title: Đường Túc Tông

text:
Đường Túc Tông (chữ Hán: 唐肃宗; 21 tháng 2, 711 - 16 tháng 5, 762), tên thật Lý Hanh (李亨), là vị Hoàng đế thứ 8, hay thứ 10 của nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc.

Khi quân nổi dậy An Lộc Sơn chiếm được kinh đô Trường An (756), cha ông là Đường Huyền Tông Lý Long Cơ phải chạy sang Thành Đô; Lý Hanh được các đại thần và dân chúng tôn xưng làm Hoàng đế ở Linh Vũ vào ngày 12 tháng 8 năm 756.

Trong sáu năm trị vì, hoạt động chính trị chủ yếu của ông tập trung vào việc đánh dẹp loạn An Sử. Tuy nhiên, do Túc Tông quá tin tưởng hoạn quan Lý Phụ Quốc, nên đến cuối đời ông, Lý Phụ Quốc đã trở thành quyền thần trong triều, mở ra nạn hoạn quan tham chính trong các triều đại tiếp theo. Năm 762, không bao lâu sau cái chết của Thượng hoàng Huyền Tông, Túc Tông vì quá đau buồn mà sinh bệnh rồi qua đời.

Thời trẻ

Chào đời gian nan
Đường Túc Tông bổn danh Lý Tự Thăng (李嗣升), chào đời vào ngày Ất Hợi năm Cảnh Vân thứ hai đời ông nội Đường Duệ Tông (tức 21 tháng 2 năm 711). Khi đó, cha ông là Lý Long Cơ vẫn còn là Hoàng thái tử. Lý Tự Thăng là người con trai thứ ba của Lý Long Cơ, sau hai anh là Lý Tự Thiểm và Lý Tự Khâm. Mẹ ông là Dương Quý tần, xuất thân từ Hoằng Nông Dương thị, một gia tộc danh giá có nguồn gốc Thiểm Tây, nhánh của hoàng tộc nhà Tùy và là họ mẹ của Võ Tắc Thiên. Vào thời điểm đó, gia tộc họ Dương tuy đã rút khỏi chính trường nhưng vẫn giữ được một thế lực nhất định. Ông nội của Dương thị, tức cụ ngoại của Lý Tự Thăng, là Dương Sĩ Đạt, một đại thần trong triều đình, được ban tước vị là Trịnh vương. Sang đời tiếp theo, tức ông ngoại của Tự Thăng, là Dương Tri Khánh cũng được bổ làm Túc vệ trong cung, do đó Lý Tự Thăng mang trong mình dòng máu của cả hai triều đại Tùy - Đường.

Vào lúc mẹ Tự Thăng là Dương Quý tần có mang, Lý Long Cơ đang bị lép vế trong cuộc đấu tranh chính trị với người cô ruột là công chúa Thái Bình. Thấy mình liên tục bị công chúa hãm hại, nên khi thấy Dương thị có mang, Lý Long Cơ không hài lòng vì nghĩ rằng việc mình có quá nhiều con có thể trở thành lý do cho Thái Bình vu khống, nên Lý Long Cơ chuẩn bị một thang thuốc bỏ thai, dự định sẽ kết liễu tiểu hoàng tôn ngay khi chưa chào đời. Tuy nhiên sau đó Lý Long Cơ lại do dự, rồi còn mộng thấy một vị tiên nhân đến cướp lấy thang thuốc, sau đó lại có đại thần Trương Duyệt lên tiếng xin giữ lại long duệ, nên Long Cơ nghĩ rằng ý trời muốn cho đứa bé ra đời, bèn bỏ ý định. Do đó sau này, Túc Tông rất cảm kích Trương Duyệt, sau này gả em gái cho con trai ông.

Thời kỳ Thân vương
Năm sau (712), Lý Long Cơ được Đường Duệ Tông truyền ngôi, tức Đường Huyền Tông hay Đường Minh Hoàng. Khi đó, Thượng hoàng Duệ Tông vẫn còn nắm quyền, đã ra lệnh phong Lý Tự Thăng làm Thiểm vương (陝王). Sang năm 715, Lý Tự Thăng được vua cha phong chức An Tây đại đô hộ, rồi lại thăng Hà Tây tứ trấn chư Phiên lạc đại sứ. Cựu Đường thư miêu tả ông là người thông minh, nhân ái và hiếu học, nên rất được vua cha yêu quý.

Đầu năm 727, Lý Tự Thăng được đổi phong làm Trung vương (忠王), đổi tên là Lý Tuấn (李浚). Tháng 5 ÂL cùng năm, Lý Tuấn được phong làm Sóc Phương đại sứ, Thiền Vu đại đô hộ. Năm 728, mẹ ông là Dương Quý tần qua đời. Sang năm 729, khi quân đội hai nước Hề và Khiết Đan kéo sang xâm phạm biên cương, Lý Tuấn được Đường Huyền Tông phong làm Hà Bắc đạo nguyên soái, cùng Tín An vương Lý Y làm phó, dẫn quân dẹp giặc.

Lúc dẫn quân ra đi, Lý Tuấn triều kiến Huyền Tông ở Quang Thuận Môn, và nhân đó được gặp một số nhân vật quan trọng trong triều. Tả thừa tướng Trương Thuyết cùng học sĩ Tôn Thích, Vi Thuật sau lần gặp gỡ Lý Tuấn, đã đánh giá ông có dung mạo giống với Đường Thái Tông, phong thái phi thường, sau này là phúc của xã tắc. Sau khi xuất quân, Lý Tuấn không nắm quyền lực thật sự trong quân, mà quyền chỉ huy thuộc về Tín An vương. Đến năm 732, khi Hề và Khiết Đan bại trận, Lý Tuấn được tính có quân công, được phong làm Tư đồ. Sang năm 735, ông được đổi tên thành Lý Dư (李璵).

Thái tử nhà Đường

Con thứ được lập
Năm 737, Hoàng thái tử Lý Anh cùng hai hoàng tử là Ngạc vương Lý Dao, Quang vương Lý Cư bị tố cáo có mưu đồ tạo phản, bị đưa đi lưu đày rồi bị giết. Khi đó, do Võ Huệ phi được sủng ái và có quan hệ mật thiết với Tể tướng Lý Lâm Phủ, nên Lý Lâm Phủ chủ trương đưa con Huệ phi là Thọ vương Lý Mạo làm Hoàng thái tử, do đó khiến Huyền Tông do dự rất nhiều. Mãi đến một năm sau, sau khi nghe lời khuyên giải của hoạn quan Cao Lực Sĩ, Huyền Tông quyết định lập người con trai lớn tuổi nhất, tức Lý Dư.

Cuối cùng, ngày Canh Tý tháng 6 năm 738, Lý Dư được phong làm Thái tử, đổi tên là Lý Thiệu (李紹). Tuy nhiên ông cho rằng chữ Thiệu trùng với tên của hai nghịch tử thời Nam Bắc triều là Lưu Thiệu và Thác Bạt Thiệu đã giết cha là Tống Văn Đế và Ngụy Đạo Vũ Đế để đoạt ngôi, do đó xin đổi tên là Dư như cũ. Sang năm 744, ông được ban tên mới là Lý Hanh, và đây cũng là tên kị húy của Túc Tông. Vợ ông là Vi thị được phong làm Thái tử phi.

Tranh chấp với Lý Lâm Phủ
Do Lý Lâm Phủ ủng hộ Thọ Vương Lý Mạo, nên việc Lý Hanh được lập khiến ông ta không hài lòng, luôn tìm cớ hãm hại ông. Vào năm 746, anh trai của Thái tử phi Vi thị là Vi Kiên do có tranh chấp quyền lực với Lý Lâm Phủ, nên tố cáo Vi Kiên cùng Hoàng Phủ Duy Minh lén lút gặp thái tử ở một ngôi chùa mà không để cho ai biết; lại sai người tố cáo rằng Lý Hanh có mưu đồ xưng đế. Huyền Tông nghe xong nổi giận, liền bắt giam Vi Kiên và Hoàng Phủ Duy Minh. Tuy nhiên sau đó Huyền Tông nghĩ tới việc trước đó từng giết ba con, không muốn sự việc tương tự tái diễn, nên chỉ hạ lệnh đày hai đại thần khỏi triều đình. Lý Hanh được xét vô tội.

Tuy nhiên sau đó, hai người em của Vi Kiên là Binh bộ ngoại lang Vi Chi, Tương tác thiếu tượng Vi Lâm dâng tấu kêu oan cho anh, trong bản tâu ghi rằng thái tử cũng đứng ra bảo vệ cho Vi Kiên. Đường Huyền Tông lại nổi cơn thịnh nộ, bèn cho đày tất cả thành viên trong gia tộc họ Vi xuống phương nam. Bản thân Lý Hanh cũng lâm vào thế bí, đành dâng sớ xin ly hôn với thái tử phi Vi thị và đàn hặc anh em họ Vi. Vi thị phải xuống tóc và làm ni cô trong chùa.. Sang năm sau, nhiều đại thần bị lưu đày cùng anh em họ Vi bị ép phải tự sát.

Cùng năm đó, một sự việc khác lại xảy ra làm lung lay ngôi thái tử của Lý Hanh. Nguyên Lý Hanh có người thiếp là Đỗ thị, con gái đại thần Đỗ Hữu Lân. Con rể Đỗ Hữu Lân là Liễu Tích do có mâu thuẫn từ trước với nhà họ Đỗ, bèn vu cáo Đỗ Hữu Lân lập bùa phép trù ếm Huyền Tông để thái tử sớm được lên ngôi. Lý Lâm Phủ chớp cơ hội, lập tức xin Huyền Tông cho điều tra. Cuối cùng Đỗ Hữu Lân cùng đại thần khác là Vương Tằng bị đánh cho tới chết. Sau đó, Lý Lâm Phủ còn hãm hại Lý Ung và Bùi Đôn Phục, hai đại thần khác cùng cánh với Lý Hanh, cũng sai đánh chết hai người.

Không lâu sau, mùa hạ năm 747; do có mâu thuẫn từ trước với đại thần Vương Trung Tự và cũng là để đối phó với thái tử, Lý Lâm Phủ lại tố cáo Vương Trung Tự có mưu đồ ép Huyền Tông thoái vị, đưa Lý Hanh lên ngôi. Huyền Tông cả giận, bèn giáng chức của Vương Trung Tự; vua Đường còn muốn giết luôn Vương Trung Tự, nhưng sau đó bỏ ý định. Về sau, Lý Lâm Phủ cũng nhiều lần muốn hãm hại ông, nhưng hoạn quan Cao Lực Sĩ, người thân cận với Huyền Tông lại ra sức bảo vệ ông, Lý Lâm Phủ chẳng làm được gì.

Tranh chấp với An Lộc Sơn
Từ giữa những năm Thiên Bảo, Đường Huyền Tông trọng dụng đại tướng người Hồ là An Lộc Sơn. An Lộc Sơn là một người có dã tâm, nhưng để lấy lòng Huyền Tông, hắn thường tỏ ra vụng về và khờ khạo, nên Huyền Tông càng tin dùng hơn. Vào năm 747, khi An Lộc Sơn đến triều yết nhà vua, gặp được thái tử, nhưng lại không thèm thi lễ với ông, khiến Lý Hanh rất bực tức. Khi được hỏi, hắn nói chỉ biết trung thành với Hoàng đế chứ không cần biết ai khác. Sau khi được Huyền Tông cho biết thái tử là hoàng đế trong tương lai, An Lộc Sơn vô cùng hoảng sợ, từ đó cho rằng Lý Hanh đã có ác cảm với mình, và lo lắng cho tương lai của hắn sau khi Huyền Tông qua đời, nên gấp rút chuẩn bị lực lượng để phòng bị về sau.

Sau khi Lý Lâm Phủ chết 752, Dương Quốc Trung anh họ của Dương Quý Phi (sủng thiếp lúc đó của Huyền Tông), được bổ làm tể tướng. Dương Quốc Trung và Lý Hanh vốn đối đầu nhau, nhưng lại cùng lo lắng khi thấy thế lực của An Lộc Sơn phát triển quá nhanh. Dương Quốc Trung nhiều lần bẩm báo việc này, xin Huyền Tông đề phòng nhưng trước sau nhà vua không chịu nghe, mặc dù Lý Hanh cũng đồng ý với đề nghị trên.

Đại Đường hoàng đế

Lên ngôi ở Linh Vũ
Cuối năm 755, An Lộc Sơn chính thức khởi binh tạo phản. Quân An thế lực lớn mạnh, thắng trận liên tiếp, lần lượt phá vỡ các chốt phòng thủ của nhà Đường, từ căn cứ ban đầu là Phạm Dương chiếm được Lạc Dương rồi Đồng Quan. Đường Huyền Tông từng có ý đích thân xuất binh ra chống, nhưng Dương Quốc Trung tâu rằng thái tử có dã tâm lớn, không thể một lúc phó thác hết chính sự cho được. Huyền Tông bèn bỏ lệnh thân chinh.

Đầu năm 756, An Lộc Sơn xưng hoàng đế, lấy quốc hiệu là Yên. Ngày Ất Mùi (13) tháng 6 (14 tháng 7) năm đó, Huyền Tông rời khỏi kinh thành Trường An, bỏ chạy về phía tây. Đến ngày Bính Thân hôm sau 15 tháng 7, do bất mãn với anh em Dương Quý Phi, các binh sĩ do Trần Huyền Lễ dẫn đầu đã giết Quốc Trung và ép Huyền Tông phải xử tử Quý phi ở Mã Ngôi Dịch. Ban đầu Huyền Lễ có ý xin thái tử đứng ra giúp chuyện này, nhưng ông không dám làm.

Khi vua sắp bỏ về phía tây, các phụ lão ở Trường An ra sức níu giữ. Nhà vua bèn sai Lý Hanh ở lại an ủi dân chúng. Lúc đó, hoạn quan thân cận Lý Phụ Quốc cùng con trai thứ ba của Túc Tông là Kiến Ninh vương Lý Đàm lại khuyên ông không nên theo Huyền Tông vì nếu cả hoàng tộc đều bỏ trốn thì chẳng khác gì giao Trung Nguyên cho giặc. Lý Hanh tâu xin nhà vua, được chấp nhận, để Lý Hanh tiếp tục ở lại nhưng bản thân lại tiếp tục bỏ trốn. Từ đó Huyền Tông và thái tử rời khỏi nhau và lãnh đạo hai đội quân độc lập.

Quân đội do Lý Hanh chỉ huy (lúc bấy giờ chỉ có khoảng 2000 người) nhanh chóng đánh thắng được một số trận lớn, giành lại một số vùng đất ở phía tây bắc như Tân Bình, An Định, Ô Thị Dịch, Bành Nguyên, Lương quận, Phù Phong... Đi đến đâu cũng được dân chúng đem trâu, rượu ra tiếp đón.

Sau đó Lý Hanh chiếm lại được vùng Linh Vũ và tháng 7 ÂL và đóng ở đó. Đến ngày 12 tháng 8, quần thần dâng sớ nói rằng hiện vua (tức Huyền Tông) không biết ở đâu, trong nước không thể một ngày vô chủ, nên xin Thái tử lên ngôi. Lý Hanh thuận theo. Ngày Giáp Tí (tức 12 tháng 8), Thái tử xưng hoàng đế ở Linh Vũ, tức là Đường Túc Tông. Ông tôn vua cha Đường Huyền Tông làm Thái thượng hoàng. Trong khi đó Thượng hoàng ở phía tây không biết chuyện ấy, đã ra lệnh phong ông làm Thiên hạ binh mã nguyên soái, Đô thống Sóc Phương, Hà Đông, Hà Bắc, Bình Lư đẳng tiết độ binh mã để chỉ huy việc khôi phục hai kinh. Đến giữa tháng 9, khi hay tin Túc Tông lên ngôi, Thượng Hoàng quyết định công nhận ngôi vị của ông, và truy phong cho Dương Quý Tần là Nguyên Hiến hoàng hậu. Về sau, để tránh bị nghi ngờ rằng mình và Túc Tông đang đối đầu nhau, Thượng hoàng đã hạ lệnh cho một số văn thần võ tướng như Vi Kiến Tố, Phòng Quản... được phép rời khỏi Thành Đô, đến Linh Vũ để phụng sự cho Túc Tông.

Sau đó, Túc Tông bổ nhiệm và thăng chức cho một số võ tướng để tập hợp thêm và phát triển lực lượng: Đỗ Hồng Trị làm Binh bộ lang trung, Thôi Y làm Lại bộ lang trung, Trung thư xá nhân; Ngự sử trung thừa Bùi Miện làm Trung thư thị lang, Đồng trung thư môn hạ bình chương sự (Tể tướng); và sắc phong một số tướng lĩnh khác làm Tiết độ sứ các nước: Bành Nguyên Huy làm Lũng Hữu Tiết độ sứ; Lữ Sùng Bí làm Quan Nội Tiết Độ sứ, Thuận Hóa thái thú; Trần Thương huyện lệnh là Tiết Cảnh Tiên làm Thái thú Phù Phong; Quách Anh Nghệ làm Thái thú Thiên Thủy...

Đối phó với loạn An Sử
Ngay sau khi lên ngôi, Túc Tông được hai tướng Quách Tử Nghi và Lý Quang Bật, vốn đang thắng thế trước quân Yên ở Hà Bắc ủng hộ. Ngày Nhâm Ngọ tháng 8 ÂL, Quách, Lý đem quân đại phá quân Yên ở Thường Sơn; sau đó dẫn 50.000 quân về hội với Túc Tông; do đó thực lực của nhà Đường nhanh chóng phục hồi. Ông bèn phong Lý Quang Bật làm Hộ bộ thượng thư bắc bộ lưu thú, kiêm Đông bình chương sự; Quách Tử Nghi làm Vũ bộ thượng thư. Đồng thời ông triệu ẩn sĩ Lý Bí, cũng là bạn cũ về triều, phong làm Tham mưu quân quốc nguyên soái phủ hành quan trưởng sử. Túc Tông thấy rằng người con trai thứ ba của mình là Kiến Ninh vương Lý Đàm có tài năng, muốn phong làm Đại nguyên soái, nắm quyền chỉ huy cao nhất trong quân. Nhưng Lý Bí cho rằng Kiến Ninh vương không phải con trưởng, nếu lập làm Nguyên soái sẽ khiến thiên hạ ủng hộ, sau này Túc Tông không muốn phong kiến Ninh vương làm thái tử cũng không được; sau đó khuyên ông nên phong chức Nguyên soái cho hoàng tử trưởng là Quảng Bình vương Lý Thục làm Nguyên soái. Túc Tông nghe theo, phong cho Quảng Bình Vương làm thiên hạ binh mã Đại nguyên soái, hai tướng Quách Tử Nghi, Lý Quang Bật cùng quân đội của họ đều thuộc quyền thống lãnh của nguyên soái..

Cùng năm 756, Thứ sử Doanh Châu của nhà Đường (đời vua Đường Túc Tông) đã đề nghị cấp cho vua Bột Hải Văn Vương của vương quốc Bột Hải 40.000 quân tiếp viện để cùng nhà Đường đi đàn áp Loạn An Sử, nhưng vua Bột Hải Văn Vương đã từ chối.

Nội giám Lý Phụ Quốc liên kết với vợ Túc Tông là Trương phi, chuyên quyền trong triều. Lại thêm hoạn quan Biên Lệnh Thành vốn đầu hàng quân Yên, lúc đó cũng trở về. Lý Bí tâu với Túc Tông rằng Lệnh Thành là kẻ phản phúc. Túc Tông bèn hạ lệnh giết chết. Còn Hoàng hậu và Phụ Quốc chuyên quyền, Kiến Ninh vương nhiều lần tấu với Huyền Tông xin trừ đi. Trương Hoàng hậu tức giận, cùng Lý Phụ Quốc dâng sớ đàn hặc, vu cáo Kiến Ninh vương muốn giết Quảng Bình vương Lý Thục để tranh ngôi thái tử. Đầu năm 757, Túc Tông hạ lệnh ép Kiến Ninh vương phải uống rượu độc tự sát. Quảng Bình vương do vậy cũng sinh ra lo sợ sẽ bị gièm pha, nên muốn giết chết Trương phi để trừ mối hậu họa, nhưng cuối cùng không dám ra tay.

Trong khi đó ở phía nam lại xảy ra cuộc nổi loạn của Vĩnh vương Lý Lân. Lúc Thượng hoàng còn tại vị đã phong cho người con trai thứ là Vĩnh vương Lý Lân đến trấn giữ phía nam. Khi Túc Tông lên ngôi, sai sứ đến Giang nam thủ dụ. Vĩnh vương cự tuyệt ứng chiếu và bắt đầu mưu tính tạo phản tranh ngôi, sau đó tự xưng hoàng đế. Nhưng chỉ chưa đầy mấy tháng, quân đội nhà Đường đã dẹp được cuộc nổi dậy này, Vĩnh vương bỏ trốn rồi bị giết.

Trong năm 756 nhân lúc Loạn An Sử đang làm điên đảo nhà Đường, Cao Câu Ly vương Cao Đức Vũ (khi đó đã gần 80 tuổi) của Tiểu Cao Câu Ly phái quân đi đánh chiếm nhiều thành trì của nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ, mở rộng lãnh thổ cho Tiểu Cao Câu Ly.

Cuối năm 756, hai nước Hồi Hột và Thổ Phiên cử sứ giả đến đề nghị cùng nhau phá quân Yên. Đáp lại, Túc Tông quyết định hòa thân với Hồi Hột, phong cho con gái Hồi Hột Khả hãn làm công chúa, từ đó hai nước kết minh, cùng nhau chống An, Sử. Cuối năm đó, Hồi Hột Khả hãn sai quân tiến vào lãnh thổ nhà Đường, hợp với Quách Tử Nghi đại phá quân Yến ở Đồng La.

Đầu năm 757, An Lộc Sơn bị con là An Khánh Tự giết chết. Từ sau sự kiện này, nội bộ quân Yên li tán, thế lực cũng suy yếu hơn. Túc Tông quyết định nhân cơ hội này, tiến lên giành lại hai kinh đã mất. Tuy nhiên những cuộc tấn công của quân Đường vào nửa đầu năm này hầu hết chưa thu được kết quả.

Tháng 5 năm 757, Quách Tử Nghi giao chiến với quân Yên ở Thanh Cừ, nhưng do không có viện trợ nên nhanh chóng thất bại, phải rút về Vũ Công. Túc Tông được tin, sai điều thêm quân cho Quách Tử Nghi và Quảng Bình vương Lý Thục để tăng cường lực lượng. Đồng thời khi vua Hồi Hột sai con là Diệp Hộ sang giúp nhà Đường. Túc Tông giao hẹn với Hồi Hột rằng nếu ngày sau khôi phục Trường An thì tất cả của cải gắm vóc, Hồi Hột có thể tự ý chiếm lấy, do đó quân Hồi Hột rất hăng hái ra quân. Trong khi ở mặt trận phía tây, quân Đường nắm ưu thế hoàn toàn, dân chúng ở vùng Quan Trung liên tiếp nổi lên chống phá An Khánh Tự.

Cùng năm 757, nhân nhà Đường (đời vua Đường Túc Tông) đang có Loạn An Sử, vua Bột Hải Văn Vương của vương quốc Bột Hải phái quân Bột Hải đi đánh chiếm ba thành trì của nhà Đường ở An Đông đô hộ phủ.

Mùa thu năm 757, khi lực lượng đã lớn mạnh, Túc Tông quyết định phản công toàn diện. Lý Bí đề ra kế sách rằng nên chiếm lấy Phạm Dương, sào huyệt của quân Yên trước thì mới có thể nhổ được tận gốc tai họa, nhưng Túc Tông lại nóng lòng muốn lấy lại hai kinh càng sớm càng tốt, nên không chấp nhận. Quyết định này của Túc Tông tuy giúp cho nhà Đường sớm thu phục lại hai kinh, nhưng cũng tạo điều kiện cho tướng Yên là Sử Tư Minh có thời gian tiếp tục củng cố lực lượng, lại trở thành mối đe dọa về sau.

Tháng 9 năm 757, Túc Tông sai Quảng Bình vương thống suất liên quân Sóc Phương, Nam Man, Hồi Hột,... tổng cộng 20 vạn, tiến về thành Trường An. Ngày Quý Mão, Quảng Bình vương thu phục lại Trường An rồi tiến sang Lạc Dương. Đến ngày 18 tháng 10, quân Đường tiếp tục đánh Lạc Dương, hoàn thành việc thu phục lại hai kinh. Tuy nhiên quân Hồi Hột cậy vào lời hứa trước kia của Túc Tông, ra sức cướp bóc và giết chóc ở Lạc Dương. Sau khi về Trường An, thấy cung thất tiêu điều tan hoang, Túc Tông khóc ở trước cửa miếu ba ngày, rồi chuyển sang cung Đại Minh.

Sau đó Túc Tông sai sứ đến đón Thượng hoàng về kinh, lại dâng sớ xin trả lại ngôi vua cho Thượng hoàng, còn mình thì quay về Đông cung. Nhưng Lý Bí khuyên can rằng làm như vậy sẽ khiến Thượng hoàng sinh lòng lo ngại, nên Túc Tông bỏ qua không nhắc tới việc trả ngôi nữa. Sau đó ông sai 3000 tinh kị đến Phù Phong để hộ vệ cho Thượng hoàng. Người đời sau thường lây việc này chê trách Túc Tông thân làm con mà lại dùng nhiều binh mã để trấn áp cha. Đến đầu năm 758, Túc Tông đích thân đến Hàm Dương cung nghênh đón Thượng hoàng, sau đó yết kiến Thượng hoàng ở Nam Lâu.

Ngày 16 tháng 1 năm 758, Thượng hoàng về tới kinh đô. Túc Tông suất quần thần nghênh đón, trong buổi lễ cố tình mặc đồ màu tía, ý muốn trả lại ngôi vua. Thượng hoàng sai lấy hoàng bào mặc lại cho Túc Tông và không muốn nhận lại ngôi nữa, sau đó chuyển sang sống ở điện Hưng Khánh.

Sau đó Túc Tông sai xét tội những người bỏ trốn theo An Lộc Sơn trước kia. Thượng hoàng cho rằng trong số đó có nhiều người chưa đáng tội chết, hơn nữa lại có thể làm nhiều kẻ phản bội khác càng quyết chí theo giặc. Túc Tông vâng theo, bèn phân những người phản bội làm 6 bậc mà phân xử nặng nhẹ khác nhau. Nhưng ông muốn tha cho hai con của Trương Duyệt là Trương Quân và Trương Tự do nhớ đến ơn Trương Duyệt giúp mình khi còn trong bụng mẹ. Nhưng việc này bị Thượng hoàng phản đối vì Thượng hoàng ghét chúng bỏ mình đi theo quân Yên khi xưa. Cuối cùng Túc Tông sai tha cho Trương Tự (đang là phò mã) và giết Trương Quân. Không lâu sau, ông lập Trương phi làm Hoàng hậu và Quảng Bình vương Lý Thục làm Hoàng thái tử, đổi tên ông ta là Lý Dự.

Trong khi đó, nội tình quân Yên có sự chia rẽ. Sau khi giết cha đoạt ngôi, An Khánh Tự còn muốn tiêu diệt người bạn thân của An Lộc Sơn là Sử Tư Minh. Thấy tình thế bất lợi, cuối năm 757, Sử Tư Minh quyết định đem 8 vạn quân và 13 quận ở Hà Bắc đầu hàng nhà Đường. Túc Tông vui mừng, hạ chiếu phong Tư Minh làm Quy Nghĩa vương, kiêm Tiết độ sứ Phạm Dương, chức mà An Lộc Sơn từng giữ trước khi tạo phản. Sử Tư Minh ở Phạm Dương cũng bắt đầu khuếch trương thanh thế, thực lực trở nên không thua kém An Lộc Sơn khi trước. Túc Tông thấy thế rất lo ngại, bèn sai Ô Thừa Ân đến Phạm Dương hỗ trợ Tư Minh, nhưng thực chất là tìm cơ hội để sát hại ông ta. Khi sự việc bị phát giác, Sử Tư Minh lập tức dùng kế lừa bắt sống Ô Thừa Ân và giết chết. Sau đó Tư Minh tìm ra trong người Ô Thừa Ân có mật chiếu của Túc Tông và thư của Lý Quang Bật ra lệnh trừ khử mình, bèn nổi cơn thịnh nộ, chiêu tập tướng sĩ và tuyên bố phản Đường, tự xưng Đại thánh Yên vương.

Trong khi đó, tháng 9 năm 758, Đường Túc Tông tập hợp chín vị Tiết độ sứ tấn công An Khánh Tự ở Vệ châu, cử hoạn quan Ngư Triều Ân (người cùng phe với Lý Phụ Quốc) làm Nguyên soái thống lĩnh. Quân Đường đánh bại quân An ở Vệ châu, buộc An Khánh Tự tháo chạy về Nghiệp Thành. Quân Đường đuổi theo bao vây Nghiệp Thành.

Mùa đông năm 758, Tiết độ sứ Bình LưVương Huyền Chí qua đời. Túc Tông sai sứ đến trấn Bình Lư tìm người kế nhiệm Huyền Chí. Lý Hoài Ngọc ở Bình Lư sợ rằng con trai Huyền Chí sẽ được lập làm tiết độ sứ, bèn giết người ấy đi, cùng quân trong trấn ủng hộ anh họ mình là Hầu Hi Dật lĩnh quân vụ. Trước tình hình đó, Túc Tông sai sứ sắc phong Hầu Hi Dật là tiết độ phó sứ, rồi Tiết độ sứ ở Bình Lư. Sử gia Tư Mã Quang trong Tư trị thông giám chê trách việc làm này và cho rằng nó thể hiện sự bất lực của triều đình và đánh dấu sự bắt đầu trỗi dậy của phiên trấn về sau.

Đầu năm 759, Sử Tư Minh đem quân cứu An Khánh Tự ở Nghiệp Thành. Tháng 3 năm đó, 600.000 quân Đường lại kéo sang giao chiến với 50.000 quân của Sử Tư Minh, nhưng lại bị đánh bại tan tác. Sử Tư Minh thừa cơ tràn quân đánh vào doanh trại nhà Đường, giải vây được cho Nghiệp Thành. Quách Tử Nghi phải rút quân về Hà Dương. Sau trận này, Túc Tông cho triệu Quách Tử Nghi về triều và bãi chức. Cùng lúc đó, Sử Tư Minh tiến vào thành, kể tội và giết chết An Khánh Tự. Sau đó, Sử Tư Minh xưng Yên đế.

Túc Tông lại phong cho con trai thứ là Triệu vương Lý Hệ làm Thiên hạ binh mã Nguyên soái, Lý Quang Bật làm Thái úy kiêm trung thư lệnh, Tiết độ sứ Sóc Phương thay cho Quách Tử Nghi vào mùa thu năm 759. Sau khi Lý Quang Bật đến Lạc Dương, Sử Tư Minh rầm rộ kéo quân tiến đánh. Lý Quang Bật phải rút quân về Hà Dương, nhiều lần đánh bại được quân Yên truy kích. Tuy nhiên sau đó Túc Tông nghe lời gièm pha của hoạn quan Ngư Triều Ân, ép Lý Quang Bật phải sớm thu phục lại Lạc Dương. Lý Quang Bật cho rằng thời cơ chưa tới, nhưng Túc Tông lại nóng lòng, bèn cử Ngư Triều Ân ra thay thống lĩnh quân đội. Kết quả năm 761, Ngư Triều Ân hại nhà Đường bị thua một trận lớn trước quân Yên ở Mang Sơn. Nhưng Túc Tông lại đổ hết tội lỗi cho Lý Quang Bật, tước hết binh quyền của ông ta. Sau trận này, Sử Tư Minh chiếm được Lạc Dương, phân đôi thiên hạ với nhà Đường. Túc Tông phải sai điều quân về giữ kinh đô Trường An để phòng quân Sử tấn công lần nữa.

Tuy nhiên cùng năm 761, Sử Tư Minh bị con là Sử Triều Nghĩa giết hại. Nội bộ quân Sử xảy ra tranh chấp và tàn sát, nhiều bộ tướng cũ của Sử Tư Minh quay lưng với Sử Triều Nghĩa, về hàng nhà Đường.

Vì Loạn An Sử nổ ra khiến nhà Đường mất quyền kiểm soát vùng đông bắc, Túc Tông bãi bỏ An Đông đô hộ phủ vào năm 761, Hầu Hi Dật (侯希逸) không còn làm An Đông đô hộ nữa, Liêu Tây Cổ Thành không còn là trú địa của An Đông đô hộ phủ nữa. Vua Bột Hải Văn Vương của vương quốc Bột Hải yên tâm về việc nhà Đường sẽ không thể tấn công quốc gia của mình vào thời điểm này.

Cho tận sau khi Túc Tông qua đời, nhà Đường vẫn chưa thể khôi phục lại kinh đô Lạc Dương. Loạn An Sử còn kéo dài đến tận năm 764, thời Đường Đại Tông mới bị dẹp yên.

Hoàng hậu, hoạn quan lộng quyền
Tháng 3 năm 759, triều đình hội nghị, quyết định phong cho Trương Hoàng hậu tôn hiệu Phụ Thánh. Đại thần Lý Quỹ lên tiếng phản đối vì trước đây chưa có tiền lệ phong tôn hiệu cho Hoàng hậu. Sau đó trong nước có nguyệt thực, Túc Tông bèn bỏ ý định này. Tuy nhiên lúc đó trong cung cấm, Trương Hoàng hậu cũng đã liên kết với hoạn quan Lý Phụ Quốc, hoành hành cung cấm, can dự triều chính và có âm mưu phế lập thái tử, tạo thành một thế lực mới trong triều.

Vào năm 760, quân Đảng Hạng và tộc Khương thường xâm lấn vùng biên, uy hiếp kinh kì, Túc Tông phân các châu Bân Ninh tiết độ làm Phu Phường, Đan Diên tiết độ, lấy Bân châu thứ sử Tang Như Khuê thống lĩnh Bân châu, Phu châu thứ sử Đỗ Miễn làm Phu Phường tiết độ phó sứ, phân quân thảo phạt; lại dùng Quách Tử Nghi làm Lưỡng Đạo tiết độ sứ, lấy uy danh của ông này để trấn áp quân Khương. Tháng 4 năm này, con trai Trương hoàng hậu là Hưng vương Thiệu hoăng, tặng Cung Ý thái tử. Hậu có ý lật đổ thái tử Lý Dự muốn cho Thiệu làm thái tử, khiến thái tử lo lắng. Đến khi Thiệu chết thì ngôi thái tử mới định.

Đến khi Lý Hiện được phong làm Tể tướng, lại dâng tấu tố cáo Lý Phụ Quốc chuyên quyền nhưng Túc Tông không nghe. Do sự việc này, Lý Phụ Quốc oán hận Lý Hiện, sau đó sau gièm pha và bãi chức ông ta. Năm 760, hoạn quan Hình Diên Ân tố cáo tướng Lưu Triển không tuân lệnh triều đình và có mưu đồ tạo phản, Túc Tông tìm cách giết chết Lưu Triển. Lưu Triển hay tin, bèn nổi loạn chống Đường, kiểm soát được khu vực sông Dương Tử, nhưng sau đó bị tướng Điền Thần Công đánh bại.

Lý Phụ Quốc và Trương Hoàng hậu ngày một ngang ngược hống hách trong triều, lại nắm được binh quyền ở kinh đô, nên Túc Tông cũng phải e dè. Nạn hoạn quan lộng quyền nửa cuối thời Đường được khơi nguồn từ đó. Thấy Thượng hoàng ở điện Hưng Khánh vẫn được người dân kính trọng, Lý Phụ Quốc gièm pha với Túc Tông rằng Thượng hoàng muốn trở lại làm vua, xin dời Thượng hoàng ra nơi khác. Túc Tông không nghe. Mãi đến tháng 7 ÂL năm 760, Túc Tông bị bệnh không xuống giường được; Phụ Quốc giả lệnh vua, mời Thượng hoàng ra Tây Nội, rồi giam lỏng thượng hoàng ở đây, sau đó còn lưu đày những người thân tín của Thượng hoàng, trong đó có hoạn quan Cao Lực Sĩ và tướng Trần Huyền Lễ, sau đó mới báo với Túc Tông. Hình bộ thượng thư Nhan Chân Khanh dâng biểu xin Túc Tông đến thăm nơi ở của Thượng hoàng, nên bị Phụ Quốc đày đi Bồng châu.

Từ khi Thượng hoàng dời ra Tây Nội, bị Lý Phụ Quốc bức bách luôn. Túc Tông muốn vào thăm Thượng hoàng, nhưng còn sợ Trương hậu, cho đến ngày Đông chí, Túc Tông mới vào Tây Nội thăm Thượng hoàng. Vào tháng 8 ÂL năm 761, Túc Tông mở tiệc trong cung khoản đãi Lý Phụ Quốc. Phụ Quốc muốn cầu làm tể tướng, sai Bùi Miện tiến cử. Túc Tông hỏi ý tể tướng Tiêu Hoa, Hoa can là không nên và Túc Tông nghe theo. Vì thế Phụ Quốc oán Hoa.

Đầu năm 762, có chiếu truy tôn cố Tĩnh Đức thái tử Tông là Phụng Thiên hoàng đế, vợ là Đậu phi là Cung Ứng hoàng hậu, hợp táng Tề lăng. Trong lúc này Sử Tư Minh bị con là Sử Triều Nghĩa giết chết, quốc lực Đại Yên lại suy yếu, quân Đường mở liên tiếp các cuộc tấn công thu phục đất đai và giành nhiều thắng lợi, nhưng loạn An Sử vẫn kéo dài đến năm 764 mới chấm dứt. Túc Tông hạ chiếu lập ngũ đô: Kinh Triệu là Thượng đô, Hà Nam là Đông Đô, Phượng Tường là Tây Đô, Giang Lăng Nam Đô, Thái Nguyên là Bắc đô. Cũng năm này, Lý Phụ Quốc tố cáo Tiêu Hoa chuyên quyền và muốn phế tướng vị. Túc Tông đành phải nghe theo, giáng Tiêu Hoa làm Lễ bộ thượng thư, phong Kinh Triệu doãn Nguyên Tái làm Tể tướng thay cho Tiêu Hoa..

Đầu năm 762, Túc Tông bị bệnh nặng, nằm liệt giường không thể dậy nổi; và cũng không thể ra coi triều. Mùa xuân cùng năm, khi Quách Tử Nghi vào triều kiến không gặp được Túc Tông, nên tỏ ra buồn phiền. Túc Tông bèn triệu Quách Tử Nghi vào điện, dùng lời yên ủy và ủy thác công việc ở Hà Đông cho Quách Tử Nghi.

Ngày 3 tháng 5 năm 762, Thái Thượng hoàng mất ở điện Thần Long. Lúc đó Túc Tông có bệnh trong người, không thể đến điếu tang, bèn để tang trong nội điện. Cũng vì cái chết của Thượng hoàng, Túc Tông vì đau buồn mà trở bệnh nặng, bèn cho thái tử Lý Dự giám quốc. Lúc này, Trương hoàng hậu và Lý Phụ Quốc sinh ra mâu thuẫn và trở mặt với nhau. Lúc Túc Tông bệnh nặng, Trương Hoàng hậu bàn với Thái tử nên giết chết Lý Phụ Quốc và Trình Nguyên Chấn chuyên quyền, nhưng thái tử không chấp nhận. Hoàng hậu thấy thế, bèn chuyển sang ủng hộ hoàng tử thứ 2 là Việt vương Lý Hệ; và cho tuyển hơn 200 dũng sĩ, giả làm hoạn quan, bố trí trong cung. Ngày 14 tháng 5, Trương hậu giả lệnh Túc Tông, triệu thái tử vào cung để bí mật giết đi, đưa Việt vương lên ngôi. Trình Nguyên Chấn và Lý Phụ Quốc hay tin, bèn báo cho Thái tử biết, rồi nhân đêm tối dẫn binh vào điện, bắt Trương hoàng hậu cùng Việt vương Lý Hệ. Thái tử sai giam Hoàng hậu ở biệt điện.

Túc Tông lúc đó ở điện Trường Sinh, cung nhân và hoạn quan nghe tin trong cung có biến động, bỏ chạy tứ tán, để lại ông nằm trên giường. Ngày 16 tháng 5 năm 762, Túc Tông qua đời, hưởng thọ 52 tuổi, làm vua được 6 năm. Truy tôn miếu hiệu Túc Tông, thụy hiệu là Văn Minh Võ Đức Đại thánh Đại Tuyên Hiếu hoàng đế (文明武德大聖大宣孝皇帝)

Sau khi Túc Tông mất, Lý Phụ Quốc giết Trương hoàng hậu cùng hai hoàng tử Lý Hệ, Lý Giản. Hôm sau mới bắt đầu phát tang Túc Tông ở điện Lưỡng Nghi. Ngày 18 tháng 5, Thái tử Lý Dự nối ngôi, tức là Đường Đại Tông.

Gia quyến
 Thân phụ: Đường Huyền Tông Lý Long Cơ.
 Thân mẫu: Nguyên Hiến hoàng hậu Dương thị (元獻皇后楊氏; 699 - 729), xuất thân dòng dõi nhà Tùy.
 Hậu phi:
 Hoàng thái tử phi Vi thị (皇太子妃韋氏; ? - 757), người Kinh Triệu, xuất thân từ sĩ tộc Kinh Triệu Vi thị (京兆韋氏), cha là Vi Nguyên Khuê (韋元珪). Bà vào hầu Túc Tông khi còn là Trung vương, hiệu Nhụ nhân (孺人). Sau khi Túc Tông làm Thái tử, bà trở thành Thái tử phi. Những năm Thiên Bảo, Vi Thái tử phi cùng anh trai Vi Kiên (韋堅) bị Tể tướng Lý Lâm Phủ hãm hại, khiến Túc Tông li dị Hoàng thái tử phi Vi thị, bà xuất gia ở Phật xá trong cung. Qua đời năm Chí Đức tại kinh thành. Sinh Duyện vương Lý Giản, Vĩnh Hòa công chúa và Vĩnh Mục công chúa.
 Trương Hoàng hậu (張皇后; ? - 762), người Nam Dương, cha là Kim Ngô đại tướng quân Trương Khứ Dật (张去逸), tổ mẫu Đậu thị là em gái của Đậu đức phi. Sinh Cung Ý thái tử Lý Thiệu và Định vương Lý Đồng
 Chương Kính hoàng hậu Ngô thị (章敬皇后吳氏; 713 - 730), người huyện Bộc Dương, Bộc Châu, con gái của Bì huyện thừa Ngô Lệnh Khuê (吴令珪). Do cha bị tội, Ngô thị nhập Dịch đình, sau thành cơ thiếp của Đường Túc Tông khi còn là Hoàng tử. Sinh Đường Đại Tông Lý Dự và Hòa Chính công chúa.
 Thôi phi (崔妃).
 Vi phi (韋妃).
 Bùi chiêu nghi (裴昭儀).
 Đọan tiệp dư (段婕妤).
 Trần tiệp dư (陳婕妤)
 Đổng tiệp dư (董婕妤).
 Trương mỹ nhân (張美人).
 Thị thiếp khác:
 Đỗ Lương đệ (杜良娣), bị phế thứ nhân.
 Tôn cung nhân (孫宫人).
 Trương cung nhân (張宫人)
 Vương cung nhân (王宫人).

Hoàng tử:
 Quảng Bình quận vương → Sở vương → Thành vương → Hoàng thái tử → Đường Đại Tông Lý Dự, mẹ là Chương Kính hoàng hậu.
 Nam Dương quận vương → Triệu vương → Việt vương Lý Hệ [李係; 728 - 762], mẹ là Tôn cung nhân.
 Kiến Ninh quận vương Lý Đàm [齊王李侹; ? - 757], mẹ là Trương cung nhân. Được truy phong Tề vương năm 768, chẳng lâu sau truy phong tiếp là Thừa Thiên hoàng đế (承天皇帝).
 Tây Bình quận vương → Vệ vương Lý Tất [衛王李佖], mẹ là Vương cung nhân.
 Tân Thành quận vương → Bành vương Lý Cận [彭王李僅; 782 - 783], mẹ là Trần tiệp dư.
 Dĩnh Xuyên quận vương → Duyện vương Lý Giản [兗王李僩; 758 - 759], mẹ là Vi phi.
 Đông Dương quận vương → Kính vương Lý Đĩnh [涇王李侹; ? - 784], mẹ là Trương mỹ nhân.
 Linh Xương quận vương → Vận vương Lý Vinh [鄆王李榮; 779-780], mẹ là cung nhân (không rõ họ).
 Tương vương Lý Quang [襄王李僙; 790 - 791], mẹ là Bùi chiêu nghi.
 Kỷ vương Lý Thùy [杞王李倕], mẹ là Đoàn tiệp dư.
 Triệu vương → Thục vương Lý Khôi [蜀王李傀; ? - 783], hoặc là con của Đại Tông và Thôi phi.
 Hưng vương → Cung Ý Thái tử Lý Thiệu [恭懿太子李佋; 759 - 760], mẹ là Trương hoàng hậu.
 Định vương Lý Đồng [李侗; ? - 762], mẹ là Trương hoàng hậu.
 Tống vương Lý Hi [李僖], mẹ là cung nhân (không rõ họ).
Hoàng nữ: Theo Tân Đường thư, Túc Tông có 7 công chúa, còn Cựu Đường thư ghi nhận thêm một công chúa.
 Tức Quốc công chúa (宿國公主), sơ phong Trường Lạc công chúa (長樂公主), lấy Đậu Lư Trạm (豆盧湛).
 Tiêu Quốc công chúa (蕭國公主), sơ phong Ninh Quốc công chúa (寧國公主), lấy Trịnh Tốn (鄭巽), sau lấy Tiết Khang Hành (薛康衡). Năm Càn Nguyên (758), gả sang Hồi Hột lấy Anh Vũ Uy Viễn Khả hãn (英武威远可汗), sách phong Khả đôn (可敦). Một năm sau (759), Anh Vũ Khả Hãn qua đời, tập tục phải tuẫn tang, công chúa cự tuyệt và được đón về Đại Đường, thay thế bằng con gái của Vinh vương Lý Uyển [李琬], gọi là Tiểu Ninh Quốc công chúa (小宁国公主). Năm Trinh Nguyên (785), cải phong Tiêu Quốc công chúa.
 Hòa Chính công chúa (和政公主), mẹ Chương Kính hoàng hậu, do Vi phi nuôi dưỡng, lấy Liễu Đàm (柳潭).
 Đàm Quốc công chúa (郯國公主), lấy Trương Thanh (張清).
 Kỷ Quốc công chúa (紀國公主), tự Thượng Huyền (上玄), sơ phong Nghi Ninh công chúa (宜寧公主), lấy Trịnh Phái (鄭沛), mất vào năm Nguyên Hòa.
 Vĩnh Hòa công chúa (永和公主), mẹ là Vi phi, sơ phong Bảo Chương công chúa (寶章公主), lấy Vương Thuyên (王詮).
 Cáo Quốc công chúa (郜國公主), sơ phong Diên Quang công chúa (延光公主), lấy Bùi Huy (裴徽), sau lấu Tiêu Thăng (蕭升).
 Vĩnh Mục công chúa (永穆公主), mẹ là Vi phi.

Chú thích

Hoàng đế nhà Đường
Sinh năm 711
Mất năm 762


title: Giải bóng đá ngoại hạng Scotland

text:
Giải bóng đá ngoại hạng Scotland (tiếng Anh: Scottish Premier League hay SPL) từng là giải đấu cao nhất của các câu lạc bộ bóng đá Scotland. Giải được thành lập năm 1998 khi nó rút khỏi Scottish Football League (SFL). Giải bị hủy bỏ năm 2013,khi các đội của SPL & SFL sáp nhập trở thành hệ thống giải Scottish Professional Football League, với giải đấu cao nhất là Scottish Premiership. Tổng cộng đã có 9 câu lạc bộ tham dự SPL, nhưng chỉ có hai câu lạc bộ Old Firm là Celtic và Rangers từng giành chức vô địch.

Các câu lạc bộ thành viên

Các câu lạc bộ đang thi đấu tại giải bóng đá ngoại hạng Scotland. Tên in nghiêng là các câu lạc bộ thi đấu ở mùa giải đầu tiên 1998/1999

Danh sách các đội vô địch

Scottish Football League (1890–1975)

Scottish Premier Division (1976–1998)

Scottish Premier League (1999-nay)

Tổng kết

Tham khảo

Scotland
Giải bóng đá Scotland
Khởi đầu năm 1998
Chấm dứt năm 2013


title: Coelioxys asclepiadis

text:
Coelioxys asclepiadis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1925


title: Hylaeus varians

text:
Hylaeus varians là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

V
Động vật được mô tả năm 1936


title: So

text:
So, so biển hay sam nhỏ (tên khoa học Carcinoscorpius rotundicauda) là một loài trong họ Sam (Limulidae). Tên tiếng Anh của loài này là mangrove horseshoe crab, có nghĩa là cua móng ngựa vùng ngập mặn. Nó được tìm thấy trong khu vực ven biển thuộc Ấn Độ, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Nó cũng là loài duy nhất còn sinh tồn của chi Carcinoscorpius.

Đặc điểm

Đặc điểm sinh học

Bốn loài thuộc họ Sam gồm: Limulus polyphemus, Tachypleus tridentatus, Tachypleus gigas và Carcinoscorpius rotundicauda có đặc tính sinh học khá giống nhau: Thân có vỏ cứng hình móng ngựa, chia làm ba phần: giáp đầu ngực, giáp bụng và đuôi kiếm. Toàn bộ phần thân nằm ở phía bụng, có 6 đôi chi đầu ngực và 6 đôi chi giáp bụng. Mắt lớn ở trên lưng. Màu nâu xanh hoặc vàng đậm hay màu xám.
Tại Việt Nam có hai loài:
 Con Sam tên khoa học Tachypleus tridentatus, Leach, 1819; còn được gọi sam đuôi tam giác, trên thế giới phân bố ở biển Hồng Hải, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương. Ở Việt Nam: hiện diện từ Quảng Ninh đến Ninh Thuận. Sam có đuôi với thiết diện ngang hình tam giác, rìa cuối cùng của phần bụng ở mặt lưng có 3 gai cứng: một gai ở giữa và 2 gai ở hai bên. Con sam thường có kích thước 17 – 34 cm, nặng 3,8 kg.
 Con so, tên khoa học Carcinoscorpius rotundicauda, Latreille, 1825; còn được gọi là sam đuôi tròn hoặc sam lông, toàn thân màu xanh nâu đậm, đuôi không có gờ mặt lưng, thiết diện ngang của đuôi tròn hay hình trứng và rìa cuối cùng của phần bụng ở mặt lưng không có gai.
So có kích thước bé hơn Sam (khoảng 20 – 25 cm, chưa kể đuôi), khối lượng nhỏ hơn 1 kg. Trong khu vực châu Á, so có phân bố ở miền nam Philippin, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và vịnh Bengal. Ở Việt Nam, so thường sống ở vùng sình lầy ven bờ vịnh Bắc Bộ, miền Trung và Nam Bộ.

Cả 4 con họ Sam đều có đặc điểm sống vùi trong cát. Khi nước lên thường theo nước triều vào bờ để bắt mồi. Tìm kiếm thức ăn bằng cách ủi bùn. Thức ăn chính là động vật thân mềm, giun nhiều tơ, tảo biển và mùn bã hữu cơ. Tăng trưởng qua mỗi lần lột vỏ. Sam thường sống cặp đôi, con đực nhỏ hơn bám trên lưng con cái. Để Sam phát triển trở thành cá thể có kích thước trưởng thành, chúng cần thời gian khoảng 10 năm. Còn con so thì thường đi lẻ một mình.

Đặc điểm sinh sản
Bốn loài họ Sam có đặc điểm sinh sản tương tự nhau. Mùa sinh sản từ tháng 3 đến tháng 10 hàng năm. Vào mùa sinh sản, con đực bắt cặp con cái để giao phối: con đực bám trên lưng con cái bằng 2 mấu gai đặc biệt trên giáp vỏ của chúng. (Như vậy không chỉ có sam mới đi theo cặp mà so cũng có thể bắt cặp đi với nhau). Sau 3 năm tuổi với nhiều lần lột vỏ, sam thành thục và đẻ trứng trên những bãi cát. Lượng trứng từ 1.700 – 24.150. Trung bình 20.742 trứng. Trứng được vùi sâu 20 m dưới cát. Đường kính trứng 2 – 3 mm. Trứng nở sau 6 – 8 ngày được ấp dưới cát.

Độc tính

Tetrodotoxins
- Độc tố tetrodotoxins C11H17O8N3: là chất độc thần kinh, rất độc, gây tử vong cao, chất này cũng được phân lập từ một số loại vi khuẩn: epiphytic bacterium, vibrio species, pseudomonas species (yasumoto 1987), ở da và nội tạng con so, kỳ nhông, bạch tuộc vòng xanh, cóc, cá nóc.

- Độc tố tetrodotoxins không phải là một protein, tan trong nước, không bị nhiệt phá hủy, khi nấu chín hay phơi khô, sấy, độc chất vẫn tồn tại (có thể bị phân hủy trong môi trường kiềm hay acid mạnh). Tetrodotoxins có tính bền vững rất cao: cho độc tố vào dung dịch HCl (acid chlohydric) 0,2 đến 0,3% sau 8 giờ mới bị phân hủy; đun sôi (100 °C) thì sau 6 giờ mới giảm được một nửa độc tính; muốn phá hủy hoàn toàn độc tính phải đun sôi ở 200 °C trong 10 phút.

- Độc tố tetrodotoxins hấp thu nhanh qua đường ruột, dạ dày trong 5-15 phút. Đỉnh cao tetrodotoxins trong máu là 20 phút và thải tiết qua nước tiểu sau 30 phút đến 3-4 giờ.

Độc tính
So là loài cực độc vì trong so có chứa độc tố tetrodotoxins rất nguy hiểm. Độc tố được tập trung chủ yếu trong buồng trứng của con so. Trong mùa sinh sản, mức độ sản sinh ra độc tố số lượng lớn. Độc tố từ buồng trứng có thể lây lan sang các bộ phận khác của so. Khi ăn phải, độc tố hấp thu vào cơ thể một cách nhanh chóng và chỉ sau 30 phút đến 2 giờ sẽ có cảm giác tê môi và đầu lưỡi, đau bụng, vã mồ hôi, giãn đồng tử, tăng tiết đàm nhớt, nôn ói, tụt huyết áp, co giật, liệt hô hấp, hôn mê và có thể tử vong nếu bệnh nhân không được đưa đến bệnh viện kịp thời.

Hiện thế giới chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho ngộ độc tetrodotoxins. Điều đáng nói là tetrodotoxins không bị tiêu diệt bởi nhiệt độ cao, do đó khi nấu chín, thịt So vẫn còn độc hại. Hiện nay, không có thuốc giải độc tetrodotoxins. Một vài loài hải sản khác hầu hết chứa độc tố nguy hiểm, thịt rất ngon và có giá trị dinh dưỡng cao như thịt cá nóc, bạch tuộc đốm xanh.

Phân biệt
Đuôi sam có tiết diện hình tam giác, ba cạnh kéo dài đến tận cuối đuôi, ở đỉnh tam giác có các gai nhọn giống như lưỡi cưa. Ngược lại đuôi so có tiết diện hình tròn hoặc hình trứng, không có gai. Sam thường đi theo cặp, con đực hay bám trên lưng con cái. Tuy nhiên cần lưu ý nếu vào mùa sinh sản, không phải chỉ có Sam đi theo cặp mà so cũng rất có thể đi cặp với nhau.

So thường có kích cỡ và trọng lượng nhỏ hơn sam. Nhưng không đủ độ tin cậy nếu chúng ta chỉ phân biệt sam và so qua kích thước và trọng lượng. Để trưởng thành, sam cần thời gian khoảng mười năm, do đó rất có thể con so sẽ bị nhầm với con sam còn non.

Triệu chứng ngộ độc
Nguyên nhân tử vong do ngộ độc so là do độc tố tetrodotoxins có trong thịt của con so triệu chứng gây liệt cơ hô hấp và hạ huyết áp. Lượng độc tố tetrodotoxins trong 100 gam thịt, trứng so đủ gây tử vong 1 người. Đặc điểm của ngộ độc so là thời gian ủ bệnh rất ngắn, diễn biến nhanh, mức độ nặng tùy thuộc vào lượng thức ăn mà nạn nhân tiêu thụ. Nếu thời gian ủ bệnh kéo dài thì tình trạng ngộ độc lại nhẹ, hiếm khi tử vong.

Biểu hiện quan trọng nhất là ở giai đoạn sau khi ăn 20 phút đến 3 giờ, môi và lưỡi hơi bị tê. Tiếp đó là các ngón tay bị tê cứng có thể kèm theo đau đầu, đau bụng đôi khi kèm theo nôn mửa. Sau đó là tê liệt vận động, ngồi khó khăn, tê liệt tri giác, nói khó khăn, khó thở, huyết áp tụt nhanh rồi rơi vào trạng thái mất ý thức và tắt thở nhanh sau đó.

Chú thích

Tham khảo

 Sam nhỏ tại mangrove.nus.edu.sg
. DANIA – Bộ Thủy Sản, năm 2003, Danh mục các loài nuôi biển và nước lợ ở Việt Nam.
. Nguyễn Văn Xuân, năm 2004, Vài loài giáp xác – Theo dòng thời gian.
. John T.Tanacredi – Mark L.Botton – David R. Smith, Biology and Conservation of horseshoe crabs.
. Li Hiu Yan, The conversation of horseshoe crabs in Hong Kong, City University of Hong Kong, 2008
. TS. Đào Việt Hà – Viện Hải dương học, năm 2011, Bài báo Cách phân biệt Sam và So.
. http://www.horseshoecrab.org/nh/species.html
. http://www.maivietbio.com.vn/print.php?id=139&t=n
. Dr. Nguyen Duy Thinh, Institute of Biotechnology & Food Technology, Hanoi University of Technology - Tasty meat from the sea, but very toxic Hội Bảo vệ Thiên Nhiên Và Môi trường Thành phố)

R
Động vật được mô tả năm 1802
Động vật Hồng Kông


title: Nacopa

text:
Nacopa là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Nacopa bistrigata (Barnes & McDunnough, 1918)
 Nacopa melanderi Barnes & Benjamin, 1927

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Nacopa at funet

Hadeninae


title: Chương trình đổi dầu lấy lương thực

text:
Chương trình đổi dầu lấy lương thực, thiết lập bởi Liên Hợp Quốc năm 1995 (theo nghị quyết 986 của Hội đồng Bảo an) và chấm dứt vào cuối năm 2003, cho phép Iraq bán dầu ra thị trường thể giới để trao đổi cho lương thực, thuốc men, và các nhu yếu phẩm khác cho những người dân thường Iraq, đồng thời ngăn chặn chính quyền Saddam Hussein xây dựng lại lực lượng quân sự sau Chiến tranh vùng Vịnh lần thứ nhất. Các cấm vận đã được chấm dứt vào 21 tháng 11 năm 2003 sau cuộc xâm lược Iraq của Hoa Kỳ và các hoạt động nhân đạo được chuyển giao cho Chính phủ Lâm thời Liên quân (CPA).

Chương trình này đã được chính phủ của Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton đề xuất vào năm 1995, như là một câu trả lời cho những tranh cãi rằng những người dân Iraq bình thường đang bị ảnh hưởng xấu bởi lệnh cấm vận kinh tế quốc tế nhằm phi quân sự hóa chính quyền Saddam Hussein, được áp dụng sau cuộc Chiến tranh vùng Vịnh. Khi chương trình này kết thúc, nhiều dấu hiệu tham nhũng liên quan tới những quỹ của chương trình này đã bị phát hiện.

Tham khảo

Liên Hợp Quốc
Chiến tranh Vùng Vịnh
Quan hệ quốc tế năm 1995


title: Aphthona tenasserimae

text:
Aphthona tenasserimae là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Konstantinov & Lingafelter miêu tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Aphthona


title: Voi

text:
Voi là động vật có vú thuộc họ Elephantidae và là động vật trên cạn lớn nhất hiện nay. Ba loài hiện được công nhận: Voi đồng cỏ châu Phi, voi rừng châu Phi và voi châu Á. Elephantidae là nhánh duy nhất còn sót lại của bộ Proboscidea; thành viên tuyệt chủng bao gồm voi răng mấu. Elephantidae cũng bao gồm một số nhóm hiện đã tuyệt chủng, bao gồm cả voi ma mút và voi ngà thẳng. Voi châu Phi có tai lớn và lưng lõm còn voi châu Á có tai nhỏ và lưng lồi hoặc ngang. Đặc điểm nổi bật của tất cả các loài voi bao gồm cái vòi dài, cặp ngà lớn, vạt tai lớn, bốn chân to và làn da dày nhưng nhạy cảm. Vòi voi được sử dụng để thở, đưa thức ăn nước uống vào miệng và cầm nắm đồ vật. Đôi ngà, tiến hóa từ răng cửa, được voi dùng để tự vệ, di chuyển chướng ngại vật và đào hố. Đôi tai lớn giúp voi duy trì thân nhiệt ổn định và giao tiếp. Chân chúng to như cây cột để đỡ tải trọng lớn.

Voi phân bố rải rác khắp châu Phi cận Sahara, Nam Á, Đông Nam Á và thích ứng với nhiều môi trường sống khác nhau như thảo nguyên, rừng, sa mạc và đầm lầy. Chúng là động vật ăn cỏ, tụ tập gần nguồn nước. Voi được coi là loài chủ chốt do chúng  có tác động đáng kể lên môi trường cảnh quan xung quanh chúng. Những động vật khác thường giữ khoảng cách với voi; ngoại lệ là những kẻ săn mồi như sư tử, hổ, linh cẩu và chó hoang, thường chỉ rình những con voi non. Voi thường tổ chức thành các xã hội phân hạch-hợp hạch, trong đó nhiều nhóm gia đình liên kết với nhau để giao tiếp. Con cái thường sống trong các nhóm gia đình, bao gồm một con cái với các con non của nó hoặc một số con cái có quan hệ họ hàng. Các nhóm này không có con đực, chúng được dẫn dắt bởi con cái già nhất theo hình thức mẫu hệ.

Những con đực bị đuổi khỏi nhóm gia đình khi đến kì động dục và phải sống đơn lẻ hoặc kết bè với những con đực khác. Voi đực trưởng thành chủ yếu tương tác với các nhóm gia đình khi tìm kiếm bạn đời. Voi đực sẽ trải qua giai đoạn gia tăng testosterone và cực kỳ hung bạo được gọi là kì musth, thể hiện các hành vi tỏ sự thống trị và sự thành đạt về mặt sinh sản. Con non là trung tâm của sự chú ý trong các nhóm gia đình và phải phụ thuộc vào mẹ của chúng trong 3 năm. Voi có tuổi thọ trung bình là 70 tuổi trong tự nhiên. Chúng giao tiếp bằng xúc giác, thị giác, khứu giác và thính giác; voi sử dụng sóng hạ âm và giao tiếp địa chấn để viễn thông. Trí thông minh của voi được so sánh với các loài linh trưởng và bộ cá Voi. Chúng dường như có sự tự nhận thức và thể hiện sự đồng cảm với những thành viên đang hấp hối hoặc đã chết.

Voi châu Phi thuộc diện sắp nguy cấp và voi châu Á thuộc diện bị đe dọa theo Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Những mối đe dọa lớn nhất đối với các quần thể voi hiện nay là nạn săn trộm buôn bán ngà voi, môi trường sống triệt thoái và xung đột với dân địa phương. Voi được sử dụng làm súc vật thồ ở châu Á. Trong quá khứ, chúng cũng được sử dụng trong chiến tranh; ngày nay, chúng thường được trưng bày trong các sở thú hoặc được huấn luyện để giải trí trong các rạp xiếc. Voi là một biểu tượng rất nổi tiếng và đặc trưng trong nghệ thuật, văn hóa dân gian, tôn giáo và văn học của loài người.

Từ nguyên
"Voi" trong tiếng Việt bắt nguồn từ 㺔 (voi) trong giai đoạn tiếng Việt trung đại, xa hơn nữa thì nó bắt nguồn từ *-vɔːj (ký âm theo IPA) của tiếng Việt-Chứt nguyên thủy. "Vòi" cũng là một từ phái sinh từ gốc này.

"Elephant" trong tiếng Anh gốc từ elephas trong tiếng Latinh (cách sở hữu là elephantis), dạng Latinh hóa của tiếng Hy Lạp ἐλέφας (elephas) (cách sở hữu là ἐλέφαντος (elephantos)), có lẽ không thuần gốc Ấn-Âu mà vay mượn từ tiếng Phoenicia. Trong tiếng Hy Lạp Mycenaea, voi đọc là e-re-pa (cách sở hữu là e-re-pa-to) theo bảng chữ cái Linear B. Nhà thơ Homeros sử dụng từ này với nghĩa là ngà voi, giống trong tiếng Hy Lạp Mycenaea, nhưng kể từ thời sử gia Herodotus, nó cũng được dùng để chỉ cả con vật. "Elephant" trong tiếng Anh trung đại là olyfaunt (khoảng năm 1300), mượn từ tiếng Pháp thượng cổ oliphant (thế kỷ 12).

Hệ thống phân loại

Voi thuộc họ Elephantidae, họ duy nhất còn lại trong bộ Proboscidea thuộc liên bộ Afrotheria. Nhánh họ hàng gần nhất của chúng là bộ Bò biển (cá cúi và lợn biển) và bộ Đa man, cùng chung nhánh Paenungulata trong liên bộ Afrotheria. Voi và bộ Bò biển được nhóm lại thành nhánh Tethytheria.

Ba loài voi hiện được công nhận; voi đồng cỏ châu Phi (Loxodonta africana), voi rừng (Loxodonta cyclotis) của châu Phi cận Sahara và voi châu Á (Elephas maximus) của Nam-Đông Nam Á. Voi châu Phi có đôi tai lớn, lưng lõm, da nhăn, bụng dốc và sở hữu hai phần mở rộng giống như ngón tay ở đầu vòi. Voi châu Á có đôi tai nhỏ, lưng lồi hoặc ngang, da mịn hơn, bụng ngang thỉnh thoảng bị phệ xuống ở giữa và một phần mở rộng ở đầu vòi. Các đường gờ tại răng hàm hẹp hơn ở voi châu Á trong khi voi châu Phi có hình kim cương. Voi châu Á cũng có những bướu lồi trên lưng và một số vết phi sắc tố hóa trên da.

Trong số các loài voi châu Phi, voi rừng có đôi tai nhỏ, tròn hơn và ngà mỏng, thẳng hơn so với voi đồng cỏ; chúng chỉ phân bố trong phạm vi các khu vực có rừng ở phía tây và Trung Phi. Theo truyền thống, các loài voi châu Phi chỉ được coi là cùng một loài Loxodonta africana, nhưng các nghiên cứu phân tử thiên về xu hướng tách hai loài ra. Năm 2017, phân tích trình tự ADN chứng tỏ L. cyclotis có quan hệ gần gũi hơn với loài Palaeoloxodon antiquus đã tuyệt chủng so với L. africana. Phát hiện này có thể sẽ làm sụp đổ toàn bộ chi Loxodonta.

Sự tiến hóa và các họ hàng đã tuyệt chủng
Hơn 180 thành viên đã tuyệt chủng và ba phát xạ tiến hóa lớn của bộ Proboscidea đã được các nhà khoa học xác định. Các proboscid sớm nhất, ví dụ chi Eritherium và Phosphatherium thế Paleocene muộn, đánh dấu sự kiện phát xạ đầu tiên. Thế Eocene xuất hiện các chi Numidotherium, Moeritherium và Barytherium từ Châu Phi. Những con vật này tương đối nhỏ và sống dưới nước. Các chi như Phiomia và Palaeomastodon phát sinh sau này, sinh sống ở các khu rừng gỗ và rừng mở. Sự đa dạng của các proboscidean bị sụt giảm trong thế Oligocene. Một loài đáng chú ý của giai đoạn này là Eritreum melakeghebrekristosi từ vùng Sừng châu Phi, có lẽ là tổ tiên của nhiều loài sau này. Đợt đa dạng hóa thứ hai diễn ra vào đầu thế Miocene, với sự xuất hiện của các deinothere và mammutid.

Phát xạ tiến hóa thứ hai trong thế Miocene phái sinh các gomphothere, tổ tiên của chúng có lẽ là chi Eritreum và có nguồn gốc từ Châu Phi, bành trướng sang mọi châu lục trừ châu Úc và Nam Cực. Các thành viên của nhóm này bao gồm Gomphotherium và Platybelodon. Phát xạ tiến hóa thứ ba bắt đầu vào cuối thế Miocen và dẫn đến sự xuất hiện của những elephantid, dần dần thay thế các gomphothere. Loài Primelephas gomphotheroides của Châu Phi phái sinh các chi Loxodonta, Mammuthus và Elephas. Chi Loxodonta bắt đầu phân nhánh quanh ranh giới thế Miocene và Pliocene, còn hai chi Mammuthus và Elephas rẽ nhánh muộn hơn trong thế Pliocene sớm. Loxodonta ở lại Châu Phi còn Mammuthus và Elephas di cư sang đại lục Á-Âu, tới được tận Bắc Mỹ. Đồng thời, các stegodontid (một nhóm proboscidean khác có nguồn gốc từ gomphothere) lan rộng khắp châu Á, tới được Ấn Độ, Trung Quốc, Đông Nam Á và Nhật Bản. Các Mammutid tiếp tục tiến hóa thành các loài mới, chẳng hạn như voi răng mấu của Mỹ.

Khi thế Canh Tân bắt đầu, elephantid có tỷ lệ phân loài rất cao. Thời gian này xuất hiện loài Palaeoloxodon namadicus, động vật có vú trên cạn lớn nhất mọi thời đại. Loxodonta atlantica đã trở thành loài phổ biến nhất ở miền bắc và miền nam châu Phi nhưng bị thay thế bởi loài Elephas iolensis sau này. Chỉ khi Elephas tuyệt chủng địa phương ở Châu Phi, Loxodonta mới trở nên thống trị một lần nữa, lần này dưới dạng các loài voi hiện còn sống. Voi đa dạng thành các loài mới ở châu Á, chẳng hạn như E. hysudricus và E. platycephus; là tổ tiên của voi châu Á hiện đại. Mammuthus tiến hóa thành một số loài, bao gồm voi ma mút lông xoắn nổi tiếng. Sự giao phối liên loài dường như khá phổ biến giữa các loài voi, trong một số trường hợp dẫn đến các loài có ba thành phần di truyền tổ tiên, chẳng hạn như Palaeoloxodon antiquus. Vào cuối thế Canh Tân, hầu hết các loài proboscidean đã tuyệt chủng trong cuộc băng hà Đệ tứ giết chết 50% các chi có trọng lượng trên 5 kg (11 lb) toàn cầu.

Probscidean tiến hóa với xu hướng tăng kích thước, dẫn đến việc loài trong nhóm này cao tới 5 m. Cũng như các loài động vật lớn ăn cỏ khác, bao gồm khủng long chân thằn lằn đã tuyệt chủng, kích thước lớn của voi cho phép chúng sống sót trên thảm thực vật với giá trị dinh dưỡng thấp. Chi vận động của chúng dài ra, bàn chân thì dẹt lại nhưng rộng hơn. Chúng ban đầu đi băng cả bàn chân nhưng rồi tiến hóa thành đi bằng đầu ngón với các miếng đệm chân và xương vừng hỗ trợ. Các proboscid nguyên thủy phát triển hàm dưới dài hơn và mái sọ nhỏ hơn trong khi các loài tiến tiến hơn phát triển hàm dưới ngắn hơn, làm dịch chuyển trọng tâm của đầu. Hộp sọ ngày càng lớn trong khi cổ rút ngắn để nâng đỡ hộp sọ. Sự gia tăng kích thước dẫn đến sự phát triển và kéo dài của cái vòi di động cung cấp tầm với, đóng vai trò la tay của voi. Số lượng răng hàm, răng cửa và răng nanh giảm xuống. Răng má (răng hàm và răng tiền hàm) trở nên to hơn và chuyên biệt hơn, đặc biệt là sau khi voi bắt đầu chuyển từ ăn thực vật C3 sang C4, khiến chiều cao răng chúng gia tăng gấp ba lần cũng như sự nhân lên đáng kể của phiến mỏng sau khoảng năm triệu năm trước. Trong một triệu năm gần đây, chúng mới quay trở lại chế độ ăn chủ yếu cây C3 và cây bụi. Đôi răng cửa thứ hai phía trên mọc thành ngà, có hình dạng khác nhau từ thẳng, cong (lên hoặc xuống), xoắn ốc, tùy thuộc vào từng loài. Một số proboscidean còn mọc ngà từ răng cửa dưới. Voi vẫn lưu giữ một số đặc điểm từ tổ tiên của chúng, như cấu tạo giải phẫu tai giữa chẳng hạn.

Giải phẫu và hình thái học

Kích thước

Voi là động vật sống trên cạn lớn nhất. Voi đồng cỏ châu Phi là loài lớn nhất trong số các loài voi; cá thể đực có thể cao từ 304–336 cm tới vai, với khối lượng cơ thể từ 5,2–6,9 tấn; cá thể cái có thể cao từ 247–273 cm tới vai, với khối lượng cơ thể từ 2,6–3,5 tấn. Voi châu Á đực có chiều cao ngang vai trong khoảng 261–289 cm và nặng khoảng 3,5–4,6 tấn, voi châu Á cái có chiều cao ngang vai trong khoảng 228–252 cm và nặng khoảng 2,3–3,1 tấn. Voi rừng châu Phi là loài nhỏ nhất, cá thể đực của chúng chỉ cao khoảng 209–231 cm ngang vai và nặng 1,7–2,3 tấn. Voi rừng châu Phi đực thường cao hơn 23% so với con cái, còn chiều cao voi đực châu Á chỉ nhỉnh hơn con cái khoảng 15%.

Xương
Bộ xương voi được cấu thành từ 326–351 chiếc xương riêng lẻ. Voi châu Phi có 21 cặp xương sườn, còn voi châu Á chỉ có 19 hoặc 20 cặp.

Đầu
Hộp sọ của voi có đủ sức đàn hồi để chịu được ứng suất của cặp ngà và hứng chịu các va chạm trực diện. Lưng của hộp sọ rất phẳng và trải rộng ra, tạo ra mái vòm bảo vệ não theo mọi hướng. Hộp sọ voi có các xoang tổ ong chứa khí, giảm trọng lượng hộp sọ nhưng vẫn duy trì được sức mạnh tổng thể. Hộp sọ voi rất lớn, cung cấp diện tích để các cơ bắp bám vào và hỗ trợ đầu. Hàm dưới của voi rắn rỏi và rất nặng. Do kích thước của đầu, cổ của voi tương đối ngắn để hỗ trợ trọng lượng tốt hơn.

Mắt
Voi không có tuyến tiết lệ, phải dựa vào tuyến Harder để giữ mắt ẩm. Một lớp màng thuẫn rất bền bảo vệ nhãn cầu voi. Nhãn trường của voi không được tốt do vị trí của đôi mắt. Voi là loài lưỡng sắc chúng có thể nhìn rõ trong ánh sáng mờ nhưng không nhìn rõ trong ánh sáng chói.

Tai
Tai voi có phần cuống dày nhưng rìa mỏng. Bên dưới vành tai, hay tai ngoài, chứa nhiều mao mạch. Máu ấm chảy vào các mao mạch, giúp giải phóng lượng nhiệt dư thừa của cơ thể ra môi trường. Quá trình này diễn ra khi vành tai đứng yên và voi vỗ tai để tăng cường hiệu ứng trên. Diện tích tai càng lớn thì nhiệt càng có thể được đào thải hiệu quả hơn. Trong số tất cả các loài voi, voi rừng châu Phi sống ở vùng có khí hậu nóng nhất và có vành tai lớn nhất. Voi có khả năng nghe âm thanh tần số thấp và nhạy nhất đối với tần số 1 kHz (gần với giọng Soprano C).

Vòi

Vòi voi là sự kết hợp của mũi và môi trên, tuy khi voi còn là bào thai thì phần môi trên và vòi tách rời nhau. Vòi dài ra khi voi lớn lên và trở thành phần chi quan trọng và linh hoạt nhất của chúng. Vòi được cấu tạo từ 150.000 cơ riêng biệt, không có xương và ít chất béo. Các cơ ghép nối này bao gồm hai loại chính: bề mặt và bên trong. Các cơ bề mặt được chia thành cơ phía trên, cơ phía dưới và cơ phía bên; Các cơ bên trong được chia thành cơ phương ngang và cơ tỏa. Các cơ vòi bám vào lỗ mở xương trong hộp sọ. Vách ngăn mũi cấu tạo từ các đơn vị cơ cực nhỏ phân bố theo chiều ngang giữa hai lỗ mũi. Sụn phân chia các lỗ mũi ở phần cuống. Vòi được gọi là một cơ bắp hydrostat (giống như lưỡi), cử động thông qua sự phối hợp các chuyển động co cơ. Một dây thần kinh rất độc đáo, hình thành từ các dây thần kinh ở hàm trên và mặt, chạy dọc ở hai bên vòi.

Vòi voi có nhiều chức năng, bao gồm thở, ngửi, sờ, nắm và kêu. Khứu giác của voi có lẽ nhạy gấp 4 lần so với khứu giác của chó săn. Khả năng tạo ra các chuyển động xoắn và cuộn của vòi cho phép voi thu lượm thức ăn, đánh nhau với những con voi khác, và có khả năng nâng vật trên 350 kg. Vòi còn được sử dụng để làm các hành động mang tính tỉ mỉ như: lau mắt và kiểm tra lỗ thông, và có khả năng bóp nứt vỏ đậu phộng mà không làm vỡ hạt. Một con voi có thể với lên độ cao 7 m và đào bùn hoặc cát để tìm nước bằng vòi của nó. Nhiều cá thể voi thể hiện sự thuận "vòi" bên trái hoặc bên phải khi cầm một đồ vật. Voi có khả năng làm giãn lỗ mũi thêm 30%, tăng thể tích mũi lên 64% và có thể hít vào với tốc độ hơn 150 m/s, tức là khoảng 30 lần tốc độ hắt hơi của con người. Voi có thể hút thức ăn và nước uống hoặc phun nước lên cơ thể của chúng. Một con voi châu Á trưởng thành có thể chứa 8,5 lít nước trong vòi của nó. Chúng cũng có khi phun bụi hoặc cỏ lên người mình. Khi ở dưới nước, voi sử dụng vòi ngoi trên mặt nước để thở.

Voi châu Phi có hai phần mở rộng giống như ngón tay ở đầu vòi, cho phép chúng cầm và đưa thức ăn lên miệng. Voi châu Á chỉ có một phần mở rộng và thường quấn vòi quanh món đồ ăn rồi cho vào miệng. Cơ vòi ở voi châu Á phối hợp tốt hơn và có thể thực hiện nhiều chuyển động phức tạp hơn. Mất vòi sẽ gây bất lợi cho sự sống còn của một con voi, mặc dù trong một số trường hợp hiếm hoi, các cá thể vẫn có thể sống sót với những chiếc vòi bị đứt. Người ta đã từng quan sát thấy một con voi quỳ hai chân trước, nâng hai chân sau và gặm cỏ bằng mồm. Hội chứng vòi mềm là bệnh tê liệt vòi ở voi đồng cỏ châu Phi do suy thoái các dây thần kinh ngoại biên và cơ bắp của vòi.

Răng

Voi thường có 26 chiếc răng: răng cửa hay còn gọi là ngà, 12 răng sữa tiền hàm và 12 răng hàm. Không giống như hầu hết các loài động vật có vú, mọc răng sữa và thay thế chúng bằng một bộ răng trưởng thành vĩnh viễn duy nhất, voi là động vật đa bộ răng và luôn thay răng trong suốt quãng đời của chúng. Răng nhai được thay 6 lần trong một đời voi điển hình. Răng không được thay thế bằng những chiếc mới mọc ra khỏi hàm theo chiều dọc như ở hầu hết các loài động vật có vú. Thay vào đó, răng mới mọc ở phía sau miệng và di chuyển về phía trước mà đẩy răng cũ ra ngoài. Chiếc răng nhai đầu tiên của mỗi bên hàm rụng đi khi voi được 2 đến 3 tuổi. Bộ răng nhai thứ hai rụng khi 4 đến 6 tuổi. Bộ thứ ba rơi vào khoảng 9–15 tuổi và bộ thứ bốn rơi vào khoảng 18–28 tuổi. Bộ răng thứ năm rụng vào đầu năm 40 tuổi. Bộ thứ sáu (thường là cuối cùng) gắn với voi suốt phần đời còn lại. Răng voi có các gờ răng hình vòng cung, chúng dày hơn và có hình thoi ở voi châu Phi.

Tập tính
Hằng ngày, voi dành khoảng 16 tiếng đồng hồ để tìm kiếm thức ăn và chỉ ngủ khoảng từ 3 đến 5 tiếng. Voi trưởng thành ngủ đứng. Voi con đôi khi ngủ nằm. Voi tuy to lớn, nhưng điều đó không ngăn cản chúng trở thành những tay bơi giỏi. Chúng rất thích bơi và thậm chí có thể bơi ở biển. Thời gian ưa thích trong ngày của chúng là khi tắm bùn. Bùn bảo vệ voi khỏi bị ánh nắng thiêu đốt và giữ cho voi được mát mẻ, tránh được những con bọ khó chịu.

Ăn uống
Kích thước của một con voi có ý nghĩa là khi nó phát triển hoàn toàn thì ngoài con người ra, nó an toàn trước tất cả các loài thú ăn thịt. Và để nuôi sống cơ thể vĩ đại của mình, nó phải cần rất nhiều thức ăn. Mỗi con voi trưởng thành ăn khoảng 150 kg (300 lb) cỏ, cành nhỏ, lá cây, trái cây,... mỗi ngày. Những thức ăn như vậy cần được nhai kĩ càng. Voi có những răng nghiền phía sau ở cửa miệng, đây là vị trí mà các răng có lực mạnh nhất, nhưng nó cũng bị mòn đi. Khi đó răng mới sẽ được mọc lên ở phía dưới rồi đẩy răng cũ ra ngoài. Do đó, voi mọc răng trong suốt cuộc đời, tổng cộng có 6 bộ răng nghiền, nhưng khi bộ răng cuối cùng bị mòn thì khi đó voi đã sống đến 55 tuổi. Nó trở nên yếu đi vì thiếu thức ăn và sẽ chết vì đói nhiều hơn là về bệnh tật.

Voi dùng vòi để quặp thức ăn và đưa vào miệng. Thức ăn chủ yếu của chúng là cỏ và các loại cây khác trên mặt đất. Voi dùng vòi để kéo lá cây, thân cây và cành cây từ trên cao xuống. Khi thức ăn khan hiếm, voi dùng ngà để húc đổ cây. Khi khát, voi tập trung bên bờ sông hoặc các vũng nước, thậm chí dùng vòi để đào sâu xuống để hút nước. Voi uống nước bằng cách hút nước vào vòi rồi phun vào trong miệng. Mỗi ngày voi tiêu thụ 160-300 lít nước. Voi cũng phun nước lên lưng để làm mát da.

Mỗi ngày voi con trưởng thành thải ra một lượng chất thải nặng hơn trọng lượng của một cậu bé. Phân voi chứa những hạt cây mà voi đã nuốt sẽ mọc lên thành cây mới thay thế cho những cây mà chúng đã ăn hoặc húc đổ. Hiện nay ở một số nước đang nuôi voi, nghiên cứu và đi vào thử nghiệm chế biến phân voi thành giấy (vì phân voi khá sạch, không nặng mùi do chúng chỉ ăn thực vật và uống nước).

Lãnh thổ
Thực ra, voi không bảo vệ lãnh thổ riêng của nó, thay vào đó, nó thích hòa nhập vào đàn sống bên cạnh, trong đó con voi đầu đàn là con voi cái già nhất sẽ giữ vai trò làm chủ. Nó dẫn cả đàn tìm đến những nơi có nước và thức ăn. Theo sau con voi này là những chú voi con và những con voi cái trưởng thành. Voi sống chung một đàn qua nhiều năm. Các thành viên trong đàn luôn sống cạnh nhau, chăm sóc cho nhau, thậm chí sẵn sàng cho bất kỳ chú voi con nào bú nếu cần thiết. Đôi khi đàn bị tách ra, một số con voi trẻ hơn rời đàn cùng những con voi khác. Nhưng đàn nhỏ này vẫn có mối quan hệ chặt chẽ với gia đình gốc của chúng và có thể quay lại trong một thời gian rất ngắn.

Voi đực non (khoảng 12 tuổi) sống đơn độc hoặc sống cùng các voi đực khác. Số thành viên trong đàn chúng lập ra rất hay thay đổi. Khi các gia đình voi tập hợp lại sẽ trở thành bầy voi gồm hàng trăm thành viên. Voi giao tiếp bằng xúc giác, khứu giác, hoặc dùng vòi, tai ra hiệu. Tiếng ré của voi vang rất xa, voi ré lên để gọi nhau tập hợp thành bầy.

Sinh sản
Tập tính sinh sản của voi cũng rất đặc biệt. Voi không có mùa giao phối riêng, nhưng nếu một con cái giao phối thì chúng sẵn sàng gia nhập đàn mặc dù chúng có thể có mặt không thường xuyên cho lắm. Chu kỳ mang thai của voi là 22 tháng, dài nhất trong số các động vật sống trên mặt đất. Voi con mới sinh cân nặng khoảng 120 kg (265 pao). Vừa mới sinh voi con trông rất lem luốc nên chúng được voi mẹ lau sạch trước khi chúng đứng lên được. Chúng thường sinh vào mùa xuân. Sau khi voi con ra đời, chúng được những voi khác ở bên để bảo vệ cho tới khi nó đủ cứng cáp để có thể đi được. Cũng như các loài thú có tuổi thọ dài khác, voi dành rất nhiều năm để chăm sóc con. Voi trưởng thành quá to lớn nên không có mấy kẻ thù, nhưng voi con có nguy cơ bị tấn công. Voi con bú sữa mẹ trong vòng năm năm và voi đực rời đàn khi đủ mười ba tuổi. Voi lớn lên rất chậm và chúng có thể sống được 60 năm hoặc thậm chí 80 năm.

Chi và loài

 Elephas
 Elephas antiquus †
 Elephas beyeri †
 Elephas celebensis †
 Elephas ekorensis †
 Elephas falconeri †
 Elephas maximus: Voi châu Á hay còn gọi là voi Ấn Độ (xem thêm: Voi Việt Nam)
 Elephas planifrons †
 Elephas platycephalus †
 E. recki †
 Loxodonta: Voi châu Phi
 Loxodonta adaurora: †
 Loxodonta africana: Voi đồng cỏ châu Phi trong đó có voi sa mạc
 Loxodonta cyclotis: Voi rừng châu Phi
 Mammuthus †: Voi ma mút
 Mammuthus columbi: Voi ma mút Columbia
 Mammuthus exilis: Voi ma mút lùn
 Mammuthus jeffersonii: Voi ma mút Jefferson
 Mammuthus lamarmorae: Voi ma mút lùn Sardinia
 Mammuthus meridionalis:
 Mammuthus primigenius: Voi ma mút lông xoăn
 Mammuthus trogontheri: Voi ma mút thảo nguyên
 Stegodon: †
 Stegodon elephantoides: Myanmar, Java
 Stegodon sompoensis: Sulawesi, Indonesia
 Stegodon aurorae: Nhật Bản
 Stegodon ganesha: Ấn Độ, Pakistan
 Stegodon insignis: Pakistan
 Stegodon zdanski: Trung Quốc
 Stegodon orientalis: Trung Quốc, Nhật Bản
 Stegodon shinshuensis: Nhật Bản
 Stegodon trigonocephalus: Java, Indonesia
 Stegodon sondaari: Flores, Indonesia
 Stegodon florensis: Flores, Indonesia

Trong đời sống

Voi đã thuần hóa là con vật nuôi có ích và rất thân thiện với con người. Từ hàng nghìn năm nay, những chú voi đã được thuần dưỡng để làm những công việc như kéo gỗ, kéo cày, kéo cây và để biểu diễn trong các lễ hội. Voi là động vật thông minh nên có thể học và ghi nhớ rất nhanh các kỹ năng đơn giản. Người dân vùng Đông Á thường dùng voi để kéo các cây gỗ lớn mà xe ủi hoặc xe kéo không làm được. Người châu Á cũng dùng voi để làm loài vật chiến đấu như voi chiến hay voi trận như Ấn Độ, Việt Nam, Thái Lan, Campuchia... Ở Việt Nam có Bản Đôn - Đắk Lắk là một nơi có truyền thống săn bắt và thuần dưỡng voi rừng. Voi ở đây còn được sử dụng như một sản phẩm du lịch ăn khách. Ở đây còn có huyền thoại về vua voi và nhiều di tích, kỉ vật về ông còn được lưu giữ.

Trong văn hóa Việt Nam, voi được nhiều lần nhắc đến qua những câu chuyện, câu thành ngữ, tục ngữ. Ví dụ:
 Mười voi không bằng bát nước xáo: Chỉ những người huênh hoang khoác lác nhưng chẳng có thực chất
 Tránh voi chẳng xấu mặt nào: Chỉ cách ứng phó, đối nhân xử thế, không chấp nhất
 Thầy bói xem voi: Câu chuyện dân gian
 Được voi đòi tiên: Chỉ sự tham lam, đòi hỏi quá đáng
 Voi giày ngựa xé: Liên tưởng đến một hình phạt tàn khốc
 Đầu voi đuôi chuột: Chỉ về sự việc làm không đến nơi, đến chốn, mang tính khoa trương

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Thông tin về loài voi trên trang web Sinh vật rừng Việt Nam

 Elephantidae trong Mammal Species of the World.

Họ động vật

Động vật hoang dã Đông Nam Á
Động vật hoang dã châu Phi
Bài cơ bản dài trung bình
Động vật nguy hiểm
Hóa thạch sống
Động vật ăn cỏ


title: Chuvashia

text:
Cộng hòa Chuvash (, Chuvashskaya Respublika — Chuvashiya; , Čăvaš Respubliki), hay Chuvashia ( Chuvashiya; , Čăvaš Jen), là một chủ thể liên bang của Nga (một nước cộng hòa). Đây là nơi sinh sống của người Chuvash, một dân tộc Turk. Thủ đô là thành phố Cheboksary. Dân số là 1.251.619 (thống kê 2010).

Địa lý
Cộng hòa Chuvash tọa lạc ở Nga thuộc châu Âu, tại trung tâm vùng kinh tế Volga-Vyatka, chủ yếu nằm về phía tây sông Volga, trong vùng cao nguyên Volga. Nó giáp với Cộng hòa Mari El về phía bắc, tỉnh Nizhny Novgorod về phía tây, Cộng hòa Mordovia về phía tây nam, tỉnh Ulyanovsk về phía nam, và Cộng hòa Tatarstan về phía đông và đông nam. Có hai nghìn con sông chảy qua nước này—những sông lớn gồm có Volga, Sura, và Tsivil—cũng như bốn trăm hồ nước. Một số hồ chứa nước thung lũng sông Volga nằm ở phía bắc nước này. Sông Sura chảy về phía sông Volga, tạo nên đa phần biên giới phía bắc đất nước. Nơi đây có khí hậu lục địa, với nhiệt độ trung bình từ  vào tháng 1 đến  vào tháng 7. Lượng mưa trung bình năm từ , chênh lệch từ năm này sang năm khác. Tài nguyên thiên nhiên gồm thạch cao, cát, đất sét, sapropel, photphorit và than bùn. Cũng có dầu mỏ và khí tự nhiên, dù chúng chưa được khai thát theo hướng thương mại. Rừng chủ yếu ở năm sông Sura và phủ lên 30% diện tích đất.

Chú thích

Liên kết

  Official website of Chuvashia
  Official website of Chuvashia
  Official website of Chuvashia

 About flag and coat of arms of Chuvashia
 National anthem of the Chuvash Republic  (mp3)

Nhà nước Turk tự trị


title: Émiéville

text:
Émiéville là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Émiéville sur le site de l'Institut géographique national

Emieville


title: Những kẻ nổi loạn (phim 2001)

text:
Những kẻ nổi loạn (tiếng Séc: Rebelové) là một bộ phim ca nhạc của Đài truyền hình Séc, trình chiếu lần đầu năm 2001.

Nội dung

Ê-kíp

Diễn viên
Tereza.... Zuzana Norisová
Šimon.... Jan Révai
Julča.... Anna Veselá
Bugyna.... Alžbeta Stanková
Tereza's Dad.... Tomáš Hanák
Olda.... Martin Kubačák
Eman.... Ľuboš Kostelný
Bob.... Jaromír Nosek
Priest.... František Němec
Alžběta.... Soňa Norisová
Tuřín.... Ondřej Šípek
Drmola.... Petr Burian
Douša, Guard in Train.... Stanislav Štepka
teacher Drtinová.... Helga Čočková
Alžběta's husband.... Josef Carda
Major.... Bronislav Poloczek
Professor.... Jiřina Bohdalová
Male Singer.... Marcel Švidrman
Female Singer.... Kateřina Mátlová
Owner of Shooting Range.... Radana Herrmanová
Shoe Shopkeeper.... Jan Bursa
Principal.... Oto Ševčík
1st Officer of SNB (State National Safety).... Jindřich Hrdý
2nd Officer of SNB.... Vít Pešina
Frontier Guard.... Jan Svěrák
Child.... Oskar Helcl
Child.... Valerie Šámalová
TV Editor.... Libuše Štědrá
Soviet Soldier.... Miroslav bučkovský
Trombonist.... Ladislav Beran

Âm nhạc trong phim
 Měsíc
 Gina
 Pátá (Down Town)
 Jezdím bez nehod
 Jo, třešně zrály (Jailer, Bring Me the Water)
 Letíme na měsíc
 Š Š Š (Sugar Town)
 Včera neděle byla
 Oliver Twist
 Nej, Nej, Nej
 Mě se líbí Bob (My Boy Lollipop)
 Hvězda na vrbě
 Náhrobní kámen
 Já budu chodit po špičkách
 Stín katedrál
 San Francisco
 Řekni, kdy ty kytky jsou (Where Have All the Flowers Gone)

Xem thêm
 Thông tin trên Website CSFD

Tham khảo

Phim hài Séc
Phim năm 2001
Phim hài lãng mạn thập niên 2000
Phim ca nhạc thập niên 2000
Phim lấy bối cảnh năm 1968


title: Nephrangis

text:
Nephrangis là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan
Vandeae


title: Verdaches

text:
Verdaches là một commune in the Alpes-de-Haute-Provence department in southeastern Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Alpes-de-Haute-Provence

Tham khảo

Xã của Alpes-de-Haute-Provence


title: Labeo lineatus

text:
Labeo lineatus là một loài cá vây tia thuộc họ Cyprinidae.
Loài này chỉ có ở Tanzania.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là sông ngòi và hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Hanssens, M & Snoeks, J. 2005. Labeo lineatus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Labeo


title: Chua me núi

text:
Chua me núi hay me đất chua (danh pháp hai phần là Oxalis acetosella) là cây thuộc chi Chua me đất, phổ biến ở châu Âu và một phần châu Á. Tên khoa học của loài cây này xuất phát từ vị chua của nó.

Chua me núi là cây cỏ nhiều năm, cao từ 30 cm đến 40 cm, thân rễ mọc trườn. Tại Việt Nam cây ra hoa vào tháng 7 đến tháng 8.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Den virtuella floran: Oxalis acetosella
 Giftpflanzen.com — Waldsauerklee
 oxalis-acetosella.com — Oxalis acetosella

A
Cây thuốc
Thực vật vườn
Thực vật châu Á
Thực vật vườn châu Á
Thực vật vườn châu Âu
Thực vật được mô tả năm 1753


title: Monostiolum nocturnum

text:
Monostiolum nocturnum là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae, the true whelks.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Monostiolum


title: Vạn Ninh, huyện Quảng Ninh

text:
Vạn Ninh là một xã thuộc huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã Vạn Ninh nằm ở cực nam huyện Quảng Ninh cách trung tâm huyện lỵ khoảng 25 km về phía đông bắc, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Gia Ninh
Phía nam và phía tây giáp huyện Lệ Thủy
Phía bắc giáp xã An Ninh và xã Trường Xuân.

Xã Vạn Ninh có diện tích 29,57 km², dân số năm 2019 là 7.049 người, mật độ dân số đạt 238 người/km².

Hành chính
Xã Vạn Ninh được chia thành 10 thôn: Đại Phúc, Phúc Sơn, Xuân Sơn, Áng Sơn, Bến, Giữa, Sỏi, Tây, Đồn, Nam Hải.

Kinh tế
Vạn Ninh là một xã thuần nông, người dân ở đây từ bao đời nay chủ yếu sống bằng nghề nông, nhưng do xu thế phát triển và nhu cầu đời sống một số gia đình củng đã chuyển đổi ngành nghề và có cuộc sống ổn định và khá giả hơn, bộ mặt nông thôn nơi đây ngày một tươi mới và khang trang hơn.

Vạn Ninh có hai tuyến đường huyết mạch đi qua:
Tuyến đường sắt Bắc - Nam
Tuyến quốc lộ 15A một nhánh đông của con đường Trường Sơn huyền thoại, nay đã được cải tạo nâng cấp thành đường Hồ Chí Minh.

Ở đây, còn có đường 10 nối đường Đông Trường Sơn với Tây Trường Sơn.

Văn hóa
Làng Phúc Tín thuộc Thôn Đại Phúc, xã Vạn Ninh là quê hương của Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh một danh tướng dưới thời nhà Nguyễn đã có công khai phá vùng đất phương Nam của Tổ Quốc. Nhà thờ Nguyễn Hữu Cảnh ở thôn Đại Phúc đã được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia, hằng năm có nhiều du khách thập phương đên dâng hương thăm viếng.

Chú thích

Tham khảo


title: 25565 Lusiyang

text:
25565 Lusiyang (tên chỉ định: 1999 XM175) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 10 tháng 12 năm 1999. Nó được đặt theo tên Lu Siyang, a Chinese high school student whose plant sciences team project won second place ở the 2009 Giải thưởng Khoa học và Kỹ thuật Intel.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Alvania aurantiaca

text:
Alvania aurantiaca là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Alvania


title: Chilicola xanthostoma

text:
Chilicola xanthostoma là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Michener mô tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Chilicola
Động vật được mô tả năm 2002


title: Danh sách tàu của Hải quân Nga đang hoạt động

text:
Lực lượng Hải quân Nga ước tính hiện có khoảng 142.000 sĩ quan và thủy thủ, chủ yếu phân bổ vào các hạm đội tàu chiến gồm tàu nổi và tàu ngầm, của 4 hạm đội:
 Hạm đội Baltic (Sở chỉ huy tại Baltiysk).
 Hạm đội Thái Bình Dương Nga (Sở chỉ huy tại Vladivostok).
 Hạm đội Phương Bắc (Sở chỉ huy tại Severomorsk).
 Hạm đội Biển Đen (Sở chỉ huy tại Sevastopol)

Dưới đây là danh sách các tàu chiến đang được Hải quân Nga sử dụng.

Tàu ngầm
 Nhóm tàu ngầm tên lửa đạn đạo (ký hiệu SSBN): 12 (7 hiện dịch, 5 bảo dưỡng)
 2 Tàu ngầm lớp Delta|Tàu ngầm lớp Delta III: (1 bảo dưỡng)
 4 Tàu ngầm lớp Delta|Tàu ngầm lớp Delta IV:(2 đang bảo dưỡng)
 2 Tàu ngầm lớp Typhoon (2 bảo dưỡng)
 1 Tàu ngầm lớp Borei (1 thử nghiệm,)
 [[Nhóm tàu ngầm hạt nhân tấn công (ký hiệu SSN): 19 (16 hiện dịch, 3 bảo dưỡng)
 1 Tàu ngầm lớp Sierra 1 (1 bảo dưỡng),
 1 tàu lớp Sierra II
 10 Tàu ngầm lớp Akula (2 bảo dưỡng)
 4 Tàu ngầm lớp Victor III
 Nhóm tàu ngầm hạt nhân bắn tên lửa (ký hiệu SSGN) lớp Oscar: 7 (5 hiện dịch, 2 bảo dưỡng)
 Nhóm tàu ngầm diesel (ký hiệu SSK): 20
 15 Tàu ngầm lớp Kilo(4 bảo dưỡng)
 1 Tàu ngầm lớp Lada (1 thử nghiệm)
 1 Tàu ngầm lớp Tango (đang bảo dưỡng)
 Các tàu ngầm phụ trợ: 7 3 tàu lớp 1910 Kashalot/Uniform, 3 tàu lớp 1851 X-RAY,1 tàu lớp 1083.1 Paltus

Các tàu nổi chiến lược - chiến thuật

 Tàu sân bay (Aircraft Carriers):
 1 Tàu sân bay lớp Admiral Kuznetsov
 Tàu tuần dương hạm (Cruisers): (5)
 1 Tàu tuần dương lớp Kirov (1 đang sửa chữa)
 2 Tàu tuần dương lớp Slava (1 đang sửa chữa)
 Tàu khu trục (Destroyers) (19):
 1 Tàu khu trục lớp Kara
 8 Tàu khu trục lớp Udaloy (1 bảo dưỡng)
 6 Tàu khu trục lớp SOVREMENNYY (2 bảo dưỡng) ,
 1 Tàu khu trục lớp Kashin
 Tàu khinh hạm (Frigates) (6):
 2 Tàu khu trục hạng nhẹ lớp Krivak I,
 1 Tàu khu trục hạng nhẹ lớp Krivak II,
 2 Tàu khu trục hạng nhẹ lớp Neustrashimy,
 1 Tàu khu trục hạng nhẹ lớp Gepard
 Tàu hộ tống (corvettes)) (84):
 2 Tàu hộ tống lớp Steregushchy
 28 Tàu hộ tống lớp Tarantul (4 tàu bảo dưỡng)
 7 Tàu hộ tống lớp Parchim I/II
 21 Tàu hộ tống lớp Grisha
 13 Tàu hộ tống lớp Nanuchka
 3 tàu lớp 206M Shtorm /Turya,
 2 tàu lớp 1239 E Sivuch class,
 1 tàu pháo lớp 21630 Buyan,
 10 tàu lớp 1242 Molniya /Pauk

Tàu tuần tiễu

 Tàu hộ tống phóng lôi (FSG): 41
 Tàu tuần tra (PCF): 21
 Tàu cánh ngầm tuần tra (PTF): 5
 Tàu đệm khí phóng lôi: 2 (thuộc lớp Bora

Tàu đổ bộ
http://www.warfare.ru/?catid=272&title=littoral-warfare

 Landing ship dock (LSD): 5 tàu lớp Alligator (1 bảo dưỡng)
 Landing ship tank (LST): 13 tàu lớp Ropucha (1 bảo dưỡng)
 Landing ship hovercraft: 4 xuồng đệm hơi lớp Pomornic I/II
6 tàu lớp Polnocny-B

Tàu phá lôi

 Tổng cộng 34 tàu: 8 tàu lớp 10750 Lida, 22 tàu lớp 1265 Yakhont/Sonya (21 hiện dịch, 1 bảo dưỡng), 2 tàu lớp Zheleznyakov / Gorya, 10 tàu lớp Akvamarine/Natya I/II

Tàu bổ trợ

 Tàu tiếp dầu (Fleet oilers)): 13 gồm 5 tàu lớp Boris Chilikin, 5 tàu lớp 160 Alyay, 2 tàu lớp Dubna, 1 tàu Kaliningradneft
 Tàu giám sát điện tử (Surveillance ships): 71 gồm 2 tàu lớp Belomor'ye /Lira/Balzam (1 hiện dịch, 1 dự bị), 2 tàu lớp 503M, 3 tàu lớp 861M Converted Moma, 7 tàu lớp 864 Vishnya, 2 tàu khảo sát bờ biển lớp Ayristo/Vinograd, 22 tàu khảo sát bờ biển lớp 872 Finik, 7 tàu khảo bờ biển lớp 871 Biya, 8 tàu khảo sát bờ biển lớp 870 Kamenka, 6 tàu khảo sát bờ biển lớp 861 Moma, 10 tàu nghiên cứu đại dương lớp 862 Yug, 2 tàu nghiên cứu đại dương lớp 873 Sibirykov
 Logistic support: 29 gồm 2 tàu nước thải hạt nhân lớp 1151.0 Belyanka,

Lực lượng tuần duyên

 Russian Coast Guard formerly known as the Maritime Guard of the Border Service under Federal Security Service. This performs the role of a coastguard.
 Frigates (FFG): 6 (1 reserve)
 Light Frigates (FFL): 12
 Offshore Patrol Vessels: 27
 Patrol Icebreakers: 6
 Patrol boats (PCF): 66
 River craft: 22

Chú thích

Tên ký hiệu của NATO


title: Malagnino

text:
Malagnino là một đô thị ở tỉnh Cremona, vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 80 km về phía đông nam của Milan và khoảng 7 km về phía đông của Cremona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.260 người và diện tích là 10,8 km².

Malagnino giáp các đô thị: Bonemerse, Cremona, Gadesco-Pieve Delmona, Pieve d'Olmi, Sospiro, Vescovato.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cremona
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Đại An, Đài Bắc

text:
Đại An  là một quận của Đài Bắc, Trung Hoa Dân Quốc (Đài Loan). Quận là một trung tâm giáo dục, thương mại nhà ở và văn hóa quan trọng của thành phố. Quận được đặt tên theo một ngôi làng từng nằm gần nơi mà nay nằm gần đường Tín Nghĩa. Ngôi làng nguyên có tên là "Đại Loan" (大灣), nhưng sau đó đổi thành một từ có ý nghĩa tích cực hơn là "Đại An" (大安).

Đại An là nơi tọa lạc của ba trường đại học quốc gia chính: Đại học Quốc lập Đài Loan, Đại học Khoa học Kỹ thuật Quốc lập Đài Bắc và Đại học Sư phạm Quốc lập Đài Loan. Hai trường đầu tiên có ưu thế về các ngành kỹ thuật. Ngoài ra còn có một số trường đại học khác trên địa bàn quận. Đại An cũng là nơi có một số bất động sản đắt giá nhất tại Đài Bắc.

Vận chuyển
Đại An được phục vụ bởi Tàu điện ngầm Đài Bắc. Trong khu này bao gồm Tuyến Văn Hồ, Tuyến Bản Nam, Tuyến Tùng Sơn-Tân Điếm, Tuyến Đạm Thủy-Tín Nghĩa, và Tuyến Trung Hòa-Tân Lô với 19 nhà ga: đài tưởng niệm Tôn Trung Sơn, Trung Hiếu Đôn Hóa, Trung Hiếu Phục Hưng, Trung Hiếu Tân Sinh, công viên Đại An, Đại An, Tín Nghĩa An Hòa, tòa nhà kỹ thuật, Lục Trương Lê, Lân Quang, Đông Môn, Cổ Đình, tòa nhà Taipower và Công Quán.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Văn phòng quận Đại An
 Giới thiệu quận Đại An

Khu phố mua sắm


title: Karhal

text:
Karhal là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Mainpuri thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Karhal có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 159 mét (521 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Karhal có dân số 24.529 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Karhal có tỷ lệ 55% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 61%, và tỷ lệ cho phái nữ là 49%. Tại Karhal, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: La Thuile (Ý)

text:
La Thuile là một đô thị ở thung lũng Aosta của Ý. Đô thị này có diện tích 125 km2, dân số 715 người.

Đô thị La Thuile có làng trực thuộc: Entreves, Arly, Moulin, Grande Golette, Piccola Golette, Buic, Thovex, Villaret, Pera Carà.
Đô thị này giáp các đô thị sau: Arvier, Avise, Bourg-Saint-Maurice (FR-73), Courmayeur, La Salle, Montvalezan (FR-73), Morgex, Prè-Saint-Didier, Sainte-Foy-Tarentaise (FR-73), Séez (FR-73), Valgrisenche.

Biến động dân số

Tham khảo

La Thuile


title: Scalesia incisa

text:
Scalesia incisa là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Tye, A. & Loving, J. 1998. Scalesia incisa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Scalesia
Thực vật Ecuador
Thực vật dễ tổn thương


title: Mastacembelus zebratus

text:
Mastacembelus zebratus là một loài cá thuộc họ Mastacembelidae. Chúng được tìm thấy ở Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Tanzania, và Zambia. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Bigirimana, C. & Vreven, E. 2005. Mastacembelus zebratus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Z
Động vật được mô tả năm 1962


title: Longivesica

text:
Longivesica là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Noctuidae
Noctuinae


title: Trận New Orleans

text:
Có hai trận đánh mang tên Trận New Orleans:

 Trận New Orleans (1815) - thuộc Chiến tranh Hoa Kỳ - Anh Quốc (1812)
 Trận New Orleans (1862) - diễn ra trong Nội chiến Hoa Kỳ

Xem thêm
Trận Orléans (định hường)


title: Đảng Thanh hữu Thiên Đạo

text:
Đảng Thanh hữu Thiên Đạo (tiếng Triều Tiên: 조선천도교청우당; chữ Hán: 朝鮮天道教青友黨; âm Hán Việt: Triều Tiên Thiên Đạo giáo Thanh hữu Đảng) là một trong ba chính đảng tại CHDCND Triều Tiên. Theo danh xưng của tổ chức này thì tên đảng có thể dịch là "đảng của các bạn trẻ theo đạo của Trời".

Lịch sử

Trước năm 1948
Đảng Thanh hữu Thiên Đạo bắt nguồn từ những tín đồ theo Thiên Đạo. Tôn giáo này thành hình vào cuối thế kỷ 19 như một phản ứng xã hội trước cuộc xâm nhập của đạo Thiên Chúa. Thiên Đạo ngoài ra lại nhuốm màu sắc chính trị vì đã góp phần trong các cuộc vận động chống chính quyền thực dân Nhật lúc bấy giờ đang cai trị Triều Tiên. Cuộc nổi dậy năm 1894 và xách động năm 1919 đều có nhiều tín đồ Thiên Đạo tham gia.

Tính đến năm 1945 thì số tín đồ Thiên Đạo là hơn một triệu rưỡi. Khi đảng Thanh hữu Thiên Đạo ra đời ngày 5 Tháng Hai năm 1946 thì 98.000 tín đồ gia nhập làm đảng viên. Con số này đông hơn số đảng viên đảng Cộng sản Triều Tiên vào thời điểm đó. Đến Tháng 12 năm 1946 thì số đảng viên đã lên đến hơn 200 nghìn.

Ngày 22 Tháng Bảy năm 1946 khi Mặt trận Dân chủ Thống nhất Tổ quốc ra mắt thì đảng Thanh hữu Thiên Đạo là một trong bốn chính đảng gia nhập. Theo đó thì đảng Thanh hữu chính thức chịu sự chỉ đạo của Đảng Cộng sản, tức Đảng Lao động Triều Tiên. Đảng trưởng Kim Tarhyŏn được bầu làm Phó Chủ tịch Quốc hội. Trong một buổi phát biểu, đại biểu Kim Yungol thuộc đảng Thanh hữu có lời chỉ trích đường lối thi hành cuộc cải cách ruộng đất ở Triều Tiên. Ông liền bị lên án gắt gao khiến phải đính chính và rút bỏ lời phê bình. Có lẽ đó là điểm duy nhất xưa nay trong Quốc hội CHDCND Triều Tiên mà có người lên tiếng chỉ trích đường lối của chính phủ.

Thời kỳ 1948-1958
Sau khi nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên được thành lập thì Đảng Thanh hữu nắm 16,5% số ghế. Dù vậy, Đảng này không được sự tin tưởng của Đảng Lao động Triều Tiên và thường được coi là mầm mống thành phần phản động. Thêm rắc rối cho Đảng Thanh hữu là giáo hội Thiên Đạo ở Hàn Quốc chính thức ủng hộ chính sách chống cộng của Tổng thống Lý Thừa Vãn. Tháng 1 năm 1948 Giáo hội lại ra thông báo mở cuộc biểu tình chống cộng ngay ở Bình Nhưỡng. Hàng giáo phẩm bị phân hóa, một nhóm quy phục Giáo hội; nhóm của Kim Tarhyŏn và Đảng Thanh hữu thì công khai khước từ đường lối của Giáo hội. Tuy nhiên Đảng Thanh hữu vẫn bị chính quyền CHDCND Triều Tiên mở cuộc thanh trừng sâu rộng.

Năm 1950 Đảng Thanh hữu ở Hàn Quốc cũng ly khai với Giáo hội Thiên Đạo và hợp nhất với Đảng Thanh hữu ở miền Bắc. Trong cuộc chiến Triều Tiên phe của Kim Tarhyŏn tái khẳng định lập trường ủng hộ chính quyền CHDCND Triều Tiên và rút trụ sở lên gần biên giới Triều-Trung nhưng cũng có nhiều đảng viên vượt tuyến vào Nam. Khi đình chiến thì chính quyền CHDCND Triều Tiên muốn đồng loạt thanh lọc tất cả các tổ chức trong Mặt trận Dân chủ Thống nhất Tổ quốc từng có hoạt động chống cộng. Đảng Thanh hữu tuy không bị giải tán nhưng hoạt động của Đảng sau đó bị giới hạn tối đa.

Năm 1954 chính phủ CHDCND Triều Tiên ngưng mọi ngân khoản trợ cấp cho Đảng Thanh hữu. Đảng phải xoay sang mở lò đúc sắt và nhà in để có kinh phí.

Sau năm 1958
Năm 1957 Kim Tarhyŏn được bổ vào Nội các nhưng không đảm nhiệm bộ nào cả. Chỉ được một năm thì Đảng Thanh hữu cùng với Đảng Dân chủ Xã hội Triều Tiên bị kết án thông đồng âm mưu chống lại lãnh đạo nhà nước Cộng sản. Kim Tarhyŏn bị bắt và sau đó mất tích còn các đảng viên Thanh hữu thì bị truy bắt. Từ đó đảng này không còn là một thực thể độc lập trên chính trường CHDCND Triều Tiên nữa. Tổ chức của Đảng hoàn toàn bị cắt đứt. Đảng chỉ còn mỗi đơn vị trung ương với tổng bí thư Ryu Mi Yong nhưng không còn tỉnh bộ nào cả nên Đảng hoàn toàn ngưng hoạt động. Đường lối của Đảng lệ thuộc vào nhà nước Cộng sản và thuộc sự chỉ đạo của Đảng Lao động Triều Tiên.

Chú thích

Đảng phái chính trị Bắc Triều Tiên


title: Cassis

text:
Cassis là một xã ở tỉnh Bouches-du-Rhône, thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d'Azur ở miền nam nước Pháp.

Cassis [kasis] hay [kasi] (Carcisis portus vào thời La Mã, thế kỷ 1 trước Công nguyên) là một xã thuộc tỉnh Bouches-du-Rhône và thuộc khu vực hành chính của Provence-Alpes-Côte d 'Azure, miền nam nước Pháp. Nơi đây có đặc trưng là các vách đá liền kề bên biển Địa Trung Hải và bởi các loại rượu vang Cassis (màu trắng, nhưng cũng có màu hồng) được sản xuất trong khu vực, và đừng nhầm với Crème de cassis, một đặc sản của Burgundy lấy tên từ cây nho đen (cassis). Du lịch đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế của thành phố này.

Phương châm của công xã Provençal do nhà văn, nhà từ điển học Frédéric Mistral gán cho là «Qu'a vist Paris, se noun a vist Cassis, pou dire: n'ai rèn vist», có nghĩa là «Ai đã xem Paris, nếu người đó chưa nhìn thấy Cassis, có thể nói: Tôi không thấy gì cả».

Cư dân ở đây được gọi là Cassidains, từ Provençal cassiden, có thể có nguồn gốc từ Ligurian.

Địa lý

Vị trí

Cassis nằm dọc theo biển Địa Trung Hải, cách Marseille 20km (thành phố lớn thứ 2 nước Pháp). [google map]

Lịch sử

Những lời khai đầu tiên
Những dấu vết lâu đời nhất của việc sinh sống tại nơi này có niên đại từ năm 500 hoặc 600 trước Công nguyên. Trên đỉnh của Couronne de Charlemagne, vẫn còn dấu tích của một khu định cư kiên cố, thị trấn Baou Redoun, cho thấy rằng những người Ligurian địa phương sống bằng nghề đánh cá, săn bắn và nông nghiệp. Liên kết với Massilia, một thành phố do người Phocaeans xây dựng, cho thấy rằng Cassis có thể là một điểm dừng chân trên các tuyến hàng hải của Hy Lạp.

Trong thời La Mã
Dưới thời Đế chế La Mã, Cassis là một phần của tuyến đường biển của Hoàng đế Antonin the Pious. Cảng sau đó bao gồm Place Baragnon hiện tại. Nó đã là một thị trấn nhỏ, nằm chủ yếu xung quanh các bãi biển Arène và Corton, sống bằng nghề đánh cá, san hô và buôn bán hàng hải với Bắc Phi và Trung Đông, một số bằng chứng khảo cổ học đã được phát hiện.

Từ Chúa tể Baux đến Vua René
Từ thế kỷ thứ 5 đến thế kỷ thứ 10, các cuộc xâm lược man rợ (phong trào di cư) khiến người dân phải ẩn náu trên những đỉnh cao bên trong lâu đài: một thành trì kiên cố của lãnh chúa tại Les Baux de Provence. Vào ngày 4 tháng 4 năm 1402, tại Brantes, dưới chân núi Ventoux, trước sự chứng kiến của người vợ Alix des Baux, Odon de Villars đã tặng cho cháu trai Philippe de Lévis những thái ấp của Brantes, Plaisians và những phụ thuộc của họ, những thế kỷ của Saint- Marcel, Roquefort, Le Castellet, Cassis và Port-Miou, phụ thuộc vào nam tước Aubagne, cũng như La Fare-les-Oliviers và Éguilles. Đổi lại, cháu trai của ông phải phục vụ như một người bảo đảm cho Raymond de Turenne theo dõi một thỏa thuận được thực hiện giữa tử tước, ông và vợ ông là Alix. Trong trường hợp Alix và Odon không tuân thủ, người sau sẽ phải trả 50.000 florin cho Raymond de Turenne.

Vào thế kỷ 15, Cassis được gắn với quận Provence, sau đó vua René đã chuyển giao Thành phố cho các giám mục của Marseilles, những người thực hiện các quyền của họ cho đến Cách mạng Pháp năm 1789.

Sự mở rộng của thị trấn
Vào thế kỷ 18, Cassis phát triển từ những thành lũy ban đầu và phát triển xung quanh cảng. Sau thời kỳ Trung hưng, các hoạt động mới đã phát triển: làm khô cá tuyết, làm váng dùng trong sản xuất dầu ô liu, sản xuất san hô, mở rộng cây nho, khai thác đá (xi măng, vôi, đá).

Đá Cassis, được khai thác từ thời Cổ đại, góp phần đưa địa phương này trở nên nổi tiếng trên thế giới. Các bến cảng chính của Địa Trung Hải được xây dựng từ loại đá này (Alexandrie, Alger, Piraeus, Marseille et Port Said); có một thông tin nói rằng chân tượng của Nữ thần Tự do ở New York được làm từ đá tại đây, trên thực tế được làm bằng bê tông và đá granit từ Connecticut.

Vào thế kỷ 20, những hoạt động này đã biến mất, được tiếp quản bởi du lịch và bởi nghề trồng nho ngày càng phát triển mạnh mẽ (« vang Cassis » là một trong ba tên gọi đầu tiên được bảo vệ bởi chỉ định nguồn gốc có kiểm soát vào năm 1936).

Quy hoạch thị trấn

Phân loại
Cassis là một thị trấn. Nó thực sự là một trong những đô thị có mật độ trung bình hoặc dày đặc, theo nghĩa của lưới mật độ đô thị của INSEE. Nó thuộc đơn vị đô thị của vùng đô thị Cassis, một tập hợp nội bộ gồm 2 thành phố trực thuộc trung ương và 12.920 dân vào năm 2019, trong đó Casis là trung tâm thành phố.

Ngoài ra, thị trấn là một phần của khu vực thu hút của Marseille - Aix-en-Provence. Khu vực này, bao gồm 115 thành phố tự trị, được xếp vào các khu vực có 700.000 dân trở lên (bên ngoài Paris).

Thị trấn giáp với biển Địa Trung Hải, cũng là một thị trấn ven biển theo đình nghĩa của luật ngày 3 tháng 1 năm 1986, được gọi là Luật ven biển. Do đó, các quy định cụ thể về quy hoạch đô thị được áp dụng ở đó để bảo tồn các không gian, địa điểm, cảnh quan tự nhiên và sự cân bằng sinh thái của bờ biển, chẳng hạn như nguyên tắc không xây dựng, ngoài không gian đô thị, trên 100 mét dải bờ biển, hoặc nhiều hơn nữa tùy thuộc vào kế hoạch quy hoạch đô thị theo địa phương.

Sử dụng đất đai
Thông tin từ cơ sở dữ liệu châu Âu Corine Land Cover (CLC), chủ yếu đất tại khu vực là đất rừng và môi trường bán tự nhiên (69,9% vào năm 2018), một tỷ lệ gần tương đương với của năm 1990 (71,4%). Phân tích cụ thể trong năm 2018 như sau: môi trường có thảm thực vật cây bụi và / hoặc thân thảo (39,6%), rừng (29,3%), khu vực đô thị hóa (17,8%), cây lâu năm (10,4%), mỏ, bãi rác và công trường xây dựng (1,1 %), không gian mở, ít hoặc không có thảm thực vật (1%), nước biển (0,8%)

IGN cũng cung cấp một công cụ trực tuyến để so sánh sự phát triển theo thời gian của việc sử dụng đất trong đô thị (hoặc vùng lãnh thổ ở các quy mô khác nhau). Một số thời kỳ có thể truy cập được dưới dạng bản đồ hoặc ảnh hàng không: bản đồ Cassini, bản đồ d'état-major(1820-1866) và thời kỳ hiện tại (1950 đến nay).

Địa danh học
Hình thức cổ nhất là Tutelæ Charsitanæ, được chứng thực sớm nhất là Thế kỷ thứ II. Sau đó, nó chuyển đổi thành Carsicis (Thế kỷ thứ IV) và Castrum Cassitis (1323). Những từ ghép này gợi ý chủ đề Car-s có nguồn gốc từ tiếng Kar * trước Ấn-Âu có nghĩa là đá hoặc đá, mà hậu tố -ite đã được thêm vào. Ngôn ngữ Pháp đã giữ lại cách viết Cassis của Provençal, giống hệt tiêu chuẩn cổ điển và tiêu chuẩn Mistralian.

Cư dân của Cassis không phát âm chữ « s » cuối cùng của tên thành phố, dù bằng tiếng Pháp hay tiếng Provençal. Ở địa phương, người ta nói rằng phát âm cuối cùng là « s » giúp dễ dàng nhận thấy những người không đến từ khu vực này.

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài
  OTA Server Solution
  Tourism Office of cassis
  Tourism Office of cassis
  Town Website
  Town website
  Travel tips to visit Calanques creeks close to Cassis

Xã của Bouches-du-Rhône


title: Dc

text:
DC có thể là:
DC: dòng điện một chiều (tiếng Anh: Direct Current)
 D.C., Đặc khu Columbia tức là thủ đô Washington, D.C. của Hoa Kỳ.
 Distrito capital, tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là "đặc khu thủ đô", có thể dùng để chỉ thủ đô của một quốc gia nói tiếng Tây Ban Nha
Bogotá, D.C., thủ đô của Colombia
 Từ viết tắt của Disney Channel
DC Comics: Truyện tranh chủ đề siêu anh hùng của hãng DC
DC Extended Universe: Hãng phim điện ảnh dựa trên truyện tranh DC cùng tên
 Viết tắt của Detective Conan
 Từ viết tắt của rapper Dế Choắt

Xem thêm
 Ac
 ĐC

Danh sách các từ kết hợp từ hai chữ cái


title: Cosmopterix praxidike

text:
Cosmopterix praxidike là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Loài này có ở México (Tamaulipas).

Cá thể trưởng thành được ghi nhận vào tháng 8.

Tham khảo

Cosmopterix


title: Vũ Cương, Thiệu Dương

text:
Vũ Cương () là một thành phố cấp huyện thuộc địa cấp thị Thiệu Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc.

Nhai đạo
 Nghinh Xuân Đình (迎春亭街道)
 Viên Môn Khẩu (辕门口街道)
 Thủy Tây Môn (水西门街道)
 Pháp Tương Nham (法相岩街道)

Trấn
 Loan Đầu Kiều (湾头桥镇)
 Đặng Nguyên Thái (邓元泰镇)
 Văn Bình (文坪镇)
 Ty Mã Chung (司马冲镇)
 Long Khê (龙溪镇)
 Đại Điện (大甸镇)
 Thành Thụ Đường (椆树塘镇)
 Tần Kiều (秦桥镇)
 Đặng Gia Phố (邓家铺镇)
 Song Bài (双牌镇)
 Kinh Trúc Phố (荆竹铺镇)

Hương
 Yến Điền (晏田乡)
 Thủy Tầm Bình (水浸坪乡)
 Mã Bình (马坪乡)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Hồ Nam
Thiệu Dương


title: Nephrotoma meraca

text:
Nephrotoma meraca là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Nephrotoma


title: Nguyễn Đức Toàn

text:
Nguyễn Đức Toàn (1929 – 2016), là một Nghệ sĩ Ưu tú, nhạc sĩ và họa sĩ của Việt Nam. Ông là một cựu sĩ quan quân đội với quân hàm Đại tá Quân đội nhân dân Việt Nam và từng được Nhà nước Việt Nam trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba cho những đóng góp của mình.

Cuộc đời và sự nghiệp của ông
Ông sinh ngày 10 tháng 3 năm 1929 tại Hà Nội., nguyên quán ở thôn Quế Ổ, xã Chi Lăng, huyện Quế Võ (nay là thị xã Quế Võ), tỉnh Bắc Ninh. Thân sinh ông là nhà điêu khắc, các anh chị em ông hầu hết đều làm công tác âm nhạc.

Năm 1944, ông học vẽ tại trường . Và lúc đầu đối với ông, hội họa là niềm say mê chính.

Tháng 8 năm 1945, ông tham gia Cách mạng tháng Tám ở Hà Nội và đã viết bài hát đầu tiên Ca ngợi đời sống mới.

Năm 1946, ông tham gia Đoàn Kịch Sao Vàng cùng nhạc sĩ Đỗ Nhuận, và tham gia kháng chiến chống Pháp.

Trong Kháng chiến chống Pháp, ông được biết đến qua bài hát nổi tiếng Quê em miền Trung du (tuy là bài hát kháng chiến, nhưng Đài Pháp Á trong vùng Pháp tạm chiếm vẫn phát sóng qua song ca của Thái Thanh – Thái Hằng). Trong thời kì này, ông làm Phó đoàn Đoàn Văn công Việt Bắc, ông tham gia diễn kịch, vẽ minh hoạ, trình bày báo, và sáng tác âm nhạc, với những bài Chiều hậu phương, Lúa mới và một số ca cảnh.

Sau năm 1954, bài hát Mời anh đến thăm quê tôi đánh dấu bước chuyển trong sáng tác âm nhạc của ông. Trong thời kỳ này, ông sáng tác một loạt tác phẩm về các liệt sĩ như Biết ơn chị Võ Thị Sáu, Noi gương Lý Tự Trọng, Bài ca Ngô Mây, Ca ngợi Trần Thị Lý, Ca ngợi Nguyễn Văn Trỗi...

Trong Kháng chiến chống Mỹ cứu nước, ông viết các bài Đào công sự, Bài ca người lái xe, Nguyễn Viết Xuân cả nước yêu thương, Khâu áo gửi người chiến sĩ...

Trong những năm 1968 – 1970, ông tu nghiệp ở Nhạc viện Kiev (Ukraina), tại đây ông đã viết các tác phẩm khí nhạc như Sonate viết cho violon (dàn dựng và xuất bản ở Moskva), Tổ khúc giao hưởng Tổ quốc (dàn nhạc Novosibirk)... Về nước, ông viết những ca khúc, hợp xướng như Bài ca xây dựng, Tiếng hát buổi bình minh, Bài ca chiến thắng...

Sau khi Việt Nam thống nhất, ông viết những bài hát nhạc nhẹ trữ tình như Từ ngày hôm nay, Tình em biển cả, Chiều trên bến cảng, Hà Nội một trái tim hồng

Năm 2000, ông được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật cho các tác phẩm: Quê em, Biết ơn chị Võ Thị Sáu, Đào công sự, Nguyễn Viết Xuân cả nước yêu thương, Tình em biển cả, Chiều trên bến cảng.

Ông qua đời vào sáng ngày 7 tháng 10 năm 2016 (87 tuổi) tại Hà Nội.

Tác phẩm
 Đảng là cuộc sống của tôi
 Bài ca chiến thắng Bài ca Ngô Mây Bài ca người lái xe Bài ca xây dựng Bé nhè Biển muôn đời vẫn thế Biết ơn chị Võ Thị Sáu (1958)
 Ca ngợi đời sống mới (1945)
 Chú mèo con
 Ca ngợi Nguyễn Văn Trỗi Ca ngợi Trần Thị Lý Câu chuyện tình yêu Chiều hậu phương Chiều trên bến cảng (1978)
 Chuyện ngày xưa Đảng là cuộc sống của tôi Đào công sự Giải phóng (hợp xướng 4 chương, 1970)
 Hà Nội, một trái tim hồng Khâu áo gửi người chiến sĩ Lời ước nguyện về 1000 năm Thăng Long (cantate năm chương, 2010)
 Lúa mới Mời anh đến thăm quê tôi (1954)
 Ngập ngừng Nguyễn Viết Xuân, cả nước yêu thương Noi gương Lý Tự Trọng Sonate viết cho violon (khí nhạc)
 Quê em miền trung du (1946)
 Tiếng hát buổi bình minh Tình em biển cả Tổ quốc (tổ khúc giao hưởng) (1971)
 Từ ngày hôm nay''
Em yêu hòa bình (nhạc thiếu nhi)

Chú thích

Tham khảo
 Gallery tranh của Nguyễn Đức Toàn

Nhạc sĩ nhạc đỏ
Nhạc sĩ Việt Nam
Họa sĩ Việt Nam
Người Hà Nội
Nghệ sĩ ưu tú Việt Nam
Người được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh
Huân chương Độc lập
Cựu sinh viên Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương
Nhà soạn nhạc Việt Nam


title: Granulina minae

text:
Granulina minae là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cystiscidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Granulina


title: La Remaudière

text:
La Remaudière là một xã thuộc tỉnh Loire-Atlantique, trong vùng Pays de la Loire ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 38-101 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 2006 của INSEE, xã có dân số 1047 người.

Tham khảo

Xã của Loire-Atlantique


title: Antithyra

text:
Antithyra là một chi bướm đêm thuộc họ Gelechiidae.

Tham khảo

Gelechiidae


title: Súng máy hạng nhẹ Type 99

text:
Shiki 99 (九九式軽機関銃, きゅうきゅうしきけいきかんじゅう, Kyūkyū-shiki Kei-kikanjū) là loại súng máy hạng nhẹ được quân đội hoàng gia Nhật Bản sử dụng trong chiến tranh thế giới thứ hai.

Lịch sử và phát triển
Shiki 99 được phát triển dựa trên Shiki 11. Nó nhanh chóng chứng minh được sự đa năng của mình và rất hữu hiệu trong việc bắn yểm trợ cho bộ binh. Cả hai loại súng máy Shiki 11 và Shiki 96 điều sử dụng loại đạn 6,5x50mm Arisaka vốn dùng cho súng trường Shiki 38. Hệ thống vũ khí này rất có ích, vì bất kỳ thành viên nào trong một đội điều có thể cung cấp đạn cho súng máy hạng trung, tuy nhiên, với việc quân đội hoàng gia Nhật Bản chuyển từ sử dụng súng trường Shiki 38 sang súng trường Shiki 99 sử dụng loại đạn 7,7 mm làm nảy sinh việc cần thiết phải thiết kế một loại LMG tương tự Shiki 96 có thể sử dụng loại đạn lớn này.

Thiết kế
Shiki 99 có các thiết kế giống như Shiki 96, các bộ phận của nó khá phổ biến nên dễ dàng sửa chữa hay thay thế. Tuy nhiên, việc không phải tra dầu nhớt thường xuyên cũng như các bộ phận cơ bản của nó tốt hơn làm tăng độ tin cậy của loại vũ khí này so với các phiên bản trước. Các phiên bản đầu của nó có gắn chân chống chữ V và bộ phận chống chớp sáng. Băng đạn gắn phía trên chứa 30 viên, và nòng súng có tay cầm giúp nó dễ dàng được tháo ra và gắn vào nhanh chóng.

Shiki 99 có một lưỡi lê gắn ở phía đầu súng. Ống ngắm 2,5× có thể gắn vào phía bên phải của súng. Chúng thường được cấp cho các xạ thủ và được dùng trong các nhiệm vụ bắn tỉa. Lưỡi lê có thể gắn ở phần ống trích khí bên dưới súng.

Chiến đấu
Shiki 99 đã được đưa vào sử dụng từ năm 1939. Nó được thấy tác chiến bên cạnh các loại súng máy Shiki 11 và Shiki 96, vì các loại súng này đã được sản xuất với số lượng rất lớn và cũng do rất nhiều đội quân trên chiến tuyến vẫn sử dụng súng trường Shiki 38 và loại đạn 6,5 mm của chúng. Cả ba loại súng máy đều vẫn được sử dụng cho đến khi Nhật Bản đầu hàng.

Các biến thể
Một số rất ít phiên bản của Shiki 99 được sản xuất dành cho đơn vị lính dù. Nó có báng súng có thể tháo rời và thậm chí có thể gấp lại. Để sử dụng, báng súng và nòng súng được gắn với nhau, cò súng và bệ chống ba chân được gắn vào sau đó. Tất cả các bộ phận này đều có thể bỏ trong ba lô chiến đấu.

Tham khảo

Bishop, Chris (eds) (1998). The Encyclopedia of Weapons of World War II. Barnes & Nobel. ISBN 0760710228.
Mayer, S.L. (1984). The Rise and Fall of Imperial Japan. The Military Press. ISBN 0517423138.
Morse, D.R. (1996). Japanese Small Arms of WW2; Light Machine Guns Models 11, 96, 99 97 & 92. Firing Pin Enterprizes. ASIN: B000KFVGSU.
Popenker, Maxim (2008). Machine Gun: The Development of the Machine Gun from the Nineteenth Century to the Present Day. Crowood. ISBN 1847970303.
Rottman, Gordon L. (2005). Japanese Infantryman 1937-1945. Osprey Publishing. ISBN 1841768189.
US Department of War (1994 reprint). Handbook on Japanese Military Forces, TM-E 30-480 (1945). Louisiana State University Press. ISBN 0807120138.

Liên kết ngoài

Modern Firearms
Taki’s Imperial Japanese Army page
US Technical Manual E 30-480
Japanese Model 99 MG Tactical and Technical Trends No. 35, U.S. War Department
Shiki 99 đang bắn thử

Súng máy
Súng Nhật Bản
Vũ khí bộ binh Nhật Bản thời Thế chiến thứ hai
Vũ khí trong Chiến tranh Việt Nam
99


title: Propsephus mutatus

text:
Propsephus mutatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1919.

Chú thích

Tham khảo

Propsephus


title: Parapsyche spinata

text:
Parapsyche spinata là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Tân bắc
Parapsyche