title: Nguyên tố hóa học

text:
Nguyên tố hóa học, thường được gọi đơn giản là nguyên tố, là một chất hóa học tinh khiết, bao gồm một kiểu nguyên tử, được phân biệt bởi số hiệu nguyên tử, là số lượng proton có trong mỗi hạt nhân. Không giống như các hợp chất hóa học, các nguyên tố hóa học không thể bị phân hủy thành các chất đơn giản hơn bằng các phương pháp hóa học. Số proton trong hạt nhân là đặc tính xác định của một nguyên tố và được gọi là số nguyên tử của nó (được biểu thị bằng ký hiệu Z) – tất cả các nguyên tử có cùng số hiệu nguyên tử đều là nguyên tử của cùng một nguyên tố. Tất cả các baryon vật chất của vũ trụ bao gồm các nguyên tố hóa học. Khi các nguyên tố khác nhau trải qua các phản ứng hóa học, các nguyên tử được sắp xếp lại thành các hợp chất mới được kết nối với nhau bằng các liên kết hóa học. Chỉ một số ít các nguyên tố, chẳng hạn như bạc và vàng, được tìm thấy dưới dạng chưa kết hợp với tư cách là các khoáng chất nguyên tố tự nhiên tương đối tinh khiết. Gần như tất cả các nguyên tố tự nhiên khác xuất hiện trong Trái đất dưới dạng hợp chất hoặc hỗn hợp. Không khí chủ yếu là hỗn hợp của các nguyên tố nitơ, oxy và argon, mặc dù nó có chứa các hợp chất bao gồm carbon dioxide và nước.

Lịch sử phát hiện và sử dụng các nguyên tố bắt đầu từ các xã hội loài người nguyên thủy phát hiện ra các khoáng chất bản địa như carbon, lưu huỳnh, đồng và vàng (mặc dù khái niệm về nguyên tố hóa học vẫn chưa được hiểu rõ). Nỗ lực phân loại các vật liệu như vậy đã dẫn đến các khái niệm về các nguyên tố cổ điển, thuật giả kim và nhiều lý thuyết tương tự khác nhau trong suốt lịch sử loài người. Phần lớn sự hiểu biết hiện đại về các nguyên tố được phát triển từ công trình của Dmitri Mendeleev, một nhà hóa học người Nga. Ông đã công bố bảng tuần hoàn dễ nhận biết đầu tiên vào năm 1869. Bảng này sắp xếp các nguyên tố theo số nguyên tử tăng dần thành các hàng ("chu kỳ") trong đó các nguyên tố cùng cột ("nhóm") có chung các tính chất vật lý và hóa học  một cách tuần hoàn. Bảng tuần hoàn tóm tắt các tính chất khác nhau của các nguyên tố, cho phép các nhà hóa học suy ra mối quan hệ giữa chúng và đưa ra dự đoán về các hợp chất và các nguyên tố mới tiềm năng.

Đến tháng 11 năm 2016, Liên minh Hóa học Ứng dụng và Tinh khiết Quốc tế đã công nhận tổng số 118 nguyên tố. 94 nguyên tố đầu tiên xuất hiện tự nhiên trên Trái Đất, và 24 nguyên tố còn lại là các nguyên tố tổng hợp được tạo ra trong các phản ứng hạt nhân. Trừ ra các nguyên tố phóng xạ không ổn định (hạt nhân phóng xạ) phân hủy nhanh chóng, gần như tất cả các nguyên tố đều có sẵn trong công nghiệp với số lượng khác nhau. Việc khám phá và tổng hợp các nguyên tố mới hơn nữa là một lĩnh vực nghiên cứu khoa học đang diễn ra.

Mô tả
Các nguyên tố hóa học nhẹ nhất là hydro và heli, cả hai đều được tạo ra bởi quá trình tổng hợp hạt nhân Big Bang trong 20 phút đầu tiên của vũ trụ theo tỷ lệ khoảng 3: 1 theo khối lượng (hoặc 12: 1 theo số nguyên tử), cùng với những lượng rất nhỏ của hai nguyên tố tiếp theo, lithi và beryli. Hầu hết tất cả các nguyên tố khác được tìm thấy trong tự nhiên đều được tạo ra bằng các phương pháp tổng hợp hạt nhân tự nhiên khác nhau. Trên Trái đất, một lượng nhỏ các nguyên tử mới được tạo ra một cách tự nhiên trong các phản ứng nucleogenic, hoặc trong các quá trình vũ trụ, chẳng hạn như sự phóng xạ tia vũ trụ. Nguyên tử mới cũng được tự nhiên được sản xuất trên Trái Đất như phóng xạ đồng vị phân rã của các quá trình phân rã phóng xạ diễn ra như phân rã alpha, phân rã beta, phân hạch tự phát, phân rã cụm, và các chế độ phân rã hiếm khác.

Trong số 94 nguyên tố có trong tự nhiên, những nguyên tố có số nguyên tử từ 1 đến 82 đều có ít nhất một đồng vị bền (ngoại trừ techneti, nguyên tố 43 và promethi, nguyên tố 61, không có đồng vị bền). Các chất đồng vị được coi là ổn định là những chất chưa quan sát thấy sự phân rã phóng xạ. Các nguyên tố có số hiệu nguyên tử từ 83 đến 94 không ổn định đến mức có thể phát hiện được sự phân rã phóng xạ của tất cả các đồng vị. Một số nguyên tố này, đặc biệt là bismuth (số nguyên tử 83), thori (số nguyên tử 90) và urani (số nguyên tử 92), có một hoặc nhiều đồng vị có chu kỳ bán rã đủ dài để tồn tại dưới dạng tàn dư của quá trình tổng hợp hạt nhân sao nổ tạo ra các kim loại nặng trước khi hình thành Hệ Mặt trời của chúng ta. Với thời gian phân rã hơn 1,9  năm, dài hơn một tỷ lần so với tuổi ước tính hiện tại của vũ trụ, bismuth-209 (số nguyên tử 83) có chu kỳ bán rã alpha lâu nhất được biết đến trong số các nguyên tố tự nhiên và hầu như luôn được coi là ngang bằng với 80 nguyên tố ổn định. Các nguyên tố rất nặng nhất (những nguyên tố ngoài plutoni, nguyên tố 94) trải qua quá trình phân rã phóng xạ với chu kỳ bán rã ngắn đến mức chúng không được tìm thấy trong tự nhiên và phải được tổng hợp.

Hiện đã có 118 nguyên tố được biết đến. Trong bối cảnh này, "đã biết" có nghĩa là được quan sát đủ rõ, thậm chí chỉ từ một vài sản phẩm phân rã, để được phân biệt với các nguyên tố khác. Gần đây nhất, sự tổng hợp của nguyên tố 118 (vì được đặt tên là oganesson) đã được báo cáo vào tháng 10 năm 2006, và sự tổng hợp của nguyên tố 117 (tennessine) được báo cáo vào tháng 4 năm 2010. Trong số 118 nguyên tố này, 94 nguyên tố xuất hiện tự nhiên trên Trái đất. Sáu trong số này xảy ra với số lượng vết cực nhỏ: techneti, số nguyên tử 43; promethi, số 61; astatin, số 85; franci, số 87; neptuni, số 93; và plutoni, số 94. 94 nguyên tố này đã được phát hiện trong vũ trụ nói chung, trong quang phổ của các ngôi sao và cả siêu tân tinh, nơi các nguyên tố phóng xạ tồn tại trong thời gian ngắn mới được tạo ra. 94 nguyên tố đầu tiên đã được phát hiện trực tiếp trên Trái đất dưới dạng các nuclide nguyên thủy có từ khi hình thành hệ Mặt trời, hoặc dưới dạng các sản phẩm chuyển hóa hoặc phân hạch xảy ra tự nhiên của urani và thori.

24 nguyên tố nặng hơn còn lại, ngày nay không được tìm thấy trên Trái đất hay trong quang phổ thiên văn, chúng đã được sản xuất nhân tạo: tất cả đều là chất phóng xạ, với chu kỳ bán rã rất ngắn; nếu có bất kỳ nguyên tử nào của các nguyên tố này khi hình thành Trái đất, thì chúng rất có thể, đến mức chắc chắn, đã bị phân rã, và nếu có trong các tân tinh thì chúng có số lượng quá nhỏ để có thể được ghi nhận. Techneti là nguyên tố có chủ đích không phải tự nhiên đầu tiên được tổng hợp vào năm 1937, mặc dù một lượng nhỏ của techneti đã được tìm thấy trong tự nhiên (và nguyên tố này cũng có thể được phát hiện trong tự nhiên vào năm 1925). Mô hình sản xuất nhân tạo và khám phá tự nhiên sau này đã được lặp lại với một số nguyên tố hiếm có nguồn gốc tự nhiên phóng xạ khác.

Danh sách các nguyên tố có sẵn theo tên, số nguyên tử, mật độ, điểm nóng chảy, điểm sôi và theo ký hiệu, cũng như năng lượng ion hóa của các nguyên tố. Các nucleotit của các nguyên tố phóng xạ và ổn định cũng có sẵn dưới dạng danh sách các nuclide, được sắp xếp theo độ dài chu kỳ bán rã của các nguyên tố không ổn định. Một trong những cách trình bày thuận tiện nhất, và chắc chắn là truyền thống nhất về các nguyên tố, là ở dạng bảng tuần hoàn, nhóm các nguyên tố có tính chất hóa học tương tự lại với nhau (và thường là các cấu trúc điện tử tương tự).

Mỗi nguyên tố hóa học đều có một tên và ký hiệu riêng để dễ nhận biết. Tên gọi chính thức của các nguyên tố hóa học được quy định bởi Liên đoàn Quốc tế về Hoá học Thuần túy và Ứng dụng (tiếng Anh: International Union of Pure and Applied Chemistry) (viết tắt: IUPAC). Tổ chức này nói chung chấp nhận tên gọi mà người (hay tổ chức) phát hiện ra nguyên tố đã lựa chọn. Điều này có thể dẫn đến tranh luận là nhóm nghiên cứu nào thực sự tìm ra nguyên tố, là câu hỏi từng làm chậm trễ việc đặt tên cho các nguyên tố với số nguyên tử từ 104 trở lên trong một thời gian dài (Xem thêm Tranh luận về đặt tên nguyên tố). Các nguyên tố hóa học cũng được cấp cho một ký hiệu hóa học thống nhất, dựa trên cơ sở tên gọi của nguyên tố, phần lớn là viết tắt theo tên gọi Latinh. (Ví dụ, carbon có ký hiệu hóa học 'C', natri có ký hiệu hóa học 'Na' từ tên gọi Latinh natrium). Ký hiệu hóa học của nguyên tố được thống nhất và hiểu trên toàn thế giới trong khi tên gọi thông thường của nó khi chuyển sang một ngôn ngữ khác thì phần lớn không giống nhau.

Số nguyên tử

Số nguyên tử của một nguyên tố (ký hiệu Z) bằng số proton trong mỗi nguyên tử và xác định nguyên tố này. Ví dụ, tất cả các nguyên tử carbon đều chứa 6 proton trong hạt nhân nguyên tử của chúng; vậy số nguyên tử của carbon là 6. Nguyên tử carbon có thể có số neutron khác nhau; các nguyên tử của cùng một nguyên tố có số neutron khác nhau được gọi là các đồng vị của nguyên tố đó.

Số proton trong hạt nhân nguyên tử cũng quyết định điện tích của nó, do đó nó quyết định số electron của nguyên tử ở trạng thái không bị ion hóa. Các electron được đặt vào các obitan nguyên tử quyết định các tính chất hóa học khác nhau của nguyên tử. Số lượng neutron trong hạt nhân thường ảnh hưởng rất ít đến tính chất hóa học của nguyên tố (ngoại trừ trường hợp của hydro và đơteri). Do đó, tất cả các đồng vị carbon đều có các tính chất hóa học gần giống nhau vì chúng đều có 6 proton và 6 electron, mặc dù các nguyên tử carbon chẳng hạn có thể có 6 hoặc 8 neutron. Đó là lý do tại sao số nguyên tử, chứ không phải số khối hay trọng lượng nguyên tử, được coi là đặc điểm nhận dạng của một nguyên tố hóa học.

Đồng vị

Đồng vị là những nguyên tử của cùng một nguyên tố (nghĩa là có cùng số proton trong hạt nhân nguyên tử của chúng), nhưng có số neutron khác nhau. Vì vậy, chẳng hạn, có ba đồng vị chính của carbon. Tất cả các nguyên tử carbon đều có 6 proton trong hạt nhân, nhưng chúng có thể có 6, 7 hoặc 8 neutron. Vì số khối của chúng lần lượt là 12, 13 và 14, nên ba đồng vị của carbon được gọi là carbon-12, carbon-13 và carbon-14, thường được viết tắt là 12C, 13C và 14C. Carbon trong cuộc sống hàng ngày và trong hóa học là hỗn hợp của 12C (khoảng 98,9%), 13C (khoảng 1,1%) và khoảng 1 nguyên tử 14C trên một nghìn tỷ nguyên tử tổng cộng.

Hầu hết (66 trong số 94) nguyên tố xuất hiện tự nhiên có nhiều hơn một đồng vị ổn định. Ngoại trừ các đồng vị của hydro (khác nhau rất nhiều về khối lượng tương đối - đủ để gây ra các hiệu ứng hóa học), các đồng vị của một nguyên tố nhất định gần như không thể phân biệt được về mặt hóa học.

Tất cả các nguyên tố đều có một số đồng vị là chất phóng xạ (đồng vị phóng xạ), mặc dù không phải tất cả các đồng vị phóng xạ này đều tồn tại ngoài tự nhiên. Các đồng vị phóng xạ thường phân rã thành các nguyên tố khác khi phóng ra một hạt alpha hoặc beta. Nếu một nguyên tố có các đồng vị không phóng xạ, chúng được gọi là cá đồng vị "ổn định". Tất cả các đồng vị ổn định đã biết đều tồn tại ngoài tự nhiên (xem đồng vị nguyên thủy). Nhiều đồng vị phóng xạ không có trong tự nhiên đã được nghiên cứu sau khi được tạo ra một cách nhân tạo. Một số nguyên tố không có đồng vị bền và chỉ bao gồm các đồng vị phóng xạ: cụ thể là các nguyên tố không có đồng vị bền nào là techneti (số nguyên tử 43), promethi (số nguyên tử 61) và tất cả các nguyên tố quan sát được có số nguyên tử lớn hơn 82.

Trong số 80 nguyên tố có ít nhất một đồng vị bền, 26 nguyên tố chỉ có một đồng vị bền duy nhất. Số đồng vị ổn định trung bình của 80 nguyên tố ổn định là 3,1 đồng vị ổn định trên mỗi nguyên tố. Số lượng đồng vị bền lớn nhất xảy ra đối với một nguyên tố là 10 (thiếc, nguyên tố 50).

Khối lượng đồng vị và khối lượng nguyên tử
Số khối của một nguyên tố A, là số nucleon (proton và neutron) trong hạt nhân nguyên tử. Các đồng vị khác nhau của một nguyên tố nhất định được phân biệt bằng số khối của chúng, được viết theo quy ước dưới dạng ký tự trên bên trái của ký hiệu nguyên tử (ví dụ: 238U). Số khối luôn là một số nguyên và có đơn vị là "nucleon". Ví dụ, magnesi-24 (24 là số khối) là một nguyên tử có 24 nucleon (12 proton và 12 neutron).

Trong khi số khối chỉ đơn giản đếm tổng số neutron và proton và do đó là một số tự nhiên, khối lượng nguyên tử của một nguyên tử là một số thực cho khối lượng của một đồng vị cụ thể (hoặc "nuclide") của nguyên tố, tính bằng đơn vị khối lượng nguyên tử (kí hiệu: u). Nói chung, số khối của một nuclide nhất định khác một chút về giá trị so với khối lượng nguyên tử của nó, vì khối lượng của mỗi proton và neutron không chính xác đúng 1 u; vì các điện tử đóng góp một phần nhỏ hơn vào khối lượng nguyên tử vì số neutron vượt quá số proton; và (cuối cùng) vì năng lượng liên kết hạt nhân. Ví dụ, khối lượng nguyên tử của chlor-35 có năm chữ số có nghĩa là 34,969 u và của chlor-37 là 36,966 u. Tuy nhiên, khối lượng nguyên tử tính bằng u của mỗi đồng vị khá gần với số khối lượng đơn giản của nó (luôn nằm trong khoảng 1%). Đồng vị duy nhất có khối lượng nguyên tử chính xác là một số tự nhiên là 12C, theo định nghĩa có khối lượng chính xác bằng 12 vì u được định nghĩa là 1/12 khối lượng của nguyên tử carbon-12 trung hòa tự do ở trạng thái cơ bản.

Trọng lượng nguyên tử tiêu chuẩn (thường được gọi là "trọng lượng nguyên tử") của một nguyên tố là trung bình cộng của các khối lượng nguyên tử của tất cả các đồng vị của nguyên tố hóa học được tìm thấy trong một môi trường cụ thể, có trọng lượng bằng lượng đồng vị, so với đơn vị khối lượng nguyên tử. Số này có thể là một phân số không gần với một số nguyên. Ví dụ, khối lượng nguyên tử tương đối của chlor là 35,453 u, khác rất nhiều so với một số nguyên vì nó là trung bình của khoảng 76% chlor-35 và 24% chlor-37. Bất cứ khi nào giá trị khối lượng nguyên tử tương đối khác hơn 1% so với một số nguyên, đó là do hiệu ứng trung bình này, vì một lượng đáng kể của nhiều hơn một đồng vị có trong một mẫu nguyên tố đó một cách tự nhiên.

Tinh khiết về mặt hóa học và tinh khiết về mặt đồng vị
Các nhà hóa học và các nhà khoa học hạt nhân có các định nghĩa khác nhau về một nguyên tố tinh khiết. Trong hóa học, nguyên tố nguyên chất có nghĩa là chất mà tất cả các nguyên tử (hoặc trong thực tế là hầu hết) đều có cùng số nguyên tử hoặc số proton. Tuy nhiên, các nhà khoa học hạt nhân định nghĩa một nguyên tố tinh khiết là một nguyên tố chỉ bao gồm một đồng vị ổn định.

Ví dụ, một sợi dây đồng là 99,99% tinh khiết về mặt hóa học nếu 99,99% nguyên tử của nó là đồng, với 29 proton mỗi nguyên tử. Tuy nhiên, nó không phải là đồng vị tinh khiết vì đồng thông thường bao gồm hai đồng vị bền, 69% 63Cu và 31% 65Cu, với số neutron khác nhau. Tuy nhiên, một thỏi vàng nguyên chất sẽ tinh khiết cả về mặt hóa học và đồng vị, vì vàng thông thường chỉ bao gồm một đồng vị, 197Au.

Thù hình
Nguyên tử của các nguyên tố tinh khiết về mặt hóa học có thể liên kết với nhau về mặt hóa học theo nhiều cách, cho phép nguyên tố tinh khiết tồn tại trong nhiều cấu trúc hóa học (cách sắp xếp không gian của các nguyên tử), được gọi là các dạng thù hình, khác nhau về tính chất của chúng. Ví dụ, carbon có thể được tìm thấy dưới các dạng: kim cương, có cấu trúc tứ diện xung quanh mỗi nguyên tử carbon; than chì, có các lớp nguyên tử carbon có cấu trúc lục giác xếp chồng lên nhau; graphene, là một lớp graphit đơn lẻ rất bền; fullerene, có hình dạng gần như hình cầu; và ống nano carbon, là những ống có cấu trúc hình lục giác (thậm chí chúng có thể khác nhau về tính chất điện). Khả năng tồn tại của một nguyên tố ở một trong nhiều dạng cấu trúc được gọi là 'khả năng thù hình'.

Trạng thái chuẩn của một nguyên tố được định nghĩa là trạng thái ổn định nhất về mặt nhiệt động lực học của nó ở áp suất 1 bar và nhiệt độ nhất định (thường ở 298,15 K). Trong nhiệt hóa học, một nguyên tố được định nghĩa là có entanpi tạo thành bằng 0 ở trạng thái chuẩn của nó. Ví dụ, trạng thái tham chiếu của carbon là graphit, vì cấu trúc của graphit ổn định hơn so với các dạng thù hình khác.

Thuộc tính
Một số loại phân loại mô tả có thể được áp dụng rộng rãi cho các nguyên tố, bao gồm việc xem xét các đặc tính vật lý và hóa học chung của chúng, trạng thái vật chất của chúng trong các điều kiện quen thuộc, điểm nóng chảy và sôi của chúng, mật độ của chúng, cấu trúc tinh thể của chúng khi là chất rắn và nguồn gốc của chúng.

Các thuộc tính chung
Một số thuật ngữ thường được sử dụng để mô tả các tính chất vật lý và hóa học chung của các nguyên tố hóa học. Điểm phân biệt đầu tiên là kim loại dễ dẫn điện, phi kim không dẫn điện và một nhóm nhỏ (các á kim), có các đặc tính trung gian và thường hoạt động như chất bán dẫn.

Sự phân loại tinh tế hơn thường được thể hiện trong các bản trình bày màu của bảng tuần hoàn. Hệ thống này hạn chế các thuật ngữ "kim loại" và "phi kim" chỉ đối với một số kim loại và phi kim được xác định rộng hơn, bổ sung các thuật ngữ bổ sung cho một số nhóm kim loại và phi kim được xem rộng rãi hơn. Phiên bản của phân loại này được sử dụng trong bảng tuần hoàn được trình bày ở đây bao gồm: họ actini, kim loại kiềm , kim loại kiềm thổ, halogen, họ lanthan, kim loại chuyển tiếp, kim loại sau chuyển tiếp, á kim, phi kim phản ứng và khí trơ. Trong hệ thống này, các kim loại kiềm, kim loại kiềm thổ và kim loại chuyển tiếp, cũng như các lantan và actini, là các nhóm kim loại đặc biệt được nhìn nhận theo nghĩa rộng hơn. Tương tự, các phi kim phản ứng và các khí quý là các phi kim được nhìn theo nghĩa rộng hơn. Trong một số bài thuyết trình, các halogen không được phân biệt, với astatin được xác định là một kim loại và các chất khác được xác định là phi kim.

Trạng thái vật chất
Một sự phân biệt cơ bản khác thường được sử dụng giữa các nguyên tố là trạng thái vật chất (pha) của chúng, cho dù là rắn, lỏng hay khí, ở nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn đã chọn (STP). Hầu hết các nguyên tố là chất rắn ở nhiệt độ thông thường và áp suất khí quyển, trong khi một số nguyên tố là chất khí. Chỉ có brom và thủy ngân là chất lỏng ở 0 độ C (32 độ F) và áp suất khí quyển bình thường; caesi và gali là chất rắn ở nhiệt độ đó, nhưng nóng chảy ở 28,4 °C (83,2 °F) và 29,8 °C (85,6 °F), tương ứng.

Điểm nóng chảy và điểm sôi
Điểm nóng chảy và điểm sôi, thường được biểu thị bằng độ C ở áp suất của một bầu khí quyển, thường được sử dụng để mô tả đặc tính của các nguyên tố khác nhau. Mặc dù được biết đến với hầu hết các nguyên tố, nhưng một trong hai hoặc cả hai phép đo này vẫn chưa được xác định đối với một số nguyên tố phóng xạ chỉ có sẵn với số lượng rất nhỏ. Vì heli vẫn là chất lỏng ngay cả ở độ không tuyệt đối ở áp suất khí quyển, nên nó chỉ có nhiệt độ sôi chứ không phải nhiệt độ nóng chảy, trong các bài thuyết trình thông thường.

Khối lượng riêng
Khối lượng riêng hay mật độ của ở nhiệt độ và áp suất tiêu chuẩn đã chọn (STP) thường được sử dụng để xác định đặc tính của các phần tử. Mật độ thường được biểu thị bằng gam trên centimet khối (g / cm³). Vì một số nguyên tố là chất khí ở nhiệt độ thường gặp, khối lượng riêng của chúng thường được nêu ở dạng khí; khi hóa lỏng hoặc đông đặc, các nguyên tố khí cũng có khối lượng riêng tương tự như khối lượng riêng của các nguyên tố khác.

Khi một phần tử có các dạng thù hình với các mật độ khác nhau, một dạng thù hình đại diện thường được chọn trong các bản trình bày tóm tắt, trong khi mật độ cho mỗi dạng allotro có thể được nêu khi cung cấp thêm thông tin chi tiết. Ví dụ, ba dạng thù hình quen thuộc của carbon (carbon vô định hình, than chì và kim cương) có khối lượng riêng tương ứng là 1,8–2,1, 2,267 và 3,515 g / cm 3.

Cấu trúc tinh thể
Các nguyên tố được nghiên cứu cho đến nay làm mẫu rắn có tám loại cấu trúc tinh thể : lập phương hình thân, lập phương diện tâm, lục giác, đơn nghiêng, trực thoi, lục phương và bốn phương. Đối với một số nguyên tố sau urani được sản xuất tổng hợp, các mẫu sẵn có quá nhỏ để xác định cấu trúc tinh thể.

Sự xuất hiện và nguồn gốc trên Trái Đất
Các nguyên tố hóa học cũng có thể được phân loại theo nguồn gốc của chúng trên Trái đất, với 94 nguyên tố đầu tiên được coi là xuất hiện ngoài tự nhiên, trong khi những nguyên tố có số nguyên tử ngoài 94 chỉ được sản xuất nhân tạo như là sản phẩm tổng hợp của các phản ứng hạt nhân nhân tạo.

Trong số 94 nguyên tố xuất hiện tự nhiên, 83 nguyên tố được coi là nguyên sinh và có tính phóng xạ yếu hoặc ổn định. 11 nguyên tố tự nhiên còn lại có chu kỳ bán rã quá ngắn để chúng có mặt ở thời kỳ đầu của Hệ Mặt trời, và do đó được coi là các nguyên tố nhất thời. Trong số 11 nguyên tố thoáng qua này, 5 nguyên tố (poloni, radon, radi, actini và protactini) là các sản phẩm phân rã tương đối phổ biến của thori và urani. 6 nguyên tố thoáng qua còn lại (techneti, promethi, astatin, franci, neptuni và plutoni) hiếm khi xảy ra, vì là sản phẩm của các chế độ phân rã hiếm hoặc quá trình phản ứng hạt nhân liên quan đến urani hoặc các nguyên tố nặng khác.

Không có sự phân rã phóng xạ nào được quan sát thấy đối với các nguyên tố có số nguyên tử từ 1 đến 82, ngoại trừ 43 (techneti) và 61 (promethi). Tuy nhiên, đồng vị bền quan sát của một số nguyên tố (như wolfram và chì) được dự đoán là hơi phóng xạ với chu kỳ bán rã rất dài: [18] ví dụ, chu kỳ bán rã được dự đoán cho đồng vị chì ổn định quan sát nằm trong khoảng từ 1035 đến 10189 năm. Các nguyên tố có số nguyên tử 43, 61 và 83 đến 94 không ổn định đủ để có thể dễ dàng phát hiện ra sự phân rã phóng xạ của chúng. Ba trong số các nguyên tố này, bitmut (nguyên tố 83), thori (nguyên tố 90) và urani (nguyên tố 92) có một hoặc nhiều đồng vị có chu kỳ bán rã đủ dài để tồn tại như tàn tích của quá trình tổng hợp hạt nhân sao nổ tạo ra các nguyên tố nặng trước sự hình thành của Hệ Mặt Trời. Ví dụ, với chu kỳ bán rã hơn 1,9 năm, dài hơn một tỷ lần so với tuổi ước tính hiện tại của vũ trụ, bismuth-209 có chu kỳ bán rã alpha lâu nhất được biết đến trong số các nguyên tố tự nhiên.   24 nguyên tố nặng nhất (những nguyên tố ngoài plutoni, nguyên tố 94) trải qua quá trình phân rã phóng xạ với chu kỳ bán rã quá ngắn và không thể được tạo ra như sản phẩm phụ của các nguyên tố có tuổi thọ cao hơn, và do đó hoàn toàn không được biết là có tồn tại ngoài tự nhiên.

Bảng tuần hoàn

Tính chất của các nguyên tố hóa học thường được tóm tắt bằng cách sử dụng bảng tuần hoàn, bảng tuần hoàn sắp xếp các nguyên tố một cách mạnh mẽ và trang nhã bằng cách tăng số nguyên tử thành các hàng ( "chu kỳ" ) trong đó các cột ( "nhóm" ) chia sẻ sự lặp lại ("tuần hoàn") của các tính chất vật lý và tính chất hóa học. Bảng tuần hoàn tiêu chuẩn hiện tại chứa 118 nguyên tố đã được xác nhận tính đến năm 2019.

Mặc dù những tiền thân trước đó của bảng này đã tồn tại, nhưng việc phát minh ra nó thường được ghi công cho nhà hóa học người Nga Dmitri Mendeleev vào năm 1869, người đã dự định dùng bảng để minh họa các xu hướng lặp lại trong các tính chất của các nguyên tố. Bố cục của bảng đã được tinh chỉnh và mở rộng theo thời gian khi các nguyên tố mới được phát hiện và các mô hình lý thuyết mới đã được phát triển để giải thích hành vi hóa học của chúng.

Việc sử dụng bảng tuần hoàn hiện nay đã phổ biến trong ngành học hóa học, cung cấp một khung cực kỳ hữu ích để phân loại, hệ thống hóa và so sánh tất cả các dạng hành vi hóa học khác nhau. Bảng cũng được ứng dụng rộng rãi trong vật lý, địa chất, sinh học, khoa học vật liệu, kỹ thuật, nông nghiệp, y học, dinh dưỡng, sức khỏe môi trường và thiên văn học. Các nguyên tắc của nó đặc biệt quan trọng trong kỹ thuật hóa học.

Nguồn gốc

Chỉ khoảng 4% tổng khối lượng của vũ trụ được tạo ra từ các nguyên tử hoặc ion, và do đó được biểu thị bằng các nguyên tố hóa học. Phần này chiếm khoảng 15% tổng số vật chất, với phần còn lại của vật chất (85%) là vật chất tối. Bản chất của vật chất tối vẫn chưa được biết, nhưng nó không được cấu tạo bởi các nguyên tử của các nguyên tố hóa học vì nó không chứa proton, neutron hoặc electron. (Phần phi vật chất còn lại của khối lượng vũ trụ được cấu tạo từ năng lượng tối thậm chí còn ít được hiểu rõ hơn).

94 nguyên tố hóa học có trong tự nhiên được tạo ra bởi ít nhất bốn lớp của quá trình vật lý thiên văn. Hầu hết hydro, heli và một lượng rất nhỏ lithi được tạo ra trong vài phút đầu tiên của Vụ Nổ Lớn. Quá trình tổng hợp hạt nhân Big Bang này chỉ xảy ra một lần; các quá trình khác đang diễn ra. Phản ứng tổng hợp hạt nhân bên trong các ngôi sao tạo ra các nguyên tố thông qua quá trình tổng hợp hạt nhân của các ngôi sao, bao gồm tất cả các nguyên tố từ carbon đến sắt về số lượng nguyên tử. Các nguyên tố có số nguyên tử cao hơn sắt, bao gồm các nguyên tố nặng như urani và plutoni, được tạo ra bởi nhiều dạng tổng hợp hạt nhân bùng nổ khác nhau trong quá trình sáp nhập sao siêu mới và neutron. Các nguyên tố nhẹ lithi, beryli và bor được tạo ra hầu hết thông qua sự phân tán tia vũ trụ (sự phân mảnh do tia vũ trụ gây ra) của carbon, nitơ và oxy.

Trong giai đoạn đầu của Vụ Nổ Lớn, sự tổng hợp hạt nhân của hạt nhân hydro dẫn đến việc sản xuất ra hydro-1 (proti, 1H) và heli-4 (4He), cũng như một lượng nhỏ hơn deuteri (2H) và lượng rất nhỏ (theo lũy thừa 10−10) của lithi và beryli. Thậm chí một lượng nguyên tố bor nhỏ hơn có thể đã được tạo ra trong Vụ Nổ Lớn, vì nó đã được quan sát thấy ở một số ngôi sao rất cũ, trong khi carbon thì không. Không có nguyên tố nào nặng hơn bor được tạo ra trong Vụ Nổ Lớn. Kết quả là, sự phong phú ban đầu của các nguyên tử (hoặc ion) bao gồm khoảng 75% 1H, 25% 4He, và 0,01% đơteri, chỉ với những lượng rất nhỏ lithi, beryli và có lẽ là bo. Sự làm giàu sau đó của các quầng thiên hà xảy ra do quá trình tổng hợp hạt nhân sao và quá trình tổng hợp hạt nhân siêu tân tinh. Tuy nhiên, sự phong phú của nguyên tố trong không gian giữa các thiên hà vẫn có thể gần giống với các điều kiện nguyên thủy, trừ khi nó đã được làm giàu bằng một số phương pháp.

Trên Trái đất (và các nơi khác), lượng nhỏ của các nguyên tố khác nhau tiếp tục được tạo ra từ các nguyên tố khác như là sản phẩm của quá trình biến đổi hạt nhân. Chúng bao gồm một số được tạo ra bởi các tia vũ trụ hoặc các phản ứng hạt nhân khác (xem các nuclid vũ trụ và nucleogenic ), và một số khác được tạo ra dưới dạng sản phẩm phân rã của các nuclide nguyên thủy tồn tại lâu dài. Ví dụ, một lượng vết (nhưng có thể phát hiện được) của carbon-14 (14C) liên tục được tạo ra trong khí quyển do các tia vũ trụ tác động vào các nguyên tử nitơ và argon-40 ( 40Ar) liên tục được tạo ra do sự phân hủy của kali-40 (40K) nguyên thủy nhưng không ổn định. Ngoài ra, ba nguyên tố nguyên thủy xuất hiện trừ các nguyên tố có tính phóng xạ thuộc họ actini, đó là thori, urani và plutoni, phân rã qua một loạt các định kỳ sản xuất nhưng không ổn định các yếu tố phóng xạ như radi và radon, vốn chỉ xuất hiện thoáng qua trong bất kỳ mẫu của các kim loại này hoặc quặng hoặc các hợp chất của chúng. Ba nguyên tố phóng xạ khác, techneti, promethi và neptuni, chỉ xuất hiện ngẫu nhiên trong các vật liệu tự nhiên, được tạo ra dưới dạng các nguyên tử riêng lẻ bằng cách phân hạch hạt nhân của các hạt nhân của các nguyên tố nặng khác nhau hoặc trong các quá trình hạt nhân hiếm gặp khác.

Ngoài 94 nguyên tố tự nhiên, một số nguyên tố nhân tạo đã được sản xuất bằng công nghệ vật lý hạt nhân của con người. , những thí nghiệm này đã tạo ra tất cả các nguyên tố lên đến số nguyên tử 118.

Lượng nguyên tố trong tự nhiên
Biểu đồ sau (thang log) cho thấy sự phong phú của các nguyên tố trong Hệ Mặt Trời của chúng ta. Bảng cho thấy mười hai nguyên tố phổ biến nhất trong thiên hà của chúng ta (ước tính theo phương pháp quang phổ), được đo bằng phần triệu, khối lượng. Các thiên hà gần đó đã phát triển dọc theo các đường tương tự có sự làm giàu tương ứng của các nguyên tố nặng hơn hydro và heli. Các thiên hà xa hơn đang được xem như chúng đã xuất hiện trong quá khứ, vì vậy lượng nguyên tố dồi dào của chúng dường như gần với hỗn hợp nguyên thủy hơn. Tuy nhiên, khi các quy luật và quy trình vật lý xuất hiện phổ biến trong vũ trụ hữu hình, các nhà khoa học kỳ vọng rằng các thiên hà này đã tiến hóa các nguyên tố với mức độ phong phú tương tự.

Sự phong phú của các nguyên tố trong Hệ Mặt trời phù hợp với nguồn gốc của chúng từ quá trình tổng hợp hạt nhân trong Vụ Nổ Lớn và một số sao siêu tân tinh tiền thân. Hydro và heli rất dồi dào là sản phẩm của Vụ nổ lớn, nhưng ba nguyên tố tiếp theo rất hiếm vì chúng có rất ít thời gian hình thành trong Vụ nổ lớn và không được tạo ra trong các ngôi sao (tuy nhiên, chúng được tạo ra với số lượng nhỏ do sự tan rã của các nguyên tố nặng hơn trong bụi giữa các vì sao, do tác động của tia vũ trụ ). Bắt đầu với carbon, các nguyên tố được tạo ra trong các ngôi sao bằng cách tích tụ từ các hạt alpha (hạt nhân heli), dẫn đến sự phong phú xen kẽ của các nguyên tố có số nguyên tử chẵn (những nguyên tố này cũng ổn định hơn). Nói chung, các nguyên tố như sắt được tạo ra trong các ngôi sao lớn trong quá trình trở thành siêu tân tinh. Sắt-56 đặc biệt phổ biến, vì nó là nguyên tố ổn định nhất có thể dễ dàng được tạo ra từ các hạt alpha (là sản phẩm của sự phân rã phóng xạ nickel-56, cuối cùng được tạo ra từ 14 hạt nhân heli). Các nguyên tố nặng hơn sắt được tạo ra trong quá trình hấp thụ năng lượng ở các ngôi sao lớn, và sự phong phú của chúng trong vũ trụ (và trên Trái đất) thường giảm theo số nguyên tử của chúng.

Sự phong phú của các nguyên tố hóa học trên Trái Đất thay đổi từ không khí đến lớp vỏ đến đại dương, và trong các dạng sống khác nhau. Sự phong phú của các nguyên tố trong lớp vỏ Trái đất khác với sự phong phú của các nguyên tố trong Hệ Mặt trời (như được thấy ở Mặt trời và các hành tinh nặng như Sao Mộc) chủ yếu ở việc mất đi có chọn lọc các nguyên tố rất nhẹ nhất (hydro và heli) và cả neon, carbon dễ bay hơi (như hydrocarbon), nitơ và lưu huỳnh, là kết quả của quá trình sưởi ấm bằng năng lượng mặt trời trong giai đoạn đầu hình thành hệ mặt trời. Oxy, nguyên tố Trái đất dồi dào nhất tính theo khối lượng, được giữ lại trên Trái đất bằng cách kết hợp với silic. Nhôm có 8% khối lượng phổ biến hơn trong vỏ Trái đất so với vũ trụ và Hệ Mặt trời, nhưng thành phần của lớp phủ cồng kềnh hơn nhiều, có magnesi và sắt thay cho nhôm (chỉ xuất hiện ở 2% khối lượng) phản ánh chặt chẽ hơn thành phần nguyên tố của Hệ Mặt Trời, chưa kể sự mất mát được ghi nhận của các nguyên tố dễ bay hơi vào không gian và mất lượng nguyên tố sắt đã di chuyển đến lõi của Trái Đất.

Ngược lại, thành phần của cơ thể con người theo sát thành phần của nước biển - giúp cơ thể con người có thêm lượng dự trữ carbon và nitơ cần thiết để tạo thành protein và acidnucleic, cùng với phosphor trong acidnucleic và phân tử truyền năng lượng. Adenosine triphosphate (ATP) xuất hiện trong tế bào của tất cả các sinh vật sống. Một số loại sinh vật đòi hỏi các nguyên tố đặc biệt bổ sung, ví dụ như magnesi trong chất diệp lục trong cây xanh, các calci trong vỏ động vật thân mềm, hoặc sắt trong hemoglobin trong hồng cầu của động vật có xương sống.

Lịch sử

Phát triển các định nghĩa
Khái niệm "nguyên tố" như một chất không thể phân chia đã phát triển qua ba giai đoạn lịch sử chính: Định nghĩa cổ điển (chẳng hạn như định nghĩa của người Hy Lạp cổ đại), định nghĩa hóa học và định nghĩa hạt nhân.

Định nghĩa cổ điển
Triết học cổ đại đặt ra một tập hợp các nguyên tố cổ điển để giải thích các mô hình quan sát được trong tự nhiên. Những nguyên tố này ban đầu được gọi là đất, nước, khí và lửa thay vì các nguyên tố hóa học của khoa học hiện đại.

Thuật ngữ 'nguyên tố' (stoicheia) lần đầu tiên được nhà triết học Hy Lạp Plato sử dụng vào khoảng năm 360 TCN trong cuộc đối thoại của ông với Timaeus, trong đó bao gồm một cuộc thảo luận của các thành phần của các cơ quan vô cơ và hữu cơ và là một chuyên luận phỏng đoán về hóa học. Plato tin rằng các nguyên tố được Empedocles đưa vào một thế kỷ trước đó bao gồm các dạng đa diện nhỏ: tứ diện (lửa), bát diện (khí), nhị thập diện (nước) và khối lập phương (đất).

Aristotle, khoảng năm 350 TCN, cũng sử dụng từ stoicheia và bổ sung thêm một nguyên tố thứ năm gọi là aether, mà hình thành các tầng trời. Aristotle đã định nghĩa một nguyên tố là:

Định nghĩa hóa học

Năm 1661, Robert Boyle đề xuất lý thuyết về vật thể của mình, trong đó ủng hộ việc phân tích vật chất được cấu thành bởi các đơn vị vật chất không thể thu nhỏ hơn được (nguyên tử) và, không chọn quan điểm của Aristotle về bốn nguyên tố cũng như quan điểm của Paracelsus về ba nguyên tố cơ bản, và còn bỏ ngỏ. câu hỏi về số lượng nguyên tố.  Danh sách các nguyên tố hóa học hiện đại đầu tiên được đưa ra trong Các nguyên tố hóa học năm 1789 của Antoine Lavoisier, chứa ba mươi ba nguyên tố, bao gồm cả ánh sáng và nhiệt lượng. Đến năm 1818, Jöns Jakob Berzelius đã xác định được trọng lượng nguyên tử cho 45 trong số 49nguyên tố được chấp nhận sau đó. Dmitri Mendeleev đưa ra 66 nguyên tố trong bảng tuần hoàn của ông vào năm 1869.

Từ thời Boyle cho đến đầu thế kỷ 20, một nguyên tố được định nghĩa là một chất tinh khiết không thể bị phân hủy thành bất kỳ chất nào đơn giản hơn. Nói cách khác, một nguyên tố hóa học không thể chuyển hóa thành các nguyên tố hóa học khác bằng các quá trình hóa học. Các nguyên tố trong thời gian này thường được phân biệt bằng khối lượng nguyên tử của chúng, một đặc tính có thể đo được với độ chính xác khá cao bằng các kỹ thuật phân tích có sẵn.

Định nghĩa hạt nhân

Phát hiện năm 1913 của nhà vật lý người Anh Henry Moseley rằng điện tích hạt nhân là cơ sở vật lý cho số nguyên tử của một nguyên tử, được hoàn thiện thêm khi bản chất của proton và neutron được nhìn nhận, cuối cùng dẫn đến định nghĩa hiện tại về một nguyên tố dựa trên số nguyên tử (số proton trên mỗi hạt nhân nguyên tử). Việc sử dụng các số nguyên tử, chứ không phải là khối lượng nguyên tử, để phân biệt các nguyên tố có giá trị tiên đoán lớn hơn (do những con số là các số nguyên), và cũng có thể giải quyết một số những mập mờ trong giao diện hóa học dựa trên do tính chất của biến đổi đồng vị và thù hình trong cùng một nguyên tố. Hiện tại, IUPAC xác định một nguyên tố tồn tại nếu nó có các đồng vị có thời gian sống lâu hơn 10−14 giây, thời gian mà hạt nhân cần đến để tạo thành một đám mây điện tử.

Đến năm 1914, 72 nguyên tố đã được biết đến, tất cả đều xuất hiện trong tự nhiên. Các nguyên tố trong tự nhiên còn lại đã được phát hiện hoặc chiết tách trong những thập kỷ tiếp theo, và nhiều nguyên tố bổ sung khác cũng đã được sản xuất tổng hợp, với phần lớn công trình đó do Glenn T. Seaborg đi tiên phong. Năm 1955, nguyên tố 101 được phát hiện và đặt tên là mendelevi để vinh danh D. I. Mendeleev, người đầu tiên sắp xếp các nguyên tố theo cách tuần hoàn.

Khám phá và công nhận các nguyên tố khác nhau
Mười chất liệu quen thuộc với các nền văn hóa tiền sử khác nhau hiện được biết đến là các nguyên tố hóa học: carbon, đồng, vàng, sắt, chì, thủy ngân, bạc, lưu huỳnh, thiếc và kẽm. Ba vật liệu bổ sung hiện được chấp nhận là nguyên tố, arsenic, antimon và bismuth, đã được công nhận là các chất riêng biệt trước năm 1500. Phosphor, cobalt và platin đã được phân lập trước năm 1750.

Hầu hết các nguyên tố hóa học trong tự nhiên còn lại đã được xác định và ghi nhận tính chất vào năm 1900, bao gồm:

 Các vật liệu công nghiệp quen thuộc hiện nay như nhôm, silicon, nickel, chromi, magnesi và wolfram
 Các kim loại phản ứng như lithi, natri, kali và calci
 Các halogen fluor, chlor, brom và iod
 Các khí như hydro, oxy, nitơ, heli, argon và neon
 Hầu hết các nguyên tố đất hiếm, bao gồm ceri, lantan, gadolini và neodymi.
 Các nguyên tố phóng xạ phổ biến hơn, bao gồm urani, thori, radi và radon

Các nguyên tố được phân lập hoặc sản xuất kể từ năm 1900 bao gồm:

 Ba nguyên tố tự nhiên ổn định thường xuyên chưa được phát hiện còn lại: hafni, luteti, và rheni
 Plutoni, được Glenn T. Seaborg sản xuất tổng hợp lần đầu tiên vào năm 1940, nhưng bây giờ cũng được biết đến từ một vài sự kiện xảy ra trong tự nhiên với thời gian dài
 Ba nguyên tố tự nhiên xuất hiện ngẫu nhiên ( neptuni, promethi và techneti), lần đầu tiên được sản xuất tổng hợp nhưng sau đó được phát hiện với lượng nhỏ trong một số mẫu địa chất nhất định
 Bốn sản phẩm phân rã hiếm của urani hoặc thori (astatine, franci, actini và protactini), và
 Các nguyên tố siêu urani tổng hợp khác nhau, bắt đầu bằng americi và curi.

Các nguyên tố được phát hiện gần đây
Nguyên tố siêu urani đầu tiên (nguyên tố có số nguyên tử lớn hơn 92) được phát hiện là neptuni vào năm 1940. Kể từ năm 1999, các tuyên bố về việc phát hiện ra các nguyên tố mới đã được Ban công tác chung IUPAC/IUPAP xem xét. Tính đến tháng 1 năm 2016, tất cả 118 nguyên tố đã được IUPAC xác nhận là đã phát hiện ra. Việc phát hiện ra nguyên tố 112 đã được công nhận vào năm 2009, và cái tên copernici và ký hiệu nguyên tử Cn đã được gợi ý cho nguyên tố này. Tên và biểu tượng của nguyên tố này đã được IUPAC chính thức xác nhận vào ngày 19 tháng 2 năm 2010. Nguyên tố nặng nhất được cho là đã được tổng hợp cho đến nay là nguyên tố 118, oganesson, vào ngày 9 tháng 10 năm 2006, do Phòng thí nghiệm phản ứng hạt nhân Flerov ở Dubna, Nga tìm ra.  Tennessine, nguyên tố 117 là nguyên tố mới nhất được tuyên bố là đã được phát hiện, vào năm 2009. Vào ngày 28 tháng 11 năm 2016, các nhà khoa học tại IUPAC đã chính thức công nhận tên của bốn nguyên tố hóa học mới nhất, với các số hiệu nguyên tử 113, 115, 117 và 118.

Danh sách nguyên tố hóa học

{| class="prettytable sortable"
Tên tiếng Việt
Tên tiếng Latinh
Ký hiệu nguyêntố hóa học
Số nguyên tử
Nguyên tửlượng Ar
<th>Năm phát hiện
actini
actini
Ac
89
227,0277)*
1899
americi
americi
Am
95
243,0614)*
1944
antimon
(Stibi)
stibi
(antimoni)
Sb
51
121,75
thời thượng cổ
argon
argon
Ar
18
39,948
1894
arsenic
arsenicum
As
33
74,922
thời trung cổ
astatin
astati
At
85
209,9871)*
1940
bari
bari
Ba
56
137,34
1774
berkeli
berkeli
Bk
97
247,0703)*
1950
beryli
berylli
Be
4
9,0122
1797
bismuth
bismutum
Bi
83
208,980
thời thượng cổ
bohri
bohri
Bh
107
264,12)*
1981
bor
boroni
B
5
10,811
1808
brom
bromum
Br
35
79,909
1826
carbon
carboneum
C
6
12,01115
thời thượng cổ
ceri
ceri
Ce
58
140,12
1803
caesi
caesi
Cs
55
132,905
1860
thiếc
stannum
Sn
50
118,69
thời thượng cổ
curi
curi
Cm
96
247,0704)*
1944
darmstadti
darmstadti
Ds
110
271)*
1994
kali
kali
K
19
39,102
1807
dubni
dubni
Db
105
262,1144)*
1970
nitơ
nitrogen
N
7
14,0067
1772
dysprosi
dysprosi
Dy
66
162,50
1886
einsteini
einsteini
Es
99
252,0830)*
1952
erbi
erbi
Er
68
167,26
1843
europi
europi
Eu
63
151,964
1901
fermi
fermi
Fm
100
257,0951)*
1952
fluor
fluorum
F
9
18,9984
1886
phosphor
phosphorus
P
15
30,973 8
1669
franci
franci
Fr
87
223,0197)*
1939
gadolini
gadolini
Gd
64
157,25
1880
gali
galli
Ga
31
69,72
1875
germani
germani
Ge
32
72,59
1886
hafni
hafni
Hf
72
178,49
1923
hassi
hassi
Hs
108
265,1306)*
1984
heli
heli
He
2
4,0026
1868
nhôm
aluminum
Al
13
26,9815
1825
holmi
holmi
Ho
67
164,930
1879
magnesi
magnesi
Mg
12
24,312
1775
chlor
chlorum
Cl
17
35,453
1774
chromi
chromi
Cr
24
51,996
1797
indi
indi
In
49
114,82
1863
iridi
iridi
Ir
77
192,2
1802
iod
iodum
I
53
126,904
1811
cadmi
cadmi
Cd
48
112,40
1817
californi
californi
Cf
98
251,0796)*
1950
cobalt
cobaltum
Co
27
58,933
1735
krypton
krypton
Kr
36
83,80
1898
silic
siliconi
Si
14
28,086
1823
oxy
oxygen
O
8
15,9994
1774
lanthan
lanthanum
La
57
138,91
1839
lawrenci
laurenti
Lr
103
262,1097)*
1961
lithi
lithi
Li
3
6,939
1817
luteti
luteti
Lu
71
174,97
1907
mangan
manganum
Mn
25
54,938
1774
đồng
cuprum
Cu
29
63,54
thời thượng cổ
meitneri
meitneri
Mt
109
268,1388)*
1982
mendelevi
mendelevi
Md
101
258,0984)*
1955
molypden
molybdenum
Mo
42
95,94
1778
neodymi
neodymi
Nd
60
144,24
1885
neon
neon
Ne
10
20,183
1898
neptuni
neptuni
Np
93
237,0482)*
1940
nickel
nickelum
Ni
28
58,71
1751
niobi
niobi
Nb
41
92,906
1801
nobeli
nobeli
No
102
259,1010)*
1958
chì
plumbum
Pb
82
207,19
thời thượng cổ
osmi
osmi
Os
76
190,2
1803
paladi
palladi
Pd
46
106,4
1803
platin
platinum
Pt
78
195,09
1738
plutoni
plutoni
Pu
94
244,0642)*
1940
poloni
poloni
Po
84
208,9824)*
1898
praseodymi
praseodymi
Pr
59
140,907
1885
promethi
promethi
Pm
61
145
1938
protactini
protactini
Pa
91
231,0359)*
1917
radi
radi
Ra
88
226,0254)*
1898
radon
radon
Rn
86
222,0176)*
1900
rheni
rheni
Re
75
186,2
1924
rhodi
rhodi
Rh
45
102,905
1803
<td>roentgeni
roentgeni
Rg
111
272)*
1994
thủy ngân
hydrargyrum
Hg
80
200,59
thời thượng cổ
rubidi
rubidi
Rb
37
85,47
1861
rutheni
rutheni
Ru
44
101,107
1844
rutherfordi
rutherfordi
Rf
104
261,1088)*
1964
samari
samari
Sm
62
150,35
1879
seaborgi
seaborgi
Sg
106
263,1186)*
1974
seleni
seleni
Se
34
78,96
1817
lưu huỳnh
sulfur
S
16
32,064
thời thượng cổ
scandi
scandi
Sc
21
44,956
1879
natri
natri
Na
11
22,9898
1807
stronti
stronti
Sr
38
87,62
1790
bạc
argentum
Ag
47
107,870
thời thượng cổ
tantal
tantalum
Ta
73
180,948
1802
techneti
techneti
Tc
43
97,9072
1937
teluri
telluri
Te
52
127,60
1782
terbi
terbi
Tb
65
158,924
1843
thali
thalli
Tl
81
204,37
1861
thori
thori
Th
90
232,0381*
1828
thuli
thuli
Tm
69
168,934
1879
titan
titani
Ti
22
47,90
1791
urani
urani
U
92
(238)
1789
vanadi
vanadi
V
23
50,942
1830
calci
calci
Ca
20
40,08
1808
hydro
hydrogen
H
1
1,00797
1766
wolfram
wolframi
(tungsteni)
W
74
183,85
1781
xenon
xenon
Xe
54
131,30
1898
ytterbi
ytterbi
Yb
70
173,04
1878
ytri
ytri
Y
39
88,905
1794
kẽm
zincum
Zn
30
65,37
thời thượng cổ
zirconi
zirconi
Zr
40
91,22
1789
vàng
aurum
Au
79
196,967
thời thượng cổ
sắt
ferrum
Fe
26
55,847
thời thượng cổ
</TABLE>

Xem thêm
 Tên các nguyên tố
 Hóa học
 Sự phổ biến của các nguyên tố hóa học
 Tên gọi hệ thống của các nguyên tố
 Các nguyên tố hư cấu
 Các nguyên tố đặt tên theo danh nhân
 Các nguyên tố đặt tên theo địa danh
 Hợp chất

chú thích

Liên kết ngoài

 Elementymology & Elements Multidict word history and language dictionary

Thông tin về hóa học
 ChemGlobe
 Phòng thí nghiệm quốc gia LosAlamos
 Nguyên tố hóa học

Bài cơ bản dài trung bình
Hóa học


title: Gaillac-Toulza

text:
Gaillac-Toulza  là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie ở tây nam nước Pháp. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 225 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Gaillactoulza


title: Geranomyia inaequispinosa

text:
Geranomyia inaequispinosa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Geranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: (35109) 1991 XM

text:
(35109) 1991 XM là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 4 tháng 12 năm 1991.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 35001–36000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Parosmia (bướm đêm)

text:
Parosmia là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Noctuidae
Cuculliinae


title: Allopachria guidettii

text:
Allopachria guidettii là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wewalka miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Allopachria


title: Montemolín

text:
Montemolín là một đô thị trong tỉnh Badajoz, Extremadura, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2005 (INE), đô thị này có dân số là 1582 người.

Tham khảo

Đô thị ở Badajoz


title: Phong trào Đông Du

text:
Phong trào Đông Du là một phong trào cách mạng ở Việt Nam đầu thế kỷ 20. Phong trào có mục đích kêu gọi thanh niên Việt Nam ra nước ngoài (Nhật Bản) học tập, chuẩn bị lực lượng chờ thời cơ cho việc giành lại độc lập nước nhà. Lực lượng nòng cốt cổ động và thực hiện phong trào là Duy Tân hội và Phan Bội Châu.

Lịch sử
Đầu thế kỷ 20, Pháp đã hầu như hoàn thành quá trình bình định Việt Nam, dẹp yên các cuộc nổi dậy đòi độc lập trong nước. Cuộc khởi nghĩa Yên Thế của Đề Thám chỉ còn hoạt động ở diện hẹp (bị dập tắt vào năm 1913).

Năm 1903, Phan Bội Châu, một sĩ phu yêu nước người Nghệ An, bắt đầu đi vào Nam ra Bắc để liên hệ và để thành lập một tổ chức cách mạng.

Thành lập Duy Tân
nhỏ|326x326px|
Kỷ ngoại hầu Cường Để (trái) và Phan Bội Châu tại Nhật Bản
Đầu năm 1904, sau khi từ Nam Kỳ về, ngày 8 tháng 4 năm Giáp Thìn (1904), Phan Bội Châu cùng Kỳ Ngoại hầu Cường Để (cháu 5 đời của Hoàng tử Cảnh) và hơn 20 đồng chí khác họp tại nhà riêng của Nguyễn Hàm (còn có tên là Nguyễn Thành, Nguyễn Tiểu La) tại Nam Thịnh sơn trang (Thăng Bình, Quảng Nam) lập ra một tổ chức bí mật có tên là Duy Tân hội.

Kỳ Ngoại hầu Cường Để được mời làm Hội chủ để thu phục nhân tâm tập hợp sĩ phu yêu nước, tranh thủ sự đồng tình và giúp đỡ của nhiều người trong nước. Còn Phan Bội Châu, Nguyễn Hàm, Trình Hiền, Lê Võ, Đặng Tử Kính, Đặng Thái Thân... đều là những hội viên trọng yếu, đảm nhận mọi hoạt động của hội.

Sau khi bàn bạc, hội nghị thành lập hội đã đề ra ba nhiệm trước mắt, đó là: *Phát triển thế lực hội về người cũng như về tài chính.
Xúc tiến chuẩn bị bạo động và các công việc khác sau khi khởi phát bạo động.
Xác định phương châm ra nước ngoài cầu viện, và cách thức tiến hành.

Hai khoản trên giao cho toàn thể hội viên đảm đương, còn khoản thứ ba thì ủy thác cho Nguyễn Thành và Phan Bội Châu bàn kín rồi thực hiện, các hội viên khác không được biết.

Và theo Nguyễn Hàm, thì nước Tàu hiện nay quốc thể đã suy hèn, cứu mình không xong thì cứu được ai. Duy nước Nhật Bản là một nước tân tiến ở trong nòi giống da vàng mới đánh được Nga, dã tâm đang hăng lắm. Tới đó, đem hết lợi hại tỏ với nó, tất nó ứng viện cho ta. Nếu nó không xuất binh nữa mà (ta tới) mướn tư lương mua khí giới, tất có thể dễ lắm...
Sau đó, việc sang Nhật Bản cầu viện đã được đông đảo hội viên tán thành.

Sang Nhật Bản cầu viện
Ngày 20 tháng Giêng năm Ất Tỵ (23/2/1905), Phan Bội Châu, Đặng Tử Kính, Tăng Bạt Hổ (một thành viên cũ của phong trào Cần Vương, làm người dẫn đường) xuống tàu thủy tại Hải Phòng, theo đường biển bí mật sang Quảng Đông, Hồng Kông, Thượng Hải rồi đi tới Yokohama, Nhật Bản.

Đến nơi Phan Bội Châu gửi thư xin gặp Lương Khải Siêu, một nhà cách mạng người Trung Quốc.
Trong cuộc bút đàm, Lương Khải Siêu khuyên Phan Bội Châu không tìm cách cầu ngoại viện (nhất là không nên đem quân đội Nhật vào nước) để lấy lại độc lập; mà nên chú trọng việc giáo dục và thức tỉnh nhân dân trong nước trước, khi có thời cơ tốt thì ai nấy đều đã sẵn sàng để làm cuộc nổi dậy...

Sau đó, Lương Khải Siêu còn giới thiệu Phan Bội Châu với hai nhân vật quan trọng của Đảng Tiến Bộ đang cầm quyền ở Nhật Bản, là Bá tước Okuma Shigenobu và Chính khách Inukai Tsuyoshi để xin chính phủ Nhật giúp đỡ Việt Nam đánh đuổi Pháp. Nhưng hai người này cho rằng thời điểm đó chưa thích hợp để Nhật có thể giúp đỡ về quân sự, chỉ khuyên Phan Bội Châu đưa Cường Để sang Nhật (?), viết sách báo để tranh thủ sự đồng tình của dư luận thế giới, đồng thời cổ động thanh niên sang Nhật học tập để chờ đợi thời cơ.

Sau khi bị Nhật Bản từ chối giúp đỡ binh lực cho hội, Phan Bội Châu đã chuyển hướng từ "cầu viện" sang "cầu học".

Tháng 6 năm Ất Tỵ (1906), Phan Bội Châu và Đặng Tử Kính mang một số sách "Việt Nam vong quốc sử"  bí mật về nước.

Phát động phong trào Đông Du
Phan Bội Châu cùng các thành viên nòng cốt trong hội Duy Tân, sau khi bàn bạc đã đề xướng việc lập các hội nông, công, thương, để vừa tập hợp đoàn kết lực lượng, vừa lấy đó làm cơ sở kêu gọi thanh niên xuất dương và là cơ quan tài chính giúp đỡ phong trào Đông Du.

Song song với các hoạt động trên, các thành viên của phong trào còn sáng tác nhiều thơ ca yêu nước như: "Hải ngoại huyết thư", "Việt Nam Quốc sử khảo", "Tân Việt Nam", "Sùng bái giai nhân" (Phan Bội Châu), "Viễn hải quy hồng" (Nguyễn Thượng Hiền), "Kính cáo toàn quốc" (Cường Để), v.v...gửi về nước tuyên truyền cổ động nhân dân hưởng ứng phong trào.

Vì vậy, sau khi phát động, phong trào Đông Du đã được đông đảo người dân ở cả ba kỳ tham gia và ủng hộ, nhất là ở Nam Kỳ.

Ở Nam Kỳ, phong trào Đông Du đã nhận được sự giúp đỡ rất tích cực của tri phủ Trần Chánh Chiếu. Ông này đã lập ra khách sạn Nam Trung để làm nơi gặp gỡ của nhưng người yêu nước, lập Minh Tân công nghệ xã, để vừa chấn hưng công-thương-nghiệp, vừa để có tiền ủng hộ phong trào Đông Du. Ngoài ra, với vai trò là chủ bút tờ Nông cổ mín đàm và Lục tỉnh tân văn, ông còn cho đăng báo những bài có tư tưởng chống Pháp. Nhiều nhân sĩ khác ở đây cũng tích cực tham gia và hết lòng lo cho sự nghiệp chung như Đặng Thúc Liêng, Nguyễn Thần Hiến, Nguyễn An Khương, Bùi Chí Nhuận, Đặng Minh Chương,....

Tháng 10 năm 1905, Phan Bội Châu trở lại Nhật Bản cùng với 3 thanh niên (Nguyễn Thức Canh, Nguyễn Điền, Lê Khiết), sau đó lại có thêm 5 người nữa (trong đó có hai anh em Lương Ngọc Quyến, Lương Nhị Khanh và Nguyễn Văn Điến).

Năm 1906, Cường Để qua Nhật, được bố trí vào học Trường Quân sự Tokyo (Đông Kinh Chấn Võ Học Hiệu) cùng với Lương Ngọc Quyến. Kể từ đó cho đến năm 1908, số học sinh sang Nhật du học lên tới khoảng 200 người, hầu hết đều vào học tại trường Đông Á Đồng Văn thư viện - một trường của Nhật tại tô giới của Nhật ở Thượng Hải (Trung Quốc), sinh hoạt chung trong một tổ chức có quy củ gọi là Cống hiến hội...

Tổ chức Cống hiến hội
Tại trường Chấn Võ và Đông Á đồng Văn thư viện, lưu học sinh Việt Nam được phiên chế vào các ban ngành chuyên môn. Buổi sáng học văn hóa, buổi chiều học các tri thức quân sự và luyện tập ở thao trường.

Để tăng cường quản lý học sinh, giữa năm 1907, Phan Bội Châu tổ chức Việt Nam Cống hiến hội (gọi tắt là Cống hiến hội), cử Cường Để làm Hội trưởng và ông (Phan Bội Châu) làm Tổng lý kiêm Giám đốc trực tiếp chỉ đạo tổ chức này.

Hội có 4 bộ lớn, mỗi bộ có 3 đại biểu của Bắc-Trung-Nam, đó là:
Bộ Kinh tài chuyên trách việc thu chi; gồm các ủy viên Đặng Tử Kính, Đặng Bỉnh Thành, Phạm Chấn Yêm.
Bộ Kỷ luật chuyên theo dõi ưu khuyết và thưởng phạt học sinh; gồm các ủy viên Đàm Kỳ Sinh, Phan Bá Ngọc, Hoàng Quang Thành.
Bộ Giao tế phụ trách việc giao thiệp với người nước ngoài và đưa đón người trong nước ra, gồm các ủy viên Phan Thế Mỹ, Nguyễn Thái Bạt, Lâm Quảng Trung.
Bộ văn thư chuyên trách việc giấy tờ đi lại, phát hành và lưu trữ các văn kiện; gồm các ủy viên Hoàng Trọng Mậu, Đặng Ngô Lân và Hoàng Hưng.

Ngoài ra, còn có cục Kiểm tra để giám sát nhân viên các bộ trên trong khi thừa hành nghiệp vụ; gồm các ủy viên Lương Nhập Nham, Trần Hữu Công và Nguyễn Diễn.

Phong trào tan rã
Lúc bấy giờ, các cuộc vận động duy tân ở trong nước của các tổ chức Duy Tân hội, phong trào Duy Tân (phát động năm 1906) và Đông Kinh nghĩa thục (thành lập tháng 3 năm 1907) đã tạo nên một không khí cách mạng về dân trí rất sôi nổi.

Phong trào Đông Du cũng đã và đang lan rộng khắp Bắc, Trung, Nam; và việc học tập của lưu học sinh ở Nhật cũng đã ổn định và đang phát triển thuận lợi.

Tháng 3 năm 1908, phong trào "cự sưu khất thuế" (tức phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ) nổi lên rầm rộ ở Quảng Nam, rồi nhanh chóng lan ra các tỉnh khác. Bị thực dân Pháp đưa quân đàn áp, nhiều hội viên trong phong trào Duy Tân và Duy Tân hội bị bắt, trong số đó có Nguyễn Hàm, một yếu nhân của hội.

Đang khi ấy ở Nam Kỳ, Trần Chánh Chiếu (một trong số người tích cực ủng hộ Phong trào Đông Du ở Nam Kỳ) lại cho đăng những bài có tư tưởng chống Pháp. Vì thiếu chứng cớ, chính quyền thực dân không thể kết án ông, nhưng kể từ đó nhiều người cùng hoạt động với ông, họ bí mật khủng bố.

Thêm một cái cớ nữa để thực dân ra sức đàn áp, đó là vào tháng 3 năm 1908, các phụ huynh của du học sinh ở Nam Kỳ lại gửi thư công khai theo đường bưu điện cho Phan Bội Châu nhắn là cử người về nhận tiền quyên góp. Hay tin, thực dân Pháp bèn bố trí người và bắt được Hoàng Quang Thành và Đặng Bỉnh Thành cùng với mọi giấy tờ, khi tàu vừa cặp bến Sài Gòn. Lập tức, các phụ huynh bị buộc phải gọi các con em đang du học tại Nhật về, các hội buôn có díu líu đến phong trào bị khám xét và những người có liên quan đều bị bắt bớ...

Tháng 6 năm đó, lại xảy ra vụ Hà thành đầu độc khiến chính quyền thực dân càng ra sức đàn áp các phong trào và tổ chức cách mạng Việt Nam.

Đặc biệt, để làm tan rã phong trào Đông Du, Pháp còn ký với Nhật hiệp ước vào tháng 9 năm 1908. Theo đó, Pháp cho Nhật vào Việt Nam mua bán; đổi lại, Nhật sẽ không cho các nhà cách mạng và lưu học sinh Việt Nam ở Nhật nữa.

Sau khi cử cảnh sát đến trường Đông Á đồng văn thư viện để giải tán tất cả các học sinh người Việt, tháng 3 năm 1909, Cường Để và Phan Bội Châu cũng bị trục xuất. Đến đây, phong trào Đông Du mà Phan Bội Châu và Duy Tân hội đã dày công xây dựng hoàn toàn tan rã, kết thúc một hoạt động quan trọng của hội.

Xem thêm
 Phong trào Duy Tân

Chú thích

Tìm hiểu thêm
Phan Bội Châu, Phan Bội Châu toàn tập (Tập 6). Nhà xuất bản Thuận Hóa, 1990.
 Đinh Xuân Lâm (chủ biên) - Nguyễn Văn Khánh - Nguyễn Đình Lễ, Đại cương lịch sử Việt Nam (Tập 2). Nhà xuất bản Giáo dục, 2006.
Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên (Quyển 5, Tập thượng). Tác giả tự xuất bản, Sài Gòn, 1963.
Trần Văn Giàu - Đinh Xuân Lâm - Nguyễn Văn Sự, Lịch sử Việt Nam (1897-1914). Nhà xuất bản Xây dựng, năm 1957.

Lịch sử Việt Nam thời Pháp thuộc

Duy Tân hội
Phan Bội Châu
Phong trào độc lập Việt Nam
Việt Nam thế kỷ 20
Văn hóa Việt Nam thời Pháp thuộc
Quan hệ Nhật Bản – Việt Nam


title: Bulbophyllum glaucum

text:
Bulbophyllum glaucum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

G|glaucum]]

G


title: Kashgar

text:
Địa khu Kashgar (tiếng Trung: 喀什地区, Hán-Việt: Khách Thập địa khu) là một địa khu thuộc Khu tự trị dân tộc Uyghur Tân Cương, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Địa khu này có diện tích 112.057 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2015 là 4.499.158 người. Thủ phủ là thành phố Kashgar với dân số 506.640 người.

Điều tra dân số Kashgar

Các đơn vị hành chính
Nhiều huyện trong địa khu có tên tiếng Hán và tên tiếng Uyghur không liên quan đến nhau. Địa khu này gồm các đơn vị cấp huyện sau:

Tham khảo

Kashgar
Dân tộc cổ đại Trung Quốc


title: Bursa davidboschi

text:
Bursa davidboschi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Bursidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1987


title: Abu Musab al-Zarqawi

text:
Abu Musab al-Zarqawi (tiếng Ả Rập: أبومصعب الزرقاوي; 1966–2006) là ông trùm khủng bố người Jordan, cựu Thủ lĩnh mạng lưới khủng bố al-Qaeda tại Iraq.

Tiểu sử
Abu Musab al-Zarqawi, tên thật là Ahmad Fadeel al-Nazal al-Khalayleh (أحمد فضيل النزال الخلايله, ’Aḥmad Faḍīl an-Nazāl al-Ḫalāyla), sinh năm 1966 trong một gia đình nghèo Jordan gốc Palestine ở làng Zarqa, cách thủ đô Amman chừng 27 km. Trong thập niên 1980, Zarqawi rời Jordan gia nhập lực lượng những chiến binh Hồi giáo mujahedin tại Afghanistan chống lại quân đội Liên Xô cũ.

Năm 1992, Abu Musab al-Zarqawi về nước và lập gia đình, nhưng không kiếm được việc làm. Từ năm 1992 đến 1997, giới chức an ninh Jordan đã từng nhiều lần tống giam Abu Musab al-Zarqawi vì tội liên quan đến âm mưu lật đổ chế độ. Năm 1999 khi kế hoạch tổ chức khủng bố ở Jordan bị bại lộ Abu Musab al-Zarqawi chạy trốn sang Afghanistan và được Osama bin Laden trọng dụng. Sau khi Taliban bị lật đổ, Abu Musab al-Zarqawi chạy tới vùng Tây Bắc Iraq.

Từ năm 2003, Abu Musab al-Zarqawi là người chỉ huy của các vụ đánh bom, bắt cóc người ngoại quốc và chặt đầu con tin, đưa cảnh hành hình lên Internet. Cơ quan an ninh Mỹ treo giá cái đầu của Abu Musab al-Zarqawi là 25 triệu USD, bằng giá với Osama Bin Laden.

Ngày 24 tháng 6 năm 2004 tổ chức của Abu Musab al-Zarqawi gây hàng loạt các cuộc tấn công ở 6 thành phố của Iraq làm hơn 100 người chết và khoảng 320 người bị thương. Tháng 10 năm 2004 Abu Musab al-Zarqawi cam kết liên minh với Osama Bin Laden và thủ lĩnh mạng lưới al-Qaeda cũng tuyên bố Abu Musab al-Zarqawi là đại diện của mình ở Iraq, mặc dù trước đây Abu Musab al-Zarqawi được coi là một đối thủ của Bin Laden.

Tháng 2 năm 2005, Abu Musab al-Zarqawi trốn thoát một cuộc tập kích vây bắt của quân đội Mỹ tại thành phố Hit và Haditha gần sông Euphrates. Ngày 20 tháng 3 năm 2005, Toà án quân sự Jordan kết án vắng mặt 15 năm tù giam đối với Abu Musab al-Zarqawi vì tội âm mưu tấn công Đại sứ quán Jordan tại Baghdad. Ngày 24 tháng 5 năm 2005, thuộc hạ của Abu Musab al-Zarqawi đã công bố trên Internet rằng thủ lĩnh của họ đã bị thương và yêu cầu các tín đồ Hồi giáo cầu nguyện cho Abu Musab al-Zarqawi.

Ngày 10 tháng 11 năm 2005 mạng lưới khủng bố al-Qaeda ở Iraq của Abu Musab al-Zarqawi tiến hành loạt đánh bom nhằm vào ba khách sạn ở thủ đô Amman của Jordan làm 59 người chết và hơn 300 người bị thương. Ngày 17 tháng 11 năm 2005, trong một cuốn băng ghi âm đăng tải trên Internet, Abu Musab al-Zarqawi cảnh báo sẽ thực hiện các cuộc tấn công nhằm vào các địa điểm du lịch Jordan, dọa lấy đầu Quốc vương Jordan Abdullah II và bào chữa cho các vụ đánh bom vào ba khách sạn ở Amman.

Tháng 10 năm 2005 Abu Musab al-Zarqawi bị toà án quân sự Jordan tuyên án tử hình vắng mặt vì tội đã giết một người Mỹ tên là Laurence Foley. Ngày 18 tháng 12 năm 2005 Abu Musab al-Zarqawi lại bị toà án quân sự Jordan tuyên án tử hình vắng lần thứ hai về tội tổ chức các vụ tấn công khủng bố nhằm vào dân thường tại khu vực biên giới giữa nước này và Iraq.

Ngày 7 tháng 6 năm 2006 Abu Musab al-Zarqawi cùng 7 trợ lý thân tín đã thiệt mạng trong một vụ oanh kích của quân đội Mỹ tại Baquba, cách Baghdad khoảng 50 km. Việc khám nhiệm tử thi sau này cho thấy Abu Musab al-Zarqawi chết 52 phút sau khi ngôi nhà bị đánh bom sập. Abu Musab al-Zarqawi chết vì sức ép của vụ nổ. Đây là một tin mừng đối với chính phủ Mỹ và Iraq. Sau khi Abu Musab al-Zarqawi chết vị trí lãnh đạo mạng lưới al-Qaeda ở Iraq có thể do Abu al-Masri một người Ai Cập hoặc A.AL-Baghdadi một người Iraq lãnh đạo.

Chính phủ Iraq coi cái chết của Abu Musab al-Zarqawi là một thắng lợi trong nỗ lực tái lập ổn định và an ninh. Nhưng cái chết của Abu Musab al-Zarqawi cũng còn là cơ hội để các lực lượng chống đối hợp tác hiệu quả hơn và tranh thủ được sự ủng hộ của người dân Iraq hơn.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Khủng bố
Zarqawi, Abu Musab
Sinh năm 1966
Mất năm 2006
Tội phạm thế kỷ 20
Thành viên al-Qaeda tại Iraq
Người chống cộng Jordan
Tín hữu Hồi giáo Jordan


title: Junonia terea

text:
Junonia terea) là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở Afrotropic ecozone.

Sải cánh dài 50–55 mm đối với con đực và 52–60 mm đối với con cái.

Ấu trùng ăn Asystasia gangetica, Phaulopsis imbricata, và Ruellia patula''.

Chú thích

Tham khảo

Junonia


title: Musée de l'Homme

text:
Musée de l'Homme (Bảo tàng Con người) là một bảo tàng ở Quận 16 thành phố Paris, trưng bày các hiện vật về lịch sử và văn hóa. Musée de l'Homme được Paul Rivet thành lập năm 1937 nhân dịp triển lãm thế giới tại Paris. Musée de l'Homme hiện nay nằm trong Palais de Chaillot và thuộc quyền quản lý của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Quốc gia Pháp. Nãm 2007, Musée de l'Homme đón 154.273 lượt khách thăm.

Xem thêm
 Hệ thống bảo tàng Paris
 Danh sách bảo tàng Paris

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Musée de l'Homme

Bảo tàng Paris
Musée de l'Homme
Bảo tàng nhân loại học


title: Chicoreus groschi

text:
Chicoreus groschi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Chicoreus


title: Tabernaemontana ochroleuca

text:
Tabernaemontana ochroleuca là một loài thực vật thuộc họ Apocynaceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica.

Chú thích

Tham khảo
 Kelly, D.L. 1998. Tabernaemontana ochroleuca. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
O
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật đặc hữu Jamaica


title: Benedikt Höwedes

text:
Benedikt "Benni" Höwedes (sinh ngày 29 tháng 2 năm 1988 ở Haltern) là một cựu cầu thủ bóng đá Đức thi đấu ở vị trí hậu vệ.

Howedes chơi ở vị trí trung vệ, hậu vệ trái và phải. Trang web chính thức của FIFA mô tả Höwedes là "một cầu thủ đa năng, anh có thể chơi bóng ở 4 vị trí phòng thủ trên sân". Ngày 31 tháng 7 năm 2020, Höwedes chính thức giã từ sự nghiệp thi đấu quốc tế sau 26 năm thi đấu chuyên nghiệp.

Sự nghiệp

Câu lạc bộ
Höwedes bắt đầu sự nghiệp quần đùi áo số cho câu lạc bộ quê hương của mình là TuS Haltern vào năm 1994. Sau đó, Howedes bắt đầu chơi cho đội trẻ Schalke từ năm 2001. Vào năm 2006, anh vô địch giải trẻ cùng đội U19 Schalke với cương vị đội trưởng. Vào tháng 1 năm 2007, anh ký hợp đồng chuyên nghiệp có thời hạn đến mùa giải 2009-10.

Vào tháng 9 năm 2007, Liên đoàn bóng đá Đức vinh danh Höwedes với Huân chương Fritz Walter là cầu thủ hay nhất trong nhóm tuổi của anh cho mùa giải 2006-07.

Trận đấu chuyên nghiệp đầu tiên của Höwedes là ở cúp C1 vào ngày 3 tháng 10 năm 2007.

Vào ngày 10 tháng 12 năm 2009 Höwedes gia hạn hợp đồng với Schalke 04 30 tháng 6 năm 2014.

Ngày 23 tháng 7 năm 2011, Höwedes đã trở thành đội trưởng của Schalke 04.

Ngày 09 Tháng 3 năm 2013, Höwedes gia hạn hợp đồng với Schalke, cho đến ngày 30 tháng 6 năm 2017.

Thi đấu quốc tế
Höwedes chơi cho đội bóng U18 và U19 và xuất hiện trong tất cả các trận đấu và bao gồm cả trận bán kết 2007 tại châu Âu UEFA U-19 vô địch bóng đá.

Năm 2009 cùng với Mats Hummels, Manuel Neuer, Sami Khedira, Mesut Oezil và Jerome Boateng vô địch UEFA U21 châu Âu với chiến thắng 4-0 của Đức trước nước Anh trong trận chung kết.

Ngày 29 tháng năm 2011, anh có trận ra mắt cho đội hình cấp cao trong trận giao hữu với Uruguay. Ngày 07 tháng 6 năm 2011, anh đã chơi trận đấu chính thức đầu tiên của mình đối đầu với Azerbaijan ở UEFA vòng loại Euro 2012, Đức thắng trận 3-1, Höwedes với đường kiến tạo đẹp đầu tiên, và ghi bàn bởi Mesut Oezil.

Höwedes được chọn cho đội tuyển Đức cho UEFA Euro 2012 nhưng chỉ với vai trò dự bị.

Ngày 15 tháng 8 năm 2012, anh ghi bàn thắng đầu tiên của mình trong trận giao hữu thua 1-3 với Argentina.

Sau khi ba lần được xuất hiện trong Vòng loại Giải vô địch bóng đá thế giới 2014, Höwedes đã có tên trong đội hình chính thức của Đức cho trận chung kết giải đấu. Anh đã có tên trong đội hình xuất phát vị trí hậu vệ cánh trái chống lại Bồ Đào Nha trong trận mở màn của đội, và lần đầu ra mắt giải đấu lớn nhất hành tinh của mình. Sau đó, anh đã cùng đội tuyển Đức dành cúp vàng trở thành Tân Vương của giải đấu quan trọng này. Trong trận chung kết World Cup 2014, Höwedes đã mém chút đã mở tỉ số bằng cách cú đánh đầu từ quả phạt góc của Toni Kroos ở những giây cuối cùng của hiệp 1 và bị tấn công bởi Vitaly Zdorovetskiy của ở phút thứ 82 của trận đấu. Höwedes cũng là một trong ba cầu thủ người Đức chơi trọn vẹn ở bảy trận ở World Cup 2014 cùng với thủ môn Manuel Neuer và đội trưởng Philipp Lahm.

Phong cách thi đấu

Howedes được xem là cầu thủ đa năng ở tất cả vị trí phòng ngự. Vị trí chơi chính của Howedes là trung tâm phòng thủ, nhưng anh cũng có thể được triển khai tài năng ở cánh trái lẫn cánh phải, đó là những vị trí chính Howedes được triển khai ở dưới thời Jens Keller. Vào bước đầu sự nghiệp bóng đá chuyên nghiệp của mình tại Schalke, Howedes chơi chủ yếu là một hậu vệ trái. Trong giai đoạn sự nghiệp bóng đá hồi trẻ, Howedes chủ yếu là chơi như một tiền vệ phòng ngự. Sức mạnh phòng thủ Howedes 'nằm trong khả năng của mình để luôn giành chiến thắng đấu tay đôi, khả năng thủ tốt là phong cách vững vàng. Howedes 'khả năng bật cao tốt là kiến tạo đường chuyền bằng đầu, và Howedes' được biết đến với khả năng chuyền bóng và chặn bóng tốt. Howedes cũng được biết đến với những đường kiến tạo đẹp và cũng sở hữu sức mạnh tuyệt vời.

Thống kê sự nghiệp

Câu lạc bộ

Đội tuyển quốc gia

Bàn thắng quốc tế

Danh hiệu

Club
 FC Schalke 04
 DFB-Pokal: 2010–11
 DFL-Supercup: 2011

Đội tuyển Đức
 FIFA World Cup: 2014
 UEFA European U21 Championship: 2009

Cá nhân
 Fritz Walter Medal U19 Gold Medal 2007

Tham khảo

Liên kết ngoài

Profile at Transfermarkt.de
Career stats at Fussballdaten.de

Sinh năm 1988
Cầu thủ bóng đá nam Đức
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2014
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá FC Schalke 04
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Bundesliga
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Đức
Cầu thủ đội tuyển bóng đá trẻ quốc gia Đức
Cầu thủ bóng đá Juventus
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Ý
Cầu thủ bóng đá Serie A
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Nga
Cầu thủ bóng đá nam Đức ở nước ngoài
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Đức


title: Oecetis numitor

text:
Oecetis numitor là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Oecetis


title: Osorno

text:
Osorno có thể chỉ:

Osorno, Chile, một thành phố ở Chile
Osorno (tỉnh), một tỉnh của Chile
Osorno (núi lửa), một ngọn núi lửa cao 2.661 mét ở Chile
Osorno la Mayor, một municipio ở tỉnh Palencia, Castile and León, Tây Ban Nha


title: Mạc Tử Dung

text:
Mạc Tử Dung (鄚子溶, ?-1780), là võ tướng trải hai triều chúa Nguyễn: Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Ánh trong lịch sử Việt Nam.

Thân thế và sự nghiệp
Mạc Tử Dung là người Hà Tiên, là con trai thứ năm của Đô đốc Mạc Thiên Tứ và Hiếu Túc Thái phu nhân (Nguyễn Hiếu Túc).

Sử liệu không cho biết gì về thời tuổi nhỏ ông. Mãi đến khi chúa Định vương Nguyễn Phúc Thuần dừng đóng ở Bến Nghé (thuộc Gia Định), vào tháng 2 năm Ất Mùi (1775), Mạc Thiên Tứ đem các con từ Trấn Giang (nay là vùng Cần Thơ), đến hành tại bái yết. Chúa khen và ủy lạo, gia thăng làm Đô đốc Quận công, cho con là Tử Dung làm Tham tướng Cai cơ, khiến điều về đạo Trấn Giang đóng giữ.

Kể từ khi được phong chức trên (1775) đến 1777, Mạc Tử Dung cùng với cha (Mạc Thiên Tứ) và các anh em khác là Mạc Tử Hoàng, Mạc Tử Thảng phò tá chúa Nguyễn Phúc Thuần, đóng giữ ở Trấn Giang và dốc sức phát triển vùng đất này.

Quyển Hà Tiên trấn Hiệp trấn Mạc thị gia phả (gọi tắt là Mạc thị gia phả) của Vũ Thế Dinh , kể:
Ông (Mạc Thiên Tứ) bảo quan Tham tướng (Mạc Tử Dung) chỉ huy binh sĩ vào đạo Đông Khẩu (Sa Đéc) tập hợp lính tráng ủng hộ vua, và kết hợp các đạo quân để đánh quân Tây Sơn. Địch thua phải rút lui. Tham tướng trở về Trấn Giang lập chướng ngại, chống giữ cửa thành. Rồi vào khoảng tháng Bảy năm Đinh Dậu (1777), ông (Mạc Thiên Tứ) phụng giá đưa vua (Định Vương Nguyễn Phúc Thuần) đi trước, giữ Tham tướng ở lại, vào đoạn sông hẹp (vùng đất Cần Thơ) đốn cây, chặt gỗ mà lấp bít đường nước..

Cũng vào năm ấy (1777), xa giá của Nguyễn Phúc Dương (tức Tân Chính Vương) bị quân Tây Sơn truy đuổi cũng chạy đến đây, nhưng vì binh lực của họ Mạc không cân sức, nên cuối cùng cả hai chúa Nguyễn (Nguyễn Phúc Thuần, Nguyễn Phúc Dương) đều bị bắt và bị giết chết.

Sách Hoàng Việt hưng long chí kể tiếp:
Sau khi Nguyễn Huệ đã giành được toàn thắng, bèn sai người đi dò xét tông tích Thế Tổ (Nguyễn Phúc Ánh, cháu của Nguyễn Phúc Thuần, người được kế ngôi lúc mới 17 tuổi, khi cả hai chúa Nguyễn đều bị giết chết), lại sai người đến Kiên Giang chiêu dụ Mạc Thiên Tứ. Thiên Tứ không chịu theo, bèn lánh ra Phú Quốc. Ít lâu sau, vua nước Xiêm là Trịnh quốc Anh sai sứ đón Thiên Tứ (cùng các con) sang Xiêm. Tôn Thất Xuân từ Long Xuyên (Cà Mau) chạy thoát ra hải đảo, rồi theo Mạc Thiên Tứ sang Xiêm xin cứu viện..

Kể về cái chết của nhiều người họ Mạc, trong số đó có Mạc Tử Duyên, sách Gia Định thành thông chí chép:
Canh Tý, năm thứ 3 (1780)...mùa hạ tháng 6, sai Cai cơ là Sâm Đức hầu, Tĩnh Viễn hầu làm sứ thần sang nước Xiêm. Vừa gặp tàu buôn của vua Xiêm về báo rằng, tàu (Xiêm) từ Quảng Đông (Trung Quốc) về, qua phần biển Hà Tiên bị chủ tướng là Chưởng cơ Thăng Bình hầu cướp của giết người. Phi Nhã Tân (Taksin, tức Trịnh Quốc Anh)<ref>sách Hoàng Việt hưng long chí ghi chú: Trịnh Quốc Anh là người Triều Châu, nhà Thanh. Cha tên là Yển, ngụ cư ở Xiêm làm quan trưởng đất Mường Tát. Ông Yển chết, Quốc Anh thay cha xưng là Phi Nhã Tân, có nghĩa là Quốc vương (tr. 78). Sách Nghiên cứu Hà Tiên ghi tên vua Xiêm này là Trịnh Tân. Và sách đã dẫn thêm một đoạn trong Lịch sử vương quốc Thái Lan': từ tháng 2 năm 1976 đến tháng 4 năm 1767, quân Miến Điện (hay Diến Điện) vây hãm rồi tàn phá kinh đô Ayuthya. Vua Xiêm và thái tử mất tích. Nhà nước hậu Ayuthya sụp đổ, loạn lạc nổi lên khắp nơi. Trịnh Tân (Phraya Tak) là một tướng gốc Hoa, cùng với 500 người chiếm cứ Chantaboun làm căn cứ. Tháng 10 năm 1767, họ chiếm lại Vọng Các (Bangkok), dân chúng đồng lòng tôn ông lên làm vua. Sau đó, Trịnh Tân đánh đuổi được quân Miến Điện. Vì thế, tác giả Nghiên cứu Hà Tiên kết luận Trịnh Tân không phải là người cưỡng đoạt (tiếm vị) ngôi vua Xiêm, như một số tác giả trước đây đã viết (tr. 156).</ref> giận lây, bỏ sứ giả vào ngục. Rồi thì Bồ Ông Giao từ Cao Miên về Xiêm tố cáo rằng nó bắt được thư mật của Gia Định khiến Xuân Quận Công (Tôn Thất Xuân) và Tông Quận Công (Mạc Thiên Tứ) làm nội ứng mưu lấy thành Vọng Các. Vua Xiêm tin lời, ngày mồng 5 tháng 10 bắt giam tra hỏi, đều kêu oan không nhận. Tham tướng Mạc Tử Dung cố sức cải là bị oan. Phi Nhã Tân bèn đánh chết. Tông Quận Công tự tử. Ngày 24 tháng 10 năm Canh Tý (1780), Xuân Quận Công, sứ thần nước ta, cùng con cháu người nhà của Tông Quận Công, cộng 53 người đều bị giết chết. Phàm nhân dân Việt Nam ở đất ấy đều bị đày ra biên thùy xa.

Năm 1788, theo Mạc thị gia phả, thì Cai cơ Mạc Công Bính, đem hài cốt Mạc Thiên Tích, Mạc Tử Dung...về cải táng nơi khu mộ dòng họ Mạc, trên núi Bình San, Hà Tiên.

Ngộ nhận

Họ Mạc có hai người làm Tham tướng, đó là Mạc Tử Dung và Mạc Tử Sanh.

Theo nhà nghiên cứu Trương Minh Đạt, thì không có ông nào mất ở Cần Thơ và những cái tên: cầu Tham Tướng, rạch Tham Tướng, chợ Tham Tướng (nay là chợ Xuân Khánh, thuộc phường Xuân Khánh, thành phố Cần Thơ), được đặt theo chức vụ của Mạc Tử Dung (Duyên). Vì theo Mạc thị gia phả, chính ông Duyên mới là người đã "lập chướng ngại chống giữ cửa thành...đốn cây chặt gỗ mà bít đường nước", và còn vì chỗ ấy, xưa là bản doanh của Tham tướng Duyên, chứ không phải của Mạc Tử Sanh như một số nguồn đã ghi .

Nguồn tham khảo
 Ngô Giáp Đậu, Hoàng Việt hưng long chí.Nhà xuất bản Văn Học, 1993, tr. 79
 Trương Minh Đạt, Nghiên cứu Hà Tiên, do Tạp chí Xưa & Nay và Nhà xuất bản Trẻ cùng ấn hành, 2008, tr. 137-148.
 Địa chí Cần Thơ, đoạn liên quan tại địa chỉ:
Huỳnh Minh, đoạn Mạc Tử Sanh trong Cần Thơ xưa tại địa chỉ:
 Nguyễn Q. Thắng & Nguyễn Bá Thế, Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1992, tr. 438.
 Nhiều người soạn (Huỳnh Ngọc Trảng chủ biên), Sổ tay hành hương đất phương Nam. Nhà xuất bản TP. Hồ Chí Minh, tr. 400.

Chú thích

Võ tướng chúa Nguyễn
Người Kiên Giang
Mất năm 1780
Người Đàng Trong
Người Minh Hương
Người Việt gốc Hoa
Người họ Mạc tại Việt Nam


title: Pistosia angulicollis

text:
Pistosia angulicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gestro miêu tả khoa học năm 1910.

Chú thích

Tham khảo

Pistosia


title: Diaphaenidea viridipennis

text:
Diaphaenidea viridipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1940.

Chú thích

Tham khảo

Diaphaenidea


title: Gabillou

text:
Gabillou là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Dordogne trong vùng Aquitaine của Pháp.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Gabillou trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Gabillou


title: Procraerus carinifrons

text:
Procraerus carinifrons là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Desbrochers des Loges miêu tả khoa học năm 1875.

Chú thích

Tham khảo

Procraerus


title: Veyrières, Corrèze

text:
Veyrières là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Tham khảo

Xã của Corrèze


title: Sân bay quốc tế Jomo Kenyatta

text:
Sân bay quốc tế Jomo Kenyatta,  tên trước đây là Sân bay Embakasi và Sân bay quốc tế Nairobi, là sân bay lớn nhất Kenya, cũng là sân bay lớn bận rộn nhất Đông Phi và Trung Phi. Đây là sân bay tấp nập thứ 7 ở châu Phi. Sân bay này được đặt tên theo thủ tướng và tổng thống đầu tiên của Kenya Jomo Kenyatta.

Sân bay Kenyatta nằm ở Embakasi, ngoại ô đông nam của Nairobi, Kenya, cách trung tâm thành phố 15 km. Đây là trung tâm chính của hãng hàng không Kenya Airways và Five Forty Aviation.

Năm 2006, sân bay này đã phục vụ hơn 4,4 triệu lượt khách.

Sân bay Nairobi Embakasi được thống đốc cuối cùng của Kenya Evelyn Baring khai trương tháng 5 năm 1958. Đúng ra sân bay được Nữ hoàng Elizabeth, Thái hậu, tuy nhiên, bà đã bị trễ ở Australia và không thể tham dự buổi lễ khai trương được.

Sau này, nhà ga hiện hữu đã được xây bên kia của đường băng và sân bay đã được đổi tên thành Sân bay quốc tế Jomo Kenyatta. Nhà ga cũ hiện hiện nay đôi khi được gọi là Sân bay cũ Embakasi và đang được Không quân Kenya sử dụng .

Ngày 14 tháng 10 năm 2005, Cục sân bay Kenya thông báo kế hoạch mở rộng sân bay này để nâng năng lực phục vụ sân bay này lên 9 triệu lượt khách mỗi năm với chi phí 100 triệu USD.

Hãng hàng không và tuyến bay

Hành khách

Sky Aero khai trương chuyến bay đến Kisumu và Mombasa tháng 5 năm 2014 nhưng ngừng hoạt động vài tháng sau đó.

Hàng hóa

Liên kết ngoài
 Kenya Airports Authority - Jomo Kenyatta International Airport

Ghi chú

Nairobi
Sân bay Kenya


title: Xylocopa merceti

text:
Xylocopa merceti là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Dusmet y Alonso mô tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1924


title: 3424 Nušl

text:
3424 Nušl là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1486.0746140 ngày (4.07 năm).

Nó được phát hiện ngày 14 tháng 2 năm 1982.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1982


title: Idiocera conchiformis

text:
Idiocera conchiformis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Idiocera
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Megastomatohyla nubicola

text:
Megastomatohyla nubicola là một loài ếch trong họ Nhái bén. Loài này đặc hữu México.
Môi trường sinh sống tự nhiên của chúng ở sông và montane ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng bị đe dọa bởi quá trình mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Santos-Barrera, G. & Canseco-Márquez, L. 2004. Megastomatohyla nubicola. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Megastomatohyla


title: Clucy

text:
Clucy là một xã trong vùng hành chính Franche-Comté, thuộc tỉnh Jura, quận Lons-le-Saunier, tổng Salins-les-Bains. Tọa độ địa lý của xã là 46° 56' vĩ độ bắc, 05° 54' kinh độ đông. Clucy nằm trên độ cao trung bình là 608 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 560 mét và điểm cao nhất là 718 mét. Xã có diện tích 5.13 km², dân số vào thời điểm 1999 là 72 người; mật độ dân số là 14 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Jura


title: Turris nodifera

text:
Turris nodifera là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Turris


title: Botryonopa bipunctata

text:
Botryonopa bipunctata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Botryonopa


title: 5840 Raybrown

text:
5840 Raybrown (1978 ON) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 5840 Raybrown

Thiên thể phát hiện năm 1978
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Francia

text:
Francia, còn gọi là Vương quốc Frank (, "Vương quốc của người Frank") hoặc Đế quốc Frank (), là lãnh thổ người Francia, một liên minh các bộ lạc Tây Germanic trong thời hậu kỳ cổ đại và sơ kỳ trung đại. Dưới những chiến dịch không ngừng nghỉ của Charles Martel, Pepin Lùn và Charlemagne, lãnh thổ của người Frank được mở rộng lớn nhất vào đấu thế kỷ thứ 9.

Truyền thống về việc phân chia gia tài giữa những người anh em khiến cho lãnh địa của người Frank dù là một chính thể nhưng được chia nhỏ ra thành những regna (vương quốc, tiểu vương quốc). Giới hạn địa lý và số lượng tiểu vương quốc thay đổi theo thời gian, từ Franken bao gồm từ đầu thế kỷ 6 Austrasia, nằm ở trung tâm sông Rhein và sông Maas ở phía bắc lục địa Âu châu; và cả Neustria phía bắc Loire và phía tây của Seine, mà đến thế kỷ 8 lại thống nhất lại thành Franken. Cuối cùng, việc sử dụng số ít cái tên Franken được chỉ tới Paris, khu vực châu thổ Seine xung quanh Paris, nơi ngày nay vẫn giữ cái tên Île-de-France, cái tên nền tảng cho tên của Vương quốc Pháp.

Lịch sử

Sự xuất hiện và thi di của người Francia
Tên tộc Francia xuất hiện lần đầu tiên trong sử liệu vào giữa thế kỷ 3 Tây lịch. Người ta tìm thấy ngôn từ thật sự tối cổ ghi về Francia mang tính lịch sử là 「Phờ-răng (francus hoặc franci）」 trong hành quân ca La Mã vào khoảng năm 241  và xuất hiện trong sách『 Hoàng đế liệt truyện 』vào thế kỷ IX và lưu truyền chí kim. Người Digan hay gọi là người Đức cư trú ở vùng trung lưu của sông Rhine xưng là 「người Francia」. Từ thế kỷ III đến thế kỷ IV, ,, , , , , xưng là 「người Francia」 trên phương diện sử liệu La Mã. Tên này chỉ là tên mà người La Ma gọi Francia, và không rõ liệu các bộ lạc người Đức được gọi bằng tên này thực tế có phải là do ý thức đồng tộc hay không. Việc các chư bộ tộc này cư trú ở địa đới biên cảnh của Đế quốc La Mã đã đặt họ cùng một cộng đồng chính trị bất định với người La Mã, điều này có thể bồi dưỡng ý thức cộng tộc tự thân hai dân tộc với nhau..

Vua chúa
Các vua của đế chế Franks:
 Vua người Frank Ripuarians (Frank "đồng bằng"):
 Ascaric: 295 - 306
 Merogais: 306
 Mallobaudes: 350 - 380
 Genobaud: 380 - 388
 Sunno: 388 - 390
 Marcomer: 390 - 399
 Pharamond: 400 - 427, con trai của Marcomer
 Chlodio: 420 - 448
 Theudemeres: 422
 Aegidius: 450 - 465
 Sigobert the Lame: 483 - 507, sau bị con trai là Chlodoric ám sát chết năm 507.
 Chlodoric: 507 - 509
 Vua người Frank Salian (Frank "miền biển"):
 Chlodio: 426 - 447, con trai của vua Theudemeres, vua của vùng Dispargum và Tournai.
 Merovech: 447 - 458
 Childeric I: 458-481
 Clovis I: 481 - 511

+ Năm 509, Clovis thống nhất hai bộ lạc Frank Salian và Frank Ripuarians, thành lập vương quốc Frank thống nhất (lần đầu tiên) dưới sự thống trị của vương triều Meroving. Sau khi Clovis I chết năm 511, vương quốc Frank bị chia thành 4 vùng cho bốn con trai cai trị, kéo dài đến năm 613:
 Vùng Soisson:(về sau đổi thành Neustria)
 Chlothar I: 511 - 561
 Chilperic I: 561 - 584
 Chlothar II: 584 - 629
 Vùng Paris:
 Childebert I: 511 - 558
 Charibert I: 561 - 567
 Vùng Orlean: (sau đổi thành Burgundy)
 Chlodomer: 511 - 524
 Guntram: 561 - 592
 Theuderic II: 595 - 613
 Sigebert II: 613
 Vùng Reims và Metz: (sau đổi thành Austrasia)
 Theuderic I: 511 - 534
 Theudebert I: 534 - 548
 Theudebald: 548 - 555
 Sigebert I: 561 - 575
 Childebert II: 575 - 595
 Theudebert II: 595 - 612
+ Năm 558, Chlothar I thống nhất vương quốc lần thứ hai. Sau khi ông chết, vương quốc lại bị chia cắt.

+ Năm 613, Chlothar II (584 - 629) đánh bại Sigebert II và nhiếp chính Brunhilda và thống nhất vương quốc lần 3. Để xoa dịu sự chống đối, tranh giành quyền lực giữa các con và quần thần, năm 623, ông 1 lần nữa lại phân chia vương quốc thành 4 vùng Neustria; Aquitaine; Austrasia; Burgundy

Năm 629, dưới thời Dagobert (con trai của Chlothar II), ông cai trị cả ba vùng Neustria, Austrasia và Burgundy, nhường vùng Aquitaine cho người anh em là Charibert II (629-632) và Chilperic (632); năm 634 ông lại tách vùng Austrasia cho Sigebert, và tự cai trị độc lập 2 vùng còn lại:
 Vùng Neustria và Burgundy:
 Dagobert I: 634 - 639
 Clovis II: 639-655
 Chlothar III: 655-673
 Theuderic III: 673
 Childeric II: 673-675
 Theuderic III: 675-691
 Vùng Austrasia:
 Sigebert III: 634 - 656
 Childebert: 656 - 661
 Childeric II: 662 - 675
 Clovis III: 675 - 676
 Dagobert II: 676 - 679
+ Năm 679, Theuderic III thống nhất lần 3, thành lập vương quốc Frank thống nhất.

Theuderic III: 679 - 691

Clovis IV: 691 - 695

Childebert III: 695 - 711

Dagobert III: 711 - 715

Chilperic II: 715 - 720

Chlothar IV: 717 - 718

Theuderic IV: 720-737

Dagobert III: 737 - 743

Childeric III: 743 - 752

Vương triều Caroling:

Pépin II "Trẻ": 752 - 768

Carloman I: 768 - 771

Charles I "Đại đế" (Charlemagne): 768 - 814

Louis I "Sùng đạo": 814 - 840

Lothair I: 840 - 843

+ Tháng 8/843, ba người con của Louis là Lothaire, Louis "người man di" (German) và Charles "Hói đầu" đã ký Hiệp ước Verdun (traité de Verdun), theo đó vương quốc Frank thống nhất bị chia thành 3 vương quốc là Tây Frank (Pháp), Trung Frank (Italia) Đông Frank (Đức):

A. Vương quốc Tây Francia (Pháp)
 Charles II "Hói đầu": 843–877, vua của Ý và là Hoàng đế của "Đế quốc Thánh La Mã" từ năm 875
+ Aquitaine: Charles the Child, 855–866; Louis the Stammerer, 866–877.
 Louis II "Nói lắp": 877–879
 Louis III: 879–882
 Carloman II: 879–884
 Charles III "To Béo": 884–888, Hoàng đế của "Đế quốc Thánh La Mã" từ năm 881
 Odo: 888–898
Aquitaine: Ranulf II, 888–889 (Ramnulfid, không thuộc tộc Karolinger)
 Charles III "Đơn giản": 898–922
 Robert I: 922–923
 Rudolph: 923–936
 Louis IV the Transmarinus: 936–954
 Lothair II: 954–986
 Aquitaine: Louis the Sluggard, 980–986
 Louis V "kẻ lười biếng": 986–987
B. Vương quốc Trung tâm Francia (Italia):
 Lothair I: 843–855, làm Hoàng đế của "Đế quốc Thánh La Mã" 2 lần (824, 840)
 Italy: Lothair I, 818-855; Louis II, đồng cai trị với cha từ 839–855
Sau khi Lothair chết, vương quốc được chia lại cho 3 người con của ông:
 Louis II, 855–875, con cả của Lothair và thay cha làm Hoàng đế của "Đế quốc Thánh La Mã", vua Italia.
 Lothair II, 855–869, con thứ hai của Lothair, nhận phần đất phía bắc của vương quốc và đặt tên là "Lotharingia" (Lorraine)
 Charles, 855–863, con út của Lothair, nhận phần đất phía nam của vương quốc và đặt tên là "Burgonde".
C. Vương quốc Đông Francia (Đức):
 Louis II "người man di" (German): 843–876
 Bavaria: Carloman, đồng cai trị từ 864–876
Louis chia đất cho ba con trai, sau năm 887 thì thống nhất đất đai về tay một người cháu của ông:
 Carloman, vua Bavaria 876–880. vua Italy 877
 Louis III"Trẻ", vua Saxony, Franconia và Thuringia từ 876–882, thừa hưởng vùng đất Bayern từ tay của anh trai là Carloman năm 880
 Charles III "To Béo", vua Swabia, Alemannia and Rhaetia 876–887, thừa hưởng vùng đất Italia từ tay của anh trai là Carloman năm 879, thừa hưởng vùng đất còn lại ở Đông Francia từ tay anh trai là Louis năm 882. Hoàng đế năm 881
Sau khi Charles "To Béo" bi truất ngôi vua, vùng đất Đông Francia rơi vào tay cháu trai là Arnulf:
 Arnulf, 887–899, vua Italia và là Hoàng đế từ năm 896
 Italy: Ratold, 896
 Lotharingia: Zwentibold, 895–900
 Louis "Trẻ con", 899–911, vua cuối cùng của triều đại Caroling. Sau khi ông mất, quyền lực rợi vào tay của Konrad xứ Francoine và đế chế Frank chính thức tan rã hoàn toàn.

Xem thêm
 Người Frank

Chú thích

Liên kết
TABLE. Capitals of the Frankish Kingdom according to the years, in 509 - 800

Cựu đế quốc
Cựu quốc gia châu Âu
Người Frank
Cựu đế quốc châu Âu
Cựu quốc gia quân chủ châu Âu
Cựu vương quốc
Francia
Vương quốc German


title: Lasioglossum atasum

text:
Lasioglossum atasum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1928.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1928


title: Sumitrosis fryi

text:
Sumitrosis fryi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1885.

Chú thích

Tham khảo

Sumitrosis


title: 10361 Bunsen

text:
10361 Bunsen (1994 PR20) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 10361 Bunsen

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1994


title: Cophixalus monticola

text:
Cophixalus monticola (tên tiếng Anh: Mountain-top Nursery-frog) là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Úc.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Hero, J.-M., Hoskin, C. & McDonald, K. 2004. Cophixalus monticola. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Cophixalus
Động vật lưỡng cư Queensland


title: Crysis

text:
Crysis là trò chơi điện tử khoa học viễn tưởng bắn súng góc nhìn thứ nhất phát triển bởi Crytek (chi nhánh tại Frankfurt, Đức) và phát hành bởi Electronic Arts cho hệ điều hành Windows vào tháng 11 năm 2007. Đây một trong bộ ba phần mà nhà phát triển dư tính thực hiện. Một phiên bản khác có tên Crysis Warhead phát hành vào ngày 12 tháng 9 năm 2008, trò chơi lấy bối cảnh và có lối chơi giống như Crysis nhưng cốt truyện đi theo một diễn biến khác. Crysis, Crysis Warhead và phiên bản chuyên dùng chơi nối mạng là Crysis Wars được phát hành thành một gói có tên Crysis Maximum Edition vào ngày 05 tháng 5 năm 2009. Phiên bản tiếp theo của nó là Crysis 2 phát hành vào ngày 22 tháng 3 năm 2011.

Trò chơi lấy bối cảnh năm 2020 một cấu trúc khổng lồ do người ngoài hành tinh tạo ra được phát hiện chôn trong ngọn núi thuộc quần đảo Lingshan phía Đông Philippines. Trong phần chơi đơn người chơi sẽ vào vai Jake Dunn với biệt danh Nomad thuộc lực lượng Delta Force. Nomad được trang bị nhiều vũ khí và dụng cụ hỗ trợ hiện đại của tương lai, trong đó đặc biệt là áo giáp Nano một trong những trang bị mà các lực lượng quân sự đang cố gắng phát triển. Trong Crysis người chơi sẽ chiến đấu với cả hai kẻ thù là quân lính Triều Tiên đang dự tính chiếm cấu trúc này trước cùng sinh vật ngoài trái đất đang dự tính trỗi dậy và đóng băng trái đất trong các môi trường khác nhau trên và xung quanh đảo.

Tổng quan

Cốt truyện
: Nội dung sau đây có thể cho bạn biết trước nội dung của game.
Trò chơi bắt đầu vào năm 2020 khi quân đội Triều Tiên, được lãnh đạo bởi Tướng Ri-Chan Kyong, kiểm soát đảo Lingshan. Một đoàn các nhà khảo cổ người Mỹ, lãnh đạo bởi Tiến sĩ Rosenthal, gửi một tín hiệu khẩn cấp cho biết họ đã phát hiện ra một cái gì đó mà có thể thay đổi thế giới. Do đó đội Raptor được gửi tới đảo, với nhiệm vụ chính là sơ tán và bảo vệ các thông tin giá trị mà họ có. Đội bao gồm Nomad, Psycho, Aztec, Jester và đội trưởng Prophet, được trang bị Nanosuits, giúp bảo vệ khỏi đạn và các vụ nổ cũng như tăng sức mạnh và kĩ năng. Khi họ nhảy xuống đảo, một vật thể bay không xác định đập vào Nomad, và đội bị chia ra. Vụ tai nạn đã làm vô hiệu hóa Nanosuit của Nomad và phá hủy dù, nhưng anh ta vẫn sống vì hạ cánh xuống nước và bộ đồ đã chịu tác động của việc hạ cánh. Sau khi lên bờ, Prophet sửa lại bộ đồ của Nomad.

Đội Raptor tập hợp lại sau cú nhảy, Aztec bị giết vật thể chưa biết. Khi đội tìm thấy anh ta, họ khám phá thứ giết anh ta cũng đã giết và chia cắt đội KPA gần đó. Các thành viên còn lại bắt đầu nhiệm vụ. Trên đường đi họ tìm ra con thuyền chở con tin bị đóng băng trên ngọn đồi gần bờ biển. Họ nhìn thấy người ngoài hành tinh, thứ mà đã tấn công đội, một thiết bị bay của người ngoài hành tinh lẻn vào đội và chụp lấy Jester, giết anh ta một cách nhanh chóng. Con tin đầu tiên đội giải cứu là đặc vụ CIA, người được gửi đến để theo dõi Tiến sĩ Rosenthal. Trong rừng, Nomad tìm thấy con tin khác tên Badowski chết với mảnh băng sau lưng, giống như cuộc chiến của KPA và thiết bị ngoài hành tinh gần đó. Sau khi Nomad tập hợp lại với Prophet, Prophet bị giết bởi một thiết bị bay khác. Sau đó Nomad liên lạc với chỉ huy Clarence Strickland của quân đội Mỹ nếu muốn hủy nhiệm vụ khi có nhiều thành viên trong đội bị giết hoặc mất tích, Nomad từ chối, anh ta nói có thể hoàn thành nhiệm vụ.

Nomad tìm đường đến khu nghiên cứu của Tiến sĩ Rosenthal, nơi mà ông ta tìm ra một tảng hóa thạch 2 triệu năm tuổi. Các hiện vật được khai quật giống như những thứ đã tấn công đội. Rosenthal cũng thấy các vật thể tương tự ở Afghanistan và Siberia, cho thấy rằng người ngoài hành tinh xuất hiện ở toàn cầu, không chỉ trên hòn đảo này. Trong khi Rosenthal quét các vật thể, nó phát ra xung năng lượng đóng băng Tiến sĩ Rosenthal. Nanosuit của Nomad đã cứu anh ta. Nomad sau đó hẹn với một VTOL, sau khi loại bỏ bốn người thuộc nhóm lực lượng đặc biệt KPA được trang bị Nanosuit gần khu vực hạ cánh. Ông thông báo cho cấp trên của mình về điều này, bởi vì quân đội Mỹ đã hy vọng ngăn chặn người Triều Tiên tiếp thu công nghệ Nanosuit.

Quân đội Mỹ sau đó bắt đầu một cuộc xâm lược toàn diện trên hòn đảo, dẫn đầu bởi Thiếu tá Strickland. Khi các lực lượng Mỹ tiếp tục đến khu vực khai quật chính, ngọn núi trung tâm trên đảo bắt đầu tan rã, để lộ ra một cấu trúc ngoài hành tinh khổng lồ bên trong, gần bằng kích thước của ngọn núi. Nomad đi vào khu vực khai quật tại chân núi, nhưng bị bắt bởi quân của Kyong. Kyong vô hiệu hóa Nanosuit của Nomad, và đồng hồ Nomad, bất lực, khi Kyong bắn một con tin vào đầu và sau đó kích nổ bom để mở cấu trúc. Một xung năng lượng phát ra từ cấu trúc và giết chết quân của Kyong; xung cũng kích hoạt Nanosuit của Nomad. Kyong, cũng mặc một chiếc Nanosuit, tấn công Nomad, nhưng Nomad giết ông ta. Khi núi tiếp tục bị sụp đổ, VTOL đã di tản con tin cuối cùng, con gái của Tiến sĩ Rosenthal, Helena, nhưng không thể cứu được Nomad.

Nomad bị mắc kẹt và quyết định tiếp tục với cấu trúc ngoài hành tinh. Nó sớm biến thành một môi trường không trọng lực. Nomad sử dụng thủy lực của mình để di chuyển và gặp những người ngoài hành tinh thù địch. Anh cũng thấy một lực lượng xâm lược có thể bao gồm nhiều người máy ngoài hành tinh. Nomad đã trốn thoát, nhưng cấu trúc tạo ra một khối năng lượng khổng lồ đóng băng mọi thứ bên trong cấu trúc của nó đến -200 °F (-129 °C). Khi ở bên ngoài, Nomad bị tấn công bởi nhiều người máy ngoài hành tinh khác nhau trước khi tìm ra Prophet. Prophet đã có thể chế tạo vũ khí bằng cách sử dụng công nghệ của người ngoài hành tinh, Máy gia tốc phân tử (MOAC). Nanosuit của Prophet trục trặc, yêu cầu anh ta phải dừng lại và nạp bằng nguồn nhiệt, chẳng hạn như các xác tàu cháy của xe quân sự. Cả hai rời khu vực băng và giải cứu Helena, người mà VTOL đã bị rơi. Prophet rời đi với Helena trên một VTOL khác. Tại điểm sơ tán của Hoa Kỳ, một trong những VTOL cuối cùng giải cứu Nomad khỏi một exosuit ngoài hành tinh có bốn chân không thể ngăn cản. Khi exosuit về để tiêu diệt VTOL, Major Strickland thu hút sự chú ý của nó bằng cách bắn vào nó bằng cách sử dụng một khẩu súng máy và exosuit đã giết Strickland. Khi họ rời đảo, phi công bị giết và động cơ bị hư hại. Nomad bay VTOL trở lại tàu sân bay USS Constitution (CVN-80)) trong khi chống lại người ngoài hành tinh trên đường đi.

Khi đến nơi, anh gặp lại với Psycho và sau đó gặp Đô đốc Richard Morrison giải thích rằng một cuộc tấn công hạt nhân đã được lệnh tấn công khu vực băng. Helena cảnh báo ông rằng người ngoài hành tinh có thể hấp thụ năng lượng, nhưng Đô đốc lờ cô đi. Prophet bay một VTOL trở lại đảo để chống lại mệnh lệnh. Mặc cho sự rời khỏi của Prophet, tên lửa hạt nhân được phóng ra tới khu vực băng. Vụ nổ làm cho khu vực băng mở rộng và thúc đẩy một cuộc phản công lớn của người ngoài hành tinh.

Nomad được lệnh sửa chữa một trong những lò phản ứng hạt nhân bị hư hỏng. Nanosuit có khả năng chống lại bức xạ cao, dẫu cho phơi nhiễm kéo dài rất nguy hiểm. Trong khi Nomad đang ở trong phòng lò phản ứng, Helena gửi một tín hiệu thử nghiệm qua bộ đồ của Nomad khiến cho nhiều cỗ máy ngoài hành tinh hấp thụ quá nhiều năng lượng bị quá tải và phá hủy chúng. Khi Nomad trở về boong máy bay, Đô đốc Morrison bị giết và Nomad lấy nguyên mẫu TAC-Cannon. Trên boong máy bay, Nomad chiến đấu với một exosuit ngoài hành tinh tương tự như thứ đã giết Strickland. Một tàu chiến ngoài hành tinh khổng lồ sau đó nổi lên từ biển, và Helena đã vô hiệu lá chắn của nó bằng cách gửi một tín hiệu thông qua Nanosuit của Nomad. Nomad sau đó sử dụng TAC-Cannon để tiêu diệt tàu chiến ngoài hành tinh, tàu chiến rơi xuống và tàu sân bay bắt đầu chìm. Nomad chạy qua boong máy bay và nhảy khỏi tàu sân bay vào VTOL đang chờ đợi, được điều khiển bởi Psycho. Khi chúng bay đi, Helena gần như bị lôi ra khỏi máy bay bởi trường năng lượng được tạo ra bởi chiến hạm ngoài hành tinh bị phá hủy. Con tàu kéo Constitution xuống dưới mặt nước và bốc hơi, tạo ra một cơn lốc lớn nhấn chìm và phá hủy toàn bộ hạm đội tàu sân bay. Psycho sau đó nhận được một tin truyền dẫn rằng có một nhóm tấn công tàu sân bay nữa đang trên đường đến và đề nghị gặp họ. Nomad phản đối, cho rằng kể từ khi họ biết cách đánh bại người ngoài hành tinh, họ cần phải tiếp tục chiến đấu. Một tin truyền dẫn từ Prophet, người ở trong bãi năng lượng trên đảo, sau đó đã được nhận. VTOL sau đó được nhìn thấy quay đầu và trở lại hòn đảo.

Phát triển

Game engine
Crysis sử dụng giao diện lập trình ứng dụng của Microsoft là Direct3D 10 để dựng hình đồ họa, nó bao gồm luôn trình soạn thảo đã được sửa đổi để sử dụng bởi Crytek để dựng nên trò chơi. Trò chơi sử dụng công cụ mới là CryEngine 2 phiên bản cải tiến của CryEngine sử dụng trong Far Cry. CryEngine 2 là một trong những công cụ đầu tiên sử dụng Direct3D 10 (DirectX 10) dùng trên hệ điều hành Windows Vista, nhưng nó cũng dùng DirectX 9 để chạy trên Windows Vista và Windows XP

Roy Taylor, Phó Chủ tịch khâu Quan hệ tại NVIDIA đã nói về độ phức tạp của công cụ dựng hình này bắt đầu với việc Crysis có hàng triệu mã lệnh, sử dụng đến 1 GB hình ảnh phủ bề mặt và 85.000 hiệu ứng.

Việc thiết lập độ phân giải, cấu hình và các hiệu ứng cao nhất là không khả thi khi Crysis lần đầu tiên phát hành trên máy tính.

Đón nhận

Đánh giá

Khi phát hành Crysis đã nhận được rất nhiều nhận xét tích cực. Trò chơi được đánh giá với số điểm là 98% trên tạp chí PC Gamer trong số phát hành ngày lễ 2007, điều này khiến nó trở thành một trong những trò chơi được PC Gamer đánh giá cao nhất cùng với Half-Life 2 và Sid Meier's Alpha Centauri. GameSpot thì đánh giá trò chơi với số điểm là 9.5 trên 10 với lời nhận định "Trò chơi dễ dàng trở thành trò bắn súng hay nhất". GameSpy đánh giá trò chơi với số điểm là 4.5 trên 5 nói rằng ý tưởng về bộ giáp là rất hay nhưng phần chơi nối mạng không có phần đối đầu nhau. X-Play thì cho 3 trên 5 điểm với việc khen ngợi hình ảnh và hiệu ứng vật lý nhưng chỉ trích cấu hình quá mạnh vượt tầm với của những người chơi có máy với cấu hình trung bình. GamePro đánh giá Crysis đạt 4.75 trên 5 và đánh giá "Trò chơi là một bước tiến lớn của trò chơi máy tính" nhưng cũng nói là trò chơi có bước tiến lớn đến đòi hỏi cấu hình cực mạnh. IGN thì đánh giá số điểm là 9.4 trên 10.

Doanh thu
Theo The simExchange thì NPD Group đã chuyển 86.633 bản đến các điểm bán lẻ trong hai tuần đầu phát hành tại thị trường Bắc Mỹ, khi số lượng chuyển đi này vượt mong đợi của họ thì doanh số bán hành tổng thể được xem là đáng thất vọng. Hai tháng sau khi Electronic Arts tổng kết quý thì báo cáo nói rằng Crysis đã đạt đến mốc 1 triệu bản được phát hành vượt mong đợi của họ. Tháng 6 năm 2008, Cevat nói rằng trong khi hy vọng của họ đã không được đáp ứng khi phát hành trên các hệ máy sử dụng tay cầm, thì trò chơi đã đạt đến kỳ vọng của họ khi đến tháng 8 năm 2008 trò chơi đã mang lại 22 triệu USD lợi nhuận cho họ. Đến tháng 5 năm 2010 đã có 3 triệu bản được tiêu thụ đã khiến nó trở thành một trong các trò chơi bán chạy nhất mọi thời đại.

Danh hiệu
GameSpot đã trao danh hiệu Trò bắn súng hay nhất năm 2007 cùng danh hiệu Đồ họa đẹp nhất: Kỹ thuật và Trò chơi máy tính hay nhất. PC Gamer đã trao danh hiệu Trò chơi của năm và Trò chơi hành động của năm. Gamereactor thì trao danh hiệu Trò chơi hành động hay nhất năm 2007. IGN trao cho Crysis danh hiệu Sự lựa chọn hoàn hảo.

Crysis Warhead
Crysis đã được công bố là game đầu tiên trong bộ ba của Crytek. Mặc dù vậy, trò chơi tiếp theo được phát hành dưới tên Crysis không phải là chương thứ hai trong bộ ba. Được phát hành trên Microsoft Windows vào ngày 16 tháng 9 năm 2008 tại Bắc Mỹ và ngày 19 tháng 9 năm 2008 tại châu Âu, Crysis Warhead là một bản mở rộng độc lập cho phép người chơi chơi theo câu chuyện được kể trong Crysis gốc, nhưng lần này qua góc nhìn của Sgt. Michael Sykes, còn được gọi là "Psycho".

Liên kết ngoài
 Crytek's Crysis page
 Crysis Strategy Wiki
 Crysis Official Trailer
 Crysis: EA UK website
 Crysis: EA Games official Crysis website

Crysis
Trò chơi điện tử năm 2007
Trò chơi trên Windows
Trò chơi của Electronic Arts
Trò chơi điện tử có bản mở rộng
Trò chơi điện tử khoa học viễn tưởng
Bắn súng góc nhìn người thứ nhất
Trò chơi trực tuyến nhiều người cùng chơi
Trò chơi Nintendo Switch
Trò chơi PlayStation 3
Trò chơi Xbox 360
Trò chơi PlayStation 4
Trò chơi Xbox One


title: Rhipidia hariola

text:
Rhipidia hariola là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Rhipidia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Kot Adu

text:
Kot Adu là một thành phố thuộc Punjab, Pakistan. Thành phố có dân số ước tính năm 2010 là 120.479 người. Đây là thành phố lớn thứ 58 về dân số tại quốc gia này và là thành phố lớn thứ của tỉnh Punjab. Thành phố được chia thành 28 Hội đồng Liên minh. Thành phốnằm ở phần phía nam của tỉnh Punjab, và là một thành phố có chiều dày lịch sử. Thành phố được xây dựng ngay phía đông của sông Indus, cự ly khoảng 866 km so với Karachi, 600 km so với Islamabad, 100 km từ Multan, 80 km DGKhan, 60 km từ Muzaffargarh, 60 km từ Layyah km 16 từ Taunsa Barrage. Đây là nơi sinh của nhà văn nổi tiếng Shri Chandragupta Vidyalankar.
Thành phố Kot Adu là một thành phố lịch sử và thịnh vượng, thu hút một lượng khách du lịch mỗi năm đặc biệt là sông Indus và khu vườn công cộng.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố của Pakistan
Punjab (Pakistan)
Kot Adu


title: Pseudopanurgus fuscicornis

text:
Pseudopanurgus fuscicornis là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1973.

Chú thích

Tham khảo

Pseudopanurgus
Động vật được mô tả năm 1973


title: Laiz

text:
Laiz là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Tamsica geralea

text:
Tamsica geralea là một loài bướm đêm thuộc họ Crambidae. Nó là loài đặc hữu của Kauai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 8, Pyraloidea

Tamsica
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Fluxinella stellaris

text:
Fluxinella stellaris là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Seguenziidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Fluxinella


title: Yemmiganur

text:
Yemmiganur là một thành phố và khu đô thị của quận Kurnool thuộc bang Andhra Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Yemmiganur có dân số 76.428 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Yemmiganur có tỷ lệ 50% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 61%, và tỷ lệ cho phái nữ là 39%. Tại Yemmiganur, 14% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Andhra Pradesh


title: Champcueil

text:
Champcueil là một xã ở tỉnh Essonne thuộc vùng Île-de-France miền bắc nước Pháp.

Theo điều tra dân số năm 1999, dân số xã này là .

Danh xưng cư dân địa phương Champcueil trong tiếng Pháp là Champcueillois.

Tham khảo

Mayors of Essonne Association
 INSEE commune file

Liên kết ngoài
Mérimée database - Cultural heritage
Land use (IAURIF)

Xã của Essonne


title: Dicranomyia ushas

text:
Dicranomyia ushas là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Choluteca (tỉnh)

text:
Choluteca là một trong 18 tỉnh (departamentos) của Honduras. Đây là tỉnh cực nam của Honduras, giáp với vịnh Fonseca về phía tây và các tỉnh Nuevo Segovia, Madriz, Chinandega của Nicaragua về phía đông và nam.

Tỉnh lỵ là thành phố Choluteca. Sông Choluteca chảy qua tỉnh này. Tỉnh có diện tích 4.211 km&sup2, dân số năm 2005 ước khoảng 420.350 người.

Tỉnh Choluteca được lập năm 1825 làm một trong những tỉnh đầu tiên sau thuộc địa của Honduras. Tỉnh có ranh giới như hiện nay vào năm 1893 khi Valle đã được tách ra từ phần cực tây của tỉnh.

Các đô thị

 Apacilagua
 Choluteca
 Concepción de María
 Duyure
 El Corpus
 El Triunfo
 Marcovia
 Morolica
 Namasigue
 Orocuina
 Pespire
 San Antonio de Flores
 San Isidro
 San José
 San Marcos de Colón
 Santa Ana de Yusguare

Tham khảo

|

Tỉnh của Honduras


title: Otopharynx selenurus

text:
Otopharynx selenurus là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Malawi, Mozambique, và Tanzania. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Kasembe, J. 2005. Otopharynx selenurus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Otopharynx