title: Lê Thái Tông

text:
Lê Thái Tông (chữ Hán: 黎太宗 22 tháng 12 năm 1423 – 7 tháng 9 năm 1442), tên húy Lê Nguyên Long (黎元龍), là vị hoàng đế thứ hai của hoàng triều Lê nước Đại Việt. Thái Tông trị vì từ ngày 20 tháng 10 năm 1433 cho tới khi mất năm 1442, tổng cộng 9 năm.

Triều đại của Lê Thái Tông đánh dấu một thời kì thịnh trị trong lịch sử Việt Nam, tiếp nối thành tựu của thời đại Lê Thái Tổ. Thái Tông lên ngôi lúc mới 11 tuổi, nhưng là vị vua thông minh, lại được sự giúp đỡ của các đại thần võ tướng như Lê Sát, Lê Ngân, Trịnh Khả, Đinh Liệt... cùng các văn thần, ngôn quan chịu khó can gián như Phan Thiên Tước, Bùi Cầm Hổ, Nguyễn Thiên Tích,... Nhà vua và các đại thần ổn định xã hội, nghiêm trị tham ô, hoàn thiện hệ thống nghi thức, lễ nhạc của triều đình, tăng cường chỉnh đốn quân đội, chấn hưng giáo dục và đặt lệ 3 năm mở 1 khoa thi lớn trên toàn quốc để tìm ra Nho sĩ có tài, có thể giúp vua cai quản dân sự.

Về đối ngoại, nhà vua giữ quan hệ hòa hiếu với đế quốc Minh-Trung Quốc, mặc dù thời gian cuối triều Thái Tông đã xảy ra một số vụ xung đột, lấn chiếm giữa các thổ quan vùng biên ải hai nước. Cũng trong thời kỳ này, ở phía Tây, một số thổ tù miền biên viễn có Ai Lao chống lưng đã nổi dậy chống hoàng gia. Lê Thái Tông 3 lần đích thân cầm quân đi đánh dẹp mạn tây, bình định châu Phục Lễ, giết được thổ tù Hà Tông Lai, đánh bại Ai Lao và bức hàng thổ tù Nghiễm. Phía Nam, Chiêm Thành từng lăm le xâm lấn Đại Việt khi Thái Tông mới lên ngôi, nhưng sau đó bỏ ý đồ và giữ lễ phiên thần với Đại Việt.

Nhờ các chính sách của Lê Thái Tông, Đại Việt phát triển thịnh đạt, như các sử quan biên soạn Đại Việt Sử ký Toàn thư mô tả: "...mới có mấy năm mà điển chương văn vật rực rỡ đầy đủ, đất nước đã đổi thay tốt đẹp. Các nước Trảo Oa, Xiêm La, Tam Phật Tề, Chiêm Thành, Mãn Lạt Gia vượt biển sang cống". Tuy nhiên, nhà vua lại có tính cứng rắn, ép chết Đại tư đồ Lê Sát cùng Đại đô đốc Lê Ngân, hà khắc anh ruột là Quận Ai vương Lê Tư Tề. Năm 1442, Thái Tông mất ở tuổi 20 khi đi tuần miền Đông, làm dấy lên nhiều nghi vấn trong lịch sử, và Hành khiển Nguyễn Trãi vì thế bị kết án tru di, tạo thành vụ án Lệ chi viên nổi tiếng.

Tiểu sử
Lê Thái Tông có tên thật Lê Nguyên Long (黎元龍), là con thứ hai của vua Lê Thái Tổ (Lê Lợi). Mẹ là Phạm Thị Ngọc Trần người xã Quần Đội, huyện Lôi Dương (tức Thọ Xuân ngày nay), thuộc Thanh Hóa, sau được truy tôn là Cung Từ Cao Hoàng hậu.

Theo sách Đại Việt Sử ký Toàn thư (bộ quốc sử Đại Việt được hoàn tất biên soạn năm 1697 đời Lê trung hưng), Lê Nguyên Long sinh ngày 20 tháng 11 âm lịch (ngày 22 tháng 12 dương lịch) năm 1423, tại Lam Sơn, huyện Thọ Xuân, Thanh Hóa trong thời kỳ Đại Việt bị Trung Quốc đô hộ. Lúc này, Lê Lợi là Bình Định vương, đang chống nhau với quân Minh-Trung Quốc, phải di chuyển luôn luôn, không yên một chỗ nào, bà Phạm Thị Ngọc Trần lặn lội theo hầu, trải nhiều gian khổ. Bà Phạm Thị Ngọc Trần mất năm 1425 lúc Lê Nguyên Long mới hơn 2 tuổi.

Lê Thái Tổ không lập chính thất (vợ cả), mà chỉ có ba người vợ, hai người vợ chính là bà Trịnh Thần phi sinh ra Lê Tư Tề và bà Phạm Thị Ngọc Trần sinh ra Lê Nguyên Long; còn bà vợ lẽ là Phạm Thị Nghiêu không có con..

Tháng Giêng, năm 1428 đất nước thái bình, tháng 3 cùng năm, vua Lê Thái Tổ phong con thứ Lê Nguyên Long làm Lương quận công (梁郡公). Tháng 1, năm 1429, vua Lê Thái Tổ sai Nhập nội kiểm hiệu bình chương sự Lê Vấn (tức Phạm Vấn), Nhập nội Đại Tư mã Lê Ngân và Nhập nội Thiếu phó Lê Văn Linh lập con trưởng là Hữu Tướng quốc Lê Tư Tề làm Quốc vương, giúp coi việc nước. Đến năm 1433 lại sai Nhập nội Tư khấu Lê Sát, Tư không Lê Nhân Chú (Lưu Nhân Chú), Nhập nội Tư mã Lê Lý (tức Nguyễn Lý) và Nhập nội Thiếu úy Lê Quốc Hưng (tức Bùi Quốc Hưng) lập Lương quận công Nguyên Long làm Hoàng thái tử.

Hoàng đế Đại Việt
Năm 1432, Lê Thái Tổ nhiều bệnh, chính sự nhà nước đều giao cho thân vương Lê Tư Tề nhưng thân vương mắc chứng điên cuồng, giết bừa các tì thiếp, dần dần không hợp ý Lê Thái Tổ. Năm 1433, vua Lê Thái Tổ vời người cháu ruột là Nhập nội Tư mã, Kì Lân Hổ Vệ tướng quân Lê Khôi lúc ấy đang trấn thủ Hóa châu về triều để bàn lập thái tử. Lê Khôi bàn với vua nên lập Hoàng tử Nguyên Long, vua Thái Tổ nghe lời và quyết định lập Lê Nguyên Long làm thái tử nối ngôi.

Tháng 8 âm lịch năm 1433, Lê Thái Tổ giáng con trưởng Lê Tư Tề làm Quận vương, lấy con thứ kế thừa ngôi vua. Vua Lê Thái Tổ lại phong cho Nhập nội Kiểm hiệu Tư khấu bình chương quân quốc trọng sự Lê Sát là Dương vũ Tĩnh nạn công thần, thăng Đại Tư đồ, cùng với Đô đốc Phạm Vấn và Tư khấu Lê Ngân nhận di chiếu, chịu cố mệnh giúp vua Lê Thái Tông. Ngày 22 tháng 8 âm lịch năm 1433, vua Lê Thái Tổ qua đời. Ngày 8 tháng 9 âm lịch (20 tháng 10 dương lịch) năm 1433, Thái tử Lê Nguyên Long lên ngôi Hoàng đế, ban chiếu đại xá thiên hạ và quyết định đổi niên hiệu thành Thiệu Bình từ năm sau. Hoàng đế còn chọn ngày sinh làm Kế Thiên thánh tiết, sau đổi làm Vạn Thọ thánh tiết, và xưng hiệu là Quế Lâm động chủ (桂林洞主).

Lê Thái Tông Lê Nguyên Long cũng truy phong mẹ ruột đã mất của mình, bà Phạm Thị Ngọc Trần làm Cung Từ Quốc Thái mẫu, sai người đem thần chủ mới vào thờ ở Thái miếu. Thái Tông còn tôn người vợ lẽ của Lê Thái Tổ là bà Phạm Thị Nghiêu làm Huệ phi. Hoàng đế mới 11 tuổi, không phải nhờ mẫu hậu nhiếp chính, mà tự mình quyết định công việc triều đình.

Sự nghiệp

Chính trị
Khi Lê Thái Tổ hấp hối, ông đã gia phong cho Lê Sát làm "Dương Vũ tĩnh nạn công thần", thăng Đại Tư đồ, cùng với Đô đốc Lê Vấn làm cố mệnh đại thần phò giúp Lê Thái Tông khi ấy mới 11 tuổi. Lê Sát làm Thủ tướng, ông hăng hái giúp vua sửa chính sự, năng can gián, thực thi luật pháp nghiêm minh, nhưng vì là võ tướng nên làm việc theo ý riêng, tính thẳng thắn, không nghĩ hậu quả về sau.

Năm 1428, Lưu Nhân Chú được phong làm Suy trung Tán trị Hiệp mưu Dương vũ công thần, Nhập nội Kiểm hiệu, Bình chương quân quốc trọng sự quyền Tể tướng, năm 1431 làm Nhập nội Tư khấu. Lê Sát ghét Lê Nhân Chú, nên vu cáo để giết đi, dời người em cùng mẹ Lê Nhân Chú là Lê Khắc Phục ra làm quan ngoài kinh thành. Có người giám sinh tên Nguyễn Đức Minh viết thư nặc danh tố Lê Sát bè phái với Lê Vấn giết Lê Nhân Chú, triều đình bắt Đức Minh đi đày và tịch thu gia sản. Lê Sát còn trục những người không cùng cánh khỏi triều đình, chẳng hạn Nhập nội Thiếu bảo Trịnh Khả phải ra làm Tuyên úy đại sứ tri quân sự trấn Lạng Sơn.

Tháng 6 âm lịch năm 1434, Đồng tri bạ tịch Bắc đạo Bùi Ư Đài đề nghị vua chọn các hoàng huynh, quốc cữu, kỳ lão am hiểu điển chế cũ vào làm cố vấn cho vua, bên ngoài đặt chức sư phó chỉ huy trăm quan. Đại Tư đồ Lê Sát rất tức giận vì nghĩ họ nghi mình chuyên quyền, muốn giới hạn quyền lực và sự ảnh hưởng của mình. Lê Sát tâu xin giao Ư Đài xuống ngục và trị tội theo phép nước. Thái Tông ngẫm nghĩ hồi lâu rồi kết luận Ư Đài không đáng bị xét xử. Lê Sát tâu đi tâu lại ba bốn lần nhưng hoàng đế vẫn không chấp nhận. Phải đến khi các ngự sử Nguyễn Thiên Tích, Bùi Cầm Hổ góp lời giúp Lê Sát, rồi hữu bật Lê Văn Linh mang tờ sớ tới tâu, hoàng đế mới bất đắc dĩ phải lưu đày Ư Đài. Nhưng cũng từ đó vua Thái Tông bẳt đầu ghét Lê Sát.

Ngày 11 tháng 7 âm lịch năm 1434, hoàng đế nhận thấy quân, dân các địa phương thường kết bè phái kiện cáo người khác, họ lại kéo nhau lên thẳng triều đình mà kiện, không chịu kiện quan địa phương, gây ra phiền nhiễu cho công việc triều chính. Do vậy hoàng đế đặt quy định rằng, trừ những vụ kiện lớn, quân, dân nếu có kiện cáo thì phải kiện ở xã mình, xã không giải quyết được thì mới lần lượt lên lộ, phủ, và triều đình. Lời chỉ dụ viết:

Tháng 9 âm lịch năm 1434, Lê Sát ghét Bùi Cầm Hổ hay bất đồng với mình, khiến nhà vua phải cho họ Bùi ra làm An phủ sứ trấn Lạng Sơn, lấy Chuyển vận sứ huyện Cổ Đằng Phan Thiên Tước làm Thị ngự sử. Tháng 12 âm lịch năm này, Phan Thiên Tước hặc tội Tổng quản tiền quân Lê Thụ là đang trong kỳ để tang Lê Thái Tổ mà lấy vợ lẽ, bắt quân lính phục vụ việc tư, xây dựng dinh thất nguy nga và sai người nhà ra nước ngoài mua bán trái phép. Vua Thái Tông thấy nhiều đại thần khác cũng ép binh sĩ xây nhà cửa, phục dịch nhu cầu riêng nên sai Thiên Tước đi khắp các nhà đại thần để khám xét tường tận. Tra xét xong, Thiên Tước về dâng sớ kể tội những người khác cũng làm nhà mới, gồm hơn 20 người từ Tham tri Đông đạo Lê Định trở xuống chức Quản lãnh. Thái Tông không hỏi tội các võ quan này, chỉ giao mỗi Lê Thụ xuống cho pháp ti bàn định xét xử. Các tể thần là Đô đốc Lê Vấn, Tư mã Lê Ngân đều coi Thụ là bậc huân thần và tìm cách bào chữa. Cuối cùng nhà vua tha tội cho Lê Thụ, chỉ tịch thu 15 lạng vàng và 100 lạng bạc có được từ buôn bán trái phép, ngoài ra ép Lê Thụ phải bỏ người vợ lẽ vừa cưới là Trình thị.

Năm 1435, vị cố mệnh đại thần Đô đốc Lê Vấn chết. Lê Sát làm Thủ tướng, quyết đoán mọi việc. Bấy giờ vua 13 tuổi, Lê Sát xin cử Nguyễn Trãi, Trình Thuấn Du cùng vài đại thần khác vào dạy vua, Thái Tông trả tờ tâu không nhận. Lê Sát thấy vua yêu quý hoạn quan Nguyễn Cung, khuyên vua nên giết đi, nhưng Thái Tông không nghe. Phan Thiên Tước thấy Thái Tông không chăm học, hằng ngày nô đùa với các hầu cận trong cung, bèn dâng sớ vạch ra 6 sai lầm của nhà vua:
"Nay đại thần tiến cử Thiếu bảo hữu bật vào hầu giảng sách, bệ hạ đứng dậy bỏ đi không nghe, thế là một điều không nên. Tiên đế chọn người làm bảo mẫu, làm thầy để vâng mệnh dạy bảo trong cung, bệ hạ khinh rẻ, mắng chửi mà không nghe, thế là hai điều không nên. Đến như thần phi, huệ phi là bậc dì, vào cung răn dạy, thì bệ hạ sai đóng cửa trước mà không cho vào, thế là ba điều không nên. Người quản lĩnh thị vệ thấy bệ hạ không đọc sách mà cầm cung bắn chim, có khi can ngăn, thì bệ hạ không nghe, lại lấy cung bắn người ấy, thế là bốn điều không nên. Tiên đế lựa chọn con em công thần sai vào hầu bệ hạ đọc sách thì bệ hạ đều xa lánh họ mà nô đùa với bọn hầu hạ gần gũi ở trong cung, thế là năm điều không nên. Người làm vua phải tìm người tài giỏi biết nói thẳng, hết lời can ngăn và những người có công lao mà thưởng họ, nay bệ hạ lại vui đùa với bọn hoạn quan nói rồi thưởng cho chúng, thế là sáu điều không nên".
Thái Tông rất tức giận, sai tả hữu học Lê Cảnh Xước và hoạn quan Đinh Hối dò xét nhà Phan Thiên Tước chất vấn, la mắng, ép Thiên Tước phải khai tên người tố 6 việc trên. Thiên Tước điềm tĩnh kể tên Đồng tổng quản Bắc Giang hạ vệ Lê Lãnh và khẳng định "bọn thần cốt sao yêu vua, làm hết chức trách mà thôi, dù chết cũng không sợ". Hôm sau, Thái Tông nguôi giận cho Phan Thiên Tước giữ chức cũ.

Ngày 18 tháng 9 âm lịch năm 1435, triều đình bàn định riêng về ngạch thuế. Đại Tư đồ Lê Sát dự định: đối với những người có đất bãi trồng dâu và ruộng cấy lúa, nếu là quân nhân thì cấp 5 sào đất bãi dâu, nếu là dân thường thì cấp 4 sào làm sản nghiệp, ngoài ra còn miễn thuế khóa cho họ. Người không vợ và góa chồng thì không được miễn thuế. Phan Thiên Tước không đồng tình, cho rằng: "Người không vợ và góa chồng là hạng chính sách nhà vua thương đến. Nay ban ơn cho quân dân mà hạng đó không được dự, thế thì họ không phải là dân của vua ư?" Đại Tư đồ Lê Sát cãi lại: "Quân dân bỏ sức làm việc, đóng góp thuế khóa, còn hạng không vợ góa chồng kia cho nước được gì? Vả lại, khi còn Tiên đế, chưa từng giảm nhẹ cho ai thì ông im lặng không nói gì, mà nay đã định thành lệ rồi lại cứ nói mãi không thôi là làm sao?" Phan Thiên Tước giữ vững lập trường: "Khi còn Tiên đế, Tước này chưa được giữ chức trách nói năng, nay chức trách phải nói, cũng muốn thành điều hay cho nhà nước mà thôi, có phải mưu lợi riêng cho mình đâu?" Cuối cùng, Lê Thái Tông nghe theo Phan Thiên Tước, ra lệnh miễn tô 3 sào cho người cô quả.

Vua Thái Tông ngày càng lớn, có óc hiểu biết phán đoán, Lê Sát vẫn cứng xẵng chuyên quyền, Thái Tông bên ngoài tỏ vẻ bao dung nhưng bên trong ngầm ghét Lê Sát. Năm 1437, Lê Thái Tông cho những người cùng vây cánh với Lê Sát là Điện tiền Đô kiểm điểm Lê Ê, Hữu quân Tổng quản Lê Hiêu ra ngoài; triệu người có hiềm khích với Lê Sát là Trịnh Khả về triều làm Hành quân Tổng quản, nắm quân Cấm binh (tức quân Thiết đột) Tháng 7 âm lịch năm 1437, nhà vua giao cho Hình quan hạch tội Lê Sát chuyên quyền. Lê Ngân và Lê Văn Linh cố giải tội cho Lê Sát nhưng nhà vua không nghe theo. Không lâu sau Thái Tông bãi chức Lê Sát, lời chiếu kể tội "chuyên quyền nắm giữ việc nước, ghen ghét bậc hiền tài, giết Nhân Chú để hòng ra oai, truất Trịnh Khả bắt người ta phục, bãi chức tước của Ư Đài khiến đình thần không còn ai dám nói, đuổi Cầm Hổ ra biên giới cho gián quan đều bịt miệng im hơi". Nhà vua cũng giáng con gái Lê Sát là Lê Thị Ngọc Dao lúc ấy là Nguyên phi xuống làm thường dân, dời "kẻ bày mưu cho Sát" là Tây đạo tham tri quân dân bạ tịch Đặng Đắc ra làm An phủ sứ trấn Lạng Sơn, sau lại bắt giam vào ngục, lột bỏ chức tước và hai chữ "Công thần" của Lê Văn Linh, ngoài ra còn phục chức Bùi Ư Đài làm Đồng tri môn hạ Tả ty sự, Bùi Cầm Hổ làm Ngự sử Trung thừa. Thái Tông lấy Nhập nội Tư khấu Bắc đạo hành quân Đô tổng quản Lê Ngân làm Nhập nội Đại Đô đốc, chấp chính việc nước. Con gái Đại Đô đốc Lê Ngân được phong từ Chiêu nghi lên làm Huệ phi.

Tháng 7 âm lịch năm 1437, hoàng đế ép Lê Sát tự tử. Tháng 12 âm lịch năm này Lê Ngân sai người phù thủy làm lễ ở nhà, đúc tượng vàng Quan Thế Âm để mong con gái được yêu thương. Thái Tông nghe đến, sai người vào nhà ông tra khảo, bắt được bọn phù thủy yếm và tượng vàng. Lê Ngân hoảng hốt vào triều, tâu sớ giải bầy, nhưng Thái Tông quyết xử tử, ban cho ông tự vẫn tại nhà như Lê Sát. Trong sách Đại Việt thông sử soạn vào thời Lê trung hưng, đại thần, nhà trí thức Lê Quý Đôn nhận xét cái chết của Lê Sát, Lê Ngân dưới tay vua Thái Tông là chết không đáng tội, thiên hạ cho là oan.

Tháng 3 âm lịch năm 1439, hoàng đế muốn thống nhất cách thức đo lường và tiêu dùng tiền tệ, lụa vải, giấy tờ trong nước, bèn ban lệnh chỉ quy định:
Hễ tiền đồng thì 60 đồng là 1 tiền, lụa lĩnh thì mỗi tấm dài 30 thước, rộng 1 thước 5 tấc trở lên, vải gai nhỏ mỗi tấm dài 24 thước, rộng 1 thước 3 tấc trở lên, vải tơ chuối thì mỗi tấm dài 24 thước, vải bông thô mỗi tấm dài 22 thước, giấy thì tính 100 tờ [là 1 tập].

Nghi thức, lễ nhạc
Tháng 1 âm lịch năm 1437, vua Lê Thái Tông sai Hành khiển Nguyễn Trãi và Lỗ bộ ty giám Lương Đăng soạn thảo lễ nhạc và quy chế lễ nghi cho triều đại. Nguyễn Trãi dâng lên bản vẽ khánh đá và biểu tâu. Thái Tông chấp thuận, sai thợ đá huyện Giáp Sơn lấy đá trong núi Kính Chủ để tạo khánh đá theo bản vẽ của Nguyễn Trãi.

Tháng 5 âm lịch năm 1437, Lương Đăng dâng sớ cho Lê Thái Tông, có phác thảo quy chế mũ áo, nhạc khí, xa giá và số người theo hầu. Lương Đăng có nhiều ý tưởng khác với Nguyễn Trãi về số lượng, trọng lượng các nhạc khí. Lê Thái Tông đồng ý với Lương Đăng, sai Đăng đặt ra các quy chế. Nguyễn Trãi bèn xin vua cho trả lại công việc được giao. Tháng 11 âm lịch năm 1437, vua Thái Tông chính thức ban bố các quy chế do Lương Đăng soạn ra. Hành khiển Nguyễn Trãi cùng Tham tri bạ tịch Nguyễn Truyền, Đào Công Soạn, Nguyễn Văn Huyến, Tham nghị Nguyễn Liễu dâng sớ ngăn lại nhưng vua Thái Tông không nghe theo.

Về chi tiết của quy chế mới về trang phục, nghi thức, lễ nhạc triều đình mà Lê Thái Tông áp dụng từ năm 1437, sách Đại Việt Sử ký Toàn thư cũng có đoạn mô tả đại lược rằng:
Về lễ thì có lễ đại triều và lễ thường triều. Tế trời, cáo miếu, ngày thánh tiết, ngày chính đám, thì làm lễ đại triều, hoàng đế mặc áo cổn, đội mũ miện, lên ngồi ngai báu, trăm quan đều mặc triều phục đội mũ chầu. Còn những ngày mồng một, ngày rằm hằng tháng thì Hoàng đế mặc áo bào vàng, đội mũ xung thiên, ngồi ngai báu, trăm quan đều mặc công phục, đội mũ.
Lễ thường triều thì hoàng đế mặc áo bào vàng, đội mũ xung thiên, ngồi sập vàng, trăm quan mặc thường phục cổ tròn, đội ô sa đen. Về nhạc thì có nhạc tế Giao, nhạc tế Miếu, nhạc tế Ngũ tự, nhạc cứu khi có nhật thực, nguyệt thực, nhạc đại triều, nhạc thường triều, nhạc cửu tấu khi đại yến, nhạc dùng trong cung, không thể dùng nhất loạt được. Về lỗ bộ đại giá, như xe kiệu thì có đại lộ, tượng lộ, mã lộ, có cửu long dư, thất long dư, có bộ liễn, có phi liễn; về nghi trượng thì có kim qua, phủ, việt, chàng, phướn, tinh kỳ, mao tiết, chương phiến, long ngũ phượng. Số ngựa đóng vào xe và số đội ngũ theo hầu cũng đều có quy định cả...

Trong một đoạn khác:
Lỗ bộ ty đồng giám kiêm Tri điển nhạc sự Lương Đăng dâng nhạc mới phỏng theo quy chế của nhà Minh mà làm.
Trước Đăng và Nguyễn Trãi đã vâng mệnh soạn định nhã nhạc. Trong đó, nhạc ở trên có tám loại thanh âm như: trống keo lớn, khánh chùm, chuông chùm, đặt các loại đàn cầm, đàn sắt, sênh, quản, thược, chúc ngữ, huân trì. Nhạc ở dưới điện thì có phương hưởng treo, khống hầu.

Tớ sớ của Nguyễn Trãi và các văn thần cộng sự phản đối Lương Đăng (tháng 11 âm lịch năm 1437) cũng hé lộ một số chi tiết về quy chế này:
...quy chế lễ nhạc của y [Lương Đăng] là dối vua lừa dưới, không dựa vào đâu cả, như đánh trống là bao giờ ra chầu triều sớm, nay vua ra chầu triều sớm, nay vua ra chầu rồi mới đánh.Theo quy chế xưa, khi vua ra, thì bên tả đánh chuông hoàng chung, rồi năm chuông bên hữu ứng theo, lúc vua vào đánh chuông chưng tân rồi năm chuông cũng ứng theo. Nay vua ra chầu, đánh 108 tiếng chuông, đó là số lần đếm tràng hạt của nhà sư. Nếu theo quy chế của nhà Minh, thì khi vua ngồi ở cửa Phụng Thiên phải có ngai báu, nay chỉ có một điện Hội Anh, lại chỉ có sập vàng, nếu di chuyển thì sợ không yên, đặt cả hai thứ cũng không được, thế là lễ nghi gì? Làm xe thì đằng trước có diềm, đằng sau mở cửa. Nay lại mở cửa đằng trước, quy chế xưa làm như thế hay sao? Khi vua ra thì có hô thét, khi vào thì có thu dẹp, đó là quy định của nghi lễ. Nay quan coi cửa xướng tâu mọi việc xong, các quan lui ra, vua con ngồi mà người thu dẹp đã la thét dọn dẹp là làm sao?

Quân sự

Năm 1434, Lê Thái Tông ra lệnh cho quân ngự tiền và các vệ quân năm đạo chuẩn bị lương ăn trong 2 tháng, hạn đến ngày 20 tháng này phải tới địa phận Đông Kinh để điểm danh và luyện tập võ nghệ. Còn quân trấn giữ ở các trấn Thanh Hóa, Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa thì tới địa phận phủ, trấn mình để kiểm duyệt. Ai vi phạm sẽ bị trị tội. Cùng năm, 4 quan phụ đạo trấn Lạng Sơn là Hoàng Nguyên Ý, Hoàng Văn Ngạc, Nguyễn Thế Ninh và Nguyễn Công Đình nổi dậy, Thái Tông sai Lê Văn An mang quân Ngự tiền, Thiết đột và quân ở Bắc đạo đi đánh. Khi đến nơi thì Hoàng Văn Ngạc đã bị trấn binh giết chết, Hoàng Nguyên Ý đều bỏ cả vợ con chạy trốn sang đất Minh. Lê Văn An liền chia quân lùng bắt thân thích, nô tì, tài sản, gia súc của trấn quân được tới hơn nghìn người đem về dâng nộp. Nhà vua thả hết dân thường, đem gia thuộc của bốn người cầm đầu nổi dậy ban cấp cho các quan.

Tháng 4 âm lịch năm 1434, khi vua Lê Thái Tổ vừa chết, vua nước Chiêm là Bố Đề ngờ Đại Việt có biến loạn, tự mình cầm quân áp sát biên giới, chưa rõ thực hư, mới đem quân vào Cửa Việt bắt 6 người. Dân Thuận Hóa đánh trả, bắt 2 người đem dâng. Ngày 12 tháng 5 âm lịch năm 1434, Lê Thái Tông sai quân dẫn 2 tù binh Chiêm tới xem, sau đó tha về. Cùng ngày, nhà vua sai Nhập nội Tư mã Lê Liệt, tổng đốc các quân Nghệ An, Tân Bình, Thuận Hóa, đi tuần tra các nơi thuộc Tân Bình, Thuận Hóa, nếu gặp quân Chiêm Thành vào cướp biên giới, mà có ai vi phạm quân lệnh hay sợ hãi rút lui thì cho phép chém trước tâu sau. Lại sai Nhập nội Thiếu úy Lê Khôi và Hành khiển Tổng quản Lê Truất cùng đốc suất các quân ở Tân Bình và Thuận Hóa đi theo. Bố Đề thấy Đại Việt không có sự biến gì đã rút quân từ trước. Lê Liệt đưa quân đến châu Hóa, định trở về, gặp lúc người Man ở châu Hóa là Đạo Thành bị Đạo Luận đánh, đến xin cứu viện. Lê Liệt bèn đem quân đánh giúp, bắt được hơn nghìn người và vài chục con voi mang về.

Tháng 1 âm lịch năm 1435, nhà vua cho thao diễn quân đội 5 đạo đánh bộ, lại diễn tập thủy chiến ở sông Hồng. Cuối năm này, ngày 21 tháng 11 âm lịch nhà vua sai Tư mã Tây đạo Lê Bôi làm Tổng quản; Hữu bật Lê Văn Linh làm Tham đốc, đốc suất các vệ quân năm đạo và hai vạn trấn quân Nghệ An đi đánh Cầm Quý, một tù trưởng địa phương có 1 vạn quân. Thái Tông căn dặn Lê Bôi, Lê Văn Linh phải ước thúc tướng sĩ, vỗ về nhân dân, nếu có người giữ chức tổng quản, đồng tổng quản hoặc tổng tri mà vi phạm quân lệnh thì bắt giam rồi tâu xin xử tội. Đối với những người từ chức vệ đồng tri trở xuống, ai ra trận mà bất tuân hoặc bỏ chạy thì các tướng được phép chém trước tâu sau. Quan quân đi đánh thắng trận, bắt được Cầm Quỹ giải về triều.

Tháng 12 âm lịch năm 1435, hoàng đế sai vệ quân các đạo và quân Thiết đột vét sông Đông Ngàn (khúc sông Đuống chảy qua huyện Từ Sơn cũ, nay là huyện Tiên Sơn, tỉnh Hà Bắc) để khai thông đường vận chuyển binh lương.

Tháng 2 âm lịch năm 1437, Thái Tông khảo xét võ nghệ của các tướng hiệu. Phép khảo xét: bắn cung là một môn, ném tên là một môn, đánh mộc là một môn. Cả ba môn đều được thì cấp lương toàn phần, ai không được môn nào thì bị giảm lương, sau coi đó làm lệ thường.

Tháng 8 âm lịch năm 1437, quân Ai Lao kéo sang quấy nhiễu châu Mã Giang và châu Mộc. Quân Đại Việt chống đánh, chém được tù trưởng Man Nữu cùng 20 người, bắt hơn 20 người khác dâng vua. Ai Lao phải cử sứ sang xin chuộc lại tù binh. Lê Thái Tông cho phép tù binh về nước.

Năm 1439, Thái Tông tăng cường quân đội và tổ chức duyệt quân binh lớn cả nước. Cùng năm họ Cầm ở châu Phục Lễ nổi dậy, tướng Ai Lao là Nữu Hoa đem 3 vạn người sang giúp họ Cầm chống lại Đại Việt, nhà vua tự mang 6 quân đi đánh. Mùa xuân năm 1440, ông lại đi đánh quân Hà Tông Lai ở huyện Thu Vật, thuộc huyện Tuyên Quang. Ngày 19 tháng 1 âm lịch, đại quân bắt được con Tông Lai là Tông Mậu, sang hôm sau chém được Tông Lai. Trên đường về nhà vua cùng quân sĩ nghỉ chân tại Động La (Thẳm báo ké), Lê Thái Tông thấy nơi đây cảnh đẹp, địa lý thuận lợi, nhà vua đã để lại bài thơ và lời tựa gồm 14 dòng, mỗi dòng 10 chữ với 140 chữ Hán khắc trên vách núi, sử gọi là Văn bia Quế Lâm ngự chế.

Đến tháng 3 âm lịch năm 1440, Thái Tông thân chinh đánh thổ quan Nghiễm nổi dậy ở châu Thuận Mỗi (trấn Gia Hưng). Nghiễm dâng trâu và voi tạ tội; lại gặp lúc trời đang nắng gắt nên hoàng đế thu quân về. Tháng 3 âm lịch năm 1441, hoàng đế đi đánh Nghiễm lần hai. Quan quân bắt được viên tướng Ai Lao là Đạo Mông cùng vợ con ở động La, rồi bắt luôn hai con của Nghiễm là Sinh Tượng và Chàng Đồng. Nghiễm thất thế, phải chịu quy phục triều đình. Hoàng đế về kinh sư làm lễ cáo thắng trận ở Thái Miếu.

Giáo dục
Trong thời kỳ thuộc Minh, nước Đại Việt bị thu toàn bộ sách vở, nền văn hiến bị hủy hoại. Sau khi đánh bại quân Minh, vua Lê Thái Tổ trị vì trong 6 năm, đã cho xây dựng Quốc tử giám, mở khoa thi Tiến sĩ; nay vua Lê Thái Tông tiếp nối cha mình, phục hồi và hoàn bị việc giáo dục ở Đại Việt. Năm 1434, hoàng đế tổ chức thi học trò (nho sĩ) trong nước. Khoa thi này có 1000 người đỗ đạt, được chia làm 3 bậc: bậc 1, bậc 2 được học ở Quốc tử giám, bậc 3 được đưa về học ở trường các lộ. Nhà vua cũng bổ dụng các Ngự tiền học sinh làm quan.

Cùng năm nhà vua định khoa thi chọn học trò, xuống chiếu rằng:

Cũng trong chiếu này, Lê Thái Tông đã đặt ra thể lệ thi cử như sau: bắt đầu từ năm Thiệu Bình thứ 5 1438 thi Hương ở các đạo, năm thứ 6 thi Hội ở sảnh đường tại kinh đô. Từ đấy về sau, cứ 3 năm một lần thi lớn, coi đó làm quy định lâu dài, người nào thi đỗ, đều được ban danh hiệu Tiến sĩ xuất thân. Tất cả khoa mục của các kỳ thi quy định như sau: Kỳ thứ nhất: 1 bài kinh nghĩa, Tứ thư mỗi sách một bài, mỗi bài đều 300 chữ trở lên; Kỳ thứ hai: Chế, biểu; Kỳ thứ 3: thi, phú; Kỳ thứ 4: 1 bài văn sách từ 1000 chữ trở lên. Nhà vua còn tổ chức thi lại viên, hỏi về ám tả. Những người đỗ hạng nhất được bổ vào Quốc tử giám, hạng nhì bổ làm Sinh đồ và thuộc lại bên văn.

Tháng 3 âm lịch năm 1442, Lê Thái Tông mở khoa thi Hội đầu tiên của Đại Việt thời Lê. Khoa này có 450 sĩ tử tham dự, trong đó 33 người thi đỗ. Số người này sang tháng sau được dự thi Đình. Trong khoa thi Đình, nhà vua ngồi trên điện ra đề văn sách vấn. Cuối cùng nhà vua lấy 3 người Nguyễn Trực, Nguyễn Như Đổ và Lương Nhữ Hộc đỗ Tiến sĩ cập đệ; Trần Văn Huy và 6 người khác đỗ Tiến sĩ xuất thân; Ngô Sĩ Liên và 22 người khác đỗ đồng Tiến sĩ xuất thân. Bắt đầu từ khoa thi này có lệ đặt bia Tiến sĩ, nhưng phải đến năm 1484, Lê Thánh Tông mới sai Lễ bộ thượng thư Quách Đình Bảo dựng những văn bia Tiến sĩ đầu tiên.

Ngoại giao

Thời kỳ Lê Thái Tông tại vị, Đại Việt đã thiết lập mối bang giao tốt đẹp với Đại Minh. Vua Thái Tông vừa lên ngôi năm 1434, triều đình Đại Việt đã cho sứ mang tờ biểu và lễ vật địa phương sang Đại Minh cầu phong và kết giao. Nước Minh nghe tin Lê Thái Tổ mất, sai sứ mang cỗ tế của phương Bắc sang, tổng cộng 80 bàn. Tháng 2 âm lịch năm 1435, Minh Anh Tông sai Lễ bộ Hữu Thị lang Chương Xưởng, Hành nhân Ty Hành nhân Hầu Tấn đi theo Nguyễn Tông Trụ sang trao sắc mệnh cho vua Lê Thái Tông quyền coi việc nước. Năm 1437, Minh Anh Tông sai chánh sứ là Binh bộ Thượng thư Lý Úc, phó sứ là Thông chính Ty Hữu Thông chính Lý Hanh mang chiếu sắc ấn vàng sang phong vua Lê Thái Tông làm An Nam Quốc vương (ấn nặng 100 lạng, núm hình con lạc đà, làm bằng vàng).

Tuy nhiên, thời Lê Thái Tông cũng xảy ra tranh chấp biên giới Đại Việt-Đại Minh. Theo Minh thực lục, năm 1438 thổ quan châu Tư Lang Hạ (Đại Việt) là Nông Nguyên Hồng xâm lấn châu An Bình và châu Tư Lăng (phủ Thái Bình - Quảng Tây), chiếm 2 động và 21 thôn, bắt 220 người nam nữ và nhiều gia súc. Minh Anh Tông sai Thang Đỉnh và Cao Dần sang trách hỏi Lê Thái Tông. Vua Thái Tông bèn sai sứ sang xin lỗi, nhưng tố cáo trở lại rằng chính thổ quan hai châu An Bình, Tư Lăng nước Minh đánh lấn châu Tư Lang Hạ trước. Sĩ phu đời Nguyễn Phan Huy Chú trong sách Lịch triều hiến chương loại chí, mục Bang giao chí ghi lại nội dung thư của Lê Thái Tông gửi Tu Bố chính Quảng Tây tố cáo trở lại như sau:
"...Gần đây cứ bọn Nông Kính, Nông Phúc là đầu mục châu Tư Lang Hạ trấn Thái Nguyên báo cáo, xét nước tôi đã nhiều vâng sắc dụ của triều đình, giữ đất yên dân… Phiền quý Ty xét sức xuống cho bọn thổ quan Tri châu Triệu Nhân Chính ở An Bình thuộc quyền quý Ty, khiến đem những đất các thôn, động đã chiếm, số dân đã bắt trả lại cho nước tôi, rồi số thôn động và số người ấy báo lại và nghiêm cấm ước thúc châu ấy, không được xâm chiếm cướp bóc…"
Theo Minh thực lục, tranh chấp còn xảy ra thêm nhiều năm nữa, đến năm 1447 (đời vua Lê Nhân Tông) hai bên mới hội khám và thống nhất 11 thôn thuộc về Long châu của Trung Quốc, 6 thôn thuộc về Hạ Tư Lang của Đại Việt.

Thời vua Lê Thái Tông, triều đình cũng nhiều lần nhận được cống phẩm từ các nước Trảo Oa, Ai Lao, Chiêm Thành, Xiêm La, Bồn Man... ở Đông Nam Á và La La Tư Điện, một vương quốc của người Lô Lô tại tỉnh Quý Châu (Trung Quốc) ngày nay. Chiêm Thành từng âm mưu lấn biên giới, nhưng sau đó phải thần phục và 2 lần cử sứ sang cống (các năm 1434-1435). Ở phía Tây, Ai Lao thỉnh thoảng quấy nhiễu biên giới, nhưng không thành công.

Cuộc sống cá nhân
Năm 1433, vua Lê Thái Tổ mời người cháu ruột là Lê Khôi vào triều, Lê Khôi khuyên nên lập người con thứ 2, tức vua Lê Thái Tông mà phế bỏ người anh là Lê Tư Tề. Đến năm 1438, vua Thái Tông phế truất anh mình làm dân thường.

Theo lệ vua Lê Thái Tổ, trong cung không lập hoàng hậu, khi con của bà phi nào lên làm vua thì vị vua đó mới dâng tôn hiệu cho mẹ. Việc kén chọn vợ cho vua, thường lấy con em các dòng họ công thần lớn và con nhà tử tế.

Người vợ thứ nhất của vua Lê Thái Tông là con gái Đại Tư đồ Lê Sát, Lê Thị Ngọc Dao. Ngọc Dao được phong làm Nguyên phi vào năm 1434. Năm 1437, Lê Sát bị xử tội, bà bị phế làm dân thường. Người vợ thứ hai là con gái Lê Ngân, tên Lê Lệ, lúc đầu được phong làm Chiêu nghi. Khi Lê Sát bị bãi chức, Đại Đô đốc Lê Ngân lên thay, Lê Lệ được phong làm Huệ phi, đến năm 1437, Lê Ngân bị xử tội, bà bị phế làm Tu dung. Người vợ thứ 3 là bà Ngô Thị Ngọc Dao, được phong là Tiệp dư, mẹ đẻ của Lê Thánh Tông của triều đại nhà Hậu Lê .  Người vợ thứ 4 là bà Nguyễn Thị Anh, được phong làm Thần phi, sinh ra vua Lê Nhân Tông, vua Nhân Tông lên ngôi lúc mới 3 tuổi, bà nhiếp chính trong 10 năm, thiên hạ thịnh trị. Bà vợ thứ 5 là Chiêu nghi Dương Thị Bí, ban đầu phong làm Phi (妃), sau tính kiêu ngạo bị giáng làm Chiêu nghi. Về sau Dương thị tiếp tục bị giáng làm thứ nhân, giam vào lãnh cung.

Tháng 11 âm lịch năm 1441, Lê Thái Tông ép Thái phi Phạm Thị Nghiêu, vợ thứ ba của Lê Thái Tổ, phải tự sát. Sách Đại Việt Sử ký Toàn thư kể bà Nghiêu từng có ý phế Thái Tông, bị nhà vua cho ra Lam Kinh hầu Vĩnh Lăng (lăng Lê Thái Tổ). Sau đó bà Nghiêu vẫn bất bình, nên Thái Tông nghe lời các triều thần, ép chết.

Cái chết
Ngày 27 tháng 7 âm lịch năm 1442, Lê Thái Tông đi tuần về miền Đông, duyệt quân ở thành Chí Linh. Nguyễn Trãi mời hoàng đế ngự chùa Côn Sơn, ở hương của Nguyễn Trãi. Đến ngày 4 tháng 8 âm lịch (7 tháng 9 dương lịch), Lê Thái Tông đi chơi ở vườn Vải, xã Đại Lại ven sông Thiên Đức rồi qua đời. Các quan bí mật đưa thi hài về kinh sư rồi mới phát tang. Cả triều đều nói "thị Lộ giết vua", xử tru di tam tộc, cả nhà Nguyễn Trãi bị xử tử (ĐVSKTT, bản kỷ, quyển 11, tờ 56a).

Ngày 12 tháng 8 âm lịch năm 1442, các đại thần là Trịnh Khả, Nguyễn Xí, Lê Thụ, Đinh Liệt, Lê Bôi nhận di mệnh tôn Hoàng thái tử Bang Cơ (2 tuổi) lên ngôi Hoàng đế, sử gọi là Lê Nhân Tông. Ngày 16 tháng 8, triều đình hành quyết Nguyễn Trãi .

Ngày 16 tháng 9 âm lịch năm 1442, triều đình an táng Lê Thái Tông ở Hựu Lăng (祐陵), bên tả Vĩnh Lăng (永陵) của Lê Thái Tổ. Hàn Lâm viện thị độc học sĩ kiêm Tri ngự tiền học sinh Cục Cận thị chi hậu Nguyễn Thiên Tích phụng mệnh soạn văn bia Hựu Lăng ca ngợi công đức của tiên đế. Các quan dâng miếu hiệu Thái Tông (太 宗), thụy hiệu Kế Thiên Thể Đạo Hiển Đức Thánh Công Khâm Minh Văn Tư Anh Duệ  NhânTriết Chiêu Hiến Kiến Trung Văn Hoàng Đế (繼天體道顯德功欽明文思英睿仁哲昭憲建中文皇帝).

Nhận định
Đại Việt sử ký toàn thư có chép một số lời bàn của sử quan Đại Việt về Lê Thái Tông:

Trong bộ quốc sử Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục biên soạn dưới triều Nguyễn Dực Tông (1847-1883), sử thần Đại Nam thời Nguyễn lại đánh giá thấp Lê Thái Tông, thể hiện qua những đoạn văn như " Lê Thái Tông cũng không phải là ông vua sáng suốt" (chỉ việc hoàng đế bãi chức Lê Sát), hoặc "Lê Ngân trước đây, đã bào chữa cho Lê Sát, dường cùng bè đảng với kẻ ác, sao không ngay lúc bấy giờ trị tội luôn cả đi, mà lại cho vượt bậc thăng chức? Đến đây, chỉ vì cớ nhỏ nhặt, lại giết Lê Ngân: hình phạt sao quá lạm thế!" và "đời Lê Thái Tông, vua thì buông tuồng, bầy tôi thì chuyên quyền".

Gia đình
 Cha: Thái Tổ Cao Hoàng đế Lê Lợi.
 Mẹ: Cung Từ Cao Hoàng hậu Phạm Thị Ngọc Trần (恭慈高皇后范氏玉陳, 1386 - 24 tháng 3, 1425).

Hậu phi

 Thần phi Nguyễn Thị Anh (1422 – 1459) là mẹ của Nhân Tông Lê Bang Cơ. Sau khi Bang Cơ lên ngôi, bà trở thành Tuyên Từ Thái hậu và nhiếp chính hơn 10 năm thời Nhân Tông.
 Sung viên Ngô Thị Ngọc Dao (1421 – 1496) là con gái của Thái bảo Chương Khánh công Ngô Từ, em gái cung tần Ngô Thị Ngọc Xuân của Thái Tổ Lê Lợi. Bà sinh ra Thánh Tông Lê Tư Thành. Sau khi Tư Thành lên ngôi, bà trở thành Quang Thục Thái hậu.
 Nguyên phi Lê Thị Ngọc Dao là con gái của Đại tư đồ Lê Sát. Ban đầu được phong Nguyên phi, đứng đầu trong cung. Sau khi Lê Sát chết, bà bị phế làm thứ dân.
 Huệ phi Lê Nhật Lệ là con gái của Tư khấu Lê Ngân. Ban đầu phong làm Huệ phi, sau Lê Ngân bị phát giác làm bùa phép cho con gái được sủng ái và bị ép tự sát vào năm 1437 thì Huệ phi bị giáng xuống làm Tu dung.
 Chiêu nghi Dương Thị Bí ban đầu phong làm Phi, sau vì bị gán tội kiêu ngạo mà bị giáng làm Chiêu nghi. Về sau Dương thị tiếp tục bị giáng làm thứ nhân.
 Quý nhân Bùi thị là con gái của Ngự sử Trung thừa Bùi Cầm Hổ.

Hậu duệ

 Con trai:
 Lệ Đức hầu Lê Nghi Dân (1439 – 1460) từng được lập làm Thái tử nhưng bị phế truất làm phiên vương sau khi mẹ là Chiêu nghi Dương Thị Bí bị phế làm thứ dân. Về sau Nghi Dân làm binh biến, lật đổ em trai là Nhân Tông Lê Bang Cơ, tự lập lên ngôi. Chưa đầy 1 năm sau, Nghi Dân bị lật đổ
 Cung vương Lê Khắc Xương (1440 – 1476), mẹ là Bùi Quý nhân.
 Nhân Tông Lê Bang Cơ (1441 – 1459), mẹ là Tuyên Từ Thái hậu Nguyễn Thị Anh, được lập làm thái tử khi chỉ mới 6 tháng và nối ngôi khi mới hơn 1 tuổi. Tại vị được 17 năm thì ông bị Lê Nghi Dân ám sát vào mùa đông năm 1459.
 Thánh Tông Lê Tư Thành (1442 – 1497), mẹ là Quang Thục Thái hậu Ngô Thị Ngọc Dao, kế vị vua anh vào năm 1460.
 Con gái:
 Vệ Quốc Công chúa, mẹ là Chiêu nghi Dương Thị Bí, bị câm từ nhỏ, lên 10 tuổi thì gả cho Lê Quát, con trai Thái úy Lê Thụ.
 An Quốc Công chúa được gả cho Trịnh Bá Nhai, con trai Nhập nội Thiếu phó Trịnh Khắc Phục, vào năm 6 tuổi. Bà là mẹ Thái bảo Bình Lạc hầu Trịnh Duy Hiếu, và là bà nội Vĩnh Hưng hầu Trịnh Tuy.
 Đà Quốc Công chúa được gả cho Lê Bộc, con trai của Nhập nội Thiếu úy Lê Lăng.
 Hoàng tứ nữ
 Thao Quốc Công chúa, mẹ là Quang Thục Thái hậu, chị ruột của Thánh Tông Lê Tư Thành.

Trong văn hoá đại chúng

Tham khảo

Quỳnh Cư, Đỗ Đức Hùng (2001), Các triều đại Việt Nam, Nhà Xuất bản Thanh niên
Phan Duy Kha, Lã Duy Lan, Đinh Công Vĩ (2003), Nhìn lại lịch sử, Nhà Xuất bản Văn hóa Thông tin.

Chú thích

Liên kết ngoài

Thái Tông, Lê
Vua thiếu nhi Việt Nam
Vua nhà Hậu Lê
Mất năm 1442
Sinh năm 1423


title: Desbruyeresia marisindica

text:
Desbruyeresia marisindica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Provannidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Desbruyeresia


title: Prasdorf

text:
Prasdorf là một đô thị thuộc huyện Plön, bang Schleswig-Holstein, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Plön


title: Sarnonico

text:
Sarnonico là một đô thị ở tỉnh Trento ở vùng Trentino-Alto Adige/Südtirol của Ý, tọa lạc cách 40 km về phía bắc của Trento. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 696 người và diện tích là 12,1 km².

