title: Chủ nghĩa xóa và chủ nghĩa thêm trên Wikipedia

text:
Chủ nghĩa xóa (tiếng Anh: Deletionism) và chủ nghĩa thêm (tiếng Anh: Inclusionism) là hai triết lý đối lập nhau được đưa ra bởi các biên tập viên của bách khoa toàn thư mở Wikipedia, liên quan đến các tiêu chí về việc quyết định giữ lại bài viết hoặc xóa nội dung của dự án.

Trên Wikipedia, những thành viên thuộc chủ nghĩa xóa thường tranh luận cho việc xóa các bài mà họ cáo buộc là quá ngắn và hoặc được viết quá tệ, những bài thiếu nguồn tham khảo hay chỉ có những nguồn được lấy từ Internet (đặc biệt là các blog, forum, và các trang web cá nhân), tất cả các bài được liệt kê trong thể loại không đủ độ nổi bật,, các sự kiện được coi là thông tin bên lề hay chỉ là những vấn đề của văn hóa quần chúng, cũng như tất cả các chủ đề mà họ cho rằng không bách khoa.

Còn đối với những thành viên thuộc chủ nghĩa thêm thì ngược lại, họ tranh luận cho việc giữ thêm nhiều bài viết tại Wikipedia. Họ cũng kêu gọi khoan dung hơn với các bài sơ khai, đồng thời cho phép các blog nổi tiếng cũng như một số nội dung Internet khác được dùng làm nguồn tham khảo cho bài viết.

Bối cảnh

Để tránh bị phá hoại, cũng như để xây dựng dự án có nội dung phù hợp, các wiki thường đề ra các quy định liên quan đến những chủ đề mà mình bao phủ. Wikipedia cũng đã tạo ra những không gian dành cho vấn đề này và để giải quyết những tranh luận khác nhau liên quan đến từng bài viết. Mọi thành viên đều có thể mở ra các cuộc tranh luận kiểu này, và nó được diễn ra tại trang "Biểu quyết xoá bài". Rất nhiều cuộc tranh luận không chỉ liên quan đến nội dung của từng bài viết, mà các thành viên còn trình bày "những quan điểm khác nhau về cách soạn thảo một bách khoa toàn thư lý tưởng."

Khi kết thúc một cuộc tranh luận, bảo quản viên đánh giá sự đồng thuận đạt được của cộng đồng. Cũng có những bài viết hay chủ đề không cần đưa ra thảo luận, được treo biển rồi bị xóa bởi bảo quản viên.

Vào thời điểm cuối năm 2006, ước tính rằng các không gian liên quan đến sự quản trị của Wikipedia và liên quan đến các quy định là những phần có nội dung phát triển nhanh nhất. Chiếm khoảng 1/4 nội dung toàn dự án.

Luận điểm

Hai tổ chức "Hiệp hội Thành viên Wikipedia theo Chủ nghĩa Thêm" (Association of Inclusionist Wikipedians) và "Hiệp hội Thành viên Wikipedia theo Chủ nghĩa Xóa" (Association of Deletionist Wikipedians) đã được các bảo quản viên thành lập. Mỗi bên đều có trang riêng tại Wikimedia, để liệt kê các thành viên của mình, tuyên bố các điều lệ và nguyên tắc.

Những người thuộc chủ nghĩa thêm lập luận rằng sự quan tâm của một số ít người có thể là một điều kiện đủ cho sự tồn tại của một bài viết, khi mà bài viết đó đều vô hại, không vi phạm điều lệ gì, và vì không có giới hạn về dung lượng của Wikipedia. Khẩu hiệu của họ là "Wikipedia không phải là giấy" (Wikipedia is not paper).

Ở phía đối diện, những luận điểm của các thành viên theo chủ nghĩa xóa xoay quanh khái niệm của sự khách quan và sự phù hợp, nêu lên rằng "Wikipedia không phải là Google" (Wikipedia is not Google), hay "một đống đổ nát" (a junkyard). Họ lập luận rằng cần phải có đủ người quan tâm là điều kiện cần thiết để có một bài viết có chất lượng, và sự tồn tại của các bài viết về các chủ đề tầm thường sẽ làm giảm độ tin cậy và ảnh hưởng đến thành công của Wikipedia trong tương lai. Họ ủng hộ việc thành lập và thực thi các tiêu chuẩn và chính sách cụ thể như một dạng luật pháp.

Giáo sư ngành báo chí K.G. Schneider đã xác định tâm lý của những thành viên theo chủ nghĩa xóa sẽ được thể hiện một khi dự án bắt đầu chuyển từ giai đoạn chạy theo số lượng sang theo đuổi chất lượng.

Một trang "Wikimorgue" - "Nhà xác Wiki", nơi lưu giữ tất cả các bài bị xóa cũng như lịch sử sửa đổi của nó, đã được đề xuất như một phương tiện giúp làm minh bạch hơn quá trình xóa bài viết. Website Deletionpedia đã thực hiện điều này từ tháng 2 cho đến tháng 9 năm 2008.

Những người thuộc chủ nghĩa thêm nổi tiếng

Người đồng sáng lập ra Wikipedia, Larry Sanger, tự xác định mình là người thuộc chủ nghĩa thêm, trừ những vấn đề liên quan đến tình dục, và áp dụng nó cho dự án Citizendium.

Thành viên nổi tiếng Simon Pulsifer cũng ủng hộ việc phủ rộng nhiều chủ đề hơn, và anh đã sử dụng chiến thuật phục hồi một vài bài viết bị xóa, với hy vọng sẽ không một ai nhận ra.

Andrew Lih, một thành viên đã chuyển từ vị thế một người theo chủ nghĩa xóa sang một người theo chủ nghĩa thêm, ông nhận thấy so với thời gian phát triển ban đầu, Wikipedia đã trở nên thận trọng hơn. Anh đã đổi quan điểm sau khi bài viết về mạng xã hội Pownce của mình bị xóa nhanh bởi một bảo quản viên vì bị coi như quảng cáo.

Giải pháp thay thế
Nằm giữa hai nhóm trên, đã có nhiều ý thức hệ khác nhau đã được hình thành mà không loại trừ lẫn nhau.

Tháng 11 năm 2004, biên tập viên Reene Sylverwind đã lập "Hiệp hội các Thành viên Wikipedia theo Chủ nghĩa Sáp nhập" (Association of Mergist Wikipedians) với mục đích đưa ra một giải pháp trung dung nằm giữa hai nhóm đã nêu ở trên. Nội dung bài viết được yêu cầu xóa được đưa đến làm một phần của bài viết có độ nổi bật quan trọng hơn, đây là một dạng thỏa hiệp, vì nội dung đã không bị xóa như yêu cầu của nhóm thành viên của chủ nghĩa thêm. Nhưng mục từ độc lập vốn có thì đã không còn tồn tại, đáp ứng được yêu cầu của những người theo chủ nghĩa xóa.

Một tổ chức khác đứng giữa hai tư tưởng này là "Hiệp hội các thành viên Wikipedia Không thích Tạo ra những Tranh cãi Rộng rãi Về Độ nổi bật của một Thể loại Chung của các Bài viết, và Ủng hộ việc Xóa một Bộ phận các Bài viết Kém chất lượng, nhưng Điều đó Không có Nghĩa Họ Là những Người theo Chủ nghĩa Xóa" (Association of Wikipedians Who Dislike Making Broad Judgments About the Worthiness of a General Category of Article, and Who Are in Favor of the Deletion of Some Particularly Bad Articles, but That Doesn't Mean They Are Deletionists).

Phê bình

Nhà lưu trữ Jason Scott đã quan sát một lượng lớn các nỗ lực lãng phí dùng để tranh luận cho việc xóa bài viết. Điều này cũng có thể đóng góp cho sự tan rã của cộng đồng, và làm hạn chế thông tin, hoặc làm giảm tỷ lệ tạo ra bài viết mới và sự giảm niềm đam mê và động lực giữa các biên tập viên. Tuy nhiên, một số đã quan sát rằng sự tương tác giữa hai nhóm thực sự có thể dẫn đến một sự nâng cao chất lượng tổng thể của nội dung của dự án.

Tiểu thuyết gia Nicholson Baker kể lại về bài viết đầu tiên của ông trên Wikipedia viết về nhà thơ Richard Denner đã được xóa vì "không đủ độ nổi bật", và chỉ trích hành vi quá cẩn trọng của các biên tập viên trên tạp chí New York Review of Books.

Nhà báo Dick Pountain đã thử lại các phê bình của Baker và thấy rằng nó được chứng minh là đúng.

Những cuộc tranh luận như vậy đã dẫn đến việc hình thành một số website phê bình Wikipedia như trang Wikitruth, chuyên dõi theo những bài có nguy cơ bị xóa. Biên tập viên của Wikinews, Brian McNeil, đã nói việc biên tập mọi cuốn bách khoa toàn thư đều phải trải qua những cuộc tranh luận nội bộ, điều khác nhau và ở Wikipedia nó luôn được công khai.

Đối tượng của những bài viết bị xóa
Vào tháng 7 năm 2006, tạp chí tin tức công nghệ Anh The Inquirer cảm thấy bị xúc phạm bởi tuyên bố của một số biên tập viên Wikipedia cho rằng tạp chí này dự định dùng loạt truyện Everywhere Girl để tạo nên hiện tượng về cô người mẫu này. Người của tạp chí tiến hành một chiến dịch có thể dễ dàng nhận thấy nhằm loại bỏ tất những tham khảo về Everywhere Girl trên Wikipedia. Sau đó, họ phát hiện một điều trái với lẽ thường rằng tin tức về việc xóa nội dung trong bài viết Wikipedia của họ đã được đưa vào bài viết trên Wikipedia.

Tháng 12 năm 2006, nhà văn và nhà soạn nhạc Matthew Dallman thấy rằng tiểu sử của ông trên Wikipedia được đưa ra tranh luận và sau đó là bỏ phiếu. Ông đã quyết định không dùng tư cách của mình để tham vào vụ việc do quan điểm không thích cá nhân tự đề xướng của Wikipedia. Ông nói rằng: "Điều này giống như tôi đang bị thử nghiệm và tôi không thể nào xác nhận được", mặc dù ông đã không thể cưỡng lại sự thôi thúc.

Chú thích

Đọc thêm

Liên kết ngoài

 Chủ nghĩa xóa trên Wikimedia
 Chủ nghĩa loại trừ tại Wikimedia
 Chủ nghĩa thêm tại Wikimedia
 Wikipedia không phải là bách khoa toàn thư in trên giấy
 Wikipedia không phải là một mớ bừa bãi các thông tin

Wikipedia
Kiểm duyệt Internet


title: Bá Xuyên

text:
Bá Xuyên là một xã thuộc thành phố Sông Công, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam.

Địa lý
Xã Bá Xuyên nằm ở phía bắc thành phố Sông Công, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Tân Quang
Phía tây giáp xã Bình Sơn
Phía nam giáp phường Bách Quang và phường Châu Sơn
Phía bắc giáp thành phố Thái Nguyên.

Xã Bá Xuyên có diện tích 8,67 km², dân số năm 2019 là 5.665 người, mật độ dân số đạt 653 người/km².

Lịch sử
Sau năm 1975, Bá Xuyên là một xã thuộc huyện Đồng Hỷ.

Ngày 2 tháng 4 năm 1985, Hội đồng Bộ trưởng ra Quyết định số 102-HĐBT. Theo đó, xã Bá Xuyên được sáp nhập vào huyện Phổ Yên.

Ngày 11 tháng 4 năm 1985, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 113-HĐBT thành lập thị xã Sông Công, xã Bá Xuyên thuộc thị xã Sông Công.

Ngày 10 tháng 4 năm 1999, Chính phủ ban hành Nghị định số 18/1999/NĐ-CP. Theo đó, thành lập xã Vinh Sơn trên cơ sở 410 ha diện tích tự nhiên và 904 người của xã Bá Xuyên; 382 ha diện tích tự nhiên và 1.119 người của xã Cải Đan.

Ngày 15 tháng 5 năm 2015, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết thành lập thành phố Sông Công. Xã Bá Xuyên thuộc thành phố Sông Công như hiện nay.

Kinh tế - xã hội
Tại xã Bá Xuyên có 10 ha trồng chè theo Dự án thử nghiệm trồng chè cành của Sở khoa học – công nghệ Thái Nguyên.

Tuyến xe buýt số 9 chạy tuyến Trại Cau - Thái Nguyên - Sông Công - Bãi Bông đi qua địa bàn xã theo tỉnh lộ 262.

Từ năm 2019, trên địa bàn xã Bá Xuyên bắt đầu triển khai xây dựng Cụm công nghiệp Bá Xuyên và một phần của KCN 2 Sông Công, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của thành phố Sông Công cũng như tỉnh Thái Nguyên.

Chú thích

Xem thêm


title: Apophylia porraceipennis

text:
Apophylia porraceipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Allard miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Apophylia


title: Ngarchelong

text:
Ngarchelong là một bang của quốc đảo Palau. Ngarchelong nằm ở phía bắc của đảo Babeldaob. Chỉ có bang Kayangel nằm xa hơn về phía bắc. Ngarchelong là một di tích lịch sử quan trọng. Bang có dân số là 500 người và là bang đông dân thứ năm cả nước, diện tích của bang là 10 km². Thủ phủ của bang là làng Mengellang nằm ở phía nam

Tham khảo

Palau
Ngarchelong


title: Nguyên lý Say

text:
Nguyên lý Say, hay nguyên lý thị trường của Say, được đặt theo tên doanh nhân-nhà kinh tế người Pháp Jean-Baptiste Say (1767-1832). Tinh thần của nguyên lý này là "tự bản thân cung sẽ sinh ra cầu".

Tiền đề của nguyên lý này là giá cả hàng hóa sẽ được điều chỉnh nếu lượng cung và lượng cầu hàng hóa không cân bằng. Ví dụ, nếu lượng cung vượt quá lượng cầu (dư cung), thì nhất định giá cả hàng hóa sẽ giảm. Lượng cầu hàng hóa nhờ thế sẽ tăng lên, khiến cho lượng cung và lượng cầu trở nên cân bằng. Từ đó suy ra, để nền kinh tế quốc gia có thể trở nên giàu có hơn, thì chỉ cần đẩy mạnh sản xuất (tăng tổng cung).

Nguyên lý này được Jean-Baptiste Say nêu ra trong cuốn Chuyên luận về Kinh tế học chính trị  của mình năm 1803.

Hơn một thế kỷ sau, John Maynard Keynes đã phê phán nguyên lý này và đưa ra một nguyên lý đối lập (cầu quy định cung) gọi là Nguyên lý cầu hữu hiệu. (Xem bài về Kinh tế học vĩ mô Keynes.)

Tham khảo

Kinh tế học cổ điển
Cầu (kinh tế học)
Định luật kinh tế
Eponym
Kinh tế năm 1803


title: Tympanotonos fuscatus

text:
Tympanotonos fuscatus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Potamididae.

Miêu tả

Phân bố
Loài này phân bố ở biển dọc theo Angola, Cabo Verde, Gabon và generally Tây Phi.

Chú thích

Tham khảo

 Reid, D.G., Dyal, P., Lozouet, P., Glaubrecht, M. & Williams, S.T. (2008) Mudwhelks and mangroves: the evolutionary history of an ecological association (Gastropoda: Potamididae). Molecular Phylogenetics and Evolution 47: 680-699

F
Động vật được mô tả năm 1758


title: Phrynobatrachus irangi

text:
Phrynobatrachus irangi là một loài ếch trong họ Petropedetidae. Chúng là loài đặc hữu của Kenya.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Drewes, R., Howell, K. & Lötters, S. 2004. Phrynobatrachus irangi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Phrynobatrachus
Động vật đặc hữu Kenya


title: Gazax-et-Baccarisse

text:
Gazax-et-Baccarisse  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này có độ cao trung bình 272 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Gazaxetbaccarisse


title: 10544 Hörsnebara

text:
10544 Hörsnebara (tên chỉ định: 1992 DA9) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được khám phá thông qua Uppsala-ESO Survey of Asteroids và Comets ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 29 tháng 2 năm 1992. Nó được đặt theo tên Hörsne và Bara, two small parishes ở Gotland, Sweden.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 10001–11000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1992
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Génolhac

text:
Génolhac là một xã trong tỉnh Gard thuộc vùng Occitanie, phía nam nước Pháp. Xã Génolhac nằm ở khu vực có độ cao trung bình 500 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

 INSEE commune file

Liên kết ngoài
The Regordane Way or St Gilles Trail, which passes through Génolhac.

Xã của Gard


title: Schiersfeld

text:
Schiersfeld là một đô thị thuộc thuộc huyện Donnersberg, Đức. Đô thị Schiersfeld có diện tích 7,07 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 266 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Donnersberg


title: Becerril de la Sierra

text:
Becerril de la Sierra là một đô thị trong Cộng đồng Madrid, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 30 km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là 5159 người. Đô thị này nằm ở khu vực có độ cao 1075 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Đô thị ở Cộng đồng Madrid


title: Seignelay

text:
Seignelay là một xã của Pháp,tọa lạc ở tỉnh Yonne trong vùng Bourgogne. Xã này nằm cách Auxerre 14 km về phía bắc, giữa các sông Yonne và Serein.

Thông tin nhân khẩu

Hành chính

Tham khảo

Xem thêm
Communes de l'Yonne

Liên kết ngoài
Trang mạng chính thức du village de Seignelay
 Seignelay trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Seignelay trên trang mạng của Insee
 Seignelay sur le site du Quid
 Localisation de Seignelay sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Seignelay sur Mapquest
 Le tennis-club de Seignelay

Xã của Yonne


title: Villalier

text:
Villalier là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Villaliérois.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật nổi bật
 Joë Bousquet, nhà văn.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le site officiel de la commune de Villalier
 Historique de l'église Saint André
 Joë Bousquet à Villalier
 Villalier trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Villalier trên trang mạng của Insee
 Villalier trên trang mạng của Quid
 Vị trí của Villalier trên bản đồ Pháp và các xã giáp ranh
 Plan de Villalier sur Mapquest

Villalier


title: Mettmach

text:
Mettmach là một đô thị thuộc huyện Ried im Innkreis thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị Mettmach có diện tích 30 km², dân số thời điểm năm 2006 là 2549 người.

Tham khảo


title: Finist'air

text:
Finist'air (mã ICAO = FTR) là hãng hàng không của Pháp, trụ sở ở Brest. Hãng có căn cứ ở Sân bay Brest Guipavas (Pháp). Hãng có 1 tuyến đường quốc nội và dịch vụ air taxi, cũng như chở hàng hóa.

Lịch sử
Finist'air được thành lập và bắt đầu hoạt động từ năm 1981, với mục đích chở hành khách giữa Ouessant (ở Quần đảo Ponant) và Brest. Ngoài ra, hãng cũng có dịch vụ air taxi theo yêu cầu của khách hàng.

Các nơi đến
 Brest
 Ouessant (mỗi ngày 2 chuyến)

Các nơi đến của Air taxi:
 Dinard
 Ile d'Yeu
 La Baule
 Lorient
 Nantes
 Quiberon
 Quimper
 Rennes
 Vannes

Đội máy bay

 2 Cessna 208 Caravan

Tham khảo

Liên kết ngoài
Finist'air

Hãng hàng không Pháp


title: Bruchus haddeni

text:
Bruchus haddeni là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Bruchus


title: Chỉ số giảm phát GDP

text:
Chỉ số giảm phát GDP (tGDP deflator), còn gọi là Chỉ số điều chỉnh GDP thường được ký hiệu là DGDP, là chỉ số tính theo phần trăm phản ánh mức giá chung của tất cả các loại hàng hoá, dịch vụ sản xuất trong nước. Chỉ số điều chỉnh GDP cho biết một đơn vị GDP điển hình của kỳ nghiên cứu có mức giá bằng bao nhiêu phần trăm so với mức giá của năm cơ sở. (Số liệu thống kê của Việt Nam công bố đang tính GDP theo giá của năm 1994).

DGDP phản ánh sự biến động GDP danh nghĩa do sự biến động của giá (cơ sở để đánh giá lạm phát).

Công thức tính chỉ số giảm phát GDP
Người ta tính chỉ số giảm phát GDP theo công thức sau:
{| style="vertical-align: middle; border-collapse:collapse; text-align: center" cellspacing=1
|rowspan="2" | Chỉ số giảm phát GDP = 100 x
| style="border-bottom: 1px solid black" | GDP danh nghĩa
|-
| style="border-top: 1px solid black" | GDP thực tế
|}
Chỉ số giảm phát GDP là một phương pháp để tính tỷ lệ lạm phát (phương pháp kia là dùng CPI). Chẳng hạn, tỷ lệ lạm phát năm 2011 theo chỉ số giảm phát GDP được tính theo công thức:
{|
|-
|rowspan="2" | Tỷ lệ lạm phát 2011 = 100 x ||style="border-bottom:1px solid gray;border-collapse:collapse;"| Chỉ số giảm phát GDP 2011 - Chỉ số giảm phát GDP 2010
|-
| style="text-align:center"|Chỉ số giảm phát GDP 2010
|}

So sánh Chỉ số giảm phát GDP và CPI
Khác với  Chỉ số giá tiêu dùng CPI, DGDP được tính trên giỏ hàng hoá thay đổi do vậy nó phản ánh được sự thay thế giữa các hàng hoá, dịch vụ với nhau. Mặc dù vậy nó lại không phản ánh được sự giảm sút phúc lợi của người tiêu dùng trong trường hợp phải tiêu dùng ít hơn một loại hàng nào đó. Ví dụ: do sau dịch cúm gà, giá gà trở nên quá đắt so với giá thịt lợn nên người tiêu dùng sẽ mua ít thịt gà hơn và mua nhiều thịt lợn hơn. Phúc lợi của người tiêu dùng đã giảm xuống do họ phải tiêu dùng thịt gà ít hơn nhưng DGDP không phản ánh được điều này cho dù nó phản ánh được sự thay thế giữa thịt gà và thịt lợn.

CPI chỉ phản ánh mức giá của hàng tiêu dùng còn DGDP phản ánh giá của cả hàng hoá do doanh nghiệp, chính phủ mua. Vì thế DGDP được coi là phản ánh đúng hơn mức giá chung.

DGDP chỉ phản ánh mức giá của những hàng hoá sản xuất trong nước (vì GDP chỉ tính sản phẩm trong nước) còn CPI phản ánh mức giá của cả hàng hoá nhập khẩu. Ví dụ: khi giá một chiếc xe ô tô Toyota nhập khẩu tăng thì nó được phản ánh ở CPI nhưng không được phản ánh ở DGDP.

Tuy nhiên, trên thực tế, số liệu thống kê cho thấy sự khác biệt giữa CPI và DGDP không lớn.

Xem thêm
Chỉ số giá tiêu dùng - CPI

Liên kết ngoài
So sánh chỉ số lạm phát tính theo CPI và chỉ số giảm phát GDP

Tham khảo

Gregory N. Mankiw (1997), Kinh tế học vĩ mô, Nhà xuất bản Thống kê và Đại học Kinh tế quốc dân, Hà Nội.

Chỉ số kinh tế
Tài khoản quốc gia
Chỉ số


title: Chế Bồng Nga

text:
Po Binasuor hay còn được biết đến rộng rãi hơn với tên gọi Chế Bồng Nga (Hán-Việt: 制蓬峩, ? - 23 tháng 1 năm 1390 ÂL), theo cách gọi của người Ê Đê và Giarai tại vùng Tây Nguyên là R'čăm B'nga (Anak Orang Cham Bunga, nghĩa là "Bông hoa ánh sáng của người Champa") Bhinethuor, Che Bunga hay A Đáp A Giả (chữ Hán: 阿荅阿者, Ngo-ta Ngo-che) trong các tài liệu Trung Hoa, là tên hiệu của vị vua thứ ba thuộc vương triều thứ 12 (tức là vị vua đời thứ 39) của nhà nước Chiêm Thành. Là một vị vua kiệt xuất, có tài võ bị, trong thời gian cầm quyền, ông đã chấn hưng nhà nước Chiêm Thành từ một quốc gia suy đồi trở nên hùng mạnh.

Trong giai đoạn 1367–1389, ông từng 12 lần đưa quân Bắc phạt Đại Việt nhằm tái chiếm các vùng đất Châu Ô và Châu Lý vốn được chuyển giao sang chính quyền Đại Việt trong thời gian cai trị của vua Chế Mân. Năm 1377, vua Trần Duệ Tông dẫn đại quân phản công vào đất Chiêm. Chế Bồng Nga nhử quân Đại Việt đến thành Đồ Bàn, rồi đổ phục binh ra giết vua Trần Duệ Tông cùng phần lớn quân Việt. Thắng lợi này khiến triều đình Đại Việt khiếp đảm, sau này hễ Chế Bồng Nga bắc tiến là thượng hoàng Trần Nghệ Tông, các vua Trần sau Duệ Tông, và bình chương Lê Quý Ly bỏ kinh thành chạy dài. Trong cuộc chiến này, ông đã có tổng cộng 3 lần đánh vào tận kinh đô Thăng Long.

Năm 1390, ông tử trận sau khi trúng phải đạn tại trận Hải Triều. Cái chết của ông khép lại một trang hùng sử trong lịch sử Chăm Pa. Chế Bồng Nga được xem là vị vua vĩ đại cuối cùng của vương quốc Chăm Pa vì sau khi ông mất, nước Chăm không còn quật khởi như trước được nữa.

Sự nghiệp
Chế Bồng Nga là con trai út của vua Chế A Năng với húy Zainal Abidin. Sau khi Chế A Năng chết, con rể là Trà Hòa giành được ngôi vua. Sau khi vua Trà Hòa mất, Chế Bồng Nga được quần thần tôn làm kế vương.

Đánh Đại Việt
Sau khi lên ngôi được một thời gian, Chế Bồng Nga nhận thấy quân đội nhà Trần không còn hùng mạnh như trước nên có ý muốn đưa quân Bắc phạt. Năm 1361, Chế Bồng Nga đem quân đi theo đường biển tiến đánh cửa biển Dĩ Lý (thuộc tỉnh Quảng Bình ngày nay) khiến quan quân Đại Việt phải bỏ chạy. Quân Chiêm cướp phá và tàn sát dân chúng rồi quay trở ra biển. Vua Trần Dụ Tông lập tức ra lệnh cho phòng thủ. Đến năm sau, người Chăm lại sang quấy phá Hóa châu, đốt cháy nhiều nhà cửa. Vua Trần sai Đỗ Tử Bình đem binh chống giữ, củng cố và tái tổ chức các binh đội vùng Thuận Hóa.

Vào năm 1365, nhân dịp nam nữ vui chơi ngày xuân Ất Tị, người Chăm đã phục kích sẵn ở các vùng đồi núi chung quanh bất ngờ xông ra bắt cóc đám thanh niên này rồi chạy mất. Một năm sau, người Chăm tiếp tục sử dụng chiêu thức cũ nhưng tướng Trần Phạm A Song đã dự phòng trước nên phản công đánh đuổi được. Tháng giêng năm 1368, Trần Dụ Tông cử Trần Thế Hưng làm Thống quân hành khiển đồng tri, Đỗ Tử Bình làm phó, mang quân đi bình Chiêm Thành. Tháng 4 ÂL năm 1368, quân Trần tiến vào Chiêm Động (vùng Quảng Nam). Quân Chiêm đặt phục binh, quân Trần rơi vào chỗ phục kích, bị thua trận. Trần Thế Hưng bị bắt, Đỗ Tử Bình chạy thoát, mang tàn quân chạy về nước. Nhận thấy binh lực nhà Trần ngày càng sa sút, Chế Bồng Nga mới sai Mục Bà Ma đi sứ sang đòi lại đất Hóa châu nhưng không thành.

Xưng thần với nhà Minh
Cũng trong năm đó, bên Trung Hoa, Chu Nguyên Chương đánh đuổi được người Mông Cổ lập nên nhà Minh, xưng đế niên hiệu Hồng Vũ, đặt kinh đô ở Nam Kinh. Chế Bồng Nga sai sứ là Hổ Đô Man sang mừng đem voi, hổ và các sản vật tiến cống. Vua Minh sai Ngô Dụng, Nhan Tông Lỗ, Dương Tải đưa tiễn sứ thần Chiêm về nước, phong Chế Bồng Nga làm Chiêm Thành quốc vương, ban ấn tín, một quyển lịch Đại Thống và 50 tấm lụa thêu vàng. Trong sắc thư gửi Chiêm vương có viết:

Ngày mồng bốn tháng 2 năm nay, Hổ Đô Man đến dâng cọp, voi; lòng thành của Vương, Trẫm đã hiểu rõ. Tuy nhiên lúc Hổ Đô Man chưa tới, Sứ giả của Trẫm cũng sẵn sàng trên đường đi đến nước Quốc vương. Sứ giả của Trẫm đến để báo cho Quốc vương biết rằng trước đây nước Trung Quốc bị rợ Hồ [Nguyên Mông] trộm chiếm hàng trăm năm, khiến tập tục man di đầy rẫy, phế bỏ Trung quốc phong hóa. Trẫm khởi binh trong vòng 20 năm, dẹp sạch bọn chúng, làm chủ Trung Quốc, thiên hạ bình an. Sợ các Di trong bốn phương chưa biết, nên sai Sứ giả báo tin cho các nước. Không ngờ Sứ giả nước của Vương tới trước, lòng thành thể hiện vững vàng, khiến Trẫm rất vui. Nay ban một bản lịch Đại Thống, 40 bộ y phục lụa là, lụa ỷ dệt kim tuyến; sai người đưa Sứ giả về nước. Lại dụ vương về đạo [thờ nước lớn], Vương nên phụng thờ coi như đạo trời, khiến dân Chiêm Thành yên với nghề nghiệp, Vương giữ được lộc vị truyền đến con cháu; trời đất soi xét sự cố gắng, Vương chớ xem thường. Hổ Lao Man và đám tùy tùng cũng được ban lụa là, lụa ỷ hoa văn, có phân biệt."

Từ đó người Chăm hàng năm mang cống phẩm sang Trung Quốc, được vua nhà Minh cho người sang tế sơn xuyên và giám khảo các kỳ thi. Cũng vào thời đó, biển Đông có rất nhiều hải khấu hoành hành ở biển Đông, sử Minh gọi là "Nuỵ khấu" hay "Uy khấu" (Giặc Nuỵ). Minh thực lục có ghi lại: Chế Bồng Nga đem binh thuyền ra đánh chìm và cướp về hai mươi thuyền chở 31 tấn gỗ quí, liền cho người đưa sang tiến cống nhà Minh khiến vua Minh rất hài lòng, ban thưởng hậu hĩ.

Ngày 12 tháng 1 năm Hồng Vũ thứ 6. Quốc vương Chiêm Thành A Đáp A Giả sai bọn bầy tôi Dương Bảo Ma Ha, Bát Đích Duyệt Văn Đán dâng biểu, cống phương vật. Lại tâu rằng bọn giặc bể Trương Nhữ Hậu, Lâm Phúc tự xưng là Nguyên soái cướp phá trên biển, bị Quốc vương đánh bại. Bọn Nhữ Hậu bị chết trôi. Bắt được 20 chiếc thuyền biển, 7 vạn cân tô mộc, cùng tên giặc Ngô Đệ Tứ đem đến hiến. Thiên tử vui lòng, mệnh ban cho Vương nước này 40 tấm lụa là, văn ỷ; cho Sứ giả 2 tấm lụa là, 4 tấm văn ỷ, 1 bộ y phục, 1 vạn 2 ngàn đồng tiền; những người đi theo được ban thưởng có phân biệt.

Chiếm Thăng Long lần 1 (1371)
Năm 1371, triều đình nhà Trần xảy ra nội loạn, hoàng tử Trần Phủ (tức sau này là vua Trần Nghệ Tông) lật đổ được Dương Nhật Lễ và giành lại ngôi báu. Mẹ của Nhật Lễ chạy sang Chiêm Thành xin Chế Bồng Nga đánh Đại Việt trả thù và báo cáo tình hình biên giới và sự suy yếu của nhà Trần. Được dịp, vào tháng 3 năm 1371 ÂL, Chế Bồng Nga tập trung chiến thuyền tiến vào cửa Đại An tấn công Đại Việt. Quân Chiêm vào đến Thái Tô, huyện Thọ Xương. Quân Trần chống cự không nổi. Theo sử thuật lại, ông đi thẳng vào Thăng Long "như đi vào chỗ không người", không nơi nào có quân chống giữ. Vua Nghệ Tông bỏ chạy khỏi kinh đô khiến quân Chiêm vào Thăng Long lấy hết vàng bạc châu báu, bắt cả đàn bà trẻ con rồi đốt sạch cung điện, sách vở. Tháng 3 nhuận năm 1371, Chế Bồng Nga mang quân ra đánh. Quân Chiêm vượt biển đánh vào cửa Đại An, tiến thẳng vào kinh thành Thăng Long. Ngày 27 tháng 3 ÂL, quân Chiêm tiến vào Thăng Long, cướp phá cung điện, bắt phụ nữ, lấy của cải ngọc lụa mang về.

Năm sau, vua Chiêm dâng biểu viết trên vàng lá, dài hơn 1 xích, bề ngang 5 thốn, lên vua Minh đế kể tội Đại Việt, trong đó có câu:
...Ngày nay người An Nam lại đem binh sang chiếm đất chúng tôi, cướp bóc nhân dân tôi. Vì thế thần xin Bệ Hạ giúp cho chúng tôi vũ khí, nhạc khí và nhạc sư để người An Nam thấy Chiêm Thành là phiên thuộc của Bệ Hạ mà không quấy nhiễu nữa.

Tuy nhiên, theo sử Việt, đây là một sự vu cáo, vì nhà Trần không hề động binh trong thời kỳ này, và chủ đích của Chế Bồng Nga là cốt sao nhà Minh để yên cho người Chiêm Thành cứ ngang nhiên lộng hành cướp bóc. Chu Nguyên Chương sau đó đã xuống chiếu bắt hai nước không được gây sự chiến tranh và đồng ý cho người Chăm được sang "du học" về quân sự tại Phúc Kiến.

Đánh bại nhà Trần, giết Trần Duệ Tông

Năm 1376, Chế Bồng Nga lại một lần nữa mang quân bắc tiến. Vua Trần là Trần Duệ Tông sai Đỗ Tử Bình dẫn quân đi đánh. Chế Bồng Nga sai người sang xin dâng 10 mâm vàng xin giảng hòa. Nhưng Tử Bình giấu vàng đi, lại tâu về triều rằng vua Chiêm kiêu ngạo không thần phục. Vua Trần nổi giận, mới chuẩn bị quân mã để nam tiến. Tháng 1 ÂL năm 1377, quân Trần dẫn quân đi dọc theo bờ biển, tiến đến Cầu Đá ở cửa Thi Nại (Quy Nhơn), đánh lấy đồn Thạch Kiều rồi tiến tới kinh thành Đồ Bàn nước Chiêm. Chế Bồng Nga lập đồn giữ ngoài thành, rồi cho người đến trá hàng, nói với Trần Duệ Tông rằng Chế Bồng Nga đã bỏ thành trốn. Vua Trần mắc mưu, liền thúc quân tiến vào thành. Quân Chiêm tứ phía phục binh đổ ra đánh, chia cắt quân Trần ra từng đoạn khiền quân Trần đại bại, mười phần chết đến bảy, tám phần. Vua Trần bị hãm trong vòng vây, bị trúng phải tên mà chết. Một hoàng thân nhà Trần là Ngự Câu vương Trần Húc đã ra đầu hàng quân Chiêm.

Chiếm Thăng Long lần 2 và 3 (1378)
Chế Bồng Nga thừa thế thắng, đem quân đánh đuổi đến tận Thanh Nghệ, đánh tan quân nhà Trần rồi vào kinh đô cướp phá suốt một ngày. Đến khi ra khơi quay về nhà, chiến thuyền của Chiêm Thành bị bão đắm mất nhiều nhưng những đồ cướp được cũng đủ để tiến cống nhà Minh trong năm đó. Chế Bồng Nga lại gả con gái cho Ngự Câu vương Trần Húc rồi tháng 5 năm 1378 đưa y về Nghệ An phong làm trấn thủ và tiếm xưng vương hiệu. Đến tháng 6, Chế Bồng Nga lại đem binh vượt sông Đại Hoàng đánh tan quân của Đỗ Tử Bình, chiếm lấy kinh đô Thăng Long hạ nhục quân Bắc bằng cách bắt quan kinh doãn là Lê Giốc phải sụp lạy nhưng Lê Giốc không chịu nên ông đã cho người giết chết. Lần này quân Chiêm lại cướp bóc được rất nhiều. Vua Nghệ Tông chỉ còn nước đem các vàng bạc châu báu giấu trong núi Thiên Kiến và động Khả Lăng.

Chinh phạt Nghệ An - Thanh Hóa

Năm 1380, Chế Bồng Nga lại một lần nữa đem quân bắc phạt, ông cho tuyển binh ngay tại vùng Tân Bình và Thuận Hóa, rồi sau đó đã đánh chiếm Nghệ An vào tháng 3, chiếm Thanh Hóa vào tháng 4. Thượng hoàng Nghệ Tông sai Lê Quý Ly, Đỗ Tử Bình đem quân đón đánh quân Chiêm khiến Chế Bồng Nga phải rút quân về. Tuy Chế Bồng Nga bị thua nhưng ở thời kỳ này các châu Nghệ An, Thuận Hóa, Tân Bình vẫn thuộc về người Chăm, còn quan quân nhà Trần thì sợ người Chiêm, đến bài vị, thần tượng của các bậc tiên vương ở các lăng Quắc Hương, Thái Đường, Long Hưng, Kiến Xương cũng phải đem giấu đi vì sợ bị phá.

Chiếm Thăng Long lần 4  (1383)
Giữa năm 1383, Chế Bồng Nga lại đích thân dẫn quân Bắc phạt. Lê Quý Đôn mô tả:..."vua ra vào Việt Nam như đi vào chỗ không người, chỉ trong mấy năm đến phá kinh đô 3 lần, làm cho vua tôi phải kinh hoàng". Chế Bồng Nga chiếm giữ Thăng Long, đến năm 1383. Chế Bồng Nga trước đó đã tiến cống hậu hĩ hàng năm cho nhà Minh, nên vua Minh làm ngơ, không can thiệp. Đến năm 1386, Minh Thái Tổ hạ chiếu viết thư cho Trần Nghệ Tông cho hay sắp đem quân bình định Chiêm Thành và ra lệnh cho Đại Việt sửa soạn 100 thớt voi cùng các trạm lương thực suốt từ Vân Nam tới Nghệ An. Nhà Trần không lấy gì làm phấn khởi trước đề nghị này, lại sợ quân Minh có ý đồ xâm chiếm nước ta nên vội vàng thoái thác. Cùng năm đó, vua Minh cho sứ giả đưa con trai Chế Bồng Nga sau khi ông này sang tiến cống 54 thớt voi về nước. Năm sau người Chăm lại đem cống 51 con voi, trầm hương và sừng tê và được tiếp đãi rất trọng thể.

Bắc phạt lần 5
Năm 1389, Chế Bồng Nga lại đưa quân sang đánh Đại Việt. Thượng hoàng Nghệ Tông sai Lê Quý Ly cầm quân chống giặc. Lê Quý Ly nghênh địch hơn 20 ngày, kéo hết thuyền lên bờ để đợi. Chế Bồng Nga đóng ở thượng nguồn sông Lương, cho đắp đập ngăn sông ở phía thượng lưu và đóng cọc dày đặc để chống cự. Sau đó, ông bố trí tượng binh và bộ binh mai phục, rồi giả vờ bỏ đi, Lê Quý Ly mắc mưu đem quân truy kích không ngờ bị trúng kế. Chế Bồng Nga hạ lệnh cho phá đập nước, cho voi trận xông ra đánh. Quân Trần bị thiệt hại nặng nề, tướng chỉ huy quân Hữu Thánh Dực là Nguyễn Chí bị bắt sống, nhiều tướng chết trận. Lê Quý Ly để tuỳ tướng Phạm Khả Vĩnh ở lại cầm cự cùng với Nguyễn Đa Phương chỉ huy quân Thánh Dực còn mình thì trốn về kinh đô. Nguyễn Đa Phương và Phạm Khả Vĩnh biết thế yếu không chống cự nổi cũng rút quân về. Chế Bồng Nga đuổi theo đến Hoàng giang, Nghệ Tông sai đô tướng là Trần Khát Chân đem binh chống giữ. Vua tôi nhà Trần ôm nhau khóc mà từ biệt đủ biết là họ đã khiếp sợ đến chừng nào. Trần Khát Chân kéo quân đến Hoàng giang, thấy nơi đây không thể bố trận, mới đem quân đóng ở sông Hải Triều.

Cái chết
Đến tháng 1 năm 1390, Chế Bồng Nga đem hơn 100 chiến thuyền đến thị sát trên sông Hải Triều. Hoàng đệ là Trần Nguyên Diệu đem quân bản bộ ra hàng vua Chiêm với hy vọng được người Chăm đưa lên làm vua. Cùng lúc đó, một nhà sư là Phạm Sư Ôn nổi lên đánh chiếm kinh đô, thượng hoàng và vua phải bỏ kinh đô mà chạy, cho triệu tướng Hoàng Thế Phương đang đóng ở Hoàng giang ra cứu. Không may cho Chế Bồng Nga, một tiểu tướng của ông tên là Bỉ Lậu Kê vì sợ tội đã ra hàng quân Trần, báo cho Trần Khát Chân biết là thuyền ngự của vua Chiêm sơn màu xanh lục. Khi mấy trăm chiến thuyền của Chế Bồng Nga và Nguyên Diệu kéo tới, Khát Chân cho tập trung súng bắn xối xả vào chiếc thuyền ngự, Chế Bồng Nga bị trúng đạn chết. Trần Nguyên Diệu liền chặt thủ cấp vua Chiêm rồi chèo thuyền trở về bên quân Trần. Quân Chiêm thấy chủ tướng đã tử trận vội vàng chạy về Hoàng giang hợp với phó tướng của Chế Bồng Nga là La Ngai. Viên đại đội phó trong đội quân Long Tiệp là Phạm Nhữ Lặc và người đầu ngũ là Dương Ngang giết Nguyên Diệu, cướp lấy thủ cấp Bồng Nga đem dâng nộp. Trần Khát Chân sai bỏ vào hòm, cho phi ngựa đem đến hành tại ở Bình Than, tâu việc đánh được giặc. Sử kể rằng khi đầu Chế Bồng Nga được phó tướng Phạm Như Lạt đem vào trình giữa canh ba, thượng hoàng Nghệ Tông hoảng hốt nhỏm dậy tưởng mình đã bị vây bắt. Đến khi nghe được tin thắng trận, Nghệ Tông liền cho gọi các quan đến để xem cho kĩ. Các quan mặc triều phục, đến và hô "Vạn tuế !". Nghệ Tông nói:
Ta với Bồng Nga cầm cự nhau đã lâu, ngày nay mới được gặp nhau, có khác gì Hán Cao Tổ thấy đầu Sở Bá Vương, thiên hạ yên rồi!

Hậu Chế Bồng Nga
Bị đánh bại năm 1390, tướng La Ngai chiếm được xác Chế Bồng Nga đem đi hỏa táng, rồi thu quân về nước. La Ngai thu thập tàn quân rút về nước đi bộ men theo đường núi không dám rút bằng đường thủy. Sau khi quay trở về Đồ Bàn, La Ngai tiếm xưng vương hiệu và chịu triều cống nhà Trần trở lại. Năm 1391, La Ngai sai sứ sang xin nhà Minh thừa nhận nhưng Minh Thái Tổ nói với các quan bộ Lễ rằng: "Đây do viên quan soán nghịch! Đồ tiến cống đừng nhận. Trước đây viên quan Chiêm Thành là Các Thắng giết Vương nước này tự lập, nên cự tuyệt."

Chính sách cai trị khắt khe của La Ngai gây bất mãn trong nước. Vây cánh của Chế Bồng Nga đều bị La Ngai thay bằng những tướng sĩ thân tín, con trai của Chế Bồng Nga tên Chế Ma Nô Dã Na cùng em là Chế San Nô sợ bị ám hại đã chạy qua Đại Việt xin tị nạn. Cả hai được nhà Trần phong tước Hiệu chính hầu. Năm 1397, một hoàng thân tên Chế Đà Biệt, em là Mộ Hoa, con là Gia Diếp cùng toàn thể gia quyến sang Đại Việt tị nạn. Chế Đà Biệt được Hồ Quý Ly giao trọng trách bảo vệ biên giới phía nam của Đại Việt đề phòng những cuộc tấn công mới của quân Chiêm Thành. Năm 1400, La Ngai mất, con là Ba Đích Lại lên ngôi.Mãi đến năm 1413, Ba Đích Lại mới được nhà Minh tấn phong.

Các vùng đất dưới ảnh hưởng Chiêm Thành đều được Hồ Quý Ly thu hồi sau cái chết của Chế Bồng Nga. Lê Quý Ly đã tấn công vào vùng đất Cổ Lũy, Quảng Ngãi, ngày nay. Theo Biên Niên Sử Hoàng gia Chăm (1835), Thủ đô Bal Angwei đã thất thủ vào năm 1397 và dân tị nạn đổ vào Bal Panrang. Sau trận chiến năm 1400 một bộ phận nhà nước Chiêm Thành được khôi phục (vương triều Vijaya). Sau khi Lê Lợi đuổi quân Minh ra khỏi, vương triều Panrang cũng được khôi phục năm 1433. Sau khi thành Đồ Bàn thất thủ, vương triều Panrang đã thừa kế vương quốc Chiêm Thành cho đến năm 1832.

Nhận định
Về Chế Bồng Nga, nhiều ý kiến thừa nhận là một ông vua anh hùng ít có của Chiêm Thành. Nhưng theo Trần Xuân Sinh, vua Chiêm cũng chỉ có tài của tướng cướp dữ tợn. Chế Bồng Nga dùng binh đi chinh chiến liên miên nhiều năm khiến nhân lực Chiêm Thành bị tổn thất nặng. Không đòi lại đất đai bị mất để kiến thiết lại, bốn lần tiến vào Thăng Long, vua Chiêm chỉ cướp phá, vơ vét và vội vã rút về, không lần nào ở lâu. Chế Bồng Nga không phải ông vua anh hùng chấn hưng, mở mang đất nước.

Nhà Hán học người Pháp Georges Maspero trong cuốn Le royaume de Champa ("Vương quốc Champa") đã xem giai đoạn 1360–1390 dưới triều Chế Bồng Nga là giai đoạn cực thịnh trong lịch sử Champa. Các sử gia người Việt như Ngô Sĩ Liên hay Ngô Thì Sĩ cũng phải gián tiếp thừa nhận tài năng của Chế Bồng Nga khi những cải cách của ông đã biến một nước Chăm đã suy yếu có thể quật khởi và đe doạ sự tồn vong của Đại Việt. Trần Trọng Kim ghi rằng:
"Vả bấy giờ ở nước Nam ta, vua Dụ-tông chỉ lo việc hoang-chơi, không tưởng gì đến việc Võ-bị; mà ở bên Chiêm thành thì có Chế Bồng Nga là một ông vua anh-hùng, có ý đánh An-nam để rửa những thù trước. Vậy cho nên hết sức tập trận, luyện binh; bắt quân lính phải chịu khó-nhọc cho quen, dàn trận voi cho tiện đường lui tới: thắng thì cho voi đi trước để xông-đột, bại thì cho voi đi sau để ngăn giữ quân nghịch. Nhờ cách xếp đặt có thứ-tự, dụng binh có kỷ-luật như thế, cho nên quân Chiêm-thành từ đó mạnh lắm, sau đánh phá thành Thăng-long mấy lần, làm cho vua tôi nhà Trần phải kính-sợ mấy phen."

Gia quyến
Chế Bồng Nga có hậu duệ gồm 3 người được ghi lại trong sử: Người thứ nhất là Chế Ma Nô Đà Nan, sang đầu hàng Đại Việt năm 1390 khi bị La Ngai giành ngôi. Người thứ 2 là Chế Sơn Na, sang đầu hàng Đại Việt năm 1390 cùng anh trai.. Ông còn một con gái không rõ tên, được gả năm 1377 cho Ngự Câu Vương Trần Húc.
 Siti Zubaidah: Vương hậu, thuộc vương tộc Kelantan.

Xem thêm
Champa
Lịch sử Chăm pa
Chiến tranh Việt-Chiêm 1367-1396
Trần Khát Chân
Ba Lậu Kê

Tham khảo
Ghi chú

Chú thích

Tài liệu tham khảo

 Chế Bồng Nga
 Overview of History of Kingdom of Champa

Lãnh tụ Vijaya
Người Chăm
Vua Chăm Pa


title: Bilieu

text:
Bilieu là một xã thuộc tỉnh Isère, vùng Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 488-810 mét trên mực nước biển.

 Lac de Paladru

Tham khảo

Xã của Isère


title: Lioptilodes rionegroicus

text:
Lioptilodes rionegroicus là một loài bướm đêm thuộc chi Lioptilodes, có ở Argentina, Chile, và Peru. Loài bướm này bay vào tháng 8 và tháng 10-tháng 1, và có sải cánh khoảng 18-20 milimét.

Chú thích

Tham khảo

Lioptilodes


title: Lahar, Ấn Độ

text:
Lahar là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Bhind thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Lahar có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 275 mét (902 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Lahar có dân số 28.250 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Lahar có tỷ lệ 61% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 70%, và tỷ lệ cho phái nữ là 50%. Tại Lahar, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh


title: Mitsubishi 2MR

text:
Chiếc Mitsubishi 2MR là một kiểu máy bay trinh sát Nhật Bản hoạt động trên tàu sân bay trong những năm 1920, còn được gọi là Máy bay trinh sát Hải quân Tàu sân bay Kiểu 10 hoặc C1M theo cách gọi tắt của Hải quân. Được nhà thiết kế máy bay Anh Quốc Herbert Smith thiết kế cho Mitsubishi, kiểu 2MR được Hải quân Đế quốc Nhật Bản sử dụng trong suốt những năm của thập niên 1920 và 1930.

Thiết kế và phát triển
Vào năm 1921, Hải quân Đế quốc Nhật Bản đặt hàng cùng chi nhánh hàng không vừa mới thành lập của Mitsubishi ba kiểu máy bay để hoạt động trên các tàu sân bay, bao gồm một máy bay tiêm kích, một máy bay trinh sát và một máy bay ném ngư lôi. Mitsubishi đã thuê một nhóm kỹ sư Anh Quốc được lãnh đạo bởi Herbert Smith, nguyên thuộc Công ty Sopwith Aviation để thiết kế những chiếc máy bay này. Thiết kế chiếc máy bay trinh sát của Smith, được Mitsubishi đặt tên là 2MR, đã bay chuyến bay đầu tiên vào ngày 12 tháng 1 năm 1922.

Kiểu 2MR có thiết kế tương tự như của chiếc máy bay tiêm kích cánh kép đương thời 1MF với khoang đơn bằng gỗ, nhưng được mở rộng để có thể mang một đội bay gồm hai người, và được cung cấp động lực bởi một kiểu động cơ Hispano-Suiza tương tự được sản xuất theo giấy phép nhượng quyền. Sau khi thử nghiệm thành công, kiểu 2MR được Hải quân Nhật chấp thuận và đặt tên chính thức là Máy bay trinh sát Hải quân Tàu sân bay Kiểu 10 (Kiểu 10 liên hệ đến năm 1921 khi nó được đặt hàng, vào năm thứ mười của Triều đại Taishō), và việc sản xuất được tiếp tục cho đến năm 1930, với tổng cộng 159 chiếc được chế tạo.

Vào năm 1930, Mitsubishi phát triển hai kiểu máy bay nhằm đáp ứng nhu cầu của Lục quân Đế quốc Nhật Bản về một loại máy bay trinh sát tầm ngắn: kiểu 2MR7, một loại máy bay cánh kép được phát triển dựa trên 2MR và máy bay ném bom-ngư lôi B2M; và kiểu máy bay cánh đơn hạng nhẹ 2MR8; trong đó kiểu 2MR8 thành công và được đưa vào hoạt động dưới tên gọi Máy bay Trinh sát Kiểu 92. Loại máy bay này không liên quan đến kiểu 2MR của Hải quân.

Lịch sử hoạt động
Loạt máy bay cánh kép 2MR tiếp tục phục vụ trên các tàu sân bay trong những năm 1920 cho đến đầu những năm 1930, với các phiên bản được sử dụng như máy bay huấn luyện trung cấp cho đến tận cuối những năm 1930. Nhiều chiếc được cải biến sang sử dụng dân sự, được sử dụng như máy bay huấn luyện trung cấp và cho các mục đích liên lạc của các công ty báo chí. Một số chiếc còn được sử dụng dân sự cho đến năm 1938.

Các phiên bản
2MR1
Phiên bản ban đầu, mang ký hiệu Hải quân Kiểu 10-1. Trang bị bộ tản nhiệt kiểu xe hơi hình tổ ong phía trước động cơ.
2MR2
Phiên bản cải tiến, bộ tản nhiệt kiểu xe hơi ban đầu được thay thế bằng loại Lamblin đặt trong thân, bố trí lại chỗ ngồi cho phi công. Mang ký hiệu Hải quân Kiểu 10-2.
2MR3
Tăng diện tích cánh đuôi, bộ tản nhiệt được dịch chuyển ra phía trước.
2MR4
Phiên bản trinh sát trên tàu sân bay chính thức. Đầu chót cánh hình tròn và bố trí lại chỗ ngồi cho phi công.
Karigane
Cải biến chiếc nguyên mẫu 1928 thành máy bay trinh sát cho cả Hải quân và Lục quân. Chỉ có một chiếc được chế tạo.
2MRT1
Phiên bản huấn luyện trung cấp của Kiểu 2MR1.
2MRT1A
Phiên bản huấn luyện trung cấp, cải tiến bề mặt cánh đuôi.
2MRT2
Phiên bản huấn luyện trung cấp của Kiểu 2MR2.
2MRT2A
Phiên bản huấn luyện của Kiểu 2MR3.
2MRT3
Phiên bản huấn luyện trung cấp được tiếp tục cải tiến. Các bộ tản nhiệt được bố trí lại dưới cánh.
2MRT3A
 Phiên bản huấn luyện sau cùng. Trang bị các thiết bị bay đêm và hạ cánh nổi.
R-1.2 Trainer
Phiên bản huấn luyện dân sự cải biến từ Kiểu 10-1.
R-2.2 Trainer
Phiên bản huấn luyện dân sự cải biến từ Kiểu 10-2.
Mitsubishi R-4
Phiên bản cải biến 2MR4 dành cho hoạt động thám sát dân sự với buồng lái kín. Hai chiếc được cải biến.
2MR7
Máy bay trinh sát cánh kép tầm ngắn dành cho Lục quân Nhật Bản – dựa trên các kiểu 2MR và B2M
2MR8
Máy bay trinh sát cánh đơn hạng nhẹ dành cho Lục quân – không liên quan đến kiểu 2MR cánh kép.

Các nước sử dụng

Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Lục quân Đế quốc Nhật Bản (chỉ sử dụng kiểu Mitsubishi 2MR8)

Đặc điểm kỹ thuật (2MR)
Nguồn: Japanese Aircraft 1910-1941

Đặc tính chung
 Đội bay: 02 người
 Chiều dài: 7,93 m (26 ft 0 in)
 Sải cánh: 12,04 m (39 ft 6 in) (12,75 m ở kiểu 2MR8)
 Chiều cao: 2,90 m (9 ft 6 in)
 Diện tích bề mặt cánh: 37,7 m² (406 ft²)
 Lực nâng của cánh: 35,0 kg/m² (7,17 lb/ft²)
 Trọng lượng không tải: 980 kg (2.160 lb)
 Trọng lượng có tải: 1.320 kg (2.910 lb) (1.770 kg ở kiểu 2MR8)
 Động cơ: 1 x động cơ Mitsubishi Hi 8 xy lanh (Mitsubishi Kiểu 92 ở kiểu 2MR8) bố trí chữ V làm mát bằng nước, công suất 300 mã lực (224 kW) (354 kW ở kiểu 2MR8).

Đặc tính bay
 Tốc độ lớn nhất: 204 km/h (110 knot, 127 mph) (220 km/h ở kiểu 2MR8)
 Tốc độ lên cao: 2,94 m/s (579 ft/min)
 Tỉ lệ công suất/khối lượng: 0,17 kW/kg (0,10 hp/lb)

Vũ khí
 2 x súng máy 7,7 mm bắn hướng ra trước
 2 x súng máy 7,7 mm trong khoang trinh sát viên
 3 x bom 30 kg (66 lb)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Virtual Aircraft Museum

Nội dung liên quan

Máy bay liên quan
Mitsubishi 1MF

Danh sách liên quan
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay quân sự Nhật Bản

Máy bay chiến đấu
Máy bay trinh sát
Máy bay huấn luyện
Máy bay hai tầng cánh


title: Saab JAS 39 Gripen

text:
Saab JAS 39 "Gripen" (Griffin hay "Gryphon") là một loại máy bay chiến đấu hạng nhẹ do công ty hàng không Saab Thụy Điển phối hợp với Ericson (hệ thống điện tử) và Volvo (động cơ) chế tạo. Loại máy bay này đã phục vụ trong Không quân Thụy Điển, Không quân Cộng hòa Czech và Không quân Hungary, và đã được Không quân Nam Phi, Không quân Thái Lan đặt hàng. Tháng 4 năm 2007, Na Uy đã ký một thoả thuận về một chương trình phát triển chung loại máy bay này.

Gripen International là tổ chức đại diện chính và chịu trách nhiệm marketing, bán hàng và hỗ trợ máy bay Gripen trên khắp thế giới.

Phát triển

Gripen được thiết kế để trở thành loại máy bay chiến đấu có khả năng thao diễn thấp linh động, hiệu quả và khả năng tồn tại cao. Tên định danh JAS là viết tắt của Jakt (Không đối không), Air-to-surface (Không đối đất), và Spaning (Trinh sát), thể hiện rằng Gripen là một máy bay đa nhiệm vụ có thể đảm nhận các loại phi vụ. Gripen được đặt tên sau một cuộc thi công khai năm 1982. Con sư tử đầu chim là huy hiệu trên logo của Saab và thích hợp với các đặc tính đa nhiệm vụ của chiếc máy bay này. Hơn nữa, sư tử đầu chim là con vật biểu tượng của Södermanland, một tỉnh cận kề nơi đóng trụ sở chính của Saab AB (Linköping, Östergötland).

Thụy Điển đã lựa chọn phát triển Gripen thay vì mua một biến thể của F-16, F/A-18A/B, hay phiên bản "F-5S" của loại Northrop F-20 Tigershark.

Thiết kế
Khi thiết kế chiếc máy bay, nhiều mô hình đã được nghiên cứu. Cuối cùng Saab lựa chọn một thiết kế cánh mũi không ổn định. Kiểu bố trí cánh mũi mang lại tỷ lệ "pitch" tấn công lớn, lực cản thấp cho phép máy bay bay nhanh hơn, tầm hoạt động rộng hơn và mang trọng tải lớn hơn.

Sự kết hợp cánh tam giác và cánh mũi khiến JAS 39 Gripen rõ ràng có các đặc tính bay và khả năng cất cánh, hạ cánh tốt hơn. Các hệ thống điện tử hàng không tích hợp biến nó trở thành một chiếc máy bay "lập trình được". Gripen cũng có một thiết bị tác chiến điện tử lắp đặt sẵn, khiến nó có thể mang theo nhiều vũ khí ở thân ngoài hơn mà không mất đi các khả năng tự vệ.

JAS 39 Gripen có khả năng linh hoạt cao hơn máy bay chiến đấu thuộc các thế hệ trước của Thụy Điển, và các chi phí hoạt động của nó khoảng bằng 2/3 chi phí của chiếc JA 37 Viggen.

Các đặc điểm kỹ thuật của chiếc Gripen đòi hỏi hoạt động từ các đường băng dài 800m trở lên. Giai đoạn đầu của chương trình, tất cả các chuyến bay xuất phát từ cơ sở của Saab tại Linköping đều cất cánh từ một đường băng được sơn vạch 9 m × 800 m bên ngoài đường chạy. Khoảng cách dừng được giảm xuống bằng cách mở rộng phanh không khí vốn đã khá lớn; sử dụng việc kiểm soát các bề mặt nhằm ép máy bay xuống đường băng giúp phanh bánh có thêm lực và ép nghiêng cánh mũi ra phía trước, biến chúng thành những phanh không khí lớn đẩy máy bay ép thêm xuống mặt đất.

Một đặc tính đáng chú ý là khả năng hạ cánh trên đường cao tốc của Gripen. Khi đã ở dưới mặt đất, nó có thể được tái nạp nhiên liệu và vũ khí trong 10 phút bởi 5 kỹ thuật viên cơ động trên một chiếc xe tải, sau đó cất cánh trở lại tiếp tục thực hiện nhiệm vụ.

Lịch sử hoạt động
Gripen hiện đang hoạt động trong Không quân Thụy Điển, vốn đã đặt hàng 204 chiếc (gồm 28 chiếc 2 chỗ ngồi). Không quân Czech và Không quân Hungary cũng đã sử dụng Gripen, và hiện mỗi bên thuê 14 chiếc của Không quân Thụy Điển, với tùy chọn mua lại chúng. Trong cả hai trường hợp, 2 chiếc trong số máy bay sẽ là kiểu 2 chỗ ngồi. Không quân Czech và Hungary là bên sử dụng đầu tiên loại Gripen trong NATO. Gripen cũng đã được Không quân Nam Phi đặt hàng (28 chiếc, gồm 9 chiếc 2 chỗ ngồi). Không quân Thái Lan đặt mua 6 chiếc. Trường Sát hạch Phi công Đế chế (ETPS) đóng trụ sở tại Anh Quốc sử dụng Gripen làm loại máy bay thử nghiệm cao cấp cho các phi công của họ trên khắp thế giới.

Sự tham gia của BAE Systems
Năm 1995, Saab Military Aircraft và British Aerospace (hiện là BAE Systems) đã hình thành công ty liên doanh Saab-BAe Gripen AB, với mục tiêu chuyển đổi, chế tạo, tiếp thị và hỗ trợ cho Gripen trên phạm vi quốc tế. Thỏa thuận này nhằm lợi dụng kinh nghiệm ưu thế tiếp thị toàn cầu của BAe. BAe đã thiết kế và chế tạo một loại cánh cải tiến, và sản xuất tới 45% khung loại máy bay xuất khẩu. BAE hiện coi Gripen là một cơ sở chế tạo phụ cho loại máy bay hiện nay của họ, lắp ráp loại máy bay tấn công/huấn luyện hạng nhẹ Hawk và các máy bay chiến đấu lớn hơn Tornado và Typhoon. Sự hợp tác này đã được kéo dài tới năm 2001 với việc thành lập Gripen International cho cùng mục đích.

Tháng 12 năm 2004, SAAB và BAE đồng ý rằng từ tháng 1 năm 2005 SAAB sẽ chịu hoàn toàn trách nhiệm việc tiếp thị Gripen với khả năng tiếp thị xuất khẩu toàn cầu của SAAB.

Sự tham gia của Thales
Tháng 6 năm 2007, Thales Norway A/S và Saab đã ký một hợp đồng liên quan tới việc phát triển các hệ thống liên lạc cho máy bay chiến đấu Gripen. Hợp đồng cho công ty Na Uy này là hợp đồng đầu tiên được trao theo Thư thỏa thuận được ký bởi Bộ quốc phòng Na Uy và Gripen International ngày 26 tháng 4 năm 2007.

Khách hàng tiềm năng
Không quân Croatia đã thông báo các kế hoạch nhằm thay thế những chiếc MiG-21 bis của họ, có lẽ bằng hoặc JAS 39 Gripen hoặc F-16 Falcon. Quyết định có lẽ sẽ được đưa ra năm 2008/2009.

Na Uy đã ký một thư thỏa thuận về việc hợp tác phát triển các phiên bản tương lai loại máy bay này. Giá trị của hợp đồng, có sự tham gia của các công ty Na Uy, khoảng 150 triệu Krone Na Uy trong vòng hai năm.

Không quân Pakistan cũng bày tỏ sự quan tâm tới loại máy bay này.

Không quân Rumani đã thông báo họ sẽ thay thế loại máy bay MiG-21 đã cũ của mình vào năm 2008, có lẽ bằng JAS 39 Gripen hay Eurofighter Typhoon.<ref>[http://www.cotidianul.ro/index.php?id=45&art=25285&nr=3&cHash=b2e1d334a5 SUA şi UE se intrec să ne doboare MiG-urile (Replacement of the MiG-21)], from Cotidianul, January 2007</ref>

Ấn Độ đã bày tỏ quan tâm tới việc đánh giá Gripen cho gói thầu 126 chiếc Máy bay Chiến đấu Đa nhiệm (Xem Cuộc cạnh tranh cung cấp Máy bay Chiến đấu Đa nhiệm cho Ấn Độ). Các quốc gia khác cũng quan tâm tới Gripen gồm Đan Mạch, Na Uy, Slovakia, Chile, Brasil, cùng một số nước khác. Các khách hàng xuất khẩu tiềm năng gồm Bulgaria, Croatia, Estonia, Hy Lạp, Hungary, Latvia, Litva, Philippines, Rumani, Thụy Sĩ, Thái Lan và các nước khác.

 Biến thể

JAS 39A Phiên bản máy bay chiến đấu lần đầu tiên đi vào sử dụng năm 1996. 31 chiếc trong số đó đã được cải tiến theo tiêu chuẩn C/D.
JAS 39B Phiên bản 2 chỗ ngồi của biến thể A.
JAS 39C Phiên bản tương thích với NATO của Gripen với khả năng sử dụng vũ khí, điện tử,... được nâng cấp.
JAS 39D Phiên bản 2 chỗ ngồi của biến thể C.
JAS 39E/F Các phiên ban được lập kế hoạch cho năm 2010 và sau đó. Sẽ có dung tích bình chứa nhiên liệu lớn hơn, các hệ thống điện tử hiện đại và một số cải tiến khác.

 Bên sử dụng

 Không quân Séc: 14 chiếc Gripen thuê.
 Không quân Hungary: 14 chiếc Gripen thuê.
 Không quân Nam Phi: đã đặt hàng 28 chiếc, gồm 9 chiếc 2 chỗ ngồi.
 Không quân Thụy Điển: đã đặt hàng 204 chiếc (138 đang hoạt động), gồm 28 chiếc 2 chỗ ngồi.
 Trường Sát hạch Phi công đế chế
 12 chiếc JAS-39 Gripen, gồm 8 chiếc JAS 39C và 4 chiếc  JAS 39D

 Vụ việc
Năm chiếc Gripen đã lao xuống đất, hai trong số đó trước khi được chuyển giao cho Không quân Thụy Điển.

 Đặc điểm kỹ thuật (JAS 39 Gripen)

 Đặc điểm chung

 Phi đội: 1–2
 Chiều dài: 14.1 m (46 ft 3 in)
 Sải cánh: 8.4 m (27 ft 7 in)
 Chiều cao: 4.5 m (14 ft 9 in)
 Diện tích cánh: 25.54 m (274.9 ft)
 Trọng lượng rỗng: 6.620 kg (14.600 lb)
 Trọng lượng chất tải: 8.720 kg (19.200 lb)
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 14.000 kg (31.000 lb)
 Động cơ: 1 động cơ phản lực cánh quạt đẩy Volvo Aero RM12 (GE F404) có buồng đốt lần hai, 54 kN khô, 80 kN có sử dụng buồng đốt lần hai (12.000 lbf/18.100 lbf)

 Đặc điểm bay

 Tốc độ tối đa: Mach 2
 Tầm hoạt động: Bán kính chiến đấu 800 km, (500 miles), (430 nm).
 Trần bay: 15.000 m (50.000 ft)
 Tốc độ lên:
 Chất tải cánh: 341 kg/m² (70,3 lb/ft²)
 Lực đẩy/Trọng lượng: 0.94

 Trang bị vũ khí
 1 × 27 mm pháo Mauser BK-27
 6 × AIM-9 Sidewinder (tên định danh Thụy Điển Rb-74) hay IRIS-T (tên định danh Thụy Điển Rb-98)
 4 × AIM-120 AMRAAM (tên định danh Thụy Điển Rb-99), BAe Skyflash (tên định danh Thụy Điển Rb-71 Skyflash), MICA hay Meteor
 AGM-65 Maverick (tên định danh Thụy Điển Rb-75), KEPD 350, hay nhiều loại bom điều khiển laser, mấu rocket.
 Tên lửa chống tàu RBS-15 Mark 2
 Bom chùm Bombkapsel 90

Ghi chú

Chú thích

Tham khảo

 Griffiths, Dave. "AFM Evaluates the Gripen." AirForces Monthly, No. 144, tháng 3 năm 2000.
 Winchester, Jim (ed.). "Saab JAS 39 Gripen." Modern Aircraft (Aviation Factfile)''. Rochester, Kent, UK: Grange Books plc, 2004. ISBN 1-84013-640-5.

Liên kết ngoài
 Saab Gripen- Official website
 JAS-39 Gripen
 SAAB GRIPEN at Greg Goebel's Air Vectors
 Gripen on Czech army page
 Saab Gripen bay biểu diễn

Chủ đề liên quan

 Máy bay có tính năng tương tự:
 Eurofighter Typhoon
 Dassault Rafale
 F-35 Lightning II
 Dassault Mirage 2000
 F-16 Fighting Falcon
 FMA SAIA 90
 Novi Avion
 Danh sách tiếp nối:
 32 - 35 - 37 - 39
 Danh sách liên quan:
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay quân sự Thuỵ Điển
 Xem thêm:
 Máy bay chiến đấu thế hệ thứ 4
 Không quân Thuỵ Điển

39
Máy bay tiêm kích Thụy Điển 1980–1989
Máy bay tác chiến điện tử Thụy Điển 1980–1989
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay tiêm kích
Máy bay tác chiến điện tử
Máy bay một động cơ
Máy bay phản lực
Máy bay cánh trên
Máy bay cánh tam giác
Máy bay cánh mũi
Máy bay một động cơ phản lực


title: San Esteban de Gormaz

text:
San Esteban de Gormaz là một đô thị ở tỉnh Soria, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2010 của INE, đô thị này có 3291 dân. Đô thị có diện tích km2.

Tham khảo

Đô thị ở Soria


title: Heptarthrius

text:
Heptarthrius là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1866 bởi Suffrian.

Các loài
Chi này gồm các loài:
 Heptarthrius triangulum Schoeller, 2004

Chú thích

Tham khảo

Cryptocephalini


title: Urmersbach

text:
Urmersbach là một đô thị thuộc huyện Cochem-Zell, bang Rheinland-Pfalz, Đức. Đô thị này có diện tích 4,34 ki-lô-mét vuông.

Tham khảo

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Cochem-Zell


title: Ivrea

text:
Ivrea (; , ) là một thị trấn và vùng đô thị của Turino, Piedmont, Tây Bắc Ý. Thị trấn này nằm trên đường dẫn tới Thung lũng Aosta, một phần của tuyến đường hành hương thời Trung cổ Via Francigena dẫn từ Pháp tới Roma. Thị trấn này nằm trên sông Dora Baltea và được coi là trung tâm của khu vực Canavese. Trong thời tiền sử, khu vực này đã từng là một hồ nước lớn và ngày nay chỉ còn là 5 hồ nước nhỏ hơn nằm xung quanh thị trấn là các hồ Sirio, San Michele, Pistono, Nero và Campagna.

Lịch sử
Ivrea và khu vực xung quanh nó đã có người ở từ thời đại đồ đá mới. Người Celt được cho là đã định cư và hình thành một ngôi làng ở Ivrea từ thế kỷ 5 TCN. Tuy nhiên, thị trấn đầu tiên chính thức xuất hiện trong lịch sử như một tiền đồn của Đế chế La Mã được thành lập vào năm 100 TCN, có thể là đã được xây dựng để bảo vệ một trong những tuyến đường xâm lược truyền thống vào miền bắc Ý qua dãy Alps. Tên tiếng Latinh của thị trấn này là Eporedia.

Sau sự sụp đổ của Đế quốc Tây La Mã, Ivrea trở thành một hành dinh của một công tước dưới thời Lombards (thế kỷ thứ 6-8). Đến thời Franks vào thế kỷ thứ 9, Ivrea là thủ phủ của quận. Trong năm 1001, sau một thời gian tranh chấp với giám mục Warmund, người cai trị thành phố là Arduin đã chinh phục March, một quận lớn nằm tây bắc của Vương quốc Ý thời Trung Cổ. Sau đó ông trở thành Vua của Ý và bắt đầu một triều đại kéo dài cho đến thế kỷ 11, khi thành phố lại rơi vào chủ quyền của các giám mục.

Vào thế kỷ 12, Ivrea trở thành một đô thị tự do, nhưng đã chịu khuất phục trong những thập niên đầu của nửa sau thế kỷ với sự cai trị của Hoàng đế Frederick II. Sau đó, Ivrea bị tranh chấp giữa các giám mục, hầu tước Monferrato và Nhà Savoy.

Năm 1356, Ivrea đã được mua lại bởi Amadeus VI, Bá tước Savoy. Ngoại trừ cuộc chinh phục Pháp ngắn vào cuối thế kỷ 16, Ivrea vẫn thuộc Hạ viện cho đến năm 1800. Nó thuộc bảo trợ của vua Sardinia, mặc dù đứng đầu vẫn là Hầu tước Ivrea, Benedetto của Savoy (người sau này chiến đấu trong các cuộc chiến tranh Cách mạng Pháp). Ngày 26 tháng 5 năm 1800, Napoléon Bonaparte tiến vào thị trấn cùng với quân đội sau chiến thắng của mình, thiết lập quyền kiểm soát cho đến năm 1814, sau khi ông bị lật đổ.

Trong suốt thế kỷ 20, nơi đây thật sự nổi tiếng khi là trụ sở hoạt động chính của Olivetti, một nhà sản xuất máy đánh chữ, máy tính cơ học và sau đó là máy tính. Công ty Olivetti không còn tồn tại độc lập nữa, dù tên của nó vẫn xuất hiện như một nhãn hiệu đã đăng ký trên các thiết bị văn phòng nhưng do những công ty khác sản xuất. Năm 1970, khoảng 90.000 người bao gồm cả người làm việc từ miền Nam nước Ý đã sống và làm việc tại Ivrea.

Điểm tham quan chính
 Lâu đài Ivrea (1357) được xây dựng dưới triều đại của Amadeus VI, Bá tước Savoy. Nó là cấu trúc hình tứ giác bằng gạch với bốn tháp tròn ở các góc. Năm 1676, một tòa tháp được sử dụng như một kho đạn dược đã phát nổ sau khi bị sét đánh. Nó không bao giờ được xây dựng lại. Chỉ là một nhà tù, sau đó lâu đài đã trở thành một nhà triển lãm.
 Nhà thờ Ivrea, có nguồn gốc từ một nhà thờ cũ trước đây được xây dựng vào thế kỷ thứ 4. Khoảng năm 1000 sau Công nguyên, nó được xây dựng lại bởi giám mục Warmondus theo phong cách La Mã. Năm 1785, nó được xây dựng lại theo phong cách Baroque. Mặt tiền mang kiến trúc tân cổ điển hiện tại được xây dựng vào thế kỷ 19. Một trong những bức bích họa cổ bên trong nhà thờ là A Miracle of the Blessed Pierre de Luxembourg được vẽ vào nửa sau thế kỷ 15. Nơi để đồ thờ thánh có hai bàn thờ của Defendente Ferrari. Nhà thờ cũng là nơi có mộ của Đức Thánh Cha Thaddeus McCarthy.
 Biblioteca Capitolare là thư viện gần nhà thờ, nơi tập trung các bộ sưu tập quan trọng có từ thế kỷ 7 đến 15.
 Nhà thờ San Bernardino, Ivrea, một nhà thờ Gothic nhỏ được xây dựng bởi những người thiểu số từ năm 1455. Tại đây có chuỗi bức bích họa Life and Passion of Christ (Cuộc đời Chúa Kitô) của họa sĩ Giovanni Martino Spanzotti (1480–1490).
 Bảo tàng Pier Alessandro Garda có một số phát hiện khảo cổ thú vị và một bộ sưu tập các tác phẩm nghệ thuật Nhật Bản. Nó nằm trên quảng trường lớn Piazza Ottinetti.
 Phần còn lại của một Nhà hát La Mã thế kỷ thứ 1, nằm ở phía tây của trung tâm thị trấn. Nó có thể chứa 10.000 khán giả.
 Cây cầu cổ (Ponte Vecchio) có niên đại từ năm 100 sau Công nguyên và dẫn đến Borghetto. Ban đầu, nó được xây dựng bằng gỗ và được xây dựng lại bằng đá vào năm 1716.
 Tòa thị chính được xây dựng vào năm 1758. Nó có một tháp chuông được trang trí hình ảnh cây gai dầu, biểu tượng của Canavese.
 Tháp chuông Thánh Stephen, có niên đại từ thế kỷ 11. Tháp chuông Roman này là phần còn lại của Tu viện Thánh Stephen, được xây dựng vào năm 1041 bởi tu sĩ Biển Đức. Nó nằm giữa Hotel La Serra và Dora Baltea.
 Nhà thờ San Gaudenzio, Ivrea là một nhà thờ Công giáo La Mã mang kiến trúc Baroque. Nhà thờ có bức họa Holy Trinity của Luca Rossetti.
 Cappella dei Tre Re, Ivrea là một nhà thờ Công giáo La Mã được xây dựng vào năm 1220. Nhà thờ hiện nay được xây dựng vào thế kỷ 17

Quan hệ quốc tế
Ivrea kết nghĩa với các thành phố:
 Rădăuți, Romania
 Monthey, Thụy Sĩ
 Lüneburg, Đức

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Carnival of Ivrea
 Official Website of Modern Architecture of Ivrea
 Pictures of Ivrea
 Pictures of the Carnival and the Battle of the oranges
 U.N.I.T.A.L.S.I. Ivrea

Đô thị tỉnh Torino
Thành phố và thị trấn ở Piemonte
Di sản thế giới tại Ý


title: Đại Từ (định hướng)

text:
Đại Từ hay đại từ có thể chỉ tới:

Ngôn ngữ học
 Khái niệm đại từ trong ngôn ngữ học.

Địa danh
 Huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên, Việt Nam.
 Thị trấn cũ Đại Từ, huyện lỵ huyện Đại Từ đến năm 2013; nay là một phần thị trấn Hùng Sơn cùng huyện.
 Làng cổ Đại Từ, một làng cổ phía nam kinh thành Thăng Long xưa, thuộc huyện Long Đàm (Đầm Rồng), nay thuộc phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, Hà Nội.
 Chùa Đại Từ ở làng này.
 Chùa Đại Từ ở Trung Quốc.


title: Rhyacophila liliputana

text:
Rhyacophila liliputana là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Villarrubio

text:
Villarrubio là một đô thị ở tỉnh Cuenca, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 254 người.

Tham khảo

Đô thị ở Cuenca


title: Poggibonsi

text:
Poggibonsi là một đô thị và cộng đồng (comune) ở tỉnh Siena trong vùng Toscana nước Ý.
Đô thị Poggibonsi có diện tích ki lô mét vuông, dân số thời điểm năm 31 tháng 5 năm 2005 là 28.634 người.
Đô thị này có các đơn vị dân cư (frazioni) sau:
Các đô thị giáp ranh:

Tham khảo

Đô thị tỉnh Siena
Lâu đài Ý


title: Le Kremlin-Bicêtre

text:
Le Kremlin-Bicêtre là một xã trong vùng hành chính Île-de-France, thuộc tỉnh Val-de-Marne, quận L'Haÿ-les-Roses, tổng Le Kremlin Bicêtre. Tọa độ địa lý của xã là 48° 48' vĩ độ bắc, 02° 21' kinh độ đông.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Val-de-Marne


title: Dicronychus equisetioides

text:
Dicronychus equisetioides là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Lohse miêu tả khoa học năm 1976.

Chú thích

Tham khảo

Dicronychus


title: Lasioglossum burmense

text:
Lasioglossum burmense là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Blüthgen mô tả khoa học năm 1926.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1926


title: 1316 Kasan

text:
1316 Kasan (1933 WC) là một tiểu hành tinh bay qua Sao Hỏa được phát hiện ngày 17 tháng 11 năm 1933 bởi G. Neujmin ở Simeis.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1316 Kasan

Thiên thể phát hiện năm 1933


title: Hautecloque, Pas-de-Calais

text:
Hautecloque là một xã của tỉnh Pas-de-Calais, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Hautecloque on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Phyllanthus montanus

text:
Phyllanthus montanus là một loài thực vật thuộc họ Euphorbiaceae. Đây là loài đặc hữu của Jamaica.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Phyllanthus montanus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Jamaica
M


title: Schwabhausen, Gotha

text:
Schwabhausen là một đô thị ở huyện Gotha, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 9,37 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 712 người.

Tham khảo


title: Mäntsälä

text:
Mäntsälä () là một đô thị của Phần Lan.

Đô thị này tọa lạc tại tỉnh Nam Phần Lan trong vùng Uusimaa. Đô thị này có dân số 18,652   với diện tích là 595,98 km² trong đó có 15,01 km² là diện tích mặt nước. Mật độ dân số là 31,3 người trên mỗi km².

Mäntsälä có cự ly 60 km về phía bắc thủ đô Helsinki.

Đô thị này chỉ sử dụng tiếng Phần Lan.

Mäntsälä được thành lập năm 1585, khi nhà thờ của cộng đồng đầu tiên được xây tại đây. Nhà thờ hiện nay được hoàn thành năm 1866.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang mạng chính thức của đô thị Mäntsälä
 Tài liệu về dân số Mäntsälä năm 1749

Mantsala


title: Dorst

text:
Dorst là một đô thị thuộc huyện Börde, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị thuộc huyện Börde


title: Rochepaule

text:
Rochepaule  là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Xã của Ardèche


title: Paulo Ferreira

text:
Paulo Renato Rebocho Ferreira, OIH (; sinh ngày 18 tháng 1 năm 1979) là một cựu cầu thủ bóng đá Bồ Đào Nha thi đấu ở vị trí hậu vệ biên.

Sau khi khởi đầu ở Estoril, anh giành phần lớn sự nghiệp của mình ở Porto và Chelsea. Anh giành nhiều danh hiệu lớn với cả hai câu lạc bộ, trong đó có hai chức vô địch Primeira Liga, ba Ngoại hạng Anh, cùng hai danh hiệu UEFA Champions League 2004 và 2012.

Ferreira có 62 trận đấu quốc tế cho Đội tuyển bóng đá quốc gia Bồ Đào Nha từ 2002 tới 2010, tham dự hai kỳ Euro và hai Giải vô địch bóng đá thế giới, trong đó anh giành ngôi á quân tại Giải vô địch bóng đá châu Âu 2004.

Sự nghiệp câu lạc bộ

Khởi nghiệp
Paulo Ferreira khởi nghiệp trong màu áo GD Estoril Praia tại Giải hạng hai của Bồ Đào Nha, sau đó chuyển tới thi đấu cho Vitoria Setubal khi mùa giải 2001-2002 bắt đầu.

Với việc Ferreira thể hiện một phong độ ổn định tại Primeira Liga Bồ Đào Nha, anh đã được huấn luyện viên của Porto khi đó là José Mourinho để ý và quyết định mang anh về vào mùa hè năm 2002.

Porto
Mùa giải tiếp theo Ferreira giành được cú đúp: UEFA Cup và Giải vô địch bóng đá Bồ Đào Nha. Tại mùa giải cuối cùng với Porto, Ferreira đã có được chiếc Cup vô địch quốc gia Bồ Đào Nha lần thứ hai nhưng quan trọng hơn anh còn giành được danh hiệu vô địch UEFA Champions League cùng với FC Porto sau khi đã được thi đấu tất cả các trận đấu tại Champions League.

Chelsea

Sau khi chơi cho Porto được 2 mùa, hậu vệ phải hay nhất thế giới lúc đó đã chuyển tới CLB Chelsea F.C. với mức giá 13,2 triệu bảng Anh khi mùa giải 2004/2005 bắt đầu. Tại Stamford Bridge Ferreira đã được tái hợp với đồng đội Ricardo Carvalho, cả hai đều là những bản hợp đồng đầu tiên của José Mourinho với Chelsea.

Ferreira đã thi đấu 29 trận rất tốt tại Premier League trước khi bị chấn thương và có bàn thắng đầu tiên cho Chelsea tại vòng 4 Cúp FA trước Colchester United.

Mùa giải 2006-2007 Ferreira để mất vị trí chính thức vào tay hậu vệ Khalid Boulahrouz và tiền vệ Geremi Njitap. Thậm chí trung vệ trẻ người Pháp Lassana Diarra cũng khiến Ferreira không thường xuyên có một suất trong đội hình chính của Chelsea dưới thời Mourinho. Và dường như Ferreira đã bị loại ra khỏi Chelsea khi CLB mua thêm hậu vệ phải Juliano Belletti. Tuy nhiên huấn luyện viên Avram Grant lại sử dụng luân phiên Ferreira.

Ngày 18 tháng 2 năm 2008 Ferreira đã ký một bản hợp đồng 5 năm với Chelsea. Nhưng có lẽ từ khi Chelsea mua thêm José Bosingwa và Branislav Ivanović, anh gần như ngồi trên băng ghế dự bị một thời gian dài.

Ferreira chơi ở vị trí hậu vệ phải thay cho Ivanovic trong trận Chelsea đánh bại Queens Park Rangers 6–1 vào ngày 29 tháng 4 năm 2012. Ferreira vào sân từ ghế dự bị thay cho Florent Malouda trong trận đấu cuối cùng của mùa giải vào ngày 13 tháng 5, trong trận thắng 2–1 trước Blackburn Rovers, trận đấu mà hậu vệ người Bồ Đào Nha đã chơi rất hay. Ngày 19 tháng 5, Ferreria cùng Chelsea vô địch Champions League 2011-12 sau khi đánh bại Bayern Munich trên chấm phạt đền.

Hợp đồng của anh và Chelsea hết hạn vào mùa hè năm 2013 và trang chủ câu lạc bộ đã xác nhận sẽ không ký hợp đồng mới, sau hơn 9 năm gắn bó với đội chủ sân Stamford Bridge. Trận đấu cuối cùng của anh cho câu lạc bộ là trận đấu cuối cùng của mùa giải, thắng Everton 2-1.

Sự nghiệp thi đấu quốc tế
Ferreira khoác áo 27 lần trong màu áo U-21 Bồ Đào Nha. Anh cũng tham dự vào vòng chung kết Euro 2004 nhưng với những sai lầm mắc phải trong trận mở màn với Hi Lạp, anh đã để mất vị trí vào tay Miguel. Tại trận chung kết Euro 2004, Ferreira được vào sân từ bang ghế dự bị sau khi Miguel Monteiro bị chấn thương, tuy nhiên Bồ Đào Nha vẫn thua Hi Lạp.

Paulo được ra sân 2 lần tại vòng chung kết World Cup 2006. Đó là trong trận bán kết trước Pháp anh được vào thay ở hiệp hai sau khi Miguel bị chấn thương và ra sân ngay từ đầu trong trận tranh hạng ba với Đức.

Danh hiệu

Câu lạc bộ

Porto
Primeira Liga: 2002–03, 2003–04
Taça de Portugal: 2002–03
Supertaça Cândido de Oliveira: 2003
UEFA Champions League: 2003–04
UEFA Cup: 2002–03

Chelsea
Premier League: 2004–05, 2005–06, 2009–10
FA Cup: 2006–07, 2008–09, 2009–10, 2011–12
Football League Cup: 2004–05, 2006–07
FA Community Shield: 2005
UEFA Champions League: 2011–12
UEFA Europa League: 2012–13

Quốc tế
UEFA European Championship: Á quân 2004

Cá nhân
UEFA Team of the Year: 2002–03
ESM Team of the Year: 2003–04

Tước hiệu
Medal of Merit, Order of the Immaculate Conception of Vila Viçosa (House of Braganza)

Chú thích

Liên kết ngoài

Thông tin tại FPF

Sinh năm 1979
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Bồ Đào Nha
Cầu thủ bóng đá Chelsea F.C.
Hậu vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá FC Porto
Cầu thủ bóng đá Premier League
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2006
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Bồ Đào Nha
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nam Bồ Đào Nha ở nước ngoài
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2010
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Bồ Đào Nha


title: Vendone

text:
Vendone là một đô thị ở tỉnh Savona ở vùng Liguria của Ý, có khoảng cách khoảng 80 km về phía tây nam của Genoa và khoảng 40 km về phía tây nam của Savona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 410 người và diện tích là 10,1 km².

Vendone giáp các đô thị: Arnasco, Castelbianco, Onzo, và Ortovero.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Savona


title: 3751 Kiang

text:
3751 Kiang (1983 NK) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 7 năm 1983 bởi E. Bowell ở Flagstaff (AM).

Liên kết ngoài

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Edward Bowell
Thiên thể phát hiện năm 1983


title: Fondaco dei Tedeschi

text:
Fondaco dei Tedeschi hay Chợ Đức đã là chi nhánh của thương gia người Đức tại Venezia, nằm cạnh Kênh Lớn ngay bên cạnh cầu Rialto. Tòa nhà này ngày nay là một trụ sở của Bộ Bưu điện và Viễn thông Ý.

Chợ Đức được nhắc đến lần đầu tiên vào năm 1228. Sau vụ hỏa hoạn năm 1505 thành phố Venezia đã chi trả cho việc tái xây dựng do kiến trúc sư Frà Giovanni Giocondo thực hiện. Tizian và Giorgione đã vẽ nhiều bức bích họa tô điểm cho mặt ngoài nhưng ngày nay không còn nhìn thấy được nữa.

Ngày xưa hàng hóa được chuyên chở qua các khung hình vòm tầng trệt. Nhiều thương gia từ các thành phố Đức như Nürnberg, Ausburg và Regensburg đã buôn bán tại đây

Tham khảo

Liên kết ngoài

Venezia


title: Basilepta longipenne

text:
Basilepta longipenne là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Basilepta


title: Lương Bình (xã)

text:
Lương Bình là một xã thuộc huyện Bến Lức, tỉnh Long An, Việt Nam.

Địa lý
Xã Lương Bình nằm ở phía bắc huyện Bến Lức, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Đức Hòa
Phía tây giáp xã Thạnh Hòa ranh giới sông Vàm Cỏ Đông
Phía tây bắc giáp xã Thạnh Lợi ranh giới sông Vàm Cỏ Đông
Phía nam giáp xã Lương Hòa.

Xã có diện tích 17,32 km², dân số năm 1999 là 5.854 người, mật độ dân số đạt 219 người/km².

Hành chính
Xã được chia thành 6 ấp: 1, 2, 3, 4, 5A, 5B.

Lịch sử
Xã Lương Bình được thành lập vào ngày 14 tháng 1 năm 1983 trên cơ sở tách một phần diện tích và dân số của xã Lương Hòa.

Chú thích

Tham khảo


title: Cao Văn Khánh

text:
Cao Văn Khánh (1917-1980) là một tướng lĩnh của Quân đội nhân dân Việt Nam, hàm Trung tướng, nguyên Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông qua đời vì bị bệnh ung thư gan và được xác định gây nên bởi di chứng của chất diệt cỏ Dioxin.

Thuở thiếu thời
Ông sinh năm 1917 tại Huế, trong một gia đình quý tộc trí thức của triều Nguyễn.
Ông có ba anh trai. Cao Văn Huy là Hiệu trưởng nhiều trường ở Huế và Nha trang. Cao Văn Chiểu, rất gần gũi Ngô Đình Diệm, từng là dân biểu Trung kỳ, rồi Chủ tịch Ủy ban Văn Hóa giáo dục Hạ nghị viện VNCH, Sứ thần VNCH tại Rome từ những năm 1970. Anh thứ ba-Luật sư Cao Văn Tường ba lần đắc cử dân biểu Lập hiến và Lập pháp Cộng hòa (1956-1963), đệ nhất Phó Chủ tịch Quốc hội. Thời đệ nhị Cộng hòa (1969) là Bộ trưởng Đặc trách liên lạc Quốc hội rồi Thượng nghị sĩ Quốc hội VNCH (4/1975).

Ông từng học bằng Cử nhân Luật tại Đại học Đông Dương, và tham gia phong trào Hướng đạo Pháp. Cũng tại đây, ông có những tiếp xúc với một số trí thức trẻ nổi tiếng như Phan Anh, Tạ Quang Bửu....

Ông lại không làm nghề luật mà trở thành một giáo sư tư thục dạy toán ở Huế, và tiếp tục tham gia phong trào Hướng đạo Trung Kỳ.

Con đường binh nghiệp
Sau khi chính phủ Trần Trọng Kim được thành lập, do sự vận động của Phan Anh và Tạ Quang Bửu, ông tham gia trường Quân sự Thanh niên tiền tuyến. Hiệu trưởng là ông Phan Tử Lăng.

Khi Cách mạng tháng Tám nổ ra, ông tham gia thành lập và là Phó Chủ tịch Giải phóng quân Huế, với cốt cán chỉ huy ban đầu là học viên Thanh niên tiền tuyến. Giải phóng quân Huế sau này đã sáp nhập với Việt minh.

Khi quân Pháp nổ súng tại Nam Bộ, ông được cử theo đội quân Nam tiến, tiến quân vào Bình định và trở thành Ủy viên quân sự tỉnh Bình Định.

Tháng 10 năm 1945, ông được cử làm Khu trưởng Khu V (chức vụ tương đương quân hàm Đại tá?) (với Chính ủy là Trần Lương, chính là tướng Trần Nam Trung sau này), rồi Chỉ huy phó phân sở của Ủy ban Hành chính Kháng chiến miền Nam (do Nguyễn Sơn làm Chủ tịch), phụ trách các tỉnh từ Phú Yên đến Bình Thuận.

Giữa năm 1946, khi Đại đoàn 27 ra đời, ông được cử làm Đại đoàn trưởng. Tháng 12 năm 1946, ông trở lại làm Khu trưởng Khu V một lần nữa.

Tháng 8 năm 1949, ông được điều ra Bắc để tổ chức thành lập Đại đoàn 308 (Quân Tiên Phong) Đại đoàn chủ lực đầu tiên của Bộ Tổng Tư lệnh . Là Đại đoàn phó chỉ huy tác chiến chiến lược, ông cùng Đại đoàn tham gia các chiến dịch lớn nhất của QDNDVN như Sông Thao 1949, Lê Hồng Phong 1950, Biên Giới 1950, Hoàng Hoa Thám 1951, Hòa Bình 1951, Quang Trung 1952, Tây Bắc, Thượng Lào 1953... Ông tham gia tổ chức và hỗ trợ chỉ huy trực tiếp những trận đánh ác liệt nhất như trận Phố Lu, Tu Vũ. Vĩnh Yên....Trong chiến dịch Biên giới, khi đại đoàn trưởng Vương Thừa Vũ bị chảy máu dạ dày phải nằm lại điều trị, ông được tướng Giáp giao chỉ huy Đại đoàn 308, trong cùng ngày đã lập chiến công lẫy lừng diệt cả hai Binh đoàn Le Page và Binh đoàn Charton, lực lượng tiến công lớn của Pháp ở Đông Dương, và bắt sống Charton. Đây là ngày được coi là bi thảm nhất của quân viễn chinh Pháp.

Từ 1950, các cố vấn Trung Quốc yêu cầu thay đổi tổ chức quân đội Việt Nam, đưa binh lính nông dân lên chỉ huy, loại bỏ dần trí thức, ông và các chỉ huy xuất thân trí thức đã bị ảnh hưởng nhiều qua các kỳ chỉnh huấn-chỉnh quân. sau này cũng ít được nhắc đến, dù họ đóng vai trò rất quan trọng trong xây dựng và trưởng thành của quân đội.

Năm 1953, Cao Văn Khánh (đđ 308) và Lê Trọng Tấn (312). được tướng Giáp giao nghiên cứu chuyên đề "Tiến công tiêu diệt tập đoàn cứ điểm". Đây là cơ sở để xây dựng thành phương án tác chiến trong chiến dịch Điện Biên Phủ.

Đầu năm 1954, để chuẩn bị cho chiến dịch Điện Biên Phủ, ông chỉ huy một bộ phận của đại đoàn này, cơ động mở đường hành quân sang Lào, tấn công quân Pháp dọc tuyến sông Nậm Hu, nhằm tiêu hao lực lượng có khả năng tiếp viện và bịt trước đường rút lui dự kiến của binh đoàn Pháp tại lòng chảo Điện Biên.

Sau Hiệp định Genève, ông về Bộ Tổng Tham mưu, làm Cục trưởng Cục Quân huấn 1954-1958.

Tháng 4 năm 1958, ông giữ chức Cục trưởng Cục tổ chức Kế hoạch, kiêm Cục trưởng Cục Nhà trường, thuộc Tổng cục Quân huấn .

Năm 1960 ông cùng nhóm tướng lĩnh cao cấp, sang Liên xô cũ, học tại Học viện quân sự cao cấp Vorosilov.

Cũng thời gian này, tháng 10 năm 1960, ông trở thành Hiệu trưởng trường Sĩ quan Lục quân.

Tháng 3 năm 1964, ông được điều làm Phó tư lệnh, kiêm Tham mưu trưởng Quân khu 3, QDNDVN nhằm mục đích tổ chức "Kế hoạch phòng thủ miền Bắc", và chuẩn bị cho chiến trường miền Nam.

Từ năm 1966 đến 1969, ông lần lượt giữ các chức vụ Phó tư lệnh của Chiến trường B3, Quân khu Trị Thiên, Quân khu IV.

Tháng 5 năm 1970, ông là Tư lệnh Mặt trận 968 Hạ Lào. Tháng 10 năm 1970, ông được cử làm Tư lệnh Binh đoàn B70, Binh đoàn chiến thuật chiến lược đầu tiên của QDNDVN, tiền thân của các Quân đoàn sau này.

Từ tháng 2 năm 1971, ông là Phó tư lệnh Mặt trận Đường 9 Nam Lào, rồi Tư lệnh Mặt trận B5, kiêm Phó tư lệnh Quân khu 4, Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông chính là kiến trúc sư của chiến dịch nổi tiếng Đường 9 Nam Lào (chống lại cuộc hành quân Lam Sơn 719 của phía Việt Nam Cộng Hòa).

Từ tháng 12 năm 1972, ông trở thành Tư lệnh Quân khu Trị Thiên. Có thể nói, Cao Văn Khánh gắn bó với chiến trường miền Trung và Tây Nguyên suốt cuộc chiến tranh chống Mỹ, liên tục với các chiến dịch lớn như Đắc Tô (1967), Khe Sanh (1968), Đường 9 Nam Lào (1971), Quảng Trị (1972), Tây Nguyên (1974).

Năm 1974, ông được điều về lại Bộ Tổng Tham mưu Quân đội nhân dân Việt Nam với chức vụ Phó Tổng Tham mưu trưởng. Ông là Tổ trưởng Tổ Thường trực chỉ đạo tác chiến chiến lược do Tướng Võ Nguyên Giáp thành lập ngày 12-4-1975, đề xuất phương án tác chiến trong chiến dịch 1975 tiến tới kết thúc chiến tranh 30 năm, thống nhất đất nước.

Năm 1978, trên cương vị Phó Tổng Tham mưu trưởng thứ nhất, ông chủ trì biên soạn "Năm phương thức tác chiến trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc", chuẩn bị cho cuộc chiến tranh biên giới với Trung Quốc.

Thiếu tướng (1974), rồi Trung tướng (1980)

Ông mất năm 1980 tại Hà Nội do bệnh ung thư gan.

Vợ ông từ chối an táng chồng tại nghĩa trang Mai Dịch (dành cho cán bộ cao cấp). mà chọn nghĩa trang Yên Kỳ, để ông được nằm cạnh đồng đội đại đoàn 308 tại chiến trường năm xưa, và cạnh hai con trai ông, cũng được chôn tại đây.

Cuộc sống gia đình
Năm 1949, trong buổi nói chuyện với các sinh viên trường Đại học Y khoa Việt Bắc, ông gặp một nữ sinh viên người đồng hương là Nguyễn Thị Ngọc Toản. Ngày 22 tháng 5 năm 1954, ông bà tổ chức đám cưới tại Điện Biên Phủ sau ngày chiến thắng, ngay trong hầm của tướng Christian de Castries.

Vợ của ông, bà Nguyễn Thị Ngọc Toản xuất thân trong gia đình quý tộc triều Nguyễn. Cha của bà là ông Tôn Thất Đàn, từng giữ chức Thượng thư bộ Hình. Tên gốc của bà là Tôn Nữ Ngọc Toản. Người chị gái của bà là Tôn Nữ Thị Cung là phu nhân của Giáo sư Bác sĩ Đặng Văn Ngữ.

Bà Ngọc Toản hiện đang là Giáo sư, Bác sĩ Quân y, hàm Đại tá, Phó chủ tịch Hội phụ sản Việt Nam. Bà cũng là Ủy viên Trung ương Hội Nạn nhân chất độc da cam/Dioxin. Bà cũng là tác giả một số sách y học, với các chuyên đề về sinh sản và giới tính, kiến thức về bệnh ung thư gan... được người đọc đánh giá cao.

Ông bà có với nhau 4 người con, 3 trai 1 gái.

Người con trai đầu tên là Cao Quý Vũ, là học sinh trường Nguyễn Văn Trỗi , đã qua đời trong chiến tranh.

Người con trai thứ là Cao Quý Bảo từng phục vụ bộ đội, đã rời ngũ và hiện là doanh nhân, chủ nhân khu Resort Vạn Chài ở Thanh Hóa. Người con gái duy nhất là Cao Thị Bảo Vân hiện là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Dược khoa, Viện phó Viện Paxtơ thành phố Hồ Chí Minh.

Người con trai út là Cao Quý Anh đã qua đời vào năm 2003 do bệnh ung thư gan từ di chứng của Dioxin.

Bản thân tướng Cao Văn Khánh cũng được xác định qua đời do bệnh ung thư gan từ di chứng của Dioxin. Theo lời của Thiếu tướng Nguyễn Đôn Tự kể với nhà báo Phùng Nguyên, trong một chuyến công tác qua huyện A Lưới – Thừa Thiên Huế, có năm người gồm cả tướng Cao Văn Khánh, ông và 3 người nữa, đã có đi qua một khu vực bị rải Dioxin làm trụi lá cây. Sau chiến tranh, 4 người trong chuyến công tác ấy đều chết vì ung thư gan, riêng tướng Nguyễn Đôn Tự sinh một người con gái bị di chứng chất độc da cam, gây chậm phát triển.

Chú thích

Liên kết ngoài
Đám cưới trong hầm De Castre

Người họ Cao tại Việt Nam
Người Thừa Thiên Huế
Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam
Chỉ huy quân sự Việt Nam (Chiến tranh Đông Dương)
Tướng lĩnh Quân đội nhân dân Việt Nam thụ phong thập niên 1980
Phó Tổng tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam


title: Orgnac-l'Aven

text:
Orgnac-l'Aven là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
 Côtes du Vivarais AOC
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Orgnaclaven


title: Idiocera reticulata

text:
Idiocera reticulata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc và miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Idiocera
Limoniidae ở vùng Palearctic
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Khoang Xanh

text:
Khoang Xanh là một khu du lịch sinh thái thuộc xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, Hà Nội. Khoang Xanh nằm ở sườn phía đông của núi Ba Vì, trong một khu vực có rừng nguyên sinh, cách thủ đô Hà Nội khoảng 60 km về phía tây bắc, gần Sơn Tây. Khu du lịch này bao gồm các phân khu: Khu Công viên nước Suối Tiên, Khu nhà hàng, khách sạn phục vụ ăn uống nghỉ ngơi và tắm nước nóng, Lội suối tham quan thác và rừng. Lội suối thuộc một khu vực khoảng 200 ha rừng nguyên sinh và có trên 2 km suối tự nhiên.

Vùng đất này khi xưa khá hẻo lảnh, tuy nhiên vào 1 ngày đẹp trời mảnh này đã dc 1 người nông dân tìm được. Đó là ông Phan Thế Hiệp, sau khi phát tích ra vùng đất này ông Hiệp đã báo lên cho BQL Du Lịch Ba Vì và dự án này đã dc nhà thầu Vinaconex đứng tên Phạm Xuân Hiếu đầu tư vào và rót vào đây số vốn lên đến hàng trăm tỉ đồng.
Khoang Xanh Suối Tiên đã xác lập kỷ lục về Bể bơi nước khoáng lớn nhất Việt Nam do Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam cấp năm 2012. Trong Trung tâm nước suối khoáng nóng (Ảnh 4) du khách có thể tắm xông hơi (có mùi sả), tắm và bơi trong bể nước nóng (dài 50 m, rộng 24 m, nhiệt độ khoảng 40 độ, nguồn nước nóng từ trong lòng đất), tắm dưới thác nước nóng, tắm bùn.

Số lượng du khách tham quan nghỉ dưỡng tại khu du lịch này tăng khoảng 15% mỗi năm.

Thư viện

Tham khảo

Hoàn toàn không có nguồn tham khảo
Du lịch Hà Nội
Ba Vì


title: Pindoba

text:
Pindoba là một đô thị ở bang Alagoas, Brasil. Dân số năm 2004 ước tính là 2.504 người.

Tham khảo

Đô thị bang Alagoas


title: ASIC

text:
ASIC (phát âm: ay-sik), viết tắt của application-specific integrated circuit trong tiếng Anh, là một thuật ngữ chỉ các vi mạch tích hợp chuyên dụng trong điện tử học.

ASIC là một vi mạch IC được thiết kế dành cho một ứng dụng cụ thể. ASIC ngày nay được ứng dụng hầu như khắp mọi nơi, ví dụ như vi xử lý của điện thoại di động, vi xử lý trong các máy móc tự động, các phương tiện truyền thông, xe cộ, tàu vũ trụ, các hệ thống xử lý, các dây chuyền công nghiệp, v.v..

Đối lập với ASIC là các vi mạch tích hợp cho mục đích chung như 7400 series và 4000 series những vi mạch này có thể liên kết để tạo ra nhiều ứng dụng khác nhau. Ngoài ra vì tính tương đối của việc phân loại theo mục đích sử dụng mà còn có thêm khái niệm application specific standard product (ASSP) – thiết bị chuẩn cho ứng dụng đặc biệt, chỉ đến những vi mạch nằm giữa hai khái niệm ASIC và vi mạch tích hợp cho mục đích chung.

Khái niệm ASIC là một khái niệm tương đối rộng và liên quan đến công nghệ thiết kế sản xuất IC chứ không phải gắn với một dòng sản phẩm hay thiết bị cụ thể nào.

Bản thiết kế ASIC thường được viết trên ngôn ngữ mô tả phần cứng như Verilog, VHDL. Dựa theo công nghệ sản xuất và thiết kế, ta có thể chia ASIC thành các loại cơ bản như sau:

 ASIC trên cơ sở thư viện phần tử logic chuẩn (standard-cell-based ASIC)
 ASIC dựa trên mảng lôgíc (gate-array-based ASIC)
 ASIC đặc chế hoàn toàn (full-custom ASIC)
 ASIC tiền cấu trúc (structured/platform design)
 ASIC dùng thư viện phần tử logic và các phần tử thiết kế sẵn (cell libraries, IP-based design)

ASIC trên cơ sở thư viện phần tử logic chuẩn
Vào giữa thập niên 1980, những người thiết kế IC thường phải chọn một nhà sản xuất bán dẫn nhất định và thực hiện tất cả quy trình thiết kế của mình bằng những công cụ thiết kế của nhà sản xuất đó.

Cùng với xuất hiện của nhà cung cấp công cụ thiết kế thứ ba là sự ra đời của khái niệm thư viên phần tử logic chuẩn (standard cell library).

Thư viện phần tử logic chuẩn là thư viện tất cả các phần tử cơ bản tạo thành vi mạch như logic AND, OR, XOR, v.v., kèm theo các thông số vật lý như thời gian trễ, điện cảm, điện dung, v.v.. Thư viện này được định dạng chuẩn cho phép các công cụ thiết kế có thể đọc, sau đó sẽ biên dịch bản thiết kế ra dạng mô tả chi tiết sử dụng các phần tử của thư viện chuẩn (thuật ngữ tiếng Anh gọi là netlist).

Vào cuối thập niên 1980, những phần mềm thiết kế dạng như design compiler của Synopsys được đưa vào sử dụng. Sở dĩ có tên gọi compiler là do phần mềm này làm việc về nguyên tắc không khác gì một trình biên dịch thông thường trên máy tính: thay vì mã viết bằng C, Pascal, v.v., vi mạch được viết bằng HDL, còn thư viện phần tử logic đóng vai trò như tập lệnh của bộ vi xử lý.

ASIC dựa trên mảng logic
Sử dụng mảng logic (gate array) là một phương pháp khác để thiết kế IC. Ở đây "gate" dùng như một đơn vị để đo khả năng chứa các phần tử logic của vi mạch bán dẫn (xem thêm về logic gate).

Vi mạch lập trình dùng mảng logic là một khái niệm rộng bao hàm các thiết bị như PLA, PAL, CPLD, FPGA. FPGA là một công nghệ mới nhưng cũng được xếp vào dạng này, mặc dù thông thường người thiết kế xếp FPGA sang lớp vi mạch bán dẫn người lập trình bởi người dùng cuối (xem FPD).

Một vi mạch dạng này cấu thành từ 2-5 lớp bán dẫn kim loại, các phần tử logic được phân bố đều trên các lớp này. Ví dụ: ma trận các phần tử OR, AND PAL, PLA, hay trong FPGA là các khối logic lập trình được. Các phần tử logic chưa được kết nối với nhau, quá trình thiết kế bản chất là lập trình để kết nối giữa các phần tử logic.

Ưu điểm của ASIC thiết kế theo kiểu này là chi phí sản xuất thấp do vi mạch sản được xuất hàng loạt và có cấu trúc tương tự như nhau. Tính linh động của thiết kế phụ thuộc vào loại mảng logic được sử dụng. Ví dụ: vi mạch lập trình dùng PROM chỉ được lập trình một lần duy nhất trong khi với vi mạch dùng công nghệ EEROM hay FPGA thì có thể lập trình lại. FPGA còn cho phép người thiết kế lập trình lại mà không cần công cụ đặc biệt nào.

Mặc dù ASIC dùng mảng logic có chi phí thấp nhưng không có được sự tối ưu như ASIC trên cơ sở thư viện phần tử logic hay ASIC đặc chế hoàn toàn. Tuy thế, các dạng ASIC này yêu cầu phần mềm thiết kế phức tạp hơn.

ASIC đặc chế hoàn toàn
Công nghệ sản xuất ASIC đặc chế hoàn toàn bào hàm toàn bộ các quá trình để sản xuất IC, kể cả giai đoạn in khắc bán dẫn quang học (photo lithographic).

Ưu điểm của sản phẩm dạng này là tính tối ưu về diện tích, hiệu suất làm việc của IC cao hơn, khả năng tích hợp tốt hơn với các thiết bị tương tự hay các phần tử thiết kế sẵn khác. Bù lại thì quy trình thiết kế tốn nhiều thời gian, đòi hỏi đầu tư cơ sở vật chất tốn kém cũng như nhân lực với trình độ cao.

ASIC tiền cấu trúc
Đây là một dạng biến tấu của ASIC trên cơ sở mảng logic: thay vì mảng logic, nó sử dụng những cấu trúc định sẵn. Tùy vào từng loại ứng dụng mà cấu trúc định sẵn này sẽ khác nhau.

Với mảng logic thì người thiết kế có thể tạo vi mạch để thực hiện bất kỳ hàm logic nào trong tài nguyên cho phép, còn với vi cấu trúc định sẵn chỉ giải quyết một lớp bài toán hẹp hơn. Bù lại, nó đẩy nhanh quá trình sản xuất, giảm giá thành và trong một số trường hợp thì tối ưu hóa hơn so với dạng ASIC dùng mảng logic.

Có thể xếp ASIC tiền cấu trúc nằm giữa hai loại ASIC trên cơ sở thư viện phần tử logic chuẩn và ASIC dựa trên mảng logic.

Bên cạnh FPGA đúng nghĩa còn tồn tại một dạng vi mạch thiết kế trên FPGA nhưng khi sản xuất dùng công nghệ sao chép "cứng" (hard copy); sản phẩm cho ra hoạt động vẫn như thiết kế nhưng mất đi khả năng lập trình lại vì các liên kết đã bị được "hàn" cứng. Công nghệ này cho phép giảm chi phí cho vi mạch từ 30-70%. Các hãng sản xuất FPGA lớn như Xilinx hay Altera đều hỗ trợ công nghệ này cho sản phẩm của họ.

ASIC dùng thư viện logic và các phần tử thiết kế sẵn
Nếu như thư viện logic thường được nhà sản xuất bán dẫn cung cấp miễn phí thì IP-core (intellectual property core), các phần tử hoặc của nhà sản xuất hoặc của bên thứ ba cung cấp, người dùng phải trả tiền mới được phép sử dụng. Các phần thiết kế có thể tồn tại ở dạng "mềm", tức là chỉ có mã HDL mức cao, hay ở dạng "cứng", tức là toàn bộ sơ đồ thiết kế chi tiết trên một thư viện cụ thể và sẵn sàng đưa trực tiếp vào quá trình sản xuất bán dẫn.

Tương tự như phần mềm, với phần cứng cũng xuất hiện cộng đồng mở, là nơi xây dựng và phổ biến những IP-core miễn phí.

Ví dụ: IP-cores nhân của bộ vi xử lý, USB module, Ethernet, RAM, ROM, v.v..

Xem thêm
 FPD (Field-Programmable Device)
 PLA (Programable Logic Array)
 PAL (Programable Array Logic)
 SPLD (Simple Programable Logic Device)
 CPLD (Complex Programble Logic Device)
 FPGA (Field-Programable Gate Aray)
 HCPLD (High-Capacity PLD): refers to both FPGA and CPLD.

Tham khảo

Vi mạch bán dẫn
Mạch tích hợp