title: Ngô

text:
Ngô, bắp hay bẹ (danh pháp hai phần: Zea mays L. ssp. mays), là một loại cây lương thực được thuần canh tại khu vực Trung Mỹ và sau đó lan tỏa ra khắp châu Mỹ. Ngô lan tỏa ra phần còn lại của thế giới sau khi có tiếp xúc của người châu Âu với châu Mỹ vào cuối thế kỷ 15, đầu thế kỷ 16. Ngô là cây lương thực được gieo trồng nhiều nhất tại châu Mỹ (chỉ riêng tại Hoa Kỳ thì sản lượng đã là khoảng 270 triệu tấn mỗi năm). Các giống ngô lai ghép được các nông dân ưa chuộng hơn so với các giống ngô thông thường do có năng suất cao vì có ưu thế giống lai. Trong khi một vài giống, thứ ngô có thể cao tới 7 m (23 ft) tại một số nơi, thì các giống ngô thương phẩm đã được tạo ra với chiều cao chỉ khoảng 2,5 m (8 ft). Ngô ngọt (Zea mays var. rugosa hay Zea mays var. saccharata) thông thường thấp hơn so với các thứ, giống ngô giống.

Ngô đã trở thành thực phẩm chủ yếu ở nhiều nơi trên thế giới, với tổng sản lượng ngô vượt xa lúa mì hoặc gạo. Ngoài việc được tiêu thụ trực tiếp bởi con người (thường dưới dạng masa), ngô cũng được sử dụng để sản xuất ethanol ngô, thức ăn chăn nuôi và các sản phẩm ngô khác, chẳng hạn như tinh bột ngô và xi-rô ngô. Sáu loại ngô chính là ngô dent, ngô flint, ngô vỏ, ngô bỏng, ngô bột và ngô ngọt. Các giống ngô ngọt giàu đường thường được trồng để tiêu thụ trực tiếp dưới dạng hạt, trong khi các giống ngô đồng ruộng được sử dụng để làm thức ăn chăn nuôi, các loại thực phẩm cho con người làm từ ngô (bao gồm xay thành bột ngô hoặc masa, ép thành dầu ngô, lên men và chưng cất thành đồ uống có cồn như rượu whisky bourbon) và làm nguyên liệu cho ngành công nghiệp hóa học. Ngô cũng được sử dụng để sản xuất ethanol và các nhiên liệu sinh học khác.

Ngô được trồng rộng rãi trên khắp thế giới và sản lượng ngô mỗi năm cao hơn bất kỳ loại ngũ cốc nào khác. năm 2021, tổng sản lượng thế giới đạt . Ngô là loại cây trồng ngũ cốc được trồng rộng rãi nhất ở châu Mỹ, với  được trồng riêng ở Hoa Kỳ vào năm 2021. Ngô biến đổi gen chiếm 85% ngô được trồng ở Hoa Kỳ vào năm 2009. Các khoản trợ cấp ở Hoa Kỳ giúp giải thích cho mức độ canh tác ngô cao và vị thế là nhà sản xuất ngô lớn nhất thế giới của nước này.

Tên gọi
Từ Ngô (maize) bắt nguồn từ hình thức tiếng Tây Ban Nha của từ Taíno bản địa dành cho cây này, mahiz. Linnaeus đã bao gồm tên gọi thông dụng maize là biệt ngữ loài trong Zea mays. Nó được biết đến với các tên gọi khác, bao gồm cả "corn" ở một số quốc gia nói tiếng Anh.

Ở Nam Phi, ngô thường được gọi là mielie (Afrikaans) hoặc mealie (tiếng Anh), có thể bắt nguồn từ từ milho trong tiếng Bồ Đào Nha, nhưng có khả năng hơn là bắt nguồn từ meel trong tiếng Hà Lan hoặc meal trong tiếng Anh, có nghĩa là phần ăn được của ngũ cốc hoặc hạt đậu.

Lịch sử

Sự phát triển thời tiền Colombo
nhỏ|Các mảnh thực vật có niên đại 4200 năm trước Công nguyên được tìm thấy trong Hang Guilá Naquitz ở Oaxaca , Mexico, cho thấy ngô đã được thuần hóa từ teosinte.
phải|nhỏ|Trồng ngô trong một minh họa từ Bộ luật Florentine thế kỷ 16
phải|nhỏ|Bức phù điêu cổ Mesoamerican , Bảo tàng Nhân chủng học Quốc gia Mexico
Ngô là một loại cây trồng, cần có sự can thiệp của con người để sinh sản. Việc các hạt ngô có rơi ra khỏi lõi một cách tự nhiên hay không là một bằng chứng quan trọng được sử dụng trong khảo cổ để phân biệt ngô đã thuần hóa với tổ tiên teosinte sinh sản tự nhiên của nó. Bằng chứng di truyền cũng có thể được sử dụng để xác định thời điểm các dòng dõi khác nhau tách ra.

Hầu hết các nhà sử học tin rằng ngô đã được thuần hóa ở Thung lũng Tehuacán của Mexico. Nghiên cứu gần đây vào đầu thế kỷ 21 đã sửa đổi phần nào quan điểm này; các học giả hiện nay chỉ ra Thung lũng sông Balsas liền kề ở miền nam trung tâm Mexico là trung tâm của việc thuần hóa.

Một nghiên cứu năm 2002 của Matsuoka và các cộng sự đã chứng minh rằng, thay vì mô hình thuần hóa độc lập nhiều lần, tất cả ngô đều bắt nguồn từ một lần thuần hóa duy nhất ở miền nam Mexico khoảng 9.000 năm trước. Nghiên cứu cũng chứng minh rằng các loại ngô tồn tại lâu đời nhất là những loại ở vùng cao Mexico. Sau đó, ngô lan rộng từ khu vực này trên khắp châu Mỹ theo hai con đường chính. Điều này phù hợp với một mô hình dựa trên hồ sơ khảo cổ học cho thấy ngô đã đa dạng hóa ở vùng cao Mexico trước khi lan rộng đến vùng đất thấp.

Nhà khảo cổ học Dolores Piperno đã nói:Kể từ đó, thậm chí đã có những ngày tháng còn sớm hơn được công bố.

Theo một nghiên cứu di truyền của Công ty Nghiên cứu Nông nghiệp Brazil (Embrapa), việc trồng ngô được du nhập vào Nam Mỹ từ Mexico trong hai đợt lớn: đợt đầu tiên, hơn 6000 năm trước, lan truyền qua dãy Andes. Bằng chứng về việc trồng trọt ở Peru đã được tìm thấy có niên đại khoảng 6700 năm trước. Đợt thứ hai, khoảng 2000 năm trước, lan truyền qua vùng đất thấp của Nam Mỹ.

Những cây ngô đầu tiên chỉ mọc những bắp ngô nhỏ, dài 25 mm (1 inch) và mỗi cây chỉ có một bắp. Theo quan điểm của Jackson Spielvogel, nhiều thế kỷ lựa chọn nhân tạo (thay vì quan điểm hiện tại cho rằng ngô được khai thác bằng cách xen canh với teosinte) của người bản địa ở châu Mỹ đã dẫn đến sự phát triển của các cây ngô có khả năng mọc nhiều bắp mỗi cây, mỗi bắp thường dài vài cm/inch. Người Olmec và Maya trồng ngô với nhiều giống khác nhau trên khắp Mesoamerica; họ nấu, xay và chế biến nó thông qua quá trình nixtamalization. Người ta tin rằng bắt đầu từ khoảng năm 2500 trước Công nguyên, loại cây trồng này đã lan rộng khắp châu Mỹ. Nghiên cứu của thế kỷ 21 đã xác định được ngày tháng thậm chí còn sớm hơn. Khu vực này đã phát triển một mạng lưới thương mại dựa trên thặng dư và nhiều loại cây trồng ngô.

Người Mapuche ở miền nam trung tâm Chile đã trồng ngô cùng với quinoa và khoai tây vào thời tiền Hispanic; tuy nhiên, khoai tây là thực phẩm chủ yếu của hầu hết người Mapuche, "đặc biệt là ở các lãnh thổ Mapuche phía nam và ven biển, nơi ngô không chín hoàn toàn". Trước khi Đế chế Inca mở rộng, ngô đã được giao dịch và vận chuyển xa về phía nam đến tận 40°19' S ở Melinquina, Lácar Department. Tại địa điểm đó, người ta đã tìm thấy tàn tích ngô bên trong đồ gốm có niên đại 730 ± 80 BP và 920 ± 60 BP. Có lẽ ngô này được mang qua dãy Andes từ Chile. Sự hiện diện của ngô ở quần đảo Guaitecas (43°55' S), tiền đồn nông nghiệp tiền Hispanic xa nhất về phía nam, được các nhà thám hiểm Tây Ban Nha ban đầu báo cáo. Tuy nhiên, người Tây Ban Nha có thể đã xác định sai loại cây này.

Ít nhất vào năm 1000 trước Công nguyên, người Olmec đã lấy ngô làm trung tâm cho hệ thống lịch, ngôn ngữ, thần thoại và thế giới quan của họ.

Trao đổi Colombo
Sau khi người châu Âu đến vào năm 1492, những người định cư Tây Ban Nha đã tiêu thụ ngô, và các nhà thám hiểm và thương nhân đã mang nó trở lại châu Âu và giới thiệu nó đến các quốc gia khác. Những người định cư Tây Ban Nha thích bánh mì lúa mì hơn nhiều so với ngô, sắn hoặc khoai tây. Bột ngô không thể thay thế lúa mì cho bánh mì rước lễ, vì trong niềm tin của Cơ đốc giáo, chỉ có lúa mì mới có thể trải qua sự biến đổi và được biến thành thân thể của Chúa Kitô. Một số người Tây Ban Nha lo lắng rằng bằng cách ăn thực phẩm bản địa, mà họ không coi là có giá trị dinh dưỡng, họ sẽ suy yếu và có nguy cơ biến thành người da đỏ. "Theo quan điểm của người châu Âu, chính thức ăn của họ, thậm chí nhiều hơn môi trường sống của họ, đã tạo cho người Amerindians và người Tây Ban Nha cả đặc điểm thể chất và tính cách đặc trưng của họ." Mặc dù có những lo lắng này, người Tây Ban Nha đã tiêu thụ ngô. Bằng chứng khảo cổ học từ các địa điểm ở Florida chỉ ra rằng họ cũng đã trồng nó.

Ngô lan rộng ra phần còn lại của thế giới vì khả năng phát triển trong nhiều điều kiện khí hậu khác nhau. Nó được trồng ở Tây Ban Nha chỉ vài thập kỷ sau những chuyến đi của Columbus và sau đó lan sang Ý, Tây Phi và những nơi khác. Việc trồng trọt rộng rãi có nhiều khả năng bắt đầu ở miền nam Tây Ban Nha vào năm 1525, sau đó nó nhanh chóng lan sang các vùng còn lại của Đế chế Tây Ban Nha, bao gồm các lãnh thổ của nó ở Ý (và từ đó, đến các quốc gia Ý khác). Ngô có nhiều ưu điểm hơn lúa mì và lúa mạch; nó cho năng lượng thực phẩm gấp hai rưỡi lần trên một đơn vị diện tích canh tác, có thể thu hoạch trong nhiều năm liên tiếp từ cùng một mảnh đất và phát triển ở nhiều độ cao và khí hậu khác nhau, từ các vùng tương đối khô với lượng mưa hàng năm chỉ 250 mm (10 in) đến các vùng ẩm ướt với lượng mưa hơn 5.000 mm (200 in). Đến thế kỷ 17, nó đã trở thành thức ăn phổ biến của nông dân ở Tây Nam Âu, bao gồm Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, miền nam nước Pháp và Ý. Đến thế kỷ 18, nó đã trở thành thức ăn chính của nông dân miền nam nước Pháp và Ý, đặc biệt ở dạng polenta ở Ý.

Cấu trúc và sinh lý
Cây ngô thường cao , , mặc dù một số giống tự nhiên có thể cao tới , và cây cao nhất được ghi nhận đạt gần . Thân cây thường bao gồm 20 đốt dài . Lá mọc từ các đốt xen kẽ trên các mặt đối diện của thân cây và có mép lá nguyên.

Đỉnh của thân cây kết thúc bằng chùm hoa, một cụm hoa đực; những hoa này tách biệt với hoa cái nhưng được sinh ra trên cùng một cây (đơn tính). Khi chùm hoa trưởng thành và điều kiện đủ ấm và khô, bao phấn trên chùm hoa sẽ nứt ra và giải phóng phấn hoa. Phấn hoa ngô là loại phân phấn hoa được gió thổi đi và do tốc độ lắng đọng lớn nên hầu hết phấn hoa rơi xuống trong vòng vài mét tính từ chùm hoa.

Bắp ngô phát triển phía trên một vài lá ở giữa cây, giữa thân cây và bẹ lá, dài ra khoảng  mỗi ngày, đạt chiều dài  với  là chiều dài tối đa được cho là ở phân loài này. Chúng là hoa cái, được bao bọc chặt chẽ bởi một số lớp lá bắp thường được gọi là vỏ bắp..

Những vòi nhụy dài, được gọi là râu ngô, mọc ra từ vòng lá bắp ở đầu bắp ngô. Chúng thường có màu vàng nhạt và dài  , giống như những chùm tóc. Ở cuối mỗi râu ngô là một bầu nhuỵ, có thể phát triển thành "hạt" nếu được thụ phấn bởi một hạt phấn. Vỏ quả của ngô được hợp nhất với vỏ hạt được gọi là "hạt nhục", đặc trưng của các loại cỏ, và toàn bộ hạt thường được gọi là "hạt". Lõi ngô gần giống như một loại quả kép về cấu trúc, ngoại trừ việc các quả riêng lẻ (hạt ngô) không bao giờ hợp nhất thành một khối duy nhất. Các hạt có kích thước khoảng bằng hạt đậu và dính thành hàng đều xung quanh một chất màu trắng, xốp, tạo thành lõi ngô. Kích thước tối đa của hạt ngô được cho là . Một bắp ngô thường có 600 hạt. Chúng có nhiều màu sắc khác nhau: đen, xám xanh, tím, xanh lục, đỏ, trắng và vàng. Khi được nghiền thành bột, ngô cho nhiều bột hơn với ít cám hơn so với lúa mì. Nó không có gluten protein của lúa mì và do đó, làm cho các sản phẩm nướng có khả năng nở kém. Các giống cây tích lũy nhiều đường hơn và ít tinh bột hơn trong bắp được tiêu thụ như một loại rau và được gọi là ngô ngọt. Bắp ngô non có thể ăn sống, với lõi ngô và râu ngô, nhưng khi cây trưởng thành (thường là vào những tháng mùa hè), lõi ngô trở nên dai hơn và râu ngô khô đi không ăn được. Đến cuối mùa sinh trưởng, hạt ngô khô đi và khó nhai nếu không nấu chín.
thế=Maize plant diagram|phải|không_khung
Mật độ trồng ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh của cây ngô. Các kỹ thuật canh tác hiện đại ở các nước phát triển thường dựa vào việc trồng dày, tạo ra một bắp ngô trên một thân cây. Các luống ngô làm thức ăn xanh thậm chí còn dày hơn và đạt tỷ lệ bắp thấp hơn và nhiều vật chất thực vật hơn.

Ngô là một cây ngày ngắn bắt buộc à ra hoa trong một số ngày sinh trưởng nhất định >  trong môi trường mà nó được thích nghi. Cường độ ảnh hưởng của những đêm dài đến số ngày phải trôi qua trước khi ngô ra hoa được quy định bởi di truyền và được điều chỉnh bởi hệ thống phytochrome. Tính quang chu kỳ có thể khác thường ở các giống cây nhiệt đới, chẳng hạn như những ngày dài đặc trưng của vĩ độ cao hơn cho phép cây phát triển quá cao đến mức không có đủ thời gian để tạo hạt trước khi bị sương giá giết chết. Tuy nhiên, những thuộc tính này có thể hữu ích trong việc sử dụng ngô nhiệt đới làm nhiên liệu sinh học.

Chồi ngô non tích lũy một chất kháng sinh mạnh mẽ, 2,4-dihydroxy-7-methoxy-1,4-benzoxazin-3-one (DIMBOA). DIMBOA là một thành viên của nhóm các axit hydroxamic (còn được gọi là benzoxazinoid) đóng vai trò là cơ chế phòng vệ tự nhiên chống lại nhiều loại dịch hại, bao gồm côn trùng, nấm và vi khuẩn gây bệnh. DIMBOA cũng được tìm thấy trong các loại cỏ liên quan, đặc biệt là lúa mì. Một đột biến ngô (bx) thiếu DIMBOA rất dễ bị tấn công bởi rệp và nấm. DIMBOA cũng chịu trách nhiệm cho khả năng kháng tương đối của ngô non đối với sâu đục thân ngô châu Âu (họ Crambidae). Khi ngô trưởng thành, mức độ DIMBOA và khả năng kháng sâu đục thân ngô giảm.