Đô thị Sarnonico có các frazione (đơn vị trực thuộc) Seio.

Sarnonico giáp các đô thị: Brez, Cavareno, Dambel, Fondo, Malosco, Romeno, Ronzone, Ruffrè, Eppan an der Weinstraße và Kaltern an der Weinstraße.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang nhà đô thị này

Đô thị Trentino


title: Wallern an der Trattnach

text:
Wallern an der Trattnach là một đô thị ở huyện Grieskirchen bang Oberösterreich, nước Áo. Đô thị này có diện tích 14,6 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2005 là 2905 người.

Tham khảo


title: Nectophrynoides laevis

text:
Nectophrynoides laevis là một loài cóc thuộc họ Bufonidae.
Đây là loài đặc hữu của Tanzania.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, và đầm lầy.

Chú thích

Tham khảo
 Menegon, M. & Loader, S. 2004. Nectophrynoides laevis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Nectophrynoides
Động vật được mô tả năm 2004
Động vật đặc hữu Tanzania


title: Vaux-en-Pré

text:
Vaux-en-Pré là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 80.Ước tính dân số năm 2007 là 107 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: Mittelfischbach

text:
Mittelfischbach  là một đô thị ở huyện Rhein-Lahn, bang Rheinland-Pfalz, in phía tây nước Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Rhein-Lahn


title: Molophilus neosubfalcatus

text:
Molophilus neosubfalcatus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Horqin Hữu Dực Tiền

text:
kỳ Horqin Hữu Dực Tiền (, Hán Việt: Khoa Nhĩ Thấm Hữu Dực Tiền kỳ) là một kỳ của minh Hưng An, khu tự trị Nội Mông Cổ, Trung Quốc. Phương ngữ Mông Cổ bản địa của kỳ là phương ngữ Khorchin.

Trấn

Hương
 Ba Lạp Cách Đãi (巴拉格歹乡)
 Thụ Mộc Câu (树木沟乡)
 Cổ Tích (古迹乡)

Hương dân tộc
 Hương dân tộc Mãn-Đồn Mãn (满族屯满族乡)

Tô mộc
 Đào Cáp Mộc (桃合木苏木)
 Vật Bố Lâm (勿布林苏木)
 Ô Lan Mao Đô (乌兰毛都苏木)
 A Lực Đắc Nhĩ (阿力得尔苏木)
 Hiếu Nhân (好仁苏木)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Nội Mông
Hưng An


title: Lyncina lynx

text:
Lyncina lynx là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cypraeidae, họ ốc sứ

Miêu tả

Phân bố
Chúng phân bố ở Biển Đỏ và ở Ấn Độ Dương dọc theo Aldabra, Chagos, Kenya, Madagascar, vùng bể Mascarene, Mauritius, Réunion, Seychelles, và Tanzania.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1758
Lyncina


title: Hoa hậu Toàn quốc Báo Tiền Phong 1994

text:
Hoa hậu Việt Nam 1994 là cuộc thi hoa hậu toàn quốc Việt Nam lần thứ 4 do Báo Tiền phong tổ chức. Vòng chung kết được tổ chức tại Thủ đô Hà Nội. Người chiến thắng trong cuộc thi này là Nguyễn Thu Thủy, thí sinh đến từ Hà Nội.

Kết quả
Hoa hậu Việt Nam 1994: Nguyễn Thu Thủy (Hà Nội)
- Nguyễn Thu Thủy sinh năm 1976, chiều cao 1,69 m, cô có quê quán tại Nam Định nhưng sinh trưởng tại Hà Nội. Vừa thi đỗ Học viện Ngoại giao. Trước khi đoạt vương miện Hoa hậu Toàn Quốc 1994 Thu Thủy từng lọt vào Top 10 cuộc bình chọn người mẫu Việt Nam để tham dự cuộc thi Người mẫu châu Á 1994 được tổ chức tại Guam. Ngoài ra Thu Thủy cũng là Á khôi 2 cuộc thi Người đẹp các tỉnh phía Bắc 1994, sau khi đạt danh hiệu Á khôi 2 phía bắc Thu Thủy đã có ý định ngừng thi chung kết toàn quốc nhưng được sự động viên của gia đình và bạn bè Thu Thủy quyết định tham gia nhưng với tinh thần vô cùng thoải mái và không hề nghĩ mình sẽ là người chiến thắng mà lúc đó trong suy nghĩ của Thu Thủy vương miện hoa hậu chắc chắn sẽ thuộc về Tô Hương Lan. Nhưng sự việc đã không như dự đoán của Thu Thủy vì Tô Hương Lan chỉ dừng chân ở vị trí Á hậu 1 trong khi đó Thu Thủy mới là cô gái được đứng trên bục cao nhất của cuộc thi. Thu Thủy đã từng phát biểu sau khi đăng quang rằng việc đoạt vương miện hoa hậu không có nghĩa Thủy là người đẹp nhất mà Thủy là người may mắn nhất, Thủy cho rằng việc Thủy được chọn làm hoa hậu trong khi Tô Hương Lan chỉ là Á hậu 1 là vì do Thủy cao hơn Lan một chút, đỗ 3 trường đại học trong khi Lan mới chỉ là cô học sinh lớp 12 và cũng vì gia đình Thủy có gốc gác hơn một chút. Sau khi đăng quang Hoa hậu được gần 2 năm thì Thu Thủy đã quyết định ngừng việc học tại đại học ngoại giao Hà Nội để sang Mỹ du học ngành Quản trị kinh doanh. Ngày 5 tháng 6 năm 2021, Thu Thủy qua đời ở tuổi 45 vì đột quỵ.
Á hậu 1: Tô Hương Lan (Tuyên Quang)
- Đang là học sinh lớp 12 tại Tuyên Quang (Tô Hương Lan sinh năm 1977), với chiều cao 1,66m Tô Hương Lan đến với vòng chung kết toàn quốc cuộc thi Hoa hậu Việt Nam 1994 với tư thế vô cùng tự tin cùng với danh hiệu Hoa khôi các tỉnh phía bắc cách đó hơn một tháng. Được dự đoán sẽ là Hoa hậu song Tô Hương Lan chỉ dừng lại với ngôi vị Á hậu 1 đã làm cho nhiều người bất ngờ với kết quả này nhưng với riêng cô thì kết quả đã làm cho cô vô cùng hài lòng và hãnh diện. Sau cuộc thi cô có tham gia một số chương trình thời trang lớn như Duyên dáng Việt Nam, Một thoáng Sài Gòn nhưng với tính cách hiền lành chân chất của một cô gái tỉnh lẽ Huong Lan cảm thấy mình không phù hợp với ánh đèn sân khấu và dân rút khỏi các sàn diễn thời trang để tập trung cho việc học tại đại học Phương Đông Hà Nội. Năm 1997 cô được cử đại diện tham dự cuộc thi Hoa hậu Sinh viên Thế giới tại Hàn Quốc (World Miss University 1997 Pageant) nhưng không được kết quả như mong đợi.
Á hậu 2: Trịnh Kim Chi (Thành phố Hồ Chí Minh)
Sinh năm 1971 và cao 1,66m, hiện đang là sinh viên khoa diễn viên trường Cao đẳng Sân khấu & Điện ảnh TP.HCM, Trịnh Kim Chi được xem là một trong những gương mặt nổi bật của cuộc thi với danh hiệu Hoa khôi miền Đông nam bộ 1994. Rất tự tin và chuyên nghiệp trong suốt vòng thi chung kết và kết quả ngoài danh hiệu Á hậu 2 cô còn đoạt luôn giải Ứng xử hay nhất. Trịnh Kim Chi sau đó trở thành một trong những diễn viên sáng giá cả trên màn ảnh rộng và sân khấu kịch nói.

Các thí sinh lọt vào top 10 người đẹp nhất
Hạng 4: Đàm Lưu Ly (Hà Nội). Sinh năm 1973, chiều cao 1,69m. Nghề nghiệp: Tiếp viên hàng không. Danh hiệu: Á khôi 1 các tỉnh phía bắc 1994, Hoa hậu Áo dài 1995.
Hạng 5: Vũ Thu Sang (Hải Phòng). Sinh năm 1976, chiều cao: 1,65m. Danh hiệu: Hoa khôi Hải Phòng 1994.
Lê Thị Phương Thảo (Đà Nẵng). Sinh năm 1978, chiều cao 1,68m. Nghề nghiệp: Học sinh. Danh hiệu: Hoa khôi các tỉnh miền Trung & Tây Nguyên 1994.
Trần Phương Lan Vy (thành phố Hồ Chí Minh). Sinh năm 1976, chiều cao: 1,66m.
Lương Kim Thủy (thành phố Hồ Chí Minh). Sinh năm 1976, chiều cao: 1,66m. Danh hiệu: Á khôi 1 miền Đông nam bộ 1994, Top 10 Hoa hậu Áo dài 1995.
Nguyễn Thị Thanh Xuân (thành phố Hồ Chí Minh). Sinh năm 1974,chiều cao: 1,67m. Nghề nghiệp: Người mẫu, Diễn viên. Danh hiệu: Hoa hậu Điện ảnh 1992, Á khôi 1 Thời trang 1992, Á khôi 2 miền Đông nam bộ 1994, Giải 3 Tìm kiếm người mẫu châu Á 1994.
Nguyễn Thị Lan Vy (Lâm Đồng). Sinh năm: 1976, chiều cao: 1,65m. Nghề nghiệp: Người mẫu. Danh hiệu: Top 10 Hoa hậu Áo dài 1995, Top 10 Hoa hậu Việt Nam 1999.

Các giải phụ
Áo dài đẹp: Trần Phương Lan Vy (thành phố Hồ Chí Minh)
Trang phục tự chọn đẹp: Nguyễn Thị Thanh Xuân (thành phố Hồ Chí Minh)
Nụ cười đẹp: Đàm Lưu Ly (Hà Nội)
Gương mặt khả ái: Vũ Thu Sang (Hải Phòng)
Hình thể đẹp: Lương Kim Thủy (thành phố Hồ Chí Minh)
Giải Làn da đẹp: Lê Thị Phương Thảo (Đà Nẵng)
Miss Samsung: Nguyễn Thị Lan Vy (Lâm Đồng)
Miss Kodak: Tô Hương Lan (Tuyên Quang)
Ứng xử hay nhất: Trịnh Kim Chi (Thành phố Hồ Chí Minh)

Tham khảo

Liên kết ngoài

1994
1994 tại Việt Nam


title: Republic Nashville

text:
Republic Nashville là một hãng thu âm thành lập năm 2009 bởi Universal Republic ở New York và Big Machine Records ở Nashville, Tennessee. Trụ sở của nó đặt tại khu vực Music Row ở Nashville, Tennessee.

Các nghệ sĩ
The Band Perry
Eli Young Band
Jaron and the Long Road to Love
Martina McBride
SHEL
Sunny Sweeney

Các nghệ sĩ cũ
Fast Ryde

Chú thích

Liên kết ngoài

Tổ chức thành lập năm 2009
Hãng ghi âm Mỹ


title: Saint-Juéry, Tarn

text:
Saint-Juéry là một xã thuộc tỉnh Tarn trong vùng Occitanie in miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 174 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Tarn


title: Saint-Julien-Labrousse

text:
Saint-Julien-Labrousse  là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Saintjulienlabrousse


title: Xuân La (xã)

text:
Xuân La là một xã thuộc huyện Pác Nặm, tỉnh Bắc Kạn, Việt Nam.

Địa lý
Xã Xuân La có vị trí địa lý:
Phía bắc giáp xã Bộc Bố, xã Bằng Thành và tỉnh Cao Bằng
Phía đông giáp xã An Thắng
Phía nam giáp xã Nghiên Loan
Phía tây giáp xã Cổ Linh và xã Bộc Bố.

Xã Xuân La có diện tích 39,35 km², dân số 2.817 người,  mật độ dân số đạt 72 người/km².

Sông Năng tạo thành ranh giới tự nhiên với tỉnh Cao Bằng của xã.

Hành chính
Xã Xuân La được chia thành các thôn: Cọn Luông, Khuổi Khỉ, Khuổi Bốc, Nà Án, Thôm Mèo, Nặm Nhả, Bản Sáp, Lủng Muổng, Nà Vài, Phiêng Coọng.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài


title: Charrais

text:
Charrais là một xã, tọa lạc ở tỉnh Vienne trong vùng Nouvelle-Aquitaine, Pháp. Xã này có diện tích 14,63 km², dân số năm 2006 là 779 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 132 m trên mực nước biển.

Dân địa phương danh xưng tiếng Pháp là Charraisiens.

Biến động dân số

Liên kết ngoài
 Charrais Trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
  Les informations sur Charrais sur le site de l'office de tourisme de Neuville-de-Poitou

Tham khảo

Xã của Vienne


title: Đảo Liancourt

text:
Đảo Takeshima là tên gọi quốc tế của một nhóm đảo nhỏ nằm giữa Hàn Quốc và Nhật Bản, cách đảo Honshu của Nhật Bản và phía đông nam của bán đảo Triều Tiên khoảng 220 km. Liancourt đang ở trong trạng thái tranh chấp lãnh thổ giữa Nhật Bản và Hàn Quốc. Hiện nay, Hàn Quốc là quốc gia đang duy trì sự kiểm soát trên thực tế đối với toàn bộ nhóm đảo này.

Hàn Quốc gọi nhóm đảo là Dokdo hay Tokdo () có nghĩa là "Hòn đảo đơn độc" trong khi Nhật Bản gọi đảo Liancourt là Takeshima (tiếng Nhật: , Hán-Việt: Trúc Đảo), nghĩa là "Đảo Trúc".

Hàn Quốc kiểm soát và tuyên bố chủ quyền của mình với nhóm các đảo này kể từ tháng 7 năm 1954.

Địa danh
Tên quốc tế của đảo Liancourt được lấy từ Le Liancourt, tên một ngư thuyền săn cá voi của Pháp suýt đắm ở vùng đá ngầm của nhóm đảo này vào năm 1849. Trong tiếng Anh và theo một số bản đồ cũ còn ghi tên là "Hornet Rocks" (1855) cho nhóm đảo này trong khi thư tịch hải hành của Nga đặt tên Manala và Olivutsa cho đảo Liancourt.

Địa danh của đảo bằng tiếng Hàn và tiếng Nhật cũng liên tục bị thay đổi theo thời gian, chứng tỏ còn nhiều tính bất nhất gây thêm sự rắc rối lịch sử về chủ quyền của nhóm đảo này.

Địa hình
Nhóm đảo Liancourt bao gồm 90 đảo nhỏ, trong đó 37 mỏm đất không bị ngập. Số còn lại chỉ là đá ngầm. Trong số 37 đảo thì chỉ có hai hòn đảo cư trú được: đảo Tây và đảo Đông; 35 hòn đảo kia chỉ là mỏm đá. Tổng diện tích cua cả vùng đảo này chỉ khoảng 0,18745 km² với điểm cao nhất đo được 169 m (554,5 ft) trên đảo Tây.

Seodo (tiếng Hàn: 서도/西島 Tây đảo) hay Ojima (tiếng Nhật: 男島 Nam đảo) và Dongdo (tiếng Hàn: 동도/東島 Đông đảo) hay Mejima (tiếng Nhật: 女島 Nữ đảo), cách nhau khoảng 150 m. Đảo Tây lớn hơn, với diện tích khoảng 88.640 mét vuông (22 mẫu Anh); đảo Đông chỉ 73.300 mét vuông (18 mẫu Anh).

Đảo Tây là một đỉnh núi thấp với nhiều hang động dọc theo bờ biển. Bên đảo Đông có nơi bờ biển là vách đá dựng đứng cao khoảng 10 tới 20 m; có 2 hang lớn thông ra biển và một hố trũng.

Theo khảo cứu của địa chất học thì nhóm đảo này hình thành khoảng 4,5 triệu năm trước do núi lửa hình thành trong Đại Tân sinh rồi sau đó bị xói mòn.

Vì Liancourt nằm án ngữ biển Nhật Bản nên có vai trò vị trí chiến lược cực kỳ quan trọng đối với cả hai phía Nhật Bản và Hàn Quốc. Ngoài ra khu vực Liancourt là một nguồn ngư sản dồi dào và có tiềm năng lưu trữ lượng lớn khí đốt sâu trong lòng đất.

Vị trí
Đảo Liancourt nằm ở tọa độ khoảng 131°52´ kinh đông và 37°14´ vĩ bắc. Đảo Tây nằm ở tọa độ khoảng  còn đảo Đông nằm tại tọa độ .

Đảo Liancourt cách Hàn Quốc khoảng 217 km (135 dặm Anh) và cách Nhật Bản khoảng 212 km (131 dặm Anh). Khoảng cách, cao độ và các điều kiện thời tiết ảnh hưởng tới hình dạng đảo khi hiện, khi khuất.

Địa thể của Hàn Quốc gần Liancourt nhất là đảo Ulleung-do, cách khoảng 87 km (54 dặm Anh). Vào những ngày khí trời trong sáng người đứng trên Ulleung có thể thấy được Liancourt.

Đối với Nhật Bản thì quần đảo Oki là địa thể gần nhất lui về hướng đông nam, cách Liancourt 157 km (98 dặm Anh). Với khoảng cách đó người đứng ở Oki không thể trông thấy Liancourt bất kể khí trời và thời tiết.

Dân cư
Hai công dân Hàn Quốc, cặp vợ chồng dân chài là hai cư dân duy nhất trên Liancourt. Ngoài ra là một đội cảnh sát cùng viên chức chính quyền và nhân viên hải đăng người Hàn Quốc luân phiên nhau làm việc để đảm bảo chủ quyền trên đảo.

Tranh chấp chủ quyền

Từ cuối thế kỷ 20 Liancourt trở thành một điểm nóng trong các cuộc tranh chấp chủ quyền giữa Nhật Bản, Hàn Quốc và cả Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên.

Hàn Quốc lập nhóm đảo này thành xã Dokdo-ri thuộc huyện Ulleung, tỉnh Gyeongsang Bắc. Nhật Bản thì khẳng định đảo này thuộc thôn Okinoshima, huyện Oki, tỉnh Shimane. Bộ Quốc phòng Hàn Quốc cho biết cuộc tập trận bảo vệ quần đảo Dokdo là hoạt động huấn luyện định kỳ, được tiến hành lần đầu tiên vào năm 1986 và kể từ năm 2003 tiến hành diễn tập mỗi năm 2 lần nhằm ngăn chặn một cuộc xâm lược của các lực lượng bên ngoài.

Khí hậu
Do vị trí và diện tích quá bé nhỏ khí hậu đảo Liancourt hoàn toàn phụ thuộc vào thời khí của biển Nhật Bản đôi khi rất khắc nghiệt. Có lúc khi gió tây bắc thổi mạnh, thường là vào mùa đông, tàu thuyền không thể cập bến vào đảo được. Nói chung khí hậu đảo ẩm ướt và không quá lạnh, chịu tác động mạnh của nguồn hải lưu nước ấm. Lượng mưa cao quanh năm (trung bình khoảng 1.324 mm), thỉnh thoảng có tuyết rơi, nhưng thường có sương mù. Vào mùa hè gió chủ yếu thổi từ hướng nam. Nhiệt độ nước biển quanh đảo lạnh nhất vào mùa xuân, khoảng 10 °C. Vào tháng 8 nhiệt độ nước biển có thể lên tới 25 °C.

Sinh thái

Liancourt chủ yếu cấu tạo bởi đá bazan do núi lửa bồi lên. Trên lớp đá nền là một lớp đất mỏng, trên cùng rêu mọc phủ. Khoảng 80 loài thực vật, trên 22 loài chim và 37 loài côn trùng có mặt trên đảo; ngoài ra là một số sinh vật biển. Vì diện tích nhỏ, Liancourt không có nguồn ngọt đáng kể nào. Khe nước dù khi có chảy, con người cũng không dùng được vì nhiễm chất thải phân chim. Một công ty Hàn Quốc đã cho xây nhà máy lọc nước biển để cung cấp nước ngọt cho đảo.

Vào đầu thập niên 1970 người Hàn có cho trồng thêm cây cối, hoa cỏ trên đảo, tăng cường thảm thực vật vì Liancourt là đảo trọc.. Tuy nhiên theo thư tịch xưa thì Liancourt thuở trước có cây xanh; sau bị con người đốn chặt hết. Cây cối theo luật quốc tế là một yếu tố để xếp một mỏm đất ngoài biển vào hạng hải đảo tự nhiên, thay vì là một rạn san hô hay đá ngầm.

Dân cư và kinh tế
Tới thời điểm năm 2009, có hai người dân Hàn Quốc sống thường xuyên trên đảo là Kim Sung-do (김성도) và Kim Shin-yeol (김신열), với nghề nghiệp là đánh bắt cá. Ngoài ra, 37 cảnh sát Hàn Quốc (독도경비대/獨島警備隊) cũng tạm trú tại đây để làm nhiệm vụ bảo vệ. Bên cạnh đó còn có 3 viên chức của Bộ Hải dương và Ngư nghiệp Hàn Quốc và 3 nhân viên giữ tháp hải đăng sống luân phiên trên đảo. Trong quá khứ, một số ngư dân cũng tạm trú trên đảo.

Trong nhiều năm, du lịch của dân thường tới đảo phải được chính quyền Hàn Quốc cho phép do nhóm đảo này là khu bảo tồn tự nhiên. Các tàu chở du khách với tổng cộng 1.597 người đã được phép cho người lên đảo vào năm 2004. Kể từ giữa tháng 3 năm 2005, nhiều du khách hơn đã được phép lên đảo, tới 70 người mỗi lần. Một phà chạy tới đảo mỗi ngày và có hàng chờ khá dài. Chỉ 60% những người đi phà là có thể lên đảo, phần còn lại chỉ là khách đi vòng quanh đảo. Trên đường tới đảo Liancourt, trên phà người ta cho khách xem tranh biếm họa Hàn Quốc về một con Robot khổng lồ bảo vệ các đảo khỏi bàn tay người Nhật. Vào thời điểm năm 2009, các công ty du lịch thu từ mỗi du khách 350.000 Won (khoảng 250 USD).

Tranh chấp quốc tế

Đảo Liancourt bị Hàn Quốc và Nhật Bản tranh chấp, mặc dù hiện nay Hàn Quốc đang quản lý. Các tranh chấp giữa hai quốc gia đã kéo dài hàng trăm năm cùng nhiều chứng cứ đã được cả hai bên đưa ra và tranh cãi.

Xây dựng
Dưới sự quản lý của Hàn Quốc, đảo Liancourt đã trải qua một cuộc xây dựng lớn. Hiện tại, trên đảo có một tháp hải đăng, một đường đậu cho máy bay trực thăng, một cột cờ lớn nhìn thấy từ trên không và một hòm thư, một cầu thang lên xuống và một đồn cảnh sát. Năm 2007, hai nhà máy khử mặn đã được xây xong, có thể sản xuất 28 tấn nước sạch mỗi ngày. Cả hai công ty điện thoại lớn của Hàn Quốc đều có các tháp viễn thông trên các đảo nhỏ.

Vai trò trong quan hệ Nhật-Hàn

Đảo Liancourt là điểm tranh chấp căng thẳng, bên cạnh các tranh chấp Nhật–Hàn khác. Bộ Ngoại giao Nhật Bản cho rằng lập trường của mình là "không thay đổi". Khi quận Shimane của Nhật Bản thông báo "Ngày Takeshima" năm 2005, người Hàn Quốc đã phản ứng bằng các cuộc biểu tình và phản đối trong khắp cả nước. Năm 2006, 5 "Dokdo Riders" Hàn Quốc đã thực hiện một chuyến du hành thế giới để gây chú ý trên bình diện quốc tế về tranh chấp này.

Sự kiện bên lề
Ngày 21/01/2022, Văn phòng Tổng thống Hàn Quốc Moon Jae-in đã gửi hộp quà, trong đó có rượu truyền thống và nhiều món quà khác, tới Đại sứ Nhật Bản Koichi Aiboshi và các đại sứ nước ngoài khác tại Seoul để chúc mừng Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, phía Nhật Bản cho biết hộp bên ngoài của món quà này có hình minh họa giống với nhóm đảo Dokdo (theo cách gọi của Hàn Quốc)/Takeshima (theo cách gọi của Nhật Bản) ở biển Nhật Bản. Ngoài trả lại hộp quà, Đại sứ quán Nhật Bản còn gửi tuyên bố phản đối tới Hàn Quốc.

Phía Hàn Quốc đã giải thích rằng, hộp bên ngoài của món quà có in hình mặt trời mọc, được cho là đại diện cho cam kết vượt qua đại dịch COVID-19 của Hàn Quốc và bắt đầu một năm mới. Nhóm đảo Dokdo/Takeshima là nơi mọi người có thể ngắm bình minh đầu tiên ở Hàn Quốc.

Liên kết ngoài

 Takeshima (Chính quyền quận Shimane, Nhật Bản)
 Cyber Dokdo History Hall  (Hàn Quốc)

Ghi chú

Tâm lý bài Nhật ở Triều Tiên
Tâm lý bài Triều Tiên ở Nhật Bản
Đảo tranh chấp
Lãnh thổ tranh chấp tại châu Á
Đảo biển Nhật Bản
Biên giới Hàn Quốc-Nhật Bản
Tranh chấp lãnh thổ của Nhật Bản
Tranh chấp lãnh thổ của Hàn Quốc
Đảo Hàn Quốc
Đảo Nhật Bản
Địa mạo Gyeongsang Bắc


title: Lanthanomelissa discrepans

text:
Lanthanomelissa discrepans là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Holmberg mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Lanthanomelissa
Động vật được mô tả năm 1903


title: Villefloure

text:
Villefloure là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie. Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Villeflourois.

Villefloure cách Carcassonne 13 km.
Các xã giáp ranh: Ladern-sur-Lauquet, Mas-des-Cours và Greffeil.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật nổi bật

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Site officiel de la commune.
 Villefloure trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Villefloure trên trang mạng của Insee
 Villefloure trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Villefloure trên bản đồ Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Villefloure sur Mapquest

Villefloure


title: 305 Gordonia

text:
Gordonia (định danh hành tinh vi hình: 305 Gordonia) là một tiểu hành tinh điển hình có kích thước khá lớn ở vành đai chính.

Ngày 16 tháng 2 năm 1891, nhà thiên văn học người Pháp Auguste Charlois phát hiện tiểu hành tinh Gordonia khi ông thực hiện quan sát ở Nice và đặt tên nó theo tên chủ báo New York Herald là James Gordon Bennett, người bảo trợ cho ông.

Theo đường cong ánh sáng của 305 Gordonia cho thấy chu kỳ của sự biến đổi ánh sáng là , trong thời gian đó độ sáng của nó thay đổi  đơn vị độ sáng.

Xem thêm
 Danh sách tiểu hành tinh: 1–1000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Gordonia
18910216
Gordonia
Tiểu hành tinh kiểu S (Tholen)


title: Sân bay

text:
Sân bay (còn gọi là phi trường, cảng hàng không) là một khu vực xác định nằm trên đất liền hoặc mặt nước, được xây dựng để phục vụ cho hoạt động giao thông hàng không. Mỗi sân bay phải có ít nhất một đường băng (còn gọi là phi đạo) làm nơi để các máy bay (còn gọi là phi cơ) cất cánh và hạ cánh. Thông thường, các sân bay sẽ được tổ chức thành một cảng hàng không, phục vụ vận chuyển hành khách và hàng hóa. Đó là khu phức hợp hiện đại, gồm có nhà ga hàng không, trung tâm kiểm soát không lưu, xưởng bảo dưỡng máy bay, sân đậu máy bay, đường lăn, đường băng và một số cơ sở hạ tầng khác. Tại những cảng hàng không quốc tế, nước sở tại sẽ đặt một cửa khẩu hải quan để kiểm soát việc xuất-nhập cảnh của hành khách, hoặc thông quan để kiểm soát xuất-nhập khẩu hàng hóa. Những sân bay dành cho quân đội được gọi là sân bay quân sự. Sân bay quân sự loại lớn được gọi là căn cứ không quân. Một loại hình khác của sân bay quân sự là hàng không mẫu hạm.

Các sân bay thường được xây dựng ở gần trung tâm của những thành phố hoặc vùng ngoại vi của nó, và được đảm bảo sự kết nối rất nhanh chóng với hệ thống giao thông. Sân bay còn bao gồm một khu vực lân cận để đảm bảo an toàn cho hoạt động hàng không dân dụng và dân cư trong khu vực đó. Giới hạn khu vực lân cận cảng hàng không, sân bay là 8 kilômét tính từ ranh giới cảng hàng không, sân bay trở ra.

Phi trường (từ Hán Việt) thường được dùng để gọi các sân bay tương đối lớn, nhưng hiện nay ít dùng.

Cảng vụ hàng không

Cảng vụ hàng không (tiếng Anh: airports authority) là tên cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành hàng không, thường trực thuộc Cục hàng không dân dụng của quốc gia.

Các tổ hợp
Sân bay bao gồm một số công trình chính như hệ thống đường băng, các nhà ga, tháp điều khiển không lưu, và các công trình phụ trợ khác.

Đường băng

Những đường băng máy bay của một phi cảng được xây dựng rất vững chắc, nó thường được phủ một chất bitume (chất nhựa rải đường) hoặc phức hợp của những tấm bêtong. Nó thường được viền bằng những dấu hiệu phát ra ánh sáng để có thể dễ dàng xách định được vị trí trong đêm tối, hoặc khi điều kiện thời tiết xấu (mưa, sương mù), và để giúp việc hạ cánh một cách dễ dàng.

Phần lớn những đường băng máy bay phục vụ cho những lần hạ cánh và cất cánh, Khi phi cảng chào đón một sự thông thương quan trọng, nó sẽ được xây dựng những đường băng máy bay thành từng nhóm hai đường băng song song, để tách biệt sự cất cánh và hạ cánh. Người ta cũng có thể có những đường băng tiếp đón cho mỗi sự vận động bằng phút hoặc giờ.

Thông thường những đường băng được lấy hướng theo chiều của gió trội nhất, người ta sẽ lợi dụng dòng hải lưu trong không khí để máy bay có thể dễ dàng cất cánh và sự hãm lại trở nên tốt hơn khi hạ cánh, máy bay luôn tự đối đầu với gió.

Những phi cảng lớn để khi không có gió nổi rõ nét hoặc có hai loại gió nổi nhất có thể có nhiều đường băng hoặc nhóm các đường băng, mỗi hướng một lối khác nhau. Khi có hai đường trục, nó có thể vuông góc nếu như hướng gió không được nổi lên rõ nét, để tìm dược hướng gió gần như đối mặt với gió. Nếu như có hai loại gió được nhận dạng, các hướng của đường băng được đánh dấu góc giữa các hướng gió. Bằng một cách đặc biệt, người ta có thể tìm thấy những phi cảng hoặc nhiều hướng đường băng cùng tồn tại với góc 60 độ.

Trong trường hợp phi cảng gồm nhiều đường băng hoặc nhóm các đường băng, những đường băng của hướng này sẽ ngược chiều với đường băng khác.

Những đường băng được nhận dạng bằng một chữ hai số, biểu thị hướng của chúng bằng chục độ khi vận hành các thiết bị máy bay. Người ta phân chia hướng của đường băng theo độ 10 và làm tròn kết quả bằng đơn vị gần đúng (ví dụ: hướng một đường bay là 124 độ, 124/10 = 12,4 làm tròn là 12. và số đường băng là 12). Nếu phi cảng có những băng song song, chúng sẽ được phân biệt bằng chữ L (cho bên trái) và chữ R (cho bên phải). Ví dụ đường 12L

Những đường băng được ghép lại bằng đường lưu thông khác nhau, có những đường dành cho máy bay, lại có những đường khác dành riêng cho dịch vụ vận chuyển hay cứu trợ.

Những sân bãi
Sân bãi trong phi cảng là nơi để máy bay dừng lại để lưu chuyển hành khách hay hàng hóa lên hoặc xuống máy bay, hoặc để bảo dưỡng.

Bãi đỗ thường được hiểu là để cho các hoạt động diễn ra một cách dễ dàng, đặc biệt ở những phi cảng lớn, những mạng lưới đường ngầm dưới đất cho phép chuyển chất đốt trực tiếp đến chân máy bay. Một chiếc xe tải chuyên dụng sẽ sử dụng ống dẫn để chuyển nhiên liệu từ điểm tiếp tế gần nhất tới máy bay.

Những đường dành riêng cho máy bay đỗ lại để những hoạt động vận chuyển dĩ nhiên sẽ nằm ở việc trao đổi ở ga sân bay. Thường thường, hệ thống lối đi cho phép hành khách vào trực tiếp đến cửa của cabin sau đó vào ga sân bay, không có đường xuống bãi đỗ. Ngoại lệ, bãi đỗ quá đông, hành khách sẽ quá cảnh đến máy bay bằng xe bus hoặc minibus. Họ sẽ lên máy bay bằng cầu thang lưu động.

Những bãi đỗ cho phép các hoạt động tu sửa, bảo quản máy bay (kiểm tra kĩ thuật, bảo dưỡng) được ở vùng phụ cận của nhà để máy bay.

Đường lưu hành
Đường lưu hành là đường định ranh giới cho phép máy bay di chuyển trên bãi đỗ và đường băng. Chúng thường được xây dựng phức hợp của những tấm beton hoặc được phủ chất bitume, và có thể xác định được vị trí bằng hệ thống tín hiệu màu vàng. Một dải màu vàng định ranh giới đường trung tâm, hai đường màu vàng định đầu mút. Hệ thống tín hiệu trở nên có hiệu quả hơn nhờ những cọc màu xanh.

Tháp giám sát

Tháp giám sát là cơ quan thấy rõ nhất các mạch giám sát trên không. Nó được ví như người giám sát vòm trời hoạt động (controleur du ciel) để dẫn đường cho những pha bay.

Tháp giám sát được bố trí để theo dõi các hoạt động của máy bay trên đường lưu hành và những đường băng. Nó quản lý theo thời tiết, để chọn lựa những đường băng sử dụng và hoạt hóa các cọc tiêu ở dưới đất.

Ga sân bay
Ga sân bay là nơi dành để trao đổi và vận chuyển hàng hóa,hành khách và hành lý của họ, thông thường nó là nơi đặt cửa hàng bán vé máy bay của công ty hàng không, nơi quản lý hành chính,cũng như các dịch vụ bảo đảm an toàn,trạm kiểm tra của hải quan.Ở đó ta cũng có thể tìm thấy được khu bán giảm thuế, các quán bar hay các nhà hàng.
Các hành khách vào trong nhà ga để sử dụng máy bay thì phải thực hiện rất nhiều các giai đoạn. Đầu tiên phải mua vé  của cửa hàng bán vé thuộc công ty hàng không phải tự đăng ký và gửi hành lý vào khoang để đồ của máy bay,sau đó có thể chờ ở phòng đợi hoặc mua sắm ở khu thương mại.Tiếp đó phải qua một sự kiểm tra an toàn để đi đến phòng chờ máy bay trước khi lên máy bay.
Nếu chuyến bay đó là chuyến bay quốc tế, ngoài đăng ký và kiểm tra an ninh, hành khách còn phải qua một sự kiểm tra của cảnh sát hải quan,tùy theo từng trường hợp.
Khi máy bay đã hạ cánh, hành khách sẽ lấy lại hành ký của mình tại khoang để đồ. Nếu là chuyến bay quốc tế, hành khách sẽ phải trải qua một cuộc kiểm tra về việc nhập cư trước khi đến phòng giao hành lý.

Hàng hóa và hành lý
Những nguyên nhân chính đáng báo động có bom ở trong những kiện hàng bị vứt bỏ là do sự khinh suất hay có ý đồ xấu của những kẻ kích động thường được chế tạo như những món quà để gây nhiều thiệt hại.

Các vấn đề môi trường
Tiếng ồn máy bay là gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến dân cư xung quanh, đặc biệt là lúc máy bay hạ cánh và cất cánh. Máy bay thải ra một lượng chất thải lớn khi hạ cánh và cất cánh nên lượng chất thải ở sân bay là rất nhiều gây nên các bệnh về đường hô hấp.

Xem thêm
 Danh sách các sân bay ở Việt Nam

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Sân bay - Liên minh châu Âu

Công trình giao thông


title: Sky Sports

text:
Sky Sports là một nhóm các kênh truyền hình thể thao được vận hành bởi vệ tinh chính của công ty truyền hình trả tiền ở Anh Quốc và Ai-len, British Sky Broadcasting. Sky Sports là nhãn hiệu truyền hình thể thao thống trị ở Vương quốc Anh và Ai-len. Nó đã đóng một vai trò lớn trong việc phát triển thương mại của thể thao nước Anh kể từ năm 1991, đôi khi đóng một vai trò lớn trong việc gây ra sự thay đổi trong cách tổ chức phát sóng chương trình thể thao, đặc biệt là khi nó giúp đỡ Premier League tách ra từ Giải bóng đá hạng nhất vào năm 1992.

Sky Sports 1, 2, 3 và 4 có thể xem như là một gói kênh truyền hình đứng đầu của gói Sky cơ bản. Các kênh này cũng có thể sử dụng ở tất cả các vệ tinh gần, cáp và hệ thống phát thanh truyền hình IPTV tại Anh quốc và Ai-len. Không giống như các kênh khác, Sky Sports News được cung cấp như một phần của gói cơ bản và cũng có chương trình phát sóng trên Freeview. Sky Sports có lẽ được biết đến nhiều nhất với mức độ phủ sóng của Premier League rất rộng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Danh sách kênh truyền hình tại Việt Nam

 Football rights hat-trick for Sky BBC News, Ngày 28 tháng 4 năm 2006
 Sky Sports Boost for Speedway Sport Business, Ngày 9 tháng 3 năm 2006
 Sky Sports snub sees three Brits get stripped of titles  SecondsOut.com
 Sky Sports drafts in Flintoff for cricket coverage promotion  Brand Republic, Ngày 15 tháng 2 năm 2006
 EU tackles Premier League TV deals BBC News, Ngày 17 tháng 8 năm 2005
 Sky unveils high-definition shows BBC News, Ngày 22 Tháng 11 Năm 2005
 ITV and Sky rapped over World Cup BBC News, Ngày 12 tháng 8 năm 2002

Kênh truyền hình BSkyB
Truyền hình thể thao Vương quốc Anh
Kênh và đài truyền hình thành lập 1991


title: Liên đoàn bóng đá Algérie

text:
Liên đoàn bóng đá Algérie (, ) là tổ chức quản lý, điều hành các hoạt động bóng đá ở Algérie. Liên đoàn quản lý đội tuyển bóng đá quốc gia nam và nữ, tổ chức các giải bóng đá như vô địch quốc gia và cúp quốc gia. Liên đoàn bóng đá Algérie gia nhập FIFA năm 1963 và CAF năm 1964.

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Trang chủ
 Algérie  trên trang chủ của FIFA.

Algérie
Bóng đá Algérie


title: Procraerus wittmeri

text:
Procraerus wittmeri là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

Procraerus


title: Vigan

text:
Vigan (; ; phát âm địa phương: ), tên chính thức thành phố Vigan, là một thành phố của Philippines và là thủ phủ của tỉnh Ilocos Sur. Theo thống kê 2015, thành phố có 53.879 dân.

Tọa lạc ở bờ biển miền tây đảo Luzon, hướng về Biển Đông, là "Khu phố lịch sử Vigan", một di sản thế giới và là một trong số ít những đô thị Philippines còn lại mà kiến trúc xưa vẫn được lưu giữ, với những con đường lót đá cuội và những tòa nhà pha trộn giữa thiết kế bản địa và kiến trúc Tây Ban Nha thời thuộc địa. Cựu tổng thống Philippines Elpidio Quirino được sinh ra ở Vigan.

Tháng 5, 2015, Vigan xuất hiện trong danh sách New7Wonders Cities cùng với Beirut, Doha, Durban, La Habana, Kuala Lumpur và La Paz.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Di sản thế giới tại Philippines
Thành phố của Philippines


title: Disphysema

text:
Disphysema là một chi bọ cánh cứng thuộc họ Scarabaeidae.

Chú thích

Tham khảo

Onthophagini


title: Trentepohlia fuscolimbata

text:
Trentepohlia fuscolimbata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: RISC

text:
RISC (viết tắt của Reduced Instructions Set Computer - Máy tính với tập lệnh đơn giản hóa) là một phương pháp thiết kế các bộ vi xử lý (VXL) theo hướng đơn giản hóa tập lệnh, trong đó thời gian thực thi tất cả các lệnh đều như nhau. Hiện nay các bộ vi xử lý RISC phổ biến là ARM, SuperH, MIPS, SPARC, DEC Alpha, PA-RISC, PIC, và PowerPC của IBM.

Định hướng thiết kế RISC
Ý tưởng bắt đầu khi người ta nhận thấy rất nhiều tính năng trong các bộ VXL vốn được thiết kế nhằm giúp công việc lập trình trở nên dễ dàng hơn lại thường bị các phần mềm bỏ sót. Những tính năng này thông thường cần vài chu kỳ máy để thực thi. Cộng thêm sự cách biệt về hiệu suất giữa các CPU và bộ nhớ chính đã dẫn đến nhiều kỹ thuật hoặc nhằm tổ chức lại quá trình thực thi trong bộ xử lý hoặc nhằm giảm bớt số lần truy xuất bộ nhớ.

Những năm cuối của thập niên 1970, các nhà nghiên cứu của IBM (và cả một số dự án khác) đã chứng minh rằng phần lớn các phương pháp đánh địa chỉ trực giao thường bị các chương trình bỏ qua. Đây chính là kết quả không mong đợi do sử dụng các trình biên dịch cấp cao thay vì sử dụng hợp ngữ. Các trình dịch tại thời điểm đó không đủ khả năng để tận dụng hết tính năng của các bộ VXL CISC; chủ yếu là do sự khó khăn trong thiết kế trình dịch. Trình biên dịch càng trở nên phổ biến thì các tính năng này lại càng bị bỏ quên.

Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng những tính năng này ít được dùng vì thực ra chúng được thực thi chậm hơn một nhóm lệnh cùng thực hiện tác vụ đó. Đây giống như một nghịch lý của quá trình thiết kế VXL, người thiết kế không có đủ thời gian để tối ưu cho tất cả các lệnh, do đó họ chỉ chú trọng đến những lệnh thường được sử dụng nhiều nhất. Ví dụ cụ thể nhất có lẽ là lệnh INDEX của CPU máy VAX, sẽ nhanh hơn từ 45% đến 60% nếu lệnh này được thay bằng một nhóm các lệnh VAX đơn giản khác.

Cũng trong thời gian này, CPU bắt đầu hoạt động nhanh hơn bộ nhớ. Thậm chí trong thập niên 1970, người ta cho rằng điều này sẽ còn tiếp tục không dưới 1 thập niên nữa, và tới lúc đó CPU sẽ nhanh hơn bộ nhớ hàng chục tới hàng trăm lần. Có lẽ đã đến lúc CPU cần thêm nhiều thanh ghi  để có thể hoạt động ở tốc độ cao hơn. Những thanh ghi và bộ nhớ đệm mới sẽ cần khoảng trống trên bo mạch hoặc trên chip được tạo ra nếu giảm sự phức tạp của CPU.

Tới lúc này, một phần đóng góp cho kiến trúc RISC đến từ thực tế đo đạc những chương trình trong thế giới thực. Andrew Tanenbaum từ tổng kết rất nhiều đo đạc này đã chỉ ra rằng hầu hết những CPU lúc bấy giờ đều được thiết kế thừa quá mức. Ví dụ, ông cho rằng 98% các hằng hoàn toàn có thể biểu diễn bằng 13 bit, trong khi đó các CPU được thiết kế theo bội số của 8 thường là 8, 16 hoặc 32. Do đó nếu CPU cho phép các hằng được lưu trong những bit dư của mã lệnh sẽ làm giảm đi rất nhiều lần truy xuất bộ nhớ. Thay vì phải đọc từ bộ nhớ hay từ thanh ghi, các hằng đã ở ngay đó khi CPU cần, vì thế quá trình thực thi sẽ nhanh hơn. Tất nhiên điều lại này yêu cầu mã lệnh phải thật nhỏ để những lệnh 32 bit có thể chứa được những hằng tương đối lớn.

Những chương trình trong thực tế thường tốn phần lớn thời gian để thực hiện một số tác vụ đơn giản, do đó một số nhà nghiên cứu hướng tới việc tối ưu hóa những tác vụ này. Do xung nhịp (clock rate) của CPU bị giới hạn bởi thời gian thực hiện lệnh chậm nhất, nên nếu tối ưu lệnh này (có thể bằng cách giảm số phương pháp đánh địa chỉ mà nó hỗ trợ) sẽ khiến cho toàn bộ tập lệnh được thực thi nhanh hơn nhiều. Mục tiêu của RISC chính là đơn giản hóa các lệnh, để mỗi lệnh có thể được thực thi chỉ trong 1 chu kỳ máy. Việc tập trung đơn giản hóa các lệnh đã cho ra đời các loại "Máy tính với tập lệnh được đơn giản hóa" - RISC.

Rất tiếc cụm từ "Máy tính với tập lệnh được đơn giản hóa" thường bị hiểu sai là máy tính với tập lệnh ít hơn các máy tính khác. Thực ra RISC lại thường có tập lệnh rất lớn. Cũng từ khuynh hướng đơn giản hóa đó, một số thiết kế thú vị ra đời như MISC (Minimal Instruction Set Computer - Máy tính với tập lệnh tối thiểu) hay OISC (One Instruction Set Computer) với những máy tính như Transport Triggered Architectures, trong khi các thiết kế khác đi sâu vào vấn đề Turing tarpit.

Điểm khác biệt thực sự giữa RISC so với CISC là nguyên tắc thực hiện mọi thứ trong các thanh ghi, đọc và lưu dữ liệu vào các thanh ghi. Do đó để tránh hiểu lầm nhiều nhà nghiên cứu thích dùng thuật ngữ load-store.

Qua thời gian, các kỹ thuật thiết kế cũ được gọi là CISC (Complex Instruction Set Computer – Máy tính với tập lệnh phức tạp), dù rằng thuật ngữ này thường chỉ được dùng với mục đích so sánh.

Giờ đây để thực hiện cùng một công việc, chương trình được viết với những lệnh đơn giản thay vì với một lệnh phức tạp, tổng số các lệnh phải đọc từ bộ nhớ nhiều hơn do đó cũng mất nhiều thời gian hơn. Tại thời điểm đó người ta chưa biết khuyết điểm này có còn đảm bảo sự ưu việt hơn về hiệu suất của RISC hay không, và hầu như đó cũng đã là một cuộc chiến dai dẳng về khái niệm RISC.

Định hướng thiết kế trước thời RISC
Những ngày đầu của ngành công nghiệp máy tính, trình biên dịch chưa xuất hiện. Công việc lập trình được thực hiện hoặc bằng ngôn ngữ máy (mã nhị phân) hoặc bằng hợp ngữ. Để việc lập trình đơn giản, các VXL được thêm những lệnh có thể biểu diễn trực tiếp những cấu trúc của ngôn ngữ lập trình cấp cao. Lúc đó thiết kế phần cứng dễ hơn nhiều so với thiết kế trình dịch, vì thế mọi phức tạp đều dồn vào phần cứng.

Một nguyên nhân khác thúc đẩy sự ra đời của những lệnh phức là sự thiếu thốn bộ nhớ. Do bộ nhớ quá nhỏ, do đó sẽ có lợi hơn nhiều nếu tăng mật độ tập trung thông tin trong mã lệnh. Khi mà mỗi byte bộ nhớ còn quá đắt, bộ nhớ chính của toàn bộ hệ thống ở thời kỳ này chỉ vài KB, ngành công nghiệp VXL bị thúc đẩy phải mã hóa thật cao mã lệnh, mã lệnh có thể có kích thước thay đổi, một lệnh có thể thực hiện nhiều phép toán hoặc một lệnh có thể vừa chuyển dữ liệu vừa xử lý dữ liệu. Lúc đó việc đưa ra một lệnh nén thật tốt được ưu tiên hơn là đưa ra một lệnh dễ giải mã.

Lúc này bộ nhớ được sản xuất bằng công nghệ từ do đó nó không những đã ít mà còn chậm. Đây cũng là một lý do để tăng mật độ thông tin trong một mã lệnh. Một mã lệnh với nhiều thông tin sẽ giảm được rất nhiều lần phải truy xuất nguồn bộ nhớ chậm chạp này.

Những CPU thời kỳ này chứa ít thanh ghi vì những lý do sau:
 Một bit trong CPU bao giờ cũng mắc hơn rất nhiều so với một bit ở bộ nhớ ngoài. Với công nghệ tích hợp ở thời kỳ này muốn có thêm thanh ghi bắt buộc phải có thêm vùng trống trên board hoặc trên chip.
 Một lượng lớn thanh ghi cũng sẽ cần một lượng lớn các bit trong mã lệnh để xác định các thanh ghi đó.

Vì những lý do trên, những nhà thiết kế VXL cố gắng để mỗi lệnh có thể thực hiện càng nhiều chức năng càng tốt. Điều này dẫn đến một lệnh sẽ làm tất cả công việc như nạp 2 số cần cộng, cộng chúng lại, và cuối cùng lưu trở lại vào bộ nhớ. Cũng lệnh đó lại có thể đọc một số từ thanh ghi và số còn lại từ bộ nhớ sau đó lưu kết quả vào bộ nhớ. Khuynh hướng thiết kế VXL này được gọi là Complex Instruction Set Computer – CISC.

