạng theo tên thuyền trưởng Silsbee của tàu Columbia.

Ngày 6 tháng 9 năm 1973, chính quyền Việt Nam Cộng hòa sáp nhập các đảo Trường Sa, An Bang, Itu Aba, Song Tử Đông, Song Tử Tây, Loại Ta, Thị Tứ, Nam Ai, Sinh Tồn và các đảo phụ cận vào xã Phước Hải, quận Đất Đỏ, tỉnh Phước Tuy.

Sau khi quần đảo Hoàng Sa thất thủ vào tháng 1 năm 1974, thì đầu tháng 2 năm 1974, chính quyền Việt Nam cộng hòa quyết định tăng cường phòng thủ các đảo ở quần đảo Trường Sa, thực hiện Hành quân Trần Hưng Đạo 48 đưa lực lượng ra đóng ở năm đảo thuộc quần đảo Trường Sa gồm có Trường Sa, Song Tử Tây, Sinh Tồn và Sơn Ca và An Bang (trước đó đã đưa quân ra đóng ở đảo Nam Yết vào năm 1973).

Trong chiến dịch Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 3 năm 1975, Đội đặc công 1, đoàn 126 được tăng cường 3 tàu vận tải của lữ đoàn 125 Bộ tư lệnh hải quân để chiếm giữ các đảo tại quần đảo Trường Sa từ tay Hải quân Việt Nam Cộng hòa.

Ngày 28 tháng 4 năm 1975, Hải quân nhân dân Việt Nam giải phóng đảo Sinh Tồn và đóng quân trên đảo này từ đó đến nay.

Hành chính
Năm 2007, chính phủ Việt Nam thành lập xã Sinh Tồn thuộc huyện Trường Sa trên cơ sở đảo Sinh Tồn và các đảo, đá, bãi phụ cận thuộc cụm đảo Sinh Tồn và cụm đảo Nam Yết như đảo Nam Yết, đảo Sơn Ca...

Cơ sở hạ tầng
Sinh Tồn là một trong những đảo của quần đảo Trường Sa có dân thường cư trú  và là nơi đặt trụ sở Ủy ban nhân dân xã Sinh Tồn. Đảo có nhiều công trình dân sinh như Trường Tiểu học xã Sinh Tồn, trạm khí tượng thủy văn, hệ thống điện gió và điện mặt trời, nhà văn hóa, trạm xá...

Nhà văn hóa đảo Sinh Tồn hoàn thành vào tháng 3 năm 2012 gồm 2 tầng, có các phòng nghỉ, phòng sinh hoạt tập trung với diện tích sàn là 740m².

Đảo có một ngôi chùa mang tên chùa Sinh Tồn được xây dựng theo phóng cách truyền thống một gian, hai chái với mái cong, đầu đao và những pho tượng chế tác công phu. Tính đến năm 2020, đây là một trong sáu ngôi chùa hiện diện trên quần đảo Trường Sa (đó là: chùa Trường Sa ở đảo Trường Sa Lớn, chùa Song Tử Tây trên đảo Song Tử Tây, chùa Sinh Tồn trên đảo Sinh Tồn, chùa Nam Huyên trên đảo Nam Yết, chùa Sơn Linh trên đảo Sơn Ca và chùa Vinh Phúc trên đảo Phan Vinh).

Môi trường
Đất ở đảo Sinh Tồn là cát và san hô. Đảo có nhiều cây xanh nhưng không có giếng nước ngọt. Cây xanh lớn trên đảo chủ yếu là các cây phong ba, bão táp, bàng vuông, dừa và mù u để chống sóng.

Binh lính và dân trên đảo cải tạo đất để trồng các loại rau như rau cải, rau muống, mồng tơi và rau đay. Ngoài ra trên đảo còn nuôi được lợn, gà, vịt, chó,

Thông tin thêm
Sinh Tồn là hòn đảo có ý nghĩa chiến lược đối với quần đảo Trường Sa. Trên đảo có một tấm biển ghi lời của Hồ Chí Minh: "Ngày trước ta chỉ có đêm và rừng. Ngày nay ta có ngày, có trời và có biển. Bờ biển của ta dài và đẹp, ta phải biết giữ gìn lấy nó".

Nhà thơ Việt Nam Trần Đăng Khoa trong một lần ra thăm đảo Sinh Tồn năm 1982 đã viết bài thơ Đợi mưa trên đảo Sinh Tồn:

Bài thơ này đã được nhạc sĩ Quỳnh Hợp phổ thành ca khúc Lính đảo đợi mưa.

Chú thích

Liên kết ngoài
Mù tạt đảo Sinh Tồn
Câu chuyện SINH TỒN ở Trường Sa, VietNamNet, 14/01/2008
Tết sớm trên đảo Sinh Tồn, Báo Thanh niên, 15/01/2008
Ba câu chuyện nhỏ của lính Trường Sa - Công trình lính… "đỡ đẻ", Báo Tuổi trẻ, 13/05/2004

Sinh Tồn


title: Moncel-sur-Vair

text:
Moncel-sur-Vair là một xã, nằm ở tỉnh Vosges trong vùng Grand Est của Pháp. Xã này có diện tích 7,3 km², dân số năm 1999 là 241 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 300 m trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Moncel-sur-Vair trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Xã của Vosges


title: Paranthrene anthrax

text:
Paranthrene anthrax là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được biết đến ở Sierrra Leone.

Chú thích

Tham khảo

Paranthrene


title: Macrotera seminigra

text:
Macrotera seminigra là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Macrotera
Động vật được mô tả năm 1956


title: Milan Kundera

text:
Milan Kundera (thường được phiên âm Việt hóa là Mi-lan Kun-đê-ra, 1 tháng 4 năm 1929 – 11 tháng 7 năm 2023) là một nhà văn Tiệp Khắc, hiện mang quốc tịch Pháp. Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là tiểu thuyết Đời nhẹ khôn kham.

Tiểu sử
Ông sinh ra trong một gia đình trí thức trung lưu, cha là Ludvik Kundera (1891-1971). Ludvik Kundera là học trò của nhà soạn nhạc Séc Leoš Janáček, hiệu trưởng Học viện Âm nhạc Janáček tại Brno từ năm 1948 đến 1961. Cha Kundera là người thầy dạy đàn piano đầu tiên của ông. Sau này Kundera cũng theo học nhạc lý. Tham khảo và ảnh hưởng âm nhạc có thể tìm thấy trong các tác phẩm của ông, thậm chí ông còn đưa các nốt nhạc vào giữa các trang viết của mình.

Ông tốt nghiệp trung học tại Brno năm 1948. Sau đó ông theo học văn học và mỹ học tại Khoa Nghệ thuật tại Đại học Karlova ở Praha, nhưng chỉ sau hai học kỳ, ông chuyển sang Khoa Điện ảnh tại Học viện Nghệ thuật biểu diễn Praha, ban đầu ông đăng ký học đạo diễn và viết kịch. Năm 1950 ông bị buộc dừng học vì các lý do chính trị. Sau khi tốt nghiệp vào năm 1952, ông được bổ nhiệm làm giảng viên văn học thế giới tại Khoa Điện ảnh. Kundera thuộc về thế hệ những người Séc mà tuổi trẻ không được trải qua nền cộng hòa trước thế chiến. Ý thức hệ của họ bị ảnh hưởng nặng bởi Chiến tranh thế giới thứ hai và tình trạng quân Đức chiếm đóng. Vì vậy, năm 1948, khi còn rất trẻ, ông tham gia thành lập Đảng Cộng sản Tiệp Khắc. Năm 1950, ông và nhà văn Jan Trefulka bị khai trừ khỏi đảng vì lý do "chống đảng". Trefulka miêu tả sự kiện này qua tiểu thuyết Pršelo jim štěstí (1962) của ông; Kundera thì dùng sự kiện này như nguồn cảm hứng cho chủ đề chính tiểu thuyết Žert (Lời đùa cợt) ông viết năm 1967. Ông được tái kết nạp vào đảng năm 1956 và lại bị khai trừ năm 1970. Kundera cùng nhiều nghệ sĩ, trí thức Séc bị lôi cuốn vào sự kiện Mùa xuân Praha 1968 – giai đoạn cải cách chính trị ngắn ngủi bị đè bẹp bởi cuộc xâm lăng của Xô Viết vào tháng 8 năm 1968. Đây là thời điểm ông rút lui hoàn toàn khỏi đời sống văn hóa Séc.

Ông định cư ở Pháp từ năm 1975 và trở thành công dân Pháp từ năm 1981.

Ông qua đời sau một thời gian bệnh tật kéo dài tại Paris vào ngày 11 tháng 7 năm 2023, thọ 94 tuổi. Ông được coi mình là một nhà văn Pháp và khẳng định tác phẩm của anh ấy nên được nghiên cứu như Văn học Pháp và được phân loại như vậy trong các cửa hàng sách.

Sự nghiệp sáng tác
Trong Žert (Lời đùa cợt - 1967), tiểu thuyết đầu tay, Kundera mang đến một cái nhìn châm biếm về tính chất toàn trị của chủ nghĩa cộng sản. Và cũng bởi những phê phán của ông đối với chế độ Xô Viết và sự xâm lăng đất nước ông của họ năm 1968, Kundera đã bị đưa vào sổ đen và tác phẩm bị cấm lưu hành chỉ một thời gian ngắn sau khi Liên Xô chiếm đóng Tiệp Khắc. Năm 1975, Kundera di tản sang Pháp, sau đó ông viết Kniha smíchu a zapomnění (Sách cười và lãng quên - 1979), cuốn tiểu thuyết mô tả những công dân Séc đối phó với chế độ Xô Viết bằng nhiều cách khác nhau. Cuốn sách là sự kết hợp khác lạ của tiểu thuyết, các truyện ngắn và những suy tư tán rộng của tác giả. Đó là tác phẩm thiết lập thời kỳ hậu lưu vong của tác giả.

Năm 1984, ông xuất bản Nesnesitelná lehkost bytí (bản dịch tiếng Việt: Đời nhẹ khôn kham), tác phẩm nổi tiếng nhất. Ở tiểu thuyết này tác giả suy tư về sự mong manh của kiếp người, ai cũng chỉ sống cuộc đời mình một lần duy nhất và cũng có thể là đã chẳng sống tí nào. Ở đây không có chỗ cho sự lặp lại, kinh nghiệm, thử nghiệm và sai lầm. Năm 1988, đạo diễn người Mỹ Philip Kaufman làm bộ phim cùng tên với kịch bản chuyển thể từ tác phẩm này, bộ phim này (The Unbearable Lightness of Being) không mấy thành công. Kundera cực kỳ thất vọng về bộ phim và sau đó ông không cho phép chuyển thể bất kỳ tiểu thuyết nào của ông nữa. Năm 1990, Kundera xuất bản Nesmrtelnost (Sự bất tử), đây là tiểu thuyết cuối cùng ông viết bằng tiếng Séc, mang tinh thần thế giới và suy tư triết học dày đặc (và ít tính chính trị) hơn các tác phẩm khác. Đây cũng được xem là tác phẩm đánh dấu giai đoạn cuối cùng trong hành trình sáng tạo của tác giả.

Kundera luôn nhấn mạnh con người tác giả của mình với tư cách là một nhà tiểu thuyết, không phải là nhà văn phản kháng hay nhà hoạt động chính trị. Bình luận chính trị đã dần biến mất trong tác phẩm của ông (đặc biệt từ Sách cười và lãng quên). Phong cách tiểu thuyết của Kundera chủ yếu ảnh hưởng bởi các tiểu thuyết của Robert Musil và văn xuôi của Friedrich Nietzsche. Nguồn cảm hứng của Kundera không chỉ đến từ thời kỳ Phục hưng với François Rabelais và Giovanni Boccaccio, mà còn cả từ Laurence Sterne, Henry Fielding, Denis Diderot, Robert Musil, Witold Gombrowicz, Hermann Broch, Franz Kafka và Martin Heidegger. Ông còn tán rộng suy tư nhiều về chủ đề âm nhạc, phân tích dân ca Séc, trích dẫn từ Béla Bartók đến Leoš Janáček. Theo hướng này, xa hơn nữa, Kundera còn trích cả nốt nhạc xen giữa văn bản tiểu thuyết (ví dụ trong Lời đùa cợt), hoặc tranh luận về Arnold Schoenberg và hệ 12 âm.

Ở giai đoạn đầu, ông viết bằng tiếng Séc. Từ năm 1993, ông viết tiểu thuyết bằng tiếng Pháp. Từ 1985 đến 1987, ông xem lại và sửa cùng dịch giả bản tiếng Pháp các tác phẩm giai đoạn đầu của mình. Kết quả là tất cả các bản dịch tiếng Pháp các tác phẩm của ông đều có chứng nhận chất lượng của chính tác giả.

Giải thưởng
1973: Giải Médicis cho tiểu thuyết nước ngoài
Năm 1985 ông nhận giải Jerusalem. Bài diễn văn nhận giải này của ông được in trong cuốn tiểu luận L'art du Roman (Nghệ thuật tiểu thuyết).
Năm 1987 ông được trao Giải quốc gia Áo cho Văn học châu Âu. Cũng có những tin đồn ông được đề cử giải Nobel văn học.
1993: Giải Thời nay
2001: Giải thưởng lớn Văn học của Viện Hàn lâm Pháp

Tác phẩm
 Žert (Lời đùa cợt - 1967)
 Směšné lásky (Những mối tình nực cười - 1968)
 Život je jinde (Cuộc sống không ở đây - 1969)
 Jakub a jeho pán: Pocta Denisu Diderotovi (Jacques và người thầy - 1975)
 Valčík na rozloučenou (Điệu valse giã từ - 1976)
 Kniha smíchu a zapomnění (Sách cười và lãng quên - 1979)
 Nesnesitelná lehkost bytí (Đời nhẹ khôn kham - 1984)
 L'art du roman (Nghệ thuật tiểu thuyết - 1985)
 Nesmrtelnost (Sự bất tử - 1990)
 Les testaments trahis (Những di chúc bị phản bội - 1992)
 La Lenteur (Chậm rãi - 1993)
 L'Identité (Căn cước - 1998)
 L'Ignorance (Vô tri - 2000)
 Le Rideau (Bức màn - 2005)

Các bản dịch tiếng Việt
 Sự bất tử, Ngân Xuyên giới thiệu và dịch, tạp chí Văn học nước ngoài số 1-1996.
 Nghệ thuật tiểu thuyết, Nguyên Ngọc dịch, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 1998
 Sự bất tử. Chậm rãi. Bản nguyên, Ngân Xuyên dịch (từ tiếng Nga và tiếng Pháp), lời bạt của Nguyên Ngọc, Nhà xuất bản Văn học và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 1999
 Tiểu luận, Nguyên Ngọc dịch, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2001 (gồm "Nghệ thuật tiểu thuyết" và "Những di chúc bị phản bội")
 Đời nhẹ khôn kham, Trịnh Y Thư dịch, 2002
 Cuộc sống không ở đây, Cao Việt Dũng dịch, Hà Nội:Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2003 (phụ lục: Francois Ricard, "Cách nhìn nhận của quỷ Satan")
 Điệu valse giã từ, Cao Việt Dũng dịch từ bản tiếng Pháp của Francois Kerel, Hà Nội:Nhà xuất bản Hội Nhà Văn và Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2004
 Những mối tình nực cười, Cao Việt Dũng dịch, Hà Nội:Công ty Nhã Nam và Nhà xuất bản Văn học, 2009.
 Vô tri, Cao Việt Dũng dịch, Hà Nội:Công ty Nhã Nam và Nhà xuất bản Văn học, 2010.
 Lễ hội của vô nghĩa, Nguyên Ngọc dịch, Hà Nội:Công ty Nhã Nam và Nhà xuất bản Văn học, 2015

Tham khảo

Nhà văn Séc
Nhà văn Pháp
Người Brno
Sinh năm 1929
Mất năm 2023
Bắc Đẩu Bội tinh
Nhà viết kịch Séc
Nhà thơ Séc


title: 1825

text:
1825 (số La Mã: MDCCCXXV) là một năm thường bắt đầu vào thứ Bảy trong lịch Gregory.

Sự kiện

Sinh

19 tháng 4 – Nguyễn Phúc Hồng Bảo, tước phong An Phong Quận vương, hoàng tử con vua Thiệu Trị (m. 1854).
17 tháng 8 – Nguyễn Phúc Miên Mật, tước phong Quảng Ninh Quận vương, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1847).
 1 tháng 10 – Nguyễn Phúc Thục Tĩnh, phong hiệu Xuân An Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1856).
 1 tháng 10 – Nguyễn Phúc Trang Tĩnh, phong hiệu Hòa Mỹ Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1847).
 22 tháng 11 – Nguyễn Phúc Trang Nhàn, phong hiệu Triêm Đức Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1892)
 25 tháng 11 – Nguyễn Phúc Gia Thụy, phong hiệu Bình Xuân Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1860).

Mất
 6 tháng 10 – Bernard Germain de Lacépède, nhà tự nhiên học người Pháp (s. 1756).
Không rõ – Hồng Hy Quan, người đã phát triển môn võ Hổ hình quyền (s. 1745).

Xem thêm

Tham khảo

25


title: 5938 Keller

text:
5938 Keller (1980 FH2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 16 tháng 3 năm 1980 bởi C.-I. Lagerkvist ở La Silla.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5938 Keller

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1980


title: Acanthoscelides obsoletus

text:
Acanthoscelides obsoletus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Say miêu tả khoa học năm 1831.

Chú thích

Tham khảo

O


title: Risella

text:
Risella là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Các loài
Các loài thuộc chi Risella bao gồm:

 Risella tantillus

Chú thích

Tham khảo
 Nomenclator Zoologicus info

Littorinidae


title: Coronel (Chile)

text:
Coronel là một thành phố của Chile. Coronel có diện tích 279 km², dân số năm 2002 là 95.527 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Coronel.cl ()

Thành phố của Chile


title: Ivica Račan

text:
Ivica Račan (phát âm là [îʋitsa rấtʃan], sinh ngày 24 tháng 2 năm 1944 - mất ngày 29 tháng 4 năm 2007) là một nghiệp chính trị gia Croatia, lãnh đạo của Liên đoàn Cộng sản Croatia (SKH) và sau đó Đảng Dân chủ Xã hội (SDP) 1989-2007. Ông cũng từng là Thủ tướng Croatia từ năm 2000 đến 2003, trong đó ông đứng đầu hai chính phủ liên minh trung tả.

Račan sinh ngày 24 tháng 2 năm 1944 tại Ebersbach, Đức, nơi mẹ ông bị nhốt trong một trại lao động trong thời gian chiến tranh thế giới thứ II. Ông và mẹ của ông sống sót sau vụ đánh bom Đồng minh ở Dresden và bị chôn vùi nhiều ngày tại tầng hầm của một tòa nhà sụp đổ. Sau chiến tranh, Račan trở lại Croatia và trải qua tuổi thơ và tuổi thanh xuân của mình ở Slavonski Brod, trước khi chuyển đến Zagreb và ghi danh tại Đại học Zagreb. Năm 1970, ông tốt nghiệp ngành luật Đại học Zagreb.
Trước khi tham gia vào chính trị, Valentić là một viên chức cao cấp của INA, công ty dầu Croatia.
Ngày 04 tháng 4 năm 1993, ông là một thành viên của Liên minh Dân chủ Croatia, ông được Tổng thống Franjo Tuđman bổ nhiệm vào chức vụ Thủ tướng Croatia. Ông phục vụ trong vị trí đó cho đến ngày 4 tháng 11 năm 1995.
Một vài tháng sau khi nhậm chức nội các của ông phá giá đồng tiền dinar Croatia, ngăn chặn lạm phát và đưa lại một vài mức độ ổn định kinh tế Croatia lần đầu tiên sau khi bắt đầu chiến tranh. Trong tháng 6 năm 1994 dinar Croatia đã được thay thế bằng đồng Kuna.