Do có rễ nông nên ngô dễ bị khô hạn, không chịu được đất nghèo dinh dưỡng và dễ bị bật gốc bởi gió mạnh.Trong khi ngô vàng có màu từ lutein và zeaxanthin, ở ngô màu đỏ, màu sắc của hạt nhân là do anthocyanins và phlobaphenes. Các chất sau này được tổng hợp trong con đường tổng hợp flavonoid từ quá trình polymer hóa của flavan-4-ols thông qua sự biểu hiện của gen pericarp color1 (p1) của ngô mã hóa cho một chất hoạt hóa phiên mã giống R2R3 myb của gen A1 mã hóa cho dihydroflavonol 4-reductase (khử dihydroflavonol thành flavan-4-ols) trong khi một gen khác (Suppressor of Pericarp Pigmentation 1 hoặc SPP1) hoạt động như một chất ức chế. Gen p1 mã hóa một chất hoạt hóa phiên mã giống Myb của các gen cần thiết cho sinh tổng hợp các sắc tố phlobaphene đỏ, trong khi alen P1-wr quy định vỏ hạt không màu và lõi bắp đỏ, và yếu tố không ổn định cho cam1 (Ufo1) sửa đổi biểu hiện P1-wr để tạo ra sắc tố trong vỏ hạt, cũng như mô thực vật, vốn thường không tích lũy đáng kể các sắc tố phlobaphene. Gen P của ngô mã hóa một đồng đẳng Myb nhận ra trình tự CCT / AACC, trái ngược hoàn toàn với C / TAACGG được liên kết bởi các protein Myb của động vật có xương sống.

Lá bắp là lá liên quan chặt chẽ nhất với một bắp ngô đang phát triển cụ thể. Lá này và các lá phía trên đóng góp 70% đến 75% đến 90% vào việc lấp đầy hạt. Do đó, việc sử dụng thuốc diệt nấm là quan trọng nhất ở khu vực đó trong hầu hết các môi trường bệnh tật.

Bộ gen và di truyền học
phải|nhỏ|Các giống ngoại được thu thập để bổ sung đa dạng di truyền khi nhân giống chọn lọc các giống nội địa mới
nhỏ|Có hạt trắng và vàng
Ngô là một loại cỏ hàng năm thuộc họ Gramineae, bao gồm các loại cây như lúa mì, lúa mạch đen, lúa mạch, lúa gạo, lúa miến và mía. Có hai loài chính thuộc chi Zea (trong tổng số sáu loài): Z. mays (maize) và Z. diploperennis, là một loại teosinte lâu năm. Giống teosinte hàng năm có tên là Z. m. mexicana là họ hàng gần nhất về mặt thực vật với maize. Nó vẫn mọc hoang ở Mexico và Guatemala.

Nhiều dạng ngô được sử dụng làm thực phẩm, đôi khi được phân loại thành các phân loài khác nhau dựa trên lượng tinh bột mà mỗi loại có:

 Flour corn: Z. m. var. amylacea
 Popcorn: Z. m. var. everta
 Dent corn : Z. m. var. indentata
 Flint corn: Z. m. var. indurata
 Sweet corn: Z. m. var. saccharata và Z. m. var. rugosa
 Waxy corn: Z. m. var. ceratina
 Amylomaize: Z. mays
 Pod corn: Z. m. var. tunicata Larrañaga ex A. St. Hil.
 Striped maize: Z. m. var. japonica

Hệ thống phân loại này đã được thay thế (mặc dù không hoàn toàn) trong 60 năm qua bởi các phân loại đa biến dựa trên ngày càng nhiều dữ liệu. Dữ liệu nông học đã được bổ sung bởi các đặc điểm thực vật để phân loại ban đầu mạnh mẽ, sau đó là bằng chứng di truyền, tế bào học, protein và DNA. Hiện nay, các danh mục là các dạng (ít được sử dụng), giống, phức hợp giống và gần đây là các nhánh.

Ngô là một loài lưỡng bội với 20 nhiễm sắc thể (n = 10). Tổng chiều dài của các nhiễm sắc thể là 1500 cM. Một số nhiễm sắc thể ngô có những thứ được gọi là "nút nhiễm sắc thể": các miền heterochromatic lặp đi lặp lại cao nhuộm màu tối. Từng nút riêng lẻ là đa hình giữa các giống ngô và teosinte. Một nghiên cứu năm 2012 cho thấy 83% biến thể alen trong bộ gen có nguồn gốc từ tổ tiên teosinte của nó, chủ yếu là do khả năng tự do giao phối của Zeas.

Barbara McClintock đã sử dụng các dấu hiệu nút này để xác nhận lý thuyết transposon của cô về "gen nhảy", nhờ đó cô đã giành được Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 1983. Ngô vẫn là một sinh vật mô hình quan trọng cho di truyền học và sinh học phát triển cho đến ngày nay.

Centromere có hai loại thành phần cấu trúc, cả hai đều chỉ được tìm thấy ở centromere: Các mảng lớn CentC, một DNA vệ tinh ngắn, và một số ít retrotransposon. B nhiễm sắc thể, không giống như những nhiễm sắc thể khác, chứa một đoạn lặp bổ sung mở rộng sang các vùng lân cận của nhiễm sắc thể. Centromere có thể vô tình co lại trong quá trình phân chia và vẫn hoạt động, mặc dù người ta cho rằng điều này sẽ thất bại nếu nó co lại dưới vài trăm kilobase. Kinetochores chứa RNA có nguồn gốc từ centromere. Các vùng centromere có thể trở nên không hoạt động và có thể tiếp tục ở trạng thái đó nếu nhiễm sắc thể vẫn có một vùng hoạt động khác.

Trung tâm Nghiên cứu Nguồn gen Hợp tác Giống ngô (Maize Genetics Cooperation Stock Center), được tài trợ bởi Cơ quan Nghiên cứu Nông nghiệp USDA và đặt tại Khoa Khoa học Trồng trọt thuộc Đại học Illinois tại Urbana-Champaign, là một trung tâm nghiên cứu các đột biến ngô. Bộ sưu tập tổng cộng có gần 80.000 mẫu. Phần lớn bộ sưu tập bao gồm một vài trăm gen được đặt tên, cộng với các kết hợp gen bổ sung và các biến thể di truyền khác. Có khoảng 1000 đột biến nhiễm sắc thể (ví dụ: chuyển vị và đảo ngược) và các chủng có số lượng nhiễm sắc thể bất thường (ví dụ: thể tứ bội). Dữ liệu di truyền mô tả các chủng đột biến ngô cũng như vô số dữ liệu khác về di truyền ngô có thể được truy cập tại Cơ sở dữ liệu Di truyền học và Bản đồ gen ngô (Maize Genetics and Genomics Database).

Năm 2005, Quỹ Khoa học Quốc gia Hoa Kỳ (NSF), Bộ Nông nghiệp (USDA) và Bộ Năng lượng (DOE) đã thành lập một liên minh để giải trình tự bộ gen ngô B73. Dữ liệu trình tự DNA thu được đã được gửi ngay lập tức vào GenBank, một kho lưu trữ công khai cho dữ liệu trình tự bộ gen. Các trình tự và chú thích bộ gen cũng đã được công bố trên trang web chính thức của dự án trong suốt thời gian thực hiện dự án.

Trình tự bộ gen ngô ban đầu được hoàn thành vào năm 2008. Năm 2009, liên minh đã công bố kết quả của nỗ lực giải trình tự của mình. Bộ gen, 85% trong số đó được tạo thành từ các transposon, được phát hiện chứa 32.540 gen (để so sánh, bộ gen người chứa khoảng 2,9 tỷ base và 26.000 gen). Phần lớn bộ gen ngô đã được nhân đôi và sắp xếp lại bởi helitrons - một nhóm transposon vòng tròn lăn.

Ở Z. mays và nhiều loài thực vật có hoa khác, motif MADS-box tham gia vào quá trình phát triển hoa. Nghiên cứu ban đầu ở một số loài thực vật có hoa làm mô hình, bao gồm Z. mays là khởi đầu cho nghiên cứu về quá trình tiến hóa phân tử của cấu trúc hoa nói chung, cũng như vai trò của chúng ở thực vật không có hoa.

Các giống ngô khác nhau về khả năng kháng côn trùng, bao gồm cả sâu đục thân. CIMMYT duy trì một bộ sưu tập lớn các giống ngô đã được thử nghiệm và phân loại về khả năng kháng côn trùng.

Kompetitive Allele Specific PCR là một phương pháp hữu ích để xác định kiểu gen đa hình một nucleotide (SNP) trong lai tạo phân tử cho cây trồng này.

Nguồn gốc
Ngô là một biến thể đã được thuần hóa của teosinte - teosinte là họ hàng hoang dại của cây trồng này. Hai loại cây có vẻ ngoài khác nhau, ngô có thân cao đơn lẻ với nhiều lá và teosinte là cây bụi ngắn. Sự khác biệt giữa hai loại cây này phần lớn được kiểm soát bởi sự khác biệt của chỉ hai gen, được gọi là grassy tillers-1 (gt1, ) và  teosinte branched-1 (tb1, ).

Một số giả thuyết đã được đưa ra về nguồn gốc cụ thể của ngô ở Trung Mỹ:

 Ngô là một biến thể đã được thuần hóa trực tiếp từ một loại teosinte hàng năm của Mexico, Z. m. ssp. parviglumis, có nguồn gốc từ thung lũng sông Balsas ở đông nam Mexico, với tới 12% vật liệu di truyền của nó có được từ Zea mays ssp. mexicana thông qua quá trình chuyển gen.
 Nó được lai tạo từ sự lai hóa giữa một loại ngô thuần hóa nhỏ (một dạng hơi thay đổi của ngô hoang dại) và một loại teosinte thuộc phân đoạn Luxuriantes (Zea), có thể là Z. luxurians hoặc Z. diploperennis.
 Nó đã trải qua hai hoặc nhiều lần thuần hóa, có thể là từ ngô hoang dại hoặc từ teosinte. (Thuật ngữ "teosinte" mô tả tất cả các loài và phân loài trong chi Zea, ngoại trừ Zea mays ssp. mays)
 Nó đã tiến hóa từ sự lai hóa của Z. diploperennis bởi Tripsacum dactyloides.

Vào cuối những năm 1930, Paul Mangelsdorf đã đưa ra giả thuyết rằng ngô thuần hóa là kết quả của sự lai hóa giữa một loại ngô hoang dại chưa xác định và một loàiTripsacum, một chi thực vật có quan hệ họ hàng gần. Giả thuyết này về nguồn gốc của ngô đã bị bác bỏ bởi các xét nghiệm di truyền hiện đại, điều này đã bác bỏ mô hình của Mangelsdorf và giả thuyết thứ tư được liệt kê ở trên.

Giả thuyết nguồn gốc teosinte được đề xuất bởi nhà thực vật học người Nga Nikolai Ivanovich Vavilov vào năm 1931 và nhà khoa học người Mỹ đoạt giải Nobel George Beadle vào năm 1932. Giả thuyết này được hỗ trợ bởi các thí nghiệm và các nghiên cứu gần đây về bộ gen của thực vật. Teosinte và ngô có thể lai chéo và tạo ra con cái màu mỡ. Một số câu hỏi vẫn còn liên quan đến các loài, trong số đó có:

 Cách thức đa dạng hóa khổng lồ của các loài trong chi Zea đã bắt nguồn như thế nào,
 Cách thức các mẫu vật khảo cổ nhỏ xíu từ 3500–2700 trước Công nguyên có thể được chọn lọc từ một loài teosinte như thế nào,
 Và cách thức thuần hóa có thể diễn ra mà không để lại dấu vết của teosinte hoặc ngô có các đặc điểm teosinteoid sớm hơn những dấu vết sớm nhất được biết đến cho đến gần đây, có niên đại từ khoảng năm 1100 trước Công nguyên.

Việc thuần hóa ngô là một chủ đề đặc biệt quan tâm đối với các nhà nghiên cứu, bao gồm các nhà khảo cổ học, nhà di truyền học, nhà thực vật học dân tộc, nhà địa lý, v.v. Quá trình này được cho là bắt đầu từ 7.500 đến 12.000 năm trước. Nghiên cứu từ những năm 1950 đến 1970 ban đầu tập trung vào giả thuyết rằng việc thuần hóa ngô diễn ra ở vùng cao nguyên giữa các bang Oaxaca và Jalisco, vì các di tích khảo cổ lâu đời nhất của ngô được biết đến tại thời điểm đó được tìm thấy ở đó.

Kết nối với phân loài 'parviglumis'
Các nghiên cứu di truyền, được công bố năm 2004 bởi John Doebley, đã xác định Zea mays ssp. parviglumis, có nguồn gốc từ thung lũng sông Balsas ở vùng cao phía tây nam Mexico, và cũng được gọi là Balsas teosinte, là họ hàng hoang dã của cây trồng có quan hệ di truyền gần nhất với ngô hiện đại. Điều này đã được xác nhận bởi các nghiên cứu tiếp theo, đã làm sáng tỏ phần nào giả thuyết này. Các nghiên cứu khảo cổ thực vật, được công bố năm 2009, chỉ ra rằng phần giữa của thung lũng sông Balsas là địa điểm có khả năng thuần hóa sớm; con sông này không dài lắm, vì vậy những địa điểm này không cách nhau xa lắm. Các dụng cụ xay bằng đá có dư lượng ngô đã được tìm thấy trong một lớp trầm tích 8.700 năm tuổi trong một hang động không xa Iguala, Guerrero.
trái|nhỏ|Đầu trát vữa của Maya Maize God, 550–850 AD
Doebley là một thành viên của nhóm nghiên cứu đầu tiên công bố, vào năm 2002, rằng ngô chỉ được thuần hóa một lần, khoảng 9.000 năm trước, và sau đó lan rộng khắp châu Mỹ.

Một loại ngô nguyên thủy đã được trồng ở miền nam Mexico, Trung Mỹ và miền bắc Nam Mỹ vào khoảng 7.000 năm trước. Các di tích khảo cổ của những bắp ngô thời kỳ đầu, được tìm thấy tại hang động Guila Naquitz ở thung lũng Oaxaca, có niên đại khoảng 6.250 năm; những bắp ngô lâu đời nhất từ các hang động gần Tehuacan, Puebla, có niên đại 5.450 năm trước Công nguyên.

Phấn ngô có niên đại từ 7.300 năm trước Công nguyên từ San Andres, Tabasco, trên bờ biển Caribe cũng đã được tìm thấy.
nhỏ|Tượng gốm trên đảo Jaina của vị thần Maya trẻ tuổi xuất hiện từ bông ngô, 600–900 sau Công nguyên
Khi ngô được du nhập vào các nền văn hóa mới, những công dụng mới đã được phát triển và những giống mới được lựa chọn để phục vụ tốt hơn cho những chế phẩm đó. Ngô là lương thực chính, hoặc là lương thực chính chính - cùng với bí, khoai tây vùng Andean, quinoa, đậu và rau dền - của hầu hết các nền văn hóa tiền Columbus ở Bắc Mỹ, Trung Mỹ, Nam Mỹ và Caribe. Nền văn minh Maya, nói riêng, có mối quan hệ sâu sắc với ngô. Các truyền thống và nghi lễ của nó liên quan đến tất cả các khía cạnh của việc trồng ngô - từ việc trồng trọt đến chế biến thực phẩm. Ngô hình thành nên bản sắc của người dân Trung Bộ châu Mỹ.

Người ta không biết điều gì đã dẫn đến việc thuần hóa nó, bởi vì phần ăn được của giống hoang dã quá nhỏ và khó lấy để ăn trực tiếp, vì mỗi hạt được bao bọc trong một lớp vỏ rất cứng.

Năm 1939, George Beadle đã chứng minh rằng hạt của teosinte có thể dễ dàng được "nổ" để làm thức ăn cho con người, giống như bỏng ngô hiện đại. Một số người cho rằng phải mất quá nhiều thế hệ lai tạo chọn lọc để tạo ra những bắp ngô lớn, nén chặt để canh tác hiệu quả. Tuy nhiên, các nghiên cứu về các giống lai có thể dễ dàng tạo ra bằng cách lai chéo teosinte và ngô hiện đại cho thấy ý kiến phản đối này không có căn cứ.