Mục đích chung của thời kỳ này là mỗi lệnh hỗ trợ càng nhiều phương pháp đánh địa chỉ càng tốt, đây chính là lý thuyết trực giao. Điều này dẫn đến một số phức tạp cho CPU, mặc dù theo lý thuyết mỗi lệnh có thể được tối ưu riêng rẽ, làm quá trình thiết kế nhanh hơn nếu người lập trình sử dụng các lệnh đơn giản.

Sự tương phản rõ ràng nhất đến từ hai loại VXL: 6502 và VAX. Chip 6502 có giá $25 với 1 thanh ghi duy nhất, và bằng cách tối ưu giao tiếp bộ nhớ nó có thể hoạt động ở tốc độ cao hơn so với thiết kế ban đầu. VAX vốn là một máy tính nhỏ (minicomputer), nó cần tới một tá các thiết bị phụ và được đặc biệt chú ý bởi một lượng rất lớn các kiểu đánh địa chỉ mà nó hỗ trợ, cũng như lệnh nào của nó cũng đều hỗ trợ các kiểu đánh địa chỉ đó.

Cùng lúc đó...
Trong khi những khái niệm về RISC đang dần được hoàn thiện thì những ý tưởng nhằm cải tiến hiệu suất cho các CPU cũng bắt đầu ra đời.

Những năm đầu thập niên 1980, người ta sợ rằng, về lý thuyết, công nghệ thiết kế VXL đã đạt đến giới hạn. Sự cải tiến chỉ còn có thể thực hiện với công nghệ bán dẫn, như giảm kích thước của các transistor hoặc dây nối trên chip. Dù độ phức tạp của chip không đổi nhưng với kích thước nhỏ hơn nó vẫn có thể hoạt động ở tốc độ cao hơn. Cũng có nhiều cố gắng để thiết kế các chip xử lý song song. Thay vì làm cho chip nhanh hơn người ta làm cho nhiều chip có khả năng cùng chia sẻ các tác vụ. Tuy nhiên lịch sử đã chứng minh rằng nhận định lúc đầu là sai lầm, rất nhiều ý tưởng ra đời cuối thập niên 1980 đã cải tiến một cách toàn diện hiệu suất của các VXL thời kỳ này.

Ý tưởng đầu tiên có lẽ là "kênh dẫn" (pipeline). Đây là một kỹ thuật nhằm chia nhỏ quá trình thực thi một lệnh thành nhiều bước, và các bước khác nhau của các lệnh khác nhau có thể được thực thi đồng thời. Một bộ xử lý thông thường đọc một lệnh, giải mã nó, đọc những vùng nhớ lệnh đó cần, thực thi lệnh, trả kết quả về. Với kỹ thuật "kênh dẫn", bộ xử lý có thể đọc một lệnh ngay sau khi nó đọc xong lệnh trước đó, tức là nó vừa giải mã một lệnh vừa đọc lệnh kế tiếp, tới chu kỳ tiếp theo bộ xử lý sẽ làm việc với ba lệnh cùng lúc, và cứ thế tiếp tục. Dù thực tế không có lệnh nào được thực thi nhanh hơn, nhưng do lệnh theo sau sẽ hoàn thành ngay sau khi lệnh trước hoàn tất nên đây là một giải pháp rất hiệu quả nhằm tận dụng tối đa tài nguyên của các VXL.

Một phương án khác là dùng nhiều đơn vị xử lý song song trong cùng một bộ xử lý. Thay vì thực thi một lệnh bộ xử lý sẽ tìm cách thực thi đồng thời lệnh kế tiếp trong một đơn vị xử lý khác. Tuy nhiên đây là một phương án khó vì nhiều lệnh đôi khi lại phụ thuộc vào kết quả của lệnh trước nó.

Cả hai phương pháp trên hướng tới việc cải tiến bằng cách tăng độ phức tạp của CPU. Vì không gian trên chip là có hạn do đó để thêm những tính năng mới này người ta cần bỏ đi những tính năng khác. Vì thế RISC là kẻ được hưởng lợi trước tiên do về cấu trúc nó đơn giản hơn CISC rất nhiều. Những thiết kế RISC đầu tiên nhanh chóng được thêm những tính năng mới giúp chúng vượt qua những chip CISC tương ứng. Lúc này người ta bắt đầu tính đến việc thêm những tính năng này vào những chip CISC trong khi vẫn đảm bảo kích thước của chúng, công việc này kéo dài suốt những năm cuối thập niên 1980 và đầu 1990.

Dù ở bất kỳ cấp độ nào, đơn vị logic của một chip RISC bao giờ cũng cần ít transistor hơn so với của một chip CISC. Điều này giúp người thiết kế có rất nhiều sự linh hoạt, ví dụ họ có thể:

1. Tăng số lượng thanh ghi.
2. Sử dụng các phương pháp tối ưu để tăng mức độ xử lý song song bên trong CPU (pipeline, superscalar)
3. Tăng kích thước cache
4. Thêm các tính năng như I/O, timer v.v…
5. Thêm các bộ xử lý vector.
6. Tận dụng các dây chuyền công nghệ cũ, trong khi với CISC điều này rất khó khăn do kích thước chip lớn hơn
7. Cung cấp những chip cho những ứng dụng có yêu cầu cao về thời gian sử dụng pin hoặc về kích thước chip.

Những đặc điểm thường thấy trong 1 chip RISC:
1. Định dạng chuẩn mã lệnh (ví dụ lệnh có chiều dài cố định, các bit của mã lệnh luôn nằm ở vị trí cố định trong mã lệnh) sẽ làm quá trình giải mã lệnh đơn giản hơn.
2. Các thanh ghi đồng nhất, do đó chúng có thể được sử dụng thay thế nhau trong mọi tình huống (tuy nhiên các thanh ghi dành cho số nguyên và số thực dấu chấm động vẫn phân biệt nhau).
3. Cách đánh địa chỉ đơn giản. Để có những phương pháp đánh địa chỉ phức tạp cần kết hợp với các phép toán số học.
4. Hỗ trợ rất ít kiểu dữ liệu (một số chip CISC có thể có cả các lệnh thao tác với chuỗi, xử lý số phức hoặc ma trận. Những lệnh như thế chẳng bao giờ tồn tại trong 1 chip RISC lý tưởng).

Ngày nay, một số kiến trúc RISC được xây dựng dựa kiến trúc Harvard (như dòng [SH-4] của Renesas), trong đó bus dữ liệu và bus chương trình tách rời nhau. Điều này giúp cho quá trình đọc dữ liệu và mã lệnh có thể xảy ra đồng thời do đó có khả năng nâng cao hiệu suất của VXL.

Một trong những điểm yếu của các VXL RISC thế hệ đầu tiên là hiệu ứng branch delay slot. Hiệu ứng này xảy ra khi có 1 lệnh nhảy có điều kiện, lúc đó dù có thực hiện nhảy hay không thì một hoặc một số lệnh theo sau vẫn được thực thi do các lệnh này đã được đưa vào pipeline trong lúc lệnh nhảy đang được xử lý. Điều này gây ra một khoảng thời gian trễ khi thực thi lệnh nhảy có điều kiện. branch delay slot không những xuất hiện trong những VXL RISC như MIPS, PA-RISC và SPARC mà còn cả trong các DSP như µPD77230 hoặc TMS320C3x. Tuy nhiên ngày nay trong các thiết kế RISC hiện đại người ta đã có thể loại bỏ được hiệu ứng này.

Những RISC đầu tiên

VXL RISC được biết đến đầu tiên là siêu máy tính CDC 6600 được Jim Thornton và Seymour Cray thiết kế năm 1964, nó có 74 mã lệnh (8086 có 400 mã lệnh) cộng với 12 máy tính đơn giản được gọi là "bộ xử lý ngoại vi" để xử lý I/O. CDC 6600 sử dụng kiến trúc load-store, nó hỗ trợ 2 phương pháp đánh địa chỉ, có 11 đơn vị được "kênh dẫn hóa", năm đơn vị đọc dữ liệu và 2 đơn vị để lưu dữ liệu (bộ nhớ của nó được tổ chức theo bank do đó các đơn vị đọc ghi có thể hoạt động đồng thời). Tốc độ xung đồng hồ/lệnh nhanh hơn 10 lần so với tốc độ truy xuất bộ nhớ.

Một máy tính khác được thiết kế trên với kiến trúc load-store là Data General Nova. Đây là một máy tính nhỏ 16 bit được thiết kế năm 1968 bởi 1 công ty Mỹ tên là Data General.

Tuy nhiên VXL RISC được biết nhiều nhất lai đến từ một dự án được tài trợ bởi chương trình VLSI (Very Large-Scale Integration) của DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency). Chương trình trên đã cho ra đời rất nhiều cải tiến liên quan đến thiết kế, sản xuất chip và cả đồ họa máy tính.

Dự án RISC của Đại học Caifornia, Berkeley bắt đầu năm 1980 dưới sự hướng dẫn của David Patterson với mục đích nâng cao hiệu suất của các VXL dựa trên kỹ thuật pipeline và register windows. Một VXL thông thường có khá ít thanh ghi, các chương trình có thể tùy ý sử dụng các thanh ghi đó bất cứ lúc nào. Còn đối với các VXL sử dụng kỹ thuật register windows, có rất nhiều thanh ghi trong VXL nhưng chương trình chỉ sử dụng cùng lúc một tập hợp nhỏ các thanh ghi. Vì thông thường mỗi lần gọi 1 chương trình con, VXL cần lưu lại giá trị một số thanh ghi và sau đó hồi phục lại các thanh ghi đó khi thực hiện lệnh return. Vì vậy bằng cách chuyển từ tập thanh ghi này sang tập thanh ghi khác (chuyển cửa sổ) chương trình có thể thực hiện các lệnh gọi hàm hoặc lệnh trả về một cách nhanh chóng.

Dự án RISC cho ra đời VXL RISC-I năm 1982. VXL này chứa 44.420 transistor (so với 100.000 transistor cho 1 VXL CISC), với 32 lệnh nhưng hoàn toàn vượt xa các VXL đơn chip cùng thời. VXL RISC-II ra đời năm 1983 với 39 lệnh, chứa 40.760 transistor và nhanh gấp 3 lần RISC-I.

Cũng khoảng thời gian đó John L. Hennessy thực hiện dự án MIPS ở Đại học Stanford năm 1981. MIPS hầu như chỉ tập trung vào kỹ thuật pipeline nhằm tận dụng tối đa khả năng của các VXL. Cho dù đã được sử dụng trước đó, nhưng với MIPS, kỹ thuật này đã thực sự được cải tiến vượt bậc. Nhưng vấn đề quan trọng nhất ở đây, và có lẽ cũng phiền toái nhất, là nó đòi hỏi tất cả các lệnh bắt buộc phải được thực thi trong 1 chu kỳ máy. Nếu đáp ứng được yêu cầu này, pipeline có thể hoạt động ở tốc độ rất cao và đây hầu như là yếu tố quyết định đến tốc độ của VXL. Tuy nhiên nó cũng có mặt trái là phải bỏ đi rất nhiều lệnh có ích như nhân, chia.

Hầu hết các dự án kể trên đều nhằm mục đích cải tiến các kỹ thuật hiện có, phải chờ tới năm 1975, dự án đầu tiên nhằm cho ra đời 1 chip RISC hoàn chỉnh mới được thực hiện ở IBM. Được đặt tên theo số của ngôi nhà nơi dự án được thực hiện, dự án này đã cho ra đời họ VXL IBM 801 vốn được sử dụng rộng rãi trong các phần cứng của IBM.

Trong những năm đầu, các dự án chủ yếu chỉ được biết đến trong các trường đại học. Đến năm 1986, tất cả các dự án về RISC bắt đầu cho ra đời sản phẩm. Ngày nay hầu hết các chip RISC, đều được thiết kế dựa trên kiến trúc RISC-II của Berkeley.

Những RISC hiện đại

Berkeley không thương mại hóa dự án của mình, tuy nhiên hầu hết các công ty sau này đều sử dụng kiến trúc RISC – II như Sun Microsystems với SPARC, hoặc Pyramid Technology. Chính Sun là công ty đầu tiên chứng minh sức mạnh của RISC là có thật trong những hệ thống mới của mình, và cũng nhờ đó họ nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường workstation lúc bấy giờ.

John Hennessy tạm thời rời Standford để thành lập MIPS Computer Systems nhằm thương mại hóa dự án MIPS. Thiết kế đầu tiên của họ là chip R2000, đây là thế hệ tiếp theo của chip MIPS. MIPS nhanh chóng trở thành chip phổ biến nhất khi nó được sử dụng trong PlayStation và Nintendo 64 game consoles. Ngày nay chúng là một trong những chip được sử dụng phổ biến trong các ứng dụng nhúng high-end.

Rút kinh nghiệm từ thất bại của RT-PC, IBM thiết kế RS/6000 dựa trên kiến trúc POWER mới. Họ chuyển họ chip AS/400 thành các chip có kiến trúc POWER, và nhận thấy ngay cả 1 lệnh phức tạp nhất cũng được thực thi nhanh hơn một cách đáng kể. Kết quả đó là sự ra đời của họ iSeries. Kiến trúc POWER cũng được sử dụng trong các chip PowerPC nhưng ở cấp độ thấp hơn. Ngày nay PowerPC là một trong những họ VXL được sử dụng phổ biến trong xe hơi (một số xe có thể sử dụng trên 10 chip loại này). Đây cũng là họ VXL được sử dụng trong máy tính Apple Macintosh cho tới năm 2006 (từ 2-2006 Apple chuyển qua sử dụng VXL của Intel).

Những nghiên cứu ở Anh cũng cho ra đời các dòng VXL như INMOS Transputer, Acorn Archimedes và Advanced RISC Machine. Những công ty vốn sản xuất CISC trước đây cũng nhanh chóng tham gia. Intel với i860 và i960 vào cuối những năm 1980, nhưng không đạt được thành công như mong muốn. Motorola với chip 88000 nhưng cũng không thành công và họ nhanh chóng từ bỏ để hợp tác cùng IBM sản xuất PowerPC. AMD cho ra đời VXL 29000, và trở thành VXL phổ biến nhất những năm đầu thập kỷ 90.

Ngày nay CPU RISC (và microcontrollers) chiếm 1 lượng lớn CPU được sử dụng. Kỹ thuật thiết kế RISC đem đến sức mạnh ngay cả ở những kích thước nhỏ, do đó nó nhanh chóng chiếm lĩnh hoàn toàn thị trường CPU nhúng công suất thấp. Đây là một thị trường cực kỳ lớn của CPU, có thể tìm thấy chúng trong xe hơi, điện thoại di động, thậm chí một số thiết bị khác có thể chứa hàng tá CPU loại này. RISC cũng chiếm lĩnh thị trường workstation trong hầu hết những năm 90. Sau khi Sun cho ra đời SPARCstation, các hãng khác cũng vội vã hoàn thành các hệ thống dựa trên RISC của mình. Thậm chí ngày nay thế giới của các mainframe cũng hoàn toàn dựa trên RISC.

Dù vậy thị trường PC và server lại không phải là nơi dành cho RISC, đây là nơi họ x86 của Intel chiếm ưu thế tuyệt đối (đối thủ chính của Intel là AMD, nhưng chip của AMD lại cũng được xây dựng dựa trên nền x86). Có 3 nguyên nhân chính như sau. Thứ nhất, nền tảng rất lớn của các ứng dụng của PC đều được viết cho x86, trong khi đó chưa hề nền tảng tương tự cho RISC, điều đó đồng nghĩa với việc người dùng chỉ có 1 lựa chọn là x86. Thứ hai, cho dù kiến trúc RISC có thể mở rộng nhanh và rẻ, nhưng Intel, với thị trường khổng lồ của mình, lại có thể đầu tư hàng đống tiền vào công nghệ phát triển chip. Intel cũng đã bỏ thời gian để cải tiến các quá trình thiết kế, sản xuất như bất kỳ các nhà sản xuất VXL RISC khác. Thứ ba, những người thiết kế x86 nhận ra rằng họ hoàn toàn có thể vận dụng RISC trong các VXL của mình. Ví dụ lõi P6 của bộ xử lý PentiumPro, và những VXL kế tiếp, có những đơn vị đặc biệt nhằm bẻ hầu hết các lệnh CISC thành nhiều quá trình RISC. Như vậy bản thân các bộ xử lý sử dụng lõi P6 là các CPU RISC mô phỏng kiến trúc CISC.

