title: Người Nùng

text:
Người Nùng, là một trong số 54 nhóm sắc tộc được chính phủ Việt Nam chính thức phân loại. Người Nùng nói tiếng Nùng, là ngôn ngữ thuộc ngữ chi Tai của ngữ hệ Tai-Kadai. Người Nùng có văn hóa, ngôn ngữ giống với dân tộc Tày và với một số nhánh người Tráng tại Trung Quốc.

Người Nùng sống tập trung ở các tỉnh đông bắc Bắc Bộ như Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn, Thái Nguyên, Bắc Giang, Tuyên Quang v.v (chiếm tới 84%). Hiện tại, một lượng lớn đã di cư vào các tỉnh Tây Nguyên (11 %), chủ yếu tại Đắk Lắk. Quá trình di cư này bắt đầu vào năm 1954, khi Việt Minh kiểm soát miền bắc Việt Nam.

Người Nùng có quan hệ gần gũi với người Tày và người Tráng sống dọc biên giới với Trung Quốc. Tại Trung Quốc, người Nùng cùng với người Tày được xếp chung vào dân tộc Tráng. Người Nùng không chỉ là anh em họ hàng với người Tày, Tráng mà là cả chính người Kinh (do ADN của các sắc tộc Tai/Thái có nhiều điểm giống nhau với ADN người Việt/Kinh).

Dân số và địa bàn cư trú
Dân số theo Thống kê dân số Việt Nam năm 1999 là 856.412 người, năm 2009 là 968.800.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Nùng ở Việt Nam có dân số 1.083.298 người, là dân tộc có dân số đứng thứ 7 tại Việt Nam, có mặt trên tất cả 63 tỉnh, thành phố. Người Nùng cư trú tập trung tại các tỉnh:

 Lạng Sơn (335.316 người, chiếm 42,9% dân số toàn tỉnh và 32,4% tổng số người Nùng tại Việt Nam),
 Cao Bằng (158.114 người, chiếm 31,1% dân số toàn tỉnh và 16,3% tổng số người Nùng tại Việt Nam),
 Bắc Giang (95.806 người),
 Đắk Lắk (75.857 người),
 Hà Giang (81.478 người),
 Thái Nguyên (81.740 người),
 Lào Cai (31.150 người),
 Đắk Nông (31.063 người),
 Bắc Kạn (28.709 người),
 Lâm Đồng (24.423 người),
 Bình Phước (23.917 người)
 Đồng Nai  (18.561 người)
 Tuyên Quang  (16.902 người)
 Yên Bái  (16.385 người)
 Gia Lai  (12.420 người)

Tộc danh "Nùng" chính thức được gán cho những nhóm người này ở Việt Nam bắt đầu từ thời điểm thành lập của Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa năm 1945. Chính phủ Việt Nam chính thức tuyên bố người Nùng là một trong số 54 nhóm sắc tộc vào 1979. Tên gọi "Nùng", với tư cách là một tộc danh, được chính thức công nhận và gán ghép cho những nhóm cư dân cụ thể này tại Việt Nam liên quan nhiều đến sự vận động chính trị của các nhà nước-dân tộc và sự thiết lập của các đường biên giới quốc gia nơi không có ai tồn tại trước người Nùng cũng nhiều như nó liên quan tới hệ thống phân loại dân tộc của Việt Nam và sự tự nhận thức dân tộc. Hầu hết người Nùng ở Việt Nam di cư từ các thổ ti người Tráng tại Quảng Tây, Trung Quốc bắt đầu vào khoảng 300 năm trước. Làm việc với khung thời gian 200-300 và lấy đường biên giới Việt-Trung ra làm ranh giới phân định không chỉ cho chủ quyền quốc gia mà còn cho các nhóm sắc tộc khác nhau có thể dẫn đến hiểu nhẩm rằng người Nùng là một nhóm thiểu số ngoại lai mới di cư đến hoặc bị trục xuất đến một vùng đất khác. Khi xét đường biên giới cố định giữa Việt Nam và Trung Quốc chưa được thiết lập vào thế kỷ XI và các sự kiện lịch sử khác, sự di cư của người Nùng có thể được xem là sự di chuyển theo kiểu gia đình nhỏ bên trong một khu vực mà những người này và tổ tiên của họ đã sinh sống từ thời thượng cổ. Nhưng thực tế không theo như vậy, các quá trình chính trị và lịch sử đi cùng với nhau đã tái dựng lại người Nùng như một nhóm sắc tộc thiểu số tách biệt trong suy nghĩ của những cá nhân mang tộc danh này, và các sắc tộc đa số và thiểu số khác, các viên chức chính phủ, và giới học thuật quốc tế.

Các nhóm địa phương
Các nhóm địa phương: Nùng Xuồng, Nùng Giang, Nùng An, Nùng Lòi, Nùng Phàn Sình, Nùng Cháo, Nùng Inh, Nùng Quy Rịn, Nùng Dín.

Riêng nhóm Nùng An ở Quảng Uyên và Nùng Vẻn là có tiếng riêng, tiếng Nùng An có đặc điểm giống ngôn ngữ nhóm Tai Bắc. Tiếng Nùng Vẻn ở một bản thuộc Hà Quảng được xác định là thuộc Ngữ chi Kra.

Ngôn ngữ

Tiếng Nùng là một nhóm các ngôn ngữ thuộc ngữ chi Tai trong ngữ hệ Tai-Kadai. Hầu hết các phương ngữ Nùng đều được xếp vào nhóm Tai Trung tâm. Tuy nhiên Nùng An (và Tráng Long'an tại Quảng Tây, Trung Quốc) mang cả hai đặc điểm của nhóm Tai Bắc và Tai Trung tâm về mặt âm vị và từ vựng. André Haudricourt xếp phương ngữ Nùng An cùng ba ngôn ngữ khác ở Việt Nam: Yáy (Giáy), Cao Lan, Ts'ưn-wa (tiếng Thôn Lão) vào một nhóm riêng mà ông gọi là "Yáy". Yáy của Haudricourt tương đương với nhóm Tai Bắc được Lý Phương Quế phân loại. Pittayawat Pittayaporn (2009) xếp Tráng Long'an (Nùng An tại Việt Nam) vào tiểu nhóm M cùng với Tráng Vũ Minh, Yongnan, Fusui.

Lịch sử

Tiền sử

Dựa trên các chứng cứ về di truyền, Jerold A. Edmondson cho rằng tổ tiên của các cư dân nói ngôn ngữ Tai-Kadai di cư từ Ấn Độ tới Myanmar, rồi sau đó tới Vân Nam (Trung Quốc) khoảng 20.000 năm trước. Họ sau đó di cư xuống phía nam vào Thái Lan và Lào rồi sau đó vòng lên phía bắc tới miền bắc Việt Nam rồi tiếp tục di cư vào lãnh thổ Trung Quốc ngày nay. Họ cư trú dọc đường biên giới Việt-Trung ngày nay rồi tiếp tục di cư dọc vùng duyên hải Hoa Nam lên phía bắc đến cửa sông Trường Giang, gần Thượng Hải khoảng 8-10.000 năm trước.

Bằng chứng ngôn ngữ học cho thấy họ di cư sang đảo Đài Loan khoảng 6500 năm trước. Sau đó một nhóm quay lại đại lục khoảng 4000 năm trước và ngay sau đó hai nhánh Kra (Kadai) và Hlai tách ra khỏi Proto-Daic. Kra di cư sâu vào đất liền qua Quảng Châu, còn nhánh Hlai di cư sang đảo Hải Nam. Gần như chắc chắn rằng sự di cư của các cư dân Daic được thúc đẩy bởi động cơ nông nghiệp vì dạng nguyên thủy của Daic (Proto-Tai-Kadai) dành cho các từ vựng về hoa màu và vật nuôi có thể được phục nguyên. Ostapirat (2000) chỉ ra rằng các từ gồm "lợn", "chó" và ít nhất một số loại hoa màu đều tồn tại ở cả ba nhánh của Daic.

Roger Blench (2008:4). Trích từ Ostapirat (2000).

Sự di cư từ đảo Đài Loan của Daic bắt nguồn từ lập luận của Paul K. Benedict (1942, 1975) cho rằng Daic và ngữ hệ Nam Đảo có liên hệ với nhau về mặt ngôn ngữ. Lập luận này được gọi là giả thuyết "Austro-Thai". Sau đó Benedict (1990) mở rộng quan điểm của mình để thêm cả tiếng Nhật vào Austro-Thai, một hướng đi mà ít người ủng hộ. Các ngôn ngữ Nam Đảo được cho là bắt nguồn từ đảo Đài Loan. Trong một khoảng thời gian ngắn, giữa 4.000 đến 2.000 năm TCN, các cư dân nói các ngôn ngữ Nam Đảo nhanh chóng di cư ra khắp Thái Bình Dương.

Một vấn đề đối với nhiều học giả là Daic và Nam Đảo rất khác nhau về mặt hình thức; Daic là các ngôn ngữ rất thanh điệu và đơn âm, trong khi Nam Đảo không có thanh điệu và đa âm với cấu trúc CVCV (Phụ âm-nguyên âm-phụ âm-nguyên âm) cộng thêm các phụ tố. Do đó, xu hướng của các học giả là xem Daic là một ngôn ngữ cô lập hoặc có liên hệ với nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến. Thurgood (1994) lập luận rằng mối quan hệ dễ nhận thấy của Daic với Nam Đảo chỉ là các từ vay mượn. Tuy nhiên, Weera Ostapirat (2005) ủng hộ một mối liên hệ di truyền về mặt ngôn ngữ học thông qua các cặp âm tương ứng nhau theo một cách dễ dàng chấp nhận hơn cho các nhà ngôn ngữ học so sánh. Ostapirat không phát triển một giả thuyết liên quan đến vị trí của Daic mà lại liên hệ ngôn ngữ mà ông gọi là "proto-Kra-Dai" tới những phục nguyên của Autronesian do Robert Blust thực hiện trong cuốn Từ điển Đối Chiếu Các Ngôn Ngữ Austronesian mà có thể truy cập online tại www.trussel2.com/acd/. Laurent Sagart (2004, 2005) xếp Daic vào nhánh "Muish", một nhánh tách biệt hoàn toàn với các nhóm Austronesian Formosan khác trên đảo Đài Loan và bao gồm Malayo-Polynesian, Kavalan, Ketagalan/Basai.

Tuy nhiên, Robert Blust không chấp nhận lý thuyết này của Sagart chỉ ra rằng các ngôn ngữ Tai-Kadai (tiếng Buyang 布央 là trường hợp đáng chú ý nhất) chỉ có khoảng 15 từ cùng gốc với các ngôn ngữ trong nhóm "Muish" như Tagalog hoặc Malay, trong khi hầu hết các ngôn ngữ Formosan trên đảo Đài Loan—nhóm mà Sagart xếp ngoài "Muish" và có ít quan hệ hơn—lại chia sẻ 200-300 từ cùng gốc với các ngôn ngữ Tagalog hoặc Malay. Robert Blust lập luận xa hơn rằng Sagart thất bại trong việc chứng minh một cách thuyết phục rằng Tai-Kadai chia sẻ các cách tân (innovation) với các ngôn ngữ trong nhóm "Muish". Một điều đáng lưu ý là từ năm 2008, Sagart đã từ bỏ "Muish" và thay thế nó bằng "Puluqish", một nhóm mà ông xếp các ngôn ngữ Amis, Paiwan, Puyuma, proto-Malayo-Polynesian, và FATK ("Formosan Ancestor of Tai‑Kadai" = tổ tiên Formosan của Tai-Kadai) vào trong. Tên gọi Puluqish có nguồn gốc từ cách tân *puluq, tức số "mười" (10) trong proto-Malayo-Polynesian và 3 ngôn ngữ Nam Đảo Formosan trên đảo Đài Loan là: Paiwan, Puyuma, Amis.

 Laurent Sagart (2008:151). Trích từ Li Jinfang (1999). . TMP=Tây Malayo-Polynesian.

Roger Blench (2008:6). Trích từ Norquest (2007: 413). . PMP=proto-Malayo-Polynesian.
Pre-Hlai (Hlai Tiền Sử) là một dạng tồn tại trước Proto-Hlai (Hlai Nguyên Thủy).

Laurent Sagart (2004:49).. An=Austronesian, Tk=Tai-Kadai.

Các ngôn ngữ Tai-Kadai chia sẻ ít sự tương đồng với proto-Austronesian (PAN) hơn các ngữ chi phát triển từ PAN có thể được giải thích bằng lịch sử đặc biệt của chúng. Nếu các ngôn ngữ Tai-Kadai di cư khỏi Đài Loan trở lại đất liền vào bờ biển Quảng Đông, Quảng Tây, Hải Nam, và (có lẽ) Việt Nam, chúng hẳn đã không có được sự phát triển tương tự như các ngôn ngữ PAN khác mà đã di cư sang Philippines và các quần đảo khác tại Đông Nam Á.

Các ngôn ngữ Tai-Kadai tại Trung Hoa đại lục hẳn đã có một quá khứ tiếp xúc sâu rộng và mạnh mẽ với các ngôn ngữ Hán và Austro-Asiatic lân cận trong đại lục. Thật vậy, sự tiếp xúc ngôn ngữ sâu rộng và mạnh mẽ này hẳn đã khiến các ngôn ngữ Tai-Kadai dường như có ít liên hệ với PAN hơn các ngôn ngữ phát triển từ PAN, mặc cho Tai-Kadai có lẽ (theo như Sagart) liên hệ khá gần gũi với PAN. Sự thiếu vắng không khải tuyệt đối mà hầu như toàn bộ các từ vựng Nam Đảo cơ bản trong Tai-Kadai trên thực tế gợi ý một lịch sử như vậy, và vì thế không phải là cường điệu khi tin rằng các từ vựng của Tai-Kadai đã bị các ngôn ngữ khác thay thế, đầu tiên là các ngôn ngữ có liên hệ tới Austro-Asiatic, và sau đó là Hán.

Thời Xuân Thu và Chiến Quốc
Wolfgang Behr (2008) chỉ ra rằng hầu hết tất cả các từ mượn phi-Hán có thể nhận dạng được trên các vật chạm khắc được khai quật vào thời nước Sở là Tai-Kadai, chứ không phải là hỗn hợp Hmong-Mien, Austro-Asiatic, Tai-Kadai. Ví dụ:
Che chắn, đắp
「揞、揜、錯、摩，藏也。荊楚曰揞，吳揚曰揜，周秦曰錯，陳之東鄙曰摩。」

「揞」ăn < Hán Cổ *ʔomX < Hán Thượng Cổ *ʔʔəm-q ← Proto-Tai *homB1 (Thái Lan homB1, Long Châu humB1, Bo'ai hɔmB1, Lào hom, Ahom hum v.v...) "đắp" | Proto-Kam-Sui *zumHɣC1 "che giấu, đắp"
Cào cào/châu chấu
「蟒，…南楚之外謂之蟅蟒。」

「蟅」zhē < Hán Cổ *tsyæ < Hán Thượng Cổ *ttak ← Proto-Kam-Sui *thrak7-it (Mulam -hɣak8-t, Kam ʈak7-it, Then zjak7, Sui ndjak7-) "cào cào".
Lợn
「猪，…南楚謂之豨。」

「豨」xī < Hán Cổ *xjɨj < Hán Thượng Cổ *hləj-q ← Proto-Kam-Sui *ʔdlaaj5 (> Kam (h)laa:i5) "lợn"
Lành (bệnh): "智于身"

知～～智 zhī < *trje(H) < *te(-s)

「知」，愈也。南楚病愈者…或謂之知"

"zhī nghĩa là ‘lành’. Tại phía nam nước Sở, khi một cơn bệnh khỏi... việc này thỉnh thoảng được gọi là zhī."

← Proto-Tai *ʔdiiA1 "tốt, lành" (Thái Lan diiA1, Long Châu daiA1, Bo'ai niiA1)
Mẹ/phụ nữ/đàn bà
Kim văn tiếng Sở thời Xuân Thu, TK 5 TCN 嬭 mĭ < *mjieX < *mej-q

← Proto-Tai *mɛɛB, Proto-Kam-Sui *mlɛɛB, Proto-Hlai *mʔaiB so sánh với. Proto-Austroasiatic *me-q, Proto-Mon *meʔ, Proto-Katuic *mɛ(:)ʔ "mẹ"
Một, thống nhất, độc nhất
Kim văn dạng chuẩn: 一, 壹, 弌 yī < *ʔjit < *ʔit "một/ trở thành một" v.v... (> tất cả các ngôn ngữ Hán sau này)
Tiếng Sở thời Chiến Quốc: 「」 ← p[能] néng < *nong < *nnəŋ

「其義也」"lễ nghĩa của hắn là độc nhất"; 「能為，肰然句後能為君子」"nếu có thể thống nhất— thì chỉ sau khi kẻ này trở thành một quân tử"; 「禱」"cúng một lần"; 「歲返」"trở về một lần mỗi năm"

← Proto-Tai *hnïŋ = *hnɯŋ (Thái Lan 22nɯŋ, Dai 33nɯŋ, Long Châu nəəŋA v.v...) "một, một lần"
Trắng
「𩫁」 ← p[高] gāo < Hán Cổ *kaw < Hán Thượng Cổ *kkaw ← Proto-Tai *xaauA1 (Thái Lan, Long Châu khaauA1, Bo'ai haauA1) "trắng" (Proto-Mon *klaɨA "trắng")
Dày
「」 ← p[石] shí < Hán Cổ *dzyek < Hán Thượng Cổ *[d,l]ak ← Proto-Kam-Sui *ʔnak7 (Kam nak7) "dày"

Ký hiệu trong các từ Hán Cổ và Hán Thượng Cổ phục nguyên: yếu tố nằm trong "()" biểu thị nó thể tồn tại hoặc không không tồn tại do các bằng chứng hiện có không đủ để khẳng định được điều đó. Yếu tố nằm trong "[ ]" biểu thị rằng hoặc nó có thể tồn tại hoặc nó là một yếu tố khác mà dẫn đến cùng một kết quả khi phục nguyên Hán Cổ. Ví dụ, phục nguyên Hán Thượng Cổ *pˤra[t]-s của 敗 (bài) ‘bại’ nghĩa là âm nằm trong "[ ]" hoặc là *-t hoặc một âm nào đó khác (trong trường hợp này là *-p) mà dẫn đến kết quả phục nguyên Hán Cổ là *-t. Gạch ngang "-" biểu thị ranh rới ngăn cách hình vị. Các ký tự "-H", "-X" biểu thị thanh điệu, "-H" tức thượng thanh và "-X" tức khứ thanh. p[ ] (như trong p[高]) biểu thị âm phù (phonetic component) của chữ Hán nằm trong 「 」.

Điều này gợi lên khả năng là những nghệ nhân khắc chữ tại nước Sở được tuyển dụng từ các cư dân nước Việt Chiến quốc. Các bằng chứng khảo cổ học cho thấy rằng không chỉ các lăng mộ kiểu Ngô Việt phân bố rộng rãi, mà ít nhất một phần lớn dân số tại phía nam nước Sở là người Ngô Việt.

Axel Schuessler (2007) cho rằng trong quá khứ xa xưa, các cư dân nói nhóm ngôn ngữ Kam-Tai nhiều khả năng đã sinh sống xa về phía bắc đến tận lưu vực sông Trường Giang. Ví dụ, hoàng tộc của nước Sở có họ là hùng (熊) tức 'gấu', nhưng trong tiếng Sở nó được gọi là mị (芈), đây là một từ Kam-Tai dành cho 'gấu'.

Các học giả như Cung Quần Hổ (龔群虎) và những người trước ông như Trịnh Trương Thượng Phương (鄭張尚方) đã biện luận rằng vương quốc Ngô và Việt là các cư dân nói ngôn ngữ Tai, hay chính xác hơn, những người nói một ngôn ngữ mà họ gọi là "Cổ Việt ngữ". Trịnh Trương (1998) trong loạt các bài báo và chương sách đã cung cấp các lập luận chi tiết ủng hộ việc xác định các vết tích còn sót lại của tiếng "Việt cổ" là một ngôn ngữ có liên hệ tới tiếng Tai. Những luận cứ này vẫn chưa được kiểm tra một cách cẩn thận bởi cộng đồng học thuật quốc tế. Điều này vẫn chưa thể khẳng định hay phủ định vì dữ liệu từ toàn bộ tất cả các ngữ hệ liên quan gồm Tai-Kadai, Hmong-Mien, Austroasiatic và Nam Đảo vẫn chưa được đem vào xem xét. Trịnh Trương (1991) diễn giải tài liệu hoàn chỉnh duy nhất còn sót lại về ngôn ngữ Việt "Việt Nhân Ca" (越人歌) bằng cách sử dụng tiếng Hán Thượng Cổ do chính ông phục nguyên cho lời bài hát và đối chiếu với chữ viết Thái Lan có niên đại từ thế kỷ XIII và kết quả cho thấy rằng hai ngôn ngữ này gần như tương đương nhau. Laurent Sagart (2008:143) cho rằng các học giả tại Trung Quốc thường mặc nhiên xem ngôn ngữ Việt là một dạng ban đầu của Tai-Kadai và chỉ trích bản diễn dịch "Việt Nhân Ca" của Trịnh Trương Thượng Phương là gây tranh cãi. Trong một bài báo có ảnh hưởng năm 1976, hai nhà ngôn ngữ học Jerry Norman và Mei Tsu-lin đề xuất một nền tảng ngôn ngữ Austro-Asiatic (AA) cho các văn hóa Việt hình thành ở khu vực phía nam và đông nam Trung Hoa vào Thời đại đồ đá mới và Thời đại đồ đồng, và có lẽ ngay cả trong thời kỳ Chiến Quốc (464—221 TCN). Tuy nhiên, khi xem xét lại bốn trong số các từ cơ bản mà Norman và Mei đưa ra, gồm: chết, đồng, biết, chó, Laurent Sagart kết luận rằng không có bằng chứng thuyết phục nào, về mặt ngôn ngữ hoặc các khía cạnh khác, cho sự hiện diện của một dạng AA ban đầu tại vùng duyên hải đông nam Trung Hoa. Theo Erica F. Brindley (2015) nhiều khả năng phần lớn cư dân tại vương quốc Việt cổ (trung tâm ở vùng ven biển phía đông xung quanh Thái Hồ, và Chiết Giang ngày nay, vào TK 5 TCN) nói một ngôn ngữ tiền Nam Đảo (pre-Austronesian) mà có liên hệ tới các nhóm Nam Đảo khác nhau phát triển trên đảo Đài Loan và rất có thể cả phía nam Phúc Kiến  và nếu ngôn ngữ trong "Việt Nhân Ca" là một ngôn ngữ thuộc nhóm Tai-Kadai, và nếu giả thuyết Tai-Kadai (là một phân nhánh PAN) của Sagart là chính xác thì người Việt nhiều khả năng nói một dạng PAN, chứ không phải AA như Norman và Mei đề xuất. Ba khối ngôn ngữ—Nam Đảo (bao gồm cả Tai-Kadai), Austro-Asiatic, và Hmong-Mien—cùng tồn tại tại khu vực nam Trung Hoa cổ, và hàng ngàn ngôn ngữ trong ba khối ngôn ngữ này được các nhóm cư dân khác nhau nói vào thời cổ đại.

Nhà Hán, Đường

Theo Jeffrey G. Barlow (1997) tổ tiên của người Tráng/Nùng là các cư dân thuộc nhánh Yue (Việt) phía nam mà ngày nay các hậu duệ của họ bao gồm cả người Miêu, Dao, Động, Bố Y, Thủy, Lê. Trong số này, nhóm Luo Yue (Lạc Việt) sống tại vùng tây nam Quảng Tây và bắc Việt Nam. Họ được cho là chủ nhân của các bức vẽ trên sườn dốc đứng của núi Hoa Sơn nằm ở huyện Ninh Minh gần biên giới Việt-Trung, được tạo ra vào khoảng thời gian giữa thời Chiến Quốc (403–221 TCN) và thời Đông Hán (26–220 SCN). Theo phương pháp xác định niên đại bằng Carbon-14, các bức vẽ cổ nhất có niên đại 16.000 năm trước và các bức vẽ muộn nhất có niên đại 680 năm trước. Người Việt Nam, dựa trên các truyền thuyết, những hình khắc tương tự trên hiện vật thời Đông Sơn (Việt Nam), cũng cho rằng họ là hậu duệ của nhóm Lạc Việt.

Một loạt các cuộc nổi dậy nhỏ nổ ra ở Quảng Đông và Quảng Tây vào giai đoạn 597-769 nhưng chúng nhanh chóng bị dập tắt. Chuỗi nổi dậy thứ hai diễn ra từ 756-830 do họ Hoàng và họ Nông lãnh đạo. Chúng được gọi là nổi dậy Xiyuan (Tây Nguyên) (Tây Nguyên có gốc từ châu Tây Nguyên nằm dọc sông Tả Giang ở khu vực Phù Tuy ngày nay, và đây cũng là tên một đơn vị hành chính dưới thời Đường nằm giữa Tả Giang và Hữu Giang). Thế lực của họ Hoàng nằm ở khu vực Ninh Minh, Long Châu, Sùng Tả và Phù Tuy, những vùng này được gọi là các thung lũng họ Hoàng. Các thủ lĩnh họ Hoàng được gọi là Hoàng Động Man hoặc Tây Nguyên Man, và họ được cha con Hoàng Càn Diệu (黄乾曜) và Hoàng Thiếu Khanh (黄少卿) lãnh đạo trong cuộc nổi dậy Tây Nguyên.

Năm 822, Hoàng Càn Diệu lợi dụng mâu thuẫn nội bộ giữa các viên chức nhà Đường để tấn công Long Châu và chiếm thị trấn Tả Giang, phía tây Nam Ninh ngày nay. Ông cũng tấn công Khâm Châu, Vũ Dương và Chu Lan. Năm 824, vùng Lĩnh Nam đổ nát do sự chiếm đóng của họ Hoàng ở hơn mười châu thuộc khu vực nam Quảng Tây và phía tây Quảng Đông. Khi đó nhà Đường đang phải đối đầu với các cuộc khởi nghĩa nông dân và các cuộc tấn công của Nam Chiếu và Thổ Phồn nên chỉ có thể đối phó với tình hình ở châu Tây Nguyên bằng việc dụ dỗ quân nổi dậy đầu hàng với đề nghị xá tội cho họ. Loạn Tây Nguyên cuối cùng chấm dứt khi các thủ lĩnh họ Hoàng chấp nhận đề nghị này. Vào cuối thời Đường, thế lực của họ Hoàng suy yếu và họ Nông (thế lực tập trung ở Tĩnh Tây và Thiên Đẳng thuộc quận Tả Giang) nổi lên.

Nhà Lý, Tống
Vào thế kỷ XI, vùng biên giới Việt Trung do một nhóm nhỏ các dòng họ kiểm soát. Họ Hoàng/Huang thống trị khu vực xa nhất về phía đông vùng biên giới. Vào đầu thời Tống, họ Vi cư trú ở châu Tô Mậu, phía bắc Việt Nam và châu Tư Lăng (思陵), Lục Châu (綠洲), Tây Bình (西平) thuộc lãnh thổ Tống. Lãnh thổ của họ Nông gồm chín khu vực bán tự trị có diện tích khác nhau, được gọi là po hoặc bu, bao gồm: Slốc, Ngàn, Dái, Lài, Nuống, Má, Héc, Ngả, Sằng. Các dòng họ Hoàng và Vi cùng với Nông/Nùng, Chu là các cư dân chủ yếu ở khu vực nằm giữa hai vùng sinh sống của người Việt Nam và Hán. Thủ lĩnh của các dòng họ này duy trì quyền lực của mình qua các mối quan hệ theo kiểu gia đình và quan hệ cá nhân. Miêu tả các cộng đồng bản địa ở khu vực biên giới tại Quảng Tây thế kỷ XVI, một nhà sử học viết, "trong khi các thủ lĩnh có chung họ không nhất thiết phải có cùng tổ tiên...họ thường nêu ra các mối quan hệ tưởng tượng hoặc thực sự để thành lập liên minh hoặc để khẳng định ảnh hưởng của mình." Các dòng họ này, được ghi chép lại sớm nhất vào thời Tống, thường cạnh tranh với nhau trong đó các dòng họ Nông/Nùng (儂), Chu (周), Hoàng (黄), Vi (韋) thường xâm chiếm lãnh thổ của nhau. Leo Shin, một học giả nghiên cứu hệ thống bộ lạc ở biên giới tây nam tại khu vực này vào thời Minh (1368-1644), sau khi đã kiểm tra bản chất tự trị của các thực thể chính trị nhỏ này và cách hành sử khắc nghiệt khi các bộ tộc lớn hơn săn đuổi các bộ tộc nhỏ xung quanh, đã so sánh mạng lưới quan hệ tại các khu vực này với chế độ phong kiến vào thời Chiến Quốc.

Đầu năm 977, một bản tấu từ trại Ung Châu (邕州) báo cáo rằng: man tù ở châu Quảng Nguyên, thủ lĩnh thản xước Nông Dân Phú tự lập mình làm thủ lĩnh của một po gồm mười ngôi làng quanh vùng sau khi nhận được sự ủng hộ từ triều đình Nam Hán (907-971). Nông Dân Phú sau được vua Tống phong tước Kim Tử Quang Lộc Đại Phu (金紫光祿大夫) và Tư Không (司空). Dân Phú cuối cùng truyền lại các tước hiệu này cho con trai, Nùng Tồn Phúc. Nông Tôn Phúc được ban thêm quyền kiểm soát châu Thảng Do nằm ở góc đông nam Tĩnh Tây. Em trai của Tôn Phúc, Toàn Lộc kiểm soát châu Vạn Nhai (Na Rì, Bắc Cạn ngày nay) và em vợ của Tôn Phúc, Nông Đanh Đạo kiểm soát châu Vũ Lặc. Châu Quảng Nguyên được ghi chép lại là một nguồn vàng lớn, và sự trù phú thiên nhiên này khiến Nùng Tồn Phúc trở thành một người giàu có. Nùng Tồn phúc gia tăng sự giàu có của mình qua thương mại địa phương. Vị trí tòa thành của Tôn Phúc nằm ngay bờ sông Bằng gợi ý rằng ông đã thành công trong việc tận dụng vị trí căn cứ quyền lực của mình dọc huyết mạch thương mại chính của khu vực. Tống Sử miêu tả họ Nông vào thời này là chúng giàu có về vàng, đông đúc về dân số: "để tóc dài và cài áo về phía trái. Chúng thích chiến đấu và xem nhẹ cái chết".

Cũng theo Tống Sử, qua một thầy cúng có thế lực tên là Ả Nùng (阿儂), một phụ nữ thực hiện ma thuật và hiến tế người. Dưới sự chỉ dẫn của cô, Nùng Tồn Phúc giết huynh đệ của mình, một thủ lĩnh của họ Sầm (岑) và chiếm đất. Nùng Tồn Phúc thành lập một quốc gia tồn tại ngắn ngủi có tên là Trường Kỳ Quốc (長其國), nhưng sau bị vua của Đại Cồ Việt là Lý Phật Mã bắt và giết. Theo Tư Mã Quang (1019-1086) Tôn Phúc giàu có là nhờ vào sự cai trị nhân từ của Trung Hoa, và tất cả dân dưới trướng Tồn Phúc cũng vậy. Hơn nữa, đó là do tài lãnh đạo của Trung Hoa và sự giàu có của Nùng Tôn Phúc mà Giao Chỉ căm ghét, và là lý do khiến kẻ cai trị Việt đem quân đến chiếm lãnh thổ của Tồn Phúc và bắt vị tộc trưởng.

Ả Nùng và con trai 14 tuổi, Nùng Trí Cao (儂智高) thoát được cuộc vây bắt bằng cách chạy sang phía biên giới Tống. Nùng Trí Cao thừa kế vị trí thủ lĩnh của họ Nùng, đầu tiên cố gắng vỗ về người Việt Nam và Trung Hoa bằng các cống phẩm vàng, voi và bạc. Quân của Nùng Trí Cao đánh bại đạo quân do Hoàng Đức Khánh thuộc các thung lũng họ Hoàng chỉ huy, do đó trở thành thủ lĩnh của một liên minh gồm toàn bộ các dòng họ Tráng tại vùng Tả Giang. Nông Trí Cao được Tống phong làm tri châu ở Quảng Nguyên sau khi ông sáp nhập bốn thung lũng và châu Tư Lang thuộc An Nam. Sau đó Nông Trí Cao lập vương quốc riêng, căn cứ ở Longzhou, khởi đầu đặt tên là Đại Lịch quốc (大歷国) nhưng sau đổi thành Nam Thiên quốc (南天国). Nông Trí Cao, được một người Quảng Đông tên Hoàng Vỹ (黄瑋) trợ giúp, đã tổ chức một đội quân vô cùng cơ động gồm các nhóm ba người: hai cung thủ phía sau và một giữ khiên chắn phía trước. Họ đã xâm chiếm các thành thị của Trung Hoa khắp Quảng Tây và phía tây Quảng Đông, và vây hãm Quảng Châu trong 57 ngày năm 1052 mà không thể chiếm được thành trì này. Năm 1053 quân tiếp viện của Trung Hoa đến Quảng Tây và vào cuối năm đó hoặc tháng đầu tiên năm 1054, quân của Nùng Trí Cao bị đánh bại ở phía bắc Ung Châu (Nam Ninh ngày nay). Nùng Trí Cao, Ả Nùng và các con trai của Nùng Trí Cao chạy đến làng Đặc Ma (特磨) ở Vân Nam, nơi mà họ đã sống trong 5 năm sau khi Nùng Tôn Phúc bị giết, vào khoảng thời gian đó Ả Nông kết hôn với thủ lĩnh địa phương Nông Hạ Khanh (儂夏卿). Các dòng họ không tham gia vào cuộc nổi dậy tham vọng này trở thành mục tiêu đồng hóa của Trung Hoa. Một số tàn quân nổi dậy tẩu tán về quê cũ nơi họ bắt đầu cuộc khởi nghĩa. Một số khác lẩn sâu vào vùng đồi núi. Một phần vì các dòng họ Hoàng (黄) và Sầm (岑) không muốn ủng hộ cuộc nổi dậy của Nùng Trí Cao nên các thành viên của họ Nông ở Quảng Tây buộc phải tháo chạy khỏi khu vực vào Việt Nam và Vân Nam hoặc đổi họ của mình sang họ Triệu (趙) của hoàng đế Tống, theo Jeffrey G. Barlow (1989). Một số vẫn lưu lại Quảng Tây đã giản hóa họ của mình từ 儂 sang 農 (bỏ bộ nhân). Các bộ tộc mang họ Nùng và tự nhận là con cháu của quân nổi dậy định cư quanh vùng biên giới giữa Việt Nam-Quảng Tây-Vân Nam. Một bộ phận khác vẫn mang họ Nông và ghi nhớ cuộc nổi dậy qua các câu chuyện truyền miệng sinh sống ở Sipsongpanna, Làn Nà, và Dehong. Tiếng Lự, Làn Nà và Dehong ở những khu vực này chứa các từ vựng và cấu trúc câu chỉ thấy ở người Tráng sống tại Quảng Tây. Số phận cuối cùng của Nùng Trí Cao vẫn còn là một truyền thuyết. Ông đã không thể lập lại đội quân đủ lớn để nổi lên chống lại Trung Hoa, và những năm sau, các viên chức Tống đã thành công trong việc lấy được lòng trung thành của hầu hết người Tráng, mặc dù vậy họ Sầm đã nổi dậy chống lại Trung Hoa vào thời Minh.

Nhà Minh

Vào đầu thời Minh, 42 Thổ Ty thời Nguyên được tái lập, 8 trong số đó được họ Sầm hùng mạnh kiểm soát. Hầu như toàn bộ các tài liệu lịch sử còn sót lại (về khu vực vực này) đều được viết duy nhất dưới bàn tay của các viên chức người Hán. Năm 1368, tướng Sầm Bá Nghiêm (岑伯顏) đầu hàng quân của Chu Nguyên Chương, khu vực cai quản của ông được chuyển thành một châu Thổ Ty, và ông được ban một con dấu và bổ nhiệm làm Tri của Điền Châu (田州). Thổ Ty cha truyền con nối này giữ được mối quan hệ hòa bình với triều đình cho đến khi vấn đề nảy sinh trong gia đình của Sầm Phổ (岑溥) thủ lĩnh họ Sầm thứ 13 nắm giữ ngôi vị này. Năm 1493, nghi ngờ rằng mình đã mất sự ủng hộ từ cha, con trai cả của Sầm Phổ là Sầm Hao sai một thuộc hạ giết cha mình. Do đó con trai bốn tuổi của Sầm Phổ là Sầm Mãnh (岑猛) được các viên chức nhà Minh chỉ định kế vị cha mình, dưới sự bảo vệ và giám sát của bà nội và các thủ lĩnh địa phương ở Điền Châu. Tuy nhiên, một trong các phụ tá của Sầm Mãnh đã móc nối với Tri phủ Tứ Ân (思恩府), Sầm Tuấn (岑濬), để kiểm soát một số lãnh thổ của Sầm Mãnh. Ngay sau khi Sầm Mãnh được bổ nhiệm làm Tri ở Điền Châu, Sầm Tuấn được hạ lệnh hộ tống Sầm Mãnh tới châu thành. Nhưng do móc nối với một trong các phụ tá của Sầm Mãnh, Sầm Tuấn đã lợi dụng tranh chấp nội bộ của Điền Châu để giam cầm Sầm Mãnh ở Tứ Ân thành. Sầm Mãnh cuối cùng được thả khi tổng đốc Đặng Đình Thám (鄧廷瓚) đe dọa tấn công Sầm Tuấn, nhưng nỗ lực của Sầm Tuấn nhằm khống chế Sầm Mãnh được cho là nguồn gốc của cuộc chiến tương tàn liên tục giữa hai Thổ Ty. Sầm Tuấn liên tiếp tấn công Điền Châu gây ra nhiều chết chóc và thiệt hại. Minh sử ghi lại rằng trong cuộc xung đột giữa Thổ Ty Tứ Ân và Điền Châu, hai phe đã 'mượn' khoảng 200.000 quân từ Giao Chỉ để tham gia vào cuộc chiến tại khu vực Điền Châu. Có lẽ họ là các binh lính nói ngôn ngữ Tày bản địa từ các vùng thung lũng phía bắc chứ không phải là quân do triều đình An Nam cử tới. Năm 1502, Sầm Tuấn chỉ huy một cuộc tấn công chớp nhoáng tới Điền Châu và chiếm được Châu thành, buộc Sầm Mãnh phải tháo chạy, và đặt một thành viên của gia tộc mình là Sầm Dung (岑鏞) kiểm soát Điền Châu.
Năm 1505, tổng đốc Lưỡng Đông là Phan Phiên cùng các thuộc hạ điều động hơn 100.000 quân từ hai tỉnh Quảng Tây, Quảng Đông và quân bản địa từ khu vực Tả Giang và Hồ Quảng đến đánh Sầm Tuấn và nhanh chóng giành được chiến thắng. Sau khi Sầm Tuấn tự sát, Phan Phiên lợi dụng sự thiếu vắng quyền lực của Thổ Ty địa phương đã chuyển hệ thống Thổ Ty bản địa thành một đơn vị hành chính thông thường. Điều này dẫn tới nhiều bất mãn và phản kháng.

Sự thất bại của Sầm Tuấn năm 1505 dẫn đến các hệ lụy tới vị trí lãnh đạo bản địa ở Điền Châu. Do sự dính líu bắt đắc dĩ của mình vào cuộc xung đột đó, Sầm Mãnh, lúc đó đã là một thanh niên, bị mất chức Tri ở Điền Châu và bị dáng xuống làm chỉ huy một tiểu đoàn ở Phúc Kiến. Nhưng quyền lực ở Điền Châu vẫn nằm trong tay Sầm Mãnh vì ông không thực hiện cuộc hành trình đến Phúc Kiến, thay vào đó Sầm Mãnh được bổ nhiệm làm một chức phụ tá Tri châu tại Điền Châu, nhiều khả năng do đã hối lộ nhóm hoạn quan Lưu Cẩn (劉瑾). Theo thời gian, sức mạnh quân sự của Sầm Mãnh đã dần khôi phục đến một mức độ mà ông có thể rút tỉa lãnh thổ của các Thổ Ty lân cận, lấn đất và can thiệp vào công việc chính trị của họ và cuối cùng trở thành thế lực hùng mạnh nhất khu vực. Dưới trướng Sầm Mãnh có khoảng 100.000 quân gồm người Tráng, Đường, và Hán. Ít nhất đến tận năm 1525, khi các viên chức nhà Minh bắt đầu kêu gọi một chiến dịch chống Sầm Mãnh, họ đã phải thận trọng với phản ứng của mình vì quân của Sầm Mãnh là một lực lượng cốt lõi trong các chiến dịch của nhà Minh chống lại các băng nhóm phiến loạn và ngoài ra Sầm Mãnh nhúng tay vào việc hối lộ các quan chức nhà Minh. Năm 1523, Sầm Mãnh dẫn quân tới Tứ Thành Châu (泗城州), chiếm một số trại, rồi hành quân đến chiếm Châu thành. Thủ lĩnh ở Tứ Thành Châu là Sầm Kiệt ngay lập tức gửi báo cáo khẩn cấp tới đô chỉ huy sứ. Sầm Mãnh bị buộc tội phản nghịch và cuối cùng bị giết trong một chiến dịch quân sự phát động chống lại ông. Đầu năm 1527, các thuộc hạ của Sầm Mãnh là Lư Tô (盧蘇) và Vương Thụ (王受) nổi dậy ở Điền Châu. Sau khi chiếm Tứ Ân bên cạnh, họ đè bẹp quân do tổng đốc Quảng Tây chỉ huy. Tháng năm, 1526, Vương Dương Minh (王陽明), một quan chức nhà Minh đã mãn nhiệm, được tái bổ nhiệm làm binh bộ thượng tư Nam Kinh và tả đô ngự sử với mệnh lệnh chỉ huy quân từ Quảng Tây, Quảng Đông, Giang Tây, và Hồ Quảng đến dẹp 70.000 quân của Lư Tô và Vương Thụ. Tin rằng ngồn gốc của cuộc nổi dậy ở Điền Châu là do việc thi hành chính sách dại dột "thay thế các viên chức bản địa bằng các quan chức dân sự thông thường" Vương Dương Minh quyết định xoa dịu quân nổi dậy bằng cách giải tán đội quân của mình và mời Lư Tô và Vương Thụ tới doanh trại tạm thời của mình để thương lượng. Để thể hiện ý muốn giải quyết cuộc khủng hoảng một cách hòa bình, Vương Dương Minh đi tới doanh trại của quân nổi dậy một mình và yêu cầu sự đầu hàng từ họ, và cuộc biến loạn này chấm dứt mà không có thêm đổ máu. Vương Dương Minh sau đó tiếp tục tổ chức một chiến dịch lớn chống lại người Dao ở Liễu Châu (柳州). Để làm điều này Vương Dương Minh trả quân được điều động từ Hồ Quảng đến đánh Lư Tô và Vương Thụ về lại tỉnh cũ của họ, thay vào đó sử dụng 70.000 quân mà Lư Tô và Vương Thụ đã chuyển giao cho nhà Minh. Sử dụng hàng binh để tấn công những kẻ thù khác là một mưu mẹo quân sự lâu đời của người Trung Hoa. 15.000 phiến quân người Dao bị tàn sát trong chiến dịch này.

Khi bờ biển đông nam Trung Hoa bị cướp biển Nhật Bản (Uy khấu 倭寇) hoành hành, triều đình nhà Minh chiêu mộ Sầm Ngõa Thị (岑瓦氏) và Lang Binh của cô từ Quảng Tây đến trấn áp cướp biển tại Giang Tô (Jiangsu) và Chiết Giang (Zhejiang). Sầm Ngõa Thị là con gái của Sầm Trương, một thủ lĩnh Thổ Ty tại Quy Thuận Châu (歸順州), và kết hôn với Sầm Mãnh. Ngõa Thị phát âm Hán là Oa xơ [wa: ʃɚ], vần với ha bơ [ha: bɚ], nghĩa là hoa trong phương ngữ Tai bản địa của bà, nhưng thường bị người Hán hiểu nhầm là gạch ngói. Sầm Ngõa Thị không chỉ là một lãnh đạo quân sự xuất sắc mà còn được biết đến vì kỹ năng sử dụng song kiếm bản rộng trong chiến trận. Quân Quảng Tây đóng vai trò chính trong việc đánh bại một tổ hợp hơn 4.000 cướp biển và tiêu giệt hơn 3.000 trong số này tại trận Vương Giang Kinh (王江涇) ngoại thành Thượng Hải (Shanghai) năm 1555. Nhờ kỹ thuật quân sự và chiến thuật độc nhất của mình, cô chiến thắng nhiều trận và được phong tước Nhị Phẩm Phu Nhân (二品夫人). Sầm Ngõa Thị Phu nhân đã để lại một bài thuốc trị thương độc đáo của người Tráng cho cư dân vùng Chiết Giang. Mộ của bà nằm ở Điền Châu, huyện Điền Dương, Quảng Tây ngày nay.

Nhà Nguyễn
Năm 1833, thủ lĩnh địa phương ở Bảo Lạc, Cao Bằng, là Nguyễn Văn Nha hay còn gọi là Nông Văn Vân (儂文云) lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Nguyễn. Cuộc khởi nghĩa này lan ra các tỉnh Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên và gây ra cái chết của viên quan triều đình cao cấp Nguyễn Đình Trạc và lãnh binh Phạm Văn Lưu. Theo ghi chép, Nguyễn Văn Nha phát động cuộc khởi nghĩa của mình khi biết đến cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi (1833-35) mà khiến nhà Nguyễn phải bận rộn ở phía nam. Sau 3 năm chiến đấu, Nguyễn Văn Nha đã không thể tận dụng được những chiến thắng ban đầu của mình. Khi các viên quan địa phương nhà Thanh từ chối không cho ông trú ẩn năm 1835 trong một cuộc rút lui lên phía bắc, Văn Nha và các thuộc hạ tẩu tán đến Tuyên Quang nơi ông bị quân Nguyễn đánh bại; trận đánh kết thúc với cái chết của Văn Nha trong một đám cháy rừng do những kẻ tấn công ông gây ra.

Hiện trạng kinh tế
Trong nghiên cứu của mình, Diana Lary viết: "biên giới hiếm khi là các đường chia cắt tuyệt đối; sự hiện hữu của một biên giới không ngăn cản được sự tồn tại của một sự tương đồng về thái độ chính trị và xã hội ở cả hai bên biên giới." Lary tiếp tục với một quan sát có liên quan trực tiếp tới khu vực biên giới Việt-Trung: "các vùng biên giới thường cô lập và bị nghèo đói tác động mạnh; các cư dân ở đó bị tập trung lại với nhau tương phản với các cư dân giàu có hơn ở những vùng trung tâm thuộc cả hai tỉnh." Lary miêu tả mối quan hệ giữa các tỉnh Trung Quốc hiện đại là Quảng Đông và Quảng Tây; tuy nhiên, quan điểm này của bà áp dụng rất phù hợp với mối quan hệ giữa Bắc Kinh và Hà Nội.

Tỉnh Cao Bằng Việt Nam và tỉnh Quảng Tây Trung Quốc tiếp tục bị nghèo đói tác động ở mức độ lớn hơn so với các khu vực khác trong nền kinh tế quốc dân tương ứng ở 2 nước này. Hơn nữa, không chỉ sự xóa nghèo đói mà còn sự phát triển kinh tế nhanh chóng ở những vùng này sẽ không là ưu tiên của cả chính phủ Việt Nam lẫn Trung Quốc vào bất cứ thời điểm nào trong tương lai gần. Theo báo cáo của Ngân hàng Phát triển châu Á 1995, Vùng Phát triển Phía Bắc Việt Nam dành cho tăng trưởng nhanh mở rộng về phía bắc chỉ từ cảng Hải Phòng dọc theo bờ biển đến Vịnh Hạ Long và trong nội địa qua vùng đồng bằng sông Hồng đến Hà Nội. Một Vùng Phát triển chậm chạp hơn với xa đến khu vực tây bắc, tới Lào Cai, nhưng vẫn tránh khu vực rìa phía bắc Cao Bằng, nơi những ngôi đền của Nông Trí Cao tọa lạc. Ở Quảng Tây, Khu Vực Phát triển Kỹ Nghệ và Kinh tế Nam Ninh gia nhập vào thành phố thủ phủ tỉnh, với các thành phố cảng Bắc Hải, Phòng Thành, Khâm Châu về phía đông và thành phố biên giới Bằng Tường về phía nam. Tương đối ít chú ý được tập trung vào khu vực tây nam Quảng Tây, nơi thị trấn Hạ Lôi (Xia Lei) tọa lạc.

Chữ viết
Người Nùng dùng chữ Hán hay chữ Nôm Nùng (được phát triển khoảng thế kỷ XVII) để ghi chép thơ ca và truyện cổ dân gian.

Trước đây, hầu hết người Nùng đều mù chữ, chỉ có những người giàu có mới được đi học, nhưng là học chữ Hán hoặc tiếng Pháp, để làm thầy cúng, thông ngôn. Hiện nay, phần lớn người Nùng đều không biết viết chữ của dân tộc mình. Mọi người đều được học chữ quốc ngữ của người Việt .

Năm 1924, tiếng Nùng lần đầu tiên được ghi theo hệ chữ Latinh nhờ linh mục người Pháp François M. Savina. Viện Ngôn Ngữ Học Mùa Hè (Summer Institute of Linguistics) trước năm 1975 cũng có một bộ chữ cho người Nùng Phản Slình sống ở miền nam Việt Nam. Ở miền bắc Việt Nam, có thêm phương án chữ Tày-Nùng dựa trên cơ sở chữ quốc ngữ từ năm 1961.

Thổ hóa
Một bộ phận người Việt Nam gồm thầy đồ và quan lại di cư lên khu vực biên giới Việt-Trung sinh sống, sau vài thế hệ họ bị Thổ hóa và ngày nay được chính phủ Việt Nam phân loại là người Tày. Những người này thường sống ở tỉnh lị, huyện lị hoặc các ngôi làng/bản ven những trung tâm dân cư này. Họ thường sở hữu nhiều đất đai và tương đối giàu có hơn các cư dân Tai bản địa xung quanh. Một vài trong số nhiều dòng họ này gồm: họ Giáp, họ Thân, hiện nay cư trú ở vùng ải Chi Lăng (Lạng Sơn) vốn là họ Võ (ở Võ Giàng, Hà Bắc). Họ Nguyễn Công, Nguyễn Khắc ở vùng Thất Khê là những người quê ở Nghệ An được cử lên Lạng Sơn làm quan vào thời Trần Hiến Tông (1328-1341).

Người Nùng tiêu biểu
 Nùng Tồn Phúc: lãnh tụ người Tráng nổi lên đòi tự trị giữa Đại Tống và Đại Cồ Việt thời Nhà Lý
 Nùng Trí Cao: con của Nùng Tồn Phúc, cũng nổi dậy đòi tự trị giữa Đại Tống và Đại Việt thời Nhà Lý
 Tông Đản: tướng lãnh của Lý Thường Kiệt thời Nhà Lý, có công đánh quân Tống cùng Lý Thường Kiệt
 Kim Đồng: một trong năm người Đội viên đầu tiên của Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam
 Hoàng Văn Vĩnh: luật sư giỏi xuất phát từ gia đình làm nông nhưng có truyền thống làm quan; ông nội là Hoàng Văn Tráng là chủ tịch tỉnh Cao Bằng từ năm 1975 đến năm 2000
Nông Viết Bính: Sinh năm 1954, mất năm 2019, là Đại tá, Tham mưu trưởng, Phó Chỉ huy trưởng Bộ đội Biên phòng tỉnh Cao Bằng.
 Hoàng Văn Hùng: con trưởng của Hoàng Văn Tráng, Đại tá Quân đội Nhân dân Việt Nam, từ năm 1995 đến năm 2017 ông công tác tại đơn vị biên phòng huyện Trà Lĩnh, Cao Bằng; nay đã về hưu
 Hoàng Văn Cường: con thứ của Hoàng Văn Tráng, ông từng giữ chức Chủ tịch UBND huyện Hoà An, Cao Bằng cho đến năm 2018.
 Thượng tướng Chu Văn Tấn: nguyên Bộ trưởng Bộ Quốc phòng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, một trong 9 vị Thiếu tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam

 Triệu Thị Hà: Hoa hậu Các Dân tộc Việt Nam 2011

Xem thêm
Người Tráng
Tiếng Nùng
Danh sách ngôn ngữ
Danh sách các nước theo ngôn ngữ nói

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Người Nùng
Việt Bắc: Lịch sử và con người-phần 1, phần 2 của Nguyễn Đức Hiệp
Người Tráng thời nhà Tống
Nung weddings tác giả: Janice E. Saul (1980), Notes from Indochina on ethnic minority cultures. Summer Institute of Linguistics Museum of Anthropology. Trang 195-199.
Nung priests and spirits tác giả: Janice E. Saul và Kenneth J. Gregerson (1980), Notes from Indochina on ethnic minority cultures. Summer Institute of Linguistics Museum of Anthropology. Trang 201-214.
Culture and folklore of the Nung Fan Slihng tác giả: Janice E. Saul (1976). Summer Institute of Linguistics.

Tai-Kadai
Các bản đồ miêu tả quá trình di cư của các ngữ hệ tại khu vực Nam Trung Hoa cổ tác giả: Andrew Hsiu (2015), The linguistic geography of southern China: language origins and dispersals.
George van Driem (2013). East Asian Ethnolinguistic Phylogeography. Bulletin of Chinese Linguistics, Volume 7, Issue 1, pp. 135–188.
Ferlus, Michel (2006). Sur l’origine de quelques ethnonymes: tai/thai, li/hlai, yi, gelao, lao,... (Chine du Sud, Asie du Sud-Est). Les Vingt-septièmes Journées de Linguistique Asie Orientale CRLAO (EHESS-CNRS)—Paris, France.
Ferlus, Michel (2009). Formation of Ethnonyms in Southeast Asia. 42nd International Conference on Sino-Tibetan Languages and Linguistics, Nov 2009, Chiang Mai, Thailand.
Pain, Frédéric (2008). An Introduction to Thai Ethnonymy: Examples from Shan and Northern Thai. Journal of the American Oriental Society Vol. 128, No. 4 (Oct. - Dec., 2008), pp. 641–662.

Austronesian
Blust, Robert (2013). The Austronesian Languages . Revised Edition. Asia-Pacific Linguistics Open Access Monographs. Canberra: Asia-Pacific Linguistics.
Blench, Roger (September 2016). Splitting up proto-Malayopolynesian; new models of dispersals from Taiwan. Diaspora Austronesia Symposium—Nusa Dua, Bali.
Blench, Roger (2014). Suppose we are wrong about the Austronesian settlement of Taiwan?.
Blust, Robert (2014). Some Recent Proposals Concerning the Classification of the Austronesian Languages. Oceanic Linguistics 53: 300-391.
Urban, Matthias (2010). ‘Sun’ = ‘Eye of the Day’: A Linguistic Pattern of Southeast Asia and Oceania. Oceanic Linguistics, Volume 49, no. 2.
Blust, Robert (2011). ‘Eye of the Day’: A Response to Urban (2010). Oceanic Linguistics, Volume 50, no. 2.
Li H., B. Wen, S. Chen, et la., "Paternal genetic affinity between western Austronesians and Daic populations", BMC Evolutionary Biology, 8: 146 (2008).

Nông/Nùng Trí Cao
Anderson, James A. (2001). "Monumental Pride: Sino-Vietnamese Cross-border Commemorations of Nùng Trí Cao".  in Thai-Yunnan Project Bulletin no.1, July 2001.

Chữ Nôm Tráng (Choang/Zhuang)
Holm, David (2006), "Some Variant Characters in a Traditional Zhuang Manuscript: A New Angle on the Chinese Script". Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities 01/2006; 78:125-172.
Bauer, Robert S. (2000), "The Chinese-based writing system of the Zhuang language". Cahiers de linguistique - Asie orientale / Année 2000 / Volume 29 / Numéro 2 / pp. 223–253.
Holm, David (2013), "Mapping the Old Zhuang Character Script: A Vernacular Writing System from Southern China". BRILL. ISBN 978-90-04-22369-1.

Vùng biên giới Việt-Trung qua lịch sử
"China's Encounters on the South and Southwest: Reforging the Fiery Frontier Over Two Millennia". Anderson, James A. and Whitmore, John K. (2014). BRILL. ISBN 9004282483/9789004282483.
"Chieftains into Ancestors: Imperial Expansion and Indigenous Society in Southwest China." David Faure; Ho Ts'ui-p'ing (2013). UBC Press. ISBN 0774823704/9780774823708.
Cooke, Nola; Li, Tana; Anderson, James A. (2011). The Tongking Gulf Through History. University of Pennsylvania Press. ISBN 0812205022/9780812205022.
Anderson, James A. (2013). "Creating a Border Between China and Vietnam". In Walcott, Susan M. and Corey Johnson (eds.) Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. (New York: Routledge, 2013). ISBN 1135078750/9781135078751.

Khu Vực Đông Nam Á trong Minh Thực Lục (明實錄)
Khu Vực Đông Nam Á trong Minh Thực Lục. Một Nguồn Tài nguyên Truy Cập Mở.

Các sắc tộc Thái


title: Propsephus rudipennis

text:
Propsephus rudipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Cobos miêu tả khoa học năm 1970.

Chú thích

Tham khảo

Propsephus


title: Donzac, Gironde

text:
Donzac là một xã trong tỉnh Gironde, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine của nước Pháp, có dân số là 124 người (thời điểm 1999). Donzac là một nơi trồng nho, thuộc vùng trồng nho Cadillac và Premières Côtes de Bordeaux.

Tham khảo

Xã của Gironde


title: Adolesches crinitus

text:
Adolesches crinitus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Adolesches


title: Tetraloniella junodi

text:
Tetraloniella junodi là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1909.

Chú thích

Tham khảo

Tetraloniella
Động vật được mô tả năm 1909


title: Ctenicera indentata

text:
Ctenicera indentata là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Punam & Saini miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Ctenicera


title: Dufourea latifrons

text:
Dufourea latifrons là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1939.

Chú thích

Tham khảo

Dufourea
Động vật được mô tả năm 1939


title: Chi Chuột nhắt

text:
Chuột nhắt, tên khoa học Mus, là chi gặm nhấm thuộc động vật có vú nhỏ. Chúng thường được làm vật thí nghiệm trong các phòng thí nghiệm sinh vật cùng vài loài khác. Chuột là loài phá hoại lương thực, tài sản. Chuột tìm thức ăn vào ban đêm và là loài gặm nhấm. Mèo nhà có khả năng bắt chuột dù trời tối. Máy đuổi chuột thường dùng sóng siêu âm, sóng điện từ, sóng âm thanh.

Phân loại
Chi Chuột nhắt bao gồm các phân chi và loài sau đây:

 Coelomys
 Mus crociduroides
 Mus mayori
 Mus pahari
 Mus vulcani
 Mus
 Mus booduga
 Mus caroli
 Mus cervicolor
 Mus cookii
 Mus cypriacus
 Mus famulus
 Mus fragilicauda
 Mus lepidoides
 Mus macedonicus
 Mus musculus (chuột nhắt nhà)
 Mus nitidulus
 Mus spicilegus
 Mus spretus
 Mus terricolor
 Mus triton
 Muriculus
 Mus imberbis
 Nannomys
 Mus baoulei
 Mus bufo
 Mus callewaerti
 Mus goundae
 Mus haussa
 Mus indutus
 Mus mahomet
 Mus mattheyi
 Mus minutoides
 Mus musculoides
 Mus neavei
 Mus oubanguii
 Mus setulosus
 Mus setzeri
 Mus sorella
 Mus tenellus
 Pyromys
 Mus fernandoni
 Mus phillipsi
 Mus platythrix
 Mus saxicola
 Mus shortridgei

Giảm chuột quay lại
 Vệ sinh nơi ở gọn gàng ngăn nắp.
 Lấp hết tất cả các lỗ hở trên tường bằng xi măng hay gạch.
 Không để vật, dụng cụ tại một chỗ quá nhiều.
 Dùng thuốc lau nhà có khả năng đuổi được chuột.
 Cần kiểm tra định kỳ thường xuyên 2 hoặc 3 tháng 1 lần cho các vị trí bít trét.
 Không nên tự ý diệt chuột bằng các hóa chất khi không hiểu tác dụng của thuốc.

Xem thêm
Hình tượng con chuột trong văn hóa

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

M

Loài động vật có vú xâm hại


title: Athies, Somme

text:
Athies là một thị trấn của tỉnh Somme, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Tham khảo

Xã của Somme


title: Oulema magistrettiorum

text:
Oulema magistrettiorum là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Ruffo miêu tả khoa học năm 1964.

Chú thích

Tham khảo

Oulema


title: Clavipanurgus impressus

text:
Clavipanurgus impressus là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1972.

Chú thích

Tham khảo

Clavipanurgus
Động vật được mô tả năm 1972


title: Bryolymnia picturata

text:
Bryolymnia picturata là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở tây nam México.

Liên kết ngoài
A revision of the genus Bryolymnia Hampson in North America with descriptions of three new species (Lepidoptera, Noctuidae, Noctuinae, Elaphriini)

Chú thích

Bryolymnia


title: Sumitrosis replexa

text:
Sumitrosis replexa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Sumitrosis


title: Comitas thisbe

text:
Comitas thisbe là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Chú thích

Tham khảo

Comitas


title: Leptonema conicum

text:
Leptonema conicum là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Leptonema (Hydropsychidae)


title: Patrick Gordon

text:
Patrick Gordon (1635–1699) là một tướng nổi tiếng của Quân đội Hoàng gia Nga và người bạn thân với Pyotr Đại đế.

Gốc gác
Patrick Gordon thuộc một gia đình tiếng tăm người Scotland và sùng bái đạo Tin Lành. Cuộc Nội chiến Anh khiến cho thời tuổi trẻ của ông bị rối rắm. Gia đình ông ủng hộ nhiệt thành hoàng gia, nhưng khi vua Charles I bị tử hình, tài sản gia đình bị tịch thu, ông không thể vào đại học hoặc quân ngũ. Ông đi ra nước ngoài để lập nghiệp ở tuổi 16. Ông được quân đội Thụy Điển tuyển dụng, lập nhiều chiến công, nhưng khi bị Ba Lan bắt làm tù binh, ông không ngần ngại phục vụ Ba Lan. Chạy sang hàng ngũ bên địch là chuyện bình thường đối với lính đánh thuê thời ấy – thỉnh thoảng thay đổi chủ nhân không phải là chuyện đáng xấu hổ. Vài tháng sau, ông bị Thụy Điển bắt, lại đổi chủ, rồi bị Ba Lan bắt, lại đổi chủ. Trước khi lên 25, ông đã đổi chủ 4 lần.

Phục vụ cho nước Nga
Một nhà ngoại giao Nga đã gặp ông ở Thụy Điển và mời ông phục vụ quân đội Nga trong thời gian 3 năm, khởi đầu với quân hàm thiếu tá. Gordon chấp nhận và rồi, khi đến Moskva, mới biết thời gian quy định trong hợp đồng không có nghĩa lý gì cả: vì là sĩ quan, ông không được phép ra đi. Khi ông xin đi, bên Nga dọa sẽ kết án ông làm gián điệp cho Ba Lan và có thể đày ông đi Siberia. Sau thời gian tạm thời chấp nhận số phận của mình, ông hòa nhập vào cuộc sống tại Moskva. Nhanh chóng hiểu ra rằng cơ hội tốt nhất để thăng tiến là cưới một phụ nữ Nga, ông tìm được một người, rồi tạo dựng một gia đình.

Nhiều năm trôi qua, ông đã phục vụ Sa hoàng Aleksei I (cha của Pyotr), Sa hoàng Fyodor III (anh cùng cha khác mẹ của Pyotr) và Phụ chính Sofia Alekseyevna (chị cùng cha khác mẹ của Pyotr). Ông tham gia vào các trận chiến chống Ba Lan, các sắc tộc Thổ, Tatar và Bashkir. Ông được thăng lên cấp tướng và đã về thăm Anh và Scotland hai lần, sau khi người Nga đảm bảo nhân vật sáng giá này sẽ trở lại bằng cách giữ vợ con ông ở lại Moskva.

Năm 1686, vua James II của Anh đích thân yêu cầu Sofia chấm dứt nhiệm vụ của ông ở Nga để ông có thể về nước; Sofia từ chối, và trong một thời gian có thêm lời nói bóng gió về việc tiêu tan sự nghiệp và Siberia. Rồi James II gửi công văn thông báo muốn bổ nhiệm Gordon làm đại sứ ở Moskva; việc đề cử lại bị từ chối vì ông vẫn còn ở trong quân ngũ và sắp lên đường đi chinh chiến chống Tatar. Thế là, vào năm 1689, ở tuổi 54, được mọi người kính trọng, Gordon trở nên cực kỳ giàu có (lương 1000 rúp mỗi năm, trong khi lương của giáo sĩ Lutheran chỉ có 60), và là một nhân vật nổi danh ở Khu Ngoại ô Đức.

Bạn của Pyotr Đại đế
Trong thời gian Pyotr Đại đế còn là thanh niên trẻ, Gordon mến thích Pyotr và thường giúp đỡ vị thanh niên trẻ này trong trò chơi tập trận giả.

Khi Pyotr tìm cách lật đổ người chị cùng cha khác mẹ của ông, Công chúa Sofia lúc đó đang làm Phụ chính, Gordon đang cầm đầu các sĩ quan nước ngoài phục vụ cho chế độ Phụ chính. Nhưng ông dẫn các sĩ quan nước ngoài gia nhập hàng ngũ của Pyotr, và đó là một trong những yếu tố dẫn đến sự thoái vị của Sofia. Từ đó, giữa Pyotr và Gordon nảy nở thêm mối quan hệ mật thiết.

Lẽ tự nhiên là Gordon – con người dũng cảm, đã đi qua nhiều nước, dày dạn kinh nghiệm chiến trường, trung thành và thận trọng – có thể thu hút Pyotr. Điều đáng ngạc nhiên là chàng thanh niên Pyotr ở tuổi 18 lại thu hút Gordon. Pyotr là Sa hoàng, chắc chắn rồi, nhưng Gordon đã phục vụ những Sa hoàng khác chỉ theo quan hệ bằng hữu. Tuy nhiên, trong con người của Pyotr, vị tướng già tìm thấy một anh học trò tinh thông và ngưỡng mộ ông. Với tư cách huấn luyện viên quân sự bán chính thức, ông dạy cho Pyotr mọi khía cạnh của chiến tranh. Trong 5 năm sau khi Sofia bị lật đổ, Gordon trở nên không chỉ là một tướng lĩnh đánh thuê, mà còn là một người bạn của Pyotr. Đối với Gordon, tình bạn với Pyotr là yếu tố quyết định. Bây giờ, vừa là bạn thân vừa là cố vấn cho vị quân vương trẻ, ông từ bỏ giấc mơ trở về quê nhà để sống những năm cuối đời.

Ở Arkhangelsk
Vào năm 1694, khi Pyotr Đại đế đi Arkhangelsk lần thứ hai, Patrick Gordon được phong quân hàm đề đốc. Ông đi trêm một trong ba chiếc tàu của Pyotr hộ tống một đoàn thương thuyền đến nơi Biển Trắng mở rộng ra Bắc băng Dương. Đó là lần đầu tiên nước Nga có một hạm đội vượt đại dương, khởi đi từ cảng của Nga và trở về cảng của Nga, do tướng lĩnh hải quân Nga chỉ huy (Gordon là người nước ngoài nhưng mang quân hàm Nga và lĩnh lương của Nga).

Chiến dịch đánh Azov 1695
Khi Pyotr Đại đế dẫn quân đi đánh Azov của Đế chế Ottoman năm 1695, Gordon là một trong ba sư đoàn trưởng; hai người kia là Francis Lefort và Fyodor Alekseyevich Golovin. Không ai được cử làm tư lệnh cả chiến dịch. Điều này gây ra sự chia rẽ trong cấp chỉ huy – càng ngày càng trầm trọng. Cả Lefort và Golovin đều bực bội với Gordon và liên kết với nhau để bác lại ý kiến của Gordon dù ông có nhiều kinh nghiệm chiến trường hơn. Pyotr cũng mất kiên nhẫn, cùng với Lefort và Golovin quyết định mở cuộc tấn công nhằm tràn ngập thị trấn địch, nhưng Gordon cho rằng cần phải đào đường hào đến gần tường thành hơn để bảo vệ binh lính trước cuộc tấn công. Ý kiến của ông bị gạt ra một bên, và cuộc tấn công thất bại như đã được dự báo. Trong số 4 trung đoàn, 1.500 binh sĩ tử trận cùng một số sĩ quan.

Gordon lại tham gia chiến dịch đánh Azov năm sau, và lần này quân Nga thắng trận, chiếm được Azov.

Trấn áp Cấm vệ nổi loạn
Gordon góp công lớn trong việc trấn áp đám Cấm vệ nổi loạn năm 1697. Hai Lữ đoàn Cảnh vệ Hoàng gia Preobrazhenskoe và Semyonovsky nhận lệnh lên đường trong vòng một tiếng đồng hồ. Để ngăn chặn mọi mầm mống phản loạn có thể phát tán đến họ, lệnh truyền ra là kẻ nào từ chối đối đầu với quân tạo phản sẽ bị coi là tạo phản như nhau. Gordon đi giữa hàng quân, kêu gọi và khích lệ họ rằng không có gì vinh quang hơn khi chiến đấu chống lại bọn phản loạn để bảo vệ quân vương và đất nước. Thế là 4.000 quân trung thành lên đường ra khỏi thành phố đi về hướng tây, dẫn đầu là Aleksei Shein và Gordon, lúc này mang quân hàm đại tướng. Đại tá De Grage, sĩ quan pháo binh người Áo, điều động 25 khẩu pháo đi theo.

Cuộc đối đầu xảy ra cách Moskva gần 50 kílômét về hướng tây-bắc, gần tu viện nổi tiếng Tân Jerusalem của Giáo chủ Nikon. Hai bên giáp mặt nhau ngoài đồng trống. Có một dòng sông nhỏ chảy gần tu viện. Shein và Gordon bố trí quân dọc bờ đông, chặn đường tiến về Moskva. Chẳng bao lâu, những hàng dài Cấm vệ xuất hiện, và toán tiên phong sửa soạn vượt sông. Để tìm hiểu xem có cơ hội nào chấm dứt cuộc phản loạn một cách êm thấm hay không, Gordon đi xuống bờ sông để nói chuyện với binh sĩ phản loạn. Khi những Cấm vệ đầu tiên bước từ dưới nước lên, ông lấy tư cách là người lính già để khuyến dụ họ rằng trời đã gần tối và đường về Moskva còn xa, họ nên cắm trại bên kia bờ sông vì bên ấy có nhiều khoảng trống hơn. Họ có thể nghỉ qua đêm, rồi sáng hôm sau sẽ quyết định làm gì tiếp.

Nhóm Cấm vệ đã mỏi mệt và phân vân, không chuẩn bị tinh thần là sẽ chiến đấu trước khi về đến thủ đô, vì thế họ chấp nhận lời khuyên của Gordon mà hạ trại. Trong lúc Gordon đang tiếp xúc với Cấm vệ, binh sĩ của Shein lặng lẽ đào công sự bố phòng trên những vị trí cao bên bờ đông và De Grage bố trí các khẩu đại pháo từ trên cao, hướng nòng súng qua con sông, nhắm đến các vị trí của Cấm vệ ở bờ bên kia.

Bình minh ngày kế, sau khi an tâm thấy vị trí đội quân của ông đã được củng cố vững chắc theo cách có thể được, Gordon lại đi xuống bờ sông để nói chuyện với Cấm vệ. Lần này, họ đòi hỏi phải đọc các thỉnh nguyện của họ cho đội quân trung thành nghe. Gordon từ chối: nội dung thỉnh nguyện như thế thật ra là lời kêu gọi chống lại Sa hoàng bằng vũ lực và lời kết tội những bạn thân của Sa hoàng, đặc biệt là Lefort. Thay vào đó, Gordon giải thích về lòng khoan dung của Sa hoàng. Ông kêu gọi Cấm vệ quay bước một cách êm thấm, trở về với nhiệm vụ trấn giữ tiền đồn của họ, bởi vì hành động phản loạn sẽ không mang lại lợi ích gì cả. Ông hứa rằng nếu họ trình thỉnh nguyện một cách ôn hòa kèm với lời cam kết trung thành với Sa hoàng, ông sẽ đảm bảo thư thỉnh nguyện được đáp ứng và những hành động cho đến lúc này sẽ được tha thứ. Gordon đã thất bại. Ông dùng mọi ngôn từ hay nhất để thuyết phục, nhưng không thành công. Phe Cấm vệ trả lời rằng họ chỉ quay lại căn cứ của họ sau khi đã được thăm gia đình và lãnh phần lương còn thiếu.

Gordon báo cáo tự sự với Shein, rồi đi thuyết phục lần thứ ba với đề nghị sẽ trả lương và ân xá cho họ. Tuy nhiên, đến lúc này phe Cấm vệ đã trở nên mất kiên nhẫn và bồn chồn. Họ cảnh cáo Gordon – chỉ huy cũ của họ và cũng là người nước ngoài – rằng ông nên tránh ra nếu không sẽ ăn đạn. Họ hét lên rằng họ sẽ không nghe theo mệnh lệnh của ai hết, và nếu họ bị cản trở, họ sẽ mở đường bằng vũ lực. Giận dữ, Gordon báo cáo tự sự với Shein, và lực lượng trung thành chuẩn bị tác chiến.

Loạt đạn đầu là theo hiệu lệnh của Shein. Với tiếng gầm rít, những cuộn khói bốc lên từ các họng súng đại bác, nhưng không gây thiệt hại gì. Đại bác của De Grage chỉ bắn thuốc súng mà không bắn đạn thật; Shein đã hy vọng việc biểu dương hỏa lực như thế có thể khiến Cấm vệ hoảng sợ mà đầu hàng. Thay vào đó, loạt đại bác đầu tiên có tác dụng ngược lại. Nghe tiếng nổ của đạn pháo nhưng không thấy bên mình bị thiệt hại gì, Cấm vệ trở nên bạo dạn thêm vì nghĩ họ có thế mạnh hơn. Thế là, vừa đánh trống vừa giương cao cờ xí, họ kéo nhau vượt sông. Thấy tình hình như thế, Shein và Gordon ra lệnh cho De Grage khai hỏa thực sự. Đại bác lại gầm rít, lần này bắn đạn thật vào hàng ngũ của Cấm vệ. Tiếp tục từng loạt này qua loạt khác, 25 khẩu pháo của De Grage hướng nòng về phía đối diện, đạn pháo thi nhau rơi xuống hàng ngũ quân phản loạn. Trong vòng một giờ, trận chiến chấm dứt.

Sau khi nghe lời cung khai, Shein ông ra lệnh cho đao phủ thủ thi hành nhiệm vụ. Gordon phản đối lệnh xử tử, không phải để cứu lấy sinh mạng của người bị kết án, mà để muốn khai thác họ thêm sau này. Ông van nài với Shein vì đoán ý Pyotr Đại đế sẽ muốn đào sâu vào sự thực trong vụ việc. Nhưng Shein là người chỉ huy và nhất quyết cho rằng cần thi hành án tử hình để gây ấn tượng đúng mức với những binh sĩ Cấm vệ khác – và với cả đất nước – để mọi người đều biết số phận của kẻ phản loạn là như thế nào. Kết quả là 130 người bị hành quyết tại chỗ và số còn lại, gần 1.900, bị giải về Moskva trong xiềng xích.

Qua đời
Gordon qua đời năm 1699. Tang lễ của ông được tổ chức theo nghi thức cấp nhà nước và được tất cả nhân vật quan trọng ở Moskva tham dự. Người Nga tự nguyện đến dự, vì sự tận tâm và công trạng của người lính già đối với ba Sa hoàng đều được mọi người đánh giá cao. Khi Gordon qua đời, Pyotr Đại đế có mặt bên giường bệnh, đẫm lệ mà vuốt mắt cho ông.

Chẳng bao lâu, Pyotr nhận ra sự mất mát cả về mặt chuyên nghiệp lẫn cá nhân sau cái chết của vị tướng già. Gordon là vị tướng tài ba nhất ở Nga, với kinh nghiệm dày dặn qua nhiều chiến dịch. Trong cuộc chiến sắp đến với Thụy Điển, ông đáng lẽ là tư lệnh và cố vấn đắc lực. Nếu ông còn sống, trận đại bại của quân Nga ở Narva – chỉ 12 tháng sau khi ông chết – hẳn sẽ không bao giờ xảy ra.

Nguồn tham khảo
Peter the Great – His life and world của Robert K. Massie, Nhà xuất bản: Sphere Books Ltd., London, 1980.

Tham khảo

Tướng Đế quốc Nga
Mất năm 1699


title: Vordernberg

text:
Vordernberg là một đô thị thuộc huyện Leoben bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 27,74 km², dân số thời điểm cuối năm 2008 là 1203 người.

Tham khảo


title: 21829 Kaylacornale

text:
21829 Kaylacornale (1999 TZ92) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 10 năm 1999 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21829 Kaylacornale

Thiên thể phát hiện năm 1999
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: San Gregorio nelle Alpi

text:
San Gregorio nelle Alpi là một đô thị ở tỉnh Belluno trong vùng Veneto, có vị trí cách khoảng 80 km về phía tây bắc của Venice và khoảng 15 km về phía tây của Belluno. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.620 và diện tích 18,9 km².

Đô thị San Gregorio nelle Alpi có các frazioni (các đơn vị trực thuộc, chủ yếu là thôn làng) Velos, Muiach, Roncoi, Donce, Paderno, Alconis, Tassin, Gasnil, Cargnach, Paluch, Cort, Saltoi, Barp, Caval, Paluch, Fumach, Carazzai, and Maserolle.

San Gregorio nelle Alpi giáp các đô thị: Cesiomaggiore, Santa Giustina, Sospirolo.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Belluno
Thành phố và thị trấn ở Veneto


title: Danh sách trường trung học phổ thông tại Hà Nội

text:
Hà Nội là thành phố có hệ thống trường Trung học phổ thông (THPT) hay còn gọi là các trường cấp III rất đa dạng, bao gồm các trường công lập, dân lập, tư thục, các trường chuyên và các trường có yếu tố nước ngoài. Trong số đó có một số trường được coi là có chất lượng đào tạo hàng đầu cả nước, là nơi tập trung nhiều học sinh phổ thông ưu tú không chỉ của Hà Nội mà còn của toàn miền Bắc.

Các trường chuyên
Trên địa bàn Hà Nội hiện có 6 trường Trung học phổ thông chuyên và 2 trường Trung học phổ thông có lớp chuyên.

Có 4 trường chuyên và trường có lớp chuyên trực thuộc Sở GD&ĐT Hà Nội, 3 trường chuyên của Đại học Quốc gia Hà Nội và 1 trường chuyên của Đại học Sư phạm Hà Nội.

Để vào các trường chuyên học sinh lớp 9 phải đăng ký dự tuyển vào lớp 10 Trung học phổ thông có dạy hệ chuyên hoặc tham gia kỳ thi tuyển sinh lớp 10 chuyên do Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tổ chức.

Các trường công lập
Đây là loại hình trường học do Nhà nước, Trung ương hay cấp Địa phương đứng ra đầu tư về kinh tế. Các khoản kinh phi và cơ sở vật chất đều hoạt động chủ yếu từ kinh phí công. Tức là các nguồn tài chính công hoặc các khoản đóng góp phi vụ lợi. Để vào các trường công lập học sinh lớp 9 phải tham gia kỳ thi tuyển sinh lớp 10 Trung học phổ thông,(Ngoại trừ các trường hợp được ưu tiên xét tuyển như HS khuyết tật,dân tộc ít người).

Các trường công lập tự chủ tài chính

Các trường ngoài công lập
Các trường ngoài công lập gồm hai loại hình:

 Trường dân lập: do cộng đồng dân cư ở cơ sở thành lập, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất và bảo đảm kinh phí hoạt động.
 Trường tư thục: do các tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, nhà đầu tư trong nước - ngoài nước  hoặc cá nhân thành lập, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất và bảo đảm kinh phí hoạt động bằng vốn ngoài ngân sách nhà nước.

Các trường dân lập

Các trường tư thục

Các trường có yếu tố nước ngoài
Trường có yếu tố nước ngoài là các trường phổ thông tư thục có vốn liên doanh nước ngoài, giảng dạy một số môn theo chương trình nước ngoài, giảng dạy chương trình tích hợp với chương trình nước ngoài, được Bộ GD-ĐT thẩm định và cấp phép. Một số trường có vốn đầu tư Việt Nam nhưng đăng ký với các tổ chức quốc tế để trở thành trường dạy chương trình quốc tế. Những trường này được tổ chức quốc tế công nhận và cấp phép trở thành trường thành viên tại Việt Nam.

Các trường quốc tế
Hiện tại vẫn chưa có định nghĩa cụ thể cho loại hình trường học này. Tuy nhiên, Bộ Giáo dục và Đào tạo xác nhận chỉ có 7 trường phổ thông được coi là quốc tế trên địa bàn thành phố, các trường này có 100% vốn đầu tư nước ngoài hoặc một số được thành lập bởi liên Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng với Bộ Ngoại giao giảng dạy bằng chương trình nước ngoài (dạy bằng ngoại ngữ).

Xem thêm
Danh sách các trường trung học chuyên nghiệp của Việt Nam

Tham khảo

H

Giáo dục Hà Nội


title: Tipulamima tricincta

text:
Tipulamima tricincta là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được biết đến ở Nam Phi.

Chú thích

Tham khảo

Tipulamima


title: Colaspoides tamdaoensis

text:
Colaspoides tamdaoensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Colaspoides
Côn trùng Việt Nam


title: Rain (bài hát của Madonna)

text:
"Rain" là một bài hát của nghệ sĩ thu âm người Mỹ Madonna nằm trong album phòng thu thứ năm của cô, Erotica (1992). Nó được phát hành vào ngày 6 tháng 7 năm 1993 bởi Maverick Records như là đĩa đơn thứ năm trích từ album trên toàn cầu và thứ tư tại Bắc Mỹ. Bài hát cũng xuất hiện trong album tuyệt phẩm ballad của cô, Something to Remember (1995). Đây là một bản pop ballad kết hợp với những yếu tố của trip hop và nhạc new-age, được viết lời và sản xuất bởi Madonna và Shep Pettibone. Về mặt nội dung, "Rain" đề cập đến hình ảnh của mưa để so sánh với hiệu ứng lan truyền của tình yêu, và khả năng sử dụng nước để làm sạch và rửa đi những vết thương. Giống như những bài hát khác trong Erotica, những tiếp xúc tình dục cũng là một cách diễn giải cho nội dung bài hát, tuy nhiên ở một mức độ nhẹ nhàng và "thân thiện" hơn.

"Rain" nhận được những phản ứng tích cực từ các nhà phê bình âm nhạc, trong đó họ ghi nhận nó như là một bản ballad đặc biệt trong một album về tình dục như Erotica. Ngoài ra, nó cũng nhận được nhiều lời so sánh với đĩa đơn nhạc phim "I'll Remember" phát hành một năm sau đó. Bài hát cũng gặt hái nhiều thành công đáng kể về mặt thương mại, lọt vào top 10 trên các bảng xếp hạng ở Úc, Canada, Ireland, Ý và Vương quốc Anh. Tại Hoa Kỳ, "Rain" đạt vị trí thứ 14 trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100, trở thành đĩa đơn thứ 28 của Madonna lọt vào top 20 tại đây.

Video ca nhạc cho bài hát được đạo diễn bởi Mark Romanek, trong đó Madonna trình diễn nó dưới nhiều phông nền khác nhau. Sau khi phát hành, video đã nhận được nhiều lời ca ngợi từ giới phê bình bởi phong cách mới lạ và đậm chất điện ảnh của nó, và chiến thắng hai đề cử tại Giải Video âm nhạc của MTV năm 1993 cho Chỉ đạo nghệ thuật xuất sắc nhất và Quay phim xuất sắc nhất. Madonna chỉ biểu diễn "Rain" trong chuyến lưu diễn The Girlie Show World Tour năm 1993, trong đó nữ ca sĩ hòa giọng với hai ca sĩ hát nền Niki Haris và Donna De Lory trên sân khấu, trước khi một phiên bản phối lại của nó được sử dụng trong một đoạn video xen kẽ của chuyến lưu diễn Sticky & Sweet Tour (2008-09).

Danh sách bài hát

Đĩa 7" tại Hoa Kỳ
 "Rain" (radio phối) – 4:35
 "Waiting" (bản album) – 5:45

Đĩa 12" tại Hoa Kỳ
 "Rain" (radio phối) – 4:35
 "Waiting" (phối lại) (hợp tác với Everlast) – 4:41
 "Up Down Suite" (chưa từng phát hành trước đó) – 12:13
 "Rain" (bản album) – 5:24

Đĩa đơn cassette tại Hoa Kỳ
 "Rain" (radio phối) – 4:33
 "Rain" (bản album) – 5:24
 "Up Down Suite" (chưa từng phát hành trước đó) – 12:13
 "Waiting" (phối lại) (hợp tác với Everlast) – 4:41

Đĩa CD tại Anh quốc
 "Rain" (radio phối) – 4:35
 "Open Your Heart" (bản album) – 4:13
 "Up Down Suite" (chưa từng phát hành trước đó) – 12:13

Xếp hạng

Xếp hạng tuần

Xếp hạng cuối năm

Chứng nhận

Tham khảo

Tài liệu

Liên kết ngoài

Bài hát năm 1992
Đĩa đơn năm 1993
Bài hát của Madonna
Đĩa đơn của Maverick Records
Video âm nhạc do Mark Romanek đạo diễn
Pop ballad
Bài hát về tình dục
Bài hát Trip hop
Ballad thập niên 1990
Đĩa đơn của Sire Records
Đĩa đơn của Warner Bros. Records


title: Lý thuyết vùng năng lượng

text:
Để giải thích rõ các quá trình ion hóa và tái hợp trong chất bán dẫn, cần phải sử dụng thuyết " miền năng lượng " trong các vật rắn. Thuyết này cho rằng electron chuyển động trong một điện trường tuần hoàn được tạo ra bởi các ion và các electron nên chúng được coi là đứng yên. Các electron được coi như 1 "chất lỏng electron" tích điện âm chiếm phần không gian giữa các ion. Chúng bù trừ với các điện tích dương của ion đứng ở nút mạng làm cho mạng trung hòa về điện. Như vậy, điện trường sẽ biến đổi tuần hoàn trong không gian chứa các mạng tinh thể. Kết quả là ta có bài toán về chuyển động của 1 electron trong điện trường không biến đổi biến thiên tuần hoàn.Việc giải bài toán này trong cơ học lượng tử dẫn đến thuyết miền năng lượng, nó đặc trưng cho các trạng thái năng lượng của 1 electron nằm trong điện trường nói trên.

Tham khảo

Lý thuyết vùng năng lượng


title: Itaitubana alternata

text:
Itaitubana alternata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Itaitubana


title: 12373 Lancearmstrong

text:
Tiểu hành tinh 12373 Lancearmstrong là một tiểu hành tinh Vành đai chính được Charles de Saint-Aignan ở Đài thiên văn Lowell phát hiện, khi kiểm tra các tấm phim chụp tại Palomar. Nó được đặt theo tên của vận động viên đua xe đạp người Mỹ là Lance Armstrong.

Biểu đồ quỹ đạo
Biểu đồ quỹ đạo này do JPL Small-Body Database Browser giả lập

Xem thêm
 Vành đai tiểu hành tinh
 Thể loại:Nhóm và họ tiểu hành tinh
 Thể loại:Tiểu hành tinh
 Danh sách các tiểu hành tinh
 Danh sách các tiểu hành tinh đặt theo tên người nổi tiếng
 Danh sách các tiểu hành tinh đặt tên theo địa danh
 Danh sách các tiểu hành tinh đáng chú ý
 Ý nghĩa tên gọi tiểu hành tinh
 Hành tinh nhỏ
 Trung tâm hành tinh nhỏ

Ghi chú

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1994


title: Agrypnus acutangulus

text:
Agrypnus acutangulus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: 3931 Batten

text:
3931 Batten (1984 EN) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 1 tháng 3 năm 1984 bởi Bowell, E. ở Flagstaff (AM).

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 3931 Batten

Được phát hiện bởi Edward Bowell
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1984


title: Vinantes

text:
Vinantes là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Vinantes được gọi là Vinantais.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là .

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
Map of Vinantes on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Sông Èvre

text:
Sông Èvre là một con sông dài 92 km ở phía tây Pháp, là chi lưu trái của sông Loire. Sông bắt nguồn tại Vezins,  về phía đông bắc. Sông này chảy vào sông Loire tại Le Marillais,  về phía đông.

Sông Èvre chảy qua các thị trấn sau thuộc tỉnh Maine-et-Loire, từ nguồn đến cửa sông: Vezins, La Tourlandry, Trémentines, Le May-sur-Èvre, La Jubaudière, Jallais, La Poitevinière, Beaupréau, La Chapelle-du-Genêt, Le Fief-Sauvin, Montrevault, Saint-Pierre-Montlimart, Saint-Rémy-en-Mauges, La Boissière-sur-Èvre, La Chapelle-Saint-Florent, Botz-en-Mauges, Saint-Florent-le-Vieil, Le Marillais

Tham khảo

http://www.geoportail.fr
The Èvre at the Sandre database

Sông của Pháp


title: Dryadella edwallii

text:
Dresslerella edwallii là một loài lan.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

e


title: Habenaria microceras

text:
Habenaria microceras là một loài thực vật thuộc họ Orchidaceae. Loài này có ở Cameroon và Guinea Xích Đạo. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Nguồn
 Cheek, M. & Cable, S. 2000. Habenaria microceras. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Tham khảo

m


title: Ammobates ancylae

text:
Ammobates ancylae là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Warncke mô tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Ammobates
Động vật được mô tả năm 1983


title: Microdytes gabrielae

text:
Microdytes gabrielae là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wewalka miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Microdytes


title: Leptopelis parkeri

text:
Leptopelis parkeri là một loài ếch thuộc họ Hyperoliidae.
Đây là loài đặc hữu của Tanzania.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Howell, K., Poynton, J.C. & Schiøtz, A. 2004. Leptopelis parkeri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Leptopelis


title: Ranica

text:
Ranica là một đô thị ở tỉnh Bergamo trong vùng Lombardia của nước Ý, có vị trí cách khoảng 50 km về phía đông bắc của Milano và khoảng 5 km về phía đông bắc của Bergamo. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 5.984 người và diện tích là 4,2 km².

Ranica giáp các đô thị: Alzano Lombardo, Gorle, Ponteranica, Scanzorosciate, Torre Boldone, Villa di Serio.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.ranica.bg.it

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Bergamo


title: Polyozellus

text:
Polyozellus là một chi nấm trong họ Thelephoraceae. Là một chi đơn loài, nó chứa một loài Polyozellus multiplex duy nhất, được mô tả lần đầu tiên vào năm 1899. Các cơ quan quả đặc trưng của loài này bao gồm cụm mũ nấm hình cái thìa hoặc cái bình có màu từ tím đến xanh da trời với nhiều vân nhăn trên bề mặt chạy xuống theo chiều dài của thân cây.

Polyozellus đã có một lịch sử phân loại khác nhau và đã được phân loại lại nhiều lần trong nhiều họ và cả và nhiều chi. Phạm vi phân bố của Polyozellus bao gồm Bắc Mỹ và Đông Á, nơi P. multiplex có thể được tìm thấy mọc trên mặt đất trong các khu rừng tùng bách, thường là cây vân sam và linh sam theo cây. Nó là một loài ăn được, và đã được thu hoạch cho mục đích thương mại. Polyozellus multiplex chứa các hợp chất hoạt tính sinh học polyozellin, cho thấy có nhiều đặc tính sinh lý, trong đó có tác dụng ức chế về bệnh ung thư dạ dày.

Chú thích

Tham khảo

Thelephoraceae
Nấm châu Á
Nấm ăn
Nấm Bắc Mỹ


title: Ceratina carinifrons

text:
Ceratina carinifrons là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Baker mô tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 2002


title: Jawed Karim

text:
Jawed Karim (tiếng Bengal: জাওয়েদ করিম) sinh ngày 28 tháng 10 năm 1979 người Mỹ gốc Đức và còn là cha đẻ YouTube.

Sự nghiệp
Jawed Karim lớn lên tại Đức và cùng gia đình chuyển đến Mỹ vào năm 1992. Anh tốt nghiệp trường cấp ba Central và theo học đại học tại University of Illinois at Urbana-Champaign. Anh rời trường học trước khi tốt nghiệp để trở thành nhân viên của Paypal, nhưng đã lại tiếp tục tiến trình học và đạt được bằng tú tài ngành khoa học máy tính vào năm 2004.

Trong khi làm việc tại PayPal, Karim đã gặp Chad Hurley và Steve Chen. Ba người sau đó đã thành lập trang web chia sẻ video YouTube vào năm 2005. Đoạn phim đầu tiên của YouTube, Me at the zoo, là đoạn phim được tải lên bởi Jawed vào ngày 23 tháng 4 năm 2005.

Sau hai sự kiện lớn, sự kiện sóng thần tại Ấn Độ Dương năm 2004 và sự kiện Janet Jackson lộ ảnh nóng, Jawed Karim cảm thấy rất khó khăn trong việc tìm kiếm các video liên quan đến các sự kiện như thế, anh nảy ra ý tưởng sáng lập ra một Website chia sẻ video, sau đó Jawed Karim đã đề suất ý tưởng với Hurley, Chen. Sau đó, cả ba bắt tay vào làm và đã lập ra YouTube.

Sau khi sáng lập công ty và phát triển thương hiệu YouTube cùng Chad Hurley và Steve Chen, Karim tốt nghiệp ngành khoa học máy tính tại trường đại học Stanford trong khi đang là cố vấn của YouTube. Khi YouTube được bán lại cho Google, Karim nhận được 137.443 cổ phiếu, có giá trị khoảng 64 triệu dollar Mỹ dựa trên giá cổ phiếu của Google tại thời điểm đó.

Sau một năm chính thức hoạt động, tháng 10 năm 2006, Google công bố mua lại YouTube với giá 1,65 tỷ USD (tương đương với 37.512 nghìn tỉ đồng) Karim làm cố vấn cho YouTube khi đó anh đang học tại Stanford, anh được chia 137.443 cổ phiếu của Google, tương đương với 64 triệu USD tại thời điểm này.

Vào tháng 10 năm 2006, Jawed đưa ra bài giảng về lịch sử của YouTube tại hội nghị ACM hàng năm của đại học Illinois với tựa đề YouTube: Từ khái niệm đến sự phát triển vượt bậc (YouTube: From Concept to Hyper-growth), Bài giảng bao gồm những bức ảnh và những đoạn phim của Jawed, Chad và Steve từ những ngày ở ga-ra của YouTube. Jawed sau đó quay trở lại trường đại học Illinois vào tháng 5 năm 2007, trở thành người phát ngôn khai giảng thứ 136 và cũng là người phát ngôn khai giảng trẻ nhất trong lịch sử của ngôi trường này.

Gần đây, Jawed vừa thành lập một quỹ mạo hiểm với tên Youniversity Ventures, với mục đích giúp các sinh viên và các cựu sinh viên đại học có thể thực hiện và phát triển ý tưởng kinh doanh của mình.

Cuộc sống cá nhân
Karim sinh tại Merseburg, Đông Đức vào ngày 28 tháng 10 năm 1979 và chuyển về Tây Đức một năm sau đó. Cha của Jawed, Naimul Karim là một nhà nghiên cứu người Mỹ gốc Bangladesh tại 3M. Mẹ của anh, Christine Karim, là một nhà khoa học người Đức và là một giáo sư nghiên cứu ngành sinh học của trường đại học Minnesota.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Website cá nhân của Jawed Karim
 Profile trên Youtube của Jawed
 Youniversity Ventures

YouTube
Lập trình viên Mỹ
Người Mỹ gốc Đức
Sinh năm 1979
Nhân vật còn sống

Doanh nhân Mỹ thế kỷ 21


title: Tülau

text:
Tülau là một đô thị thuộc the huyện Gifhorn, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 23,53 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Gifhorn


title: Duplicaria bernardi

text:
Duplicaria bernardi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Duplicaria


title: Loculi

text:
Loculi là một đô thị ở tỉnh Nuoro ở vùng Sardinia của Italia, tọa lạc cách khoảng 140 km về phía đông bắc của Cagliari và cách khoảng 25 km về phía đông bắc của Nuoro. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 538 người và diện tích là 38,2 km².

Loculi giáp các đô thị: Galtellì, Irgoli, Lula.

Lịch sử biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Nuoro


title: Stop and Stare

text:
"Stop and Stare" là đĩa đơn thứ hai của ban nhạc pop rock nước Mĩ OneRepublic từ album đầu tay của họ Dreaming Out Loud. Được sản xuất bởi Greg Wells, thu và phối khí bởi Joe Zook. "Stop and Stare" lần đầu phát trên radio Hoa Kỳ vào ngày 27 tháng 11 năm 2007, sau đó được phát trên radio Anh ngày 16 tháng 12 năm 2007 và đạt vị trí số 1. Bài hát trở nên thành công trên toàn thế giới tiếp nối sau "Apologize". Đĩa đơn phát hành ngày 3 tháng 3 năm 2008 ở Anh. "Stop and Stare" đã bán được hơn 2 triệu bản trên toàn thế giới.

Các bài hát

UK CD single
"Stop and Stare" - 3:44
"Hearing Voices" - 3:55

Australian CD single
"Stop and Stare" - 3:43
"Something's Not Right Here" - 3:02

iTunes Stop and Stare EP
"Stop and Stare" - 3:44
"Last Goodbye" (Stripped Live Mix) - 4:31
"Too Easy" - 3:15

iTunes Hit 3 Pack: Stop and Stare - Video EP (The Stripped Sessions)
"Too Easy" - 3:45
"Don't Go Away" - 4:02
"Last Goodbye" - 4:32

Thành tích trên các bảng xếp hạng
"Stop and Stare" trở thành ca khúc thứ hai của nhóm ở trong Top 20 ca khúc hit ở Mĩ, đạt vị trí thứ 12 trên Hot 100 và thứ 9 trên Pop 100, nhưng đã leo đến vị trí thứ 2 trên Bảng xếp hạng US airplay. Video của bài hát vươn lên dẫn đầu trên VH1 Top 20 Video Countdown. Bài hát đã nằm trong top 20 ở Australia, New Zealand, Áo, Canada, Singapore, Thụy Điển và Thụy Sĩ. Ở Ba Lan bài hát đã đạt vị trí số 1. Trong quá trình phát hành, "Stop and Stare" vươn tới vị trí thứ tư trên UK Singles Chart. Ở Đức, bài hát lọt vào bảng xếp hạng trong tuần đầu tiên ở vị trí thứ 7 và leo lên vị trí thứ 6. Bài hát nắm giữ chắc ở vị trí số 4 trên Billboard European Hot 100.

Xếp hạng

Chú thích

Đĩa đơn năm 2008
Pop ballad
Rock ballad
Bài hát năm 2007
Bài hát của OneRepublic
Bài hát sản xuất bởi Greg Wells
Bài hát viết bởi Ryan Tedder
Đĩa đơn của Interscope Records
Đĩa đơn của Mosley Music Group


title: Isère

text:
Isère là một tỉnh của Pháp, thuộc vùng hành chính Auvergne-Rhône-Alpes, tỉnh lỵ Grenoble, bao gồm 3 quận với các quận lỵ còn lại là: La Tour-du-Pin, Vienne.

Tham khảo

Tỉnh của Auvergne-Rhône-Alpes
Tỉnh của Pháp
Khởi đầu năm 1790 ở Pháp


title: Nha khoa

text:
Nha khoa là một khoa học nghiên cứu, chẩn định, chữa và phòng chống các bệnh về răng và các bộ phận khác trong miệng như xương hàm, nướu, và mạc mô trong miệng, gồm luôn cả các phần gần xương mặt và má. Mặc dù chủ yếu liên quan đến răng trong công chúng nói chung, lĩnh vực nha khoa không giới hạn trong việc nghiên cứu về cấu trúc, phát triển, và những bất thường của răng. Do có quan niệm chồng chéo đáng kể, nha khoa cũng thường được hiểu là bao hàm phần lớn các ngành y tế hiện nay không còn tồn tại như nghiên cứu răng miệng, các rối loạn và các bệnh của răng miệng) do vậy nha khoa (dentistry) và việc nghiên cứu răng miệng (stomatology) có thể được sử dụng thay thế cho nhau trong một phạm vi nhất định.

Nha khoa được xem là ngành y tế quan trọng trong việc cải tiến sức khỏe con người. Điều trị nha khoa thường được thực hiện bởi nhóm bác sĩ nha khoa, thường bao gồm một bác sĩ nha khoa và bác sĩ nha khoa phụ (phụ tá nha khoa, sát trùng nha khoa, kỹ thuật viên nha khoa, và trị liệu nha khoa). Hầu hết các nha sĩ làm việc trong các phòng khám tư nhân, mặc dù một số công việc trong bệnh viện và các tổ chức đặc thù (nhà tù, các lực lượng vũ trang cơ sở, v.v...).

Lịch sử nha khoa là cổ xưa như lịch sử của nhân loại và nền văn minh với những bằng chứng sớm nhất có niên đại từ năm 7000 TCN. Còn từ các thời kỳ Harappan đầu của Nền văn minh thung lũng Indus (khoảng 3300 TCN) cho thấy bằng chứng của răng đã bị khoan có niên đại 9.000 năm. Phẫu thuật nha khoa được cho là phẫu thuật đầu tiên của y học.

Các ngành nghề trong nha khoa gồm có: Nha sĩ là y sĩ chuyên về nha khoa. Nha tá phụ giúp nha sĩ tương tự như y tá phụ giúp y sĩ. Ngoài ra còn có chuyên viên làm răng giả, vật lý trị liệu nha khoa, v,v,...

Thuật ngữ
Thuật ngữ "nha khoa" bắt nguồn từ từ "dentist" trong tiếng Pháp, xuất phát từ các từ tiếng Pháp và tiếng Latinh liên quan đến răng. Nghiên cứu khoa học về răng được gọi là "nha học" (từ tiếng Hy Lạp cổ ) - nghiên cứu về cấu trúc, phát triển và các bất thường của răng.

Lịch sử

Sự phát triển sâu răng ít xảy ra trong các xã hội tiền nông nghiệp, nhưng khi xã hội nông nghiệp ra đời khoảng 10.000 năm trước đây, số lượng sâu răng (vết sâu) đã tăng lên. Một chiếc răng bị nhiễm trùng tại Ý đã được làm sạch một phần bằng công cụ silex, từ khoảng 13.820 đến 14.160 năm trước đây, đại diện cho nha khoa cổ nhất được biết đến, mặc dù một nghiên cứu năm 2017 cho rằng cách đây 130.000 năm, Người Neanderthal đã sử dụng công cụ nha khoa nguyên thủy. Thung lũng sông Sông Ấn Độ đã cung cấp bằng chứng về việc thực hành nha khoa từ thời kỳ đá, từ khoảng năm 7000 TCN. Di chỉ Mehrgarh thuộc thời kỳ Đồ đá mới (nay thuộc tỉnh tây nam của Pakistan, Balochistan) cho thấy hình thức nha khoa này liên quan đến chữa trị các rối loạn liên quan đến răng bằng cách sử dụng công cụ khoan bow drill, có thể do những thợ chế tác hạt có kỹ năng vận hành. Việc tái tạo hình dạng của nha khoa cổ này đã chứng minh phương pháp sử dụng là đáng tin cậy và hiệu quả. Hợp chất nha khoa đầu tiên, được làm từ sáp ong, được phát hiện ở Slovenia và có niên đại 6.500 năm trước. Nha khoa đã được thực hành trong thời kỳ tiền sử Malta, như được chứng minh bởi một cái đầu với viêm nướu đã được xử lý từ gốc của một chiếc răng, có niên đại từ khoảng năm 2500 TCN.

Một văn bản cổ Sumer miêu tả "sâu răng" là nguyên nhân gây sâu răng. Niềm tin này cũng được tìm thấy ở Ấn Độ cổ, Ai Cập, Nhật Bản và Trung Quốc. Truyền thuyết về con sâu cũng xuất hiện trong Homeric Hymns, và cho đến thế kỷ 14, nhà phẫu thuật Guy de Chauliac vẫn tin rằng sâu gây sâu răng.

Các công thức điều trị đau răng, nhiễm trùng và răng lỏng được ghi lại trong các tài liệu Ai Cập cổ như Ebers Papyrus, Kahun Papyri, Brugsch Papyrus và Hearst papyrus. Ebers Papyrus, viết vào thế kỷ 17 TCN nhưng có thể phản ánh các tài liệu trước đó từ khoảng năm 3000 TCN, đề cập đến cách điều trị hàm lệch hoặc gãy. Vào thế kỷ 18 TCN, Đạo luật Hammurabi đã đề cập đến việc nhổ răng hai lần trong ngữ cảnh hình phạt. Khám xét các xác ướp của một số người Ai Cập cổ và người Hy Lạp-La Mã tiết lộ những nỗ lực sớm nhất về nha khoa giả. Tuy nhiên, có thể những nha khoa giả này được chuẩn bị sau khi chết với mục đích thẩm mỹ.

Các học giả cổ Hy Lạp Hippocrates và Aristotle đã viết về nha khoa, bao gồm sự phát triển của răng, cách điều trị sâu răng và bệnh nướu, quá trình nhổ răng bằng kẹp nha khoa, và việc sử dụng dây kim loại để giữ vững răng lỏng và hàm bị gãy. Một số người cho rằng việc sử dụng các thiết bị nha khoa như "cầu nha" đã bắt đầu từ người Etruscans từ thời cổ đại, khoảng 700 TCN. Ở Ai Cập cổ đại, Hesy-Ra được ghi danh là "nhà nha sĩ" đầu tiên (người giỏi nhất trong chăm sóc răng miệng). Người Ai Cập đã dùng dây vàng để buộc các chiếc răng thay thế. Nhà văn y học La Mã Cornelius Celsus đã viết rất nhiều về các bệnh răng miệng và các phương pháp điều trị nha khoa, bao gồm việc sử dụng các chất làm dịu và chất làm cứng. Hợp chất nha khoa đầu tiên (hợp chất nha khoa) được ghi nhận lần đầu trong một tài liệu y học của bác sĩ Trung Quốc Su Kung vào năm 659 thời Đường và xuất hiện ở Đức vào năm 1528.

Trong thời kỳ "Thời kỳ Vàng Hồi giáo", nha khoa đã được thảo luận trong một số cuốn sách nổi tiếng về y học như "The Canon in medicine" của Avicenna và "Al-Tasreef" của Al-Zahrawi, được coi là hai nhà phẫu thuật vĩ đại nhất trong thời Trung cổ. Avicenna đã đề xuất rằng khi xương hàm bị gãy, nó nên được sửa chữa theo hướng dẫn của việc kẹp răng. Nguyên tắc này vẫn được áp dụng trong thời hiện đại. Al-Zahrawi đã phát minh hơn 200 dụng cụ phẫu thuật tương tự như các dụng cụ hiện đại.

Lịch sử, nhổ răng đã được sử dụng để điều trị nhiều loại bệnh. Trong thời Trung cổ và suốt thế kỷ 19, nha khoa không phải là một nghề độc lập và thường được thực hiện bởi thợ cắt tóc hoặc bác sĩ tổng quát. Thợ cắt tóc thường chỉ giới hạn công việc nhổ răng để giảm đau và ngăn chặn việc nhiễm trùng răng mãn tính. Các công cụ được sử dụng để nhổ răng đã có từ vài thế kỷ trước. Vào thế kỷ 14, Guy de Chauliac có thể đã phát minh ra dụng cụ pelican nha khoa (giống mỏ của chim hắc) được sử dụng để nhổ răng cho đến cuối thế kỷ 18. Sau đó, pelican đã được thay thế bằng chiếc chìa khóa nha khoa và cuối cùng là cặp nạng hiện đại vào thế kỷ 19.

Sách đầu tiên tập trung vào nha khoa duy nhất là "Artzney Buchlein" năm 1530, và cuốn sách giáo trình nha khoa đầu tiên được viết bằng tiếng Anh mang tên "Operator for the Teeth" do Charles Allen viết vào năm 1685.

Ở Vương quốc Anh, không có bằng cấp chính thức cho những người cung cấp điều trị nha khoa cho đến năm 1859, và chỉ vào năm 1921 thì việc hành nghề nha khoa mới bị hạn chế cho những người có chuyên môn đủ. Báo cáo của Ủy ban Hoàng gia về Dịch vụ Y tế Quốc gia vào năm 1979 cho biết vào thời điểm đó, số lượng nha sĩ đăng ký trên mỗi 10.000 dân ở Vương quốc Anh gấp đôi số lượng nha sĩ đăng ký vào năm 1921.

Nha khoa hiện đại

Trong khoảng thời gian từ năm 1650 đến 1800, nha khoa hiện đại đã phát triển. Bác sĩ người Anh Thomas Browne trong tác phẩm A Letter to a Friend (khoảng năm 1656, xuất bản năm 1690) đã đưa ra quan sát ban đầu về nha khoa với tính hài hước đặc trưng:

Pierre Fauchard, một bác sĩ phẫu thuật người Pháp, được gọi là "cha đẻ của nha khoa hiện đại". Dù các công cụ phẫu thuật trong thời kỳ cuối thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18 còn hạn chế, Fauchard là một bác sĩ phẫu thuật tài ba đã tạo ra nhiều cải tiến đáng kể cho các công cụ nha khoa. Ông thường sáng tạo bằng cách thích nghi các dụng cụ từ các nghề như làm đồng hồ, làm kim hoặc làm tóc để sử dụng trong nha khoa. Ông đã giới thiệu việc sử dụng vật liệu để lấp đầy các vết sâu răng. Ông cho rằng axit gốc đường như axit tartaric là nguyên nhân gây mục răng, và ông cũng đề xuất rằng khối u xung quanh răng và trong nướu có thể xuất hiện ở giai đoạn sau khi răng bị hỏng.

Fauchard là người tiên phong trong việc tạo ra các bộ răng giả và ông đã phát minh nhiều phương pháp để thay thế các răng bị mất. Ông đề xuất rằng có thể tạo ra các bộ răng giả từ các khối ngà voi hoặc xương. Ông cũng giới thiệu việc sử dụng các bộ chỉnh răng. Ban đầu, chúng được làm bằng vàng, nhưng ông đã khám phá ra rằng vị trí của răng có thể được điều chỉnh thông qua các sợi dây kim loại. Thông thường, chỉ sợi len hoặc chỉ tơ lụa được sử dụng để buộc các bộ chỉnh răng. Đóng góp chính của ông cho khoa học nha khoa nằm trong tác phẩm năm 1728 có tên Le chirurgien dentiste hoặc The Surgeon Dentist. Tác phẩm bằng văn bản tiếng Pháp này bao gồm "giải phẫu và chức năng cơ bản của miệng, xây dựng răng và các phương pháp phẫu thuật và phục hồi khác, và đã tách rời nha khoa khỏi lĩnh vực phẫu thuật rộng hơn".

Sau Fauchard, nghiên cứu về nha khoa phát triển nhanh chóng. Hai cuốn sách quan trọng, Natural History of Human Teeth (1771) và Practical Treatise on the Diseases of the Teeth (1778), được xuất bản bởi bác sĩ người Anh John Hunter. Năm 1763, ông bắt đầu hợp tác với nha sĩ James Spence tại Luân Đôn. Ông bắt đầu lý thuyết về khả năng cấy ghép răng từ người này sang người khác. Ông nhận ra rằng khả năng thành công của việc cấy ghép răng (ít nhất ban đầu) sẽ được cải thiện nếu răng từ người hiến tặng được giữ tươi và phù hợp về kích thước với người nhận. Những nguyên tắc này vẫn được áp dụng trong cấy ghép cơ quan nội tạng. Hunter đã thực hiện một loạt ca phẫu thuật tiên phong, trong đó ông thử nghiệm cấy ghép răng. Mặc dù những chiếc răng được hiến tặng không kết hợp chặt chẽ với lợi nước của người nhận, một bệnh nhân của Hunter cho biết ông đã có ba chiếc răng kéo dài trong sáu năm, một thành tựu đáng kinh ngạc cho thời đại đó.

Trong thế kỷ 19, đã có những tiến bộ đáng kể trong khoa học và nha khoa đã phát triển từ một nghề thủ công thành một ngành nghề chuyên nghiệp. Cuối thế kỷ 19, nghề nghiệp này đã được chính phủ quy định. Tại Vương quốc Anh, Đạo luật Nha sĩ được thông qua vào năm 1878 và Hiệp hội Nha khoa Anh được thành lập vào năm 1879. Cùng năm đó, Francis Brodie Imlach trở thành nha sĩ đầu tiên được bầu làm Chủ tịch Hội Nha sĩ Hàn lâm Vương quốc (Edinburgh), đưa nha khoa lên vị thế ngang hàng với phẫu thuật lâm sàng lần đầu tiên.

Những nguy hiểm trong nha khoa hiện đại

Tiếp xúc lâu dài với tiếng ồn trong môi trường làm việc nha khoa có thể gây mất thính lực vĩnh viễn, được gọi là mất thính lực do tiếng ồn (NIHL) và chuột rút (tinnitus). Tiếng ồn có thể kích thích quá mức cơ chế thính giác, làm hại các cấu trúc nhạy cảm bên trong tai. Mất thính lực do tiếng ồn có thể xảy ra khi tiếp xúc với mức độ âm thanh trên 90 dBA theo quy định của Cục An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp (OSHA). Quy định cho biết mức độ tiếng ồn cho phép cho cá nhân là 90 dBA. Đối với Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp (NIOSH), giới hạn tiếp xúc được đặt là 85 dBA. Tiếp xúc dưới 85 dBA không được coi là nguy hiểm. Thời gian tiếp xúc trong môi trường có âm thanh trên 85 dBA trước khi gây mất thính lực được giới hạn trong 8 giờ theo quy định của OSHA. Thời gian tiếp xúc ngắn hơn khi mức độ dBA tăng lên.

Trong lĩnh vực nha khoa, sử dụng nhiều dụng cụ vệ sinh như máy cạo âm thanh và máy cạo siêu âm. Đa số các dụng cụ không vượt quá mức 75 dBA, nhưng tiếp xúc kéo dài trong nhiều năm có thể dẫn đến mất thính lực hoặc gặp vấn đề chuột rút. Rất ít nha sĩ đã báo cáo việc sử dụng thiết bị bảo vệ thính giác cá nhân, Điều này có thể giảm thiểu mất thính và tình trạng chuột rút có thể xảy ra.

Nha khoa dựa trên bằng chứng

Trong nha khoa hiện đại, có một xu hướng quan trọng đặt sự tập trung vào việc sử dụng các bằng chứng khoa học chất lượng để đưa ra quyết định chữa trị. Nha khoa dựa trên bằng chứng (EBD) sử dụng các bằng chứng khoa học hiện tại để hướng dẫn quyết định. Đây là một phương pháp trong lĩnh vực sức khỏe răng miệng, yêu cầu áp dụng và xem xét dữ liệu khoa học liên quan đến sức khỏe răng miệng và sức khỏe tổng quát của bệnh nhân. Bên cạnh kỹ năng và chuyên môn của nha sĩ, EBD cho phép nha sĩ cập nhật các phương pháp chữa trị mới nhất và bệnh nhân được nhận điều trị cải thiện hơn. Một mô hình giáo dục y tế mới đã được phát triển để tích hợp nghiên cứu hiện tại vào giáo dục và thực hành, nhằm giúp các chuyên gia cung cấp chăm sóc tốt nhất cho bệnh nhân của mình. Phương pháp này được giới thiệu lần đầu bởi Gordon Guyatt và Nhóm Công việc Y học Dựa trên Bằng chứng tại Đại học McMaster ở Ontario, Canada vào những năm 1990. Nó là một phần của phong trào lớn hơn về y học dựa trên bằng chứng và các phương pháp dựa trên bằng chứng khác, đặc biệt quan trọng trong nha khoa vì liên quan chặt chẽ đến chữa trị các bệnh răng miệng và các bệnh lý toàn thân. Các vấn đề khác liên quan đến nha khoa trong việc nghiên cứu và thực hành dựa trên bằng chứng bao gồm sức khỏe răng miệng cộng đồng, thực hành lâm sàng nha khoa, hình dạng của răng và nhiều vấn đề khác.

Điều trị nha khoa
Nha khoa thường bao gồm các phương pháp liên quan đến vùng miệng. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, các bệnh nha khoa là vấn đề sức khỏe công cộng quan trọng do phổ biến và tỷ lệ mắc bệnh cao trên toàn cầu, đặc biệt ảnh hưởng đến nhóm khó khăn hơn trong xã hội.

Hầu hết các phương pháp điều trị nha khoa được thực hiện nhằm ngăn ngừa hoặc điều trị hai bệnh nha khoa phổ biến nhất là sâu răng (mục sụn răng) và bệnh nướu (viêm nướu hoặc bệnh Pyorrhea). Các phương pháp điều trị thông thường bao gồm phục hình răng, nhổ răng hoặc loại bỏ răng bằng phẫu thuật, tẩy trắng răng và nha khoa làm đẹp.

Do tính chất chung của việc đào tạo, các nha sĩ không chuyên môn có khả năng tiến hành hầu hết các phương pháp điều trị nha khoa như phục hình (trám răng, mão răng, cầu răng), nha giả (răng giả), điều trị nội nha (cạo mô dây chằng), điều trị nướu (điều trị viêm nướu) và nhổ răng, cũng như thực hiện các cuộc khám nghiệm, chụp X-quang và chẩn đoán. Nha sĩ cũng có thể kê đơn thuốc như kháng sinh, thuốc an thần và bất kỳ loại thuốc nào được sử dụng trong quản lý bệnh nhân. Tùy thuộc vào quy định của cơ quan cấp phép, các nha sĩ không chuyên môn có thể được yêu cầu hoàn thành thêm đào tạo để thực hiện các phương pháp như gây tê, cấy ghép răng, vv.

[[Tập tin:Enamel celiac.jpg|thumb|right|Các khuyết điểm vĩnh viễn trên men răng gây ra bởi bệnh celiac không được điều trị. Chúng có thể là dấu hiệu duy nhất cho việc chẩn đoán bệnh, ngay cả khi không có triệu chứng về tiêu hóa, nhưng thường bị nhầm lẫn với hiện tượng sự nhiễm fluor, màu sắc thay đổi do sử dụng tetracycline, trào ngược axit hoặc nguyên nhân khác. Viện Quốc gia Y tế bao gồm một cuộc kiểm tra nha khoa trong quy trình chẩn đoán của bệnh celiac.

Nha sĩ cũng khuyến khích phòng ngừa bệnh nha khoa bằng cách giữ vệ sinh miệng đúng cách và kiểm tra định kỳ hàng năm hai lần trở lên để làm sạch chuyên nghiệp và đánh giá. Nhiễm trùng và viêm nhiễm răng miệng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tổng quát và tình trạng trong miệng có thể là dấu hiệu của các bệnh hệ thống như loãng xương, tiểu đường, bệnh celiac hoặc ung thư. Nhiều nghiên cứu cũng chỉ ra rằng bệnh viêm nướu liên quan đến nguy cơ mắc tiểu đường, bệnh tim và sinh non. Khái niệm rằng sức khỏe răng miệng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe và bệnh hệ thống được gọi là "sức khỏe răng miệng-hệ thống".

Vấn đề đạo đức và pháp lý trong y học nha khoa
Lĩnh vực nha khoa có đặc trưng độc đáo là yêu cầu sinh viên nha khoa phải có kỹ năng lâm sàng dựa trên năng lực, chỉ có thể đạt được thông qua quá trình đào tạo thực hành chuyên sâu được giám sát và chăm sóc trực tiếp bệnh nhân. Điều này đòi hỏi nền tảng cơ sở khoa học và chuyên nghiệp trong chăm sóc, dựa trên giáo dục nghiên cứu rộng rãi. Theo một số chuyên gia, việc chứng nhận các trường nha khoa có thể nâng cao chất lượng và chuyên nghiệp của giáo dục nha khoa.

Chú thích

Nha khoa
Khoa học sức khỏe
Chuyên ngành y khoa


title: Macroglossum haslami

text:
Macroglossum haslami là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae, chi Macroglossum.

Tham khảo

 Pinhey, E (1962): Hawk Moths of Central và Southern Africa. Longmans Southern Africa, Cape Town.

Macroglossum


title: Micropterix amasiella

text:
Micropterix amasiella là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được Staudinger mô tả năm 1880. Loài này có ở Thổ Nhĩ Kỳ.

Chú thích

Tham khảo

Micropterix
Động vật được mô tả năm 1880
Động vật châu Á
Côn trùng châu Á
Động vật đặc hữu Thổ Nhĩ Kỳ


title: Cảnh Tông

text:
Cảnh Tông (chữ Hán: 景宗) là miếu hiệu của một số vua chúa trong lịch sử Việt Nam, Trung Quốc và Triều Tiên.

Việt Nam
Mạc Cảnh Tông
Nguyễn Cảnh Tông: Vua Đồng Khánh (1864-1889).

Trung Quốc
Ngũ Hồ thập lục quốc Hậu Yên Cảnh Tông
Đường Cảnh Tông: (904-907) có miếu hiệu khác là Ai Tông
Mân Cảnh Tông: (939-944), Vương Diên Hy
Liêu Cảnh Tông: (969-982), Gia Luật Hiền
Tây Hạ Cảnh Tông: (1032-1048), Lý Nguyên Hạo
Đại Lý Cảnh Tông

Triều Tiên
Cao Ly Cảnh Tông
Triều Tiên Cảnh Tông: (1688-1724).

Tên người
Trương Cảnh Tông: tên một vị đại thần thời nhà Tống

Xem thêm
Cảnh Tổ
Thái Tổ
Thái Tông
Tương Tông
Mẫn Tông
Quang Tổ
Quang Tông

Miếu hiệu


title: Eupithecia analoga

text:
Eupithecia analoga là một loài bướm đêm thuộc họ Geometridae. Loài này có thể có ở Tây Âu to Ural và Xibia.

Sải cánh dài 17–21 mm. Có một lứa một năm con trưởng thành bay từ đầu tháng 5 đến giữa tháng 7.

Ấu trùng ăn các loài Picea. Ấu trùng có thể tìm thấy từ tháng 6 đến tháng 8. Loài này qua đông dưới dạng nhộng.

Liên kết ngoài
Swedish Moths

Tham khảo

A
Côn trùng châu Âu


title: Coelioxys castanea

text:
Coelioxys castanea là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1886


title: Tinodes canariensis

text:
Tinodes canariensis là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Chú thích

Tham khảo

Tinodes


title: 35 TCN

text:
Năm 35 TCN là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 35 TCN


title: Boophis williamsi

text:
Boophis williamsi là một loài ếch trong họ Mantellidae. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đồng cỏ ở cao nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Vences, M. & Nussbaum, R. 2004. Boophis williamsi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Boophis
Động vật lưỡng cư Madagascar
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Vexillum collinsoni

text:
Vexillum collinsoni là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Costellariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vexillum


title: Pai (huyện)

text:
Pai () là huyện (amphoe) cực đông bắc của tỉnh Mae Hong Son, phía bắc Thái Lan.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía tây theo chiều kim đồng hồ): Mueang Mae Hong Son, Pangmapha của tỉnh Mae Hong Son, bang Shan của Myanmar, Wiang Haeng, Chiang Dao, Mae Taeng, Samoeng và Mae Chaem của tỉnh Chiang Mai.

Sông chính ở huyện này là Pai và Khong.

Hành chính
Huyện này được chia thành 7 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 66 làng (muban). Pai là thị trấn (thesaban tambon) và nằm trên một số khu vực của tambon Wiang Tai. Có 7 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 cdd.go.th  (tiếng Thái)

Pai


title: Quận Pulaski, Virginia

text:
Quận Pulaski là một quận thuộc tiểu bang Virginia, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 35.127 người. Quận lỵ đóng ở Pulaski. Quận Pulaski là một phần của vùng đô thị Blacksburg-Christiansburg-Radford

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 854 km2, trong đó có 23 km2 là diện tích mặt nước. Quận có Công viên Tiểu bang hồ Claytor, nằm bên hồ Claytor, một hồ nhân tạo.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh
Quận Bland, Virginia - tây bắc
Quận Giles, Virginia - bắc
Quận Montgomery, Virginia - đông bắc
Quận Radford, Virginia - đông bắc
Quận Floyd, Virginia - đông nam
Quận Carroll, Virginia - nam
Quận Wythe, Virginia - tây nam, tây

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số  năm 2000, quận đã có dân số 35.127 người, 14.643 hộ gia đình, và 10.147 gia đình sống trong quận hạt. Mật độ dân số là 110 người trên một dặm vuông (42/km ²). Có 16.325 đơn vị nhà ở mật độ trung bình của 51 trên một dặm vuông (20/km ²). Cơ cấu chủng tộc của dân cư quận gồm 92,60% người da trắng, 5,57% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,15% người Mỹ bản xứ, 0,32% châu Á, Thái Bình Dương 0,04%, 0,37% từ các chủng tộc khác, và 0,94% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 0,96% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào.

Có 14.643 hộ, trong đó 26,90% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, 54,90% là đôi vợ chồng sống với nhau, 10,50% có nữ hộ và không có chồng, và 30,70% là các gia đình không. 27,00% hộ gia đình đã được tạo ra từ các cá nhân và 11,10% có người sống một mình 65 tuổi hoặc lớn tuổi hơn là người. Cỡ hộ trung bình là 2,32 và cỡ gia đình trung bình là 2,80.

Trong quận, cơ cấu độ tuổi dân số đã được trải ra với 20,60% dưới độ tuổi 18, 7,30% 18-24, 29,20% 25-44, 27,70% từ 45 đến 64, và 15,20% từ 65 tuổi trở lên đã được những người. Độ tuổi trung bình là 40 năm. Đối với mỗi 100 nữ có 97,40 nam giới. Đối với mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, đã có 95,20 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận đạt 33.873 USD, và thu nhập trung bình cho một gia đình là $ 42.251. Phái nam có thu nhập trung bình $ 30.712 so với 21.596 $ cho phái nữ. Thu nhập bình quân đầu người là 18.973 $. Có 10,60% gia đình và 13,10% dân số sống dưới mức nghèo khổ, bao gồm 18,90% những người dưới 18 tuổi và 11,50% của những người 65 tuổi hoặc hơn.

Tham khảo

Quận của Virginia