title: Sông Columbia

text:
Sông Columbia (còn được biết đến là Wimahl hay sông Big (sông lớn) đối với người Mỹ bản địa nói tiếng Chinook sống trên những khu vực thấp nhất gần dòng sông) là con sông lớn nhất vùng Tây Bắc Thái Bình Dương của Bắc Mỹ. Nó được đặt theo tên của Columbia Rediviva, con tàu đầu tiên từ thế giới phương tây được ghi nhận đã du hành lên dòng sông này. Dòng sông kéo dài từ tỉnh bang British Columbia của Canada đi qua tiểu bang Washington của Hoa Kỳ; hình thành phần lớn ranh giới giữa tiểu bang Washington và Oregon trước khi đổ ra Thái Bình Dương. Con sông dài 2.000 km (1.243 dặm Anh), và lưu vực nhận nước là 668.217 km² (258.000 dặm vuông).

Tính theo lưu lượng nước, sông Columbia là con sông lớn nhất chảy vào Thái Bình Dương từ Bắc Mỹ và là con sông lớn thứ tư tại Hoa Kỳ. Dòng nước mạnh của sông và độ cao đổ xuống lớn trên một đoạn đường tương đối ngắn làm cho nó có tiềm năng rất lớn để sản xuất điện năng. Sông Columbia là con sông sản xuất thủy điện lớn nhất Bắc Mỹ với 14 đập thủy điện tại Hoa Kỳ và Canada.

Sông Columbia và các sông nhánh của nó là nơi sinh sống của vô số các loại cá di cư giữa các sông nhánh nước ngọt nhỏ và Thái Bình Dương. Các loài cá này - đặc biệt là những loài thuộc nhiều nhóm cá hồi khác nhau - đã và đang là phần quan trọng của hệ sinh thái sông và kinh tế địa phương trong hàng ngàn năm qua.

Việc khai thác dòng sông để phục vụ con người và một số trường hợp ô nhiễm công nghiệp đã rất nhiều lần đi ngược với việc bảo tồn hệ sinh thái kể từ khi người Mỹ và người châu Âu bắt đầu đến định cư trong khu vực này trong thế kỷ 18. Việc "lợi dụng dòng sông" như trong văn hóa bình dân của thế kỷ 20 thường diễn tả bao gồm việc nạo vét đáy sông cho tàu thuyền lớn lưu thông, sản xuất năng lượng nguyên tử, nghiên cứu và chế tạo vũ khí nguyên tử, xây đập sản xuất thủy điện, tưới tiêu, hàng hải, và kiểm soát lụt lội.

Lưu vực sông

Với lưu lượng nước chảy trung bình hàng năm khoảng 7.500 m³/s (265.000 ft³/s), sông Columbia là sông lớn nhất tính theo lượng nước chảy vào Thái Bình Dương từ Bắc Mỹ, và là con sông lớn thứ tư của Hoa Kỳ. Tính theo lưu vực nhận nước và chiều dài thì sông Columbia lần lượt đứng hạng 6 và hạng 12 tại Hoa Kỳ. Lưu lượng nước chảy kỷ lục lớn nhất của sông là 35.113 m³/s (1.240.000 ft³/s) vào tháng 6 năm 1984. Con sông chảy trên đoạn dài 2.000 km (1.243 dặm Anh) từ đầu nguồn đến Thái Bình Dương, trong đó 1.199 km (745 dặm) là trên lãnh thổ Hoa Kỳ, nhận nước từ lưu vực rộng khoảng 673.400 km² (260.000 dặm vuông), trong đó khoảng 85% là trong lãnh thổ Hoa Kỳ. Lưu vực nhận nước của sông bao phủ gần như cả tiểu bang Idaho, nhiều phần lớn của tỉnh bang British Columbia, tiểu bang Oregon, tiểu bang Washington, và phần nhỏ một số các tiểu bang lân cận.

Hồ Columbia nằm ở cao độ 808 mét (2.650 ft) hình thành thượng nguồn của sông Columbia trong dãy núi Rocky phía Canada ở miền nam tỉnh bang British Columbia (tên tỉnh bang này xuất phát gián tiếp từ tên dòng sông). Trong khoảng 320 km (200 dặm) đầu tiên, sông Columbia chảy theo hướng tây bắc qua hồ Windermere và thị trấn Invermere rồi theo hướng tây bắc đến Golden vào trong hồ Kinbasket. Sau đó con sông uốn gập về hướng nam (tại "Big Bend" hay là "khúc quanh lớn"), đi qua hồ Revelstoke và các hồ Arrow đến thành phố Castlegar nằm trên nơi hợp lưu giữa sông Columbia với hạ lưu sông Kootenay và là một trong ba trung tâm chính của vùng Tây Kootenay, với Nelson nằm gần hồ Kootenay và Trail ngay ở hạ nguồn, gần nơi hợp lưu của sông Columbia với sông Pend Oreille ngay phía bắc biên giới Hoa Kỳ-Canada.
 Con sông tạo thành ranh giới phía nam và phía đông của Khu dành riêng cho người bản thổ Colville, và ranh giới phía tây của Khu dành riêng cho người bản thổ Spokane.

Sau đó sông Columbia uốn khúc qua vùng đất địa chất bào mòn của Đông Washington chảy về hướng tây nam rồi quay về hướng nam sau đó về hướng đông nam gần nơi hợp lưu với sông Wenatchee trong Trung Washington. Đoạn chữ C của dòng sông còn được biết tên là "Big Bend" có nghĩa là "khúc quanh lớn"; trong Các trận lụt Missoula (10.000 đến 15.000 năm trước đây), phần nhiều nước theo con đường trực tiếp hơn chảy về phía nam qua Grand Coulee mà sau các trận lụt trở nên khô cạn cho đến khi đập Grand Coulee được xây giữa thế kỷ 20.

Con sông chảy ngang qua Sân khấu ngoài trời Gorge nổi tiếng ở Tây Bắc — và rồi chảy qua Khu nghiên cứu hạt nhân Hanford. Sông Snake nhập vào sông Columbia tại khu vực Tri-Cities. Hanford Reach, một đoạn sông Columbia giữa Đập Ghềnh thác Priest và Tri-Cities, là đoạn phía Hoa Kỳ duy nhất của dòng sông được để chảy tự do mà không bị chắn bởi các con đập. Sông Columbia tạo khúc cong đột ngột về phía tây tại ranh giới Washington-Oregon. Sông tạo ranh giới giữa hai tiểu bang trong khoảng 480 km cuối (300 dặm) hành trình của nó trước khi đổ ra biển.

Con sông này là một trong ba con sông duy nhất chảy xuyên qua dãy núi Cascade (hai con sông kia là sông Klamath phía nam Oregon và sông Pit phía bắc California) ngay khoảng giữa The Dalles, Oregon và Portland hình thành hẻm núi sông Columbia. Hẻm núi này nổi tiếng vì có gió đều đặn và mạnh, có phong cảnh đẹp, và là một nút giao thông quan trọng.

Sông tiếp tục chảy về hướng tây, uốn khúc đột ngột về hướng bắc-tây bắc giữa Portland, Oregon và Vancouver, Washington tại nơi hợp lưu với sông Willamette. Tại đây sông chảy khá chậm và rồi đổ ra Thái Bình Dương ngay sau khi đi qua Astoria, Oregon tại cồn cát Columbia. Cồn cát này là một bãi cát nông thấp khiến cho cửa sông là một trong những khu vực nguy hiểm nhất cho tàu bè đi lại trên thế giới.

Địa chất

Hoạt động núi lửa trong khu vực diễn ra khoảng 40 triệu năm trước vào thế Eocen đã tạo thành phần nhiều cảnh quan mà sông Columbia chảy qua. Vào thế Pleistocen (thời kỳ băng hà gần đây, 2 triệu đến 700.000 năm trước đây), con sông đã xuyên phá được dãy núi Cascade hình thành hẻm núi sông Columbia.

Con sông cùng với lưu vực nhận nước của nó đã trải qua một số trận lụt vĩ đại của thế giới được biết đến về cuối thời kỳ băng hà gần đây. Sự tan định kỳ các đập băng ở hồ băng Missoula tạo ra lượng nước gấp 10 lần lượng nước chảy của tất cả các con sông trên thế giới cộng lại cũng như gấp 40 lần trên khoảng thời gian 1.000 năm.

Các mực nước trong các trận lụt Missoula đã được ước tính vào khoảng 381 m (1.250 ft) tại hẻm Wallula, 253 m (830 ft) tại đập Bonneville, và 122 m (400 ft) trên Portland, Oregon ngày nay. Sự tràn ngập nước định kỳ từ các trận lụt trên vùng thấp hơn của cao nguyên sông Columbia đã tích tụ nhiều trầm tích dưới các hồ tạo nên lớp phù sa giàu khoáng chất giúp cho nông nghiệp phát triển thời nay. Chúng cũng hình thành nhiều đặc điểm địa chất bất thường như vùng đất bị xâm thực có nhiều kênh tự nhiên ở Đông Washington.

Người bản xứ của dòng sông
Con người đã sinh sống trong vùng Lưu vực sông Columbia trên 10.000 năm. Trong thập niên 1990, xương cốt của một người (được gọi là Người Kennewick) được tìm thấy gần Kennewick, Washington và được xác định niên đại là thuộc thiên niên kỷ 8 trước công nguyên. Việc khám phá này đã kích thích một cuộc tranh luận trong cộng đồng khoa học về nguồn gốc của con người sống tại Bắc Mỹ, và cũng nhóm lên một cuộc tranh cãi kéo dài về vấn đề cộng đồng người bản thổ Mỹ hay cộng đồng khoa học có quyền giữ và/hay nghiên cứu những xương cốt người này.

Thác Celilo là một trung tâm văn hóa và kinh tế trong khoảng 10.000 năm; các thương nhân đã tụ về đây từ khắp miền tây Bắc Mỹ để trao đổi mua bán, bị lôi cuốn phần nhiều bởi lượng cá hồi dồi dào. Việc xây dựng Đập The Dalles trong giữa thế kỷ 20 đã khiến một cộng đồng thịnh vượng người bản thổ Mỹ phải di trú nơi khác; sự tiên đoán của Công binh Lục quân Hoa Kỳ về một nền kinh tế tươi sáng và đầy việc làm dọc theo con sông đã không xảy ra.

Một số bộ lạc người bản thổ Mỹ vẫn tiếp tục hiện diện ngày nay cũng như trong lịch sử trên sông Columbia. Người Sinixt sống trên phần đất Canada; người Colville, Spokane, Yakama, Nez Perce, Umatilla, các bộ lạc Warm Springs sống dọc theo dòng sông thuộc Hoa Kỳ. Dọc thượng nguồn sông Snake và sông Salmon có các bộ lạc Shoshone Bannock. Gần hạ lưu sông Columbia có các bộ lạc Cowlitz và Chinook. Các bộ lạc Yakama, Nez Perce, Umatilla, và Warm Springs đều có hiệp ước được quyền đánh bắt cá dọc theo sông Columbia và những con sông nhánh.

Thế giới thám hiểm dòng sông

Năm 1775, Bruno de Heceta trở thành người châu Âu đầu tiên khám phá ra cửa sông Columbia. Theo khuyến cáo của các sĩ quan của mình, ông đã không thám hiểm dòng sông vì ông thiếu nhân lực và dòng nước rất mạnh. Ông xem nó như là một cái vịnh và gọi nó là Ensenada de Asuncion. Sau này những bản đồ Tây Ban Nha dựa vào khám phá của ông đã có ghi rõ một con sông được ghi chú là Rio de San Roque.

Thuyền trưởng buôn da thú người Anh là John Meares tìm con sông dựa vào các bản báo cáo của Heceta năm 1788. Ông đọc sai chi tiết luồng sông và kết luận rằng con sông thật sự không tồn tại. Trung tá Hải quân Hoàng gia Anh là George Vancouver đi tàu ngang qua cửa sông vào tháng 4 năm 1792 và quan sát thấy sự thay đổi màu sắc của nước nhưng ông chấp nhận báo cáo của Meares và tiếp tục chuyến hành trình của mình.

Ngày 11 tháng 5 năm 1792, Thuyền trưởng Robert Gray của Mỹ đã tiến hành đi thuyền vào sông Columbia và trở thành nhà thám hiểm đầu tiên đi vào con sông. Gray đã du hành đến Tây Bắc Thái Bình Dương để trao đổi mua bán da thú trên một con tàu tư nhân tên là Columbia Rediviva; ông đặt tên con sông này theo tên của chiếc tàu. Gray lưu lại 9 ngày mua bán gần cửa sông, rồi bỏ đi mà không tiến xa hơn 21 km (13 dặm) lên thượng nguồn. Chẳng bao lâu sau đó Vancouver biết rằng Gray đã tuyên bố là đã tìm được con sông có thể lưu thông và chính Vancouver đã tự đi điều tra. Tháng 10 năm 1792, Vancouver phái đại úy hải quân William Robert Broughton, người chỉ huy thứ hai sau ông, đi ngược lên dòng sông. Broughton đi thuyền ngược dòng khoảng vài dặm rồi tiếp tục cuộc hành trình bằng xuồng nhỏ. Ông đi xa đến tận Hẻm núi sông Columbia khoảng 160 km (100 dặm Anh) ở thượng nguồn. Ông nhìn thấy và đặt tên núi Hood cũng như mũi đất Vancouver, gần thành phố Vancouver, Washington ngày nay. Ông cũng chính thức tuyên bố chủ quyền con sông, lưu vực và duyên hải xung quanh của nó cho Vương quốc Anh. Việc khám phá ra sông Columbia của Gray được Hoa Kỳ dùng để củng cố tuyên bố chủ quyền của mình đối với Xứ Oregon mà cũng bị Nga, Vương quốc Anh, Tây Ban Nha và các quốc gia khác tuyên bố chủ quyền.

Những nhà thám hiểm Pháp gọi sông Columbia là Ouragan (có nghĩa là: "bão táp"). Từ này là một trong các từ ngữ có vẻ hợp lý về nguồn gốc của tên gọi Oregon.

Hai nhà thám hiểm Mỹ Lewis và Clark đã vẽ biểu đồ những vùng đất rộng lớn phía tây của sông Missouri mà chưa có trên các bản đồ và họ du hành xuống sông Columbia trên chặng cuối cuộc hành trình của họ năm 1805. Họ thám hiểm xa về phía thượng nguồn tới Đảo Bateman gần Tri-Cities, Washington ngày nay. Chuyến đi của họ kết thúc tại cửa sông.

Nhà thám hiểm Canada David Thompson của Công ty North West đã sống qua mùa đông 1807–1808 tại Kootenae House gần thượng nguồn của sông Columbia ở Invermere, British Columbia ngày nay. Năm 1811, ông du hành theo sông Columbia đến Thái Bình Dương và trở thành người Âu-Mỹ đầu tiên đi hết chiều dài của con sông.

Năm 1825, nhân danh Công ty Hudson's Bay, bác sĩ John McLoughlin thiết lập Đồn Vancouver (hiện nay là Vancouver, Washington) trên bờ sông Columbia làm tổng hành dinh mậu dịch tại vùng này. Vào thời đó, đồn Vancouver là khu định cư của người châu Âu lớn nhất trong vùng tây bắc. Mỗi năm, tàu thuyền đến từ London (qua ngả Thái Bình Dương) đưa đồ tiếp liệu và hàng hóa mua bán để đổi lấy da thú. Đối với nhiều người dân định cư, đồn trở thành chặng dừng chân cuối cùng trên đường mòn Oregon để mua tiếp liệu và đất trước khi bắt đầu dựng nghiệp của mình tại đây. Vì nó nằm ngay thủy lộ đi lên sông Columbia, tầm ảnh hưởng của Đồn Vancouver đã vươn tới từ Alaska đến California và từ dãy núi Rocky đến quần đảo Hawaii.

