title: H'Mông

text:
Người H'Mông (RPA: Hmoob/Moob, Chữ Hmông Việt: Hmôngz/Môngz); ), là một nhóm dân tộc có địa bàn cư trú truyền thống là Trung Quốc và các nước lân cận thuộc tiểu vùng Đông Nam Á, gồm Lào, Việt Nam, Thái Lan và Myanmar.

Người H'Mông nói tiếng H'Mông, một ngôn ngữ chính trong ngữ hệ H'Mông-Miền. Tiếng H'Mông vốn chưa có chữ viết, hiện dùng phổ biến là chữ Hmông Latin hóa (RPA) và một phần là chữ Pahawh Hmông, được lập từ năm 1953 .

Tại Việt Nam người H'Mông là một trong các dân tộc thiểu số có dân số đáng kể trong số 54 dân tộc tại Việt Nam . Tên gọi dân tộc được ông Cư Hòa Vần nêu ra là "Mông" hoặc "HMôngz".

Tại Thái Lan và Lào họ được gọi là người Mèo (trong nhóm Lào Sủng). Theo tiếng Thái là แม้ว Maew hay ม้ง H'Mông.

Tại Trung Quốc, họ được gọi là Miêu (), và tên gọi này được dùng trong văn liệu quốc tế là Miao, như trong tiếng Anh Miao people. Người Miêu được chính phủ Trung Quốc công nhận là một trong 55 dân tộc thiểu số tại Trung Quốc. Người Miêu tạo thành nhóm dân tộc lớn thứ 5 tại Trung Quốc.

Người Miêu Trung Quốc bao gồm các phân nhóm: H'Mông, H'mu, H'mao và Ghao Xong. Bên ngoài Trung Quốc thì chủ yếu thuộc phân nhóm H'Mông.

Tên gọi

Thuật ngữ "Miêu" và "H'Mông" hiện thời đều được sử dụng để chỉ nhóm dân tộc thiểu số ở Trung Quốc. Họ sống chủ yếu ở miền nam Trung Quốc, trong các tỉnh Quý Châu, Hồ Nam, Vân Nam, Tứ Xuyên, Quảng Tây và Hồ Bắc. Theo điều tra dân số năm 2000, số lượng người Miêu ở Trung Quốc khoảng 9,6 triệu.

Ngoài phạm vi Trung Quốc họ còn sống ở Thái Lan, Lào (được xếp chung vào nhóm Lào Sủng), Việt Nam và Myanmar do di cư bắt đầu vào khoảng thế kỷ XVIII, cũng như tới Hoa Kỳ, Guyana thuộc Pháp, Pháp và Úc như là kết quả của các cuộc di cư gần đây sau khi kết thúc chiến tranh Việt Nam. Tất cả các nhóm này cộng lại xấp xỉ 8 triệu người nói tiếng H'Mông. Tại Việt Nam, có khoảng trên 1 triệu người H'Mông.

Tiếng H'Mông bao gồm 3 phương ngữ, với 30-40 thổ ngữ có thể hiểu lẫn nhau được, cùng với tiếng Bunu, thuộc về nhóm H'Mông trong ngữ hệ H'Mông-Miền (hay hệ Miêu-Dao theo văn liệu Trung Quốc).

Các nhà nghiên cứu phương Tây xử lý vấn đề thuật ngữ này không thống nhất. Những người đầu tiên sử dụng tên gọi theo kiểu Trung Hoa trong một loạt các phiên âm: Miao, Meau, Meo, Mo, Miao-tse, Miao-tsze, Miao-tseu (Miêu tộc). Tuy nhiên, do ảnh hưởng của người H'Mông ở Lào, các nhà nghiên cứu đương đại chấp nhận thuật ngữ khác là "H'Mông".

Bản thân người H'Mông thì sử dụng hàng loạt các tên tự gọi khác nhau. Tại Trung Quốc thông thường phân loại họ theo màu sắc chủ yếu đặc trưng nhất của phụ nữ Miêu. Danh sách dưới đây liệt kê các tên tự gọi, tên gọi màu sắc và khu vực chính mà 4 nhóm chính của người Miêu sinh sống tại Trung Quốc:
 Ghao Xong; Miêu đỏ; tây Hồ Nam.
 Hmu, Gha Ne (Ka Nao); Miêu đen; đông nam Quý Châu.
 Hmao; Miêu hoa lớn; tây bắc Quý Châu và đông bắc Vân Nam.
 Hmong; Miêu trắng, Miêu xanh, Miêu hoa nhỏ; nam Tứ Xuyên, tây Quý Châu và nam Vân Nam.

Chỉ có nhóm thứ tư sử dụng thuật ngữ "H'Mông" (hay "Hmông"). Ngoài ra, chỉ có người Hmông (và một số Hmu) có người sinh sống ngoài phạm vi Trung Quốc. Những người Hmông phi Trung Quốc này cho rằng thuật ngữ "Hmông" không chỉ để nói tới nhóm thổ ngữ của họ, mà còn là để chỉ các nhóm khác sống tại Trung Quốc. Nói chung, họ cho rằng thuật ngữ "Miao" (hay "Miêu") là một thuật ngữ xúc phạm và không nên sử dụng nó. Thay vì điều này thuật ngữ "Hmông" được sử dụng để chỉ mọi nhóm người thuộc dân tộc này. Tuy nhiên, điều này có thể là kết quả của sự nhầm lẫn biểu hiện và ý nghĩa của từ. Các nhà thám hiểm và xâm lược Trung Hoa đặt cho người Hmông tên gọi "Miao" (hay "Miêu"), sau đó trở thành "Meo" (Mèo) và "Man" (Mán). Thuật ngữ sau để chỉ những kẻ "man di, mọi rợ ở miền nam". Từ "Miêu" cũng được sử dụng trong các ngôn ngữ khác của khu vực Đông Nam Á như tiếng Việt, Lào, Thái trong dạng "Meo" (tức là "Mèo"). Có thể những người nói tiếng Việt, Lào, Thái đã lấy từ "miao" (miêu) từ tiếng Trung Hoa. Nó được phát âm với giọng sai trong tiếng Thái hay với giọng cao trong tiếng Hán Quảng Đông thì có ý nghĩa là "Mèo" (đây là khả năng của nguồn gốc tượng thanh). Trong cách dịch của người Việt các từ Hán-Việt thì "miêu" cũng là "mèo". Điều này giải thích tại sao lại có sự phản đối quyết liệt như vậy chống lại thuật ngữ "miêu" trong các nhóm người H'Mông tại khu vực Đông Nam Á.

Tại Trung Quốc, tình hình lại khác hẳn vì hai nguyên nhân chính. Các nhóm người Miêu có các tên tự gọi khác hẳn và chỉ một số rất ít sử dụng từ "Hmông". Những người còn lại thì không có ý kiến gì khi cho rằng "Hmông" là thích hợp hơn so với "Miêu" trong vai trò của tên gọi chung. Kể từ khi có phân loại chính thức các dân tộc thiểu số trong thập niên 1950 một số dân tộc thiểu số đã khiếu nại về từ ngữ được sử dụng ở Trung Quốc để gọi tên dân tộc họ và đã đề nghị chính quyền thay đổi cách sử dụng chính thức. Nhóm người Miêu ở Trung Quốc, theo bài báo năm 1992 trong Dự án bản tin Thái-Vân Nam [TYPN 1992], đã không có khiếu nại gì. Lý do thứ hai thuần túy là thực dụng: không có khả năng đưa từ "hmong" vào trong tiếng Trung do âm tiết của nó không tồn tại trong tiếng Trung. (Cũng giống như trong tiếng Anh là có rất ít người có khả năng phát âm các âm điếc giọng mũi). Tuy nhiên, trong tiếng Anh, không giống như tiếng Trung, người ta có khả năng viết được từ "Hmong".

Người Hmông viết tên gọi của dân tộc mình theo chữ Hmông Latin hóa (RPA) là "Hmoob". Cách viết hai nguyên âm chỉ ra rằng nó được phát âm giống như âm mũi, và một số phụ âm được sử dụng ở cuối của âm tiết để biểu thị giọng đọc. Vì thế từ America được viết giống như là Asmeslivkas trong RPA (Chữ Hmông Việt: Asmêslircas).

Thuật ngữ "Hmông" được đề nghị như là tên gọi của các nhóm người Miêu nói thổ ngữ Hmông ở Trung Quốc và người H'Mông ngoài Trung Quốc. Việc sử dụng từ này ngày nay đã được thiết lập vững chắc trong sách vở phương Tây. Nó dẫn đến nhiều người đã nhầm lẫn với tình trạng của các thuật ngữ hiện tại và không nhìn thấy mối liên quan giữa người Miêu và H'Mông.

Ngôn ngữ

Tiếng H'Mông là một ngôn ngữ nằm trong ngữ hệ H'Mông-Miền (hay Miêu-Dao). Trên thực tế vấn đề phân loại theo quan hệ họ hàng của ngôn ngữ này đã từng có nhiều ý kiến khá khác nhau. Một số nhà ngôn ngữ học từng xếp tiếng H'Mông thuộc nhánh Miêu-Dao trong ngữ hệ Hán-Tạng, trong đó phải kể đến các nhà khoa học Trung Quốc. Trong những ý kiến đáng chú ý ta còn phải kể đến Paul K. Benedict với quan điểm quy các ngôn ngữ trong khu vực thành 2 hệ cơ bản: Hán-Tạng và Nam Thái (Austro-Thai). Trong đó vị trí các ngôn ngữ H'Mông-Miền được định vị trong hệ Nam Thái.

Còn André G. Haudricourt từng bước đem so sánh cả hệ thống thanh điệu và cả lớp từ vựng cơ bản giữa các ngôn ngữ H'Mông-Miền với các ngôn ngữ của ngữ hệ Hán-Tạng và hệ Nam Á. Ông đã cho rằng "các ngôn ngữ Miao-Yao hình như tạo nên mối liên hệ giữa các ngôn ngữ Nam Á và các ngôn ngữ Tạng-Miến". Đây cũng chính là cơ sở để một hướng các nhà ngôn ngữ sau này không xếp các ngôn ngữ H'Mông-Miền vào Nam Á hay Hán-Tạng mà là một họ ngôn ngữ độc lập vì những kiến giải của Haudricourt "không thuần tuý là sự so sánh từ vựng mà là sự phục nguyên, một thao tác thể hiện tính quy luật của những chuyển đổi âm thanh". Kế thừa những nghiên cứu đi trước, Martha Ratliff đã đưa ra một bảng phân loại các ngôn ngữ H'Mông-Miền khá chi tiết trong đó tác giả đã định vị ngành H'Mông trắng (Mông Đơư) như sau:
 Ngữ hệ (language family): H'Mông-Miền (Hmong-Mien)
 Nhóm ngôn ngữ: H'Mông (Hmongic)
 Nhánh: thuộc các phương ngôn Tứ Xuyên - Quý Châu - Vân Nam, còn gọi là nhánh H'Mông phía Tây (West Hmongic branch)
 Tiểu nhánh: Tứ Xuyên - Quý Châu - Vân Nam
 Phương ngữ: H'Mông trắng (White Hmong)

Trong cuốn từ điển Bách khoa thư ngôn ngữ đã phân các ngôn ngữ H'Mông-Miền thành hai nhánh chính:
 H'Mông - gồm có: Dananshan Hmong, Hmong Đông, Hmong Bắc, Hmong Tây, Hmong Daw, Hmong Njua, Miao Đỏ, Pa Heng, Punu
 Miền (hay Dao) - gồm có: Ba Pai, Mien, Biao Mien, Iu mien, Mun, She

Tại đây H'Mông Leng (H'Mông Lềnh) được xác định như một tên gọi khác của ngành H'Mông Njua (H'Mông Xanh) nằm trong nhánh H'Mông.

Chữ viết

Hiện chưa xác định rõ liệu một hệ thống chữ viết H'Mông trong lịch sử hay không. Theo truyền thuyết thì người H'Mông từng có chữ gọi là "chữ Nam Man", do người Hán gọi người H'Mông là người Nam Man. Trong cuộc chiến với người Hán, người H'Mông thua trận phải chạy về phía nam, dẫn đến sách và chữ đã bị thất lạc.

Vì thế đến thế kỷ 20 tiếng H'Mông được coi là chưa có chữ viết. Những nỗ lực lập ra bộ chữ để ghi tiếng H'Mông xuất hiện vào giữa thế kỷ XX.

Chữ Hmông Latinh hóa
Tại Lào, nỗ lực lập ra bộ chữ Hmông Latin hóa RPA (viết tắt theo tiếng Anh: Romanized Popular Alphabet) được nhà truyền giáo Tin Lành G. Linwood Barney ở tỉnh Xiengkhuang bắt đầu vào năm 1951 . Ông lập dựa trên thổ ngữ Hmông Lềnh (Mong Leng), với các cố vấn người H'Mông là Geu Yang và Tua Xiong. Ông tham khảo ý kiến với William A. Smalley , một nhà truyền giáo đã học tiếng Khmu tại tỉnh Luang Prabang vào thời điểm đó. Cùng lúc đó Yves Bertrais, một nhà truyền giáo Công giáo La Mã ở Kiu Katiam, Luang Prabang, đã tiến hành một dự án tương tự với Chong Yeng Yang và Chue Her Thao. Hai nhóm làm việc đã gặp nhau trong năm 1952 và hóa giải mọi sự khác biệt. Năm 1953 cho ra phiên bản RPA thống nhất.

Hiện nay chữ Hmông Latin hóa đã trở thành hệ thống phổ biến nhất để viết tiếng Hmông ở phương Tây, cũng như được sử dụng trong khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc, cùng với các hệ thống văn bản khác .

Chữ Pahawh H'Mông
Năm 1959 thủ lĩnh tinh thần người H'Mông tại Lào là Yang Shong Lue (RPA: Yaj Soob Lwj; 1929 – 1971) lập ra bộ chữ Pahawh Hmông với hệ ký tự riêng (không phải Latin). Bộ chữ dựa nhiều vào thổ ngữ ngành H'Mông Đơư (Hmông trắng; Hmong Daw; RPA: Hmoob Dawb) và H'Mông Lềnh (Hmông Xanh; Hmong Leng; RPA: Hmoob Leeg). Bộ chữ Pahawh hiện có mã unicode là U+16B00–U+16B8F .

Chữ H'Mông tại Việt Nam

Tại Việt Nam năm 1961 phương án chữ H'Mông theo ký tự Latin đã được chính phủ Việt Nam phê chuẩn. Bộ chữ được xây dựng theo ngữ âm ngành H'Mông Lềnh Sa Pa - Lào Cai, có bổ sung thêm một số âm vị của các ngành H'Mông khác, gồm 59 phụ âm, trong đó có 3 âm vị phụ âm của ngành H'Mông Đơ (Mông Trắng, Hmong Daw) và H'Mông Sua, 28 vần và 8 thanh.

Từ thập niên 2010 nhu cầu học chữ H'Mông tại Việt Nam phát triển, gồm có cả yêu cầu của người dân về bảo tồn văn hóa H'Mông phát biểu ra khi tiếp xúc cử tri, các hoạt động giảng dạy chữ H'Mông ở Đại học Thái Nguyên , hay dạy chữ H'Mông ở giáo phận Hưng Hóa .

Lịch sử
Trong truyện truyền khẩu, truyền thuyết của người H'Mông nói rằng họ đã đến từ những vùng đất cực kỳ lạnh lẽo, ở nơi đó bóng tối kéo dài 6 tháng và ánh sáng cũng kéo dài 6 tháng. Từ nơi này, họ đã đến Trung Quốc theo những chuyến đi săn. Một người thợ săn và con chó của ông đã theo đuổi con mồi suốt nhiều ngày trong tuyết. Người thợ săn hết lương thực và phải quay về để chuẩn bị tiếp tục đi săn nhưng đã lạc mất con chó của mình. Khi người thợ săn muốn từ bỏ thì con chó lại quay về. Người thợ săn hôn hít con chó của mình và phát hiện thấy có những hạt cây lạ dính trên lông của nó. Lúc đó, tuy người H'Mông cho rằng toàn thể thế giới đã được thám hiểm hết, nhưng những hạt lạ đã dẫn dắt họ tới Trung Hoa.

Nơi thứ hai trong đó miêu tả người H'Mông từ nơi nào đến diễn ra trong nghi thức an táng "chỉ đường" của họ. Trong nghi thức này, người đã chết được chỉ dẫn cho về với tổ tiên. Người ta tin rằng người đã chết rời bỏ thế giới này để trở về với cội nguồn của họ, là một nơi cực kỳ lạnh lẽo. Thời kỳ băng hà cuối cùng đã kết thúc cách đây khoảng 10.000 năm và nó xảy ra cùng thời điểm với sự ra đời của người hiện đại. Các điều kiện được miêu tả trong truyện truyền khẩu và nghi thức an táng của người H'Mông chắc chắn nói đến một thế giới chỉ có toàn tuyết và băng giá, là những thứ thấy được cho đến khi kết thúc thời kỳ băng hà gần đây nhất.

Tiếp xúc với người Hán
Tại Trung Quốc, vương quốc Miêu đầu tiên được ghi chép có tên gọi là Cửu Lê (ở trung lưu sông Hoàng Hà, đâu đó ở một trong các tỉnh Sơn Tây, Hà Bắc, Hồ Nam và Giang Tô) và những người cai trị nó có tước hiệu là Chiyou (Xi Vưu trong tiếng Hoa) hay Txiv Yawg (trong tiếng H'Mông). "Trí Zờ" có nghĩa là "ông-cha", và là tước hiệu tương đương nhưng không ít quyền lực hơn hoàng đế. Các tổ tiên "Xi Vưu" được coi là nhóm dân tộc Lương Chử. Cửu Lê được cho là có quyền lực đối với 9 bộ tộc và 81 thị tộc.

Lịch sử theo truyền thuyết Trung Quốc
Theo truyền thuyết Trung Hoa, bộ tộc của Xi Vưu (Tiếng Hmông là Chí Dợ) đã bị đánh bại ở Trác Lộc (涿鹿, một địa danh cổ trên ranh giới tỉnh Hà Bắc và Liêu Ninh ngày nay) bởi liên minh quân sự của Hoàng Đế và Viêm Đế, các thủ lĩnh của bộ tộc Hoa Hạ (華夏) khi họ tranh giành quyền làm chủ lưu vực sông Hoàng Hà. La bàn được cho là lý do quyết định trong chiến thắng của người Hoa Hạ. Trận đánh này, được cho là diễn ra vào thế kỷ XXVI TCN, đã diễn ra dưới điều kiện thời tiết mù sương và người Hoa Hạ đã có thể chiến thắng tổ tiên của người H'Mông là nhờ có la bàn.

Sau thất bại, bộ tộc ban đầu của người H'Mông được chia ra thành hai nhóm bộ tộc nhỏ, là Miêu và Lê (黎). Người Miêu tiếp tục di chuyển về phía tây nam còn người Lê về phía đông nam giống như bộ tộc Hoa Hạ (ngày nay là người Hán) mở rộng xuống phía nam. Trong suốt chiều dài lịch sử Trung Hoa, họ được nói đến như những kẻ "man di" do sự chênh lệch ngày càng tăng trong văn hóa và kỹ thuật so với người Hán. Một bộ phận các bộ tộc này đã bị đồng hóa thành người Hán trong thời kỳ nhà Chu (1122 TCN-256 TCN). Số còn lại di cư dần từ Hoàng Hà xuống phía Nam do sự bành trướng của người Hán.

Có một phiên bản khác của thời kỳ hậu-Cửu Lê, người dân của Cửu Lê chia thành 3 nhóm đi theo 3 hướng khác nhau. Người ta nói rằng Xi Vưu có ba con trai, và sau khi Cửu Lê thất thủ thì con trai cả của ông dẫn một số người về phía nam, con trai thứ dẫn một số người về phía bắc còn người con trai út ở lại Trác Lộc và đã bị đồng hóa theo văn hóa Hoa Hạ. Những người đi về phía nam thành lập ra nhà nước San-Miêu. Có lẽ vì sự phân chia thành nhiều nhóm nhỏ nên rất nhiều dân tộc ở Viễn Đông coi Xi Vưu là tổ tiên của mình, và vì thế nhiều câu hỏi được đặt ra về bộ tộc thực sự của Xi Vưu cũng giống như của người Miêu hay các dân tộc khác.

Các thời kỳ nhà Tần/Hán
Thuật ngữ "Miêu" lần đầu tiên được sử dụng bởi người Hoa vào thời kỳ tiền Tần, tức là trước năm 221 TCN, dùng để chỉ vùng đất "Tam Miêu" (三苗 Sānmiáo) tại Hồ Nam hiện nay. Vào thời kỳ đó, những bộ tộc này sống ở phía nam sông Trường Giang, nhưng sau đó đã bị người Hoa đẩy lui xa hơn nữa về phía nam. Do phần lớn lãnh thổ của sáu triều vua (Đông Ngô, Đông Tấn, tiền Tống, Tề, Lương, Trần) nằm ở phía nam sông này, việc khuất phục người Miêu đã là mối quan tâm chính để đảm bảo sự ổn định của các triều đại này. Với sự cướp bóc của Ngũ Hồ ở các khu vực phía bắc con sông này, nhiều người Hán đã di cư xuống phía nam càng tăng cường thêm việc đồng hóa người Miêu thành người Hán.

Thời nhà Đường
Vào thời kỳ nhà Đường, người Miêu đã không còn là bộ tộc người chính không phải gốc Hán, ngoại trừ tại khu vực tỉnh Vân Nam ngày nay, ở đó 6 chiếu (詔 có nghĩa là "vương quốc") của người Miêu. Vương quốc nằm phía nam nhất là Mông Xá Chiếu (蒙舍詔) hay Nam Chiếu thống nhất cả sáu chiếu để thành lập quốc gia độc lập vào đầu thế kỷ VIII với sự hỗ trợ từ phía nhà Đường. Tước hiệu của người đứng đầu nhà nước này là Nam Chiếu Vương (南詔王), có nghĩa là Vua của Nam Chiếu. Lo ngại về sự đe dọa ngày càng tăng từ phía Thổ Phồn (ngày nay là Tây Tạng) đã thúc đẩy triều đình Trung Quốc thiết lập một quan hệ hữu nghị với cả hai nước này. Nhà Đường cũng triển khai một khu vực quân sự, là Kiến Nam tiết sứ (劍南節度 Jiànnán Jiédǔ) nằm ở khu vực ngày nay là phía nam tỉnh Tứ Xuyên và giáp biên giới với Nam Chiếu.

Nam Chiếu

Trong khoảng vài chục năm hòa bình đầu tiên ở thế kỷ VIII, Nam Chiếu thường xuyên cống nộp thông qua người đứng đầu quân sự trong khu vực quân sự này, Kiến Nam tiết độ sứ (劍南節度使 Jiànnán Jiédǔshǐ), tới triều đình của người Hán. Khi nhà Đường suy yếu trong thời gian giữa thế kỷ VIII, khu này đã có nhiều quyền tự do hơn. Họ đã yêu cầu các bộ tộc sống ở Nam Chiếu phát triển lực lượng quân sự để chống lại nhà Đường. Những người cai trị Nam Chiếu là những người nói tiếng trong nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến. Các thủ lĩnh quân sự Trung Hoa có những sự hăm dọa và yêu sách quá đáng. Tất cả những yêu sách quá đáng đó cũng như đồ cống nộp nặng nề đã làm nổ ra cuộc nổi loạn của người Nam Chiếu trong niên biểu Thiên Bảo (742-756) của Đường Huyền Tông (hay Đường Minh Hoàng). Trước khi hành quân chống lại thủ lĩnh khu quân sự, vua Nam Chiếu đã cho khắc lý do của việc nổi dậy vào đá. Nhà Đường lẽ ra có thể dễ dàng đánh bại quân Nam Chiếu nhưng sự tranh giành quyền lực trong các chỉ huy quân sự của khu này đã giúp cho quân Nam Chiếu tiến sâu vào lãnh thổ nhà Đường, gần như đã tới Thành Đô, thủ phủ của khu Kiến Nam. Việc bổ nhiệm các chức vụ cầm quyền bất tài cũng là một yếu tố. Nổi tiếng nhất là trường hợp của Dương Quốc Trung, anh trai của Dương Quý Phi (thiếp yêu của vua Đường). Mặc dù cuối cùng thì cuộc nổi loạn đã bị dẹp tan, nhưng nhà Đường cũng đã hoang phí những nguồn lực quý báu lẽ ra có thể sử dụng để bảo vệ biên giới phía bắc, điều đã dẫn tới cuộc nổi loạn của An Lộc Sơn gây ra nhiều thảm họa hơn.

Trong những năm sau đó, Nam Chiếu luôn có ưu thế trong quan hệ với nhà Đường và Thổ Phồn do cả hai nước này đều muốn liên minh với họ để cô lập kẻ thù của mình. Nam Chiếu đã tận dụng được cơ hội này và nhanh chóng phát triển thành một thế lực ở khu vực đông nam châu Á. Trong thời kỳ đỉnh cao của nó, các phần phía bắc của Việt Nam, Lào, Thái Lan và Miến Điện, Quảng Tây và phần phía đông của Quảng Đông, tây nam của Tứ Xuyên, Quý Châu và toàn bộ tỉnh Vân Nam ngày nay đều nằm dưới sự kiểm soát của họ. Thành Đô và Đại La (Hà Nội ngày nay) đều bị cướp phá hai lần.

Nam Chiếu dưới ảnh hưởng của nhà Đường trong các thế kỷ VIII-IX đã dần dần chấp nhận văn hóa Trung Hoa cũng như trong thời gian đó đã xuất hiện mâu thuẫn nội bộ giữa các thị tộc đối địch. Cuối cùng họ Đoàn (段 duan) đã thắng và thành lập Vương quốc Đại Lý. Trong thời nhà Đường và nhà Tống (960-1279) thuật ngữ "nam man" (南蠻 Nánmán, có nghĩa là "những kẻ man di phương nam không phải người Hán") đã được sử dụng. Tuy nhiên, tên gọi "miêu" vẫn được dùng để miêu tả một số dân tộc ở phương nam trong các sách của Phàn Xước (Fan Chuo) về các bộ tộc miền nam là Manshu (tức Man thư - viết năm 862).

Thời nhà Minh và nhà Thanh
Trong thời nhà Minh và nhà Thanh (1368-1911) "miao" và "man" (mán) đã được sử dụng đồng thời, từ thứ hai có lẽ là để gọi dân tộc Dao (傜 Yáo). Chính sách "dùng người man quản lý người man" (yiyi zhiyi) đã được thực thi. Về mặt chính trị và quân sự thì người Miêu vẫn tiếp tục là viên sỏi trong chiếc giày của đế chế Trung Hoa. Người Miêu đã có nhiều trận chiến chống lại người Hán. Người Hán đã sử dụng các biện pháp chính trị để lừa gạt người Miêu, họ tạo ra nhiều chức vụ với quyền lực thực sự cho người Miêu để lôi cuốn và đồng hóa người Miêu vào hệ thống chính quyền Trung Hoa. Trong thời nhà Minh và Thanh, các chức vụ chính thức như Kaitong (cai tổng) đã được tạo ra tại khu vực Đông Dương. Người Hmông có thể tham gia vào các chức vụ này cho đến những năm thập niên 1900, khi họ phải tham dự vào hệ thống chính trị thuộc địa của Pháp tại Đông Dương.

Dân số và địa bàn cư trú
Người H'Mông sống chủ yếu ở Trung Quốc, Việt Nam, Lào, Myanma cũng như các quốc gia khác. Có khoảng 124.000 người sống ở Thái Lan, ở đây họ là một trong số 6 dân tộc chính sinh sống trên núi.

Sau năm 1975 cộng đồng người H'Mông di cư sang sinh sống ở các nước như Mỹ, Pháp, Úc con số lên tới hàng 100.000 người (chủ yếu di cư từ Lào).

Người Miêu ở Trung Quốc
Lưu ý: Khu vực người Miêu ở tỉnh Tứ Xuyên đã trở thành một phần của thành phố trực thuộc trung ương Trùng Khánh mới thành lập năm 1997.

Trung Quốc có số lượng người Miêu đông đảo hơn cả với hơn 7 triệu người (số liệu thống kê 1990) phân bố ở các tỉnh Quý Châu, Hồ Nam, Vân Nam, Tứ Xuyên, Quảng Tây, Hải Nam và Hồ Bắc. Trong 56 dân tộc ở Trung Quốc, dân tộc H'Mông (Miêu) chỉ đứng sau các dân tộc Hán, Choang, Mãn, Hồi. Vào năm 1990, có 3.600.000 người Miêu, khoảng một nửa số người Miêu Trung Quốc sống tại Quý Châu. Người Miêu Quý Châu và những người sống ở sáu tỉnh sau chiếm trên 98% người Miêu Trung Quốc:
 Hồ Nam: 1.550.000
 Vân Nam: 890.000
 Tứ Xuyên: 530.000
 Quảng Tây: 420.000
 Hồ Bắc: 200.000
 Hải Nam: 50.000

Trong các tỉnh trên, có 6 khu tự trị của người Miêu (chia sẻ một cách chính thức cùng với các dân tộc thiểu số khác):
 Khu tự trị Kiềm Đông Nam người Miêu và Đồng (黔东南 Qiándōngnán), Quý Châu
 Khu tự trị Kiềm Nam người Bố Y và Miêu (黔南 Qiánnán), Quý Châu
 Khu tự trị Kiềm Tây Nam người Bố Y và Miêu (黔西南 Qiánxīnán), Quý Châu
 Khu tự trị Tương Tây người Thổ Gia và Miêu (湘西 Xiāngxī), Hồ Nam
 Khu tự trị Văn Sơn người Choang và Miêu (文山 Wénshān), Vân Nam
 Khu tự trị Ân Thi người Thổ Gia và Miêu, Hồ Bắc

Ngoài ra còn có thêm 23 huyện tự trị của người Miêu:
 Hồ Nam: Ma Dương (麻阳 Máyáng), Tĩnh Châu (靖州 Jīngzhōu) và Thành Bộ (城步 Chéngbù)
 Quý Châu: Tùng Đào (松桃 Sōngtáo), Ấn Giang (印江 Yìnjiāng), Vụ Xuyên (务川 Wùchuān), Đạo Chân (道真 Dǎozhēn), Trấn Ninh (镇宁 Zhènníng), Tử Vân (紫云 Zǐyún), Quan Lĩnh (关岭 Guānlíng) và Uy Ninh (威宁 Wēiníng)
 Vân Nam: Bình Biên (屏边 Píngbiān), Kim Bình (金平 Jīnpíng) và Lộc Khuyến (禄劝 Lùquàn)
 Tứ Xuyên: Tú Sơn (秀山 Xiùshān), Dậu Dương (酉阳 Yǒuyáng), Kiềm Giang (黔江 Qiánjiāng) và Bành Thủy (彭水 Péngshuǐ)
 Quảng Tây: Dung Thủy (融水 Róngshuǐ), Long Thắng (龙胜 Lóngshēng) và Long Lâm (隆林 Lōnglín)
 Hải Nam: Quỳnh Trung (琼中 Qióngzhōng) và Bảo Đình (保亭 Bǎotíng)

Phần lớn người Miêu sinh sống trên các dãy núi hay ngọn đồi, chẳng hạn
 Núi Vũ Lăng (武陵 Wǔlíng) cạnh sông Tương Kiềm (湘黔川边的武陵山 Xiāngqián Chuān Biān Dí Wǔlíng Shān)
 Núi Miêu (苗岭 Miáo Líng), Kiềm Đông Nam
 Núi Nguyệt Lượng (月亮山 Yuèliàng Shān), Kiềm Đông Nam
 Đại Tiểu Ma Sơn (大小麻山 Dà Xiǎo Má Shān), Kiềm Nam
 Đại Miêu Sơn (大苗山 Dà Miáo Shān), Quảng Tây
 Núi Ô Mông cạnh sông Điền Kiềm (滇黔川边的乌蒙山 Tiánqián Chuān Biān Dí Wūmēng Shān)

Vài nghìn người Miêu đã rời bỏ quê hương để chuyển sang sinh sống ở các thành phố lớn như Quảng Châu hay Bắc Kinh.

