title: Thiếp Mộc Nhi

text:
Thiếp Mộc Nhi ( Timūr, tiếng Sát Hợp Đài: , , chữ Hán: 帖木兒; 8 tháng 4 năm 1336— 18 tháng 2 năm 1405), còn được biết đến trong sử sách với tên gọi Tamerlane ( Timūr(-e) Lang), là hoàng đế, chính trị gia, nhà quân sự kiệt xuất người Đột Quyết – Mông Cổ và là người sáng lập ra Đế quốc Timurid ở Ba Tư và Trung Á. Là một trong những người chưa thua một trận chiến nào trong suốt cuộc đời, ông được nhiều người coi là một trong những nhà lãnh đạo và chiến lược gia quân sự vĩ đại nhất trong lịch sử. Thiếp Mộc Nhi cũng được coi là người bảo trợ lớn cho nghệ thuật và kiến trúc, khi ông tiếp xúc với các trí thức như Ibn Khaldun và Hafiz-i Abru và triều đại của ông đã bắt đầu thời kỳ Phục hưng Timurid.

Được sinh ra trong liên minh Ba Lỗ ở vùng Transoxiana, Thiếp Mộc Nhi giành lấy quyền kiểm soát ở miền tây Hãn quốc Sát Hợp Đài vào năm 1370. Từ cơ sở này, ông đã ra sức bành trướng, xâm lược nhiều nơi ở Tây, Nam và Trung Á, vùng Kavkaz và miền nam nước Nga, và ông đã trở thành vị vua Hồi giáo hùng mạnh nhất sau khi đánh bại quân đội nhà Mamluk của Ai Cập và Syria, chinh phạt đế quốc Ottoman và làm suy yếu Vương triều Hồi giáo Delhi. Từ những cuộc chinh phạt này, ông đã thành lập nên Đế quốc Timurid. Ông đã cai trị một đế quốc mà ngày nay trải dài từ Nam Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Iraq, Kuwait và Iran, xuyên qua Trung Á bao gồm một phần của Kazakhstan, Afghanistan, Azerbaijan, Gruzia, Turkmenistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan, Pakistan, Ấn Độ, và thậm chí vươn đến Kashgar ở Trung Quốc. Bắc Iraq vẫn còn nằm dưới quyền của người Assyria Kitô giáo cho đến khi bị Thiếp Mộc Nhi phá hủy.

Thiếp Mộc Nhi được xem như là một trong những nhà chinh phạt du mục lớn cuối cùng ở thảo nguyên Á-Âu. Quân đội đa sắc tộc của ông đã gieo rắt nỗi sợ hãi trên khắp châu Á, châu Phi và châu Âu bằng các cuộc bành trướng quân sự đẫm máu trên diện rộng. Các học giả ước tính rằng các chiến dịch quân sự của Thiếp Mộc Nhi đã gây ra cái chết của 17 triệu người, chiếm khoảng 5% dân số thế giới vào thời điểm đó. Trong số tất cả các khu vực mà ông ta chinh phục, Khwarazm phải hứng chịu nhiều nhất từ các cuộc thảo phạt, vì người dân ở đó đã nổi dậy nhiều lần để chống lại sự cai trị của ông.

Là người có dòng dõi Đột Quyết – Mông Cổ, Timur chịu thấm nhuần trong văn hóa Ba Tư.
Ông đã khao khát phục hưng lại Đế quốc Mông Cổ, thế nhưng trận chiến ác liệt nhất của ông là chiến dịch quân sự trước hãn quốc Kim Trướng của Mông Cổ, một cuộc xung đột không thể tránh khỏi sau chiến dịch trước đó của ông nhằm tiêu diệt Tokhtamysh. Ông tự cho mình là một ghazi (chiến binh thần của đạo Hồi), nhưng các trận đánh lớn nhất của ông lại là trước các quốc gia Hồi giáo khác.

Là một người có niềm đam mê với nghệ thuật và kiến trúc, ông đã bảo trợ cho những lĩnh vực này khi thu dụng những nghệ nhân và thợ thủ công có tài, để xây dựng và trang trí những công trình thảo mộc hoành tráng ở quê nhà. Tuy nhiên, ông cũng cướp đoạt, giết chóc, thảm sát và phá hủy các trung tâm học thuật vĩ đại của các quốc gia đối địch trong các cuộc chinh phạt của mình. Điều này khiến hình tượng của ông trở thành một đề tài gây tranh cãi ở một số quốc gia như Ấn Độ, Tây Á và Iran, và ông đặc biệt bị ghê ghét ở các xứ này. Tuy nhiên, nhiều người Trung Á lại dành cho ông một sự ngưỡng mộ, nhiều người đã đặt tên con cái của mình theo tên ông còn văn học Ba Tư gọi ông là "Teymour, kẻ chinh phục Thế giới" ().

Tiểu sử

Phả hệ

Thông qua cha mình, Timur tự nhận mình là hậu duệ của Tumanay Khan, tổ tiên dòng dõi nam mà ông có chung với dòng dõi phả hệ của Thành Cát Tư Hãn - một người cũng là nhà chinh phục Mông Cổ, đã tiến hành Tây tiến sau khi đã thành lập nên Đế quốc Mông Cổ. Chắt của Tumanay là Qarachar Noyan, bộ tướng của hoàng đế, người sau này đã hỗ trợ con trai sau này của Sát Hợp Đài trong việc cai trị Transoxiana.  Mặc dù không có nhiều đề cập đến Qarachar trong các ghi chép thế kỷ 13 và 14, các nguồn sau này của Timurid đã nhấn mạnh rất nhiều đến vai trò của ông trong lịch sử sơ khai của Đế chế Mông Cổ. Những sử sách này cũng ghi rằng Thành Cát Tư Hãn sau này đã thiết lập "mối quan hệ phụ tử và huyết tộc" bằng cách gả con gái của Sát Hợp Đài cho Qarachar. Thông qua nguồn gốc được cho là của mình từ cuộc hôn nhân này, Timur tuyên bố có quan hệ họ hàng với Sát Hợp Đài.

Nguồn gốc của mẹ Timur, khả đôn Tekina, ít rõ ràng hơn. Zafarnama chỉ nói tên của bà ấy mà không đưa ra bất kỳ thông tin nào liên quan đến lý lịch của bà. Viết vào năm 1403, Jean, Tổng Giám mục của Sultaniyya tuyên bố rằng bà có xuất thân thấp hèn. Mu'izz al-Ansab, được viết nhiều thập kỷ sau đó, nói rằng bà ấy có quan hệ họ hàng với bộ tộc Yasa'uri, có vùng đất giáp với Barlas. Ibn Khaldun kể lại rằng chính Timur đã mô tả cho ông nguồn gốc của mẹ mình từ anh hùng Ba Tư huyền thoại Manuchehr. Ibn Arabshah cho rằng bà là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn. Sách của Timur thế kỷ 18 xác định bà là con gái của 'Sadr al-Sharia', được cho là ám chỉ học giả Hanafi Ubayd Allah al-Mahbubi của Bukhara.

Phả hệ giả mạo ghi trên bia mộ của ông đã mang xuất thân của ông về với Ali, cũng như sự hiện diện của những người Shiite trong quân đội của ông, khiến cho một số nhà quan sát và học giả gọi ông là một người theo Shia. Tuy nhiên, người cố vấn tôn giáo chính thức của ông là học giả Hanafite tên gọi là Abd alJabbar Khwarazmi. Có bằng chứng cho thấy ông đã chuyển qua Nusayri dưới sự ảnh hưởng của Sayyed Barakah, một lãnh đạo Nusayri từ người thầy thông thái của ông, Balkh. Ông cũng đã cho xây một trong những tòa nhà đẹp nhất của ông tại mộ của Ahmed Yesevi, một vị thánh Sufi Đột Quyết có ảnh hưởng, người đã có nhiều hoạt động truyền bá Hồi giáo Sunni trong các nhóm dân du mục.

Thời thơ ấu
Timur được sinh ra gần Kesh (thành phố Shahr-e Sabz, Uzbekistan ngày nay) thuộc lãnh thổ của hãn quốc Sát Hợp Đài, cách Samarkand 80 km về phía nam, trong khu vực Transoxiana lịch sử. Tên Temur của ông có nghĩa là "Sắt" trong tiếng Sát Hợp Đài, tiếng mẹ đẻ của ông ta. Theo ý kiển của John Joseph Saunders, Timur vốn là một người đã Ba Tư hoá chứ không phải là dân du mục. Ông là hậu duệ của Thiết Mộc Chân tức là Thành Cát Tư Hãn, nhánh của dòng Sát Hợp Đài. Timur là ông nội của quốc vương Timurid, nhà thiên văn học và toán học Ulugh Beg, người trị vì Trung Á từ năm 1411 đến năm 1449, và là ông cố của Babur (1483–1530), người sáng lập ra Đế quốc Mughal, đế chế sau đó cai trị gần như toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ.

Các sử sách về triều đại Timurid sau đó cho rằng Timur sinh ngày 8 tháng 4 năm 1336, nhưng hầu hết các nguồn từ cuộc đời của ông đều đưa ra tuổi phù hợp với ngày sinh vào cuối thập niên 1320. Manz nghi ngờ năm 1336 được thiết kế để gắn Timur với di sản của Abu Sa'id Bahadur Khan, người cai trị cuối cùng của hãn quốc Kim Trướng và là hậu duệ của Hulagu Khan, người đã chết vào năm đó.

Cha của ông, Taraghay, là tù trưởng bộ lạc Ba Lỗ, một bộ lạc du mục nói tiếng Đột Quyết bộ lạc có xuất xứ Mông Cổ có gốc gác từ người chỉ huy Mông Cổ Qarachar Barlas. Taraghay là chắt trai của Qarachar Noyon và, nổi bật trong các thành viên thị tộc bạn bè của mình là người đầu tiên chuyển sang Hồi giáo, Taraghay có thể đã kế thừa hưởng được thứ vị cao trong quân đội do thừa kế; giống như cha mình là Burkul. Tuy nhiên, nhà sử học Beatrice Forbes Manz tin rằng Timur có thể sau này đã đánh giá thấp vị trí xã hội của cha mình, để làm cho những thành công của chính mình trở nên đáng chú ý hơn. Người này cho rằng mặc dù không được cho là có quyền lực đặc biệt, nhưng Taraghai rất giàu có và có ảnh hưởng. Điều này được thể hiện qua việc Timur trở về quê hương của mình sau cái chết của cha vào năm 1360, cho thấy mối quan tâm về gia sản của ông. Ý nghĩa xã hội của Taraghai được Arabshah ám chỉ, người đã mô tả ông như một ông trùm trong triều đình của Amir Husayn Qara'unas. Thêm vào đó, cha của Amir vĩ đại Hamid Kereyid Moghulistan được cho là bạn của Taraghai.

Trong thời thơ ấu của mình, Timur và một nhóm bạn của ông thường đột kích các lữ khách du mục để ăn cắp hàng hóa của họ, đặc biệt là động vật như cừu, ngựa và gia súc. Vào khoảng năm 1363, người ta tin rằng Timur đã cố gắng đánh cắp một con cừu từ một người chăn cừu nhưng bị bị bắn bởi hai mũi tên, một mũi tên vào chân phải và một mũi tên khác vào tay phải, nơi ông bị mất hai ngón tay. Cả hai vết thương đều khiến ông tàn tật suốt đời. Một số người tin rằng Timur bị thương tật khi làm lính đánh thuê cho hãn quốc Sistan ở Khorasan, nơi ngày nay là Dashti Margo ở tây nam Afghanistan. Những chấn thương thể xác của Timur đã khiến người châu Âu gọi ông  là Timur the Lame và Tamerlane.

Cha Taraghay của ông dù là người có gia thế, lại ưa thích cuộc sống ẩn dật và nghiên cứu. Taraghay cuối cùng đã ẩn dật ở một tu viện Hồi giáo, nói với con trai mình rằng "thế giới là một cái bình xinh đẹp đầy rẫy những con bọ cạp." Nhờ tầm nhìn của người cha, nền tảng giáo dục ban đầu của Timur đã đạt tới mức mà đến tuổi 20, ông không những đã tinh thông các hoạt động ngoài trời mà còn là một người có học thức cũng như thuộc lòng kinh Qur'an. Như cha của mình, Timur là một người theo Hồi giáo và chịu ảnh hưởng của dòng Sufi.

Lãnh đạo quân sự

Ông bắt đầu sự nghiệp quân sự vĩ đại của mình sau khi khởi sự thành công ở vùng Transoxania (hiện nay là Uzbekistan) thông qua các chiến dịch quân sự.

Vào khoảng năm 1360, Timur trở nên nổi tiếng với tư cách là một nhà lãnh đạo quân sự có quân chủ yếu là những người thuộc bộ lạc Turk trong khu vực. Ông đã tham gia vào các chiến dịch ở Transoxiana với khả hãn của hãn quốc Sát Hợp Đài. Đồng minh với bản thân cả về nguyên nhân lẫn mối liên hệ gia đình với Qazaghan, kẻ truất ngôi và kẻ hủy diệt Volga Bulgaria, ông xâm lược Khorasan bằng hàng nghìn kỵ binh. Đây là cuộc viễn chinh quân sự thứ hai mà ông dẫn đầu, và thành công của nó đã dẫn đến các hoạt động tiếp theo, trong số đó là việc khuất phục Khwarezm và Urgench.

Sau khi Qazaghan bị sát hại, các tranh chấp nảy sinh giữa nhiều người tranh chấp quyền lực chủ quyền. Tughlugh Timur của Kashgar, khả hãn của Đông hãn quốc Sát Hợp Đài, một hậu duệ khác của Thành Cát Tư hãn, xâm lược, làm gián đoạn cuộc đấu đá nội bộ này. Timur được cử đi đàm phán với kẻ xâm lược nhưng thay vào đó lại tham gia cùng với hắn và được thưởng vùng đất Transoxania. Vào khoảng thời gian này, cha ông qua đời và Timur cũng trở thành thủ lĩnh của Ba Lỗ. Tughlugh sau đó đã cố gắng đưa con trai mình Ilyas Khoja qua Transoxania, nhưng Timur đã đẩy lùi cuộc xâm lược này với một lực lượng nhỏ hơn.

Nâng cao quyền lực

Chính trong thời kỳ này, Timur đã giảm quyền lực của các khả hãn Sát Hợp Đài xuống vị trí bù nhìn trong khi ông cai trị nhân danh họ. Cũng trong thời gian này, Timur và anh rể Amir Husayn, những người trước đây là đồng bọn đào tẩu và lang thang, đã trở thành đối thủ và chống lại nhau. Mối quan hệ giữa họ trở nên căng thẳng sau khi Husayn từ bỏ nỗ lực thực hiện mệnh lệnh của Timur để kết liễu Ilya Khoja (cựu thống đốc của Mawarannah) gần Tashkent.

Timur có được những người ủng hộ ở Balkh, bao gồm các thương gia, đồng bào, giáo sĩ Hồi giáo, tầng lớp quý tộc và công nhân nông nghiệp, vì lòng tốt của ông trong việc chia sẻ đồ đạc của mình với họ. Điều này trái ngược với hành vi của Husayn, người đã xa lánh những tầng lớp này, lấy đi nhiều tài sản của họ thông qua luật thuế nặng của ông ta và tiêu tiền thuế một cách ích kỷ để xây dựng các công trình phức tạp. Khoảng năm 1370, Husayn đầu hàng Timur và sau đó bị ám sát, cho phép Timur được chính thức tuyên bố có chủ quyền tại Balkh. Ông kết hôn với vợ của Husayn là Saray Mulk Khanum, hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn, cho phép ông trở thành người cai trị đế quốc của bộ tộc Sát Hợp Đài.

Hợp pháp hóa quy tắc của Timur
Di sản Turk-Mông Cổ của Timur mang lại cơ hội và thách thức khi ông tìm cách thống trị Đế chế Mông Cổ và thế giới Hồi giáo. Theo truyền thống của người Mông Cổ, Timur không thể xưng tước hiệu hãn hay cai trị Đế quốc Mông Cổ vì ông không phải là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn. Do đó, Timur đã thiết lập một con rối là khả hãn của hãn quốc Sát Hợp Đài, Suyurghatmish, làm người cai trị danh nghĩa của Balkh khi hắn giả vờ đóng vai trò là "người bảo vệ thành viên của dòng Bột Nhi Chỉ Cân, tức con trai cả của Thành Cát Tư Hãn, Truật Xích". Thay vào đó, Timur sử dụng danh hiệu Amir có nghĩa là tướng quân, và hành động dưới danh nghĩa của người cai trị Sát Hợp Đài ở Transoxania. Để củng cố vị trí này, Timur đã tuyên bố tước hiệu Guregen (con rể hoàng gia) khi kết hôn với Saray Mulk Khanum, một công chúa thuộc dòng dõi Bột Nhi Chỉ Cân.

Đối với danh hiệu hãn, Timur tương tự không thể tuyên bố danh hiệu tối cao của thế giới Hồi giáo, Khalifah, bởi vì "chức vụ chỉ giới hạn ở Quraysh, bộ tộc của Nhà tiên tri Muhammad". Do đó, Timur đã phản ứng với thách thức bằng cách tạo ra một huyền thoại và hình ảnh về bản thân ông như một "sức mạnh cá nhân siêu nhiên" do Chúa ban cho. Mặt khác, ông được mô tả là hậu duệ tinh thần của Ali, do đó được mang dòng dõi của cả Thành Cát Tư Hãn và Quraysh.

Giai đoạn bành trướng

Timur đã trải qua 35 năm tiếp theo trong nhiều cuộc chiến tranh và chinh phục. Ông không chỉ củng cố quyền cai trị của mình ở quê nhà bằng cách khuất phục những kẻ đối lập của mình, mà còn tìm cách mở rộng lãnh thổ bằng cách xâm phạm đất đai của các cường quốc bên ngoài. Các cuộc chinh phục của ông ở phía tây và tây bắc đã đưa ông đến các vùng đất gần Biển Caspi và đến bờ sông Ural và sông Volga. Các cuộc chinh phạt ở phía nam và tây nam bao gồm hầu hết các tỉnh ở Ba Tư, bao gồm Baghdad, Karbala và Bắc Iraq.

Một trong những đối thủ đáng gờm nhất của Timur là một người cai trị Mông Cổ khác, hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn tên là Tokhtamysh. Sau khi tị nạn trong triều đình của Timur, Tokhtamysh trở thành người cai trị cả phía đông Kipchak và hãn quốc Kim Trướng. Sau khi gia nhập, ông đã tranh cãi với Timur về việc sở hữu Khwarizm và Azerbaijan. Tuy nhiên, Timur vẫn ủng hộ ông ta chống lại Đại công quốc Moskva và vào năm 1382 Tokhtamysh đã xâm chiếm quyền thống trị của người Muscovite và thiêu cháy Moskva.

Giáo hội Chính thống giáo Nga nói rằng sau đó, vào năm 1395, Timur, khi đến biên giới của Công quốc Ryazan, đã chiếm Yelets và bắt đầu tiến về phía Moskva. Đại hoàng tử Vasili I của Nga đi cùng một đội quân đến Kolomna và dừng lại bên bờ sông Oka. Các giáo sĩ đã mang biểu tượng Đức Mẹ Vladimir nổi tiếng từ Vladimir đến Moskva. Dọc đường mọi người quỳ gối cầu nguyện: "Lạy Mẹ Thiên Chúa, xin cứu lấy đất nước Nga!" Đột nhiên, quân đội của Timur rút lui. Để tưởng nhớ sự giải cứu kỳ diệu này giúp nước Nga thoát khỏi họa xâm lăng của Timur vào ngày 26 tháng 8, lễ kỷ niệm toàn Nga nhằm tôn vinh Cuộc gặp gỡ Biểu tượng Vladimir của Thánh Mẫu Thiên Chúa đã được thành lập.

Chinh phục Ba Tư

Với lòng trung thành với các nhà cai trị khác trong khu vực, ông đã trải qua 10 năm tiếp theo để giành lãnh thổ, hỗ trợ Kim Trướng hãn quốc trong cuộc chiến chống Nga và đánh bại nhiều quân đội lớn. Nhưng đó chỉ là sự khởi đầu của những nỗ lực của ông, và năm 1383, Thiếp Mộc Nhi bắt đầu loạt chinh phục Ba Tư của mình, thách thức nhiều triều đại đối địch trong nỗ lực bảo vệ đế quốc của ông và mở rộng lãnh thổ của ông.

Sau cái chết của Abu Sa'id, người cai trị hãn quốc Y Nhi, vào năm 1335, có một khoảng trống quyền lực ở Ba Tư. Cuối cùng, Ba Tư rơi vào nội loạn, phân ra thành các nước Muzaffarid, Kartid, Eretnid, Chobanid, Injuid, Jalayirid và Sarbadar. Năm 1383, Timur bắt đầu cuộc chinh phục quân sự kéo dài của mình đối với Ba Tư, mặc dù ông đã cai trị phần lớn Khorasan của Ba Tư vào năm 1381, sau khi Khwaja Mas'ud, của nước Sarbadar đầu hàng. Timur bắt đầu chiến dịch Ba Tư của mình với Herat, kinh đô của Kartid. Khi Herat không đầu hàng, ông đã biến thành phố thành đống đổ nát và tàn sát hầu hết người dân ở đó; nó vẫn còn trong đống đổ nát cho đến khi Shah Rukh ra lệnh tái thiết. Sau đó Timur cử một vị Tướng quân đi đánh chiếm lực lượng nổi loạn ở Kandahar. Với việc chiếm được Herat, vương quốc Kartid đầu hàng và trở thành chư hầu của Timur; nó sau đó đã bị thôn tính hoàn toàn chưa đầy một thập kỷ sau đó vào năm 1389 bởi Miran Shah, con trai của Timur.

Sau đó Timur tiến về phía tây để đánh chiếm dãy núi Zagros, đi qua Mazandaran. Trong chuyến chinh phục qua phía bắc Ba Tư, ông đã chiếm được thị trấn Tehran lúc bấy giờ, thị trấn này đã chủ trương đầu hàng và do đó được đối xử nhân từ. Ông đã bao vây Soltaniyeh vào năm 1384. Người dân ở Khorasan nổi dậy một năm sau đó, vì vậy Timur đã tiêu diệt Isfizar, và các tù nhân thiêu sống trên tường. Năm tiếp theo, vương quốc Sistan, dưới triều đại Mihrabanid, bị tàn phá và kinh đô của nó tại Zaranj bị phá hủy. Timur sau đó quay trở lại kinh đô Samarkand của mình, nơi ông bắt đầu lập kế hoạch cho chiến dịch Gruzia và cuộc xâm lược Kim Trướng của mình. Năm 1386, Timur đi qua Mazandaran khi cố gắng chiếm Zagros. Ông đi đến gần thành phố Soltaniyeh, nơi ông đã chiếm được trước đó nhưng thay vào đó quay về phía bắc và chiếm được Tabriz với ít sự kháng cự, cùng với Maragha. Ông ta ra lệnh đánh thuế nặng người dân, giao quyền thu thuế cho Adil Aqa, người cũng được trao quyền kiểm soát Soltaniyeh. Adil sau đó bị xử tử vì Timur nghi ngờ ông ta tham nhũng.

Sau đó Timur chuyển hướng lên phía bắc để bắt đầu các chiến dịch chinh phục Gruzia và Kim Trướng, tạm dừng cuộc xâm lược toàn diện vào Ba Tư. Sau khi chiếm đa số miền Đông Ba Tư và đánh bại khả hãn Kim Trướng, Tokhtamysh, Thiếp Mộc Nhi và quân đội của ông đã chiếm đóng Moskva trong một năm. Tuy nhiên, trong thời gian ông vắng mặt ở Ba Tư, các cuộc nổi loạn lớn đã nổ ra để giành lại sự thống trị trong khu vực, nhưng tất cả đều bị quân đội của Thiếp Mộc Nhi đàn áp thẳng tay. Khi trở về, ông thấy các tướng lĩnh của mình đã làm rất tốt trong việc bảo vệ các thành phố và vùng đất mà ông đã chinh phục được ở Ba Tư. Mặc dù còn nhiều người nổi dậy, và con trai của ông, Miran Shah, người có thể đã nhiếp chính khi ông vắng mặt ở Ba Tư, bị buộc phải thôn tính các quốc gia chư hầu nổi loạn, tài sản của ông vẫn còn. Vì vậy, ông tiến hành đánh chiếm phần còn lại của Ba Tư, cụ thể là hai thành phố lớn phía nam Isfahan và Shiraz. Khi ông cùng quân đội của mình đến Isfahan vào năm 1387, chính quyền thành phố ngay lập tức đầu hàng; ông đối xử với họ với lòng thương xót tương đối như ông vẫn thường làm với các thành phố chủ động đầu hàng (không giống như Herat). Tuy nhiên, sau khi chính quyền Isfahan nổi dậy chống lại chính sách thuế của Timur bằng cách giết những người thu thuế và một số binh lính của Timur, ông đã ra lệnh thảm sát nhân dân của thành phố; số người chết được ước tính là từ 100.000 đến 200.000 người. Một nhân chứng tận mắt đếm được hơn 28 tòa tháp được xây dựng với khoảng 1.500 thủ cấp mỗi tháp. Điều này được mô tả là "việc sử dụng khủng bố có hệ thống chống lại các thị trấn... một yếu tố không thể thiếu trong yếu tố chiến lược của Tamerlane", mà ông ta coi là ngăn chặn đổ máu bằng cách ngăn cản sự kháng cự. Các cuộc tàn sát của ông là có chọn lọc và ông dung tha những người có tài năng về nghệ thuật và giáo dục. Điều này sau đó sẽ ảnh hưởng đến người chinh phục Ba Tư vĩ đại tiếp theo: Nader Shah.

Sau đó Timur bắt đầu một chiến dịch kéo dài 5 năm về phía tây vào năm 1392, tấn công người Kurd ở Ba Tư. Năm 1393, Shiraz bị chiếm đóng sau khi đầu hàng, và Muzaffarid trở thành nước chư hầu của Timur, mặc dù hoàng tử Shah Mansur sau đó nổi dậy nhưng bị đánh bại, và Muzafarid bị thôn tính hoàn toàn. Ngay sau khi Gruzia bị tàn phá đến nỗi Kim Trướng không thể sử dụng nó để đe dọa miền bắc Iran. Cùng năm đó, Timur bất ngờ chiếm được Baghdad vào tháng 8 bằng cách hành quân đến đó chỉ trong tám ngày từ Shiraz. Sultan Ahmad Jalayir chạy trốn đến Syria, nơi Mamluk Sultan Barquq bảo vệ ông và giết các sứ giả được phái đến của Timur. Timur để hoàng tử Sarbadar Khwaja Mas'ud cai quản Baghdad, nhưng ông đã phải bỏ chạy khi Ahmad Jalayir trở lại. Ahmad không được tôn trọng nhưng đã nhận được một số trợ giúp nguy hiểm từ Qara Yusuf của Qara Qoyunlu; ông bỏ trốn một lần nữa vào năm 1399 khi Timur đem quân đến tái chiếm Baghdad, lần này là đến đế quốc Ottoman.

Chiến tranh với Tokhtamysh
Trong khi đó, Tokhtamysh, nay là khả hãn của hãn quốc Kim Trướng, đã quay lưng lại với người bảo trợ của mình và vào năm 1385, xâm lược Azerbaijan. Phản ứng không thể tránh khỏi của Timur dẫn đến cuộc chiến Tokhtamysh – Timur. Trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, Timur đã giành được một chiến thắng trong trận sông Kondurcha. Sau trận chiến, Tokhtamysh và một số quân của ông được phép trốn thoát. Sau thất bại đầu tiên của Tokhtamysh, Timur xâm lược Muscovy ở phía bắc của Tokhtamysh. Quân đội của Timur đốt cháy Ryazan và tiến về Moskva. Tuy nhiên quân của ông phải rút đi trước khi đến sông Oka bởi chiến dịch đổi mới của Tokhtamysh ở phía nam.

Trong giai đoạn đầu của cuộc xung đột với Tokhtamysh, Timur đã dẫn đầu một đội quân hơn 100.000 người tiến hơn 700 dặm về phía bắc vào thảo nguyên. Sau đó ông tiến về phía tây khoảng 1.000 dặm tiến trong một mặt trận hơn 10 dặm rộng. Trong cuộc tiến công này, quân đội của Timur đã tiến đủ xa về phía bắc để ở trong một vùng có những ngày hè rất dài khiến binh lính Hồi giáo của ông phàn nàn về việc phải duy trì một lịch trình cầu nguyện dài. Sau đó, quân đội của Tokhtamysh tiến vào bờ đông sông Volga ở vùng Orenburg và bị tiêu diệt trong trận sông Kondurcha, năm 1391.

Trong giai đoạn thứ hai của cuộc xung đột, Timur đã đi một con đường khác để đánh Tokhtamysh bằng cách xâm lược vương quốc Tokhtamysh qua vùng Kavkaz. Năm 1395, Timur đánh bại Tokhtamysh trong trận sông Terek, kết thúc cuộc đấu tranh giữa hai vị vua. Tokhtamysh không thể khôi phục lại quyền lực và uy tín của mình, và ông đã bị giết khoảng một thập kỷ sau đó tại khu vực Tyumen ngày nay. Trong suốt các chiến dịch của Timur, quân đội của ông đã phá hủy Sarai, kinh đô của Kim Trướng, và Astrakhan, sau đó làm gián đoạn Con đường Tơ lụa của quốc gia này. Hãn quốc Kim Trướng không còn nắm giữ quyền lực sau trận thua Timur.

Ismaili
Vào tháng 5 năm 1393, quân đội của Timur xâm lược Anjudan, làm tê liệt làng Ismaili ở đây chỉ một năm sau cuộc tấn công của ông vào một làng Ismaili khác ở Mazandaran. Ngôi làng đã được chuẩn bị cho cuộc tấn công, bằng chứng là pháo đài và hệ thống đường hầm của nó được gia cố. Không nản lòng, binh lính của Timur tràn vào các đường hầm bằng cách băng qua một con kênh trên đó. Người ta vẫn chưa hiểu rõ lý do Timur tấn công ngôi làng này. Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng những thuyết phục về tôn giáo và coi ông như một người thực thi thánh ý có thể đã góp phần thúc đẩy ông. Nhà sử học Ba Tư Khwandamir giải thích rằng sự hiện diện của người Ismaili ngày càng trở nên mạnh mẽ hơn về mặt chính trị ở Iraq thuộc Ba Tư. Một nhóm người dân địa phương trong khu vực không hài lòng với điều này và Khwandamir cho rằng những người dân địa phương này đã tập hợp và khiếu nại với Timur, và điều đó có lẽ đã kích động cuộc tấn công của ông vào làng Ismaili ở Anjudan lúc đó.

Chiến dịch Ấn Độ

Biết được lãnh thổ Samarkand của mình đang được các lực lượng quân đội của ông xử lý, Thiếp Mộc Nhi đã quyết định tấn công Ấn Độ, nơi ông tin rằng các Hồi vương ở đây quá khoan dung đối với các tín đồ Hindu của họ. Năm 1398, Timur xâm lược miền bắc Ấn Độ, tấn công Vương quốc Hồi giáo Delhi do Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq của triều đại Tughlaq cai trị. Sau khi đem quân vượt qua sông Indus vào ngày 30 tháng 9 năm 1398, ông cho quân cướp phá Tulamba và tàn sát cư dân ở đó. Sau đó, quân đội của ông tiến lên và chiếm được Multan vào tháng 10. Cuộc xâm lược của ông ta không được ủng hộ vì hầu hết giới quý tộc Ấn Độ đều đầu hàng mà không giao tranh, tuy nhiên ông ta đã vấp phải sự kháng cự từ quân đội thống nhất của Rajputs và người Hồi giáo tại Bhatner dưới sự chỉ huy của Rao Dul Chand, Rao ban đầu phản đối Timur nhưng khi phải chịu áp lực từ Timur, ông ấy đã cân nhắc đầu hàng. Ông bị anh trai nhốt bên ngoài bức tường Bhatner và sau đó bị giết bởi Timur. Quân đồn trú của Bhatner sau đó đã chiến đấu và bị tàn sát đến người cuối cùng. Bhatner bị cướp phá và thiêu rụi.

Trong khi hành quân tới Delhi, Timur đã bị phản đối bởi giai cấp nông dân Jat, những người thường cướp bóc các đoàn lữ hành và sau đó chạy trốn vào rừng. Timur trong cơn giận dữ đã ra lệnh giết 2.000 người Jat và nhiều người khác bị bắt. Nhưng Vương quốc Hồi giáo ở Delhi đã không làm gì để ngăn cản bước tiến của ông.

Chiếm đóng Delhi (1398)

Trận chiến diễn ra vào ngày 17 tháng 12 năm 1398. Sultan Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq và quân đội của Mallu Iqbal có những con voi chiến được bọc áo giáp bằng các vòng kim loại và chất độc trên ngà của chúng. Do nhóm quân người Tatar của Timur sợ voi, Timur ra lệnh đào một chiến hào trước vị trí của chúng. Sau đó, Timur chất lên những con lạc đà của mình nhiều gỗ và cỏ khô nhất có thể. Khi voi chiến lao tới, Timur đốt cỏ khô và dùng gậy sắt thúc lạc đà, khiến chúng lao vào voi, hú lên vì đau đớn. Timur hiểu rằng voi rất dễ hoảng sợ khi thấy cảnh này. Đối mặt với cảnh tượng kỳ lạ của những con lạc đà lao thẳng về phía mình với ngọn lửa từ lưng, những con voi sợ hãi quay lại và giẫm lên quân của Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq. Timur tận dụng sự rối đoạn sau đó của quân đội Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq, đã giành một chiến thắng dễ dàng. Nasir-ud-Din Mahmud Shah Tughluq chạy trốn với tàn quân của mình. Delhi bị chiếm đóng và bỏ lại trong đống đổ nát. Trước trận chiến giành Delhi, Timur đã hành quyết 100.000 người bị bắt.

Việc chiếm được Vương quốc Hồi giáo Delhi là một trong những chiến thắng vĩ đại nhất của Timur, vì vào thời điểm đó, Delhi là một trong những thành phố giàu có nhất thế giới. Sau khi Delhi thất thủ trước quân đội của Timur, các cuộc nổi dậy của người dân chống lại đế quốc Timurid bắt đầu xảy ra, dẫn đến một cuộc tàn sát đẫm máu trả đũa trong các bức tường thành. Sau ba ngày người dân nổi dậy ở Delhi, người ta nói rằng thành phố ngập tràn những thi thể đang phân hủy của dân thường với thủ cấp của họ được dựng lên như những công trình kiến trúc và những thi thể bị lính của Timur để lại làm thức ăn cho chim. Cuộc xâm lược và phá hủy Delhi của Timur tiếp tục gây ra sự hỗn loạn cho Ấn Độ, và thành phố không thể phục hồi sau mất mát to lớn mà nó phải gánh chịu trong gần một thế kỷ.

Timur diễu hành quân đội của mình vào Delhi, nơi ông chiếm phần lớn thành phố, một sự kiện có thể gây ra sự phẫn nộ lớn đối với người dân Ấn Độ. Kết quả của cuộc chinh phục này, ông đã rời khỏi Delhi với một phần lớn thành phố bị hư hỏng, sử dụng 90 con voi bắt được ở Ấn Độ để mang kho báu và đá từ mỏ đá cho kế hoạch xây dựng nhà thờ Hồi giáo Bibi-Khanym ở Samarkand.

Chiến dịch Levant

Trước khi kết thúc năm 1399, Timur bắt đầu chiến tranh với Bayezid I, quốc vương của Đế quốc Ottoman, và vua nhà Mamluk của Ai Cập Nasir-ad-Din Faraj vì tội xâm phạm lãnh thổ. Bayezid bắt đầu sáp nhập lãnh thổ của những người Turkmen và những người cai trị Hồi giáo ở Anatolia. Do Timur tuyên bố chủ quyền đối với các nhà cai trị Turkoman, họ đã ẩn náu sau lưng ông.

Năm 1400, Timur xâm lược Armenia và Gruzia. Trong số những người sống sót, hơn 60.000 người dân địa phương bị bắt làm nô lệ, và nhiều quận bị tiêu diệt.

Sau đó, Timur chuyển sự chú ý sang Syria, cướp phá Aleppo và Damascus năm 1401. Cư dân của thành phố đã bị tàn sát, ngoại trừ các nghệ nhân, những người bị đem đến Samarkand để lao dịch. Timur cho rằng việc Umayyad Muawiyah I giết đại thần Hasan ibn Ali bởi và việc Yazid I giết Hussein ibn Ali là lý do khiến ông quyết định tàn sát cư dân Damascus.

Timur xâm lược Baghdad vào tháng 6 năm 1401. Sau khi chiếm được thành phố, 20.000 công dân ở đây đã bị thảm sát, và tất cả các tòa nhà và di tích quan trọng của thành phố bị phá hủy. Timur ra lệnh rằng mỗi người lính phải trở về với ít nhất hai đầu người bị chặt để cho ông ta thấy. Khi họ hết người để giết, nhiều chiến binh đã giết những tù nhân bị bắt trước đó trong chiến dịch, và khi họ hết tù nhân để giết, nhiều người đã dùng đến cách chặt đầu vợ của mình.

Xâm lược Anatolia
Trong khi đó, hàng năm trời của những lá thư xúc phạm đã trôi qua giữa Timur và Bayezid I. Cả hai nhà cầm quyền đều lăng mạ nhau theo cách riêng của họ trong khi Timur thích làm suy yếu vị thế của Bayezid như một người cai trị và hạ thấp tầm quan trọng của những thành công quân sự của ông.

Đây là đoạn trích từ một trong những bức thư của Timur gửi cho vua Ottoman:

"Tin ta đi, ngươi chỉ là một con kiến tồi: đừng tìm cách chiến đấu với những con voi vì chúng sẽ đè bẹp ngươi dưới chân chúng. Liệu một hoàng tử nhỏ bé như ngươi có cạnh tranh với chúng ta không? Nhưng những kẻ thống trị (braggadocio) của ngươi không phải là phi thường; vì một người Turcoman không bao giờ phán xét. Nếu ngươi không tuân theo lời khuyên của chúng ta, ngươi sẽ phải hối hận ".

Cuối cùng, Timur xâm lược Anatolia và đánh bại Bayezid trong trận Ankara vào ngày 20 tháng 7 năm 1402. Bayezid bị bắt trong trận chiến và sau đó chết trong cảnh bị giam cầm, mở đầu cho cuộc nội chiến ở Ottoman kéo dài 12 năm. Động lực đã nêu của Timur để tấn công Bayezid và Đế quốc Ottoman là khôi phục quyền lực của nhà Seljuk. Timur coi nhà Seljuk là những chính thể cai trị hợp pháp của Anatolia vì họ đã được ban quyền cai trị bởi những người chinh phục Mông Cổ, một lần nữa minh họa sự quan tâm của Timur với tính hợp pháp của dòng dõi Thành Cát Tư hãn.

Timur đã bao vây và chiếm thành phố Smyrna, một thành trì của các Hiệp sĩ Cứu tế, do đó ông tự gọi mình là ghazi hay "Chiến binh của đạo Hồi". Một cuộc chặt đầu thảm sát hàng loạt dân chúng đã được thực hiện tại Smyrna bởi những người lính của Timur.

Timur đã rất tức giận với Cộng hòa Genova và Cộng hòa Venezia, khi tàu của họ giải cứu quân Ottoman đến Thracia an toàn. Như Lord Kinross đã báo cáo trong Các thế kỷ Ottoman, người Ý thích kẻ thù mà họ có thể xử lý hơn kẻ thù mà họ không thể.

Trong khi Timur xâm lược Anatolia, Qara Yusuf đã tấn công Baghdad và chiếm được nó vào năm 1402. Timur trở về Ba Tư từ Anatolia và gửi cháu trai của mình là Abu Bakr ibn Miran Shah đem quân tái chiếm Baghdad. Timur sau đó đã dành một thời gian ở Ardabil, nơi ông cho Ali Safavi, thủ lĩnh của Safaviyya, một số tù nhân. Sau đó, ông hành quân đến Khorasan và sau đó đến Samarkhand, nơi ông đã dành chín tháng để ăn mừng, nghỉ ngơi và chuẩn bị cho chiến dịch Đông tiến xâm lược Mông Cổ và Trung Quốc.

Quan hệ với châu Âu

Timur đã có nhiều trao đổi ngoại giao và thư từ với các quốc gia châu Âu khác nhau, đặc biệt là Tây Ban Nha và Pháp. Mối quan hệ giữa triều đình Henry III của Castile và triều đình của Timur đóng một phần quan trọng trong chính sách ngoại giao của Castilie thời Trung Cổ. Năm 1402, thời điểm diễn ra Trận Ankara, hai sứ giả Tây Ban Nha đã ở cùng Timur: Pelayo de Sotomayor và Fernando de Palazuelos. Sau đó, Timur đã gửi đến triều đình của Vương quốc León và Castile một sứ giả đến từ Sát Hợp Đài tên là Hajji Muhammad al-Qazi cùng với thư và quà.

Đổi lại, Henry III của Castile đã gửi một sứ giả nổi tiếng đến triều đình của Timur ở Samarkand vào năm 1403–06, do Ruy González de Clavijo dẫn đầu, cùng với hai sứ giả khác, Alfonso Paez và Gomez de Salazar. Khi trở về, Timur khẳng định rằng ông coi vua của Castile "như con ruột của mình".

Theo Clavijo, sự đối xử tốt của Timur đối với sứ giả Tây Ban Nha trái ngược với thái độ coi thường của ông ấy đối với các sứ giả của "lãnh chúa Cathay" (tức Vĩnh Lạc đế), hoàng đế Trung Hoa khi ấy. Chuyến thăm của Clavijo tới Samarkand đã cho phép ông báo cáo với người châu Âu về tin tức từ Cathay (Trung Quốc), nơi mà rất ít người châu Âu có thể đến thăm trực tiếp trong nhiều thế kỷ đã trôi qua kể từ chuyến du hành của Marco Polo.

Các kho lưu trữ của Pháp bảo tồn hai lá thư mà Timur gửi sang:

Một lá thư ngày 30 tháng 7 năm 1402 của Timur gửi Charles VI của Pháp, đề nghị ông gửi thương nhân đến châu Á. Nó được viết bằng tiếng Ba Tư.
Một lá thư tháng 5 năm 1403. Đây là bản phiên âm tiếng Latin của một bức thư của Timur gửi Charles VI, và một bức thư khác của Miran Shah, con trai ông, gửi cho các hoàng tử Cơ đốc giáo, thông báo về chiến thắng của họ trước Bayezid I tại Smyrna.

Một bản sao được lưu giữ về câu trả lời của Charles VI cho Timur, ngày 15 tháng 6 năm 1403.

Ý đồ tấn công Đại Minh

Năm 1368, người Hán đánh đuổi người Mông Cổ khỏi lãnh địa Trung Quốc. Hoàng đế khai quốc nhà Minh, Hồng Vũ Đế, và con trai ông, Vĩnh Lạc Đế, đã thiết lập một mạng lưới triều cống tại nhiều quốc gia vùng Trung Á. Mối quan hệ bá chủ-chư hầu giữa Đế quốc Đại Minh với Đế quốc Timur đã tồn tại suốt một thời gian dài. Năm 1394, các sứ thần của Hồng Vũ Đế trao cho Thiếp Mộc Nhi một lá thư coi ông như một thần dân của Đại Minh. Thiếp Mộc Nhi ra lệnh giam cầm ba sứ thần Phó An, Quách Kính và Lưu Uy. Cả sứ thần tiếp theo mà Hồng Vũ Đế phái tới là Trần Đức Văn và phái đoàn thông báo Vĩnh Lạc Đế đăng quang đều có kết quả ngoại giao không khả quan hơn.

Cuối cùng, Thiếp Mộc Nhi quyết định lên kế hoạch xâm lược Trung Quốc. Ông liên minh với các bộ lạc Mông Cổ còn sót lại ở bình nguyên Mông Cổ và chuẩn bị sẵn sàng tìm mọi cách để đến Bukhara. Đại hãn Bắc Nguyên khi ấy là Khắc Đồ Hãn đã gửi cháu trai của mình là Bản Nhã Thất Lý (hay còn gọi là "Buyanshir Khan" sau khi ông đổi sang đạo Hồi lúc sinh sống ở Samarkand) đến gặp sứ giả của Thiếp Mộc Nhi để bàn kế hoạch tác chiến.

Qua đời

Timur thường thích bắt đầu các cuộc chinh phạt của mình vào mùa xuân. Tuy nhiên, ông đã chết trên đường đi trong một chiến dịch bất thường vào mùa đông. Vào tháng 12 năm 1404, sau một thời gian lên kế hoạch, Timur quyết định thực hiện chiến dịch quân sự tấn công nhà Minh Trung Quốc vào mùa đông và bắt giữ một sứ thần nhà Minh sau đó. Ông và đội quân 200.000 tướng sĩ cố băng qua tuyết sâu và những con sông đóng băng để tới Trung Quốc, nhưng cuối cùng phải dừng lại ở Kazakhstan. Ông bị cảm lạnh trong khi đang ẩn náu ở một khu vực xa hơn của Syr Daria và qua đời tại Farab vào ngày 18 tháng 2 năm 1405, khi quân đội của ông vẫn chưa đến được biên giới Trung Quốc. Sau khi ông qua đời, các sứ thần nhà Minh đã được trả tự do bởi cháu trai ông là Cáp Lợi Lặc.

Cuộc viễn chinh tới Trung Quốc của ông đã bị hủy bỏ ngay lập tức, và thi hài của ông đã được đưa về Samarkand, và được mai táng dưới vòm mộ Gur-e Amir trong một chiếc quan tài bằng thép dưới một tấm ngọc bích dài 6 feet. Nhà địa lý học Clements Markham, trong phần giới thiệu câu chuyện về chuyến thăm Samarkand của sứ giả Tây Ban Nha Clavijo, nói rằng, sau khi Timur qua đời, thi thể của ông "được ướp với xạ hương và nước hoa hồng, bọc trong vải lanh, đặt trong quan tài bằng gỗ mun và gửi đến Samarkand, nơi nó được chôn cất.". Lăng mộ của ông, Gur-e Amir, vẫn còn ở Samarkand, mặc dù nó đã được trùng tu rất nhiều trong những năm gần đây. Trên bia lăng có ghi: "Đây là nơi nghỉ ngơi của một vị vua hùng mạnh và vĩ đại, vị vua vĩ đại nhất, chiến binh hùng mạnh nhất, Chúa Timur, Đấng Chiến thắng của Thế giới".

Người kế vị
Timur trước đây đã hai lần bổ nhiệm một người thừa kế rõ ràng để kế vị ông, cả hai đều là những người ông đều sống lâu hơn. Người đầu tiên, con trai ông Jahangir, chết vì bệnh vào năm 1376. Người thứ hai, cháu trai của ông là Muhammad Sultan, đã không thể qua khỏi với vết thương khi chiến đấu vào năm 1403. Sau cái chết của cháu trai, Timur đã không còn đề cập đến người thay thế ông. Chỉ khi đang nằm trên giường bệnh, ông mới chỉ định em trai của Muhammad Sultan, Pir Muhammad làm người kế vị.

Pir Muhammad đã không nhận được sự ủng hộ đầy đủ từ những người thân của mình và một cuộc nội chiến gay gắt nổ ra giữa các hậu duệ của Timur, với nhiều hoàng tử theo đuổi yêu sách của họ. Mãi đến năm 1409, con trai út của Timur là Shahrukh Mirza mới có thể vượt qua các đối thủ của mình và lên ngôi với tư cách là người kế vị Timur.

Quan điểm tôn giáo
Timur là một người theo Hồi giáo Sunni, có thể thuộc trường phái Naqshbandi, có ảnh hưởng ở Transoxiana. Cố vấn tôn giáo chính thức của ông là học giả Hanafi 'Abdu' l-Jabbar Khwarazmi. Tại Termez, ông đã chịu ảnh hưởng của người thầy tâm linh Sayyid Baraka, một thủ lĩnh từ Balkh, người được chôn cùng Timur ở Gur-e-Amir.

Timur được biết đến là người coi trọng Ali bin Abu Talib và Ahl al-Bayt và đã được nhiều học giả ghi nhận vì lập trường "thân Shia". Tuy nhiên, ông cũng trừng phạt những người Shia vì đã xúc phạm ký ức của Sahaba. Timur cũng được ghi nhận vì đã tấn công người Shia với chủ nghĩa xin lỗi của người Sunni, trong khi đôi khi ông cũng tấn công người Sunni do vấn đề tôn giáo. Ngược lại, Timur đánh giá cao vua nhà Seljuk Ahmad Sanjar vì đã tấn công người Ismaili tại Alamut, trong khi cuộc tấn công của chính Timur vào người Ismaili tại Anjudan cũng tàn bạo không kém.

Nhân cách

Timur được coi là một thiên tài quân sự và là một chiến lược gia xuất sắc với khả năng kỳ lạ khi làm việc trong một cấu trúc chính trị linh hoạt để giành chiến thắng và duy trì một lượng người du mục trung thành trong thời gian ông cai trị ở Trung Á. Ông cũng được coi là cực kỳ thông minh - không chỉ về trực giác mà còn về trí tuệ. Ở Samarkand và nhiều chuyến du hành của mình, Timur, dưới sự hướng dẫn của các học giả nổi tiếng, có thể đã học các ngôn ngữ Ba Tư, Mông Cổ và Turk (theo Ahmad ibn Arabshah, Timur không thể nói tiếng Ả Rập). Quan trọng hơn, Timur được miêu tả là một kẻ cơ hội. Tận dụng di sản Turk-Mông Cổ của mình, Timur thường xuyên sử dụng tôn giáo Hồi giáo hoặc luật Shari'a, fiqh và truyền thống của Đế chế Mông Cổ để đạt được các mục tiêu quân sự hoặc mục tiêu chính trị trong nước. Timur là một vị vua uyên bác, và rất thích sự đồng hành của các học giả; ông đã bao dung và rộng lượng với họ. Ông là người cùng thời với nhà thơ Ba Tư Hafez, và câu chuyện về cuộc gặp gỡ của họ giải thích rằng Timur đã triệu hồi Hafez, người đã viết hai câu thơ sau:

Đối với nốt ruồi đen trên má của hoàng thượng
Thần sẽ cho các thành phố Samarkand và Bukhara.

Timur quở trách ông vì câu này và nói, "Bằng những cú đánh của thanh gươm tôi luyện, ta đã chinh phục phần lớn của thế giới để mở rộng Samarkand và Bukhara, thủ đô và nơi ở của ta; và ngươi, sinh vật đáng thương, sẽ đổi hai thành phố này để lấy một nốt ruồi." Hafez, không hề chịu khuất phục, trả lời, "Chính nhờ sự hào phóng tương tự mà thần đã giảm được tình trạng nghèo đói hiện tại của thần." Được biết, nhà vua hài lòng bởi câu trả lời dí dỏm và ban thưởng rất hậu cho ông.

Bản chất kiên trì của Timur được cho là xuất hiện sau một cuộc đột kích bất thành vào ngôi làng gần đó, diễn ra ở giai đoạn đầu cuộc đời lừng lẫy của ông. Truyền thuyết kể rằng Timur, bị thương bởi một mũi tên của kẻ thù, đã tìm thấy nơi trú ẩn tại tàn tích bỏ hoang của một pháo đài cũ trong sa mạc. Đang than thở cho số phận của mình, Timur bỗng nhìn thấy một con kiến nhỏ đang mang một hạt ngũ cốc trên một bức tường cũ nát. Nghĩ rằng cái kết đã cận kề, Timur hướng mọi sự chú ý vào con kiến đó và quan sát xem nó có gặp khó khăn gì bởi gió hay kích thước của hạt ngũ cốc hay không, con kiến rơi xuống đất mỗi khi nó cố mang hạt bò lên tường. Timur đã đếm được tổng cộng 69 lần thất bại của nó và cuối cùng, ở lần thử thứ 70, chú kiến nhỏ đã thành công và tiến vào tổ với phần thưởng quý giá. Nếu một con kiến có thể kiên trì như thế này, Timur nghĩ, thì chắc chắn một con người cũng có thể làm được như vậy. Được truyền cảm hứng từ con kiến siêng năng, ông quyết định rằng mình sẽ không bao giờ mất hy vọng nữa, và cuối cùng chuỗi sự kiện, cùng với sự kiên trì và thiên tài quân sự đã khiến ông trở thành vị vua quyền lực nhất trong thời đại của mình.

Có một quan điểm được chia sẻ rằng động cơ thực sự của Timur cho các chiến dịch của mình là tham vọng đế quốc của ông ta. Tuy nhiên, những lời sau đây của Timur: "Toàn bộ khu vực có người sinh sống trên thế giới không đủ rộng để có hai vị vua" giải thích rằng mong muốn thực sự của ông là "làm kinh ngạc thế giới", và thông qua các chiến dịch cướp phá của ông, để tạo ra một ấn tượng hơn là để đạt được kết quả lâu dài. Điều này được hỗ trợ bởi thực tế là ngoài Ba Tư, Timur chỉ đơn giản là cướp bóc của cải của các quốc gia mà ông xâm lược với mục đích làm giàu cho kinh đô Samarqand và bỏ bê các khu vực bị chinh phục, điều này có thể dẫn đến sự tan rã tương đối nhanh chóng của đế quốc của ông sau khi ông qua đời.

Timur thường sử dụng cách nói tiếng Ba Tư trong các cuộc trò chuyện của mình và phương châm của ông là cụm từ tiếng Ba Tư rāstī rustī (راستی رستی, nghĩa là "sự thật là an toàn" hoặc veritas salus).

Di sản

Di sản của Timur là một thứ trộn lẫn; trong khi khu vực Trung Á phát triển rực rỡ dưới thời kỳ cai trị của ông, những nơi khác như Bagdad, Damascus, Delhi và các thành phố ở Ả Rập, Ba Tư, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ đã bị quân đội ông cướp đoạt, phá hủy và hàng triệu người đã bị tàn sát. Ông cũng chịu trách nhiệm cho việc phá hủy hiệu quả Cảnh giáo Nestoria ở phần lớn châu Á. Do đó trong khi danh tiếng tích cực của Timur vẫn còn được duy trì ở Trung Á, ông lại bị phỉ báng bởi các xã hội ở Ấn Độ, Ba Tư và Ả Rập, nơi một số tội ác lớn nhất của ông đã được thực hiện. Tuy nhiên, Ibn Khaldun ca ngợi Timur vì đã thống nhất phần lớn thế giới Hồi giáo trong khi những kẻ chinh phục khác thời đó không thể làm được. Nhà chinh phục vĩ đại tiếp theo của Trung Đông, Nader Shah, chịu ảnh hưởng rất lớn từ Timur và gần như tái hiện lại các cuộc chinh phạt và chiến lược chiến đấu của Timur trong các chiến dịch của chính mình. Giống như Timur, Nader Shah đã chinh phục hầu hết Caucasia, Ba Tư và Trung Á cùng với việc cướp phá Delhi.

Đế chế tồn tại ngắn ngủi của Timur cũng kết hợp truyền thống Turk-Ba Tư ở Transoxiana, và ở hầu hết các lãnh thổ mà ông đưa vào đế quốc của mình, tiếng Ba Tư trở thành ngôn ngữ cơ bản của hành chính và văn hóa, bất kể sắc tộc. Ngoài ra, trong thời gian trị vì của ông, một số đóng góp cho văn học Turk đã được chấp bút, với kết quả là ảnh hưởng văn hóa Turk mở rộng và phát triển mạnh mẽ. Một dạng văn học của Turk Sát Hợp Đài được sử dụng cùng với tiếng Ba Tư như một ngôn ngữ chính thức và văn hóa.

Tamerlane hầu như đã tiêu diệt Cảnh giáo, vốn trước đây là một nhánh chính của Kitô giáo nhưng sau đó phần lớn bị giới hạn trong một khu vực nhỏ ngày nay được gọi là Tam giác Assyria.

Timur trở thành một nhân vật tương đối nổi tiếng ở châu Âu trong nhiều thế kỷ sau khi ông qua đời, chủ yếu là vì chiến thắng của ông trước đế quốc Ottoman của Bayezid I. Quân đội Ottoman vào thời điểm đó đang xâm lược Đông Âu và trớ trêu thay Timur lại được coi là đồng minh của họ.

Timur hiện đã được chính thức công nhận là anh hùng dân tộc ở Uzbekistan. Tượng đài của ông ở Tashkent hiện chiếm vị trí mà bức tượng của triết gia Karl Marx đã từng đứng.

Muhammad Iqbal, một nhà triết học, nhà thơ và chính trị gia ở Ấn Độ thuộc Anh, người được nhiều người coi là người đã truyền cảm hứng cho phong trào giành độc lập ở Pakistan, đã sáng tác một bài thơ đáng chú ý mang tên Giấc mơ của Timur, bản thân bài thơ được lấy cảm hứng từ một lời cầu nguyện của hoàng đế cuối cùng của đế quốc Mughal, Bahadur Shah II:

Năm 1794, Sake Dean Mahomed xuất bản cuốn sách du lịch của mình, chuyến ngao du của Dean Mahomet. Cuốn sách bắt đầu bằng lời ca ngợi Thành Cát Tư Hãn, Timur, và đặc biệt là hoàng đế Mughal đầu tiên, Babur. Ông cũng đưa ra những chi tiết quan trọng về Hoàng đế Mughal lúc bấy giờ là Shah Alam II.

Ảnh hưởng đến châu Âu
Timur được cho là đã có tác động đáng kể đến văn hóa Phục hưng và châu Âu buổi đầu thời hiện đại. Những thành tựu của ông đã khiến người châu Âu từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XIX vừa ngưỡng mộ, vừa khiếp sợ.

Các quan điểm của người châu Âu về Timur bị trộn lẫn trong suốt thế kỷ 15, với một số nước châu Âu gọi ông là đồng minh và những nước khác coi ông là mối đe dọa đối với châu Âu vì sự bành trướng nhanh chóng và sự tàn bạo của ông.

Khi Timur bắt được Bayezid I của Ottoman tại Ankara, ông thường được các nhà cầm quyền châu Âu ca ngợi và coi là đồng minh đáng tin cậy, chẳng hạn như Charles VI của Pháp và Henry IV của Anh, vì họ tin rằng ông đã cứu Kitô giáo khỏi Đế chế Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Đông. Hai vị vua đó cũng ca ngợi ông vì chiến thắng của ông tại Ankara đã cho phép các thương gia  Kitô giáo ở lại Trung Đông và cho phép họ trở về nhà an toàn ở cả Pháp và Anh. Timur cũng được ca ngợi vì người ta tin rằng ông đã giúp khôi phục quyền đi lại cho những người hành hương Kitô giáo đến Đất Thánh.

Những người châu Âu khác coi Timur như một kẻ thù man rợ, kẻ đe dọa cả văn hóa châu Âu và tôn giáo của Kitô giáo. Việc ông lên nắm quyền đã khiến nhiều nhà lãnh đạo, chẳng hạn như Henry III của Castile, gửi sứ giả đến Samarkand để dò xét Timur, tìm hiểu về người dân của ông, liên minh với ông, và cố gắng thuyết phục ông chuyển sang Kitô giáo để tránh chiến tranh.

Sự khai quật và lời nguyền bí ẩn

Thi hài của Timur được khai quật từ lăng mộ của ông vào ngày 19 tháng 6 năm 1941 và hài cốt của ông đã được các nhà nhân chủng học Liên Xô Mikhail M. Gerasimov, Lev V. Oshanin và V. Ia. Zezenkova kiểm tra. Gerasimov đã tái tạo lại hình dáng của Timur từ hộp sọ của ông và nhận thấy rằng các đặc điểm trên khuôn mặt của ông thể hiện "các đặc điểm Mongoloid điển hình" (thuật ngữ phân loại hiện đại chính xác đang được đổi thành Đông Á). Một nghiên cứu nhân chủng học vào năm 1964 của Bảo tàng Peabody cho thấy sọ của ông thuộc chủng Mongoloid ở Nam Siberia. Với chiều cao 5 feet 8 inch (173 cm), Timur khá cao so với thời đại của ông. Các cuộc kiểm tra xác nhận rằng Timur bị tật nguyền và có một cánh tay phải khô héo do vết thương cũ. Xương đùi phải của ông đã đan vào nhau với xương bánh chè, và cấu trúc của khớp gối cho thấy rằng ông đã giữ chân của mình luôn cong và do đó có thể đã phải di chuyển khập khiễng. Timur có dáng ngực rộng, tóc và râu có màu đỏ. Người ta cho rằng ngôi mộ của Timur có khắc dòng chữ, "Khi ta sống lại từ cõi chết, thế giới sẽ run sợ." Người ta cũng nói rằng khi Gerasimov khai quật thi thể, một dòng chữ bổ sung bên trong quan tài đã được tìm thấy, "Bất kỳ ai (sic) mở lăng mộ của ta sẽ giải phóng một kẻ xâm lược khủng khiếp hơn ta." Do cuộc nghiên cứu này diễn ra trong Thế chiến thứ II, ba ngày sau khi Gerasimov bắt đầu cuộc khai quật, Adolf Hitler phát động Chiến dịch Barbarossa, cuộc xâm lược quân sự lớn nhất mọi thời đại của Đức Quốc xã vào Liên Xô. Timur được chôn cất lại với đầy đủ nghi thức Hồi giáo vào tháng 11 năm 1942 ngay trước chiến thắng của Liên Xô trong trận Stalingrad.

Người đầu tiên được cho là nạn nhân của lời nguyền được khắc trên lăng mộ Timur là người cai trị nhà Afsharid của Ba Tư Nader Shah, người đã mang phiến ngọc bích từ nơi an nghỉ cuối cùng của Timur đến Ba Tư vào năm 1740 và bẻ nó thành hai nửa. Con trai của Nader Shah bị ốm gần như ngay lập tức sau khi viên ngọc bích đến thủ đô Ba Tư, và mọi thứ bắt đầu trở nên tồi tệ đến mức các cố vấn của Nader đã cầu xin ông hãy trả nó về lăng mộ. Nó đã được gửi trở lại Samarqand, và con trai của Nader đã hồi phục, mặc dù chính Nader Shah cũng bị ám sát chỉ vài năm sau đó.

Gia quyến

Vợ và phối ngẫu
Timur có 43 người vợ và thê thiếp, tất cả những người phụ nữ này cũng là phối ngẫu của ông. Timur đã thu thập hàng chục phụ nữ làm vợ và thê thiếp khi ông chinh phục vùng đất của cha họ hoặc những người chồng trước đó của họ.

Turmish Agha, mẹ của hoàng tử Jahangir Mirza, Jahanshah Mirza và Aka Begi;
Oljay Turkhan Agha (kết hôn năm 1357/58), con gái của Amir Mashlah và cháu gái của Amir Qazaghan;
Saray Mulk Khanum (kết hôn năm 1367), góa phụ của Amir Husain, và con gái của Qazan Khan;
Islam Agha (kết hôn năm 1367), góa phụ của Amir Husain, và con gái của Amir Bayan Salduz;
Ulus Agha (kết hôn năm 1367), góa phụ của Amir Husain, và con gái của Amir Khizr Yasuri;
Dilshad Agha (kết hôn năm 1374), con gái của Shams ed-Din và vợ ông Bujan Agha;
Touman Agha (kết hôn năm 1377), con gái của Amir Musa và vợ Arzu Mulk Agha, con gái của Amir Bayezid Jalayir;
Chulpan Mulk Agha, con gái của Haji Beg xứ Jetah;
Tukal Khanum (kết hôn năm 1397), con gái của hãn Mông Cổ Khizr Khawaja Oglan;
Tolun Agha, vợ lẽ và mẹ của Umar Shaikh Mirza I;
Mengli Agha, vợ lẽ và mẹ của Miran Shah;
Toghay Turkhan Agha, phu nhân của Kara Khitai, góa phụ của Amir Husain, và là mẹ của Shahrukh Mirza;
Tughdi Bey Agha, con gái của Aq Sufi Qongirat;
Sultan Aray Agha, một tiểu thư Nukuz;
Malikanshah Agha, một phụ nữ Filuni;
Khand Malik Agha, mẹ của Ibrahim Mirza;
Sultan Agha, mẹ của một cậu con trai chết từ khi còn nhỏ;

Những người vợ và thê thiếp khác của ông bao gồm: Dawlat Tarkan Agha, Burhan Agha, Jani Beg Agha, Tini Beg Agha, Durr Sultan Agha, Munduz Agha, Bakht Sultan Agha, Nowruz Agha, Jahan Bakht Agha, Nigar Agha, Ruhparwar Agha, Dil Beg Agha Dilshad Agha, Murad Beg Agha, Piruzbakht Agha, Khoshkeldi Agha, Dilkhosh Agha, Barat Bey Agha, Sevinch Malik Agha, Arzu Bey Agha, Yadgar Sultan Agha, Khudadad Agha, Bakht Nigar Agha, Qutlu Bey Agha và một người khác.

Con cái

Con trai
Umar Shaikh Mirza I - mẹ là Tolun Agha
Jahangir Mirza - mẹ là Turmish Agha
Miran Shah Mirza - mẹ là Mengli Agha
Shahrukh Mirza - mẹ là Toghay Turkhan Agha

Con gái
Aka Begi (mất năm 1382) - mẹ là Turmish Agha. Kết hôn với Muhammad Beg, con trai của Amir Musa Tayichiud
Sultan Bakht Begum (mất 1429/30) - mẹ là Oljay Turkhan Agha. Kết hôn lần đầu với Muhammad Mirke Apardi, kết hôn lần hai, 1389/90, với Sulayman Shah Dughlat
Sa'adat Sultan - mẹ là Dilshad Agha
Bikijan - mẹ là Mengli Agha
Qutlugh Sultan Agha - mẹ là Toghay Turkhan Agha

Xem thêm
Đế quốc Timurid
Trận Ankara
Samarkand
Registan
Shah-i-Zinda
Thành Cát Tư Hãn
Shahrukh Mirza
Nader Shah

Tham khảo

Tài liệu
 Knobler, Adam (1995). "The Rise of Tīmūr and Western Diplomatic Response, 1390–1405". Journal of the Royal Asiatic Society. Third Series 5 (3): 341–349. doi:10.1017/S135618630000660X.
 Manz, Beatrice Forbes (1999). The Rise and Rule of Tamerlane. Cambridge University Press. ISBN 9780521633840.
 Knobler, Adam (2001). "Timur the (Terrible/Tartar) Trope: a Case of Repositioning in Popular Literature and History". Medieval Encounters 7 (1): 101–112. doi:10.1163/157006701X00102.
 May, Timothy. "Timur ("the Lame")(1336–1405)". The Encyclopedia of War.
 Nicol, Donald M. (1993). The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453. Cambridge University Press. ISBN 9780521439916.
 Melville, Charles (2020). The Timurid Century: The Idea of Iran Vol.9. University of Cambridge, English: Bloomsbury Publishing. ISBN 9781838606152.
 Tsai, Shih-Shan Henry (2002). Perpetual Happiness: the Ming Emperor Yongle. Seattle: University of Washington Press. ISBN 9780295981246. OCLC 870409962.

Đọc thêm

 Marozzi, Justin, Tamerlane: sword of Islam, conqueror of the world, London: HarperCollins, 2004
 Marozzi, Justin, "Tamerlane", in: The Art of War: great commanders of the ancient and medieval world, Andrew Roberts (editor), London: Quercus Military History, 2008.
 Beatrice Forbes Manz, "Temür and the Problem of a Conqueror's Legacy," Journal of the Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 8, No. 1 (Apr. 1998)
 Abazov, Rafis. "Timur (Tamerlane) and the Timurid Empire in Central Asia." The Palgrave Concise Historical Atlas of Central Asia. Palgrave Macmillan US, 2008. 56–57.
 YÜKSEL, Musa Şamil. "Timur’un Yükselişi ve Batı’nın Diplomatik Cevabı, 1390–1405." Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 1.18 (2005): 231–243.
 Shterenshis, Michael V. "Approach to Tamerlane: Tradition and Innovation." Central Asia and the Caucasus 2 (2000).
 Marlowe, Christopher: Tamburlaine the Great. Ed. J. S. Cunningham. Manchester University Press, Manchester 1981.
 Novosel'tsev, A. P. "On the Historical Evaluation of Tamerlane." Soviet studies in history 12.3 (1973): 37–70.
 Sykes, P. M. "Tamerlane." Journal of the Central Asian Society 2.1 (1915): 17–33.

Liên kết ngoài

 Forbes, Andrew, & Henley, David: Timur's Legacy: The Architecture of Bukhara and Samarkand (CPA Media)
 Narrative of the Embassy of Ruy Gonzalez De Clavijo to the Court of Timour, at Samarcand, A.D.1403-6 – .
 Ruy González de Clavijo, Embassy to Tamerlane, 1403–1406, translated by Guy Le Strange, with a new Introduction by Caroline Stone (Hardinge Simpole, 2009).
 Nationality or Religion: Views of Central Asian Islam

Hoàng đế Timurid
Vua Ba Tư
Sinh năm 1336
Mất năm 1405
Vua Turk
Tướng Hồi giáo
Bài cơ bản dài trung bình
Lịch sử Armenia
Lịch sử Azerbaijan
Lịch sử Turkmenistan
Lịch sử Iran
Lịch sử Uzbekistan


title: Epeolus collaris

text:
Epeolus collaris là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Pérez mô tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Epeolus
Động vật được mô tả năm 1895


title: Bảo tàng Orsay

text:
Viện Bảo tàng Orsay là một viện bảo tàng nghệ thuật nằm ở Quận 7, thành phố Paris. Tọa lạc bên bờ sông Seine, thuộc khu vực trung tâm của thành phố, tòa nhà viện bảo tàng Orsay vốn là nhà ga cũ được xây dựng nhân dịp Triển lãm thế giới năm 1900. Đến thập niên 1970, công trình được tu sửa lại và ngày 1 tháng 12 năm 1986, Tổng thống François Mitterrand khánh thành bảo tàng mới, chính thức mở cửa cho công chúng từ 9 tháng 12 năm 1986.

Ngày nay, Orsay là một trong những viện bảo tàng quan trọng nhất của Paris, sở hữu các tác phẩm nổi tiếng của nghệ thuật phương Tây thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Với các không gian dành cho hội họa, điêu khắc, họa hình, kiến trúc, nhiếp ảnh và nghệ thuật trang trí, bảo tàng trưng bày một trong những bộ sưu tập giá trị nhất của hai trường phái ấn tượng và hậu ấn tượng, tác phẩm của những nghệ sĩ danh tiếng như Claude Monet, Édouard Manet, Edgar Degas, Paul Cézanne, Auguste Rodin, Pierre-Auguste Renoir, Vincent van Gogh... Bảo tàng Orsay là một trong những điểm du lịch quan trọng và thu hút du khách nhất thành phố.

Năm 2021, bảo tàng có một triệu lượt khách tham quan, tăng 30% so với lượng người tham dự vào năm 2020, nhưng thua xa những năm trước đó do đại dịch COVID-19. Mặc dù bị tụt hạng, nó vẫn xếp thứ mười lăm trong danh sách các bảo tàng nghệ thuật được ghé thăm nhiều nhất vào năm 2020.

Lịch sử

Địa điểm

Vị trí của bảo tàng Orsay vốn là phố Lille, trục chính khu vườn cũ của hoàng hậu Marguerite de Valois, Vương hậu Pháp. Sau khi hoàng hậu mất vào năm 1615, khu đất được chia lô và nhiều dinh thự quý tộc được xây dựng dọc theo bờ sông Seine, gần bến cảng mang tên Grenouillière. Kè sông Orsay, bắt đầu từ năm 1708 và hoàn thành dưới thời Đệ nhất Đế chế Pháp. Từ năm 1782 tới năm 1788, dinh thự Salm, ngày nay là điện Bắc đẩu bội tinh, được xây dựng.

Thế kỷ 19, trên vị trí nhà ga Orsay sau này là hai công trình: doanh trại kỵ binh và cung điện Orsay - công trình được xây trong khoảng năm 1810 tới năm 1838 bởi các kiến trúc sư Jean-Charles Bonnard và Jacques Lacornée. Cung điện Orsay từng là trụ sở của Bộ Ngoại giao, Tòa án rồi Hội đồng nhà nước. Vào thời Công xã Paris, khu phố này bị thiêu trụi. Trong vòng 30 năm sau đó, các bức tường cháy đen của cung điện Orsay là dấu tích của cuộc nội chiến.

Nhà ga Orsay
Trước Triển lãm thế giới 1900, Nhà nước nhượng lại khu vực này cho Công ty Đường sắt Orléans, dành cho dự án xây dựng nhà ga mới trong trung tâm thành phố. Năm 1897, công ty Đường sắt bắt đầu xem xét đề án xây dựng ga Orsay giữa khu phố sang trọng. Đến năm 1898, kiến trúc sư được chọn là Victor Laloux.

Nhà ga và khách sạn đã được khánh thành vào 14 tháng 7 năm 1900, dịp Triển lãm thế giới. Phía bên ngoài, Victor Laloux che giấu kết cấu thép bằng một lớp trang trí đá theo phong cách chiết trung. Bên trong, Orsay là một nhà ga hiện đại, được trang bị cầu thang máy, các băng chuyển hành lý, với 16 đường ray ngầm, các dịch vụ tiếp đón trên tầng trệt. Đại sảnh của nhà ga cao 32 mét, rộng 40 mét dọc theo ke tàu.

Từ năm 1900 tới năm 1939, nhà ga Orsay giữ vai trò ga cuối của tuyến đường sắt Tây Nam nước Pháp. Khách sạn Orsay không chỉ đón tiếp các du khách mà còn dành cho trụ sở các tổ chức, đảng phái chính trị, nơi tổ chức nhiều tiệc chiêu đãi. Nhưng từ năm 1939, ga Orsay chỉ còn phục vụ cho các tuyến ra ngoại ô. Cơ sở nhà ga không còn phù hợp khi các đoàn tàu dần được điện khí hóa. Nhà ga sau đó được sử dụng làm trung tâm gửi hành lý các tù nhân trong chiến tranh, rồi trở thành trung tâm tiếp đón tù nhân sau giải phóng. Tới ngày 1 tháng 1 năm 1973, khách sạn Orsay đóng cửa.

Bảo tàng

Năm 1973, ban giáo đốc các bảo tàng nước Pháp bắt đầu xem xét việc tu sửa lại nhà ga cho một bảo tàng mới về nghệ thuật châu Âu từ nửa cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20. Tới ngày 20 tháng 10 năm 1973, Tổng thống Valéry Giscard d'Estaing ký quyết định chính thức thành lập bảo tàng Orsay. Năm 1978, cơ quan bảo tàng Orsay được thành lập và công ty xây dựng Bouygues bắt đầu công việc tu sửa công trình cho chức năng mới. Ngày 1 tháng 12 năm 1986, Tổng thống François Mitterrand khánh thành bảo tàng và tới ngày 9 tháng 12, Orsay bắt đầu mở cửa cho công chúng.

Kiến trúc

Bảo tàng Orsay nằm bên bờ sông Seine, thuộc Quận 7, không xa các công trình quan trọng khác như Palais Bourbon, điện Invalides, Louvre... Tòa nhà bảo tàng dài 188 mét nằm dọc theo sông, chiều rộng 75 mét. Vẫn mang dáng dấp của nhà ga đường sắt, mặt ngoài và sảnh chính của bảo tảng Orsay được trang trí các đồng hồ lớn.

Vào năm 1900, họa sĩ Edouard Detaille từng viết: "Nhà ga này thật tuyệt vời và có không khí của một cung mỹ thuật" (La gare est superbe, elle a l’air d’un palais des Beaux-Arts). Năm 1979, khi quyết định sửa nhà ga thành bảo tàng, đã có sáu thiết kế được xem xét. Cuối cùng, bản thiết kế được chọn là của nhóm kiến trúc sư ACT-Architecture. Các kiến trúc sư Renaud Bardon, Pierre Colboc và Jean-Paul Philippon đã tôn trọng kiến trúc cũ của Victor Laloux, làm nổi bật gian giữa như một trục chính và sử dụng mái che lợp kính.

Các phòng trưng bày của bảo tàng Orsay nằm trên ba tầng. Tầng trệt gồm sảnh lớn ở giữa và các phòng hai bên. Tầng thứ hai, hành lang chạy vòng, một phía cho phép nhìn xuống sảnh, phía còn lại là lối vào các phòng trưng bày. Tầng trên cùng, các phòng trưng bày nằm dọc bên phía sông Seine và phía phố Légion d'Honneur. Ngoài ra, bảo tàng Orsay còn có các không gian dành cho nhà hàng, quán cà phê, hiệu sách và phòng nghe nhìn.

Tổ chức hành chính và các hoạt động
Về mặt hành chính, kể từ 1 tháng 1 năm 2004, bảo tàng Orsay là một cơ quan hành chính công cộng, quản lý cả bảo tàng Hébert ở số 85, phố Cherche-Midi, Quận 6. Bên cạnh chức năng bảo tàng, Orsay còn thường xuyên tổ chức các cuộc triển lãm, tại bảo tàng và đôi khi ở địa điểm khác. Đầu năm 2008, Orsay tổ chức tại Kyoto và Tokyo cuộc triển lãm về Pierre-Auguste Renoir và con trai, Jean Renoir. Ngoài ra, Orsay còn có các cuộc hội thảo, gặp gỡ cũng như những hoạt động nghiên cứu về nghệ thuật.

Bộ sưu tập

Bảo tàng Orsay là một bảo tàng quốc gia. Khi thành lập, các hiện vật của Orsay xuất phát từ ba nguồn chính: bảo tàng Louvre, bảo tàng Jeu de Paume, bảo tàng Nghệ thuật hiện đại của trung tâm Georges-Pompidou. Những năm tiếp theo, bảo tàng tiếp tục thu thập các tác phẩm từ nhiều nguồn đa dạng khác. Ngày nay, Orsay sở hữu bộ sưu tập quan trọng bậc nhất về nghệ thuật phương Tây thế kỷ 19, đặc biệt là Trường phái ấn tượng và Hậu ấn tượng. Trong số nghệ sĩ nổi tiếng của bảo tàng, có thể kể tới Paul Cézanne, Gustave Courbet, Edgar Degas, Eugène Delacroix, Antoni Gaudí, Paul Gauguin, Vincent van Gogh, Édouard Manet, Henri Matisse, Jean-François Millet, Claude Monet, Nadar, Camille Pissarro, Pierre-Auguste Renoir, Auguste Rodin, Georges Seurat, Paul Signac, Alfred Sisley, Henri de Toulouse-Lautrec.

Hội họa: Các họa sĩ lớn và các tác phẩm đại diện ===
Bộ sưu tập hội họa của Orsay được bắt nguồn từ bảo tàng Luxembourg, do vua Louis XVIII thành lập năm 1818 tập hợp tác phẩm của những nghệ sĩ đương thời. Nhưng phải đến cuối thế kỷ 19, các bộ sưu tập của nhà nước mới dần đa dạng nhờ hiến tặng của những cá nhân, người thân các nghệ sĩ. Năm 1890, tác phẩm Olympia của Edouard Manet được tặng lại cho bảo tàng Luxembourg. Năm 1894, bộ sưu tập của Gustave Caillebotte cũng được di tặng cho Nhà nước, gồm hơn 60 họa phẩm của Degas, Manet, Cézanne, Monet, Renoir, Sisley, Pissarro và Millet. Cũng khoảng thời gian này, Chính phủ Pháp bắt đầu tìm mua lại tác phẩm của những nghệ sĩ hiện đại hơn, như Pierre Puvis de Chavannes, Henri Fantin-Latour, Eugène Carrière... Những năm tiếp theo, bộ sưu tập Trường phái ấn tượng tiếp tục phong phú nhờ quà tặng của những người thừa kế. Bên cạnh đó, bộ sưu tập tác phẩm các nghệ sĩ nước ngoài cũng phát triển và được lập thành bảo tàng Jeu de Paume vào năm 1922. Năm 1929, các tác phẩm Trường phái ấn tượng được chuyển về bảo tàng Louvre.

Đến năm 1937, bảo tàng Luxembourg được thay thế bằng bảo tảng Nghệ thuật hiện đại, nằm tại Palais de Tokyo. Năm 1947, bảo tàng Louvre được tổ chức lại và bộ sưu tập Trường phái ấn tượng chuyển về Jeu de Paume. Các tác phẩm này đã thu hút một lượng công chúng quá lớn khiến Jeu de Paume trở nên chật hẹp. Bảo tảng Orsay được thành lập đã giải quyết cả vấn đề tương tự với bảo tàng Nghệ thuật hiện đại trong Trung tâm Pompidou. Trong suốt khoản thời gian đó và cả sau này, bộ sưu tập hội họa vẫn tiếp tục phát triển nhờ di tặng và mua lại.

Frédéric Bazille – 6 bức tranh bao gồm The Family Reunion,  The Improvised Field Hospital, The Pink Dress, Studio in Rue de La Condamine
Cecilia Beaux – Sita and Sarita (Jeune Fille au Chat)
Rosa Bonheur - Ploughing in the Nivernais
Pierre Bonnard – 60 bức tranh bao gồm The Chequered Blouse
Eugène Boudin – 33 bức tranh bao gồm Trouville Beach
William-Adolphe Bouguereau – 12 bức tranh bao gồm The Birth of Venus, La Danse, Dante and Virgil
Louise Catherine Breslau - 4 bức tranh bao gồm Portrait of Henry Davison
Alexandre Cabanel – The Birth of Venus, The Death of Francesca da Rimini and Paolo Malatesta
Gustave Caillebotte – 7 bức tranh bao gồm The Floor Scrapers, Vue de toits (Effet de neige)
Eugène Carrière – 86 bức tranh bao gồm The Painting Family, The Sick Child, Intimacy
Mary Cassatt – 1 bức tranh
Paul Cézanne – 56 bức tranh bao gồm Apples and Oranges, The Hanged Man's House, The Card Players, Portrait of Gustave Geffroy
Théodore Chassériau  – 5 bức tranh (bộ sưu tập chính các bức tranh của ông ở Louvre)
Pierre Puvis de Chavannes – Young Girls by the Seaside, The Young Mother hay còn được biết đến là Charity, View on the Château de Versailles and the Orangerie
Gustave Courbet – 48 bức tranh bao gồm The Artist's Studio, A Burial at Ornans, Young Man Sitting, L'Origine du monde, Le ruisseau noir, Still-Life with Fruit, The Wave, The Wounded Man
Jean-Baptiste-Camille Corot – 32 bức tranh (bộ sưu tập chính của các bức tranh của ông nằm trong Louvre) bao gồm A Morning. The Dance of the Nymphs
Henri-Edmond Cross – 10 bức tranh bao gồm The Cypresses in Cagnes
Leon Dabo – 1 bức tranh Moore Park
Henri-Camille Danger - Fleau!
Charles-François Daubigny - The Harvest
Honoré Daumier – 8 bức tranh bao gồm The Laundress
Edgar Degas – 43 tác phẩm bao gồm các bức tranh chẳng hạn như The Parade, hay còn gọi là Race Horses in front of the Tribunes, The Bellelli Family, The Tub, Portrait of Édouard Manet, Portraits, At the Stock Exchange, L'Absinthe, và phấn màu như Café-Concert at Les Ambassadeurs và Les Choristes
Eugène Delacroix  – 5 tranh (bộ sưu tập chính các bức tranh của ông ấy ở Louvre)
Maurice Denis – Portrait of the Artist Aged Eighteen, Princess Maleine's Minuet or Marthe Playing the Piano, The Green Trees or Beech Trees in Kerduel, October Night (bảng trang trí phòng con gái), Homage to Cézanne
André Derain – Charing Cross Bridge, hay còn được biết đến là Westminster Bridge
Édouard Detaille – The Dream
Albert Edelfelt - Pasteur's portrait by Edelfelt
Henri Fantin-Latour - Around the Piano, A Studio at Les Batignolles
Paul Gauguin – 24 bức tranh bao gồm Arearea, Tahitian Women on the Beach
Jean-Léon Gérôme – Portrait of the Baroness Nathaniel de Rothschild, Reception of Condé in Versailles, La Comtesse de Keller, The Cock Fight, Jerusalem
Vincent van Gogh – 24 bức tranh bao gồm L'Arlésienne, Bedroom in Arles, Self Portrait, chân dung của bạn ông Eugène Boch, The Siesta, The Church at Auvers, View from the Chevet, The Italian Woman, Starry Night, Portrait of Dr. Gachet, Doctor Gachet's Garden in Auvers, Imperial Fritillaries in a Copper Vase, Saint-Paul Asylum, Saint-Rémy, Self Portrait
Armand Guillaumin –  44 bức tranh
Ferdinand Hodler – Der Holzfäller (The Woodcutter)
Jean Auguste Dominique Ingres  – 4 tranh (bộ sưu tập chính các bức tranh của ông ấy ở Louvre) bao gồm The Source
Eugène Jansson – Proletarian Lodgings
Johan Barthold Jongkind – 9 bức tranh
Gustav Klimt – 1 bức tranh
Maximilien Luce - The Quai Saint-Michel and Notre-Dame
Édouard Manet – 34 bức tranh bao gồm Olympia, The Balcony, Berthe Morisot With a Bouquet of Violets, The Luncheon on the Grass, The Fifer, The Reading
Henri Matisse - Luxe, Calme et Volupté
Jean-François Millet – 27 bức tranh bao gồm The Angelus, Spring, The Gleaners
Piet Mondrian – 2 bức tranh
Claude Monet – 86 các bức tranh (một bộ sưu tập tranh chính khác của ông nằm trong Musée Marmottan Monet) bao gồm The Saint-Lazare Station, The Rue Montorgueil in Paris. Celebration of 30 June 1878, Wind Effect, Series of The Poplars, Rouen Cathedral. Harmony in Blue, Blue Water Lilies, Le Déjeuner sur l’herbe, Haystacks, The Magpie, Women in the Garden
Gustave Moreau – 8 bức tranh bao gồm L'Apparition
Berthe Morisot  – 9 bức tranh
Henri-Paul Motte - The Fiancée of Belus
Edvard Munch – 1 bức tranh
Henri Ottmann - The Luxembourg Station in Brussels
Camille Pissarro – 46 bức tranh bao gồm White Frost
Odilon Redon – 106 bức tranh bao gồm Caliban
Pierre-Auguste Renoir – 81 bức tranh bao gồm Bal au moulin de la Galette, Montmartre, The Bathers, Dance in the City, Dance in the Country, Frédéric Bazille at his Easel, Girls at the Piano, The Swing
Henri Rousseau – 3 bức tranh
Théo van Rysselberghe – 6 bức tranh
Paul Sérusier – The Talisman, the Aven River at the Bois d'Amour
Georges Seurat – 19 bức tranh bao gồm The Circus
Paul Signac – 16 bức tranh bao gồm Women at the Well
Alfred Sisley – 46 bức tranh bao gồm Inondation at Port-Marly
Henri de Toulouse-Lautrec – 18 bức tranh bao gồm La Toilette
Félix Vallotton – Misia at Her Dressing Table
Édouard Vuillard – 70 bức tranh
James McNeill Whistler – 3 bức tranh bao gồm Arrangement in Grey and Black: The Artist's Mother, hay còn được biết đến là Whistler's Mother

Điêu khắc
Tương tự bộ sưu tập hội họa, một phần những tác phẩm điêu khắc của Orsay cũng bắt nguồn từ bảo tàng Luxembourg. Nhưng so với hội họa, số lượng bộ sưu tập điêu khắc của bảo tàng Luxembourg ít hơn, vào năm 1852 mới chỉ có 25 tác phẩm. Năm 1875, sau khi Antoine-Louis Barye mất, bảo tàng có thêm một số tác phẩm gang và bản mẫu bằng sáp của nhà điều khắc này. Cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, bảo tàng Luxembourg dần nhận được nhiều tác phẩm quan trọng khác của Auguste Rodin, Honoré Daumier, Antoine Bourdelle...

Trong một thời gian dài, bảo tàng Luxembourg đã bỏ quên các nhà điêu khắc nước ngoài. Năm 1923, bảo tàng Trường phái ngoại quốc được thành lập ở Jeu de Paume và mở cửa tới 1940. Năm 1947, bảo tàng Jeu de Paume được mở cửa trở lại, nhưng bộ sưu tập điêu khắc đóng vai trò thứ yếu sau bộ sưu tập hội họa, đặc biệt là các tác phẩm hội họa Ấn tượng. Năm 1939, bảo tàng Luxembourg đóng cửa, các tác phẩm phân tán về Louvre, trung tâm Pompidou, Palais de Tokyo và cả thành phố khác.

Khi bảo tàng Orsay được thành lập, nơi đây trở thành một không gian lý tưởng cho các tác phẩm điêu khắc. Một số tác phẩm từ các bảo tàng khác nữa cũng được chuyển về Orsay như La Pensée và La porte de l'Enfer từ bảo tàng Rodin, La Nature se dévoilant à la Science của Ernest Barrias từ Conservatoire des arts et métiers. Orsay cũng nhận được các tác phẩm từ thành phố khác và một số tượng đài ở các công trình kiến trúc. Những năm đầu mở cửa, Hội những người bạn Orsay còn thu thập được thêm 200 tác phẩm điêu khắc. Từ năm 1986, để đa dạng hóa bộ sưu tập điêu khắc, bảo tàng mua thêm các tác phẩm của những nghệ sĩ nước ngoài như Medardo Rosso, Max Klinger... cũng như một bộ sưu tập quan trọng của Camille Claudel.

Hiện nay, bảo tàng Orsay sở hữu hơn 2.200 tác phẩm điêu khắc.

Các nhà điêu khắc chính đại diện trong bộ sưu tập bao gồm Alfred Barye, François Rude, Jules Cavelier, Jean-Baptiste Carpeaux, Émile-Coriolan Guillemin, Auguste Rodin, Paul Gauguin, Camille Claudel, Sarah Bernhardt và Honoré Daumier.

Nghệ thuật trang trí, nhiếp ảnh, họa hình, kiến trúc

Nghệ thuật trang trí: Bảo tàng Orsay thành lập đã tập trung một số lượng lớn các tác phẩm nghệ thuật trang trí đang phân tán ở nhiều bảo tàng hay cơ quan khác, như lâu đài Fontainebleau, Bộ Ngoại giao, bảo tàng Louvre, bảo tàng Cluny... Bộ sưu tập này gồm các tác phẩm thuộc giai đoạn 1850-1880. Về thời kỳ Art nouveau, Orsay nhận được các tác phẩm từ bảo tàng Nghệ thuật trang trí. Những năm tiếp theo, bảo tàng mua thêm và được tặng lại nhiều tác phẩm đa dạng khác.

Nhiếp ảnh: Vào những năm 1970, khi Orsay được quyết định thành lập, chưa một bảo tàng Pháp nào có phòng trưng bày riêng cho nhiếp ảnh. Khác với các tác phẩm hội họa, điêu khắc được thừa hưởng từ bảo tàng khác, bộ sưu tập nhiếp ảnh của Orsay được bắt đầu bằng việc mua lại. Những album ảnh đầu tiên được mua thuộc thời kỳ 1839 tới 1863, giai đoạn được xem như hoàng kim của nhiếp ảnh Pháp và Anh với các tác phẩm của Gustave Le Gray, Édouard Baldus, Hippolyte Bayard... Tiếp theo, một số tác phẩm từ các cơ quan, viện lưu trữ cũng được chuyển về Orsay. Năm 1986, bảo tàng mua được một bộ các album ảnh của Eugène Atget mang tên Documents pour l'histoire du vieux Paris. Năm 1991, bảo tàng được tặng một bộ sưu tập các bức ảnh của Félix Nadar. Hiện nay, Orsay sở hữu hơn 45 ngàn tác phẩm nhiếp ảnh và vẫn tiếp tục mua lại hoặc được tặng thêm.

Họa hình: Được tập hơp từ các bảo tàng khác, cũng như nhờ mua lại, tặng vật, bảo tàng Orsay hiện nay sở hữu hơn 10 ngàn bản vẽ. Trong số đó có thể kể đến các tác phẩm của những nghệ sĩ nổi tiếng như Les amateurs d'estampes của Honoré Daumier, Sur la plage của Eugène Boudin, Le pont d'Asnières của Paul Signac, Jeune homme assis, étude. Autoportrait dit au chevalet của Gustave Courbet.

Kiến trúc: Ngay từ khi được quyết định thành lập, kiến trúc đã được dành không gian ở bảo tàng Orsay. Các bản vẽ kiến trúc được chuyển về từ bảo tàng Louvre. Trong đó có những tác phẩm của các kiến trúc sư nổi tiếng thế kỷ 19 như Victor Baltard, Félix Duban, Charles Garnier, Henri Labrouste, Eugène Viollet-le-Duc. Phong cách Art nouveau, Orsay có các tư liệu của Émile Gallé - được cháu nội của Gallé tặng lại vào tháng 5 năm 1986 - và Hector Guimard - do các sinh viên tìm được năm 1968. Nhờ các chính sách sưu tầm, Orsay tiếp tục thu thập được các hiện vật về kiến trúc cổ cho tới kiến trúc hiện đại. Khu vực kiến trúc cũng trưng bày mô hình của các công trình nổi tiếng, các quy hoạch đô thị...

Những bộ sưu tập nổi bật

Xem thêm

 Danh sách bảo tàng Paris
 Danh sách các bảo tàng nghệ thuật được ghé thăm nhiều nhất

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang chính thức của bảo tàng
 Bảo tàng Orsay trên trang Insecula
 20 năm bảo tàng Orsay
 Hình ảnh bảo tàng Orsay

Orsay
Orsay
Orsay
Orsay
Nhà ga mở cửa vào 1900
Khởi đầu năm 1986 ở Pháp


title: An Khánh (định hướng)

text:
An Khánh có thể là một trong số các định nghĩa dưới đây:

Địa danh

Việt Nam
 Phường An Khánh, quận Ninh Kiều, thành phố Cần Thơ
 Phường An Khánh, thành phố Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh
 Xã An Khánh, huyện Hoài Đức, thành phố Hà Nội
 Xã An Khánh, huyện Châu Thành, tỉnh Bến Tre
 Xã An Khánh, huyện Châu Thành, tỉnh Đồng Tháp
 Xã An Khánh, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên
 Phường cũ An Khánh thuộc Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh; nay là một phần phường Thủ Thiêm, thành phố Thủ Đức.

Trung Quốc
 Địa cấp thị An Khánh thuộc tỉnh An Huy, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa

Xem thêm
 An Khánh Tự, vua thứ hai của nhà Đại Yên.


title: 7-Zip

text:
7-Zip là một trình lưu trữ tập tin chủ yếu dùng cho hệ điều hành Windows. Nó có thể hoạt động bằng dòng lệnh hoặc với giao diện đồ họa người dùng. Nó cũng có tính năng tích hợp cùng môi trường Windows. 7-Zip là phần mềm miễn phí, phát triển bởi Igor Pavlov và phân phối dưới giấy phép nguồn mở của GNU. Nó là đối thủ nặng ký cho các phần mềm thương mại như WinZip và WinRAR (cả hai đều là phần mềm nguồn đóng). 7-Zip có phiên bản 64-bit dành cho bản Windows XP Professional x64. Dưới cái tên p7zip, 7-Zip đã được mang sang sử dụng trên hệ thống họ Unix như Linux và FreeBSD.

Dự án được bắt đầu năm 2000.

7-ZIP hỗ trợ giao diện đa ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt.

Định dạng nén 7z

7-Zip hỗ trợ nhiều định dạng lưu trữ, mặc định là định dạng 7z.

Mặc định, nhiều chương trình có thể tạo dạng lưu trữ 7z, với phần mở rộng .7z, dùng giải thuật LZMA để nén. Định dạng khá mới này cho phép lưu trữ tập tin với hệ số nén rất cao, có thể so sánh với định dạng nén mạnh phổ biến như RAR (dựa trên một giải thuật nén riêng). Tập tin 7z có kiểu MIME là application/x-7z-compressed.

Các định dạng và giải thuật khác
7-Zip hỗ trợ nhiều định dạng lưu trữ nén (và cả không nén). Những định dạng hỗ trợ gồm ZIP, tập tin Microsoft cabinet (CAB), RAR, ARJ, gzip, bzip2, LZH, tar, CPIO, rpm và dạng lưu trữ Debian deb. Vì lý do pháp lý, định dạng ACE không còn được hỗ trợ.

Đối với tập tin ZIP và gzip, 7-Zip dùng một bản sửa đổi của giải thuật DEFLATE để có tỷ lệ nén cao hơn trong cùng một thời gian. Bản sửa đổi này cũng được dùng trong công cụ AdvanceCOMP.

Định dạng file 7z nguyên thủy là mở, kiến trúc dạng modul cho phép chứa tập tin được nén bằng các giải thuật khác nhau. Tên tập tin được lưu bằng Unicode.

 Chú ý: Về định dạng nén, chưa cho phép nén với đuôi LZH ở phiên bản 4.65 năm 2009.

Tính năng
7-Zip hỗ trợ nhiều tính năng có thể không có trong các chương trình nén thương mại thông dụng.

 Đối với định dạng tập tin 7z, 7-Zip hỗ trợ mã hóa theo chuẩn mã hóa tiên tiến 256-bit (tiếng Anh: Advanced Encryption Standard) cả tập tin và cấu trúc thư mục, ngăn người dùng không có mật khẩu xem nội dung được lưu trữ.
 7-Zip hỗ trợ chia khối (tiếng Anh: volume) kích thước tập tin động, tiện dụng để sao lưu dữ liệu vào các thiết bị lưu trữ ngoài như CD và DVD.
 Trong chế độ 2 cửa sổ, 7-Zip giống như trình quản lý tập tin chính thống.
 Phiên bản đặc biệt 64-bit hỗ trợ ánh xạ bộ nhớ lớn để nén nhanh hơn.
 Cho phép tạo lưu trữ đông đặc (solid archive) để có tỉ lệ nén cao hơn (khó sửa đổi tập tin nén hơn).
 Có thể giải nén để xem nhanh 1 tập tin trong solid archive thay vì giải nén toàn bộ như các chương trình khác.

Nén
Hiện tại 7-zip có thể nén tệp tin theo 3 định dạng là zip, 7z, và tar. Tốc độ nén của 7-zip kém hơn WinRAR và khi nén chương trình này sử dụng nhiều RAM máy tính hơn. Tuy nhiên tỉ lệ nén đạt cao hơn WinRAR.

Giải nén
Tốc độ giải nén của 7-zip ở mức cao và tiêu thụ ít RAM máy tính.
7-zip có thẻ giải nén nhiều định dạng như zip, 7z, rar, arj, bz2, bzip2, cab, cpio, deb, dmg, fat, gz, gzip, hfs, iso, lha, lzh, lzma, ntfs, rpm, swm, tar, taz, tbz, tbz2, tgz, tpz, vhd, wim, xar, xz (Các định dạng trên nằm trong 7-zip phiên bản 9.07 beta)

Liên kết ngoài
Trang chủ 7-Zip
Trang web chính thức bằng Tiếng Việt
Project: 7-Zip - Trang dự án 7-Zip tại SourceForge.
7zX - Chương trình nén 7z cho Mac OS X
p7zip - phiên bản 7-Zip cho hệ thống giống Unix
MaximumCompression.com, trang cung cấp kết quả nén thử nghiệm từ nhiều công cụ nén khác nhau (bao gồm 7-zip)

Chú thích

Phần mềm nén dữ liệu
Phần mềm nguồn mở
Phần mềm miễn phí
Phần mềm tự do
Phần mềm năm 1999


title: (6283) 1980 VX1

text:
{{DISPLAYTITLE:(6283) 1980 VX1}}

(6283) 1980 VX1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện ở Đài thiên văn Tử Kim Sơn ở Nanjing, Trung Quốc, ngày 6 tháng 11 năm 1980.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 6001–7000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1980
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Caraffa di Catanzaro

text:
Caraffa di Catanzaro là một đô thị ở tỉnh Catanzaro trong vùng Calabria miền nam Italia. Đô thị này có 2069 người.
Đô thị này giáp với các đô thị: Catanzaro, Cortale, Maida, Marcellinara, San Floro, Settingiano.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Catanzaro


title: Jangseong

text:
Jangseong (Jangseong-gun, âm Hán Việt: Trường Thành quận) là một huyện của tỉnh Jeolla Nam, Hàn Quốc. Huyện này có diện tích 518,65 km², dân số năm 2001 là 55.986 người.

Jangseong được cho là nơi sinh của Hong Gildong.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang mạng chính quyền huyện

Huyện Hàn Quốc
Jeolla Nam
Huyện Jeolla Nam


title: Elephantomyia mossambica

text:
Elephantomyia mossambica là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Elephantomyia
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Vụ lừa gạt giới đầu tư của Madoff

text:
Vụ lừa gạt giới đầu tư của Bernard Madoff xảy ra khi ông Madoff phạm các tội gian lận chứng khoán, khai man và một số cáo trạng khác mặc dù biết rằng những tội này có thể đưa đến một bản án tù 150 năm. Tòa đã nghe phía biện lý cuộc trình bày 11 cáo trạng trong Thứ Ba ngày 10 tháng 3 năm 2009 trước sự hiện diện của ông Madoff và luật sư của ông. Đây là một trong những vụ án gian lận tài chính lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ.

Thỏa thuận nhận tội diễn ra ba tháng sau khi Cục Điều tra Liên bang nói ông Madoff thú nhận với những người con trai của ông rằng quỹ đầu tư một thời được nể trọng của ông là một sự lừa dối lớn - một âm mưu lừa đảo hàng tỷ Mỹ kim, được gọi là "Ponzi scheme," trong đó những nhà đầu tư trước được trả những khoản lời lớn bằng tiền của những nhà đầu tư sau, trong khi có thể thực sự không có hoạt động đầu tư nào. Kể từ khi bị bắt giữ vào tháng 12 năm 2008, vụ tai tiếng đã biến cựu chủ tịch của sàn chứng khoán Nasdaq thành một người bị ruồng bỏ và đã phải mặc một chiếc áo chống đạn khi ra tòa.

Âm mưu lừa đảo đã làm tiêu tan các sản nghiệp phải mất cả đời để xây dựng, xóa sạch các quỹ từ thiện và hình như đã đẩy ít nhất hai nhà đầu tư tới chỗ tự sát.

Khởi sự từ nhân viên cứu nạn
Chuyện của Madoff đã trở thành một huyền thoại ở phố Wall: Bernard Madoff, sinh 29 tháng 4 năm 1938, đã thành lập công ty của mình năm 1960 với 5.000 Mỹ kim mà ông ta kiếm được khi làm nhân viên cứu nạn ở bờ biển Long Island. Cuối cùng, ông ta đã trở thành một trong năm người môi giới đã thành lập sàn chứng khoán Nasdaq. Ở đó, ông ta là một thành viên của ban quản trị vào thập niên 1980 và là chủ tịch vào đầu thập niên 1990. Năm 2001, công ty của Madoff là một trong ba công ty hàng đầu ở thị trường chứng khoán Nasdaq và đứng thứ ba ở thị trường hối đoái New York.

Cả người giàu và có thế lực đều bị lừa
Theo AP, danh sách những người trao tài sản vào tay Bernard Madoff lên đến hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người mặc dù Madoff đã nói mình chỉ có 25 khách hàng. Các nhà đầu tư đang chờ đợi xem tiền góp vốn của họ cho công ty ông Madoff còn lại được bao nhiêu.

Trong số các nạn nhân của Madoff có cựu chủ tịch Norman Braman của Công ty Philadelphia Eagles, cựu chủ tịch Công ty New York Mets là Fred Wilpon và J. Ezra Merkin, Chủ tịch Công ty Dịch vụ Tài chính GMAC. Tập đoàn Fairfield Greenwich đã đầu tư 7,5 tỷ USD vào các hoạt động có liên quan đến Madoff. Ngoài ra, tổ chức từ thiện Robert I. Lappin đã đầu tư toàn bộ số tiền hiến tặng lên đến 8 triệu Mỹ kim vào công ty của Madoff. Thành phố Fairfield thuộc bang Connecticut đã tin tưởng Madoff đến mức gửi gần 15% quỹ lương hưu trí của thành phố cho Madoff để kiếm lợi.

Nhiều thập niên qua, Madoff đã nổi tiếng trong giới đầu tư. Nhiều người giàu có ở New York và Florida xem ông ta là một con người thành đạt trong lĩnh vực đầu tư rất đáng tin cậy. Sau đó, người ta mới tỏ ra nghi ngờ và thắc mắc liệu tiền lãi của ông ta có thật hay không và đã chỉ ra tính chất bí ẩn của công ty này cũng như sự thiếu vắng một nhân viên kiểm toán có tên tuổi.

Một ngân hàng tư nhân Thụy Sĩ, Banque Benedict Hentsch Fairfield Partners SA, nói ngân hàng có giữ một tài sản trị giá 56 triệu franc Thụy Sĩ (47,5 triệu Mỹ kim) do khách hàng đầu tư dưới quyền quản lý của nhà hoạt động tài chính Mỹ Bernard L. Madoff. Tháng 9 năm 2008, ngân hàng này đã hợp nhất với Tập đoàn Fairfield Greenwich.

Trong khi đó, nhật báo Le Temps ở Geneva nói các đơn vị tài chính tại thành phố này đã đầu tư ít nhất 5 tỷ franc (4,2 tỷ Mỹ kim) vào các quỹ của Madoff. Ủy ban Ngân hàng Liên bang Thụy Sĩ, cơ quan điều chỉnh hoạt động ngân hàng ở nước này, chưa xác định được tác động của vụ Madoff ở Thụy Sĩ đến mức độ nào.

Cục Điều tra Liên bang đến tận nhà Madoff
Theo hãng tin Itar-Tass, bản luận tội nhà hoạt động tài chính Madoff này có nêu chi tiết rằng hai nhân viên hàng đầu của ông tại Công ty Bernard L. Madoff đã giúp thu thập chứng cứ chống lại ông. Báo The Wall Street Journal xác nhận đó là Andrew và Mark Madoff - hai con trai của ông. Đó cũng chính là hai nhân viên đã được ông mời về nhà ngày 9/12/2008 và nói cho họ biết tất cả chỉ toàn là gian lận.

Mọi sự bắt đầu khi trước đó, một số nhà đầu tư quyết định rút tiền của họ ra, tổng cộng 7 tỷ Mỹ kim. Ông Madoff không nói với họ tại văn phòng và đã mời họ về nhà. Lúc đó, ông cho họ biết hoạt động kinh doanh của ông là gian lận và bảo rằng ông chẳng còn gì cả. Thế là sau đó, các con ông gọi điện cho Ủy ban Chứng khoán và Hối đoái báo cáo về chuyện của cha mình và ngay lập tức, SEC đã gọi cho Cục Điều tra Liên bang. Ngày 11-12, đặc vụ Cục Điều tra Liên bang đến tận nhà ông. Và mọi sự vỡ lở từ đó.

Theo The Wall Street Journal, số tiền 50 tỷ USD mà ông Madoff gian lận cao hơn gấp năm lần so với quy mô lừa gạt tài chính mà lãnh đạo Công ty Viễn thông Worldcom đã tiến hành. Công ty này đã tuyên bố phá sản năm 2002.

Nhận tội
Ông Madoff nguyên là chủ tịch sàn giao dịch chứng khoán Nasdaq. Kể từ khi bị bắt trong tháng 12 năm 2008, ông Madoff đã bị quản thúc tại gia tại biệt thự trị giá $7 triệu của ông trong khu phố Manhattan. Lúc đó nhà chức trách nói ông Madoff đã thú nhận với gia đình rằng ông đã thực hiện một vụ lừa gạt mà số tiền đã lên tới $50 tỷ Mỹ kim.

Ông Madoff đến tòa liên bang tại Manhattan ngày 10 tháng 3 năm 2009. Ông mặc một bộ áo màu xám với cà-vạt đen, ngồi yên lặng trong lúc các công tố viên đọc cáo trạng. Vì sự an toàn, ông Madoff được mặc áo giáp cùng với bộ áo vét. Ông đến tòa sớm hơn ba tiếng đồng hồ vì nhà chức trách muốn tránh nguy cơ ông bị đụng độ với những người đầu tư bị sạt nghiệp vì tin tưởng ở một người xem có vẻ lương thiện. Nhiều luật sư đại diện những người đầu tư đã đến tòa. Họ chỉ ngồi xem trong một tòa án chật cứng với những người làm việc trong ngành truyền thông.

Trong hồ sơ được trình bày tại tòa án, các công tố viên đã nâng số tiền lên $64,8 tỷ dựa trên những con số được tính lại sau khi họ nhận thấy có những lời khai không chính xác vào tháng 11 năm 2008. Sau khi nghe các cáo trạng, Luật sư Ira Sorkin đã gây ngạc nhiên khi nói với quan tòa rằng ông Madoff sẽ nhận hết các tội trong một phiên xử kế tiếp mà không muốn thương lượng với phía biện lý.

Tuy vậy, trong lúc xem xét những hồ sơ tài chánh của ông Madoff, nhà chức trách nói số tiền thật sự bị thất thoát có thể thấp hơn so với số tiền đã nêu. Con số đã lên cao vì được tính trên tiền lời mà ông Madoff từng hứa hẹn với những người đầu tư. Cho đến lúc này, chính quyền chỉ mới tìm ra $1 tỷ Mỹ kim của những người đầu tư bị lừa gạt.

Luật sư Sorkin, các công tố viên và Chánh án Liên bang Denny Chin chờ đợi một phiên xử ly kỳ vào ngày Thứ Năm ngày 12/3 2009, khi mà ông Madoff sẽ chính thức nhận hết các tội.

Sau khi nghe các cáo trạng, chánh án hỏi rằng ông Madoff có muốn nhận tội trong ngày Thứ Năm 12/3 hay không. Luật sư Sorkin nói, "Tôi nghĩ rằng đó là một tiên liệu hợp lý." Chánh án Denny Chin hỏi ông Sorkin rằng có phải ông Madoff sẽ nhận tội trong hết thảy 11 cáo trạng. "Đúng như vậy, thưa ngài," Luật Sư Sorkin trả lời.

Một phó biện lý nói các công tố viên và luật sư không thương lượng trước về sự nhận tội, và án tối đa cho các tội của ông Madoff sẽ lên tới 150 năm tù. Chánh án Chin nói ông sẽ không tuyên án trong ngày Thứ Năm 12/3 và sẽ giới hạn số nhà đầu tư có thể phát biểu trong tòa và chỉ dành cho những ai không đồng ý với sự nhận tội. Có ít nhất 25 nhà đầu tư đã xin tòa cho phát biểu ý kiến. Chánh án Chin nói với các công tố viên rằng ông sẽ giới hạn số nạn nhân được lên tiếng trong tòa và họ phải bày tỏ ý kiến "trong tư cách tôn trọng và nghiêm chỉnh."

Madoff bị giam
Vào Thứ Năm, 12 tháng 3 năm 2009, ông Madoff đã nhận tội về một vụ lừa đảo làm những nhà đầu tư trên khắp thế giới mất hàng tỉ Mỹ kim. Ông đã tránh không nhìn những người đầu tư bị lừa trước khi ông bị dẫn ra khỏi tòa với hay tay bị còng về phía sau.

Thẩm phán Denny Chin đã không cho ông Madoff đóng thế chân để được tại ngoại và ra lệnh tống giam ông, khi ghi nhận rằng ông Madoff có phương tiện để bỏ trốn và có thể làm như vậy.

Ông Madoff đã điềm tĩnh lên tiếng trước tòa khi ông nói với quan tòa trước khi thỏa thuận nhận tội của ông được chấp thuận. Ông nói: "Tôi thực sự biết ơn khi được dành cho cơ hội này để công khai lên tiếng về các tội phạm của tôi, những tội mà tôi hối tiếc và xấu hổ một cách sâu xa."

Ông Madoff đã không nhìn bất cứ ai trong số ba nhà đầu tư đã lên tiếng tại cuộc điều trần, ngay cả khi một người trong số họ quay về phía ông và cố nói với ông. Ông Madoff đã mô tả các tội phạm của ông sau khi ông bằng lòng nhận tội về tất cả 11 cáo trạng mà ông bị truy tố, kể cả tội lừa đảo, khai man, ăn cắp từ một chương trình phúc lợi của nhân viên, và hai tội rửa tiền quốc tế.

Các công tố viên nói nhà tài chánh bị ruồng bỏ, người đã trải qua ba tháng bị quản thúc tại gia trong biệt thự của ông, có thể đứng trước một bản án tối đa 150 năm tù khi bị tuyên án. Ông Madoff giải thích âm mưu của ông khi nói với quan tòa rằng ông đã tin rằng sự lừa gạt sẽ có tính cách ngắn hạn và rằng ông có thể tự mình thoát ra được.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Бернард Мейдофф — lenta.ru
 Бернард Мейдофф не инвестировал доверенные ему средства — lenta.ru

Kinh tế 2008
Mô hình Kim tự tháp và Ponzi
Hoa Kỳ năm 2008
Hoa Kỳ năm 2009


title: Izumi-ku, Yokohama

text:
là một khu thuộc thành phố Yokohama, tỉnh Kanagawa, Nhật Bản. Năm 2010, dân số ước tính là 155.674 người và mật độ 6.620 người/km². Tổng diện tích là 23,51 km².

Tham khảo

Liên kết ngoài

Khu của Yokohama


title: Loisy-en-Brie

text:
Loisy-en-Brie  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 192 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Loisyenbrie


title: (150174) 1998 DU32

text:
{{DISPLAYTITLE:(150174) 1998 DU32}}

(150174) 1998 DU32 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 25 tháng 2 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 150001–151000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Carmen Zubillaga

text:
Carmen Susana Duijm Zubillaga (sinh ngày 11 tháng 8 năm 1936) là một Hoa hậu của Venezuela. Trước đó, bà đã từng lọt vào bán kết của cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ. Tại cuộc thi Hoa hậu Thế giới tổ chức tại Luân Đôn năm 1955 bà đã đoạt danh hiệu Hoa hậu Thế giới. Bà đã trở thành người phụ nữ Nam Mỹ đầu tiên đoạt danh hiệu Hoa hậu Thế giới. Người kế vị của bà là Petra Susanna Schürmann, đến từ Tây Đức.

Xem thêm
Hoa hậu Venezuela

Tham khảo

Zubillaga, Carmen

de:Carmen Duijm Zubillaga


title: Eumannia

text:
Eumannia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Eumannia lepraria (Rebel, 1909)
 Eumannia oppositaria (Mann, 1864)
 Eumannia psyloritaria (Reisser, 1958)

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Eumannia at funet

Boarmiini


title: (13746) 1998 SR43

text:
{{DISPLAYTITLE:(13746) 1998 SR43}}

(13746) 1998 SR43 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 25 tháng 9 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 13001–14000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 17092 Sharanya

text:
17092 Sharanya là một tiểu hành tinh được phát hiện bởi chương trình LINEAR của phòng thí nghiệm MIT Lincoln ở Học viện Công nghệ Massachusetts và được đặt theo tên nhà nghiên cứu trẻ, S. Sharanya, from Coimbatore, Tamil Nadu, India, a student ở Avila Convent in that town, in recognition for reaching the finals of the 2003 Giải thưởng Khoa học và Kỹ thuật Intel     .

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: (91849) 1999 UK6

text:
{{DISPLAYTITLE:(91849) 1999 UK6}}

(91849) 1999 UK6 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 28 tháng 10 năm 1999.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 91001–92000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1999
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Montregard

text:
Montregard là một xã thuộc tỉnh Haute-Loire trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở nam trung bộ nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 1035 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 1999 của INSEE có dân số 594 người.

Tham khảo

Xã của Haute-Loire


title: Grand-Verly

text:
Grand-Verly  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Grandverly


title: Verger spinosus

text:
Verger spinosus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Verger


title: Trần Văn Tuấn

text:
Trần Văn Tuấn (sinh năm 1950) là một cựu chính khách Việt Nam. Ông nguyên là Bộ trưởng Bộ Nội vụ Việt Nam, Phó bí thư Thành ủy Hà Nội và Bí thư Tỉnh ủy Nam Định, Đại biểu Quốc hội khóa X, XII. Ông có bằng Tiến sĩ Kinh tế. Hiện ông đang hành nghề công chứng viên .

Thân thế và sự nghiệp
Ông sinh ngày 10 tháng 2 năm 1950, quê quán ở thôn Phạm Lâm, xã Đoàn Tùng, huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương.
Ông tham gia quân đội năm 1970, đã từng giữ các chức vụ:
Ủy viên Ban thường vụ TW Đoàn khóa V
Bí thư Thành đoàn Hà Nội
Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội, Chủ tịch HDND TP Hà nội
Bí thư Tỉnh ủy Nam Định
Đại biểu Quốc hội Việt Nam
Bộ trưởng Bộ Nội vụ
Phó Trưởng ban Ban Tổ chức Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam

Gia đình
Con trai ông là Trần Quang Hưng (sinh năm 1989), Chủ tịch Hội Sinh viên thành phố Hà Nội khoá VII, nhiệm kỳ 2018–2023, và Phó Chủ tịch Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam khóa X, nhiệm kỳ 2018–2023.

Chú thích

Xem thêm

Người Hải Dương
Bí thư Tỉnh ủy Nam Định
Bộ trưởng Bộ Nội vụ Việt Nam
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam
Nhân vật còn sống
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa X
Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa XII
Chủ tịch Hội đồng nhân dân thành phố Hà Nội


title: Lipotriches triangularis

text:
Lipotriches triangularis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1905.

Chú thích

Tham khảo

Lipotriches
Động vật được mô tả năm 1905


title: Fréterive

text:
Fréterive là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 285-2051 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Savoie


title: Marco

text:
Marco  có thể đề cập đến:
Marco Polo
Marco van Basten
Marco Borriello
Marco Reus


title: Cộng hòa Tự trị Krym

text:
Cộng hòa Tự trị Krym (, chuyển tự: Avtonomna Respublika Krym; , chuyển tự: Avtonomnaya Respublika Krym; , Къырым Мухтар Джумхуриети) là một nước cộng hòa tự trị thuộc Ukraina nằm trên bán đảo cùng tên ở phía bắc biển Đen. Lãnh thổ này sau đó được sáp nhập vào Nga năm 2014. Lãnh thổ cộng hòa tự trị này bao trùm hầu hết diện tích bán đảo, phần đất còn lại là thuộc thành phố Sevastopol vốn dĩ được quản lý riêng. Krym còn có phiên âm tiếng Việt là Crưm.

Lãnh thổ Krym bị chiếm đóng nhiều lần trong lịch sử. Các sắc dân như Kimmeri, Hy Lạp, Scythia, Goth, Hung, Bulgar, Khazar, quốc gia Rus Kiev, Đế quốc Đông La Mã của người Hy Lạp, Kim Trướng hãn quốc của người Tatar và người Mông Cổ đều từng có thời gian kiểm soát Krym. Vào thế kỷ 13, Cộng hòa Venezia và Cộng hòa Genova kiểm soát một phần Krym. Nối tiếp chúng là Hãn quốc Krym và Đế quốc Ottoman vào thế kỷ 15-18 và Đế quốc Nga vào thế kỷ 18-20. Thời thuộc Liên Xô, Krym ban đầu là một phần của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga. Ngày 19 tháng 2 năm 1954, Đoàn chủ tịch Xô viết Tối cao Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Liên bang Nga (nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết lớn nhất và là trụ cột của Liên bang Xô Viết) ban hành sắc lệnh cắt tỉnh Krym chuyển cho Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraina. Việc chuyển giao này được miêu tả là một "món quà", kỉ niệm cột mốc 300 năm Ukraina trở thành một phần của Đế quốc Nga. Ngày 18 tháng 3 năm 2014, Tổng thống Nga, Thủ tướng Krym và Thị trưởng Sevastopol cùng nhau ký thỏa thuận sáp nhập Krym và thành phố Sevastopol vào Liên bang Nga. Phía Ukraina vẫn xem Krym là nước cộng hòa tự trị của mình còn phía Nga thì xem Krym là một chủ thể liên bang thuộc Liên bang Nga. Nga đã thiết lập Vùng liên bang Krym gồm Cộng hòa Krym và thành phố liên bang Sevastopol. Thực tế Cộng hòa tự trị Krym thuộc Ukraina đã giải thế sau ngày 18 tháng 3 năm 2014. Thủ đô và nơi đặt trụ sở của chính phủ nước cộng hòa là thành phố Simferopol, nằm ở trung tâm của bán đảo. Krym có diện tích 26.200 km² và dân số vào năm 2007 là 1.973.185. Các số liệu này không bao gồm diện tích và dân số của thành phố Sevastopol cũng nằm trên bán đảo song tách biệt về hành chính.

Người Tatar Krym là một dân tộc thiểu số tại Krym, vào năm 2001 họ chiếm 12,1% dân số của nước cộng hòa. Dân tộc này khởi thủy tại Krym vào cuối thời kỳ Trung Cổ sau khi Hãn quốc Krym thành lập. Thời Liên Xô, Chính phủ của Stalin trục xuất cưỡng bức người Tatar Krym vào năm 1944 sau khi Liên Xô chiếm lại vùng này từ tay Đức Quốc xã. Trên 180 ngàn người bị chở bằng xe lửa đến Trung Á. Khoảng 22 cho tới 46% số người này đã chết trên xe lửa vì đói khát hoặc vì bệnh tật. Sau khi Liên Xô sụp đổ, người Tatar Krym bắt đầu quay trở lại khu vực. Theo điều tra dân số Ukraina năm 2001, 58,5% dân số tại Krym thuộc dân tộc Nga và 24,4% thuộc dân tộc Ukraina.

Địa lý

Bán đảo Krym nằm tại bờ bắc biển Đen và bờ tây biển Azov, phía bắc giáp tỉnh Kherson của Ukraina. Tuy cùng tên với tên bán đảo nhưng Cộng hòa Tự trị Krym chỉ chiếm phần lớn diện tích bán đảo chứ không phải toàn bộ. Có hai cộng đồng nông thôn thuộc huyện Henichesk, tỉnh Kherson, Ukraina cũng nằm trên bán đảo Krym, cụ thể là trên mũi đất Arabat, Shchaslyvtseve và Strilkove.

Krym nối liền với đất liền bởi eo đất Perekop rộng 5–7 km. Mũi đông là bán đảo Kerch nằm đối diện với bán đảo Taman của Nga. Giữa hai bán đảo Kerch và Taman là eo biển Kerch rộng 3–13 km, vốn là thủy đạo nối thông biển Đen với biển Azov. Bán đảo Krym có nhiều bán đảo nhỏ hơn như mũi đất Arabat, bán đảo Kerch, bán đảo Heracles, bán đảo Tarhan Qut,...

Xét về phương diện địa lý, bán đảo Krym nói chung thường được chia làm ba đới: thảo nguyên, núi non và bờ biển phía nam. Chạy dọc bờ biển đông nam của Krym là dãy núi Krym, phía trong lại có một dãy núi nữa chạy song song. 75% phần diện tích còn lại của Krym là các thảo nguyên nửa khô hạn, có địa hình dốc thoải từ chân dãy núi Krym xuống hướng tây bắc. Thác nước Uchan-su ở sườn nam của dãy Krym là thác nước cao nhất.

Dải bờ biển hẹp phía ngoài dãy Krym có phong cảnh thiên nhiên tươi xanh, là nơi tọa lạc của nhiều làng mạc của người Tatar Krym, các thánh đường Hồi giáo, cung điện của hoàng gia và quý tộc Nga, các lâu đài trung cổ và Hy Lạp cổ, các vườn nho và vườn cây ăn quả.

Khí hậu
Phần lớn Krym có khí hậu ôn đới lục địa, riêng vùng bờ biển đông nam có khí hậu cận nhiệt đới. Nhiệt độ khu vực sâu trong đất liền vào mùa hè có thể lên mức 28 °C (bình quân vào tháng 7), trong khi nhiệt độ mùa đông có thể xuống mức -0,3 °C (bình quân tháng 1), riêng nhiệt độ của bờ biển phía nam vào mùa đông thì có phần cao hơn (4 °C, bình quân tháng 1). Krym ít mưa, trung bình mỗi năm chỉ mưa 400 mm. Nhờ đặc điểm khí hậu như vậy mà dải bờ biển phía nam Krym là nơi thu hút nhiều du khách Nga và Ukraina đến tắm biển và sưởi nắng.

Chính quyền
Trước ngày 18 tháng 3 năm 2014, Krym là nước cộng hòa tự trị thuộc Ukraina, đứng đầu là một viên Đại diện Tổng thống. Cơ quan lập pháp gồm 100 ghế, được gọi là Hội đồng Tối cao Krym. Cơ quan hành pháp Krym được gọi là Hội đồng Bộ trưởng, đứng đầu là một viên Chủ tịch, tức Thủ tướng Krym. Người này do Hội đồng Tối cao Krym bổ nhiệm và bãi nhiệm với sự ưng thuận của Tổng thống Ukraina. Hội đồng Tối cao và Hội đồng Bộ trưởng đều hoạt động tuân theo Hiến pháp và pháp luật Ukraina, cũng như tuân theo các quyết định do Hội đồng Tối cao Krym ban hành. Cơ quan tư pháp Krym là tòa án, thuộc hệ thống tư pháp Ukraina nói chung.

Ngày 16 tháng 3 năm 2014, dân chúng Krym thông qua cuộc trưng cầu dân ý đã cho thấy nguyện vọng sáp nhập bán đảo này vào nước Nga. Căn cứ theo tin của thông tấn xã Nga RIA Novosti, 96,77% trong số khoảng 1,233 triệu cử tri đi bầu đã bỏ phiếu chọn sáp nhập vào Nga. Tỉ lệ cử tri đi bỏ phiếu là 83,1%. Tuy nhiên người Ukraina và Tatar ở Krym tẩy chay cuộc bầu cử này. 13 trên tổng số 15 thành viên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc coi cuộc bỏ phiếu này là bất hợp pháp, Trung Quốc bỏ phiếu trắng và Nga là nước duy nhất trên thế giới công nhận nước Cộng hòa Krym.

Quan điểm về chủ quyền

Nga
Ngày 18 tháng 3 năm 2014, Tổng thống Nga Putin và Thủ tướng Krym Aksonov ký xác nhận bán đảo Krym từ nay là một phần của nước Nga.

Quốc tế
Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu cho là Nga đã vi phạm luật quốc tế, và hiện trừng phạt bằng các lệnh cấm đi lại và đóng băng tài sản đối với một số quan chức Nga. Trong một động thái đáp lại, các nghị sĩ trong Duma Quốc gia Nga "ủng hộ các đồng nghiệp của mình bị Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu quyết định áp đặt các biện pháp trừng phạt sau cuộc trưng cầu dân ý ở Krym và đề nghị cấm nhập cảnh tất cả các nghị sĩ Nga."

Ngày 27 tháng 3, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã biểu quyết thông qua dự thảo nghị quyết trong đó tuyên bố cuộc trưng cầu dân ý tại Krym dẫn đến việc bán đảo này sáp nhập vào Nga là bất hợp pháp đồng thời tái khẳng định sự toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine. 100 nước đã bỏ phiếu ủng hộ nghị quyết khẳng định việc Nga sáp nhập Krym là bất hợp pháp trong khi chỉ có 11 nước bỏ phiếu chống và 58 nước khác bỏ phiếu trắng. Do Nga là nước có quyền phủ quyết và đã bỏ phiếu chống, dự thảo nghị quyết đã không được thông qua và sau đó Krym đã chính thức sáp nhập vào lãnh thổ Nga

Đức
Một ngày sau Ngày chiến thắng (9 tháng 5) 2015, thủ tướng Đức Merkel đã tới Moskva để đặt vòng hoa tưởng niệm tại mộ các chiến sĩ vô danh trong vườn Alexander, trong cuộc họp báo sau đó trước mặt Putin đã tuyên bố: "Việc sáp nhập bán đảo Krym vào Nga là một xâm phạm làm hại trật tự thời tiền chiến tranh lạnh."

Phân chia hành chính
Krym được chia làm 25 vùng: 14 huyện (raion) và 11 "lãnh thổ do hội đồng thành phố quản hạt". Thành phố trực thuộc trung ương Sevastopol nằm trên phần đất đông nam của bán đảo Krym nhưng được quản lý hành chính riêng. Ngày 18 tháng ba 2014, Nga và Krym đã ký hiệp ước gia nhập của nước Cộng hoà Krym vào Liên bang Nga. Trong giai đoạn chuyển tiếp sẽ kéo dài đến 1 tháng 1 năm 2015 này, Nga và Krym sẽ giải quyết các vấn đề hội nhập các đối tượng mới "trong kinh tế, tài chính, tín dụng và hệ thống pháp luật của Liên bang Nga".

Huyện

Lãnh thổ do hội đồng thành phố quản hạt

Du lịch

Ngành du lịch Krym bắt đầu phát triển từ nửa sau thế kỉ 19. Hệ thống giao thông ngày càng phát triển giúp đưa khách du lịch từ miền trung của Nga đến đây. Đầu thế kỉ 20, nhiều cung điện, villa được xây dựng mà đến nay vẫn còn.

Giai đoạn phát triển mới bắt đầu từ khi chính quyền Xô viết nhận thấy tiềm năng du lịch chữa bệnh tại đây. Krym trở thành điểm đến "vì sức khỏe" của đông đảo người lao động Liên Xô. Ngày nay, Krym là điểm đến để du khách lánh xa cuộc sống thường nhật hơn là điểm du lịch chữa bệnh. Những địa điểm thu hút nhiều khách là dải bờ biển phía nam với các thành phố Yalta và Alushta, dải bờ biển phía tây với các thành phố Eupatoria và Saki, và dải bờ biển phía đông nam với các thành phố Feodosia và Sudak.

Krym rất giàu tài nguyên thiên nhiên và lịch sử. Có thể tìm thấy ở Krym nhiều cảnh quan thiên nhiên đa dạng, từ các dãy núi, cao nguyên đến đồng cỏ và hang động. Ở Saki có nguồn bùn được dùng để tắm chữa bệnh. Eupatoria lại có những bãi biển cát thạch anh rộng rãi.

Tham khảo

Nhà nước Turk tự trị
Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Nga
Chính trị Krym
Krym
Phân cấp hành chính Ukraina
Cộng hòa tự trị của Ukraina