Người dùng thật ra chỉ quan tâm đến tốc độ, giá cả, và tính tương thích với các phần mềm có sẵn hơn là chi phí để phát triển những chip mới. Cùng với sự phức tạp của CPU tăng lên, chi phí thiết kế và sản xuất cũng tăng lên nhanh chóng. Lợi nhuận thu được từ RISC trở nên quá nhỏ bé so với chi phí đầu tư để phát triển các CPU mới, do đó ngày nay chỉ có những nhà sản xuất lớn mới có đủ khả năng phát triển những CPU mạnh. Kết quả là hầu hết những nền tảng RISC (ngoại trừ IBM POWER/PowerPC) đều thu hẹp quy mô (SPARC và MIPS) hoặc thậm chí từ bỏ (Alpha và PA-RISC) phát triển các CPU mạnh. Năm 2004 CPU nhanh nhất trong các tác vụ với số nguyên là x86 (benchmark với SPECint), và với số thực dấu chấm động là IBM Power 5 (benchmark với SPECfp).

Các hệ thống và các RISC phổ biến:

 Họ MIPS, trong các máy tính SGI, PlayStation và Nintendo 64 game consoles
 Họ POWER trong các SuperComputers/mainframes của IBM
 Freescale (trước đây là Motorola SPS) và IBM's PowerPC trong Nintendo Gamecube, Microsoft Xbox 360, Nintendo Wii and Sony PlayStation 3 game consoles, và cho tới gần đây là Apple Macintosh
 SPARC và UltraSPARC, trong tất cả các hệ thống của Sun
 Hewlett-Packard PA-RISC
 DEC Alpha
 ARM — Palm, Inc. Ban đầu sử dụng (CISC) Motorola 680x0 trong những PDA đầu tiên, nhưng hiện tại là (RISC) ARM; Nintendo sử dụng 1 chip ARM7 trong Game Boy Advance và Nintendo DS. Nhiều nhà sản xuất điện thoại di động, như Nokia cũng dựa trên kiến trúc của ARM.

Thuật ngữ thay thế

Trải qua một thời gian dài, tập lệnh của các RISC ngày càng tăng. Vì thế nhiều người bắt đầu sử dụng thuật ngữ "load-store" để mô tả RISC CPU, vì đây là mấu chốt của kiến trúc RISC. Thay vì CPU xử lý rất nhiều phương pháp đánh địa chỉ, kiến trúc load-store sử dụng những đơn vị chuyên biệt để thực hiện những dạng rất đơn giản của các quá trình load và store. CISC CPU vì thế được gọi là "register-memory" hoặc "memory-memory".

Tham khảo

Liên kết ngoài

Kiến trúc máy tính
Loại máy tính
Kiến trúc tập lệnh


title: Labidostomis lucida

text:
Labidostomis lucida là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Germar miêu tả khoa học năm 1824.

Chú thích

Tham khảo

Labidostomis


title: Hồ Quảng

text:
Hồ Quảng có thể là:
 Tên đơn vị hành chính
 Tên gọi tắt của 2 tỉnh Hồ Bắc và Hồ Nam, cũng gọi là Lưỡng Hồ.
 Tên gọi tắt thời nhà Nguyên của Hồ Quảng đẳng xứ hành trung thư tỉnh ([湖广等处行中书省].
 Tên gọi tắt thời nhà Minh của Hồ Quảng thừa tuyên bố chính sứ ty (湖广承宣布政使司).
 Tên người
Hồ Quảng (胡廣): Quan thời nhà Hán.
 Hồ Quảng (胡廣, 1369-1418): Trạng nguyên khoa thi Canh Thìn 1400 của nhà Minh.
 Tên một loại hình ca hát truyền thống tại Việt Nam.

id:Huguang
en:Huguang
no:Huguang
ru:Хугуан
zh:湖广


title: Limnophilomyia abnormalis

text:
Limnophilomyia abnormalis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Limnophilomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Cyrtulus

text:
Cyrtulus là một chi ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Các loài
Các loài trong chi Cyrtulus gồm có:

 Cyrtulus serotinus Hinds, 1843: loài điển hình by monotypy

Chú thích

Tham khảo

Fasciolariidae


title: Quận Lewis và Clark, Montana

text:
Quận Lewis và Clark là một quận thuộc tiểu bang Montana, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở Helena. Quận được đặt tên theo. Dân số theo điều tra năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ là 55716 người.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận này có diện tích 9060 km2, trong đó có 96 km2 là diện tích mặt nước.

Các quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tính đến  năm 2000, quận này đã có dân số 55.716 người, 22.850 hộ gia đình và 14.966 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 16 người trên một dặm vuông (6/km ²). Có 25.672 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình 7 trên một dặm vuông (3/km ²). Thành phần chủng tộc của cư dân sinh sống trong quận gồm 95,21% da trắng, 0,20% da đen hay Mỹ gốc Phi, 2,04% người Mỹ bản xứ, 0,52% người Mỹ gốc Á, 0,05% người Mỹ gốc đảo Thái Bình Dương, 0,38% từ các chủng tộc khác và 1,61% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 1,51% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào. 22,6% là người gốc Đức, Ailen 15,5%, 10,9% tiếng Anh, Na Uy 9,5% và 6,1% người Mỹ gốc theo điều tra dân số năm 2000.

Có 22.850 hộ, trong đó 32,20% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 52,40% là đôi vợ chồng sống với nhau, 9,20% có một chủ hộ nữ và không có chồng và 34,50% là không lập gia đình. 29,10% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 8,90% có người sống một mình65 tuổi hoặc cao hơn. Cỡ hộ trung bình là 2,38 và cỡ gia đình trung bình là 2,95.

Trong dân số quận đã được trải ra với 25,60% dưới độ tuổi 18, 8,50% 18-24, 27,90% 25-44, 26,20% từ 45 đến 64 và 11,70% từ 65 tuổi trở lên. Độ tuổi trung bình là 38 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 96,50 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 94,00 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đạt mức USD 37.360 và thu nhập trung bình cho một gia đình là USD 46.766. Phái nam có thu nhập trung bình USD 33.515 so với 23.961 USD đối với phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người là 18.763 USD. Có 7,30% gia đình và 10,90% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 12,60% những người dưới 18 tuổi và 6,50% của những người 65 tuổi hoặc cao hơn.

Tham khảo

Quận của Montana


title: 3165 Mikawa

text:
3165 Mikawa (1984 QE) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 31 tháng 8 năm 1984 bởi Kenzo Suzuki và Takeshi Urata ở JCPM Oi Station.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3165 Mikawa

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1984


title: Behgjet Pacolli

text:
Behgjet Isa Pacolli (sinh ngày 30 tháng 8 năm 1951; phát âm tiếng Albani: [pɐt͡so bɛhdʒɛt: ɫɪ]) là Tổng thống của Cộng hòa Kosovo.
Ông là Chủ tịch và Giám đốc điều hành của Mabetex Group, một công ty thiết kế và xây dựng công trình đóng ở Thụy Sĩ. Ông cũng có một hộ chiếu Thụy Sĩ. Tập đoàn này cũng là chủ tờ nhật báo khổ nhỏ Kosovar Lajm, thành lập năm 2002, và đã tài trợ rất nhiều đội thể thao ở Kosovo. Pacolli cũng là chủ tịch của đảng chính trị thứ tư lớn nhất trong Liên minh Kosovo mới. Trong bốn năm qua, ông đã được tham gia vào chính trị Kosovo. Ông được cho là người Albani giàu nhất thế giới. Pacolli phần lớn là không phổ biến đối với dân Kosovo vì ông có quan hệ mạnh mẽ với Chính phủ Nga, chính phủ phản đối sự ly khai của Kosovo khỏi Serbia vào năm 2008.

Tham khảo

Sinh năm 1951
Nhân vật còn sống


title: Secondigny

text:
Secondigny là một xã thuộc tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nước Pháp. Xã này có diện tích 37 km2.
Thị trấn có cự ly 14 km về phía tây của Parthenay và 35 km về phía bắc Niort.

Secondigny là nơi bắt nguồn của sông Thouet, sông chảy theo hướng đông và sau đó là hướng bắc trước khi đổ vào sông Loire gần Saumur. Phía tây của Secondigny là nguồn sông Sèvre Nantaise, sông chảy hướng tây và bắc đổ vào sông Loire ở Nantes.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Chi Trọng đũa

text:
Chi Trọng đũa (danh pháp khoa học: Ardisia) là một chi thực vật có hoa của họ Xay hay hiện tại theo APG III là phân họ Xay của họ Anh thảo. Chi này có từ 200 tới hơn 500 loài. Một loài, Ardisia japonica (tiếng Trung: 紫金牛 (Tử kim ngưu); bính âm: zǐjīn niú) là một trong 50 loại thảo dược cơ bản trong y học cổ truyền Trung Hoa. Tại Việt Nam có khoảng 94 loài với các tên gọi trọng đũa, lá khôi, cơm nguội.

Các loài

Chú thích

Tham khảo


title: Imbersago

text:
Imbersago là một đô thị trong tỉnh Lecco, trong vùng Lombardia của Ý, cự ly khoảng 35 km về phía đông bắc của Milan và khoảng 15 km về phía nam của Lecco. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.103 người và diện tích là 3,1 km².

Imbersago giáp các đô thị: Calco, Merate, Robbiate, Villa d'Adda.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.imbersago.lc.it/

Đô thị tỉnh Lecco
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Bulbophyllum mindorense

text:
Bulbophyllum mindorense là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

mindorense]]

M


title: Condes (Alta Marna)

text:
Condes là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 254 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Hydroporus pseudoniger

text:
Hydroporus pseudoniger là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Nilsson & Fery miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroporus


title: Stenospermation hilligii

text:
Stenospermation hilligii là một loài thực vật thuộc họ Araceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Benavides, G. & Pitman, N. 2003. Stenospermation hilligii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
Stenospermation
Thực vật dễ tổn thương


title: Cagnotte

text:
Cagnotte là một xã trong tỉnh Landes ở Aquitaine tây nam nước Pháp

Xem thêm
Xã của tỉnh Landes

Biến động dân số

Tham khảo

Xã của Landes


title: Platyxantha zanzibarica

text:
Platyxantha zanzibarica là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Allard miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Platyxantha


title: Coelioxys gonaspis

text:
Coelioxys gonaspis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

G
Động vật được mô tả năm 1924


title: Megachile pseudopleuralis

text:
Megachile pseudopleuralis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1913.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1913


title: Gonomyia sekiana

text:
Gonomyia sekiana là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


Trại Họp bạn Hướng đạo Thế giới lần thứ 6 (6th World Scout Jamboree) được Pháp tổ chức năm 1947 ở Moisson.

Theo sau sự tàn phá của Chiến tranh thế giới thứ hai, sự kiện này được đáng được đặt tên là "Trại Họp bạn Hòa Bình" (Jamboree of Peace).

Nó chứng tỏ rằng cho dù qua những năm tháng chiến tranh, phong trào Hướng đạo vẫn mạnh và phát triển.

Sự kiện này là Trại Họp bạn Thế giới đầu tiên được tổ chức sau khi Robert Baden-Powell mất năm 1941.

Xem thêm
Trại Họp bạn Hướng đạo Thế giới
Hướng đạo
Hướng đạo Việt Nam

Tham khảo

Liên kết ngoài
Jamboree 1947 Website (French)
Jamboree Histories at Scout.org
Jamboree Histories at Scout.org

6


title: Loeblaltica decorata

text:
Loeblaltica decorata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Scherer miêu tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Loeblaltica


title: Neodima cechovskyi

text:
Neodima cechovskyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

Neodima


title: Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ

text:
Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ của Việt Nam gồm 7 tỉnh và thành phố:  Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh (3 hạt nhân của vùng), Hải Dương, Hưng Yên, Bắc Ninh và Vĩnh Phúc. Đây là trung tâm kinh tế năng động và là đầu tàu kinh tế quan trọng của miền Bắc và của cả nước Việt Nam. Ưu thế lớn nhất của vùng kinh tế này là nhân lực có đào tạo tốt, trình độ cao, có điểm thi vào các trường đại học, cao đẳng và tỷ lệ sinh viên trên đầu người cao nhất nước.

Giao thông

Các đầu mối giao thông của vùng kinh tế:
Hàng không có sân bay Nội Bài, sân bay Cát Bi, sân bay Vân Đồn (quốc tế dự bị cho Nội Bài)
Đường bộ: Quốc lộ 1, quốc lộ 5, quốc lộ 18, Quốc lộ 38, đường cao tốc Pháp Vân - Ninh Bình, đường cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, đường cao tốc Hạ Long - Vân Đồn, đường cao tốc Láng - Hòa Lạc, đường cao tốc Thăng Long - Nội Bài, đường cao tốc Nội Bài – Bắc Ninh – Hạ Long.
Đường sắt: đường sắt Bắc Nam, đường sắt Hà Nội - Hải Phòng.
Cảng: Cảng Hải Phòng, Cảng Lạch Huyện, Hải Phòng và cảng Cái Lân, Quảng Ninh là một trong những cụm cảng nước sâu hàng đầu cả nước. Trong tương lai gần, một dự án với tổng vốn đầu tư khoảng 15 tỷ USD phát triển đô thị và cảng container tại Quảng Ninh do các tổng công ty và tập đoàn trong nước (ban đầu là Tổng công ty Dầu khí Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam, Tập đoàn Công nghiệp tàu thủy Vinashin) với năng lực ước tính khoảng 100 triệu tấn/năm, có thể đón tàu có tải trọng trên 100.000 tấn cập cảng.

Khu công nghiệp
Tại khu vực này tập trung các khu công nghiệp lớn tầm cỡ, thu hút nhiều dự án FDI lớn, như: khu công nghiệp Thăng Long, khu công nghiệp Sài Đồng, khu công nghiệp Đại An, khu công nghiệp Quế Võ, khu công nghiệp Nomura, khu công nghiệp Đình Vũ, khu công nghiệp Phố Nối... Các ngành công nghiệp chủ chốt: sản xuất xi măng (Hải Dương, Hải Phòng), đóng tàu (Hải Phòng và Quảng Ninh), ô tô - xe máy (Vĩnh Phúc, Hải Dương), Điện tử, (Hưng Yên, Bắc Ninh, Hải Dương).

Năng lượng
Vùng kinh tế này là một trong những trung tâm năng lượng hàng đầu của cả nước, là nơi khai thác và xuất khẩu than đá (Quảng Ninh), nhiệt điện (Phả Lại, Kinh Môn - Hải Dương, Uông Bí - Quảng Ninh).

Hạ tầng đô thị

Hạ tầng đô thị không ngừng được đầu tư nâng cấp ở Hà Nội, Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc và Quảng Ninh. Với hàng loạt thành phố, thị xã được nâng cấp và thành lập mới đã đưa vùng trở thành khu vực đô thị của cả nước. Dự kiến trong những năm tới các tỉnh Hưng Yên, Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Dương sẽ thành lập một số thành phố, thị xã mới trên cơ sở các huyện, thị xã đã có.

Phát triển du lịch
Khu vực này tập trung nhiều di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh của Việt Nam, với Hà Nội là trung tâm. Các dự án sân golf, khu nghỉ mát chuẩn quốc tế đã và đang được đầu tư xây dựng, đặc biệt là tại khu vực xung quanh di sản thế giới Vịnh Hạ Long.

Xem thêm
Vùng kinh tế trọng điểm Nam bộ
Vùng kinh tế trọng điểm Trung bộ
Vùng kinh tế trọng điểm vùng đồng bằng sông Cửu Long

Tham khảo

Liên kết ngoài
Vùng kinh tế trọng điểm tại Việt Nam

V
V
Vùng kinh tế trọng điểm


title: Fuencaliente, Ciudad Real

text:
Fuencaliente là một đô thị thuộc Ciudad Real, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Dân ôố 1.175 người (2007), mật đọ 269,85 km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fuencaliente, página oficial de su Exmo. Ayuntamiento
Fuencaliete en la Red
Web de Fuencaliente en la Diputación Provincial de Ciudad Real

Đô thị ở Ciudad Real


title: Rommel (định hướng)

text:
Rommel có thể là tên của:
 Eddie Rommel - tay chơi baseball của Hoa Kỳ
 Erwin Rommel - thống chế quân đội Đức Quốc xã
 Manfred Rommel - cựu thị trưởng thành phố Stuttgart, Đức; con trai của Erwin Rommel
 D187 Rommel - chiến hạm của hải quân Tây Đức


title: Schwarzen

text:
Schwarzen là một đô thị thuộc huyện Rhein-Hunsrück bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Schwarzen có diện tích 3,88 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 151 người.

Tham khảo


title: Megachile ornata

text:
Megachile ornata là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

O
Động vật được mô tả năm 1853


title: Houdelmont

text:
Houdelmont là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 280 mét trên mực nước biển.
Dân số năm 1999 là 191 người.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle