title: Cola suboppositifolia

text:
Cola suboppositifolia là một loài thực vật có hoa thuộc họ Sterculiaceae.
Loài này chỉ có ở Cameroon.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừngs ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Cheek, M. 2003. Cola suboppositifolia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Chi Cô la
Thực vật Cameroon
Thực vật dễ tổn thương


title: Quang Lý

text:
NSƯT Quang Lý (5 tháng 4 năm 1949 – 1 tháng 12 năm 2016) tên thật là Phan Hữu Lý, là một ca sĩ người Việt Nam. Ông được khán giả đánh giá là một trong những giọng ca được yêu thích nhất của dòng nhạc trữ tình Việt Nam từ sau 1975. Ông đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ ưu tú do có nhiều đóng góp cho nền âm nhạc Việt Nam.

Tiểu sử
Quang Lý sinh ra trong một gia đình gốc Hải Phòng tại Bangkok. Năm 9 tuổi, ông theo gia đình về Việt Nam định cư ở Hải Phòng. Ông lập gia đình năm 25 tuổi. Những ngày đầu trong sự nghiệp hoạt động nghệ thuật, Quang Lý công tác tại Đài Tiếng nói Việt Nam, Đoàn ca múa nhạc Hải Phòng. Đầu những năm 70, ông tham gia vào Đoàn văn công Đài Phát Thanh Giải Phóng. Đến năm 1983, Quang Lý đưa gia đình vào Thành phố Hồ Chí Minh rồi làm việc tại đoàn ca múa nhạc Bông Sen cho đến bây giờ. Trong những năm qua, ông cũng làm công tác giảng dạy thanh nhạc tại Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh.

Hơn 40 năm ca hát, ông vẫn luôn dành tình cảm cho những chiến sĩ năm xưa ngoài mặt trận. Những bản tình ca ông hát dường như không có tuổi, dù đã nghe bao nhiêu lần, nhưng những khán giả say mê giọng hát của Quang Lý vẫn muốn ông cất lên những lời bài ca cũ bằng chất giọng trầm ấm, trữ tình.

Năm 2004, NSƯT Quang Lý được mời có mặt trong Hội đồng Nghệ thuật xuyên suốt của chương trình Sao Mai Điểm Hẹn do Đài Truyền hình Việt Nam do VTV3 thực hiện. Bằng những lời góp ý chân tình, thẳng thắn, những nhận xét chuyên môn đúng đắn, ông đã phần nào góp công tìm ra những gương mặt thực tài mới cho nền âm nhạc Việt Nam.

Năm 2006, NSƯT Quang Lý phát hành album Vọng Âm Sóng. Khác với những album khác, thường lấy một ca khúc làm chủ đề album thì Nghệ sĩ ưu tú Quang Lý đã được nhà thơ Đỗ Trung Quân với vai trò là một người bạn đã tặng riêng cho ông đề tựa album với lời dẫn: "Sở hữu một giọng hát đẹp đến hiếm hoi, Nghệ sĩ ưu tú Quang Lý vẫn là một bảo đảm thuần nhã, trữ tình cho sự thể hiện những ca khúc danh tiếng của những tiếng sóng, của những dòng sông trôi qua album này".

Những ngày đầu tháng 11/2009, NSƯT Quang Lý đã cho ra mắt album mới của mình với tựa đề "Cung Trầm", đặc biệt trong album này có 8 bài hát do ông sáng tác, một bước ngoặt mới trên con đường nghệ thuật của ông.

Ông đột ngột qua đời lúc 9h sáng ngày 1 tháng 12 năm 2016 do nhồi máu cơ tim.

Danh sách đĩa nhạc
 Cho em và cũng là cho anh - Quang Lý (2006)
 Mùa thu & nỗi nhớ

Tham khảo

Ca sĩ nhạc trữ tình Việt Nam
Người Việt sinh tại Thái Lan
Người Hải Phòng
Ca sĩ Hải Phòng
Sinh năm 1949
Mất năm 2016


title: Phoebe nanmu

text:
Phoebe nanmu (sụ nam mộc) là một loài cây gỗ thường xanh thuộc họ Lauraceae. Đây là loài đặc hữu của phía nam Trung Quốc và Việt Nam. P. nanmu hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống chủ yếu do khai thác gỗ quá mức.

P. nanmu là một cây gỗ to, lớn chậm, thân mọc thẳng cao 10 đến 40 mét, đường kính thân cây 50 đến 100 cm. Gỗ thường dùng trong xây dựng hoặc làm đồ gỗ mỹ nghệ vì chúng chịu sâu mọt tốt, rắn chắc, màu đẹp từ nâu ôliu đến nâu đỏ. Tử Cấm Thành ban đầu được hoàng đế nhà Minh Chu Đệ cho xây bằng gỗ P. nanmu. Do chúng chịu được mối mọt chúng cũng được dùng để đóng thuyền.

Ghi chú

Tham khảo
 "Phoebe nanmu"  World Conservation Monitoring Centre, United Nations Environment Programme

Liên kết ngoài
 "Phoebe nanmu" Zipcode Zoo, the BayScience Foundation, Inc.

Chi Re trắng
Thực vật Trung Quốc


title: Gnophomyia argutula

text:
Gnophomyia argutula là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gnophomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Cartago

text:
Cartago có thể là:

 Cartago, Costa Rica, thủ phủ của tỉnh Cartago
 Cartago, Valle del Cauca, Colombia
 Cartago, California, Mỹ


title: Lepidochrysops patricia

text:
The Patrician Blue (Lepidochrysops patricia) là một loài bướm ngày thuộc họ Bướm xanh. Nó được tìm thấy ở Nam Phi, from the West Cape to the East Cape và to KwaZulu-Natal, the Orange Free State, Gauteng, Mpumalanga, the Limpopo Province, the North West Province và the North Cape.

Sải cánh dài 35–44 mm đối với con đực và 36–46 mm đối với con cái. Con trưởng thành bay từ tháng 9 đến tháng 12 và từ tháng 1 đến tháng 4. Có hai lứa trưởng thành một năm.

Ấu trùng ăn Salvia species, Lantana rugosa và Lantana camara. Third và later instar larvae feed on the brood of Camponotus maculatus ants.

Chú thích

Tham khảo

Lepidochrysops
Động vật đặc hữu Nam Phi


title: Paratrigona ornaticeps

text:
Paratrigona ornaticeps là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Schwarz mô tả khoa học năm 1938.

Chú thích

Tham khảo

Paratrigona
Động vật được mô tả năm 1938


title: Marcilly-Ogny

text:
Marcilly-Ogny  là một xã thuộc tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côte-d’Or

Tham khảo

Marcillyogny


title: Sân bay Kumejima

text:
là một sân bay ở Kumejima, một thành phố đảo tại tỉnh Okinawa của Nhật Bản.

Tỉnh này đảm trách việc vận hành sân bay này. Đây là sân bay hạng 3 Nhật Bản.  Đường băng có bề mặt nhựa đường dài 2000 m.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
Hiện có các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
Japan Airlines
Japan Transocean Air (Naha, Tokyo)
Ryukyu Air Commuter (Naha)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Kumejima Airport
 Kumejima Airport Guide from Japan Airlines

Kumejima
Kumejima


title: Tân thập đại kiến thiết

text:
Tân thập đại kiến thiết là phiên âm Hán-Việt của tên gọi chung cho mười dự án lớn mà chính quyền Đài Loan đang triển khai. Mười dự án này được coi là phiên bản thế kỷ 21 của Thập đại kiến thiết tiến hành từ thập niên 1970. Khác với thập đại kiến thiết chỉ tập trung vào cơ sở hạ tầng, tân thập đại kiến thiết bao gồm cả các dự án phát triển văn hóa, công nghệ, và cơ sở hạ tầng. Dự án được đệ trình vào năm 2003 và được quốc hội Đài Loan phê duyệt ngân sách thực hiện vào năm 2005.

Mười dự án lớn đó gồm:
 Kế hoạch phát triển các trường đại học và các trung tâm nghiên cứu công nghệ cao. Mục tiêu của dự án này là trong vòng 5 năm sẽ có ít nhất một trường đại học lọt vào danh sách 100 trường đại học tốt nhất thế giới.
 Xây dựng các trung tâm văn hóa nghệ thuật. Mục tiêu là sẽ xây dựng ở Đài Bắc, Đài Trung và Đài Nam những trung tâm văn hóa nghệ thuật quốc tế, và biến Đài Loan thành nơi phổ biến các loại hình âm nhạc lưu hành trong khối văn hóa Trung Hoa.
 Kế hoạch Đài Loan M: Phát triển lĩnh vực công nghệ thông tin, đưa Đài Loan thành nơi có dịch vụ Internet tốt nhất thế giới.
 Xây dựng hệ thống các trung tâm triển lãm hỗ trợ phát triển khoa học kỹ thuật, du lịch và văn hóa.
 Phát triển các hệ thống đường sắt đô thị và đường sắt cao tốc.
 Kế hoạch phát triển hệ thống đường bộ cao tốc lần thứ ba.
 Nâng cấp cảng Cao Hùng thành một cảng quốc tế trung chuyển container cỡ lớn.
 Kế hoạch nâng cấp hệ thống giao thông đô thị ở Đài Bắc, Đài Trung và Đài Nam với tổng chiều dài đường cần nâng cấp là 182 km.
 Cải tạo hệ thống thoát nước theo hướng bảo vệ môi trường.
 Xây dựng các đê biển, và các công trình đối phó với hiện tượng nước biển dâng cao do Trái Đất nóng lên.
Mười dự án trên sẽ được tập trung triển khai trong vòng 5 năm với tổng ngân sách thực hiện lên tới 500 tỷ Tân Đài tệ.

Tham khảo

Kinh tế Đài Loan
Văn hóa Đài Loan
Công trình xây dựng tại Đài Loan


title: Vải địa kỹ thuật

text:
Vải địa kỹ thuật là tấm vải có tính thấm, khi sử dụng lót trong đất nó có khả năng phân cách, lọc, bảo vệ, gia cường và thoát nước. Loại vải này thường được sản xuất từ polypropylene hoặc polyester và được sử dụng nhiều trong các ngành kĩ thuật như thủy lợi, giao thông, môi trường.

Cấu tạo

Vải địa kĩ thuật được chế tạo từ những sản phẩm phụ của dầu mỏ, từ một hoặc hai loại polymer (polyamide) như polyester và/hoặc polypropylen. Tùy theo hợp chất và cách cấu tạo, mỗi loại vải địa kĩ thuật có những đặc tính cơ lý hóa như sức chịu kéo, độ dãn, độ thấm nước, môi trường thích nghi v.v...khác nhau.

Hầu hết các sản phẩm có mặt tại Việt Nam đều được chế tạo bằng polyester và polypropylen. Vải địa kĩ thuật được chia làm ba nhóm chính dựa theo cấu tạo sợi: dệt, không dệt và vải địa phức hợp.

 Nhóm dệt gồm những sợi được dệt ngang dọc giống như vải may, như vải địa kĩ thuật loại dệt polypropylen. Biến dạng của nhóm này thường được thí nghiệm theo 2 hướng chính: hướng dọc máy, viết tắt MD (machine direction) và hướng ngang máy, viết tắt CD (cross machine derection). Sức chịu kéo theo hướng dọc máy bao giờ cũng lớn hơn sức chịu kéo theo hướng ngang máy. Vải dệt thông thường được ứng dụng làm cốt gia cường cho các công tác xử lý nền đất khi có yêu cầu.
 Nhóm không dệt gồm những sợi ngắn và sợi dài liên tục, không theo một hướng nhất định nào, được liên kết với nhau bằng phương pháp hóa (dùng chất dính), hoặc nhiệt (dùng sức nóng) hoặc cơ (dùng kim dùi).
 Nhóm vải phức hợp là loại vải kết hợp giữa vải dệt và không dệt. Nhà sản xuất may những bó sợi chịu lực (dệt) lên trên nền vải không dệt để tạo ra một sản phẩm có đủ các chức năng của vải dệt và không dệt.

Ứng dụng

Trong giao thông vải địa kĩ thuật có thể làm tăng độ bền, tính ổn định cho các tuyến đường đi qua những khu vực có nền đất yếu như đất sét mềm, bùn, than bùn...
Trong thủy lợi, dùng che chắn bề mặt vách bờ bằng các ống vải địa kĩ thuật độn cát nhằm giảm nhẹ tác động thủy lực của dòng chảy lên bờ sông. Còn trong xây dựng, dùng để gia cố nền đất yếu ở dạng bấc thấm ứng dụng trong nền móng...
Trong các công trình bảo vệ bờ (đê, kè,...) vải địa kỹ thuật được sử dụng thay cho tầng lọc ngược ngược, có tác dụng hạ thấp mực nước ngầm vẫn đảm bảo giữ cốt liệu nền khỏi bị rửa trôi theo dòng thấm.

Dựa vào mục công dụng chính, người ta chia vải địa kĩ thuật thành ba loại: phân cách, gia cường, và tiêu thoát và lọc ngược.

Chức năng phân cách

Các phương pháp thông thường để ổn định hoá lớp đất đắp trên nền đất yếu bão hoà nước là phải tăng thêm chiều dày đất đắp để bù vào lượng đất bị mất do lún chìm vào nền đất yếu trong quá trình thi công. Mức độ tổn thất có thể hơn 100% đối với đất nền có CBR  nhỏ hơn 0,5.
Việc sử dụng loại vải địa kĩ thuật thích hợp đặt giữa đất yếu và nền đường sẽ ngăn cản sự trộn lẫn của hai loại đất. Vải địa kĩ thuật phân cách ngăn ngừa tổn thất đất đắp và vì vậy tiết kiệm đáng kể chi phí xây dựng. Ngoài ra, vải địa kĩ thuật còn ngăn chặn không cho đất yếu thâm nhập vào cốt liệu nền đường nhằm bảo toàn các tính chất cơ lý của vật liệu đắp và do đó nền đường có thể hấp thụ và chịu đựng một cách hữu hiệu toàn bộ tải trọng xe.

Chức năng gia cường

Đối với đường có chiều cao bé (từ 0,5 đến 1,5m), có giả thiết cho rằng cần phải dùng vải cường độ cao như là một bộ phận chịu lực của kết cấu móng đường. Tuy nhiên, tải trọng xe tác dụng trên móng đường chủ yếu theo phương đứng, trong khi phương chịu kéo của vải địa lại là phương nằm ngang.
Vì vậy, cường độ chịu kéo và độ cứng chịu uốn của vải có ảnh hưởng rất nhỏ trong sự gia tăng khả năng chịu tải của nền dưới tải trọng đứng của bánh xe.
Trong thực tế, dưới tải trọng bánh xe khả năng chịu tải của nền đường có vải địa kĩ thuật chủ yếu là do chức năng phân cách (nhằm duy trì chiều dày thiết kế và tính chất cơ học ban đầu của các lớp cốt liệu nền móng đường) hơn là chức năng gia cường về khả năng chịu kéo của kết cấu.
Trong trường hợp đường có tầng mặt cấp cao (đường bê tông hoăc đường nhựa) hiệu ích từ chức năng gia cường càng rất giới hạn. Đó là bởi vì, để phát triển lực kéo trong vải địa cần phải có chuyển vị đủ lớn trong kết cấu móng đường để sinh ra biến dạng ngang tương ứng, mà điều nầy thi không cho phép đối với đường có tầng mặt cấp cao.
Trong trường hợp xây dựng đê, đập hay đường dẫn vào cầu có chiều cao đất đắp lớn, có thể dẫn đến khả năng trượt mái hoặc chuyển vị ngang của đất đắp, vải địa kĩ thuật có thể đóng vai trò cốt gia cường cung cấp lực chống trượt theo phương ngang nhằm gia tăng ổn định của mái dốc. Trong trường hợp này vải địa có chức năng gia cường.

Chức năng tiêu thoát/ lọc ngược

Đối với các nền đất yếu có độ ẩm tự nhiên lớn và độ nhạy cảm cao. Vải địa kĩ thuật có thể làm chức năng thoát nước nhăm duy trì và thậm chí gia tăng cường độ kháng cắt của đất nền và do đó làm gia tăng khả năng ổn định tổng thể của công trình theo thời gian.
Vải địa kĩ thuật loại không dệt, xuyên kim có chiều dày và tính thấm nước cao là vật liệu có khả năng tiêu thoát tốt, cả theo phương đứng (thẳng góc với mặt vải) và phương ngang (trong mặt vải). Vì thế, loại vải địa này có thể làm tiêu tán nhanh chóng áp lực nước lỗ rỗng thặng dư trong quá trình thi công cũng như sau khi xây dựng và dẫn đến sức kháng cắt của nền đất yếu sẽ được gia tăng.

Hai tiêu chuẩn để đánh giá về đặc trưng lọc ngược là khả năng giữ đất và hệ số thấm của vải. Vải địa kỹ thuật cần phải có kích thước lỗ hổng đủ nhỏ để ngăn chặn không cho các hạt đất cần bảo vệ đi qua đồng thời kích thước lỗ hổng cũng phải đủ lớn để có đủ khả năng thấm nước bảo đảm cho áp lực nước lỗ rỗng được tiêu tán nhanh.

Lợi ích khi sử dụng vải địa kĩ thuật
 Cho phép tăng cường lớp đất đắp bằng việc tăng khả năng tiêu thoát nước.
 Giảm chiều sâu đào vào các lớp đất yếu.
 Giảm độ dốc mái lớp đất đắp yêu cầu và tăng tính ổn định của chúng.
 Giữ được tốc độ lún đều của các lớp đất, đặc biệt trong vùng chuyển tiếp.
 Cải thiện các lớp đất đắp và kéo dài tuổi thọ công trình.

Các tiêu chuẩn thiết kế với vải địa kĩ thuật
Với những ứng dụng mà vải địa có những chức năng chính là phân cách, tiểu biểu như các loại đường có và không có tầng mặt cấp cao. Với các đê đập cao khi mà các chức năng chính là gia cường và phân cách thì vải địa cần phải có cường độ chịu kéo đủ cao. Thêm nữa, vải phải chịu được ứng suất thi công đồng thời phải bảo đảm tính chất tiêu thoát và lọc ngược tốt. Các tiêu chuẩn chính cho việc lựa chọn vải là:

Vải có khả năng chống hư hỏng trong thi công và lắp đặt

Để có khả năng phân cách hiệu quả, vải địa kĩ thuật phải đảm bảo không bị chọc thủng trong quá trình thi công như bị thủng bởi các vật liệu sắc cạnh như sỏi, đá và vật cứng xuyên thủng, hoặc lớp đất đắp không đủ dày trong khi đổ đất. Với trường hợp sau, chiều dày thiết kế tối thiểu của lớp đắp cần phải được duy trì trong suốt quá trình thi công. Để ngăng ngừa vải bị chọc thủng trong thi công, người ta thường tính toán các thông số sau để xác định tính kháng chọc thủng sau:

 Chiều dày lớp đất đắp đầu tiên trên mặt vải, phụ thuộc vào giá trị CBR của đất nền bên dưới lớp vải địa.
 Sự hiện hữu của vật cứng, sỏi, đá trong đất đắp đặc biệt là đối với đất lẫn sạn sỏi.
 Loại thiết bị thi công, tải trọng và diện tích tiếp xúc của bánh xe và từ đó gây ra áp lực tác dụng tạo cao trình mặt lớp vải.

Lực kháng xuyên thủng của vải địa có thể xác định dựa theo điều kiện cân bằng lực:

Fvert=π.dh.hh.P

Trong đó:
dh = đường kính trung bình của lỗ thủng.
hh = độ lún xuyên thủng lấy bằng dh.
P = áp lực do tải trọng bánh xe tác dụng ở cao trình lớp vải.

Hoặc có thể xác định lực kháng xuyên thủng theo phương pháp AASHTO:

Từ các thông số về cường độ CBR của nền, áp lực tác dụng của bánh xe và chiều dày lớp đất đắp sau khi đầm nén sẽ xác định được yêu cầu về độ bền của vải thuộc loại cao (H) hay trung bình (M). Từ mức độ yêu cầu về độ bền (H hoặc M), người ta có thể chọn cường độ kháng chọc thủng yêu cầu.

Vải có các đặc điểm thích hợp về lọc ngược và thoát nước

Hai tiêu chuẩn để đánh giá về đặc trưng lọc ngược là khả năng giữ đất và hệ số thấm của vải. Vải địa cần phải có kích thước lỗ hổng đủ nhỏ để ngăn chặn không cho các loại hạt đất cần bảo vệ đi qua, đồng thời kính thước lỗ hổng cũng phải đủ lớn để có đủ khả năng thấm nước bảo đảm cho áp lực nước kẽ rỗng được tiêu tán nhanh.

Độ bền cao khi tiếp xúc với ánh sáng

Tất cả các loại vải địa kỹ thuật đều bị phá huỷ khi phơi dưới ánh sáng mặt trời. Do trong quá trình xây dựng vải địa kĩ thuật bị phơi trong một thời gian dài dưới ánh sáng nên cần sử dụng loại vải có độ bền cao khi tiếp xúc với ánh sáng.

Phương pháp thi công
Vải địa kĩ thuật thường được thi công theo các trình tự sau:

- Chuẩn bị nền đường: phát quang những cây cối, bụi rậm, dãy cỏ trong phạm vi thi công. Gốc cây đào sâu 0.6m dưới mặt đất. Nền đường cần có độ dốc để thoát nước khi mưa.

- Trải vải địa kĩ thuật trên nền đường, lớp vải nọ nối tiếp lớp vải kia theo một khoảng phủ bì tùy thuộc vào sức chịu lực của đất,

Sức chịu lực của đất:

- Sau cùng trải và cán đá dăm hoặc đá sỏi.

Ghi chú: đối với vải không khâu, được khuyến cáo không nên trải quá 8m trước khi đổ đá để tránh khoảng phủ bì bị tách rời.

Phương pháp thí nghiệm
Khối lượng: ASTM D-3776 (đơn vị:g/m2)

Chiều dày: ASTM D-5199 (đơn vị: mm)

Cường độ chịu kéo giật: ASTM D-4632 (đơn vị: KN)

Độ giãn dài kéo giật: ASTM D-4632(đơn vị: %)

CBR đâm thủng: ASTM D-6241 hoặc Bs 6906-Part4 (đơn vị:N)

Kích thước lỗ 095: ASTM D-4751 (đơn vị: mm)

Hệ số thấm: ASTM D-4491 hoặc BS 6906/4 (đơn vị: x10-4 m/s)

Xem thêm
Lưới địa kĩ thuật
Vải địa kĩ thuật chống thấm HDPE
Bấc thấm

Tham khảo

Ứng dụng vải và lưới địa kĩ thuật trong xây dựng công trình; TG: Bùi Đức Hợp; Nhà xuất bảnGTVT Hà Nội - 2000.
Công nghệ mới xử lý nền đất yếu; TG: Nguyễn Viết Trung; Nhà xuất bảnGTVT Hà Nội - 1998.

Vật liệu xây dựng
Kiến trúc cảnh quan
Địa kỹ thuật


title: Vật lý hạt nhân

text:
Vật lý hạt nhân là một nhánh của vật lý đi sâu nghiên cứu về hạt nhân của nguyên tử (gọi tắt là hạt nhân). Các ứng dụng phổ biến nhất được biết đến của vật lý hạt nhân là sự tạo năng lượng hạt nhân và công nghệ vũ khí hạt nhân, nhưng các nghiên cứu đã được áp dụng trong nhiều lĩnh vực, bao gồm trong y học hạt nhân, hình ảnh cộng hưởng điện từ, cấy ion trong kỹ thuật vật liệu, bức xạ cacbon xác định tuổi trong địa chất học và khảo cổ học. Vật lý hạt nhân gồm 3 phần: mô tả các hạt cơ bản (prôtôn và nơtrôn) và các tương tác giữa chúng, phân loại và trình bày các tính chất của hạt nhân, và cung cấp các kỹ thuật
tân tiến mà nó mang lại.

Vật Lý Hạt phát triển ra nhóm vật lý hạt nhân. Trong đó, gồm Vật Lý Hạt Nhân Thiên Văn , một ứng dụng của vật lý hạt nhân vào vật lý thiên văn - giải thích cho các hoạt động của các vì sao trong ngân hà và căn nguyên của các nguyên tố hóa học.

Lịch sử

Lịch sử của vật lý hạt nhân như là một môn học khác với vật lý nguyên tử bắt đầu với việc phát hiện ra phóng xạ bởi Henri Becquerel năm 1896, trong khi điều tra hiện tượng lân quang trong muối uranium. Việc phát hiện ra các điện tử của Joseph John Thomson một năm sau đó là một sự chỉ ra cho thấy các nguyên tử có cấu trúc bên trong. Vào đầu thế kỷ 20, mô hình nguyên tử được chấp nhận là mô hình mứt mận (Plum pudding model) trong đó nguyên tử được hình dung như là một quả bóng điện tích dương lớn với các hạt electron điện tích âm được nhúng bên trong nó. Bước sang thế kỷ này các nhà vật lý cũng đã phát hiện ra ba loại bức xạ phát ra từ các nguyên tử, mà họ đặt tên là alpha, beta, và bức xạ gamma. Các thí nghiệm vào năm 1911 bởi Otto Hahn và James Chadwick vào năm 1914 phát hiện ra rằng quang phổ phân rã beta là liên tục chứ không phải là rời rạc. Có nghĩa là, các hạt điện từ bị đẩy khỏi nguyên tử với một loạt các nguồn năng lượng, chứ không phải là số rời rạc của các nguồn năng lượng đã được quan sát thấy trong phân rã gamma và alpha. Đây là một vấn đề đối với vật lý hạt nhân vào thời điểm đó, bởi vì nó chỉ ra rằng năng lượng không được bảo toàn trong các phân rã.

Vào năm 1915, Albert Einstein xây dựng ý tưởng của sự tương đương năng lượng-khối lượng (E = mc2 ). Dựa trên hiện tượng phóng xạ được ghi chép lại bởi Becquerel và Marie Curie xây dựng trước đó, đây là một sự giải thích về nguồn năng lượng phóng xạ. Về sau đã có sự khám phá ra rằng bản thân hạt nhân là sự kết thành của các phần nhỏ hơn, các nucleon.

Vật lý hạt nhân hiện đại
Một hạt nhân nặng có thể có hơn hàng trăm nucleon. Với một vài phương thức tương đối vẫn có thể áp dụng hệ thống cơ bản. Tuy nhiên, với những hạt đặc biệt sẽ cần dùng đến hệ thống lượng tử. Ví dụ về hệ thống cơ bản: Trong kết quả mô hình giọt nước (SEMF - Semi-empirical mass formula), hạt nhân sở hữu năng lượng của một phần sức căng bề mặt và một phần lực đẩy điện tích ảnh hưởng đến hạt nhân của các hạt proton. Trong mô hình này có thể miêu tả được nhiều tính năng nuclei khác nhau, bao gồm cả tổng thể khuynh hướng của năng lượng liên kết với trọng điểm của số khối lượng. Đôi khi, có thể dùng để mô tả hiện tượng phân hạch hạt nhân.Nhưng với hiệu ứng lượng tử, khi dùng mô hình vỏ hạt nhân, được phát triển bởi Maria Goeppert Mayer và  J. Hans D. Jensen. Các Nuclei với các số phép của các Neutron và Proton thường có tính ổn định. Bởi vì, phần mô hình vỏ hạt nhân luôn trong trạng thái đầy.

Ngoài ra, còn có hệ thống mô hình hạt phản ứng boson, khi ghép các neutron và proton dưới dạng boson.

Áp dụng thêm Ab initio để phân tích hạt nhân từ gốc, bắt đầu bằng những nucleon và phản ứng của chúng.

Đa phần những nghiên cứu trong vật lý hạt nhân luôn áp dụng trong những điều kiện ưu hóa như cường độ xoáy và kích thích năng lượng. Các nuclei có thể có hình dạng đa thể hoặc kích thước như định dạng hạt to neutron chuyển thành hạt proton. Những người thí nghiệm có thể tạo ra các định dạng nuclei theo ý muốn. Bằng cách sử dụng các máy tổng hợp nhân tạo để có được năng lượng hợp hạch hoặc các phản ứng chuyển hóa nucleon, tăng tia các ion từ máy gia tốc hạt.

Khi tăng các tia với nguồn năng lượng cao có thể tạo ra các hạt nuclei có sức tỏa nhiệt bức xạ khủng khiếp. Ở giai đoạn này, những thí nghiệm đó đã chuyển tiếp sang từ vật chất hạt nhân bình thường sang một thể nhiệt hạch hoàn toàn mới, gọi là quark–gluon plasma. Trong định dạng này, các hạt quark sẽ tương tác với nhau, thay vì tách biệt.

Chia tách hạt nhân
Với 80 nguyên tố khác biệt phải có ít nhất một đồng vị ổn định không bao giờ bị chia tách, trong tổng số khoảng 252 nuclide ổn định. Tuy nhiên, hàng nghìn đồng vị đều được đánh giá là không ổn định. Những ''đồng vị phóng xạ'' có ước tính thời gian phân rã từ vài khắc trên giây cho đến hơn ngàn tỷ năm. Chia xoắn trên bảng thống kê như một hệ thống hoạt động của số nguyên tử và số neutron. Năng lượng liên kết của các nuclide được hình thành gọi là thung lũng ổn định (valley of stability) - hay còn gọi là bảng tính Segrè. Những nuclide ổn định luôn nằm bên dưới trong bảng thống kê sóng năng lượng của thung lũng này. Còn các nuclide không ổn định thường nằm trên phần còn lại của bảng và có liên kết năng lượng mỏng hơn.

Nuclei có độ ổn định sẽ sở hữu các mật độ khoảng cách nhất định hoặc sự cân bằng trong cấu trúc hợp thành của các neutron và proton: nếu có quá ít hoặc quá nhiều các hạt neutron (so với mật độ của proton) sẽ dẫn đến sự chia tách (phân rã hạt nhân).      Ví dụ 1: trong phân rã beta, một nitơ-16 nguyên tử (7 proton, 9 neutron) được chuyển đổi thành oxy-16 nguyên tử (8 proton, 8 neutron) chỉ với vài giây để tạo thành. Trong trường hợp của thí nghiệm hóa học này, nó sẽ làm tách ra một neutron trong nucleus của nitrogen để chuyển đổi bằng một lực tương tác yếu vào trong một proton, lực này được sử dụng một electron và một phản neutrino (một định dạng phản vật chất của neutrino). Sau thí nghiệm, sẽ thu được một nguyên tố khác (Oxy) với số proton khác với nguyên tố ban đầu.Ví dụ 2: trong phân rã alpha, thường hay diễn ra trong các nucleic có tổng thể khối lượng nặng nhất (đặc nhất). Sự phân rã nguyên tố phóng xạ sẽ giải phóng một nucleus của helium (2 proton và 2 neutron), làm tăng thêm một nguyên tố, helium-4. Ở nhiều trường hợp, quá trình này sẽ diễn ra thành các chuỗi phản ứng có tính tương tự (chuỗi phân rã), bao gồm cả những phản ứng phân rã khác (thường là phân rã beta) cho đến khi nguyên tố ổn định được tạo thành.Ví dụ 3: trong phân rã gamma, một nuleic thường hay phân rã theo quá trình từ một hạt có tính tương tác năng lượng mạnh chuyển đổi thành hạt có mức năng lượng thấp hơn bằng cách chiếu tia gamma. Nguyên tố sẽ không thay đổi thành một nguyên tố khác trong quá trình này (cũng không diễn ra phản ứng chuyển đổi hạt nhân).Ngoài ra, còn có các dạng phân rã ngoại lai (exotic decay). Ví dụ như: trong phân rã chuyển đổi phóng xạ , năng lượng từ một nuclei xung lực có thể xuyên vào quỹ đạo bên trong của các electron từ chính hạt nguyên tử, trong một quá trình tạo ra thêm gia tốc cho các hạt electron nhưng không phải là phản ứng beta và cũng không thay đổi một nguyên tố này thành nguyên tố khác.

Tổng hợp hạt nhân.
Trong phản ứng tổng hợp hạt nhân nguyên tử, hai nuclei có tổng thể khối nhỏ sẽ được đưa lại gần để cho một lực mạnh hơn có thể kết nối chúng lại với nhau. Tương tác này cần một lực lớn hoặc lực hạt nhân để vượt qua được lực đẩy điện từ giữa các nuclei để tổng hợp chúng lại với nhau; Tuy nhiên, chỉ có thể thực hiện tổng hợp hạt nhân trong môi trường có áp suất cao hoặc nhiệt lượng cao. Khi các nuclei được tổng hợp, phản ứng sẽ phóng rất nhiều năng lượng ra bên ngoài để thu thập năng lượng. Ngoài ra, còn làm cho năng lượng bên trong các nucleus đã được tổng hợp sẽ vào thể năng lượng thấp. Sự liên kết năng lượng trên một nucleon sẽ làm tăng tổng số khối lượng lên bằng với khối lượng của nickel-62.

Các thiên thể định dạng ngôi sao (ví dụ như Mặt Trời) luôn tỏa nhiệt năng trong sự tổng hợp của 4 proton vào bên trong 1 nucleus của helium, gồm: 2 positron và 2 neutrino. Sự tổng hợp không kiểm soát của hydrogen vào bên trong helium được gọi là phản ứng nhiệt hạch (hoặc phản ứng nhật năng). Hiện nay, các viện nghiên cứu luôn phát triển thêm các công nghệ kiểm soát trong tổng hợp hạt nhân để đáp ứng các nhu cầu sử dụng theo thị trường kinh tế. Tổng hợp hạt nhân là khởi nguồn của năng lượng (gồm các thể khác nhau của ánh sáng và phóng xạ điện từ) được tạo ra từ lõi của toàn thể các ngôi sao thiên thể, có cả Mặt Trời của Trái Đất.

Phân hạch hạt nhân.
Phân hạch hạt nhân là phản ứng ngược lại với tổng hợp hạt nhân. Khi một nuclei có tổng thể khối lượng nặng hơn Nickel-62, liên kết năng lượng trên một nucleon giảm theo số khối lượng. Vì vậy, đây là khả dĩ làm cho năng lượng được giải phóng ra bên ngoài nếu trường hợp một nucleus vỡ ra thành hai nucleus có tổng thể khối lượng nhẹ hơn. Quá trình phân rã alpha đặc biệt sẽ là tính chất luôn có trong phân hạch hạt nhân.
Từ rất nhiều các nuclei có khối lượng nặng có thể tạo ra phản ứng sản sinh nhiều các neutron tự do. Đồng thời, các nuclei này cũng dễ dàng hấp thụ các neutron tự do được phóng ra từ trong phản ứng phân hạch đầu tiên. Trong chuỗi các phản ứng liên tục này, sẽ có khởi tạo ra neutron có khả năng tỏa nhiệt (bắt lửa mạnh).

Phân hạch hạt nhân (hay còn gọi là chuỗi phản ứng hạt nhân) là công nghệ chỉ được dùng trong quân sự, quốc phòng, công nghệ du hành Vũ Trụ...

Tham khảo

Liên kết ngoài

American Physical Society Division of Nuclear Physics
American Nuclear Society
Boiling Water Reactor Plant, BWR Simulator Program
Annotated bibliography on nuclear physics from the Alsos Digital Library for Nuclear Issues
Nucleonica..web driven nuclear science
Nuclear science wiki
Nuclear Data Services - IAEA

Vật lý hạt nhân
Khái niệm vật lý


title: Đồng Lương, Trùng Khánh

text:
Đồng Lương (chữ Hán giản thể:铜梁区, Hán Việt: Đồng Lương khu) là một quận thuộc thành phố trực thuộc trung ương Trùng Khánh, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 1342 km2, dân số năm 2006 là 800.000 người. Mã số bưu chính: 402560. Trụ sở chính quyền quận đóng tại trấn Ba Xuyên. Về mặt hành chính, quận này được chia ra thành 25 trấn (Ba Xuyên, Cựu Huyện, An Cư, Bình Than, Hổ Phong, Tây Tuyền, Sa Vân, Lữ Bạn, Thổ Kiều, Nhj Bình, Thủy Khẩu, Bạch Ngư, Duy Tân, Cao Lâu, Phúc Quả, Đại Miếu, Hoa Hưng, Vây Long, Toàn Đức, Vĩnh Gia, Tây Hà, Thái Bình) và 8 hương (Vĩnh Thành, Tiểu Lâm, Song Sơn, Trung Hòa, Cương Long岚峰, Khánh Long, Tân Hạ, Ban Trúc).

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Trùng Khánh


title: Gandhinagar

text:
Gandhinagar là một thị xã của quận Gandhinagar thuộc bang Gujarat, Ấn Độ.

Địa lý
Gandhinagar có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 81 mét (265 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Gandhinagar có dân số 195.891 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Gandhinagar có tỷ lệ 78% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 82%, và tỷ lệ cho phái nữ là 73%. Tại Gandhinagar, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Gujarat


title: Vũ Khâm Lân

text:
Vũ Khâm Lân (1702 hoặc 1703 - ?), trước có tên Khâm Thận, sau đổi lại thành Khâm Lân; là danh sĩ và là đại thần nhà Lê trung hưng, nước Đại Việt (nay là Việt Nam).

Tiểu sử
Vũ Khâm Lân là người làng Ngọc Lặc, huyện Tứ Kỳ  (nay thuộc xã Ngọc Sơn, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương.)

Vốn là con nhà nghèo, nên ông phải sớm làm lụng mưu sinh, và cố công học tập để mau chóng thành đạt. Năm Đinh Mùi (1727), triều Lê Dụ Tông, ông thi đỗ Đồng tiến sĩ xuất thân lúc 25 tuổi.

Kể từ đó, Vũ Khâm Lân bước vào chốn quan trường, từng được cử đi sứ Trung Quốc, lần lượt trải các chức: Đô ngự sử, Thượng thư, Tham tụng...

Ở triều, ông dự bàn chính sự, ra ngoài ông giữ việc binh cơ, lập không ít công lao, nên được ban tước Ôn Đình hầu rồi Ôn Quận công.

Đương thời, ông có tiếng là người hào hiệp, khẳng khái, gặp việc dám nói, dám làm. Bên cạnh đó, ông còn có tiếng về tài văn chương. Theo tài liệu, thì ông là người đã góp thêm nhiều truyện mới vào quyển Lĩnh Nam chích quái, soạn và cho khắc bia bài Bạch Vân am cư sĩ Nguyễn Công Văn Đạt phổ ký nói về cuộc đời Nguyễn Bỉnh Khiêm (để dựng ở đền thờ vị danh sĩ này), viết bài khen Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ là một "thiên cổ kỳ bút"...

Vũ Khâm Lân mất năm nào không rõ, chỉ biết ông có để lại tập Phủ sát ký mật. Triều đình truy tặng ông hàm Thượng thư.

Con ông là Vũ Khâm Cơ, hay Vũ Cơ(武基), đỗ tiến sĩ khoa Quý Mùi, năm Cảnh Hưng thứ 24 (1763), làm quan đến chức Hàn lâm Hiệu lý, Trấn thủ Lạng Sơn.

Giai thoại
Chuyện kể rằng, Vũ Khâm Lân vốn là con nhà nghèo, lại gặp cảnh mẹ kế con chồng, nên ông phải bỏ nhà ra đi...Vừa làm thuê, vừa học ở làng Dịch Vọng (huyện Từ Liêm) một thời gian thì gặp kỳ đình khai hội. Thấy quần áo của mình xuềnh xoàng quá, nên đến đêm ông mới đi dự và cũng chỉ đứng nép bên cột đình xem hát mà thôi.

Trong phường hát có một đào nương trẻ đẹp, hát hay múa giỏi, bỗng chú ý đến ông. Sáng hôm sau, người con gái ấy tìm đến chỗ ông trọ học. Biết được hoàn cảnh của ông đang gặp khó, nàng tình nguyện mỗi tháng sẽ chu cấp tiền bạc, để cho ông theo đuổi việc bút nghiên.

Quen lâu, đôi lần ông định cùng cô sống như chồng vợ, nhưng lần nào cũng đều bị cô khéo lựa lời từ chối...

Năm 1727, Vũ Khâm Lân thi đỗ Tiến sĩ. Vinh qui xong, cha ông bắt phải lấy vợ. Nhớ tới người từng cưu mang mình, nên ông cứ trù trừ mãi. Sau mấy lần cố công tìm mà không gặp, ông đành phải vâng lời cha. Nghe đâu sau đó cô gái có tìm đến, nhưng thấy ông đã lập gia đình, tự cho là duyên số không may rồi bỏ đi.

Khoảng hai mươi năm sau, khi này Vũ Khâm Lân đã là một Quận công, tình cờ ông gặp lại người xưa, trong một tiệc hát ở nhà bạn đồng liêu họ Đặng.

Người đào nương năm nào bây giờ đã già đi nhiều, đang ở chung với mẹ và chưa gắn bó với ai. Thấy cảnh sống của nàng sa sút và hẫm hiu quá, Vũ Khâm Lân ngỏ lời xin được nuôi dưỡng cả hai. Nàng nghe theo, nhưng đến khi bà mẹ mất, thì nàng cũng bỏ đi mất dạng. Người ta không biết cô đào ấy tên gì, chỉ biết nàng họ Nguyễn .

Chú thích

Sách tham khảo
Nguyễn Q. Thắng và Nguyễn Bá Thế -Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam. Nhà xuất bản KH-XH, 1992, tr. 959.
Hoàng Khôi và Hoàng Đình Thi - Giai thoại về phụ nữ Việt Nam. Nhà xuất bản Phụ Nữ, 1987.

Người Hải Dương
Quan lại nhà Lê trung hưng
Tiến sĩ nhà Hậu Lê


title: Calophyllum macrophyllum

text:
Calophyllum macrophyllum là một loài thực vật có hoa thuộc họ Clusiaceae.
Loài này chỉ có ở Indonesia.

Chú thích

Tham khảo

 Stevens, P.F. 1998. Calophyllum macrophyllum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

M
Thực vật Indonesia
Thực vật dễ tổn thương


title: Wang Nuea (huyện)

text:
Wang Nuea () là huyện (amphoe) cực bắc của tỉnh Lampang, miền bắc Thái Lan.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía đông theo chiều kim đồng hồ) Mae Chai và Mueang Phayao của tỉnh Phayao, Ngao, Chae Hom và Mueang Pan của tỉnh Lampang, Wiang Pa Pao và Phan của Chiang Rai Province.

Lịch sử
Tiểu huyện (king amphoe) Wang Nuea đã được thành lập vào ngày 15 tháng 5 năm 1938 thuộc huyện Chae Hom. It đã được nâng thành huyện năm 1957.

Hành chính
Huyện này được chia ra thành 8 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia thành 77 làng (muban). Wang Nuea và Ban Mai là hai thị trấn (thesaban tambon), cả đều hai nằm trên một phần của tambon Wang Nuea. Có 8 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Wang Nuea


title: Carinispa nevermanni

text:
Carinispa nevermanni là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

Carinispa


title: Traspinedo

text:
Traspinedo là một đô thị trong tỉnh Valladolid, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 905 người.

Tham khảo

Đô thị ở Valladolid


title: Vân

text:
Vân có thể chỉ:
 Huyện Vân (云县) thuộc địa cấp thị Lâm Thương, tỉnh Vân Nam.
 Huyện cũ Vân (郧县), nay là quận Vân Dương. Thuộc địa cấp thị Thập Yển, tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Làng Vân ở xã Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang, nổi tiếng với đặc sản rượu làng Vân.
 Họ Vân của người Á Đông.
 Tên tắt của tỉnh Vân Nam.
 Tên người Á Đông: Triệu Vân, Hoàng Vân, Tô Ngọc Vân, Ba Vân, Cẩm Vân...


title: Rhyacophila flaviventris

text:
Rhyacophila flaviventris là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Megapenthes mameti

text:
Megapenthes mameti là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1932.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Uztárroz - Uztarrotze

text:
Uztárroz - Uztarrotze là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly km so với tỉnh lỵ Pamplona.

Tham khảo

Đô thị ở Navarre


title: Thyreus insignis

text:
Thyreus insignis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Meyer mô tả khoa học năm 1921.

Chú thích

Tham khảo

Thyreus
Động vật được mô tả năm 1921


title: Bresnay

text:
Bresnay  là một xã ở tỉnh Allier thuộc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Allier

Tham khảo

Xã của Allier


title: 9819 Sangerhausen

text:
9819 Sangerhausen (2172 T-1) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 9819 Sangerhausen

Thiên thể phát hiện năm 1971
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Anthophorula beameri

text:
Anthophorula beameri là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

Anthophorula
Động vật được mô tả năm 1980


title: Dicranomyia nitidithorax

text:
Dicranomyia nitidithorax là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Euhesma hemichlora

text:
Euhesma hemichlora là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1914.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Euhesma
Động vật được mô tả năm 1914


title: Udayadityavarman II

text:
Udayadityavarman II trị vì Đế quốc Khmer từ năm 1050 - 1066 sau Công nguyên. Ông là người kế vị Suryavarman I nhưng không phải là con trai của vị vua trước này. Ông đã cho xây đền Baphuon để thờ thần Shiva, nhưng một vài công trình điêu khắc lại thờ Phật. Ông cũng hoàn thành việc xây dựng hồ chức nước Baray Tây và cho xây Mebon Tây, một hòn đảo bằng đất nằm giữa trung tâm. Trong thời kỳ trị vì của ông, nhiều cuộc nổi loạn đã bị tướng Sangrama dẹp yên.

Ngôi đền Sdok Kak Thom nằm ở gần nơi ngày nay là thị xã Aranyaprathet của Thái Lan cũng đã được xây dưới thời ông trị vì. Ngôi đền này có lẽ nổi tiếng nhất do là nơi phát hiện các ghi chép chạm khắc chi tiết trình tự kế vị các vua của Khmer. Tấm bia này hiện là một phần của bộ sưu tập tại bảo tàng quốc gia tại Bangkok.

Nguồn
 History of Cambodia.   Accessed ngày 7 tháng 6 năm 2004.

Tham khảo

Vua Campuchia
Đế quốc Khmer
Mất năm 1066
Năm sinh không rõ


title: Breuilpont

text:
Breuilpont là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Huy hiệu

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Eure


title: Boris Petrovich Kornilov

text:
Boris Petrovich Kornilov (tiếng Nga: Бори́с Петро́вич Корни́лов, 29 tháng 7 năm 1907 – 21 tháng 2 năm 1938) – nhà thơ Nga Xô Viết, tác giả của bài thơ nổi tiếng Bài ca gặp gỡ (Песня о встречном - The Song of the Meeting).

Tiểu sử
Boris Kornilov sinh ở làng Pokrovskoye, huyện Semyonov, tỉnh Nizhny Novgorod. Bố mẹ là những giáo viên trường làng. Năm 1922 lên thị trấn Semyonov làm thơ và tham gia tích cực vào công tác Đội và Đoàn Côm-sô-môn. Những bài thơ đầu tiên in ở báo tường và sau đó là báo huyện rồi báo tỉnh. Năm 1925 Boris Kornilov viết đơn lên huyện đoàn đề nghị xin đi học "ở một trường báo chí hoặc trường viết văn nào đấy". Kết quả là cuối năm 1925 được cử đi học ở Leningrad. Boris Kornilov hy vọng sẽ được gặp và đọc thơ mình cho Sergei Yesenin nghe nhưng điều này đã không thành hiện thực – khi Kornilov đến Leningrad thì Esenin đã không còn.

Kornilov tham gia nhóm Смена và được thừa nhận là một trong những nhà thơ trẻ tài năng nhất của nước Nga. Năm 1926 làm đám cưới với Olga Fyodorovna Berggolts (cũng là một thành viên của nhóm này). Cuộc hôn nhân này không được lâu nhưng nó là nguồn cảm hứng của một số bài thơ nổi tiếng của Olga Berggolts, từng được dịch ra tiếng Việt và được bạn đọc Việt Nam yêu thích. Có thể là do bạn đọc Việt Nam thương cảm cho số phận nghiệt ngã của những nhà thơ tài hoa mà bạc mệnh của nước Nga. Olga Berggolts có ba đời chồng nhưng có thể nói những bài thơ viết về Boris Kornilov, hoặc qua người khác nhưng nhắc tới Boris Kornilov là những tình cảm chân thành và xúc động nhất.

Năm 1928 Kornilov in tập thơ đầu tiên Молодость. Năm 1933 in 2 tập: Книга стихов và Стихи и поэмы. Thập niên 1930 Kornilov in nhiều trường ca và đặc biệt là Bài ca gặp gỡ - là tác phẩm nổi tiếng nhất của Kornilov được nhạc sĩ Dmitry Shostakovich phổ nhạc, trở thành biểu tượng của một thời đại.

Giữa thập niên 1930 Kornilov sa vào một cơn khủng hoảng tinh thần và đâm ra nghiện rượu nặng. Năm 1936 bị khai trừ khỏi Hội Nhà văn. Năm 1937, trong cuộc Đại thanh trừng, Kornilov bị bắt tại Leningrad và bị xử bắn ngày 21 tháng 2 năm 1938. Hiện không rõ phần mộ ở đâu. Sau khi chết được phục hồi danh dự và thành viên Hội Nhà văn. Tại thành phố Semyonov có tượng đài và bảo tàng Boris Kornilov, còn ở Nizhny Novgorod có đường phố mang tên ông.

Tác phẩm
Молодость, 1928
Первая книга, 1931
Стихи и поэмы, 1933
Новое, 1935
Триполье // «Звезда», 1935, № 1
Моя Африка // «Новый мир», 1935, № 3
Стихотворения и поэмы, 1957, 2-е изд. — 1960
Стихотворения и поэмы, 1966
Продолжение жизни, 1972
Избранное, 1977
Поэмы, 1984.

Thư mục
Цурикова Г., Борис Корнилов, М.— Л., 1963;
Берггольц О., Борис Корнилов. 1907—1938. Продолжение жизни, в кн.: Русские поэты. Антология, т. 4, М., 1968.
Казак В. Лексикон русской литературы XX века = Lexikon der russischen Literatur ab 1917. — М.: РИК «Культура», 1996. — 492 с. — 5000 экз. — ISBN 5-8334-0019-8

Bài thơ nổi tiếng nhất

Olga Berggolts viết về Boris Kornilov

Tham khảo

Liên kết ngoài
Thơ của Boris Kornilov trên Wiki tiếng Nga

Nhà thơ Nga
Nhà văn Nga
Nạn nhân Đại thanh trừng
Nhà thơ Liên Xô
Mất năm 1938


title: Stemonoporus kanneliyensis

text:
Stemonoporus kanneliyensis là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Sri Lanka.

Tham khảo

 Ashton, P. 1998. Stemonoporus kanneliyensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Sri Lanka
Stemonoporus


title: Quản trị tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu

text:
Quản trị tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu (tiếng Anh: Database Marketing) là một hình thức tiếp thị trực tiếp dến khách hàng (tiếng Anh: direct marketing). Cách tiếp thị này sử dụng các cơ sở dữ liệu máy tính chứa thông tin khách hàng tiềm năng để tạo ra các hình thức quảng cáo nhắm đến từng cá nhân người tiêu dùng. Phương pháp tiếp thị có thể là bất kỳ hình thức quảng cáo nào có thể gửi trục tiếp đến cá nhân người tiêu dùng - ví dụ như email, catalog, thư quảng cáo gửi đến tận nhà. Các email, thư từ quảng cáo này được tạo ra dựa theo các thông tin của mỗi khách hàng (ví dụ như tuổi tác, nghề nghiệp, sở thích, lịch sử mua bán, giao dịch) được lưu trên máy tính - nhằm mục đích quảng cáo một sản phẩm hay dịch vụ nào đó.

Tiếp thị trưc tiếp và tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu khác nhau chủ yếu ở sự phân tích dữ liệu. Tiếp thị trưc tiếp thường gửi một hay nhiều hình thức quảng cáo giống nhau đến tất cả mọi khách hàng. Tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu lại sử dụng các phương pháp thống kê để xây dựng các mô hình dự đoán hành vi của khách hàng và chọn lựa khách hàng cho từng hình thúc quảng cáo tương ứng. Các nhà tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu, do đó, thường có xu hướng sử dụng những cơ sở dữ liệu khổng lồ, bởi vì dữ liệu về khách hàng càng nhiều thì khả năng các mô hình được xây dựng chính xác càng cao.

Một cơ sở dữ liệu thông thường chứa tên, địa chỉ, và các chi tiết về lich sử giao dịch, mua bán của khách hàng trong quá khứ. Các cơ sở dữ liệu chuyên dụng, đầy đủ hơn còn có thể chứa các thông tin về tuổi tác, nghề nghiệp, sở thích v.v của khách hàng. Các cơ sở dữ liệu này có thể được xây dựng từ hệ thống thông tin cục bộ của chính công ty đó, hoặc từ các danh sách tổng hợp mua lại từ các tổ chức khác. Đầu vào chủ yếu của các danh sách này là từ các đơn từ quyên góp, đơn xin nhận sản phẩm hay dịch vụ miễn phí, đơn xin cấp thẻ tín dụng, đơn xin đăng ký truy cập báo chí, tạp chí.

Các hình thức trao đổi, quảng cáo tạo ra từ phương pháp tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu có thể bị xem như junk mail hay spam, nếu chúng không được sự đồng ý của người nhận. Các tổ chức tiếp thị (trực tiếp hay bằng cơ sở dữ liệu) thì tranh luận rằng, nếu người khách hàng muốn được biết các thông tin về sản phẩm hay dịch vụ, thì một email hay thư quảng cáo gửi đến riêng cho cá nhân đó sẽ có lợi không chỉ cho người quảng cáo mà cho cả chính khách hàng đó.

Một số quốc gia và một số tổ chức yêu cầu để người tiêu dùng được quyền ngăn không cho phép liên lạc hoặc xóa tên mình ra khỏi các danh sách tiếp thị.

Đầu vào của dữ liệu

Mặc dù bất kỳ tổ chức nào cũng có thể dùng phương pháp tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu, phương pháp này đặc biệt thích hợp với những công ty có số lượng khách hàng lớn. Bởi vì một tập hợp khách hàng lớn sẽ cho cơ hội tốt hơn trong việc tìm thấy những nhóm (tiếng Anh: segment) khách hàng hoặc khách hàng tiềm năng nhỏ (với nhiều thuộc tính giống nhau) - để từ đó chúng ta có thể liên lạc và tạo các hình thức quảng cáo được cá nhân hóa cho từng nhóm tương ứng. Đối với các cơ sở dữ liệu nhỏ hơn hoặc có nhiều thuộc tính giống nhau hơn (tiếng Anh: homogeneous), việc cá nhân hóa hay đặc biệt hóa các thông điệp quảng cáo sẽ không hợp lý so với chi phí đầu tư đòi hỏi tương ứng. Phương pháp tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu vì vậy nở rộ trong các ngành có thể tạo ra một khối lượng dữ liệu giao dịch khổng lồ từ hàng triệu khách hàng, như tài chính ngân hàng, viễn thông, buôn bán.

Có thể chia các ứng dụng của tiếp thị bằng cơ sở dữ liệu thành hai loại, loại tiếp thị đến các khách hàng đang có và loại tiếp thị đến các khách hàng tiềm năng.

Dữ liệu khách hàng là người tiêu dùng

Dữ liệu khách hàng là các doanh nghiệp

Phân tích và xây dựng mô hình

Luật lệ và nguyên tắc

Sự tiến triển

Tham khảo

Tiếp thị

de:Direktmarketing#Database-Marketing


title: Volkerode

text:
Volkerode là một đô thị thuộc huyện Eichsfeld nước Đức. Đô thị này có diện tích 6,88 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 264 người.

Tham khảo


title: (21153) 1993 MF1

text:
{{DISPLAYTITLE:(21153) 1993 MF1}}

(21153) 1993 MF1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 18 tháng 6 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 21001–22000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Regny

text:
Regny  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Xã của Aisne


title: Buccinum abyssorum

text:
Buccinum abyssorum, tên tiếng Anh: shingled whelk, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Buccinum


title: Dargies

text:
Dargies là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 174 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: Mora, Tây Ban Nha

text:
Mora là một đô thị trong tỉnh Toledo, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Đô thị ở Toledo


title: Orcevaux

text:
Orcevaux là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 410 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Marne


title: Ngôi sao đỏ lấp lánh

text:
Ngôi sao đỏ lấp lánh (tiếng Trung Quốc: 閃閃的紅星, Thiểm thiểm đích hồng tinh) là một trong những bộ phim Trung Quốc hiếm hoi được thực hiện trong thời kỳ Cách mạng Văn hóa, ra mắt lần đầu năm 1974.

Truyện phim bắt nguồn từ cuốn tiểu thuyết cùng tên được viết bởi một nhà văn nổi tiếng Trung Quốc - Li Xin Tian.

Nội dung
Bộ phim nói về Ban Đồng Tử, một bạn nhỏ và là con trai của một sĩ quan Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Khi người cha được lệnh lên đường, ông để lại cho Đồng Tử một ngôi sao đỏ để làm vật chứng. Khi cha cậu đi rồi, một địa chủ trong vùng là Hồ Hán Sơn quay trở về làng của Đồng Tử để trả thù những người nông dân đã đuổi hắn đi. Mẹ của Đồng Tử đã bị thiêu chết tại nhà trong vụ trả thù đó.

Thù hận vì cái chết của mẹ, Đồng Tử đã gia nhập quân du kích, chiến đấu và cuối cùng giết được tên địa chủ đó. Khi người cha trở về, Đồng Tử gia nhập Hồng quân và là chiến sĩ trẻ tuổi nhất chiến đấu chống phát xít Nhật trong cuộc Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai.

Diễn viên
 Zhu Xinyan
 Gao Baocheng
 Liu Jiang
 Li Xuchong

Tham khảo

 Zhang, Yingjin & Xiao, Zhiwei. Trung Quốc Điện ảnh Tự điển. Taylor & Francis (1998). ISBN 0-415-15168-6.

Liên kết ngoài
 Thông tin trên Website Điện ảnh Trung Quốc
 Thông tin trên Website Baidu

Phim tuyên truyền Trung Quốc
Phim thiếu nhi Trung Quốc
Phim năm 1974


title: Sinictinogomphus clavatus

text:
Sinictinogomphus clavatus là một loài chuồn chuồn trong họ Gomphidae. Nó là loài duy nhất trong chi Sinictinogomphus.

S. clavatus phân bố trên phạm vi rộng lớn từ Nepal đến Việt Nam và miền đông Nga.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1775


title: 12661 Schelling

text:
12661 Schelling (1976 DA1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 27 tháng 2 năm 1976 bởi F. Borngen ở Tautenburg.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 12661 Schelling

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1976


title: Leioproctus nitidior

text:
Leioproctus nitidior là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Leioproctus
Động vật được mô tả năm 1956


title: Fontenay-de-Bossery

text:
Fontenay-de-Bossery  là một xã ở tỉnh Aube, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aube

Tham khảo

Fontenaydebossery


title: Tipula cerogama

text:
Tipula cerogama là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Saint-Arroumex

text:
Saint-Arroumex một thị xã và xã ở tỉnh Tarn-et-Garonne trong vùng Tarn-et-Garonne, Pháp.

Xem thêm
Communes of Tarn-et-Garonne

Tham khảo

Xã của Tarn-et-Garonne


title: Allodape obscuripennis

text:
Allodape obscuripennis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Strand mô tả khoa học năm 1915.

Chú thích

Tham khảo

Allodape
Động vật được mô tả năm 1915


title: .bb

text:
.bb là tên miền Internet quốc gia (ccTLD) dành cho Barbados. Nó được quản lý bởi Cable & Wireless (Barbados) Limited.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Thông tin whois của.bb từ IANA (tiếng Anh)

bb
Barbados
Tên miền quốc gia cấp cao nhất

sv:Toppdomän#B


title: Anisophyllea ferruginea

text:
Anisophyllea ferruginea là một loài thực vật]] thuộc họ Anisophylleaceae. Loài này có ở Brunei, Indonesia, và Malaysia.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Anisophyllea ferruginea. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Chi Bất đẳng diệp
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật được mô tả năm 1958


title: Diplectrona jacobsoni

text:
Diplectrona jacobsoni là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Diplectrona


title: Xylocopa mckeani

text:
Xylocopa mckeani là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ong bầu
Động vật được mô tả năm 1929


title: Phi Phi Leh

text:
Koh Phi Phi Leh  - là một quần đảo nhỏ nằm ngoài khơi Phuket - nằm trong cụm quần đảo Phi Phi, một đảo du lịch thuộc miền Nam Thái Lan. Đây được xem là một bãi biển khá nổi tiếng với các hoạt động du lịch và là bãi biển được mệnh danh là một trong những bãi biển sạch nhất thế giới. Đảo Phi Phi thật ra gồm 6 hòn đảo: đáng kể nhất và nổi tiếng là đảo Phi Phi Don, Phi Phi Leh, và vịnh Maya. Nằm cách đảo Phuket - Thái Lan 54 km về hướng Đông Nam. Từ trên không nhìn xuống theo hướng Nam thì hai hòn đảo Phi Phi Don và Phi Phi Leh giống như 2 chữ P nên người phương Tây gọi là PP và người địa phương đọc trại ra thành Phi Phi.

Lịch sử
Vào thế kỷ 16, khai thác thiếc là một nguồn thu nhập chính của Phiphi. Phần lớn các hoạt động kinh tế thời này do người Trung Hoa nắm giữ. Ngày nay ảnh hưởng của văn hóa và ẩm thực do người Hoa mang lại vẫn còn được thấy rõ ràng ở Phiphi. Do giá thiếc giảm nên ngày nay kinh tế của đảo này chủ yếu là trồng cây cao su, du lịch. Từ những năm 1980, Phiphi đã trở thành một trong những tuyến điểm du lịch chính hấp dẫn của Thái Lan. Năm 2004, tỉnh này bị thảm họa sóng thần Ấn Độ Dương tàn phá, làm hư hỏng nhiều cơ sở du lịch nhưng đã được khôi phục.

Các vịnh trong Phi Phi Leh
Vịnh Maya
Loh Samah

Các bãi tắm ở Phi Phi Leh
Tam Viking
Pileh

Mô tả
Phi Phi Don và Phi Phi Leh  có hình dáng tương tự nhau nếu nhìn từ không không trung. Tuy nhiên, phía dưới chúng lại khác nhau rất nhiều. Mặc dù nhỏ nhưng 2 đảo lại đa dạng thắng cảnh với rất nhiều vịnh, bãi cát, bãi san hô, dãy đá ngầm, vách đá...
Trong khi cái eo tuyệt đẹp của Phi Phi Don được tạo nên bởi 2 dãy cát mịn thì cái eo của Phi Phi Leh lại hình thành từ vách đá và bờ vực. Cả hai hòn đảo đều quyến rũ du khách về vẻ đẹp đặc sắc của nó.

Chim yến ở Phi Phi Leh
Phi Phi Leh còn nổi tiếng nhờ một vị trí thuận lợi dành cho chim yến làm tổ trên trần các hang lớn có nhiều đá. Các tay chuyên nghiệp thường trèo lên những cái thang không an toàn để tìm cách thu nhặt tổ yến, rồi đem bán xem như loại cao lương mỹ vị cho người Hoa sành ăn uống. Tại đảo có các dịch vụ dành cho du khách có thể đi tham quan đảo yến làm tổ và cách thu hoạch chim yến như thế nào.

Xem thêm
 Đảo Phi Phi
 Đảo Phi Phi Don

Ảnh

Chú thích

Tham khảo

Elvis,English – Thai – English, Top. Bk.th
Khumudriemsop,Hi-ed publishing,Spicy Co.ltd.
Nangsudonthang, Panrawat Sumkhuthong,Bangkok Book.
Puangsonbat Yubin Puangsombat, English – Thai,Spicy Co.ltd.
Mrs Juthamas Siriwan,Thailand Mice,Planding Guide.

Bãi biển Thái Lan
Điểm tham quan ở tỉnh Phuket
Đảo Thái Lan
Tỉnh Phuket


title: Methamphetamin

text:
Methamphetamin (tên đầy đủ N-methylamphetamin, thường gọi là ma túy đá) là một chất kích thích hệ thần kinh trung ương (CNS) nhóm amphetamin từng được sử dụng không phổ biến như một phương pháp điều trị bổ sung cho rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), và béo phì, nhưng lại phổ biến được sử dụng như một loại thuốc giải trí tiêu khiển. Methamphetamin được phát hiện vào năm 1893 và tồn tại dưới dạng hai chất đối quang (enantiomer): levo-methamphetamin và dextro-methamphetamin. Danh pháp methamphetamin đề cập cho một chất hóa học cụ thể, đó là dạng base liên hợp của amin (free-base) ở dạng amin tinh khiết của với tỷ lệ ngang nhau giữa levo-methamphetamin và dextro-methamphetamin. Methamphetamin hiếm khi được chỉ định vì nguy cơ gây độc thần kinh đối với con người và hành vi lạm dụng giải trí tiêu khiển như một loại thuốc kích dục và thuốc hưng thần (euphoria). Dextroamphetamin kích thích hệ thần kinh trung ương mạnh hơn levomethamphetamin.

Buôn bán và vận chuyển hỗn hợp racemic methamphetamin và dextromethamphetamin đều bị coi là bất hợp pháp. Tỷ lệ sử dụng methamphetamin cao nhất xảy ra ở các khu vực Châu Á và Châu Đại Dương, và ở Hoa Kỳ, methamphetamin được phân loại là chất kiểm soát theo danh mục II. Ở Hoa Kỳ, levomethamphetamin là thuốc không kê đơn, sử dụng làm thuốc thông mũi dạng hít. Hầu hết tất cả mọi quốc gia trên thế giới, việc sản xuất, phân phối, mua bán và sở hữu methamphetamin đều phải được kiểm soát hoặc bị cấm, do nó nằm trong danh mục II của hiệp ước Liên hợp quốc về các chất ma túy. Mặc dù dextromethamphetamin có tác dụng mạnh hơn nhưng racemic của methamphetamin thường được sản xuất bất hợp pháp hơn do tổng hợp khá dễ dàng và tiền chất tổng hợp thường sẵn có.

Ở liều thấp, methamphetamin giúp nâng cao tâm trạng (hưng thần), tăng tập trung, chú ý và tạo cảm giác tràn đầy sức sống cho những người mệt mỏi, chán ăn và thúc đẩy giảm cân. Đối với liều cao kéo dài, chất có thể gây ra rối loạn tâm thần, co giật và xuất huyết não. Sử dụng liều cao kéo dài có thể gây rối loạn cảm xúc (rối loạn tâm trạng), rối loạn tâm thần (ví dụ: ảo giác, sảng, hoang tưởng, paranoia) và bạo lực. Đối với giải trí tiêu khiển, methamphetamin có khả năng tăng năng lượng, hưng thần và tăng ham muốn và khả năng tình dục đến một mức độ mà người dùng có thể tham gia vào các hoạt động tình dục liên tục trong vài ngày. Methamphetamin được biết là gây nghiện cao. Khi ngừng sử dụng methamphetamin có thể dẫn đến hội chứng cai nghiện cấp tính (PAWS). Methamphetamin liều cao có khả năng gây ngộ độc các neuron dopaminergic trung não của người. Methamphetamin được chứng minh là có ái lực cao với neuron serotonergic hơn amphetamin. Độc tính methamphetamin gây ra những thay đổi bất lợi trong cấu trúc và chức năng của não bộ, chẳng hạn như giảm khối lượng chất xám ở một số vùng trong não, cũng như những thay đổi bất lợi trong các dấu hiệu của sự toàn vẹn trao đổi chất.

Methamphetamin thuộc nhóm hóa chất dẫn xuất phenethylamin và dẫn xuất amphetamin. Methamphetamin là đồng phân cấu tạo về vị trí nhóm chức của dimethylphenethylamin, có chung công thức hóa học là .

Ứng dụng

Y học
Tại Hoa Kỳ, methamphetamin hydrochloride, dưới tên thương mại Desoxyn, đã được FDA chấp thuận để kê đơn điều trị bệnh ADHD và béo phì ở người lớn và trẻ nhỏ. Tuy nhiên, FDA cũng chỉ ra rằng công dụng điều trị của methamphetamin còn hạn chế, cần được cân nhắc với những nguy cơ cố hữu liên quan đến việc sử dụng chất. Để tránh độc tính và nguy cơ bị tác dụng phụ, hướng dẫn chẩn đoán và điều trị của FDA khuyến nghị liều methamphetamin ban đầu là 5–10 mg/ngày đối với ADHD ở người lớn và trẻ em trên 6 tuổi và có thể mỗi tuần tăng liều thêm 5 mg, tối đa là 25 mg/ngày cho đến khi đạt được đáp ứng lâm sàng tối ưu; liều hiệu quả thông thường là khoảng 20–25 mg/ngày.

Methamphetamin đôi khi được kê đơn  (kê đơn không theo hướng dẫn trên nhãn) điều trị chứng ngủ rũ và mất ngủ vô căn. Tại Hoa Kỳ, levomethamphetamin có trong một số sản phẩm thuốc thông mũi không kê đơn.Bởi vì methamphetamin hay bị lạm dụng, nên loại thuốc này được quy định theo Đạo luật về các chất kiểm soát và được liệt kê theo Danh mục II ở Hoa Kỳ. Methamphetamin hydrochloride được phân phối tại Hoa Kỳ bắt buộc phải bao gồm nhãn cảnh báo nguy hiểm về khả năng gây nghiện và lạm dụng sai mục đích để giải trí.

Methamphetamin có hai dược phẩm là Desoxyn và Desoxyn Gradumet. Desoxyn Gradumet không còn được sản xuất nữa vì là dạng thuốc giải phóng tác dụng dài, làm phẳng đường cong tác dụng và kéo dài thời gian tác dụng của thuốc.

Sử dụng để giải trí

Methamphetamin thường phổ biến được sử dụng để giải trí tiêu khiển vì tác dụng gây hưng phấn và kích thích mạnh, cũng như là chất kích dục.

Theo một bộ phim tài liệu của National Geographic TV về methamphetamin, có một kiểu văn hóa được gọi là Sử dụng chất khi quan hệ tình dục (chemsex hay party and play) dựa trên hoạt động tình dục và sử dụng methamphetamin. Những người tham gia tích cực vào kiểu hoạt động tình dục này gần như hoàn toàn là những người đồng tính, họ thường sẽ gặp gỡ nhau qua các trang web hẹn hò trên internet và sau đó quan hệ tình dục. Do có tác dụng kích thích tâm tinh thần và kích dục mạnh và tác dụng ức chế xuất tinh kèm theo việc sử dụng nhiều lần, quá trình quan hệ tình dục ở những lần này đôi khi có thể diễn ra liên tục trong nhiều ngày liền. Sự "tụt dốc" trong tinh thần sau khi sử dụng methamphetamin để quan hệ thường rất nghiêm trọng, người sử dụng meth sẽ bị mắc chứng ngủ quá nhiều. Tệ nạn này thường ở các thành phố lớn ở Hoa Kỳ như San Francisco và New York City.

Chống chỉ định
Chống chỉ định methamphetamin ở những người có tiền sử rối loạn sử dụng chất gây nghiện, bệnh tim mạch, dễ bị kích động, dễ lo âu, hoặc ở những bệnh nhân bị xơ cứng động mạch, glôcôm, cường giáp hoặc tăng huyết áp mức độ nặng. FDA khuyến cáo những cá nhân đã từng có phản ứng quá mẫn với các chất kích thích khác trong quá khứ hoặc hiện đang dùng thuốc ức chế monoamin oxidase (MAOIs) không nên dùng methamphetamin. FDA cũng khuyến cáo những người mắc rối loạn lưỡng cực, trầm cảm, tăng huyết áp, các vấn đề về chức năng gan hoặc thận, hưng cảm, loạn thần, hội chứng Raynaud, cơn động kinh, các vấn đề về tuyến giáp, tic hoặc hội chứng Tourette nên theo dõi các triệu chứng của họ khi dùng methamphetamin. Do nguy cơ ảnh hưởng đến chậm phát triển thể chất, FDA khuyên nên theo dõi chiều cao và cân nặng của trẻ em và thanh thiếu niên trong quá trình điều trị.

Tác dụng phụ

Tác dụng lên thể chất
Tác động lên sức khỏe thể chất của methamphetamin bao gồm chán ăn, tăng động, giãn đồng tử, da ửng đỏ, đổ mồ hôi nhiều, khô miệng và nghiến răng (gây nên hiện tượng miệng meth), nhức đầu, rối loạn nhịp tim (thường là nhịp nhanh hoặc nhịp chậm), thở nhanh, tăng huyết áp, tụt huyết áp, tăng thân nhiệt, tiêu chảy, táo bón, mờ mắt, chóng mặt, co giật, tê, run, da khô, mụn trứng cá và người xanh xao. Người dùng meth lâu dài có thể bị loét da; những vết này có thể là do họ "gãi ngứa" vì họ tin rằng có côn trùng nào đó đang bò dưới da. Có nhiều báo các về trường hợp tử vong liên quan đến sốc methamphetamin.

Miệng meth
Người sử dụng và người nghiện methamphetamin có thể bị hỏng răng với tốc độ nhanh chóng, tình trạng này nghiêm trọng nhất ở những người sử dụng thuốc qua đường tiêm chích. Theo Hiệp hội Nha khoa Hoa Kỳ, bệnh miệng meth "có thể là do sự kết hợp của những thay đổi tâm lý và sinh lý do thuốc gây ra, dẫn đến chứng khô miệng, không vệ sinh răng miệng trong thời gian dài, và chứng nghiến răng". Tuy nhiên một số nhà nghiên cứu cho rằng tác dụng hỏng răng của meth bị phóng đại và cách điệu hóa để tạo ra định kiến, định hướng người sử dụng như một sự răn đe, cảnh báo người bắt đầu sử dụng methamphetamin.

Bệnh lây truyền qua đường tình dục
Việc sử dụng meth được phát hiện là có khả năng làm trầm trọng thêm tình trạng quan hệ tình dục không an toàn ở cả bạn tình nhiễm HIV và bạn tình không quen biết. Những phát hiện này cho thấy rằng việc sử dụng methamphetamin và quan hệ tình dục qua đường hậu môn không có phương tiện bảo vệ là những hành vi nguy hiểm, có khả năng tăng nguy cơ lây truyền HIV ở nam giới đồng tính và dị tính luyến ái. Sử dụng methamphetamin cho phép cả hai giới hoạt động tình dục kéo dài liên tục, có thể gây lở loét và trầy xước bộ phận sinh dục cũng như chứng cương đau ở nam giới. Methamphetamin cũng có thể gây lở loét và trầy xước trong miệng do nghiến răng, làm tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh qua đường tình dục.

Bên cạnh việc lây truyền HIV qua đường tình dục, HIV cũng có thể lây giữa những người sử dụng chung kim tiêm. Mức độ dùng chung kim tiêm giữa những người sử dụng methamphetamin cũng tương tự như ở những đối tượng sử dụng ma túy khác.

Tác dụng tâm lý
Các tác động lên tâm lý của methamphetamin bao gồm hưng phấn, bức bối, thay đổi ham muốn tình dục, cảnh giác, e ngại và tập trung, giảm cảm giác mệt mỏi, làm mất ngủ hoặc gây tỉnh táo, tự tin, hòa đồng, dễ nổi cáu, bồn chồn, hoang tưởng và các hành vi lặp đi lặp lại và ám ảnh. Điểm đặc biệt của methamphetamin và các chất kích thích có liên quan là hoạt động lặp đi lặp lại liên tục không có rõ mục tiêu. Sử dụng methamphetamin cũng có mối tương quan cao với lo âu, trầm cảm, rối loạn tâm thần do amphetamin, tự sát và các hành vi bạo lực.

Độc thần kinh và miễn dịch thần kinh
phải|nhỏ|400x400px|Sơ đồ này mô tả các cơ chế miễn dịch thần kinh làm trung gian cho quá trình thoái hóa thần kinh do methamphetamin gây ra trong não người. Phản ứng miễn dịch thần kinh qua trung gian NF-κB đối với việc sử dụng methamphetamin dẫn đến tăng tính thấm của hàng rào máu não phát sinh thông qua sự liên kết và kích hoạt của nó với các thụ thể sigma, tăng sản xuất các loại oxy phản ứng (ROS), các loại nitơ phản ứng (RNS), mẫu phân tử liên quan đến tổn thương bề mặt (DAMPs - damage-associated molecular patterns), sự rối loạn điều hòa các chất vận chuyển glutamat (cụ thể là EAAT1 và EAAT2) và chuyển hóa glucose cũng như dòng ion Ca2+ quá mức trong tế bào thần kinh đệm và neuron dopamine.
Methamphetamin gây độc trực tiếp cho neuron (tế bào thần kinh) dopaminergic ở cả động vật thí nghiệm và người. Kích thích độc tế bào (excitotoxicity), stress oxy hóa, rối loạn chức năng hệ ubiquitin-proteasome (UPS), nitrat hóa protein, stress mạng lưới nội chất trong tế bào beta (endoplasmic reticulum stress in beta cells), biểu hiện gen p53 và các quá trình khác góp phần gây ra ngộ độc thần kinh. Cùng với độc tính thần kinh dopaminergic, việc sử dụng methamphetamin tăng nguy cơ mắc bệnh Parkinson. Ngoài độc tính thần kinh dopaminergic, một tổng quan hệ thống thu thập các bằng chứng ở người chỉ ra rằng sử dụng methamphetamin liều cao cũng có thể gây độc đối với neuron serotonergic. Thân nhiệt cao (nhiệt độ cơ thể cao) được chứng minh là có liên quan đến gia tăng tác dụng gây độc thần kinh của methamphetamin. Việc ngừng sử dụng methamphetamin ở những người phụ thuộc có thể dẫn đến tình trạng hội chứng cai đeo đẳng nhiều tháng.

Các nghiên cứu phim chụp cộng hưởng từ trên người sử dụng methamphetamin cũng đã cho thấy bằng chứng về sự thoái hóa thần kinh hoặc những thay đổi bất lợi về tế bào thần kinh trong cấu trúc và chức năng của não. Đặc biệt, methamphetamin dường như gây nên tình trạng tăng tín hiệu trên T2 và phì đại chất trắng, làm teo hải mã và giảm chất xám ở vỏ não đai, vỏ não viền (limbic cortex) và vỏ não cận viền (paralimbic cortex) ở những người sử dụng methamphetamin để tiêu khiển. Hơn nữa, các bằng chứng cho thấy nồng độ dấu ấn sinh học về tính toàn vẹn và tổng hợp trao đổi chất ở những người sử dụng giải trí diễn biến theo chiều hướng bất lợi, chẳng hạn như nồng độ N-acetylaspartat và creatine thì giảm, còn nồng độ choline và myoinositol tăng cao.

Methamphetamin được chứng minh là kích hoạt TAAR1 trong tế bào tk đệm hình sao ở người và tạo ra AMP vòng (cAMP). Kích hoạt TAAR1 trong tế bào hình sao có thể là một cơ chế giúp methamphetamin làm suy giảm nồng độ EAAT2 (SLC1A2) gắn màng và hoạt động trong các tế bào này.

Methamphetamin liên kết và kích hoạt cả hai dưới lớp (subtype) của receptor sigma, σ1 và σ2, với ái lực được tính bằng micromol. Kích hoạt receptor sigma có thể tăng cường độc tính thần kinh do methamphetamin gây ra, bằng cách tạo điều kiện diễn biến tình trạng tăng thân nhiệt, tăng tổng hợp và giải phóng dopamin, ảnh hưởng đến các bước hoạt hóa dưới góc độ vi mô và điều chỉnh "dòng thác tính hiệu" của quá trình chết tế bào theo chương trình, hình thành các loài oxy phản ứng (reactive oxygen species, ROS).

Nghiện

Các mô hình nghiên cứu về nghiện khi sử dụng ma túy lâu ngày gây ra những thay đổi trong biểu hiện gen ở một số vùng của não, đặc biệt là nhân cạp (nucleus accumbens), phát sinh thông qua cơ chế phiên mã và di truyền học biểu sinh. Các yếu tố phiên mã quan trọng nhất tạo ra những thay đổi này là Delta FBJ murine osteosarcoma viral oncogene homolog B (ΔFosB), cAMP response element binding protein (CREB, tạm dịch: protein gắn yếu tố đáp ứng cAMP) và nuclear factor-kappa B (NF-κB, tạm dịch: Yếu tố hạt nhân tăng cường chuỗi nhẹ kappa của các tế bào B hoạt động). ΔFosB là cơ chế phân tử sinh học quan trọng nhất trong chứng nghiện vì gen ΔFosB biểu hiện quá mức (tức là mức độ biểu hiện gen cao bất thường khi tạo ra kiểu hình) trong các neuron gai trung gian (medium spiny neurons) loại D1 trong nhân cạp là điều kiện cần và đủ để có những thích ứng liên quan đến thần kinh và những sự điều chỉnh liên quan đến hành vi nghiện (ví dụ: tự tiêm chất gây nghiện theo chiều hướng tăng dần về liều). Một khi ΔFosB được biểu hiện quá mức, ΔFosB gây ra trạng thái nghiện ngày càng nghiêm trọng hơn do chính những thích ứng liên quan đến thần kinh đó lại tiếp tục làm gia tăng hơn nữa sự biểu hiện quá mức của ΔFosB. Cơ chế này có liên quan đến nghiện rượu, cannabinoid, cocain, methylphenidat, nicotin, opioid, phencyclidine, propofol và amphetamin thay thế, v..v.

ΔJunD, một yếu tố phiên mã và G9a, một enzym histone methyltransferase, đều có tác dụng chống lại chức năng của ΔFosB và ức chế sự gia tăng biểu hiện gen của ΔFosB. ΔJunD biểu hiện quá mức trong nhân cạp, phối hợp với vector virus (viral vector) có thể ngăn chặn hoàn toàn nhưng biến đổi liên quan đến thần kinh và hành vi được thấy trong lạm dụng chất lâu ngày (tức là những thay đổi qua trung gian là gen ΔFosB). Tương tự, hiện tượng biểu hiện quá mức gen G9a tại nhân cạp làm tăng rõ rệt quá trình dimethyl hóa nhóm lysin dư thừa tại vị trí số 9 trên protein histon H3 (tiếng Anh: histone 3 lysine residue 9 dimethylation - H3K9me2, histon H3 là một protein đóng gói DNA) và ức chế sự cảm ứng của tính dẻo hành vi (behavioral plasticity) và khả biến thần kinh (neuroplasticity) qua trung gian ΔFosB do sử dụng thuốc dài ngày. Sự ức chế trên xảy ra thông qua:

 Ức chế qua trung gian H3K9me2 (H3K9me2-mediated repression) đối với các yếu tố phiên mã gen ΔFosB
 Ức chế qua trung gian H3K9me2 đối với các mục tiêu thúc đẩy sự phiên mã của gen ΔFosB (ví dụ: enzyme cyclin-dependent kinase 5, CDK5).

ΔFosB đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh các đáp ứng hành vi đối với hành vi nghiện, chẳng hạn như thưởng thức bữa ăn ngon, tình dục và tập thể dục. Vì những "phần thưởng" (tưởng thưởng) nêu trên và thuốc gây nghiện đều gây ra biểu hiện gen của gen ΔFosB (tức là khiến não sản xuất ra nhiều hơn), việc lâu dài tiếp nhận các "phần thưởng" nêu trên cũng có thể dẫn đến tình trạng nghiện bệnh lý. Do đó, ΔFosB là yếu tố quan trọng nhất liên quan đến cả nghiện amphetamin và nghiện tình dục do amphetamin, là những hành vi tình dục cưỡng bức do hoạt động tình dục quá mức và sử dụng amphetamin. Những chứng nghiện tình dục này có liên quan đến hội chứng rối loạn điều hòa dopamin xảy ra ở một số bệnh nhân dùng thuốc dopaminergic như là amphetamin hoặc methamphetamin.

Yếu tố biểu sinh
Nghiện methamphetamin có thể tồn tại dai dẳng. 61% số người được điều trị nghiện meth bị tái phát (tức là nghiện trở lại) trong vòng một năm. Khoảng một nửa số người được điều trị nghiện tiếp tục tái nghiện methamphetamin trong thời gian 10 năm, trong khi nửa số người còn lại có giảm sử dụng meth tính từ khoảng 1 đến 4 năm sau lần sử dụng meth đầu tiên.

Tình trạng nghiện kéo dài cho thấy những thay đổi lâu dài trong điều hòa biểu hiện gen có thể xảy ra ở các vùng cụ thể của não và có thể góp phần quan trọng vào kiểu hình nghiện. Năm 2014, cơ chế di truyền biểu sinh được chứng minh đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy những thay đổi lâu dài trong biểu hiện gen trong não.

Một tổng quan vào năm 2015 đã tóm tắt một số nghiên cứu liên quan đến việc sử dụng methamphetamin lâu dài ở loài gặm nhấm. Những thay đổi di truyền học biểu sinh được quan sát thấy trong con đường trung não-hồi viền. Con đường trung não-hồi viền (mesolimbic pathway, hay con đường phần thưởng/ con đường tưởng thưởng) là con đường dopamin kết nối vùng mái não giữa (ventral tegmental area, VTA) với nhân cạp (nucleus accumbens, NAc). Những thay đổi còn xuất hiện ở thể vân lưng (dorsal striatum), hải mã và vỏ não trước trán. Việc sử dụng methamphetamin lâu dài gây ra hiện tượng acetyl hóa, deacetyl hóa histone và methyl hóa histone đặc hiệu gen. Có quan sát thấy sự methyl hóa DNA đặc hiệu gen ở các vùng nã cụ thể. Những thay đổi biểu sinh khác nhau đã gây ra sự tăng/giảm điều hòa gen cụ thể quan trọng trong cơ chế gây nghiện. Ví dụ, việc sử dụng methamphetamin lâu dài gây ra quá trình methyl hóa lysine ở vị trí 4 của histone 3 nằm ở vùng khởi động (promoter) của gen c-fos và gen C-C chemokine receptor 2 (ccr2), kích hoạt các gen đó trong nhân cạp (NAc). Gen c-fos được biết nhiều là có tác dụng quan trọng trong quá trình gây nghiện. Còn gen ccr2 cũng rất quan trọng trong gây nghiện, vì đột biến gây bất hoạt gen này có thể làm nhẹ đi tình trạng nghiện.

Ở những con chuột bị nghiện methamphetamin, sự điều hòa biểu sinh thông qua việc giảm quá trình acetyl hóa histone trong neuron, gây ra giảm phiên mã receptor glutamat. Các receptor glutamat đóng vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh sự lạm dụng thuốc bất hợp pháp.

Cho loài gặm nhấm sử dụng methamphetamin làm tổn thương DNA trong não, đặc biệt là ở vùng nhân não. Trong quá trình sửa chữa các tổn thương DNA có thể xảy ra sự thay đổi chất nhiễm sắc, chẳng hạn như quá trình methyl hóa DNA hoặc acetyl hóa/methyl hóa histone tại vị trí sửa chữa. Những thay đổi này có thể là những "vết sẹo" biểu sinh trong chất nhiễm sắc, góp phần tạo ra những thay đổi biểu sinh lâu dài trong tình trạng nghiện methamphetamin.

Dược trị liệu (Liệu pháp hóa dược)
Một tổng quan hệ thống năm 2018 và phân tích gộp mạng lưới 50 thử nghiệm liên quan đến 12 biện pháp can thiệp tâm lý xã hội khác nhau đối với chứng nghiện amphetamin, methamphetamin, cocaine cho thấy rằng điều trị đa mô thức với cả phương pháp quản lý dự phòng (ontingency management) và phương pháp tiếp cận củng cố cộng đồng và đào tạo gia đình (CRAFT) có hiệu quả cao nhất (tức là tỷ lệ dừng sử dụng chất) và khả năng chấp nhận cao nhất (tức là tỷ lệ tái nghiện thấp nhất). Các phương thức điều trị khác bao gồm đơn trị liệu với quản lý dự phòng hoặc phương pháp tiếp cận củng cố cộng đồng (community reinforcement approach), liệu pháp hành vi nhận thức, chương trình 12 bước, liệu pháp nhóm (non-contingent reward-based therapies), liệu pháp tâm động học (psychodynamic therapy) và các liệu pháp kết hợp khác.

, chưa thấy hiệu quả của dược trị liệu (tức là điều trị dùng thuốc) cho bệnh nhân nghiện methamphetamin. Các tổng quan hệ thống từ năm 2015 và 2016 chỉ ra rằng chất đồng vận chọn lọc TAAR1 rất tiềm năng trong điều trị chứng nghiện chất kích thần. Tuy nhiên, , các hợp chất có chức năng là chất chủ vận chọn lọc TAAR1 vẫn chỉ là thuốc thử nghiệm.

Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp từ năm 2019 đã đánh giá hiệu quả của 17 liệu pháp hóa dược khác nhau được sử dụng trong các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đối với bệnh nhân nghiện amphetamin và methamphetamin. Kết quả: chỉ tìm thấy bằng chứng mức độ thấp cho thấy methylphenidat có thể làm giảm việc người nghiện tự tiêm amphetamin hoặc methamphetamin. Có bằng chứng mức thấp đến trung bình về việc hầu hết các thuốc khác được sử dụng trong các thử nghiệm nêu trên là không mang lại lợi ích, bao gồm thuốc chống trầm cảm (bupropion, mirtazapine, sertraline), thuốc chống loạn thần (aripiprazole), thuốc chống co giật (topiramate, baclofen, gabapentin), naltrexone, varenicline, citicoline, ondansetron, prometa, riluzole, atomoxetine, dextroamphetamin và modafinil.

Sự lệ thuộc vào chất gây nghiện và hội chứng cai
Khả năng dung nạp thuốc tăng lên nhanh chóng khi lạm dụng methamphetamin (tức là sử dụng methamphetamin để giải trí). Hệ quả, thời gian lạm dụng thuốc kéo dài khiến người nghiện phải tăng liều thuốc ngày càng cao để đạt được tác dụng tương tự.

Theo một tổng quan hệ thống của tổ chức Cochrane về việc cai nghiện ở những người sử dụng amphetamin và methamphetamin, "khi người dùng liều cao, lâu dài chất gây nghiện bỗng dưng đột ngột ngừng sử dụng amphetamin, hội chứng cai xảy ra trong vòng 24 giờ kể từ liều dùng thuốc cuối cùng." Tổng quan này lưu ý rằng hội chứng cai ở những người dùng liều cao, dùng lâu dài xảy ra thường xuyên, khoảng 88% trường hợp và kéo dài trong  tuần. Hội chứng cai methamphetamin gồm các triệu chứng: lo lắng, thèm ma túy, khí sắc trầm, mệt mỏi, tăng thèm ăn, tăng hoặc giảm vận động, thiếu động lực, khó ngủ hoặc buồn ngủ, và giấc mơ sáng suốt. Tổng quan hệ thống chỉ ra rằng mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng trong hội chứng cai có tương quan thuận với tuổi và mức độ phụ thuộc của từng người.

Methamphetamin trong máu người mẹ có thể đi qua nhau thai vào thai nhi và được tiết vào sữa mẹ. Trẻ sơ sinh có bà mẹ lạm dụng methamphetamin có thể gặp hội chứng cai ở trẻ sơ sinh, với các triệu chứng liên quan đến rối loạn giấc ngủ, bú kém, run và tăng trương lực. Hội chứng cai này tương đối nhẹ và chỉ cần can thiệp y khoa trong khoảng 4% trường hợp.

Trẻ sơ sinh
Không giống như các loại ma túy khác, trẻ sơ sinh tiếp xúc với methamphetamin trước khi sinh không có triệu chứng cai ngay lập tức. Thay vào đó, các rối loạn về nhận thức và hành vi bắt đầu xuất hiện khi trẻ đến tuổi học đường.

Một nghiên cứu đoàn hệ tương lai trên 330 trẻ em cho thấy ở 3 tuổi, trẻ tiếp xúc với methamphetamin có biểu hiện phản ứng cảm xúc tăng lên, cũng như có nhiều dấu hiệu lo lắng và trầm cảm hơn; và đến 5 tuổi, trẻ có tỷ lệ rối loạn hướng ngoại (externalizing disorders) và tăng động giảm chú ý (AHDH) cao hơn.

Quá liều
Quá liều methamphetamin có thể dẫn đến một loạt các triệu chứng. Quá liều methamphetamin nhẹ có thể gây ra các triệu chứng như: loại nhịp tim, lú lẫn, đi tiểu khó có thể buốt hoặc không, tăng/tụt huyết áp, tăng thân nhiệt, đau cơ, kích động tâm lý, thở gấp, run, đa niệu và bí tiểu. Quá liều nặng có thể tạo ra các triệu chứng như cơn bão adrenergic, rối loạn tâm thần methamphetamin, thiểu niệu hoặc vô niệu, sốc tim, xuất huyết não, trụy tuần hoàn, tăng thân nhiệt ác tính, tăng áp lực động mạch phổi, suy thận, tiêu cơ vân, hội chứng serotonin và có lời nói/hành vi/nghi thức "khuôn mẫu" (thuật ngữ của tâm thần học). Quá liều methamphetamin cũng có thể dẫn đến tổn thương não nhẹ do nhiễm độc hệ dopaminergic và serotonergic. Trước khi tử vong do ngộ độc methamphetamin thì thường có thể có biểu hiện co giật và hôn mê.

Rối loạn tâm thần
The psychological effects of methamphetamine can include euphoria, dysphoria, changes in libido, alertness, apprehension and concentration, decreased sense of fatigue, insomnia or wakefulness, self-confidence, sociability, irritability, restlessness, grandiosity and repetitive and obsessive behaviors. Peculiar to methamphetamine and related stimulants is "punding", persistent non-goal-directed repetitive activity. Methamphetamine use also has a high association with anxiety, depression, amphetamine psychosis, suicide, and violent behaviors.

Điều trị cấp cứu
Ngộ độc methamphetamin cấp tính phần lớn được sơ cứu bằng cách dùng than hoạt tính và thuốc an thần. Bài tiểu cưỡng bức bằng acid (ví dụ, với vitamin C) sẽ làm tăng bài tiết methamphetamin nhưng không được khuyến khích vì có thể làm tăng nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng, hoặc gây co giật hoặc tiêu cơ vân. Tăng huyết áp có nguy cơ gây xuất huyết nội sọ (tức là chảy máu trong não) và nếu nghiêm trọng, thường được điều trị bằng phentolamin tiêm tĩnh mạch hoặc nitroprusside. Thuốc chống loạn thần như haloperidol rất hữu ích trong điều trị kích động và rối loạn tâm thần do dùng quá liều methamphetamin.

Thuốc chống loạn thần như haloperidol rất hữu ích trong điều trị kích động và rối loạn tâm thần do dùng quá liều methamphetamin. Labetalol là thuốc chẹn alpha và beta đặc biệt hữu ích trong điều trị đồng thời nhịp tim nhanh và tăng huyết áp do methamphetamin gây ra. Chưa có báo cáo về hiện tượng "kích thích alpha không bị cản trở" (unopposed alpha stimulation) khi sử dụng thuốc chẹn beta để điều trị ngộ độc methamphetamin.

Tương tác thuốc
Methamphetamin được chuyển hóa bởi enzyme gan CYP2D6 nên chất ức chế CYP2D6 sẽ kéo dài thời gian bán thải của methamphetamin. Methamphetamin cũng tương tác với các chất ức chế monoamin oxidase (MAOIs), vì cả MAOIs và methamphetamin đều làm tăng catecholamin trong huyết tương. Do đó không được việc sử dụng đồng thời cả hai dược chất vì rất nguy hiểm. Methamphetamin làm giảm tác dụng của thuốc an thần và thuốc trầm cảm, đồng thời làm tăng tác dụng của thuốc chống trầm cảm và các chất kích thích khác. Methamphetamin có thể chống lại tác dụng của thuốc hạ huyết áp và thuốc chống loạn thần do tác dụng của chất đối với hệ tim mạch và khả năng nhận thức. Độ pH của chất chứa trong đường tiêu hóa và nước tiểu ảnh hưởng đến sự hấp thu và bài tiết methamphetamin. Cụ thể, chất chứa có tính acid sẽ làm giảm khả năng hấp thu methamphetamin và tăng bài tiết qua nước tiểu, còn chất chứa có tính kiềm thì ngược lại. Do ảnh hưởng của pH đến sự hấp thu, thuốc ức chế bơm proton (PPIs) làm giảm acid dạ dày có tương tác với methamphetamin.

Dược học

Dược lực học
Năm 2001, tương tự như amphetamin, methamphetamin được chứng minh là một chất chủ vận mạnh của trace amin-associated receptor 1 (TAAR1), một thụ thể bắt cặp với protein G (GPCR) ở đây là protein Gs và Gq. Phát hiện này rất quan trọng trong việc điều hòa các monoamin trong não. Kích hoạt  làm tăng sản xuất  thông qua hoạt hóa adenylyl cyclase và ức chế chức năng vận chuyển monoamin. Các autoreceptor monoamin (ví dụ, receptor dopamin D2, receptor α2-adrenergic, và receptor 5-HT1) có tác dụng ngược lại với TAAR1, và khi các receptor (thụ thể) này phối hợp phối hợp với nhau sẽ điều hòa cho quá trình vận chuyển các monoamin. Đặc biệt, methamphetamin và các trace amin có ái lực liên kết cao đối với TAAR1, nhưng không có ái lực liên kết đối với các autoreceptor monoamin. Các nghiên cứu hình ảnh học chỉ ra rằng methamphetamin và trace amin ức chế quá trình tái hấp thu monoamin tùy vị trí đặc trưng và phụ thuộc vào có hay không sự có mặt của TAAR1 trong các tế bào thần kinh monoamin.

Ngoài việc ức chế các protein vận chuyển monoamin, methamphetamin còn ức chế cả chất vận chuyển monoamin trong túi synap gồm VMAT2, SLC22A3 và SLC22A5. SLC22A3 là chất vận chuyển monoamin ngoài thần kinh có trong tế bào thần kinh đệm hình hình sao. SLC22A5 là chất vận chuyển carnitine có ái lực cao.

Methamphetamin cũng là chất chủ vận của receptor alpha-2 adrenergic và receptor sigma. Meth có ái lực với σ1 lớn hơn σ2, ức chế monoamin oxidase A (MAO-A) và monoamin oxidase B (MAO-B). Kích hoạt receptor sigma bằng methamphetamin có thể tạo điều kiện thuận lợi cho tác dụng kích thích hệ thần kinh trung ương và thúc đẩy quá trình gây độc thần kinh trong não. Dextromethamphetamin là chất kích thích tâm thần mạnh hơn. Levomethamphetamin có tác dụng ở thần kinh ngoại biên mạnh hơn, thời gian bán hủy dài hơn. Ở liều cao, cả hai enantiomer (đồng phân đối quang) của methamphetamin đều có thể gây ra chứng loạn thần gồm các lời nói/hành vi/nghi thức mang tính "khuôn mẫu" và rối loạn tâm thần do methamphetamin, nhưng levomethamphetamin có tác dụng tâm động học (psychodynamic) ngắn hơn.

Dopamin
Ở một số vùng não nhất định, tương tự amphetamin, methamphetamin làm tăng nồng độ dopamin trong khe synap. Methamphetamin có thể xâm nhập vào tế bào thần kinh trước synap thông qua chất vận chuyển dopamin (DAT) hoặc bằng cách khuếch tán trực tiếp qua màng tế bào thần kinh. Methamphetamin ức chế tái hấp thu cạnh tranh ở chất vận chuyển dopamin. Khi đi vào tế bào thần kinh trước synap, amphetamin sẽ kích hoạt  thông qua tín hiệu protein kinase A (PKA) và protein kinase C (PKC), gây ra quá trình phosphoryl hóa DAT. Quá trình phosphoryl hóa nhờ PKC và PKA này dẫn đến nhập bào DAT (ức chế tái hấp thu không cạnh tranh), nhưng riêng sự phosphoryl hóa nhờ PKC gây ra sự vận chuyển ngược dopamin (tức là dopamin chui ra ngoài tế bào). Methamphetamin làm tăng nồng độ calci nội bào. Tác dụng này có liên quan đến quá trình phosphoryl hóa DAT thông qua con đường Ca2+/calmodulin-dependent protein kinase (CAMK), làm thất thoát dopamin ra ngoài.  đã được chứng minh là làm giảm tốc độ phát xung động của neuron thông qua kích hoạt trực tiếp kênh kali điều chỉnh bên trong bắt cặp với protein G, gọi tắt là kênh GIRK (G protein-coupled inwardly-rectifying potassium channels). Kích hoạt TAAR1 bằng methamphetamin trong tế bào thần kinh đệm hình sao có thể làm làm giảm sự biểu hiện và chức năng màng của EAAT2, một loại chất vận chuyển glutamat.

Amphetamin cũng là chất nền cho chất vận chuyển monoamin dạng túi synap, . Sau khi hấp thu amphetamin tại VMAT2, amphetamin làm vỡ các túi synap ở khe synap, giải phóng các phân tử dopamin từ các túi synap vào tế bào nhờ dòng chảy dopamin qua VMAT2. Sau đó, các phân tử dopamin trong tế bào được giải phóng từ tế bào thần kinh trước synap vào khe synap thông qua sự vận chuyển thông qua chất vận chuyển dopamin (DAT) theo chiều ngược lại.

Noradrenalin (norepinephrin)
Dựa trên biểu hiện  của  trong neuron, methamphetamin hay amphetamin đều được cho là có tác động đến noradrenalin tương tự như dopamin. Nói cách khác, giống như amphetamin, methamphetamin gây ra thất thoát noradrenalin nhờ TAAR1 và ức chế tái hấp thu không cạnh tranh tại chất vận chuyển noradrenalin được được phosphoryl hóa (phosphorylated norepinephrine transporter, phosphorylated NET), ức chế tái hấp thu cạnh tranh tại chất vận chuyển noradrenalin (norepinephrine transporter, NET) và giải phóng noradrenalin từ chất vận chuyển monoamin dạng túi synap .

Serotonin
Tương tự amphetamin, methamphetamin có tác dụng tương tự trên serotonin như trên dopamin và noradrenalin (nhưng ít rõ rệt hơn). Methamphetamin ảnh hưởng đến serotonin thông qua chất vận chuyển monoamin dạng túi synap . Giống cơ chế của noradrenalin, amphetamin làm thất thoát serotonin nhờ TAAR1 và ức chế tái hấp thu không cạnh tranh tại chất vận chuyển serotonin được được phosphoryl hóa (phosphorylated serotonin transporter, phosphorylated SERT). Giống như dopamin, amphetamin có ái lực thấp với thụ thể 5-HT1A của người.

Dược động học
Sinh khả dụng của methamphetamin là 67% qua đường uống, 79% qua đường xịt mũi, 67 đến 90% qua đường hô hấp (hút thuốc) và 100% qua đường tiêm tĩnh mạch. Sau khi uống, methamphetamin được hấp thu tốt vào máu, với nồng độ methamphetamin đỉnh trong huyết tương đạt được trong khoảng 3,13–6,3 giờ sau khi uống. Methamphetamin cũng được hấp thu tốt sau khi hít phải và sau khi tiêm qua đường mũi. Do methamphetamin có tính ưa mỡ cao nên nó có thể dễ dàng di chuyển qua hàng rào máu não nhanh hơn các chất kích thích khác, nơi nó có khả năng chống phân hủy bởi monoamin oxidase cao hơn. Chất chuyển hóa amphetamin đạt cực đại ở 10–24 giờ. Methamphetamin được đào thải qua thận, tốc độ bài tiết vào nước tiểu bị ảnh hưởng nhiều bởi pH nước tiểu. Khi dùng đường uống, 30–54% liều dùng được bài tiết qua nước tiểu dưới dạng methamphetamin và 10–23% dưới dạng amphetamin. Sau liều IV, khoảng 45% được bài tiết dưới dạng methamphetamin và 7% dưới dạng amphetamin. Thời gian bán hủy thải trừ của methamphetamin thay đổi trong khoảng 5–30giờ, nhưng trung bình là 9 đến 12giờ trong hầu hết các nghiên cứu. Thời gian bán thải của methamphetamin không thay đổi tùy theo đường dùng nhưng có sự khác biệt đáng kể giữa các cá nhân.

Cho đến hiện tại, CYP2D6, dopamin β-hydroxylase (DBH), monooxygenase chứa flavin 3 (flavin-containing monooxygenase 3, FMO3), butyrate-CoA ligase (XM-ligase), và glycine N-acyltransferase (GLYAT) là các enzym được biết đến có tham gia chuyển hóa methamphetamin hoặc các chất trung gian ở người.{#tag:ref|| name="methamphetamine metabolism" |group="cụm nguồn" }} Các chất chuyển hóa chính là amphetamin và 4-hydroxymethamphetamin; các chất chuyển hóa nhỏ khác bao gồm: ,, , acid benzoic, acid hippuric, noradrenalin và phenylacetone, vốn là các chất chuyển hóa của amphetamin. Trong số các chất chuyển hóa này, các chất có hoạt tính kích thích giao cảm là amphetamin, , , , và norephedrine. Methamphetamin là chất ức chế CYP2D6.

Các con đường chuyển hóa chính liên quan đến quá trình para-hydroxyl hóa nhân thơm, alpha- và betahydroxyl hóa hợp chất không vòng, N-oxy hóa, N-dealkyl hóa, và khử amin. Các con đường trao đổi chất, các chất trung gian chuyển hóa đã được phát hiện và các enzym chuyển hóa ở người được trình bày trong sơ đồ dưới đây:

Phát hiện trong dịch cơ thể
Methamphetamin và amphetamin thường được đo trong nước tiểu hoặc máu, là một phần của quy trình xét nghiệm ma túy trong thể thao, việc làm, chẩn đoán ngộ độc và pháp y. Kỹ thuật chiral (để xác định các enatiomer của methamphetamin) có thể được sử dụng để giúp phân biệt nguồn gốc của thuốc, nhằm xác định liệu nó được mua bất hợp pháp hay hợp pháp thông qua đơn thuốc hoặc tiền thuốc. Phân tách chiral giúp đánh giá xem người được thực hiện xét nghiệm có sử dụng levomethamphetamin hay không, vì đây là một thành phần hoạt chất trong một số thuốc thông mũi không kê đơn có làm kết quả xét nghiệm dương tính. Bổ sung kẽm trong chế độ ăn uống có thể "che giấu" sự có mặt của methamphetamin và các loại thuốc khác trong nước tiểu.

Hoá học

Methamphetamin là một hợp chất chiral có hai chất đối quang (enantiomer) là dextromethamphetamin và levomethamphetamin. Ở nhiệt độ phòng, methamphetamin ở dạng base tự do, là chất lỏng trong suốt, không màu, có mùi đặc trưng của lá phong lữ. Chất tan trong diethyl ether và ethanol cũng như có thể trộn lẫn với chloroform.

Ngược lại, muối methamphetamin hydrochloride không mùi, có vị đắng. Điểm nóng chảy từ  và ở nhiệt độ phòng, xuất hiện dưới dạng tinh thể màu trắng hoặc bột tinh thể màu trắng. Muối hydrochloride cũng hòa tan tự do trong ethanol và nước. Cấu trúc tinh thể của một trong hai đồng phân đối quang là đơn tà với nhóm không gian (space group) là P21; tại , methamphetamin có tham số mạng (lattice constant) a = 7,10 Å, b = 7,29 Å, c = 10,81 Å và β = 97,29°.

Giáng hóa
Một nghiên cứu năm 2011 về việc tiêu hủy methamphetamin bằng thuốc tẩy cho thấy hiệu quả của quá trình tiêu hủy có mối tương quan với thời gian và nồng độ tiếp xúc. Một nghiên cứu kéo dài một năm (cũng từ năm 2011) cho thấy methamphetamin trong đất là chất gây ô nhiễm dai dẳng. Trong một nghiên cứu năm 2013 về các lò phản ứng sinh học trong nước thải, người ta phát hiện ra rằng methamphetamin bị phân hủy phần lớn trong vòng 30 ngày tiếp xúc với ánh sáng.

Tổng hợp
Hỗn hợp racemic của methamphetamin có thể được điều chế bắt đầu từ phenylacetone bằng phản ứng Leuckart hoặc phương pháp khử amin hóa. Trong phản ứng Leuckart, một chất tương đương của phenylacetone được phản ứng với hai chất tương đương của  để tạo ra formyl amide của methamphetamin và sản phẩm phụ là carbon dioxide và methylamin. Trong phản ứng này, một cation iminium được hình thành như một chất trung gian, chất này tiếp tục được khử bằng . Sau đó, formyl amide trung gian được thủy phân trong môi trường dung dịch có tính acid để tạo ra methamphetamin là sản phẩm cuối cùng. Ngoài ra, phenylacetone có thể phản ứng với methylamin trong điều kiện khử để tạo ra methamphetamin.

Lịch sử, xã hội và văn hóa
Amphetamin, được phát hiện trước methamphetamin, được nhà hóa học người Romania Lazăr Edeleanu tổng hợp lần đầu tiên vào năm 1887 tại Đức. Ông đặt tên cho nó là phenylisopropylamin. Ngay sau đó, vào năm 1893 bởi nhà hóa học người Nhật Nagai Nagayoshi tổng hợp methamphetamintừ ephedrine. Ba thập kỷ sau, vào năm 1919, methamphetamin hydrochloride được dược sĩ Akira Ogata tổng hợp thông qua phản ứng khử ephedrine bằng phosphor đỏ và iod.

Kể từ năm 1938, methamphetamin được tiếp thị trên quy mô lớn ở Đức dưới dạng thuốc không kê đơn dưới tên thương hiệu Pervitin, được sản xuất bởi công ty dược phẩm Temmler có trụ sở tại Berlin. Hợp chất này được sử dụng bởi các lực lượng vũ trang tổng hợp của Đệ tam Đế chế, vì tác dụng kích thích và gây ra sự cảnh giác cao độ kéo dài. Pervitin được quân đội Đức gọi một cách thông tục là "Viên nén Stuka" (Stuka-Tabletten) và "Viên Herman-Göring" (Hermann-Göring-Pillen), như một sự ám chỉ đầy ác ý đến chứng nghiện ma túy được biết đến rộng rãi của Göring. Tuy nhiên, các tác dụng phụ (đặc biệt là các triệu chứng cai) nghiêm trọng đến mức quân đội phải cắt giảm mạnh việc sử dụng chất vào năm 1940. Đến năm 1941, việc sử dụng bị hạn chế theo đơn thuốc của bác sĩ và quân đội, kiểm soát chặt chẽ khâu phân phối chất. Các binh sĩ sẽ chỉ nhận được một vài viên mỗi lần và không được khuyến khích sử dụng chúng trong chiến đấu. Nhà sử học Łukasz Kamieński nói:Nhiều binh sĩ trở nên bạo lực, gây ra tội ác chiến tranh với dân thường; những người khác tấn công các sĩ quan của chính họ.

Vào thập niên 1950, Obetrol được cấp bằng sáng chế bởi Obetrol Pharmaceuticals, chỉ định để điều trị béo phì. Đây là một trong những thương hiệu đầu tiên về sản phẩm dược phẩm chứa methamphetamin. Do tác dụng tâm lý và kích thích của methamphetamin, Obetrol đã trở thành loại thuốc giảm cân phổ biến ở Mỹ trong những năm 1950 và 1960. Cuối cùng, khi đặc tính gây nghiện của loại ma túy này được biết đến, các chính phủ bắt đầu quản lý chặt chẽ việc sản xuất và phân phối methamphetamin. Thật vậy, vào đầu thập niên 1970 ở Hoa Kỳ, methamphetamin đã trở thành chất được kiểm soát theo Danh mục II theo Đạo luật Kiểm soát Chất. Hiện nay, methamphetamin được bán dưới tên thương mại Desoxyn, do công ty dược phẩm Đan Mạch Lundbeck đăng ký thương hiệu. Tính đến tháng 1 năm 2013, nhãn hiệu Desoxyn đã được bán cho công ty dược phẩm Recordati của Ý.

Buôn lậu
Tam giác vàng (Đông Nam Á), cụ thể là Bang Shan, Myanmar, là nơi sản xuất methamphetamin hàng đầu thế giới. Hoạt động sản xuất methamphetamin tạo ra các viên Ya ba (thuốc điên) và methamphetamin dạng tinh thể, xuất khẩu sang Hoa Kỳ và khắp Đông Á, Đông Nam Á và Thái Bình Dương.

Liên quan đến việc tăng tốc sản xuất ma túy tổng hợp trong khu vực, tổ chức Sam Gor của Trung Quốc ở Quảng Đông, còn được gọi là The Company, được hiểu là tổ chức tội phạm quốc tế chính chịu trách nhiệm về sự thay đổi này.  Tổ chức được tạo thành từ các thành viên của năm bộ ba khác nhau. Sam Gor chủ yếu tham gia buôn bán ma túy, kiếm được ít nhất 8 tỷ USD mỗi năm. Sam Gor bị cáo buộc kiểm soát 40% thị trường methamphetamin châu Á - Thái Bình Dương, chưa bao gồm buôn bán heroin và ketamin. Tổ chức đang hoạt động ở nhiều quốc gia, bao gồm Myanmar, Thái Lan, New Zealand, Úc, Nhật Bản, Trung Quốc và Đài Loan. Sam Gor trước đây sản xuất meth ở miền Nam Trung Quốc và hiện được cho là sản xuất chủ yếu ở Tam giác vàng, cụ thể là bang Shan, Myanmar, nguyên nhân gây ra phần lớn sự gia tăng lớn của meth tinh thể vào khoảng năm 2019.. Nhóm này được hiểu là do Tse Chi Lop, một trùm xã hội đen sinh ra ở Quảng Châu, Trung Quốc, cầm đầu.

Sam Gor bị cáo buộc kiểm soát 40% thị trường methamphetamin ở châu Á-Thái Bình Dương, đồng thời buôn bán heroin và ketamin. Tổ chức này hoạt động ở nhiều quốc gia, bao gồm Myanmar, Thái Lan, New Zealand, Úc, Nhật Bản, Trung Quốc và Đài Loan. Sam Gor trước đây sản xuất meth ở miền Nam Trung Quốc và hiện được cho là sản xuất chủ yếu ở Tam giác vàng, cụ thể là Bang Shan, Myanmar, nguyên nhân gây ra phần lớn sự gia tăng lớn của meth tinh thể vào khoảng năm 2019. Người đứng đầu băng nhóm này là Tse Chi Lop, một tay xã hội đen sinh ra ở Quảng Châu, Trung Quốc và cũng mang hộ chiếu Canada, bị bắt vào ngày 22 tháng 11 năm 2021.

Tình trạng pháp lý
Việc sản xuất, phân phối, bán và sở hữu methamphetamin bị hạn chế hoặc bất hợp pháp ở hầu như mọi khu vực pháp lý. Methamphetamin được xếp vào lịch trình II của hiệp ước Công ước Liên hợp quốc về các chất ma túy.

Nghiên cứu
Dựa trên nghiên cứu trên động vật, calcitriol, chất chuyển hóa có hoạt tính của vitamin D, có thể có chức năng bảo vệ đáng kể, chống tác dụng làm suy giảm DA- và 5-HT của liều methamphetamin gây độc thần kinh.

Xem thêm

 18-MC
 Breaking Bad, một bộ phim truyền hình dài tập tập trung vào việc tổng hợp trái phép methamphetamin
 Giảm tác hại
 Sử dụng thuốc giải trí
 Ya ba, viên nén sản xuất tại Đông Nam Á chứa hỗn hợp methamphetamin và cafein

Ghi chú
__KHÔNG_NÚT_SỬA_MỤC__
__KHÔNG_LIÊN_KẾT_MỤC_MỚI__

Ghi chú màu

Tham khảo

Cụm nguồn

Nguồn

Liên kết ngoài

 Methamphetamin Toxnet entry
 Methamphetamin Poison Information Monograph

Methamphetamine
Amphetamin
Chất ức chế monoamin oxidase
Phenethylamin
Chất kích thích
Phát minh của Nhật Bản
Giới thiệu năm 1893
Bài viết chứa mã định danh InChI đã thay đổi


title: Heterocrita

text:
Heterocrita là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Heffa Schücking

text:
Heffa Schücking là nhà bảo vệ môi trường người Đức.

Bà đã đoạt Giải Môi trường Goldman năm 1994, cho công trình bảo vệ các rừng mưa.

Tham khảo

Năm sinh thiếu
Nhân vật còn sống
Nhà bảo vệ môi trường Đức


title: Monte San Giovanni in Sabina

text:
Monte San Giovanni in Sabina là một đô thị ở tỉnh Rieti trong vùng Latium, có khoảng cách khoảng 50 km về phía đông bắc của Roma và cách khoảng 10 km southvề phía tây của Rieti. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 756 người và diện tích là 30,7 km².

Monte San Giovanni in Sabina giáp các đô thị: Mompeo, Montenero Sabino, Rieti, Roccantica, Salisano.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Rieti


title: Cá cháo Điện Biên

text:
Opsariichthys dienbienensis là một loài cá nước ngọt thuộc họ Cá chép. Đây là loài đặc hữu của Việt Nam.

Chú thích

Tham khảo
 Eschmeyer, William N., ed. 1998. Catalog of Fishes. Special Publication of the Center for Biodiversity Research and Information, núm. 1, vol. 1-3. California Academy of Sciences. San Francisco, California, Estados Unidos. 2905. ISBN 0-940228-47-5.
 Fenner, Robert M.: The Conscientious Marine Aquarist. Neptune City, Nueva Jersey,Estados Unidos: T.F.H. Publications, 2001.
 Helfman, G., B. Collette y D. Facey: The diversity of fishes. Blackwell Science, Malden, Massachusetts,Estados Unidos, 1997.
 Moyle, P. y J. Cech.: Fishes: An Introduction to Ichthyology, 4a. edición, Upper Saddle River, Nueva Jersey, Estados Unidos: Prentice-Hall. Año 2000.
 Nelson, J.: Fishes of the World, 3a. edición. Nueva York, Estados Unidos: John Wiley and Sons. Año 1994.
 Wheeler, A.: The World Encyclopedia of Fishes, 2a. edición, Londres: Macdonald. Año 1985.

Liên kết ngoài
 Catalogue of Life (en inglés)

D
Cá Việt Nam
Động vật đặc hữu Việt Nam
Động vật được mô tả năm 2000


title: Parathesis vulgata

text:
Parathesis vulgata là một loài thực vật thuộc họ Myrsinaceae. Loài này có ở Guatemala và Honduras.

Chú thích

Tham khảo
 Nelson, C. 1998. Parathesis vulgata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Parathesis


title: 8595 Dougallii

text:
8595 Dougallii (3233 T-1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 26 tháng 3 năm 1971 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8595 Dougallii

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Cornelis Johannes van Houten
Được phát hiện bởi Ingrid van Houten-Groeneveld
Được phát hiện bởi Tom Gehrels
Thiên thể phát hiện năm 1971


title: Tourrettes-sur-Loup

text:
Tourrettes-sur-Loup là một xã ở tỉnh Alpes-Maritimes, vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Alpes-Maritimes

Tham khảo

Tourrettessurloup


title: Sigmatomera varicornis

text:
Sigmatomera varicornis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Sigmatomera
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Amborellales

text:
Amborellales là tên gọi khoa học của một đơn vị phân loại ở cấp bộ. Bộ này không được chấp nhận trong hệ thống APG II năm 2003 (có thay đổi so với hệ thống APG năm 1998). Tuy nhiên, hiện nay nó được các nhà phân loại học thực vật, nếu sử dụng hệ thống phân loại của APG, chấp nhận như là một đơn vị phân loại cấp bộ và điều này đã được hệ thống APG III năm 2009 xác nhận. Một vài hệ thống phân loại thực vật sử dụng các cách sắp xếp khác cho họ duy nhất là Amborellaceae. Nó được coi là nhóm đã rẽ nhánh sớm nhất của thực vật hạt kín (mặc dù với độ chưa chắc chắn là khá cao do mối quan hệ chưa rõ ràng với chi Nuphar của họ Súng (Nymphaeaceae).

Đây là bộ đơn loài, chỉ chứa một họ Amborellaceae với 1 loài duy nhất có danh pháp Amborella trichopoda, sinh sống hạn chế trong khu vực New Caledonia - do vậy không có tên gọi trong tiếng Việt. Nó là một dạng cây bụi hay cây thân gỗ nhỏ, với các hoa nhỏ đơn tính mọc thành cụm dạng xim ở đầu cành.

Phát sinh loài
Vị trí phát sinh loài hiện tại (dựa trên hệ thống APG III, với các sửa đổi sau đó) là:

Các hệ thống khác

Hệ thống Cronquist
Hệ thống Cronquist năm 1981 đặt họ Amborellaceae trong:
 bộ Laurales
 của phân lớp Magnoliidae
 thuộc lớp Magnoliopsida [=thực vật hai lá mầm]
 trong ngành Magnoliophyta [=thực vật hạt kín].

Hệ thống Dahlgren
Hệ thống Dahlgren đặt họ Amborellaceae trong:
 siêu bộ Magnoliiflorae
 của phân lớp Magnoliideae [=thực vật hai lá mầm]
 trong lớp Magnoliopsida [=thực vật hạt kín].

Tham khảo

 Simpson M.G. Plant Systematics. Elsevier Academic Press. 2006.

Bộ thực vật

Thực vật hai lá mầm cổ


title: (39636) 1995 BQ2

text:
{{DISPLAYTITLE:(39636) 1995 BQ2}}

(39636) 1995 BQ2 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Robert H. McNaught ở Đài thiên văn Siding Spring ở Coonabarabran, New South Wales, Australia, ngày 29 tháng 1 năm 1995.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 39001–40000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1995
Được phát hiện bởi Robert H. McNaught
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Prionapteron

text:
Prionapteron là một chi bướm đêm thuộc họ Crambidae.

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Prionapterygini


title: Triaenodes intecta

text:
Triaenodes intecta là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Triaenodes


title: Hydroporus tristis

text:
Hydroporus tristis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Paykull miêu tả khoa học năm 1798.

Hình ảnh

Chú thích

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroporus