title: Thư viện

text:
Một thư viện là một kho sưu tập các nguồn thông tin, được chọn lựa bởi các chuyên gia và có thể được tiếp cận để tham khảo hay mượn, thường là trong một môi trường yên tĩnh phù hợp cho học tập. Kho tàng của một thư viên có thể chứa đến hàng triệu đầu mục, bao gồm nhiều định dạng như sách, ấn phẩm định kỳ, báo, thủ bản, phim, bản đồ, bản in, văn kiện, CD, cassette, băng video, DVD, đĩa Blu-ray, sách điện tử, sách nói, cơ sỏ dữ liệu, video game và các thể loại khác.

Một thư viện được xây dựng và bảo quản bởi một cơ quan nhà nước, một tổ chức, một công ty, hoặc một cá nhân. Ngoài việc cung cấp tài liệu, thư viện còn được phục vụ bởi các thủ thư, những chuyên gia trong việc tìm kiếm và sắp xếp thông tin và đáp ứng nhu cầu của người dùng. Thư viện cũng thường có khu vực yên tĩnh để học tập, và những khu vực hỗ trợ học và làm việc nhóm. Nhiều thư viện có cơ sở thiết bị có thể truy cập kho tài liệu số và mạng Internet.

Thư viện hiện đại đang ngày càng được hướng đến trở thành nơi tiếp cận thông tin và kiến thức không giới hạn qua nhiều hình thức và nguồn khác nhau. Thư viện ngày càng trở thành những trung tâm cộng đồng nơi thực hiện các chương trình công cộng và hỗ trợ mọi người có thể học tập suốt đời.

Lịch sử

Những thư viện đầu tiên lưu trữ văn bản đầu tiên—các phiến đất sét viết bằng chữ hình nêm được phát hiện tại Sumer, có tuổi đời lên đến 2600 TCN. Thư viện công và tư chứa sách viết xuất hiện ở Hy Lạp cổ đại vào thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên. Vào thế kỷ thứ 6, gần thời Cổ đại Hy-La, những thư viện lớn ở Constantinople và Alexandria, cùng với thư viện của Timbuktu thu hút nhiều học giả trên khắp thế giới.

Lịch sử thư viện bắt đầu với những nỗ lực đầu tiên nhằm sắp xếp bộ sưu tập văn bản. Những vấn đề đặc biệt thiết yếu bao gồm tính tiếp cận của kho sưu tập, việc thu thập tài liệu, công cụ sắp xếp và tìm kiếm, trao đổi sách, tính chất vật lý của các vật liệu viết khác nhau, phân bố ngôn ngữ, vai trò giáo dục. Từ những năm 1960, vấn đề số hóa và kỹ thuật số kho tàng lưu trữ đã bắt đầu xuất hiện.

Các loại thư viện

Nhiều cơ quan phân biệt giữa một thư viện phân phối hay cho mượn, nơi cho phép người đọc hoặc cơ quan mượn tài liệu, so với thư viện tham khảo nơi tài liệu không được cho mượn. Những thư viện di động, như là các thư viện trên lưng ngựa ở miền đông Kentucky và bookmobile, thường là dạng cho mượn. Các thư viện ngày nay thường là hỗn hợp cả hai, gồm một bộ sưu tập chung dành cho phân phối, và một bộ tham khảo giới hạn trong thư viện. Ngoài ra, các bộ sưu tập kỹ thuật số mở rộng khả năng tiếp cận tài liệu mà có thể không được in ấn, và cho phép thư viện mở rộng kho lưu trữ mà không cần xây dựng thêm cơ sở chuyên dụng. Lamba (2019) quan sát rằng "thư viện hiện nay ngày càng trở nên đa diện, hợp tác và kết nối" và việc áp dụng những công cụ Web 2.0 vào thư viện "không chỉ kết nối người dùng với cộng đồng và cải thiện giao tiếp mà còn giúp thủ thư phát triển các hoạt động, dịch vụ và sản phẩm của thư viện hướng tới người dùng thực sự và tiềm năng".

Thư viện học thuật

Thư viện học thuật thường đặt trong khuôn viên các trường cao đẳng và đại học, chủ yếu để phục vụ sinh viên và nhân viên ở đó và những nơi khác. Một số thư viện học thuật, đặc biệt ở những cơ sở công cộng, mở cửa cho tất cả mọi người.

Thư viện học thuật có mục đích chính là hỗ trợ trong việc nghiên cứu và tìm hiểu của học sinh và nhân viên của cơ sở giáo dục. Các thư viện này thường có tài liệu liên quan đến khóa học, như sách giáo khoa và bài luận. Chúng cũng có những tài nguyên khác ít thấy ở thư viện, như là máy tính, webcam, hay máy tính cầm tay.

Thư viện học thuật còn có những cuộc hội thảo và khóa học bên ngoài lớp chính quy, giúp học sinh trang bị những công cụ để hoàn thành tốt chương trình học. Những buổi thảo luận này có thể giúp về chú thích nguồn, kỹ năng tìm kiếm hiệu quả, cơ sở dữ liệu khoa học và những công cụ liên quan. Những bài học này giúp học sinh trong sự nghiệp tương lai, tuy nhiên thường không được dạy trong những khóa học thông thường.

Cũng như nhiều thư viện khác, các thư viện học thuật có không gian học tập yên tĩnh cho học sinh và sinh viên; nó cũng có những nơi dành cho học nhóm, như phòng họp. Tại Bắc Mỹ, châu Âu và nhiều khu vực khác trên thế giới, thư viện học thuận đang ngày càng trở nên số hóa. Các cơ sở học thuật đăng ký vào cơ sở dữ liệu những tập san điện tử, cung cấp phần mềm nghiên cứu và viết bài khoa học, cho phép mọi người tiếp cận những bài báo, cơ sở dữ liệu, cổng thông tin, Internet, và phần mềm liên quan đến khóa học (như xử lý văn bản hay bảng tính). Một số thư viện còn có chức năng mới, như là một nguồn thông tin khoa học và học thuật điện tử, bao gồm việc thu thập và chọn lọc những bài luận của sinh viên. Một số thư viện còn hoạt động như những nhà xuất bản trên cương lĩnh không vì lợi nhuận, đặc biệt dưới dạng những nhà xuất bản Truy cập mở.

Thư viện trẻ em

Thư viện cho trẻ em có những bộ sưu tập đặc biệt dành riêng cho người đọc nhỏ tuổi và thường được phân cách với thư viện chung. Các thư viện này là những cơ quan giáo dục nhằm giúp trẻ nhỏ làm quen với nguồn tư liệu của thế giới và hình thành đam mê cho việc đọc.

Các dịch vụ của thư viện dành cho trẻ em bao gồm những buổi kể chuyện hoặc những chương trình ngoại khóa, nhằm phát triển kĩ năng đọc hiểu và tình yêu dành cho sách. Một trong những chương trình phổ biến nhất trong những thư viện công cộng và chương trình đọc sách mùa hè dành cho trẻ em, gia đình và người lớn.

Thư viện quốc gia

Một thư viện quốc gia đóng vai trò là kho lưu trữ thông tin của nhà nước, và có quyền lưu chiểu, tức yêu cầu các nhà xuất bản trong nước đưa một bản sao của mỗi ấn phẩm vào thư viện. Không như các thư viện công cộng, thư viện quốc gia hiếm khi cho người dân mượn sách. Kho tàng của chúng thường có nhiều tác phẩm quý hiếm, có giá trị và ảnh hưởng lớn.
Những thư viện quốc gia đầu tiên xuất phát từ những bộ sưu tập hoàng gia của cơ quan nhà nước.

Nhiều thư viện quốc gia hợp tác trong khuôn khổ Mục Thư viện Quốc gia của Liên đoàn các Hiệp hội và Tổ chức Thư viện Quốc tế (IFLA) để thảo luận công việc chung, xác định và phổ biến những tiêu chuẩn chung, và thực hiện những dự án để phát triển các bên. Các thư viện quốc gia ở châu Âu tham gia vào dịch vụ Thư viện châu Âu, do Hội nghị Thủ thư Quốc gia châu Âu thành lập, sau được sát nhập vào Europeana.

Thư viện công cộng

Một thư viện công cộng phục vụ cộng đồng chung, thường là một thành phố hay một phân cấp hành chính khác. Phần lớn tài nguyên trong thư viện công cộng đều có thể cho mượn. Nhân viên thư viện kiểm soát số lượng đầu mục cho mượn, cũng như chi tiết của thời gian cho mượn chúng. Thông thường, các thư viện công cộng phát hành thẻ thư viện cho những người có nhu cầu mượn sách.

Nhiều thư viện công cộng cũng là các tổ chức cộng đồng cung cấp dịch vụ và các hoạt động cho công chúng, như là nhóm đọc sách và kể chuyện cho trẻ em. Ở nhiều nơi, thư viện là nguồn kiến thức và giải trí không thể thiếu. Theo một nghiên cứu bởi Hiệp hội Thư viện Pensylvania, các dịch vụ thư viện công cộng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm tỉ lệ mù chữ ở thanh thiếu niên.

Thư viện 2.0, một cụm từ đặt ra từ 2005, là phương hướng của các thư viện nhằm cạnh tranh với sự phổ biến của Google và nhu cầu thay đổi của người dùng bằng cách sử dụng công nghệ web 2.0. Một số khía cạnh của Thư viện 2.0 bao gồm bình luận, đánh dấu thẻ, dấu trang, thảo luận, sử dụng mạng xã hội, plug-in, widget. Mục đích là để biến thư viện hướng tới người dùng nhiều hơn.

Dù có tầm quan trọng to lớn, các thư viện tại Hoa Kỳ thường xuyên bị cắt giảm ngân sách bởi các nhà lập pháp của bang. Nhiều thư viện công cộng phải giảm số giờ mở cửa và cắt bớt nhân viên.

Thư viện tham khảo

Một thư viện tham khảo không cho phép tài liệu được mượn mà chỉ có thể đọc tại thư viện đó. Thông thường thư viện được dùng cho mục đích nghiên cứu, như ở các trường đại học. Một số đầu mục của một thư viện tham khảo có thể mang tính lịch sử, thậm chí là duy nhất. Nhiều thư viện cho mượn có một khu vực tham khảo riêng, nơi chứa những đầu sách tham khảo, ví dụ như từ điển. Những khu vực tham khảo như thế còn được gọi là "phòng đọc", đôi khi có cả báo chí và ấn phẩm định kỳ. Một ví dụ là Phòng đọc Hazel H. Ransom tại Trung tâm Harry Ransom của Đại học Texas tại Austin, nơi lưu trữ các bài viết của người đại diện văn chương Audrey Wood.

Thư viện nghiên cứu

Một thư viện nghiên cứu chứa các nguồn tài nguyên về một hay nhiều lĩnh vực. Một thư viện nghiên cứu hỗ trợ nghiên cứu học thuật hoặc khoa học và có các nguồn sơ cấp và cả nguồn thứ cấp. Thư viện nghiên cứu thường là thư viện học thuật hoặc thư viện quốc gia, nhưng một thư viện đặc biệt cũng có thể có khu vực nghiên cứu riêng, và một số thư viện công cộng rất lớn cũng dùng để phục vụ nghiên cứu. Ở Bắc Mỹ, một thư viện đại học lớn cũng có thể được coi là một thư viên nghiên cứu, và thường thuộc Hiệp hội Thư viện Nghiên cứu. Tại Vương quốc Anh, những thư viện này có thể thuộc Thư viện Nghiên cứu Vương quốc Anh (RLUK).

Một thư viện nghiên cứu có thể cho hoặc không cho mượn sách. Một số thư viện nghiên cứu rất lớn hoặc cũ hoàn toàn không cho mượn giống thư viện tham khảo, còn phần lớn thư viện học thuật tại Anh và Mỹ cho phép mượn sách nhưng không cho mượn các ấn phẩm định kỳ và tài liệu khác. Một số ví dụ của thư viện nghiên cứu gồm Thư viện Anh, Thư viện Bodleian tại Đại học Oxford và Chi nhánh chính Thư viện Công cộng New York tại Manhattan, Thư viện Khoa học và Kỹ thuật Công cộng Quốc gia của chi nhánh Siberia của Viện Hàn lâm Khoa học Nga.

Thư viện số

Thư viện số là những thư viện chứa tài liệu kỹ thuật số. Một thư viện số "sử dụng nhiều loại phần mềm, công nghệ và tiêu chuẩn kết nối để hỗ trợ cộng đồng tiếp cận tài nguyên và dữ liệu số", đồng thời có trách nhiệm bảo quản và đảm bảo khả năng truy cập tài liệu dễ dàng và tiện lợi. Việc truy cập thư viện số bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, phổ biến nhất là nội dung của thư viện, đặc trưng và nhu cầu thông tin của đối tượng người dùng, giao diện, mục tiêu của tổ chức thư viện, và những quy định và luật lệ kiểm soát sự vận hành của thư viện.

Một trong những điều quan trọng nhất mà người quản lý thư viện số cần xem xét là nhu cầu truy cập tài nguyên dài hạn. Hai vấn đề cần lưu ý bao gồm dữ liệu bị lỗi và định dạng lỗi thời. Dữ liệu có thể bị mất hoặc không dùng được nếu một sự cố nào đó xảy ra, ví dụ như một chiếc đĩa CD bị trầy xước. Định dạng lỗi thời là khi một định dạng số bị thay thế bởi những công nghệ mới, khiến những dữ liệu trong định dạng cũ trở nên vô dụng. Xử lý lỗi dữ liệu là quá trình thụ động, ngược lại với định dạng lỗi thời cần phải chủ động chuẩn bị từ trước.

Thư viện đặc biệt

Tất cả thư viện khác thuộc vào dạng thư viện đặc biệt. Nhiều tổ chức tư nhân và công cộng, bao gồm bệnh viện, nhà thờ, bảo tàng, phòng thí nghiệm nghiên cứu, công ty luật và các cơ quan chính phủ có những thư viện riêng cho nhân viên dùng nghiên cứu chuyên ngành trong lĩnh vực của họ. Tùy từng nơi mà các thư viện đặc biệt này có thể cho người ngoài vào hoặc không. Ở những cơ quan chuyên ngành như công ty luật hay phòng thí nghiệm, thủ thư thường là chuyên gia trong ngành thay vì những người được đào tạo làm thủ thư do tính chất chuyên dụng của thư viện và đối tượng người sử dụng.

Thư viện đặc biệt còn có thư viện cho phụ nữ hay LGBTQ. Thư viện và cộng đồng LGBTQ có lịch sử lâu đời, và hiện có nhiều thư viện, kho lữu trữ và bộ sưu tập đặc biệt dành riêng cho việc giữ gìn và giúp đỡ cộng đồng LGBTQ. Thư viện của phụ nữ, như Thư viện Phụ nữ Vancouver hay Thư viện Phụ nữ @LSE cung cấp dịch vụ cho các bé gái và phụ nữ và tập trung vào lịch sử phụ nữ.

Một số thư viện, như là thư viện luật của chính phủ, thư viện bệnh viện hay thư viện căn cứ quân sự cho phép khách tham quan. Tùy thuộc vào đối tượng và nội dung, thư viện đặc biệt cũng có thể cung cấp dịch vụ như các thư viện nghiên cứu, tham khảo, học thuật, công cộng hay cho trẻ em, thường là với quy định nghiêm ngặt hơn.

Tổ chức

Hầu hết thư viện sắp xếp tài liệu theo một trật tự nhất định dựa trên hệ thống phân loại thư viện, sao cho các đầu sách có thể được tìm và lấy một cách hiệu quả. Một số thư viện có phòng trưng bày riêng để chứa tài liệu tham khảo. Những kệ tham khảo này có thể cho một số người ngoài vào xem, hoặc bắt người đọc nói nhân viên để lấy tài liệu thay mình.

Các thư viện lớn thường được chia thành các ban quản lý bởi các thủ thư chuyên nghiệp và bán chuyên nghiệp. Các ban quan trọng nhất thường là
 Phân phối (hay Dịch vụ tiếp cận) – Quản lý tài khoản người dùng và việc cho mượn/trả sách.
 Phát triển kho sưu tập – Thu thập, đặt mua tài liệu và quản lý ngân sách lưu trữ.
 Tham khảo – Quản lý một bàn tham khảo trả lời các câu hỏi và hướng dẫn người dùng. Việc tham khảo có thể chia theo nhóm người dùng hoặc thể loại đầu mục.
 Dịch vụ kỹ thuật – Làm việc biên mục và xử lý các vật phẩm mới và loại bỏ các tài liệu tùy vào tiêu chí.
 Bảo trì kệ sách – Sắp xếp lại các tài liệu đã được trả cho thư viện và những đầu mục đã được xử lý bởi Dịch vụ kỹ thuật, đảm bảo trật tự phân loại của thư viện.

Những công việc cơ bản trong việc quản lý thư viện bao gồm việc chuẩn bị sưu tập (những tài liệu thư viện nên thu thập, bằng hình thức gì), phân loại các tài liệu đã thu thập, bảo quản tài liệu (đặc biệt là những đầu mục hiếm và dễ hư hỏng như thủ bản), quản lý việc cho mượn và thu hồi tác phẩm, xây dựng và quản trị hệ thống máy tính của thư viện. Những vấn đề dài hạn bao gồm việc xem xét mở rộng hoặc xây dựng thư viện mới, và việc phát triển các dịch vụ kết nối và đẩy mạnh văn hóa đọc.

Tổ chức Tiêu chuẩn hóa Quốc tế (ISO) đã xuất bản một số tiêu chuẩn về việc quán lý thư viện qua Ủy ban Kỹ thuật 46 (TC 46), tập trung vào "thư viện, tài liệu và trung tâm thông tin, xuất bản, lưu trữ, quản lý hồ sơ, tài liệu bảo tàng, các dịch vụ lập chỉ mục và trừu tượng hóa, và khoa học thông tin". Sau đây là danh sách một số tiêu chuẩn đó:
 ISO 2789:2006 Thông tin và tài liệu—Thống kê thư viện quốc tế
 ISO 11620:1998 Thông tin và tài liệu—Chỉ số khả năng thư viện
 ISO 11799:2003 Thông tin và tài liệu—Yêu cầu lưu trữ cho tài liệu thư viện
 ISO 14416:2003 Thông tin và tài liệu—Yêu cầu đóng sách, ấn phẩm định kỳ, và các tài liệu giấy khác nhằm lưu trữ và sử dụng—Phương pháp và vật liệu
 ISO/TR 20983:2003 Thông tin và tài liệu—Chỉ số khả năng của các dịch vụ thư viện điện tử

Thủ thư

Thủ thư hay cán bộ thư viện hay nghĩa đơn giản là người trông coi sách là một nghề nghiệp làm việc liên quan đến thư viện, coi giữa sách trong thư viện, đó là một chuyên gia về thông tin, lưu trữ, sắp xếp hồ sơ, phân loại, sắp xếp sách vở, đánh bút lục, lau, quét sách ở các kệ sách, hướng dẫn tra cứu thông tin... được đào tạo về khoa học thư viện, là người thông thạo việc tổ chức và quản lý dịch vụ thông tin hoặc các tài liệu cho những người có nhu cầu thông tin.

Thông thường, thủ thư làm việc trong một thư viện công cộng hoặc một thư viện trong các trường đại học, trường tiểu học hoặc trường trung học, các thư viện trong doanh nghiệp hoặc công ty, hoặc cơ quan khác như một bệnh viện, công ty luật.... Công việc này có điểm tương đồng với những người làm nghề nhân viên lưu trữ.

Những thư viện nổi tiếng
Thư viện Quốc hội Mỹ là thư viện lớn nhất thế giới, là nơi lưu trữ lên tới gần 100 triệu quyển sách.

Xem thêm

 Wikibooks, thư viện sách giáo khoa mở
 Wikisource, kho tài liệu nguồn mở
 Khoa học thư viện
 Thư viện số
 Thư viện viên

Tham khảo

Liên kết ngoài
 BananaBMS Phần mềm quản lý sách cho thư viện chạy trên nền Web

Khoa học thư viện


title: Hyposmocoma hemicasis

text:
Hyposmocoma hemicasis là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó là loài đặc hữu của Oahu. Loài địa phương ở Mount Kaala.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Hyposmocoma
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Thảm họa giẫm đạp ở Phnom Penh

text:
Thảm họa giẫm đạp tại Phnôm Pênh xảy ra vào ngày 22 tháng 11 năm 2010 khi 347 người thiệt mạng và 755 người khác bị thương trong một sự cố náo loạn trong Lễ hội nước Khmer tại thủ đô Phnôm Pênh của Campuchia.

Bối cảnh
Sự kiện giẫm đạp diễn ra vào ngày cuối trong ba ngày của Lễ hội nước để kỷ niệm kết thúc thời kỳ gió mùa và đảo nghịch dòng chảy bán thường niên của sông Tonlé Sap. Thường thuật ban đầu cho thấy rằng người đi lễ tụ tập tại đảo Kim Cương ("Koh Pich"), một dải đất thiêng kéo dài vào Tonlé Sap, để xem đua thuyền và sau đó là một nhạc hội.

Đây là tai nạn gây tử vong lần thứ ba trong lịch sử lễ hội, song mức độ thì vượt trội; năm người chèo thuyền trên một chiếc thuyền chết đuối vào năm 2008, và một vụ khác vào năm 2009.

Sự kiện
Hỗn loạn diễn ra vào lúc 21:30 (UTC+7) trên một cầu qua sông, song các nhân chứng nói rằng mọi người bị "tắc trên cầu" vài giờ trước đó, và các nạn nhân không thoát được cho đến vài giờ sau khi hỗn loạn thực sự diễn ra. 347 người thiệt mạng, và có đến hơn 755 người bị thương, một số bị nghiêm trọng, và nhiều bệnh viện địa phương không đủ năng lực điều trị cho dòng nạn nhân. Tổng số người thiệt mạng từng được liệt kê là 456, song vào ngày 25 tháng 11, chính phủ giảm tổng số thiệt mạng chính thức xuống 347, dựa trên tổng số mà Bộ trưởng các vấn đề xã hội Ith Sam Heng đưa ra.

Nguyên nhân
Một nhân chứng thuật rằng nguyên nhân của hỗn loạn là do "quá nhiều người trên cầu và...hai đầu đều xô lấn. Điều này gây hoảng sợ đột ngột. Xô lấn khiến những người ở giữa cầu bị ngã xuống nền, sau đó bị dẫm đạp." Trong khi nỗ lực tránh khỏi hỗn loạn, ông nói rằng nhiều người bám vào dây điện, khiến có thêm người thiệt mạng do điện giật. Một trong số các bác sĩ điều trị nói rằng điện giật và nghẹt thở là các nguyên nhân chủ yếu dẫn đến tử vong trong tai nạn, song chính phủ bất đồng trong tuyên bố về điện giật.

Một nhà báo của The Phnom Penh Post nói rằng hỗn loạn diễn ra do cảnh sát phun vòi rồng vào những người trên cầu trong một nỗ lực nhằm buộc họ rời khỏi cầu sau khi nó bắt đầu rung lắc, khiến những người trên cầu hoảng sợ.

Bộ trưởng Thông tin Khieu Kanharith nói rằng hỗn loạn bắt đầu khi xảy ra hoảng sợ sau khi một vài người bất tỉnh trên đảo khi đó đang đông đúc.

Phản ứng
Thủ tướng Campuchia Hun Sen nói rằng "Trong sự kiện đau khổ này, tôi muốn chia sẻ lời chia buồn của mình với các đồng bào và gia đình của các nạn nhân." Ông ra lệnh tiến hành một cuộc điều tra về sự kiện, và tuyên bố ngày 25 tháng 11 là một ngày quốc tang. Chính phủ nói rằng điều tra sẽ được tiến hành bởi một ủy ban đặc biệt, lấy chứng cứ và lời khai từ các nhân chứng trong sự kiện. Báo cáo sơ bộ của cuộc điều tra được công bố vào ngày 24 tháng 11, nói rằng hỗn loạn gây ra do cầu rung lắc, điều này gây hoảng sợ cho nhiều người trên cầu. Kết quả điều tra chính thức cho biết cầu rộng 7m, dài 101m, có trọng tải 500 tấn nhưng số người có mặt trên cầu lúc tai nạn xảy ra là khoảng 7.000 đến 8.000 người, tức khoảng 10-12 người/m², vượt quá trọng tải cho phép.

Chính phủ cho biết sẽ chi trả 5 triệu riel, hay 1.250 USD, cho gia đình của mỗi nạn nhân thiệt mạng, và chi trả một triệu riel (250$) cho mỗi trường hợp bị thương. Ngày 24 tháng 11, chính phủ công bố kế hoạch xây dựng một tháp nhằm tưởng niệm những người thiệt mạng trong sự kiện.

Ngày 23 tháng 11, tức ngày sau khi sự kiện xảy ra, khoảng 500 hòa thượng đến địa điểm xảy ra hỗn loạn để cầu siêu cho những người thiệt mạng.

Tham khảo

Campuchia năm 2010
Thảm họa năm 2010
Thảm họa nhân tạo
Băng đăng Phnom Penh
Giẫm đạp
Thảm họa nhân tạo tại Campuchia


title: Arredondo

text:
Arredondo là một đô thị thuộc cộng đồng tự trị Cantabria, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số là 569 người.

Biến động dân số

Fuente: INE

Các thị trấn
Alisas
Arredondo (Thủ phủ)
Asón
El Avellanal
La Iglesia
Rocías
La Roza
Socueva
Tabladillo
Val del Asón

Tham khảo

Liên kết ngoài
Arredondo - Cantabria 102 Municipios

Đô thị ở Cantabria


title: Crepidomenus metallescens

text:
Crepidomenus metallescens là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Crepidomenus


title: Puiseux, Eure-et-Loir

text:
Puiseux là một xã thuộc tỉnh Eure-et-Loir trong vùng Centre-Val de Loire ở bắc trung bộ nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 154 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Eure-et-Loir


title: Phường 4, thành phố Cao Lãnh

text:
Phường 4 là một phường thuộc thành phố Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp, Việt Nam.

Địa lý
Phường 4 nằm ở trung tâm thành phố Cao Lãnh, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp Phường 1, Phường 2, Phường 3
Phía tây giáp xã Hòa An
Phía nam giáp Phường 6
Phía bắc giáp phường Hòa Thuận.

Phường 4 có diện tích 1,91 km², dân số năm 2008 là 9.965 người, mật độ dân số đạt 5.240 người/km².

Hành chính
Phường 4 được chia thành 4 khóm: 1, 2, 3, 4.

Lịch sử
Thị xã Cao Lãnh từng là tỉnh lỵ tỉnh Kiến Phong dưới thời Việt Nam Cộng hoà.

Sau năm 1975, thị xã Cao Lãnh trở lại thành thị trấn Cao Lãnh và là huyện lỵ của huyện Cao Lãnh.

Ngày 23 tháng 2 năm 1983, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định 13-HĐBT về việc thành lập phường IV trên cơ sở một phần đất của thị trấn Cao Lãnh cũ.

Ngày 16 tháng 1 năm 2007, Chính phủ ban hành Nghị định 10/2007/NĐ-CP về việc thành lập thành phố Cao Lãnh thuộc tỉnh Đồng Tháp. Phường 4 trực thuộc thành phố Cao Lãnh.

Chú thích

Tham khảo


title: Cymbidieae

text:
Cymbidieae là một tông lan trong phân họ Lan biểu sinh.

Xem thêm
 Phân loại họ Lan

Hình ảnh

Tham khảo

 *


title: Thực vật (định hướng)

text:
Thực vật có thể được nhắc tới với một trong các nghĩa sau:
Thực vật
Thực vật học
Hệ thần kinh thực vật
 Người thực vật


title: Khu nghệ thuật đá Kondoa

text:
Khu nghệ thuật đá Kondoa là một loạt các bức tranh cổ trong các bức tường của hang đá trú ẩn nằm gần Kondoa, trung tâm Tanzania. Trên các mặt đá dựng đứng có những bức tranh được chính quyền Tanzania cho là có khoảng 2.000 năm tuổi.

Khu nghệ thuật đá này được công nhận là di sản văn hoá thế giới kể từ năm 2006.

Tham khảo

Kondoa, Khu nghệ thuật đá
Địa điểm khảo cổ ở Tanzania


title: Grusse

text:
Grusse là một xã của tỉnh Jura, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Jura


title: Andrena subniveata

text:
Andrena subniveata là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Osytshnjuk mô tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1993


title: Danh sách phim có doanh thu cao nhất tại Pháp

text:
100 bộ phim ăn khách nhất tại Pháp (Box-office français) dựa theo thống kê của CNC, số liệu thống kê ngày 19 tháng 6 năm 2015. Số khán giả tính từ năm công chiếu đến thời điểm thống kê. Thống kê này không có ý nghĩa so sánh chất lượng các phim.

100 phim ăn khách nhất
Theo số liệu thống kê này thì:
Hoa Kỳ: 51 bộ phim
Pháp: 46 phim
Anh: 2 phim
Ý: một bộ phim

màu   chỉ ra những bộ phim đang được phát sóng.

100 phim Pháp ăn khách nhất tại Pháp

Theo thống kê trên thì các diễn viên góp mặt nhiều nhất trong top 100 là Louis de Funès (15 phim), Bourvil (11 phim), Gérard Depardieu (10 phim).

Xem thêm
Danh sách phim đắt giá nhất của điện ảnh Hoa Kỳ
Danh sách 100 phim truyền cảm hứng của Viện phim Mỹ
Danh sách 10 phim hay nhất thuộc 10 thể loại của Viện phim Mỹ
Danh sách 100 anh hùng và kẻ phản diện của Viện phim Mỹ
All-TIME 100 Movies
100 phim hay nhất của điện ảnh thế giới (Empire bình chọn)
Danh sách 100 phim hay nhất của Viện phim Mỹ
Danh sách 100 phim Anh hay nhất của Viện phim Anh
Danh sách 100 phim Nga hay nhất mọi thời đại (RosKino)
100 phim hay nhất của điện ảnh Hoa ngữ
Danh sách các bộ phim có doanh thu cao nhất Ấn Độ
Danh sách các phim Bollywood có doanh thu cao nhất ở nước ngoài
Danh sách các phim ăn khách nhất trong lịch sử Đức
Danh sách 50 bộ phim có doanh thu cao nhất tại Ý
100 phim hay nhất thập niên 2000- 2009 (Telegraph chọn)

Liên kết ngoài
  Cbo
  Le site cine-directors.net
  Le site du CNC

Chú thích

Điện ảnh Pháp
Điện ảnh thế giới
Danh sách phim
Doanh thu phòng vé phim


title: Altica ancyrensis

text:
Altica ancyrensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Altica


title: Marmara opuntiella

text:
Marmara opuntiella là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Hoa Kỳ (Texas) và México. There are records of similar larvae with identical habits from Colombia, Cuba, Ecuador, El Salvador, Guatemala, Haiti, Honduras, Peru và Venezuela, và these may also refer to this species.

Ấu trùng ăn Nopalea và Opuntia species. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
Marmara at microleps.org

Marmara


title: Molophilus palomaricus

text:
Molophilus palomaricus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Komatsu, Ishikawa

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Ishikawa, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang web chính thức

Thành phố tỉnh Ishikawa


title: Champasak (định hướng)

text:
Champasak có thể là
 Tỉnh Champasak
 Champasak (thị xã)
 Vương quốc Champasak
 Dòng họ Na Champassak


title: 5992 Nittler

text:
5992 Nittler (1981 DZ) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 28 tháng 2 năm 1981 bởi S. J. Bus ở Đài thiên văn Siding Spring trong khóa học thuộc Khảo sát tiểu hành tinh Schmidt-Caltech vương quốc Anh.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 JPL Small-Body Database Browser ngày 5992 Nittler

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1981


title: Sao Thổ

text:
Sao Thổ (tiếng Anh: Saturn), hay Thổ Tinh (土星) là hành tinh thứ sáu tính theo khoảng cách trung bình từ Mặt Trời và là hành tinh lớn thứ hai về đường kính cũng như khối lượng, sau Sao Mộc trong hệ Mặt Trời. Tên tiếng Anh của hành tinh mang tên thần Saturn trong thần thoại La Mã, ký hiệu thiên văn của hành tinh là () thể hiện cái liềm của thần. Sao Thổ là hành tinh khí khổng lồ với bán kính trung bình bằng 9 lần của Trái Đất. Tuy khối lượng của hành tinh cao gấp 95 lần khối lượng của Trái Đất nhưng với thể tích lớn hơn 763 lần, khối lượng riêng trung bình của Sao Thổ chỉ bằng một phần tám so với của Trái Đất.

Cấu trúc bên trong của Sao Thổ có lẽ bao gồm một lõi sắt, nikel và đá (hợp chất silic và oxy), bao quanh bởi một lớp dày hiđrô kim loại, một lớp trung gian giữa hiđrô lỏng với heli lỏng và bầu khí quyển bên trên cùng. Hình ảnh hành tinh có màu sắc vàng nhạt là do sự có mặt của các tinh thể amonia trong tầng thượng quyển. Dòng điện bên trong lớp hiđrô kim loại là nguyên nhân Sao Thổ có một từ trường hành tinh với cường độ hơi yếu hơn so với từ trường của Trái Đất và bằng một phần mười hai so với cường độ từ trường của Sao Mộc. Lớp khí quyển bên trên cùng hành tinh có những màu đồng nhất và hiện lên dường như yên ả so với bầu khí quyển hỗn loạn của Sao Mộc, mặc dù nó cũng có những cơn bão mạnh. Tốc độ gió trên Sao Thổ có thể đạt tới 1.800 km/h, nhanh hơn trên Sao Mộc, nhưng không nhanh bằng tốc độ gió trên Sao Hải Vương.

Sao Thổ có một hệ thống vành đai bao gồm chín vành chính liên tục và ba cung đứt đoạn, chúng chứa chủ yếu hạt băng với lượng nhỏ bụi và đá. Sao Thổ có 82 vệ tinh tự nhiên đã biết; trong đó 53 vệ tinh đã được đặt tên. Số lượng vệ tinh này không bao gồm hàng trăm tiểu vệ tinh ("moonlet") bên trong vành đai. Titan là vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ và là vệ tinh lớn thứ hai trong hệ Mặt Trời, nó cũng lớn hơn cả Sao Thủy và là vệ tinh tự nhiên duy nhất trong hệ Mặt Trời có bầu khí quyển dày đặc.

Đặc trưng

Sao Thổ được phân loại là hành tinh khí khổng lồ bởi vì nó chứa chủ yếu khí và không có một bề mặt xác định, mặc dù có thể có một lõi cứng ở trong. Tốc độ tự quay nhanh của hành tinh khiến nó có hình phỏng cầu dẹt; tại xích đạo của Sao Thổ phình ra và hai cực dẹt đi. Khoảng cách giữa hai cực so với đường kính tại xích đạo chênh nhau tới 10%— lần lượt là 54.364 km và 60.268 km. Sao Mộc, Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương cũng là những hành tinh khí khổng lồ nhưng chúng ít dẹt hơn. Sự kết hợp giữa tốc độ khi phồng và tốc độ tự quay có nghĩa làgia tốc bề mặt tác động dọc theo đường xích đạo, nằm cỡ 8,96 m/s2, bằng 74% gia tốc ở hai cực và thấp hơn so với của Trái Đất. Tuy nhiên, vận tốc thoát ly tại xích đạo Sao Thổ là khoảng 36 km/s, cao hơn nhiều so với của Trái Đất.

Sao Thổ là hành tinh duy nhất trong hệ Mặt Trời có khối lượng riêng trung bình nhỏ hơn khối lượng riêng của nước; ít hơn khoảng 30% và do đó, là hành tinh có khối lượng riêng nhỏ nhất. Mặc dù lõi của Sao Thổ có mật độ lớn hơn của nước, nhưng mật độ/khối lượng riêng trung bình của nó bằng 0,69 g/cm³ do bầu khí quyển khổng lồ của nó chiếm đa số về thể tích hành tinh. Sao Mộc có khối lượng cao gấp 318 lần khối lượng Trái Đất trong khi khối lượng của Sao Thổ chỉ cao hơn 95 lần của Trái Đất. Cộng lại, Sao Mộc và Sao Thổ chiếm 92% tổng khối lượng của các hành tinh trong hệ Mặt Trời.

Cấu trúc bên trong

Thành phần chủ yếu của hành tinh là hiđrô, chúng trở thành chất lỏng không lý tưởng khi mật độ cao trên 0,01 g/cm³. Mật độ này đạt được ở bán kính nơi chứa 99,9% khối lượng của Sao Thổ. Nhiệt độ, áp suất và mật độ bên trong tăng dần dần về phía lõi, và tại những lớp sâu hơn trong hành tinh, hiđrô chuyển sang pha kim loại.

Những mô hình chuẩn về cấu trúc hành tinh cho rằng bên trong Sao Thổ có cấu trúc tương tự như của Sao Mộc, với một lõi đá cứng bao quanh bởi hiđrô và heli với một lượng nhỏ những hợp chất dễ bay hơi trong khí quyển. Các nhà khoa học nghĩ rằng lõi này có thành phần tương tự như của Trái Đất nhưng có mật độ lớn hơn. Bằng kiểm tra mô men hấp dẫn của hành tinh, và kết hợp với mô hình vật lý về cấu trúc bên trong của hành tinh, đã cho phép các nhà thiên văn Didier Saumon và Tristan Guillot đưa ra giá trị giới hạn cho khối lượng phần lõi Sao Thổ. Năm 2004, họ tính ra được khối lượng của lõi bằng 9–22 lần khối lượng của Trái Đất, và đường kính bằng 25.000 km. Lõi này được bao quanh bởi lớp hiđrô kim loại lỏng dày hơn, tiếp đến là lớp lỏng gồm heli và phân tử hiđrô bão hòa mà dần dần theo độ cao chúng chuyển sang pha khí. Lớp ngoài cùng dày khoảng 1000 km và chứa bầu khí quyển Sao Thổ.

Phần bên trong của Sao Thổ rất nóng, đạt tới nhiệt độ 11.700 °C tại lõi, và hành tinh bức xạ nhiệt vào vũ trụ cao gấp 2,5 lần so với năng lượng bức xạ nó nhận được từ Mặt Trời. Đa số lượng năng lượng phát ra tuân theo cơ chế Kelvin–Helmholtz của quá trình hành tinh tự nén hấp dẫn chậm, nhưng nếu chỉ có duy nhất quá trình này thì không đủ giải thích lượng nhiệt Sao Thổ phát ra. Một cơ chế phụ khác có thể đó là Sao Thổ sinh ra nhiệt thông qua "sự mưa" của những giọt heli xuống sâu bên trong hành tinh. Khi những giọt này rơi qua lớp hiđrô mật độ thấp hơn giọt heli, quá trình này phát ra nhiệt lượng do sự ma sát giữa giọt và môi trường và quá trình này khiến cho tầng khí quyển Sao Thổ suy giảm lượng heli theo thời gian. Những giọt heli rơi xuống sâu có thể tích tụ lại thành một lớp vỏ heli bao quanh cấu trúc bên trong hành tinh. Giống với Sao Mộc, Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương, các nhà khoa học đoán rằng trên Sao Thổ cũng xảy ra hiện tượng mưa kim cương.

Khí quyển
Lớp khí quyển bên ngoài của Sao Thổ chứa 96,3% phân tử hiđrô và 3,25% heli. Tỉ lệ heli giảm đáng kể so với sự có mặt của nguyên tố này trong Mặt Trời. Các nhà khoa học vẫn chưa biết chính xác lượng các nguyên tố nặng hơn heli trong khí quyển hành tinh, nhưng họ giả sử rằng tỉ lệ những nguyên tố này bằng với tỷ lệ nguyên thủy của chúng từ lúc hình thành hệ Mặt Trời. Tổng khối lượng của những nguyên tố nặng này vào khoảng 19–31 lần khối lượng Trái Đất, mà chúng tập trung chủ yếu tại vùng lõi Sao Thổ.

Dấu vết có mặt của các phân tử amonia, acetylen, êtan, prôpan, phốtphin và mêtan đã được phát hiện ra trong khí quyển của Sao Thổ. Các đám mây trên cao chứa tinh thể amonia, trong khi những đám mây thấp hơn hoặc là chứa amonium hydrosulfide (NH4SH) hoặc nước. Bức xạ tử ngoại từ Mặt Trời làm cho mêtan bị quang ly trong tầng thượng quyển, dẫn đến một chuỗi các phản ứng hóa học hydrocarbon và các sản phẩm rơi xuống dưới sâu bởi những luồng cuộn xoáy và sự khuếch tán trong khí quyển. Chu trình quang hóa này bị chi phối bởi chu kỳ mùa trên Sao Thổ.

Các tầng mây

Khí quyển Sao Thổ hiện lên với những dải màu sắc giống như của Sao Mộc, nhưng những dải màu của Sao Thổ mờ hơn và rộng hơn tại xích đạo hành tinh. Các nhà khoa học sử dụng cách gọi tên cho những dải này tương tự như đối với của Sao Mộc. Những dải mây mờ của Sao Thổ không được phát hiện ra cho đến khi tàu Voyager bay qua hành tinh trong thập niên 1980. Từ đó đến nay, các nhà thiên văn sử dụng những kính thiên văn trên mặt đất cũng như trên quỹ đạo đã quan sát được chi tiết hơn hình ảnh bầu khí quyển hành tinh này.

Thành phần vật chất của những đám mây thay đổi theo độ cao cũng như sự tăng áp suất. Trong những tầng mây trên cao, với nhiệt độ trong khoảng 100–160 K và áp suất trong phạm vi 0,5–2 bar, những tầng mây này chứa băng amonia. Những đám mây băng nước bắt đầu tồn tại ở độ cao có áp suất khí quyển bằng khoảng 2,5 bar và xuống sâu tới áp suất 9,5 bar, nơi nhiệt độ trong phạm vi 185–270 K. Pha trộn trong lớp này đó là dải băng amonium hydrosulfide, nằm trong phạm vi áp suất 3–6 bar với nhiệt độ trong khoảng 290–235 K. Cuối cùng, những tầng mây thấp nhất, nơi áp suất khí quyển đạt 10–20 bar và nhiệt độ trong phạm vi 270–330 K, là vùng chứa những giọt nước với amonia trong dạng dung dịch lỏng.

Tuy bề ngoài khí quyển nhạt nhẽo của Sao Thổ trông yên lặng nhưng thực tế nó có những cơn bão hình oval tồn tại lâu và có những đặc điểm khác thường thấy trên Sao Mộc. Năm 1990, kính thiên văn không gian Hubble chụp được một đám mây trắng khổng lồ gần xích đạo của Sao Thổ mà không xuất hiện khi tàu Voyager bay qua hành tinh vào năm 1994, các nhà thiên văn còn phát hiện ra một cơn bão nhỏ hơn khác. Cơn bão năm 1990 là một ví dụ của Vết Trắng Lớn, một hiện tượng khí quyển tồn tại ngắn nhưng duy nhất và chỉ xuất hiện một lần trong mỗi năm Sao Thổ, gần bằng 30 năm Trái Đất, trong khoảng thời gian hạ chí của bán cầu bắc. Những Vết Trắng Lớn trước đó đã được quan sát vào các năm 1876, 1903, 1933 và 1960, với cơn bão năm 1933 là nổi tiếng nhất. Nếu hiện tượng này có tính chu kỳ ổn định, cơn bão khác sẽ xuất hiện vào khoảng năm 2020.

Những cơn gió trong khí quyển Sao Thổ mạnh thứ hai so với những cơn gió thổi trên các hành tinh trong hệ Mặt Trời. Dữ liệu từ tàu Voyager cho thấy vận tốc lớn nhất của những cơn gió thổi về hướng đông hành tinh đạt tới 500 m/s (1.800 km/h). Trong những bức ảnh thu được từ tàu Cassini năm 2007, bán cầu bắc Sao Thổ hiện lên với màu xanh lam sáng, giống như màu của Sao Thiên Vương. Các nhà khoa học cho rằng những màu này chủ yếu là do hiện tượng tán xạ Rayleigh. Ảnh hồng ngoại tiết lộ ra tại vùng cực nam Sao Thổ có một xoáy ấm vùng cực khí quyển (warm polar vortex), một hiện tượng duy nhất xảy ra trong hệ Mặt Trời. Trong khi nhiệt độ trung bình trong khí quyển Sao Thổ khoảng −185 °C, nhiệt độ tại xoáy khí quyển này cao đạt đến −122 °C, và các nhà khoa học tin rằng nó là điểm ấm nhất trên Sao Thổ.

Các đám mây xếp thành hình lục giác ở cực bắc

Có một cấu trúc trong khí quyển hình lục giác bao quanh xoáy khí quyển gần cực bắc Sao Thổ, cấu trúc này nằm ở vĩ độ khoảng 78°B do tàu Voyager lần đầu tiên chụp được.

Cạnh thẳng của lục giác vùng cực bắc dài xấp xỉ 13.800 km, lớn hơn cả đường kính của Trái Đất. Toàn bộ cấu trúc này quanh quay cực bắc với chu kỳ  (bằng với chu kỳ bức xạ vô tuyến của hành tinh) và các nhà khoa học giả thuyết rằng chu kỳ này bằng với chu kỳ tự quay của phần bên trong Sao Thổ. Cấu trúc khí quyển lục giác không dịch chuyển dọc theo kinh độ giống như những đám mây khác trong khí quyển.

Các nhà khoa học vẫn chưa hiểu được tại sao lại hình thành cấu trúc này. Đa số các nhà thiên văn nghĩ rằng nó hình thành từ những phần sóng đứng trong khí quyển. Những dạng hình đa giác đều cũng đã được quan sát trong các thí nghiệm với sự quay vi sai của chất lỏng.

Cực nam

Các bức ảnh do kính thiên văn Hubble chụp vùng cực nam cho thấy sự có mặt của một dòng khí tốc độ cao (jet stream), nhưng không hình thành nên xoáy khí quyển mạnh hay cấu trúc lục giác như ở cực bắc. NASA công bố vào tháng 11 năm 2006 rằng tàu Cassini đã quan sát thấy một cơn bão dạng "xoáy thuận nhiệt đới" gần như đứng im ở cực nam Sao Thổ và xác định ra rõ ràng một mắt bão. Quan sát này rất nổi bật vì đám mây với mắt bão không xuất hiện trước đó trên bất kỳ hành tinh nào trừ Trái Đất. Ví dụ, hình ảnh từ tàu Galileo đã không quan sát thấy mắt bão trong Vết Đỏ Lớn của Sao Mộc. Cơn bão cực nam này có kích cỡ tương đương với Trái Đất, và những cơn gió ở đây có tốc độ lên đến 550 km/h.

Những đặc điểm khác
Năm 2006, tàu không gian Cassini đã quan sát thấy một dải mây với tên gọi "Chuỗi Ngọc trai" dài 60.000 km ở  bắc bán cầu. Những đặc điểm này chính là những vùng quang mây và cho phép con tàu này có thể chụp được những tầng mây ở sâu bên dưới.

Từ quyển

Sao Thổ có từ trường đơn giản hình dáng giống lưỡng cực từ. Cường độ của nó tại xích đạo bằng - 0,21 gauss (21 µT) - xấp xỉ bằng một phần mười hai cường độ từ trường bao quanh Sao Mộc và hơi yếu hơn so với từ trường của Trái Đất. Và do vậy Sao Thổ có từ quyển nhỏ hơn nhiều so với của Sao Mộc. Khi tàu Voyager 2 đi vào từ quyển Sao Thổ, nó đo được áp suất gió Mặt Trời cao và từ quyển mở rộng ra vùng không gian chỉ bằng 19 lần bán kính Sao Thổ, hay 1,1 triệu km, mặc dù con tàu thu được ảnh hưởng của gió Mặt Trời trong vòng vài giờ, nó vẫn còn phát hiện được gió Mặt Trời trong khoảng 3 ngày. Đa số các nhà khoa học nghĩ rằng, cơ chế phát ra từ trường của hành tinh tương tự như của Sao Mộc—bởi những dòng điện trong lớp hiđrô kim loại-lỏng gọi là cơ chế dynamo hiđrô kim loại. Từ quyển này làm lệch gió Mặt Trời, nhưng nó không lớn cho nên quỹ đạo của vệ tinh Titan nằm ở bên ngoài từ quyển này, dẫn đến gió Mặt Trời tương tác với bầu khí quyển Titan và xuất hiện những hạt ion hóa bên ngoài khí quyển của nó. Từ quyển của Sao Thổ, giống như của Trái Đất, làm sinh ra hiện tượng cực quang.

Quỹ đạo và sự tự quay

Khoảng cách trung bình giữa Sao Thổ và Mặt Trời là trên 1,4 tỷ kilômét (9 AU). Với tốc độ quỹ đạo trung bình bằng 9,69 km/s, Sao Thổ mất 10.759 ngày Trái Đất (hay khoảng 29,5 năm), để đi hết một vòng quanh Mặt Trời. Quỹ đạo elip của Sao Thổ nghiêng khoảng 2,48° tương đối so với mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất. Bởi vì độ lệch tâm quỹ đạo bằng 0,056, khoảng cách giữa Sao Thổ và Mặt Trời thay đổi xấp xỉ 155 triệu kilômét giữa cận điểm quỹ đạo và viễn điểm quỹ đạo, tương ứng những điểm gần nhất và xa nhất của hành tinh đến Mặt Trời.

Do các vùng trong bầu khí quyển Sao Thổ tự quay với tốc độ khác nhau theo vĩ độ do đó các nhà khoa học đã phân ra nhiều chu kỳ quay khác nhau cho những vùng khác nhau (giống như của Sao Mộc): Hệ I có chu kỳ 10 h 14 min 00 s (844,3°/ngày) đối với phạm vi Vùng xích đạo, kéo dài từ cạnh bắc của Vành đai xích đạo Nam tới cạnh nam của Vành đai xích đạo Bắc. Những vùng có vĩ độ khác có giá trị chu kỳ tự quay 10 h 38 min 25,4 s (810,76°/ngày), tương ứng với Hệ II. Đối với Hệ III, các nhà khoa học đo được giá trị vùng này dựa trên bức xạ radio phát ra từ hành tinh trong thời gian tàu Voyager bay qua, với chu kỳ 10 h 39 min 22,4 s (810,8°/ngày); và có giá trị gần bằng đối với của Hệ II, cho nên các nhà khoa học thường coi hai vùng này có tốc độ quay bằng nhau.

Giá trị chính xác cho chu kỳ quay của phần bên dưới khí quyển vẫn còn chưa xác định được. Trong khi tiếp cận Sao Thổ năm 2004, tàu Cassini phát hiện thấy chu kỳ quay của tín hiệu vô tuyến tăng lên đáng kể, xấp xỉ bằng 10 h 45 m 45 s (± 36 s). Tháng 3 năm 2007, các nhà thiên văn thấy rằng sự biến đổi trong bức xạ vô tuyến từ hành tinh không phù hợp để sử dụng làm giá trị tốc độ tự quay của Sao Thổ. Sự biến đổi này có thể là do hoạt động từ những giếng phun phát ra từ vệ tinh Enceladus của Sao Thổ. Hơi nước phát ra bao quanh Sao Thổ từ những giếng này bị ion hóa và tạo ra sự kéo trong từ trường Sao Thổ, làm chậm sự quay tương đối của hành tinh thông qua tín hiệu vô tuyến. Vào tháng 9 năm 2007, ước lượng ban đầu về tốc độ tự quay hành tinh dựa trên nhiều số liệu quan trắc từ các tàu Cassini, Voyager và Pioneer là 10 h 32 m 35 s. Ngày 17 tháng 1 năm 2019, những nghiên cứu dựa theo sự chuyển động của vành đai để liên hệ với bên trong Sao Thổ, cuối cùng các nhà khoa học tính ra chu kỳ tự quay chính thức của hành tinh với con số mới nhất: 10 h 33 m 38 s.

Vành đai hành tinh

Vành đai sao Thổ là vành đai mở rộng nhất trong 8 hành tinh thuộc hệ Mặt Trời. Có lẽ được biết đến nhiều nhất với hệ thống vành đai hành tinh khiến nó có hình ảnh nổi bật nhất. Galileo Galilei được cho là người đầu tiên quan sát thấy vành đai này năm 1610 nhưng không thể nhận rõ nó. Hơn 40 năm sau, Christiaan Huygens là người đầu tiên mô tả rằng vật thể này là vành đai. Vành này mở rộng từ 6.630 km đến 120.700 km bên trên xích đạo của Sao Thổ, với độ dày trung bình bằng 20 mét và chứa tới 93% băng nước, một ít tholin và 7% cacbon vô định hình. Những hạt trong vành đai có kích thước từ những hạt bụi nhỏ cho tới những tảng băng lớn 10 m. Những hành tinh khí khổng lồ khác cũng có hệ thống vành đai, hệ thống của Sao Thổ là lớn nhất và nhìn rõ nhất. Có hai giả thuyết chính về nguồn gốc của vành đai này. Một là những phần còn lại của một vệ tinh tự nhiên của Sao Thổ đã bị phá hủy. Giả thuyết thứ hai đó là những vật liệu còn lại từ tinh vân lúc hình thành hệ Mặt Trời còn sót lại khi Sao Thổ hình thành. Một số băng nước trong vành đai xuất phát từ những mạch phun của vệ tinh Enceladus. Trong quá khứ, các nhà thiên văn nghĩ rằng những vành đai này hình thành cùng với hành tinh hàng tỷ năm trước. Thay vì vậy, gần đây người ta đã xác định được tuổi của những vành đai này chỉ khoảng vài trăm triệu năm tuổi.

Xa bên ngoài vành đai ở khoảng cách 12 triệu km tính từ hành tinh đó là vành đai Phoebe, nghiêng một góc 27° so với vành đai lớn, và giống như vệ tinh Phoebe, vành đai này quay nghịch hành trên quỹ đạo. Một số vệ tinh của Sao Thổ, bao gồm Pandora và Prometheus, hoạt động như những vệ tinh chăn dắt điều khiển sự phân bố của các hạt băng nước trong vành đai và tạo nên những khoảng trống giữa các vành đai. Pan và Atlas gây ra những sóng mật độ tuyến tính yếu trong vành đai Sao Thổ, cho phép các nhà khoa học tính toán ra được khối lượng của hai vệ tinh nhỏ này.

Vệ tinh tự nhiên

Cho tới nay Sao Thổ có ít nhất 145 vệ tinh (kể từ ngày 12/5/2024), bao gồm 121 mặt trăng dị thường (những vật thể chịu ảnh hưởng lực hấp dẫn của một hành tinh và quay quanh hành tinh đó theo quỹ đạo lớn, phẳng hoặc hình elip nghiêng hơn so với quỹ đạo của các mặt trăng thông thường) và 24 mặt trăng thông thường. Titan (vệ tinh được phát hiện đầu tiên của Sao Thổ, năm 1655) là vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ (thậm chí nó còn có kích thước to hơn hành tinh nhỏ nhất của hệ Mặt Trời là Sao Thủy 5,6%), chiếm hơn 90% tổng khối lượng của mọi vật thể quay quanh Sao Thổ bao gồm cả vành đai; là vệ tinh duy nhất trong hệ Mặt Trời có bầu khí quyển dày trên đó đã phát hiện ra tồn tại những hợp chất hữu cơ. Nó cũng là vệ tinh duy nhất được biết có những hồ hydrocarbon. Vệ tinh lớn thứ hai của Sao Thổ, Rhea, có thể cũng có một vành đai mờ quay quanh chính nó, cùng với một khí quyển mỏng. Nhiều vệ tinh còn lại có kích cỡ rất nhỏ: (nhiều hơn) 49 vệ tinh có đường kính nhỏ hơn 50 km và 13 vệ tinh lớn hơn 50 km. Thông thường, đa số các vệ tinh của Sao Thổ được đặt tên theo các vị thần Titan trong thần thoại Hy Lạp.

Enceladus cũng được các nhà khoa học đặt ra giả thuyết khả năng có tồn tại những dạng sống vi sinh trên vệ tinh này. Manh mối cho điều này gồm những hạt giàu muối với thành phần giống như "trong đại dương" mà những hạt băng này bị đẩy ra từ sự bốc hơi của nước muối lỏng phóng ra từ những mạch phun. Năm 2015, thông qua dòng hải lưu trên Enceladus, tàu Cassini đã phát hiện thấy hầu hết các thành phần để duy trì các dạng sống trên vệ tinh nhờ quá trình sản sinh metan.

Lịch sử thám hiểm

Đã có ba giai đoạn chính trong quan sát và thăm dò Sao Thổ. Kỷ nguyên đầu tiên đó là quan sát từ thời cổ đại (như bằng mắt thường), trước khi phát minh ra kính thiên văn. Bắt đầu từ thế kỷ XVII với sự phát triển của kính thiên văn đã thúc đẩy thiên văn quan sát từ mặt đất. Kỷ nguyên thứ ba đó là những chuyến thăm dò của tàu không gian, hoặc quay trên quỹ đạo hoặc bay qua. Trong thế kỷ XXI quá trình nghiên cứu tiếp tục với những quan sát từ Trái Đất (hoặc từ các vệ tinh quay quanh quỹ đạo Trái Đất) và tàu Cassini quay quanh Sao Thổ.

Quan sát từ thời cổ đại

Sao Thổ đã được biết đến từ thời cổ đại. Trong thời kỳ này, nó là thiên thể xa nhất trong số năm hành tinh đã biết trong hệ Mặt Trời (ngoại trừ Trái Đất) và cũng được gán cho nhiều nhân vật trong thần thoại các nền văn minh khác nhau. Các nhà thiên văn Babylon đã quan sát một cách có hệ thống và ghi chép lại chuyển động của Sao Thổ. Trong thần thoại La Mã cổ đại, thần Saturnus, mà hành tinh có tên, là vị thần của nông nghiệp. Người La Mã coi thần Saturnus tương đương với vị thần của người Hy Lạp Cronus. Người Hy Lạp đã gọi hành tinh xa nhất theo Cronus, và người La Mã đã áp dụng theo cách đặt tên này. (Thời hiện đại trong tiếng Hy Lạp, hành tinh này vẫn có tên là Cronus (Κρόνος: Kronos).)

Ptolemy, một nhà triết học Hy Lạp sống ở Alexandria, đã quan sát thời điểm xung đối của Sao Thổ, và lấy cơ sở cho phép xác định các yếu tố quỹ đạo của hành tinh. Trong chiêm tinh học của người Hindu, có chín đối tượng chiêm tinh, gọi là Navagraha. Sao Thổ, một trong số chúng, được gọi là "Shani", người phán quyết cho mọi người dựa trên những hành động tốt hay xấu của họ trong đời sống. Nền văn minh Trung Hoa, Nhật Bản, Triều Tiên và Việt Nam cổ đại gọi hành tinh này là Thổ Tinh (土星), đặt tên dựa theo nguyên tố thổ của Ngũ Hành.

Người Hebrew cổ đại gọi Sao Thổ là 'Shabbathai'. Trong tiếng Ottoman Thổ Nhĩ Kỳ, tiếng Urdu và tiếng Mã Lai, hành tinh có tên gọi 'Zuhal', viết từ chữ Ả Rập زحل.

Quan sát ở châu Âu (thế kỷ XVII–XIX)

Để quan sát thấy vành đai Sao Thổ từ mặt đất cần một kính thiên văn có đường kính ít nhất 15 mm và do đó vành đai Sao Thổ không được phát hiện cho đến khi Galileo lần đầu tiên nhìn thấy nó vào năm 1610. Ông nghĩ rằng đây là hai vệ tinh của Sao Thổ ở hai phía hành tinh. Cho đến khi Christian Huygens sử dụng một kính thiên văn với độ phóng đại lớn hơn thì ông đã phát hiện ra đây là vành đai chứ không phải vệ tinh như Galileo từng nghĩ. Huygens còn phát hiện ra vệ tinh lớn nhất Titan; Giovanni Cassini sau đó phát hiện thêm bốn vệ tinh nữa: Iapetus, Rhea, Tethys và Dione. Năm 1675, Cassini phát hiện ra một khoảng trống giữa vành đai và ngày nay các nhà thiên văn đặt tên là Ranh giới Cassini.

Không có thêm phát hiện lớn nào cho đến năm 1789 khi nhà thiên văn William Herschel phát hiện tiếp hai vệ tinh, Mimas và Enceladus. Vệ tinh dị hình Hyperion, có quỹ đạo cộng hưởng với Titan, được một đội các nhà thiên văn Anh phát hiện năm 1848.

Năm 1899, William Henry Pickering phát hiện ra vệ tinh Phoebe, một vệ tinh dị hình không quay đồng bộ với Sao Thổ như các vệ tinh lớn khác. Phoebe là lớp vệ tinh đầu tiên có những tính chất này được phát hiện và nó có chu kỳ quỹ đạo hơn một năm quanh Sao Thổ trên quỹ đạo nghịch hành. Trong đầu thế kỷ XX, những nghiên cứu về Titan dẫn đến xác nhận về tồn tại một bầu khí quyển dày trên vệ tinh vào năm 1944—một đặc điểm chỉ có duy nhất trên một vệ tinh trong hệ Mặt Trời.

Các tàu thăm dò của NASA

Pioneer 11 bay qua

Pioneer 11 là con tàu đầu tiên bay qua Sao Thổ vào tháng 9 năm 1979, khi đó nó cách hành tinh 20.000 km từ đỉnh mây khí quyển. Các bức ảnh gửi về gồm hành tinh và một số vệ tinh của nó, tuy vậy độ phân giải quá thấp để nhìn rõ các chi tiết bề mặt. Con tàu cũng nghiên cứu vành đai Sao Thổ, phát hiện ra vành đai mỏng F và những khoảng tối trong vành lại sáng lên khi nhìn dưới góc pha nghiêng lớn hướng về Mặt Trời, hay những khoảng trống tối này chứa những hạt bụi nhỏ tán xạ ánh sáng. Thêm vào đó, Pioneer 11 đã đo được nhiệt độ của Titan và cho thấy vệ tinh này quá lạnh để tồn tại sự sống.

Voyager bay qua

Tháng 11 năm 1980, con tàu không gian Voyager 1 đến hệ thống Sao Thổ. Nó đã gửi về những bức ảnh phân giải cao của hành tinh, các vành đai và vệ tinh của nó. Chi tiết bề mặt của nhiều vệ tinh đã được quan sát lần đầu tiên. Voyager 1 cũng đã bay qua vệ tinh Titan, gửi thêm nhiều dữ liệu và tăng độ hiểu biết của các nhà thiên văn về khí quyển vệ tinh này. Nó chứng minh rằng không thể quan sát bề mặt Titan qua bước sóng khả kiến; do vậy các nhà khoa học đã không có một bức ảnh nào về bề mặt vệ tinh này. Chuyến bay qua có mục đích làm thay đổi quỹ đạo Voyager 1 để quỹ đạo của nó rời khỏi mặt phẳng quỹ đạo của hệ Mặt Trời.

Khoảng một năm sau, vào tháng 8 năm 1981, Voyager 2 tiếp tục bay qua và nghiên cứu hệ thống hành tinh này. Thêm nhiều bức ảnh chụp gần các vệ tinh Sao Thổ gửi về Trái Đất, cũng như thêm những dữ liệu về sự thay đổi trong khí quyển vành đai hành tinh. Thật không may, trong giai đoạn bay qua, camera đã không điều chỉnh được góc chụp trong hai ngày và do vậy một số kế hoạch chụp ảnh đã bị hủy. Trường hấp dẫn của Sao Thổ đã được lợi dụng để đẩy con tàu đến Sao Thiên Vương.

Hai tàu cũng đã phát hiện và xác nhận thêm vài vệ tinh nữa bay gần hoặc bên trong vành đai Sao Thổ, cũng như phát hiện ra Khoảng trống Maxwell (khoảng trống nằm giữa Vành C và Khoảng trống Keeler (một khoảng rộng 42 km trong Vành A).

Tàu Cassini–Huygens

Ngày 1 tháng 7 năm 2004, tàu không gian Cassini–Huygens thực hiện các bước điều chỉnh tham số đường bay và đi vào quỹ đạo Sao Thổ. Trước khi đi vào quỹ đạo, Cassini đã thực hiện các nghiên cứu về hệ thống hành tinh này. Tháng 6 năm 2004, nó đã thực hiện bay qua gần vệ tinh Phoebe, gửi về trung tâm điều khiển dữ liệu và hình ảnh phân giải cao vệ tinh này.

Cassini đã nhiều lần bay qua vệ tinh lớn nhất, Titan, thực hiện chụp ảnh ra đa và nó đã phát hiện ra các hồ hiđrô cacbon, với nhiều đảo và núi tồn tại trên bề mặt vệ tinh này. Con tàu hoàn tất hai lần bay qua Titan trước khi thả thiết bị thăm dò Huygens ngày 25 tháng 12 năm 2004 xuống. Huygens đã đi vào khí quyển Titan ngày 14 tháng 1 năm 2005, gửi về dữ liệu suốt quá trình rơi trong khí quyển cũng như hình ảnh sau khi đáp mặt đất vệ tinh này. Cassini cũng đã thực hiện nhiều lần bay qua những vệ tinh khác của Sao Thổ.

Từ đầu năm 2005, các nhà khoa học đã bắt đầu theo dõi hiện tượng sét trong khí quyển Sao Thổ. Năng lượng của những tia sét này mạnh gấp gần 1.000 lần so với tia sét trên Trái Đất.

Năm 2006, cơ quan NASA thông báo tàu Cassini đã phát hiện ra dấu vết của nước lỏng phóng ra từ những mạch nước phun trên vệ tinh Enceladus. Trong các bức ảnh chụp đã hiện ra những tia chứa hạt băng đang được phun vào quỹ đạo quanh Sao Thổ từ những mạch phun ở vùng cực nam vệ tinh này. Theo nhà khoa học hành tinh Andrew Ingersoll, Viện Công nghệ California, "Những vệ tinh khác trong hệ Mặt Trời có những đại dương nước lỏng bao phủ bởi lớp băng dày hàng kilômét. Điều khác biệt ở đây đó là nước lỏng có thể ở sâu 10 m ngay dưới bề mặt." Tháng 5 năm 2011, các nhà khoa học NASA tại hội nghị về mặt trăng Enceladus thông báo Enceladus "có thể là một nơi sống được bên ngoài Trái Đất trong hệ Mặt Trời khi chúng ta biết về nó".

Các bức ảnh của tàu Cassini cũng mang lại những khám phá mới khác. Nó đã khám phá thêm một số vành đai hành tinh mới, bên ngoài vành đai sáng chính cũng như bên trong các vành G và E. Nguồn gốc của những vành này là hệ quả của vụ va chạm giữa những thiên thạch với hai vệ tinh của Sao Thổ. Tháng 6 năm 2006, Cassini phát hiện ra những hồ hiđrôcabon gần cực bắc của Titan, và được xác nhận vào tháng 1 năm 2007. Tháng 3 năm 2007, thêm những bức ảnh gần cực bắc Titan tiết lộ ra những "biển" hydrocarbon, với cái rộng nhất có diện tích bằng biển Caspi. Tháng 10 năm 2006, con tàu phát hiện ra một cơn bão đường kính 8.000 km với một mắt bão ở cực nam của Sao Thổ.

Từ năm 2004 đến 2009, con tàu đã phát hiện và xác nhận thêm 8 vệ tinh mới. Nhiệm vụ cơ bản của nó kết thúc vào năm 2008 khi hoàn thành 74 vòng quỹ đạo quanh Sao Thổ. Vào tháng 4 năm 2013, Cassini gửi về các bức ảnh chụp một cơn bão tại cực bắc Sao Thổ, lớn hơn cơn bão đã được tìm thấy trên Trái Đất 20 lần với những cơn gió thổi với tốc độ nhanh hơn 530 km/h. Ngày 15 tháng 9 năm 2017, tàu vũ trụ Cassini-Huygens thực hiện "phần cuối cùng" của nhiệm vụ: một số lần tàu vũ trụ bay qua các khoảng trống giữa Sao Thổ và vành đai phía trong của Sao Thổ. Sự thâm nhập khí quyển của tàu Cassini đã kết thúc nhiệm vụ của nó.

Các chương trình trong tương lai

Cơ quan Hàng không & Vũ trụ Mỹ và Cơ quan vũ trụ châu Âu từng hợp tác xây dựng chương trình thám hiểm hệ thống Sao Thổ và vệ tinh Titan có tên gọi Titan Saturn System Mission (TSSM), dự kiến chi phí 2,5 tỷ USD khởi hành năm 2020 (sau dự án nghiên cứu Sao Mộc và vệ tinh của nó Europa: EJSM/Laplace), mượn quán tính Trái Đất và sức hút hấp dẫn của Sao Kim để đến gần Sao Thổ vào khoảng năm 2029. TSSM dự kiến đi vòng quanh Sao Thổ trong 2 năm, lấy mẫu Titan trong 2 tháng và bay vòng quanh vệ tinh này trong 20 tháng. Năm 2009 cơ quan ESA đã rút khỏi dự án này, hiện tại dự án TSSM không được chính phủ Mỹ phê duyệt ngân sách cho NASA triển khai dự án này, và nó mới chỉ trên khái niệm nghiên cứu, chưa có ngày phóng cụ thể hoặc những bước thực hiện chế tạo tàu.

Quan sát

Sao Thổ là hành tinh xa nhất trong số năm hành tinh có thể quan sát bằng mắt thường, những hành tinh khác bao gồm Sao Thủy, Sao Kim, Sao Hỏa và Sao Mộc (Sao Thiên Vương và 4 Vesta có thể nhìn bằng mắt thường nhưng trong trời rất tối và không có ánh sáng nhân tạo). Vào đêm tối trời, Sao Thổ hiện ra như một điểm sáng, màu vàng với cấp sao biểu kiến thường từ +1 và 0. Nó mất xấp xỉ 29½ năm để đi hết một vòng đường Hoàng Đạo trong nền trời của các chòm sao Hoàng Đạo. Đa số những người muốn quan sát hành tinh này phải sử dụng kính thiên văn (hoặc ống nhòm lớn) phóng đại ít nhất 20 lần mới có thể nhìn thấy được vành đai của nó.

Trong khi hành tinh vẫn có thể là mục tiêu quan sát trong mọi thời điểm trên bầu trời, có thể quan sát tốt nhất Sao Thổ và các vành đai khi nó ở vị trí xung đối (khi góc ly giác của hành tinh bằng 180° và do vậy xuất hiện ở phía đối diện với Mặt Trời trên bầu trời) hoặc gần đó. Hàng năm Sao Thổ xung đối cứ khoảng 378 ngày trong một lần, và hành tinh này xuất hiện ở thời điểm nó sáng nhất. Cả Sao Thổ và Trái Đất đều quay trên quỹ đạo lệch tâm quanh Mặt Trời (nghĩa là khoảng cách giữa chúng và Mặt Trời dần thay đổi theo thời gian), do đó khoảng cách giữa hai hành tinh cũng thay đổi. Vì vậy, độ sáng của Sao Thổ thay đổi từ đợt xung đối này sang đợt xung đối tiếp theo, và Sao Thổ sẽ sáng hơn khi vành đai của hành tinh nằm nghiêng đến mức có thể quan sát luôn vành đai. Trong giai đoạn xung đối ngày 17 tháng 12 năm 2002, Sao Thổ hiện lên với độ sáng lớn nhất và hướng vành đai của nó về phía Trái Đất, cho dù Sao Thổ gần Trái Đất hơn vào cuối năm 2003.

Trong văn hóa

 Sao Thổ trong chiêm tinh học () là hành tinh trị vì các cung Ma Kết và theo truyền thống Bảo Bình.
 Saturn, the Bringer of Old Age là một chương nhạc trong tác phẩm giao hưởng 7 chương The Planets của Gustav Holst.
 Họ tên lửa Saturn (trong đó có tên lửa Saturn V đưa tàu Apollo 8 lần đầu tiên bay vòng quanh Mặt Trăng năm 1968) được phát triển bởi một đội các kỹ sư người Đức do Wernher von Braun đứng đầu, dùng để phóng những vệ tinh nhân tạo và tàu tải trọng lớn vào quỹ đạo Trái Đất và xa hơn. Ban đầu được thiết kế với mục đích quân sự, sau đó chúng được sử dụng làm tên lửa phóng trong chương trình Apollo.
 Tên tiếng Anh của ngày Thứ Bảy, Saturday được đặt tên theo hành tinh, và nó có nguồn gốc từ vị thần nông nghiệp của người La Mã cổ đại, thần Saturn (liên hệ với thần Cronus của người Hy Lạp).
 Tàu vũ trụ tới Sao Thổ (Spaceship to Saturn), tập 10 trong loạt truyện "Chris Godfrey of U.N.E.X.A." của Hugh Walters.
 Thủy thủ Sao Thổ (Hotaru Tomoe), một nhân vật trong loạt truyện manga Thủy thủ Mặt Trăng và loạt Anime, trò chơi điện tử ăn theo. Nhân vật này là chiến binh của sự hủy diệt và sự tái sinh.

Xem thêm

 Hành tinh khí khổng lồ
 Vành đai Sao Thổ
 Titan

Đọc thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiếng Anh
 Saturn profile  at NASA's Solar System Exploration site
 Saturn Fact Sheet, by NASA
 Gazeteer of Planetary Nomenclature – Saturn (USGS) bản lưu
 Dự án Cassini–Huygens  của NASA về Sao Thổ

 Research News about Saturn
 General information about Saturn
 Studies on the Rings of  Saturn - Diễn tả lý thuyết của các vòng Sao Thổ  Vladimir V. Tchernyi, Andrew Ju. Pospelov, Serge V. Girich, The Academy For Future Science
 Astronomy Cast, Episode 59: Saturn 22/10/2007
 Outside In – Space Film – (now "In Saturn’s Rings") movie for Giant Screen & IMAX™ theaters – film animated from hundreds of thousands of still Cassini photographs
 Saturn During Daylight in Brisbane (12 inch telescope) 16/11/2011
 Saturn 'Rev 175' Raw Preview 28/11/2012
 A Trip Into Space - Saturn From Voyager 2 - Một cuộc đi không gian Sự tả và các ảnh của Sao Thổ

Tiếng Việt

T

Thuật ngữ thiên văn học
Bài viết thiên văn chọn lọc
Hành tinh


title: Megalostomis

text:
Megalostomis là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1837 bởi Chevrolat.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Megalostomis hespenheidi Moldenke, 1981
 Megalostomis monrosi Medvedev, 1998

Chú thích

Tham khảo

Clytrini


title: Bayon, Meurthe-et-Moselle

text:
Bayon  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 267 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle


title: Ceratina nilotica

text:
Ceratina nilotica là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Ceratina
Động vật được mô tả năm 1937


title: Nam giới

text:
Nam giới / đàn ông là con người giống đực trưởng thành. Trước khi trưởng thành, nam giới được gọi là con trai.

Giống như hầu hết các loài động vật có vú đực khác, bộ gen của đàn ông thường thừa hưởng một dấu X nhiễm sắc thể từ mẹ và một Y nhiễm sắc thể từ bố. Thai nhi nam tạo ra lượng nội tiết tố androgen lớn hơn và lượng estrogen nhỏ hơn so với thai nhi nữ. Sự khác biệt về số lượng tương đối của các steroid sinh dục này là nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt về sinh lý giúp phân biệt nam và nữ. Trong tuổi dậy thì, các hormone kích thích sản xuất androgen dẫn đến sự phát triển của các đặc điểm sinh dục thứ cấp, do đó thể hiện sự khác biệt lớn hơn giữa hai giới. Tuy nhiên, vẫn có những trường hợp ngoại lệ đối với một số nam giới chuyển giới và liên giới tính.

Sinh học
Ở người, giới tính của một cá thể được xác định tại thời điểm thụ tinh bởi vật chất di truyền mang trong tế bào tinh trùng. Nếu một tế bào tinh trùng mang nhiễm sắc thể X thụ tinh với trứng, con cái thường sẽ là nữ (XX). Mặt khác, nếu một tế bào tinh trùng mang nhiễm sắc thể Y thụ tinh với trứng, thì con cái thường sẽ là nam (XY). Yếu tố quyết định thực sự là gen SRY, thường được tìm thấy trên nhiễm sắc thể Y. Những người có cấu trúc di truyền hoặc sinh lý không rõ ràng được gọi là liên giới tính. Thể dị bội nhiễm sắc thể giới tính, chẳng hạn như hội chứng XYY, cũng có thể xảy ra.

Giống như hầu hết các loài động vật có vú đực khác, bộ gen của đàn ông thường thừa hưởng nhiễm sắc thể X từ mẹ mình và một nhiễm sắc thể Y từ cha mình. Thai nhi nam tạo ra lượng nội tiết tố androgen lớn hơn và lượng estrogen nhỏ hơn so với thai nhi nữ. Sự khác biệt về số lượng tương đối của các steroid sinh dục này là nguyên nhân chủ yếu gây ra sự khác biệt về sinh lý để phân biệt nam và nữ.

Con người thể hiện lưỡng hình giới tính ở nhiều đặc điểm, trong đó có nhiều đặc điểm không liên quan trực tiếp đến khả năng sinh sản, mặc dù hầu hết các đặc điểm này đều có vai trò trong việc hấp dẫn giới tính. Hầu hết các biểu hiện của lưỡng hình giới tính ở người được tìm thấy ở chiều cao, cân nặng và cấu trúc cơ thể, mặc dù luôn có những ví dụ không tuân theo khuôn mẫu tổng thể. Ví dụ, đàn ông có xu hướng cao hơn phụ nữ, nhưng có rất nhiều người ở cả hai giới có chiều cao trung bình của loài.

Đặc điểm sinh dục sơ cấp (hay cơ quan sinh dục) là những đặc điểm có từ khi sinh ra và không thể thiếu trong quá trình sinh sản. Đối với nam giới, các đặc điểm giới tính chính bao gồm dương vật và tinh hoàn. Đặc điểm giới tính thứ cấp là những đặc điểm xuất hiện trong tuổi dậy thì ở người. Những đặc điểm như vậy đặc biệt rõ ràng trong các đặc điểm kiểu hình lưỡng hình về giới tính để phân biệt giữa các giới, nhưng — không giống như các đặc điểm giới tính chính — không trực tiếp là một phần của hệ thống sinh sản. Các đặc điểm giới tính phụ dành riêng cho nam giới bao gồm:

 Lông mặt;
 Lông ngực;
 Đôi vai rộng mở;
 Thanh quản mở rộng (còn được gọi là quả táo của Adam); và
 Giọng nói trầm hơn đáng kể so với giọng của trẻ em hoặc phụ nữ.

Hệ sinh sản
Hệ thống sinh sản của nam giới bao gồm cơ quan sinh dục bên ngoài và bên trong. Cơ quan sinh dục ngoài của nam giới bao gồm dương vật, niệu đạo nam và bìu, trong khi cơ quan sinh dục trong của nam giới bao gồm tinh hoàn, tuyến tiền liệt, mào tinh hoàn, túi tinh, ống dẫn tinh, ống phóng tinh và tuyến vòi tinh.

Chức năng của hệ thống sinh sản nam là sản xuất tinh dịch, mang tinh trùng và do đó thông tin di truyền có thể kết hợp với trứng trong người phụ nữ. Vì tinh trùng đi vào tử cung của phụ nữ và sau đó đi tiếp vào ống dẫn trứng để thụ tinh với trứng phát triển thành thai nhi, hệ thống sinh sản của nam giới không đóng vai trò cần thiết trong suốt quá trình mang thai. Nghiên cứu về sinh sản nam và các cơ quan liên quan được gọi là nam khoa.

Hormone giới tính
Ở động vật có vú, các hormone ảnh hưởng đến sự phân hóa và phát triển giới tính là nội tiết tố androgen (chủ yếu là testosterone), kích thích sự phát triển sau này của buồng trứng. Trong phôi thai chưa phân hóa giới tính, testosterone kích thích sự phát triển của các ống dẫn Wolffian, dương vật và đóng các nếp gấp âm hộ vào bìu. Một loại hormone quan trọng khác trong việc phân hóa giới tính là hormone chống Müllerian, chất này ức chế sự phát triển của các ống dẫn Müllerian. Đối với nam giới trong độ tuổi dậy thì, testosterone cùng với gonadotropin do tuyến yên tiết ra sẽ kích thích quá trình sinh tinh.

Sức khỏe
Mặc dù nhìn chung nam giới mắc nhiều bệnh giống như phụ nữ, nhưng họ mắc nhiều bệnh hơn một chút so với phụ nữ. Nam giới có tuổi thọ thấp hơn và tỷ lệ tự tử cao hơn so với nữ giới.

Tình dục và giới tính
Tình dục và sự hấp dẫn của nam giới khác nhau ở mỗi người, và hành vi tình dục của một người đàn ông có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm khuynh hướng phát triển, tính cách, giáo dục và văn hóa. Trong khi phần lớn nam giới là tình dục khác giới, một số thiểu số đáng kể là đồng tính luyến ái hoặc Song tính. Một số người đàn ông xác định là hầu hết là thẳng (mostly straight).

Một tỷ lệ nhỏ những người được chỉ định là nữ khi sinh có thể xác định là nam (thường được gọi là nam chuyển giới). Ngược lại, một số người được chỉ định là nam khi sinh có thể xác định là nữ (thường được gọi là chuyển giới nữ). Một số người được chỉ định là nam khi sinh cũng có thể được xác định là không phải nhị nguyên. Cũng có những người chuyển giới có thể xác định là nữ hoặc nam.

Nam tính
Nam tính (đôi khi còn được gọi là nam tính hoặc nam tính ) là một tập hợp các thuộc tính, hành vi và vai trò liên quan đến con trai và nam giới. Mặc dù nam tính được xây dựng về mặt xã hội, một số nghiên cứu chỉ ra rằng một số hành vi được coi là nam tính có ảnh hưởng về mặt sinh học. Nam tính bị ảnh hưởng về mặt sinh học hoặc xã hội ở mức độ nào là chủ đề tranh luận. Nó khác với định nghĩa về giới tính nam sinh học, vì cả nam và nữ đều có thể biểu hiện các đặc điểm nam tính.

Các tiêu chuẩn về nam tính hay nam tính khác nhau giữa các nền văn hóa và giai đoạn lịch sử khác nhau. Mặc dù các dấu hiệu bên ngoài của nam tính trông khác nhau ở các nền văn hóa khác nhau, nhưng có một số khía cạnh chung trong định nghĩa của nó giữa các nền văn hóa. Trong tất cả các nền văn hóa trong quá khứ, và vẫn còn giữa các nền văn hóa truyền thống và không phải phương Tây, kết hôn là sự phân biệt rõ ràng và phổ biến nhất giữa thời trai trẻ và thời kỳ nam giới. Vào cuối thế kỷ 20, một số phẩm chất truyền thống gắn liền với hôn nhân (chẳng hạn như "ba chữ P" bảo vệ, cung cấp và sinh sản ) vẫn được coi là dấu hiệu của việc đã đạt được tuổi đàn ông.

Nhân chủng học đã chỉ ra rằng nam tính tự nó có địa vị xã hội, giống như sự giàu có, chủng tộc và tầng lớp xã hội. Ví dụ, trong văn hóa phương Tây, người có nam tính cao hơn thường mang lại địa vị xã hội cao hơn. Nhiều từ tiếng Anh như đức hạnh và dương vật (từ gốc Ấn-Âu vir nghĩa là con người) phản ánh điều này.

Mô hình Parsons được sử dụng để đối chiếu và minh họa các quan điểm cực đoan về vai trò giới. Mô hình A mô tả sự tách biệt hoàn toàn giữa vai trò nam và nữ, trong khi Mô hình B mô tả sự xóa bỏ hoàn toàn các rào cản giữa các vai trò giới.

Bình đẳng nam nữ
Trong lịch sử loài người, sau khi chế độ mẫu hệ tàn lụi, hầu hết các nền văn hóa đã theo chế độ phụ hệ, với sự đề cao các quyền lợi của nam giới. Theo đó nam giới luôn là những người lãnh đạo bộ lạc, dân tộc, quốc gia v.v. và mọi của cải đều truyền cho con trai với ý nghĩa "quyền huynh thế phụ". Quan niệm Nho giáo tại các nước phương Đông cũng nhấn mạnh thêm vai trò thống trị tuyệt đối của nam giới, "nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô".

Hiện nay nền văn minh nhân loại đang hướng tới bình đẳng nam nữ với sự đề cao quyền bình đẳng trong xã hội của nữ giới tương đương nam giới. Tuy nhiên đó là về mặt pháp luật, còn những đặc điểm tự nhiên về giới tính được hình thành qua hàng triệu năm tiến hóa thì không thay đổi, vì vậy nam giới vẫn chiếm ưu thế trong xã hội so với nữ giới:
Nam giới có xu hướng hành động nhanh chóng, quyết đoán, trong khi phụ nữ có xu hướng thụ động, bị cảm xúc chi phối.
Phụ nữ yếu hơn nam giới về thể chất, bởi vì trong hàng triệu năm tiến hóa phụ nữ không thực hiện nhiệm vụ yêu cầu cao về thể chất như nam giới (phụ nữ chỉ hái lượm, trong khi nam giới phải đi săn thú hoặc chiến đấu để bảo vệ bộ lạc).
Chức năng não: phụ nữ nói nhiều hơn, trong khi nam giới được định hướng nhiều hơn cho hành động. Nam giới học các môn khoa học tự nhiên (cần tư duy logic học) tốt hơn, còn phụ nữ tư duy ngôn ngữ tốt hơn do họ nói nhiều hơn. Tuy nhiên khi sáng tác văn học, vốn cần kết hợp tính ngôn ngữ với tính logic thì nam giới vẫn vượt trội hơn (ví dụ: trong 28 giải Nobel văn học được trao trong giai đoạn 1990-2018, có 21 người là nam và chỉ có bảy người là nữ).
Phụ nữ luôn có xu hướng tìm kiếm một người đàn ông mạnh mẽ để đạt được sự bảo vệ
Nam giới có tinh thần sắn sàng đối mặt với thử thách cao hơn phụ nữ.

Một số đặc điểm khác có thể kể đến như: Đàn ông có thể đọc các bản hướng dẫn kỹ thuật và giải mã chúng dễ dàng hơn phụ nữ; đàn ông có xu hướng tự suy nghĩ để tìm giải pháp cho vấn đề thay vì tốn thời gian để trao đổi nó với bạn bè, cha mẹ và người thân như đối với phụ nữ; đàn ông ít quan tâm đến những vấn đề nhỏ nhặt như thời trang, phong cách ăn mặc như là phụ nữ; phụ nữ dễ thay đổi quan điểm bởi tác động bên ngoài trong khi đàn ông kiên định hơn trong quan điểm và cảm xúc của họ về bất cứ điều gì.

Theo nghiên cứu của Kinda B. Coffman và Christine L. Exley, hai giáo sư trợ giảng tại Trường Kinh doanh Harvard, nhìn chung các nhà tuyển dụng tại Mỹ thích tuyển nam giới hơn, không phải vì họ có thành kiến hoặc thích phân biệt đối xử với phụ nữ, mà vì đàn ông có hiệu quả làm việc trung bình tốt hơn ở một số lĩnh vực nhất định, nhất là lĩnh vực liên quan đến thể chất và tư duy logic

Quyền lực và sự kiểm soát là động cơ xã hội thực sự đằng sau việc phân chia các vai trò giới tính, thông qua phân công lao động. Không chỉ đơn giản là sự khác biệt về quan niệm xã hội, các đặc điểm tự nhiên đem lại ưu thế cho nam giới (sức khỏe, tư duy logic, mức độ tập trung trí óc đều tốt hơn phụ nữ), vẫn thường thấy xu thế nam giới nổi trội rõ rệt trong các công việc phức tạp như nhà lãnh đạo, nhà khoa học, nghệ nhân... Ngay cả với những công việc thường được dành cho phụ nữ như nấu ăn, các cá nhân nổi bật nhất (đầu bếp chuyên nghiệp) vẫn thường là đàn ông.

Vai trò giới tính

Lịch sử nhân loại đến ngày nay vẫn được đánh dấu bởi sự thống trị của nam giới trong chính trị, gia đình, khoa học... Nhiều tôn giáo trên thế giới thuyết giáo về sự thống trị của nam giới. Về mặt sinh học, nam giới có những ưu thế về thể chất và trí tuệ so với nữ giới, do đó số lượng các nhân vật xuất chúng là nam giới luôn vượt trội so với nữ giới. Theo thống kê, tỉ lệ thiên tài trên thế giới bao gồm các nhà khoa học, nhà văn, chính trị gia, họa sĩ, nhà soạn nhạc... đều nghiêng vượt trội về phía nam giới.

Có nhiều vai trò chỉ dành riêng cho nam giới. Ví dụ như chức vị Giáo hoàng trong Giáo hội Công giáo Rôma chỉ dành riêng cho nam giới hay các vị trí tối cao là quốc vương của một quốc gia (vua trong trường hợp là nam) thời phong kiến trong các quốc gia theo chế độ quân chủ lập hiến thường được ưu tiên cho nam giới. Hoặc những công việc chỉ nam giới mới có thể làm được như hoạn quan (thái giám)...

Hình mẫu người đàn ông tốt hay một chàng trai tốt, một người tốt là thuật ngữ được nhắc đến nhiều trong công luận nói chung, trong xã hội, báo chí và trong văn hóa đại chúng mô tả một người nam trưởng thành hoặc thanh niên với những đặc điểm tính cách thân thiện, tốt bụng nhưng không quá quyết đoán, lấn át trong bối cảnh của một mối quan hệ với một người phụ nữ.

Ngày 19 tháng 11 hàng năm là Ngày Quốc tế Nam giới.

Tiếng Việt
Trong tiếng Việt có nhiều từ dùng để chỉ nam giới. Để gọi khái quát có thể có các từ "nam", "đàn ông"; gọi nam giới còn trẻ tuổi có thể là "con giai", "con trai", "giai" "nam thanh niên"; gọi người cao tuổi có thể dùng các từ "ông già", "cụ già", "lão già"; nói về nam giới với ý nghĩa hơi mỉa mai, tếu táo có thể gọi "đực rựa", "đực"; gọi trong tương quan với nữ giới và có chút ngữ nghĩa văn chương có thể gọi là "phái mạnh" hay "đấng mày râu".

Trong xưng hô ngôi thứ ba, nam giới được gọi bằng các từ "thằng", "thằng ấy", "đực", "rựa", "cậu", "ông", "bố", "chú", "bác" v.v.

Chú thích

Nam giới
Giới tính
Bài cơ bản sơ khai
Giống đực
Giới tính (xã hội học)


title: Rollinia rufinervis

text:
Rollinia rufinervis là một loài thực vật thuộc họ Annonaceae. Đây là loài đặc hữu của Colombia.

Chú thích

Tham khảo
 World Conservation Monitoring Centre 1998. Rollinia rufinervis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

rufinervis
Thực vật loài thiếu dữ liệu
Thực vật đặc hữu Colombia


title: Tomopterna tuberculosa

text:
The Rough Sand Frog (Tomopterna tuberculosa) là một loài ếch thuộc họ Ranidae.
Loài này có ở Angola, Cộng hòa Dân chủ Congo, Namibia, Tanzania, Zambia, Zimbabwe, có thể cả Malawi, và có thể cả Mozambique.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là xavan khô, xavan ẩm, đầm nước ngọt, và đầm nước ngọt có nước theo mùa.

Tham khảo

 Channing, A. & Minter, L. 2004. Tomopterna tuberculosa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Tomopterna


title: Grassendorf

text:
Grassendorf  là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Podeonius sericeosus

text:
Podeonius sericeosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Podeonius


title: Oprah Winfrey

text:
Oprah Gail Winfrey (tên khai sinh Orpah Gail Winfrey; sinh ngày 29 tháng 1 năm 1954) là một nữ giám đốc truyền thông, diễn viên, người dẫn chương trình trò chuyện, nhà sản xuất truyền hình và nhà từ thiện người Mỹ. Bà được biết đến với chương trình trò chuyện The Oprah Winfrey Show, đây là chương trình truyền hình được đánh giá cao nhất trong lịch sử và được phát sóng trên toàn quốc trong vòng 25 năm liên tục, từ năm 1986 đến 2011 từ Chicago. Được mệnh danh là "Nữ hoàng của mọi phương tiện truyền thông", bà là người Mỹ gốc Phi giàu nhất thế kỷ 20 và là tỷ phú da đen đầu tiên của Bắc Mỹ, cũng như được đánh giá là nhà từ thiện da đen vĩ đại nhất trong lịch sử nước Mỹ. Đến năm 2007, trong một vài thời điểm, bà cũng được đánh giá là người phụ nữ có ảnh hưởng nhất trên thế giới.

Winfrey sinh ra trong nghèo khó ở vùng nông thôn Mississippi, bà trở thành mẹ đơn thân ở tuổi vị thành niên và sau đó trải qua những năm tháng thiếu niên ở thành phố Milwaukee. Bà chia sẻ rằng bản thân đã bị quấy rối tình dục trong thời thơ ấu cho tới đầu tuổi vị thành niên, dẫn đến việc mang thai ở tuổi 14; con trai của Winfrey bị sinh non và mất khi còn ẵm ngửa. Winfrey sau đó được gửi đến sống với người đàn ông mà bà gọi là cha mình, Vernon Winfrey, một thợ cắt tóc ở Tennessee, và tìm được một công việc trong đài phát thanh khi còn học trung học. Năm 19 tuổi, bà trở thành người dẫn chương trình tin tức buổi tối địa phương. Lối giao tiếp thường đầy cảm xúc của Winfrey sau này đã dẫn dắt bà chuyển hướng sang lĩnh vực chương trình trò chuyện ban ngày, và sau khi góp phần thúc đẩy chương trình trò chuyện địa phương ở Chicago xếp hạng thứ ba lên vị trí đầu bảng, bà đã thành lập công ty sản xuất truyền hình của riêng mình và trở thành công ty quốc tế.

Vào giữa những năm 1990, Winfrey đã tái định nghĩa chương trình của mình với trọng tâm là văn học, tự phát triển bản thân, chánh niệm và tâm linh. Mặc dù bị chỉ trích vì gỡ bỏ những ràng buộc văn hóa thú tội (confession), thúc đẩy các ý tưởng tự giúp đỡ bản thân gây tranh cãi, và có kiểu cách tiếp cận tập trung vào cảm xúc, bà cũng được khen ngợi vì đã vượt qua nghịch cảnh để trở thành ân nhân cho người khác. Winfrey cũng đã nổi lên như một lực lượng chính trị trong cuộc đua tổng thống năm 2008, mang lại khoảng một triệu phiếu bầu cho Barack Obama trong cuộc bầu cử sơ bộ năm 2008 của đảng Dân chủ. Năm 2013, Winfrey đã được Tổng thống Obama trao tặng Huân chương Tự do Tổng thống và bằng tiến sĩ danh dự của Đại học Duke và Harvard. Năm 2008, cô thành lập mạng truyền hình của riêng mình, Oprah Winfrey Network (OWN).

Được cho là đã tạo ra một hình thức giao tiếp truyền thông thân mật hơn, Winfrey đã phổ biến và cách mạng hóa thể loại thảo luận lá cải do Phil Donahue đi tiên phong. Thông qua phương tiện truyền thông này, Winfrey đã phá vỡ những điều cấm kỵ trong thế kỷ 20 và cho phép người LGBT vào giới truyền thông thông qua việc họ nhiều lần xuất hiện trên truyền hình. Năm 1994, cô được giới thiệu vào Nhà lưu danh Phụ nữ Quốc gia. Winfrey đã giành được nhiều giải thưởng trong suốt sự nghiệp của mình, bao gồm 18 giải Daytime Emmy, bao gồm Giải thưởng Thành tựu trọn đời và Giải thưởng của Chủ tịch, hai giải Primetime Emmy, bao gồm Giải thưởng Nhân đạo Bob Hope, một giải Tony, một giải thưởng Peabody và Giải thưởng Nhân đạo Jean Hersholt, được trao bởi Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh và hai đề cử Giải Oscar bổ sung. Winfrey được bầu làm thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Hoa Kỳ vào năm 2021.

Tuổi trẻ
Winfrey chào đời tại Kosciusko, tiểu bang Mississippi (Hoa Kỳ) ngày 29 tháng 1 năm 1954 trong một gia đình nghèo là tín hữu thuộc giáo phái Baptist, được đặt tên Orpah Gail Winfrey, theo một nhân vật trong sách Ruth (Ru-tơ) của Kinh Thánh, nhưng bà đỡ khi viết giấy khai sinh đã đánh vần sai tên này và từ đó cô bé mang tên Oprah. Mẹ của Oprah, Vernita Lee, là một người hầu phòng, cha cô, Vernon Winfrey, là thợ mỏ, về sau hành nghề hớt tóc, cuối cùng là nghị viên thành phố. Lúc cô bé chào đời, người cha đang ở trong quân đội. Cha mẹ của cô lấy nhau khi chưa đến hai mươi tuổi và không đăng ký kết hôn. Sau khi sinh Oprah, mẹ bà phải chuyển tới phương Bắc để kiếm việc làm, vì vậy cô sống sáu năm trong sự chăm sóc của bà ngoại Haitee Mae (15/9/1900 - 27/1/1963). Tuy công việc đồng áng cực khổ nhưng bà ngoại đã dạy Oprah đọc và đưa cô đến nhà thờ, ở đây cô được gọi với biệt danh "Nhà thuyết giáo" do khả năng trưng dẫn Kinh Thánh của cô. Bà ngoại đã giúp cô nên người với cách dạy dỗ khá nghiêm khắc, khi cần thiết bà dùng một cây roi nhỏ (ở miền Nam đó là một cây roi mềm, chỉ có tác dụng tâm lý hơn là gây đau đớn cho trẻ bị đòn) để nhắc nhở Oprah khi cô không chịu làm việc nhà hoặc sai trái trong cư xử.

Khi còn bé, Oprah đã tỏ ra rất thông minh và có quyết tâm cao, cô tập đọc khi mới vừa lên hai. Lên sáu Winfrey đến sống với mẹ ở Milwaukee mặc dù cô bé không thể tìm thấy nơi mẹ sự hỗ trợ và khích lệ như ở bà ngoại. Ở đây Winfrey phải chịu đựng một số ngược đãi vì làn da khá sẫm màu của mình như bị buộc phải ngủ ngoài hiên nhà trong lạnh giá cũng như bị nhục mạ vì gương mặt của cô. Oprah thuật lại rằng cô đã bị cưỡng bức khi mới lên chín và thường bị dụ dỗ bởi người bạn trai của người dì họ, Oprah trượt dần vào cuộc sống phóng đãng. Lúc 14 tuổi, cô đến sống với cha ở Nashville, Tennessee.

Cha cô, Vernon, nghiêm khắc nhưng biết cách khích lệ và xem việc học của cô con gái là ưu tiên hàng đầu. Winfrey trở thành học sinh xuất sắc và được cấp học bổng toàn phần để theo học tại Đại học Tiểu bang Tennessee, một cơ sở giáo dục lâu đời dành riêng cho người da đen. Tại đây Winfrey theo học ngành truyền thông học. Lúc 18 tuổi, Winfrey giành được chiến thắng trong cuộc thi hoa hậu da đen tiểu bang Tennessee.

Từ khi Winfrey mới biết nói, bà ngoại tin rằng cô sẽ xuất hiện trên sân khấu. Khi còn bé Winfrey đã chơi trò phỏng vấn búp bê và quạ trên hàng rào của nhà cô, nhưng sự nghiệp của cô trong thế giới truyền thông chỉ đến khi cô vừa được mười bảy tuổi, làm việc cho một chương trình phát thanh của trường trung học.

Khi được nhận vào làm việc cho một đài truyền hình địa phương, đài WTVF-TV của Nashiville, Winfrey là người dẫn chương trình tin tức trẻ nhất cũng là phụ nữ da đen đầu tiên được giao dẫn chương trình tin tức ở đây. Năm 1976, Winfrey đến làm việc cho đài WJZ-TV ở Baltimore, là người đồng dẫn chương trình tin tức lúc sáu giờ. Rồi cô được tuyển dụng để cùng Richard Sher dẫn chương trình đối thoại địa phương của WJZ, People Are Talking (Người dân lên tiếng), phát sóng lần đầu ngày 14 tháng 8 năm 1978.

Sự nghiệp

Truyền hình
Năm 1983, Winfrey đến thành phố Chicago, tiểu bang Illinois để dẫn chương trình AM Chicago của WLS-TV khi ấy đang ở thứ hạng thấp về số lượng khán giả. Khi phần đầu chương trình do Winfrey thực hiện được phát sóng ngày 2 tháng 2 năm 1984, chương trình gặt hái thành công và được đổi tên thành Chương trình Oprah Winfrey, kéo dài thời lượng lên đến một tiếng đồng hồ, từ ngày 8 tháng 9 năm 1986 được phủ sóng toàn quốc. Đến giữa thập niên 1990, nội dung chương trình trở nên nghiêm túc hơn, trình bày những vấn đề mà Winfrey cho là hệ trọng đối với phụ nữ như sự thiếu chung thủy, lạm dụng trẻ em và giải phẫu thẩm mỹ. Winfrey thường phỏng vấn những người nổi tiếng về những lĩnh vực họ có liên quan như ung thư, công việc từ thiện, hay sự ngược đãi. Winfrey cũng phỏng vấn những người bình thường nhưng đã thực hiện những điều đặc biệt hoặc có liên quan đến những vụ việc quan trọng đương thời. Một trong những chương trình trong những năm gần đây là "Wildest Dreams" tour, biến ước mơ của nhiều người thành hiện thực như mơ ước về một ngôi nhà mới, một lần gặp gỡ với người nghệ sĩ họ yêu thích, hoặc một lần xuất hiện trong một chương trình truyền hình nổi tiếng với vai trò người dẫn chương trình. Những buổi thảo luận không chính thức và những buổi đối thoại hỏi đáp với các nhân vật nổi tiếng sau chương trình được phát sóng trong nội dung của Oprah After The Show (Oprah ở hậu trường) trên đài Oxygen của cô.

Khi xảy ra một vụ kiện chống lại cô, Winfrey thuê công ty Courtroom Sciences, Inc. của Tiến sĩ Phil MacGraw giúp cô phân tích và xác định thái độ của bồi thẩm đoàn. Tiến sĩ Phil đã gây ấn tượng tốt đến nỗi Winfrey mời ông xuất hiện trên chương trình truyền hình, và đó là một thành công vang dội. Từ đó McGraw xuất hiện trên The Oprah Winfrey Show  trong vài năm trước khi ông thực hiện một chương trình riêng cho mình, Tiến sĩ Phil, năm 2004, được thực hiện bởi công ty sản xuất của Winfrey, Harpo Productions.

Có lẽ chương trình nổi tiếng nhất của Oprah là tập đầu của The Oprah Winfrey Show mùa truyền hình (season) thứ 19 vào mùa thu năm 2004, mỗi khán giả tham dự chương trình được tặng một chiếc xe mới hiệu Pontiac G6; có 276 chiếc là quà tặng của hãng xe Pontiac như là một phần trong chương trình quảng bá hình ảnh của hãng.

Buổi Hòa nhạc Giải thưởng Nobel Hòa bình năm 2004 được hướng dẫn bởi Oprah và Tom Cruise với sự tham gia của các nghệ sĩ biểu diễn như Cyndi Lauper, Andrea Bocelli, Joss Stone, Chris Botti, Diana Krall, Tony Bennett và những nghệ sĩ khác. Buổi hòa nhạc được phát sóng trên toàn quốc ngày 23 tháng 12 năm 2004 bởi E! (Entertainment Television – Kênh truyền hình Giải trí). Trong năm 2005, một câu lạc bộ người hâm mộ không chính thức tổ chức vận động đề cử Oprah tranh Giải thưởng Nobel Hòa bình.

Winfrey còn là người đồng sáng lập mạng lưới truyền hình cáp dành cho phụ nữ Oxygen, và là chủ tịch công ty Harpo Productions (Harpo tức là Oprah đánh vần ngược).

Điện ảnh
Năm 1985, Winfrey tham gia vào một phim chuyển thể từ một tác phẩm văn học đã đoạt giải của Alice Walker, The Color Purple. Winfrey nhận được sự tán thưởng trong vai một người vợ trong hoàn cảnh cùng quẫn. Năm sau, Winfrey được đề cử vai nữ phụ xuất sắc nhất cho Giải thưởng Oscar, nhưng bị mất nó về tay Anjelica Huston. The Color Purple được dựng thành vở nhạc kịch trình diễn tại Broadway vào cuối năm 2005 với Oprah là nhà sản xuất.

Tháng 10 năm 1998, Oprah tham gia làm phim Beloved, dựa trên tác phẩm văn học cùng tên đoạt Giải thưởng Pulitzer của Tom Morrison, trong vai trò của nhà sản xuất và diễn viên. Để chuẩn bị cho vai diễn Sethe trong phim (vai chính từng là nô lệ) Oprah phải trải qua kinh nghiệm của một nô lệ trong 24 giờ như bị trói, bịt mắt và bỏ rơi trong rừng. Mặc dù Winfrey dành trọn hai chương trình truyền hình và tiêu tốn cho quảng cáo, cuốn phim bị lỗ xấp xỉ 20 triệu USD.

Năm 2005, công ty Harpo Productions tung ra một xuất phẩm chuyển thể từ một tiểu thuyết nổi tiếng của Zora Neal Hurston, Their Eyes Were Watching God (1937). Tác phẩm làm cho truyền hình này dựa trên kịch bản của Suzan-Lori Parks với vai nữ chính được giao cho Halle Berry.

Winfrey là người được trao Giải thưởng Nhân đạo Bob Hope tại lễ trao giải Emmy năm 2002 vì những cống hiến cho truyền hình và điện ảnh. Năm 2004, Oprah và nhóm làm phim thực hiện một chương trình tựa đề Lòng tử tế trong lễ Giáng sinh, trong đó, Winfrey với người bạn thân Gayle, đồng sự Stedman Graham và đoàn làm phim đến Nam Phi làm phóng sự về hoàn cảnh của trẻ em đang sống trong nghèo đói và sống chung với AIDS. Trong chuyến đi kéo dài 21 ngày, Oprah và đoàn làm phim đến thăm các trường học và trại mồ côi trong các khu dân cư nghèo và những nơi khác trong vùng, phân phát quà Giáng sinh cho 50.000 trẻ em, búp bê cho bé gái và bóng đá cho bé trai. Mỗi em đều được tặng một ba lô chứa đầy dụng cụ học tập cũng như hai bộ đồng phục đến trường, hai đôi vớ, hai bộ đồ lót và một đôi giày. Qua chương trình truyền hình của mình, Oprah kêu gọi khán giả đóng góp cho Mạng lưới Thiên thần của Oprah dành cho trẻ em Phi châu bị nhiễm AIDS và đang sống trong nghèo khó với lời hứa sẽ đích thân kiểm tra việc sử dụng số tiền quyên góp. Chỉ trong lần kêu gọi ấy, khán giả trên khắp thế giới đã gởi về 7 triệu USD.

Sách và Tạp chí
Winfrey xuất bản hai tạp chí: O, The Oprah Magazine và O at Home và là đồng tác giả của năm cuốn sách.

Online
Oprah.com là trang điện tử viết về cuộc sống của phụ nữ, cung cấp tư vấn về mọi lãnh vực từ đời sống vật chất đến đời sống tinh thần, từ các vấn đề dinh dưỡng, thực phẩm đến các vấn đề tâm linh, từ chuyện nội trợ đến quan hệ ngoài xã hội. Trang web cũng cung cấp toàn bộ nguồn thông tin về chương trình truyền hình Oprah Winfrey, nội dung tương tác độc quyền dựa trên tạp chí O, Oprah và còn có các nội dung khác như Câu lạc bộ đọc sách Oprah, cung cấp hướng dẫn chi tiết, tỉ mỉ về các tuyển tập sách, những nhóm thảo luận trên mạng và những buổi họp thảo luận với những nhà chuyên môn. Năm 2003, Winfrey tái xúc tiến Câu lạc bộ sách Oprah với một bộ phận hoạt động trên mạng, mau chóng trở thành câu lạc bộ sách lớn nhất thế giới với hơn 670.000 thành viên.

Từ đó, Winfrey sử dụng Oprah.com để tiếp nối nỗ lực chống lại những kẻ lạm dụng trẻ em bằng cách vận động gây quỹ hơn 3 triệu USD cho nạn nhân cơn bão Katrina và giúp bắt giữ 4 kẻ lạm dụng trẻ em. Trung bình Oprah.com có hơn 100 triệu lượt người truy cập và hơn 3 triệu thành viên (user) mỗi tháng. Còn câu lạc bộ sách phát triển số thành viên lên đến 800.000 người.

Phát thanh

Ngày 9 tháng 2 năm 2006, Oprah ký một hợp đồng thời hạn 3 năm trị giá 55 triệu USD với Đài Phát thanh Vệ tinh XM thiết lập một kênh phát thanh mới, Oprah & Những người bạn, với sự xuất hiện của những người từng cộng tác với Winfrey trong The Oprah Winfrey Show và ‘O’ Magazine như Nate Berkus, Tiến sĩ Mehmet Oz, Bob Greene, Tiến sĩ Robin Smith và Marianne Williamson. Theo hợp đồng, Winfrey phải lên sóng 30 phút mỗi tuần và 39 tuần mỗi năm. Winfrey xuất hiện trong chương trình 30 phút hằng tuần với người bạn Gayle King. Nhắm vào sự kiện Winfrey nhận một số tiền lớn chỉ để lên sóng trong một thời lượng tương đối ngắn, những nhà phân tích cho rằng đây là một sai lầm của XM và đề nghị ban giám đốc nên từ chức. Vì thính giả của Winfrey cực kỳ trung thành với cô, nên vấn đề còn lại là phát sóng 30 phút mỗi tuần có đủ để phát triển lượng thính giả đăng ký hay không. Kênh này sẽ được phát sóng từ một phong thu mới trong trụ sở của Oprah tại Chicago, thời điểm phát sóng được ấn định là tháng 9 năm 2006.

Đời tư
Theo Tạp chí Forbes năm 2006, Oprah Winfrey sở hữu một mạng lưới internet trị giá hơn 1,4 tỉ USD. Hiện Winfrey đang sống trong một điền trang riêng rộng 42 mẫu Anh (170.000 m²) nhìn ra biển. Điền trang được đặt tên "Đất Hứa" này tọa lạc ở Montecito, tiểu bang California, bên ngoài Santa Barbara. Người ta đồn rằng Winfrey có mặt trong một buổi họp mặt mà người chủ cũ của điền trang đang chơi súc sắc, và vì quá thích nơi này Winfrey, theo lời đồn, quyết định mua nó và ký ngay một ngân phiếu 50 triệu USD mặc dù người chủ chưa có ý định bán lãnh địa này. Winfrey cũng có một ngôi nhà ở Lavalette, tiểu bang New Jersey.

Winfrey chưa bao giờ kết hôn, nhưng nhiều người tin rằng cô vẫn sống chung với một đồng sự, Stedman Graham, trong gần hai mươi năm. Trong khi hầu hết mọi người tin đây là mối quan hệ nghiêm túc thì một số người cho rằng hầu như chỉ là những quan hệ xã hội; trong thực tế Graham là người đồng sáng lập và là chủ sở hữu một công ty chuyên về quan hệ công chúng của riêng ông.

Mặc dù là một nhân vật nổi tiếng và là một tỉ phú, năm 2004 Winfrey tham gia một bồi thẩm đoàn trong một vụ án mạng. Vụ án được xét xử ở thành phố Chicago, tiểu bang Illinois; bị cáo là một người đàn ông bị cáo buộc giết người sau khi cãi nhau về một tờ bạc giả trị giá 50 đô la. Bồi thẩm đoàn biểu quyết người đàn ông có tội.

Năm 1998, Oprah thành lập Mạng lưới Thiên thần của Oprah, một tổ chức từ thiện với mục tiêu khuyến khích mọi người trên khắp thế giới giúp thay đổi cuộc sống của những người bất hạnh. Mạng lưới Thiên thần của Oprah hỗ trợ các đề án từ thiện và cung cấp ngân quỹ cho các tổ chức phi lợi nhuận trên khắp thế giới cùng chia sẻ mục tiêu này. Đến nay, Mạng lưới Thiên thần của Oprah đã quyên góp hơn 27 triệu USD. Oprah tự bỏ tiền túi để chi trả cho các khoản chi phí về hành chính và quản trị, như thế toàn bộ số tiền được sử dụng cho các chương trình từ thiện.

Hợp tác với chương trình của hãng truyền hình PBS thực hiện năm 2006, African American Lives (Những cuộc đời người Mỹ gốc Phi), Oprah đã đi thử DNA. Xét nghiệm di truyền về nguồn gốc chủng tộc này chỉ ra rằng dòng dõi bên ngoại của Oprah thuộc nhóm chủng tộc Kpelle, sống trên vùng đất nay là nước Liberia. Nó cũng xác định rằng Winfrey có mang trong mình dòng máu da đỏ (khoảng 8%) và Đông Á (khoảng 5%).

Ảnh hưởng
Hiện nay, theo bảng xếp hạng của Tạp chí Forbes, Winfrey là một trong những nhân vật nổi tiếng có nhiều quyền lực nhất trên thế giới. Winfrey cũng là phụ nữ Mỹ gốc Phi đầu tiên có tên trong danh sách các tỉ phú.

Cuối thập niên 1990, Winfrey giới thiệu Câu lạc bộ Sách Oprah như là một phần trong chương trình truyền hình của cô, tập chú vào các tác phẩm mới và các tác phẩm kinh điển, thành công trong việc hướng sự chú ý của dư luận vào các tác phẩm còn trong bóng tối. Ảnh hưởng của câu lạc bộ sách lớn đến nỗi bất cứ tác phẩm nào được Winfrey giới thiệu trong tuyển tập của câu lạc bộ sách, ngay lập tức trở thành sách bán chạy nhất (điều này được xem là hiện tượng Hiệu ứng Oprah).

Chỉ trích
Nhiều người cho rằng thành công của Winfrey một phần nhờ vào sự thiên vị về chủng tộc và giới tính. Khi bàn về sự thiếu chung thủy, Winfrey thường đề cập đến những người đàn ông phản bội và những người vợ bị lừa dối, chỉ nhắc đến cách sơ sài những phụ nữ thiếu chung thủy và lướt nhanh qua những phê phán dành cho họ.

Đôi khi câu lạc bộ sách của Oprah tuyển chọn những tác phẩm được xem là thuộc thị hiếu thấp, điển hình là một trong những tác giả có sách được chọn, Jonathan Franzen không đồng ý về đặc ân này, cho rằng sự tuyển chọn của câu lạc bộ sẽ làm sút giảm uy tín văn học của ông.

Nhiều người cũng nhận ra rằng có những thời điểm khi các nhân vật nổi tiếng xuất hiện trong chương trình truyền hình của Winfrey, "đi ra" và làm công tác từ thiện (như chăm sóc trẻ bệnh tật) gần như trùng khớp với thời điểm họ cho tung ra thị trường một sản phẩm nào đó (chẳng hạn một cuốn phim mà họ đóng vai chính hoặc một album nhạc). Đối với nhiều người thì điều này không chỉ là tầm thường hóa những mục tiêu cao đẹp mà còn biến chúng thành những phương tiện tiếp thị, hoặc tệ hơn nữa, hầu như là một hành vi lạm dụng, nhất là khi liên quan đến trẻ em.

Tác phẩm

Truyền hình
 Before Women Had Wings (1997) (Winfrey là nhà sản xuất)
 There Are No Children Here (1993)
 Lincoln (1992) (phim tài liệu) (Winfrey là người dẫn chuyện)
 Brewster Place (1990 - 1991)
 The Women of Brewster Place (1989) (Winfrey là nhà sản xuất)
 The Oprah Winfrey Show (1986 - đến nay)

Phim
 Bee Movie (2007) (lồng tiếng)
 Charlotte's Web (2006)
 Emmanuel's Gift (2005) (phim tài liệu) (Winfrey là người dẫn chuyện)
 Brothers of the Borderland (2004) (phim ngắn) (Winfrey là người dẫn chuyện)
 Unchained Memories: Readings from the Slave Narratives (2003) (phim tài liệu) (Winfrey là người dẫn chuyện)
 Beloved (1998)
 Listen Up: The Lives of Quincy Jones (1990) (phim tài liệu)
 Throw Momma from the Train (1987) (Cameo)
 Native Son (1986)
 The Color Purple (1985)

Sách
 Make the Connection: Ten Steps to a Better Body and a Better Life, tác giả: Bob Greene và Oprah Winfrey, 1999; ISBN 0-7868-8298-0.
 Journey to Beloved, Oprah Winfrey và Ken Regan, 1998; 0786864583.
 The Uncommon Wisdom of Oprah Winfrey: A Portrait in Her Own Words, Bill Adler (ed) và Oprah Winfrey, 1997; ISBN 1-55972-419-6.
 A Journal of Daily Renewal: The Companion to Make the Connection, Bob Greene và Oprah Winfrey, 1996; ISBN 0-7868-8215-8.
 In The Kitchen With Rosie: Oprah's Favorite Recipes, Rosie Daley và Oprah Winfrey, 1994; ISBN 0-679-43404-6.

Chú thích

Liên kết ngoài

 NNDB Profile: Oprah Winfrey
 Oprah.com

 Oprah 20th anniversary special
 Hermes apologizes to Oprah, (22 June 2005, CNN).
 How I gave Oprah her start  Roger Ebert comments on their friendship
 Forbes 400 (Sep. 2005)
 Oprah Winfrey and the Cult of Self-Esteem  - criticism of Oprah
 Oprah Winfrey  - Blog for Oprah
 An Analysis of the Success of Oprah's Recent Book Club Picks from The Book Standard

Tỷ phú Hoa Kỳ
Người dẫn chương trình Mỹ
Nữ nhà văn Mỹ gốc Phi
Tín hữu Baptist
Nhân vật còn sống
Nhà từ thiện Mỹ
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 20
Nữ diễn viên Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên truyền hình Mỹ
Nhà sản xuất truyền hình Mỹ
Sinh năm 1954
Nữ doanh nhân Hoa Kỳ
Người đoạt Huy chương Tự do Tổng thống
Nữ tỷ phú
Nữ diễn viên lồng tiếng Mỹ
Doanh nhân Mỹ thế kỷ 20
Nhà văn Mỹ thế kỷ 20
Nhà văn Mỹ thế kỷ 21
Nữ diễn viên Mỹ gốc Phi
Nữ nhà văn thế kỷ 20
Doanh nhân Mỹ thế kỷ 21
Nữ nhà văn thế kỷ 21
Người được vinh danh tại Trung tâm Kennedy
Chương trình và người giành giải Peabody
Nhà văn Chicago
Nữ diễn viên Chicago
Nữ diễn viên Mississippi
Lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ
Người dẫn talkshow truyền hình Mỹ
Nhà sản xuất phim Mỹ
Người giành giải Quả cầu vàng Cecil B. DeMille
Đạo diễn truyền hình Mỹ
Nhà văn Mỹ gốc Phi
Time 100 năm 2018
Time 100 năm 2022


title: Người Bảo An

text:
Người Bảo An (chữ Hán: 保安族; âm địa phương [bɵ:ŋɑn]), còn gọi là Bonan hay Bao'an, là một dân tộc thiểu số sống ở các tỉnh Cam Túc và Thanh Hải thuộc tây bắc Trung Quốc. Dân số khoảng 12.000, xếp thứ bảy tính từ dưới trong 56 dân tộc được Cộng hòa nhân dân Trung Hoa chính thức công nhận.

Ngôn ngữ
Người Bảo-an nói một thứ tiếng thuộc nhóm ngôn ngữ Mông Cổ (thuộc hệ Altai). Họ được coi là hậu duệ của những người lính Mông Cổ theo đạo Hồi đã từng dừng chân tại Thanh Hải trong triều đại nhà Thanh và nhà Minh và đã định cư tại Cam Túc trong thời kỳ trị vì của hoàng đế Đồng Trị (1862-1874).

Trang phục

Tôn giáo
Phần lớn người Bảo-an theo đạo Hồi.

Liên kết ngoài
 http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-bonan.htm
 http://www.orientaltravel.com.hk/people/Bonan.htm
 http://www.travelchinaguide.com/intro/nationality/baoan/

Ghi chú

Bảo-an
Người Bảo An
Cộng đồng người Hồi giáo Trung Quốc


title: Miconia dapsiliflora

text:
Miconia dapsiliflora là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được Wurdack mô tả khoa học đầu tiên năm 1973.

Chú thích

Liên kết ngoài

D
Thực vật được mô tả năm 1973
Thực vật Ecuador
Thực vật dễ tổn thương


title: Cóc tai nhỏ Cuba

text:
Cóc tai nhỏ Cuba, Bufo empusus (tên tiếng Anh: Guasabalo) (tên tiếng Anh: hay Sapo De Concha) là một loài cóc trong họ Bufonidae là loài đặc hữu của Cuba. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, rừng ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, xavan ẩm, thảo nguyên đất thấp bán nhiệt đới hoặc nhiệt đới, thảo nguyên đất thấp ngập nước ẩm nhiệt đới theo mùa hoặc cận nhiệt đới, đầm nước ngọt gián đoạn và hồ. Loài này đang bị đe dọa do mất nơi sống.

Tham khảo

Hedges, B. & Díaz, L. 2004. Bufo empusus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập ngày 21 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

E
Động vật được mô tả năm 1862
Động vật Cuba
Động vật đặc hữu Cuba


title: Issel, Aude

text:
Issel là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Issélois.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Issel trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Issel


title: Manufahi

text:
Manufahi là một Tỉnh của Đông Timor. Quận có dân số là 44.235 (điều tra 2004) và diện tích là 1.325 km². Thủ phủ của quận là Same. Các xã trong quận là Alas, Fatuberlio, Same, và Turiscai. Trong thời kỳ thuộc địa của Bồ Đào Nha, quận từng được gọi là Same theo tên thủ phủ.

Tham khảo

Tỉnh của Đông Timor


title: Dân tộc chí

text:
Dân tộc chí hay dân tộc học miêu tả, một số người gọi là dân tộc ký là một ngành học và cũng là phương pháp nghiên cứu định tính trong các ngành khoa học xã hội và nhân văn, có tên tiếng Anh là ethnography, tiếng Pháp ethonographie, bắt nguồn từ hai chữ gốc Hy Lạp là ethnos (ἔθνος) tức là con người/dân gian và graphein (γράφειν) tức là viết, ghi chép, kí lục.

Nội dung
Về cơ bản đây là quá trình thu lượm dữ liệu về con người, văn hóa và xã hội, thông qua phỏng vấn, hỏi đáp, quan sát và sưu tập rồi áp dụng các phương pháp phân tích để viết bài khảo luận. Dân tộc ký thường gặp nhất trong ngành Nhân học nhưng cũng được ứng dụng trong Sử học và Xã hội học, văn hóa học, nghiên cứu truyền thông và nghệ thuật, hay kể cả kinh tế và tiếp thị cùng khoa học phát triển.

Hai ngành Nhân học văn hóa (Cultural anthropology) và Nhân học xã hội (Social anthropology) hầu như đều khởi đầu từ các công trình ứng dụng dân tộc ký, ví dụ như nghiên cứu của Bronisław Malinowski ở Thái Bình Dương hay của Margaret Mead ở Samoa. Về cơ bản đây là phương pháp bắt đầu từ khảo sát điền dã (fieldwork), thông qua quan sát mà nhà dân tộc ký có thể quyết định tham gia (participant observation) hay không tham gia các hoạt động của xã hội mình nghiên cứu, để thu nhặt những dữ liệu từ gốc. Kèm theo đó họ có thể trao đổi, nói chuyện hay phỏng vấn sâu một số đối tượng, chụp ảnh hoặc quay phim tư liệu, sưu tập đồ vật để phục vụ quá trình phân tích và viết khảo luận, tức là giai đoạn hai của phương pháp nghiên cứu dân tộc ký.

Góc nhìn của nhà dân tộc ký là toàn phần, thường khởi đầu bằng các mô tả về lịch sử, địa lý và khái quát văn hóa của khu vực, nơi đối tượng nghiên cứu đang sinh sống, bên cạnh những giới thiệu về bản thân và những tiếp cận ban đầu đến với nền văn hóa đó. Nếu các nhà dân tộc ký thời kỳ đầu tập trung vào những mối quan hệ cơ bản trong xã hội có thể coi là tiền sử như quan hệ huyết thống, dòng tộc, tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lễ hội... thì các nhà dân tộc ký giai đoạn sau như Clifford Geertz đòi hỏi phải mô tả "sâu" hơn về đối tượng, đi vào hệ giá trị, quan niệm sống và văn hóa của xã hội đó, tức là ethos, thông qua phương pháp tiếp cận ảnh hưởng hiện tượng luận. Khi đó nhà nghiên cứu phải tái xây dựng "mạng lưới" và kết cấu của nền văn hóa hơn là chỉ đơn giản mô tả các hoạt động bề ngoài của nó. Nhà nghiên cứu đòi hỏi phải "tích lũy kiến thức" đến một độ sâu đủ để "hiểu" các hoạt động văn hóa đang diễn ra trước mắt mình và "diễn giải" chúng theo nhiều chiều nhìn từ các "nhân vật" khác nhau có liên quan, ví dụ như công trình được coi là kinh điển của Claude Lévi-Strauss về cư dân vùng Amazon.

Trong ngành xã hội học thì trường phái Chicago chuyên nghiên cứu xã hội đô thị đặc biệt chuộng phương pháp dân tộc ký. Đến thập niên 1960s và 1970s thì phương pháp này cũng được ứng dụng nhiều trong các ngành nghiên cứu truyền thông. Gần đây phương pháp dân tộc ký bắt đầu được thử nghiệm như một phương pháp giảng dạy trong trường đại học như trường hợp nổi bật của giáo sư George Spindler tại Đại học Stanford. Nếu trước kia dân tộc ký là phương pháp dành riêng người từ một nền văn hóa này (thường là từ các nước đế quốc thực dân) nghiên cứu nền văn hóa khác (thường là thuộc địa hoặc các bộ lạc nguyên sơ), gọi là etic - góc nhìn của người bên ngoài, thì nay cũng được chấp nhận như là phương pháp để nhìn nền văn hóa từ chính góc nhìn của người bản xứ - gọi là emic.

Tham khảo

 Lê Hải 2008, Mười điều cần biết về nhân học xã hội
 Agar, Michael (1996) The Professional Stranger: An Informal Introduction to Ethnography. Academic Press.
 Douglas, Mary and Baron Isherwood (1996) The World of Goods: Toward and Anthropology of Consumption. Routledge, London.
 Erickson, Ken C. and Donald D. Stull (1997) Doing Team Ethnography: Warnings and Advice. Sage, Beverly Hills.
 Fine, G. A. (1993). Ten lies of ethnography. Journal of Contemporary Ethnography, 22(3), p. 267-294.
 Hymes, Dell. (1974). Foundations in sociolinguistics: An ethnographic approach. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
 Kottak, Conrad Phillip (2005) Window on Humanity: A Concise Introduction to General Anthropology, (pages 2–3, 16-17, 34-44). McGraw Hill, New York.
 Miller, Daniel (1987) Material Culture and Mass Consumption. Blackwell, London.
Spradley, James P. (1979) The Ethnographic Interview. Wadsworth Group/Thomson Learning.
 Salvador, Tony; Genevieve Bell; and Ken Anderson (1999) Design Ethnography. Design Management Journal.

Xem thêm
 Trang mạng của cộng đồng khoa học ngành dân tộc chí
 Định nghĩa của đại học Pennsylvania

Nhân loại học
Dân tộc học
Phương pháp đánh giá


title: Caryedon johni

text:
Caryedon johni là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Borowiec miêu tả khoa học năm 1990.

Chú thích

Tham khảo

Caryedon