Năm 1995, trong nhiệm kỳ của ông, quân đội Croatia và cảnh sát tiến hành Chiến dịch Bão cuối cùng sẽ dẫn đến kết thúc của cuộc chiến tranh tại Croatia và Bosnia và Herzegovina.
Sau khi nhiệm kỳ của ông hết hạn, ông làm một nghị sĩ Nghị viện Croatia cho đến năm 2003.

Tham khảo

Thủ tướng Croatia
Chết vì ung thư thận


title: Saint-Broladre

text:
Saint-Broladre () là một xã của tỉnh Ille-et-Vilaine, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Saint-Broladre được gọi là Broladrais hoặc Broladriens.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ille-et-Vilaine

Tham khảo

Mayors of Ille-et-Vilaine Association  ;
INSEE ;
IGN

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Saint-Broladre

Xã của Ille-et-Vilaine


title: Keezhapavur

text:
Keezhapavur là một thị xã panchayat của quận Tirunelveli thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Keezhapavur có dân số 19.958 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Keezhapavur có tỷ lệ 67% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 57%. Tại Keezhapavur, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Oechlitz

text:
Oechlitz là một đô thị thuộc huyện Saalekreis, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo


title: Vũ Phương Đề

text:
Vũ Phương Đề (1698 - 1761), tự: Thuần Phủ; là một nhà văn Việt Nam ở thế kỷ 18. Ông là tác giả quyển Công dư tiệp ký (Ghi nhanh lúc rỗi việc công) rất được giới Nho sĩ các đời ưa ham thích, nên người ta đã thêm thắt và sao chép khá nhiều .

Tiểu sử
Vũ Phương Đề là người làng Mộ Trạch, huyện Đường An (nay thuộc xã Tân Hồng, huyện Bình Giang), tỉnh Hải Dương.

Ông là con danh sĩ Vũ Phương Nhạc. Năm 39 tuổi, Vũ Phương Đề thi đỗ Tiến sĩ khoa Bính Thìn (1736) đời vua Lê Ý Tông, làm quan lần lượt trải chức Đông các hiệu thư, Hiệp đồng Đông Triều (Hải Dương, 1741), Đốc đồng Hải Dương (1747).

Khi thủ lĩnh Nguyễn Hữu Cầu đánh bại tướng Trần Đình Cẩn, chiếm trấn thành Kinh Bắc, tung quân đốt phá Hải Dương thì Đốc đồng Vũ Phương Đề vì quá sợ hãi đã bỏ chạy, làm rơi mất ấn tín dọc đường, nên bị cách chức. Có lẽ Công dư tiệp ký được ông sáng tác trong khoảng thời gian mất chức này.

Đây là tác phẩm bằng chữ Hán, gồm 43 thiên (truyện) với Lời tựa của chính tác giả ghi vào năm 1755. Nội dung sách là ghi chép chuyện những chuyện lặt vặt mắt thấy tai nghe xưa nay. Ngoài quyển này, hiện chưa tìm thấy trước tác nào khác của ông.

Vũ Phương Đề mất năm nào không rõ.

Xem thêm
Công dư tiệp ký

Chú thích

Sách tham khảo chính
Nguyễn Huệ Chi, mục từ Công dư tiệp ký. Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm (2 tập in chung). Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 2003.
Nguyễn Đăng Na, Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại (Tập 1). Nhà xuất bản Giáo dục, 1997.

Người Hải Dương
Nhà văn Việt Nam thời Lê trung hưng
Quan lại nhà Lê trung hưng
Tiến sĩ nhà Hậu Lê


title: Hưng Tân (định hướng)

text:
Hưng Tân có thể là:

Việt Nam
 Xã Hưng Tân, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An

Trung Quốc
 Khu Hưng Tân, thuộc địa cấp thị Lai Tân, khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây


title: Agrypnus fenerivus

text:
Agrypnus fenerivus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Minh

text:
Minh có thể chỉ:
Triều đại Minh (1368–1644) trong lịch sử Trung Quốc
Nam Minh (1644–1662), Triều đại kế thừa nhà Minh
Một thể văn vần: minh (văn học)
Một đơn vị hành chính của Nội Mông Cổ: minh (Nội Mông Cổ)
Tên một giáo phái: Minh giáo
Họ người: Minh (họ)
Tên người: Hồ Chí Minh, Dương Văn Minh, Minh Nhí,...


title: Saint-Broingt-les-Fosses

text:
Saint-Broingt-le-Bois là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 330 mét trên mực nước biển.

Chú thích
 INSEE commune file

Saintbroingtlebois


title: Rhyacophila manistee

text:
Rhyacophila manistee là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Rhyacophila


title: 6685 Boitsov

text:
6685 Boitsov (1978 QG2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 31 tháng 8 năm 1978 bởi N. S. Chernykh ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6685 Boitsov

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Nikolai Chernykh
Thiên thể phát hiện năm 1978


title: Praga-Północ

text:
Praga Północ () là một quận của thành phố Warszawa, thủ đô Ba Lan, nằm ở trung tâm của thành phố này.

Praga là một trong những quận cổ nhất ở Warszawa và được nhập vào thành phố cuối thế kỷ 18. Năm 1945, khu vực này được chia ra thành Praga Północ và Praga Południe.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Quận của Warszawa


title: Elzange

text:
Elzange là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Thionville-Est, tổng Metzervisse. Tọa độ địa lý của xã là 49° 21' vĩ độ bắc, 06° 17' kinh độ đông. Elzange nằm trên độ cao trung bình là 164 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 157 mét và điểm cao nhất là 306 mét. Xã có diện tích 41,01 km², dân số vào thời điểm 1999 là 701 người; mật độ dân số là 174 người/km². Xã nằm khoảng 9 km về phía đông của Thionville, thuộc Pháp từ năm 1661.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: 21406 Jimyang

text:
21406 Jimyang (1998 FZ63) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 3 năm 1998 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21406 Jimyang

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Saint-Félix, Lot

text:
Saint-Félix, Lot là một xã thuộc tỉnh Lot tây nam Pháp. Xã có diện tích 7,73 km², dân số theo điều tra năm 1999 là 280 người. Khu vực này có độ cao 182-393 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Saintfelix


title: Bythiospeum bourguignati

text:
Bythiospeum bourguignati là một loài ốc nước ngọt rất nhỏ, động vật thân mềm chân bụng có mài sống trong môi trường nước ngọt trong họ Hydrobiidae.

Đây là loài đặc hữu của Pháp.

Chú thích

Tham khảo
 Bouchet, P. 1996. Bythiospeum bourguignati. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 6 tháng 8 năm 2007.

Bythiospeum
Động vật đặc hữu Pháp
Động vật được mô tả năm 1866


title: Rhyacotriton variegatus

text:
Rhyacotriton variegatus (tên tiếng Anh: Southern Torrent Salamander) là một loài kỳ giông thuộc họ Rhyacotritonidae. Đây là loài đặc hữu của Thái Bình Dương tây bắc của Bắc Mỹ. Con trưởng thành có chiều dài 1,5 - 2,4 inch (4,0-6,2 cm) từ mũi đến hậu môn. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ôn đới, sông ngòi, và suối nước ngọt.

Xem thêm
Rhyacotriton olympicus

Ghi chú

 Hammerson, G. 2004. Rhyacotriton variegatus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species Truy cập 24 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Động vật lưỡng cư Mỹ
Rhyacotriton
Động vật được mô tả năm 1951


title: Conoderus castaneipennis

text:
Conoderus castaneipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được W.J. Macleay miêu tả khoa học năm 1872.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus