title: Tháp Chánh Lộ

text:
Tháp Chánh Lộ là tên của một thánh đường Chăm Pa lớn nằm ở châu Amaravati (Quảng Ngãi ngày nay) và là tên một phong cách nghệ thuật Chăm Pa hay nói cách khác là tên dùng để chỉ trình độ xây dựng công trình của người Chăm thời bấy giờ đạt đến một mức độ tinh xảo đó. Hiện nay, đang có sự tranh cãi về thuật ngữ "nghệ thuật chiên đàn" thay vì "chánh lộ" song thuật ngữ "phong cách chánh lộ" được sử dụng rộng rãi hơn.

Tháp Chánh Lộ nằm trên địa bàn thành phố Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi, thuộc khuôn viên Bệnh viện Đa khoa Quảng Ngãi ngày nay.

Đặc điểm
Tháp Chánh Lộ là tháp Chăm có quy mô lớn nhất được biết đến ở vùng nam châu Amaravati của vương quốc Chăm, thuộc địa bàn tỉnh Quảng Ngãi ngày nay.
Niên đại xây dựng tháp được nhiều nhà nghiên cứu ước đoán vào thế kỷ X đầu thế kỷ XI. Tháp bị hủy hoại, đổ nát theo thời gian và đến nay đã hoàn toàn mất dấu vết.
Bản tường trình của kiến trúc sư kiêm nhà khảo cổ người Pháp H.Parmentier về kết quả cuộc khao quật ở Chánh Lộ do ông tiến hành vào năm 1904; sau đó được công bố rộng rãi trong một tài liệu có tên là Inventare decriptf dé monuments Champ de L' Annam có thể giúp chúng ta hiểu rõ hơn về những nét chủ yếu của ngôi tháp này. Theo đó:
 Chánh Lộ tọa lạc trên diện tích kéo dài từ Kho bạc Nhà nước đến Bệnh viện Đa khoa Quảng Ngãi ngày nay. Thuộc phường Trần Phú, thành phố Quảng Ngãi.
Tên tháp gọi theo làng Chánh Lộ thuộc phủ Tư Nghĩa, tỉnh Quảng ngãi vào thời điểm cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.
 Tháp hay nhóm tháp (temple) Chánh Lộ gồm: tháp trung tâm (sanctuaire) có hình bát giác - kiểu dáng kiến trúc tháp Chăm tương đối hiếm hiện nay chỉ thấy ở nhóm tháp Bằng An (Điện Bàn, Quảng Nam); tháp cổng ngõ và 2 tháp khác nằm về phía tây nam và đông bắc tháp trung tâm.
Tổng diện tích khai quật: 7.200 m² (120m x 60m)
Gần một thế kỷ nghiên cứu tháp Chăm các nhà khoa học vẫn để ngỏ câu hỏi: Có mối liên hệ nào giữa Chánh Lộ với khu di tích Phật giáo Đồng Dương (Quảng Nam) và khu tháp Pô Nagar (Khánh Hòa) vì tháp Chánh Lộ có nền hình bát giác, liệu phần trên có hình chóp nhọn như tháp Bằng An (cũng có phần đế - thân hình bát giác) hay không? Như vậy nó trông giống hệt các cột bát giác của khu di tích Phật giáo Đồng Dương (Quảng Nam) và khu tháp Pô Nagar (Khánh Hòa) và có sự liên hệ nào giữa Chánh Lộ và Đồng Dương, Chiên Đàn, Khương Mỹ (Quảng Nam) và Hòa Lai (Ninh Thuận) vì cùng được xây dựng thành 3 nhóm tháp theo trục bắc - nam.
Đặc biệt lưu ý ở Chánh Lộ chính là giá trị các hiện vật điêu khắc đá (tượng, phù điêu, bi ký, lanh - tô, mi cửa có chạm khắc,...) được Parmentier tìm thấy năm 1904 và được bổ sung bởi các nhà khảo cổ học Việt Nam vào năm 1988.
Trong số gần 100 hiện vật thu được, đẹp và thu hút được sự chú ý nhiều nhất của các nhà nghiên cứu là nhóm tượng hình người như tượng thần Brahma, thần Shiva, nữ thần Uma (vợ thần Shiva), thần giữ đền Dvarapala (to gấp 2 người thường), vũ nữ Apsara, thủy quái Makala và các tượng, phù điêu động vật: ngỗng thần Hamsa, chim thần Garuda, rắn thần Naga, sư tử, Gajasimha (đầu voi mình sư tử) được trưng bày tại phòng Quảng Ngãi, Bảo tàng Nghệ thuật điêu khắc Chăm Đà Nẵng và một số được trưng bày tại Bảo tàng Tổng Hợp Quảng Ngãi.
J.Boisselier và nhiều nhà nghiên cứu gọi là " Phong cách Chánh Lộ " để chỉ phong cách nghệ thuật mới độc đáo với những đường nét trau chuốt cổ điển nhưng đầy phá cách về khuôn khổ, đường nét mang đậm cảm hứng sáng tạo của các nghệ nhân.

Ghi chú

Liên kết ngoài
Cổng thông tin tỉnh Quảng Ngãi

C
Quảng Ngãi (thành phố)


title: Rugles

text:
Rugles là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Huy hiệu

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Độc Cước

text:
Độc Cước là một vị thần Việt Nam, nơi thờ chính đặt tại đền Độc Cước ở Thành phố Sầm Sơn, Thanh Hóa. Theo đạo sắc phong năm Cảnh Hưng thứ 14 (1783), thì thần Độc Cước tên là Chu Văn Khoan, có tài đức, giúp các đời vua dẹp yên giặc giã, giữ gìn bờ cõi, thần có hiệu là Đại pháp sư, có 7 phép màu để trị ma quỷ gian ác… và được vua phong bốn chữ: Độc Cước sơn triều.

Truyền thuyết
Chuyện kể rằng thời xưa có một bọn quỷ mũi đỏ đến vùng biển Thành phố Sầm Sơn làm hại dân lành. Có một người phụ nữ qua đời sau khi sinh con. Thương mẹ, cậu nhặt đất đá lên thi hài của mẹ để nấm mồ lớn dần lên thành núi Trường Lệ. Cậu bé đó lớn lên và trở thành một chàng trai khổng lồ. Chàng đánh thắng bọn quỷ ngoài biển, quỷ tràn vào đất liền cướp phá, nếu chàng ở trong đất liền thì quỷ lại phá ở ngoài khơi. Chàng nghĩ cách lấy búa tự xẻ đôi thân mình, một nửa thân và một chân đứng ngự trên đỉnh Sầm Sơn, một nửa thân và một chân theo bè mảng ra khơi hộ vệ dân chài. Từ đó, bọn quỷ vào bờ hay ra biển đều thấy chàng khổng lồ, chúng bỏ đi nơi khác kiếm ăn, không dám bén mảng đến vùng biển này nữa. Từ đó xuất phát tên gọi thần Độc Cước, nghĩa là 'Một chân'.

Thờ cúng
Tưởng nhớ công ơn của Độc Cước, người dân Thành phố Sầm Sơn đã lập miếu thờ thần ngay bên tảng đá có vết lõm dấu chân khổng lồ tương truyền là bàn chân của chàng. Về sau miếu trở thành đền Độc Cước.

Ảnh

Chú thích

Thần thánh Việt Nam


title: Melicope haupuensis

text:
Melicope haupuensis là một loài thực vật thuộc họ cam chanh, Rutaceae. Đây là loài đặc hữu của quần đảo Hawaii. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Melicope haupuensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật đặc hữu Hawaii
haupuensis


title: Neolita

text:
Neolita là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Carposina philpotti

text:
Carposina philpotti là một loài bướm đêm thuộc họ Carposinidae. Nó là loài đặc hữu của New Zealand.

Phụ loài
Carposina philpotti philpotti (Dugdale, 1971) (Auckland, Adams Island, Enderby Island, Ocean Island, quần đảo Rose)
Carposina philpotti hudsoni (Dugdale, 1988)

Chú thích

Tham khảo

Copromorphoidea


title: Charitodoron alcyone

text:
Charitodoron alcyone là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Charitodoron


title: Bão Halong (2008)

text:
Đường đi của bão

Bão Halong là cơn bão nhiệt đới thứ 4, bão mạnh thứ ba của mùa bão Thái Bình Dương năm 2008 (mang số hiệu quốc tế:0804, số hiệu JTWC:05W, số hiệu biển Đông:số 2, tên địa phương:Cosme. Hình thành từ vùng mây đối lưu nhiệt đới rất rộng kết hợp với một vùng áp thấp lớn khác ở trung tâm biển Đông và tạo nên một hệ thống lốc xoáy nhiệt đới mới rất mạnh, trung tâm cảnh báo bão Hải Quân Hoa Kỳ (JTWC) cảnh báo vùng đối lưu hiện ở mức khá (fair), nhưng sau đó đã nâng lên mức tốt (good) và đưa ra báo động về cơn lốc nhiệt đới đang hình thành (Tropical Cyclone Formation Alert). Đầu ngày 13 tháng 5 năm 2008, cơ quan khí tượng Nhật Bản (JMA) và cơ quan khí quyển, địa lý, vật lý và thiên văn học Philippine (PAGASA) đã đồng loạt nâng hệ thống này thành áp thấp nhiệt đới (PAGASA đặt tên địa phương là Cosme). JTWC sau đó đã nâng lốc xoáy thành áp thấp nhiệt đới số hiệu 05W vào ngày 15 tháng 5. Vào Tháng năm 16, cả JMA và JTWC đều nâng cấp cơn áp thấp thành một cơn bão nhiệt đới và JMA đặt tên nó là cơn bão nhiệt đới Halong và phát số hiệu quốc tế là 0804. Sau 12 giờ khi JMA và JTWC nâng mức cảnh báo thì bây giờ PAGASA cũng nâng cấp nó thành một cơn bão nhiệt đới. Trong ngày đó Halong đã tiếp tục tăng cường và được nâng lên thành một cơn bão nhiệt đới dữ dội (severe tropical storm) và sau đó là bão (typhoon) sớm tiếp theo ngày bởi theo JMA thì sức gió mạnh nhất đã đạt 70 hải lý (80 mph 130 km/h) và di chuyển về hướng Đông Bắc (do trước đó có sự tương tác với cơn bão nhiệt đới 04W,0803 Matmo và bị gió mùa Tây Nam mạnh đẩy lên). Sau đó ngày 17 tháng 5, Halong đã đổ bộ vào vùng Pangasinan của Philippine và đi về hướng đông bắc vượt qua đảo Luzon. Sau khi đi qua đất liền,Halong đã suy yếu đi chỉ còn là bão nhiệt đới và cả JMA và JTWC đã đồng loạt hạ cấp Halong vào sáng sớm ngày hôm sau. Cuối ngày hôm đó,sau khi đi vào vùng biển Philippine, Halong đã mạnh lên trở lại và tăng cường thành bão nhiệt đới dữ dội.Tuy nhiên nó đã không mạnh thêm và ngày 19 tháng 5 đã suy yếu trở lại thành bão nhiệt đới.Cuối ngày hôm đó,PAGASA đưa ra cảnh báo cuối cùng về Halong khi nó di chuyển ra khỏi khu vực cảnh báo của họ. JTWC sau đó cũng đã phát ra cảnh báo cuối cùng về Halong khi nó bắt đầu chuyển tiếp giai đoạn từ nhiệt đới thành ngoại nhiệt đới (extratropical). JMA sau đó cảnh báo là nó đã hoàn thành quá trình chuyển tiếp và đưa ra cảnh báo cuối cùng về vùng tàn dư thấp của Halong. Tàn dư của Halong đã suy tan sau ngày 24 tháng 5.

Chú thích

Halong
Halong
Halong
Việt Nam năm 2008


title: Leptonema turrialbum

text:
Leptonema turrialbum là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Leptonema (Hydropsychidae)


title: Cydia illutana

text:
Cydia illutana là một small bướm đêm of the họ Tortricidae. Nó được tìm thấy ở Western và Central châu Âu (Đảo Anh, the Hà Lan, Áo, Đức và Pháp), phía bắc đến Scandinavia (Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển và Phần Lan) và phía đông đến Nga (Siberia).

Sải cánh dài 12–14 mm. Con trưởng thành bay vào tháng 5 và tháng 6. Có một lứa một năm.

Sâu bướm feed on the scales of conifer cones. Host plants are European Silver Fir (Abies alba), European Larch (Larix decidua), Dahurian Larch (L. gmelinii), Siberian Larch (L. sibirica), Norway Spruce (Picea abies), Siberian Spruce (P. (a.) obovata) và Common Douglas-fir (Pseudotsuga menziesii). They pupate in peat or rotting wood.

Synonyms
Junior synonyms of this species are:
 Laspeyresia ibeeliana Karpinski, 1962
 Laspeyresia illutana (Herrich-Schäffer, 1851)
 Lapseyresia illutana dahuricolana Kuznetzov, 1962
 Tortrix (Grapholitha) illutana Herrich-Schäffer, 1851

Footnotes

Tham khảo
  (2009): Online World Catalogue of the Tortricidae – Cydia illutana. Version 1.3.1. Truy cập 2010-APR-19.
  (1942): Eigenartige Geschmacksrichtungen bei Kleinschmetterlingsraupen ["Strange tastes among micromoth caterpillars"]. Zeitschrift des Wiener Entomologen-Vereins 27: 105-109 [in German]. PDF fulltext
  (2005): Markku Savela's Lepidoptera và some other life forms – Cydia illutana. Version of 2005-SEP-13. Truy cập 2010-APR-19.

Liên kết ngoài
Eurasian Tortricidae

Cydia
Côn trùng châu Âu


title: 4089 Galbraith

text:
4089 Galbraith là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1180.0986589 ngày (3.23 năm).

Nó được phát hiện ngày 2 tháng 5 năm 1986.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1986


title: Luterbach

text:
Luterbach là một đô thị thuộc huyện hành chính Wasseramt, bang Soloturn, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 4,54 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2009 là 3280 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị của bang Solothurn


title: Nothocasis

text:
Nothocasis là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
Nothocasis bellaria (Leech, 1897)
Nothocasis sertata (Hübner, 1817)

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database
Nothocasis at funet

Trichopterygini


title: Ectopatria plinthina

text:
Ectopatria plinthina là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở Tây Úc.

Liên kết ngoài
Australian Faunal Directory

Chú thích

Ectopatria


title: Monterde

text:
Monterde là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 231 người. Diện tích đô thị này là 56 ki-lô-mét vuông.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị ở Zaragoza


title: Hurtigheim

text:
Hurtigheim là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Bas-Rhin
 Kochersberg

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Gymnobela virgulata

text:
Gymnobela virgulata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Miêu tả

Phân bố

Tham khảo

Liên kết ngoài

virgulata


title: Admiral Graf Spee (tàu tuần dương Đức)

text:
Admiral Graf Spee là một trong những tàu chiến nổi tiếng nhất của Hải quân Đức trong Chiến tranh thế giới thứ hai, cùng với thiết giáp hạm Bismarck. Kích cỡ của nó bị giới hạn như một tàu tuần dương bởi Hiệp ước Versailles, nhưng nó được vũ trang mạnh hơn mọi tàu tuần dương đương thời do những kỹ thuật tiết giảm trọng lượng đầy sáng tạo được áp dụng khi chế tạo nó.

Nó được gửi đến Nam Đại Tây Dương vào năm 1939 trong nhiệm vụ cướp tàu buôn, nơi nó đánh chìm chín tàu buôn Đồng Minh với tải trọng tổng cộng 50.089 tấn. Nhiều đội đặc nhiệm Anh Quốc được bố trí để săn tìm nó, và cuối cùng ba tàu tuần dương Anh và New Zealand bắt gặp nó vào tháng 12 năm 1939. Trận River Plate diễn ra sau đó, khi mà Graf Spee bị hư hại. Nó tiến vào cảng trung lập Montevideo thuộc Uruguay để sửa chữa, nhưng theo luật quốc tế bị buộc phải lên đường trong vòng 72 giờ. Phải đối đầu với cái mà ông tin là một ưu thế áp đảo của đối phương, thuyền trưởng đã ra lệnh đánh đắm tàu của mình hơn là liều lĩnh với mạng sống của thủy thủ dưới quyền.

Thiết kế và chế tạo
Admiral Graf Spee là một tàu chiến thuộc lớp Deutschland. Được hạ thủy vào năm 1934, nó được đặt tên theo vị Phó Đô đốc Bá tước (Graf) Maximilian von Spee thời Thế Chiến I, người đã cùng với hai con trai tử trận trong Trận chiến quần đảo Falkland thứ nhất vào ngày 8 tháng 12 năm 1914. Nó là chiếc tàu chiến thứ hai được đặt tên theo ông; chiếc đầu tiên là tàu chiến-tuần dương thời Thế Chiến I SMS Graf Spee vốn chưa được hoàn tất. Buổi lễ hạ thủy diễn ra vào ngày 30 tháng 6 năm 1934, với bài diễn văn chính của Đô đốc Tổng tư lệnh Hải quân Đức Erich Raeder, và nó được đỡ đầu bởi Gräfin Huberta von Spee, con gái Phó Đô đốc von Spee.

Trước khi Admiral Graf Spee được chính thức đặt tên, nó thường được gọi là Panzerschiff C (tàu bọc thép C) hoặc Ersatz Braunschweig, do nó sẽ nhằm thay thế cho chiếc thiết giáp hạm cũ SMS Braunschweig trong hạm đội. Phí tổn chế tạo nó là 82 triệu Reichsmark.

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, việc đóng tàu chiến chủ lực thay thế cho Hải quân Đức bị giới hạn bởi Hiệp ước Versailles trong phạm vi tải trọng 10.000 tấn và cỡ pháo 11 inch (280 mm). Kỹ thuật hàn hồ quang bằng điện được sử dụng trong việc chế tạo nó thay vì sử dụng đinh tán truyền thống, nhờ đó tiết kiệm được trọng lượng đáng kể do không đòi hỏi chồng mép những tấm thép theo cách cổ điển. Ngoài ra, tám động cơ chính của Graf Spee là kiểu động cơ diesel, một cấu hình khác thường vào thời đó, góp phần vào việc tiết giảm trọng lượng. Trọng lượng dôi ra cho phép nó mang một dàn pháo chính có cỡ nòng lớn hơn nhiều so với một tàu tuần dương hạng nặng vào thời đó, trong khi lại có trọng lượng choán nước gần với giới hạn được quy định trong Hiệp ước Versailles; khiến cho người Anh xếp loại nó, cùng với hai tàu chị em Deutschland (sau đổi tên thành Lützow) và Admiral Scheer, như những thiết giáp hạm bỏ túi. Một năm sau khi Admiral Graf Spee bị mất, Hải quân Đức xếp lớp lại những con tàu chị em từ tàu bọc thép (Panzerschiffe) thành tàu tuần dương hạng nặng.

Không giống như những động cơ hơi nước, dầu đốt thô phẩm chất kém cần phải được xử lý trước khi có thể sử dụng cho động cơ diesel. Thường thì một hệ thống chiết tách sẽ làm sạch nhiên liệu và chứa trong sáu thùng chứa nhiên liệu đặt gần động cơ. Máy chiết tách sử dụng hơi nước áp lực cao cung cấp bởi một phòng nồi hơi đặt giữa các sàn tàu, phía sau ống khói và bên trên sàn bọc thép.

Ở khía cạnh kỹ thuật, Admiral Graf Spee là một con tàu đi trước thời đại, là chiếc tàu chiến đầu tiên của Hải quân Đức được trang bị radar Seetakt.

Lịch sử hoạt động

Sau khi đưa ra hoạt động vào năm 1936, Admiral Graf Spee phục vụ như là soái hạm của hạm đội cho đến năm 1938, và đã thực hiện nhiệm vụ tuần tra kiểm soát hàng hải quốc tế ngoài khơi bờ biển Tây Ban Nha trong cuộc Nội chiến Tây Ban Nha. Vị chỉ huy cuối cùng của Graf Spee là Đại tá Hải quân Hans Langsdorff, một sĩ quan hải quân dày dặn kinh nghiệm từng tham gia trận Jutland, đã tiếp nhận quyền chỉ huy con tàu vào ngày 1 tháng 11 năm 1938.

Kế hoạch đặt ra trước khi chiếm đóng Ba Lan dự định bố trí các Panzerschiffe trong hoạt động cướp tàu buôn tại Đại Tây Dương. Admiral Graf Spee khởi hành từ Wilhelmshaven vào ngày 21 tháng 8 năm 1939, ba ngày trước khi ký kết Hiệp ước Molotov-Ribbentrop, để hoạt động cướp tàu buôn tại Nam Đại Tây Dương. Langsdorff vạch ra một lộ trình vốn chỉ cắt ngang các tuyến đường hàng hải quan trọng vào ban đêm để tránh bị phát hiện. Được hỗ trợ bởi tàu tiếp liệu cho nó, tàu chở dầu Altmark, nhiệm vụ dành cho Admiral Graf Spee là đánh chìm các tàu buôn đối phương, nhưng né tránh đụng độ với các lực lượng đối địch vượt trội, nhằm đe dọa những tuyến đường tiếp liệu mang tính sống còn đối với Đồng Minh, thu hút những đơn vị Hải quân Hoàng gia Anh ra khỏi vị trí thuộc các mặt trận khác trên thế giới. Graf Spee nhận được mệnh lệnh vào ngày 26 tháng 9 năm 1939 để "tiến hành tích cực cuộc chiến tranh hàng hải."

Vào ngày 30 tháng 9 chiếc tàu hàng chạy hơi nước Anh Clement 5.050 tấn trên đường từ New York đến Salvador, Brasil đã bị ngăn chặn và đánh chìm ngoài khơi Brasil với 20.000 thùng dầu K.O.. Graf Spee đã thông báo trên vô tuyến về tọa độ của những thuyền cứu sinh của Clement nên thuyền trưởng cùng với thủy thủ đoàn đã an toàn trên chiếc tàu hơi nước Hy Lạp trung lập Papalemos vài ngày sau đó. Chiếc tàu hàng chạy hơi nước Anh tải trọng 4.650 tấn Newton Beach với một chuyến hàng chở ngô bị Graf Spee ngăn chặn vào ngày 5 tháng 10, và Newton Beach đã phục vụ như tàu chở tù binh với thủy thủ đoàn của Graf Spee cho đến ngày 8 tháng 10. Chiếc tàu hàng chạy hơi nước Anh Ashlea 4.222 tấn với một chuyến hàng chở đường bị ngăn chặn và đánh chìm vào ngày 7 tháng 10. Tàu biển chở khách Anh 8.196 tấn Huntsman chở chè bị ngăn chặn vào ngày 10 tháng 10, và trở thành tàu chở tù binh thay thế. Graf Spee sử dụng máy vô tuyến của Huntsman để gửi một thông điệp đánh lừa rằng Huntsman bị một tàu ngầm tấn công ở một tọa độ khác. Huntsman bị đánh chìm sau khi tù binh được chuyển sang chiếc Altmark vào ngày 17 tháng 10. Graf Spee đã xả súng máy vào cầu tàu và sàn tàu trên của chiếc tàu hàng hơi nước Anh Trevanion 5.299 đang chở quặng tuyển vào ngày 22 tháng 10 khi con tàu này tìm cách đánh điện cầu cứu.

Graf Spee đi vào Ấn Độ Dương vào ngày 28 tháng 10 và đã đánh chìm chiếc tàu dầu Africa Shell (không chở hàng) trong eo biển Mozambique vào ngày 15 tháng 11. Nó quay trở lại Nam Đại Tây Dương và đã đánh chìm tàu biển chở hành khách của hãng Blue Star tải trọng 10.086 tấn Doric Star vào ngày 2 tháng 12 với một chuyến hàng gồm thịt, bơ sữa và len. Doric Star đã đánh điện khẩn cấp và phá hoại động cơ để không thể bị chiếm giữ. Graf Spee tiếp tục đánh chìm Tairoa đang chở thịt, len và chì vào ngày 3 tháng 12 sau khi chiếc tàu hơi nước tải trọng 7.983 tấn này đánh điện cấp cứu. Tàu hơi nước Streonshalh tải trọng 3.895 tấn chở lúa mì bị đánh chìm vào ngày 9 tháng 12. Thuyền trưởng Hans Langsdorff đã tuân thủ chặt chẽ luật hải chiến vào thời đó, và đã cứu vớt mọi thành viên thủy thủ đoàn của những con tàu bị đánh chìm, không có người nào thiệt mạng trong các vụ đánh chìm này. Những thủy thủ bị bắt giữ được chuyển sang tàu chở dầu Altmark. Sau đó, 303 thủy thủ đã được tàu khu trục HMS Cossack giải thoát tại vùng biển trung lập Na Uy trong sự kiện Altmark.

Trong khi được bố trí như một tàu cướp tàu buôn, Admiral Graf Spee được thợ mộc trên tàu ngụy trang với một tháp pháo "B" giả bố trí thượng tầng bên trên tháp pháo chính "A", một ống khói giả phía sau máy phóng thủy phi cơ, và bằng cách sơn một cấu trúc thượng tầng hình tháp trông như một cột ăn-ten ba chân. Những làn sóng giả phía mũi tàu được sơn lên thân nhằm đánh lừa các quan sát viên trong việc ước lượng tốc độ của con tàu.

Trận River Plate

Hải quân Anh cho thành lập tám đội đặc nhiệm tại Đại Tây Dương và một tại Ấn Độ Dương để săn tìm Admiral Graf Spee, với tổng cộng ba thiết giáp hạm, hai tàu chiến-tuần dương, bốn tàu sân bay và 16 tàu tuần dương (bao gồm nhiều tàu chiến Pháp). Có thêm những đội khác được tập họp sau đó.

Vào ngày 13 tháng 12 năm 1939, nó bị Đội đặc nhiệm Săn tìm G Anh bắt gặp, bao gồm tàu tuần dương hạng nặng HMS Exeter trang bị pháo  và các tàu tuần dương hạng nhẹ trang bị pháo  HMS Ajax và HMS Achilles (thuộc Phân đội New Zealand), và trận River Plate đã diễn ra sau đó. Trong trận chiến, Admiral Graf Spee gây hư hại nặng cho Exeter, buộc nó phải rút lui khỏi cuộc đối đầu; rồi sau đó một quả đạn pháo của Graf Spee đã gây một số thương vong cho chiếc Achilles. Đổi lại, Admiral Graf Spee bị đạn pháo 6 inch của các tàu tuần dương hạng nhẹ bắn trúng liên tục, gây hư hại đáng kể cho cấu trúc thượng tầng. Lúc khoảng 6 giờ 38 phút, một quả đạn pháo 8 inch của Exeter đã xuyên thủng hai lớp sàn tàu, phát nổ trong khu vực ống khói của Graf Spee, gây hư hại đáng kể bên trong phòng máy.

Trước đó, một quả đạn pháo 8 inch của Exeter đã bắn trúng phòng nồi hơi, khiến hệ thống chiết tách nhiên liệu ngừng hoạt động. Máy trưởng, Trung tá Hải quân Klepp báo cáo với Thuyền trưởng rằng họ không thể sửa chữa những hư hỏng đó ngoài biển. Klepp ước lượng con tàu còn có 16 giờ chạy tàu bằng số nhiên liệu đã được làm sạch trước đó trong các thùng chứa. Họ không thể thay thế số nhiên liệu bị tiêu hao nhanh chóng, nên con tàu từ bỏ ý định vượt thoát khỏi những kẻ săn đuổi nó ngoài biển khơi.

Lần thả neo sau cùng
Admiral Graf Spee tiến vào cảng trung lập Montevideo thuộc Uruguay để sửa chữa. Những hư hại bên ngoài được một trinh sát viên người Anh khảo sát vào ngày 14 tháng 12 năm 1939, đã báo cáo rằng khẩu pháo 6 inch giữa tàu bên mạn trái và máy đo tầm xa không hoạt động, pháo phòng không bên mạn phải dường như không hoạt động, máy bay bị hỏng, có những lỗ thủng do đạn pháo trên tháp chỉ huy và hai lỗ thủng bên dưới mực nước. Tổng cộng, con tàu mang dấu vết của 30–60 phát bắn trúng. Hư hại nghiêm trọng nhất là việc máy lọc bỏ muối bị phá hủy. Nước ngọt rất cần thiết để chạy động cơ diesel; Thuyền trưởng Langsdorff và máy trưởng Klepp đã cẩn thận giữ bí mật việc này. Cho dù những chi tiết đặc biệt này được báo cáo về Bộ chỉ huy Chiến tranh Hải quân (SKL: Seekriegsleitung) vào tháng 1 năm 1940, thông tin sống còn này đã được giữ kín đối với công chúng đến 60 năm.

Một trong những hành động đầu tiên của Langsdorff khi vào đến Montevideo là trả tự do cho 62 thủy thủ của những chiếc tàu buôn mà ông đã đánh chìm trong hành trình trước đó. Trong số chín tàu buôn bị đánh chìm, không có thủy thủ nào thiệt mạng. Tất cả những người được thả đều tán dương cách họ được đối xử và về cá nhân Langsdorff, vốn nói được tiếng Anh hoàn hảo và cho họ mượn những quyển sách tiếng Anh để giết thời gian. Thuyền trưởng Dove của chiếc Africa Shell đã trở thành người bạn của Langsdorff.

Theo Công ước Hague 1907, Admiral Graf Spee không được phép ở lại trong cảng lâu hơn 24 giờ nếu không bị hư hại, và có khả năng bị tịch thu. Ngoài ra, không kể đến điều khoản vừa nêu, Công ước cũng buộc Admiral Graf Spee cho phép các tàu buôn Anh một khoản thời gian 24 giờ nếu như chúng rời cảng, và Lãnh sự Anh tại chỗ đã thu xếp cho các tàu buôn trong cảng lần lượt lên đường với khoảng cách 24 giờ, trong thực tế đã giữ chân Admiral Graf Spee ở trong cảng. Cùng lúc đó, họ tung tin tức về một hạm đội tàu chiến Anh lớn lao đang tập trung về khu vực này. Ngày 14 tháng 12, Bộ trưởng Ngoại giao Anh Millington-Drake chính thức yêu cầu Chính phủ Uruguay chiếm giữ con tàu nếu nó lưu lại cảng lâu hơn 24 giờ, nếu như nó vẫn còn có thể đi biển. Chính phủ Uruguay chiều ý, thông báo rằng nếu Admiral Graf Spee không khởi hành trong vòng 72 giờ kể từ khi cặp cảng, nó sẽ bị chiếm giữ.

Vào ngày 15 tháng 12, 36 người tử trận của con tàu được chôn cất với đầy đủ nghi thức quân sự ở Nghĩa trang Đức ở Montevideo. Trong buổi lễ tang, Đại tá Hans Langsdorff chào theo kiểu hải quân, trong khi tất cả những người chung quanh ông chào theo kiểu của Hitler. Nhiều sĩ quan trên những con tàu bị đánh chìm cũng tham dự lễ an táng những người tử trận.

Một mưu mẹo của các sĩ quan tình báo Anh đã khiến cho Đại tá Hans Langsdorff tin rằng ông đang bị áp đảo về lực lượng, với các tàu sân bay và thiết giáp hạm đang trên đường đến nơi, và con đường thoát của ông đã bị cắt đứt. Trong thực tế chỉ có tàu tuần dương hạng nặng Cumberland đến nơi kịp lúc để tăng cường cho những chiếc đang hiện diện.

Có ba lối ra vào mà Admiral Graf Spee có thể sử dụng để thoát ra biển khơi, và các tàu chiến Anh đang chờ đợi đều đã bịt kín chúng. Đại tá Langsdorff đã thảo luận với Hải quân Đức về những khả năng khác nhau có thể tiến hành, bao gồm tiếp tục chiến đấu, bị chiến giữ tại Montevideo hay đánh đắm con tàu. Adolf Hitler đã đích thân trả lời, tự tay viết những dòng sau đây:

Lúc 18 giờ 15 phút ngày 17 tháng 12 năm 1939, chiếc tàu chiến Đức rời cảng Montevideo; khi mà các tàu tuần dương hạng nhẹ Ajax và Achilles trang bị pháo  cùng tàu tuần dương hạng nặng Cumberland trang bị pháo  đang chờ đợi gần đó trong hải phận quốc tế. Tuy nhiên, thay vì tìm cách chiến đấu vượt qua vòng phong tỏa, chiếc tàu chiến Đức chỉ tiến ra bên ngoài cảng, và đến 19 giờ 52 phút, nó tự đánh đắm ở cửa sông tại tọa độ , nhằm tránh rủi ro cho mạng sống của thủy thủ đoàn trong một trận chiến mà Đại tá Langsdorff dự đoán là một thất bại. Ba ngày sau, Langsdorff quấn mình trong một lá cờ của Đế chế và tự tử bằng cách tự bắn vào mình, có thể là nhằm để chứng minh rằng ông đã không hành động do sự an toàn của riêng mình.

Bắt giữ thủy thủ đoàn
Một số thủy thủ bị thương đã được giữ lại tại Montevideo, và sau đó cùng với những người bị bắt giữ từ chiếc tàu buôn Đức Tacoma, họ được chuyển đến Cuartel Paso del Rey tại Sarandí del Yí, Durazno nơi có lính bộ binh của Quân khu II canh giữ. Họ tiếp tục ở lại tại đây cho đến khi được chuyển trở lại Montevideo và hồi hương trở về Đức vào năm 1946. Nhiều vật dụng có liên quan đến Admiral Graf Spee được giữ lại tại Bảo tàng Cuartel Paso del Rey ở Sarandí del Yí.

Việc trục vớt
Ngay sau khi bị đánh đắm tại vùng nước nông, một phần lớn cấu trúc thượng tầng của con tàu vẫn còn nổi bên trên mặt nước, nhưng sau nhiều năm xác tàu đắm bị ngập trong đáy bùn, và hiện nay chỉ đỉnh cột ăn-ten nhô trên mặt nước.

Công việc trục vớt con tàu đầu tiên có thể đã được các nhóm tình báo của Hải quân Hoàng gia Anh thực hiện nhằm khảo sát và thu thập những linh kiện của bộ radar Seetakt tiên tiến vào lúc đó vốn không bị phá hủy vào lúc đánh đắm tàu. Đến cuối tháng 1 năm 1940, thủy thủ Hải quân Hoa Kỳ từ chiếc tàu tuần dương hạng nhẹ Helena đã ghé thăm chiếc Admiral Graf Spee.

Vào tháng 2 năm 2004, một nhóm trục vớt bắt đầu công việc vớt xác tàu đắm của Admiral Graf Spee. Hoạt động này được tài trợ một phần bởi chính phủ Uruguay, và một phần bởi các tổ chức tư nhân, do xác tàu đắm ngày nay là một mối nguy hiểm đe dọa việc lưu thông hàng hải. Bộ phận quan trọng đầu tiên, máy đo tầm xa của bộ điều khiển hỏa lực nặng 27 tấn được vớt lên vào ngày 25 tháng 2 năm 2004. Đạo diễn phim James Cameron đã quay lại cảnh hoạt động trục vớt. Mỏ neo và máy đo tầm xa của nó hiện đang được trưng bày tại khu vực cảng Montevideo. Người ta ước lượng phải mất nhiều năm mới có thể trục vớt toàn bộ con tàu. Sau khi được trục vớt, người ta dự định phục chế lại con tàu để cho trưng bày tại Bảo tàng Hàng hải Quốc gia ở Buceo gần Montevideo.

Ngày 10 tháng 2 năm 2006, hình con ó biểu trưng cao  của Admiral Graf Spee được tháo khỏi đuôi tàu và được phục hồi. Gần đây, theo một sắc lệnh của Tổng thống Uruguay, mọi hoạt động trục vớt tại vùng biển Uruguay, kể cả với Admiral Graf Spee đều bị ngưng lại vào năm 2009.

Văn hóa đại chúng
 Việc đánh chìm Graf Spee được mô tả lại trong cuốn phim năm 1956 The Battle of the River Plate do Michael Powell và Emeric Pressburger đạo diễn. Hình ảnh của Graf Spee do chiếc tàu tuần dương hạng nặng Salem của Hải quân Hoa Kỳ thể hiện.

Tham khảo

Đọc thêm
 Captain Patrick Dove, I Was Graf Spee's Prisoner (Cherry Tree Books, London & Manchester, 1940)
 Siegfried Breyer, Battleships and Battlecruisers 1905-1970 (Doubleday and Company; Garden City, New York, 1973) (originally published in German as Schlachtschiffe und Schlachtkreuzer 1905-1970, J. F. Lehmanns Verlag, Munchen, 1970). Contains various line drawings of the ship as designed and as built.
 Jak P. Malmann Showell, The German Navy in World War Two (Naval Institute Press, Annapolis, 1979), ISBN 0-87021-933-2
 Dudley Pope, The Battle of the River Plate (William Kimber & Co, 1956; Republished Pan Books 1974), ISBN 0-330-24020-X
 Eric J Grove, The price of disobedience, UK 2000, ISBN 1-55750-429-6
 Joseph Gilbey, Langsdorff of the Graf Spee: Prince of Honor, Canada 1999, ISBN 0-9685994-0-0
 Joseph Gilbey, Kriegsmarine: Admiral Raeder's Navy - A Broken Dream., Canada 2005, ISBN 0-9685994-1-9
 Enrique R. Dick, Tras La Estela del Graf Spee, Buenos Aires 1996, ISBN 950-43-8113-8 (published in Spanish, author is son of a Graf Spee crew member)
 Newton, Professor Ronald, The Nazi Menace in Argentina 1931-1947, publ. Board of Trustees, Leland Stanford Junior University 1992: El Cuarto Lado del Triángulo, (publ. Editorial Sudamericana, 1995, ISBN 950-07-1044-7, author supplies a very detailed chapter on the Admiral Graf Spee crew in Argentine internment).
 Ricardo E Laurence: Desde Wilhelmshaven a Montevideo: Montevideo 1988.
 Sinking the Graf Spee (2006) documentary from BBC series Timewatch. (American Public Television, Planet Tales episodes )

Liên kết ngoài

 Grafspee.com
 German Naval History -  pocket battleship Admiral Graf Spee
 Photos of the ship and of its salvaged parts
 WW2DB: Admiral Graf Spee, with 44 photos
 The Graf Spee Project: Recovering a WWII German Battleship
 Maritimequest Admiral Graf Spee photo gallery
 BBC News - Graf Spee eagle rises from the deep
 "Sarandí del Yí Durazno" - "Cuartel Paso del Rey" - Battle of the River Plate Museum with numerous objects
 Photographs of battle damage, funeral and scuttling

Lớp tàu tuần dương Deutschland
Tàu tuần dương của Hải quân Đức
Tàu tuần dương trong Thế Chiến II
Trận River Plate
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Đại Tây Dương
Sự kiện hàng hải 1939


title: Mesnac

text:
Mesnac là một xã thuộc tỉnh Charente trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 25 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Charente


title: Megachile edwardsiana

text:
Megachile edwardsiana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1925.

Chú thích

Tham khảo

E
Động vật được mô tả năm 1925


title: Pedois humerana

text:
Pedois humerana là một loài bướm đêm thuộc họ Oecophoridae. Nó được tìm thấy ở Úc.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Pedois
Bướm Úc


title: Lễ mừng lúa mới

text:
Lễ mừng lúa mới hay còn gọi là Tết cơm mới và Tết Hạ Nguyên, là lễ hội quan trọng nhất trong hệ thống các lễ hội cổ truyền của các dân tộc Việt Nam. Lễ mừng lúa mới đối với người dân tộc thiểu số cũng quan trọng giống như dịp Tết của người Kinh vậy.

Lễ cúng được tổ chức hàng năm, với mục đích mừng mùa màng thuận lợi và để cúng tạ các vị thần đã giúp dân làng được mùa. Tùy theo từng dân tộc, các tổ chức sẽ có những đặc điểm riêng khác nhưng điểm chung thường thấy là các lễ hiến tế, ăn cơm mới…

Thường được tiến hành sau khi kết thúc vụ mùa. Tại Trung Quốc, Tết Hạ nguyên  được tổ chức hằng năm  thường  vào ngày 15 tháng 10 Âm lịch.

Xem thêm
 Tết mừng lúa mới (Người M'Nông)
 Lễ cúng bến nước
 Lễ cúng bến nước (người M'Nông)
 Lễ hội đua thuyền tại Campuchia (Bon Om Touk)
 Tết Trùng cửu, 9 tháng 9 âm lịch
 Tết Song thập, 10 tháng 10 âm lịch
 Tết Nguyên Tiêu (tết Thượng Nguyên), 15 tháng 1 âm lịch

Tham khảo

Tây Nguyên
L
Tết
Ngày lễ và Ngày Hành động trong tháng Mười Một


title: Bouaye

text:
Bouaye là một xã thuộc tỉnh Loire-Atlantique, trong vùng Pays de la Loire ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 0-34 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 2006 của INSEE, xã có dân số 5632 người.

Tham khảo

Xã của Loire-Atlantique


title: Austrolimnophila argus

text:
Austrolimnophila argus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Austrolimnophila
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Ilyanassa trivittata

text:
Ilyanassa trivittata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Nassariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Ilyanassa
Động vật được mô tả năm 1822


title: Macrochlidia

text:
Macrochlidia là một chi bướm đêm thuộc họ Tortricidae.

Các loài
Macrochlidia cajanumana Razowski & Pelz, 2005
Macrochlidia major Brown, 1990
Macrochlidia minor Brown, 1990

Tham khảo

tortricidae.com

Chlidanotini


title: Nguyễn Minh Quang (bộ trưởng)

text:
Nguyễn Minh Quang (sinh ngày 15 tháng 10 năm 1953), quê quán Hà Tĩnh là một chính khách Việt Nam. Ông nguyên là Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa X, XI; nguyên Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Quá trình công tác
9/1970-10/1975: ông là sinh viên Trường Đại học Nông nghiệp 3 - Việt Bắc

6/1976-1/1985: giáo viên rồi Phó hiệu trưởng Trường trung cấp Nông nghiệp tỉnh Lai Châu.

1/1985-1/1987: học viên Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc tại Hà Nội.

1/1987-12/1988: chuyên viên Ban Kinh tế Tỉnh ủy Lai Châu.

1/1989-3/1993: Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy Mường Lay, tỉnh Lai Châu.

4/1993-4/1995: Trưởng ban Tổ chức chính quyền tỉnh Lai Châu.

4/1995-12/2000: Tỉnh ủy viên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu.

1/2001-12/2003: Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu.

1/2004-12/2005: Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh Lai Châu.

1/2006-2/2010: Bí thư Tỉnh ủy Lai Châu.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, được bầu vào Ban chấp hành Trung ương Đảng.

3/2010-12/2010: Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng rồi Thứ trưởng Thường trực Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn.

Từ 12/2010: Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư rồi Bí thư Đảng uỷ Khối các cơ quan Trung ương.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng ông được bầu vào Ban chấp hành Trung ương Đảng. Tại Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XIII, được Quốc hội phê chuẩn làm Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Tháng 4/2016, tại kỳ họp cuối cùng của Quốc hội khóa XIII, ông được Quốc hội bãi miễn chức vụ Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường. Người thay thế ông là Trần Hồng Hà, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XII, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường.

Bê bối và Kỷ luật
Báo Lao động vào ngày 1 tháng 8 năm 2016 cho là, vấn đề cho phép siêu dự án này xả thải thẳng ra biển thay vì ra sông như giấy phép ban đầu cũng như quá trình giám sát về những loại chất thải mà Formosa đưa ra biển lại thuộc nhiệm kỳ 5 năm của ông Quang. Trên thực tế, ngày 14.7.2014, Formosa có văn bản gửi Bộ TNMT xin cho xây dựng đường ống xả thải ra biển và hơn 1 tháng sau, ngày 26.8.2014, Tổng cục Môi trường có văn bản chấp thuận cho Formosa xả thải ra biển. Như vậy, Bộ TNMT chỉ cần hơn 1 tháng để hoàn tất mọi thủ tục từ kiểm tra, tới điều chỉnh báo cáo đánh giá tác động môi trường (DTM) của Formosa.

Ngày 22-2-2017, Ủy ban Kiểm tra Trung ương ra thông báo về Kỳ họp thứ 11 của Ủy ban như sau: "Về kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm đối với Ban cán sự đảng Bộ Tài nguyên và Môi trường và các cá nhân liên quan Ban cán sự đảng Bộ Tài nguyên và Môi trường giai đoạn 2008 -2016 đã thiếu trách nhiệm trong lãnh đạo, chỉ đạo; buông lỏng quản lý, điều hành; thiếu kiểm tra, giám sát; để xảy ra các vi phạm trong công tác thẩm định, phê duyệt, chấp thuận thay đổi đánh giá tác động môi trường, điều chỉnh địa điểm xả thải và quản lý nhà nước đối với dự án Formosa Hà Tĩnh. Để xảy ra các vi phạm nêu trên, trách nhiệm thuộc về ông Nguyễn Minh Quang, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bí thư Ban cán sự đảng, nguyên Bộ trưởng với cương vị là người đứng đầu."

Chiều 14-4-2017, Ủy ban Kiểm tra (UBKT) Trung ương kết luận Ban cán sự đảng (BCSĐ) Bộ TN-MT nhiệm kỳ 2011-2016 đã thiếu trách nhiệm, buông lỏng lãnh đạo, chỉ đạo công tác thanh tra, kiểm tra, giám sát, để Bộ TN-MT và một số cá nhân có nhiều vi phạm trong công tác quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên nước liên quan đến dự án Formosa Hà Tĩnh, để xảy ra hậu quả nghiêm trọng. Cụ thể ông Nguyễn Minh Quang, chịu trách nhiệm người đứng đầu về những vi phạm, khuyết điểm của Ban cán sự đảng nhiệm kỳ 2011-2016. UBKT Trung ương cũng đề nghị Ban bí thư xem xét, thi hành kỷ luật ông Nguyễn Minh Quang theo quy định. Ngày 16 tháng 08 năm 2017, Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc ký quyết định thi hành kỷ luật cảnh cáo ông Nguyễn Minh Quang..

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tóm tắt tiểu sử Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Nguyễn Minh Quang

Sinh năm 1953
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa X
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn
Bộ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam
Người Hà Tĩnh
Bí thư Tỉnh ủy Lai Châu
Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam bị kỉ luật cảnh cáo
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI


title: Fays, Vosges

text:
Fays là một xã, nằm ở tỉnh Vosges trong vùng Grand Est của Pháp. Xã này có diện tích 4,83 kilômét vuông, dân số năm 1999 là 235 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 424 m trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Fays trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Catégorie:Commune de France sans église

Xã của Vosges


title: Văn Nhuệ

text:
Văn Nhuệ là một xã thuộc huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam.

Địa lý
Xã Văn Nhuệ nằm ở phía đông huyện Ân Thi, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp tỉnh Hải Dương ranh giới tự nhiên là sông Kẻ Sặt
Phía tây giáp xã Nguyễn Trãi và xã Hoàng Hoa Thám
Phía nam giáp xã Đa Lộc và xã Nguyễn Trãi
Phía bắc giáp tỉnh Hải Dương và xã Hoàng Hoa Thám ranh giới tự nhiên là sông Kẻ Sặt.

Xã Văn Nhuệ có diện tích 6,05 km², dân số năm 2019 là 5.023 người, mật độ dân số đạt 830 người/km².

Giao thông
Xã Văn Nhuệ có tỉnh lộ 200D chạy qua.

Chú thích

Tham khảo


title: Trichophthalmus

text:
Trichophthalmus là một chi bọ cánh cứng trong họ Belidae.

Chú thích

Tham khảo

Belidae


title: Danh sách thành phố Mông Cổ

text:
Đây là danh sách các thành phố tại Mông Cổ.

Bảng dưới đây bao gồm các đô thị có trên 7.500 cư dân, tên của chúng theo chuyển tự Latinh chính thức và bằng tiếng Mông Cổ theo dạng chữ cái Kirin. Các số liệu lấy từ cuộc điều tra vào ngày 5 tháng 1 năm 2000 cũng như ước tính dân số vào cuối năm 2008. Nếu số liệu năm 2008 không sử dụng được, số liệu gần nhất và đáng tin nhất được sử dụng và có ghi chú thích.

Dân số và ước tính tăng trưởng dân số cho các năm 1979 và 1989 được đưa vào để thể hiện ý nghĩa lịch sử của việc tăng trưởng dân số và đô thị hóa tại các thành phố Mông Cổ so với toàn quốc.

Tăng trưởng dân số trong giai đoạn 1979 - 2008:

 Ô màu hồng cam cho biết rằng dân số giảm hay tăng trưởng thấp (<1%).
 Ô màu lục nhạt thể hiện tăng trưởng dân số từ 1-2%.
 Ô màu lục đậm thể hiện tăng trưởng dân số lớn hơn hoặc bằng 2%.

Đơn vị hành chính cao hơn là các tỉnh, ngoại trừ Ulaanbaatar tự mình trực thuộc trung ương (hai khu vực (Nalaikh và Baganuur nằm dưới sự quản lý hành chính của Ulaanbaatar). Số cư dân chỉ tính riêng các thành phố và không bao gồm các khu vực xung quanh.

* - Bản thân thành phố, Nalaikh, Baganuur, Bagakhangai không được tính, chúng có mục riêng trong bảng biểu.

Xem thêm

 Danh sách thành phố trong lịch sử Mông Cổ

Tham khảo

Liên kết ngoài
Cục Thống kê Nhà nước Mông Cổ
Bộ Y tế Mông Cổ. Trung tâm Quốc gia về Phát triển Y tế. Các chỉ số Y tế năm 2006
Dân số đô thị - Lịch sử dân số.

Thành phố

Mông Cổ
Thành phố
Mông Cổ


title: Saint-Lumier-en-Champagne

text:
Saint-Lumier-en-Champagne  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 117 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintlumierenchampagne


title: Lưu Vũ Tích

text:
Lưu Vũ Tích (chữ Hán: 劉禹錫, 772-842) tự: Mộng Đắc (夢得); là viên quan và là nhà thơ Trung Quốc thời Trung Đường.

Tiểu sử
Lưu Vũ Tích là người Lạc Dương (nay là thành phố Lạc Dương, tỉnh Hà Nam) . Nguyên quán tổ tiên ông ở Trung Sơn, nay là huyện Định, tỉnh Hà Bắc (Trung Quốc).

19 tuổi, Lưu Vũ Tích đến học ở kinh đô Trường An (nay là Tây An, thủ phủ tỉnh Thiểm Tây).

Năm 793, khi 21 tuổi, ông thi đỗ Tiến sĩ, sau lại đỗ thêm khoa Bác học hoành từ.

Dưới thời Đường Thuận Tông (ở ngôi: 805), ông cùng với Liễu Tông Nguyên giúp Vương Thúc Văn chấp chính, có đề ra một số biện pháp canh tân. Nhưng không lâu sau, Vương Thúc Văn bị giáng chức, ông cũng bị đưa đi làm Tư mã Lãng Châu (nay là Thường Đức, tỉnh Hồ Nam), bấy giờ ông 33 tuổi.

Chín năm sau (814), Lưu Vũ Tích được triệu về kinh đô. Rồi vì bài thơ làm ở Huyền Đô quán (Trường An) , xúc phạm giới cầm quyền, ông lại bị đưa đi làm Thứ sử ở Liên Châu (nay là huyện Liên, tỉnh Quảng Đông). Về sau, ông còn làm Thứ sử ở Quỳ Châu và Hòa Châu, có nghĩa là còn bị đày nhiều năm nữa.

Những năm cuối đời, Lưu Vũ Tích về ở Lạc Dương, làm chức quan nhàn tản là Thái tử tân khách (tức làm tân khách của Thái tử) . Đến đời Đường Vũ Tông (ở ngôi: 840-846), ông được phong làm Kiểm hiệu Lễ bộ Thượng thư.

Năm 842, Lưu Vũ Tích mất, thọ 70 tuổi.

Tác phẩm thi ca của ông có Lưu Tân Khách tập, gồm 40 quyển.

Sự nghiệp văn chương
Có hoài bão lớn, lại phải sống phiêu bạt nhiều năm, Lưu Vũ Tích sinh ra căm phẫn xã hội bất công. Vì vậy, ông làm khá nhiều bài thơ bộc lộ nỗi phẫn uất trong lòng, hoặc lấy cớ vịnh sử để tỏ chí bất khuất, hoặc lấy cớ vịnh vật để chỉ trích nền chính trị thối nát đương thời. Các bài như "Hôn kính từ" (Bài từ kính tối), "Dưỡng chí từ" (Bài từ nuôi chim cắt), "Tụ văn dao" (Khúc ca dao tụ đàn muỗi), "Độc Trương Khúc Giang tập tác" (Cảm tác khi đọc tập thơ Trương Khúc Giang),...đều bao hàm những điều ấy.

Thơ hoài cổ của ông cũng rất được tán thưởng, vì chúng đều chan chứa tình cảm ai oán bi thương. Nổi bật có các bài "Ô Y hạng" (Ngõ Ô y), "Tây Tái sơn hoài cổ" (Nghĩ lại chuyện xưa ở núi Tây Tái), "Kim lăng hoài cổ" (Nghĩ lại chuyện xưa ở Kim Lăng), "Thục tiên chủ miếu" (Miếu Thục tiên chủ),...

Mặt khác, vì từng sống lâu ở vùng sông Sở núi Ba , khiến ông sinh lòng yêu mến ca dao địa phương. Tiếp nối truyền thống học tập dân ca của Khuất Nguyên, ông làm ra chín thiên "Trúc chi từ" (theo làn điệu dân ca "Trúc chi từ" ở vùng Quỳ Châu) và chín bài từ theo điệu "Lãng đào sa"...Đây là những tác phẩm mang phong cách mới do ông hấp thu, dung hòa những cái hay cái đẹp của dân ca mà thành.

Ngoài thơ và từ, ông còn viết ba thiên "Thiên luận" (Bàn về trời, viết tiếp theo "Thiên thuyết" [Nói về trời] của Liễu Tông Nguyên), trình bày sâu sắc thêm tư tưởng vô thần. Do vậy, ông được xem là "nhà tư tưởng duy vật thô phác đời Đường" .

Nhìn chung, thơ ca của Lưu Vũ Tích thường trong trẻo, hùng hồn, tiết tấu khá hài hòa. Đương thời, ông được sánh ngang với Bạch Cư Dị (người đời gọi chung là Lưu-Bạch), còn Bạch Cư Dị thì gọi ông là "thi hào" .

Giới thiệu tác phẩm
Giới thiệu ba trong số tác phẩm tiêu biểu của Lưu Vũ Tích.

Sách tham khảo
Sở nghiên cứu văn học thuộc Viện Khoa học xã hội Trung Quốc biên soạn, Lịch sử văn học Trung Quốc (Tập II), Bản dịch từ tiếng Trung Quốc do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam ấn hành năm 1993.
Nguyễn Hiến Lê, Đại cương văn học sử Trung Quốc. Nhà xuất bản Trẻ, 1997.
Dịch Quân Tả, (GS. Huỳnh Đức Đức dịch từ tiếng Trung Quốc), Văn học sử Trung Quốc (Quyển I). Nhà xuất bản Trẻ, 1992.
Trần Lê Bảo, mục từ "Lưu Vũ Tích" trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
Tản Đà dịch, Thơ Đường. Nhà xuất bản Trẻ, 1989.

Chú thích

Người Hà Nam (Trung Quốc)
Nhà thơ Trung Quốc thời Đường
Sinh năm 772
Mất năm 842
Nhân vật chính trị nhà Đường
Nhà thơ Chiết Giang
Nhà văn từ Gia Hưng
Tiến sĩ nhà Đường


title: Helius cavernicolus

text:
Helius cavernicolus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Thường Ninh

text:
Thường Ninh () là một thành phố cấp huyện thuộc địa cấp thị Hành Dương, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc.

Nhai đạo
 Nghi Dương (宜阳街道)
 Bồi Nguyên (培元街道)
 Tuyền Phong (泉峰街道)
 Thủy Khẩu Sơn (水口山街道)

Trấn

Hương
 Nghi Đàm (宜潭乡)
 Bồng Đường (蓬塘乡)
 Lan Giang (兰江乡)
 Đại Bảo (大堡乡)
 Giang Hà (江河乡)
 My Tuyền (弥泉乡)

Hương dân tộc
 Hương dân tộc Dao Tháp Sơn (塔山瑶族乡)

Tham khảo

Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Hồ Nam
Hành Dương
Mất năm 1703
Sinh năm 1657


title: Oxfordshire

text:
Oxfordshire (phiên âm:  hoặc ) là một hạt ở đông nam của Anh. Thủ phủ hạt đóng ở Oxford.
Oxfordshire giáp giới Warwickshire và Northamptonshire (ở phía bắc/phía đông bắc), Buckinghamshire (phía đông), Berkshire (phía nam), Wiltshire (phía Tây Nam) và Gloucestershire (phía tây).

Oxfordshire được chia thành năm Huyện không thuộc vùng đô thị: Oxford, Cherwell, Vale of White Horse (sau hình Ngựa trắng Uffington), Tây Oxfordshire và Nam Oxfordshire.
Hạt có các ngành công nghiệp giáo dục và du lịch lớn và được ghi nhận cho sự tập trung của các công ty và cơ sở sản xuất xe thể thao. Oxford University Press là công ty lớn nhất trong số các công ty in ấn và xuất bản; Đại học Oxford cũng liên quan đến sự tập trung của các công ty công nghệ sinh học địa phương.

Trung tâm chính của dân cư là thành phố của Oxford. Các khu định cư quan trọng khác là Banbury, Bicester, Kidlington, và Chipping Norton ở phía bắc của Oxford; Carterton và Witney về phía tây, Thame và Chinnor về phía đông và Abingdon-on-Thames, Didcot, Wallingford và Henley-on-Thames ở phía nam. Tương lai tăng trưởng dân số trong quận hạt được mong đợi là sẽ tập trung xung quanh Oxford, Banbury, Bicester, Didcot và Witney, gần khu vực phát triển Nam Midlands.

Điểm cao nhất của quận hạt hành chính là đồi White Horse ở Vale of White Horse với độ cao . Điểm cao nhất trong quận lịch sử là gần trang trại Portobello ở đồi Chiltern là 255 mét.

Tham khảo

Hạt không thuộc vùng đô thị
Oxfordshire
Đông Nam Anh


title: Tocco Caudio

text:
Tocco Caudio là một thành phố và cộng đồng (comune) thủ phủ tỉnh Benevento trong vùng Campania nước Ý. Thị xã nằm ở vùng núi miền nam Ý. Phố cổ bị bỏ hoang sau một loạt trận động đất năm 1980 và 1981.
Đô thị Tocco Caudio có diện tích 27,2 ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 2005 là 1593 người.
Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau: Acquasanta, Arco Marucci, Aspro, Baracca, Capitino, Cesche, Chiano, Ciesco Coppole, Cornito, Folletta, Friuni, La Pietra, La Riola, Le Martine, Lotola, Maione Lunario, Maione Stingio, Monticella, Pantaniello, Paodone, Pisciariello, Pretola, Ripoli, San Biagio, San Cosimo, San Gaudenzio, San Martino, Serra, Serratola, Sperara, Tasignano, Tocco Vecchio, Vigna, Vignali, Vocito.
Các đô thị giáp ranh:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Benevento
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Robert B. Laughlin

text:
Robert Betts Laughlin sinh ngày 1.11.1950 là nhà vật lý người Mỹ đã đoạt Giải Nobel Vật lý năm 1998 (chung với Horst L. Störmer ở Đại học Columbia và Thôi Kì ở Đại học Princeton) cho việc giải thích Hiệu ứng Hall lượng tử phân số của họ.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Laughlin sinh tại Visalia, California. Ông đậu bằng cử nhân toán học ở Đại học California tại Berkeley năm 1972. Sau khi tốt nghiệp, ông vào phục vụ trong Quân đội Hoa Kỳ từ năm 1972 tới 1974. Khi được giải ngũ, ông tiếp tục học ở Học viện Công nghệ Massachusetts và đậu bằng tiến sĩ vật lý năm 1979.

Ông làm nghiên cứu sinh sau tiến sĩ ở Bell Labs từ năm 1979 tới 1981, rồi chuyển sang nghiên cứu ở Phòng thí nghiệm quốc gia Lawrence Livermore từ năm 1982 tới 1984. Từ năm 1985 ông làm phó giáo sư ở Đại học Stanford; năm 1989 ông được thăng chức giáo sư Vật lý học và Vật lý ứng dụng.

Từ năm 2004 tới 2006 ông làm chủ tịch Viện khoa học và công nghệ tiên tiến Hàn Quốc ở Daejeon, Hàn Quốc. Hiện nay ông vẫn làm giáo sư ở Đại học Stanford.

Laughlin có chung quan điểm với George Chapline, nghi ngờ sự tồn tại của Lỗ đen.

Quan điểm về biến đổi khí hậu
Laughlin cho rằng việc biến đổi khí hậu là điều quan trọng, nhưng tương lai không thể thay đổi. Ông viết: "Ghi chép địa chất cho thấy rằng khí hậu không nên khiến chúng ta quan tâm quá nhiều khi chúng ta đang nhìn vào năng lượng tương lai, không phải vì nó không quan trọng, nhưng bởi vì nó vượt quá khả năng kiểm soát của chúng ta".

Giải thưởng và Vinh dự
1984: Giải E. O. Lawrence của Bộ Năng lượng Hoa Kỳ
1986: Giải Oliver E. Buckley của Hội Vật lý Hoa Kỳ
1990: Viện sĩ Viên hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Hoa Kỳ
1994: Viên sĩ Viên hàn lâm Khoa học quốc gia Hoa Kỳ
1998: Giải Nobel Vật lý
 1998: Huy chương Franklin

Xuất bản phẩm
  (Trad. esp.: Un universo diferente. La reinvención de la física en la Edad de la Emergencia, Buenos Aires/Madrid, Katz editores, 2007, ISBN 9788493543297).
  (Trad. esp.: Crímenes de la razón. El fin de la mentalidad científica, Buenos Aires/Madrid, Katz editores, 2010, ISBN 9788496859685).
 Mente y materia. ¿Qué es la vida? Sobre la vigencia de Erwin Schrödinger (with Michael R. Hendrickson; Robert Pogue Harrison and Hans Ulrich Gumbrecht), Buenos Aires/Madrid, Katz editores, 2010, ISBN 9788492946129.

Xem thêm
 Hàm sóng Laughlin

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Nobelprize.org, Giải Nobel vật lý 1998
Photograph, Biography and Bibliographic Resources, from the Office of Scientific and Technical Information, United States Department of Energy
 Robert B. Laughlin autobiography
 Robert Laughlin trên trang web Đại học Stanford
 Homepage của Robert Laughlin
 R. Laughlin: Warum Forscher die Physik neu erfinden müssen.  In: Tagesanzeiger Wissen, 29. November 2007 (tiếng Đức)
 R. Laughlin: Die Grenzen unseres Wissens sind mitnichten erreicht (Interview). In: NZZ am Sonntag, 13. Januar 2008 (tiếng Đức)
 R. Laughlin: Wie die Wissensgesellschaft betrogen wird (Spiegel Online – Wissenschaft, 17. April 2008) (tiếng Đức)
 Tiểu sử  trên APS
 R. Laughlin : Vortrag an der Tagung der Nobelpreisträger in Lindau in Lindau am 27. Juni 2010 zum Thema: When Coal is Gone

Người đoạt giải Nobel Vật lý
Người Hoa Kỳ đoạt giải Nobel
Sinh năm 1950
Nhân vật còn sống
Massachusetts Institute of Technology alumni
University of California, Berkeley alumni
Scientists at Bell Labs
Stanford University faculty
People from Visalia, California
Nhà vật lý lý thuyết
Cựu sinh viên Viện Công nghệ Massachusetts
Cựu sinh viên Đại học California tại Berkeley


title: Microplutodes

text:
Microplutodes là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Plutodini


title: Pähl

text:
Pähl là một đô thị tại huyện Weilheim-Schongau, bang Bayern, Đức.

Tham khảo


title: 2353 Alva

text:
2353 Alva (1975 UD) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 27 tháng 10 năm 1975 bởi Wild, P. ở Zimmerwald.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2353 Alva

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Paul Wild
Thiên thể phát hiện năm 1975


title: 9780 Bandersnatch

text:
9780 Bandersnatch (1994 SB) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 25 tháng 9 năm 1994 bởi Y. Shimizu và T. Urata ở Đài thiên văn Nachi-Katsuura.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 9780 Bandersnatch

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Takeshi Urata
Được phát hiện bởi Yoshisada Shimizu
Thiên thể phát hiện năm 1994


title: Sân bay Đồng Hới

text:
Sân bay Đồng Hới hay Cảng hàng không Đồng Hới, mã sân bay IATA là VDH, là một sân bay tại xã Lộc Ninh, thành phố Đồng Hới, Quảng Bình, Bắc Trung Bộ, Việt Nam. Sân bay này được thực dân Pháp xây dựng vào thập niên 1930, được nâng cấp và sử dụng trong chiến tranh Việt Nam, ít được sử dụng sau năm 1975. Cụm cảng hàng không miền Bắc đã khởi công xây dựng lại vào ngày 30 tháng 8 năm 2006 và đã hoàn thành và đưa vào sử dụng vào ngày 18 tháng 5 năm 2008 tại Lộc Ninh, thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam. Sân bay nằm về phía bắc, cách trung tâm Đồng Hới 6 km, gần giáp bờ Biển Đông và có đường băng 300 m về phía đông Quốc lộ 1.
Năm 2011, số lượt chuyến phục vụ là 956 lượt chuyến với 68.427 lượt khách, so với 984 lượt chuyến và 49.803 lượt khách năm 2010 và ước tính 1104 lượt chuyến hạ cất cánh với 90.000 lượt khách vào năm 2012.
Năm 2015, sân bay này phục vụ 261.372 lượt khách, tăng 122,1% so với năm 2014..
Sản lượng khách năm 2016 là 365.820 (tăng 39,96% so với năm 2015), tổng cộng có 2.650 lượt chuyến bay đi và đến, và 225,390 tấn hàng hóa thông qua.
Sản lượng khách năm 2017 dự kiến đạt 500.000 lượt khách, bằng công suất thiết kế sân bay này.

Dự án đầu tư nâng cấp sân bay này sẽ được tiến hành từ quý 4/2018 và hoàn thành công tác nâng cấp vào năm 2020, lúc đó đường băng sân bay này sẽ đạt cấp 4E với chiều dài 3.600m và chiều rộng 45 m, có thể phục vụ các loại tàu bay dân dụng lớn nhất như A350, Boeing 787 Dreamliner, với hai nhà ga (quốc tế và nội địa), tổng công suất thiết kế 10 triệu lượt khách/năm.

Lịch sử

Trong thời kỳ Việt Nam bị thực dân Pháp đô hộ, người Pháp đã xây dựng một sân bay có đường băng bằng đất. Trong thời kỳ 1930 - 1954,, không quân thực dân Pháp sử dụng sân bay này để tấn công quân Việt Minh ở khu vực Bắc Trung Bộ và bắn phá Nam Lào. Sân bay thời kỳ này có đường cất hạ cánh bằng đất 1800 m x 30 m. Trong thời kỳ 1960 - 1975, quân đội Việt Nam Dân chủ Cộng hòa sử dụng sân bay này (đường băng gác ghi) để trung chuyển vũ khí, đạn dược, quân nhân vào chiến trường miền Nam.

Sân bay này cũng là nơi máy bay chở chủ tịch Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Hồ Chí Minh hạ cánh để thực hiện chuyến thăm điểm cực nam trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam. Hồ Chí Minh đã đến sân bay này vào lúc 8h30 sáng ngày 16 tháng 6 năm 1957, máy bay chở ông đã cất cánh vào lúc 5h chiều ngày 17 tháng 6 năm 1957. Tuy nhiên, máy bay Mig của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tấn công vào tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ vào ngày 19 tháng 4 năm 1972 (phía Mỹ gọi là trận Đồng Hới, tiếng Anh: Battle of Dong Hoi) lại cất cánh từ Sân bay Khe Gát.

Năm 1972, thủ tướng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa lúc đó là Phạm Văn Đồng và chủ tịch Cuba lúc đó là Fidel Castro đã bay từ Hà Nội vào sân bay này để đi bằng đường bộ vào thăm Quảng Trị vừa được Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chiếm được từ Việt Nam Cộng hòa.

Sau 1975, sân bay này được sử dụng cho trực thăng quân đội và cứu hộ thiên tai nhưng không thường xuyên và gần như bỏ hoang.

Năm 2003, Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng được UNESCO cộng nhận là di sản thiên nhiên thế giới.

Sau khi Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận là di sản thiên nhiên thế giới, số lượng khách du lịch tham quan đến tăng đột biến. Động Phong Nha được Hiệp hội Hang động Anh công nhận là hang động dài nhất, đẹp nhất, sông ngầm dài nhất thế giới.. Ngoài ra, Quảng Bình còn nổi tiếng với nhiều bãi tắm hoang sơ, sạch đẹp như bãi biển Nhật Lệ, thắng cảnh Đá Nhảy, Lý Hoà và suối nước khoáng Bang (Lệ Thủy). Do đó, để phục vụ nhu cầu du lịch nghỉ dưỡng, khám phá thiên nhiên tại Quảng Bình, Sân bay Đồng Hới được xây dựng để phục vụ cho phát triển du lịch.

Theo dự thảo quy hoạch năm 2017 của Bộ Giao thông Vận tải trình Chính phủ, đến năm 2020, vẫn giữ nguyên đường lăn hiện hữu, đảm bảo khai thác tàu bay A320/A321 và tương đương. Giai đoạn đến năm 2030, xây dựng đường lăn song song và đường lăn nối bãi đỗ. Tuy nhiên, theo đề nghị của chính quyền tỉnh Quảng Bình và Tập đoàn FLC tháng 4/2018, Bộ Giao thông Vận tải đã đồng ý triển khai dự đầu tư nâng cấp trong năm 2018 và mở các đường bay quốc tế. Dự kiến quý 4/2018 sẽ khởi công thi công kéo dài đường băng, xây nhà ga hành khách mới; quý 2/2019 thi công xây dựng các hạng mục phụ trợ và quý 2/2020 hoàn thành và đưa vào vận hành.

Sau khi hoàn tất nâng cấp vào năm 2020, sân bay này sẽ có đường băng đạt cấp 4E, dài 3.600m và rộng 45 m, có thể phục vụ các loại tàu bay dân dụng lớn nhất hiện nay như A350, Boeing 787 Dreamliner, với hai nhà ga (quốc tế và nội địa), công suất thiết kế 10 triệu lượt khách/năm.

Từ ngày 10/5/2021 đến ngày 13/5/2021, sân bay phối hợp với Bệnh viện Đa khoa Đồng Hới và các đơn vị liên quan tổ chức tiêm vắc xin phòng Covid-19 cho toàn thể cán bộ, nhân viên và các đơn vị đang hoạt động tại Cảng.

Mốc thời gian khai thác sân bay Đồng Hới
 Tháng 6 năm 2009, mở đường bay nối Sân bay quốc tế Nội Bài .
 Từ ngày 1 tháng 7 năm 2009, mở đường bay nối với Sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất (Thành phố Hồ Chí Minh) của Vietnam Airlines..
 Ngày 1/2/2015, Jetstar Pacific Airlines khai trương đường bay giữa Đồng Hới – Thành phố Hồ Chí Minh bằng tàu bay A321.
 Ngày 10/5/2015, VietJet mở đường bay từ TP Hồ Chí Minh đến TP Đồng Hới.
 Ngày 26/3/2017, Vasco khai thác đường bay Hà Nội - Đồng Hới với tần suất 7 chuyến/tuần bằng tàu bay ATR72
 Ngày ngày 29 tháng 4 năm 2017, Jetstar Pacific khai trương đường bay Hải Phòng đi Quảng Bình và ngược lại bằng máy bay Airbus A320.
 Ngày 1/6/2017, Vietjet mở đường bay Hà Nội – Đồng Hới
 Ngày ngày 11 tháng 8 năm 2017, Jetstar Pacific khai trương đường bay quốc tế đầu tiên Đồng Hới (Quảng Bình) - Chiang Mai (Thái lan) (hiện tại đang dừng bay).
 Kể từ tháng 10, Jetstar Pacific thông báo tạm dừng đường bay Đồng Hới - Cát Bi do thời kỳ thấp điểm về du lịch.
 Kể từ 16/1/2019, Bamboo Airways mở đường bay tới Hà Nội.
Ngày 15/11/2019, Bamboo Airways mở đường bay tới Tp.Hồ Chí Minh

Thông số
Sân bay có 1 đường băng dài 2,4 km, rộng 45 m, theo tiêu chuẩn 4D của Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (tiếng Anh: International Civil Aviation Organization). Sân bay này có thể tiếp nhận các máy bay tầm trung của Airbus 320 và Airbus A321 hoặc tương đương và các máy bay khác trở xuống. Đây là một trong những sân bay chính của khu vực Bắc Trung bộ, hiện có hai sân bay chính là Sân bay quốc tế Phú Bài và Sân bay Vinh. Sân bay này sẽ giúp tỉnh Quảng Bình tham gia có hiệu quả vào Chương trình du lịch Con đường di sản miền Trung kết nối các di sản thế giới ở miền Trung: Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, Cố đô Huế, Thánh địa Mỹ Sơn, phố cổ Hội An và Không gian Văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên. Con đường di sản này kết hợp giữa du lịch tìm hiểu văn hóa và khám phá thiên nhiên.

Một số thông tin cơ bản về dự án:
 Chủ đầu tư: Cụm cảng hàng không Miền Bắc
 Tổng mức đầu tư: 212 tỷ đồng
 Khởi công: Ngày 30 tháng 8 năm 2004
 Ngày hoàn thành theo Báo cáo nghiên cứu khả thi: Quý IV năm 2006.
 Ngày hoàn thành thực tế: Ngày 18 tháng 5 năm 2008
 Công suất: 300 khách/giờ cao điểm
 Năng lực phục vụ: 500.000 khách mỗi năm.

Theo tiến độ ban đầu, dự án này sẽ hoàn thành vào quý IV năm 2006, cũng là thời điểm đưa sân bay này vào vận hành thương mại. Tuy nhiên, tiến độ bị chậm trễ, thực tế phải đến tháng 5 năm 2008 mới hoàn thành.

Ngày 15 tháng 5 năm 2008, Phó thủ tướng Chính phủ Việt Nam Hoàng Trung Hải đã có quyết định phê duyệt mở cảng hàng không Đồng Hới. Chuyến bay đầu tiên từ Sân bay quốc tế Nội Bài (Hà Nội) đến Sân bay Đồng Hới 10h30 sáng ngày 18 tháng 5 năm 2008, ngày khánh thành sân bay này.

Thủ tướng Chính phủ Việt Nam cũng đã phê duyệt quy hoạch mở rộng sân bay này để có thể đón các loại máy bay cỡ lớn hơn.

Hệ thống đèn đêm và thiết bị hướng dẫn hạ cánh chính xác (ILS) đã hoàn thành vào và đưa vào sử dụng ngày 16/10/2014.
Sân đỗ máy bay đã được mở rộng thêm hai vị trí từ ngày 18 tháng 1 năm 2017 và hoàn thành ngày 26 tháng 4 năm 2017, sân bay này tổng cộng có 4 sân đỗ cho 4 máy bay tầm trung từ Airbus A321 và tương đương trở xuống.

Tháng 4 năm 2018, Tập đoàn FLC đã có đề xuất trình các cơ quan chức năng cho phép được đầu tư nâng cấp sân bay Đồng Hới trở thành sân bay quốc tế trong tương lai.

Tuyến bay

Thống kê

Tham khảo

Đồng Hới
Giao thông công cộng Quảng Bình
Công trình xây dựng ở Quảng Bình
Đồng Hới


title: Bệnh Alzheimer

text:
Bệnh Alzheimer, hoặc đơn giản là Alzheimer, là một bệnh thoái hóa thần kinh thường khởi phát từ từ và ngày càng trở nên nghiêm trọng. Bệnh chiếm 60–70% nguyên nhân dẫn đến mất trí. Triệu chứng ban đầu phổ biến nhất là việc khó nhớ lại những sự kiện gần đây. Khi bệnh trở nặng, người bệnh có thể gặp khó khăn về ngôn ngữ, mất phương hướng (bao gồm việc dễ đi lạc), thay đổi tâm trạng thất thường, mất động lực, bỏ bê bản thân và gặp vấn đề về hành vi. Khi tình trạng của người bệnh xấu đi, họ thường thu mình khỏi người thân và xã hội. Dần dần, người bệnh mất các chức năng của cơ thể và cuối cùng tử vong. Mặc dù tốc độ phát triển của bệnh có thể khác nhau, người bệnh thường sống thêm được từ 3 đến 9 năm sau khi được chẩn đoán mắc bệnh.

Nguyên nhân của căn bệnh hiện vẫn đang được tìm hiểu, và hiện tại vẫn chưa rõ làm thế nào mà một người lại có thể mắc căn bệnh, nhưng dựa theo một số giả thuyết của bác sĩ thay thế, nguyên nhân có thể do việc ngấm các chất độc lâu dài từ việc ăn uống, thức đêm liên tục, thiếu ngủ, thiếu máu lâu ngày, nhiễm độc như ngộ độc chì, Cadimi,... Ngoài ra, còn có các yếu tố nguy cơ khác được cho là có khả năng gây bệnh khác, bao gồm tiền sử chấn thương đầu, trầm cảm lâm sàng và cao huyết áp. Quá trình gây ra bệnh chủ yếu có liên hệ với các mảng amyloid, các đám rối sợi thần kinh cũng như sự mất kết nối nơron trong não bộ. Có thể chẩn đoán Alzheimer một cách tương đối dựa trên tiền sử bệnh và kiểm tra nhận thức kết hợp với chụp chiếu và xét nghiệm máu để loại trừ các khả năng khác. Các triệu chứng ban đầu thường bị nhầm với dấu hiệu lão hóa thông thường. Để chẩn đoán bệnh một cách chắc chắn cần phải xét nghiệm mô não, nhưng việc này chỉ có thể được tiến hành sau khi người bệnh đã tử vong. Chế độ dinh dưỡng hợp lý, vận động cơ thể và tương tác xã hội–những yếu tố đã cho thấy là mang lại lợi ích đối với quá trình lão hóa nói chung–có thể giúp giảm thiểu nguy cơ suy giảm nhận thức và Alzheimer; tính đến năm 2019, các thử nghiệm lâm sàng đang được tiến hành nhằm đánh giá các khả năng này. Chưa có thuốc hay thực phẩm chức năng nào được chứng minh là có thể giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh.

Hiện không có phương pháp điều trị nào có khả năng ngăn chặn hoặc đảo ngược diễn tiến của bệnh, tuy một số biện pháp có thể tạm thời cải thiện các triệu chứng. Người bệnh phải dựa vào sự hỗ trợ của người khác ngày một nhiều hơn, từ đó đặt gánh nặng lên người chăm sóc mình. Những áp lực này có thể mang tính xã hội, tâm lý, vật lý và kinh tế. Các chương trình vận động cơ thể có thể mang lại lợi ích trên phương diện sinh hoạt hàng ngày và có tiềm năng cải thiện kết quả. Các vấn đề về hành vi hoặc tình trạng loạn tâm thần do mất trí gây ra thường được điều trị bằng thuốc chống loạn thần, nhưng việc này thường không được chỉ định bởi lợi ích mang lại không đáng kể trong khi nguy cơ tử vong sớm lại cao hơn.

Tính đến năm 2015, có khoảng 29,8 triệu người mắc Alzheimer trên toàn thế giới. Tính đến năm 2020, khoảng 50 triệu người mắc một trong các dạng mất trí. Bệnh thường khởi phát ở những người từ 65 tuổi trở lên, tuy nhiên có đến 10% trường hợp khởi phát bệnh sớm khi các triệu chứng xuất hiện ở độ tuổi từ 30 đến 60. Nữ giới mắc bệnh nhiều hơn nam giới. Bệnh xuất hiện ở khoảng 6% người từ 65 tuổi trở lên. Năm 2015, tất cả các bệnh mất trí dẫn đến khoảng 1,9 triệu ca tử vong. Bệnh được đặt tên theo bác sĩ tâm thần và nhà bệnh lý học Alois Alzheimer, người đầu tiên miêu tả bệnh vào năm 1906. Alzheimer là một gánh nặng lớn về kinh tế với xã hội, tương đương với ung thư và bệnh tim mạch, khi tiêu tốn 200 tỉ đô la Mỹ riêng ở Hoa Kỳ.

Đặc điểm
Bệnh được chia thành bốn giai đoạn, với những thay đổi nhận thức và suy yếu các chức năng.

Giai đoạn trước khi mất trí nhớ
Các triệu chứng đầu tiên thường bị nhầm lẫn là có liên quan đến lão hóa hoặc stress. Các kiểm tra tâm lý kỹ lưỡng có thể cho thấy những khó khăn nhỏ trong nhận thức có thể xảy ra từ tối đa 8 năm trước khi bệnh nhân có đầy đủ triệu chứng để được chẩn đoán là mắc bệnh Alzheimer. Những triệu chứng sớm có thể ảnh hưởng đến những sinh hoạt hàng ngày phức tạp nhất. Đáng chú ý nhất là giảm trí nhớ như khó khăn trong việc nhớ các sự kiện gần đây đã học được và không có khả năng để tiếp thu các thông tin mới.

Một số triệu chứng thoáng qua với các chức năng điều hành não bộ về sự chú ý, khả năng lập kế hoạch, tính linh hoạt, và tư duy trừu tượng, hoặc suy yếu trong bộ nhớ dữ liệu (semantic memory - bộ nhớ của ý nghĩa và mối quan hệ giữa các khái niệm) có thể thấy trong giai đoạn sớm của bệnh Alzheimer. Sự thờ ơ cũng có thể thấy ở giai đoạn này, đồng thời cũng là đặc điểm thần kinh - tâm lý học kéo dài suốt quá trình tiến triển bệnh. Giai đoạn tiền lâm sàng của bệnh còn được gọi là suy giảm nhận thức nhẹ, nhưng liệu cách gọi đó có đúng cho các giai đoạn chẩn đoán khác hay việc xác định bước đầu tiên của bệnh Alzheimer hay không thì vẫn còn đang được tranh cãi.

Giai đoạn nhẹ
Ở bệnh nhân Alzheimer, sự suy giảm ngày càng tăng về trí nhớ và khả năng học hỏi là yếu tố để chẩn đoán xác định bệnh. Ở một phần nhỏ bệnh nhân, triệu chứng khó khăn về ngôn ngữ, khó khăn về chức năng điều hành, nhận thức (agnosia), hoặc chức năng thực hiện các hoạt động (apraxia) biểu hiện rõ hơn là suy giảm trí nhớ. Bệnh không ảnh hưởng đến tất cả các chức năng ký ức đồng đều nhau. Những kỷ niệm xưa, những điều đã được học (ngữ nghĩa, khái niệm…), và tiềm thức (trí nhớ về cách làm một số việc, ví dụ như cách dùng dĩa để ăn) bị ảnh hưởng ở một mức độ ít hơn những sự kiện vừa mới diễn ra.

Những vấn đề về ngôn ngữ chủ yếu là giảm vốn từ vựng và giảm sự lưu loát, dẫn đến suy giảm khả năng ngôn ngữ nói và viết. Trong giai đoạn này, người bệnh Alzheimer vẫn có khả năng giao tiếp cơ bản.. Mặc dù họ vẫn thực hiện được các chức năng vận động như viết, vẽ hoặc mặc quần áo, nhưng một số khó khăn bắt đầu xuất hiện trong việc phối hợp cử động và lên kế hoạch, song những biểu hiện đó thường không được để ý tới. Khi bệnh tiến triển, bệnh nhân thường vẫn có thể tự làm được nhiều việc, nhưng có thể cần giúp đỡ hoặc giám sát khi thực hiện các chức năng cần suy nghĩ.

Giai đoạn khá nặng
Sự thoái hóa tiến triển dẫn đến giảm khả năng tự lập, người bệnh mất dần khả năng thực hiện những vận động sinh hoạt hàng ngày. Khó khăn về ngôn ngữ rõ ràng hơn với những biểu hiện như không thể nhớ từ vựng, dẫn đến việc thường xuyên dùng sai từ thay thế (paraphasia). Khả năng đọc viết cũng mất dần. Khả năng phối hợp những chuỗi cử động phức tạp cũng giảm dần theo thời gian bệnh tiến triển, vì thế nên khả năng bị ngã cũng tăng lên. Trong giai đoạn này, các vấn đề ký ức trở nên kém dần đi, bệnh nhân có thể không nhận ra những người thân. Trí nhớ dài hạn cũng bị giảm dần, dù trong giai đoạn trước vẫn còn chưa bị ảnh hưởng.

Thay đổi trong hành vi và tâm lý cũng rõ hơn. Những biểu hiện thường gặp là đi lang thang, khó chịu và bất ổn, dẫn đến khóc, bùng nổ hoặc hung hăng một cách không chủ định, hoặc phản kháng lại sự chăm sóc của người thân. Hội chứng thay đổi tính khí lúc hoàng hôn có thể xuất hiện. Khoảng 30% bệnh nhân bị ảo giác. Bệnh nhân cũng không nhận thức được bệnh tình của bản thân mình và mất kiểm soát chức năng tiêu tiểu. Những triệu chứng này gây stress cho người thân hoặc người chăm sóc bệnh nhân. Điều đó có thể giảm bớt nếu thay việc chăm sóc bệnh nhân tại nhà bằng việc chuyển bệnh nhân đến các cơ sở điều dưỡng dài hạn.

Giai đoạn nặng
Trong giai đoạn cuối, bệnh nhân hoàn toàn phụ thuộc vào người chăm sóc. Ngôn ngữ giảm thiểu chỉ còn các cụm từ đơn giản hoặc thậm chí là những từ đơn lẻ, cuối cùng dẫn đến hoàn toàn mất tiếng nói. Dù đã mất khả năng ngôn ngữ bằng lời nói, bệnh nhân thường có thể hiểu và đáp lại các tín hiệu cảm xúc. Mặc dù sự hung hăng còn xuất hiện, nhưng sự thờ ơ và kiệt sức hoàn toàn vẫn biểu hiện nhiều hơn. Bệnh nhân cuối cùng không thể thực hiện ngay cả những công việc đơn giản nhất mà không cần trợ giúp. Việc thoái hóa các khối cơ và cử động dẫn đến việc người bệnh phải nằm liệt giường và mất khả năng tự ăn uống. Người bệnh Alzheimer sau đó thường sẽ chết bởi các tác nhân bên ngoài như nhiễm trùng các vết loét do nằm lâu ngày, viêm phổi... chứ không phải do bản thân bệnh.

Nguyên nhân

Các nhà khoa học đã đưa ra một số giả thuyết để giải thích nguyên nhân của bệnh này. Giả thuyết cổ điển nhất là giả thuyết về hệ thống truyền đạt thần kinh bằng acetylcholin (cholinergic), giả thuyết này là cơ sở cho đa số các loại thuốc điều trị hiện nay. Nó đề xuất rằng bệnh Alzheimer là do giảm tổng hợp của chất truyền đạt thần kinh acetylcholin. Tuy nhiên giả thuyết cholinergic đã không được ủng hộ gần đây, chủ yếu vì thuốc dùng để điều trị thiếu hụt acetylcholine thực sự không có hiệu quả đối với bệnh nhân. Các hiệu ứng liên quan đế hệ thống truyền đạt thần kinh bằng acetylcholin khác cũng được đề xuất, như việc tích tụ số lượng lớn các amyloid, dẫn đến việc viêm thần kinh lan dần.

Năm 1991, giả thuyết amyloid cho rằng sự tích tụ của amyloid beta (Aβ) là nguyên nhân cơ bản của bệnh. Một cơ sở ủng hộ giả thuyết này là do vị trí của gen sản xuất protein tiền chất amyloid (APP) nằm trên nhiễm sắc thể 21 trong khi những người mắc hội chứng Down (có 3 nhiễm sắc thể 21) tức là có thêm 1 phiên bản của gen APP thì hầu hết đều mắc bệnh Alzheirmer ở độ tuổi trên 40. Đồng thời, đột biến gen APOE4, một yếu tố nguy cơ di truyền của bệnh Alzheimer, gây ra việc tích tụ quá nhiều amyloid trong não trước khi có các biểu hiện của bệnh Alzheimer xuất hiện. Vì vậy sự tích tụ Aβ luôn có trước các biểu hiện bệnh Alzheimer trên lâm sàng. Một bằng chứng nữa là ở chuột bị biến đổi gen để biểu hiện 1 dạng đột biến của gen APP ở người đã cho thấy có các đám rối sợi amyloid và các bệnh lý của não tương tự trong bệnh Alzheimer như sự suy giảm khả năng học hỏi về không gian.

Một loại vắc-xin thử nghiệm đã cho thấy khả năng loại bỏ các mảng rối amyloid trong 1 giai đoạn thử nghiệm lâm sàng sớm trên con người, nhưng nó không có tác động đáng kể đến việc mất trí nhớ. Các nhà nghiên cứu đã dẫn đến nghi ngờ những đoạn Aβ ngắn - tập hợp của một số đơn phân Aβ (không phải dạng mảng) là dạng Aβ gây bệnh chủ yếu. Những đoạn ngắn này có độc tính, còn được gọi là phối tử có nguồn gốc amyloid khuếch tán được (amyloid-derived diffusible ligands (ADDLs)). Chúng liên kết với thụ thể bề mặt của nơ-ron thần kinh và thay đổi cấu trúc của khớp thần kinh (xy-náp thần kinh), do đó ngăn cản dẫn truyền tín hiệu thần kinh. Một thụ thể của Aβ có thể là protein prion, cùng loại protein có liên quan đến bệnh bò điên và 1 bệnh tương tự ở người là bệnh Creutzfeldt-Jakob, do đó có sự liên quan giữa các cơ chế của các bệnh thần kinh đó với cơ chế của bệnh Alzheimer.

Trong năm 2009, lý thuyết này đã được cập nhật rằng một họ hàng gần của protein amyloid beta (không nhất thiết phải là chính amyloid beta) có thể là thủ phạm chính trong căn bệnh này. Lý thuyết này cho rằng một cơ chế liên quan với amyloid - có tác dụng cắt bỏ bớt các cầu nối thần kinh trong não bộ trong giai đoạn phát triển nhanh chóng ở trẻ con - có thể bị kích hoạt bởi quá trình lão hóa sau này, làm mất dần tế bào thần kinh ở bệnh Alzheimer. N-APP, một đoạn ở phía đầu amine của protein APP, nằm cạnh đoạn amyloid beta và được cắt bỏ khỏi APP bởi cùng một loại enzyme. N-APP kích hoạt chuỗi phản ứng tự hủy bằng cách bám vào một thụ thể thần kinh gọi là thụ thể chết 6 (DR6, hay còn gọi là TNFRSF21). DR6 được biểu hiện nhiều ở những vùng não bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi bệnh Alzheimer, vì vậy rất có thể chuỗi phản ứng N-APP/DR6 của quá trình lão hóa của não đã bị kích hoạt để gây bệnh. Trong mô hình này, amyloid beta đóng vai trò bổ sung, bằng cách làm giảm chức năng xy-náp.

Một nghiên cứu vào năm 2004 đã thấy rằng sự tích tụ các mảng amyloid không tương quan nhiều lắm với việc mất các nơ-ron. Nghiên cứu đó hỗ trợ cho giả thuyết tau là các thể bất thường của protein tau khởi đầu cho chuỗi phản ứng gây bệnh. Trong mô hình này, các protein tau bị photphorylate hóa quá nhiều sẽ bắt cặp với các sợi tau khác. Cuối cùng, chúng hình thành các đám rối sợi thần kinh (neurofibrillary tangles) bên trong thân tế bào thần kinh. Khi điều đó xảy ra, các vi ống tế bào (microtubule - là thành phần cấu tạo của khung xương tế bào) bị tan rã, làm hỏng hệ thống vận chuyển của nơ ron. Điều này đầu tiên sẽ làm hỏng các chức năng liên lạc hóa sinh giữa các nơ-ron và sau đó gây chết tế bào.
Virus Herpes simplex loại 1 cũng được cho là một nguyên nhân gây bệnh ở những người mạng gen apoE nhạy cảm với virus này.

Một giả thuyết khác xác nhận rằng bệnh này là do sự phá hủy myelin trong não do lão hóa. Sự mất mát myelin dẫn đến giảm khả năng dẫn truyền trong trục thần kinh (axon), vì thế mất dần các nơ ron già cũ. Quá trình phân hủy myelin thải ra sắt cũng góp phần gây phá hủy thêm thần kinh. Quá trình sửa chữa myelin trong cân bằng nội môi góp phần vào sự tích tụ protein như các protein amyloid beta và tau.

Ứng kích oxy hóa cũng là một nguyên nhân đáng kể trong việc hình thành bệnh.

Các bệnh nhân AD cho thấy 70% bị giảm mất tế bào ở nhân lục (locus coeruleus), nơi sản sinh ra hooc môn norepinephrine (ngoài chức năng là 1 chất truyền đạt thần kinh) thường khuếch tán ở những chỗ giãn mạch như một chất kháng viêm nội sinh trong môi trường xung quanh nơ-ron, tế bào thần kinh đệm và các mạch máu trong các vùng vỏ não mới và hồi hải mã. Các nghiên cứu đã cho thấy rằng norepinephrine kích thích các tế bào thần kinh đệm microglia ở chuột ngăn chặn sự sản xuất các cytokine do tác dụng của Aβ và sự thực bào của Aβ. Điều đó cho thấy sự suy giảm nhân lục có thể là một nguyên nhân gây tăng sự tích tụ Aβ trong não bệnh nhân Alzheimer.

Sinh lý bệnh

Bệnh học thần kinh
Bệnh Alzheimer đặc trưng bởi việc mất dần nơ ron và xy-náp thần kinh trong vỏ não và một số vùng dưới vỏ não. Sự mất mát này dẫn đến chứng teo vùng bị ảnh hưởng, bao gồm thoái hóa thuỳ thái dương và thùy đỉnh, và một phần của thùy trán và hồi đai.. Các nghiên cứu dựa trên hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) và chụp positron cắt lớp (PET) đã cho thấy sự giảm kích cỡ não ở một số vùng nhất định ở bệnh nhân khi họ tiến triển từ suy giảm trí nhớ vừa sang giai đoạn bệnh Alzheimer và khi đem so sánh với hình ảnh của những người già bình thường.

Có thể thấy cả các mảng amyloid (amyloid plaque) và đám rối sợi thần kinh (neurofibrillary tangle) ở hình ảnh hiển vi của não bệnh nhân AD. Các mảng thường dày đặc, đa số là dạng tích tụ không tan được của các peptide amyloid beta và vật chất trong tế bào nằm bên ngoài và bao quanh các nơ-ron. Các đám rối (đám rối sợi thần kinh) là sự tích tụ của các protein tau có liên quan đến vi ống (microtubule) đã bị photphorylate hóa quá nhiều và đọng lại trong các tế bào. Mặc dù có nhiều người già có hình thành các mảng và đám rối do quá trình lão hóa, não của bệnh nhân AD thường có số lượng các mảng và đám rối nhiều hơn ở những vùng não nhất định, ví dụ như thùy thái dương. Thể Lewy (Lewy body) cũng không hiếm gặp ở trong não bệnh nhân AD.

Sinh hóa

Bệnh Alzheimer đã được xác định là một bệnh liên quan đến sự gấp cuộn protein (bệnh về protein), do sự tích tụ các protein amyloid beta và protein tau gấp cuộn sai trong não. Các mảng được tạo thành từ một loại peptide nhỏ, dài từ 39–43 amino acid, gọi là amyloid beta (hay là A-beta hoặc Aβ). Amyloid beta là một đoạn của một loại protein lớn hơn gọi là protein tiền chất của amyloid (APP), một protein xuyên màng (transmembrane protein) nằm xuyên qua màng tế bào của nơ-ron. APP rất quan trọng cho quá trình phát triển, tồn tại và sửa chữa của nơ-ron. Ở bệnh Alzheimer, một quá trình chưa được hiểu rõ làm cho APP bị chia thành các phần nhỏ hơn bởi enzym trong quá trình phân hủy (proteolysis). Một trong các đoạn đó tạo ra các sợi amyloid beta, và tạo nên các cụm tích tụ bên ngoài nơ-ron dưới dạng dày đặc gọi là mảng lão hóa (senile plaques).

AD còn được coi là bệnh do protein tau (tauopathy) do sự tích tụ bất thường của protein tau. Mỗi tế bào nơ-ron đều có một bộ khung xương tế bào, một cấu trúc đỡ bên trong góp phần tạo nên cấu trúc tế bào gọi là vi ống (microtubule). Các vi ống này hoạt động như các loại đường ống dẫn cho các chất dinh dưỡng và phân tử từ thân tế bào đến đầu kia của trục axon và quay ngược trở lại. Một protein gọi là tau giúp ổn định cấu trúc vi ống khi được photphorylate hóa, và vì thế được gọi là protein liên hệ với vi ống. Ở bệnh Alzheimer, tau bị thay đổi về mặt hóa học, trở nên photphorylate hóa quá nhiều; nó bắt cặp với các sợi khác, tạo thành các đám rối sợi thần kinh và làm tan rã hệ thống vận chuyển của nơ-ron.

Cơ chế bệnh
Người ta vẫn chưa biết chính xác sự biến đổi trong việc sản xuất và tích tụ peptide amyloid beta đến mức độ nào thì gây ra bệnh Alzheimer. Giả thuyết về amyloid chỉ ra sự tích tụ của peptide amyloid beta là sự kiện trọng tâm kích hoạt việc thoái hóa nơ ron. Sự tích tụ của các vi sợi (fibril) amyloid, được coi là dạng có độc tố làm ngăn cản cân bằng ion calci trong tế bào, kích hoạt sự chết tế bào theo chương trình (apoptosis). Đồng thời, Aβ cũng tích tụ nhiều hơn trong ti thể ở tế bào của não bệnh nhân Alzheimer, và nó cũng ức chế chức năng của một số enzym và việc sử dụng glucose trong nơ ron.

Một số quá trình viêm và các cytokine có thể đóng vai trò trong bệnh học của AD. Viêm là dấu hiệu chung của việc hủy hoại mô ở bất cứ bệnh nào, và có thể là quá trình thứ cấp sau khi mô bị hủy hoại hoặc là 1 dấu hiệu của đáp ứng miễn dịch với bệnh.

Sự thay đổi trong việc phân bổ các neurotrophin (chất điều hòa sự sống, phát triển và chức năng của nơ-ron) và trong việc biểu hiện các thụ thể của chúng ví dụ như chất neurotrophin thu được từ não (brain derived neurotrophic factor - BDNF) cũng đã được mô tả trong bệnh Alzheimer.

Di truyền
Đa số các ca bệnh Alzheimer đều là ngẫu nhiên (sporadic), nghĩa là nhìn chung họ không bị di truyền mặc dù có một số gen là yếu tố nguy cơ của bệnh. Mặt khác, khoảng 0.1% là do di truyền gen trội và thường bắt đầu mắc bệnh trước tuổi 65.

Đa số các dạng bệnh AD di truyền trội là do đột biến của một trong 3 gen: gen protein tiền chất amyloid (APP) và gen của protein presenilin 1 và 2. Đa số các đột biến của gen APP và presenilin làm tăng sự sản xuất một loại protein nhỏ gọi là Aβ42 là thành phần chính của mảng thoái hóa (mảng tích tụ amyloid ngoại bào ở chất xám của não). Một số đột biến chỉ thay đổi tỉ lệ giữa Aβ42 và các dạng Aβ khác, ví dụ như Aβ40, mà không thay đổi mức độ Aβ42. Điều đó cho thấy các đột biến presenilin có thể gây bệnh kể cả khi chúng làm giảm tổng số lượng Aβ và vì thế bệnh có thể do một chức năng khác của presenilin hoặc do việc thay đổi chức năng của APP và các phân đoạn của nó chứ không phải do chính bản thân Aβ.

Đa số các ca Alzheimer không biểu hiện di truyền trội và được gọi là AD ngẫu nhiên. Tuy nhiên một số thay đổi gen có thể là yếu tố nguy cơ. Yếu tố nguy cơ được biết rõ nhất là sự di truyền allele ε4 của gen apolipoprotein E (APOE). Khoảng 40 đến 80% bệnh nhân có ít nhất 1 allele apoE4. Allele APOE4 làm tăng nguy cơ mắc bệnh lên 3 lần ở thể dị hợp và 15 lần ở thể đồng hợp về allele này. Các nhà di truyền học thống nhất rằng có rất nhiều gen khác là yếu tố nguy cơ hoặc có tác dụng ngăn ngừa sự phát triển của bệnh Alzheimer dạng phát bệnh muộn. Có khoảng 400 gen đã được kiểm tra xem có liên quan đến dạng AD ngẫu nhiên - phát bệnh muộn hay không, đa số đều có kết quả là không liên quan.

Ngăn ngừa

Vẫn chưa có biện pháp nhất định nào được chứng minh là có hiệu quả trong việc ngăn ngừa bệnh Alzheimer. Các nghiên cứu được thực hiện trên phạm vi toàn cầu về biện pháp ngăn ngừa hoặc trì hoãn bệnh khởi phát thường mang lại những kết quả không nhất quán với nhau. Các nghiên cứu dịch tễ đã đề xuất rằng nguy cơ hình thành Alzheimer có liên hệ với một số yếu tố có thể điều chỉnh được như chế độ ăn uống, nguy cơ mắc các bệnh tim mạch, dược phẩm, hoạt động trí tuệ, v.v. Cần thực hiện thêm nghiên cứu, bao gồm thử nghiệm lâm sàng, để xác định xem các yếu tố này có khả năng giúp ngăn ngừa Alzheimer hay không.

Thuốc
Các yếu tố nguy cơ liên quan đến bệnh tim mạch, trong đó có tăng cholesterol máu, cao huyết áp, tiểu đường và hút thuốc, có liên hệ với nguy cơ khởi phát bệnh Alzheimer cao hơn cũng như tình trạng bệnh nghiêm trọng hơn. Thuốc điều trị cao huyết áp có thể làm giảm nguy cơ. Một nghiên cứu đã cho thấy việc sử dụng các thuốc statin, có tác dụng làm giảm cholesterol, có thể có lợi với người mắc Alzheimer và các bệnh mất trí khác trừ mất trí não mạch. Liệu pháp hormone thay thế ở phụ nữ mãn kinh có thể làm tăng nguy cơ mất trí.

Lối sống
Các bằng chứng cho thấy giáo dục bậc cao, thành tựu sự nghiệp và việc tham gia các hoạt động giải trí có liên hệ với việc giảm thiểu nguy cơ mắc Alzheimer, hoặc trì hoãn sự khởi phát của bệnh. Điều này phù hợp với giả thuyết dự trữ nhận thức, theo đó một số trải nghiệm nhất định trong cuộc sống sẽ tăng cường chức năng thần kinh và cung cấp một dự trữ nhận thức có khả năng trì hoãn các bệnh mất trí. Giáo dục trì hoãn bệnh khởi phát nhưng không làm thay đổi thời gian mắc bệnh. Việc học một ngôn ngữ thứ hai ngay cả khi đã trưởng thành dường như làm chậm sự khởi phát của bệnh.

Việc tập thể dục có liên hệ với nguy cơ mất trí thấp hơn. Thể dục cũng có hiệu quả trong việc giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của các triệu chứng ở những người mắc Alzheimer.

Chế độ ăn uống
Chế độ ăn uống được xem là một yếu tố nguy cơ mắc bệnh mất trí có thể điều chỉnh. Các chế độ ăn Địa Trung Hải và DASH đều có mối liên hệ với việc giảm thiểu suy giảm nhận thức. Một cách tiếp cận khác là tích hợp các yếu tố của hai chế độ ăn này thành chế độ ăn MIND. Các chế độ ăn này thường chứa ít chất béo bão hòa và cung cấp carbohydrat có lợi, chủ yếu là các carbohydrat có thể giúp làm ổn định lượng đường và insulin trong máu. Những người có chế độ ăn chứa nhiều chất béo bão hòa và carbohydrat đơn giản (mono- và disaccharide) có nguy cơ mắc Alzheimer cao hơn.

Tình trạng đường huyết cao kéo dài và không được kiểm soát có thể làm tổn thương các dây thần kinh và gây vấn đề về trí nhớ. Các chế độ ăn được đề xuất là có khả năng làm giảm nguy cơ mất trí thường khuyến khích bổ sung acid béo không bão hòa, chất chống oxy hóa, flavonoid, vitamin E, vitamin C, vitamin B và vitamin D.

Chế độ ăn MIND có thể có tác dụng nhưng cần được nghiên cứu thêm. Dường như chế độ ăn Địa Trung Hải có hiệu quả hơn chế độ ăn DASH trong việc ngăn ngừa Alzheimer nhưng chưa tìm thấy bằng chứng nhất quán nào về tác dụng của chúng với mất trí nói chúng. Tác dụng của dầu ô liu cần được nghiên cứu thêm bởi đây có thể là một trong những thành phần quan trọng nhất giúp giảm thiểu nguy cơ suy giảm nhận thức và mất trí.

Ở những người mắc bệnh celiac hoặc nhạy cảm với gluten không do bệnh celiac, chế độ ăn hoàn toàn không có gluten có thể giảm nhẹ các triệu chứng suy giảm nhận thức nhẹ. Chưa có bằng chứng nào chứng minh tác dụng của chế độ ăn không gluten khi tình trạng mất trí đã trở nặng.

Chưa có nhiều bằng chứng chứng minh việc tiêu thụ đồ uống có cồn, đặc biệt là rượu vang đỏ, ở mức độ ít hoặc vừa phải có làm giảm nguy cơ mắc Alzheimer hay không. Đã có một số bằng chứng bước đầu cho thấy caffeine có thể ngăn ngừa bệnh. Một số thực phẩm giàu flavonoid như cocoa, rượu vang đỏ và trà có thể có khả năng giảm thiểu nguy cơ mắc Alzheimer. Một số nghiên cứu đã được thực hiện về vai trò của một số khoáng chất như seleni, kẽm và đồng. Thực phẩm chức năng bổ sung acid béo Omega 3 chiết xuất từ thực vật và cá cũng như acid docosahexaenoic (DHA) dường như không có lợi ích gì với người mắc Alzheimer ở mức độ nhẹ hoặc trung bình.

Tính đến năm 2010, curcumin không cho thấy tác dụng gì ở người mặc dù các bằng chứng bước đầu cho thấy tác dụng của nó trên động vật. Ngày càng có nhiều bằng chứng về khả năng bảo vệ hệ thần kinh của việc sử dụng cannabinoid ở người mắc Alzheimer và các rối loạn thoái hóa thần kinh khác. Tuy nhiên, cần phải thực hiện thêm nghiên cứu quần thể để xác định tác dụng của nó ở ngoài phạm vi các thí nghiệm.

Kiểm soát
Alzheimer không có thuốc chữa; các biện pháp điều trị hiện tại chỉ mang lại lợi ích không đáng kể trong việc cải thiện triệu chứng và vẫn mang tính giảm nhẹ. Chúng có thể được chia thành ba loại: thuốc, can thiệp tâm lý xã hội và chăm sóc.

Thuốc

Các thuốc được dùng để điều trị những vấn đề nhận thức do Alzheimer gây ra bao gồm: 4 loại thuốc ức chế Acetylcholinesterase (tacrine, rivastigmine, galantamine và donepezil) và memantine, một chất đối kháng thụ thể NMDA. Lợi ích mà chúng mang lại không đáng kể. Chưa có thuốc nào cho thấy khả năng trì hoãn hoặc ngăn chặn sự phát triển của bệnh.

Sự suy giảm hoạt động của các nơron tác động kiểu choline là một đặc điểm được biết đến từ lâu của Alzheimer. Thuốc ức chế Acetylcholinesterase có tác dụng giảm tốc độ phân rã acetylcholine (ACh), từ đó gia tăng nồng độ ACh trong não bộ và chống lại tình trạng thiếu hụt ACh sau khi các nơron tác động kiểu choline bị chết. Đã có bằng chứng chứng minh tác dụng của các thuốc này đối với Alzheimer giai đoạn nhẹ và tương đối nặng, cũng như một số bằng chứng ủng hộ việc sử dụng chúng khi bệnh ở giai đoạn nặng. Ở người bị suy giảm nhận thức nhẹ, các thuốc này không cho thấy tác dụng gì trong việc làm chậm sự khởi phát của Alzheimer. Tác dụng phụ phổ biến nhất của thuốc là buồn nôn và nôn mửa, đều có liên hệ với nồng độ acetylcholine quá cao. Các tác dụng phụ này xuất hiện ở khoảng 10–20% người sử dụng, có mức độ nghiêm trọng từ nhẹ đến vừa phải, và có thể được kiểm soát bằng cách điều chỉnh lượng thuốc. Các tác dụng phụ ít phổ biến hơn bao gồm chuột rút, giảm nhịp tim, chán ăn, sút cân và tăng tiết dịch vị.

Khi não bộ có quá nhiều glutamate–một chất truyền dẫn mang tính kích thích trong hệ thần kinh, các tế bào có thể chết do một quá trình có tên là nhiễm độc kích thích xảy ra khi các thụ thể glutamate bị kích thích quá mức. Nhiễm độc kích thích không chỉ xảy ra ở Alzheimer mà còn ở các bệnh thần kinh khác như Parkinson và đa xơ cứng. Memantine là một chất đối kháng thụ thể NMDA không cạnh tranh ban đầu được sử dụng để chống cúm. Nó có khả năng chặn các thụ thể NMDA và ngăn không cho chúng bị glutamate kích thích quá mức. Memantine đã cho thấy là có tác dụng không đáng kể trong việc điều trị Alzheimer giai đoạn vừa phải và nặng. Các tác dụng phụ đã được ghi nhận của memantine–bao gồm ảo giác, bối rối, chóng mặt, đau đầu và mệt mỏi–xuất hiện một cách không thường xuyên và ở mức độ nhẹ. Việc sử dụng kết hợp memantine và donepezil đã cho thấy là mang lại lợi ích "có ý nghĩa về mặt thống kê nhưng lại không đáng kể về mặt lâm sàng".

Một tinh chất được chiết xuất từ cây bạch quả có tên là EGb 761 đã và đang được sử dụng rộng rãi để điều trị Alzheimer và các rối loạn thần kinh khác. Nó được phê duyệt sử dụng trên khắp châu Âu. Theo Liên đoàn Thần kinh Sinh học Thế giới, bằng chứng chứng minh hiệu quả của EGb 761 có sức thuyết phục ở mức B, tương đương với các thuốc ức chế acetylcholinesterase và mementine. EGb 761 là chất duy nhất cho thấy khả năng cải thiện các triệu chứng ở cả Alzheimer và sa sút trí tuệ não mạch. EGb 761 đã được chứng minh là đóng vai trò quan trọng dù được sử dụng độc lập hay mang tính bổ trợ khi các liệu pháp khác không hiệu quả. EGb 761 được xem là có khả năng bảo vệ hệ thần kinh; nó là một chất ức chế gốc tự do, cải thiện chức năng của ty thể, cũng như điều hòa chỉ số serotonin và dopamine. Nhiều nghiên cứu về tác dụng của nó ở những trường hợp mất trí từ nhẹ đến tương đối nặng đã cho thấy nó cải thiện đáng kể chức năng nhận thức, sinh hoạt hàng ngày và các triệu chứng thần kinh. Tuy vậy, nó chưa cho thấy khả năng ngăn chặn tình trạng mất trí phát triển.

Thuốc chống loạn thần không điển hình có tác dụng tương đối trong việc giảm thiểu sự hung hãn và tình trạng loạn thần ở người mắc Alzheimer, nhưng lợi ích của nó lại đi kèm với những tác dụng phụ nghiêm trọng như tai biến mạch máu não, đi lại khó khăn hoặc suy giảm nhận thức. Khi được sử dụng lâu dài, chúng đã cho thấy là góp phần làm tăng nguy cơ tử vong.

Can thiệp tâm lý xã hội
Các biện pháp can thiệp tâm lý xã hội đóng vai trò bổ trợ cho việc điều trị bằng thuốc và có thể được phân loại thành các phương pháp mang tính hành vi, cảm xúc, nhận thức hoặc kích thích. Nghiên cứu về tác dụng của chúng còn hạn chế và hiếm khi được tiến hành riêng với Alzheimer mà thay vào đó tập trung vào chứng mất trí nói chung.

Các biện pháp can thiệp hành vi có mục đích xác định tiền đề và giảm thiểu hậu quả của các vấn đề về hành vi. Phương pháp này chưa đạt được thành công trong việc cải thiện chức năng nói chung của người bệnh, nhưng có thể giúp làm giảm một số hành vi cụ thể như tiểu tiện không tự chủ. Chưa có số liệu chất lượng nào về tác dụng của các kỹ thuật này đối với những vấn đề hành vi khác như đi lang thang. Liệu pháp âm nhạc cũng có tác dụng trong việc giảm thiểu các triệu chứng về hành vi và tâm lý.

Các biện pháp can thiệp mang tính cảm xúc bao gồm liệu pháp hồi tưởng, liệu pháp xác nhận, trị liệu tâm lý hỗ trợ, liệu pháp tích hợp giác quan (còn được gọi là snoezelen), và liệu pháp mô phỏng hiện diện. Gần như chưa có nghiên cứu chính thức nào được tiến hành về tác dụng của trị liệu tâm lý hỗ trợ, nhưng một số bác sĩ đã đánh giá việc này có khả năng giúp người bị suy giảm nhận thức nhẹ thích nghi với bệnh. Liệu pháp hồi tưởng (RT) bao gồm việc thảo luận với người bệnh về những trải nghiệm trong quá khứ lặp đi lặp lại nhiều lần với sự hỗ trợ của ảnh chụp, vật dụng trong nhà, bản ghi âm các bài hát hoặc âm thanh, hoặc những đồ vật khác từng quen thuộc với họ. Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá hiệu quả của RT cho thấy tác dụng của liệu pháp này không ổn định, không mang ý nghĩa lâm sàng rõ ràng, và không nhất quán giữa những bối cảnh khác nhau. Liệu pháp mô phỏng hiện diện (SPT) được dựa trên thuyết gắn bó và bao gồm việc bật cho bệnh nhân Alzheimer nghe một đoạn ghi âm giọng nói của những người thân nhất với họ. Đã có bằng chứng chứng minh một phần nào đó là SPT có thể giảm thiểu các hành vi thách thức. Cuối cùng, liệu pháp xác nhận bao gồm việc giúp người bệnh chấp nhận thực tại và sự thật dựa trên những trải nghiệm của người khác, còn liệu pháp tích hợp giác quan thì bao gồm những bài tập kích thích các giác quan. Chưa có bằng chứng nào chứng minh tác dụng của các liệu pháp này. Một nghiên cứu của Cochrane không tìm thấy bằng chứng nào chứng minh tác dụng của snoezelen.

Các biện pháp mang tính nhận thức–bao gồm định hướng thực tại và phục hồi nhận thức–có mục đích giảm thiểu sự thiếu hụt nhận thức. Định hướng thực tại bao gồm việc cung cấp cho người bệnh những thông tin về thời gian, địa điểm hoặc con người nhằm hỗ trợ họ nhận thức được môi trường xung quanh và trạng thái của mình trong môi trường đó. Trong khi đó, phục hồi nhận thức thì cố gắng cải thiện các chức năng bị suy giảm của người bệnh bằng cách rèn luyện các kỹ năng tinh thần. Cả hai kỹ thuật này đều đã cho thấy những tác dụng nhất định trong việc cải thiện khả năng nhận thức, tuy nhiên một số nghiên cứu cho thấy tác dụng đó rất ngắn ngủi, đồng thời ghi nhận những tác động tiêu cực như sự bực bội.

Các biện pháp mang tính kích thích bao gồm liệu pháp nghệ thuật, liệu pháp âm nhạc, liệu pháp thú cưng, vận động cơ thể, cũng như bất kỳ hoạt động giải trí nào khác. Chúng có khả năng góp phần cải thiện hành vi, tâm trạng và (ở mức độ thấp hơn) chức năng. Tuy vậy, dù vai trò của những hiệu ứng này là quan trọng nhưng mục đích chính của việc sử dụng các liệu pháp kích thích vẫn là nhằm thay đổi thói quen sinh hoạt của người bệnh.

Chăm sóc

Do Alzheimer không có thuốc chữa và người bệnh dần mất đi khả năng tự đáp ứng các nhu cầu của bản thân, việc chăm sóc người bệnh về bản chất chính là một biện pháp điều trị và cần được thực hiện một cách cẩn trọng trong suốt quá trình phát triển của bệnh.

Trong các giai đoạn đầu và giữa của bệnh, việc điều chỉnh môi trường và lối sống có thể cải thiện sự an toàn của bệnh nhân và giảm thiểu gánh nặng cho người chăm sóc. Những sự điều chỉnh này có thể là tuân thủ một lịch trình sinh hoạt được đơn giản hóa, sử dụng khóa an toàn, gắn nhãn lên các vật dụng trong nhà, hoặc thiết kế lại các đồ dùng hàng ngày cho phù hợp với nhu cầu của người bệnh. Nếu việc ăn uống trở nên khó khăn, thức ăn có thể phải được cắt nhỏ hơn hoặc thậm chí là nghiền ra. Nếu người bệnh không nuốt được thức ăn thì có thể phải sử dụng dây cho ăn. Trong trường hợp đó, người chăm sóc và gia đình của bệnh nhân cần xem xét tính hiệu quả và nhân đạo của việc tiếp tục cho bệnh nhân ăn. Bệnh nhân hiếm khi cần phải bị trói lại, tuy nhiên vẫn có những tình huống mà điều đó là cần thiết nhằm tránh thương tổn cho bệnh nhân hoặc người chăm sóc họ.

Khi bệnh trở nặng, nhiều vấn đề y tế khác nhau có thể xuất hiện, như bệnh răng miệng, loét điểm tỳ, suy dinh dưỡng, vệ sinh kém, cũng như nhiễm trùng hô hấp, da hoặc mắt. Có thể ngăn ngừa chúng bằng cách kiểm soát sát sao tình trạng của người bệnh, và nếu chúng xảy ra thì người bệnh cần phải được điều trị một cách chuyên nghiệp. Trong các giai đoạn cuối của bệnh, việc điều trị chủ yếu mang mục đích giảm nhẹ đau đớn cho người bệnh cho đến khi họ chết, và thường cần đến sự hỗ trợ của nhà an dưỡng.

Tiên lượng

Alzheimer khó chẩn đoán ở các giai đoạn đầu. Người bệnh thường được chẩn đoán một cách chắc chắn là mắc bệnh khi sự suy giảm nhận thức bắt đầu gây khó khăn cho sinh hoạt hàng ngày của họ, mặc dù có thể lúc này người bệnh vẫn đang sống độc lập. Các triệu chứng sẽ phát triển từ những vấn đề nhận thức không quá nghiêm trọng như mất trí nhớ sang những mức độ rối loạn nhận thức và phi nhận thức ngày càng gia tăng, khiến người bệnh mất đi khả năng sống độc lập, đặc biệt là ở các giai đoạn cuối của bệnh.

Người mắc Alzheimer sẽ bị giảm tuổi thọ. Sau khi được chẩn đoán, người bệnh thường sống thêm được từ 3 đến 10 năm.

Ít hơn 3% người bệnh sống thêm được trên 14 năm. Khả năng sống sót của người bệnh giảm đi rất nhiều nếu họ bị suy giảm nhận thức nghiêm trọng, có chức năng cơ thể ở mức thấp, bị ngã nhiều lần, cũng như cho thấy những rối loạn khi được kiểm tra thần kinh. Các bệnh lý đồng diễn như bệnh tim mạch hay tiểu đường cũng như tiền sử lạm dụng rượu cũng góp phần làm giảm khả năng sống sót. Bệnh khởi phát càng sớm thì người bệnh càng sống thêm được nhiều năm, tuy nhiên những người bệnh trẻ tuổi vẫn có tuổi thọ thấp hơn nhiều so với người khỏe mạnh cùng độ tuổi. Tiên lượng của nam giới ít khả quan hơn nữ giới.

Viêm phổi và mất nước là những nguyên nhân tử vong phổ biến nhất do Alzheimer gây ra, trong khi đó tỷ lệ bệnh nhân Alzheimer tử vong vì ung thư thấp hơn so với toàn bộ dân số.

Dịch tễ học

Hai biện pháp chính được sử dụng trong nghiên cứu dịch tễ học: tỷ lệ mắc và tỷ lệ nhiễm. Tỷ lệ mắc là số trường hợp người có nguy cơ nhiễm bệnh mới trên một đơn vị thời gian (thường đơn vị xét trong 1000 người trong 1 năm), trong khi tỷ lệ nhiễm là tổng số các trường hợp mắc bệnh ở bất kỳ thời điểm nào.

Về tỷ lệ mắc, nghiên cứu theo chiều dọc (các nghiên cứu mà một dân số nhiễm bệnh được theo sau trong những năm qua) cung cấp tỉ lệ từ 10 đến 15 người trong 1000 người trong 1 năm, có nghĩa là một nửa số trường hợp mất trí mới phát hiện mỗi năm là mắc bệnh Alzheimer. Tiến độ tuổi là một yếu tố nguy cơ chính cho tỷ lệ mắc bệnh: mỗi 5 năm sau tuổi 65, các nguy cơ nhiễm bệnh khoảng gấp đôi, tăng từ 3 đến 69 người trong 1000 trong 1 năm. Ngoài ra còn có sự khác biệt giới tính ở các mức tỷ lệ, phụ nữ có nguy cơ phát triển AD cao hơn nam.

Tổ chức Y tế Thế giới ước tính rằng trong năm 2005, 0,379% người trên thế giới mắc bệnh, và tỷ lệ sẽ tăng lên 0,441% vào năm 2015 và 0,556% vào năm 2030. Các nghiên cứu khác cũng cho kết luận tương tự.

Phương diện xã hội và văn hóa

Tổn thất cho xã hội
Mất trí nói chung và Alzheimer nói riêng có thể được xem là một trong những căn bệnh gây tổn thất lớn nhất cho xã hội ở châu Âu và Hoa Kỳ, còn tổn thất ở các quốc gia khác như Argentina và Hàn Quốc cũng ở mức cao và có chiều hướng gia tăng. Những tổn thất này được dự đoán là sẽ tăng lên cùng với sự già đi của dân số, từ đó trở thành một vấn đề xã hội nghiêm trọng. Những tổn thất do Alzheimer gây ra bao gồm chi phí y tế trực tiếp như viện dưỡng lão, chi phí trực tiếp không mang tính y tế như dịch vụ chăm sóc tại nhà in-home, cũng như chi phí gián tiếp như sự giảm sút năng suất lao động ở cả bệnh nhân lẫn người chăm sóc. Số liệu có thể khác nhau tùy ở từng nghiên cứu nhưng bệnh mất trí đã được tính toán là tiêu tốn khoảng 160 tỉ đô la trên toàn thế giới, còn tổn thất do Alzheimer gây ra ở Hoa Kỳ có thể lên đến 100 tỉ đô la Mỹ mỗi năm.

Tổn thất xã hội lớn nhất, chiếm 2/3 trên tổng số, là chi phí cho việc chăm sóc lâu dài bởi các nhân viên ý tế, đặc biệt là khi bệnh nhân cần phải nhập viện. Ngay cả khi bệnh nhân được điều trị tại nhà thì tổn thất vẫn rất cao, nhất là khi tính đến những chi phí không chính thức như thời gian và sự mất thu nhập của người châm sóc.

Tổn thất do mất trí gây ra tỷ lệ thuận với mức độ nghiêm trọng của bệnh cũng như tùy thuộc vào việc những rối loạn trong hành vi có xuất hiện hay không, đồng thời quyết định người chăm sóc phải dành bao nhiêu thời gian cho bệnh nhân. Do đó, bất cứ biện pháp điều trị nào làm chậm quá trình suy giảm nhận thức, trì hoãn việc nhập viện hay giảm thiểu thời gian chăm sóc sẽ mang lại lợi ích kinh tế. Các biện pháp điều trị hiện tại đã cho thấy là có thể mang lại lợi ích kinh tế khả quan.

Gánh nặng chăm sóc
Vai trò chăm sóc chính cho người mất trí thường do vợ chồng hoặc người thân của họ đảm nhận. Alzheimer được biết đến là một căn bệnh gây gánh nặng lớn lên những người chăm sóc trên các phương diện xã hội, tâm lý, thể chất và kinh tế. Người bệnh và gia đình họ thường lựa chọn phương án chăm sóc tại nhà. Phương án này cũng trì hoãn hoặc loại bỏ việc bệnh nhân phải được chăm sóc chuyên nghiệp một cách tốn kém. Tuy vậy, hai phần ba số người sống tại các viện dưỡng lão mắc bệnh mất trí.

Những người chăm sóc cho bệnh nhân mất trí chịu nguy cơ mắc các rối loạn thể chất và tinh thần cao. Người chăm sóc có khả năng gặp phải những vấn đề về tâm lý cao hơn khi sống cùng người bệnh, là vợ hoặc chồng của người bệnh, cũng như khi người bệnh có những hành vi đòi hỏi nhiều sự chăm sóc như trầm cảm, rối loạn hành vi, gặp ảo giác, rối loạn giấc ngủ, khó khăn trong đi lại và cách ly xã hội. Trên phương diện kinh tế, người chăm sóc thường phải hi sinh thời gian làm việc để dành trung bình 47 giờ mỗi tuần bên cạnh người mắc Alzheimer, trong khi chi phí chăm sóc cho bệnh nhân cũng cao. Tổn thất trực tiếp và gián tiếp trung bình của việc chăm sóc cho người mắc Alzheimer ở Hoa Kỳ rơi vào khoảng từ 18.000 đến 77.500 đô la Mỹ mỗi năm, tùy theo nghiên cứu.

Liệu pháp hành vi nhận thức và việc giáo dục các cách đối phó, dù cá nhân hay theo nhóm, đã cho thấy là có tác dụng cải thiện sức khỏe tâm lý của người chăm sóc.

Đọc thêm

Chú thích

Liên kết ngoài

 Alzheimer's Disease Centers (ADCs)
 Alzheimer's Disease Education and Referral (ADEAR) Center
 Alzheimer's Association
 UCSF Memory and Aging Center
 Rủi ro môi trường và các yếu tố bảo vệ trong bệnh Alzheimer

Mất trí
Bệnh
Bệnh Alzheimer
Rối loạn tâm thần và hành vi
Chẩn đoán tâm thần
Bệnh chưa rõ nguyên nhân
Tâm bệnh học
RTT