Lan rộng ra phía Bắc
Khoảng 4.500 năm trước, ngô bắt đầu lan rộng về phía bắc. Ngô được trồng đầu tiên ở những gì bây giờ là Hoa Kỳ tại một số địa điểm ở New Mexico và Arizona cách đây khoảng 4.100 năm.

Trong thiên niên kỷ đầu Công nguyên, việc trồng ngô lan rộng hơn ở các khu vực phía bắc. Đặc biệt, việc áp dụng quy mô lớn nông nghiệp và tiêu thụ ngô ở miền đông Bắc Mỹ diễn ra vào khoảng năm 900 sau Công nguyên. Người Mỹ bản địa đã khai hoang diện tích lớn rừng và đồng cỏ để trồng cây trồng mới.

Năm 2005, nghiên cứu của Cục Lâm nghiệp USDA cho thấy sự gia tăng của việc trồng ngô từ 500 đến 1.000 năm trước ở những gì bây giờ là miền đông nam Hoa Kỳ tương ứng với sự suy giảm của trai nước ngọt, loài rất nhạy cảm với những thay đổi của môi trường.

Sự tiến hóa
Giống như nhiều loại thực vật và động vật khác, Z. mays có mối tương quan tích cực giữa kích thước quần thể hiệu quả và cường độ của áp lực chọn lọc. Z. m. có kích thước quần thể hiệu quả khoảng 650.000, nó tập trung với các loại khác có kích thước quần thể hiệu quả tương tự và có 79% các vị trí axit amin chịu áp lực chọn lọc.

Sự tái tổ hợp là một nguồn đa dạng quan trọng ở Z. mays. (Lưu ý rằng phát hiện này đã thay thế các nghiên cứu trước đây cho thấy không có mối tương quan nào như vậy.)

Hiệu ứng tái tổ hợp/đa dạng này được thấy ở khắp các loài thực vật nhưng cũng được phát hiện là không xảy ra - hoặc không mạnh mẽ - ở các vùng có mật độ gen cao. Đây có thể là lý do tại sao Z. mays thuần hóa không có được sự gia tăng tính đa dạng đáng kể trong các khu vực có mật độ cao hơn như ở các khu vực có mật độ thấp hơn, mặc dù có nhiều bằng chứng hơn ở các loài thực vật khác.

Một số dòng ngô đã trải qua các sự kiện đa bội cổ xưa, bắt đầu từ 11 triệu năm trước. Trong thời gian đó, ~72% gen đa bội đã được giữ lại, cao hơn các loài thực vật khác có các sự kiện đa bội lâu đời hơn. Do đó, ngô có thể mất nhiều gen trùng lặp hơn theo thời gian, tương tự như quá trình diễn ra trên bộ gen của các loài thực vật khác. Nếu vậy - nếu mất gen chỉ đơn giản là chưa xảy ra - điều đó có thể giải thích cho việc thiếu quan sát thấy chọn lọc tích cực và chọn lọc tiêu cực thấp hơn được quan sát thấy ở các loài thực vật tương tự khác, nghĩa là cũng giao phối tự nhiên và có kích thước quần thể hiệu quả tương tự.

Ploidy dường như không ảnh hưởng đến kích thước quần thể hiệu quả hoặc cường độ của hiệu ứng chọn lọc ở ngô.

Sản xuất
nhỏ|Sản xuất ngô (2019)
Ngô được trồng rộng rãi trên khắp thế giới và sản lượng ngô mỗi năm cao hơn bất kỳ loại ngũ cốc nào khác. Năm 2020, tổng sản lượng toàn thế giới đạt 1,16 tỷ tấn, đứng đầu là Hoa Kỳ với 31,0% tổng sản lượng (bảng). Trung Quốc sản xuất 22,4% tổng sản lượng toàn cầu.

Hoa Kỳ
Năm 2016, sản lượng ngô được dự báo sẽ lên tới hơn 380 triệu tấn (15 tỷ bushels), tăng 11% so với sản lượng năm 2014 của Hoa Kỳ. Dựa trên điều kiện tính đến tháng 8 năm 2016, năng suất dự kiến sẽ là cao nhất từ trước đến nay đối với Hoa Kỳ. Diện tích ngô thu hoạch được dự báo là 35 triệu ha (87 triệu mẫu Anh), tăng 7% so với năm 2015. Ngô đặc biệt phổ biến ở các bang Trung Tây như Indiana, Iowa và Illinois; ở bang sau, nó được đặt tên là ngũ cốc chính thức của bang vào năm 2017.

Dự báo sử dụng ngô cho niên vụ từ ngày 1 tháng 9 năm 2020 đến ngày 31 tháng 8 năm 2021 là 38,7% được sử dụng làm thức ăn chăn nuôi, 34% sản xuất ethanol, 17,5% xuất khẩu và 9,8% làm thực phẩm.

Buôn bán
Hợp đồng tương lai ngô được giao dịch trên một số sàn giao dịch, bao gồm Sàn giao dịch hàng hóa Chicago (CBOT) và Sàn giao dịch JSE Derivatives (JDERIV). Sàn giao dịch hàng hóa Chicago bán hợp đồng tương lai ngô với quy mô hợp đồng là 5000 bushels, được tính bằng cent/bushel và JDERIV có quy mô hợp đồng là 100 tấn, được tính bằng Rand/tấn. Thông số kỹ thuật chi tiết của hợp đồng được liệt kê dưới đây:

Bệnh tật và dịch hại

Sâu bọ

Dưới đây là một số loài sâu bọ hại ngô
 Sâu bắp ngô (Helicoverpa zea)
 Sâu bore thân ngô (Papaipema nebris)
 Rệp lá ngô (Rhopalosiphum maidis)
 Sâu bore ngô châu Âu (Ostrinia nubilalis) (ECB)
 Ruồi râu ngô (Euxesta stigmatis)
 Sâu bore nhỏ thân ngô (Elasmopalpus lignosellus)
 Bọ rễ ngô (Diabrotica virgifera virgifera LeConte)

Tính nhạy cảm của ngô đối với sâu bore ngô châu Âu, và hậu quả của nó là thất bát lớn về mùa màng đã dẫn tới sự phát triển của thực vật chuyển gen có chứa độc tố của vi khuẩn Bacillus thuringiensis. "Ngô Bt" được gieo trồng rộng rãi tại Hoa Kỳ và đã được chấp thuận để đưa vào châu Âu.

Bệnh

 Bệnh than ở ngô (Ustilago maydis): một loại bệnh do nấm gây ra, tại México gọi là huitlacoche, tạo ra các u bướu kỳ dị thay vì các hạt ngô thông thường.
 Bệnh khảm ở ngô
 Bệnh héo lá Stewart (Pantoea stewartii)
 Bệnh gỉ sắt (Puccinia sorghi)
 Bệnh héo lá Goss (Clavibacter michiganese)
 Bệnh đốm lá xám
 Mal de Río Cuarto Virus (MRCV)
 Bệnh thối cuống và hạt

Sử dụng

Ẩm thực
trái|nhỏ|Áp phích cho thấy một người phụ nữ đang phục vụ bánh muffin, bánh kếp và bột grits, với các hộp đựng trên bàn được dán nhãn là bột ngô, grits và hominy, Cục Quản lý Thực phẩm Hoa Kỳ, 1918
Ngô và bột ngô (ngô khô nghiền) là thực phẩm chủ yếu ở nhiều khu vực trên thế giới. Ngô được sử dụng để sản xuất tinh bột ngô, một thành phần phổ biến trong nấu ăn tại nhà và nhiều sản phẩm thực phẩm công nghiệp. Tinh bột ngô có thể được thủy phân và xử lý bằng enzym để sản xuất xi-rô, đặc biệt là xi-rô ngô có hàm lượng fructose cao, một chất làm ngọt; và cũng được lên men và chưng cất để sản xuất rượu ngũ cốc. Rượu ngũ cốc từ ngô theo truyền thống là nguồn gốc của rượu whisky Bourbon. Bột ngô và bột ngô được sử dụng để làm bánh ngô và các sản phẩm nướng khác. Nhiều quốc gia yêu cầu bột ngô phải được bổ sung một số chất dinh dưỡng nhất định.

Thời tiền sử, phụ nữ Mesoamerica sử dụng metate để chế biến ngô thành bột ngô, giúp chế biến các loại thực phẩm có mật độ calo cao hơn bỏng ngô. Sau khi các vật dụng bằng gốm được phát minh, người Olmec bắt đầu nấu ngô cùng với đậu, cải thiện giá trị dinh dưỡng của bữa ăn chính. Mặc dù ngô tự nhiên có chứa niacin, một chất dinh dưỡng quan trọng, nhưng nó không có khả năng sinh học nếu không có quá trình nixtamalization. Người Maya sử dụng bột nixtamal để làm nhiều loại cháo và tamale. Quá trình này sau đó được sử dụng trong ẩm thực miền Nam nước Mỹ để chế biến ngô thành bột grits và hominy.

Ngô là một loại thực phẩm chủ yếu trong ẩm thực Mexico. Masa (bột ngô được xử lý bằng nước vôi) là thành phần chính của tortillas, atole và nhiều món ăn khác của ẩm thực Trung Mỹ. Nó là thành phần chính của bánh tortilla ngô, tamale, pozole, atole và tất cả các món ăn dựa trên chúng, như tacos, quesadillas, chilaquiles, enchiladas, tostadas và nhiều món khác. Ở Mexico, loại nấm ngô, được gọi là huitlacoche, được coi là một món ngon.

Bột ngô thô được làm thành cháo đặc ở nhiều nền văn hóa: từ polenta của Ý, angu của Brazil, mămăligă của Romania, đến bột ngô ở Mỹ (hoặc hominy grits ở miền Nam) hoặc thức ăn gọi là mieliepap ở Nam Phi và sadza, nshima, ugali và các tên khác ở các vùng khác của châu Phi. Được giới thiệu vào châu Phi bởi người Bồ Đào Nha vào thế kỷ 16, ngô đã trở thành loại cây lương thực chủ yếu quan trọng nhất của châu Phi. Những món ăn này thường được ăn ở Đông Nam Hoa Kỳ, thực phẩm được truyền lại từ người Mỹ bản địa, những người gọi món ăn này là sagamite.

Bản dịch tiếng Việt của đoạn văn:

Ngô cũng có thể được thu hoạch và tiêu thụ ở trạng thái chưa chín, khi hạt đã phát triển đầy đủ nhưng vẫn còn mềm. Ngô chưa chín thường phải được nấu chín để trở nên ngon miệng; điều này có thể được thực hiện bằng cách đơn giản là luộc hoặc nướng cả tai và ăn hạt ngay khỏi lõi. Ngô ngọt, một giống biến đổi gen có hàm lượng đường cao và hàm lượng tinh bột thấp, thường được tiêu thụ ở trạng thái chưa chín. Ngô trên lõi như vậy là một món ăn phổ biến ở Hoa Kỳ, Canada, Vương quốc Anh, Síp, một số vùng ở Nam Mỹ và Balkans, nhưng hầu như không được biết đến ở một số nước châu Âu. Ngô trên lõi đã được bán rong trên đường phố của thành phố New York vào đầu thế kỷ 19 bởi những "Cô gái ngô nóng" nghèo, không mang giày, những người sau đó là tiền thân của những chiếc xe đẩy xúc xích, xe đẩy churro và quầy bán trái cây được nhìn thấy trên đường phố của các thành phố lớn ngày nay.

Tại Hoa Kỳ, việc sử dụng ngô cho tiêu dùng của con người chỉ chiếm khoảng 1/40 tổng lượng ngô được trồng trong nước. Ở Hoa Kỳ và Canada, ngô chủ yếu được trồng để làm thức ăn chăn nuôi, làm thức ăn cho gia súc, ủ chua (được làm bằng cách lên men thân cây ngô xanh thái nhỏ) hoặc ngũ cốc. Bột ngô cũng là một thành phần quan trọng của một số sản phẩm thức ăn chăn nuôi thương mại.

Giá trị dinh dưỡng
Hạt ngô ngọt, màu vàng, sống được cấu tạo bởi 76% nước, 19% carbohydrate, 3% protein và 1% chất béo (bảng). Trong một khẩu phần 100 gram, hạt ngô cung cấp 86 calo và là một nguồn tốt (10-19% Giá trị hàng ngày) của các vitamin nhóm B, thiamin, niacin (nhưng hãy xem lời cảnh báo về bệnh Pellagra bên dưới), axit pantothenic (B5) và folate (bảng bên phải cho hạt ngô sống, chưa nấu chín, Cơ sở dữ liệu chất dinh dưỡng USDA). Với lượng vừa phải, chúng cũng cung cấp chất xơ và các khoáng chất thiết yếu, magiê và phốt pho trong khi các chất dinh dưỡng khác có hàm lượng thấp (bảng).

Ngô có hàm lượng hai axit amin thiết yếu là tryptophan và lysine ở mức không tối ưu, điều này giải thích cho vị thế thấp hơn của nó như một nguồn protein. Tuy nhiên, các protein của đậu và họ đậu bổ sung cho các protein của ngô.

Thức ăn và thức ăn cho gia súc
Ngô là một nguồn cung cấp thức ăn chăn nuôi và thức ăn thô xanh chính cho gia súc. Nó được cho gia súc ăn theo nhiều cách khác nhau. Khi được sử dụng làm cây lương thực, hạt ngô khô được sử dụng làm thức ăn. Chúng thường được giữ trên lõi để bảo quản trong kho ngô, hoặc chúng có thể được bóc vỏ để bảo quản trong thùng chứa ngũ cốc. Trang trại tiêu thụ thức ăn có thể sản xuất thức ăn, mua trên thị trường hoặc cả hai. Khi ngũ cốc được sử dụng làm thức ăn, phần còn lại của cây (cùi bắp) có thể được sử dụng sau này làm thức ăn thô, chất độn chuồng hoặc cải tạo đất. Khi toàn bộ cây ngô (hạt cộng với thân và lá) được sử dụng làm thức ăn thô, nó thường được chặt nhỏ cùng một lúc và ủ chua, vì khả năng tiêu hóa và độ ngon miệng cao hơn ở dạng ủ chua so với dạng khô. Bắp ủ chua là một trong những thức ăn chăn nuôi có giá trị nhất cho động vật nhai lại. Trước khi có việc ủ chua phổ biến, truyền thống là tập trung ngô thành đống sau khi thu hoạch, nơi nó được phơi khô thêm. Với hoặc không có việc di chuyển tiếp theo đến nơi che chắn của một trang trại, sau đó nó được bảo quản trong nhiều tuần đến vài tháng cho đến khi cho gia súc ăn. Ngày nay, việc ủ chua có thể xảy ra không chỉ trong các silo mà còn trong các máy bọc ủ chua. Tuy nhiên, ở vùng nhiệt đới, ngô có thể được thu hoạch quanh năm và cho gia súc ăn dưới dạng thức ăn xanh..

Hóa chất
Tinh bột từ ngô cũng có thể được làm thành nhựa, vải, chất kết dính và nhiều sản phẩm hóa học khác.

Nước ngâm ngô, một sản phẩm phụ dạng nước dồi dào của quá trình xay ướt ngô, được sử dụng rộng rãi trong công nghiệp sinh hóa và nghiên cứu làm môi trường nuôi cấy để nuôi nhiều loại vi sinh vật.

Chrysanthemin được tìm thấy trong ngô tím và được sử dụng làm chất tạo màu thực phẩm.

Nhiên liệu sinh học
"Ngô thức ăn" ngày càng được sử dụng nhiều hơn để sưởi ấm; các loại bếp ngô chuyên dụng (tương tự như bếp củi) có sẵn và sử dụng ngô thức ăn hoặc viên nén gỗ để tạo nhiệt. Lõi ngô cũng được sử dụng làm nguồn nhiên liệu sinh khối. Ngô tương đối rẻ và các lò sưởi gia đình đã được phát triển sử dụng hạt ngô làm nhiên liệu. Chúng có một ph

Ngô ngày càng được sử dụng rộng rãi làm nguyên liệu sản xuất nhiên liệu ethanol. Khi xem xét địa điểm xây dựng nhà máy sản xuất ethanol, một trong những tiêu chí lựa chọn địa điểm là đảm bảo có sẵn nguyên liệu tại địa phương. Ethanol được trộn với xăng để giảm lượng chất ô nhiễm phát ra khi sử dụng làm nhiên liệu cho động cơ. Giá nhiên liệu cao vào giữa năm 2007 đã dẫn đến nhu cầu ethanol cao hơn, từ đó dẫn đến giá nông dân phải trả cho ngô cao hơn. Điều này dẫn đến vụ thu hoạch năm 2007 là một trong những vụ mùa ngô có lợi nhuận nhất trong lịch sử hiện đại đối với nông dân. Do mối quan hệ giữa nhiên liệu và ngô, giá của loại cây trồng này hiện có xu hướng theo giá dầu.

Giá thực phẩm bị ảnh hưởng đến một mức độ nhất định bởi việc sử dụng ngô để sản xuất nhiên liệu sinh học. Chi phí vận chuyển, sản xuất và tiếp thị chiếm một phần lớn (80%) giá thực phẩm ở Hoa Kỳ. Chi phí năng lượng cao hơn ảnh hưởng đến những chi phí này, đặc biệt là vận chuyển. Sự gia tăng giá thực phẩm mà người tiêu dùng nhìn thấy chủ yếu là do chi phí năng lượng cao hơn. Tác động của việc sản xuất nhiên liệu sinh học đối với giá của các loại cây trồng lương thực khác là gián tiếp. Việc sử dụng ngô để sản xuất nhiên liệu sinh học làm tăng nhu cầu và do đó, giá ngô tăng lên. Điều này, đến lượt nó, dẫn đến việc đất nông nghiệp được chuyển từ các loại cây trồng lương thực khác sang sản xuất ngô. Điều này làm giảm nguồn cung cấp các loại cây trồng lương thực khác và làm tăng giá của chúng.
trái|nhỏ|Bể ủ biogas ngô silage tại nông trại gần Neumünster ở Đức, năm 2007. Mái che bằng bạt xanh được nâng lên bởi biogas được lưu trữ trong bể ủ.
Ngô được sử dụng rộng rãi ở Đức làm nguyên liệu cho các nhà máy biogas. Ở đây, ngô được thu hoạch, băm nhỏ sau đó đặt trong các kẹp ủ chua từ đó được đưa vào các nhà máy biogas. Quá trình này sử dụng toàn bộ cây trồng chứ không chỉ sử dụng hạt như trong sản xuất ethanol nhiên liệu.

Một nhà máy điện khí hóa sinh khối ở Strem gần Güssing, Burgenland, Áo đã bắt đầu hoạt động vào năm 2005. Có khả năng rằng dầu diesel có thể được tạo ra từ biogas bằng phương pháp Fischer Tropsch.

Ethanol ngày càng được sử dụng ở nồng độ thấp (10% hoặc thấp hơn) làm phụ gia trong xăng (gasohol) cho nhiên liệu động cơ để tăng chỉ số octan, giảm chất ô nhiễm và giảm sử dụng dầu mỏ (những gì hiện nay cũng được gọi là "nhiên liệu sinh học" và đã tạo ra một cuộc tranh luận gay gắt liên quan đến nhu cầu của con người về các nguồn năng lượng mới, mặt khác, và nhu cầu duy trì các thói quen ăn uống và văn hóa của con người ở các khu vực như Mỹ Latinh, vốn đã là bản chất của các nền văn minh như nền văn minh có nguồn gốc ở Mesoamerica; việc tham gia, vào tháng 1 năm 2008, của ngô trong các thỏa thuận thương mại của NAFTA đã làm tăng thêm cuộc tranh luận này, xét đến điều kiện lao động tồi tệ của công nhân trong các cánh đồng, và chủ yếu là thực tế là NAFTA "đã mở cửa cho việc nhập khẩu ngô từ Hoa Kỳ, nơi những người nông dân trồng nó nhận được hàng triệu đô la trợ cấp và các hỗ trợ của chính phủ khác. ... Theo OXFAM UK, sau khi NAFTA có hiệu lực, giá ngô ở Mexico đã giảm 70% từ năm 1994 đến năm 2001. Số lượng việc làm nông trại cũng giảm xuống: từ 8,1 triệu năm 1993 xuống 6,8 triệu năm 2002. Nhiều người thấy mình thất nghiệp là những người trồng ngô quy mô nhỏ.") Tuy nhiên, việc đưa giống ngô nhiệt đới vào các vĩ độ phía bắc của Hoa Kỳ để sản xuất nhiên liệu sinh học, chứ không phải để tiêu thụ cho người hoặc vật nuôi, có thể có khả năng giảm thiểu điều này.

Hàng hóa
Ngô được các nhà đầu tư và nhà đầu cơ giá mua và bán như một mặt hàng có thể giao dịch sử dụng hợp đồng tương lai ngô. Những "hợp đồng tương lai" này được giao dịch trên Sở Giao dịch Thương mại Chicago (CBOT) với mã chứng khoán C. Chúng được giao vào tháng 3, 5, 7, 9 và 12 hàng năm.

Nghệ thuật

Ngô đã là một loại cây trồng thiết yếu ở Andes kể từ thời tiền Columbus. Nền văn hóa Moche ở phía bắc Peru đã tạo ra đồ gốm từ đất, nước và lửa. Đồ gốm này là một chất thiêng liêng, được tạo thành những hình dạng có ý nghĩa và được sử dụng để đại diện cho các chủ đề quan trọng. Ngô được đại diện dưới dạng nhân hóa cũng như tự nhiên.

Tại Hoa Kỳ, những bắp ngô cùng với lá thuốc lá được chạm khắc lên đầu cột của các cột trong tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ. Ngô đôi khi được sử dụng cho các chi tiết kiến trúc tạm thời khi mục đích là để kỷ niệm mùa thu, năng suất nông nghiệp và văn hóa địa phương. Các bó thân ngô khô thường được trưng bày cùng với bí ngô, bầu nậm và rơm trong các màn trình diễn mùa thu bên ngoài nhà ở và doanh nghiệp. Một ví dụ nổi tiếng về việc sử dụng kiến trúc là Corn Palace ở Mitchell, South Dakota, sử dụng các lõi và bắp ngô màu để triển khai thiết kế tranh tường được thay đổi hàng năm. Một ví dụ nổi tiếng khác là tác phẩm điêu khắc Field of Corn ở Dublin, Ohio, nơi hàng trăm bắp ngô bằng bê tông đứng trong một cánh đồng cỏ.

Một thân ngô với hai bắp chín được khắc họa ở mặt sau của đồng xu 1 lipa của Croatia, được đúc từ năm 1993..

Shucked, một vở nhạc kịch năm 2022 hiện đang được trình diễn trên Broadway, được Vulture mô tả là một "vở diễn về ngô". Phần lớn vở kịch chứa đựng những trò chơi chữ liên quan đến ngô và cốt truyện xoay quanh một vụ mùa ngô bị tàn phá.

Thư viện ảnh

Xem thêm
 Ngô bao tử

Ghi chú

Liên kết ngoài

Nhiên liệu sinh học
M

Nông nghiệp
Sinh vật mô hình
Thực vật Guatemala
Nông nghiệp nhiệt đới
Rau ăn quả
Cây trồng bắt nguồn từ México
Cây trồng bắt nguồn từ châu Mỹ
Thực vật được mô tả năm 1753
Nông nghiệp ở Trung bộ châu Mỹ cổ đại


title: Saint-Rhémy-en-Bosses

text:
Saint-Rémy-en-Bosses là một đô thị tại vùng tự trị thung lũng Aosta phía bắc Ý. Đô thị này có diện tích 65 km², dân số thời điểmt 31 tháng 12 năm 2006 là 368 người.
Đô thị này giáp các đô thị sau: Avise, Bourg-Saint-Pierre (CH-VS), Courmayeur, Gignod, La Salle, Orsières (CH-VS), Saint-Oyen, Saint-Pierre.

Biến động dân số

Tham khảo

Saint-Rhémy-en-Bosses


title: Glyphonyx rhopalacanthus

text:
Glyphonyx rhopalacanthus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Smith & Balsbaugh miêu tả khoa học năm 1984.

Chú thích

Tham khảo

Glyphonyx


title: Comitas luzonica

text:
Comitas luzonica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Chú thích

Tham khảo

Comitas


title: Adenbüttel

text:
Adenbüttel là một đô thị thuộc huyện Gifhorn, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 13,71 km². Đô thị này thuộc Samtgemeinde Papenteich. Đô thị Adenbüttel gồm các làng Adenbüttel và Rolfsbüttel

Adenbüttel nằm về phía bắc của Braunschweig, giữa Harz và Lüneburg Heath. Các đô thị giáp ranh: Wolfsburg, Salzgitter, Wolfenbüttel, Gifhorn, Peine và Celle.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Gifhorn


title: Sông Bản Thín

text:
Sông Bản Thín hay sông Ba Thín là phụ lưu của sông Kỳ Cùng, chảy ở tỉnh Lạng Sơn, Việt Nam.

Sông Bản Thín dài 59  km, diện tích lưu vực 204 km².

Sông Bản Thín bắt nguồn từ vùng núi cao thuộc Quảng Tây (Trung Quốc).

Sông chảy hướng tây, vào Việt Nam tại xã Tam Gia, chảy qua xã Tú Mịch, huyện Lộc Bình.

Sông đổ vào bờ phải sông Kỳ Cùng ở bản Chu xã Khuất Xá huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn.

Tên sông
Tên Sông Bản Thín đặt theo tên Bản Thín xã Tú Mịch, được nêu trong các bản đồ địa hình , "Danh mục địa danh dân cư... tỉnh Lạng Sơn"  và "Danh mục lưu vực sông nội tỉnh" .

Tuy nhiên trong nhiều văn liệu ở địa phương dùng tên Sông Ba Thín, với số liệu sông dài 52 km và diện tích lưu vực 320 km².

Tham khảo

Liên kết ngoài

Bản
Bản Thín
Bản Thín
Ba


title: George S. Hammond

text:
George S. Hammond (22.5.1921 - 5.10.2005) là nhà hóa học người Mỹ. Ông giảng dạy và nghiên cứu ở Đại học bang Iowa và Học viện Công nghệ California.

Trong khoa Quang hóa học, ông đã triển khai việc nghiên cứu tác động qua lại giữa ánh sáng và nhiều hợp chất hữu cơ khác nhau.

Ông được bầu vào Viện Hàn lâm Khoa học quốc gia Hoa Kỳ năm 1965 và cũng đã đoạt nhiều giải thưởng, trong số đó có giải Norris năm 1968, Huy chương Priestley năm 1976, Huy chương Glenn T. Seaborg năm 1994, Huy chương Khoa học quốc gia (Hoa Kỳ) năm 1995.

Định đề Hammond, cũng gọi là Định đề Hammond-Leffler, dựa trên tác phẩm của ông xuất bản năm 1955 mang tên "A Correlation of Reaction Rates".

Tham khảo

Liên kết ngoài
 George S. Hammond, World of Chemistry 2005.

Sinh năm 1921
Mất năm 2005
Nhà khoa học Hoa Kỳ
Nhà hóa học
Nhà hóa học Hoa Kỳ
Cựu sinh viên Đại học Harvard


title: Villar-Perosa

text:
Villar-Perosa có thể chỉ
Villar Perosa, một đô thị ở Ý
Súng tiểu liên Villar-Perosa


title: Rattaphum (huyện)

text:
Rattaphum () là một huyện (amphoe) của tỉnh Songkhla, miền nam Thái Lan.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía đông theo chiều kim đồng hồ) là: Khuan Niang, Bang Klam và Hat Yai của tỉnh Songkhla, Khuan Kalong của tỉnh Satun và Pa Bon của tỉnh Phatthalung.

Lịch sử
Huyện đã được đổi tên từ Kamphaeng Phet thành Rattaphum năm 1939.

Hành chính
Huyện này được chia thành 5 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 59 làng (muban). Có hai thị trấn (thesaban tambon) - Kamphaeng Phet nằm trên một phần của tambon Kamphaeng Phet, còn Na Si Thong nằm trên một phần của tambon Khao Phra. Có 5 Tổ chức hành chính tambon.

Các con số không có trong bảng này là tambon nay tạo thành huyện Khuan Niang.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 amphoe.com

Huyện của Songkhla


title: Sài đất

text:
Sài đất hay còn gọi cúc nhám, ngổ núi, sơn cúc bò (danh pháp khoa học: Sphagneticola calendulacea) là một loài thực vật có hoa trong họ Cúc. Loài này được (L.) Pruski miêu tả khoa học đầu tiên năm 1996.

Sài đất là cây thân thảo, mọc bò, mọc dại nơi ẩm mát. Lá có lông, hoa vàng.

Sài đất chứa các hoạt chất wedelolactone và demethylwedelolactone. Sài đất được dùng để chữa ho, viêm họng, mụn nhọt, rôm sảy.

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

Sphagneticola
Thực vật được mô tả năm 1996


title: Courtefontaine, Jura

text:
Courtefontaine là một xã của tỉnh Jura, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Jura


title: BIOS

text:
BIOS, viết tắt của cụm từ "Basic Input/Output System" (tạm dịch: Hệ thống nhập xuất cơ bản) là chương trình được chạy đầu tiên khi máy tính cá nhân khởi động để chuẩn bị cho máy tính nạp các chương trình phần mềm được lưu trữ trên các thiết bị lưu trữ (chẳng hạn như ổ cứng, đĩa mềm và đĩa CD). Quá trình này được biết đến là quá trình khởi động máy tính.

BIOS nằm trên bảng mạch chính. Thuật ngữ BIOS xuất hiện lần đầu trong hệ điều hành CP/M để chỉ phần đặc thù phần cứng của CP/M được nạp trong quá trình khởi động, tương tác trực tiếp với phần cứng (các máy CP/M thường có duy nhất một trình khởi động trong ROM). Các phiên bản của DOS có một tập tin gọi là "IBMBIO.COM" hoặc "IO.SYS"; tệp này chứa các phần đặc thù phần cứng của hệ điều hành. Cùng với bộ phận đặc thù phần cứng nhưng độc lập với hệ điều hành là BIOS hệ thống (trong ROM), chúng tạo nên một phiên bản tương tự như BIOS của CP/M.

BIOS cũng là bộ phận chuẩn của máy tính. Một máy tính có thể thiếu màn hình, bàn phím, chuột, ổ cứng,... nhưng không thể thiếu BIOS.

Cơ chế vận hành của BIOS
BIOS được chứa sẵn (thường ở dạng nén dữ liệu) trong các con chip như là PROM, EPROM hay bộ nhớ flash của bảng mạch chính. Khi máy tính được mở qua công tắc bật điện hay khi được nhấn nút nguồn,thì BIOS được khởi động và chương trình này sẽ tiến hành các thử nghiệm khám nghiệm trên các ổ đĩa, bộ nhớ, bo hình, các con chip có chức năng riêng khác và các phần cứng còn lại.

Thông thường, BIOS tự giải nén vào trong bộ nhớ chính của máy tính và bắt đầu vận hành từ đây. Hầu hết các lắp đặt của BIOS ngày nay có thể thực thi cài đặt các chương trình giao diện CMOS. Bộ phận này (CMOS) là nơi lưu giữ các dữ liệu cài đặt chuyên biệt của người dùng; như thời gian, các đặc tính chi tiết của ổ đĩa, việc gán chức năng khởi động cho bộ điều khiển (controller) nào, hay ngay cả mật mã khởi động máy,... CMOS được truy cập bởi BIOS.

Đối với hệ kiến trúc 80x86, mã nguồn BIOS của các máy PC và AT thời kỳ đầu đã có kèm Bản tham chiếu kĩ thuật IBM.

Trong hầu hết các lắp đặt của BIOS ngày nay, người dùng có thể lựa chọn thiết bị nào được khởi động trước: CD, đĩa cứng, đĩa mềm, ổ USB, hay các thiết bị lưu trữ tương thích. Thủ tục này đặc biệt hữu ích cho việc cài đặt các hệ điều hành hay khởi động từ CD/DVD khởi động được hay ổ USB khởi động được và cho việc lựa chọn thứ tự của việc kiểm tra sự hiện hữu của các vật liệu (media) khởi động được.

Một số BIOS cho phép người dùng lựa chọn hệ điều hành để nạp vào bộ nhớ (thường thấy khả năng này trong các máy mới có kiến trúc 64-bit như các hệ máy chủ Itanium của HP chẳng hạn). Mặc dù vậy, thường thấy hơn, thì thao tác này được tiến hành bởi giai đoạn hai của bộ tải khởi động (boot loader).

BIOS và chế độ thực (realmode)
Đối với các máy theo kiến trúc 8086, khi CPU bắt đầu hoạt động nó lập tức tự cài đặt vào chế độ thực và tìm đến vị trí của đúng 16 byte trên đỉnh của Mega byte của chế độ thực tại địa chỉ 0FFFF0h. Chính tại địa chỉ này, một lệnh jump sẽ dẫn tới nơi mà mã BIOS được bắt đầu thi hành.

BIOS như là phần lõi

BIOS đôi khi được gọi là phần lõi vì nó là phần tích hợp trong một hệ thống phần cứng.

Trước năm 1990, BIOS được lưu giữ trong các con chip ROM và do đó không thể thay đổi (ngoại trừ phải có các thiết bị đặc biệt để đổi phần mềm cho con chip BIOS). Do BIOS ngày càng phức tạp và nhu cầu cập nhật trở nên ngày càng cao, phần sụn BIOS nay thường được chứa trong EEPROM hay trong bộ nhớ flash để người dùng có thể cập nhật chúng dễ dàng hơn (qua đĩa mềm, ổ USB, hay các CD khởi động được). Mặc dù vậy, nếu công việc cập nhật BIOS được tiến hành với sai sót, ngắt hoặc không được tiến hành trong thời gian đủ dài thì có thể dẫn đến tình trạng máy tính hay thiết bị không sử dụng được nữa (do BIOS bị hỏng hoặc không tương thích với đòi hỏi mới của hệ điều hành). Để tránh hỏng hóc BIOS, một số bảng mạch chính loại mới có thêm chức năng lưu giữ lại một phiên bản BIOS cũ (dual bios). Ngoài ra, hầu hết các BIOS còn có một khối khởi động mà chúng là một phần của ROM được chạy trước tiên và không thể đổi mới được. Khối mã này sẽ kiểm nghiệm xem các phần còn lại của BIOS có còn hoạt động hay không (thông qua các thao tác như là giá trị tổng kiểm, băm (hash),... v.v.) trước khi thực thi chúng. Nếu khối khởi động này tìm ra hỏng hóc, thì nó thường sẽ tự khởi động từ ổ mềm để cho người dùng có thể thử đổi mới BIOS lại. Các nhà hãng sản xuất phần cứng thường xuất bản các cập nhật BIOS để cải tiến sản phẩm của họ và sửa các trục trặc trong phiên bản cũ.

BIOS firmware
Một máy tính có thể có nhiều chip có BIOS firmware. BIOS của bo mạch chính thường chỉ chứa mã để truy cập các thành phần cơ bản của phần cứng như bàn phím, ổ đĩa mềm, các bộ điều khiển ATA (IDE), các giao diện người dùng USB (USB human interface) và các thiết bị lưu trữ. Thêm vào đó, các bộ điều hợp được cắm thêm vào máy, chẳng hạn các loại bộ điều khiển SCSI, RAID, NIC và các bo video, thường có BIOS của riêng mình với mục đích để hoàn thiện hay để thay thế mã của hệ thống BIOS cho chính các bộ phận đó.

Trong nhiều trường hợp, khi các thiết bị được sử dụng bởi các bộ điều hợp cắm thêm và được trực tiếp tích hợp trên bo mạch chính, thì ROM cắm thêm có thể cũng được lưu trữ như là một khối mã riêng biệt trong con chip BIOS chính. Phần này có thể được cập nhật một cách riêng biệt tùy theo BIOS "cắm thêm" (đôi khi còn được gọi là "option ROM").

Các bo cắm thêm thường chỉ đòi hỏi có thêm BIOS nếu chúng:

 Cần được sử dụng trước khi có mặt hệ điều hành (nghĩa là chúng có thể được dùng như là một phần của quá trình tải các khởi động mồi (bootstrap) của hệ điều hành (chẳng hạn như các cài đặt RAID cho ổ cứng trên các bộ điều khiển RAID Array cần được tiến hành trước khi cài đặt hệ điều hành), và
 Không quá đơn giản hay quá chung chung trong hoạt động. (Vì nếu quá đơn giản hoặc quá chung chung thì có thể tiến hành trực tiếp qua BIOS chính.)

Các hệ điều hành cũ như DOS, cũng như các bộ tải khởi động, có thể tiếp tục sử dụng BIOS để xử lý vào ra dữ liệu (thông qua các ngắt BIOS (BIOS interrupt) mà thường thấy nhất là INT 13h). Mặc dù vậy, hầu hết các hệ điều hành ngày nay sẽ trực tiếp liên lạc với các thiết bị phần cứng bằng cách sử dụng trình điều khiển (device driver) của chính các phần cứng đó để truy cập chúng. Đôi khi các BIOS cắm thêm này cũng được gọi bởi các hệ điều hành hiện đại, nhằm thực thi các thao tác đặc biệt chẳng hạn việc khởi tạo cho các thiết bị đó.

Trong khi khởi động, để tìm ra địa chỉ của ROM mở rộng được ánh xạ vào bộ nhớ chính, các kiến tạo của PC BIOS sẽ đọc quét bộ nhớ thực từ địa chỉ 0xC0000 đến địa chỉ 0xF0000, nội trong giới hạn 2 kilobyte để tìm ra hai byte chữ ký (signature byte) có giá trị lần lượt là 0x55 và 0xAA, nằm ngay sau hai byte đó sẽ là một byte cho biết số lượng của các khối 512 byte mà ROM mở rộng chiếm chỗ trong bộ nhớ thực.

BIOS sau đó sẽ thường dùng lệnh jump nhảy tới offset (khoảng cách/địa chỉ tương đối) được ghi ngay sau byte chứa kích thước nói trên. Từ đây, các mã ROM mở rộng sẽ lấy quyền điều hành và gọi các dịch vụ BIOS để cung cấp một giao diện cấu hình cho người dùng, đăng ký các vector ngắt cho các ứng dụng sau khởi động, hay hiển thị thông tin khám nghiệm.

Đối với các hệ thống UNIX và Windows/DOS, có một số tiện ích dành cho việc đọc phần sụn BIOS tại địa chỉ http://www.linuks.mine.nu/ree/.

Đặc tả BIOS Khởi động
Nếu ROM mở rộng muốn thay đổi cách thức khởi động hệ thống (chẳng hạn từ một thiết bị mạng hay từ một bộ điều hợp SCSI mà BIOS chính không có mã điều vận), nó có thể dùng API của Đặc tả BIOS Khởi động (BIOS Boot Specification -- BBS) để đăng ký khả năng này của mình—Trên các NIC, khả năng này thường được gọi là Thức giấc bằng LAN (wake up on LAN) nghĩa là qua một mệnh lệnh truyền qua mạng, ta có thể khởi động một máy tính có mã BIOS hỗ trợ chức năng này).

Một khi các ROM mở rộng đã đăng ký dùng các API của BBS, người dùng máy có thể lựa chọn trong số các chức năng thêm vào này để khởi động qua giao diện sử dụng của BIOS. Đây cũng là lý do tại sao các BIOS sẽ không cho phép người dùng vào được giao diện sử dụng của BIOS cho tới khi tất cả các ROM mở rộng đã hoàn tất việc tự thực thi và đăng ký phần của chúng với API của BBS.

Tăng và giảm chức năng
Các hệ điều hành cũ như DOS dùng BIOS để thực thi hầu hết các thao tác xuất nhập trên máy PC. Với sự xuất hiện của các hệ điều hành mới hơn như Microsoft Windows, Linux, BIOS gần như cơ bản chỉ dùng để cung cấp cài đặt khởi động phần cứng và khởi động mồi. Một khi đã chạy được, hệ điều hành ít khi phụ thuộc vào BIOS.

Trong những năm gần đây, nhờ các hệ thống thiết kế như ACPI, BIOS nhận thêm nhiều chức năng phức tạp, chẳng hạn các khía cạnh của quản lý năng lượng, cắm nóng (hotplug), quản lý nhiệt độ,.... Điều này dẫn tới đổi mới trách vụ của BIOS thông qua các nhà sản xuất hệ điều hành, và độ phức tạp của mã BIOS cũng tăng lên.

Hạn chế của BIOS

Sau hơn 60 năm hoạt động trong hầu hết PC trên thế giới, BIOS dần trở nên lỗi thời, bộc lộ nhiều hạn chế. Một ví dụ, BIOS chỉ có 1 MB (Megabyte) dung lượng thực thi. Điều đó có nghĩa là BIOS gặp khó khăn trong việc khởi động các thiết bị ngoại vi đa giao tiếp qua các cổng như USB, eSATA, ThunderBolt,…, và các bộ điều khiển trên một chiếc PC đời mới. Đặc biệt là BIOS không thể thực thi khởi động các thiết bị trong vòng 30 giây sau khi bật công tắc để sẵn sàng cho quá trình nạp hệ điều hành trên máy tính.

BIOS cũng không thể khởi động từ các đĩa cứng với dung lượng lớn hơn 2,19TB (terabyte). Giới hạn này là do hạn chế từ Bản ghi khởi động chủ (MBR - Master Boot Record) trong phần cung mồi (sector 0). Trong BIOS MBR, dung lượng cực đại cho một ổ đĩa bằng 232 x 512byte (tối đa 232 sector; kích thước mỗi sector là 512 byte), tức tương đương với 2,19TB. Đây là một "lược đồ" địa chỉ cho ổ đĩa cứng đời cũ. Nghĩa là, máy tính của bạn không thể khởi động từ các ổ đĩa cứng dung lượng lớn hơn 2,2TB.

BIOS trong thương vụ
Hầu hết các nhà cung cấp bo mạch chính PC mua quyền sử dụng một "cốt lõi" BIOS và bộ công cụ từ các hãng thương mại, nơi đã tạo ra và bảo trì các "cốt lõi" đó. Sau đó, các nhà máy sản xuất bo mạch chính sẽ điều chỉnh BIOS này cho hợp với phần cứng của họ - vì lý do này, việc cập nhật các BIOS thường được tiếp nhận trực tiếp từ các hãng chế tạo main.

Danh mục các nhà cung cấp BIOS
 American Megatrends Inc.
 Phoenix Technologies
 Award Software International
 MicroID Research (MRBIOS)
 Insyde Software (Insyde)
 General Software (General Software)

Chú thích

Xem thêm
 Extensible Firmware Interface (EFI)
 LinuxBIOS là một đề án phần mềm miễn phí nhắm thay thế các BIOS thông thường.
 Input/Output Base Address
 Advanced Configuration and Power Interface (ACPI)
 machine code
 microchip
 BIOS boot devices
 BIOS Interrupt Calls
 Interface
 Tự kiểm tra khi nguồn bật (POST)

Liên kết ngoài
 UEFI homepage
 OpenBIOS homepage
 LinuxBIOS homepage
 Adrian's Rojak Pot's The Definitive BIOS Optimization Guide
 Motherboard BIOS Flashing Guide
 BIOS Hot Flashing Guide
 BIOS-Kompendium Homepage == BIOS-Info, BIOS-Forum, Selling/programming: (E)EPROMs & FLASH-EEPROMs ("BIOS Chips")
 Biosflash homepage - BIOS Chips Sale + Programming
 BIOS Agent
 The BIOS Boot Specification
 BNOBTC - BIOS Tool collection - (All?) BIOS Tools in one collection
 Video BIOS Hot Flashing Guide
 How to flash a BIOS
 Award bios identification page
 Wim's BIOS Page
 How to bypass BIOS passwords

Tham khảo
 Winn L. Rosch. "Hardware Bible". SAMS. ISBN 1566861276

Bo mạch chủ


title: Santa Praxedes, Cagayan

text:
Santa Praxedes là một đô thị hạng 5 ở tỉnh Cagayan, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 2.952 người trong 601 hộ.

Các khu phố (barangay)

Santa Praxedes được chia thành 10 khu phố (barangay).

 Cadongdongan
 Capacuan
 Centro I (Pob.)
 Centro II (Pob.)
 Macatel
 Portabaga
 San Juan
 San Miguel
 Salungsong
 Sicul

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số Philipin năm 2000

Đô thị của Cagayan


title: Lischkeia miranda

text:
Lischkeia miranda là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Lischkeia


title: Thập niên 1430

text:
Thập niên 1430 là thập niên diễn ra từ năm 1430 đến 1439.

Chính trị và chiến tranh

Chiến tranh

Xung đột

Thuộc địa hóa

Các sự kiện chính trị nổi bật

Thiên tai

Hiệp hội

Công nghệ

Khoa học

Kinh tế

Văn hóa đại chúng

Văn học và nghệ thuật

Thể thao

Âm nhạc

Kiến trúc

Thời trang

Khác

Tiểu thuyết và phim

Nhân vật

Lãnh tụ thế giới

Tham khảo


title: Bạch Hạc quyền

text:
Bạch Hạc quyền (Bai He quan) còn được gọi Thiếu Lâm Bạch Hạc quyền (Shaolin Bai He quan), tên phổ biến ở Trung Quốc là Phúc Kiến Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền (Fujian Yong Chun Bai He Ch'uan , chữ Hán: 福建 永春 白鶴拳, dịch nghĩa tiếng Anh là Fujian Yong Chun White Crane Boxing) là một môn phái võ thuật thuộc dòng võ miền Nam Trung Hoa xuất xứ từ địa hạt Vĩnh Xuân (Yong Chun village) tại thành phố Phúc Thanh, thuộc thành phố Phúc Châu, tỉnh Phúc Kiến, có căn bản phát tích từ chùa Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến.

Nguồn gốc và danh xưng
Phúc Kiến Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền là tiền thân của môn phái Hakutsuru Karaté, dịch sang tiếng Việt là Không Thủ Đạo Bạch Hạc phái của Đại sư Bushi Sokon Matsumura thuộc hệ Thủ Lý-Thủ (Shuri-Te 首里手) trong trường phái Okinawa Karate sau này, mà vị đại biểu xuất sắc của trường phái Không Thủ Đạo Bạch Hạc này trong thế giới hiện đại chính là Đại sư Hohan Soken là cháu nội của Đại sư Bushi Sokon Matsumura. Hohan Soken đã từng làm cho cả thế giới kinh ngạc khi ông vận khí cho thân hình nhẹ như chiếc lá rồi thi triển Kata (diễn quyền pháp) của phái Không Thủ Đạo Bạch Hạc trên một miếng ván mỏng thả nổi trên mặt nước tại thành phố Thủ Lý (Shuri 首里) trên đảo Okinawa (Xin cho dẫn chứng ???).

Thành tựu biểu diễn quyền pháp (Kata) trên miếng ván mỏng thả nổi trên mặt nước của Đại sư Hohan Soken đã được ghi vào sách kỷ lục Guinness cùng 2 người nữa là võ sư Thiếu Lâm Hồng gia đại lực sĩ Hà Châu (người Việt gốc Hoa) cho xe lu 12 tấn cán qua người và một đại sư Yoga Ấn Độ chôn sống dưới đất 80 ngày nhịn thở.

Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền và môn Vịnh Xuân quyền có nhiều nét tương đồng nếu không muốn nói đó chỉ là một môn vì chúng có cùng nơi phát tích với những đặc điểm kỹ pháp giống nhau. Tuy nhiên Vĩnh Xuân Bạch Hạc phái có hệ quyền pháp rất phong phú và đã ảnh hưởng rất nhiều đến các môn võ miền Nam Trung Hoa về phương pháp phát kình trong đó có Hồng Gia quyền của Hồng Hy Quan và Bạch Mi quyền của Bạch Mi đạo nhân.

Từ truyền thuyết đến lịch sử

Ngũ Mai sư thái

Tương truyền rằng môn quyền này do Ngũ Mai Lão Ni sáng lập tại Bạch Hạc sơn có tài liệu ghi là Đại Lương sơn, thuộc tỉnh Vân Nam, Nam Trung Quốc, vào khoảng thế kỷ XIX. Bạch Hạc quyền được sáng chế trên cơ sở bài quyền mô phỏng cách đánh của chim Hạc trong Thiếu Lâm Thập bát La Hán quyền (Shaolin Shihpa Luohan Quan, 18 Monk Fists 少林十八羅漢拳) và cách di chuyển chân gọi là Triền Túc (纏足).

Theo truyền thuyết, có một ni cô Thiếu Lâm ở tại chùa Thiếu Lâm Tung Sơn Hà Nam cùng khoảng thời gian này mà ni cô này cũng là người được huấn luyện Thiếu Lâm quyền tại Cung Vĩnh Xuân. Tên thật của ni cô này là Lã Tứ Nương (Lui Sei-Leung hay Lu Si-Niang 魯 四 娘) mà tương truyền pháp danh là Ngũ Mai Sư thái (五 枚 師 太 Ng Mui Si Tai hay Wumei Shitai), còn gọi là Ngũ Mai Đại Sư (五 梅 大 師 Wǔ Méi Dà Shī, Ng Mui Dai Si) sau này là sư phụ của Nghiêm Vịnh Xuân (Yim Wing Chun 嚴 詠 春) – con gái của Nghiêm Nhị (Yim Yee 嚴 二) một danh thủ quyền thuật Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến. Lã Tứ Nương lúc đó cũng đã là một danh sư quyền thuật.

Cha của Lã Tứ Nương cũng là một trong 8 vị đại tướng của triều nhà Minh đã theo giúp vua Ung Chính (Ung Chính Đế, Ung Chính Vương) trong công cuộc lật đổ triều nhà Minh và trở thành một trong những vị Hoàng đế đầu tiên của triều Mãn Thanh. Không bao lâu sau khi lên cầm quyền vị tân Hoàng đế này đã sát hại 8 viên đại tướng này. Truyền thuyết kể rằng Ngũ Mai đã ám sát Ung Chính Đế để báo thù vụ án diệt môn gia họ Lã xưa kia, và sau đó đã trốn chạy lên chùa Thiếu Lâm Tung Sơn ở Hà Nam. Thế rồi Lã Tứ Nương đã xuất gia trở thành một ni cô lấy pháp danh là Ngũ Mai. Một số lưu thuyết cho rằng thật ra Ngũ Mai là một Đạo sĩ bên Đạo giáo. Lã Tứ Nương đã đầu quân vào cửa Phật nên mới lấy pháp danh là Ngũ Mai mà ngày nay công chúng chỉ biết đến pháp danh này chứ ít người biết tên thật của bà.

Câu chuyện Phương Thất Nương (Fang Chi-Nian, Fang Qi – Niang 方七娘)
Một nhà sư của chùa Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến đã đào thoát sau vụ đại hỏa thiêu chùa Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến vào năm 1673 tên là Phương Trọng Cung (Fang Zhonggong 方仲弓), còn được biết dưới các tên khác như Phương Chưởng Quang (Fang Zhang-Guang 方掌光), Phương Chấn Đông (Fang Zhen-Dong 方振东 hay 方振東), Phương Bản Châu (Fang Honshu方本州), Phương Thế Ngọc (Fang Shi Yu, Fong Sai Yuk 方世玉), Phương Tuệ Thạch (Fang Huishi, Fang Huei-shi 方慧石) mà tương truyền rằng nhà sư này là một chuyên gia về Hạc quyền (Hequan, Hok Kuen 鹤拳) của Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến. Sở trường của nhà sư này là môn Thiếu Lâm Thập Bát La Hán quyền (Shaolin Shiba Luohanquan 少林十八羅漢拳). Nhà sư này đã trốn chạy đến chùa Nam Thiếu Lâm khác cũng tại thành phố Phủ Điền (còn gọi là Bồ Điền) (chữ Hán 莆田; Bính âm: Pútián) trong khu vực tỉnh Phúc Kiến để chờ đợi thời cơ lật đổ triều nhà Thanh sau này. Cứ cho là như vậy, thì đây là ngôi chùa Nam Thiếu Lâm thứ hai có liên hệ mật thiết bí mật với chùa Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến. Sau này, nhà sư này đã di cư đến ngôi làng Vịnh Xuân (Yong Chun).

Tại ngôi làng Vịnh Xuân, Phương Trọng Cung đã hoàn tục xây dựng gia đình. Người con gái thứ bảy của Phương Trọng Cung tên là Phương Thất Nương, có nghĩa là "người con gái thứ 7 họ Phương". Phương Trọng Cung đã truyền thụ võ công Thiếu Lâm cho Phương Thất Nương. Theo lời kể của Đại sư Matsumura Sokon, một này nọ có nhiều người đàn ông từ ngôi làng bên cạnh đã giết Phương Trọng Cung. Lúc đó Phương Thất Nương chưa đạt đến trình độ bậc thầy võ Thiếu Lâm, nhưng cô ta muốn trả thù cho cái chết của cha mình. Cô ta tự hỏi làm sao để trả được mối thù này.

Một hôm trong khi Phương Thất Nương đang ở trong nhà, cô ta nghe một số tiếng ồn lạ tai từ một khu rừng tre nhỏ gần nhà. Cô ta nhìn ra ngoài và trông thấy hai con Hạc đang đánh nhau (hay là đây chỉ là một điệu múa tìm bạn đời của loài Hạc như một vài truyền thuyết kể lại?). Phương Thất Nương chú ý đến cách chúng tấn công nhau thật chính xác từng động tác.

Phương Thất Nương đi ra ngoài đến khu rừng tre với một cây gậy tre trên tay và cố gắng xua gậy cho chúng hoảng sợ bỏ đi. Cô ta đã cố gắng tách đôi hai con Hạc ra bằng cây gậy tre. Mỗi lần cô ta xua gậy hay thọc cây tre vào chúng, chúng liền né tránh cú đánh của cô ta, và cuối cùng chúng đã bay đi. Phương Thất Nương đã bị loài Hạc này tấn công và cô ta đã suy tư về chúng rất nhiều. Một truyền thuyết khác nữa cũng y hệt như truyền thuyết này.

Một ngày nọ trong khi Phương Thất Nương đang ở trong nhà ngồi giặt đồ, và cô ta đã trông thấy một con Hạc trên mái nhà của cô ta. Cô ta thắc mắc sợ con Hạc làm hư hại quần áo mà cô ta đang phơi khô trên sào. Vì vậy Phương Thất Nương đã lấy một cây tre và cố gắng xua làm con Hạc sợ để bay đi. Khi cô ta cố gắng đập vào đầu con Hạc, con Hạc bèn né tránh cây gậy và giương đôi cánh đỡ gạt những cú đánh của Phương Thất Nương. Khi Phương Thất Nương cố gắng đánh vào đôi cánh của con Hạc, con Hạc bèn né cú đánh và dùng những móng vuốt làm chệch hướng đòn đánh của cô ta. Khi cô ta cố gắng thọc cây tre vào con Hạc, nó cũng né luôn và đánh trả lại cây tre bằng cái mỏ dài nhọn của nó. Nguyên lý tránh né này của con Hạc đã giúp Phương Thất Nương hiểu ra nguyên lý đúng đắn của sự cứng rắn (cương) và sự mềm dẻo (nhu) trong quyền pháp Thiếu Lâm.

Chẳng bao lâu sau, Phương Thất Nương đã bắt đầu nghiền ngẫm ra được các phương pháp chiến đấu của con Hạc. Sau đó, cô ta luôn đi ra ngoài bờ sông gần nhà để quan sát các con Hạc và nghiên cứu sâu thêm các phương pháp của chúng. Phương Thất Nương đã dùng võ Thiếu Lâm mà cha của cô ta đã dạy cho làm nền tảng, và tích hợp với những động tác thể hiện các phương thức chiến đấu của loài Hạc vào trong Thiếu Lâm quyền. Phương Thất Nương đã tập luyện chuyên cần môn võ mới của cô ta sáng tác trong vòng 3 năm liên tiếp, và trở thành một võ sĩ công phu thượng thặng. Sau khi cô ta giác ngộ ra được chân lý của võ thuật, cô ta đã không trả mối thù giết cha năm xưa nữa. Cô ta đã trở thành người bất chiến bại, và môn võ do Phương Thất Nương sáng tạo đã được phổ truyền xung quanh khu vực tỉnh Phúc Kiến. Môn võ Bạch Hạc của Phương Thất Nương đã có ảnh hưởng nhất định đến các bộ quyền pháp của Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến. Câu chuyện của Phương Thất Nương đã cho chúng ta biết một số nguyên lý quan trọng trong tư tưởng quyền pháp của Bạch Hạc phái.

Các câu truyện truyền thuyết không thể đơn giản tin được với bất kỳ sự chính xác nào, nhưng người ta mong rằng một số câu chuyện truyền kỳ hé mở một ít tia sáng chân lý trong đó. Rõ ràng có một số sự thực có thực trong đó. Vậy thì những sự kiện chính yếu là gì? Trong bài "Võ Công Thiếu Lâm Bạch Hạc phái": trích đoạn Một Cái Nhìn Tổng quan do quyền sư Tiến sĩ Dương Tuấn Mẫn (Yang Jwing-Ming 杨俊敏) – sinh năm 1946 – hiện nay là một võ sư và là chuyên gia nghiên cứu rất nổi tiếng của Trung Quốc về các môn võ thuật Trường quyền của Bắc Thiếu Lâm và Nam quyền của Nam Thiếu Lâm, chúng ta đọc thấy như sau:

"Theo Tài liệu Lưu Trữ Địa Hạt Vịnh Xuân: trang số 24, Chương Các Môn Võ Địa Phương, Bạch Hạc phái được truyền thế cho người họ Trịnh (Zheng 鄭 hay 郑) và họ Lý (Li 李) ở địa hạt Vịnh Xuân bởi sư tổ Phương Thất Nương (Fang Qi-Niang 方七娘), và từ đó môn Bạch Hạc quyền tiếp tục lan tỏa và được công chúng yêu thích tham gia tập luyện ở vùng Đông Nam Trung Hoa, đặc biệt là ở các thành phố thuộc tỉnh Phúc Kiến (Fujian, Fukien 福建) như Phúc Châu (Fuzhou 福州), Vĩnh Xuân (Yongchun 永春) thuộc địa hạt thành phố Toàn Châu (Quanzhou 泉州), Phúc Thanh (Fuqing 福清), Trường Lạc (Changle 长乐), và Phủ Điền (còn dịch là Bồ Điền) (Putian 莆田). Môn Bạch Hạc quyền cũng được truyền đến đảo Đài Loan (Taiwan臺灣) và khu vực Đông Nam Á như Việt Nam.

Tiến sĩ Dương Tuấn Mẫn cũng đề cập đến sự kiện trong tác phẩm này của ông tại Chương Những Nền Tảng Thiết Yếu Của Thiếu Lâm Bạch Hạc Phái. Đây là một tài liệu văn bản lưu trữ và những sự kiện được viết trong đó được đưa lên hàng đầu vượt trên các câu truyện truyền thuyết. Nhưng thậm chí trong đó cũng có những đầu mối liên hệ rõ ràng giữa Ngũ Mai Đại Sư (Ng Mui Dai Si, Wu Mei Da Shi 五梅大師), Nghiêm Vịnh Xuân (Yim Wing Chun 嚴詠春) và Phương Thất Nương (Fang Qi-Niang 方七娘):

Trong số những điều lý thú nhất là môn phái Vịnh Xuân Bạch Hạc quyền (Yǒng Chūn Bái Hè Quán, Wihng ChēUn Baahk Hohk Kyùhn 詠春白鶴拳) được truyền thế qua dòng họ Phương. Hệ thống kỹ pháp chiến đấu của môn Bạch Hạc quyền này có nhiều điểm tương đồng với hệ thống kỹ pháp do Nghiêm Vịnh Xuân truyền lại đang được truyền bá bởi Diệp Vấn (Yip Man 葉問). Cả hai môn phái này đều có các bài tập huấn luyện trên Mộc Nhân Thung (Muk Yan Jong, Wooden Dummy 木人樁) nghĩa là đánh trên tượng người gỗ.

Có một tài liệu bảo mật cho biết có một võ phái phát triển từ tỉnh Phúc Kiến (Trung Hoa) đến hòn đảo Okinawa trong một tác phẩm có tên là mà tên gọi là Võ Bị Chí (Wubeizhi 武备志, tiếng Nhật phát âm là Bubishi). Đây là một văn bản bí mật của Thiếu Lâm Bạch Hạc phái Phúc Kiến. Theo , vào năm 1922 một người đàn ông tên Lâm Đức Thuận (Lin Deshun 林德顺) đến Đài Loan từ thành phố Phúc Châu tỉnh Phúc Kiến và đã giới thiệu một chi lưu Thiếu Lâm Bạch Hạc phái Phúc Kiến gọi là "Thực Hạc" phái. Lâm Đức Thuận có trong tay một quyển quyền phổ nhan đề "Võ công di thư các Đồng Nhân chùa Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến" (the "Shaolin Bronze Man book"). Cuốn sách này có nói đến bức tranh về bức tượng Đồng Nhân (người Đồng) trong tác phẩm Võ Bị Chí mà có nhiều điểm chú ý nổi bật trên đó. Ngày nay gia đình họ Lưu (Liu) ở Đài Loan đã giữ trong tay quyển quyền phổ này. Mặc dù kích thước quyển sách có khác, nội dung bên trong cuốn sách rất giống phiên bản cuốn sách bằng ngôn ngữ thổ dân Okinawa viết về kỹ pháp chiến đấu của Bạch Hạc phái từ tỉnh Phúc Kiến (Trung Hoa) đến hòn đảo Okinawa trong một tác phẩm tên là Võ Bị Chí (Wubeizhi 武备志, tiếng Nhật phát âm là Bubishi), như vậy đây là một phiên bản khác của cuốn sách này.

Phương Vĩnh Xuân (Fang Yong Chun 方永春) và Nghiêm Vịnh Xuân (Yim Wing Chun 嚴詠春)
Có một số câu chuyện truyền thuyết lưu truyền trong dân gian tại miền Nam Trung Hoa rằng môn Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền và Vịnh Xuân quyền có quan hệ mật thiết với nhau do xuất xứ tại huyện thị Vĩnh Xuân thuộc thành phố Phúc Châu trong tỉnh Phúc Kiến. Có thuyết lại cho rằng nguồn gốc của Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền bắt đầu từ một phụ nữ xuất thân là một danh thủ Nam Thiếu Lâm quyền tên là Phương Vĩnh Xuân (Fang Yong Chun 方永春) là vợ của Hồng Hy Quan mà ông này là người sáng lập ra Hồng Gia quyền. Thuyết khác lại cho rằng Vịnh Xuân quyền là do Nghiêm Vịnh Xuân (Yim Wing Chun 嚴詠春) là môn đồ của Ngũ Mai sáng lập ra sau khi cải biến võ Bạch hạc quyền của sư phụ dạy cho, do vậy giữa Vĩnh Xuân Bạch Hạc phái Phúc Kiến và Vịnh Xuân quyền thật ra chỉ là tên gọi khác nhau nhưng cùng là một môn võ xuất xứ từ Ngũ Mai.

Phả hệ Bạch hạc quyền từ Phương Thất Nương

方掌光 (Fang Zhang Guang)	Phương Chưởng Quang

方七娘 (Fang Qi Niang)	Phương Thất Nương

曾四 (Zeng Si)	Tằng Tứ

潘賢 (Pan Xian) 	Phan Hiền

潘堆金 (Pan Dui Jin) 	Phan Đôi Kim

潘賽玉 (Pan Sai Yu) Phan Tái Ngọc, 潘敦池 (Pan Dun Chi) Phan Đôn Trì, 潘大任 (Pan Da Ren) Phan Đại Nhậm

潘深恩 (Pan Shen En) Phan Thâm Ân, 潘月照 (Pan Yue Zhao) Phan Nguyệt Chiếu

潘利秋 (Pan Li Qiu)	Phan Lợi Thu

潘貞團 (Pan Zhen Tuan)	Phan Trinh Đoàn

潘嗣清(Pan Chi Qing) Phan Tự Thanh, 潘世颯 (Pan Shi Sa) Phan Thế Táp, 潘孝德 (Pan Xiao De) Phan Hiếu Đức

Bạch Hạc quyền hay Ngũ Hình quyền Thiếu Lâm Tung Sơn cải biến
Bộ môn võ thuật nổi tiếng nhất tại Cung Vĩnh Xuân (Evergreen Hall) của chùa Thiếu Lâm Tung Sơn vào lúc đó là bộ Ngũ Hình quyền. Thời gian rồi cũng trôi qua mau, con trai của 4 vị Đại tướng nhà Minh được gửi lên chùa Thiếu Lâm Tung Sơn trước kia (Chí Thiện, Bạch Mi, Phùng Đạo Đức, Miêu Hiển) và Ngũ Mai (Lã Tứ Nương) nay đã trở thành võ tăng Thiếu Lâm Tung Sơn thành tài hạ sơn. Họ được giao sứ mạng huấn luyện võ thuật trong hệ thống các vị giáo đầu Thiếu Lâm và phải thề rằng phục hồi lại triều nhà Minh. Vào lúc đó vị Đại Tông Sư Tổng giáo đầu của chùa Nam Thiếu Lâm ở Phúc Kiến viên tịch. 5 người đã trở thành những Đại Sư Trưởng của Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến và trở thành "Ngũ Tổ của Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến" ("Five Elders of Fukien Nan Shaolin").

Họ (Chí Thiện, Bạch Mi, Miêu Hiển, Phùng Đạo Đức, và Ngũ Mai) đã phân tích tình thế của họ rất cẩn thận. Họ cần phải đáp ứng kế hoạch lật đổ triều Mãn Thanh. Các hệ thống chiến đấu được dạy tại chùa Nam Thiếu Lâm lúc đó dựa trên nền tảng của Ngũ Hình quyền. Các bộ Ngũ Hình quyền này yêu cầu các võ tăng phải luyện hàng chục năm và nắm vững (làm chủ được các kỹ pháp) các đường quyền rắc rối dài quá đỗi, mất thời gian luyện tập công phu từ 10 đến 20 năm.

Có rất nhiều kỹ thuật tàn khốc, nhiều kỹ thuật trong số đó hoàn toàn khác biệt nhau, và một vài kỹ pháp trong đó không hữu dụng lắm, bởi vì những kỹ thuật này không hiệu quả và hiệu suất lắm. Các Đại Tông Sư đã nhận thấy rằng phương pháp luyện công phu như vậy không thích hợp và không thể chấp nhận được trong việc phát triển nhanh chóng sức công phá có hiệu quả và hiệu suất thật cao.

Một phương pháp huấn luyện mới thích hợp với những nhu cầu của các nghĩa quân lúc đó thật thiết yếu. Ở miền Nam Trung Hoa, địa hình cũng khác, và có nhu cầu cần cho chiến thuật cận chiến (đánh trong không gian hẹp). Vì vậy các nghĩa quân cần một phương pháp chiến đấu hiệu năng hơn và khai thác những điểm yếu kém các bộ môn võ thuật chiến đấu của kẻ thù. Những gì các nghĩa quân cần là một phương pháp mới tiến bộ hơn những kỹ pháp trước đây. Như chúng tôi đã chứng minh, phương pháp đã từng được sử dụng trước đây là các sư phụ võ tăng Thiếu Lâm đã cố gắng mô phỏng một cách chính xác các hình thái cử động của các loài vật mà chúng đã làm để tạo ra các bộ quyền. Điểm chú trọng khác biệt trong hệ thống quyền pháp mới do 5 vị Đại Sư phát triển là dựa chính ngay trên các cơ năng sinh học của chính cơ thể con người.

Có nhiều cách phát âm tên của Bạch Hạc phái qua nhiều phương ngữ Trung Hoa khác nhau: Bạch Hạc quyền (Pai Hao Q’uan, Peh Ho Kuen), Bạch Hạc (Peh Hok, Bak Hok, Pak Hok), Bạch Hạc quyền (Bai He Q’uan) và Hạc quyền (He Q’uan). Bạch Hạc quyền cũng được biết dưới một tên khá phổ biến Ngũ Tổ quyền (the Southern Five Elder Style hoặc the Five Ancestors Fist Style hay Wu Zu Q’uan), và Vịnh Xuân Phái (the Yong Chun Style) được phát âm theo tiếng Quảng Đông (Cantonese) là Wing Chun thường được dịch sang tiếng Việt là Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền (Yong Chun Bai He quan, Wing Chun Bak Hok Kuen).

Để hiểu rõ nguồn gốc khởi nguyên của Bạch Hạc phái, chúng ta phải hiểu các thời kỳ giai đoạn cách mạng khởi nghĩa ở Trung Hoa, như vậy chúng ta mới có một cái nhìn tổng thể ở đây. Bạch Hạc phái có lẽ khởi nguyên được hình thành đúng vào lúc xảy ra vụ hỏa thiêu chùa Nam Thiếu Lâm ở thành phố Toàn Châu thuộc tỉnh Phúc Kiến vào năm 1763 tức năm Càn Long thứ 28, hoặc là trước hay sau thời điểm này một chút. Sau đó Bạch Hạc phái trở nên một bộ quyền Thiếu Lâm nổi tiếng. Nói cách khác, theo cách căn bản thì Thiếu Lâm Ngũ Hình quyền đã phát triển thành Bạch Hạc phái. Bạch Hạc phái vẫn còn duy trì bộ Ngũ Hình quyền và đã hoàn chỉnh bộ quyền thuật này sâu sắc hơn.

Hạc Quyền là tên gọi chung cho 5 phái Hạc quyền của một loại quyền pháp mô phỏng theo thần thái và bộ hình của loài Hạc. 5 phái Hạc quyền này là Tung Hạc quyền (Zong Hequan 縱鶴拳 hay 宗鶴拳, the Jumping Crane Boxing), Phi Hạc quyền (Fei Hequan飞鶴拳, the Flying Crane Boxing), Minh Hạc quyền (Ming Hequan 鳴鶴拳 hay 鸣鶴拳, the Crying Crane Boxing), Túc Hạc quyền (Su Hequan 宿鶴拳, the Sleeping Crane Boxing) và Thực Hạc quyền (Shi Hequan 食鶴拳, the Eating Crane Boxing), mà tất cả các phái Hạc quyền trên có lịch sử đã ngót 300 năm nay rồi. 5 phái Hạc quyền này hình thành riêng biệt vào gần cuối thời nhà Thanh. Tất cả năm phái Hạc quyền trên được mọi người theo học có xuất xứ ở miền Nam Trung Hoa.

Đối lập lại với Bạch Hạc phái, mà Bạch Hạc phái đã trở thành dòng Thiếu Lâm quyền chính tông, cũng có nhiều bộ quyền khác của Thiếu Lâm cũng từ võ Thiếu Lâm mà nổi lên khắp nơi, do có một số môn đồ đã rời khu vực xung quanh chùa Nam Thiếu Lâm trong thời kỳ cách mạng khởi nghĩa ở Trung Hoa. Một số võ phái trong những nhánh Thiếu Lâm quyền phân lưu đã trở nên rất nổi tiếng như Hồng gia (Hung Ga), Thái Lý Phật gia quyền (Choy Li Fut Ga Kuen), và Vịnh Xuân phái (Wing Chun Style) mà dòng Vịnh Xuân này chủ yếu là nhánh phân lưu của Đại Tông Sư Diệp Vấn, tức là sư phụ của Lý Tiểu Long (Bruce Lee).

Hầu hết những môn đồ của Bạch Hạc phái trong suốt thời kỳ cách mạng khởi nghĩa chống nhà Thanh là những nghĩa quân. Một số người tin rằng những người sáng tạo Bạch Hạc phái đã chọn cái tên Vĩnh Xuân có nghĩa là ‘’mùa xuân vĩnh cửu’’ do nhiều lý do:
Đó là tên của một ngôi làng và một địa hạt gần chùa Nam Thiếu Lâm ở tỉnh Phúc Kiến, và ngôi làng đó hiển nhiên là có quan hệ với võ thuật của chùa Nam Thiếu Lâm. Những nhà sư hiển nhiên đặt tên cho võ đường cũng cùng tên như ngôi làng là cung Vĩnh Xuân trong chùa Nam Thiếu Lâm là nơi các nhà sư luyện tập võ nghệ.
Tên của chùa Thiếu Lâm có nghĩa là "khu rừng nhỏ", và những cây thông trong khu rừng quanh chùa thì "luôn xuân trẻ" ("Vĩnh Xuân"). Vì vậy tên này là một cách để giấu đi nguồn gốc của võ phái, nhưng vẫn biểu đạt được ý nghĩa biểu trưng là "võ Thiếu Lâm".
Những nghĩa quân hay dùng những câu "mật quyết" và những cụm từ như "Phản Thanh Phục Minh!". Một số người tin rằng tên Vịnh Xuân (hay Vĩnh Xuân – Yong Chun) là một phần trong cụm từ có ý nghĩa khởi nghĩa cách mạng: "Hãy luôn nói Khẩu quyết. Không bao giờ quên đất nước của người Hán, mùa Xuân sẽ mãi luôn trở lại". Mùa Xuân, trong trường hợp này, chính là đề cập đến khoảng thời gian nhà Minh còn thống trị Trung Hoa hàm ý rằng mãi mãi tôn thờ nhà Minh vì đó là nền chủ quyền chính trị của dân tộc Hán.

Do những sự cải cách mới này, đã có sự phân tách rạch ròi giữa các bộ môn võ thuật của Bắc Thiếu Lâm và Nam Thiếu Lâm.

Bắc Thiếu Lâm vẫn giữ những chiêu thức kỹ pháp và các bộ quyền nguyên thủy, và Nam Thiếu Lâm chấp nhận những bộ quyền hiệu quả và cách tân hợp lý. Khi đề cập Bắc Thiếu Lâm, điều này không có ý nói Thiếu Lâm Tung Sơn ở Hà Nam mà tất cả các môn đồ của Thiếu Lâm ở miền Bắc thuộc tỉnh Sơn Đông và Hà Bắc (Trung Quốc) bên ngoài chùa Thiếu Lâm Tung Sơn ở Hà Nam (Trung Quốc).

Lý do để phân biệt là vì Thiếu Lâm Tung Sơn Hà Nam luôn luôn giữ liên lạc rất gần với Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến, và luôn có một sự trao đổi thường xuyên giữa hai ngôi chùa này. Vì vậy chùa Thiếu Lâm Tung Sơn Hà Nam đã bổ sung những kỹ pháp và các bộ quyền mới của Nam Thiếu Lâm. Những bộ quyền pháp mới này được biết dưới cái tên có một đặc điểm chung là "Nam quyền" ("Nan Q'uan" or Southern Fist) mà nó không có gì khác biệt với kỹ pháp nền tảng của Bạch Hạc phái.

Nhiều vị Đại Tông Sư Thiếu Lâm quyền được người ta gọi các môn võ của họ với chính phong cách riêng hay tên riêng của họ. Ví dụ như, Phùng Đạo Đức đã sáng tạo ra Bạch Hổ phái. Ngũ Mai được cho là sư tổ sáng tạo ra Ngũ Mai phái. Cũng thật thú vị khi ghi nhận rằng những môn đồ ngày nay của Vịnh Xuân Bạch Hạc phái xem Ngũ Mai phái là môn võ anh chị em với Bạch Hạc phái.

Nhiều người cho rằng Vịnh Xuân phái xuất xứ từ Ngũ Mai. Nhiều người khác cho rằng Vịnh Xuân phái bắt nguồn trực tiếp từ Bạch Hạc phái. Nhiều người qui cho rằng nguồn gốc của Chu gia Nam Thiếu Lâm Đường Lang của Chu Á Nam (Chow Áh Nàam 周亞南) cũng có nguồn gốc chung từ phả hệ Bạch Hạc phái, vì các đường quyền căn bản của Chu gia Đường Lang hiển nhiên cho thấy có một mối liên hệ rất gần với Ngũ Mai.

Phương pháp chiến đấu của Bạch Hạc phái dựa trên ngũ hành, tạo thành Kim hình thủ, Mộc hình thủ, Thủy hình thủ, Hỏa hình thủ và Thổ hình thủ. Triết lý tấn công - phòng thủ dựa trên tám nguyên tắc: Thôn (呑/túm vào), thổ (吐/nhả ra), phù (浮/nổi), trầm (沈/chìm), cương (剛/cứng), nhu (柔/mềm), động (動), tĩnh (静).

Các lưu phái Bạch Hạc của Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến
Theo tác phẩm Nam Quyền Toàn Thư của quyền sư Trương Tuấn Mẫn, dịch giả Thiên Tường, Nhà Xuất Bản Mũi Cà Mau, năm 2001 thì Bạch Hạc phái Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến có 5 lưu phái:

Tung Hạc quyền
Tung Hạc quyền (Zong Hequan 縱鶴拳 hay 宗鶴拳, the Jumping Crane Boxing) mô phỏng động tác con Hạc đang chuyển mình sắp sửa cất cánh bay lên (Hạc đang nhảy nhót), môn quyền này do Phương Thế Bồi (Fang Shi Pei 方世培) người Phúc Thanh (Fuqing 福清) – tỉnh Phúc Kiến (Fujian 福建), khổ luyện võ công tại Thiên Trúc tự (Tianzhu Temple 天竺寺) ở Trà Sơn (Cha-shan 茶山). Một lần thấy con Hạc đậu trên ngọn cây cổ thụ cất tiếng hót mà cây rung, nhân đó giác ngộ ra cái khí của chim Hạc là "ha khí" (articulation energy) lại thấy con tôm búng dưới nước, ngộ ra lực đàn hồi trong thân pháp. Lại lấy hình trạng con chó bị rơi xuống nước, ngộ ra kình trong sự rung lắc. Về sau Phương Thế Bồi đem những điều ngộ được, sở đắc về khí – kình - lực dung hợp vào quyền lý, quyền pháp, gọi môn quyền này là Thiếu Lâm Tùng Hạc quyền. Loại quyền này yêu cầu vận động theo hình tròn, lỏng thân, mềm tay, đòn ra duỗi thẳng, dùng lực toàn thân, kình phát rung bật, đàn hồi. Bài quyền tiêu biểu có: Triều Thân Tam Giác Quyền, Nhị Thập Tứ Chiêu Pháp, …
Có 5 truyền nhân nổi tiếng của Tung Hạc quyền được gọi là Ngũ Hổ Tung Hạc quyền Phúc Kiến, 5 người đó là:
1.Phương Vĩnh Hoa (Fang Yonghua 方永華)

2.Đường Y Hạc (Tang Yihe 唐依鶴)

3.Lâm Khổng Bồi (Lin Kongpei 林孔培)

4.Sái Đạo Điềm (Cai Daotian 蔡道恬)

5.Vương Lăng (Wang Ling 王陵)

Các bộ quyền của Tung Hạc quyền bao gồm:
1.Phân Tam Chiến (Fensanzhan 分三战)

2.Tứ Môn (Simen 四门)

3.Tam Điểm (Sandian 三点)

4.Ngũ Mai Hoa (Wu meihua 五梅花)

5.Hạc Sí (Hechi 鹤翅)

6.Ngũ Bộ (Wubu 五步)

7.Hồ Điệp Xuyên Hoa (Hudie Chuanhua 蝴蝶穿花)

8.Tẩu Mã Tam Giác (Zouma sanjiao 走馬三角)

Phi Hạc quyền
Phi Hạc quyền (Fei Hequan 飞鶴拳, the Flying Crane Boxing) mô phỏng động tác con Hạc đang nghiêng mình bay lượn. Tương truyền Phi Hạc quyền khởi nguyên từ Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền (Yong Chun Bai Hequan) do Trịnh Tập (Zheng Ji 郑集) là học trò của Trịnh Lễ (Zheng Lǐ 鄭禮 hay 郑礼) môn đồ sáng giá nhất của Phương Thất Nương. Phi Hạc quyền cũng vận động theo hình tròn, lỏng thân, mềm tay, nhưng nhấn mạnh các động tác thủ chưởng (lòng bàn tay) khi phát kình. Trước khi phát kình thường hay buông lỏng và rung lắc thân hình phối hợp với eo lưng và mã bộ để xuất kình. Trịnh Lễ là quyền sư rất nổi tiếng ở Thanh Châu (Qingzhou 青州) về phía tây thành phố Duy Phường (Weifang 潍坊) thuộc tỉnh Sơn Đông (Shandong 山东 hay 山東), và Phúc Thanh (Fuqing 福清) – tỉnh Phúc Kiến (Fujian 福建).
Các bộ quyền của Phi Hạc quyền bao gồm:
1.Tam Chiến (San Zhan 三战)

2.Tứ Môn (Si Men 四门)

3.Bát Bộ (Ba Bu 八步)

4.Nhị Thập Bát Tú (Er Shi Ba Xiu 二十八宿)

5.Mai Hoa Trang (Mei Hua Zhuang 梅花桩)

Minh Hạc quyền
Minh Hạc quyền (Ming Hequan 鳴鶴拳 hay 鸣鶴拳, the Crying Crane Boxing) mô phỏng động tác con Hạc đang gáy (đang hót), môn quyền này bắt nguồn từ Vĩnh Xuân Bạch Hạc quyền (Yong Chun Bai Hequan 永春白鹤拳) do Lâm Thế Hàm (Lin Shixian 林世咸) và đệ tử là Tạ Sùng Tường (Xie Chong-Xiang 谢崇祥 1852 - 1930) ở Trường Lạc (Changle 长乐) – tỉnh Phúc Kiến (Fujian 福建) sáng chế trên cơ sở Bạch Hạc phái vào cuối đời nhà Thanh. Về sau Tạ Sùng Tường trở thành nhất đại tông sư của Phúc Kiến Minh Hạc quyền. Môn quyền này yêu cầu xuất tiễn có lực, chụp bắt mau lẹ. Bài quyền tiêu biểu có: Trung Khuôn quyền, Nhị Thập Bát Tú quyền. Lâm cũng đã truyền thụ Bạch Hạc quyền cho Phan Tự Bát (Pan Yuba 潘屿八) ở thành phố Phúc Châu (Fuzhou 福州) – tỉnh Phúc Kiến (Fujian 福建). Tương truyền rằng Lâm Thế Hàm dạy Bạch Hạc quyền cho Phan Tự Bát, Phan Tự Bát truyền lại cho Tạ Sùng Tường.

Túc Hạc quyền
Túc Hạc quyền (Su Hequan 宿鶴拳, the Sleeping Crane Boxing) mô phỏng động tác con Hạc đang đứng nghỉ (ngủ). Truyền từ cuối đời Thanh, do hòa thượng Giác Thanh (Jue Qing 角青) ở chùa Thạch Môn (Shimen Temple 石門寺) – Liên Giang (Liánjiāng 連江; 连江) – tỉnh Phúc Kiến (Fujian 福建) sáng lập. Sau đồ đệ là Lâm Truyền Võ (Lin Chuan-Wu 林传武) ở Thành Môn (Chengmen 城門) truyền thụ ra ngoài. Lâm Truyền Võ học 5 năm, khi luỵện thành về mở trường dạy ở Phúc Châu, Tam Bảo, Du Hãng. Môn quyền này khi luyện giống con Hạc đang đứng ngủ, nhưng không phải ngủ, ý để dụ địch, thoát ẩn mau lẹ, thủ pháp nhanh như chớp; Bộ pháp vững vàng. Bài quyền tiêu biểu có: Thất Bộ Liên Hoa quyền, Hạc Trảo Triển Uy quyền, đối luyện 34 chiêu, …

Thực Hạc quyền
Thực Hạc quyền (Shi Hequan 食鶴拳, the Eating Crane Boxing) mô phỏng động tác con Hạc đang ăn. Ra đời vào cuối đời Thanh, do Gia Bồ Sư (Yé Bó Shī 爺蒲師 hay 爺蒲师) ở Mân Thanh truyền cho Phương Thủy Quan (Fang Shuiguan 方水官) ở Bắc Lĩnh Hạ, thành phố Phúc Châu (Fuzhou 福州) – tỉnh Phúc Kiến (Fujian 福建). Phương Thủy Quan lại truyền cho Diệp Thiệu Đào (Ye Shao-Tao 叶少桃) ở huyện Thương Sơn (Changshan xian 常山县), Phúc Châu; Diệp Thiệu Đào khổ luyện trong nhiều năm, thực chiến nhiều nơi và truyền dạy cho nhiều đệ tử, và trở thành Thực Hạc quyền Nhất đại tông sư. Môn quyền này chú trọng thủ hình, lấy trảo, chưởng, chỉ, câu và đơn châu quyền làm chủ; bộ pháp thường dùng là: "Tam Điểm Ngũ Mai Hoa". Mã bộ vững chắc, eo hông xoay như bánh xe.
Các bộ quyền của Thực Hạc quyền bao gồm:
1.Tự Môn Liên Hoa quyền (Si Men Lianhua quan寺門蓮花拳)

2.Bạch Hạc Tứ Môn Liên Hoa quyền (Bai He Si Men Lianhua quan 白鶴四門蓮花拳)

3.Liên Hoa (Lianhua 蓮花), Giác Chiến quyền (Jiao Zhan quan角戰拳)

4.Tam Chiến quyền (San Zhan quan 三戰拳)

5.Đối Chùy Hóa Đại Giác quyền (Dui Chui Hua Da Jiao quan 對槌化大角拳)

6.Kim Hình Lục Đẩu Thủ quyền (Jin Xing Liu Dou Shou quan 金形六斗手拳)

7.Thất Hạc Triều Tùng quyền (Qi He Chao Song quan 七鶴朝松拳)

8.Bạch Hạc Song Long Thảng Châu quyền (Bai He Shuang Long Qiang Zhu quan 白鶴雙龍搶珠拳)

9.Bạch Hạc Hỏa Luân Thủ Hóa Thân quyền (Bai He Huo Lun Shou Hua Shen quan 白鶴火輪手化身拳)

10.Bạch Hạc Dực Hạ Xuyên Châm Hóa Thượng Giác quyền (Bai He Yi Xia Chuan Zhen Hua Shang Jiao quan 白鶴翼下穿針化上角拳)

11.Bạch Hạc Tẩy Thân Hí Thủy quyền (Bai He Xi Shen Xi Shui quan 白鶴洗身戲水拳)

12.Bạch Hạc Song Phượng Triều Mẫu Đan quyền (Bai He Shuang Feng Chao Mu Dan quan 白鶴雙鳳朝牡丹拳)

13.Bạch Hạc Xung Thiên quyền (Bai He Chong Tian quan 白鶴沖天拳)

14.Bạch Hạc Bá Vương Đỉnh quyền (Bai He Ba Wang Ding quan 白鶴霸王鼎拳)

15.Bạch Hạc Kích Đầu Song Chủy Thủ quyền (Bai He Ji Tou Shuang Chui Shou quan 白鶴擊頭雙捶手拳)

16.Bạch Hạc Hồ Điệp Song Phi quyền (Bai He Hu Die Shuang Fei quan 白鶴蝴蝶雙飛拳)

17.Bạch Hạc Cổn Địa Long Thủ quyền (Bai He Gun Di Long Shou quan 白鶴滾地龍手拳)

18.Bạch Hạc Nhất Điều Long quyền (Bai He Yi Tiao Long quan 白鶴一條龍拳)

19.Bạch Hạc Bát Thủy Cầu Ngư (Bai He Po Shui Qiu yu 白鶴潑水求魚)

20.Bạch Hạc Hóa La Hán Phản Giác quyền (Bai He Hua Luohan Fan Jiao quan 白鶴化羅漢反角拳)

21.Thất Nương Toái Bộ quyền (Qi Niang Sui Bu quan 七娘碎步拳)

22.Thất Nương Chấn Thân Hạc quyền (Qi Niang Zhen Shen He quan 七娘震身鶴拳)

Bạch Hạc quyền có ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển của một số môn võ khác như Karate (Go-ju Ryu), Ý quyền (Trung Quốc), Không Thủ Đạo Bạch Hạc phái (Hakutsuru Karate) thuộc hệ Thủ Lý Thủ (Shuri-Te) trên đảo Okinawa của Đại sư Hohan Soken (cháu nội của Đại sư Matsumura) người nổi tiếng với kỷ lục thả miếng ván trên mặt nước và thi triển Katas, v.v...

Tham khảo

- Lịch sử Vĩnh Xuân Bạch Hạc phái Nam Thiếu Lâm Phúc Kiến và Trường phái Không Thủ Đạo Bạch Hạc phái (Hakutsuru Karate) - bản tiếng Anh
 Nam Quyền Toàn Thư - tác giả quyền sư Trương Tuấn Mẫn, dịch giả Thiên Tường, nhà xuất bản Cà Mau năm 2001
- Danh sách võ phái Trung Hoa - bản tiếng Anh

Xem thêm
Chùa Thiếu Lâm
Các ngôi chùa Thiếu Lâm tại Trung Quốc
Bạch Mi quyền
Vịnh Xuân quyền
Hồng Gia quyền
Ngũ Mai
Phương Thế Ngọc
Bạch Mi đạo nhân
Thiếu Lâm quyền
Trường quyền
Nam quyền

Võ thuật Trung Hoa


title: Maassenia distincta

text:
Maassenia distincta là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Madagascar.
Nó giống với Maassania heydeni heydeni nhưng rìa cánh ngoài khác.

Chú thích

Tham khảo

Maassenia


title: Nữ hoàng Du lịch Quốc tế 2008

text:
Nữ hoàng Du lịch Quốc tế 2008 là cuộc thi Nữ hoàng Du lịch Quốc tế lần thứ 5 được tổ chức tại thành phố Trịnh Châu, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc. Cuộc thi có tổng cộng 113 thí sinh tham gia. Đêm chung kết của cuộc thi diễn ra vào ngày 10 tháng 4 năm 2008 với chiến thắng thuộc về người đẹp Silvia Cornejo Cerna, đến từ Peru. Cô được Olga Zarubina, Nữ hoàng Du lịch Quốc tế 2007 đến từ Nga trao vương miện.

Xếp hạng

Các danh hiệu cao nhất

Các giải thưởng phụ

Nữ hoàng Du lịch các châu lục

Các thí sinh dự thi

Các quốc gia

 - Ervida Mezini
 Luisa Patricia Agostinho Manuel
 - Lusine Beglaryan
 - Nabhilach Gianella Julieta Maria de Palm
 - Amanda Louise Duval
 - Jasmin Christine Wagner
 - Lala Eyvazova
 - Camille Maria Kenny
 - Natalie Olivia Griffith
 - Olesya Makeeva
 - Melissa Cardaci
 - Katherine David Céspedes
 - Alma Mulalic
 - Kelly Pedrita Giacomoni
 - Petya Dandanova
 - Sahar Biniaz
 - Marie Ann Salas Gorboi
 - Tong He
 - Maria Amalia Matamoros Solis
 - Jelena Jovanovic
 - Gwendalyn Crowder Cabrera
 - Tihaisa Marisela de Palm
 - Dora Anastasiou
 - Michaela Wronova
 - Tine Pohl
 - Lorena Valerio Batista
 - Maria Veronica Ochoa Crespo
 - Hoda Kaiser
 - Mayra Elena Munoz Jovel
 - Jessica Rose Edwards Monroy
 - Raili Kala
 - Kidan Gebreegziabher Tesfahun
 - Sheryl Narayan
 - Kirki Kaura
 - Lea Koenig
 - Ana Khutsishvili
 - Nana Yaa Adadewa Addo
 - Georgia Apostolelli
 - Christa La Saunta Simmons
 - Suany Villafranca
 - Ildikó Bóna
 - Emma Lovisa Fjeldsted
 - Devyani Chandrakant Mandavgane
 - Hannie Cyntia Dewi Tan
 - Victoria Janine Revans
 - Tali Barzman
 - Stefania Colazzo
 - Sharon Shamila Persaud
 - Akemi Fukumura
 - Viktoriya Kostenevich
 - Sellah Nyabika Bogonko
 - Kim Ji Yon
 - Klodiana Dermishi
 - Altynai Ismankulova

 - Lasma Sarkane
 - Telena J’garmonu Cassell
 - Radvile Gaile Bautronyte
 - Candy Zimmer
 - Dragana Chuprina
 - Hui May Suen
 - Jennifer Busuttil
 - Clara Estarque
 - Marie Anne Olivia Carey
 - Ana Maria Gonzalez
 - Morgane Stephanie Marie-Aline Valade
 - Dasa Zivkovic
 - Heema Shrestha
 - Kimberly Cox
 - Kimberley Mary Powell
 - Tatiana Valeria Pilarte Arcia
 - Veta Shanandore Viliua
 - Jennifer Anne Curran
 - Linn Soreng Andersen
 - Kathia Yarineth Real Quiros
 - Emilce Rossana Gomez Cabral
 - Silvia Vanessa Cornejo Cerna
 - Krystle Ann Dizon
 - Milena Lutrzykowska
 - Cassandra Carin Castro Holland
 - Katissia Omera Christhy Kouta
 - Delia Monica Duca
 - Marina Perepelitsina
 - Karine Rusaro Utamuliza
 - Amanda Thurlow
 - Sophie Pouye Seleh
 - Zorana Tasovac
 - Cheryl Desiree Chan
 - Elena Vybornova
 - Faith Landers
 - Nonzwakazi Palesa Dlamini
 - Joanna Maria Andersson
 - Hung Tzu Wei
 - Dariya Tonkova
 - Jamilla Juma Munisi
 - Pichamon Keawthong
 - Kimberly Cox
 - Miriam Silongo He Ngaue
 - Ria Esther Nelson
 - Hurriyet Ozkilit
 - Vera Maksimova
 - Faith Byanjeru
 - Vlada Yevsyeyeva
 - Claudia Rossina Vanrell Escalante
 - Anastasia Ivanova
 - Maria Lourdes Caldera Mendez
 - Chung Thục Quyên
 - Chimfwembe Pecivia Mulenga
 - Avril Kundai Mhembere

Các vùng lãnh thổ
Bali - Ida Ayu Pradnya Laksmi Devi
Borneo - Sylvianna Phua Lai Yee
Fernando de Noronha - Catiane Menezes Silva
Hawaii - Amanda Renee Delgado
Siberia - Svetlana Besklubova

Thông tin thêm
 Cuộc thi có một số thí sinh đến từ các "vùng du lịch đặc biệt". Đó là 5 thí sinh Bali, Borneo, Fernando de Noronha, Hawaii và Siberia.
 Hai đại diện của Mỹ và Nam Phi rút khỏi cuộc thi.
 Chung Thục Quyên (Việt Nam) tiếp tục đại diện đất nước mình tham dự Hoa hậu Siêu quốc gia 2009 và đã lọt vào Top 15 cùng hai giải phụ Trang phục truyền thống đẹp nhất, Hoa hậu bình chọn qua mạng.
 Akemi Fukumura, Á hoàng 4 từng tham dự Hoa hậu Trái Đất 2008 được tổ chức ở Philippines.

Tham khảo

2008
Năm 2008


title: Saint-Michel-le-Cloucq

text:
Saint-Michel-le-Cloucq là một xã ở tỉnh Vendée trong vùng Pays de la Loire, Pháp. Xã này có diện tích 17,69 kilômét vuông, dân số năm 2006 là 1224 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 78 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Site internet de la mairie de Saint-Michel-le-Cloucq
 Saint-Michel-le-Cloucq trên trang mạng Viện địa lý quốc gia

Saint-Michel-le-Cloucq


title: Mishima

text:
Mishima (tiếng Nhật: 三島市, đọc là Mi-xi-ma) là một thành phố thuộc tỉnh Shizuoka của Nhật Bản.

 thành phố, trong đó có diện tích 62,02 kilômét vuông (23,95 sq mi), có dân số ước tính trong tháng 12 năm 2016 của 109.872, cho mật độ dân số 1.772 người mỗi km2.

Lịch sử

Mishima là một thị trấn cổ, được phát triển xung quanh . Dưới thời cai trị của chế độ Ritsuryo được thành lập ở thời kỳ Nara, Mishima được làm thủ đô của tỉnh Izu. Đây cũng là địa điểm của Kokubun-ji cho tỉnh Izu. Vào thời Edo, Mishima thịnh vượng từ vị trí của nó trên xa lộ Tōkaidō nối Edo với Kyoto, và Mishima-shuku là một trong 53 trạm bưu điện trên con đường đó. Khu vực này là lãnh thổ của tenryō cai trị bởi một daikan được bổ nhiệm trực tiếp bởi chế độ quân phiệt Tokugawa. Sau khi Minh Trị duy tân, Mishima trở thành một phần của tỉnh Nirayama ngắn năm 1868. Sự sáp nhập này với thời kỳ Ashigara ngắn ngủi vào năm 1871 và trở thành một phần của tỉnh Shizuoka từ ngày 18 tháng 4 năm 1876. Trong suốt cuộc cải cách địa chính năm 1889, Khu vực này được tổ chức lại thành Thị trấn Mishimi trong huyện Kimisawa. Năm 1892, Hoàng tử Komatsu Akihito thành lập một biệt thự tại Mishima. Các khu vườn của nó, Rakujūen, là một điểm thu hút khách du lịch nổi tiếng ở Mishima cho đến ngày nay. Năm 1896, huyện Kimisawa đã trở thành một phần của Quận Tagata, Shizuoka. Mishima nhận được chuyến tàu đầu tiên vào năm 1898 khi người tiền nhiệm của tuyến Izuhakone thành lập nhà ga Shimo-Togari. Tuyến đường ray Sunzu bắt đầu hoạt động từ năm 1906. Tuy nhiên, vận may của Mishima chỉ hồi phục mạnh mẽ sau khi đường hầm Tanna Tunnel hoàn thành vào năm 1934, nối liền thị trấn với tuyến đường sắt chính Tōkaidō giữa Tokyo và Shizuoka. Mishima đã phát triển nhanh chóng sau đó, sáp nhập với làng Kitakami láng giềng vào năm 1935 và làng Watada vào năm 1941. Thị xã Mishima đã được nâng lên thành thành phố vào ngày 29 tháng 4 năm 1941. Nó đã trở thành một điểm dừng trên đảo Tōkaidō Shinkansen từ năm 1969, dẫn đến sự gia tăng dân số do tuyến đường ray này giúp người ta dễ dàng đi làm việc ở Tokyo.

Thư viện ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Shizuoka


title: Lemurella

text:
Lemurella là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan


title: Full House

text:
Full House có thể là:
Ngôi nhà hạnh phúc: bộ phim Hàn Quốc
Full House: chương trình truyền hình hài Hoa Kỳ


title: Bigotilia

text:
Bigotilia là một chi bướm đêm thuộc họ Pterophoridae.

Các loài
Bigotilia centralis (Bigot, 1964)
Bigotilia montana Gibeaux, 1994

Chú thích

Tham khảo

Platyptiliini