title: Meryl Streep

text:
Mary Louise "Meryl" Streep (sinh ngày 22 tháng 6 năm 1949) là một nữ diễn viên và nhà nhân đạo người Mỹ. Được giới truyền thông gọi là "nữ diễn viên xuất sắc nhất của thế hệ", Streep nổi tiếng nhờ tài biến hóa giọng nói trong nhiều vai diễn đa dạng. Streep đã giành 21 đề cử cho giải Oscar, nhiều hơn bất kể một diễn viên nào, đồng thời là một trong sáu diễn viên duy nhất chiến thắng nhiều hơn 3 giải Oscar trong lĩnh vực diễn xuất. Bà còn mang về kỷ lục 30 đề cử giải Quả cầu vàng và thắng 8 giải, nhiều nhất trong số các diễn viên.

Vai diễn sân khấu chuyên nghiệp đầu tiên của Streep nằm trong vở Trelawny of the Wells năm 1975. Năm 1976, bà nhận đề cử giải Tony cho "Nữ diễn viên chính kịch xuất sắc" với vai diễn trong 27 Wagons Full of Cotton. Bà lần đầu góp mặt trên truyền hình năm 1977 bằng bộ phim The Deadliest Season, rồi cuối năm đó khởi nghiệp điện ảnh với Julia. Năm 1978, bà thắng giải Emmy cho vai diễn trong loạt phim ngắn Holocaust và nhận đề cử giải Oscar đầu tiên cho The Deer Hunter. Bà giành chiến thắng tại hạng mục "Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất" cho Kramer vs. Kramer (1979) và "Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất" cho
Sophie's Choice (1982) và The Iron Lady (2011).

Những vai diễn giành đề cử giải Oscar khác của Streep nằm trong The French Lieutenant's Woman (1981), Silkwood (1983), Out of Africa (1985), Ironweed (1987), Evil Angels (1988), Postcards from the Edge (1990), The Bridges of Madison County (1995), One True Thing (1998), Music of the Heart (1999), Adaptation (2002), The Devil Wears Prada (2006), Doubt (2008), Julie & Julia (2009), August: Osage County (2013), Into the Woods (2014) và Florence Foster Jenkins (2016). Bà trở lại sân khấu sau hơn 20 năm trong vở The Seagull, được dàn dựng mới năm 2001 tại Nhà hát Public, giúp bà giành giải Emmy thứ hai và tiếp tục thắng giải Quả cầu vàng năm 2004 cho loạt phim đài HBO Angels in America (2003).

Streep được trao giải Thành tựu trọn đời của Viện phim Mỹ năm 2004, giải thưởng Gala Tribute từ Hiệp hội điện ảnh Trung tâm Lincoln năm 2008 và giải thưởng danh dự của Trung tâm Kenedy năm 2011, dành cho những đóng góp của bà đến văn hóa Mỹ. Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama vinh danh bà bằng Huân chương Quốc gia Nghệ thuật năm 2010 và Huân chương Tự do Tổng thống năm 2014. Năm 2003, Chính phủ Pháp trao tặng bà Huân chương Order of Arts and Letters. Năm 2017, Streep nhận giải Quả cầu vàng Cecil B. DeMille.

Thời thơ ấu

Mary Louise Streep sinh ngày 22 tháng 6 năm 1949, tại Summit, New Jersey, là con gái của nhà quản lý dược phẩm Harry William Streep Jr. (1910–2003); và Mary Wolf Wilkinson (1915–2001), một nghệ sĩ quảng cáo và biên tập nghệ thuật. Streep là con cả trong gia đình, hai người em trai của bà là Dana David and Harry William III.

Harry, cha của Streep, mang hai dòng máu Đức và Thụy Sĩ. Dòng dõi của gia đình bắt nguồn từ Loffenau, Đức, nơi một trong những tổ tiên của Streep trở thành thị trưởng và ông cố thứ hai Gottfried Streeb di cư sang Mỹ (sau này đổi họ thành "Streep"). Một nhánh khác trong gia phả xuất thân từ Giswil, Thụy Sĩ. Mẹ của Streep có gốc gác Anh, Đức và Ireland. Một vài tổ tiên bên ngoại của bà sống tại Pennsylvania và Rhode Island; họ có gốc gác từ dân nhập cư Anh thế kỷ 17. Ông cố thứ tám của bà, Lawrence Wilkinson, là một trong những người châu Âu đầu tiên lập nghiệp tại Rhode Island. Streep còn là họ hàng xa của William Penn, người sáng lập nên Pennsylvania; ghi nhận cho thấy gia đình bà là một trong những người mua đất đầu tiên ở tiểu bang này. Ông bà sơ bên ngoại của Streep, Manus McFadden và Grace Strain, là người bản địa sống tại quận Horn Head, Dunfanaghy, Ireland.

Streep so sánh nhân dạng và tính cách của mẹ mình với Bá tước Judi Dench. Mẹ của Streep khuyến khích con gái mình một cách mạnh mẽ và thấm nhuần tinh thần tự tôn từ khi còn nhỏ. Streep chia sẻ: "Mẹ chính là cố vấn của tôi vì bà đã nói rằng, 'Meryl, con có khả năng. Con rất tuyệt vời.' Bà ấy bảo, 'Nếu dốc sức thì con có thể làm bất cứ điều gì. Nếu lười biếng, con sẽ chẳng làm gì được đâu. Nhưng nếu con vững chí, con có thể làm tất cả.' Và tôi tin bà ấy." Cho dù Streep là người hướng nội hơn mẹ mình, bà vẫn thường tham khảo ý kiến của mẹ trong những lúc cần được động viên trong cuộc sống.

Streep lớn lên trong cộng đồng Giáo hội Trưởng Nhiệm tại Basking Ridge, New Jersey. Bà theo học tại trường Trung học Cedar Hill và Oak Street, một ngôi trường Trung học cơ sở lúc bấy giờ. Bà vào vai Lousie Heller trong vở "The Family Upstairs" tại trường Trung học cơ sở. Năm 1963, gia đình chuyển tới Bernardsville, New Jersey, nơi bà đăng ký tại Trung học Bernards. Tác giả Karina Longworth miêu tả bà là lúc đó là một "đứa trẻ tóc xoăn, đeo kính vụng về", thích đứng trước máy quay trong những thước phim của gia đình khi còn nhỏ. Năm 12 tuổi, Streep tham gia khóa học về opera cùng Estelle Liebling để hát trong buổi diễn của trường. Streep nhớ lại, "Tôi hát những điều mà bản thân không thể cảm nhận hay đồng cảm. Đó là một bài học quan trọng—không nên làm như vậy. Tôi phải tìm thấy những gì mình có thể thấu hiểu". Bà nghỉ hát sau 4 năm. Streep có nhiều bạn học theo đạo Công giáo và thường đến dự thánh lễ.

Dù xuất hiện trong nhiều buổi diễn tại trường Trung học, bà chỉ tập trung đến kịch nghệ một cách nghiêm túc khi diễn vở Miss Julie tại Đại học Vassar năm 1969, thu hút sự quan tâm trong khuôn viên trường. Giáo sư Clinton J Atkinson tại đại học Vassar nhận thấy, "Tôi nghĩ chẳng có ai dạy Meryl diễn xuất cả. Cô ấy tự học lấy mà thôi." Streep bộc lộ khả năng nhại giọng và nhớ thoại một cách nhanh chóng. Bà tốt nghiệp với bằng cử nhân Nghệ thuật cum laude năm 1971, trước khi theo học khóa Thạc sĩ Nghệ thuật tại Đại học Kịch nghệ Yale. Tại Yale, bà trang trải học phí bằng công việc bồi bàn và đánh chữ, xuất hiện trong hơn một tá vở diễn mỗi năm, đến nỗi trở nên quá tải và mắc bệnh ung nhọt. Bà suy nghĩ đến việc nghỉ diễn và chuyển sang học luật. Streep diễn nhiều vai trên sân khấu, từ Helena trong A Midsummer Night's Dream đến một bà lão 80 tuổi trên xe lăn trong một vở hài của hai tác giả vô danh lúc bấy giờ, Christopher Durang và Albert Innaurato. Một trong những giáo viên của bà Robert Lewis, nhà đồng sáng lập hãng Actors Studio. Streep không chấp thuận một vài bài tập diễn xuất của giáo sư, cho rằng chúng "chạm đến đời sống riêng tư theo một cách khó chịu". Bà hoàn thành khóa học tại Yale năm 1975. Streep còn trở thành sinh viên thỉnh giảng tại Đại học Dartmouth vào mùa thu năm 1970, rồi nhận bằng Học giả Nghệ thuật Danh dự năm 1981.

Sự nghiệp

Thập niên 1970

Khởi nghiệp sân khấu và điện ảnh

Một trong những công việc chuyên ngành đầu tiên của Streep là vào năm 1975, sau khi học tại Yale, ở Hội nghị tác giả Quốc gia của Trung tâm Nhà hát Eugene O'Neill, nơi bà trình diễn 5 vở kịch trong 6 tuần. Streep dời đến thành phố New York năm 1975 và được Joseph Papp tuyển vào vở Trelawny of the Wells tại Nhà hát Public, bên cạnh Mandy Patinkin và John Lithgow. Bà nhận thêm 5 vai nữa trong năm đầu tiên ở New York, bao gồm các vở Henry V của Papp trong Ngày hội Shakespear tại New York, The Taming of the Shrew với Raúl Juliá và Measure for Measure bên cạnh Sam Waterston và John Cazale. Bà bước vào mối quan hệ tình cảm với Cazale vào thời điểm này, chung sống cùng ông cho đến khi qua đời 3 năm sau đó. Bà xuất hiện trong vở nhạc kịch Happy End tại Broadway, rồi thắng giải Obie cho vở kịch Alice at the Palace.

Dù chưa có dự định nào về điện ảnh, diễn xuất của Robert De Niro trong Taxi Driver (1976) lại gây ảnh hưởng sâu sắc đến Streep lúc đó, khiến bà tự nhủ "đó chính là kiểu diễn viên tôi muốn trở thành khi lớn lên". Streep bắt đầu thi tuyển cho nhiều bộ phim, trong đó có lần thử vai chính trong phim giả tưởng King Kong của đạo diễn Dino De Laurentiis. Laurentiis nói tiếng Ý với con trai mình: "Thật là xấu xí. Tại sao lại đưa cho ta xem thứ này". Dù không quen biết Laurentiis, Streep hiểu tiếng Ý và trả lời, "Tôi rất tiếc vì chưa đủ xinh đẹp, ông biết đấy—đây là những gì tôi có". Bà bắt đầu hợp tác với nhà hát Broadway, xuất hiện năm 1976 trong vở 27 Wagons Full of Cotton của Tennessee Williams và A Memory of Two Mondays của Arthur Miller. 27 Wagons Full of Cotton giúp bà nhận một đề cử giải Tony cho "Nữ diễn viên chính kịch xuất sắc". Bà tham gia các vở kịch khác tại Broadway, như The Cherry Orchard của Anton Chekhov và vở nhạc kịch mà bà từng tham gia tại Nhà hát Trung tâm Chelsea, Happy End của Bertolt Brecht-Kurt Weill. Bà nhận đề cử giải Drama Desk cho cả hai vở kịch này.

Vai diễn điện ảnh đầu tiên của Streep nằm trong bộ phim Julia (1977) bên cạnh Jane Fonda. Trong phim, bà vào một vai phụ trong phân cảnh hồi tưởng. Hầu hết cảnh của bà bị cắt đi, nhưng thời gian ngắn ngủi trên màn ảnh đã làm bà hoảng sợ: "Tôi phải đội một bộ tóc giả xấu xí, còn lời thoại trong cảnh với Jane bị cắt đi rồi ghép vào một cảnh khác. Lúc đó tôi nghĩ rằng, đây là một sai lầm khủng khiếp, không phim ảnh gì nữa. Tôi ghét cái ngành này". Dù vậy, Streep xếp Fonda vào những cái tên tạo ảnh hưởng lâu dài đến sự nghiệp của bà, nhận xét Fonda đã "mở ra nhiều cánh cửa mà tôi còn chẳng biết đã xuất hiện".

Bứt phá
Robert De Niro tìm thấy Streep trong giai đoạn sản xuất vở The Cherry Orchard và gợi ý bà vào vai người tình của ông trong phim chiến tranh The Deer Hunter (1978). Cazale được chẩn đoán mắc bệnh ung thư phổi trong lúc tham gia bộ phim này. Streep phải đảm nhận vai trò của một "cô bạn gái mập mờ, nhàm chán" bên cạnh Cazele trong thời gian ghi hình. Longworth nhận thấy Streep "đánh dấu sự trao quyền của phụ nữ bằng vai diễn một người đàn bà bị tước đoạt quyền tự tôn—một cô gái xuất thân từ thị trấn Mỹ nhỏ bé, cả đời chỉ biết đến sự phục tùng". Pauline Kael, người sau này trở thành một nhà phê bình mạnh mẽ đối với Streep, ghi nhận bà chính là "vẻ đẹp chân thực" mang đến sự mới mẻ cho bộ phim. Thành công của bộ phim đưa Streep gần hơn tới khán giả và giành đề cử giải Oscar cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất.

Loạt phim ngắn Holocaust (1978) cho thấy Streep trong vai một nghệ sĩ người Do Thái tại Đức trong thời kỳ Đức Quốc Xã. Bà cảm thấy phim "thanh cao một cách tàn bạo" và tiết lộ nhận vai diễn này để tìm lợi ích về tài chính. Streep đến Đức và Áo để ghi hình, còn Cazale ở lại New York. Lúc trở về, Streep chứng kiến căn bệnh của Cazale phát triển dần; bà chăm sóc ông cho đến khi mất vào ngày 12 tháng 3 năm 1978. Với ước tính 109 triệu khán giả, Holocaust đưa Streep đến tầng lớp khán giả rộng lớn khắp cả nước. Phim giúp bà thắng giải Primetime Emmy cho "Nữ diễn viên chính nổi bật trong loạt phim truyền hình ngắn". Dù đạt thành công, Streep chưa hoàn toàn hứng thú với điện ảnh mà vẫn chọn sự nghiệp sân khấu.

Để thoát khỏi sự đau buồn sau cái chết của Cazale, Streep nhận vai cô người tình hoạt bát của Alan Alda trong The Seduction of Joe Tynan (1979); bà kể lại cảm giác "thoải mái" khi thể hiện vai diễn này. Bà nhận vai Katherine trong vở The Taming of the Shrew cho Shakespeare in the Park và vai phụ trong Manhattan (1979) của đạo diễn Woody Allen. Trong phim, Streep không được Allen cung cấp đầy đủ kịch bản, mà chỉ có 6 trang chứa cảnh của bà. Bà cũng không được phép ứng khẩu một từ nào trong kịch bản. Streep đóng cặp với Dustin Hoffman trong phim chính kịch Kramer vs. Kramer, vào vai một người vợ bỏ lại chồng con trong một cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Streep cảm thấy nhân vật nữ trong kịch bản "quá tàn nhẫn", không thể hiện đúng hình ảnh người phụ nữ khi đối diện với cuộc hôn nhân tan vỡ và những cuộc tranh giành quyền nuôi con. Đoàn làm phim đồng tình và chỉnh lại kịch bản. Để chuẩn bị, Streep trò chuyện với mẹ về cuộc đời làm vợ và sự nghiệp, rồi đến phim trường tại khu phố Upper East Side để chiêm nghiệm sự tương tác giữa cha mẹ và con cái. Đạo diễn Robert Benton cho phép Streep tự viết lời thoại trong hai cảnh quyết định, dù nhận vài sự chỉ trích của Hoffman. Jaffee và Hoffman sau này kể về sự miệt mài của Streep, trong đó có lời của Hoffman, "Cô ấy chăm chỉ một cách đáng kinh ngạc, đến mức ám ảnh. Tôi nghĩ cô ấy không nghĩ gì khác ngoài công việc của mình." Phim gây nên sự tranh cãi trong cộng đồng chủ nghĩa nữ quyền, nhưng vai diễn này khiến nhà phê bình điện ảnh Stephen Farber tin vào "cường độ xúc cảm" của Streep, viết rằng bà là một trong "những diễn viên hiếm hoi có thể thể hiện những khoảnh khắc đời thường nhất một cách bí ẩn".

Với Kramer vs. Kramer, Streep thắng cả hai giải Quả cầu vàng và giải Oscar cho "Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất". Sau khi nhận giải Oscar, bà bỏ quên bức tượng vàng trên sàn nhà vệ sinh nữ. Bà còn giành giải của Hiệp hội phê bình phim Los Angeles cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất, Giải Ủy ban Quốc gia về Phê bình Điện ảnh cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất và Giải Hiệp hội phê bình phim quốc gia cho nữ diễn viên phụ xuất sắc cho tổng cộng 3 phim có sự góp mặt của bà trong năm 1979. The Deer Hunter và Kramer vs. Kramer mang về thành công thương mại và liên tiếp giành giải Oscar cho phim hay nhất.

Thập niên 1980

Vươn đến thành công
Năm 1979, Streep bắt đầu thực hiện Alice in Concert, một phiên bản nhạc kịch của tác phẩm Cuộc phiêu lưu của Alice vào Xứ sở thần tiên, cùng tác giả kiêm nhà soạn nhạc Elizabeth Swados và đạo diễn Joseph Papp; chương trình biểu diễn tại Nhà hát Public, New York từ tháng 12 năm 1980. Frank Rich của The New York Times nhắc đến Streep như là "một kỳ quan" trong vở kịch này, nhưng tự hỏi tại sao bà lại hết lòng với vở diễn này đến vậy. Đến năm 1980, Streep nhận nhiều vai chính trong phim ảnh. Bà góp mặt trên trang bìa tạp chí Newsweek với tiêu đề "Một ngôi sao của thập niên 80", với dòng bình luận của Jack Kroll, "Diễn xuất của cô ấy thoang thoảng nét bí ẩn; cô không chỉ bắt chước (dù là một nhà mô phỏng tuyệt vời). Mà còn chuyển giao cảm giác nguy hiểm, một không khí khó chịu ban sơ giấu bên dưới hành vi bình thường". Streep khước từ sự chú ý của dư luận lúc bây giờ, gọi đó chỉ là "sự cường điệu quá mức".

Phim chính kịch lãng mạn The French Lieutenant's Woman (1981) đánh dấu vai diễn chính diện đầu tiên của Streep. Streep đóng cặp với Jeremy Irons trong vai những diễn viên đương đại, kể về câu chuyện tình hiện đại, cùng vở kịch thời kỳ Victoria mà họ trình diễn. Dù Streep thể hiện chất giọng Anh một cách hoàn hảo, bà vẫn cho rằng mình không hợp với vai diễn: "Tôi ước mình xinh đẹp hơn". Một bài viết của tạp chí New York nhận xét, trong khi nhiều nữ minh tinh trước đây chỉ theo đuổi một cá tính nhất định trong phim, thì Streep chính là "chú tắc kè hoa", sẵn lòng hóa thân vào bất kỳ loại vai nào. Phim giúp Streep giành giải BAFTA cho nữ diễn viên chính xuất sắc nhất. Năm kế đến, bà tái hợp với Robert Benton trong phim tâm lý ly kỳ Still of the Night (1982), bên cạnh các diễn viên Roy Scheider và Jessica Tandy. Vincent Canby của tờ The New York Times nhận thấy bộ phim là lời tri ân tới tác phẩm của đạo diễn Alfred Hitchcock, nhưng thiếu đi sự ăn ý giữa Streep và Scheider, kết luận rằng Streep "tuyệt vời, nhưng chưa xuất hiện đủ lâu trên màn ảnh".

Cuối năm 1982, Streep gặt hái thành công lớn hơn nữa với phim chính kịch Sophie's Choice. Bà thủ vai một nạn nhân người Ba Lan sống sót sau trận diệt chủng Holocaust, vướng vào mối tình tay ba với một nhà văn trong sáng (Peter MacNicol) và một nhà tri thức người Do Thái (Kevin Kline). Vai diễn đầy cảm xúc kịch tính cùng khả năng nói giọng Ba Lan của Streep mang về nhiều lời khen ngợi. William Styron nhắm vai Sophie cho Ursula Andress trong thời gian sáng tác cuốn tiểu thuyết, nhưng Streep mới là người giành được vai diễn. Streep quay cảnh cao trào của phim chỉ một lần và từ chối thực hiện lại, vì cảm thấy vô cùng đau đớn và mệt mỏi về tinh thần. Cảnh một người lính SS tại Trại tập trung Auschwitz ra lệnh cho Streep phải chọn một trong hai đứa con của mình bị hành quyết bằng khí ngạt và đem tới trại tập trung, được xem là cảnh phim nổi tiếng nhất của bà. Theo Emma Brockes của The Guardian năm 2006: "Đó chính là cảnh phim đặc trưng của Streep, khiến người xem căng thẳng, nhưng cũng vô cùng khéo léo qua khả năng truyền tải cảm xúc của cô". Streep nhận nhiều giải thưởng cho vai diễn này, trong đó có giải Oscar cho "Nữ diễn viên xuất sắc nhất"; tạp chí Premiere bình chọn đây là vai diễn vĩ đại thứ ba mọi thời đại. Roger Ebert nhận xét, "Streep thể hiện chất giọng Ba Lan-Mỹ đầy mê hoặc trong những cảnh Brooklyn (cô ấy sở hữu chất giọng đầu tiên mà tôi vô cùng yêu mến), và những cảnh hồi tưởng có phụ đề tiếng Đức và Ba Lan. Gần như không có cảm xúc nào mà Streep bỏ lỡ trong bộ phim này, vậy mà ta chưa hề thấy cô kiệt sức. Đây là một trong những màn diễn xuất gây sửng sốt, mà cũng thật tự nhiên và chân thật nhất mà tôi có thể tưởng tượng." Ngược lại, Pauline Kael gọi đây là một "bộ phim dở tệ" và nghĩ rằng Streep "chưa thật sự nhập vai và thiếu đi sự hứng thú của khán giả".

Năm 1983, Streep thủ vai nhân vật có thật đầu tiên trong sự nghiệp, Karen Silkwood—một nhà tố giác hạt nhân và hoạt động nghiệp đoàn, trong phim tiểu sử Silkwood của đạo diễn Mike Nichols. Nhân vật này qua đời trong một vụ tai nạn xe hơi bí ẩn trong lúc điều tra việc làm sai trái tại nhà máy plutoni Kerr-McGee. Streep cảm thấy gần gũi với Silkwood và trong quá trình chuẩn bị, bà gặp gỡ nhiều người thân thiết với nhân vật này để tìm thấy những khía cạnh khác nhau về tính cách của bà. Bà kể, "Tôi không cố biến mình thành Karen. Tôi chỉ muốn nhìn vào thành tựu của bà ấy. Tôi sưu tầm mọi thông tin có thể về bà... Điều cuối cùng tôi làm là nhìn lại những sự kiện trong cuộc đời và cố gắng hiểu bà từ bên trong." Jack Kroll của Newsweek nhìn nhận Streep nhập vai một cách "tuyệt vời". Bạn trai của Silkwood, Drew Stephens cũng chấp thuận vai diễn này, thể hiện Karen như một con người chứ không phải là một huyền thoại; Bill, cha của Karen, cho rằng Streep và bộ phim này đã làm hạ bệ con gái ông. Pauline Kael tin rằng Streep không phải là diễn viên phù hợp cho vai này. Streep đóng cặp với Robert De Niro trong phim lãng mạn bị chỉ trích Falling in Love (1984) và nhận vai một chiến binh tham gia Thế chiến thứ hai trong phim chính kịch Anh Quốc Plenty (1985), chuyển thể từ vở kịch của David Hare. Roger Ebert đánh giá vai diễn trong Plenty truyền tải "sự tinh tế lớn lao; thật khó để vào vai một người phụ nữ mất cân bằng và loạn trí theo một cách nhẹ nhàng và trìu mến... Streep tạo ra một nhân vật hoàn thiện xung quanh một người phụ nữ với hàng loạt những triệu chứng khác nhau." Năm 2008, Molly Haskell khen ngợi vai diễn này của Streep, tin rằng đây là "một trong những bộ phim khó khăn và tham vọng nhất của Streep", cũng như là vai diễn "nữ quyền nhất" của bà.

Out of Africa và tranh cãi
Longworth gọi bộ phim Out of Africa (1985) chính là tác phẩm đưa bà trở thành ngôi sao Hollywood. Trong phim, Streep đóng vai nhà văn người Đan Mạch Karen Blixen, bên cạnh diễn viên Robert Redford trong vai Denys Finch Hatton. Đạo diễn Sydney Pollack ban đầu hoài nghi khi tuyển Streep vì nghĩ bà không đủ gợi cảm, trong khi muốn Jane Seymour cho vai này. Pollack nhớ lại cách Streep đã gây ấn tượng với ông bằng một cách đặc biệt: "Cô ấy rất thẳng thắn, trung thực và nghiêm túc. Không có khoảng cách nào giữa tôi và cô ấy." Streep và Pollack thường xuyên tranh cãi trong 101 ngày ghi hình tại Kenya, chủ yếu vì chất giọng của Bilixa. Streep chọn nói chuyện theo phong thái cổ xưa và quý tộc hơn sau khi bỏ ra nhiều thời gian nghe những đoạn băng của Blixen, còn Pollock cảm thấy điều đó không cần thiết. Phim gặt hái thành công thương mại và chuyên môn, mang về cho Streep đề cử Oscar tiếp theo cho "Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất" và giành giải "Phim hay nhất". Nhà phê bình Stanley Kaufmann viết, "Meryl Streep có cú lội ngược dòng hoàn hảo. Vai diễn của cô trong Out of Africa đạt tới đỉnh cao diễn xuất trong điện ảnh ngày nay".

Longworth chú ý tới những ý kiến chỉ trích chống lại Streep trong nhiều năm sau khi vươn tới thành công với Out of Africa, đặc biệt khi bà yêu cầu trả mức lương 4 triệu đô-la Mỹ cho một bộ phim. Không giống những minh tinh lúc bấy giờ như Sylvester Stallone và Tom Cruise, Streep "dường như chưa bao giờ thôi nhập vai" và một vài nhà phê bình cảm thấy chính kỹ thuật điêu luyện đã khiến công chúng cảm nhận diễn xuất của bà. Những bộ phim kế đến của Streep ít được công chúng biết đến; bà đóng cặp với Jack Nicholson trong hai phim chính kịch Heartburn (1986) và Ironweed (1987); Ironweed đánh dấu lần đầu tiên bà hát trên màn ảnh kể từ phim truyền hình Secret Service (1977). Trong Evil Angels (1988), bà nhận vai Lindy Chamberlain, một người phụ nữ Úc bị kết tội sát hại con gái ruột dù khẳng định bé gái bị một con chó Dingo tha đi. Ghi hình tại Úc, Streep thắng Giải thưởng của Viện phim Úc cho "Nữ diễn viên chính xuất sắc", "Nữ diễn viên xuất sắc nhất" tại Liên hoan phim Cannes và giải của Hội phê bình phim New York cho "Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất". Streep chia sẻ việc thể hiện chất giọng Úc trong phim: "Tôi phải học hỏi đôi chút về giọng Úc vì chúng thật sự khác biệt, giống như đi từ Ý sang Tây Ban Nha vậy. Ta dễ gặp nhầm lẫn nho nhỏ". Vincent Canby của The New York Times gọi đây là "một màn diễn xuất gây sửng sốt nữa" của Streep, với "tính thẩm mỹ làm khẳng định thêm khả năng diễn xuất trên màn ảnh".

Năm 1989, Streep chuẩn bị cho vai chính trong phiên bản chuyển thể vở kịch Evita của Oliver Stone, nhưng rút lui với lý do "kiệt sức" chỉ hai tháng trước khi ghi hình, dù sau đó được tiết lộ lý do vì tranh cãi về số tiền thù lao. Đến cuối thập niên, Streep chủ động tìm vai trong những bộ phim hài. Bà chú ý đến vai một nhà văn lộng lẫy trong She-Devil (1989), một bộ phim trào phúng về sự ám ảnh sắc đẹp và giải phẫu thẩm mỹ tại Hollywood. Dù không giành được thành công, Richard Corliss của Time viết rằng Streep chính là "lý do duy nhất" để xem bộ phim và nhận xét đây là dấu mốc khác biệt so với những vai chính kịch mà bà thường diễn. Khi được hỏi về sự thờ ơ của khán giả trước những bộ phim này, Streep trả lời: "Khán giả đang giảm xuống; vì chiến dịch tiếp thị dần thu hẹp tầng lớp khán giả mà họ muốn tiếp cận—đàn ông từ 16 đến 25 tuổi—mọi thứ trở thành hội chứng gà và trứng. Thứ gì xuất hiện trước? Đầu tiên họ phát hành phim hè, rồi lại đi khảo sát nhân khẩu học xem ai muốn xem chúng".

Thập niên 1990

Thành công giảm sút và The Bridges of Madison County

Nhà tiểu sử Karen Hollinger miêu tả thời gian đầu những năm 1990 chính là giai đoạn xuống dốc về mặt phổ biến trong những bộ phim của Streep. Thời gian này, bà theo đuổi hình tượng nhẹ nhàng hơn thông qua những bộ phim hài bị giới phê bình đánh giá mờ nhạt, sau một chuỗi vai chính kịch gặp thất bại về doanh thu. Streep giới hạn lựa chọn để ưu tiên làm việc tại Los Angeles, nơi gần gũi với gia đình. Trong một buổi phỏng vấn năm 1981, bà chia sẻ, "Khi một diễn viên nữ bước vào độ tuổi 40, chẳng ai quan tâm tới cô ta nữa cả. Và nếu muốn đặt kế hoạch sinh nở trong thời gian ấy, bạn phải lựa vai một cách kỹ càng." Tại Hội thảo Phụ nữ quốc gia của Nghiệp đoàn Diễn viên Màn ảnh năm 1990, Streep đọc bài phát biểu trong sự kiện toàn quốc đầu tiên, nhấn mạnh sự sụt giảm cơ hội nghề nghiệp của phụ nữ, thù lao và hình mẫu trong khuôn khổ ngành công nghiệp điện ảnh. Bà chỉ trích ngành điện ảnh vì phớt lờ tính quan trọng của nữ giới trên màn ảnh và hậu trường.

Sau nhiều vai diễn trong phim hài chính kịch Postcards from the Edge (1990) và phim hài giả tưởng Defending Your Life (1991), Streep đóng cặp với Goldie Hawn trong phim hài kịch đen trào phúng Death Becomes Her (1992), với sự xuất hiện của Bruce Willis. Streep thuyết phục biên kịch David Koepp sửa lại một vài cảnh phim, đặc biệt là mối quan hệ giữa nhân vật của bà và một người đàn ông "phi thực tế" trẻ tuổi. Phim quay trong 7 tháng, là thời gian dài nhất trong sự nghiệp của Streep; bà nhập vai bằng cách "liên tục nghĩ ngợi về sự bực tức". Vì Streep bị dị ứng với nhiều loại mỹ phẩm, đoàn làm phim phải sử dụng kỹ xảo đặc biệt để khiến bà trông già hơn đến 10 tuổi, dù Streep tin rằng mình nhìn giống người gần 70 tuổi. Longworth nhìn nhận Death Becomes Her là "màn diễn xuất hình thể quan trọng nhất của Streep, bằng những cử chỉ thút thít, cười nhoẻn hay liếc mắt". Dù gặt hái thành công tại phòng vé, thu về 15.1 triệu đô-la Mỹ chỉ trong 5 ngày, diễn xuất hài hước của Streep bị giới phê bình chê trách. Richard Corliss từ tạp chí Time đồng cảm với "diễn xuất tài tình" của Streep nhưng gọi bộ phim này là "phiên bản hào nhoáng của She-Devil" và mang nội dung "thù ghét phụ nữ".

Streep sánh vai cùng Jeremy Irons, Glenn Close và Winona Ryder trong phim The House of the Spirits (1993), lấy bối cảnh chế độ độc tài quân sự của Chile. Giới phê bình đưa ra những nhận xét tiêu cực. Anthony Lane của The New Yorker viết: "Đây quả thực là một thành tựu. Hội tụ những cái tên Jeremy Irons, Meryl Streep, Winona Ryder, Antonio Banderas, Vanessa Redgrave và chắc chắn đây là màn diễn xuất tồi nhất của họ, không còn ngoại lệ nào nữa". Năm tới, Streep đóng vai mẹ của hai người con trai (Kevin Bacon và John C. Reilly) tham gia chuyến đi bè nguy hiểm trong hoang dã. Dù gặp những nhận xét trái chiều, Peter Travers của Rolling Stone cảm thấy bà "mạnh mẽ, hút hồn và thoải mái nhất từng thấy trên màn ảnh".

Tác phẩm thành công nhất của Streep trong thập niên này là phim lãng mạn The Bridges of Madison County (1995) của đạo diễn Clint Eastwood, chuyển thể từ quyển tiểu thuyết cùng tên của Robert James Waller. Phim kể về mối tình vụng trộm của Robert Kincaid (Eastwood), một nhiếp ảnh gia của tạp chí National Geographic và một thôn nữ trung niên đã kết hôn người Ý tại Iowa tên Francesca (Streep). Mặc dù Streep không ưng ý với cuốn tiểu thuyết, bà cảm thấy kịch bản này chính là cơ hội hiếm có cho một diễn viên ở tuổi bà lúc đó. Bà tăng cân cho vai diễn, đồng thời ăn mặc khác với nhân vật trong nguyên tác để cảm hóa hình tượng khêu gợi hơn từ những ngôi sao điện ảnh Ý như Sophia Loren. Cả Loren và Anna Magnani đều ảnh hưởng lớn tới vai Francesca; Streep còn xem Mamma Roma (1962) của đạo diễn Pier Paolo Pasolini trước khi ghi hình. Phim thắng lớn tại phòng vé và thu về hơn 70 triệu đô-la Mỹ tại Hoa Kỳ. Khác với cuốn tiểu thuyết, bộ phim được giới phê bình tiếp nhận nồng hậu. Janet Maslin của The New York Times bình luận Eastwood đã viết nên "một câu chuyện tình cảm động, bi thương từ tấm lòng tự tôn quá lố của ngài Waller", trong khi Joe Morgenstern của The Wall Street Journal gọi đây là "một trong những bộ phim thỏa mãn nhất gần đây". Longworth tin rằng diễn xuất của Streep "mãnh liệt tới mức đưa một bộ phim soap-opera yếu ớt trở thành một tác phẩm giả tưởng lịch sử gây chấn động, ám chỉ lời chỉ trích tới đời sống gia đình ngột ngạt của Hoa Kỳ sau chiến tranh". Bà gọi đây là vai diễn đưa Streep trở thành "nữ diễn viên trung niên thực thụ đầu tiên được Hollywood nhìn nhận như là một nữ anh hùng lãng mạn".

Cuối thập niên 1990
Trong Marvin's Room (1996), Streep đóng vai người chị ghẻ lạnh của Bessie (Diane Keaton), một người phụ nữ chống chọi với căn bệnh bạch cầu. Phim chuyển thể từ vở kịch của Scott McPherson; Streep đã giới thiệu vai diễn này cho Keaton. Bộ phim còn có sự góp mặt của Leonardo DiCaprio trong vai đứa con nổi loạn của Streep. Roger Ebert khẳng định "Streep và Keaton, theo cách riêng của họ, đã khiến nhân vật Lee và Bessie sâu sắc hơn biểu cảm vấn đề của họ." Các nhà phê bình đưa ra đánh giá tích cực đến bộ phim, giúp Streep giành một đề cử Quả cầu vàng nữa.

Trong vai một phụ nữ người Ireland, Streep tham gia cùng Michael Gambon và Catherine McCormack trong Dancing at Lughnasa (1998) của đạo diễn Pat O'Connor, được tham dự Liên hoan phim Venice trong năm phát hành. Janet Maslin của The New York Times viết "Meryl Streep thể hiện nhiều cử chỉ diễn xuất nổi bật trong sự nghiệp, nhưng cái cách bà lặng lẽ bên chiếc cửa sổ trong Dancing at Lughnasa mới là một trong những điều tuyệt nhất. Mọi điều mà khán giả cần biết về Kate Mundy, nhân vật của Streep, đều hằn lên gương mặt đoan trang, cô độc và ánh nhìn sửng sốt". Cuối năm đó, Streep vào vai một người mắc bệnh ung thư trong một tình cảnh gia đình khó khăn, mẹ của Renée Zellweger và vợ của William Hurt trong One True Thing. Phim thu về những nhận xét tích cực. Mick LaSalle trong San Francisco Chronicle viết; "Sau khi xem 'One True Thing', những ai khăng khăng mộng tưởng rằng Streep là một diễn viên lạnh lùng và cứng nhắc đều phải xem lại lời nói của mình. Bà ấy quả thật độc đáo và tự nhiên." Nhà phê bình Kenneth Turan trên Los Angeles Times nhận thấy đây là "một trong những vai ít kịch tính và phô trương nhất trong sự nghiệp" của Streep, nhưng bà đã "thổi vào sự chân thật khiến đây là một trong những màn diễn xuất gây xúc động nhất".

Streep hóa thân thành Roberta Guaspari, một nhân vật có thật người New York đã tìm thấy đam mê và giác ngộ công việc dạy violin cho trẻ em khu East Harlem, trong phim chính kịch âm nhạc Music of the Heart (1999). Phim là sự thay đổi so với những tác phẩm trước của đạo diễn Wes Craven như A Nightmare on Elm Street hay loạt phim Scream. Ca sĩ Madonna rời bỏ dự án phim trước khi ghi hình do bất đồng sáng tạo với Craven và Streep là người thay thế. Để chơi đàn violin, Streep phải trải qua hai tháng tập luyện cật lực, từ 5 tới 6 tiếng mỗi ngày. Bà giành đề cử giải Oscar, giải Quả cầu vàng và giải thưởng của Nghiệp đoàn Diễn viên Màn ảnh cho vai này. Roger Ebert viết "Meryl Streep nổi tiếng bởi khả năng làm chủ nhiều chất giọng; bà có thể là diễn giả hoạt ngôn nhất trong điện ảnh. Trong phim ta không biết bà đang giả giọng, cho đến lúc nghe giọng thật của bà; ta mới nhận ra cách nói của Guaspari chính là một thành tựu về giọng nói khác của Streep. Đây không phải giọng thật của Streep, mà của một người khác – với chất lượng rõ ràng nhất định, như thể đã trải qua một thời thơ ấu êm đềm cùng sự giáo dục và chắt lọc kỹ càng sau này."

Thập niên 2000

2000–05
Đầu thiên niên kỷ mới, Streep góp giọng trong phim khoa học viễn tưởng A.I. Artificial Intelligence (2001) của đạo diễn Steven Spielberg, kể về một người máy có hình hài của một đứa trẻ, do Haley Joel Osment thể hiện. Năm đó, Streep đồng chủ trì Đêm nhạc giải Nobel Hòa bình với Liam Neeson, diễn ra ở Oslo, Na Uy vào ngày 11 tháng 12, nhằm vinh danh những cái tên được trao giải Nobel Hòa bình, Liên Hợp Quốc và Kofi Annan.

Năm 2001, Streep lần đầu tiên trở lại sân khấu trong hơn 20 năm, vào vai Arkadina trong vở The Seagull của Anton Chekhov, được dàn dựng lại qua bàn tay của đạo diễn Mike Nichols, cùng sự xuất hiện của Kevin Kline, Natalie Portman và Philip Seymour Hoffman tại Nhà hát Public. Cùng năm, bà vào vai một nữ nhà báo có thật tên Susan Orlean trong phim hài chính kịch Adaptation (2002) của đạo diễn Spike Jonze. Được các nhà phê bình và khán giả tán thưởng, phim giúp Streep giành giải Quả cầu vàng thứ tư trong hạng mục "Nữ diễn viên phụ xuất sắc". A. O. Scott trên tờ The New York Times gọi vai diễn Orlean "được thể hiện với nét điềm tĩnh tinh quái", nhận thấy sự tương phản giữa "nhận thức hài hước" của Orlean và "sự quyến rũ qua mái tóc rũ và yếu ớt" trong người tình do Chris Cooper thủ vai. Streep sánh vai cùng Nicole Kidman và Julianne Moore trong phim chính kịch The Hours (2002) của đạo diễn Stephen Daldry, dựa trên cuốn tiểu thuyết cùng tên năm 1999 của Michael Cunningham. Phim kể về cuộc đời của ba người phụ nữ ở những thế hệ khác nhau, có sự liên kết với cuốn tiểu thuyết Mrs. Dalloway của tác giả Virginia Woolf. Các đánh giá hầu hết là tích cực, với cả ba nữ diễn viên chính đều giành giải Gấu bạc cho nữ diễn viên xuất sắc nhất.

Streep xuất hiện trong phim hài của anh em nhà Farrelly Stuck on You (2003). Bà còn tái hợp với đạo diễn Mike Nichols, cùng các diễn viên Al Pacino và Emma Thompson trong phim truyền hình đài HBO Angels in America (2003), lấy nguyên tác từ một vở kịch dài 6 tiếng của Tony Kushner. Phim kể về hai cặp tình nhân dần tan vỡ trong bối cảnh chính trị thời Reagan. Streep thể hiện 4 vai diễn trong loạt phim này, mang về giải Emmy thứ hai và giải Quả cầu vàng thứ 5 trong sự nghiệp.

Bà góp mặt trong phiên bản làm lại năm 2004 của The Manchurian Candidate, do đạo diễn Jonathan Demme thực hiện. Bà vào vai một người phụ nữ vừa là Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ, vừa là một người mẹ độc đoán và tàn bạo của một ứng cử viên cho chức Phó tổng thống. Phim còn có sự tham gia của Denzel Washington, mang về thành công vừa phải. Cùng năm ấy, bà thể hiện vai phụ Aunt Josephine, bên cạnh Jim Carrey trong phim Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events, dựa trên 3 quyển tiểu thuyết đầu tiên trong loạt ấn phẩm của Snicket. Bộ phim hài kịch đen này mang về nhiều đánh giá tích cực từ các nhà phê bình và giành giải Oscar cho "Hóa trang xuất sắc nhất". Lấy cảm hứng bởi tình yêu đến Giverny của Pháp và Claude Monet, Streep là người tường thuật trong phim Monet's Palate, với Alice Waters, Steve Wynn, Daniel Boulud và Helen Rappel Bordman. Streep được tuyển vào vai Lisa Metzger, một nhà tâm lý học điều trị cho một nữ doanh nhân đã ly hôn, do Uma Thurman thủ vai. Phim thu về thành công tương đối, đạt 67.9 triệu đô-la Mỹ trên toàn cầu. Roger Ebert chú ý cách Streep sở hữu "khả năng xuyên thấu sự nghiêm nghị của một cảnh phim bằng lời nói mạnh mẽ, cho khán giả thấy được tài năng thật sự".

2006–09
Tháng 8 và 9 năm 2006, Streep xuất hiện trên sân khấu Delacorte tại Central Park trong vở Mother Courage and Her Children. Dưới phần dàn dựng của Nhà hát Public, biên kịch Tony Kushner cải biên lại Angels in America, với những ca khúc phong cách Weill/Brecht của nhạc sĩ Jeanine Tesori (Caroline, or Change); dưới sự hướng dẫn của đạo diễn gạo cội George C. Wolfe. Streep cùng các diễn viên Kevin Kline và Austin Pendleton trình diễn trong vở kịch dài 3 tiếng rưỡi trên sân khấu. Trong thời gian này, Streep cùng Lily Tomlin vào vai hai thành viên trong gia đình theo truyền thống nhạc đồng quê trong phim cuối cùng của đạo diễn Robert Altman, A Prairie Home Companion (2006). Phim có sự tham gia của nhiều diễn viên như Lindsay Lohan, Tommy Lee Jones, Kevin Kline và Woody Harrelson, kể về công việc hậu trường tại một chương trình phát thanh công chúng cùng tên. Phim thu về 26 triệu đô-la Mỹ, chủ yếu từ thị trường nội địa.

Trong The Devil Wears Prada (2006), một tác phẩm chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết cùng tên năm 2003 của Lauren Weisberger, Streep vào vai Miranda Priestly, tổng biên tập tạp chí thời trang đầy quyền lực và hà khắc. Phim còn có sự tham gia của Anne Hathaway, Emily Blunt, Stanley Tucci và Simon Baker. Dù phim nhận nhiều đánh giá trái chiều, vai diễn Miranda "duyên dáng và kiêu ngạo" của bà được khen ngợi. Với bộ phim này, bà giành nhiều đề cử giải thưởng, trong đó có kỷ lục đề cử thứ 14 cho giải Oscar, cùng một giải Quả cầu vàng khác. Về mặt thương mại, đây là thành công lớn nhất của Streep vào thời gian ấy, đạt 326.5 triệu đô-la Mỹ trên toàn cầu.

Bà hóa thân thành một nhà bảo trợ đại học giàu có trong phim chính kịch bị đình trệ nhiều lần của đạo diễn Chen Shi-zheng, Dark Matter. Phim kể về một sinh viên người Hoa trở nên bạo lực tại một ngôi trường đại học ở Mỹ, lấy cảm hứng từ sự kiện xả súng tại Đại học Iowa năm 1991. Dự định phát hành năm 2007, đội ngũ sản xuất quyết định dời lịch sau vụ Thảm sát Đại học Bách khoa Virginia tháng 4 năm 2007. Phim bị giới phê bình đánh giá tiêu cực khi phát hành giới hạn năm 2008. Streep đóng vai một viên chức chính quyền Hoa Kỳ điều tra kẻ tình nghi khủng bố người Ấn Độ trong phim chính trị ly kỳ Rendition (2007), do Gavin Hood đạo diễn. Vì là người hiếm khi tham gia phim ly kỳ, Streep hoan nghênh cơ hội làm việc cho thể loại này và ngay lập tức tham gia dự án. Từ khi phát hành, phim không thành công ở các phòng vé và nhận nhiều đánh giá trái chiều.

Streep nhận một vai nhỏ cùng Vanessa Redgrave, Glenn Close và người con cả Mamie Gummer trong phim chính kịch Evening (2007) của đạo diễn Lajos Koltai, dựa trên quyển tiểu thuyết cùng tên năm 1998 của Susan Minot. Phim kể về một người phụ nữ ốm liệt giường, nhớ về cuộc sống xô bồ những năm 1950. Các nhà phê bình đánh giá phim một cách trung lập, xem đây là "bộ phim đẹp, nhưng buồn chán và lãng phí dàn diễn viên tài năng". Bà xuất hiện trong Lions for Lambs (2007) của Robert Redford, kể về sự kết nối giữa một trung đội lính Mỹ tại Afghanistan, một Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ, một phóng viên và một giáo sư đại học California. Giống như Evening, giới phê bình cảm thấy phim chậm chạp và lãng phí tài năng của diễn viên, dù một nhà phê bình cho rằng Streep "tự nhiên, thả lỏng, mạnh mẽ một cách bình lặng", so với diễn xuất gượng gạo của Redford.

Streep gặt hái thành công thương mại lớn khi góp mặt trong Mamma Mia! (2008) của đạo diễn Phyllida Lloyd, chuyển thể từ vở nhạc kịch cùng tên về ban nhạc pop người Thụy Điển ABBA. Các diễn viên khác trong phim bao gồm Amanda Seyfried, Pierce Brosnan, Julie Walters, Stellan Skarsgård và Colin Firth. Streep vào vai một người mẹ đơn thân, từng là ca sĩ của một nhóm nhạc nữ, có con gái (Seyfried) sắp lấy chồng và mời ba người đàn ông có thể la cha mình đến lễ cưới trên một hòn đảo Hy Lạp thơ mộng. Đây là phim thành công thương mại nhất trong sự nghiệp của Streep, thu về 602 triệu đô-la Mỹ và cũng là phim nhạc kịch doanh thu cao nhất. Vai diễn của Streep được đánh giá tốt, mang về cho bà thêm một giải Quả cầu vàng nữa. Wesley Morris của The Boston Globe bình luận "diễn viên vĩ đại nhất điện ảnh Hoa Kỳ cuối cùng cũng trở thành một ngôi sao."

Cũng vào năm 2008, Streep cùng Philip Seymour Hoffman, Amy Adams và Viola Davis góp mặt trong phim chính kịch Doubt. Phim kể về một nữ tu nghiêm khắc (Streep), làm hiệu trưởng trong một ngôi trường Công giáo tại Bronx năm 1964, lúc cáo buộc một trường hợp lạm dụng tình dục trẻ em đối với một tu sĩ nổi tiếng (Hoffman). Phim mang về thành công tại phòng vé và được nhiều nhà phê bình ca ngợi là một trong những phim hay nhất năm. Bộ phim giành 5 đề cử giải Oscar, dành cho 4 diễn viên chính và kịch bản của Shanley. Ebert đưa ra đánh giá 4/4 sao, nhấn mạnh hình tượng nữ tu "thù ghét thế giới hiện đại" đầy biếm họa của Streep, còn Kelly Vance của The East Bay Express ghi nhận: "Thật thỏa mãn khi thấy một người chuyên nghiệp như Streep bước vào một vai diễn đầy tính phóng đại rồi tiếp tục thổi bùng sự hoang dại. Sơ Aloysius nghiêm nghị, đầy hung bạo và tái nhạt có thể là hình tượng sư cô đáng sợ nhất mọi thời đại."

Năm 2009, Streep hóa thân thành đầu bếp Julia Child trong tác phẩm Julie & Julia của đạo diễn Nora Ephron, với sự tái hợp của Stanley Tucci và Amy Adams. Là phim điện ảnh lớn đầu tiên lấy nguyên tác từ một trang blog, Julie and Julia kể về cuộc sống của Child trong những năm đầu sự nghiệp bếp núc và một công dân New Yorker trẻ tuổi Julie Powell (Adams), người theo đuổi ước muốn nấu toàn bộ 524 công thức trong quyển sách nấu ăn Mastering the Art of French Cooking của Child. Longworth tin rằng vai diễn Julia Child "có thể là màn trình diễn vĩ đại nhất sự nghiệp [của Streep], gợi nên trải nghiệm đời thực của chính bà trong câu chuyện của người phụ nữ trung niên này". Trong phim hài lãng mạn It's Complicated (2009) của Nancy Meyers, Streep đóng cặp với Alec Baldwin và Steve Martin. Bà nhận đề cử giải Quả cầu vàng cho "Nữ diễn viên phim ca nhạc hoặc phim hài xuất sắc nhất" cho cả Julie & Julia và It's Complicated; bà thắng giải cho Julie & Julia rồi tiếp tục giành đề cử giải Oscar thứ 16 cho vai diễn ấy. Bà còn góp giọng cho nhân vật Mrs. Felicity Fox trong phim hoạt hình tĩnh vật Fantastic Mr. Fox.

Thập niên 2010

Thập niên 2020

Phong cách diễn xuất và di sản

Hoạt động khác

Hình tượng công chúng

Đời tư
Meryl Streep đã từng có 1 mối tình với diễn viên John Cazale cho đến khi ông mất vào tháng 3 năm 1978. Sau đó Meryl Streep kết hôn với Don Gummer vào ngày 15 tháng 11 năm 1978. Họ có bốn người con: Henry Wolf "Harry" Gummer (13/11/1979), Mary Willa "Mamie" Gummer (3/8/1983), Grace Jane Gummer (9/5/1986) và Louisa Jacobson Gummer (12/6/1991). Cả Mamie và Grace đều là diễn viên.

Khi được hỏi rằng liệu tôn giáo có đóng góp một phần trong cuộc sống của bà trong một cuộc phỏng vấn vào năm 2009, Streep trả lời: "Tôi không theo 1 học thuyết nào. Tôi không thuộc về một nhà thờ hoặc đền thờ hay hội đường, hoặc một tín ngưỡng nào".

Giải thưởng và công nhận

Xem thêm
 Sự nghiệp diễn xuất của Meryl Streep
 Kỷ lục của giải Oscar
 Danh sách diễn viên giành nhiều giải Oscar nhất lịch sử điện ảnh thế giới

Tham khảo
Ghi chú

Chú thích

Thư mục

  Includes discussion of Streep's performance in Robert Kalfin's production of Happy End at the Chelsea Theater and on Broadway

Liên kết ngoài

Sinh năm 1949
Nhân vật còn sống
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên từ New Jersey
Nữ diễn viên điện ảnh Mỹ
Nữ diễn viên nhạc kịch Mỹ
Người Mỹ gốc Anh
Người Mỹ gốc Đức
Người Mỹ gốc Ireland
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Nữ diễn viên lồng tiếng Mỹ
Người đoạt giải BAFTA
Phim và người giành giải Oscar cho nữ diễn viên xuất sắc nhất
Người giành giải BAFTA cho Nữ diễn viên xuất sắc nhất
Phim và người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phim chính kịch xuất sắc nhất
Người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phim truyền hình ngắn xuất sắc nhất
Phim và người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phim ca nhạc hoặc phim hài xuất sắc nhất
Phim và người giành giải Oscar cho nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất
Phim và người giành giải Quả cầu vàng cho Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất
Người giành giải Quả cầu vàng Cecil B. DeMille
Người giành giải César
Người được vinh danh tại Trung tâm Kennedy
Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống
Người đoạt Huy chương Nghệ thuật Quốc gia
Nữ diễn viên sân khấu Mỹ
Người đoạt giải Primetime Emmy


title: Molophilus obsoletus

text:
Molophilus obsoletus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Kithaur

text:
Kithaur là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Meerut thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kithaur có dân số 23.510 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Kithaur có tỷ lệ 42% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 52%, và tỷ lệ cho phái nữ là 32%. Tại Kithaur, 21% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Mezzana Mortigliengo

text:
Mezzana Mortigliengo là một đô thị ở tỉnh Biella vùng Piedmont của nước Ý, có vị trí cách khoảng 70 km về phía đông bắc của of Torino và khoảng 12 km về phía đông bắc của of Biella. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 618 người và diện tích là 4,2 km².

Mezzana Mortigliengo giáp các đô thị: Casapinta, Curino, Soprana, Strona, Trivero.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Biella
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Phyllonorycter celtidis

text:
Phyllonorycter celtidis là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Nhật Bản (Kyusyu, Hokkaido và Kyushu).

Sải cánh dài 6.5–7 mm.

Ấu trùng ăn Celtis sinensis và Celtis jessoensis. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ. The mine is ptychonomous và located on the lower surface of the leaves.

Chú thích

Tham khảo

Phyllonorycter


title: Cittadella

text:
Cittadella là một thành phố cổ thành lập vào thế kỷ 13, có tường thành bao quanh. Thành được phục hồi một đọan dài 1461 m và có 4 cửa theo 4 hướng đông tây nam bắc. Thành phố Cittadella thuộc tỉnh Padova, Veneto, Italia.

Câu lại bộ bóng đá địa phương là A.S. Cittadella.

Tham khảo

Đô thị tỉnh Padova
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Wangerland

text:
Wangerland là một đô thị thuộc the huyện Friesland, bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích km². Đô thị này nằm bên Biển Bắc, cự ly khoảng 20 km về phía tây bắc của Wilhelmshaven, và 10 km về phía bắc của Jever. Cơ quan hành chính đóng ở làng Hohenkirchen.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức
 Churches in Wangerland

Xã và đô thị ở huyện Friesland


title: Osmia latreillei

text:
Osmia latreillei là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Spinola mô tả khoa học năm 1806.

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1806
Osmia


title: 670 Ottegebe

text:
670 Ottegebe

670 Ottegebe là một tiểu hành tinh ở vành đai chính. Nó được August Kopff phát hiện ngày 20.8.1908 ở Heidelberg và được đặt theo tên Ottegebe, nhân vật trong vở kịch Der arme Heinrich của Gerhardt Hauptmann

Tham khảo

Liên kết ngoài
Orbital simulation from JPL (Java) / Ephemeris
 Phát hiện Circumstances: Numbered Minor Planets

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1908


title: Spatholobus

text:
Spatholobus là một chi thực vật có hoa thuộc họ Fabaceae. Nó thuộc phân họ Faboideae.

Chú thích

Tham khảo

Spatholobus


title: Marginella rosea

text:
Marginella rosea là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Marginella


title: Aracima

text:
Aracima là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Aracima muscosa Butler, 1878

Chú thích

Tham khảo

 Aracima at funet.fi

Geometridae
Geometrinae


title: Lasioglossum leptospermi

text:
Lasioglossum leptospermi là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1916.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1916


title: Kichha

text:
Kichha là một thành phố và là nơi đặt ban đô thị (municipal board) của quận Udham Singh Nagar thuộc bang Uttaranchal, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kichha có dân số 30.517 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Kichha có tỷ lệ 56% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 63%, và tỷ lệ cho phái nữ là 49%. Tại Kichha, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttarakhand


title: Molophilus hyrcanus

text:
Molophilus hyrcanus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Genie Gets Her Wish

text:
Genie Gets Her Wish là DVD đầu tiên trong sự nghiệp âm nhạc của Christina Aguilera. DVD được thực hiện bởi đạo diễn Clare Grace Davies qua tổng hợp từ nhiều màn trình diễn và hình ảnh đời thường của Aguilera.

DVD được RIAA chứng nhận Bạch kim.

Danh sách bài hát
Genie in a Bottle
So Emotional
Come on over Baby (All I Want Is You)
What a Girl Wants
I Turn To You
At Last
When You Put Your Hands On Me
The Christmas Song

Các tiết mục đặc biệt
Những tấm hình tuyệt đẹp của Aguilera.
Video clip tặng kèm:
 "Genie in a Bottle"
 "What a Girl Wants"
Giới thiệu về trang web của Aguilera.

Tham khảo

Album video của Christina Aguilera
Album trực tiếp năm 2000
Album video năm 2000


title: Meghraj

text:
Meghraj là một thị trấn thống kê (census town) của quận Sabar Kantha thuộc bang Gujarat, Ấn Độ.

Địa lý
Meghraj có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 178 mét (583 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Meghraj có dân số 9891 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Meghraj có tỷ lệ 73% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 80%, và tỷ lệ cho phái nữ là 65%. Tại Meghraj, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Gujarat


title: Misamis Occidental

text:
Misamis Occidental là một tỉnh của Philippines thuộc vùng Bắc Mindanao. Tỉnh lị là thành phố Oroquieta. Tỉnh giáp với Zamboanga del Norte và Zamboanga del Sur ở phía tây và tách biệt khỏi Lanao del Norte qua vịnh Panguil về phía nam và tách khỏi Misamis Oriental qua vịnh Iligan về phía đông. Tỉnh Misamis nguyên là nơi sinh sống của người Subanon, những người này dễ dàng là mục tiêu của bọn hải tặc từ Lanao. Misamis đã sớm có người Tây Ban Nha tới định cư ở vịnh Panguil.

Cái tên "Misamis" được cho là bắt nguồn từ tiếng Subano "Kuyamis", tên một loại dừa là thức ăn chủ yếu của những người định cư sớm nhất ở đây. Trải qua năm tháng cái tên tiếp tục bị biến đổi, nhất là khi người định cư Tây Ban Nha tới. Cuối cùng thành cái tên khá sai lệch đi như ngày nay.

Nhân khẩu
Cư dân trong tỉnh chủ yếu tập trung ở ven biển và phần lớn là người nhập cư từ Cebu và Bohol, ngôn ngữ chính là tiếng Cebuano và tiếng Boholano. Người Subanon bản địa sống ở những vùng sâu trong nội địa.

Kinh tế
Nền kinh tế tỉnh chủ yếu phụ thuộc vào thủy sản, sau đó là dừa và tiếp đến là lúa gạo Tỉnh có 169 km đường bờ biển với tài nguyên thủy sản dồi dào ở vịnh Panguil và vịnh Iligan. Đây cũng là nơi nuôi cá nước lợ lớn nhất khu vực. Thành phố Tangub là một cảng cá trên vịnh Panguil nổi tiếng với các loại hải sản. Dừa là cây trồng chủ đạo, dùng để làm dầu dừa, cùi dừa sấy khô và xơ dừa, hầu hết được trở đến Cebu

Hành chính
Tỉnh có 3 thành phố:
Oroquita
Ozamiz
Tangub
14 đô thị tự trị:

Chú thích

Liên kết ngoài
Website Cộng đồng Misamis Occidental

Tỉnh của Philippines


title: 25190 Thomasgoodin

text:
25190 Thomasgoodin (tên chỉ định: 1998 SM118) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 16 tháng 9 năm 1998. Nó được đặt theo tên Thomas J. T. Goodin, an American student và finalist in the 2008 Society for Science & the Public middle school science competition.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Megachile sicheli

text:
Megachile sicheli là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1903


title: Người Êđê

text:
Người Êđê (tiếng Êđê: Anak RaĐê hay được dùng phổ biến theo cộng đồng là Anak Đê hay Đê-Ga) là một dân tộc có vùng cư trú truyền thống là miền trung Việt Nam và đông bắc Campuchia. Tại Việt Nam người Ê Đê được công nhận trong số 54 dân tộc tại Việt Nam. Theo trang Joshua Project tổng dân số người Ê Đê năm 2019 là 402 ngàn người, cư trú chủ yếu tại Việt Nam và Campuchia. Người Ê Đê nói tiếng Ê Đê, một ngôn ngữ thuộc phân nhóm ngôn ngữ Chăm thuộc ngữ chi Malay-Polynesia của ngữ hệ Nam Đảo. Người Ê Đê thuộc nhóm chủng tộc Austronesia.

Trước năm 1975, tại miền nam Việt Nam, trong văn bản hành chính của Việt Nam Cộng hoà, người Ê Đê được gọi là người Raday (Rhade). Theo tài liệu của Ủy ban Dân tộc Chính phủ Việt Nam dân số người Ê Đê thống kê ngày 01/04/2009 là khoảng 331.194 người, xếp thứ 11 về số lượng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Người Ê Đê hiện nay khá đặc trưng, nổi bật là một cộng đồng có xu hướng tương đối thống nhất ý thức dân tộc, cũng là một cộng đồng dân tộc-tôn giáo khá rõ nét chiếm số nhiều ảnh hưởng của đạo Tin Lành.

Lịch sử, nguồn gốc và tên gọi Anak Đêga (Êđê)
Truyền thuyết của người Êđê kể lại rằng: Một người thủ lĩnh (Krung) từ Ấn Độ tên là Radaya (Y-Đê) đến xứ sở của công chúa mẹ Xứ Sở tên là Nagar (H-Gar). Radaya đã chinh phục được xứ sở của Nagar sau đó kết hôn với công Chúa mẹ Xứ sở Nagar được phong làm Krung. Con cháu hậu duệ của họ được gọi là Anak Kudaya Nagar sau này rút gọn âm lại thành Anak Đê Gar có nghĩa là con cháu của thủ lĩnh Ấn Độ Kudaya(Y-Đê) với Công Chúa xứ sở Nagar (H-Gar). Đây là truyền thuyết khá phổ biến ở cư dân bản địa Đông Nam Á để giải thích nguồn gốc cội nguồn.
Vào đầu công nguyên, xuất hiện hai vương quốc của người Malayo -                    Polynesia lớn trên bán đảo Đông Dương: Phù Nam và Chiêm Thành. Lãnh thổ Phù Nam rộng từ Vịnh Thái Lan đến Biển Hồ nhưng ảnh hưởng tỏa lên Thượng Lào và Bắc Miến Điện. Chiêm Thành gồm nhiều vương quốc nhỏ sinh hoạt độc lập với nhau dọc các đồng bằng eo hẹp miền Trung đến chân dãy Trường Sơn về phía Tây: Lâm Ấp hay Indrapura (Bình Trị Thiên), Amaravati (Quảng Nam), Vijaya (Bình Định), Aryaru (Phú Yên), Kauthara (Khánh Hòa) và Panduranga (Phan Rang). Sinh hoạt chính của người Malayo - Polynesia là trồng lúa nước và buôn bán. Để tìm thêm nguồn hàng quí hiếm trao đổi với các thuyền buôn, người Malayo - Polynesia mở rộng tầm kiểm soát lên các vùng rừng núi đồng thời khuất phục luôn các nhóm dân cư bản địa đã có mặt từ trước, điển hình nhóm Bih ven Krông Ana mà ngày nay được gọi là ÊĐê Bih với kỹ năng dệt, trang sức, làm gốm, trồng lúa nước. Nhóm Bih là nhóm Malayo - Polynesia định cư và chạy nạn sớm vào sâu nhất trong lục địa, họ đem theo kỹ thuật trồng lúa nước ven sông,dệt vải thô, trang sức hạt, và kỹ nghệ làm gốm thô. Theo chiều lịch sử, danh tự Ê Đê có nguồn gốc từ cách đọc âm của người Champa, bia ký Champa cổ nhất tại tháp Po Nagar vào khoảng thế kỷ VIII đã ghi chép về tộc danh Rang Đê vùng sông Nha Trang, sông Jing, sông Hing. Những bia ký sớm nhất của Champa thế kỷ VIII - đã có nhắc đến nhóm Rangde ven sông Ea trang (Nha Trang). Trong Bia Po Nagar được dựng năm 965 tại tháp Po Nagar (Nha Trang, Khánh Hòa): Nội dung bia như sau:Vào khoảng năm 703 - 706 lịch saka (781 - 784 Công lịch), vua Satyavarman cho dựng một linga (linh vật) thờ thần Siva và lập cháu mình lên làm vua Vikrantavarman(vì theo chế độ mẫu hệ nên cậu truyền ngôi cho cháu theo dòng mẹ)... và đức Vua có thu phục được người Randaya (Rang Đê).Rất có thể từ Rang Đê sau này bị biến âm thành Raday hay Êđê.
Ngoài ra, người Ê đê còn tự nhận là nhóm tộc Đêga, Êđê Êga Anak Đêga - người trên Cao Nguyên. Đêga là từ tiếng Ấn Độ srakrit Deccan, và bản thân nó lại có nguồn gốc từ tiếng Phạn दक्षिण, Đêkṣarṇa, nghĩa là "cao nguyên phía nam".

[[Tập tin:National_Museum_of_Vietnamese_History42.JPG|nhỏ| Bia ký Tháp Pô Nagar dưới đời Vua Satyavarman vị vua đổi tên nứớc từ Lâm Ấp Hoàn Vương thành Campa'Degar - Campa'nagar (Chiêm Thành) sau khi thống nhất các bộ lạc Nam Đảo ở miền trung Việt Nam ngày nay. Bia chữ phạn dựng Vào khoảng năm 703 - 706 lịch saka Ấn-Độ (781 - 784 Công lịch) có nhắc đến công lao của Đức Vua có công chinh phục các bộ lạc Rang Đê ven sông Nha Trang (Ea Trang), Sông Jing(Krông Jing), Sông Hinh (Krông Hing). Hiện đang lưu giữ tại bảo tàng lịch sử Việt Nam.]]Đến cuối thế kỷ VII, quân Java của Indonesia từ Biển Đông lại tràn vào đánh phá Ea ryu (Phú Yên) và Kauthara- Ea Trang (Khánh Hòa), một phần lớn dân chúng Chiêm Thành đã chạy lên cao nguyên M'Đrak tị nạn mang theo những văn hóa tập tục mẫu hệ, kiến trúc, trồng trọt và ngôn ngữ Chiêm Thành giai đoạn sơ khai có yếu tố Ấn Độ hóa hơn mà tạo thành các nhóm Raday. Người Rang Đê được cho là tổ tiên của người Êđê và Jarai,đã được ghi chép khá nhiều trong các bia ký Champa. Vào năm 1283, quân Mông Cổ tràn xuống xâm lăng Champa. Trước đoàn quân hùng mạnh của Mông Cổ, vua Champa quyết định rút quân lên vùng Tây nguyên để ẩn náu. Theo ông Marco Polo, một nhà du hành Âu Châu, vua Champa chịu bỏ trống toàn bộ lãnh thổ đồng bằng cho quân Mông Cổ chiếm đóng. Trong suốt hai năm chờ đợi không giao chiến, vì thiếu lương thực, quân Mông Cổ tự rút lui ra khỏi Champa. Rất có thể là trước sự xâm lược của đế quốc Mông Cổ, sau này là cuộc Nam Tiến của người Việt xuống đất Champa tạo ra các làn sóng người Champa vùng ven biển Trung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bình nguyên Cheo Reo hỗn dung với cộng đồng Raday có trước, từ đó tạo ra nhóm tộc người mới Anak Jarai lấy từ tên Pô Kurung Garai với hàm ý là những người Raday theo Vua Chế Mân chống xâm lược Mông Cổ. Trích diễn biến lịch sử như sau: Tại Đại Việt, sau khi ổn định triều chính, năm 1252 Trần Thái Tông dẫn đại quân đi đánh Chiêm Thành. Cuộc tiến công kéo dài gần một năm, thành Vijaya thắt thủ, vương phi Bố Gia La cùng nhiều cung phi, tù binh và quan chức triều đình Champa bị bắt mang về Đại Việt. Jaya Paramesvaravarman II bị tử trận năm 1254, em là hoàng tử Sakan Vijaya lên thay, hiệu Jaya Indravarman VI. Jaya Indravarman VI duy trì giao hảo với Đại Việt, triều cống đều đặn. Năm 1257, nhà Trần rút quân về nước, lúc đó đang bị quân Nguyên (Mông Cổ) đe dọa. Năm 1257, Jaya Indravarman VI bị ám sát, hoàng tử Pulyan Sri Yuvaraja, con người chị (công chúa Suryadevi) lên thay, hiệu Jaya Sinhavarman VI. Năm 1266, hoàng tử ChayNuk, con Jaya Paramesvaravarman II, lên kế vị, hiệu Indravarman V. Indravarman V tiếp tục giao hảo tốt với Đại Việt. Năm 1278, Indravarman V sai hai sứ giả (Bồ Tinh và Bồ Đột) sang Đại Việt xin bảo hộ và thành lập một liên minh chống lại quân Mông Cổ. Hay tin này, năm 1281, vua Nguyên (Hốt Tất Liệt) cử hữu thống chế Toa Đô (Sogatu) và tả thống chế Lưu Thâm cùng tham chính A Lý và Ô Mã Nhi mang 10 vạn thủy binh từ Quảng Châu sang Chiêm Thành buộc Indravarman V phải đích thân về Trung Quốc triều cống. Không chống nổi quân Mông Cổ, Indravarman V chịu đặt Chiêm Thành dưới sự bảo hộ của nhà Nguyên (Trung Quốc) năm 1282. Toa Đô được nhà Nguyên phong làm thống đốc toàn quyền cai trị xứ Chiêm Thành, tiểu vương Champa nào chịu theo quân Nguyên đều được phong làm phó vương. Hoàng tử Harijit Pô Đêwađa Svor (hay Pô Đêpitathôr) hay còn gọi là Pô Đê con Indravarman V, cùng mẹ là hoàng hậu Gaurendraksmi, không chấp nhận sự đô hộ của Mông Cổ rút vào rừng núi về Ea Hleo theo đoàn quân hộ tống Rang Đê, tổ chức kháng chiến. Harijit mộ được khoảng 20.000 người Rang Đê sinh sống trên cao nguyên Ya Heou (Eâ Hleo), tấn công quân Nguyên trên khắp lãnh thổ Bắc Chiêm Thành. Năm 1283, Toa Đô dẫn đầu một đoàn quân gồm 5.000 người, 100 tàu và 250 thuyền đi dọc theo bờ biển Ea ryu (Tuy Hòa - Phú Yên ngày nay) và vào cửa sông Krông Ea Drăng (Sông Đà Rằng,Sông Ba,Iapa, Ea Pa, Krong Pa) đổ bộ lên cao nguyên Madrak, Ea H'Leo (Tây Nguyên) nhưng bị đánh bại. Quân Mông Cổ - một phần bị bệnh tật, không chịu đựng nổi khí hậu nóng nực của miền nhiệt đới, một phần vì đói kém, thiếu tiếp liệu từ lục địa - phải rút về trấn giữ đồng bằng.Năm 1288 Indravarman V mất, hoàng tử Harijit lên ngôi, hiệu Jaya Sinhavarman III (Chế Mân), đặt kinh đô tại Vijaya. Mặc dù không triều cống nhà Trần, bang giao giữa Đại Việt và Chiêm Thành rất là thắm thiết. Chỉ một thời gian ngắn sau Chiêm Thành hùng mạnh trở lại, các vương quốc lân bang, trong có Đại Việt cử người sang thông hiếu đều đặn. Nhiều đền đài được xây cất cả tại đồng bằng lẫn trên cao nguyên. Chế Mân cho xây một tháp trên đồi Chư Hala, gọi là đồi Trầu, để dân chúng đến tế lễ, sau này là tháp Pô Kurung Garai (Tháp Chàm Phan Rang). Chế Mân cho xây một đền thờ tại Yang Prong gần sông Êâ H'leo (Êa Sup- Tây Bắc Đắk Lắk ngày này) để đón nhận phẩm vật dâng cúng vua của người Raday trên Tây Nguyên.

Vào năm 1471 Đại Việt sử ký toàn thư có ghi chép về sự kiện người Chămpa đầu hàng quân Đại Việt của Vua Lê Thánh Tông như sau: Một lúc sau, đứng xa trông thấy toán quân đi trước đã trèo lên được chỗ tường thấp trên mặt thành, bèn bắn luôn ba tiếng pháo để tiếp ứng, lại hạ lệnh cho vệ quân thần võ phá cửa đông thành tiến vào. Thành Chà Bàn bị phá vỡ. Quân Đại Việt bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn bốn vạn thủ cấp. Ngô Nhạn dẫn tướng đầu hàng là bác ruột Trà Toàn tên là Bô Sản Ha Ma. Lê Thánh Tông sai trưng bày những thứ người Chiêm dùng làm lễ vật đem đến xin hàng mà ở Đại Việt không có, sai viên quan đô úy Đỗ Hoàn chỉ tên từng thứ một. Có cái hộp bạc, hình như thanh kiếm, vua hỏi vật gì. Hoàn trả lời rằng đó là đồ của nước Chiêm từ xưa, người làm quốc vương phải có vật đó để truyền cho con cháu. Quân Thuận Hóa bắt sống Trà Toàn dẫn đến trước vua Lê Thánh Tông, nhà vua cho Trà Toàn được sống. Hôm ấy là ngày mồng 1 tháng 3 âm Lịch (1471).cuộc Nam Tiến của người Việt xuống đất Champa tạo ra các làn sóng người Champa vùng ven biển Trung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bình nguyên Cheo Reo hỗn dung với cộng đồng Rang đê có trước, từ đó hình thành ra nhóm tộc người mới Anak Jarai.Nhóm Rang Đê vùng thung lũng sông Ba tự gọi mình là Ană Garai. Ană Pô Garai chính là cụm danh xưng Ană Pô Kurung Garai (Pô Krung Grai là cách gọi tôn xưng thái tử Champa là Harijit (Rochom Mal) lãnh đạo người Raday đánh đuổi Mông Cổ. Kurung hay Krung trong ngôn ngữ Raday và Malay cổ có nghĩa là thủ lĩnh. Dần dần, Pô Krung Garai hay Pô KLong Garai phiên âm thành Jarai. Jarai tách khỏi khối bộ tộc Raday để tự nhận mình là Anăk Jarai với ý nghĩa là những đứa con của Vua Chế Mân (Pô Krung Grai, Pô Klong Grai hay anak Jarai,DRai)

Tiểu quốc Jarai (tên gọi khác: Ala Čar Pơtao Đêga/ Dhung Vijaya/Nam Vijaya / Nam Bàn / Nam Phan / Nam Phiên / Chămpa Thượng) là một tiểu quốc cổ của các bộ tộc Nam Đảo ở Tây Nguyên, Việt Nam với bộ tộc nòng cốt là người Ja Rai và người ÊĐê hình thành từ khoảng cuối thế kỷ XV và chấm dứt sự tồn tại sau khi phân rã ra thành các bộ tộc độc lập vào khoảng cuối thế kỷ XIX.Tiểu quốc này được cai trị bởi các vị tiểu vương mà người Việt gọi là Thủy Xá - Hỏa Xá tức là Pơtao Apui - Pơtao Êa.Theo tương truyền các vị Vua là hiện thân của Thần Gươm Y Thih (nhân vật trong các truyền thuyết của người người Ê đê và Jarai. Một tài liệu khác ghi là 20 "đời vua" tiểu quốc Jrai, là người kế tục giữ gươm thần do chàng Y Thih để lại. Có kiến khác cho rằng gươm thần của các Pơ tao thực ra là các bảo vật truyền ngôi của hoàng gia Chăm Pa sau khi Lê Thánh Tông tiêu diệt thành Vijaya (Đồ bàn, Bình Định). Xét về hình thái tộc người Rhade (Ê Đê) lui về phía nam và cùng các nhóm Jarai thực ra la một dân tộc Rang Đê], hai nhóm tộc người này bị phân li do nguyên nhân lịch sử mà trong tiếng Jarai gọi là thời kỳ Tiah Phara. Nghĩa là cuộc phân ly anh em.

Hiện nay, các nhóm cư dân Ê đê nhận tự thân là Anak Aê Diê, đọc chệch thành Anak Ê Đê - những người con do trời sinh ra, vì cho rằng vị thần tối cao của họ là A.Ê - D.I.Ê nghĩa là Thượng đế theo truyền thuyết của người ÊĐê được lưu truyền đến ngày nay.

Dân số và địa bàn cư trú
Dân tộc Ê Đê bao gồm khoảng gần một nửa triệu (~490.000 người) đang sinh sống ở các nước trên thế giới như Campuchia, Việt Nam, Thái Lan, Hoa Kỳ, Canada, Pháp, Phần Lan, Thụy Điển... Trong đó miền trung cao nguyên của Việt Nam là quê hương bản địa lâu đời của người Ê Đê. Đây là nhóm dân tộc có nguồn gốc từ nhóm tộc người nói tiếng Mã Lai từ các hải đảo Thái Bình Dương đã có mặt lâu đời ở Đông Dương; truyền thống dân tộc vẫn mang đậm nét mẫu hệ thể hiện dấu vết hải đảo của nhóm tộc người nói tiếng Malay-Polynesia. Các nhóm địa phương bao gồm các nhóm:
Êđê Kpă (tự nhận là chính dòng Đê). Cư trú quanh thành phố Buôn Ma Thuột, Krông Ana, Krông Pač, Čư̆ Mgar. Là ngôn ngữ chuẩn có chữ viết của người Êđê.
- Họ chính của Êđê Kpă: Niê, Buôn Yă (Byă), Êban, Niê Kdăm...
Êđê Adham xuất phát từ chữ Ấn Độ là Adaham có nghĩa là vùng trũng đệm, pha tạp.Êđê Adham cư trú tại huyện Krông Bŭk, Čư̆ Mgar, Thị xã Buôn Hồ, Krông H-Nang và một phần Êa Hleo của tỉnh Dak Lak
- Họ của Êđê Adham: Êya, Kpơr, Kbuôr..vvv
Êđê Mdhŭr xuất phát từ chữ Ấn Độ là Madahura có nghĩa là vùng cằn cỗi, vùng đất thấp. Êđê Mdhur cư trú tại huyện Mdrak của phía đông tỉnh Dak Lak, Sông Hinh của tỉnh Phú Yên.
- Họ của người Êđê Mdhur: Hra, Lemo, Rơ Ô...
Êđê Bih tiếng Việt là Êđê cổ là nhóm Rang Đê cổ nhất bảo lưu nhiều dấu vết cổ qua ngôn ngữ, Êđê Bih có truyền thống làm gốm, dệt chiếu, trồng lúa nước, đặc biệt các phụ nữ có điệu múa mang tên Rom Wŏng (Kdŏ Dar), Kông Tuôr. Họ Cư trú ven sông Krông Ana, sông Krông Knô của tỉnh Đak Nông. Một số vẫn đang gần hang Băng Adrênh của Buôn Cuê, Xung quanh hồ Êa Kao, hồ Lăk, tại các huyện Krông Bông, Buôn Đôn, Cư Kuiñ.
Họ của người Êđê Bih: BuônDăp (Bdap), Hdruĕ, Êñuôl, Hđơ̆k, Buôn Krông (Bkrông), Hlŏng, Kmăn, Hmŏk, Knul, Êčăm...
Êđê Krung xuất phát từ chữ Kurung trong ngôn ngữ Rang Đê cổ, Khi vua Chế Mân, Chế Bồng Nga mộ lính đi đánh giặc họ tự gọi các thủ lĩnh đó là Kurung hay Krung. Cư trú chủ yếu tại huyện Êa Hleo, Krong Buk của tỉnh Dak Lak.
- Họ Êđê Krung: Mlô, Ktla, Aliô, Kđoh, Mdrang, Adrơng, Ksơr, Kpă...v.v.
Ngoài ra còn có các nhóm địa phương nhỏ khác: Blô, Dongmak, Hwing, Êban... Nhưng hầu như người Êđê không có sự khác biết lớn giữa các nhóm địa phương. Người Êđê là nhóm dân tộc có xu hướng thống nhất ý thức tộc người, biểu hiện rõ nét nhất là ranh giới khác biệt giữa các nhóm địa phương tồn tại trước kia thì ngày nay đã hoàn toàn bị xóa bỏ bằng việc thống nhất tôn giáo, ngôn ngữ và chữ viết và người Êđê tự gọi họ là Anak Đê đọc tránh từ Anak Aê-Diê, nghĩa là những đứa con của Yàng (Thần Linh).
Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Êđê ở Việt Nam có dân số 331.194 người, cư trú tại 59 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố. Người Êđê cư trú tập trung tại tỉnh:
Đắk Lắk (298.534 người, chiếm 17,2% dân số toàn tỉnh và 90,1% tổng số người Êđê tại Việt Nam),
Phú Yên (20.905 người),
Đắk Nông (5.271 người),
Khánh Hòa (3.396 người)..Tại một số quốc gia khác, như Campuchia, Hoa Kỳ, Canada và các nước Bắc Âu cũng có một ít người Êđê sinh sống, song chưa có số liệu chính thức.

Đặc điểm kinh tế
Người Ê Đê làm rẫy là chính, riêng nhóm Bíh làm ruộng nước theo lối cổ sơ, dùng trâu dẫm đất thay việc cày, cuốc đất. Ngoài trồng trọt còn chăn nuôi, săn bắn, hái lượm, đánh cá, đan lát, dệt vải. Trên nương rẫy, ngoài cây chính là lúa còn có ngô, khoai, bầu, thuốc lá, bí, hành, ớt, bông.
Đặc điểm làm rẫy của người Ê Đê là chế độ luân khoảnh, tức là bên cạnh những khu đất đang canh tác còn có những khu đất để hoang để phục hồi sự màu mỡ. Ngày nay người Ê Đê gắn mình với sản xuất nông sản cây công nghiệp: cà phê, cao su, hồ tiêu, ca cao,...
Nghề trồng trọt ở đây có nuôi trâu, bò, voi. Người dân ở đây còn tự làm ra được đồ đan lát, bát đồng, đồ gỗ, đồ trang sức, đồ gốm.
Hôn nhân gia đình
Trong gia đình người Ê Đê, chủ nhà là phụ nữ theo đó của cải và đất đai sẽ được truyền từ mẹ sang con gái, theo chế độ mẫu hệ có đặc điểm rất khá tương đồng với chế độ mẫu hệ của người Minangkabau ở đảo Sumatra của Indonesia, con cái mang họ mẹ,trước đây con trai không được hưởng thừa kế,bây giờ có sự bình đẳng trong nhà. Phụ nữ chịu trách nhiệm trong quản lý gia đình,chăm sóc con cái, mồ mả tổ tiên,của cải thừa kế cho con cái... Đàn ông chịu trách nhiệm trong việc ngoại giao, giao lưu buôn bán với cộng đồng bên ngoài đồng thời các vấn đề tôn giáo và chính trị cũng là trách nhiệm của người đàn ông. Cho nên vai trò và địa vị của đàn ông Ê đê bên ngoài xã hội là rất lớn. Đàn ông cư trú trong nhà vợ. Nếu vợ chết và bên nhà vợ không còn ai thay thế theo tục nối dây thì người chồng phải về với chị em gái mình. Khi chết, được đưa về chôn cất bên người thân của gia đình mẹ đẻ.Chỉ con gái được thừa kế tài sản, người con gái út được thừa kế nhà tự ông bà và phải nuôi dưỡng cha mẹ già. Đây là nét ảnh hưởng từ quy định của xã hội từ thời phong kiến Chămpa mà người Ê đê chịu ảnh hưởng trong suốt thế kỷ dài trong lịch sử.

Văn hóa

Người Êđê có kho tàng văn học truyền miệng phong phú: thần thoại, cổ tích, ca dao, tục ngữ, đặc biệt là các Khan (trường ca, sử thi) nổi tiếng với Khan Dam San, Khan Dam Kteh Mlan, Khan Dam Khing Jŭ,... Người Êđê yêu ca hát, múa Rom Wong (kdŏ dar) nhịp nhàng, múa kông tuôr, thích tấu nhạc và thường rất có năng khiếu về lĩnh vực này. Nhạc cụ có cồng chiêng, trống, sáo, Gôc, Kni, đàn, Đinh Năm, Đĭng Buôt là các loại nhạc cụ phổ biến của người Êđê và được nhiều người yêu thích.

Đặc tính tâm lý trong văn hóa
Người Ê Đê có lòng trung thực, kiên nhẫn với sự khó khăn, chịu đựng nhọc nhằn trong lao động, chăm chỉ, nhiệt tình trong công việc, nhưng dễ nổi loạn chống lại khi bị chèn ép và áp bức. Điều này đã minh chứng trong suốt ngàn năm lịch sử đấu tranh bảo vệ cộng đồng của người Êđê. Vì vậy đối với người ÊĐê, dù chỉ một lần thôi thì cũng đủ để mất hết lòng tin thậm chí dẫn đến hiềm khích kéo dài đến cả thế hệ sau.

Đôi nét về nhân chủng

Người Ê Đê chiếm 17 % dân số tại tỉnh Đắk Lắk. Dân tộc này nằm trong nhóm các tộc người sử dụng ngôn ngữ Malay-Polynesia, sống trên khắp Đông Nam Á. Đa số người Ê Đê ngày nay là tín đồ Tin Lành - một tôn giáo du nhập hòa trộn nhiều thành phần tín ngưỡng dân gian bản địa, và người Ê Đê không có tục thờ cúng tổ tiên. Người Ê Đê thường có bề ngoài điển hình của người Đông Nam Á, trông gần giống người hải đảo Indonesia, Philippines và Malaysia. Tuy nhiên, người Ê Đê không thuần chủng, bề ngoài có nhiều nét khác nhau, đó là do kết quả của nhiều thế kỉ pha trộn với người Ấn Độ xa xưa, người M'nông thuộc ngôn ngữ Môn-Khmer, người Pháp thời thuộc địa, và người Việt.

Nhà cửa

Tộc người Ê Đê vốn thuộc nhóm cư dân ngôn ngữ Malay-Polynesia, có nguồn gốc lâu đời từ vùng biển. Mặc dù đã chuyển cư vào miền trung Việt Nam hàng ngàn năm trước, và di cư lên Tây Nguyên khoảng sớm nhất vào cuối thế kỷ VIII đến thế kỷ XV nhưng trong sâu thẳm văn hóa của người Ê Đê, bến nước và con thuyền là những hình ảnh chưa hề phai nhạt. Nhà sàn Ê Đê có hình con thuyền dài, cửa chính mở phía trái nhà, cửa sổ mở ra phía hông. Bên trong nhà có trần gỗ hình vòm giống hệt mui thuyền. Có nhiều buôn Ê Đê trù phú với hàng trăm ngôi nhà dài trông như một hạm đội thuyền Nam Đảo đang rẽ sóng giữa thế giới biển đảo, đây là nét đặc trưng có hầu hết ở các tộc người nói tiếng Mã Lai. Nhà người Ê Đê thuộc loại hình nhà dài sàn thấp, thường dài từ 15 đến hơn 100 m tùy theo gia đình nhiều người hay ít người. Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng không giống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên. Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu hệ. Bộ khung kết cấu đơn giản. Cái được coi là đặc trưng của nhà Ê Đê là: hình thức của cầu thang, cột sàn và cách bố trí trên mặt bằng sinh hoạt. Đặc biệt là ở hai phần. Nửa đằng cửa chính gọi là Gah là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung của cả nhà dài, bếp chủ, ghế khách, ghế chủ, ghế dài (Kpan) (tới 20 m), chiêng ché,... nửa còn lại gọi là Ôk là bếp đặt chỗ nấu ăn chung và là chỗ ở của các đôi vợ chồng, chia đôi theo chiều dọc, phần về bên trái được coi là "trên" chia thành nhiều gian nhỏ. Phần về bên phải là hành lang để đi lại, về phía cuối là nơi đặt bếp. Mỗi đầu nhà có một sân sàn. Sân sàn ở phía cửa chính được gọi là sân khách. Muốn vào nhà phải qua sân sàn. Nhà càng khá giả thì sân khách càng rộng, khang trang.

Trang phục
Có đầy đủ các thành phần, chủng loại trang phục và phong cách thẩm mỹ khá tiêu biểu cho các dân tộc khu vực Tây Nguyên. Y phục cổ truyền của người Êđê là màu đen, có điểm những hoa văn sặc sỡ. Đàn bà trùm khăn lên đầu, mặc áo, quấn váy (iêng). Người Đàn ông Êđê (Radaya) ngày xưa phân biệt rất rõ về địa vị, ngoài trang phục cổ truyền gồm có Ao Kiêr Nut (áo liền nút), khố kteh và đầu quấn khăn (Păn Ka-Ưm) được binh lính và nông dân tầng lớp thấp mặc, thì các thủ lĩnh (Krung) hay quý tộc Êđê (Radaya) thường mặc Čhum Kpin. Người Êđê ưa dùng các đồ trang sức bằng bạc, đồng, hạt cườm. Trước kia, tục cà răng quy định mọi người đều cắt cụt 6 chiếc răng cửa hàm trên, nhưng lớp trẻ ngày nay không cà răng nữa.
Trang phục nam
Nam để tóc ngắn quấn khăn màu đen nhiều vòng trên đầu và đeo sbay trong dịp lễ. Y phục truyền thống gồm áo và khố.

Áo có hai loại cơ bản:
Loại áo dài trùm mông: Đây là loại áo khá tiêu biểu cho người Êđê qua trang phục nam, có tay áo dài, thân áo cũng dài trùm mông, có xẻ tả và khoét cổ chui đầu. Trên nền chàm của thân và ống tay áo ở ngực, hai bên bả vai, cửa tay, các đường viền cổ, nơi xẻ tà gấu áo được trang trí và viền vải đỏ, trắng. Đặc biệt là khu giữa ngực áo có mảng sọc ngang trong bố cục hình chữ nhật tạo vẻ đẹp, khỏe, lực lãm.
Loại áo dài quá gối: Đây là loại áo dài quá gối, có khoét cổ, ống tay bình thường không trang trí như loại áo dài trùm mông nói trên,...

Khố có hai loại cơ bản:
Khố (Kpin): chủ yếu được dùng cho binh lính và nông dân tầng lớp thấp mặc. Khố này có nhiều loại và được phân biệt ở sự ngắn dài có trang trí hoa văn như thế nào. Đẹp nhất là các loại ktêh, drai, đrêch, piêk, còn các loại bong và băl là loại khố thường.
Khố quần (čhum kpin): được dùng cho tướng lĩnh và các nhà quý tộc danh giá. Khố quần gồm có ba màu chủ đạo, màu đen, đỏ và xanh.

- Đen: tượng trưng cho đất

- Đỏ: tượng trưng cho những nhà giàu quý tộc làm quan.

- Xanh: tượng trưng cho núi và rừng

Áo thường ngày ít có hoa văn, bên cạnh các loại áo trên còn có loại áo cộc tay đến khủy, hoặc không tay. Áo có giá trị nhất là loại áo Ktêh của những người quyền quý có dải hoa văn "đại bàng dang cánh", ở dọc hai bên nách, gấu áo phía sau lưng có đính hạt cườm. Nam giới cũng mang hoa tai và vòng cổ.

Trang phục nữ

Phụ nữ Êđê để tóc dài buộc ra sau gáy hoặc trùm khăn lên đầu. Họ mang áo váy trong trang phục thường nhật. Xưa họ để tóc theo kiểu búi tó và đội nón duôn bai. Họ mang đồ trang sức bằng bạc hoặc đồng. Vòng tay thường đeo thành bộ kép nghe tiếng va chạm của chúng vào nhau họ có thể nhận ra người quen, thân.

Áo: Áo phụ nữ là loại áo ngắn dài tay, khoét cổ (loại cổ thấp hình thuyền) mặc kiểu chui đầu. Thân áo dài đến mông khi mặc cho ra ngoài váy. Trên nền áo màu chàm thẫm các bộ phận được trang trí là: cổ áo lan sang hai bên bả vai xuống giữa cánh tay, cửa tay áo, gấu áo. Đó là các đường viền kết hợp với các dải hoa văn nhỏ bằng sợi màu đỏ, trắng, vàng. Cái khác của trang phục áo nữ Êđê khác Gia Rai về phong cách trang trí là không có đường ở giữa thân áo. Đếch là tên gọi mảng hoa văn chính ở gấu áo. Ngoài ra phụ nữ còn có áo lót cộc tay (áo yếm).
Váy: Đi cùng với áo của phụ nữ Êđê là chiếc váy mở (tấm vải rộng làm váy) quấn quanh thân. Cũng trên nền chàm, váy được gia công trang trí các sọc nằm ngang ở mép trên, mép dưới và giữa thân bằng chỉ các màu tương tự như áo. Đồ án trang trí tập trung hơn ở mép trên và dưới thân váy. Có thể đây cũng là phong cách hơi khác với váy của dân tộc Gia Rai. Váy có nhiều loại phân biệt ở các dải hoa văn gia công nhiều hay ít. Váy loại tốt là m'iêng đếch, rồi đến m'iêng drai, m'iêng piơk. Loại bình thường mặc đi làm rẫy là bong. Hiện nay nữ thanh niên thường mặc váy kín.
Khăn: Có 2 loại khăn.
1. Khăn trùm đầu: được chọn các loại vải mềm và cuốn lên đầu, tùy theo màu vải sở thích của cá nhân.

2. Khăn lah (Sbay): được đeo trên các dịp lễ bên vai, được làm băng tâm vải rộng khoảng 20mm, dài tùy theo sở thích hợp với mình.

Tôn giáo

Phần lớn người Ê Đê theo đạo Tin Lành được các nhà truyền giáo phương Tây[ai! là ai?] truyền vào những năm đầu của thế kỷ XX. Dak Lak nơi tập trung đông người Ê Đê nhất cũng là nơi có tín đồ Tin Lành nhiều nhất Việt Nam. Họ thường đọc kinh cầu nguyện tại các nhà riêng của mục sư, và các nhà thờ Tin lành. Công giáo Rôma được truyền bá thông qua các nhà truyền giáo sau này là người Pháp. Tỉ lệ người Êđê theo Công giáo thấp hơn so với Tin Lành, do chưa được truyền giáo hoặc do yếu tố tâm lý và nguyên nhân lịch sử. Sau Hiệp định Genève, Ngô Đình Diệm cho hủy bỏ quy chế Hoàng triều Cương thổ, tức chấm dứt đặc quyền của Quốc trưởng Bảo Đại trên vùng Cao nguyên và gom vùng đất này vào lãnh thổ chung của Quốc gia Việt Nam. Về mặt kinh tế có khoản mở rộng đất đai canh tác và lập các khu dinh điền, định cư hàng trăm nghìn người Kinh từ miền Bắc di cư vào Nam. Một số được đưa lên vùng Tây Nguyên chiếm một số đất người Thượng làm các khu dinh điến, sự xuất hiện đông đột ngột người Kinh, cùng với sự kỳ thị chủng tộc, mất đất đai, văn hóa bị xâm phạm, đã để lại vết đau trong tâm lý của người Êđê.

Những người Ê đê theo Công giáo thì thường đến các nhà nhờ tại địa phương vào ngày Chủ nhật. Một số rất ít theo Phật giáo tại các vùng đô thị. Số còn lại vẫn theo nét tín ngưỡng cổ truyền, thờ cúng các thần hộ thân cho mình.
Lịch pháp theo tôn giáo truyền thống của người Ê-đê có sự khác biệt so với lịch pháp công lịch,thứ lịch đếm ngày chậm hơn một ngày so với công lịch. Người Êđê sử dụng lịch pháp Moise có nguồn gốc từ Do Thái giáo. Đó là ngày bắt buộc người Eđê phải nghỉ ngơi thờ phượng vào ngày Thứ 7 (Hruê Kjuh) hay còn gọi là Hrue Sabbath (shab-bawth') tức ngày Chủ nhật (Sunday) trong Công Lịch Việt Nam.
So sánh Lịch pháp Ê-đê với các lịch pháp Công Lịch

Người Ê Đê coi số 7 là con số linh thiêng, và con số tận trong hàng đơn vị tiếng Ê-Đê cùng sau con số 7 đều là những số ghép. Người Ê-đê theo Tin Lành thờ phượng đúng vào ngày Thứ 7 mà họ gọi là (Hrue Sabbath): Ngày Nghỉ ngơi - Trùng vào ngày Chủ nhật (Sunday) trong Công Lịch. Những ngày này đa số tín đồ thường kiêng không làm việc nương rẫy hay lao động chân tay khác.
Đạo Tin Lành truyền thống của người Ê-đê đã Tin lành hóa nhiều tín ngưỡng bản địa với nhiều quy tắc kiêng cự khá nghiêm ngặt: Cấm hôn nhân ngoại giáo, không ăn thịt động vật chết hay thú vật cắn, không ăn thực phẩm liên quan cúng tế ngoại giáo, cấm thờ ảnh tượng, không ăn huyết động vật và những thức ăn chế biến từ huyết động vật, cấm dùng đồ uống có men như rượu, bia và thuốc lá, đưa tang ma vào lúc 9 giờ buổi sáng theo quan niệm phải mặt trời (ánh bình minh) chiếu xuống huyệt góc 60 độ về hướng Tây (?)...

Tên họ người ÊĐê

Chữ viết

Trước khi người Pháp đặt chân lên Tây Nguyên (Đêga), người Êđê đã có chữ viết riêng theo lối văn tự Pali- Sancrit của Ấn Độ mà người Êđê gọi là " Boh hră", có thể là một trong những loại dạng kiểu chữ viết cong của người Champa, loại chữ Sancrit này được viết trên giấy da " mơar klĭt", hay trên lá cọ khô "Hla guôl", loại chữ này hoàn toàn thất truyền sau năm 1954 bởi chính sách Việt hóa và cấm dậy ngôn ngữ bản địa dưới thời tổng thống Ngô Đình Diệm của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, những văn bản bằng chữ Êđê cổ cuối cùng bị chính quyền Ngô Đình Diệm thiêu huỷ hoàn toàn. Trong thời gian cai trị của người Pháp, chính quyền thuộc địa đã cổ vũ sử dụng chữ viết theo mẫu tự Latin do 2 thầy giáo Y-Ut và Y-Jut sáng tạo ra vào khoảng những năm đầu thế kỷ XX. Mục đích chủ yếu là nhằm phục vụ giáo dục. Trong khi người theo Công giáo và Tin Lành dùng nó để ghi chép Kinh Thánh và Gia Phả.
So với các dân tộc ít người khác tại Việt Nam, người Ê Đê là sắc dân có chữ viết theo bảng chữ cái La tinh khá sớm, người Ê Đê có chữ viết từ thập niên 1920. Các nhà truyền giáo Tin Lành đã phối hợp với các chuyên viên ngôn ngữ học tại Viện Ngôn ngữ học Mùa hè đặt chữ viết cho người Ê Đê để dịch Kinh Thánh cho dân tộc này. Năm 1971, các chuyên viên này phối hợp với Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng Hòa phát hành sách dạy tiếng Ê Đê. Năm 1979, sách dạy ngữ vựng Ê Đê được xuất bản tại Hoa Kỳ. Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê - Việt phát hành năm 2001. Năm 2006, Nhà xuất bản Tôn giáo của chính phủ Việt Nam, với sự hỗ trợ của United Bible Societies, đã phát hành 20 ngàn cuốn Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê - Việt tại Việt Nam. Đây là cuốn sách có số lượng phát hành nhiều nhất trong tiếng Ê Đê từ trước đến nay.

Ẩm thực người Ê Đê

Các tiểu quốc Người Êđê (Orang Đê) trong lịch sử
Người Êđê và người Ja Rai vốn cùng nguồn gốc từ một tộc người Orang Đê cổ được ghi chép khá nhiều trong các bia ký Champa, Khmer,...Orang Đê có thể là nhóm mà người Ê Đê và Gia Rai gọi là Mdhur, trong văn hóa Mdhur có chứa đựng nhiều yếu tố văn hoá trung gian giữa người Êđê và Ja Rai. Trong văn hóa Mdhur trước kia còn tồn tại tục hỏa táng người chết và bỏ tro trong chum, ché sau đó mới mang chôn cất trong nhà mồ, đây có thể là ảnh hưởng của đạo Hindu từ người Chăm. Xét về phương diện người Mdhur là cội nguồn xuất phát của người Ê Đê và Gia Rai hiện đại.
Trong lịch sử Orang Đê đã từng tồn tại các tiểu quốc sơ khai, với sự cai trị của các Mtao, Pơ Tao có thế lực trên một khu vực rộng lớn ở vùng người Gia Rai và Ê Đê. Sự hình thành các tiểu quốc nhỏ là đặc điểm thường thấy ở các tộc người Đông Nam Á:
 Mtao Pui- Mtao Êa (Thủy Vương - Hỏa Vương, tiếng Khmer là Sadet Tok - Sadet Phlong, là tên gọi của hai vị tiểu vương cai trị tiểu quốc Orang Đê của bộ tộc người Jarai Chor, Jarai Hdrung, Êđê Krung, Mdhur và một bộ phận Êđê Adham trên cao nguyên Pleiku, thung lũng Cheoreo, Buôn Hồ, Êa Sŭp, Krông Pa, M'Drak, Krông Hing từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XIX. Sang cuối thế kỷ XVIII đầu XIX, nhóm Êđê Adham vùng Krông Bŭk, Buôn Hồ, Čư̆ Mgar lớn mạnh nhờ giao lưu buôn bán được với người Lào, Khmer, Xiêm thông qua vùng Bản Đon ngày nay, Yă Wam là một nữ tù trưởng đã từng dựa vào người Xiêm và Lào để đưa người Adham thoát khỏi ảnh hưởng của các Mtao-Ptao vùng Jarai.

 Tiểu quốc Adham (TK 18 - TK 19)

Adham hay Dham, hoặc Atham, là một nhóm địa phương của người Ê Đê.
Người Adham cư trú ở phía tây bắc Dak Lak, chủ yếu ở vùng Buôn Hồ, Čư̆ Mgar, Krông Bŭk và Êa Hleo. Đây là nhóm địa phương đông dân số nhất của người Ê Đê. Khoảng giữa thế kỷ XVIII vào đầu thế kỷ XIX, người Êđê Adham đã từng di cư ồ ạt xuống phía tây nam của Đắk Lắk và dừng lại cộng cư với người Êđê Kpă vùng Buôn Ma Thuột ngày nay để tránh những cuộc tấn công từ các Mtao Êa- Mtao Pui của tiểu quốc Jarai.
Nhờ con đường buôn bán với người Lào, Xiêm, Khmer tại các cửa sông Bản Đon ngày nay, thế kỷ XVIII - XIX được coi thời kỳ phát triển mạnh của Êđê Adham với sự cai quản của nữ thủ lĩnh Yă Wăm được người Êđê gọi Mtao Mniê (Vua Bà), Yă Wăm cai trị một khu vực rộng lớn từ Krông H-Nang, Buôn Hồ, Êa Sŭp, Čư̆ Mgar, Buôn Đôn. Do vậy, bà được người Lào, người Xiêm kính nể và so sánh ngang với thế lực Mtao Pui, Mtao Êa.
Cho đến đầu thế kỷ XX, người Adham là nhóm hùng mạnh và thịnh vượng nhất so với các nhóm Êđê khác như người Kpă. Địa bàn của người Adham gồm '"...Nam phần Dak lak cho tới lưu vực sông Ya Liau, phía Đông Bắc, họ vượt qua sông Krông Bŭk và lan tới tận thượng nguồn sông H Nang".
Việc bà Yă Wăm cắt đất Buôn Đôn cho Y-Thu Knul để định cư cho một số dân người gốc Lào, Thái Lan lập ra Buôn Đôn, chấm dứt cuộc nam tiến của người Lào theo dọc các nhánh sống Mekong, cùng với câu chuyện tình ái giữa Nữ thủ lĩnh danh tiếng và thủ lĩnh săn voi tài giỏi này, là nguyên nhân để tiểu vương quốc Êđê Adham suy tàn sau khi người Pháp đặt chân đến Buôn Đon. Lúc này thế lực Êđê Kpă vùng Buôn Ma Thuột bắt đầu lớn mạnh nhờ dựa vào thế lực người Pháp thay thế hẳn vai trò của người Êđê Adham.

Câu nói của nhân vật nổi tiếng

"Chúng ta phải có chữ của người Ê Đê, chúng ta cũng cần học tiếng Pháp thật giỏi để người Pháp không dám coi thường chúng ta".- Thầy giáo Y Jut Hwing (1885-1934), người đã sáng tạo ra chữ Ê Đê.

"Đất là lưng ông bà ta, rừng cây, khe suối là của ông bà ta, sao ta lại chịu bỏ nhà, bỏ buôn làng mà đi để bọn giặc chúng giẫm lên lưng ông bà ta, phá phách rừng núi của ông bà ta". - Tù trưởng Ama Jhao (1840-1905)

"Cuộc đời tôi vừa được ca hát, vừa trồng cà phê, vừa được sống giữa núi rừng, sống với thiên nhiên. Người ta vẫn hỏi tôi, tại sao không dời nhà về thành phố, tại sao không đi diễn nhiều, tại sao không làm kinh tế, câu trả lời của tôi rất giản dị, tôi yêu cuộc sống ở cao nguyên, tôi yêu thiên nhiên quê mình, tôi thích cách sống như vậy, và dù không biết đó có phải là lựa chọn đúng hay không, nhưng tôi không bao giờ hối hận về sự lựa chọn của mình.	"— Y Moan Ênuôl

"Ta không sợ nghèo vì ta quen nghèo rồi, ta cũng không sợ chết, nhưng sau ta, ai xứng đáng là sứ giả văn hóa..."- Y Moan Ênuôl

Những nhân vật nổi tiếng trong lịch sử

 Y-Đê (Radaya) người Thủ Lĩnh chinh phục Nàng Công Chúa H-Gar (Nagar). Đây cùng là nguồn gốc hình thành 1 dân tộc mang tên tổ phụ của người Đê-Gar và thành lập vương quốc mới có tên Radaya (Đêgar). Từ " Anak Đê-Gar" có nghĩa là những người con của Y Đê và H Gar theo tiếng Pali Sanskrit Ấn Độ là Anak KuRadaya.
 Người Êđê là một trong những tộc người có lịch sử lâu đời trong khu vực miền Trung và Tây Nguyên, Thông qua các thư tịch cổ của Trung Hoa, Đại Việt, các bia ký của Champa, Đế Chế Khmer, và cả những ghi chép của các nhà truyền giáo mà ít nhiều nhắc đến các nhân vật trong lịch sử của người Êđê xưa. Trong các tác phẩm sử thi dân gian của người Êđê thường nhắc đến các nhân vật anh hùng. Sử Thi Êđê là một pho tài liệu quý giá chứa đựng thông tin lịch sử về tộc người này.Trong phần lịch sử, Pièrre Bernard Lafont đã tiến hành chia lịch sử Champa ra làm 3 thời kỳ chính: Thời kì Ấn Độ hóa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471), thời kì bản địa (1471-1832) và thời kỳ sau ngày sụp đổ (1832-thế kỉ XX, thông qua ba giai đoạn này thì thời kỳ Ấn Độ hoá Chăm Pa (được tính từ khi lập quốc đến năm 1471)đã tác động mạnh đến một phần văn hoá và tín ngưỡng của người Êđê cổ, giai đoạn sau sụp đổ vương triều Vijaya 1471),yếu tố văn hoá Ấn từ các triều đại Champa đã khồng đủ sức ảnh hưởng trước sự phát triển trở lại của yếu tố văn hoá bản địa ở người Êđê, trong giai đoạn thế kỷ XV đến thế kỷ XVII này nhiều tác phẩm trường ca, sử thi cổ bắt phát triển nảy nở lại: Dam San, Dam Yi, Xinh Nhã, Dam Kteh Mlan.. và chấm dứt khi các nhà truyền giáo Phương Tây và người Việt xâm nhập vùng cao nguyên.
Hơbia Mmih-Êa hay còn gọi là nàng Mi Ê (媚醯) Hbia Mih Êa là vương phi Chiêm Thành vào thế kỷ XI.Bà là vợ của vua Chiêm Thành Jaya Sinhavarman II. MMih Êa vốn xuất thân là cung nữ Rang Đê giỏi dệt chăn gấm.HơBia Mih Ea trong ngôn ngữ Rang Đê cổ có nghĩa là nàng dòng sông. Vào triều vua Lý Thái Tông (1028-1054) nước Đại Cồ Việt, vua Jaya Sinhavarman II của Champa không theo lệ cống, thất lễ Phiên thần, vua tự đem quân Nam chinh phạt Chiêm Thành. Vào năm 1044, vua Lý Thái Tông của Đại Cồ Việt tiến đánh Chiêm Thành, trong khi đó triều chính Chiêm Thành có sự bội phản, tướng Chiêm Thành là Quách Gia Dĩ đã chém chết chúa vua Jaya Sinhavarman II rồi đầu hàng. Quân Đại Cồ Việt chiếm được thành Sinhapura, bắt hàng trăm cung nữ, ca kỹ và nhạc công mang về, trong đó có H'Bia Mih Êa:Theo Việt Sử Toàn Thư, tr 141: Chiêm Thành bỏ cống 16 năm, vua Lý Thái Tông phá quốc đô Phật Thệ, giết 3 vạn quân Chiêm, bắt sống 5.000 người, bắt được 30 con voi và giết chúa Sạ Đẩu tức là vua Jaya Sinhavarman II . Khi thuyền đến sông Lý Nhân, giữa đêm, vua Đại Cồ Việt nghe Mỵ Ê có sắc đẹp, bên sai quan Trung Sứ vời đến chầu thuyền ngự. Mih Êa không dấu được phẩn uất, từ chối rằng: Vợ phương nam man rợ quê mùa, y phục xấu xí, ngôn ngữ thô lỗ, không giống các phi tần đất Việt. Nay nước tan, chồng mất, chỉ mong một chết là thoả lòng; nếu cưỡng bức hợp hoan, ngại nổi làm dơ mình vua vậy. Đoạn, nàng lén lấy tấm chăn thổ cẩm vừa tự dệt quấn lấy kín thân mình rồi nhảy xuống sông Châu Giang mà chết. Nhà vua kinh hoàng tự hối, muốn cứu nhưng không sao kịp nữa.
 H'bia Suryah Bunga Dewee hay Suryah Đê-wi (Thế kỷ XII) Là chị gái ruột của Vancaraya thuộc dòng dõi hoàng gia Vijaya. Suriyah Bunga Dewi sau này thành vợ của Vua Nam Champa Jaya Harivarman I xứ Paduranga và trở thành thứ hậu. Khi người Khmer đánh chiếm và đô hộ bắc Chiêm Thành, Suriyah Bunga Dewi đề nghị chồng là vua Jaya Harivarman I mang quân sang giúp em trai mình là Vancaray đánh đuổi người Khmer và giải phóng kinh đô Vijaya của xứ Bắc Chiêm Thành. Sau cuộc kéo quân ra bắc, Jaya Harivarman I đã đánh đuổi được người Khmer và ngay lập tức kiểm soát hết toàn bộ lãnh thổ bắc Chiêm Thành với ý định nhằm thống nhất toàn cõi dân Chiêm Thành .Vụ việc dẫn đến người sự chống đối quyết liệt của người Rang Đê dưới sự lãnh đạo của Vancaraya.
 Dam Khing Jŭ Vancaraya (1125- 1169) Vancaraya là tên gọi bằng tiếng Pali Sanskrit Ấn Độ Vancaraya (वैनसीएराया), tiếng ÊĐê thường gọi là Dam Khing Jŭ có nghĩa là Thủ Lĩnh Da Nâu. Theo sử liệu Trung Quốc thì Vancaraya được nhắc đến với tên gọi (鷹 明 葉 Bính âm: YingMingYe, âm Hán Việt: Ưng Minh Diệp), là một thủ lĩnh người Rang Đê, cũng là một hoàng tử thuộc hoàng gia Vijaya miền bắc Champa, giai đoạn lịch sử này, người Êđê và Jarai chưa phân li thành hai tộc người riêng như ngày nay. Sự kiện lịch sử theo bia ký Champa ghi lại rằng: Đó là vào giữa thế kỷ thứ XII, vương quốc Champa bị phân chia làm hai miền. Miền nam, tức là tiểu vương quốc Panduranga (thuộc vùng Ninh Thuận ngày nay), đặt dưới quyền lãnh đạo của vua Jaya Harivarman I. Ngược lại, tiểu vương quốc Vijaya (Ngày nay thuộc địa bàn huyện Tuy Phước tỉnh Bình Định) ở miền Bắc đặt dưới quyền đô hộ Đế chế Khmer. Vì không thể chấp nhận sự thống trị của người dị chủng Campuchia, vua Jaya Harivarma I ở miền Nam tiến quân ra bắc giải phóng kinh đô Vijaya vào năm 1149, giết được hoàng tử Harideva, lãnh đạo đoàn quân viễn chinh Campuchia. Sau ngày thắng trận, thay vì Jaya Harivarman I phải rút quân trở về Panduranga, ông ta lại lợi dụng tình thế, tự xưng vương ở Vijaya, mặc dù ông ta biết rằng quyền nối ngôi ở Vijaya phải thuộc về hoàng tử Vancaraya, chính là em ruột của vợ ông (Vua Jaya Harivarnann I có một người vợ gốc Rang Đê). Nhằm phản đối lại sự đoạt ngôi này, các bộ tộc Rang Đê mà bia ký gọi là Kiratas phất cờ vùng dậy đưa hoàng tử Vancaraya lên làm vua ở Vijaya. Vua Jaya Harivarman I không còn giải pháp khác để giải quyết sự khủng hoảng chính trị này, quyết định vào năm 1151 tấn công đoàn quân người Rang Đê và nhóm quân Kiratas khác do hoàng tử Vancaraya lãnh đạo. Thất trận, hoàng tử Vancaraya chạy sang Đại Việt cầu cứu viện trợ. Vua Lý Anh Tông sai tướng Nguyễn Mông cùng 5.000 binh sĩ từ Thanh Hóa vào tiếp cứu nhưng bị đánh bại, Nguyễn Mông và Vancaraya đều bị tử trận. Toàn bộ các thung lũng ven núi như Êa Drang, Êa Pa, Êa Ryu nơi người Rang Đê cư trú đều đặt dưới sự kiểm soát trở lại của Vua Jaya Harivarman I gốc người miền nam Champa. Đây có thể là mối liên hệ sớm nhất giữa bộ lạc Tây Nguyên với người Việt.
Dam Sri Agara Là một thủ lĩnh gốc người Rang-Đê. Sau những thất bại của Dam Khing Jŭ (Vancaraya) nhóm người Rang-Đê tiếp tục kháng cự không chịu chấp nhận Ấn Độ hóa bộ lạc Rang-Đê của người Chăm.Năm 1191 tại Vijaya, Surya Jayavarman (hoàng tử In) bị Rasupati, một hoàng thân Champa, đánh bại phải chạy về lại Chân Lạp. Rasupati tự xưng là vua xứ Vijaya, hiệu Jaya Indravarman V. Không nhìn nhận vương quyền mới này, Jayavarman VII cho Jaya Indravarman IV (cựu vương Champa và cũng là cha của hoàng tử In) về Bắc Champa chiếm lại ngôi báu. Jaya Indravarman IV được Suryavarman (hoàng thân Sri Vidyananda) tiếp sức mới chiếm được Vijaya, Rasupati (Jaya Indravarman V) bị xử trảm. Thay vì giao thành lại cho vua Champa cũ, Suryavarman chiếm luôn Vijaya; Jaya Indravarman IV liền kêu gọi dân chúng tại Amavarati và các làng Ulik, Vyar, Jriy, Traik chống lại. Năm 1192, Jaya Indravarman IV bị tử trận tại Traik. Suryavarman thống nhất lại đất nước, lên ngôi vua và tìm cách tách khỏi ảnh hưởng của đế quốc Angkor. Hay tin hoàng thân Suryavarman làm phản, Jayavarman VII cử đại quân, trong số này có cả người Rang-Đê (do tướng Jai Ramya cầm đầu), sang đánh Champa. Cuộc chiến kéo dài từ 1193 đến 1194, đại quân Khmer bị đánh bại. Thay vì theo quân Khmer về nước, một người Rang-Đê tên Sri Agara chiếm một vùng đất lớn từ Amavarati đến Pidhyan (Phú Giang, bắc Phú Yên) rồi tự xưng vương năm 1193, hiệu Mtao Ayna PôKa. Sau đó, tướng Dhanapati được lệnh vua Khmer đánh dẹp các cuộc nổi loạn tại Champa, đặc biệt là người Êđê trên cao nguyên. Mtao Ayna PôKa bị bắt sống đem về Campuchia trị tội và bị xử tử tại Angkor. Dhanapati được phong toàn quyền cai trị xứ Champa. Champa trở thành một tỉnh của đế quốc Khmer lần thứ hai.
Hbia Drah Hjan (1630-1654) là con gái của một thủ lĩnh Êđê Adham thuộc vùng Čư̆ Mgar, có nơi gọi là H' Drah Hjan Kpă, Ea Hleo phía bắc Dak lak ngày nay, H' Drah Hjan tiếng Êđê nghĩa là Công chúa Hạt Mưa sau này trở thành hoàng hậu thứ của Vương Triều Champa suy tàn trước sức ép của nam tiến của người Việt. Truyện kể lại rằng:Một phụ nữ quyền quý thuộc dòng dõi Rhade đã hạ sinh một cô con gái trong đêm tháng ba (âm lịch) lúc trời đất vào khoảng khắc chuyển mùa từ mùa khô sang mùa mưa đúng lúc năm mới ở các xứ Lào, Khmer, Xiêm La (Thái Lan), cũng là năm mới trong tháng lịch nông nghiệp của người Êđê, Drah jan sinh ra khi trời đất nổi những cơn sấm ầm ầm trong đêm và giọt mưa đầu mùa tí tách trút xuống như hạt máu vì sau tháng mùa khô ầy bụi đất, vì thế mưa đầu mùa người Êđê gọi là " Drah Hjan " nghĩa là " mưa máu " là giọt mưa nước mắt bằng máu của tổ tiên (atau) khóc cho con cháu dưới trần gian. Mẹ của Drah Hjan qua đời sau khi bà hạ sinh Drah Hjan trong đêm lạ lùng đó. Cho nên tới bây giờ người Êđê vẫn còn phong tục " Kăm Mah" khi có giọt mưa đầu mùa kèm theo những tiếng sấm thất kinh đất trời Tây Nguyên, Kăm mah nghĩa là " kiêng cữ đeo trang sức vàng bạc " tức là phụ nữ Êđê không được ra ngoài trong mưa, không đeo vàng bạc trang sức vì đó là ngày một phụ nữ Êđê quyền quý qua đời cũng là ngày hạ sinh một cô công chúa Drah Hjan huyền bí sau này sẽ là bà hoàng của một Vương Quốc (Hơ Bia). Riêng người Chăm thì cho rằng theo các nhà chiêm tinh Bà La Môn của Vua Po rê mê thì hạt mầm nảy lộc làm vực dậy vương quốc Chăm pa lại chính là từ người Rhade, các nhà thuật chiêm tinh của Poerme tin rằng Drah jan chính là vị thần có thể hồi sinh nòi giống Chiêm Thành. Từ đó đích thân Pô Rê mê sang vùng đất Rhade để rước Drah jan về, Pô rê mê vốn là người tin vàu thuật bói khóa, chiêm tinh, Dù ông nhiều bà vợ nhưng duy nhất Drah Hjan là người hạ sinh nhiều con cái cho hoàng triều nhất. Chúa nhà Nguyễn, Nguyễn Phúc Tần sai cai cơ Hùng Lộc mang 3000 quân đánh chiếm vùng đất còn lại của Champa từ Nha Trang đến Sông Phan Rang. Po Romê bị bắt trong trận chiến này, ngài bị nhốt vào Rọ, bỏ đói bỏ khát trên đường đưa về Huế, có lẽ trên đường đi ngài đã tự tử (Lược sử Dân tộc Chàm Dohamide gọi là Ba Bì đã tự tử). Theo tục lệ đạo Bà La Môn, người ta hỏa thiêu xác vua, khi đó chỉ có bà hoàng hậu Ê Đê là H'Bia Drah Hjan đã lặng lẽ âm thầm tiến đến gần nhảy vào lửa chết theo chồng,vì hoàng hậu cả là bà Drah Jih theo đạo Hồi (Chăm BàNi) theo giáo luật Hồi giáo không giám tuẫn tiết theo vua. Để tưởng nhớ đến một vị hoàng hậu cuối cùng của Vương triều Champa này nên được nhân dân thờ Bà trong một ngôi tháp phụ, rồi khi ngôi tháp sụp đổ, tượng của bà được đưa vào tháp chính phía bên phải tượng Vua là người chồng của mình. Sự hi sinh chung thủy của Drah Hjan đến nỗi người Chăm coi bà như Nữ Thần và gọi là Pô Bia Drah Hjan. Đây có thể là mối liên hệ cuối cùng về hôn nhân giữa các triều đại Champa với người Rangđêy. Người Chiêm Thành đã có những câu ca rằng:Ba hoàng hậu Drah Hjan, Drah Jih, Drah Yang,Làm náo động sân đình chỉ vì thần Po Rame đẹp trai.Ba hoàng hậu Drah Hjan, Drah Jih, drah Yang, Sắc đẹp toả sáng như thần mặt trời mọc lên.(Drah Jan: hoàng hậu người Êđê, Drah Jih: hoàng hậu cả người Chăm Hồi giáo Bàni, Drah Yang: có ý kiến cho rằng những người vợ Pô Reme theo Hồi giáo gốc Kelantan (Bắc Malaysia)''Như vậy vua Pô Reme 4 bà vợ:

Một người Cham Bà-ni là công chúa nhà vua Pô Muh Taha;

Một người Malaysia, để bang giao với thế giới Mã Lai.

Một người Ê đê, Vua Pô rê mê và các thuật sĩ chiêm tinh Bà La Môn khi đó tin rằng để phục hồi sức mạnh Champa xưa cũ nhằm gây dựng lại cơ đồ vực dậy hồi sinh giống dân Chiêm Thành về sau;

Và bà vợ Việt là Công nữ Ngọc Khoa Bia Ut, như là kế hoãn binh với người Việt để tái thiết Đất nước.

Thông tin khác: Tương truyền vào năm 1471, khi thân chinh cầm quân tấn công tiêu diệt Champa,vua Lê Thánh Tông dừng tại chân núi, cho quân lính trèo lên khắc tên, ghi rõ cương vực Đại Việt (Việt Nam ngày nay) tại nơi này. Vì thế, núi được gọi là núi Đá Bia.Trên núi có 1 tảng đá cao 76m, tương truyền năm 1471, vua Lê Thánh Tông đã đến đây và cho khắc lên mặt khối đá bài văn (nên sau gọi là hòn Đá Bia) dòng chữ khẳng định chủ quyền Đại Việt.Về nội dung văn bia, các tài liệu có sự giải chép khác nhau, tựu trung có ba nội dung như sau: "Chiêm Thành quá thử, binh bại quốc vong, An Nam quá thử, tướng tru binh chiết" nghĩa là "Chiêm Thành vượt qua nơi này, binh thua nước mất, An Nam vượt qua nơi này, tướng chết quân tan"; hoặc "Dĩ Nam Chiêm Thành, dĩ Bắc dân triều mệnh Việt Nam" nghĩa là "Từ đây về Nam là Chiêm Thành, từ đây về Bắc dân chịu mệnh Việt Nam"''; cũng có tài liệu nói rằng văn bia chỉ là hai chữ "Hồng Đức", là niên hiệu của vua Lê Thánh Tông. Theo tryền thuyết người Êđê Phú Yên truyền thuyết của người Êđê, núi Đá Bia là Kut Hbia Bhi (mộ của bà HơBhí). Hbia Bhí là tên gọi khác của Hơbia Drah Hjan là người dân tộc Êđê, vợ của vua Pôrômê là vị vua tài giỏi của người Champa xưa kia,sau khi HơBia Bhí (một trong 3 người vợ của vua Pôrômê) mất, người ta đã đắp cho bà ngôi mộ thật to lớn, đó chính là núi Đá Bia ngày nay.

Y Jut Hwing (1888-1934) sinh ra tại Buôn Kram, xã Êa Tiêu trước đây thuộc huyện Krông Ana, nay thuộc huyện Čư̆ Kuiñ, tỉnh Dak Lak. Sinh ra trong cảnh nước mất nhà tan, Y-Jut cùng các trẻ em nam khác bị thực dân Pháp bắt cóc và giao nộp cho Trường Prancios-Rhade để đào tạo trí thức tay sai cho thực dân Pháp. lợi dụng cơ hội này Y Jut quyết tâm học hành, đem ánh sáng văn hóa trở lại phục vụ quê hương, buôn làng và đó cũng là cơ hội tốt nhất để giải phóng đồng bào ra khỏi ách áp bức bóc lột. Y Jút tốt nghiệp sơ học tại Trường Franco – Rhade Buôn Ma Thuột, tốt nghiệp tiểu học ở Huế và năm 1912 học trung học tại Trường Lycee Khải Định Huế. Năm 1916 Y Jut tốt nghiệp trung học, được bổ nhiệm làm giáo viên tại Trường Franco – Rhade Buôn Ma Thuột. Trước cảnh sống tối tăm và khổ nhục của đồng bào do chính sách ngu dân của thực dân Pháp, ngay từ những năm đầu bước vào nghề dạy học, Y Jút đã nuôi hoài bão giải thoát người ÊĐê ra khỏi nạn mù chữ. Kết hợp với bạn bè như Y Ut Niê, Y Blŭl Êban tìm hiểu mẫu tự La tinh và vần Êđê đặt ra bộ chữ viết Êđê ngày nay. Sau đó bộ chữ này được đốc học Angtoamaki và Sabatier tu chỉnh lại vào năm 1920. Latinh hóa tiếng Êđê và thầy đã thành công. Ngoài ra, Y Jút còn là người phụ trách biên soạn bộ giáo trình Rhade – Pháp(Rhade-Francios) loại bỏ giáo trình Pháp-Rhade (Francios-Rhade) dùng để giảng dạy trong nhà trường nghĩa là học sinh bản địa Êđê học chữ Êđê trước sau đó mới học chức Pháp. Chữ Êđê là một trong những bộ chữ của các tộc người bản địa Tây Nguyên được xây dựng sớm nhất ở khu vực từ cơ sở chữ Latinh nhằm mục đích phục vụ giáo dục, với ý thức tự tôn dân tộc, nhằm giúp cho người Êđê có chữ viết. Sau này mới được các linh mục người Pháp, các mục sư Tin lành người Mỹ góp ý sửa chữa để chép kinh thánh bằng tiếng Êđê. Điều này không giống với quá trình xây dựng và hình thành bộ chữ của một số tộc người Tây Nguyên khác như: Jarai, Bana, Ka Ho… đều do các đức cha giáo phận mời trí thức các dân tộc cùng tham gia biên soạn, hướng chính vào mục đích phổ biến kinh thánh Cơ đốc và Tin lành. Trải qua nhiều năm tháng, bộ chữ Êđê ban đầu do hai thầy Y Jut và Y Ut biên soạn vẫn được coi là khoa học nhất và rất ít bị thay đổi. Ngày nay hầu hết người Êđê sử dụng thành thạo chữ viết này. Y-Jut bị đầu độc và qua đời năm 1934 tại Buôn Ma Thuột còn Y-Ut Niê BuônRit (Ama Puk) bị kẻ xấu ám sát bằng súng năm 1962 tại Buôn Trăp Krông Ana trong khi trên đường về dạy học cho các trẻ em Êđê. Ông Y Ut cũng là một dân biểu quốc hội trong chế độ cũ Việt Nam Cộng Hòa.

Các nhân vật

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Nguyễn Hữu Thấu - Khan Đăm san và Khan Đam kteh Mlan
Luật tục Ê đê

Xem thêm
 bài văn Tiếng Ê-đê
 Tiểu quốc Adham

Liên kết ngoài

Người Ê Đê tại Việt Nam
Trang về người Ê Đê trên Ethnologue
Người Ê Đê trên The Peoples of World Foundation, tra cứu 20-12-2008
Người Ê Đê trên mạng
Cách cài gõ ngôn ngữ "Ede Vietnamese" ở WinVNKey

Nhóm sắc tộc ở Campuchia


title: Lactarius deterrimus

text:
Lactarius deterrimus là một loài nấm có quan hệ gần gũi với Lactarius deliciosus.

Phân bố
L. deterrimus được tìm thấy trong các rừng lá kim ở châu Âu. Không giống như loài L. deliciosus nó thích hợp với những nơi ẩm và có thể mục trong các khu rừng ẩm và thậm chí gần các đầm lầy. Cả hai loài này được hái và bán ở vùng Izmir miền tây nam Thổ Nhĩ Kỳ, và vùng Antalya bờ biển phía nam Thổ Nhĩ Kỳ.

Xem thêm

Danh sách các loài Lactarius

Tham khảo

Liên kết ngoài

"Lactarius deterrimus" by Robert Sasata, Healing-Mushrooms.net, tháng 8 năm 2008.

deterrimus
Nấm châu Âu
Nấm ăn
Nấm châu Á


title: 1163

text:
Năm 1163 trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 1163


title: Trình ứng dụng PHP

text:
Trình ứng dụng PHP là các chương trình ứng dụng cho webstie như Cổng giao tiếp điện tử (Portal), Diễn đàn,... được viết bằng mã PHP

Các Trình ứng dụng PHP thông dụng

Portal - CMS system
Portal là một hình ứng dụng Web theo giao thức một cửa. Có rất nhiều loại Portal, phổ biến là:
PHP-Nuke là trình ứng dụng dành cho Cổng giao tiếp điện tử http://www.phpnuke.com
 NukeViet là Portal mã nguồn mở do người Việt phát triển, phiên bản NukeViet 1.0 được việt hóa từ PHP-Nuke. Phiên bản 3.0 NukeViet đã được thiết kế mới dựa trên những chuẩn công nghệ mới nhất. Website của NukeViet: http://nukeviet.vn
PostNuke là trình ứng dụng được phát triển từ PHPNuke
PHPWiki là một trình ứng dụng mới, cho phép người ta tạo các thư viện hoặc từ điển trực tuyến http://phpwiki.sf.net
Mambo 4.5.2 (Mambo Việt hóa & MamboViet)
Joomla 1.0.8 (Joomla Việt hóa)
RunCms 1.3: http://www.runcms.org
Drupal (Một Portal ít phổ biến ở Việt Nam)
Plone (1 ứng dụng CMS)
Subdreamer cũng là một ứng dụng CMS, dễ tích hợp với các Forum khác nhưng có giá khá đắt (khoảng 200$)

Forum
IPB là trình ứng dụng Diễn đàn của Công ty Invision Power, từ bản 2.0 nó trở thành một mã nguồn thương mại http://www.invisionpower.com
PHPBB là mã nguồn Forum miễn phí rất phát triển. Phiên bản mới nhất của PHPBB là PHPBB 3.0 có nhiều điểm vượt trội so với các mã nguồn thương mại. Trang chủ PHPBB
vBulletin là một mã nguồn thương mại của Jelsoft Enterprises Ltd. Trang chủ vBulletin

Tham khảo

PHP