Bước sang thế kỷ 20, sự khó khăn trong việc đi lại bằng tàu thuyền trên sông Columbia được xem là một trở ngại trong việc phát triển kinh tế vùng Vương quốc Nội địa phía đông Dãy núi Cascade. Việc nạo vét và xây đập theo sau đó đã vĩnh viễn thay đổi dòng sông, ngăn chặn dòng chảy tự nhiên của nó nhưng cũng mang lại lợi ích là sản xuất điện, thủy lợi tưới tiêu hoa màu, lưu thông trên sông và những lợi ích khác nữa đối với vùng này.

Lưu thông trên sông

Thuyền trưởng Mỹ Robert Gray là người tây phương đầu tiên thành công vượt qua Cồn cát Columbia và đi vào sông trong chuyến hành trình của ông năm 1792. Theo sau ông ít lâu là Đại tá hải quân Anh George Vancouver, người đã thám hiểm con sông lên tận nơi hợp lưu với sông Sandy; hai sự kiện này rất nổi bật trong việc tuyên bố chủ quyền của cả Vương quốc Anh và Hoa Kỳ đối với Xứ Oregon.

Việc sử dụng tàu hơi nước bắt đầu vào năm 1850, đã góp phần vào việc định cư nhanh và phát triển kinh tế vùng này. Tàu hơi nước hoạt động tại một số nơi: trên những vùng thấp của con sông từ Thái Bình Dương đến ghềnh thác Cascades, từ dãy núi Cascade đến thác Celilo, và từ Celilo đến nơi hợp lưu với sông Snake; trên vùng Wenatchee phía đông của tiểu bang Washington; trên các hồ Arrow của tỉnh bang British Columbia; và trên các sông nhánh như sông Willamette và sông Snake. Tàu thuyền, ban đầu chạy bằng củi đốt, chở cả người và hàng hóa khắp vùng trong nhiều năm. Các tuyến xe lửa phục vụ nối liền các thủy lộ nơi mà tàu hơi nước không chạy được vì thác nước ngăn cách trên những vùng phía dưới thấp của con sông. Trong thập niên 1880, các tuyến xe lửa của các công ty như Công ty Thủy lộ và Đường sắt Oregon (Oregon Railroad and Navigation Company) và Công ty Vận tải Shaver bắt đầu cung cấp thêm dịch vụ tàu hơi nước như các kết nối giao thông chính dọc theo con sông.

Việc cải biến sông Columbia nhằm làm cho giao thông đường thủy dễ dàng hơn đã được tiên liệu vào đầu năm 1881, và tiếp tục đến ngày nay. Cồn cát Columbia, một bãi cát luôn thay đổi ở cửa sông làm cho lưu thông giữa sông và Thái Bình Dương khó khăn và nguy hiểm. Thêm vào đó có vô số các ghềnh thác dọc con sông làm cho việc đi lại bằng đường thủy trên sông gặp nhiều trắc trở. Việc biến đổi con sông đã bao gồm việc xây dựng các vách ngăn hay đê chắn sóng để giữ cho lòng sông không bị dịch chuyển theo thời gian ở tại cửa sông, nạo vét lòng sông, và xây dựng các kênh và âu thuyền.

Các vách ngăn và đê chắn sóng đầu tiên được xây vào năm 1886  đã nới rộng thủy lộ của con sông vào trong đại dương. Dòng chảy và các bãi cát đang dịch chuyển phía bên dưới mặt nước vẫn là một mối đe dọa đối với tàu thuyền đi vào sông vì thế các vách chắn và đê chắn sóng luôn được bảo trì. Ngày nay, các tàu chở hàng đại dương có thể chạy xa lên thượng nguồn đến Portland và Vancouver, và các xà lan có thể đi vào sâu nội địa tới tận Lewiston, Idaho và Đông Washington.

Các âu thuyền được xây đầu tiên vào năm 1896 quanh Ghềnh thác Cascade, giúp tàu thuyền đi an toàn qua hẻm núi sông Columbia. Kênh Celilo đi ngang qua Thác Celilo được mở cho lưu thông vào năm 1915.

Năm 1891, sông Columbia được nạo vét luồng để gia tăng việc chở hàng hóa; luồng sông giữa đại dương và Portland/Vancouver được vét sâu từ 5,2 mét (17 ft) đến 7,6 mét (25 ft). Nhật báo The Columbian đã kêu gọi vét sâu lòng sông đến 12,2 mét (40 ft) vào đầu năm 1905 nhưng độ sâu đó không đạt được cho đến năm 1976.

Trong giữa thế kỷ 20, việc xây dựng các con đập đã nhận chìm các thác nước gần một loạt các hồ chứa nước, và các âu thuyền đã cho phép các con tàu và xà lan đi qua dễ dàng từ hồ chứa nước này sang hồ chứa nước khác. Một kênh lưu thông chạy dài tới Lewiston, Idaho dọc theo sông Columbia và sông Snake được hoàn thành năm 1975.

Sự kiện Núi lửa St. Helens phun vào năm 1980 đã gây ra các vụ đất lở trong khu vực làm giảm độ sâu của sông Columbia xuống còn 7,6 mét (25 ft) trong một đoạn dài 6,5 km (4 dặm) khiến làm ngưng trệ nền kinh tế của Portland.

Năm 1999, Quốc hội Hoa Kỳ cho phép nạo vét phần hạ lưu sông Columbia giữa Portland và Astoria từ 12 đến 13 mét (40–43 ft). Độ sâu 13 mét sẽ giúp cho các tàu thuyền vận tải lớn hay tàu chở ngũ cốc có thể tới Portland và Vancouver.

Tuy nhiên dự án này bị chống đối vì quan ngại rằng nó sẽ khuấy động các chất cặn bã độc hại nằm dưới lòng sông. Nhóm hoạt động môi trường Tây Bắc có trụ sở ở Portland đã nộp đơn kiện chống Công binh Lục quân Hoa Kỳ nhưng đã bị tòa Phúc thẩm Hoa Kỳ bác bỏ đơn kiện vào tháng 8 năm 2006.

Dự án bao gồm nhiều biện pháp giảm bớt hư hại môi trường; thí dụ, cứ mỗi 4.000 m² (1 mẫu Anh) đất ngập nước bị hư hại bởi kế hoạch này thì Công binh Lục quân Hoa Kỳ phải tái tạo 49.000 m² (12 mẫu Anh) vùng đất ngập nước. Vào đầu năm 2006, Công binh Lục quân Hoa Kỳ đã làm đổ khoảng 189 L (50 gallon) dầu máy thủy lực xuống sông Columbia tạo ra nhiều lời chỉ trích từ các tổ chức môi trường.

Các cuộc nghiên cứu cho dự án này đã được tiến hành từ đầu năm 1990, và gây nhiều tranh cãi từ lúc khởi sự. Sau khi được chấp thuận vào năm 1999, việc thực hiện bắt đầu vào năm 2005, và hy vọng sẽ hoàn thành vào năm 2010. Chi phí của dự án được ước tính vào khoảng 150 triệu đô la. Chính phủ liên bang đóng góp 65%, Oregon và Washington mỗi tiểu bang đóng góp 27 triệu, và sáu cảng địa phương cũng tham gia đóng góp chi phí.

Các con đập: "khai thác" dòng sông

Năm 1902, Cục quản lý nguồn nước Hoa Kỳ được thành lập để giúp phát triển kinh tế các tiểu bang miền tây khô hạn. Nỗ lực ban đầu là Dự án Lòng chảo Columbia vùng Trung Washington nhằm xây các con đập để tưới tiêu hoa màu; với việc Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, việc tập trung xây đập đã chuyển sang sản xuất thủy điện. Các nỗ lực thủy lợi được tiếp tục sau chiến tranh.

Phát triển sông được thực hiện theo nền tảng của Hiệp ước Sông Biên giới Quốc tế giữa Hoa Kỳ và Canada. Trong thập niên 1960, Hoa Kỳ và Canada đã ký Hiệp ước sông Columbia. Canada đồng ý xây đập và cung cấp nơi làm hồ chứa nước và Hoa Kỳ đồng ý cung ứng trước phân nửa lợi ích năng lượng hạ nguồn ngày càng gia tăng của Hoa Kỳ được ước tính là 5 năm. Canada đáp ứng nghĩa vụ của mình theo hiệp ước bằng cách xây 3 đập (hai trên sông Columbia và một trên sông Duncan), đập cuối cùng xây xong vào năm 1973.

Ngày nay, dòng chính của sông Columbia có 14 đập (3 tại Canada, 11 tại Hoa Kỳ.) Bốn đập chính và bốn đập trên sông Snake thấp hơn có âu thuyền để cho phép tàu thuyền qua lại. Vô số các con sông nhánh của sông Columbia có đập dùng cho thủy điện và/hoặc tưới tiêu hoa màu. Các đập nhắm vào vô số những nhu cầu gồm có kiểm soát lũ lụt, giao thông đường thủy, điều hòa dòng chảy, giữ và giao nước, cải tạo đất công cộng và các khu dành riêng cho người bản thổ, và sản xuất thủy điện. Nhiều sông nhánh của sông cũng có đập; 4 trên Sông Snake thấp hơn có những âu thuyền, cho phép tàu thuyền đi từ đại dương lên đến Lewiston, Idaho.

Các con đập lớn hơn của Hoa Kỳ do chính phủ Hoa Kỳ làm chủ và quản lý (một số của Công binh Lục quân Hoa Kỳ, một số của Cục quản lý nguồn nước Hoa Kỳ), trong lúc khu vực công chánh và các công ty năng lượng tư nhân kiểm soát nhiều đập nhỏ hơn.

Việc dựng lên các con đập đã thay đổi ngoạn mục phong cảnh và hệ sinh thái của con sông. Có lúc sông Columbia là một trong những hệ thống sông sản sinh nhiều cá hồi nhất trên thế giới. Các khu vực đánh bắt cá trước đây, nổi bật nhất là thác Celilo ở phía đông hẻm núi sông Columbia, đã có dấu hiệu giảm sút đáng kể số lượng cá dọc theo sông Columbia trong thế kỷ qua. Sự hiện diện của các đập cùng với việc đánh bắt cá quá nhiều đã đóng vai trò chính trong việc giảm lượng cá hồi. Thang cá đã được xây dựng tại một số đập để giúp cá bơi ngược dòng lên nơi sinh sản. Đập Grand Coulee không có thang cá nào và hoàn toàn chặn đường của cá di cư lên nửa thượng lưu của hệ thống sông Columbia.

Thủy lợi
Dự án Lưu vực sông Columbia của Cục quản lý nguồn nước Hoa Kỳ tập trung trên Lưu vực sông Columbia thường khô hạn nhưng có đất hoàng thổ phì nhiêu được tích tụ sau các trận lụt Missoula. Một số nhóm đã đưa ra những đề xuất cạnh tranh vào năm 1933, Tổng thống Franklin D. Roosevelt đã ký sắt lệnh cho phép thực hiện dự án này. Đập Grand Coulee là thành phần chính của dự án; khi hoàn thành, nó đã đưa nước từ sông Columbia lên vùng Grand Coulee trước kia bị khô hạn và hình thành Hồ Banks. Vào năm 1935, chiều cao dự tính của đập được tăng lên từ 60,96-91,44 mét (200-300 ft) đến 152,4 mét (500 ft). Chiều cao như thế đã mở rộng hồ đến tận biên giới với Canada; dự án đã phát triển từ quy mô địa phương thành một dự án chính cấp quốc gia.

Mục đích chính của dự án là cung cấp nước tưới tiêu cho hoa màu nhưng Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ đã tạo ra nhu cầu cao về điện năng, chủ yếu là để sản xuất nhôm và phát triển vũ khí hạt nhận tại Trung tâm Hanford. Việc tưới tiêu bắt đầu vào năm 1951. Dự án cung cấp nước cho trên 2.000 km² (500.000 mẫu Anh) đất phì nhiêu nhưng khô hạn tại Trung Washington. Nước từ dự án đã chuyển đổi vùng này từ đất bỏ hoang thành một trung tâm nông nghiệp chính. Các nông sản gồm có táo, khoai tây, cỏ linh lăng, lúa mì, ngô, lúa mạch, hoa bia, đậu và củ cải đường.

Từ năm 1750, sông Columbia đã trải qua 6 lần khô hạn kéo dài nhiều năm. Lần khô hạn dài nhất là trong giữa thập niên 1800, kéo dài 12 năm với dòng chảy của sông giảm 20% dưới mức trung bình. Các nhà khoa học đã tỏ ra quan tâm đến việc một trận khô hạn như thế có thể gây ra hậu quả gì đối với nền kinh tế ngày nay của vùng mà phụ thuộc rất nhiều vào sông Columbia. Năm 1992–1993, một trận hạn hán nhỏ hơn đã làm ảnh hưởng đến những người nông dân, các nhà sản xuất thủy điện, các nhà vận tải thủy và các nhà quản lý động vật hoang dã.

Thủy điện

Dòng chảy mạnh và sự hạ độ cao rất lớn trên một khoảng cách ngắn đã làm cho sông Columbia có năng suất to lớn trong việc tạo thủy điện. Sông Columbia hạ thấp cao độ khoảng 0,41 mét/km (2,16 ft trên một dặm Anh); so sánh với sông Mississippi là 0,12 mét/km (0,65 trên một dặm Anh).

Trong khi thủy điện chỉ chiếm 6,5% năng lượng tại Hoa Kỳ, sông Columbia và các sông nhánh của nó cung cấp khoảng 60% năng lượng thủy điện của duyên hải miền tây. Lớn nhất trong 150 dự án thủy điện là Đập Grand Coulee và Đập Chief Joseph và cũng là các đập lớn nhất tại Hoa Kỳ; và trong số các đập lớn nhất trên thế giới.

Năng lượng thủy điện rẻ đã giúp hình thành công nghiệp sản xuất nhôm mở rộng, là ngành cần rất nhiều năng lượng. Năm 2000, Công ty Tây Bắc Hoa Kỳ (Northwestern United States) đã sản xuất đến 40% sản lượng nhôm tại Hoa Kỳ và 17% lượng nhôm thế giới. Nhưng việc hàng hóa hóa năng lượng trong đầu thập niên 2000, cộng với tình trạng khô hạn làm giảm công suất phát điện của dòng sông, đã gây tổn thất cho ngành công nghiệp này; vào năm 2003, Hoa Kỳ chỉ sản xuất được 15% sản lượng nhôm của thế giới. Nhiều doanh nghiệp sản xuất nhôm dọc theo sông Columbia nằm im chờ đợi hoặc phá sản.

Năng lượng vẫn tương đối rẻ dọc theo sông Columbia và trong những năm gần đây, các công ty kỹ thuật cao như Google đã bắt đầu di chuyển các phân bộ điều hành hoạt động máy chủ vào trong vùng này để sử dụng năng lượng rẻ.

Ở hạ lưu của Grand Coulee, hồ nước của mỗi con đập được Cục quản lý Năng lượng Bonneville, Công binh Lục quân Hoa Kỳ và vô số các Khu Công chánh tiểu bang Washington theo dõi và ấn định điều lệ cẩn thận để chắc chắn rằng các mục tiêu về dòng chảy, sự kiểm soát lụt lội và sản xuất điện đạt chỉ tiêu đề xuất. Càng ngày, các hoạt động sản xuất thủy điện được yêu cần hội đủ các tiêu chuẩn theo Luật về loài nguy cấp (Endangered Species Act) và những thỏa thuận điều hành các hoạt động để giảm thiểu tối đa hậu quả đối với cá hồi và các loài cá khác. Các nhóm đánh bắt cá ủng hộ việc phá bỏ 4 đập trên sông Snake, con sông nhánh lớn nhất của sông Columbia.

Năm 1941, Cục quản lý Năng lượng Bonneville thuê ca sĩ dân ca từ Oklahoma là Woody Guthrie viết các bài hát cho phim tài liệu quảng bá cho các ích lợi của thủy điện. Trong tháng Woody Guthrie du hành ở vùng này, ông đã viết ra 26 ca khúc và trở thành một phần quan trọng trong lịch sử văn hóa của vùng.

Sinh thái và môi trường

Sông Columbia giúp một số loài cá di cư di chuyển giữa Thái Bình Dương và các con sông nhánh nước ngọt của dòng sông. Cá hồi Coho, cá hồi Chinook và cá hồi ngũ sắc là cá sinh sống ở đại dương nhưng lại di cư ngược vào các con sông vào cuối vòng đời của chúng để đẻ trứng; cá tầm trắng, loài cá phải mất đến 25 năm để phát triển đến đủ kích cỡ, thông thường di cư giữa đại dương và nơi cư ngụ ở thượng nguồn vài lần trong vòng đời của chúng.

Việc khai thác gỗ và xây các con đập đã gây ảnh hưởng bất lợi cho những loài cá này. Thu hoạch gỗ làm ô nhiễm nước sông; Dự án Rừng Tây Bắc, một phần của luật liên bang từ năm 1994, đã bắt buộc các công ty gỗ xem xét đến những hậu quả về môi trường đối với việc điều hành các hoạt động của họ trên sông như sông Columbia.

Các con đập làm cản trở việc di cư của các loài cá di cư. Cá hồi và cá hồi ngũ sắc trở về suối mà chúng được sinh ra để đẻ trứng nhưng các con đập đã ngăn cản đường trở về của chúng. Một số đập trên sông Columbia có gắn thang cá cho phép cá di chuyển rất hiệu quả lên thượng nguồn; những đập khác như Đập Grand Coulee và một số sông nhánh hoàn toàn bít lối di cư của cá. Cá cũng được chuyên chở qua các đập trong một số trường hợp. Cá tầm có thói quen di cư khác hơn và có thể sống được mà không cần viếng thăm đại dương. Trong nhiều khu vực thượng nguồn bị chia cách với đại dương bởi các con đập, cá tầm chỉ sống phía thượng nguồn của đập.

Đập Grand Coulee ban đầu được dự định xây dựng chủ yếu dành cho tưới tiêu nhưng sau đó được thiết kế để sản xuất thủy điện với công suất lớn khi Chiến tranh thế giới thứ hai leo thang. Năng lượng này được sử dụng để cung cấp nhiên liệu cho Trung tâm Hanford được xây dựng trong thập niên 1940 ở đông nam tiểu bang Washington. Đây là một phần của Dự án Manhattan, trung tâm phục vụ như một cơ sở sản xuất plutoni với 9 lò phản ứng hạt nhân và các cơ sở có liên quan. Phần lớn các cơ sở này đã bị đóng trong thập niên 1960. Trung tâm này hiện dưới quyền kiểm soát của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ và gồm nhiều khu cần phải dọn dẹp chống ô nhiễm do chính phủ liên bang tài trợ.

Các cuộc nghiên cứu của Cục Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ và các chương trình theo dõi của tiểu bang đã tìm thấy rằng rác thải hạt nhân đã làm ô nhiễm nước sông Columbia, gây ra một mối đe dọa về nước uống của các cộng đồng dân cư ở hạ nguồn.

Ngoài các rác thải hạt nhân, vô số các chất ô nhiễm khác cũng đã được tìm thấy trong dòng sông. Những chất ô nhiễm này bao gồm thuốc trừ sâu, vi trùng, asen, dioxin, và biphenyl đa clo hóa (PCB.)

Các cuộc nghiên cứu cũng đã tìm thấy lượng chất độc đáng kể trong cá và vùng nước chúng sinh sống trong lưu vực. Sự tích tụ các chất độc trong cá đe dọa sự sống còn của các loài cá. Con người khi ăn các loại cá nhiễm độc này cũng sẽ gặp vấn đề đối với sức khỏe.

Chất lượng nước cũng là một nhân tố quan trọng trong sự sinh tồn của các loài hoang dã, cây cỏ sống trong lưu vực sông Columbia. Các tiểu bang, các bộ lạc người bản thổ và chính phủ liên bang đang cùng nhau nỗ lực chấn chỉnh và cải thiện chất lượng nước, đất, không khí của lưu vực sông Columbia và đồng thuận làm việc với nhau để nâng cao và hoàn thiện nỗ lực chấn chỉnh hệ sinh thái. Một số công tác quan trọng hiện nay đang được tiến hành, bao gồm cảng Portland tại hạ nguồn, Hanford tại trung nguồn và hồ Roosevelt tại thượng nguồn.

Những người hoạt động về môi trường đã kêu gọi dỡ bỏ một số đập nước trên hệ thống sông Columbia trong nhiều năm qua. Trong số 227 đập chính trong lưu vực sông Columbia, 4 đập trên hạ lưu sông Snake thường được chỉ định dỡ bỏ nhất. Các đập này và hồ của chúng hiện nay đã làm hạn chế sự tái phục đàn cá hồi thượng nguồn lên sông Salmon và sông Clearwater, Trong lịch sử, sông Snake sản sinh trên 1,5 triệu cá hồi Chinook về mùa xuân và mùa hè. Con số này đã giảm xuống vài ngàn trong những năm gần đây. Các đập Hells Canyon của Công ty Điện lực Idaho không có thang cá (và không có lối cho cá con đi xuống hạ nguồn), và vì vậy không cho cá hồi ngũ sắc hoặc cá hồi di cư lên trên Hells Canyon. Năm 2007, đập Marmot trên sông Sandy là đập nước đầu tiên trong một số đập nước bị dỡ bỏ trong hệ thống sông Columbia.

Ngày 1 tháng 7 năm 2003, Christopher Swain của Portland, Oregon đã trở thành người đầu tiên lội suốt chiều dài của sông Columbia trong một nỗ lực tạo sự chú ý của công chúng về sự ô nhiễm của con sông.

Phụ lưu

Xem thêm
 Xa lộ Sông Columbia
 Empire Builder, một đường xe lửa của Amtrak chạy theo phần lớn con sông này từ Portland đến Spokane
 Danh sách sông của tiểu bang Washington
 Danh sách sông của Oregon
 Tàu hơi nước của sông Columbia

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Columbia River Inter-Tribal Fish Commission
 Columbia River Water Trail  A collaboratively edited site with information for people who wish to travel the Columbia River by kayak or canoe.
 US Environmental Protection Agency Columbia River Basin
 Bibliography on Water Resources and International Law  See Columbia River. Peace Palace Library
 National Geographic on the Columbia
 BC Hydro Generation System Information
 Center for Columbia River History
 Columbia River Maritime Museum
 Columbia River Gorge National Scenic Area
 CORIE, a Columbia River observation and prediction system
 University of Washington Libraries Digital Collections – Tollman and Canaris Photographs Photographs document the salmon fishing industry on the southern Washington coast and in the lower Columbia River around the year 1897 and offer valuable insights into the history of commercial salmon fishing and the techniques used at the beginning of the 20th century.
 Columbia River Fishing Guides Association
 Timeline of exploration of the Columbia , dating back to the 17th century.

Sông của Hoa Kỳ
Vùng của Oregon
Hẻm núi sông Columbia
Sông quốc tế Bắc Mỹ
Sông ở British Columbia
Sông Oregon
Sông Washington (tiểu bang)
Biên giới Oregon
Biên giới Washington (tiểu bang)
Lưu vực Thái Bình Dương
Sông quận Hood River, Oregon
Sông quận Chelan, Washington
Sông quận Benton, Washington
Sông quận Franklin, Washington
Sông quận Wasco, Oregon
Sông quận Multnomah, Oregon
Sông quận Clark, Washington
Sông quận Cowlitz, Washington
Sông quận Clatsop, Oregon
Bài Hoa Kỳ chọn lọc


title: Amegilla puttalama

text:
Amegilla puttalama là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Strand mô tả khoa học năm 1913.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1913


title: Austrolimnophila maumau

text:
Austrolimnophila maumau là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Austrolimnophila
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Coleophora squamella

text:
Coleophora squamella là một loài bướm đêm thuộc họ Coleophoridae. Nó được tìm thấy ở cộng hòa Séc to Sardinia và Ý and from Pháp to România.

Con trưởng thành bay vào autumn and late spring.

Ấu trùng ăn Dorycnium pentaphyllum, Dorycnium pentaphyllum germanicum, Lotus corniculatus, Lotus cytisoides, Lotus tenuis and Lotus uliginosus. Ấu trùng có thể tìm thấy from early summer to spring.

Chú thích

Tham khảo

Coleophora
Côn trùng châu Âu


title: Sanchin

text:
Sanchin là một bài kata của Karate. Đây là bài quyền cơ bản của phái Naha-te, giống như bài Naihanchi ở các lưu phái Shuri-te và Tomari-te. Bài này vốn do Higaonna Kanryō (東恩納寛量, 1853-1915) chế ra. Nó là bài kata nhập môn của phái Uechi-ryū (上地), và ở trên đất liền Nhật Bản nó là một bài quyền của phái Gōjō-ryū.

Nếu viết bằng chữ Hán, Sanchin sẽ là 三戦 (Tam chiến). Tuy nhiên cũng có lưu phái viết Sanchin bằng chữ Hán là 三進 (Tam tiến), hoặc 参戦 (Tham chiến).

Đặc thù của bài này là tập động tác đồng đều với tập phương pháp hô hấp phát rõ tiếng hơi thở. Đầu gối để ở tư thế hình chữ Bát (八), gọi là thế tấn Sanchin tạo cho võ sĩ thế đứng vững chắc. Có thuyết cho rằng thế tấn này hình thành từ kinh nghiệm đứng trên thuyền của người Ryukyu. Luyện Sanchin cho phép nâng cao khả năng phòng thủ, vững chãi, tập trung, nhanh nhạy.

Môn Bạch hạc quyền của võ thuật phía Nam Trung Quốc có bài quyền (Sáo lộ (套路)) nhập môn mà động tác khá giống Sanchin.

Tham khảo

Sanchin


title: Apamea alia

text:
Apamea alia là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Bắc Mỹ, bao gồm New York, Massachusetts, Colorado, Alberta, British Columbia và Washington.

Sải cánh khoảng 39 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 8 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn nhiều loại cỏ.

Liên kết ngoài
Images
Bug Guide

Chú thích

Apamea


title: Lasioglossum anellum

text:
Lasioglossum anellum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Vachal mô tả khoa học năm 1905.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1905


title: L'Hosmes

text:
L'Hosmes  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Hosmes


title: Hypsiophthalmus punctatum

text:
Hypsiophthalmus punctatum là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Costa miêu tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Hypsiophthalmus


title: Sainte-Colombe, Gironde

text:
Sainte-Colombe  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 88 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintecolombe


title: Paradelphomyia ecalcarata

text:
Paradelphomyia ecalcarata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Paradelphomyia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: 17744 Jodiefoster

text:
17744 Jodiefoster (1998 BZ31) là một tiểu hành tinh bay qua Sao Hỏa được phát hiện ngày 18 tháng 1 năm 1998 bởi Khảo sát tiểu hành tinh OCA-DLR ở Caussols. Nó được đặt theo tên diễn viên Jodie Foster.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 17744 Jodiefoster

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh cắt ngang Sao Hỏa
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Tipula baltistanica

text:
Tipula baltistanica là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở het Palearctisch en Oriëntaals gebied.

Chú thích

Tham khảo

biologie|2=2011|3=07|4=08}}

Chi Ruồi hạc


title: Dianthidium ulkei

text:
Dianthidium ulkei là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cresson mô tả khoa học năm 1878.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Dianthidium
Động vật được mô tả năm 1878


title: Khu Hounslow của Luân Đôn

text:
Khu Hounslow của Luân Đôn (tiếng Anh: London Borough of Hounslow) là một khu tự quản Luân Đôn nằm ở phía tây Luân Đôn, Anh. Khu tự quản nằm ở vùng rìa Đại Luân Đôn và nằm trên bờ Middlesex của sông Thames, với vị trí là điểm dừng đầu tiên trên tuyến đường quan trọng đến Southampton, Bath, Bristol và Exeter.

Hounslow phát triển nhanh chóng vào nửa sau thế kỷ 20 chủ yếu từ những du khách. Lúc này, khu vực chỉ dựa vào mối liên hệ với sân bay Heathrow. Khi tuyến đường lớn về phía tây chạy ngang, mang đến cùng lúc cơ hội cho Hounslow mọc lên những nhà máy tên tuổi trên thế giới, bao gồm Firestone, Gillette, Coty. Từ đó, khu vực nổi tiếng với tên gọi "Golden Mile". Một vài khu đất nhà máy vẫn còn đến nay.

Tham khảo

Liên kết ngoài

The London Borough of Hounslow
Public Transport Guide

Hounslow


title: Minucia

text:
Minucia là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Loài
 Minucia bimaculata Osthelder, 1933
 Minucia heliothis Reberl, 1917
 Minucia lunaris – Lunar Double-Stripe Denis & Schiffermüller, 1775
 Minucia profana Eversmann, 1857
 Minucia wiskotti Püngeler, 1901

Chú thích

Tham khảo

 Minucia at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Ophiusini


title: Simopsis

text:
Simopsis là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1966 bởi Blake.

Các loài
Chi này gồm các loài:
 Simopsis neobroticoides Blake, 1966

Chú thích

Tham khảo

Luperini


title: 10570 Shibayasuo

text:
10570 Shibayasuo (1994 GT) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 8 tháng 4 năm 1994 bởi K. Endate và K. Watanabe ở Kitami.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 10570 Shibayasuo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1994


title: Laubenheim

text:
Laubenheim là một đô thị thuộc huyện Bad Kreuznach trong bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Laubenheim có diện tích 3,34 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 792 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Bad Kreuznach


title: Nuevo Baztán

text:
Nuevo Baztán là một đô thị trong Cộng đồng Madrid, Tây Ban Nha. Đô thị Nuevo Baztán có diện tích km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là người. Đô thị Nuevo Baztán nằm ở khu vực có độ cao mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Đô thị ở Cộng đồng Madrid


title: Cryptotriton alvarezdeltoroi

text:
Cryptotriton alvarezdeltoroi là một loài kỳ giông trong họ Plethodontidae.
Nó là loài đặc hữu của México.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Parra Olea, G. & Wake, D. 2004. Cryptotriton alvarezdeltoroi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Cryptotriton
Động vật lưỡng cư México
Động vật đặc hữu México


title: Château, Saône-et-Loire

text:
Château là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 223.Con số ước tính năm 2005 là 219 người.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

 INSEE
 IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: Hylaeus funereus

text:
Hylaeus funereus là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1992.

Chú thích

Tham khảo

F
Động vật được mô tả năm 1992


title: Cystiscus cooverti

text:
Cystiscus cooverti là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cystiscidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cystiscus


title: Lepanthes excedens

text:
Lepanthes excedens là một loài lan bản địa của Trung Mỹ.

Chú thích

Tham khảo

E


title: Adoxia dilatata

text:
Adoxia dilatata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Broun miêu tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

Adoxia


title: Hàng không năm 1945

text:
Đây là danh sách các sự kiện hàng không nổi bật xảy ra trong năm 1945:

Các sự kiện

Tháng 1
 1 tháng 1 - Luftwaffe bắt đầu tấn công các sân bay của quân Đồng minh tại châu Âu trong "Chiến dịch Bodenplatte".

Tháng 2
 13 tháng 2-15 - Máy bay ném bom của Đồng minh tấn công Dresden bằng các vũ khí gây cháy, phá hủy phần lớn thành phố và giết chết khoảng 50.000 người.
 21 tháng 2 - Tàu sân bay USS Saratoga bị hư hại nặng bởi một cuộc tấn công do một kamikaze thực hiện.

Tháng 3
 13 tháng 3-14 - Một chiếc Avro Lancaster thuộc Phi đội số 617 RAF thả quả bom Grand Slam nặng 22.000 lb (9.980 kg) lần đầu tiên.
 21 tháng 3 - Loại vũ khí dành riêng cho các phi đội kamikaze, Ohka được sử dụng trong các cuộc tấn công lần đầu tiên, nhưng không thành công.
 27 tháng 3 - Quả tên lửa V-2 cuối cùng tấn công vào Anh rơi xuống Kent.

Tháng 4
 1 tháng 4 - Những chiếc Ohka làm tàu USS West Virginia và 3 chiếc tàu hộ tống bị thương.
 10 tháng 4 - Luftwaffe thực hiện chuyến bay xuất kích cuối cùng trên bầu trời nước Anh (với một chiếc Arado Ar 234 trong một nhiệm vụ do thám).
 12 tháng 4 - Tàu USS Mannert L. Abele bị đánh đắm bởi một chiếc Ohka.
 23 tháng 4 - Hải quân Hoa Kỳ sử dụng bom dẫn đường bằng radar đầu tiên, loại SWOD-9 "Bat", thả xuống từ những chiếc máy bay ném bom Consolidated PB4Y, vào tàu thuyền của Nhật trong cảng Balikpapan.

Tháng 5
 Phi công "át" của Đức, một trong những người hạ nhiều máy bay nhất, Erich Hartmann đầu hàng quân Đồng minh.
 7 tháng 5 - Không quân Hoàng gia đánh chìm chiếc tàu ngầm cuối cùng của Đức trong chiến tranh.
 8 tháng 5 - VE Day - Đức đầu hàng, kết thúc chiến tranh ở châu Âu.

Tháng 7
12 tháng 7 – Hãng hàng không Eastern Air Lines thực hiện một chuyến bay từ Boston, Massachusetts đến Miami, dừng lại ở Washington, DC và Columbia, SC, sau đó nó va chạm với một chiếc máy bay ném bom B-25 Mitchell của Quân đội Mỹ ở độ cao 3.000 feet phía trên Syracuse, SC (khoảng 20 dặm từ Florence, SC). Phi công thương mại, G. D. Davis, đã hạ cánh chiếc máy bay hành khách trên một ruộng ngô gần đó. Một đứa bé đã thiệt mạng. Còn chiếc máy bay ném bom đã bị nổ; 2 người chết và 1 người nhảy dù an toàn.
 28 tháng 7 - Một chiếc máy bay ném bom B-25 Mitchell đâm vào Tòa nhà Empire State.

Tháng 8
 1 tháng 8 - Cuộc tấn công vào Toyama của USAAF, đã gây ra một tranh luận chỉ trích nhằm vào không quân, khi mà hầu hết thành phố đã bị phá hủy bởi các cuộc không kích.
 6 tháng 8 - Chiếc B-29 Superfortress mang tên gọi Enola Gay đã thả quả bom nguyên tử đầu tiên có tên gọi "Little Boy", đây cũng là vũ khí nguyên tử đầu tiên được sử dụng trong một cuộc chiến, nó được thả phía trên thành phố Hiroshima của Nhật Bản.
 9 tháng 8 - B-29 Bockscar thả một quả bom plutonium-239, có tên gọi là Fat Man, phía trên Nagasaki.
 14 tháng 8 - VJ Day - Nhật Bản đầu hàng, kết thúc Chiến tranh ở Thái Bình Dương, và Chiến tranh thế giới II.
 15 tháng 8 - 7 chiếc máy bay của Hải quân Thiên hoàng Nhật Bản thực hiện cuộc tấn công tự sát (kamikaze) cuối cùng trong chiến tranh.
 19 tháng 8 - 2 chiếc Mitsubishi G4M mang đoàn đại biểu của Nhật Bản tới Ie Shima.

Tháng 9
 Một chiếc trực thăng Focke Achgelis Fa 223 chiến lợi phẩm thu được của Đức quốc xã đã thực hiện chuyến bay đầu tiên xuyên qua Kênh Anh.
 20 tháng 9 - Một chiếc Gloster Meteor thử nghiệm với động cơ Rolls-Royce Trent, lần đầu tiên thực hiện chuyến bay với động cơ tuabin phản lực cánh quạt.

Tháng 10
 1 tháng 10 - Hội nghị thường niên của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tê bắt đầu được mở ra, nhóm họp tại Montreal, Canada.
 24 tháng 10 - Hãng hàng không American Export Airlines lần đầu tiên thực hiện các chuyến bay xuyên Đại Tây Dương bằng một chiếc Douglas C-54 Skymaster, giữa New York và Hurn, Anh.

Tháng 11
 7 tháng 11 – Gp Cpt H. J. Wilson lập một kỷ lục được công nhận chính thức về vận tốc, đạt 606 mph (976 km/h) trên một chiếc Gloster Meteor. Một kỷ lục vận tốc không chính thức của người Đức lập ra trên một chiếc Messerschmitt Me 163 với động cơ tên lửa trong suốt cuộc chiến đã vượt qua vận tốc 625 mph (1.000 km/h)

Tháng 12
3 tháng 12 - Một chiếc Mk5 Sea Vampire trở thành chiếc máy bay phản lực đầu tiên cất cánh và hạ cánh trên một chiếc tàu sân bay, chiếc, HMS Ocean.

Chuyến bay đầu tiên
 Thorp T-211
Tháng 1
 26 tháng 1 - McDonnell XFD-1 Phantom, chiếc máy bay phản lực đầu tiên hoạt động trên một chiếc tàu sân bay của Hải quân Hoa Kỳ

Tháng 2
 1 tháng 2 - Kawasaki Ki-100
 7 tháng 2 - Consolidated-Vultee XP-81
 21 tháng 2 - Hawker Sea Fury với mẫu thử nghiệm SR661
 25 tháng 2 - Bell XP-83

Tháng 3
 1 tháng 3 - Bachem Ba 349
 3 tháng 3 - Mikoyan-Gurevich I-250 (N), máy bay động cơ phản lực đầu tiên của Liên Xô.
 18 tháng 3 - Douglas XB2D-1, mẫu thử nghiệm của AD Skyraider

Tháng 4
 19 tháng 4 - de Havilland Sea Hornet với mẫu thử nghiệm PX212
 27 tháng 4 - Pilatus P-2

Tháng 5
 17 tháng 5 - Lockheed Neptune Bu48237

Tháng 6
 10 tháng 6 - Ilyushin Il-16
 14 tháng 6 - Avro Tudor 1 G-AGPF
 22 tháng 6 - Vickers Viking với mẫu thử nghiệm G-AGOK

Tháng 8
 3 tháng 8 - Kyūshū J7W Shinden
 7 tháng 8 - Nakajima Kikka, máy bay phản lực đầu tiên của Nhật Bản

Tháng 10
 27 tháng 10 - Bristol Buckmaster
 28 tháng 10 - LWD Szpak

Tháng 11
 10 tháng 11 - Yakovlev Yak-11
 15 tháng 11 - PZL S-1
 20 tháng 11 - Saab 91 Safir

Tháng 12
 2 tháng 12 - Bristol 170
 8 tháng 12 - Bell 47 prototype NC1H
 19 tháng 12- Grumman Guardian với mẫu thử nghiệm Bu90504
 22 tháng 12 - Beechcraft Bonanza

Bắt đầu hoạt động
Tháng 1
Ilyushin Il-10 trong Không quân Xô viết

Tháng 8
Avro Lincoln trong Phi đội số 57 RAF

Tháng 11
Hawker Tempest II trong Phi đội số 54 RAF

Tham khảo

Hàng không năm 1945


title: HMS Black Prince (81)

text:
HMS Black Prince (81) là một tàu tuần dương hạng nhẹ của Hải quân Hoàng gia Anh thuộc lớp Dido được đưa ra hoạt động trong Chiến tranh Thế giới thứ hai. Sau chiến tranh, nó được cho Hải quân Hoàng gia New Zealand mượn, trở thành chiếc HMNZS Black Prince. Chiếc tàu tuần dương được đưa vào ụ tàu để hiện đại hóa vào năm 1947, nhưng vào tháng 4, thủy thủ của nó bỏ tàu trong một loạt các cuộc binh biến; hậu quả thiếu hụt nhân lực từ các sự kiện này khiến cho việc hiện đại hóa bị hủy bỏ, và Black Prince được đưa về lực lượng dự bị cho đến năm 1953. Con tàu lại bị ngừng hoạt động hai năm sau đó, và được trao trả cho Hải quân Hoàng gia Anh vào năm 1961. Black Prince không trở lại phục vụ nữa, nó được kéo từ Auckland đến Osaka để tháo dỡ vào năm 1962.

Thiết kế và chế tạo
Black Prince được chế tạo theo một thiết kế của lớp Dido được cải tiến, đôi khi gọi là Dido Nhóm 2 hoặc nhóm phụ Bellona, chỉ với bốn tháp pháo 5,25 inch thay vì năm, và một dàn hỏa lực phòng không được cải tiến. Nó được chế tạo tại xưởng đóng tàu của hãng Harland & Wolff ở Belfast, Bắc Ireland; được đặt lườn vào ngày 1 tháng 12 năm 1939. Nó được hạ thủy vào ngày 27 tháng 8 năm 1942, và đưa ra hoạt động vào ngày 30 tháng 11 năm 1943.

Black Prince được đặt tên theo Hoàng tử Edward (1330-1376), người con trai lớn nhất của Vua Edward III.

Lịch sử hoạt động

Hải quân Hoàng gia Anh
Khi được đưa vào hoạt động, Black Prince phục vụ hộ tống cho các đoàn tàu vận tải Bắc Cực. Sau đó nó tiến về phía Nam chuẩn bị cho cuộc đổ bộ lên Châu Âu, được huy động vào các chiến dịch tấn công càn quét các hoạt động vận tải của Đức dọc bờ biển. Trong đêm 25-26 tháng 4 năm 1944, được các tàu khu trục tháp tùng, nó tham gia hoạt động vốn đã đánh chìm tàu phóng lôi T29 và làm hư hại các chiếc T24 và T27 ngoài khơi bờ biển phía Bắc Brittany.

Trong cuộc đổ bộ Normandy, nó nằm trong thành phần Lực lượng "A" của Lực lượng Đặc nhiệm 125 hỗ trợ cho bãi Utah. Lực lượng đặc nhiệm 125 lúc này bao gồm thiết giáp hạm USS Nevada, các tàu tuần dương USS Quincy, USS Tuscaloosa, Black Prince, tàu monitor HMS Erebus cùng nhiều tàu khu trục và tàu khu trục hộ tống. Mục tiêu của Black Prince là khẩu đội pháo phòng thủ duyên hải tại Morsalines. Đến tháng 8, nó di chuyển đến Địa Trung Hải tham gia Chiến dịch Dragoon, cuộc đổ bộ lên miền Nam nước Pháp. Sau đó nó lại được gửi đến vùng biển Aegean vào tháng 9 năm 1944. Đến ngày 8 tháng 9, Black Prince đi đến Alexandria, Ai Cập, nơi nó được lệnh càn quét khu vực chung quanh Scarpanto và vịnh Salonica. Trong một dịp, nó đã bắn phá sân bay tại Maleme trên đảo Crete nhằm ngăn chặn máy bay Đức cất cánh từ đây.

Ngày 21 tháng 11 năm 1944, Black Prince rời Alexandria, đi qua kênh đào Suez để tiến vào Hồng Hải rồi tiếp tục đi Ấn Độ Dương. Nó đi đến Colombo thuộc Ceylon vào ngày 30 tháng 11 để gia nhập Hạm đội Viễn Đông nơi nó hộ tống cho Chiến dịch Meridian, cuộc không kích của các tàu sân bay xuống các giếng dầu và cơ sở lọc dầu do Nhật Bản chiếm giữ tại Sumatra và Malaya.

Ngày 16 tháng 1 năm 1945, nó lên đường trong thành phần Hạm đội Thái Bình Dương, hoạt động ngoài khơi Okinawa và trong những cuộc bắn phá sau cùng xuống chính quốc Nhật Bản trước khi được cho rút trở về tiếp quản Hong Kong vào tháng 9.

Hải quân Hoàng gia New Zealand
Sau khi Nhật Bản đầu hàng, Black Prince tiếp tục ở lại Viễn Đông, và nó được chuyển cho Hải quân Hoàng gia New Zealand vào ngày 25 tháng 5 năm 1946. Vào năm 1947, chiếc tàu tuần dương đi vào ụ tàu để hiện đại hóa, nhưng việc này bị hủy bỏ sau một loạt các cuộc binh biến vào tháng 4, có sự tham gia của thủy thủ trên chiếc Black Prince, vì Hải quân New Zealand không còn đủ nhân lực để vận hành nó. Black Prince được đưa về lực lượng dự bị; việc tái kích hoạt con tàu bắt đầu vào tháng 1 năm 1952, và nó tái hoạt động vào tháng 2 năm 1953. Chiếc tàu tuần dương lại được cho ngừng hoạt động vào tháng 8 năm 1955, và giao lại quyền kiểm soát cho Hải quân Hoàng gia Anh, vẫn trong tình trạng không được hiện đại hóa, vào ngày 1 tháng 4 năm 1961.

Nó được bán để tháo dỡ vào tháng 3 năm 1962, và được cho kéo từ Auckland vào ngày 5 tháng 4 để đi đến xưởng tháo dỡ của hãng Mitsui & Company tại Osaka, Nhật Bản bằng chiếc tàu kéo Benten Maru, đến nơi vào ngày 2 tháng 5 năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

 WWII cruisers
 HMS Black Prince at Uboat.net

Lớp tàu tuần dương Dido
Tàu tuần dương của Hải quân Hoàng gia Anh
Tàu tuần dương trong Thế Chiến II
Tàu tuần dương của Hải quân Hoàng gia New Zealand
Tàu thủy năm 1942


title: Oschiri

text:
Oschiri là một đô thị ở tỉnh Sassari trong vùng Sardegna, có khoảng cách khoảng 170 km về phía bắc của Cagliari và cách khoảng 40 km về phía tây nam của Olbia. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 3.696 người và diện tích là 215,5 km².

Đô thị Oschiri có các frazione (đơn vị cấp dưới) San Leonardo.

Oschiri giáp các đô thị: Alà dei Sardi, Berchidda, Buddusò, Ozieri, Pattada, Tempio Pausania, Tula.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Sassari


title: Achtung Panzer: Kharkov 1943

text:
Achtung Panzer: Kharkov 1943 (viết tắt APK) là trò chơi máy tính thuộc thể loại chiến thuật thời gian thực kiêm chiến thuật theo lượt mô phỏng những sự kiện có thật trong lịch sử do hãng Graviteam phát triển và Paradox Interactive phát hành vào ngày 25 tháng 2 năm 2010 tại Mỹ và ngày 14 tháng 5 cùng năm tại Châu Âu do Mamba Games phụ trách phát hành.

Game cho phép người chơi lựa chọn hai lực lượng là Liên Xô hoặc Đức Quốc xã để tham gia để tham gia chiến trường gồm 6 màn chơi của chiến dịch Kharkov vào năm 1943, một trong những trận giao tranh ác liệt nhất giữa các binh đoàn tăng thiết giáp trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Mỗi bên sẽ có 87 đơn vị quân khác nhau từ bộ binh, xe tăng, pháo binh cho đến máy bay.

Cách chơi
Achtung Panzer: Kharkov 1943 thực sự không dành cho những ai quen thuộc phong cách chiến thuật truyền thống (thu thập tài nguyên, xây dựng căn cứ và đánh trận). Phần hướng dẫn game (Tutorial) liệt kê hết sức chi tiết về bản đồ, thành phần quân đội cũng như những sự kiện đang diễn ra trong màn chơi nhưng Tutorial có một khuyết điểm khó chịu, đó là những thông báo của nó xuất hiện theo dạng pop-up khá chậm chạp, điều này gây khá nhiều bất tiện khi người chơi cần truy xuất nhanh thông tin về một đơn vị hay nút bấm nào đó. Ngoài ra đi kèm với game còn có một tập tin ebook chứa tất cả những gì người chơi cần biết về APK.

Lối chơi của APK chia thành 2 công đoạn chính: Operation Phase (OP) (Giai Đoạn Hoạt động) và Tactical Phase (TP) (Giai Đoạn Chiến Thuật). OP chứa một bản đồ lớn dạng 2D mô phỏng toàn bộ chiến trường, cho người chơi cái nhìn bao quát về vị trí của quân mình và quân đối phương, những chốt phòng thủ nào người chơi đang nắm giữ. Mỗi một tiểu đội được đánh dấu bằng các biểu tượng khác nhau, người chơi sẽ dùng nhiều phím tắt để di chuyển chúng theo lượt (Turn-based) đến các vị trí thích hợp hoặc thực hiện các nhiệm vụ do game đề ra để thu về những điểm chiến công dùng để đánh giá trình độ của người chơi. Ngoài ra dựa trên bảng thống kê về tình trạng của các trung đội, người chơi còn có thể ra lệnh gọi viện binh cứu trợ hoặc sửa chữa những chiến xa bị hỏng hóc. Một điểm quan trọng cần lưu ý là khi đưa quân chi viện, người chơi phải đảm bảo trung đội cần ứng cứu không bị quân địch bao vây tất cả các hướng, bằng không thì chức năng tiếp viện (reinforcement) này hoàn toàn vô hiệu. Nhìn chung OP giống như một bàn cờ vây thu nhỏ và mục tiêu của người chơi là quét sạch những quân cờ của đối phương.

Một khi trung đội của 2 phe kích hoạt trạng thái giao tranh (contention), APK sẽ chuyển sang giai đoạn TP. Ở bước đầu tiên trong TP, người chơi sẽ có cơ hội triển khai toàn bộ quân lính của mình ra chiến trường. Gần 80% thắng bại của trận đấu nằm ở khâu này, vì vậy game đòi hỏi người chơi phải biết tận dụng tối đa yếu tố địa hình vì nếu sử dụng tốt một hốc đá nho nhỏ hoặc một thảm rừng cây trụi lá, chỉ với vài trung đội bộ binh và 3-4 chiếc xe tăng tầm trung cũng đủ tiêu diệt một đại đội thiết giáp hạng nặng của địch. Hiệu ứng ngày đêm, thời tiết cũng tác động không nhỏ đến cục diện, tùy vào điều kiện cụ thể mà tầm nhìn 2 bên sẽ bị giới hạn khi có sương mù, tuyết rơi hoặc một số chức năng của các đơn vị mất hiệu lực.

Sau khi dàn quân xong, APK yêu cầu người chơi kiểm tra lại mọi thứ kĩ càng và trận đấu chính thức bắt đầu. Lúc này yếu tố thời gian thực (Real-time) đóng vai trò chủ đạo, diễn biến của game gần giống với game World in Conflict, nếu người chơi đã nghiên cứu kĩ phần tutorial hoặc ebook, người chơi sẽ thấy lợi ích của việc nhớ rõ các phím tắt cùng công năng của hệ thống giao diện người dùng phát huy tác dụng rất hiệu quả. TP cũng là nơi mà độ khó trong APK được đẩy lên mức cao nhất. Đối thủ máy tỏ ra cực kỳ linh hoạt khi biết phân tích những nước cờ của người chơi và biến hóa chiến thuật để ứng phó.

Đánh giá

Khuyết điểm
Tuy lối chơi khá toàn vẹn nhưng APK cũng mắc phải một số khuyết điểm đáng tiếc. Đầu tiên là thiếu phần chơi mạng và nhịp game hơi chậm so với mặt bằng chung của thể loại game chiến thuật thời gian thực. Kế đến, AI không thực sự hoàn chỉnh, lúc thì quá khó, lúc thì quá dễ, chúng sẵn sàng đưa cả một đại đội bộ binh chạy ào tới làm mồi cho những họng pháo thuộc binh đoàn tăng thiết giáp của người chơi. Ngoài ra còn một số lỗi lặt vặt như cơ chế tìm đường cứ bắt các đơn vị đi đường vòng thay vì chạy thẳng đến mục tiêu hay nhiều trường hợp đạn pháo bay vèo vèo trên chiến trường một cách phi thực tế, xuyên qua cả vân phủ bề mặt, bất kể độ cao thấp của địa hình. Người chơi sẽ có cảm giác hơi gò bó và mệt mỏi khi phải bám sát các sự kiện lịch sử trong game nhưng may thay game cho phép người chơi chơi một cách tự do thông qua công cụ biên tập trận chiến nhanh (Quick Battle Editor) đi kèm. Chỉ tiếc rằng công cụ này cung cấp chưa nhiều những tùy chọn để cho phép người chơi xây dựng một bản đồ ưng ý hơn.

Đồ họa và âm thanh
Điểm đầu tiên APK thu hút chính là những tấm hình chụp các mẫu xe tăng cực đẹp. Các loại khí tài quân sự có độ chi tiết cao, bộ binh chuyển động rất mượt mà kết hợp với ngoại cảnh đầy khói lửa tạo nên những khung cảnh hết sức ấn tượng. Sự khốc liệt của thế chiến thể hiện mạnh mẽ qua môi trường có thể phá hủy được, mọi thứ từ nhà cửa cho đến địa hình sẽ bị thổi tung bởi sức công phá của một quả đạn pháo. Các dấu vết trên nền đất như hố bom, những vệt bánh xe chằng chịt, xác xe tăng cũng như binh lính la liệt khắp nơi đều được duy trì cho đến khi màn chơi kết thúc. Nhà sản xuất đã hiện thực cơ chế hỏng hóc của xe cộ rất tốt, ngay cả hành vi của binh lính cũng được chăm chút tỉ mỉ. Việc đầu tư nhiều vào mảng đồ họa cho hình ảnh của game đạt chất lượng tốt chứ không lược bỏ nhiều thứ như những tựa game cùng loại khác.

Ngoài ra còn có từ điển bách khoa cho phép người chơi tra cứu thông tin về các đơn vị trong game được minh họa bằng mô hình 3D đặc sắc. Điểm yếu lớn nhất của đồ họa là góc nhìn camera kém tiện lợi khi xoay, giao diện người dùng có thiết kế và màu sắc còn quá sơ sài. Về phần âm thanh, những đoạn nhạc nền được xây dựng rất khá có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các hiệu ứng âm điện tử và tiếng kèn đồng đanh gọn phần nào xua tan đi cảm giác căng thẳng của những trận chiến dài hàng giờ đồng hồ. Tuy vậy âm thanh cùng các vụ cháy nổ sẽ hay hơn nếu không bị lẫn quá nhiều tạp âm trong suốt quá trình diễn biến của game.

Bình phẩm

Achtung Panzer: Kharkov 1943 nhận được nhiều đánh giá trái chiều từ các nhà phê bình khi phát hành. Trên Metacritic, game giữ số điểm 70/100 dựa trên 6 bài đánh giá, cho biết "đánh giá trái chiều hoặc trung bình." Trên GameRankings, trò chơi giữ số điểm 80,00% dựa trên 5 bài đánh giá.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang chủ về game trên Paradox Interactive

Trò chơi điện tử năm 2010
Trò chơi trên Windows
Trò chơi chiến thuật theo lượt
Trò chơi chiến lược thời gian thực
Trò chơi điện tử Thế chiến thứ hai


title: Rhipidia monophora

text:
Rhipidia monophora là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Rhipidia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Giám sát viện

text:
Giám sát viện, một trong năm nhánh của chính phủ Trung Hoa Dân Quốc, là cơ quan điều tra giám sát các nhánh chính phủ khác, có thể so với Thẩm kế viện Liên minh châu Âu hay Văn phòng vấn trách chính phủ Mỹ, nhưng tương đương nhất với Thẩm kế viện quốc gia Israel, như Giám sát viện, là thể hỗn hợp của thẩm kế viên và giám sát viên chính trị.

Lịch sử
Giám sát viện thành lập tháng 2 năm 1931, kế nhiệm Thẩm kế viện (chữ Hán phồn thể: 審計院), hạ cấp thành bộ vào kết hợp vào Giám sát viện.

Các triều đại phong kiến
Ý tưởng thành lập Giám sát viện bắt nguồn từ truyền thống giám sát của các vương triều trước, như Ngự sử do Nhà Tần và Hán thành lập, Đài và Gián của nhà Tùy và Đường (đài giám sát văn quan quân quan, gián khuyên bảo Hoàng đế về vấn đề giám sát) và Đô sát viện của nhà Minh và Thanh. Hầu hết các cơ quan này có nhánh địa phương và tỉnh để giám sát chính quyền địa phương.

Dưới thời nhà Thanh, Đô sát viện bao gồm 40 hay 50 thành viên và hai viện trưởng, một là người Mãn, một người Hán. Hai người, theo lý thuyết, được gửi một Đô sát viên tham dự phiên họp của mọi cơ quan chính phủ, đến khi thời kỳ loạn lạc chính trị trước khi Đế quốc kết thúc thì quyền hành của Đô sát viện đã giảm thiểu.

Trung Hoa Dân Quốc

Ý tưởng giám sát, thẩm kế chính phủ cộng hòa, Tôn Trung Sơn lấy làm một trong năm nhánh của chính phủ khi có chân trong Đồng minh hội, sau khi chính phủ cộng hòa lâm thời thành lập, ba nhánh truyền thống được tổ chức đầu tiên, đến năm 1928 thì hai nhánh Giám sát viện cùng Khảo thí viện được chính phủ lâm thời thành lập. Có nhánh thứ sáu Thẩm kế viện, được thành lập tháng 2 năm 1928, nhưng vào tháng 2 năm 1931 thì hạ cấp xuống Thẩm kế bộ kết hợp vào Giám sát viện.

Giám sát viện khóa thứ nhất do hội đồng tỉnh, huyện, Mông Cổ, Tây Tạng và kiều chính bầu và chính thức triệu tập năm 1948 sau khi Hiến pháp 1947 ban hành, hầu hết các nhánh của Giám sát viện đóng cửa sau khi chính quyền Quốc dân đảng rút lui về Đài Loan.

Đài Loan
Năm 1992, cách thức chọn thành viên Giám sát viện được tu chính án hiến pháp thay đổi, hội đồng địa phương bầu thay bằng Tổng thống bổ nhiệm có Quốc hội đồng ý, khi Quốc hội bị bãi bỏ năm 2000 thì việc đồng ý do Lập pháp viện đảm nhiệm.

Cuối năm 2004, Tổng thống Trần Thủy Biển gửi danh sách ứng viên Giám sát viện đến Lập pháp viện cho đồng ý, Liên minh phiếm lam, đương thời có đa số trong Lập pháp viện, từ chối phê chuẩn danh sách của và yêu cầu nộp danh sách mới. Bế tắc chính trị đình chỉ Giám sát viện từ tháng 2 năm 2005 đến tháng 7 năm 2008, sau khi Tổng thống Mã Anh Cửu của Liên minh phiếm lam đắc cử thì Lập pháp viện phê chuẩn danh sách ứng viên và Vương Kiến Huyên được bổ nhiệm làm Viện trưởng.

Quyền hành và nhiệm vụ

 Đàn hặc
 Thẩm kế
 Giám sát
 Điều tra công chức
 Tiếp nhận thư phàn nàn về công chức
 Giám sát kỳ thi Khảo thí viện cho nhân viên chính phủ
 Thi hành luật tự do thông tin (bằng Luật công khai tư tấn chính phủ) với giao dịch tài chính và quà cấp của chính khách
 Gợi ý biện pháp củ chính để khắc phục vấn đề của Hành chính viện
 Bảo vệ nhân quyền
 Hợp tác quốc tế với cơ quan nhân quyền và giám sát khác, bao gồm Tổ chức giám sát quốc tế.

Cấu trúc

Giám sát viện bao gồm Viện trưởng, Phó viện trưởng, hội đồng 27 thành viên và Thẩm kế bộ

Hội đồng
Hội đồng Giám sát viện, do Viện trưởng đứng đầu, chia thành nhiều ủy ban để hoàn thành nhiệm vụ của viện.

Ủy ban thường vụ
Bảy Ủy ban thường vụ là:

 Ủy ban tộc quần và nội chính
 Ủy ban kiều chính và ngoại giao
 Ủy ban quốc phòng và tình báo
 Ủy ban kinh tế và tài chính
 Ủy ban văn hóa và giáo dục
 Ủy ban thái cấu và giao thông
 Ủy ban ngục chính và tư pháp

Ủy ban đặc biệt
Ngoài ra, Giám sát viện có năm Ủy ban đặc biệt:

 Ủy ban nghiên cứu pháp quy
 Ủy ban tư tuân
 Ủy ban kỷ luật ủy viên giám sát
 Ủy ban liêm chính
 Ủy ban bảo chướng nhân quyền

Ủy ban thẩm nghị tố nguyện ưng thiết
Ủy ban thẩm nghị tố nguyện ưng thiết, hoạt động theo quyền Giám sát viện nhưng gồm ủy viên giám sát lẫn người khác, xem xét thượng tố hành chính không trong quyền hạn Giám sát viện và Thẩm kế bộ.

Biên tổ tại vụ

 Tiểu tổ chấp hành và quy hoạch dự toán cung cấp gợi ý về quy hoạch và soạn thảo ngân sách hàng năm của Giám sát viện
 Tiểu tổ sự vụ quốc tế đảm nhiệm hợp tác và liên lạc với cơ quan thẩm kế, giám sát của nước khác

Ủy viên giám sát không thể kiêm nhiệm công chức hay tư vụ nào khác khi tại chức (theo Điều 103 Hiến pháp) và phải làm việc vô tư, độc lập. Ủy viên có thể bỏ phiếu nhiều nhất chỉ trong ba ủy ban và có thể gia nhập ủy ban khác làm thành viên không bầu. Mỗi ủy ban có thể có đến 14 thành viên và bầu chủ tịch chủ trì phiên họp ủy ban.

Thẩm kế bộ
Thẩm kế bộ do Thẩm kế trưởng mà Tổng thống bổ nhiệm có Lập pháp viện đồng ý hành sử quyền thẩm kế của Giam sát viện, bao gồm năm

 Sảnh thẩm kế công vụ phổ thông
 Sảnh thẩm kế kinh phí quốc phòng
 Sảnh thẩm kế công vụ đặc chủng
 Sảnh thẩm kế sự nghiệp công hữu và doanh nghiệp công hữu
 Sảnh thẩm kế tài vật

Các cơ quan trực thuộc sau đây chủ yếu là Bộ nới rộng ra:

 Xử thẩm kế thành phố Đài Bắc
 Xử thẩm kế thành phố Tân Hoa
 Xử thẩm kế thành phố Đài Trung
 Xử thẩm kế thành phố Đài Nam
 Xử thẩm kế thành phố Cao Hùng
 Thất thẩm kế huyện thị

Danh sách Viện trưởng Giám sát viện

Trước 1947

 Thái Nguyên Bồi (8 tháng 10 năm 1928 - 29 tháng 8 năm 1929)
 Triệu Đới Văn (29 tháng 8 năm 1929 - 18 tháng 11 năm 1930)
 Vu Hữu Tại (18 tháng 11 năm 1930 - 9 tháng 6 năm 1948)

Sau 1947

 Vu Hữu Tại (9 tháng 6 năm 1948 - 10 tháng 11 năm 1964)
 Lý Tự Thông (10 tháng 11 năm 1964 - 17 tháng 8 năm 1965) quyền nhiếp
 Lý Tự Thông (17 tháng 8 năm 1965 - 15 tháng 5 năm 1972)
 Trương Duy Hàn (15 tháng 5 năm 1972 - 19 tháng 3 năm 1973) quyền nhiếp
 Dư Tuấn Hiền (19 tháng 3 năm 1973 - 12 tháng 3 năm 1987)
 Hoàng Tôn Thu (12 tháng 3 năm 1987 - 1 tháng 2 năm 1993)
 Trần Lý An (1 tháng 2 năm 1993 - 23 tháng 9 năm 1995)
 Trịnh Thủy Chi (23 tháng 9 năm 1995 - 1 tháng 9 năm 1996) quyền nhiếp
 Vương Tác Vinh (1 tháng 9 năm 1996 - 1 tháng 2 năm 1999)
 Tiền Phục (1 tháng 2 năm 1999 - tháng 2 năm 2005)
 Vị trí khuyết (1 tháng 2 năm 2005 - 1 tháng 8 năm 2008)
 Vương Kiến Huyên (1 tháng 8 năm 2008 - 31 tháng 7 năm 2014)
 Trương Bác Nhã (31 tháng 7 năm 2014 - 31 tháng 7 năm 2020)
Trần Cúc (1 tháng 8 năm 2020 - hiện tại)

Danh sách Phó viện trưởng Giám sát viện

Trước 1947

 Trần Quả Phu (8 tháng 10 năm 1928 - 28 tháng 12 năm 1931)
 Đinh Duy Phần (28 tháng 12 năm 1931 - 7 tháng 12 năm 1935)
 Hứa Sùng Trí (7 tháng 12 năm 1935 - 27 tháng 12 năm 1941)
 Lưu Thượng Thanh (27 tháng 12 năm 1941 - 20 tháng 2 năm 1947)
 Hoàng Thiệu Hoành (7 tháng 6 năm 1947 - 27 tháng 10 năm 1947
 Lưu Triết (27 tháng 10 năm 1947 - 4 tháng 6 năm 1948)

Sau 1947

 Lưu Triết (12 tháng 6 năm 1948 - 7 tháng 1 năm 1954)
 Lương Thượng Đống (18 tháng 8 năm 1954 - 12 tháng 7 năm 1957)
 Lý Tự Thông (12 tháng 4 năm 1958 - 17 tháng 8 năm 1965)
 Trương Duy Hàn (2 tháng 11 năm 1965 - 19 tháng 3 năm 1973)
 Chu Bách Luyện (19 tháng 3 năm 1973 - 24 tháng 3 năm 1981)
 Hoàng Tôn Thu (24 tháng 3 năm 1981 - 12 tháng 3 năm 1987)
 Mã Công Xuân (12 tháng 3 năm 1987 - 30 tháng 12 năm 1991)
 Lâm Vinh Tam (20 tháng 2 năm 1992 - 1 tháng 2 năm 1993)
 Trịnh Thủy Chi (1 tháng 2 năm 1999 - 1 tháng 2 năm 1999)
 Trần Mạnh Linh (1 tháng 2 năm 1999 - 1 tháng 2 năm 2005)
 Trần Tiến Lợi (24 tháng 11 năm 2008 - 31 tháng 7 năm 2014)
 Tôn Đại Xuyên (1 tháng 8 năm 2014 - 31 tháng 7 năm 2020)
Vị trí khuyết (1 tháng 8 năm 2020 - hiện tại)

Xem thêm

 Ủy ban giám sát nhà nước Trung Quốc
 Chính phủ Trung Hoa Dân Quóc
 Chính trị Trung Hoa Dân Quốc
 Thẩm kế viên quốc gia Israel
 Đô sát viện

Tham khảo

Đường dẫn ngoài

 Giám sát viện


title: Ocenebra chavesi

text:
Ocenebra chavesi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Ocenebra


title: Veuxhaulles-sur-Aube

text:
Veuxhaulles-sur-Aube  là một xã thuộc tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côte-d’Or

Tham khảo

Veuxhaullessuraube


title: Caselle Lurani

text:
Caselle Lurani là một đô thị ở tỉnh Lodi trong vùng Lombardia của Italia, cách khoảng 20 km về phía đông nam của Milano và khoảng 13 km west of Lodi. Tại thời điểm 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.627 người và diện tích là 7,6 km².

Đô thị Caselle Lurani bao gồm các frazioni (các đơn vị trực thuộc, chủ yếu là thôn làng) Calvenzano and Cusanina...

Caselle Lurani giáp các đô thị: Bascapè, Casaletto Lodigiano, Salerano sul Lambro, Castiraga Vidardo, Valera Fratta, Marudo.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Lodi


title: Phân họ Vịt

text:
Phân họ Vịt hay phân họ Vịt mò, còn gọi là phân họ Vịt thật sự (danh pháp khoa học: Anatinae) là một phân họ của họ Anatidae (bao gồm các loài thiên nga, ngỗng, ngan và vịt). Nó tạo thành một nhóm gọi chung là vịt mò và moa-nalo, một dòng dõi trẻ nhưng với các đặc trưng phát sinh sau khi tách ra khỏi tổ tiên chung gần nhất khá cao, có nguồn gốc từ chúng.

Tình trạng hệ thống hóa và phân loại của nhóm vịt mò và những loài vịt nào thuộc về phân họ Anatinae còn nhiều tranh cãi. Như được hiểu tại đây, phân họ này chỉ chứa vịt mò và các họ hàng gần của chúng, là các loài moa-nalo đã tuyệt chủng. Theo kiểu khác, phân họ Anatinae nghĩa rộng được coi là chứa phần lớn các dạng "vịt" và nhóm vịt mò tạo thành tông Anatini trong phạm vi phân họ theo nghĩa rộng. Phân loại trong bài này phản ánh gần chính xác nhất sự không chắc chắn còn tồn đọng trong các mối liên hệ qua lại giữa các dòng dõi chính của họ Anatidae (thủy điểu).

Hệ thống hóa và phân loại
Nhóm vịt mò, với sự phân bố toàn cầu, được xác định giới hạn theo nghiên cứu năm 1986 bao gồm 8 chi và khoảng 50-60 loài còn sinh tồn. Tuy nhiên, mòng két Salvadori gần như chắc chắn là có quan hệ gần gũi với vịt tai hồng, còn các chi khác có lẽ với sự xác định vị trí chưa được giải quyết trọn vẹn. Loài vịt cẩm thạch kỳ dị, trước đây được gán một cách không chắc chắn vào nhóm vịt mò, thực ra có lẽ chính xác hơn là thuộc về nhóm vịt lặn hay thậm chí là một phân họ khác biệt.

Nhóm vịt này được đặt tên như vậy là do các thành viên của nó tìm kiếm các loại thức ăn thực vật chủ yếu bằng cách lật úp trên mặt nước hay trên thảm cỏ và ít khi lặn. Chúng chủ yếu sống thành bầy đàn trong các môi trường nước ngọt, tới tận vùng cửa sông. Chúng bay khỏe và các loài ở phía bắc đa phần là những loài chim di trú. So sánh với các kiểu vịt khác, chân của chúng ở phía trước của cơ thể nhiều hơn, gần về phía giữa của cơ thể. Chúng đi lại tốt trên mặt đất và một số loài chỉ kiếm ăn trên mặt đất.

Các loài vịt mò này nói chung kiếm ăn trên mặt nước hay trên các đáy bùn đất rất nông. Chúng không được trang bị để lặn sâu xuống vài mét như các loài vịt lặn thật sự. Khác biệt cơ bản nhất giữa vịt mò và vịt lặn là kích thước chân. Chân của vịt mò nói chung nhỏ hơn do chúng không cần lực đẩy bổ sung để lặn nhằm tìm kiếm thức ăn.

Đặc trưng phân biệt khác của nhóm vịt mò khi so sánh với vịt lặn là cách thức chúng bay lên khi bị làm cho hoảng sợ hoặc khi chuyển động. Vịt mò có thể bay ngay lập tức từ mặt nước mà không cần đà (động lượng) còn vịt lặn cần phải thu được động lượng (có đà) để cất cánh, vì thế chúng phải bơi một khoảng ngắn trên mặt nước để có thể bay lên.

Lịch sử phân loại
Theo truyền thống, phần lớn các loài vịt được gán vào một trong các nhóm như nhóm vịt khoang, vịt đậu cây, vịt mò hay vịt lặn; hai nhóm cuối cùng này coi như là tạo ra phân họ Anatinae. Tuy nhiên, nhóm vịt đậu cây hóa ra là tổ hợp cận ngành chứa nhiều loài thủy điểu vùng nhiệt đới đơn giản là đã tiến hóa để có khả năng đậu tốt trong các môi trường sống miền rừng của chúng. Một vài loài trong nhóm này, chẳng hạn như vịt Brasil, sau này đã được gán vào phân họ Anatinae.

Đối với các loài vịt lặn, các dữ liệu chuỗi mtDNA cytochrome b và NADH dehydrogenaza chỉ ra rằng chúng là tương đối xa đối với các loài vịt mò và sự tương tự hình thái chỉ là do tiến hóa hội tụ.

Ngoài ra, chi Anas theo định nghĩa truyền thống là không đơn ngành; một vài loài Nam Mỹ thuộc về nhánh khác biệt, có thể bao gồm cả vịt guồng của chi Tachyeres, còn các loài khác như mòng két Baikal nên được coi là khác biệt. Xem thêm bài cụ thể về các chi này để có thêm thông tin.

Các chi

Các chi sau đây (với một ngoại lệ) được đặt chắc chắn trong nhóm vịt mò:

Chi Amazonetta – địa vị chưa được giải quyết trọn vẹn, có thể nhất là vịt mò

Chi Anas – có lẽ cận ngành:
 Anas acuta: Vịt mốc
 Anas clypeata: Vịt mỏ thìa phương Bắc
 Anas discors: Mòng két cánh lam
 Anas falcata: Vịt lưỡi liềm
 Anas formosa: Mòng két Baikal hay vịt Baikal
 Anas penelope: Vịt trời mareca Á-Âu
 Anas platalea: Vịt mỏ thìa đỏ
 Anas platyrhynchos: vịt cổ xanh hay vịt mỏ vàng/vịt nước
 Anas querquedula: Mòng két mày trắng
 Anas rhynchotis: Vịt mỏ thìa Australasia
 Anas sibilatrix: Vịt trời Chilöe
 Anas smithii: Vịt mỏ thìa Cape
 Anas strepera: Vịt cánh trắng
 Anas versicolor: mòng két bạc

Chi Lophonetta - trước đây gộp trong chi Anas

Chi Speculanas - trước đây gộp trong chi Anas

3 chi và 4 loài đã biết của moa-nalo tuyệt chủng vào khoảng năm 1000. Trước đây chúng sinh sống trên quần đảo Hawaii và có tổ tiên là giống vịt mò mà có thể đồng thời cũng là tổ tiên gần của vịt cổ xanh:
Chelychelynechen
Thambetochen
Ptaiochen

Các dấu tích cận hóa thạch của (các) loài vịt mò nhỏ, không bay đã được tìm thấy trên đảo Rota trong quần đảo Mariana. Chúng không thể gán vào một trong các chi đã biết, nhưng có lẽ gần gũi hơn cả là với Anas. Loài thủy điểu gần giống như vịt và kỳ dị nhất được tìm thấy trên đảo Kauaʻi (Hawaii). Do các đặc trưng phát sinh sau khi tách ra khỏi tổ tiên chung là độc đáo duy nhất của nó (nó dường như có các mắt nhỏ nằm cao và xa về phía sau ở trên đầu) nên vị trí của loài tương tự như vịt này vẫn chưa thể giải quyết; chỉ có vịt mò và ngỗng thật sự là đã biết với độ chắc chắn từng sinh sống trên quần đảo Hawaii.

Thường được đặt trong phân họ Anatinae là các chi mà mối quan hệ của chúng hiện nay vẫn/phải được coi là chưa chắc chắn:

 Chi Aix: chi Uyên ương – Có lẽ thuộc phân họ Tadorninae?
 Chi Cairina: Chi Ngan – có thể là cận ngành, với 1 loài trong phân họ Tadorninae còn loài kia gần với vịt lặn
 Chi Callonetta - Tadorninae?
 Chi Chenonetta - Tadorninae?
 Chi Pteronetta – Có thể thuộc về nhánh khác biệt cùng với Cyanochen
 Chi Nettapus – Một phần của dòng dõi Gondwana?

Ngược lại, các chi sau đây, thường được coi là thuộc về phân họ Tadorninae, có thể trên thực tế là các loài vịt mò:
 Chi Sarkidiornis
 Chi Tachyeres

Chú thích

Tham khảo

Vịt


title: Isodemis quadrata

text:
Isodemis quadrata là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó được tìm thấy ở Trung Quốc (Tây Tạng).

Sải cánh dài 19.5–20 mm đối với con đực và 21–22.5 mm đối với con cái.
Đầu và râu màu nâu hơi vàng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Review of the genus Isodemis Diakonoff (Lepidoptera, Tortricidae) from China, with description of three new species

Isodemis


title: Morula ambrosia

text:
Morula ambrosia là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Morula


title: Melanophylla crenata

text:
Melanophylla crenata là một loài thực vật thuộc họ Melanophyllaceae. Đây là loài đặc hữu của Madagascar. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất nơi sống.

Tham khảo

 Randriantafika, F.M. 2004. Melanophylla crenata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Madagascar
Melanophylla


title: Lacconectus stastnyi

text:
Lacconectus stastnyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Brancucci & Hendrich miêu tả khoa học năm 2005.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Lacconectus


title: Molophilus nestor

text:
Molophilus nestor là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Làng (truyện ngắn)

text:
Làng là tác phẩm văn học của nhà văn người Việt Kim Lân thuộc thể loại truyện ngắn nội dung viết về đề tài làng quê Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh ở Đông Dương.

Truyện ngắn này được sáng tác vào thời kì đầu trong thời kỳ chiến tranh Đông Dương và được đăng lần đầu trên tạp chí Văn nghệ năm 1948. Tác phẩm được Bộ Giáo dục và Đào tạo Việt Nam đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn lớp 9.

Chủ đề truyện là tình yêu làng,yêu nước và tinh thần kháng chiến của người nông dân buộc phải rời làng để tản cư và cuộc đời đầy thăng trầm của nhân vật: "Ông Hai".

Chú thích

Liên kết ngoài

Tác phẩm của Kim Lân
Truyện ngắn Việt Nam
Khởi đầu năm 1948
Văn học Việt Nam
Tác phẩm văn học Việt Nam


title: Xylocopa bruesi

text:
Xylocopa bruesi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1914


title: Hydropsyche askalaphos

text:
Hydropsyche askalaphos là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: 6866 Kukai

text:
6866 Kukai (1992 CO) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 12 tháng 2 năm 1992 bởi S. Otomo ở Kiyosato.

Xem thêm
Kūkai

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1992
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Lươn

text:
Lươn (danh pháp hai phần: Monopterus albus) là một loài cá thuộc Họ Lươn (Synbranchidae).

Đặc điểm
Chiều dài thân trung bình khoảng 25–40 cm, mặc dù có cá thể dài tới 1 m. Thân hình trụ, da trần không vảy, thiếu vây chẵn, vây lưng nối liền với vây đuôi, vây hậu môn. Các vây không có gai, mang thoái hóa thành một lỗ phía dưới đầu. Đuôi vót nhọn. Lưng màu nâu, bụng màu trắng hay nâu nhạt. Miệng lớn, có thể kéo dài ra được, cả hai hàm đều có các răng nhỏ để ăn cá, giun, giáp xác cùng các động vật thủy sinh nhỏ khác vào ban đêm. Hai mắt rất nhỏ.

Giống như các loài khác trong bộ Lươn, chúng hô hấp nhờ các màng của khoang bụng và ruột, không có bong bóng.

Bệnh tật
Lươn là vật chủ của Gnathostoma spinigerum. ăn lươn sống hoặc nấu không kỹ dễ bị nhiễm giun đầu gai, một căn bệnh xảy ra ở Thái Lan và Việt Nam.

Vòng đời
M. albus là loài lưỡng tính. Tất cả các con non là cái. Khi chúng trưởng thành, một số biến thành con đực. Con đực có khả năng chuyển đổi giới tính, cho phép chúng bổ sung khi quần thể con cái thấp. Sự thay đổi giới tính có thể mất đến một năm.

Sinh sản có thể xảy ra trong suốt cả năm. Trứng được đẻ trong tổ bong bóng nằm trong vùng nước nông. Các tổ bong bóng nổi trên bề mặt nước và không gắn liền với thảm thực vật thủy sinh. Con cái đẻ tới 1.000 trứng mỗi lần sinh sản. Đặc điểm này rất quan trọng khi xem xét kiểm soát của các loài xâm lấn.

Phân bố
M. albus là loài bản địa châu Á, từ Ấn Độ, Myanmar tới miền đông châu Á. Tại Hoa Kỳ, đây là loài du nhập, người ta thông báo nó có tại các khu vực như Hawaii, Florida và Georgia..

Mặc dù nó có thể sống sót ở nhiệt độ dưới điểm đóng băng của nước (0 °C) hay vài tháng mà không có nhiều nước hoặc nước lợ/mặn; nhưng nói chung chỉ tìm thấy tại tầng đáy trong các khu vực nước ngọt và ấm áp, chẳng hạn như các ao nhiều bùn, đầm lầy, kênh mương và ruộng lúa.

Thành ngữ
Tiếng Việt ví những người có cặp mắt ti hí là "mắt lươn", không những mắt nhỏ mà còn hàm ý xấu như trong câu:
Những người ti hí mắt lươn
Trai thì trộm cắp gái buôn chồng người.

Ca dao cũng có câu nhắc đến lươn:
Lươn ngắn mà chê chạch dài
Thờn bơn méo miệng chê trai lệch mồm.

Thực phẩm
Lươn là một thực phẩm ở nhiều nước châu Á. Thịt lươn được chế biến thành nhiều món ăn ngon khác nhau. Ở Việt Nam lươn có thể được dùng làm nguyên liệu của các món ăn được ưa chuộng như: cháo lươn, miến lươn, lẩu lươn, chuối om lươn,súp lươn, lươn xào sả ớt...Trước kia lươn chủ yếu chỉ được khai thác ngoài tự nhiên. Ngày nay, lươn được nuôi nhân tạo và trở thành một nghề sản xuất mang lại hiệu quả kinh tế cao.

Hình ảnh

Xem thêm
Miến lươn
Lươn xào sả ớt

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

2006 IUCN Red List of Threatened Species
fishbase
Invasive Species Specialist Group
Discover Life

A
A
Động vật được mô tả năm 1793


title: Trung tâm Công nghệ xử lý bom mìn

text:
Trung tâm Công nghệ xử lý Bom mìn là đơn vị thuộc Binh chủng Công binh, được phong danh hiệu Anh hùng Lực lượng Vũ trang, có nhiệm vụ dò tìm, xử lý bom, mìn, vật nổ sau chiến tranh.

Chức năng
–  Là đầu ngành toàn quân, làm tham mưu cho Binh chủng Công binh và Bộ Quốc phòng về kỹ thuật dò tìm, xử lý bom mìn, vật nổ. Huấn luyện nhân viên chuyên môn kỹ thuật chuyên ngành. Là tổ chức nghiên cứu, ứng dụng, trực tiếp triển khai việc xử lý và dò tìm bom mìn, đạn dược, vật nổ.

– Làm tham mưu cho Binh chủng Công binh và Bộ Quốc phòng về kỹ thuật dò tìm, xử lý bom mìn, vật nổ;

– Nghiên cứu ứng dụng công nghệ xử lý, dò tìm bom mìn, đạn dược, vật nổ.

– Chỉ huy các lực lượng thuộc quyền tiến hành khảo sát, dò tìm và xử lý bom mìn vật nổ.

– Tham gia tư vấn, thẩm định, giám định chất lượng các dự án xử lý bom mìn, vật nổ.

– Trực tiếp triển khai các dự án xử lý môi trường liên quan tới bom mìn, vật nổ;

– Trực tiếp tổ chức và tham gia các dự án điều tra, khảo sát, thu thập và quản lý các thông tin về tình hình bom mìn, vật nổ còn sót lại sau chiến tranh ở Việt Nam;

– Biên soạn Quy trình, Định mức, Đơn giá, Hướng dẫn áp dụng, Tài liệu kỹ thuật trong lĩnh vực dò tìm, xử lý bom mìn, vật nổ;

– Huấn luyện nhân viên chuyên môn kỹ thuật dò tìm, xử lý bom mìn, vật nổ.

– Sẵn sàng tham gia khắc phục bom mìn, vật nổ trong mọi tình huống.

– Hợp tác quốc tế trong lĩnh vực nghiên cứu ứng dụng, khảo sát và dò tìm, xử lý bom mìn, vật nổ;

– Tham gia tuyên truyền giáo dục phòng tránh tai nạn bom mìn cho nhân dân.

Lịch sử

 Trung tâm công nghệ xử lý bom mìn thuộc Bộ Tư lệnh Công binh (Technology Centre for Bomb and Mine Disposal – BOMICEN) thành lập theo Quyết định số 1592/QĐ-BQP ngày 24/09/1996 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Giấy phép hành nghề số 5599/BQP do Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cấp ngày 31/10/2005.
 Ngày 24-9-2010, tại Hà Nội, Trung tâm công nghệ xử lý bom, mìn thuộc Bộ Tư lệnh Binh chủng Công binh (Bộ Quốc phòng) khai trương trang thông tin điện tử trên mạng internet.

Với tên miền www.bomicen.vn , đây là trang thông tin điện tử của Trung tâm giới thiệu với bạn đọc trong nước và nước ngoài tình hình ô nhiễm bom, mìn ở Việt Nam sau các cuộc chiến tranh; những dự án, công trình kinh tế quan trọng của đất nước đã được Trung tâm xử lý "sạch" bom, mìn; công bố các công trình khoa học, hướng nghiên cứu nhằm vô hiệu hóa bom, mìn sau chiến tranh; phổ biến quy trình, kỹ thuật phòng, tránh và ứng dụng công nghệ chuyên ngành phát hiện, xử lý bom, mìn ẩn náu trong lòng đất, trong cỏ và ở dưới nước; và Chương trình hợp tác quốc tế khắc phục, xử lý bom, mìn sau chiến tranh.

Chỉ huy và Lãnh đạo qua các thời kỳ
1996 - 2003: Bùi Minh Tâm, Giám đốc đầu tiên của Trung tâm, Đại tá

Trần Xuân Mạnh, Phó Giám đốc chính trị đầu tiên của Trung tâm, Đại tá

Nguyễn Quốc Việt, Phó Giám đốc chính trị

Đại tá Nguyễn Trọng Cảnh, Giám đốc; Đại tá Đặng Văn An, Chính ủy

Đại tá Lê Kỳ Nghĩa, Giám đốc (nghỉ hưu tháng 7 năm 2023)

Hiện tại: Đại tá Nguyễn Thế Luơng, Giám đốc; Đại tá Dương Văn Chúc, Chính uỷ

Các phòng, ban
 Ban Giám đốc
 Phòng TM-KH
Phòng Chính trị
 Phòng KT-AT
 Phòng Hậu cần
 Ban Tài chính

Các Danh hiệu

Ngày 21 tháng 12 năm 2005, Trung tâm công nghệ xử lý bom mìn (BOMICEN) được Chủ tịch nước ký Quyết định tuyên dương danh hiệu đơn vị Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân thời kỳ đổi mới

 Trung tâm công nghệ xử lý bom mìn đã được tặng thưởng 6 Huân chương chiến công các hạng về thành tích dò tìm và xử lý bom mìn, vật nổ.
 Ngày 21 tháng 12 năm 2004, với thành tích xuất sắc xử lý an toàn quả bom lớn nhất Đông Dương, cán bộ, chiến sỹ Trung tâm công nghệ xử lý bom mìn đã được Thủ tướng Chính phủ Phan Văn Khải gửi thư khen ngợi.
 Đạt danh hiệu đơn vị quyết thắng từ 2000 đến 2006, từ 1997-2006 liên tục đạt tiêu chuẩn đơn vị vững mạnh toàn diện.
 Trung tâm công nghệ xử lý bom mìn đã nhận được nhiều Bằng khen, Giấy khen của Bộ Quốc phòng, Bộ Tư lệnh Công binh và một số Bộ, Ngành  và địa phương  về  thành tích hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ được giao.

Thông tin liên hệ
TRUNG TÂM CÔNG NGHỆ XỬ LÝ BOM MÌN (BOMICEN)

Địa chỉ: 290 Lạc Long Quân, Quận Tây Hồ, Hà Nội

Điện thoại: 024-7534017

Fax: 024-7534018

E-mail: bomicen@viettel.vn

Website: www.bomicen.vn

Tham khảo

 Vietnam War era shell explodes killing 6 - reports rt.com
 Vietnam War legacy lives on in unexploded bombs
 Công bố kết quả điều tra, khảo sát tình trạng ô nhiễm bom mìn tại 6 tỉnh miền Trung
BOMICEN, hay câu chuyện về những người phá bom, nhandan.com.vn
BOMICEN đã ra đời như thế, qdnd.vn
Giới thiệu về BOMICEN

Kỹ thuật quân sự
Binh chủng Công binh, Quân đội nhân dân Việt Nam


title: Beringomyia prava

text:
Beringomyia prava là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Beringomyia
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Cavenago d'Adda

text:
Castiglione d'Adda là một đô thị ở tỉnh Lodi, trong vùng Lombardia của Italia. Đô thị này có diện tích 13,11 km2 và dân số theo điều tra ngày 31/12/2004 là 4750 người.

Tham khảo

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Lodi


title: Pieris oleracea

text:
The Mustard White (Pieris oleracea) là một loài bướm ngày thuộc họ Pieridae family. Its historical range is in the great lakes area of Hoa Kỳ and miền nam Canada. Sâu bướm feed on brassica type plants and the adults feed on flower nectar. Some authors consider oleracea to be a subspecies of the Green-veined White, Pieris napi, of Eurasia.

Similar species
 Pieris napi – Green-veined White
 Pieris virginiensis – West Virginia White
 Pieris marginalis – Margined White

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Mustard White , Butterflies and Moths of North America
Mustard White, Butterflies of Canada
Species Pieris oleracea - Mustard White, BugGuide

Pieris


title: Nomia yunnanensis

text:
Nomia yunnanensis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Wu mô tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Nomia
Động vật được mô tả năm 1983


title: Diodora parviforata

text:
Diodora parviforata, common name the conical keyhole limpet, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Fissurellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Diodora


title: Hoàng Cương, Hồ Bắc

text:
Hoàng Cương (tiếng Trung: 黄冈市, bính âm: Huánggāng Shì, âm Hán-Việt: Hoàng Cương thị) là một địa cấp thị tại tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc.

Phân chia hành chính
Hoàng Cương chia thành 12 đơn vị cấp huyện, bao gồm 1 quận, 2 thành phố cấp huyện và 7 huyện:

Tham khảo

Thành phố tỉnh Hồ Bắc
Đơn vị hành chính cấp địa khu Hồ Bắc
Khu dân cư trên sông Trường Giang
Vùng đô thị Vũ Hán


title: Egogepa

text:
Egogepa là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Egogepa crassata Wang & Li, 2006
Egogepa zosta Razowski, 1977

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Archipini


title: Tuyên Tán

text:
Tuyên Tán là một nhân vật trong tiểu thuyết Thủy Hử của nhà văn Thi Nại Am. Tuyên Tán có ngoại hiệu là Xú Quận Mã (Quận Mã xấu xí)

Xuất thân
Tuyên Tán thân cao tám trượng, mặt như đáy chảo, muĩ hất lên trời, tóc xuăn râu đỏ, võ nghệ cao cường. Tuyên Tán làm võ quan cho Bảo Nghĩa Vương Phủ, tài nghệ xuất chúng, từng đánh bại tướng người Phiên. Bảo Nghĩa Vương mến tài bèn gả Quận chúa cho ông. Quận chúa chê ông xấu xí, ôm hận mà chết. Do đó nên ông cũng không được trọng dụng.

Gia nhập Lương Sơn
Khi Đại Danh Phủ Bắc Kinh bị quân Lương Sơn Bạc do Tống Công Minh trực tiếp chỉ huy tấn công để cứu Lư Tuấn Nghĩa và Thạch Tú, các phó tướng thành Đại Danh là Văn Đại Đao Văn Đạt và Lý Thiên Vương Lý Thành đều không giúp được gì, còn chánh tướng Cấp Tiên Phong Sách Siêu bị Bách Thắng Tướng Quân Hàn Thao bên Lương Sơn Bạc bắn thương. Lương Trung Thư lo sợ bèn cho quân đưa thư đến cho cha vợ hắn là thái sư Sái Kinh, yêu cầu viện binh. Sái Kinh goi các quan trong Khu mật viện đến Bảo Nghĩa Vương Phủ bàn kế sách. Tuyên Tán tức giận, tiến cử Đại đao Quan Thắng bên phủ Bồ Đông dùng kế vây Ngụy cứu Triệu, tấn công Lương Sơn Bạc. Bên Lương Sơn dùng Hô Diên Chước trá hàng, lừa bắt Quan Thắng, đồng thời tấn công bắt được Tuyên Tán và Tĩnh Mộc can Hác Tư Văn cũng bị bắt. Tống Giang khuyên hàng, ba người chấp nhận ở lại Lương Sơn.

Tham gia chinh chiến
Tuyên Tán là một trong bảy mươi hai Địa Sát Tinh của Lương Sơn, tức là bảy mươi hai phó tướng, ngồi ghế thứ bốn mươi, giữ chức Mã quân tiểu bưu tướng kiêm đầu lĩnh viễn thám tuần tra. Tuyên Tán và Hác Tư Văn thường làm phó tướng cho Quan Thắng. Sau này Lương Sơn chiêu an, Tuyên Tán theo đoàn quân chinh chiến, lập được nhiều chiến công. Không may, khi đánh Tô Châu của Phương Lạp do Đệ Tam Đại Vương Phương Mạo trấn thủ, Tuyên Tán giao chiến với Phi Báo Đại tướng Quân Quách Thế Quảng, cả hai bị thương, rơi xuống sông, chết dưới cầu Ẩm Mã.

Trong Đãng Khấu Chí
Tại hồi 61, Hô Diên Chước, Hàn Thao, Bành Kỷ, Tuyên Tán, Hách Tư Văn trấn thủ Gia Tường. Khi quân triều đình tiến đánh, Hô Bành Hàn 3 người đem binh rời thành chặn đánh. Tuyên Hách được lệnh trấn thủ Gia Tường, ngờ đâu tiền quân thất bại, Hàn Thao, Bành Kỷ chết trận. Quân triều đình dùng cờ đỏ tấn công Gia Tường, 2 tướng nghĩ là Hô Diên Chước phá vây về thành nên mở cửa đón vào. Quân triều đình thừa cơ tràn vào đánh giết. Tuyên Tán giao chiến bị Cáp Lan Sinh bắt sống. Hách Tư Văn phá vây bất thành, bị Sa Chí Nhân đâm trung hốc vai, rồi bị Miễn Dĩ Tín bắt sống.

Chú thích

Thủy Hử
Hậu Thủy Hử
Xuan Zan.

Nhân vật Thủy hử


title: Kỷ (Thiên can)

text:
Kỷ là một trong số 10 can của Thiên can, thông thường được coi là thiên can thứ sáu, đứng trước nó là Mậu và đứng sau nó là Canh.

Về phương hướng thì Kỷ chỉ trung tâm. Theo Ngũ hành thì Kỷ tương ứng với Thổ, theo thuyết Âm-Dương thì Kỷ là Âm.

Thiên can gắn liền với chu kỳ sinh trưởng của thực vật. Kỷ tượng trưng cho sự hình thành của sinh mệnh mới, tức là sự ra hoa kết quả.

Năm trong lịch Gregory ứng với can Đinh kết thúc là 9. Ví dụ 1969, 1979, 1989, 1999, 2009, 2019 v.v.

Các can chi Kỷ
 Kỷ Sửu
 Kỷ Mão
 Kỷ Tỵ
 Kỷ Mùi
 Kỷ Dậu
 Kỷ Hợi

Tham khảo

Can Chi


title: Maillat

text:
Maillat là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Tân Sửu

text:
Tân Sửu (chữ Hán: 辛丑) là kết hợp thứ 38 trong hệ thống đánh số Can Chi của người Á Đông. Nó được kết hợp từ thiên can Tân (Kim âm) và địa chi Sửu (Trâu). Trong chu kỳ của lịch Trung Quốc, nó xuất hiện trước Nhâm Dần và sau Canh Tý.

Các năm Tân Sửu

Giữa năm 1705 và 2201, những năm sau đây là năm Tân Sửu (lưu ý ngày được đưa ra được tính theo lịch Việt Nam, chưa được sử dụng trước năm 1967):

1721
1781
1841
1901 (19/02/1901 - 07/02/1902)
1961 (15/02/1961 - 04/02/1962)
2021 (12/02/2021 - 31/01/2022)
2081 (09/02/2081 - 28/01/2082)
2141
2201

Tham khảo
2021: Thế giới trải qua đại dịch Covid-19

Can Chi


title: Vailate

text:
Vailate là một đô thị ở tỉnh Cremona, vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 35 km về phía đông của Milan và khoảng 50 km về phía tây bắc của Cremona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.299 người và diện tích là 9,8 km².

Vailate giáp các đô thị: Agnadello, Arzago d'Adda, Calvenzano, Capralba, Misano di Gera d'Adda, Torlino Vimercati.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.vailate.cr.it/

Đô thị tỉnh Cremona
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Vùng đô thị Warszawa

text:
Vùng đô thị Warszawa (tiếng Ba Lan: Aglomeracja warszawska) là vùng đô thị của Warszawa, thủ đô của Ba Lan. Vùng đô thị bao gồm mười quận hạt trong tỉnh Masovia, với diện tích 3.000 km ² và dân số 2.631.902 người.
Giao thông công cộng trong các khu vực đô thị được phục vụ bởi Cơ quan Giao thông vận tải Warsaw (Zarząd Transportu Miejskiego).

Các ngoại ô chủ yếu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://www.e-warsaw.pl/inwestycje/strategia.htm#urban  Warsaw development strategy
 http://urbact.eu/fileadmin/subsites/civitas/Mazovia_UR_policies_TS.pdf

Thành phố của Ba Lan


title: 149 (số)

text:
149 (một trăm bốn mươi chín) là một số tự nhiên ngay sau 148 và ngay trước 150.

Tham khảo

Số nguyên tố


title: Các quốc gia Môn ở Myanmar

text:
Người Môn là một trong những tộc người ở Myanmar. Trong quá khứ, người Môn ở Myanmar đã từng lập nên quốc gia riêng. Các quốc gia Hanthawaddy và Hanthawaddy Phục hưng được công nhân là có thực. Trong khi đó, sự tồn tại của Ramannadesa (Thaton) thực hay không vẫn còn chưa ngã ngũ.

Ramannadesa
Ramanndase, nằm giữa sông Sittaung và sông Thanlwin, có thể là quốc gia đầu tiên của người Môn ở Myanmar.

Quốc hiệu là Ramannadesa. Song vì trung tâm của vương quốc là Thaton, nên nước này còn được gọi là vương quốc Thaton. Thực ra Thaton là cách gọi bằng tiếng Miến, còn gọi theo tiếng Môn là Sadhuim. Sadhuim có nguồn gốc từ Sudhammapura trong tiếng Pali, nghĩa là "ngôi nhà của thượng đế". Trung tâm này, và đôi khi cả vương quốc, hoặc với người nước ngoài là toàn bộ vùng duyên hải Myanmar xưa, cũng được gọi là Suvannabhumi ("Đất Vàng").

Theo truyền thuyết của người Môn, Vương quốc Ramannadesa thành lập vào thời Đức Phật, trải qua 59 đời vua. Cũng theo truyền thuyết của người Môn, một nhóm người tị nạn chính trị đã thành lập thành phố Pegu (Bago) vào năm 573. Nhưng có lẽ lịch sử vương quốc mới chỉ bắt đầu vào khoảng thế kỷ 9, sau khi người Môn từ phía bắc Thái Lan di cư tới Hạ Miến.

Theo truyền thuyết của người Miến, năm 1057, vương quốc Ramannadesa đã bị vương quốc Pagan thôn tính. Một nhà sư Môn tên Shin Arahan đã thuyết phục được vua Anawrahta của Pagan cải đạo sang đạo Phật Thượng tọa bộ. Theo lời khuyên của Shin Arahan, Anawrahta đã xin vua Manuha của Ramannadesa kinh Phật, nhưng Manuha từ chối với lý do không thể để sách quý vào tay kẻ ngoại đạo. Tức giận, Anawrahta đã khởi binh đánh bại Ramannadesa và mang về nước 32 bộ Tam tạng kinh cùng nhiều nhà sư và nghệ nhân Môn. Văn hóa Miến nhờ đó có sự phát triển mạnh.

Tuy nhiên, những nghiên cứu gần đây cho rằng cuộc chinh phạt vương quốc Thaton của vua Anawrahta chỉ là sản phẩm tưởng tượng của hậu thế. Có thể có cuộc viễn chinh của Anawarhta xuống Hạ Miến thật, nhưng lúc đó ở đây không có thực thể chính trị độc lập nào. Cuộc chinh phạt chỉ là để đề phòng Đế quốc Khmer, khi người Khmer đang tiến về bờ biển Tenasserim. Cuộc viễn chinh đã thúc đẩy trao đổi văn hóa, nếu không phải với người Môn thì cũng là với người Ấn Độ và người Sri Lanka, để văn hóa Miến trở nên phong phú.

Hanthawaddy

Hanthawaddy (tiếng Myanmar: ဟံသာဝတီ ပဲခူး တိုင်းပြည်; còn gọi Hanthawaddy Pegu hoặc đơn giản là Pegu) từng là một quốc gia lớn của người Môn cai trị miền Hạ Miến (Myanmar) trong thời kỳ 1287-1539.

Khi Đế quốc Pagan sụp đổ vào năm 1287, vua Wareru đã thành lập Hanthawaddy dưới cái tên Ramanya và làm một nước chư hầu danh nghĩa của Sukhothai, và của nhà Nguyên. Đến năm 1331, quốc gia này chính thức độc lập với Sukhothai, nhưng vẫn là một liên bang lỏng lẻo của ba trung tâm quyền lực lớn trong khu vực: vùng đồng bằng Ayeyarwady, Pegu, và Martaban. Các vua của Hanthawaddy lúc đó có ít hoặc không có quyền lực gì đối với chư hầu. Martaban đã công khai vùng dậy trong những năm 1363-1388.

Dưới sự cai trị mạnh mẽ của vua Razadarit (1383 - 1422), vương quốc đã được củng cố. Razadarit đã thống nhất vững chắc ba vùng người Môn trên với nhau, và đã bảo vệ được nền độc lập của đất nước trước âm mưu thôn tính của quốc gia người Shan-Miến Ava trong cuộc chiến tranh kéo dài 40 năm (1385 - 1424), đồng thời khuất phục vương quốc Arakan ở phía tây. Chiến tranh kết thúc bất phân thắng bại, nhưng xét đến việc Ava rốt cục phải từ bỏ tham vọng phục hồi Đế quốc Pagan, thì có thể nói là Hanthawaddy đã chiến thắng. Sau đó, Hanthawaddy đôi khi còn hỗ trợ các nước chư hầu phía nam của Ava là Prome và Taungoo nổi dậy chống lại Ava, nhưng vẫn đồng thời cẩn thận để tránh bị rơi vào một cuộc chiến tranh toàn diện.

Sau cuộc chiến tranh 40 năm, Hanthawaddy bước vào thời đại hoàng kim của mình trong khi đối thủ Ava dần đi vào suy vong. Từ thập niên 1420 đến thập niên 1530, Hanthawaddy là vương quốc hùng mạnh nhất và thịnh vượng trong tất cả các vương quốc sau thời đại Pagan. Dưới sự cai trị liên tục của một loạt các vị vua anh minh - Binnya Ran I, Shin Sawbu, Dhammazedi và Binnya Ran II - vương quốc đã có được một thời kỳ thịnh vương kéo dài, với những nguồn thu lớn từ ngoại thương. Thương nhân của Hanthawaddy đã giao dịch với thương nhân từ khắp Ấn Độ Dương, làm đầy kho bạc của nhà vua bằng vàng, bạc, lụa và gia vị, và tất cả những thứ khác của nền thương mại thời tiền hiện đại. Vương quốc cũng đã trở thành một trung tâm nổi tiếng của Phật giáo Thượng tọa bộ. Nó thiết lập quan hệ chặt chẽ với Sri Lanka, và khuyến khích những cải cách mà sau này lan rộng trong cả nước.

Sự thịnh vượng của vương quốc kết thúc đột ngột. Từ năm 1535 trở đi, nó liên tục bị vương quốc Taungoo tấn công. Vua Takayutpi không thể lãnh đạo nổi vương quốc với nhiều nguồn lực và nhân lực hơn so với nước Taungoo nhỏ bé nhưng có vua Tabinshwehti anh minh và tướng Bayinnaung tài ba. Taungoo đã thâu tóm vùng đồng bằng Ayeyarwady vào năm 1538, Pegu vào năm 1539, và Martaban vào năm 1541. Năm 1550, nhân việc vua Tabinshwehti bị ám sát, Hanthawaddy đã kháng cự mạnh mẹ. Nhưng Bayinnaung đã nhanh chóng đánh bại các cuộc kháng cự vào năm 1551.

Thời kỳ vàng son của Hanthawaddy được người Môn ở Hạ Miến nhớ mãi. Vào năm 1740, khi triều Taungoo suy yếu, người Môn lại giành độc lập và lập nên nước Hanthawaddy Phục hưng.

Danh sách các vua Hanthawaddy
 Wareru, trị vì từ năm 1287 đến năm 1306
 Razadarit, 1383 – 1422
 Shin Sawbu, 1453 – 1472
 Dhammazedi, 1472 – 1492
 Takayutpi, 1526 – 1539

Kinh đô
 Martaban (1287 – 1324)
 Pegu (1324 – 1348)
 Martaban (1348 – 1363)
 Donwon (1363 – 1369)
 Pegu (1369 – 1539)

Hanthawaddy Phục hưng

Hanthawaddy Phục hưng (tiếng Myanmar: ဟံသာဝတီ ပဲခူး တိုင်းပြည) là một quốc gia cổ của người Môn, thống trị miền Hạ Miến và một số nơi ở Thượng Miến trong một thời kỳ ngắn ngủi 15 năm (từ năm 1740 đến 1757). Quốc gia này trải qua hai đời vua, đóng đô ở Pegu (thành phố Bago hiện nay).

Vương quốc Hanthawaddy (1287–1539) và những thành tựu của nó được người Môn nhớ mãi. Khi triều Taungoo suy yếu, người Môn lại nổi dậy khôi phục quốc gia của mình, lập nên Hanthawaddy Phục hưng. Người Môn đã chọn một người Miến dòng dõi hoàng gia vì tranh chấp ngôi báu mà phải trốn chạy và giả làm một nhà sư người Môn làm vua danh nghĩa của mình.

Từ năm 1742, hàng năm, Hanthawaddy Phục hưng đều bắc tiến dọc theo sông Ayeyarwady, chiếm đồng bằng Ayeyarwady, và có lúc đánh tới Ava (Innwa hiện nay). Tuy nhiên, các cuộc chiến tranh mà Hanthawaddy Phục hưng thực hiện trong thời vua Smim Htaw Buddhaketi chỉ có quy mô nhỏ. Khi Binnya Dala lên ngôi, được sự trợ giúp của người Pháp - những người đang muốn mở rộng ảnh hưởng của mình ở Myanmar lúc đó - Hanthawaddy Phục hưng đã mở rộng quy mô chiến tranh, tấn công kinh đô Ava năm 1752, kết liễu triều Taungoo. Tuy nhiên, sau đó người Môn đã rút về củng cố Pegu, chỉ để lại một phần ba lực lượng quân đội ở Thượng Miến. Người Miến đã nhanh chóng tập hợp lực lượng xung quanh Alaungpaya và bắt đầu phản công. Alaungpaya đã đánh bại lực lượng của Hanthawaddy đến đàn áp mặc dù quân số ít hơn.

Năm 1755, Alaungpaya tiến quân về phía nam, chiếm được đồng bằng Ayeyarwady và Dagon (Yangon ngày nay). Người Pháp đã chậm trễ trong hỗ trợ Hanthawaddy, và Pegu đã rơi vào tay người Miến vào tháng 5 năm 1757. Hanthawaddy Phục hưng diệt vong.

Sau khi Hanthawaddy diệt vong. Hàng ngàn người Môn đã phải bỏ tổ quốc sang tỵ nạn ở Xiêm. Cùng với đó là sự đồng hóa của người Miến. Kết cục, người Môn chỉ còn là một sắc tộc nhỏ ở Myanmar ngày nay.

Tham khảo

 GE Harvey (1925). "Shan Migration (Ava)". History of Burma. London: Frank Cass & Co. Ltd.
 Victor B Lieberman (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800-1830, volume 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press.
 Thant Myint-U (2006). The River of Lost Footsteps--Histories of Burma. Farrar, Straus and Giroux.

Xem thêm
 Mon (bang)
 Dvaravati
 Hariphunchai

Quốc gia cổ trong lịch sử Myanmar
Quốc gia cổ của người Môn
Lịch sử Myanmar


title: Ransweiler

text:
Ransweiler là một đô thị thuộc thuộc huyện Donnersberg, Đức. Đô thị Ransweiler có diện tích 4,8 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 303 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Donnersberg