Người H'Mông ở Lào
Người H'Mông di cư đến Lào là một phần của cuộc di cư đến bắc phần bán đảo Đông Dương, diễn ra cỡ 300 năm trước

Trong năm 1960, nhiều người Hmông tại Lào được Cục Tình báo Trung ương Hoa Kỳ (CIA) tuyển dụng như là một phần của kế hoạch để chiến đấu và bảo vệ Lào chống lại quân đội Nhân dân Việt Nam của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa có số lượng đông và kỷ luật chặt chẽ hơn so với những người cộng sản của phong trào Pathet Lào tại nước này. Trên thực tế, quân đội Hoàng gia Lào và quân của Pathet Lào chỉ tham gia có giới hạn trong các cuộc giao tranh. Phần lớn các cuộc chiến diễn ra giữa người Hmông có sự hậu thuẫn của CIA với quân đội Nhân dân Việt Nam. Một đội quân tương đương về số lượng người Hmông cũng đã được Pathet Lào tuyển dụng để chống lại chính quyền hoàng gia Lào và CIA.

Tướng Vàng Pao là một thủ lĩnh người Hmông được CIA nâng đỡ để chỉ huy Quân khu II ở miền bắc (MR2) chống lại sự xâm nhập của quân đội Nhân dân Việt Nam. Chỉ huy sở của Vàng Pao nằm ở Long Chẹng, còn được biết trong tiếng Anh như là Lima Site 20 Alternate (LS 20A). Do các hoạt động quân sự tích cực ở đây, Long Chẹng đã trở thành thành phố lớn thứ hai tại Lào, với dân số lên tới 40.000 người. Long Chẹng khi đó có thể coi như là một tiểu quốc gia do nó có hệ thống ngân hàng, sân bay, trường học, quân đội, viên chức riêng cũng như nhiều cơ sở hạ tầng và dịch vụ khác nữa. Trước khi kết thúc cuộc chiến bí mật, Long Chẹng nằm trong tầm kiểm soát của Vàng Pao.

Cuộc chiến bí mật đã diễn ra trùng với thời gian mà Mỹ chính thức tham gia vào chiến tranh Việt Nam. Cuối cùng khi Mỹ rút khỏi Việt Nam thì tướng Vàng Pao cũng di tản sang Thái Lan. Nhiều người đã hỗ trợ Mỹ trong cuộc chiến bí mật đã cảm thấy không an toàn trong môi trường mới. Khoảng 300.000 người Hmông đã chạy sang Thái Lan, tạo ra các trại tị nạn. Đối với những người Hmông còn ở lại thì các cuộc chiến dữ dội vẫn còn tiếp diễn dưới sự chỉ huy của nhóm ChaoFa . Nhóm này có tham vọng lớn, bao gồm cả việc thiết lập một quốc gia có chủ quyền cho người Hmông. Họ đăng ký là thành viên của Tổ chức Nhân dân và Quốc gia chưa được đại diện UNPO. Tuy nhiên, do không có sự hỗ trợ về tài chính và quân đội, ChaoFa đã phải từ bỏ tham vọng của mình.

Trong những năm 1990, Liên Hợp Quốc, với sự hỗ trợ từ phía chính quyền Clinton, bắt đầu công việc đưa người Hmông tị nạn trở lại Lào một cách bắt buộc. Việc đưa người Hmông tị nạn trở lại Lào đã bị chống đối ác liệt từ phía những người Mỹ bảo thủ và những người hoạt động nhân quyền. Năm 1995, tạp chí National Review có bài báo, ví dụ của Michael Johns cho rằng quyết định này là một sự "phản bội".

Áp lực lên chính quyền Clinton đã làm thay đổi chính sách hồi hương của họ, là một thắng lợi chính trị đáng kể của người Hmông, phần lớn người Hmông tị nạn cuối cùng đã được định cư ở các nước khác, nhiều người trong số họ đã đến Mỹ. Cuộc định cư lớn cuối cùng khoảng 15.000 người Hmông từ trại Wat Tham Krabok diễn ra năm 2004.

Dẫu vậy một số nhóm vẫn tiếp tục hoạt động chống đối, trong đó có nhóm Thào A Sỉ dẫn đầu lập ra “Nhà nước H'Mông” ở Muang Vangvieng tỉnh Viêng Chăn, Lào, trong đó chiêu mộ cả một số người H'mông Việt Nam. Năm 2015 có đến gần hai chục người H'mông Việt bị bắt giữ, bị chết trong tập luyện hoặc bị quân đội Lào tiêu diệt.

Người H'Mông ở Việt Nam
Nằm trong một quốc gia đa dân tộc, dân tộc H'Mông được coi là một thành viên quan trọng trong cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam . Dân tộc H'Mông cư trú thường ở độ cao từ 800 đến 1500 m so với mực nước biển gồm hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc trong một địa bàn khá rộng lớn, dọc theo biên giới Việt - Trung và Việt - Lào từ Lạng Sơn đến Nghệ An, trong đó tập trung chủ yếu ở các tỉnh thuộc Đông và Tây bắc Việt Nam như: Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, Sơn La... Do tập quán du cư nên một số người H'Mông trong những năm 1980, 1990 đã di dân vào tận Tây Nguyên, sống rải rác ở một số nơi thuộc Gia Lai và Kon Tum.

Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người H’Mông ở Việt Nam có dân số 1.393.547 người, đứng hàng thứ 6 trong bảng danh sách các dân tộc ở Việt Nam, cư trú tại 62 trên tổng số 63 tỉnh, thành phố,tập trung tại:

 Hà Giang (292.677 người, chiếm 31,9% dân số toàn tỉnh và 21,7% tổng số người H’Mông tại Việt Nam), sinh sống tại hầu hết các huyện của tỉnh với hai nhóm chính là H'Mông trắng và H'Mông hoa, cư trú xen kẽ với các dân tộc khác.
 Điện Biên (228.279 người, chiếm 34,8% dân số toàn tỉnh và 16,0% tổng số người H’Mông tại Việt Nam), tập trung nhiều nhất là ở Tủa Chùa, Điện Biên, Điện Biên Đông, Mường Chà, Tuần Giáo, Mường Nhé và Nậm Pồ. Có các nhóm như người H'Mông Trắng sống rải rác ở các vùng Tủa Chùa, Tuần Giáo, Mường Chà, người H'Mông Đỏ ở Mường Chà, người H'Mông Đen tập trung đông ở khu vực Tủa Chùa.
 Sơn La (200.480 người, chiếm 14,6% dân số toàn tỉnh và 14,7% tổng số người H’Mông tại Việt Nam), sống rải rác ở các xã vùng cao của tỉnh.
 Lào Cai (183.172 người, chiếm 23,8% dân số toàn tỉnh, 13,7% tổng số người H’Mông tại Việt Nam), có các nhóm như H'Mông Hoa tại Bắc Hà, H'Mông Đen tại Sa Pa, H'Mông Trắng tại Bát Xát, người H'Mông Xanh tại vùng núi Nậm Tu, xã Nậm Xé, huyện Văn Bàn.
 Lai Châu (110.323 người), có nhóm H'Mông Trắng đông nhất chiếm 60%, tập trung ở các huyện Mường Tè, Sìn Hồ, Phong Thổ, Than Uyên. Nhóm H'Mông Hoa cư trú ở các huyện Tam Đường, Tân Uyên. Nhóm H'Mông Đen cư trú ở các huyện Sìn Hồ, Phong Thổ. Nhóm H'Mông Đỏ sinh sống trên địa bàn các xã Dào San, Tung Qua Lìn, huyện Phong Thổ. Nhóm H'Mông Xanh sinh sống ở bản Ma Sang, xã Nậm Pì, huyện Nậm Nhùn.
 Yên Bái (107.049 người), tập trung chủ yếu ở các huyện: Huyện Mù Căng Chải (57,179 người), Huyện Văn Chấn (13,353) và các miền núi huyện Văn Yên, Trấn Yên. Chủ yếu là người H'Mông Hoa và H'Mông Đỏ.
 Cao Bằng (61.579 người) tập trung ở các huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm.
 Đắk Lắk (39.241 người), di cư sau 1975.
 Đắk Nông (34.976 người), di cư sau 1975.
 Nghệ An (33.957 người), tập trung tại các huyện Kỳ Sơn, Tương Dương, Quế Phong.
 Bắc Kạn (22.608 người), tập trung tại huyện Pác Nặm.
 Tuyên Quang (21.310 người)
 Thanh Hóa (18.585 người), chủ yếu ở 6 xã miền núi của 3 huyện Quan Hoá, Quan Sơn và Mường Lát.
 Thái Nguyên (10.822 người)

Trên thực tế cho thấy các cư dân H'Mông ở Việt Nam vẫn có quan hệ với các cư dân đồng tộc ở các nước khác, đặc biệt là những địa bàn sát biên giới giữa Việt Nam với Trung Quốc và Lào. Một bộ phận đáng kể người H'mông vẫn còn theo các lối sống truyền thống ở miền tây bắc Việt Nam. Với sự gia tăng của du lịch vào các khu vực này trong những năm 1990 đã giới thiệu cho nhiều người H'Mông lối sống phương Tây, và trang phục truyền thống của người H'Mông đang dần dần biến mất.

Đợt di cư đầu tiên của người Hmong đến Đông Dương có thể trong thế kỷ XVI, đặc biệt tại Bắc Kỳ. Nhưng không có các nhân chứng hay tài liệu viết nào từ miền bắc Đông Dương xác nhận sự hiện diện của họ trước cuối thế kỷ thứ 18. Trong nửa sau thế kỷ 19, đông đảo người Hmong di cư từ Tứ Xuyên, Quý Châu và Vân Nam vào Đông Dương và tiến xa xuống phía nam đến tận vĩ tuyến thứ 17 gần vùng Tak tại Thái Lan. H'Mông là tên tự gọi có nghĩa là người (H'mông). Còn các dân tộc khác còn gọi dân tộc này với các tên Miêu, Mèo. Căn cứ vào đặc điểm về dân tộc học và ngôn ngữ học, người ta chia tộc H'Mông ra làm các ngành: H'mông Trắng (Hmoob Dawb / Hmôngz Đơưz), H'Mông Hoa (Hmoob Sib / Hmôngz Siz), H'Mông Đỏ (Hmoob Lees / Hmông Lênhs), H'Mông Đen (Hmoob Dub / Hmôngz Đuz), H'Mông Xanh (Hmoob Ntsuab / Hmôngz Ntsuôz), Na Miểu (Mèo nước). Người Pà Thẻn ở phía Nam tỉnh Hà Giang nói tiếng Pà Thẻn (là một ngôn ngữ riêng biệt thuộc ngữ tộc H'Mông) và được Chính phủ Việt Nam xếp là dân tộc riêng.

Người H'Mông ở Mỹ

Tại Hoa Kỳ, nhiều người H'Mông là những người tị nạn từ Việt Nam và Lào cũng như ra đi sau chiến tranh Việt Nam tới Mỹ. Bắt đầu vào năm 1976, những người H'Mông tị nạn đầu tiên đã tới Mỹ, chủ yếu từ các trại tị nạn nằm trên đất Thái Lan.

Ngày nay, phần chủ yếu của người H'Mông ở Mỹ (khoảng 270.000) sống ở California, Minnesota và Wisconsin. Fresno, Minneapolis-St. Paul, Madison và Milwaukee có mật độ tập trung cao của người H'mông.

Điều tra dân số Mỹ năm 2000 cho thấy chỉ có 40% người H'Mông trên 24 tuổi đã từng học trung học. Khoảng 7% người H'mông có bằng cử nhân hoặc cao hơn. Tỷ lệ cao của thất học là do nhiều người H'mông chủ yếu có nguồn gốc là nông dân, họ ít có cơ hội tiếp thụ nền giáo dục tại Lào khi sinh sống trên núi đồi. Ngoài ra, khoảng 40% các gia đình H'mông nằm dưới mức nghèo khổ. Mặc dù họ vẫn là một trong số những dân tộc châu Á nghèo khổ nhất tại Mỹ, rất nhiều trẻ em thế hệ hai đã chiếm các vị trí cao trong nhiều trường học khi so sánh với các nhóm thiểu số thu nhập thấp khác. Trẻ em Mỹ gốc Hmông sinh ra tại Mỹ thông thường có nhiều cơ hội tiếp thu giáo dục hơn so với cha mẹ của chúng và vì thế có nhiều cơ hội kinh tế hơn so với cha mẹ chúng có thể có được ở Lào. Mặc dù người H'mông thông thường có xu hướng làm những công việc có thu nhập thấp, nhiều người trong số họ là rất chuyên nghiệp.

Tại nhiều thành phố lớn ở đó người Mỹ gốc H'mông sống và làm việc thì các bất hòa đã diễn ra giữa người H'mông và các nhóm thiểu số khác. Người H'mông thông thường là mục tiêu của sự phân biệt chủng tộc. Nhiều kẻ ngược đãi họ bào chữa cho hành động của mình là do người H'mông đã lấy mất công việc, trợ cấp và các dịch vụ khác của những người định cư lâu đời ở đó.

Mặc dù nhiều gia đình H'mông nói bằng ngôn ngữ không phải là tiếng Anh tại nhà họ, nhưng nhiều người Mỹ gốc H'mông đã nhanh chóng thích nghi với xã hội Mỹ và rất nhiều người trẻ tuổi đã đánh mất các bản sắc văn hóa truyền thống của mình rất nhanh. Vì điều này, cộng đồng H'mông đã thành lập hiệp hội và phương tiện thông tin riêng để cổ vũ người H'mông giữ gìn văn hóa và ngôn ngữ của họ.

Văn hóa

Tại Trung Quốc

Thờ phụng tổ tiên
Dân tộc Miêu sừng dài (Long-horn Miao) sinh sống tại làng Suojia, thành phố Lục Bàn Thủy, tỉnh Quý Châu hiện đang còn lưu giữ tập tục kỳ lạ này. Phụ nữ Miêu sừng dài có tục lệ mỗi khi chải đầu sẽ giữ lại các sợi tóc rụng, làm một chiếc mũ từ tóc của mẹ, bà ngoại, cụ, thậm chí tổ tiên của họ. Đó là cách để họ tưởng nhớ, thể hiện lòng tôn kính tổ tiên.

Phong tục này bắt nguồn từ việc đội sừng bò, vì ngày xưa bò là con vật linh thiêng đối với người Miêu. Sau đó, để trang trí và thể hiện lòng tôn kính với tổ tiên, người Miêu đã tạo ra chiếc mũ đặc biệt này.

Những sợi tóc được nhuộm và giữ gìn để luôn sáng bóng. Người mẹ sẽ trao cho con gái chiếc mũ khi cô con gái lấy chồng.

Trang phục
Phụ nữ Miêu thường dùng trang sức bạc. Kim loại này chiếm vị trí rất quan trọng trong đời sống, tinh thần của người Miêu. Từ thời xưa, người Miêu đã biết dùng bạc để thử độc trong đồ ăn, thức uống hoặc dùng chúng để cạo gió, làm lễ vật trong các sự kiện lớn. Thông thường, trang phục của người Miêu được làm từ vải dệt thô và sau đó được nhuộm hoặc thêu các hoa văn truyền thống. Tuy nhiên người Miêu ở Phượng Hoàng Cổ Trấn có phong cách ăn mặc theo kiểu vùng Tương Tây nên có những đặc điểm khác hẳn so với người Miêu ở các vùng khác như vùng Đông Nam hay Vân Quý tại Trung Quốc.

Tập tục búi tóc thành những búi khổng lồ không còn được duy trì ở đây nữa. Ngày nay, các cô gái người Miêu ở Phượng hoàng thường mặc áo ngắn cổ tròn rộng với vai áo được thêu đơn giản, quần ống loe với viền thêu, đeo băng đô ngang trán thêu hoa và viền bằng bạc. Đàn ông người Miêu ở đây lại mặc áo có vạt giống với người Mãn Chu và có hình thêu.

Tạp dề là một phần rất quan trọng trong trang phục của các cô gái người Miêu tại Phượng Hoàng Cổ Trấn. Nữ giới ở đây chuộng tạp dề eo cao để có thể giúp họ tránh làm bẩn quần áo khi lao động. Các loại tạp dề tinh xảo hơn được mặc trong các dịp lễ quan trọng, khi đón tiếp khách hoặc khi tới thăm nhà người khác, chủ yếu để khoe được tài nữ công trong việc thêu thùa của người mặc.

Vải vóc may quần áo thường có màu xanh lá đậm hoặc màu xanh lam và được thêu lên bằng chỉ nhiều màu như đỏ, cam, vàng, trắng và tím. Có tới hơn 40 loại hình mẫu thêu cơ bản trên trang phục của người Miêu, một sống hình nổi bật nhất trong đó bao gồm: hoa Xà Bì hồng, hoa mào gà, hoa đào, hoa tre, bốn đóa hoa đỏ nhỏ,...

Ẩm thực
Món ăn truyền thống không thể thiếu đối với người dân tộc Miêu ở Phượng Hoàng đó là dưa muối, các loại rau củ như củ cải, bắp cải sẽ được rửa sạch và phơi khô dưới ánh nắng, khi rau củ đã khô sẽ được đem đi muối với nước cơm và ủ men chua, sau một ngày có thể dùng được. Các loại dưa muối thường được nấu thành súp, người ta thường nấu súp với dưa muối và đậu phụ, cho thêm ớt đỏ để tăng độ hấp dẫn về thị giác cho thực khách. Thưởng thức một bát súp dưa muối đậu phụ vào ngày đông lạnh giá bạn sẽ cảm thấy rất tuyệt đấy, vị mặn của dưa muối hòa quyện với vị cay của ớt và sự thanh mát của đậu phụ đem đến cho thực khách một hương vị khó quên.

Với vị trí địa lí ở khu vực vùng cao, điều kiện thời tiết khắc nghiệt đã hình thành cho người dân thói quen tích trữ lương thực, không chỉ tích trữ gạo, rau củ mà họ còn tích trữ cả thịt, cá. Và trong đó món cá trích là một món ăn vô cùng đặc sắc của người Miêu ở trấn Phượng Hoàng, những con cá trích tươi ngon được nuôi trong các ruộng lúa nước sau khi thu hoạch lúa, người Miêu sẽ bắt những chú cá trích về làm thành cá muối, đây là cách để người Miêu tích trữ đồ ăn được lâu mà không sợ bị hỏng.

Người Miêu có cách mời khách uống rượu rất đặc trưng. Du khách chỉ cần ngồi tại bàn, các cô gái Miêu sẽ tới hát và mời uống. Rượu được rót dần từ trên xuống đến khi nào khách không uống được nữa mới thôi. Đây là nét văn hoá lâu đời của người Miêu tại đây. Khách du lịch có thể trải nghiệm nếu đặt sớm với các chủ nhà hàng để họ chuẩn bị

Âm nhạc
Bên cạnh các nhạc cụ truyền thống, người Miêu Trung Quốc còn có Miêu kịch () - thể loại kịch dân gian song song với kinh kịch  của người Hán. Đây là thể loại kịch phong phú nhất trong số 19 thể loại kịch nói địa phương ở  tỉnh Hồ Nam; là một loại hình nghệ thuật dân tộc thiểu số mới sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập. Nó được sinh ra tại thị trấn Ma Lật Trường (麻栗场), huyện Hoa Viên  thuộc Châu tự trị dân tộc Thổ Gia, dân tộc Miêu Tương Tây phát triển từ năm 1954.

Tại Việt Nam

Ẩm thực
Mèn mén, chế biến từ ngô hạt đem xay nhỏ, phải xay bằng cối đá và xay hai lần mới nhỏ mịn và khi đồ mới ngon. Đem bột ngô vẩy nước vào đảo đều với độ ẩm vừa phải, khi cầm nắm ngô bột không bị dính, cũng không bị bở ra là được. Tiếp đó cho vào chõ đồ lần 1, đến khi hơi bốc lên thơm thì đổ ra mẹt vẩy thêm một ít nước rồi đảo đều cho tơi ra, sau đó lại cho vào chõ đồ lần 2; khi có mùi thơm lừng bốc lên, khi đó mèn mén đã chín, bưng ra chỗ cao ráo để ăn trong cả ngày.

Tục cưới hỏi

Trong hôn lễ của người H'Mông, sau ba ngày đưa cô gái về nhà, người con trai phải cùng bố mẹ đẻ đem lễ vật gồm thịt lợn, thịt gà, rượu sang nhà gái để tạ ơn và làm vía thành hôn đồng ý cho hai người lấy nhau. Sau khi làm vía, người con trai phải cùng vợ ngủ lại nhà gái một đêm rồi sáng mai mới được về sớm. Hôn sự sau khi được gia đình hai bên chấp nhận rồi, xem như cưới được vợ và hai người có thể về chung sống với nhau đến lúc nào có điều kiện kinh tế khá giả thì mới tổ chức đám cưới, thậm chí có những đôi ở với nhau có con rồi cưới cũng chẳng sao.

Ngày nay thủ tục này có phần thay đổi theo hướng hiện đại, pha trộn giữa nghi thức "rót rượu" Phương Tây và nghi lễ truyền thống, tuy nhiên là một phần ít những hôn sự có cha mẹ hoặc cô dâu-chú rể làm việc tại các cơ quan công,...gia đình có điều kiện kinh tế. Tương tự như người Kinh gồm phần lễ tại gia và đãi tiệc nhà hàng.

Đặc biệt trong hôn lễ của người Hmong họ không cho phép cưới người cùng một họ, vì quan niệm cùng họ là cùng gia tiên máu mủ.

Đón Tết
Ăn tết, cúng tết, cúng tất niên của họ không cầu kỳ. Ngoài tết riêng thì người H'Mông còn chuẩn bị nhiều đồ ăn, thức uống đón Tết cùng người Kinh. Trong đó không thể thiếu món truyền thống là thịt gác bếp, mèn mén, cải xanh, ớt nướng làm muối chấm trong bữa ăn.

Người H'Mông ăn tết từ tháng chạp (theo lịch của người H'Mông). Theo tục lệ thì:
 Từ ngày 25 tháng chạp là thời điểm mọi người đem lễ đến "trả ơn" cho thầy thuốc, thầy dạy khèn, thầy cúng để tỏ lòng biết ơn. Vì ngày thường thầy cúng dành thời gian để cúng lễ cho người dân trong bản. Ngày tết thầy cúng sẽ ấn định một số ngày nghỉ ngơi và đây là dịp để người trong bản đến lạy trả ơn thầy cúng. Ngoài ra, người H'Mông nào khi sinh ra khó nuôi được đổi họ, cho làm con nuôi thì cũng nhân dịp tết để lạy trả hiếu cho cha mẹ nuôi.
 Ngày 30 tết, sau khi làm bánh giầy xong, người H'Mông "treo niêu", không ăn uống một ngày. Đêm giao thừa mỗi nhà tự làm mâm lễ cúng tổ tiên đón giao thừa.
 Trong ngày mùng một tết, người H'Mông tuyệt đối không dùng nồi chảo đựng nước, ăn cơm không nấu món canh, không được chải đầu và giặt quần áo và không đi đâu hết trong ngày mùng một. Mùng hai, mùng ba mới được rủ nhau đi chơi. Nếu vi phạm, xong tết lúa cấy sẽ không mọc và cả năm sẽ bị ngập lụt, lũ quét. Người vợ sẽ được nghỉ ngơi, còn chồng phải vào bếp nấu ăn. Nấu ăn phải cẩn thận, không để cho lửa bén vào người.Sáng mùng một, mọi người được ngủ thẳng giấc mà không ai được đánh thức.
 Ngày mùng hai là ngày thực hiện nghi lễ "lạy tết". Người con gái H'Mông khi lấy chồng được xem như đã "cắt linh hồn về với nhà chồng", nên ngày tết là dịp để trả ơn cha mẹ đẻ. Trong ba năm đầu khi về nhà chồng, mỗi năm vào ngày mùng hai tết, người con gái sẽ được cha mẹ chồng đưa về để "lạy tết" cha mẹ ruột. Đêm 30 tháng 11 âm lịch là đêm giao thừa, từ mồng một đến mồng ba hoặc mồng năm tết là thăm hỏi, chúc tết họ hàng, người thân, sau đó vui chơi.
Lễ hội đầu năm của người H'Mông ngoài phần nghi lễ là các trò chơi dân gian như đua ngựa, thi dệt lanh dệt vải, thổi múa khèn... thì còn thi nấu miến, thi hát hò những bài truyền thống bằng tiếng H'Mông. Mỗi năm, một gia đình trong bản sẽ được giao làm chủ lễ để tổ chức lễ hội vui chơi tết cho cả bản. Ngày 26 tháng chạp, chủ lễ sẽ đốn một cây mai to (một loại tre), chặt nhánh, chỉ chừa nhánh ở chín đốt trên ngọn rồi đem ra bãi đất chọn sẵn cắm xuống làm cây nêu báo hiệu cho mọi người biết nơi này sẽ diễn ra lễ hội đầu năm mới.

Người nổi tiếng

Tại Việt Nam

Tại Lào
{|class= "sortable wikitable"
!width= 120px | Tên !! Sinh thời !! Hoạt động chính
|-
| Faydang Lobliayao || 1910-1986 || Chính trị gia Lào, trong chiến tranh Đông Dương thứ nhất 1947-1954, và chiến tranh bí mật của Mỹ ở Đông Dương 1955-1975. Sau là phó Chủ tịch của Mặt trận Yêu nước Lào (Neo Lao Hak Xat) và phó Chủ tịch của Hội đồng Nhân dân Tối cao Lào.
|-
| Touby Ly Foung || 1917-1979 || Nhà lãnh đạo chính trị và quân sự ủng hộ Chính phủ Hoàng gia Lào và sự can thiệp của Mỹ trong Nội chiến Lào. Năm 1974 khi Pathet Lào nắm giữ chính quyền, ông lần đầu tiên được bổ nhiệm làm Bộ trưởng bộ Viễn thông trong chính phủ mới, nhưng sau đó ông bị bắt và đưa đến trại cải tạo và chết ở đó.
|-
| Yang Shong Lue || 1929-1971 || Nhà lãnh đạo tinh thần của người H'Mông tại Lào, người phát minh của bộ chữ Pahawh Hmông.
|-
| Vàng Pao || 1929-2011 || Người H'Mông đầu tiên được phong hàm tướng Quân đội Hoàng gia Lào. Trong Chiến tranh Đông Dương ông được CIA hỗ trợ để chống lại Pathet Lào và Quân đội Việt Nam. Ông trở thành thủ lĩnh H'Mông. Năm 1975 di tản sang Mỹ, sống ở California và là người lãnh đạo cộng đồng H'mong tại Mỹ.
|-
| 'Kong Le || 1933-2014 || Sỹ quan Quân đội Hoàng gia Lào, người tiến hành cuộc đảo chính nhằm lật đổ chính phủ Hoàng gia Lào năm 1960. Sau đó thất thế, sống lưu vong tại Mỹ đến đầu những năm 1990, sau đó sang Pháp.
|}

 Chỉ dẫn

 Tham khảo

 Tham chiếu

 [TYPN 1992] The section on nomenclature draws heavily on Thai-Yunnan Project Newsletter'', Number 17, tháng 6 năm 1992, Department of Anthropology, Australian National University. Material from that newsletter may be freely reproduced with due acknowledgement.
 W.R. Geddes. Migrants of the Mountains: The Cultural Ecology of the Blue Miao (Hmong Njua) of Thailand. Oxford. The Clarendon Press. 1976.
 Khắc khoải tục bắt vợ trong đêm

Xem thêm
 Ngữ hệ H'Mông-Miền
 Vua Mèo
 Các dân tộc trong lịch sử Trung Quốc
 Lịch sử Trung Quốc
 Các ngôn ngữ ở Trung Quốc
 Người Mỹ gốc Hmông

Liên kết ngoài

 The Virtual Hilltribe Museum
 Hmong Studies Internet Resource Center
 Minority Policies and the Hmong in Laos
 Hmongs in America
 The Hmong Times
 Hmong American Partnership
 The Hmong in French Guiana
 Traditional Hmong religion
 Hmong-English dictionary

Người H'Mông hải ngoại
Nhóm sắc tộc ở Lào
Nhóm sắc tộc ở Thái Lan
Các dân tộc Việt Nam


title: Maylandia benetos

text:
Maylandia benetos là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó là loài đặc hữu của Malawi. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Nguồn
 Kasembe, J. 2005. tháng 5landia benetos. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Động vật Malawi
Maylandia


title: Mantidactylus opiparis

text:
Mantidactylus opiparis là một loài ếch trong họ Mantellidae. Chúng là loài đặc hữu của Madagascar.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Hình ảnh

Tham khảo

 Nussbaum, R., Glaw, F. & Andreone, F. 2004. Mantidactylus opiparis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Mantidactylus
Động vật lưỡng cư Madagascar
Động vật đặc hữu Madagascar


title: Negastrius rupicola

text:
Negastrius rupicola là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Wells miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Negastrius


title: Dorzano

text:
Dorzano là một đô thị ở tỉnh Biella vùng Piedmont của nước Ý, có vị trí cách khoảng 50 km về phía đông bắc của of Torino và khoảng 20 km về phía nam của of Biella. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 493 người và diện tích là 4,8 km².

Dorzano giáp các đô thị: Cavaglià, Roppolo, Salussola.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Biella
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Giocatojo

text:
Giocatojo  là một xã ở tỉnh Haute-Corse trên đảo Corse, Pháp. Xã này có diện tích 2,47 km², dân số năm 1999 là 49 người. Khu vực này có độ cao 247 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Corse

Tham khảo

Xã của Haute-Corse


title: Quận chúa

text:
Quận chúa (chữ Hán: 郡主) là một tước vị thường được phong cho con gái của các vị Vương, tức Vương nữ. Trong chế độ Hoàng quyền, Quận chúa là cháu gọi các Hoàng đế đương thời bằng chú bác.

Trong văn hóa Việt Nam cận và hiện đại, Quận chúa lại hay bị nhầm là em gái ruột của các Hoàng đế, điều này hoàn toàn không đúng. Nguyên nhân sự việc này có lẽ do sách vở Việt Nam giai đoạn cận đại hay lẫn lộn danh xưng hoàng thất - khái niệm rất xa lạ với người Việt khoảng cuối thế kỉ 20.

Lịch sử
Phong hiệu ["Quận chúa"] truy theo gốc độ lịch sử mà nói, ngay từ đầu căn bản không có định nghĩa "Con gái của tước Vương" như nhận thức hiện tại. Nguyên lai tước hiệu này có từ thời nhà Tấn. Khi đó, các Công chúa đều lấy quận làm đất phong, nên thường được gọi là Quận công chúa (郡公主), lâu ngày đơn giản dần với tên gọi [Quận chúa].

Từ sau thời nhà Tấn trở đi, tước vị "Quận chúa" trở thành một phong hiệu độc lập, không có nghĩa "Công chúa có đất phong ấp bằng Quận" nữa nên tính phân biệt cũng bắt đầu được chú ý. Để tránh phân biệt người đời không còn gọi ["Quận công chúa"] giản thành "Quận chúa" nữa, mà có phân biệt rõ ràng khi không được liên hệ giữa hai tước hiệu này với nhau. Đến thời nhà Đường, "Quận chúa" trở thành phong hiệu dùng để phong cho con gái của Hoàng thái tử, con gái các Hoàng tử tước Vương khác đều có phong hiệu Huyện chúa. Sau thời nhà Tống, nhà Minh và nhà Thanh, phong hiệu "Quận chúa" từ bắt đầu cho đến chính thức dùng cho các con gái của các vị Thân vương. Và dù rằng con gái Công chúa hoặc công thần cũng có tùy hoàn cảnh được gia phong làm "Quận chúa", nhưng con gái Thân vương bắt đầu đi vào chế độ phong "Quận chúa" một cách cố định, cũng từ đây trở thành một quan niệm cố định 「Quận chúa là con gái tước Vương」 tồn tại đến tận hiện đại.

Ở Triều Tiên, con gái Đích xuất (tức con gái do chính thê sinh ra) của Thế tử được phong Quận chúa, còn con gái Thứ xuất (tức con gái do tì thiếp sinh ra) sẽ phong Huyện chúa.

Tại Việt Nam, triều đình Việt Nam qua các đời phần lớn đều định sẵn phỏng theo Trung Hoa, tuy nhiên các đời nhà Lý và nhà Trần vẫn chưa thấy ghi chép chính thức trên văn bản về danh xưng "Quận chúa", ngược lại rất nhiều con gái tước Vương thường xuyên dễ dàng trở thành "Công chúa", như Lý Ngọc Kiều và Hiến Từ Thái hậu. Vào thời Hậu Lê và nhà Mạc, con gái Thân vương phong [Quận thượng chúa; 郡上主], còn con gái của đời thứ nữa mới phong [Quận chúa]. Sang thời chúa Trịnh, tước hiệu [Quận thượng chúa] dùng để gọi các chị em gái của chúa Trịnh, còn con gái của chúa được phong [Quận chúa]. Lịch sử nhà Nguyễn chỉ xuất hiện danh xưng Công chúa, còn các con gái hoàng tộc đều gọi chung rằng Tôn Nữ.

Một số vị Quận chúa Việt Nam
 Anh Nguyên quận chúa, con gái của Hưng Đạo đại vương, vợ của Phạm Ngũ Lão. Nhân vật bị cho là truyền thuyết.
 Ngọc Hoa quận chúa, con gái nuôi của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên, sau được gả cho Araki Soutaro (荒木宗太郎) của Nhật Bản. Câu chuyện về hai người trở thành một truyền kì nổi tiếng ở Nagasaki.
 Ngọc Vạn quận chúa, con gái của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.
 Ngọc Khoa quận chúa, con gái của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên.
 Nguyễn Phúc Ngọc Cầu, con của Dận quốc công Nguyễn Phúc Điền. Sau làm vợ Nguyễn Phúc Khoát, sinh ra Nguyễn Phúc Thuần.
 Ứng Thụy quận chúa.

Xem thêm
 Công chúa
 Nữ vương
 Ông chúa

Tham khảo

 Hán thư
 Hậu Hán thư
 Lịch triều hiến chương loại chí

Tước hiệu quý tộc


title: Molophilus flavoannulatus

text:
Molophilus flavoannulatus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Thái Thọ

text:
Thái Thọ là một xã thuộc huyện Thái Thụy, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã Thái Thọ nằm ở phía nam huyện Thái Thụy, phía đông giáp xã Mỹ Lộc, phía bắc giáp xã Thái Thịnh, phía tây giáp xã Thái Thành, phía nam giáp sông Trà Lý là ranh giới của huyện Thái Thụy với huyện Tiền Hải. Xã Thái Thọ nối liền với Tiền Hải là đò Trà Lý và nay là cầu Trà Lý khánh thành năm 2004.

Hành chính
Gồm có 5 thôn là:

Thôn Xuân Hòa (xóm 1,2,3 cũ)
Thôn Hanh Lập (xóm 4,5,6 cũ)
Thôn Độc Lập (xóm 7,8 cũ)
Thôn Thiên Kiều (xóm 9,10 cũ)
Thôn Giáo Lạc (xóm 11 cũ).

Kinh tế
Trồng trọt chủ yếu là trồng lúa và chăn nuôi.
Có nhà máy sản xuất Amoni nitrat xây dựng tại cụm công nghiệp xã Thái Thọ quy hoạch trên cánh đồng ven đê sông Trà Lý.
Có bến cảng cho các tàu đường sông cập bến buôn bán vật liệu xây dựng tại cảng đường sông bên cầu Trà Lý.
Có công ty may và giầy da Đồng Kiều.

Giao thông
Có quốc lộ 37 (trước đây là quốc lộ 39B cũ) chạy qua được cải tạo,nâng cấp theo tiêu chuẩn đường cấp III đồng bằng, khánh thành và đưa vào sử dụng từ năm 2016
Sông Trà Lý là sông rộng và nước sâu thuận tiện cho vận tải giao thương hàng hóa bằng đường thủy về địa phương.

Văn hóa

Có di tích lịch sử văn hóa đình Tây Sơn và đền thờ Bà Tướng 12 cửa biển ở thôn Hanh Lập. Chùa Thiên Kiều ở thôn Thiên Kiều.

Tài nguyên khoáng sản

Có mỏ khí đốt tự nhiên được phát hiện và đang khai thác truyền dẫn bằng đường ống cung cấp lượng khí đốt cho các nhà máy sứ ở khu công nghiệp Tiền Hải.

Tham khảo


title: Maple

text:
Maple là một gói phần mềm toán học thương mại phục vụ cho nhiều mục đích. Nó phát triển lần đầu tiên vào năm 1980 bởi Nhóm Tính toán Hình thức tại Đại học Waterloo ở Waterloo, Ontario, Canada.

Từ năm 1988, nó đã được phát triển và thương mại hóa bởi Waterloo Maple Inc. (còn được biết đến với tên gọi Maplesoft), một công ty Canada cũng có trụ sở tại Waterloo, Ontario. Phiên bản hiện tại là Maple 13 được phát hành vào tháng 5 năm 2009. Đối thủ cạnh tranh chính của nó là Mathematica.

Tổng quan

Chức năng cốt lõi

Người dùng có thể nhập biểu thức toán học theo các ký hiệu toán học truyền thống. Có thể dễ dàng tạo ra những giao diện người dùng tùy chọn. Maple hỗ trợ cho cả tính toán số và tính toán hình thức, cũng như hiển thị. Nhiều phép tính số học được thực hiện dựa trên thư viện số học NAG; trong Maple, các chương trình con NAG đã được mở rộng để cho phép độ chính xác ngẫu nhiên lớn. Các ví dụ về tính toán hình thức sẽ được trình bày trong phần sau.

Maple cũng có một ngôn ngữ lập trình cấp cao đầy đủ. Cũng có giao diện cho những ngôn ngữ khác (C, Fortran, Java, MatLab, và Visual Basic). Cũng có một giao diện dành cho Excel.

Kiến trúc

Phần lớn Maple được viết bằng ngôn ngữ java. Maple chạy trên tất cả các hệ điều hành chính.

Ngôn ngữ lập trình Maple là một ngôn ngữ kiểu động. Cũng giống như các hệ thống đại số máy tính, các biểu thức hình thức được lưu trữ trong bộ nhớ theo đồ thị không chu trình có hướng (DAG). Ngôn ngữ cho phép các biến có phạm vi nhất định (lexical scoping). Ngôn ngữ có hình thức lập trình hàm, nhưng cũng có hỗ trợ đầy đủ cho lập trình truyền thống, theo kiểu mệnh lệnh.

Một điều lạ đối với chương trình thương mại, đa số mã nguồn đều có thể xem tự do.

Nguồn gốc tên gọi
Tên "Maple" không phải là tên viết tắt hoặc từ cấu tạo bằng chữ đầu, mà chỉ đơn giản là để chỉ hình tượng Lá phong () trên Quốc kỳ Canada.

Ví dụ về mã Maple
Tìm .
 integrate(cos(x/a), x);
Đáp án:

Tính lời giải chính xác cho phương trình vi phân thường  với điều kiện ban đầu
 dsolve({diff(y(x),x,x) - 3*y(x) = x, y(0)=0, D(y)(0)=2}, y(x));
Đáp án:

Tính toán ra số nghiệm của phương trình  bắt đầu tại điểm ; viết kết quả với 75 số sau dấu chấm.
 evalf[75](RootOf(exp(x)=x^2+2,x,-1));
Đáp án:

Tính định thức của ma trận.
 M:= Matrix(1,2,3, [a,b,c], x,y,z); # Ma trận mẫu

 with(LinearAlgebra):Determinant(M);
Đáp án:

Vẽ  với  và  đi từ -1 đến 1
 plot3d(x^2+y^2,x=-1..1,y=-1..1);

Giải hệ phương trình vi phân cục bộ

with .
 eqn1:= diff(v(x, t), x) = -u(x,t)*v(x,t):
 eqn2:= diff(v(x, t), t) = -v(x,t)*(diff(u(x,t), x))+v(x,t)*u(x,t)^2:
 eqn3:= diff(u(x,t), t)+2*u(x,t)*(diff(u(x,t), x))-(diff(diff(u(x,t), x), x)) = 0:
 pdsolve({eqn1,eqn2,eqn3,v(x,t)<>0},[u,v]): op(%);
Đáp án:

Tìm hàm  thỏa mãn phương trình tích phân
.
 eqn:= f(x)-3*Integrate((x*y+x^2*y^2)*f(y), y=-1..1) = h(x):
 intsolve(eqn,f(x));
Đáp án:

Các xây dựng lập trình mệnh lệnh mẫu:

myfac:= proc(n)
   local out, i;
   out:= 1;
   if n < 0 then
        error "input must be nonnegative"
   else
        for i from 1 to n do
            out:= out * i
        end do;
        out
   end if
end proc;

Lịch sử
Khái niệm đầu tiên về Maple xuất phát từ một cuộc họp vào tháng 11 năm 1980 tại Đại học Waterloo. Những nhà nghiên cứu tại đại học muốn mua một máy tính đủ mạnh để chạy Macsyma. Thay vào đó, người ta quyết định họ sẽ phát triển hệ thống đại số máy tính riêng để có thể chạy được những máy tính có giá thành hợp lý hơn. Do đó, dự án bắt đầu với mục tiêu là tạo ra một hệ thống đại số hình thức mà các nhà nghiên cứu và sinh viên có thể truy cập được.

Sự phát triển đầu tiên của Maple được tiến hành rất nhanh, với phiên bản hạn chế đầu tiên xuất hiện vào tháng 12 năm 1980. Những nhà nghiên cứu đã thử nghiệm và loại bỏ nhiều ý tưởng khác nhau để tạo ra một hệ thống liên tục cải tiến. Maple được trình diễn đầu tiên tại những hội nghị bắt đầu vào năm 1982.

Đến cuối năm 1983, trên 50 trường đại học đã cài Maple trên máy của họ. Do số lượng hỗ trợ và yêu cầu giấy phép lớn, vào năm 1984, nhóm nghiên cứu đã sắp xếp với WATCOM Products Inc để cấp phép và phân phối Maple.

Vào năm 1988, do số lượng hỗ trợ ngày càng tăng, Waterloo Maple Inc. được thành lập. Mục tiêu đầu tiên của công ty là quản lý những bản phân phối phần mềm. Cuối cùng, công ty cũng phải mở ra phòng R&D ở đó khá nhiều sự phát triển cho Maple được thực hiện đến ngày nay. Sự phát triển đáng kể của Maple tiếp tục diễn rại những phòng thí nghiệm trường đại học, bao gồm: Phòng thí nghiệm Tính toán hình thức tại Đại học Waterloo; Trung tâm nghiên cứu Tính toán hình thức Ontario tại Đại học Tây Ontario; và những phòng thí nghiệm khắp nơi trên thế giới.

Vào năm 1989, giao diện đồ họa người dùng đầu tiên của Maple được phát triển và bao gồm trong bản 4.3 dành cho Macintosh. Những phiên bản trước của Maple chỉ gồm giao diện dòng lệnh với ngõ ra hai chiều. Bản X11 và Windows với giao diện mới tiếp bước vào năm 1980 với Maple V.

Vào năm 1999, với việc phát hành Maple 6, Maple đã đưa vào một số Thư viện Số học NAG, được mở rộng độ chính xác ngẫu nhiên.

Vào năm 2003, giao diện "chuẩn" hiện nay được giới thiệu trong Maple 9. Giao diện này được viết chủ yếu bằng Java (mặc dù có nhiều phần, nhưng luật cho việc gõ công thức toán học, được viết bằng ngôn ngữ Maple). Giao diện Java bị phê phán là chậm; những sự phát triển được thực hiện trong các bản sau, mặc dù tài liệu Maple 11 documentation khuyến cáo giao diện ("cổ điển") trước đây dành cho người với bộ nhớ vật lý ít hơn 500 MB. Giao diện cổ điển này không còn được bảo trì.

Giữa 1995 và 2005 Maple đã mất khá nhiều thị phần vào tay đối thủ do có giao diện người dùng yếu hơn. Nhưng vào năm 2005, Maple 10 giới thiệu một "chế độ văn bản" mới, như một phần của giao diện chuẩn. Tính năng chính của chế độ này là phép toán được đưa vào bằng ngõ nhập hai chiều, do đó nó xuất hiện tương tự như công thức trong sách. Vào năm 2008, Maple 12 đã thêm những tính năn giao diện người dùng giống như Mathematica, gồm có những kiểu trình bày theo mục đích đặc biệt, quản lý phần đầu và cuối trang, so trùng mở đóng ngoặc, vùng thực hiện tự động, mẫu hoàn thành lệnh, kiểm tra cú pháp và vùng tự động khởi tạo. Những tính năng khác được thêm để làm cho Maple dễ dùng hơn như một hộp công cụ Maple.

Các bản phát hành trước
 Maple 12: tháng 5, 2008
 Maple 11: 21 tháng 2 năm 2007
 Maple 10: 10 tháng 5 năm 2005
 Maple 9.5: 5 tháng 4 năm 2004
 Maple 9: 30 tháng 6 năm 2003
 Maple 8: 16 tháng 4 năm 2002
 Maple 7: 1 tháng 7 năm 2001
 Maple 6: 6 tháng 12 năm 1999
 Maple V R5: 1 tháng 11 năm 1997
 Maple V R4: tháng 1, 1996
 Maple V R3: 15 tháng 3 năm 1994
 Maple V R2: tháng 11 năm 1992
 Maple V: tháng 8, 1990
 Maple 4.3: tháng 3, 1989
 Maple 4.2: tháng 12, 1987
 Maple 4.1: tháng 5, 1987
 Maple 4.0: tháng 4, 1986
 Maple 3.3: tháng 3, 1985 (phiên bản phát hành rộng rãi đầu tiên)
 Maple 3.2: tháng 4, 1984
 Maple 3.1: tháng 10, 1983
 Maple 3.0: tháng 5, 1983
 Maple 2.2: tháng 12, 1982
 Maple 2.15: tháng 8, 1982
 Maple 2.1: tháng 6, 1982
 Maple 2.0: tháng 5, 1982
 Maple 1.1: tháng 1, 1982
 Maple 1.0: tháng 1, 1982

Xem thêm

 Phần mềm toán học
 Waterloo Maple - công ty sáng tạo và phân phối Maple
 Mathematica, phần mềm tương tự có bản quyền

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Maplesoft, division of Waterloo Maple, Inc. home website
 MaplePrimes - a blog devoted to Maple

Ngôn ngữ lập trình chuyên gia
Hệ thống đại số máy tính
Ngôn ngữ hàm
Phần mềm IRIX
Ngôn ngữ lập trình số
Waterloo, Ontario
Phần mềm hệ thống đại số máy tính trên Linux
Phần mềm đa nền tảng


title: Protoptila talamanca

text:
Protoptila talamanca là một loài Trichoptera trong họ Glossosomatidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Protoptila


title: Oxytrita

text:
Oxytrita là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Acontiinae


title: Diacantha longula

text:
Diacantha longula là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Diacantha


title: Hydroginella richeri

text:
Hydroginella richeri là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Hydroginella


title: Bully, Seine-Maritime

text:
Bully là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Bully on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Luperomorpha minuta

text:
Luperomorpha minuta là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto miêu tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Luperomorpha


title: Microgenia edwini

text:
Microgenia edwini là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Microgenia


title: Bulbophyllum balapiuense

text:
Bulbophyllum balapiuense là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

B


title: Quận Grant, Arkansas

text:
Quận Grant là một quận thuộc tiểu bang Arkansas, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người. Quận lỵ đóng ở.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Arkansas

Vùng đô thị Little Rock–North Little Rock–Conway
Arkansas 1869
Khu dân cư thành lập năm 1869
Ulysses S. Grant


title: Sainte-Honorine-la-Guillaume

text:
Sainte-Honorine-la-Guillaume là một xã trong tỉnh Orne, vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã Sainte-Honorine-la-Guillaume nằm ở khu vực có độ cao trung bình 200 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintehonorinelaguillaume


title: Luria pulchra

text:
Luria pulchra là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cypraeidae, họ ốc sứ.

Phụ loài
Các phân loài sau được công nhận:
 Luria pulchra akabensis
 Luria pulchra pulchra (Gray, J.E., 1824)  (đồng nghĩa: Cypraea pulchella Gray, J.E., 1824; Cypraea viridacea Sulliotti, G.R., 1924)
 Luria pulchra sinaiensis Heiman & Mienis, 2000

Miêu tả

Phân bố
Chúng phân bố ở Biển Đỏ, Vịnh Aqaba, Vịnh Oman, Vịnh Ba Tư và dọc theo Eritrea.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Luria


title: Henriette Ekwe Ebongo

text:
Henriette Ekwe Ebongo (sinh năm 1950) là nhà báo nữ, người xuất bản và nhà hoạt động chính trị người Cameroon.

Sự nghiệp
Ebongo đấu tranh cho quyền tự do báo chí, quyền bình đẳng nam nữ, nhân quyền. Trong thập niên 1980, bà đã tích cực đấu tranh chống chế độ độc tài ở Cameroon. Hiện nay bà đấu tranh chống nạn tham nhũng trong chính phủ, việc kỳ thị giới tính, và việc vi phạm nhân quyền. Trong thời gian này, bà đã bị trấn áp, bị tra tấn và cáo buộc trước tòa án quân sự.

Bà là người xuất bản tuần báo độc lập "Babela" và là người sáng lập chi nhánh Minh bạch Quốc tế ở Cameroon, một tổ chức phi chính phủ chống tham nhũng.

Giải thưởng
Bà đã được Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ trao tặng Giải quốc tế cho Phụ nữ dũng cảm năm 2011.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 US Department of State website

Sinh năm 1950
Nhân vật còn sống
Nhà hoạt động Cameroon
Nhà báo Cameroon
Nhà hoạt động nhân quyền


title: Tả Phìn, Đồng Văn

text:
Tả Phìn là một xã thuộc huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, Việt Nam.

Địa lý
Xã Tả Phìn có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Tả Lủng
Phía tây giáp xã Sính Lủng
Phía nam giáp huyện Mèo Vạc
Phía bắc giáp thị trấn Đồng Văn và xã Thài Phìn Tủng

Xã Tả Phìn có diện tích 25,62 km², dân số năm 2019 là 3.535 người, mật độ dân số đạt 138 người/km².

Hành chính
Xã Tả Phìn được chia thành 9 thôn: Mà Lủng, Dỉnh Nhủng, Tả Phìn A, Tả Phìn B, Khó Già, Khứa Lủng, Xà Tủng Chứ, Xùa Lủng, Nhia Lũng Phin.

Lịch sử
Ngày 5 tháng 7 năm 1961, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 91-CP về việc thành lập xã Tả Phìn trên cơ sở một phần diện tích và dân số của xã Sà Phìn.

Chú thích

Tham khảo


title: Hakimullah Mehsud

text:
Hakimullah (Hakim Ullah, Hakeemullah) Mehsud (tiếng Pasto/Urdu: حکیم‌الله محسود; tên khai sinh Jamshed Mehsud Pasto/Urdu: جمشی محسود  và còn được biết đến là Zulfiqar Mehsud Pasto/Urdu: ذو الفقار محسود  sinh 1979) là lãnh tụ nhóm Tehrik-i-Taliban Pakistan (TTP). Ông là phụ tá của chỉ huy Baitullah Mehsud và một trong những nhà lãnh đạo của nhóm dân quân Fedayeen al-Islam trước khi Mehsud thiệt mạng trong một cuộc oanh tạc do tên lửa từ phi cơ không người lái của CIA. Ông từng là chỉ huy nhóm TTP tại Khyber, Kurram và Orakzail của Pakistan. Ông được miêu tả là gần tuổi 30 và một người anh em họ của Qari Hussain. Ông được biết đến với tư cách là một chỉ huy trẻ và năng nổ, người trước đó từng là một tài xế và rất thân cận với Baitullah Mehsud. Các tin tức cho rằng ông có thể đã bị tử thương ngày 14 tháng 1 năm 2010 do một cuộc tấn công từ phi cơ không người lái của Hoa Kỳ, nhưng một đoạn video của TTP ra mắt ngày 3 tháng 5 chứng minh rằng ông sống qua cuộc tấn công.

Chú thích

Nam giới Pakistan
Khủng bố tại Pakistan
Taliban
Tội phạm
Mất năm 2013


title: 19120 Doronina

text:
19120 Doronina (1983 PM1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 6 tháng 8 năm 1983 bởi L. G. Karachkina ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 19120 Doronina

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Lyudmila Karachkina
Thiên thể phát hiện năm 1983


title: Lemmes

text:
Lemmes  là một xã thuộc tỉnh Meuse trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 290 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meuse


title: Bolma andersoni

text:
Bolma andersoni là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinidae, họ ốc xà cừ.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

  Beu A.G. & Ponder W.F. (1979) A revision of the species of Bolma Risso, 1826 (Gastropoda: Turbinidae). Records of the Australian Museum 32(1): 1-68
 Kilburn, R.N. & Rippey, E. (1982) Sea Shells of Southern Africa. Macmillan South Africa, Johannesburg, xi + 249 pp. page(s): 48
 Steyn, D.G. & Lussi, M. (1998) Marine Shells of South Africa. An Illustrated Collector’s Guide to Beached Shells. Ekogilde Publishers, Hartebeespoort, South Africa, ii + 264 pp. page(s): 26
 Williams, S.T. (2007). Origins and diversification of Indo-West Pacific marine fauna: evolutionary history and biogeography of turban shells (Gastropoda, Turbinidae). Biological Journal of the Linnean Society, 2007, 92, 573–592.
 Alf A. & Kreipl K. (2011) The family Turbinidae. Subfamilies Turbininae Rafinesque, 1815 and Prisogasterinae Hickman & McLean, 1990. In: G.T. Poppe & K. Groh (eds), A Conchological Iconography. Hackenheim: Conchbooks. pp. 1–82, pls 104–245.
 Gastropods.com: Bolma (Bolma) andersoni

A


title: Chimarra australis

text:
Chimarra australis là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Chimarra


title: Australeeus

text:
Australeeus là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1979 bởi Stibick.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Australeeus humilis (Sharp, 1877)
 Australeeus powelli (Sharp, 1877)

Chú thích

Tham khảo

Prisahypini


title: Uttar Goara

text:
Uttar Goara là một thị trấn thống kê (census town) của quận Barddhaman thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Uttar Goara có dân số 6972 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Uttar Goara có tỷ lệ 63% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 71%, và tỷ lệ cho phái nữ là 55%. Tại Uttar Goara, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang West Bengal


title: Cosmogonia

text:
Cosmogonia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Cosmogonia decorata (Warren, 1896)

Chú thích

Tham khảo

 Cosmogonia at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae
Geometrinae


title: Quỷ hút máu dê

text:
Quỷ hút máu dê (tên gọi địa phương bằng tiếng Tây Ban Nha là Chupacabra) là một sinh vật được thêu dệt gây nên nhiều huyền thoại vùng núi Gevaudan thuộc Puerto Rico vào giữa những năm 1990 với những mô tả trông giống như một sinh vật kỳ dị có hình dáng giống kangaroo, răng nanh nhọn hoắt và hai mắt đỏ sọc như máu. Chupacabra trong tiếng Tây Ban Nha nghĩa là "kẻ hút máu dê" bắt nguồn từ Puerto Rico vào những năm 1990 khi một loạt những con dê bị cắn chết và bị hút máu bí ẩn (thực sự thì con vật này hút sạch máu những gia súc nhỏ, trong đó có cả dê), sau đó, câu chuyện đã lan truyền nhanh chóng trên thế giới.
Người Nga gọi sinh vật này là "El Chupacabra" hay quái thú ma cà rồng.

Truyền thuyết
Có nhiều truyền thuyết xoay quanh con quái vật này bắt nguồn từ những vụ tấn công gia súc hàng loạt cùng với những mô tả của nhiều nhân chứng về hình thù kỳ dị của nó từ đó phát sinh nhiều giả thiết khác nhau.

Các vụ tấn công gia súc
Từ giữa những năm 1990, nhiều người trên thế giới, đặc biệt tại Puerto Rico và các quốc gia Mỹ Latinh, đã truyền miệng về một con quỷ hút máu cực kỳ quái đản, được đặt tên là Chupacabra (tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là hút máu dê). Những cuộc tấn công của quái vật hình thù gớm guốc này liên tục được ghi nhận ở Tây Ban Nha, México và Bắc Mỹ

Những cuộc tấn công đầu tiên xảy ra vào tháng 03 năm 1995 tại Puerto Rico. Trong cuộc tấn công này, 08 con dê đều bị chết, mỗi con có 3 vết thương sâu trên ngực và bị hút máu từ tim. Con quái vật bí hiểm ấy đã giết chết hàng loạt gia súc của làng Canovanas và các vùng lân cận rồi hút sạch máu. Khi dân làng tìm thấy gia súc chết la liệt trên đồi, chúng chỉ còn là những cái xác trắng bệch không còn một giọt máu. Theo kiểm nghiệm của bác sĩ thú y, có vẻ như toàn bộ máu đã bị hút cạn chỉ qua 1 hoặc 2 vết cắn rất nhỏ, đường kính từ 7-10 cm.

Sau đó, những cuộc tấn công của quái vật hình thù gớm ghiếc này liên tục được ghi nhận ở Tây Ban Nha, Mexico và Bắc Mỹ. Vài năm sau cuộc tấn công lần đầu tiên, nông dân ở vùng Tulancingo hẻo lánh thuộc Puerto Rico đã bị con quái vật đột kích vào một số trại gia súc và hút sạch máu hàng chục dê, cừu. Sau đó một thời gian, quái thú đột nhập vào một trang trại để lại 7 xác cừu nằm la liệt với những vết cắn xé tàn bạo, một con trong số đó có lỗ cắn xoáy sâu vào cạnh sườn. Tất cả đều trắng bệch vì cạn máu. Theo ghi nhận, những con vật tại thị trấn này đều bị hút hết máu rồi bỏ xác lại ngay hiện trường, tất cả đều chết trong tư thế héo quắt xác, chỉ còn mỗi da bọc xương.

Tiếp đến, người ta đã tìm thấy ít nhất 19 con cừu bị giết tại trang trại Las Compras, thuộc Argentina. Một người sống bên cạnh trang trại ấy (cũng có một con cừu bị chết) kể lại đã thấy những con chó đuổi cừu chạy tán loạn.Tiếp đến tại một ngôi làng nhỏ ở Ecuador người dân cũng hết sức hoang mang khi thấy đàn gia súc của mình bị sát hại với những cách thức tương tự như ở vùng Tulancingo thuộc PuertoRico. Nạn nhân của Chupacabra không chỉ là vật nuôi, mà đôi khi là cả người. Cho đến nay trên cánh tay bà Teodora Reyes ở Mexcio vẫn còn nguyên những vết sẹo dài - dấu tích từ móng vuốt của con quái vật "nửa dơi nửa kangaroo".

Những vụ tấn công sau đó liên tục xuất hiện ở nhiều vùng khác nhau của nước Mỹ, từ California, Texas, Miami cho đến Tucson, Arizona, thậm chí sang cả Mexico. Đáng kể nhất là vụ xảy ra bang Miami, đàn gia súc 69 con của 1 nông dân thị trấn Sweetwater bị giết sạch chỉ trong vòng 1 đêm, tất cả đều có những vết cắn giống nhau trên cổ và đều bị hút cạn máu. Tại Nga, nhiều nông dân ở Nga đang phải sống trong sự hoang mang sợ hãi và kêu gọi các linh mục địa phương ban phước cho các đàn gia súc bởi họ đang lo sợ một quái thú hút máu huyền thoại đứng đằng sau một loạt các cuộc tấn công tàn bạo nhằm vào vật nuôi của họ.

Mô tả đại cương
Theo truyền thuyết và những mô tả phổ biến nhất, Chupacabra là sinh vật có hình dáng giống kangaroo, răng nanh nhọn hoắt và hai mắt đỏ sọc như máu. Theo chứng nhân đầu tiên, Chupacabra có 2 chân, cao từ 1,2 đến 1,5m và hàng gai nhọn chạy dọc suốt sống lưng. Con quái này có chân tay thon dài, với cái đầu giống như sinh vật ngoài hành tinh một số nhân chứng khác cũng thống nhất đây là con quái thú cao 1,2 – 1,5m, mắt đỏ như mắt người ngoài hành tinh, móng vuốt dài và những gai nhọn cắm trên lưng.

Phần nhiều các nhân chứng khẳng định sinh vật này cao khoảng 1,2m, da sần sùi như khủng long, mắt đỏ ngầu, kích thước chỉ độ như mắt gà, răng nanh dài và nhọn, có sừng gai ở đầu và dọc sống lưng" và cho rằng sinh vật có họ với ma cà rồng, mình kangaroo, răng nanh nhọn hoắt và mắt đỏ sọc máu. Con quái vật có những bước nhảy tưng tưng như kangaroo và phát ra mùi lưu huỳnh nồng nặc,  mùi đặc trưng đó là công cụ để Chupacabra làm cho con mồi của mình tê liệt, không thể giãy giụa hay kêu gào khi bị hút máu. Cũng có lúc Chupacabra thể hiện sức mạnh phi thường bằng việc kéo đổ cánh cửa sắt cao 5m để đột nhập vào chuồng gia súc săn mồi.

Tuy nhiên cách mô tả đôi khi không trùng khớp nhau, có nhân chứng mô tả con thú trông tựa con kangaroo, thì những nhân chứng khác lại bảo chúng giống một con thỏ, một con chó, thậm chí một con dơi khổng lồ. Thậm chí có người còn khẳng định rằng con quái vật hung tợn lưỡi dài như lưỡi rắn, và còn có thể bay được. Nhiều nhân chứng khác kể rằng con thú có mõm nhọn khác thường, cơ thể nhẵn thín lông và bộ răng rất lạ. Có người thấy đó là một khuôn mặt đỏ-xám, một khuôn mặt đáng sợ trông giống như một con dơi nhe răng nanh.

Ngoài ra, một tờ báo giấy đăng tải bức ảnh mô tả sinh vật đứng bằng hai chân sau, cao chừng 1,5m có gai trên lưng với cánh tay dài và gầy gò và cho rằng đó chính là thủ phạm gây ra các vụ tấn công đẫm máu trên. Các nhân chứng mô tả quái thú Chupacabra giống như một con gấu nhỏ có gai trên mình.

Các giả thiết
Có nhiều giả thiết được đặt ra, theo đó con vật bí hiểm được nói đến lần đầu ở Puerto Rico, những con gia súc bị cắn chết, giả định đều do thủ phạm là Chupacabra, đều có vết thương là một lỗ sâu hoắm cắm vào động mạch cổ, chứng tỏ cách sát hại gia súc của chúng là hút máu. Vì "nạn nhân" đa số là dê, nên con quái thú được gọi luôn là Chupacabras, có nghĩa là "Quỷ hút máu dê". Nhiều người cho rằng Chupacabra thực ra là một loài sói hoang, nhưng nhiều người lại cho rằng đó đích thực là một con quỷ hút máu người.
xxxxnhỏ|trái|150px|Quỷ hút máu dê được mô hình hóa trên mạng]]
Sau vụ tấn công tại vùng Tulancingo thuộc Puerto Rico, một thông tin từ Hoa Kỳ cho biết, quái vật Chupacabra đã bị xe tải chạy ngang qua đường cán chết, một chuyên gia nghiên cứu động vật của Mỹ đã được mời đến nhưng ông này chỉ khẳng định con thú mà người dân vùng Tulancingo tóm được chỉ là cáo xám, không hơn. Con cáo này bị ghẻ. Đó là nguyên nhân nó bị trụi hết lông và da đổi màu xám xịt. Cáo ghẻ rất dễ chết sau khi mắc bệnh. Nhưng khi đó người dân vùng này vẫn không tin đó là sự thật.

Các nhà ufo học cho rằng Chupacabra có thể là một sinh vật ngoài hành tinh không có hình dạng người hoặc là những vật nuôi mà người ngoài hành tinh mang theo, đã trốn thoát ra khỏi một con tàu vũ trụ khi hạ cánh xuống Trái đất. Nhưng người khác lại nói loài quái thú này xuất hiện từ sự đột biến di truyền vì Puerto Rico đã từng bị Mỹ dùng làm nơi thử những vũ khí phóng xạ. Cũng có giả thuyết đưa ra rằng Chupacabra chính là sinh vật ngoài hành tinh. Không phải ngẫu nhiên quân đội Mỹ thiết lập căn cứ bí mật Aresibo tại Puerto-Rico để kiểm chứng và theo dõi những cuộc thăm viếng bất thường từ ngoài trái đất.

Một số ý kiến khẳng định rằng Chupacabra chỉ là một truyền thuyết đô thị, và sau đó trở thành vô cùng phổ biến trên thế giới nhờ mạng internet cũng như một số nhân chứng bị hoang tưởng thêu dệt nên. Trong 2 năm 1995-1996, có tới 200 đoàn khảo sát và đội săn đến Puerto Rico để bắt con quái thú nhưng không có kết quả. Một nhà nghiên cứu khẳng định rằng "Vào giữa thập kỷ đầu của thế kỷ 21, tất cả những chuyện hoang đường người ta đều gọi chung là "Chupacabra" như con sói ghẻ lở đồng cỏ, xác con gấu trúc Mỹ kì dị,… kể cả những con cá chết khô ở Mexico, chẳng có chút liên quan gì đến Chupacabra".

Theo một số báo chí thì bí mật về quái vật này được cho là đã được giải đáp trong năm 2011, theo nghiên cứu của các nhà khoa học Mỹ thì Chupacabra thực ra chỉ là một loài cáo bị mắc bệnh ghẻ. Sau khi đưa một số mẫu da của con thú còn rơi vãi khi tấn công gia súc được gửi đi xét nghiệm DNA, các nhà khoa học Mỹ một lần nữa đã chứng minh, thực chất quái vật hút máu Chupacabra chỉ là một loài cáo xám bị ghẻ. Ngoài ra có nhiều khẳng định cho rằng những con mà người ta nghi là chupacabra đã được tìm thấy tại Mỹ, hầu hết ở Texas và New Mexico thực ra chỉ là những con chó, cáo và chó sói đồng cỏ bị mắc bệnh dại.

Chú thích

Quái vật


title: Braunsapis albolineata

text:
Braunsapis albolineata là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Braunsapis
Động vật được mô tả năm 1934


title: Yafran

text:
Yafran ( ), cũng được viết là Jefren, Yefren, Yifran, Yifrin hay Ifrane, là một đô thị của người Berber ở tây bắc Libya, thuộc quận Al Jabal al Gharbi. Trước 2007, Yafran từng là trung tâm hành chính của quận Yafran.

Chú thích

Liên kết ngoài
 "Yafran, Libya", Falling Rain Genomics, Inc.
 "Yafran— Nhìn từ vệ tinh", Maplandia

Khu dân cư ở Libya
Tripolitania


title: Mitra suturata

text:
Mitra suturata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitra
Động vật được mô tả năm 1845
Mitridae


title: Melanotus kabakovi

text:
Melanotus kabakovi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Gurjeva miêu tả khoa học năm 1990.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Melecta solivaga

text:
Melecta solivaga là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Lieftinck mô tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

Melecta
Động vật được mô tả năm 1980


title: Pseudcraspedia punctata

text:
Pseudcraspedia punctata là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Asia, bao gồm Sikkim.

Liên kết ngoài
http://ftp.funet.fi/index/Tree_of_life/insecta/lepidoptera/ditrysia/noctuoidea/noctuidae/acontiinae/pseudcraspedia/index.html

Chú thích

P
Động vật được mô tả năm 1898


title: Majulah Singapura

text:
Majulah Singapura (Tiến lên, Singapore!) là quốc ca của Singapore. Bản nhạc do Zubir Said soạn vào năm 1958 để làm một nhạc hiệu cho những sự kiện chính thức của Hội đồng thành phố Singapore, nó được chọn làm quốc ca của Singapore vào năm 1959 khi lãnh thổ được tự quản. Đến khi Singapore hoàn toàn độc lập vào năm 1965, Majulah Singapura được chính thức chấp thuận làm quốc ca Singapore. Theo pháp luật, chỉ được hát quốc ca bằng lời tiếng Mã Lai nguyên bản, song tồn tại các bản dịch được ủy quyền phần lời bằng ba ngôn ngữ chính thức khác: tiếng Anh, Quan thoại và Tamil. Bài ca ban đầu được soạn theo điệu Sol trưởng, đến năm 2001 quốc ca được chính thức tái ban bố trong điệu Fa trưởng thấp hơn.

Quốc ca được biểu diễn hoặc hát thường xuyên trong các trường học và doanh trại tại các lễ được tổ chức vào lúc bắt đầu và/hoặc kết thúc mỗi ngày, khi đó quốc kỳ cũng được kéo lên và hạ xuống, và tuyên đọc lời cam kết quốc gia. Người Singapore được đặc biệt khuyến khích hát quốc ca vào những dịp quốc lễ như Khánh điển quốc khánh, và trong các sự kiện thể thao mà đội tuyển Singapore tham dự.

Lịch sử

Tác phẩm Majulah Singapura xuất hiện trong một nỗ lực giành độc lập từ Anh Quốc. Trong khi Singapore là một thuộc địa của Anh Quốc, quốc ca của lãnh thổ là "God Save the King (hoặc Queen)". Năm 1951, Quốc vương George VI ban cho thuộc địa vị thế thành phố. Năm 1958, phó thị trưởng của Hội đồng thành phố là Vương Bang Văn đã tiếp cận nhạc sĩ Zubir Said để soạn nhạc hiệu cho những sự kiện chính thức của Hội đồng với tiêu đề Majulah Singapura (nghĩa là "Singapore tiến lên" theo tiếng Mã Lai). Cụm từ này được lựa chọn do nó là một khẩu hiệu được trưng tại Kịch viện Victoria sau khi nó được hồi phục vào năm 1958.

Zubir Said mất một năm để hoàn thành soạn nhạc và lời cho bài ca. Trong một cuộc phỏng vấn vào năm 1984, ông nhớ lại quá trình này: "Khó khăn là trong một giai điệu ngắn như vậy, tôi phải đặt vào tất cả các từ... Nó cần phải rất giản đơn, dễ hiểu đối với mọi chủng tộc tại Singapore... Tôi cũng tham khảo  một tác giả về tiếng Mã Lai để tôi có thể sáng tác bằng thứ tiếng Mã Lai chính xác song không quá sâu và không quá khó." Tổng hợp triết lý của ông khi sáng tác quốc ca, Zubir Said trích dẫn tục ngữ Mã Lai "Di mana bumi dipijak, di situ langit dijunjung" ("Bạn nên đỡ lấy bầu trời vùng đất mà bạn sống").

Tác phẩm hoàn thiện được trình diễn lần đầu tiên vào ngày 6 tháng 9 năm 1958 bởi Nhạc đoàn thính phòng Singapore vào cuối buổi hòa nhạc tại Kịch viện Victoria nhằm kỷ niệm sự kiện kịch viện được chính thức mở cửa lại.

Năm 1959, Singapore được trao quyền tự quản và Hội đồng thành phố bị giải thể. Chính phủ nhận thấy rằng cần có một quốc ca để đoàn kết các chủng tộc khác nhau tại Singapore. Phó Thủ tướng Đỗ Tiến Tài chọn bài ca của Hội đồng thành phố do nó đã phổ biến. Theo yêu cầu của Đỗ Tiến Tài, Zubir Said sửa đổi lời và giai điệu, và Quốc hội thông qua bài ca sửa đổi này vào ngày 11 tháng 11 năm 1959. Ngày 30 tháng 11, Sắc lệnh Quốc ca và Quốc kỳ và Quốc huy Singapore 1959 được thông qua nhằm điều chỉnh việc sử dụng và trình bày những biểu trưng quốc gia này.

Majulah Singapura chính thức được giới thiệu với quốc dân vào ngày 3 tháng 12 năm khi Yusof bin Ishak được phong làm Yang di-Pertuan Negara, tức nguyên thủ quốc gia của Singapore. Cùng trong dịp này, quốc kỳ và quốc huy được giới thiệu. Sau khi Singapore hoàn toàn độc lập từ Malaysia vào ngày 9 tháng 8 năm 1965, Majulah Singapura được chính thông qua làm quốc ca của nước Cộng hòa Singapore.

Sử dụng

Trong các trường tiểu học của Singapore, có những bài học liên quan đến quốc ca và hát quốc ca, chúng nằm trong chương trình giáo dục công dân và đạo đức. Quốc ca được hát tại toàn bộ các trường học phổ thông và các doanh trại trong những lễ được tổ chức vào lúc bắt đầu và/hoặc kết thúc mỗi ngày, trong khi quốc kỳ được thượng và hạ, và tuyên đọc lời cam kết quốc gia.

Người Singapore được đặc biệt khuyến khích hát quốc kỳ trong những dịp quốc lễ hoặc sự kiện quan trọng của quốc gia, như Khánh điển quốc khánh, tại các lễ kỉ niệm quốc khánh do các cơ sở giáo dục và cơ quan chính phủ tiến hành, và trong các sự kiện thể thao có đội tuyển Singapore tham dự.

Theo quy ước, các cá nhân ở tư thế chào khi quốc ca được trình diễn, bằng cách đưa tay lên sát mặt. Khi quốc kỳ được thượng hoặc hạ và quốc ca cất lên, các cá nhân trong trang phục quân sự hoặc bán quân sự đội mũ và đối diện với quốc kỳ. Nếu họ ở trong đội hình theo lệnh của một chỉ huy thì chỉ người chỉ huy chào; còn nếu không thì toàn bộ nhân viên phục vụ phải chào. Chào là không cần thiết nếu nhân viên phục vụ ở bên ngoài nơi một quốc kỳ được thượng hoặc hạ. Trong những trường hợp như vậy, các cá nhân chỉ cần dừng việc đang làm và đứng ở tư thế nghiêm.

Sử dụng quốc ca được chi phối bởi Phần IV của các quy tắc Quốc huy và Quốc kỳ và Quốc ca Singapore theo Đạo luật Quốc huy và Quốc kỳ và Quốc ca Singapore. Các quy định như sau:

Quốc ca có thể được trình diễn hoặc hát trong sự kiện thích hợp bất kỳ. Đặc biệt, nó cần phải được trình diễn khi Tổng thống nhận một chào toàn thể.
Khi quốc ca được trình diễn hoặc hát, mọi cá nhân hiện diện cần phải đứng lên để biểu thị sự tôn trọng.
Liên quan đến cải biên âm nhạc của quốc ca:
Bất kỳ cá nhân nào trình diễn hoặc hát quốc ca cần phải thực hiện theo cải biến chính thức được quy định trong điều thứ ba của Đạo luật hoặc bất kỳ cải biên khác được cấp phép theo đoạn tiếp theo của Đạo luật.
Quốc ca có thể được cải biên theo bất kỳ kiểu nào mà vẫn giữ được phẩm giá, tùy thuộc vào các điều kiện sau:
(a) quốc ca cần phải không được kết hợp vào bất kỳ tác phẩm nào khác hoặc bản nhạc hỗn hợp; và
(b) mọi cải biên quốc ca cần phải phản ánh chính xác đầy đủ các điệu và đầy đủ lời chính thức của quốc ca.
Bất kỳ cá nhân nào hát quốc ca cũng cần phải theo lời chính thức và không được hát bất kỳ bản dịch nào của phần lời này.

Ngoài ra, hướng dẫn do Bộ Thông tin, Truyền thông và Nghệ thuật ban hành ghi rằng các bản nhạc khí và thanh âm đều có thể được trình diễn, và rằng tôn nghiêm và lễ nghi cần phải được nhận thấy mỗi khi quốc ca được chơi hoặc hát.

Bản dịch
Trong một phỏng vấn năm 1989, Đỗ Tiến Tài nói rằng sẽ thích hợp nếu quốc ca có phần lời bằng tiếng Mã Lai, "ngôn ngữ bản địa của khu vực, do tiếng Anh không phải là bẩm sinh ở bộ phận này của thế giới." Ông nhận thấy rằng "phiên bản tiếng Mã Lai của quốc ca có thể kêu gọi mọi chủng tộc... nó có thể hiểu dễ dàng. Và đồng thời có thể dễ dàng ghi nhớ... Nó cần phải ngắn, vào thẳng vấn đề;... và có thể hát".

Ngày 22 tháng 7 năm 1991, nhật báo Anh ngữ The Straits Times tường trình rằng trong một cuộc họp giữa thủ tướng đương thời là Ngô Tác Đống và các lãnh đạo cộng đồng, một nhóm gồm các lãnh đạo cơ sở và luật sư đề xuất "điều chỉnh" quốc ca với lý do nhiều người Singapore không thể hát quốc ca bằng tiếng Mã Lai và do đó không có cảm xúc mạnh khi họ hát quốc ca. Một số lãnh đạo cơ sở lập luận rằng do người Hoa chiếm đa số trong dân cư, một phiên bản Quan thoại của quốc gia nên được sử dụng. Thủ tướng phản ứng rằng ông sẽ giữ nguyên quốc ca trong khi đảm bảo rằng các bản dịch trong những ngôn ngữ mẹ đẻ khác dễ khả dụng hơn. Đề xuất cải biến lời cũng bị cựu Phó thủ tướng S. Rajaratnam chỉ trích, ông cho rằng phần lời tiếng Mã Lai của quốc ca đã là quá đơn giản để có thể hát. Ông cũng lưu ý rằng quốc ca đã được dịch sang ba ngôn ngữ chính thức khác của Singapore (Anh, Quan thoại và Tamil) cho những người không hiểu tiếng Mã Lai.

Một cuộc thăm dò do The Straits Times tiến hành cho thấy nhiều người Singapore biết ý nghĩa tổng thể của quốc ca, song chỉ 7/35 người được phỏng vấn biết ý nghĩa của mỗi từ, song tất cả đều có cảm giác tự hào khi nghe quốc ca.

Cải biên và ghi âm
Một phiên bản rút gọn của Majulah Singapura được các cơ cấu chính thức sử dụng từ năm 1965, tồn tại một phiên bản mở rộng chỉ sử dụng trong các sự kiện lễ nghi lớn. Những biên bản này được một người Anh tên là Michael Hurd cải biên. Sự cải biên này được ghi nhận lần đầu tiên khi Dàn nhạc giao hưởng Singapore trình diễn dưới sự chỉ huy của Lâm Diệu vào năm 1989.

Phiên bản gốc của quốc ca có điệu Sol trưởng, song đến năm 1983 các trường học phát hành một băng ghi âm giáo dục gây nhầm lẫn phổ biến do hát bằng điệu Fa trưởng. Năm 1993, phiên bản Majulah Singapura ngắn hơn được tuyên bố là phiên bản chính thức.

Ngày 19 tháng 1 năm 2001, Majulah Singapura được chính thức tái ban bố theo điệu Fa trưởng, và điều này được cho là một "cải biên uy nghi hơn và gây cảm hứng hơn"

Phần lời

Chuyển từ

Dịch nghĩa tiếng Việt
Hỡi người dân Singapore
Hãy cùng nhau tiến bước lên hạnh phúc
Chúng ta có cùng chung một lý tưởng
Là mong muốn Singapore thành công.

Hãy cùng nhau đoàn kết như một
Trong một tinh thần mới
Chúng ta cùng đồng thanh hô vang!
Tiến lên nào, Singapore!
Tiến lên nào, Singapore!

Hãy cùng nhau đoàn kết như một
Trong một tinh thần mới
Chúng ta cùng đồng thanh hô vang!
Tiến lên nào, Singapore!
Tiến lên nào, Singapore!

Tham khảo

Liên kết ngoài
Majulah Singapura – Bộ Quốc phòng
The National Anthem of Singapore – national symbols section, www.sg
Singapore: Majulah Singapura – audio recording of the national anthem of Singapore with information and lyrics
National anthem page, Access to Archives Online (a2o), National Archives of Singapore
Singapore National Anthem information page at Singapore Infopedia

Bài ca châu Á
Biểu tượng quốc gia Singapore
Bài hát Singapore
Nhạc khúc Fa trưởng
Quốc ca


title: Vieux, Calvados

text:
Vieux là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados
 Vieux-la-Romaine

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Site du musée archéologique de Vieux-la-Romaine
 Vieux sur le site de l'Institut géographique national
 Vieux sur le site de l'Insee

Xã của Calvados


title: Gymnastes fascipennis

text:
Gymnastes fascipennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gymnastes
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Molophilus lupus

text:
Molophilus lupus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Aphrophila viridinervis

text:
Aphrophila viridinervis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Aphrophila
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Andrena sublevigata

text:
Andrena sublevigata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Hirashima mô tả khoa học năm 1966.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1966


title: Chimarra oaxaca

text:
Chimarra oaxaca là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Chimarra


title: Tillandsia catimbauensis

text:
Tillandsia catimbauensis là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Chú thích

Tham khảo

BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009

C
Thực vật Brasil


title: Lợn vòi Nam Mỹ

text:
Lợn vòi Nam Mỹ (danh pháp hai phần: Tapirus terrestris), hoặc còn gọi là Lợn vòi Brasil (bắt nguồn từ tiếng Tupi: tapi'ira) hoặc Lợn vòi đồng bằng là một trong bốn loài trong họ lợn vòi (cùng với lợn vòi núi, lợn vòi Mã Lai và lợn vòi Baird). Đây là loài động vật hoang dã trên mặt đất lớn nhất ở Nam Mỹ.

Hình dáng
Lợn vòi Nam Mỹ có bộ lông màu nâu sẫm và có một bờm ngắn, dựng lên chạy từ đầu tới sau cổ. Loài có chiều dài cơ thể khoảng 1,8 đến 2,5 m với một cái đuôi ngắn khoảng từ 5 đến 10 cm. Một con lợn vòi có thể đạt tới khối lượng 270 kg, với chiều cao từ 77 tới 108 cm tính từ vai.

Phân bố
Heo vòi Nam Mỹ sinh sống ở các khu vực gần nước tại rừng Amazon và lưu vực sông Amazon ở Nam Mỹ, phía đông dãy Andes. Khu vực sinh sống của chúng trải rộng từ Venezuela, Colombia và Guyana ở phía bắc đến Brasil, Argentina và Paraguay ở phía nam, tới Bolivia, Peru và Ecuador ở phía tây.

Tập tính

Loài này bơi lặn giỏi nhưng cũng di chuyển nhanh trên mặt đất, thậm chí cả ở những vùng núi gồ ghề. Heo vòi Nam Mỹ có tuổi thọ khoảng từ 25 tới 30 năm. Trong tự nhiên, kẻ thù lớn nhất của chúng là các loài cá sấu (như cá sấu đen hay cá sấu Orinoco) và các loài thú thuộc họ Mèo (như báo đốm Mỹ và báo sư tử), thường tấn công heo vòi vào buổi đêm, khi chúng đã rời nước và ngủ ở bên bờ sông. Theo nghiên cứu thì chúng thường chạy xuống nước khi bị đe doạ.

Thức ăn
Heo vòi Nam Mỹ là loài thú ăn cỏ. Sử dụng cái mõm khá linh hoạt, chúng ăn lá, chồi cây, cành non, ngoài ra chúng còn ăn cả các loại quả, cỏ và thực vật thủy sinh.

Sự sinh sản
Chúng động dục hàng tháng. Con cái thường mang thai một con và sinh con sau thời gian mang thai khoảng 390 đến 400 ngày.

Tình trạng loài

Do bị săn bắn để lấy thịt và da, cũng như sự phá huỷ môi trường sống, số lượng của heo vòi Nam Mỹ giảm xuống. Chúng được xếp vào loài động vật có nguy cơ bị đe doạ cao, ở mức dễ thương tổn. Tuy nhiên nguy cơ tuyệt chủng của chúng thấp hơn 3 loài heo vòi còn lại.

Tham khảo

 MacMillan illustrated animal encyclopedia, MacMillan Publishing Company, New York, 1984 (trang 126–127)

Liên kết ngoài
 ARKive - Hình ảnh và phim về loài Heo vòi Nam Mỹ
 Tapir Specialist Group (Nhóm chuyên gia về heo vòi) - Heo vòi Nam Mỹ

T
Động vật Nam Mỹ
Động vật có vú Argentina
Động vật có vú Brasil
Động vật có vú Guyana
Động vật có vú Paraguay
Động vật được mô tả năm 1758
Động vật Amazon
Động vật có vú Colombia
Động vật có vú Nam Mỹ
Động vật có vú Suriname
Động vật có vú Venezuela


title: Callispa brettinghami

text:
Callispa brettinghami là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1869.

Chú thích

Tham khảo

Callispa


title: Derovatellus assinicus

text:
Derovatellus assinicus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Régimbart miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Derovatellus


title: Ptiloglossa rugata

text:
Ptiloglossa rugata là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1945.

Chú thích

Tham khảo

Ptiloglossa
Động vật được mô tả năm 1945


title: Eurysternus

text:
Eurysternus là một chi trong phân họ Scarabaeinae, họ Scarabaeidae. Hiện có 53 loài đã được xếp vào chi này.

Chú thích

Tham khảo

Oniticellini


title: Diễu hành tự hào

text:
Diễu hành tự hào (tiếng Anh: pride parade), cũng được gọi là sự kiện tự hào hoặc lễ hội tự hào, là cuộc diễu hành hay lễ hội dành cho người LGBT (đồng tính luyến ái, song tính luyến ái và chuyển giới). Sự kiện này được tổ chức hằng năm vào khoảng tháng 6 để tưởng nhớ sự kiện Bạo động Stonewall, một sự kiện quan trọng trong lịch sử đấu tranh cho quyền lợi của người LGBT, đồng thời biểu dương văn hóa LGBT.

Lịch sử

Cuộc nổi loạn Stonewall là một loạt các vụ bạo lực và tự phát chống lại cuộc đột kích của cảnh sát vào rạng sáng ngày 28 tháng 6 năm 1969 ở quán rượu Stonewall tại khu Greenwich Village, New York. Người ta thường cho rằng đây là sự kiện chống trả đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ của những người đồng tính đối với hệ thống công quyền đã ngược đãi họ. Nó đã đánh dấu bước khởi đầu của phong trào đấu tranh cho quyền lợi của người đồng tính ở Hoa Kỳ và trên toàn thế giới.

Lễ kỷ niệm cuộc bạo loạn lần đầu tiên được tổ chức bởi Mặt trận giải phóng người đồng tính (Gay Liberation Front) vào ngày 28-6-1970 ở New York. Những sự kiện tương tự diễn ra tại Los Angeles và San Francisco. Trước đó một ngày (27-6-1970) diễu hành cũng được tổ chức ở Chicago.

Những cuộc diễu hành đầu tiên thì nghiêm túc nhưng vui vẻ để thu hút nhiều cá nhân hoạt động. Nhiều cuộc diễu hành được tổ chức các năm sau đó và ngày càng có nhiều cuộc diễu hành thường niên trên khắp thế giới. Chúng được gọi là Diễu hành giải phóng người đồng tính (Gay Liberation Marches) hoặc Ngày tự do của người đồng tính (Gay Freedom Day).

Vào những năm 1980, người ta thay bằng tên gọi Niềm tự hào người đồng tính (Gay Pride).

Diễu hành
Những cuộc diễu hành lớn thường có xe diễu hành, vũ công, những người hóa trang và nhạc được bật lớn và có cả những nhóm người hoạt động chính trị và giáo dục như những chính khách địa phương và các tổ chức LGBT dưới nhiều dạng khác nhau.

Hầu hết các cuộc diễu hành tưởng nhớ các nạn nhân của căn bệnh AIDS và bạo hành đối với người đồng tính. Vài cuộc diễu hành quan trọng được tài trợ bởi chính phủ và các mạnh thường quân. Các cuộc diễu hành này cũng giới thiệu về thành phố mà chúng được tổ chức.

Những sự kiện nổi bật

Phản đối

Xem thêm
 LGBT
 Pride ở Việt Nam

Tham khảo

LGBT
Lễ hội


title: Trichobrotica sexplagiata

text:
Trichobrotica sexplagiata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Trichobrotica


title: Hyphydrus microreticulatus

text:
Hyphydrus microreticulatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Bilardo & Rocchi miêu tả khoa học năm 1986.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphydrus


title: Đội quân đất nung

text:
Đội quân đất nung hay Tượng binh mã Tần Thủy Hoàng (tiếng Hoa phồn thể: 兵馬俑; tiếng Hoa giản thể: 兵马俑; pinyin: bīng mǎ yǒng; Hán-Việt: Binh mã dũng, có nghĩa là "Tượng đội quân và ngựa") là một quần thể tượng người, ngựa bằng đất nung gần Lăng mộ Tần Thủy Hoàng. Đội quân đất nung được phát hiện ngày 29 tháng 3 năm 1974 gần thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, tây bắc Trung Quốc.

Giới thiệu
Đội quân đất nung được chôn theo Hoàng đế Tần Thủy Hoàng của nhà Tần, trong thời gian 210-209 trước Công nguyên.

Đội quân đất nung được phát hiện ngày 29 tháng 3 năm 1974 khi một người nông dân đào giếng ở phía Đông Lệ Sơn ở nơi có khoảng cách  phía đông mộ Tần Thủy Hoàng.

Theo sách sử, việc xây dựng lăng mộ Tần Thủy Hoàng bắt đầu năm 246 trước Công nguyên và sử dụng đến 700.000 nhân công và thợ thủ công trong 38 năm. Hoàng đế Tần Thủy Hoàng được chôn trong quan tài cùng với nhiều ngọc ngà châu báu, nhiều tác phẩm thủ công và một mô hình vũ trụ hoàn chỉnh được khảm ngọc và đặt trong dòng thủy ngân dùng để biểu tượng cho dòng sông đang chảy hoặc có thể dùng để diệt khuẩn và gây độc chết người về sau cho người muốn phá mộ. Những viên trân châu được đặt trên nóc mộ dùng để biểu tượng cho những ngôi sao và các hành tinh. Những khai quật gần đây cho thấy có một lượng thủy ngân cao trong đất của núi Lệ Sơn xác nhận sự trùng hợp với sách cổ.

Lăng mộ Tần Thủy Hoàng gần giống như một kim tự tháp bằng đất cao 76 m và rộng gần 350 m². Cho đến nay lăng mộ này vẫn chưa được khai quật. Trung Quốc đang có kế hoạch xây tường bao và mái bảo vệ khu lăng mộ tránh bị xâm thực của thiên nhiên.

Khu lăng mộ Tần Thủy Hoàng đã được thiết kế như một tổ hợp các cung điện đền đài bao quanh bởi thành quách. Để giữ bí mật thông tin về lối vào mộ và của cải trong đó nhà Tần đã giết hết lực lượng tham gia xây dựng khu lăng mộ bằng cách bít đường ra vào lăng mộ và chôn sống họ cũng như giết hết một số người liên quan đến việc chôn sống này. Đội quân đất nung được xây dựng kế bên nhằm mục đích bảo vệ cho Tần Thủy Hoàng sau khi ông qua đời.

Người ta đã phát hiện thấy mức thủy ngân cao trong đất ở gò đất mộ, đã minh chứng cho ghi chép của Tư Mã Thiên.

Các ghi chép lịch sử sau này cho rằng ngôi mộ đã bị Hạng Vũ cướp phá. Tuy nhiên, đã có những dấu hiệu cho thấy ngôi mộ đã không bị cướp bóc.

Khảo cổ

Kể từ khi được phát hiện ra năm 1974, việc khai quật khảo cổ vẫn được tiến hành trong thời gian qua. Việc khai quật kéo dài do binh mã bằng đất nung rất dễ vỡ và việc bảo vệ những bức tượng này rất khó khăn (bị phong hóa, bị vi khuẩn phá hoại...). Những tượng binh mã được nặn từ đất sét, nung trong lò ở nhiệt độ thấp, sau khi nung xong được phết một lớp sơn lên bên ngoài để tăng độ bền. Khuôn mặt, kích cỡ, màu sơn theo các nhà khảo cổ không có tượng nào giống nhau, sống động như đội quân thật.

Cho đến nay đã có 8.099 pho tượng đã được khai quật ra khỏi lòng đất. Các bức tượng người có lính bộ binh, cung thủ, các tướng lĩnh trong tư thế đứng thẳng hoặc cúi mình cầm cung, kích, giáo, mác, gươm bọc đồng... đây là những vũ khí được sử dụng ở Trung Hoa thời đó. Ngoài tượng binh mã, tượng xe ngựa có kích cỡ và tinh xảo như thật cũng được phát hiện trong khu tượng binh mã. Quần thể tượng được đặt trong 3 hầm mộ riêng biệt, hầm mộ thứ 4 là hầm trống. Người ta cho rằng, hầm mộ thứ nhất có pho tượng 6000 binh mã, là đội quân chủ lực của Tần Thủy Hoàng. Hầm mộ thứ nhất nằm mặt Tây của Lăng mộ. Hầm mộ thứ hai chứa khoảng 1400 pho tượng kị binh và bộ binh đi cùng xe ngựa, đây được xem là đội cảnh binh, trên diện tích 19.659 m². Hầm mộ thứ ba là đội chỉ huy các cấp khác nhau và một xe tứ mã trên diện tích 1524 m² có 68 pho tượng.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Văn hóa Trung Hoa
Văn minh Trung Hoa
Khảo cổ Trung Quốc
Di sản thế giới tại Trung Quốc
Tây An
Nhà Tần
Bộ binh
Điêu khắc Trung Quốc


title: Micropterix jeanneli

text:
Micropterix corcyrella là một loài bướm đêm thuộc họ Micropterigidae. Nó được Walsingham, Lord Thomas de Grey, miêu tả năm 1919. Nó được tìm thấy ở Slovenia, Serbia và Montenegro, Macedonia, Bulgaria và Hy Lạp.

Sải cánh dài khoảng 6.5 mm.

Phụ loài
Micropterix corcyrella corcyrella Walsingham, 1919 (Hy Lạp, Bulgaria, Macedonia)
Micropterix corcyrella cephaloniensis Kurz, Kurz & Zeller, 2004 (Kefallinia)

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
lepiforum.de

Micropterix

en:Micropterix corcyrella


title: Echinolittorina dubiosa

text:
Echinolittorina dubiosa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Littorinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Echinolittorina


title: 1036 Ganymed

text:
1036 Ganymed () là một tiểu hành tinh Amor, với đường kính khoảng 32 km. Nó được Walter Baade phát hiện ngày 23 tháng 10 năm 1924, và đặt theo tên Ganymede. Nó cũng là một tiểu hành tinh ngang sao Hỏa, đi qua  từ sao Hỏa ngày 16 tháng 12 năm 2176.

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 NASA Planetary Data System: 1036 Ganymed

Tiểu hành tinh Amor
Tiểu hành tinh kiểu S
Được phát hiện bởi Walter Baade
Thiên thể phát hiện năm 1924


title: Chai Badan (huyện)

text:
Chai Badan () là một huyện (amphoe) ở phía đông của tỉnh Lopburi, miền trung Thái Lan.

Lịch sử
Chai Badan là một thị xã cổ ở thung lũng sông Pa Sak thuộc Nakhon Ratchasima. Năm 1914, đơn vị này được nâng cấp thành huyện thuộc tỉnh Phetchabun. Năm 1918, huyện này được chuyển sang cho tỉnh Sara Buri. Cuối cùng, huyện này được chuyển sang tỉnh Lopburi vào ngày 1 tháng 11 năm 1941.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía đông theo chiều kim đồng hồ) là Lam Sonthi, Tha Luang, Phatthana Nikhom, Khok Samrong và Khok Charoen của tỉnh Lopburi, và Si Thep của tỉnh Phetchabun.
Huyện có thác nước Wang Kan Luang là nơi thu hút du khách.

Hành chính
Huyện này được chia thành 17 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 136 làng (muban). Lam Narai là thị trấn (thesaban tambon) và nằm trên một phần của tambon Lam Narai và Chai Narai. Có 16 Tổ chức hành chính tambon.

Con số không có trong bảng là tambon nay tạo thành huyện Lam Sonthi district

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com (tiếng Thái)

Chai Badan


title: Santaella

text:
Santaella là một thành phố tại tỉnh Córdoba, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2006 (INE), thành phố này có dân số là 6.002 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Santaella  - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía

Đô thị ở Córdoba