title: USS Wyoming (BB-32)

text:
USS Wyoming (BB-32) là một thiết giáp hạm của Hải quân Hoa Kỳ, là chiếc dẫn đầu trong số hai chiếc thuộc lớp Wyoming vốn bao gồm cả chiếc Arkansas. Nó là chiếc tàu chiến thứ ba của Hải quân Mỹ được đặt cái tên này, nhưng chỉ là chiếc thứ hai được đặt nhằm tôn vinh tiểu bang thứ 44 của Hiệp chúng quốc Hoa Kỳ. Wyoming từng phục vụ trong cả hai cuộc Chiến tranh Thế giới thứ nhất lẫn thứ hai, cho dù chỉ trong những vai trò hộ tống và sau đó là huấn luyện, trước khi được cho ngừng hoạt động và tháo dỡ vào năm 1947.

Thiết kế và chế tạo
Wyoming được đặt lườn vào ngày 9 tháng 2 năm 1910 tại Philadelphia, Pennsylvania bởi hãng William Cramp and Sons. Nó được hạ thủy vào ngày 25 tháng 5 năm 1911, được đỡ đầu bởi Cô Dorothy Eunice Knight, con gái Chánh án Tòa án Tối cao Wyoming Jesse Knight, và là con gái gỡ đầu của Thống đốc tiểu bang Wyoming Joseph M. Carey. Wyoming được đưa ra hoạt động tại xưởng hải quân Philadelphia vào ngày 25 tháng 9 năm 1912, dưới quyền chỉ huy của Thuyền trưởng, Đại tá Hải quân Frederick L. Chapin.

Lịch sử hoạt động

Các hoạt động ban đầu
Wyoming khởi hành từ Philadelphia, Pennsylvania vào ngày 6 tháng 10 năm 1912, và hoàn tất quá trình trang bị tại Xưởng hải quân New York, Brooklyn, New York, trước khi gia nhập hạm đội tại Hampton Roads, Virginia. Đến khu vực Tidewater vào ngày 30 tháng 12 năm 1912, nó trở thành soái hạm của Chuẩn Đô đốc Charles J. Badger, Tư lệnh Hạm đội Đại Tây Dương không lâu sau đó. Lên đường vào ngày 6 tháng 1 năm 1913, chiếc thiết giáp hạm mới viếng thăm kênh đào Panama sắp hoàn thành, rồi sau đó tiến hành các cuộc thực tập cơ động mùa Đông tại khu vực ngoài khơi Cuba trước khi quay trở về vịnh Chesapeake vào ngày 4 tháng 3 năm 1913.

Sau các cuộc thực hành tác xạ tại Khu vực Huấn luyện Phía Nam ngoài khơi Virginia Capes, Wyoming trải qua các thay đổi và sửa chữa tại Xưởng hải quân New York từ ngày 18 tháng 4 đến ngày 7 tháng 5. Sau đó nó tham gia các cuộc tập trận hạm đội ngoài khơi đảo Block từ ngày 7 đến ngày 24 tháng 5, có gián đoạn bởi một đợt sửa chữa hệ thống động lực của nó tại Newport, Rhode Island từ ngày 9 đến ngày 19 tháng 5. Nó trải qua thêm một đợt sửa chữa khác tại Newport trước khi viếng thăm thành phố New York trong các ngày 28-31 tháng 5 tham gia các lễ hội được tổ chung quanh việc kỷ niệm chiếc thiết giáp hạm Maine bị phá hủy tại cảng La Habana vào ngày 15 tháng 2 năm 1898.

Đi đến Annapolis, Maryland vào ngày 4 tháng 6, Wyoming nhận lên tàu một nhóm học viên sĩ quan của Học viện Hải quân Hoa Kỳ để đưa họ trong một chuyến đi thực tập mùa Hè ngoài khơi bờ biển New England kéo dài đến cuối tháng 8. Trả các học viên tại Annapolis vào ngày 24-25 tháng 8, Wyoming thực hành hoạt động ngư lôi và tác xạ tại khu vực thực tập phía Nam ngoài khơi Hampton Roads cho đến cuối mùa Thu. Nó vào ụ tàu tại New York để sửa chữa từ ngày 16 tháng 9 đến ngày 2 tháng 10, rồi chạy thử máy hết công suất khi hướng về phía Nam đến Norfolk, Virginia, tiếp nối các hoạt động thực tập ngoài khơi Virginia Capes trước khi lên đường đi châu Âu vào ngày 26 tháng 10.

Đi đến Valletta, Malta vào ngày 8 tháng 11, chiếc thiết giáp hạm ghé thăm Naples, Italy, và Villefranche, Pháp trong cuộc hành trình thăm Địa Trung Hải. Sau đó nó rời vùng biển nước Pháp vào ngày cuối cùng của tháng 11 và về đến New York vào ngày 15 tháng 12. Sau chuyến đi Wyoming được sửa chữa tại Xưởng hải quân New York, và ở lại đó cho đến hết năm 1913. Lên đường vào ngày 6 tháng 1 năm 1914, nó đến Hampton Roads ngày hôm sau và được chất than trong ba ngày kế tiếp chuẩn bị cho cuộc tập trận hàng năm được tổ chức tại vùng biển ấm Caribbe.

Wyoming thực tập cùng với hạm đội ngoài khơi căn cứ hải quân Guantanamo từ ngày 26 tháng 1 đến ngày 15 tháng 3 trước khi quay mũi về phía Bắc hướng đến mũi Henry, Virginia. Chiếc thiết giáp hạm tiến hành các cuộc tập luyện và thực hành tác xạ trong khu vực trải dài từ khu vực luyện tập phía Nam ngoài khơi Virginia Capes cho đến eo biểnTangier. Nó tiếp tục những công việc thường lệ này cho đến ngày 3 tháng 4, khi nó quay về Xưởng hải quân New York để đại tu.

Sau giai đoạn sửa chữa kéo dài từ ngày 4 tháng 4 đến ngày 9 tháng 5, Wyoming nhận lên tàu những nhân sự thay phiên cho hạm đội, rồi khởi hành từ Hampton Roads vào ngày 13 tháng 5, hướng đến vùng biển Mexico. Nó đi  đến Veracruz vào ngày 18 tháng 5, không đầy một tháng sau khi lực lượng Hoa Kỳ chiếm giữ cảng Mexico này.

Wyoming ở lại Veracruz trong những tháng tiếp theo cho đến cuối mùa Thu năm 1914, trước khi quay về phía Bắc. Tiến hành các hoạt động thực tập ngoài khơi Virginia Capes trên đường đi, nó đi vào Xưởng hải quân New York vào ngày 6 tháng 10 thực hiện các thay đổi và sửa chữa kéo dài cho đến ngày 17 tháng 1 năm 1915.

Wyoming rời Hampton Roads ngày 21 tháng 1 sau khi kết thúc việc sửa chữa để tham gia việc tập trận hàng năm tại vùng biển Cuba và Caribbe. Quay trở về khu vực Tidewater vào ngày 7 tháng 4, chiếc thiết giáp hạm tiến hành các hoạt động diễn tập chiến thuật và cơ động dọc theo bờ Đông Hoa Kỳ, chủ yếu ngoài khơi Block Island và khu vực thực tập phía Nam, cho đến cuối mùa Thu khi nó lại quay trở vào Xưởng hải quân New York để đại tu.

Sau đợt sửa chữa kéo dài từ ngày 20 tháng 12 năm 1915 đến ngày 6 tháng 1 năm 1916, Wyoming lên đường tham gia các cuộc tập trận tại khu vực luyện tập phía Nam. Sau đó nó di chuyển hơn nữa về phía Nam, đến Culebra, Puerto Rico vào ngày 16 tháng 1. Sau khi ghé thăm Port-au-Prince, Haiti vào ngày 27 tháng 1, Wyoming đi vào vịnh Guantanamo vào ngày 28 tháng 1 rồi hoạt động tại vùng biển Cuba ngoài khơi các vịnh Guantanamo và Guacanayabo cùng cảng Manzanillo, Cuba cho đến ngày 10 tháng 4, khi nó lên đường đi New York.

Wyoming được sửa chữa tại Xưởng hải quân New York từ ngày 16 tháng 4 đến ngày 26 tháng 6, rồi hoạt động ngoài khơi bờ biển New England, Newport và Virginia Capes cho đến hết năm 1916. Rời New York vào ngày 9 tháng 1 năm 1917, Wyoming tiến hành các cuộc cơ động thường xuyên tại khu vực vịnh Guantanamo cho đến giữa tháng 3. Nó rời vùng biển Caribbe vào ngày 27 tháng 3 để có mặt ngoài khơi Yorktown, Virginia lúc mà Hoa Kỳ tham gia Chiến tranh Thế giới thứ nhất vào ngày 6 tháng 4 năm 1917.

Chiến tranh Thế giới thứ nhất
Trong những tháng tiếp theo, Wyoming hoạt động tại khu vực vịnh Chesapeake cho đến ngày 13 tháng 11 năm 1917; khi Chuẩn Đô đốc Hugh Rodman đặt cờ hiệu của mình trên thiết giáp hạm New York như là Tư lệnh của Hải đội Thiết giáp hạm 9. Sau những chuẩn bị để "hoạt động xa", Wyoming, New York, Delaware và Florida lên đường vào ngày 25 tháng 11 hướng sang quần đảo Anh Quốc, và đã đến Scapa Flow thuộc quần đảo Orkney vào ngày 7 tháng 12 năm 1917. Cho dù vẫn giữ lại tên gọi Hải đội Thiết giáp hạm 9 của Hải quân Mỹ, bốn chiếc thiết giáp hạm dreadnought này trở thành Hải đội 6 trực thuộc Hạm đội Grand Anh Quốc khi đi đến vùng biển Anh.

Wyoming tiến hành các cuộc cơ động và thực tập chiến thuật cùng với các đơn vị của Hạm đội Grand cho đến ngày 6 tháng 2 năm 1918. Ngày hôm đó, nó lên đường cùng với các tàu chiến khác của Hải đội Chiến trận 6 và tám tàu khu trục Anh Quốc để bảo vệ một đoàn tàu vận tải đi đến Stavanger, Na Uy. Trên đường đi, Wyoming đã phải cơ động né tránh khi phát hiện những làn sóng ngư lôi ngoài khơi Stavanger vào ngày 8 tháng 2, nhưng đã quay về Scapa Flow an toàn hai ngày sau đó. Trong những tháng tiếp theo, Wyoming tiếp tục tuần tra ngoài khơi quần đảo Anh Quốc, bảo vệ các tuyến đường biển thương mại chung quanh đó khỏi mối đe dọa của Hạm đội Biển khơi Đức vốn còn rất hùng mạnh.

Từ ngày 30 tháng 6 đến ngày 2 tháng 7 năm 1918, Wyoming hoạt động cùng với Hải đội 6 và một phân đội tàu khu trục Anh trong việc bảo vệ các tàu rải mìn Đồng Minh, khi chúng rải hàng rào mìn tại Bắc Hải. Sau đó, Wyoming quay trở về Firth of Forth, nơi nó cùng với những đơn vị khác của Hạm đội Grand được Vua George V của Anh thị sát.

Mặc dù các tàu chiến chủ lực của Hoa Kỳ và Đức Quốc chưa từng chạm trán với nhau trong chiến đấu ngoài biển khơi, chúng đã có cuộc gặp gỡ. Vào ngày 21 tháng 11 năm 1918, mười ngày sau việc đình chiến kết thúc Thế Chiến I, Wyoming, New York, Texas và Arkansas tham gia cùng Hạm đội Grand Anh Quốc khi nó hộ tống Hạm đội Biển khơi Đức đi vào Firth of Forth để được lưu giữ theo những điều kiện của thỏa thuận ngừng bắn.

Những năm giữa hai cuộc thế chiến
Sau đó, mang cờ hiệu của Chuẩn Đô đốc William Sims, Tư lệnh Đội thiết giáp hạm 9, Wyoming khởi hành vào ngày 12 tháng 12 năm 1918 từ đảo Portland, Anh Quốc hướng sang Pháp. Sáng hôm sau, ngoài khơi Brest, nó cùng các thiết giáp hạm khác gặp gỡ chiếc George Washington, có sự hiện diện Tổng thống Woodrow Wilson đang trên đường tham dự Hội nghị Hòa bình Paris.

Sau khi phục vụ như đội hộ tống danh dự cho Tổng thống và đoàn tùy tùng, Wyoming đưa Đô đốc Sims quay trở lại Plymouth cùng với vị Đại sứ Hoa Kỳ vừa mới được bổ nhiệm tại Anh Quốc. Tiễn các vị hành khách đặc biệt rời tàu vào ngày 14 tháng 12, chiếc thiết giáp hạm chất lên tàu 381 bao thư tín, và trong vòng vài giờ lại khởi hành đi Hoa Kỳ. Đến thành phố New York vào ngày Giáng sinh năm 1918, nó ở lại đây trong dịp đầu năm mới 1919. Vào ngày 18 tháng 1 năm 1919, nó trở thành soái hạm của Đội thiết giáp hạm 7, Hải đội 3, mang cờ hiệu của Chuẩn Đô đốc Robert Coontz.

Wyoming rời New York vào ngày 1 tháng 2, và sau các cuộc cơ động mùa Đông tại vùng biển Cuba đã quay trở lại lên phía Bắc, về đến New York vào ngày 14 tháng 4. Tuy nhiên, nó nhanh chóng trở ra biển vào ngày 12 tháng 5, phục vụ như một đường dây liên lạc liên tục bắt ngang Đại Tây Dương dẫn đường cho khí cầu Curtiss NC trong chuyến bay vượt đại dương của nó. Sau khi hoàn tất nhiệm vụ dẫn đường và quan trắc khí tượng, Wyoming quay trở lại Hampton Roads vào ngày cuối cùng của tháng 5.

Sau khi nhận lên tàu các học viên mới và đưa họ thực hiện chuyến đi về phía Nam trong khu vực vịnh Chesapeake-Virginia Capes, Wyoming đi vào Xưởng hải quân Norfolk vào ngày 1 tháng 7 để chuẩn bị phục vụ lâu dài tại Thái Bình Dương. Dàn pháo hạng hai được giảm còn 16 khẩu pháo /51 caliber. Trong ngày hôm đó, nó trở thành một đơn vị của Hạm đội Thái Bình Dương vừa mới được thành lập, được phân về Đội Thiết giáp hạm 4 trực thuộc Hải đội 6. Sáng ngày 19 tháng 7, hạm đội mới, dưới sự dẫn đầu của thiết giáp hạm New Mexico, lên đường đi sang Thái Bình Dương. Đi qua kênh đào Panama không lâu sau đó, hạm đội đến San Diego, California vào ngày 6 tháng 8.

Chuyển sang San Pedro, California ba ngày sau đó, Wyoming hoạt động ngoài khơi cảng này cho đến mùa Thu. Sau một đợt đại tu tại Xưởng hải quân Puget Sound từ ngày 15 tháng 9 năm 1919 đến ngày 19 tháng 4 năm 1920, chiếc thiết giáp hạm quay trở lại căn cứ của nó tại San Pedro vào ngày 4 tháng 5. Trong những tháng tiếp theo, nó thực tập ngoài khơi bờ biển Nam California; cũng vào giai đoạn này nó được xếp lại lớp từ "Thiết giáp hạm Số 32" thành BB-32 vào ngày 17 tháng 7 năm 1920.

Khởi hành từ San Diego vào ngày cuối cùng của tháng 8 năm 1920, Wyoming lên đường đi sang vùng biển Hawaii, tiến hành các cuộc thực tập và cơ động tại đây trong suốt tháng 9. Quay trở lại San Diego vào ngày 8 tháng 10, Wyoming sau đó tiến hành các cuộc triển khai chiến thuật dọc theo bờ Tây lên phía Bắc đến tận Seattle, Washington. Rời San Francisco, California vào ngày 5 tháng 1 năm 1921, Wyoming trong những tuần lễ tiếp theo sau thực hiện thêm các cuộc thực tập huấn luyện và cơ động trải dài từ vịnh Panama cho đến Valparaíso, Chile, có sự thị sát của Tổng thống Chile Arturo Alessandri Palma vào ngày 8 tháng 2. Quay trở lên phía Bắc, Wyoming đi đến Xưởng hải quân Puget Sound để sửa chữa vào ngày 18 tháng 3 và ở lại đây cho đến mùa Hè.

Sau khi hoàn tất việc sửa chữa, Wyoming đi xuống phía Nam, và vào ngày 2 tháng 8 đã đi đến Balboa, Panama, nơi nó nhận lên tàu Chuẩn đô đốc Hugh Rodman cùng các thành viên của phái bộ Peru để đưa họ đến thành phố New York. Đến nơi vào ngày 19 tháng 8, nó tiễn các vị khách rời tàu, và vào xế trưa cùng ngày treo cờ hiệu của Đô đốc Hilary P. Jones, Tổng tư lệnh Hạm đội Đại Tây Dương Hoa Kỳ.

Trong 41 tháng tiếp theo, Wyoming hoạt động chủ yếu tại Đại Tây Dương ngoài khơi bờ biển phía Đông Hoa Kỳ, tham gia các cuộc tập trận của Hạm đội Đại Tây Dương kéo dài từ bờ biển New England cho đến Virginia Capes. Nó tham gia các cuộc cơ động thường lệ vào mùa Đông đến vùng biển Caribbe và Cuba, nhiều lần phục vụ như là soái hạm của Phó đô đốc John McDonald, Tư lệnh Lực lượng Thiết giáp hạm và sau này là Tư lệnh Lực lượng Tuần tiễu, cũng như cho những vị kế nhiệm ông, các phó đô đốc Newton McCully và Josiah McKean. Trong thời gian này, con tàu được sửa chữa và tu bổ thường xuyên tại Xưởng hải quân New York; nó cũng tham gia một chuyến đi huấn luyện học viên mới vào mùa Hè năm 1924, đi đến Torbay, Anh Quốc; Rotterdam, Hà Lan; Gibraltar và quần đảo Azore.

Rời New York vào ngày 26 tháng 1 năm 1926, chiếc thiết giáp hạm tiến hành tập trận tại vùng biển Cuba ngoài khơi vịnh Guatanamo, rồi đi qua kênh đào Panama vào ngày 14 tháng 2 gia nhập Hạm đội Chiến trận để thực tập dọc theo bờ biển California. Wyoming sau đó đi đến vùng biển Hawaii hoạt động tại đây từ cuối tháng 4 đến đầu tháng 6. Sau khi viếng thăm San Diego trong các ngày 18-22 tháng 6, nó quay trở lại bờ Đông ngang qua kênh đào Panama, đi đến New York vào ngày 17 tháng 7 để tiếp tục các hoạt động ngoài khơi bờ biển New England. Sau các đợt huấn luyện và một chuyến đi đến Cuba và Haiti, nó trải qua đợt đại tu tại Xưởng hải quân New York từ ngày 23 tháng 11 năm 1925 đến ngày 26 tháng 1 năm 1926. Vào giai đoạn trong ụ tàu, Trung tá Hải quân William F. Halsey, Jr. đến nhận nhiệm vụ trên con tàu ở cương vị sĩ quan cao cấp (thuyền phó); vị Thủy sư Đô đốc tương lai phục vụ cùng Wyoming cho đến ngày 4 tháng 1 năm 1927.

Sau đó Wyoming tham gia cuộc cơ động hạm đội mùa Đông hàng năm tại vùng biển Carribe, rồi quay trở lên phía Bắc, đến Annapolis vào ngày 29 tháng 5 để nhận lên tàu học viên sĩ quan cho chuyến đi huấn luyện mùa Hè. Sau khi ghé qua Newport, Rhode Island; Marblehead, Massachusetts; Portland, Maine; Charleston, South Carolina và vịnh Guantanamo, Wyoming quay trở về Annapolis vào ngày 27 tháng 8, tiễn các học viên sĩ quan rời tàu trước khi đi đến Xưởng hải quân Philadelphia để được hiện đại hóa.

Được cải biến các nồi hơi từ đốt than sang đốt dầu, Wyoming còn nhận được turbine mới, tăng cường các tấm đắp bảo vệ chống ngư lôi dưới mực nước cùng các cải tiến khác. Hoàn tất việc đại tu vào ngày 2 tháng 11 năm 1927, nó lên đường hướng về phía Nam đến Norfolk tiến hành chuyến đi chạy thử máy sau đại tu đến khu vực Cuba và quần đảo Virgin trước khi quay trở lại Philadelphia vào ngày 7 tháng 12. Hai ngày sau, Wyoming treo lá cờ hiệu của Tư lệnh Lực lượng Tuần tiễu, Phó đô đốc Ashley Robertson.

Trong những năm tiếp theo, Wyoming hoạt động ngoài khơi Norfolk, New York và Boston, Massachusetts, thực hiện các chuyến đi huấn luyện cho các đơn vị Sĩ quan Hải quân Trừ bị được tuyển từ các đại học Yale, Harvard, Georgia Tech và Northwestern. Nhiệm vụ này đưa nó đi khắp từ vịnh Mexico đến Nova Scotia và vào vùng biển Carribe cũng như đến quần đảo Azore. Trong một lượt hoạt động như thế, nó đã rời Hampton Roads vào ngày 12 tháng 11 năm 1928, và trong đêm 13-14 tháng 11 đã vớt được tám người sống sót từ chiếc Vestris, đưa họ lên bờ tại Norfolk vào ngày 16 tháng 11.

Được rút khỏi vai trò soái hạm của Lực lượng Tuần tiễu vào ngày 19 tháng 9 năm 1930, Wyoming sau đó lại trở thành soái hạm của Chuẩn đô đốc Wat T. Cluverius, Tư lệnh Đội Thiết giáp hạm 2, và đảm trách vai trò này cho đến ngày 4 tháng 11. Sau khi nhận cờ hiệu của Chuẩn đô đốc Harley H. Christy, Tư lệnh Hải đội Huấn luyện thuộc Hạm đội Tuần tiễu, nó tiến hành chuyến đi huấn luyện trong vịnh Mexico, trong đó nó đã ghé thăm New Orleans, Louisiana.

Quay trở lên phía Bắc sau chuyến đi, Wyoming được đưa về thành phần biên chế giảm thiểu tại Xưởng hải quân Philadelphia vào ngày 1 tháng 1 năm 1931; đây là nhằm chuẩn bị giải giáp và cải biến nó thành một tàu huấn luyện, theo những điều khoản của Hiệp ước Hải quân London năm 1930 để giới hạn việc chạy đua vũ trang hải quân. Nó được tháo dỡ các tấm đắp chống ngư lôi và đai giáp hông, tháo bỏ các khẩu pháo và máy móc tháp pháo của ba trong số sáu tháp pháo chính. Ngày 21 tháng 5 năm 1931, Wyoming được thay thế trong vai trò soái hạm của Hạm đội Tuần tiễu bởi chiếc tàu tuần dương hạng nặng Augusta, và bởi thiết giáp hạm Arkansas như là soái hạm của Hải đội Huấn luyện.

Sau khi hoàn tất việc giải giáp, Wyoming viếng thăm Annapolis, và từ ngày 29 tháng 5 đến ngày 5 tháng 6 năm 1931 đã đón các học viên sĩ quan của Học viện Hải quân Hoa Kỳ trong một chuyến đi sang vùng biển châu Âu. Lên đường vào ngày 5 tháng 6, con tàu đang ở giữa Đại Tây Dương khi nó tiến đến trợ giúp chiếc tàu ngầm O-12 dưới quyền chỉ huy của nhà thám hiểm nổi tiếng người Anh Sir Hubert Wilkins. Wyoming đã kéo chiếc tàu ngầm bị hỏng đến Queenstown, Bắc Ireland. Trong chuyến đi, con tàu đã ghé qua Copenhagen, Đan Mạch; Greenock, Scotland; Cadiz, Tây Ban Nha và Gibraltar trước khi quay trở về Hampton Roads vào ngày 13 tháng 8. Trong thời gian của chuyến đi, ký hiệu lườn của nó được thay đổi từ BB-32 thành AG-17 vào ngày 1 tháng 7 năm 1931.

Trong bốn năm tiếp theo, Wyoming tiếp tục các chuyến đi thực tập mùa Hè cho các học viên sĩ quan của Học viện Hải quân và các chuyến đi huấn luyện của Hải quân Dự bị gồm nhiều đơn vị thuộc các trường đại học khác nhau. Nhiệm vụ này đưa nó đến các vùng biển Caribe và vịnh Mexico, cũng như đến các cảng Bắc Âu và Địa Trung Hải. Tuy nhiên, những nhiệm vụ khác đang chờ đợi chiếc thiết giáp hạm. Vào ngày 18 tháng 1 năm 1935, nó nhận lên tàu Tiểu đoàn 2 thuộc Trung đoàn 4 Thủy quân Lục chiến tại Norfork cho các cuộc thực hành đổ bộ tấn công Đông-Xuân tại Puerto Rico và vùng kênh đảo Panama. Hầu như trong mỗi năm tiếp theo, Wyoming đều tham gia các cuộc huấn luyện đổ bộ trong quá trình Thủy quân Lục chiến và Hải quân phát triển những chiến thuật để sử dụng trong những cuộc xung đột trong tương lai.

Khởi hành từ Norfolk vào ngày 5 tháng 1 năm 1937, Wyoming băng qua kênh đào Panama; hướng đến San Diego không lâu sau đó; và trải qua những tuần tiếp theo tham gia các cuộc thực tập đổ bộ tấn công và huấn luyện tác xạ tại đảo San Clemente, ngoài khơi bờ biển California. Vào ngày 18 tháng 2, trong giai đoạn cao điểm của cuộc thực tập phối hợp nhiều mặt không-hải-lục, một quả đạn pháo đã phát nổ sớm khi vừa được nạp vào nòng một khẩu pháo 5 inch bên mạn tàu. Sáu thủy thủ thiệt mạng, và 11 người khác bị thương. Ngay sau vụ nổ, Wyoming vội vã đi đến San Pedro, nơi nó chuyển những người bị thương sau tàu bệnh viện Relief.

Hoàn tất các cuộc thực tập và tập trận ngoài khơi bờ biển California vào ngày 3 tháng 3, Wyoming rời cảng Los Angeles ngày hôm đó hướng trở lại vùng bờ Đông. Quay về đến Norfolk vào ngày 23 tháng 3, con tàu phục vụ như là soái hạm tạm thời cho Chuẩn đô đốc Wilson Brown, Tư lệnh Hải đội Huấn luyện, từ ngày 15 tháng 4 đến ngày 3 tháng 6 trong quá trình chuẩn bị cho chuyến đi thực hành sắp tới của Học viện Hải quân. Khởi hành từ Hampton Roads vào ngày 4 tháng 6, Wyoming đi đến Kiel, Đức vào ngày 21 tháng 6 năm 1937, nơi nó được các sĩ quan của chiếc tàu tuần dương Admiral Graf Spee thị sát. Học viên sĩ quan trên tàu đã có chuyến viếng thăm Berlin trước khi Wyoming lên đường quay trở về nhà vào ngày 29 tháng 6, ghé qua Torbay, Anh và Funchal, Madeira trước khi về đến Norfolk vào ngày 3 tháng 8.

Sau các đợt thực tập tại chỗ, Wyoming cho các học viên sĩ quan rời tàu tại Annapolis vào ngày 26 tháng 8. Trong những tháng tiếp theo, Wyoming tiếp nối vai trò tàu huấn luyện, thoạt tiên là với các đơn vị Hải quân Dự bị rồi đến các đơn vị Hải quân Thương thuyền Dự bị, trải rộng từ Boston cho đến quần đảo Virgin, và từ New York đến Cuba tương ứng, trước khi trải qua đợt đại tu tại Xưởng hải quân Norfolk từ ngày 16 tháng 10 năm 1937 đến ngày 14 tháng 1 năm 1938.

Trong ba năm tiếp theo, Wyoming tiếp tục các hoạt động ngoài khơi Norfolk, Boston và New York, viếng thăm vùng biển Cuba cũng như Puerto Rico và New Orleans. Ngoài ra nó còn thực hiện chuyến đi thực tập của học viên Học viện Hải quân đến các vùng biển châu Âu vào năm 1938, viếng thăm Le Havre, Pháp; Copenhagen và Portsmouth, Anh. Vào ngày 2 tháng 1 năm 1941, Wyoming trở thành soái hạm của Chuẩn đô đốc Randall Jacobs, Tư lệnh Lực lượng Tuần tra Huấn luyện, và tiếp tục vai trò tàu huấn luyện trong suốt những tháng mùa Thu.

Vào tháng 11 năm 1941, Wyoming bắt đầu một vai trò mới trong quãng đời hoạt động như một tàu huấn luyện tác xạ. Nó khởi hành từ Norfolk vào ngày 25 tháng 11 cho một đợt huấn luyện tác xạ ngoài khơi Newport, Rhode Island, và đang ở ngoài khơi Platt's Bank khi Nhật Bản tấn công Trân Châu Cảng vào ngày 7 tháng 12 năm 1941.

Chiến tranh Thế giới thứ hai

Quay trở về Norfolk vào ngày 28 tháng 1 năm 1942, Wyoming lại khởi hành đi vịnh Chesapeake vào ngày 5 tháng 2, bắt đầu một chuỗi vô số các cuộc thực tập huấn luyện tác xạ vốn kéo dài suốt thời gian Thế Chiến II. Sự xuất hiện của chiếc thiết giáp hạm tại khu vực này quen thuộc đến mức nó bị đặt tên lóng "Chesapeake Raider" (Cướp biển Chesapeake). Được phân về Bộ chỉ huy Huấn luyện Tác chiến thuộc Hạm đội Đại Tây Dương Hoa Kỳ, chiếc dreadnought một thời lại phục vụ như một nền tảng huấn luyện cho hàng nghìn pháo thủ, sử dụng các cỡ pháo từ 5 inch đến.50-caliber.

Được tái trang bị tại Norfolk từ ngày 12 tháng 1 đến 3 tháng 4 năm 1944, Wyoming mang một dáng dấp hoàn toàn mới sau khi ra khỏi ụ tàu. Các tháp pháo 12-inch còn lại bị tháo dỡ, thay thế bằng hai tháp pháo /38 caliber nòng đơn và bốn tháp pháo 5 inch/38 caliber nòng đôi. Ngoài ra, các radar kiểm soát hỏa lực kiểu mới cũng được trang bị. Nó tiếp tục các hoạt động huấn luyện tác xạ vào ngày 10 tháng 4, hoạt động tại khu vực vịnh Chesapeake. Quy mô hoạt động của nó thể hiện qua số liệu được trích ngẫu nhiên: trong tháng 11, Wyoming đã huấn luyện 133 sĩ quan và 1.329 thủy thủ về tác xạ phòng không. Trong tháng này, nó đã bắn tổng cộng 3.033 quả đạn pháo 5-inch, 849 đạn 3-inch; 10.076 đạn 40 mm; 32.231 đạn 20 mm; 66.270 đạn.30-caliber và 360 đạn 1,1-inch. Wyoming đã bắn nhiều đạn pháo hơn bất kỳ tàu chiến nào của hạm đội, và đã huấn luyện cho khoảng 35.000 pháo thủ thuộc bảy kiểu pháo khác nhau.

Vào ngày 30 tháng 6 năm 1945, Wyoming kết thúc nhiệm vụ như một "Chesapeake Raider" khi nó khởi hành từ Norfolk đến Xưởng hải quân New York để cải biến. Rời xưởng tàu ngày 13 tháng 7, nó đi vào vịnh Casco không lâu sau đó, trình diện để hoạt động cùng với Phó đô đốc Willis A. Lee, Tư lệnh Lực lượng Đặc nhiệm Hỗn hợp 69. Nó bắn các loạt pháo thực hành thử nghiệm đầu tiên nhắm vào các sà lan kéo, máy bay giả mục tiêu và mục tiêu điều khiển bằng vô tuyến; trong thành phần đơn vị hoạt động lớn nhất của lực lượng được thành lập để nghiên cứu phương pháp và chiến thuật đối phó với máy bay kamikaze của Nhật. Sau đó, Lực lượng Đặc nhiệm Hỗn hợp 69 trở thành Lực lượng Phát triển Tác chiến thuộc Hạm đội Hoa Kỳ vào ngày 31 tháng 8. Sau khi Đô đốc Lee từ trần, quyền chỉ huy đơn vị được chuyển cho Chuẩn đô đốc R.P. Briscoe.

Cho dù đã kết thúc nhiệm vụ thử nghiệm vũ khí và chiến thuật mới, Wyoming tiếp tục là xương sống của đơn vị cho đến hết năm 1946. Vào ngày 11 tháng 7 năm 1947, Wyoming đi vào Xưởng hải quân Norfolk và được cho xuất biên chế vào ngày 1 tháng 8 năm 1947. Thủy thủ đoàn sau cùng của nó bao gồm vị Tổng thống tương lai của Hoa Kỳ, Thiếu úy Jimmy Carter. Nhân sự và phương tiện vật chất của nó được chuyển sang thiết giáp hạm Mississippi.

Tên của Wyoming được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 16 tháng 9 năm 1947, và lườn của nó được bán để tháo dỡ vào ngày 30 tháng 10 năm 1947. Nó được bàn giao cho người mua xác tàu, hãng Lipsett Inc. tại thành phố New York, vào ngày 5 tháng 12 năm 1947.

Tham khảo

Chú thích

Thư mục

 Bài này có các trích dẫn từ nguồn :en:Dictionary of American Naval Fighting Ships thuộc phạm vi công cộng.

Liên kết ngoài
US Navy Historical Center USS Wyoming gallery
Maritimequest USS Wyoming BB-32 Photo Gallery
NavSource Online: Battleship Photo Archive BB-32 USS WYOMING 1910 - 1919

Lớp thiết giáp hạm Wyoming
Thiết giáp hạm của Hải quân Hoa Kỳ
Thiết giáp hạm trong Thế Chiến I
Thiết giáp hạm trong Thế Chiến II


title: Enodia anthedon

text:
Mắt châu phương bắc (Enodia anthedon) là một loài Satyrinae that occurs in Bắc Mỹ.

Similar species
Satyrodes appalachia (R. L. Chermock, 1947) – Appalachian Brown
Satyrodes eurydice (Linnaeus, 1763) – Eyed Brown

Tham khảo

Northern Pearly-eye, Butterflies of Canada

Bướm Bắc Mỹ
Động vật được mô tả năm 1936
Enodia
Bướm Canada


title: Mareuil-sur-Lay-Dissais

text:
Mareuil-sur-Lay-Dissais là một xã ở tỉnh Vendée trong vùng Pays de la Loire, Pháp. Xã này có diện tích 25,65 kilômét vuông, dân số năm 2006 là 2570 người. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 23 mét trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
Site de l'Office du Tourisme de Mareuil-sur-Lay-Dissais
Mareuil-sur-Lay-Dissais trên trang mạng Viện địa lý quốc gia

Mareuil-sur-Lay-Dissais


title: Suomen virallinen lista

text:
Danh sách chính thức Phần Lan (, ) là tên gọi các bảng xếp hạng thu âm quốc gia của Phần Lan, được đăng bởi ÄKT (IFPI Phần Lan).

Bảng xếp hạng được giới thiệu lần đầu tiên vào tháng 1 năm 1991 với tên gọi Radiomafian lista và đã được phát sóng trên đài Radiomafia (nay là YleX). Bảng xếp hạng này trở nên chính thức từ năm 1994.

Hiện nay có những bảng xếp hạng sau được phát hành hàng tuần:
 Album (Top 50)
 Đĩa đơn (Top 20)
 Download (Top 30)
 Album nửa-giá (Top 10)
 DVD âm nhạc (Top 10)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Bảng xếp hạng chính thức trên website IFPI.fi
 Archive của Finnish Chart chứa cả đĩa đơn và album từ giữa 1995 đến nay
 Bảng xếp hạng Phần Lan trên FinnishCharts.com
 Archive của Finnish Singles Chart
 Archive của Finnish Albums Chart

Bảng xếp hạng thu âm
Âm nhạc Phần Lan


title: Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế

text:
Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (tiếng Anh: Organization for Economic Cooperation and Development; viết tắt: OECD) có mục đích là để tìm ra các chính sách phát triển kinh tế cùng phúc lợi của người dân.

Đây là 1 diễn đàn dành cho các thành viên, hiện là chính phủ của 38 nước kinh tế thị trường phát triển nhất thế giới cũng như 70 nước không phải là thành viên, cùng nhau bàn bạc, trao đổi kinh nghiệm để giải quyết các vấn đề kinh tế cũng như các vấn đề chung khác. Hiện OECD có 38 thành viên, hầu hết trong số đó là các quốc gia có thu nhập cao.

Trụ sở của tổ chức hiện nay cũng như tiền thân OEEC trước đó từ năm 1949 là ở Lâu đài La Muette ở Paris, Pháp.

Lịch sử phát triển

 Tiền thân của OECD là Tổ chức Hợp tác Kinh tế châu Âu (OEEC) của 16 nước châu Âu nhằm khôi phục kinh tế và giám sát phân bổ viện trợ.
 Năm 1950, Mỹ và Canada tham gia OEEC với tư cách quan sát viên.
 Năm 1961, OEEC được chuyển thành OECD. 16 nước châu Âu trong OEEC cùng với Mỹ và Canada trở thành những thành viên sáng lập của OECD (tổng cộng 20 thành viên).
 Trong những năm tiếp theo, OECD tiếp tục kết nạp một số quốc gia, bắt đầu từ Nhật Bản (1964), Phần Lan (1969), Úc (1971), New Zealand (1973), México (1994), Cộng hòa Séc (1995), Hungary, Ba Lan và Hàn Quốc (1996), Slovakia (2000), Chile, Slovenia, Israel và Estonia (2010), Latvia (2016), Litva, (2018) và mới nhất là Colombia (2020).

Thành viên

OECD hiện đang có 37 thành viên.

Châu Âu: 27 thành viên.

  (1995)

  (2010)
  (1969)

  (1996)

  (1962)
  (2016)
  (2018)

  (1996)

  (2000)
  (2010)

Châu Mỹ: 5 thành viên, 3 thành viên từ Bắc Mỹ và 2 từ Nam Mỹ.

  (2010)

  (2020)

  (1994)

Châu Á: 3 thành viên.

  (2010)

  (1964)

  (1996)

Châu Đại Dương: 2 thành viên.

  (1971)

  (1973)

Các quốc gia được mời để trở thành thành viên
Ngày 16/5/2007 OECD đã đồng ý mời Chile, Estonia, Israel, Nga và Slovenia thảo luận để trở thành thành viên. Ngoại trừ Nga, các nước còn lại hiện đã là thành viên.
: Ngày 13/3/2014, OECD loan báo ở Paris là sẽ ngưng các đàm phán với Nga về việc nước này xin vào tổ chức theo như yêu cầu của 34 nước thành viên vì cuộc khủng hoảng Krym 2014.

Từ tháng 5/2013 OECD bắt đầu các cuộc thảo luận với ,  và .

Chú thích

Liên kết ngoài

 Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế
 OECD's Trang web các thành viên
 OECD Anti-Bribery Convention
 Text of the OECD Guidelines for Multinational Enterprises
 OECD page on OEEC
 OECD's Factbook  presenting comparative economic, environmental and social data from the world's largest economies
 OECD Antispam Task Force Report  presenting an eight pronged set of measures for countering spam

Tổ chức kinh tế quốc tế
Tổ chức thương mại quốc tế
Tổ chức có trụ sở tại Paris
Quan sát viên Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc
Quận 16, Paris
Tổ chức dự báo


title: Hosdurga

text:
Hosdurga là một thị xã panchayat của quận Chitradurga thuộc bang Karnataka, Ấn Độ.

Địa lý
Hosdurga có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 739 mét (2424 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Hosdurga có dân số 22.480 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Hosdurga có tỷ lệ 72% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 68%. Tại Hosdurga, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc huyện Chitradurga


title: Morales de Valverde

text:
Morales de Valverde là một đô thị trong tỉnh Zamora, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 271 người.

Tham khảo

Đô thị ở Zamora


title: Abyssocomitas kurilokamchatica

text:
Abyssocomitas kurilokamchatica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố
Đây là một loài nước sâu, có ở rãnh Kuril–Kamchatka ở Bắc Thái Bình Dương.

Chú thích

Tham khảo

Abyssocomitas


title: Hugo Theorell

text:
Hugo Theorell tên đầy đủ là Axel Hugo Theodor Theorell (6.7.1903 – 15..8.1982) là một nhà khoa học Thụy Điển đã đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa năm 1955.

Cuộc đời và sự nghiệp
HugoTheorell sinh tạì Linköping, là con của Thure Theorell và Armida Bill. Ông học trường trung học ở Linköping và tốt nghiệp ngày 23.5.1921. Tháng 9 cùng năm, ông vào học y khoa ở Học viện Karolinska. Ông là học trò của Gösta Mittag-Leffler. Năm 1924 ông đậu bằng cử nhân y khoa. Sau đó ông sang nghiên cứu vi khuẩn học 3 tháng ở Viện Pasteur tại Paris dưới sự hướng dẫn của giáo sư Albert Calmette. Năm 1930 ông đậu bằng tiến sĩ y khoa bằng luận án lý thuyết về lipid của huyết tương.

Năm 1932-1936, ông làm giảng nghiệm viên ở Đại học Uppsala. Năm 1937 ông được bổ nhiệm làm giáo sư và lãnh đạo việc nghiên cứu của Viện Nobel (Nobel Institute). Ông cũng là nhà nghiên cứu đầu tiên liên quan tới Viện này được thưởng giải Nobel. Năm 1942 ông được bầu làm hội viên của Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển (số 898). Năm 1959 ông làm giáo sư khoa hóa sinh ở Học viện Karolinska. Năm 1970 ông nghỉ hưu và trở thành giáo sư danh dự.

Theorell hiến toàn bộ sự nghiệp của mình cho việc nghiên cứu enzym. Năm 1955 ông đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa cho công trình phát hiện việc oxy hóa enzym và những hiệu quả của chúng.

Công trình nghiên cứu của ông đã dẫn tới tiến bộ mở đường về các enzym ADH, các enzym làm tan chất cồn ở trong thận. Công trình này đã được khắp thế giới ca ngợi, do đó ông được nhiều trường đại học ở Pháp, Bỉ, Brasil, và Hoa Kỳ thưởng bằng tiến sĩ danh dự.

Gia đình
Theorell kết hôn với Margit Alenius - một nghệ sĩ piano. Họ có ba người con Töres Theorell, Klas Theorell và Henning Theorell.

Tham khảo

 Pehr Henrik Törngren, artikel i Svenska Män och Kvinnor Del 7, Albert Bonniers förlag Stockholm 1954 (tiếng Thụy Điển)
 Vem är det 1961 (tiếng Thụy Điển)

Liên kết ngoài
 Nobelprize.org, Giải Nobel Sinh lý và Y khoa 1955
 Nobelprize.org, Hugo Theorell - Tiểu sử

Sinh năm 1903
Mất năm 1982
Nhà khoa học Thụy Điển
Người đoạt giải Nobel Sinh lý và Y khoa
Người Thụy Điển đoạt giải Nobel
Học viện Karolinska


title: Thiếu máu cục bộ

text:
Trong y học, thiếu máu cục bộ (tiếng Hy Lạp ισχαιμία) là hiện tượng hạn chế tưới máu (cung cấp máu) đến mô, thường do yếu tố bên trong mạch máu, với hậu quả tổn thương hoặc rối loạn chức năng mô.

Cơ chế
Thiếu máu cục bộ xảy ra khi lượng máu đến tưới mô không đủ cho nhu cầu oxy hóa của mô.

Các nguyên nhân có thể là:
Xơ vữa động mạch
Hạ huyết áp
Cục huyết khối, cục huyết tắc
Chèn ép từ bên ngoài, như khối u...
Vật thể lạ trong máu tuần hoàn, như thuyên tắc nước ối...

Hậu quả
Vì máu chuyên chở oxy đến mô, thiếu máu cục bộ dẫn đến hạ oxy (hypoxia) hay vô oxy (anoxia) mô, gây chết tế bào và hoại tử mô.

Thiếu máu cục bộ gặp trong các bệnh thiếu máu cục bộ cơ tim, tai biến mạch máu não, vỡ dị dạng động tĩnh mạch, bệnh thuyên tắc động mạch ngoại biên...

Xem thêm
Nhồi máu

Tham khảo

Tim mạch học
Giải phẫu bệnh học


title: Fresnes-au-Mont

text:
Fresnes-au-Mont  là một xã thuộc tỉnh Meuse trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 287 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Fresnesaumont


title: Grue, Na Uy

text:
Grue là một đô thị hạt Hedmark, Na Uy. Nó là một phần của khu vực truyền thống Solor. Trung tâm hành chính của đô thị này là làng Kirkenær (dân số: 1200 người).

Đô thị mới Grue được thành lập ngày 1 tháng 1 năm 1838 (xem formannskapsdistrikt). Khu vực Brandval đã được tách khỏi đô thị Grue vào năm 1867 để trở thành một đô thị của riêng nó.
Grue nằm bên sông Glomma và địa lý khu vực bị chi phối phần lớn bởi rừng và một số khu vực nông nghiệp xung quanh Glomma. Grue nằm ở phần phía đông nam của hạt Hedmark. Nó có giáp giới phía nam với đô thị Kongsvinger, về phía bắc đô thị Åsnes, và về phía tây Nord-Odal. Đến biên giới phía đông nó Thụy Điển.

Grue là trung tâm đầu cho sự di cư của Phần Lan.

Chú thích

Tham khảo

Đô thị của Hedmark


title: Byzantium

text:
Byzantium (tiếng Hy Lạp: Βυζάντιον, Byzántion; Latin: BYZANTIVM) là một thành phố Hy Lạp cổ đại, được thành lập bởi thực dân Hy Lạp từ Megara trong 667 trước Công nguyên và được đặt tên theo vua của họ là Byzas (tiếng Hy Lạp: Βύζας, Býzas, thuộc cách Βύζαντος, Býzantos). Tên Byzantium được Latin hóa của tên ban đầu Byzantion. Thành phố được đổi tên thành Constantinopolis và sau một thời gian ngắn đã trở thành nơi ở của hoàng đế La Mã cổ điển, và rồi sau đó là, trong hơn một ngàn năm, thủ đô của đế chế Byzantine, Đế chế La Mã nói tiếng Hy Lạp của thời cổ và cuối thời Trung Cổ. Constantinople đã bị chiếm bởi người Thổ Ottoman, trở thành thủ đô của đế chế của họ, vào năm 1453. Tên của thành phố đã chính thức thay đổi đến Istanbul vào năm 1930 sau khi thành lập Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại.

Tham khảo

Thành bang Hy Lạp
Hy Lạp cổ đại
Năm 667 TCN


title: Ameglia

text:
Ameglia là một đô thị ở tỉnh La Spezia trong vùng Liguria của Ý, có cự ly khoảng 90 km về phía đông nam của Genova và khoảng 11 km về phía đông nam của La Spezia. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.551 người và diện tích là 14 km².

Đô thị Ameglia có các frazioni (các đơn vị dân cư cấp dưới, chủ yếu là các làng) Bocca di Magra, Fiumaretta, và Montemarcello.

Ameglia giáp các đô thị sau: Lerici, Sarzana.

Quá trình biến động dân số

Người dân nổi tiếng
Roberto Pazzi

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.ameglia.sp.it/

Đô thị tỉnh La Spezia


title: 7583 Rosegger

text:
7583 Rosegger (1991 BA3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 1 năm 1991 bởi F. Borngen ở Tautenburg.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7583 Rosegger

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1991
Được phát hiện bởi Freimut Börngen
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: 14697 Ronsawyer

text:
14697 Ronsawyer (2000 AO214) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 6 tháng 1 năm 2000 bởi Spacewatch ở Kitt Peak.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 14697 Ronsawyer

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Achaenops sericinus

text:
Achaenops sericinus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Suffrian miêu tả khoa học năm 1857.

Chú thích

Tham khảo

Achaenops


title: Donjon (tổng)

text:
Tổng là một tổng ở tỉnh Allier trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes.

Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Donjon thuộc quận Vichy. Độ cao thay đổi từ 222 m (Chassenard) đến 532 m (Loddes) với độ cao trung bình 311 m.

Hành chính

Các đơn vị cấp dưới
Tổng Donjon gồm 13 xã với dân số là 5 222 người (điều tra năm 1999, dân số không tính trùng)

|-
| Avrilly || align="right" | 179 || align="right" | 03130 || align="right" | 03014
|-
| Le Bouchaud || align="right" | 222 || align="right" | 03130 || align="right" | 03035
|-
| Chassenard || align="right" | 923 || align="right" | 03510 || align="right" | 03063
|-
| Le Donjon || align="right" | 1 168 || align="right" | 03130 || align="right" | 03103
|-
| Lenax || align="right" | 296 || align="right" | 03130 || align="right" | 03142
|-
| Loddes || align="right" | 191 || align="right" | 03130 || align="right" | 03147
|-
| Luneau || align="right" | 291 || align="right" | 03130 || align="right" | 03154
|-
| Montaiguët-en-Forez || align="right" | 320 || align="right" | 03130 || align="right" | 03178
|-
| Montcombroux-les-Mines || align="right" | 427 || align="right" | 03130 || align="right" | 03181
|-
| Neuilly-en-Donjon || align="right" | 228 || align="right" | 03130 || align="right" | 03196
|-
| Le Pin || align="right" | 381 || align="right" | 03130 || align="right" | 03208
|-
| Saint-Didier-en-Donjon || align="right" | 284 || align="right" | 03130 || align="right" | 03226
|-
| Saint-Léger-sur-Vouzance || align="right" | 312 || align="right" | 03130 || align="right" | 03239
|}

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le canton du Donjon trên trang mạng của Insee
 plan du canton du Donjon sur Mapquest
 Localisation du canton du Donjon trên một bưu thiếp của Pháp
 site de la communauté de communes de Le Donjon Val Libre

Tổng của Allier


title: Cóc mày gai núi

text:
Cóc mày gai núi (danh pháp hai phần: Xenophrys palpebralespinosa, đồng nghĩa: Megophrys palpebralespinosa) là một loài lưỡng cư thuộc họ Megophryidae. Loài này có ở Trung Quốc, Việt Nam, và có thể cả Lào.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và ven sông ngòi.

Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Tham khảo

 van Dijk P.P., Swan S., Shunqing L., Datong Y., Ohler A. & Guanfu W. 2004. Xenophrys palpebralespinosa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

]]

Xenophrys
Động vật lưỡng cư Trung Quốc
Động vật lưỡng cư Lào
Động vật lưỡng cư Việt Nam


title: Homona spargotis

text:
The Avocado Leafroller (Homona spargotis) là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó được tìm thấy ở Australasia ecozone.

Sải cánh dài ca. 3 cm đối với con đực và 2 cm đối với con cái.

Ấu trùng ăn Avocado, Coffeaen, Camellia sinensis, Custard-apple và Bilimbi. The species is considered a pest.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Australian caterpillars

Homona


title: Sögel

text:
Sögel là một đô thị thuộc huyện Emsland, trong bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 55,2 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Emsland


title: Heunginjimun

text:
Heunginjimun (chữ Hán: 興仁之門, nghĩa là "Hưng Nhân Chi Môn" hay thường được gọi là Đông Đại môn (Hangul: Dongdaemun, chữ Hán: 東大門)) là một địa điểm nổi bật ở trung tâm Seoul, Hàn Quốc. Tên Hàn Quốc "Dongdaemun" có nghĩa là "Đông Đại Môn" và nó đã được đặt tên như vậy bởi vì nó là cửa chính đông tường thành đã từng bao quanh Seoul trong triều đại Triều Tiên. Đông Đại Môn toạ lạc ở Chongno 6-ga trong gu-Chongno.
Công trình lần đầu tiên được xây dựng vào thời vua Triều Tiên Thái Tổ năm thứ năm trong thời gian trị vì của ông (1396). Nó đã được trùng tu vào năm 1453, và công trình hiện nay là được xây dựng lại năm 1869.
Ngày nay, khu vực xung quanh Đông Đại Môn có tên gọi là chợ Dongdaemun với các khu siêu thị, trung tâm mua sắm lớn của Seoul.

Hình ảnh

Tham khảo

Seoul
Quận Jongno
Công trình xây dựng Seoul


title: Cours-de-Monségur

text:
Cours-de-Monségur  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Gironde

Tham khảo

Coursdemonsegur


title: Grignasco

text:
Grignasco là một đô thị ở tỉnh Novara ở vùng Piedmont của Ý, tọa lạc cách 80 km về phía đông bắc của Torino và khoảng 35 km về phía tây bắc của Novara. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 4.803 người và diện tích là 14,6 km².

Đô thị Grignasco có các frazioni (đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng) Ara, Bertolotto, Bovagliano, Ca' Marietta, Carola, Garodino, Pianaccia, Torchio, Sagliaschi, và Isella.

Grignasco giáp các đô thị: Boca, Borgosesia, Prato Sesia, Serravalle Sesia, và Valduggia.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.grignasco.no.it

Đô thị tỉnh Novara
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Athous vivesi

text:
Athous vivesi là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Gudenzi miêu tả khoa học năm 2005.

Chú thích

Tham khảo

Athous


title: Quận Crawford, Wisconsin

text:
Quận Crawford một quận thuộc tiểu bang Wisconsin, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số người.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Xa lộ

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Wisconsin


title: Chaleins

text:
Chaleins là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Xã của Ain


title: Megapenthes cylindricollis

text:
Megapenthes cylindricollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Gỏi cuốn

text:
Gỏi cuốn hay còn được gọi là nem cuốn (phương ngữ Bắc bộ), là một món ăn khá phổ biến ở Việt Nam. Gỏi cuốn có xuất xứ từ Miền nam Việt Nam với tên gọi là gỏi cuốn - bằng các nguyên liệu gồm rau xà lách, húng quế, tía tô, tôm khô, rau thơm, thịt luộc, tôm tươi.. tất cả được cuộn trong vỏ bánh tráng. Gia vị dùng kèm là tương hột trộn với lạc rang giã nhỏ phi bằng dầu ăn với hành khô.... tất cả thái nhỏ và cuộn trong vỏ làm từ bột mì. Gia vị dùng kèm là tương ớt trộn với lạc rang giã nhỏ phi bằng dầu ăn với hành khô.

Món ăn này phổ biển ở Việt Nam chủ yếu dùng bánh tráng được cuốn với nhiều thành phần khác nhau tùy từng vùng miền, thường dùng để khai vị hay ăn kèm cùng đồ uống như một món nhậu, được làm từ bánh tráng cuộn với các loại rau thơm, bún, và một số loại thịt như thịt bò, heo, vịt, tôm, cá, cua v.v.

Các món ăn lấy bánh tráng để cuốn nhìn chung là một dạng chế biến món ăn thịnh hành khắp ba miền Bắc, Trung, Nam Việt Nam. Hầu như không có một công thức cố định cho các món dùng bánh tráng cuốn, bởi tùy địa phương, vùng miền, nguyên liệu dùng để cuốn có nhiều khác biệt.

Nguyên liệu
Các nguyên liệu làm gỏi cuốn tập trung trong các nhóm:
 Thịt, đồ hải sản: là nguyên liệu chính quyết định hình thức và chất lượng của món nem cuốn, thịt có thể bao gồm thịt bò, thịt heo ba chỉ, tai heo, thịt vịt, tôm, cá các loại, cua, giò lụa, chả, trứng
 Bánh tráng: dùng loại bánh tráng riêng để ăn trực tiếp, thường mỏng và hơi mềm để không cần ủ mềm trước khi chế biến, phân biệt với loại bánh tráng cứng hơn thường dùng để cuốn nem rán. Bánh tráng để làm gỏi cuốn Nam bộ mỏng hơn nhiều so với bánh tráng để cuốn các món miền Trung.
 Rau thơm, rau sống các loại. Củ quả như dưa leo, dứa, củ sắn, nấm, chuối xanh, khế chua v.v.
 Bún: thường dùng bún sợi nhỏ, đặc biệt là bún lá. Một số món cuốn có thể không dùng bún.
 Nước sốt, nước mắm được pha chế tùy theo món cuốn.

Quy trình thực hiện

Chế biến nguyên liệu
Bánh tráng được làm từ bột gạo, màu sắc của món bánh tráng cuốn được làm từ thành phần tự nhiên. Phần nhân bánh tráng cuốn gồm tép khô, hành phi, đậu phộng, muối tôm và sốt mayonnaise, đôi khi là thịt heo, dưa leo, bún, rau thơm.

Các nguyên liệu động vật thường được chế biến chín bằng phương thức luộc, rang, xào (thịt, tôm), tráng (trứng) và thái dạng con chì, thái chỉ hoặc thái lạng từng miếng nhỏ, dài.

Rau xà lách, rau thơm rửa sạch, các loại củ quả thái chỉ hoặc thái miếng vừa ăn.

Bánh tráng ủ mềm, cắt miếng hình chữ nhật khoảng 10x20cm. Nếu sử dụng loại bánh còn mềm và đã cắt vuông thì không cần công đoạn trên.

Làm nước chấm
Nước mắm chua cay mặn ngọt được pha chế với dấm đường tỏi ớt. Một số nơi pha chế bột đao, hành tỏi xay và thậm chí cả nước cốt dừa để đun nước sốt sánh mượt. Đặc biệt tại Hà Nội thường dùng thêm rượu nếp cái vừa pha vào nước sốt vừa cho thêm một chút vào nhân nem. Có nơi sử dụng su hào, cà rốt thái mỏng bóp muối, chần qua nước ấm và cho tỏi, ớt vào bát đánh đều, vắt nước cốt chanh và cho vào nước mắm.

Cuốn bánh tráng
Bài trí các nguyên liệu đã sơ chế kể trên ra các bát, đĩa trên bàn ăn để thực khách tự cuộn từng cuộn nem với các nguyên liệu tùy ý và chấm vào nước mắm hay nước sốt. Bánh tráng sẽ được cuốn lại khi phần nhân được đặt chính giữa bánh lúc trải ra, sau đó cắt thành miếng vừa ăn. Thông thường người bán đặt các khoanh bánh tráng trong hộp xốp và có xiên để khách không phải dùng tay ăn. Tại các nhà hàng thường cuốn sẵn từng gói cuốn trước và bày đĩa dọn lên bàn ăn cho thực khách. Thông thường, mỗi cuốn được thực hiện bằng cách trải một lá bánh tráng, xếp lá rau thơm (như rau xà lách) và cho lần lượt các nguyên liệu vào, cuộn thành từng cuốn. Có thể dùng lá hẹ để dọc theo chiều dài cuốn gỏi để thêm gia vị và thêm đẹp mắt.

Biến tấu
 Thịt luộc cuốn: Là món ăn dễ làm, phổ thông và tương đối đơn giản với thịt ba chỉ hoặc thịt chân giò luộc, cuộn trong bánh tráng hoặc lá sung, chấm với nước chấm làm từ mắm nêm hoặc mắm tôm chua.
 Cá cuốn: Có rất nhiều dạng thức cuốn cá trong bánh tráng. Tại Hà Nội có món nem cá sử dụng thịt cá lạng miếng ướp, rán vàng gói trong lá nem với sốt mayonnaise cùng chút bún lá và rau thì là. Miền Nam Việt Nam rất thịnh hành món cá lóc nướng trui cuốn bánh tráng và các loại rau rừng; hay cá thu hấp chín cuốn với thịt nạc thăn luộc, gừng tươi.
 Nem cuốn tôm thịt: là món nem cuốn thông dụng còn được gọi là gỏi cuốn. Nguyên liệu chính là thịt ba chỉ luộc, trứng tráng, tôm thẻ rang lạng mỏng dọc thân, gói trong rau xà lách, bún và một số loại rau thơm khác trong đó không thể thiếu chuối xanh, khế chua.
 Bò cuốn lá cải: Thịt bò tái cuốn trong lá cải với một số loại rau như chuối chát, khế xanh v.v. và chấm nước sốt làm từ tương đen và mù tạc.
 Phở cuốn: một biến thể của món nem cuốn, dùng lá bánh phở cuộn với thịt bò xào. Lần đầu tiên xuất hiện ở ngã tư phố Ngũ Xã và đường Nguyễn Khắc Hiếu tại thành phố Hà Nội.
 Nem tai: Tai lợn luộc chín thái nhỏ, trộn thính cuốn bằng bánh tráng với các loại rau thơm, chủ yếu là lá sung, lá mơ tam thể, lá đinh lăng, lá kinh giới.
 Thịt chua: Là đặc sản vùng Thanh Sơn, Phú Thọ, cuốn với bánh tráng và các loại rau thơm tương tự món nem tai.
 Nem chua: Nem chua rán, nướng hoặc ăn tươi, thái miếng vừa ăn và cuốn với các loại rau thơm. Chấm nước mắm chua cay mặn ngọt. Tại Hà Nội có những cửa hàng chuyên bán món ăn này.
 Mõn cuốn Thủy Nguyên: Là đặc sản của Hải Phòng. Đầu tiên, bún lá sò cắt thành từng đoạn ngắn, dài 3 cm; hành củ rửa sạch và chần sơ qua nước sôi cho tái đảm bảo lá hành có độ dai; trứng đánh đều rồi tráng (rán) mỏng tang cho tới vàng óng; tôm đồng cắt bỏ râu, rửa sạch, rang chín giòn; thịt ba chỉ luộc chín, đậu phụ rán vàng; các loại rau được rửa sạch, vẩy ráo nước. Các nguyên liệu (trừ rau) để làm món cuốn đều được thái nhỏ (thái con chỉ). Sau khi hoàn tất, các nguyên liệu được bày biện ra trên một cái mâm để chuẩn bị cho việc cuốn gói. Khi cuốn (gói) bún, dùng một lá rau xà lách để ngửa, sau đó đặt giò, đậu, bún, trứng, cọng rau mùi, răm… sao cho cuộn lại bằng ngòn tay cái để vừa miệng khi ăn. Khi gói lá xà lách không được gói kín hết mà phải để khoảng trống ở giữa để “khoe” được những thành phần bên trong. Cuối cùng, dùng sợi hành đã chần quấn quanh chiếc cuốn.

Chú thích

Xem thêm
Phở cuốn
Bánh cuốn

Liên kết ngoài
Món khai vị
Nem
Ẩm thực Việt Nam


title: Lịch sử Phật giáo Việt Nam

text:
Hiện vẫn chưa định được chính xác thời điểm đạo Phật bắt đầu truyền vào Việt Nam và Phật giáo Việt Nam đã thành hình như thế nào. Một nghiên cứu cho rằng đạo Phật vào Việt Nam trong khoảng thế kỷ thứ 3 đến thế kỷ thứ 2 TCN, đánh dấu bằng truyện "Nhất Dạ Trạch" trong tập Lĩnh Nam trích quái kể lại việc Chử Đồng Tử được học đạo Phật với một nhà sư tên là Phật Quang. Chùa Hang Đồ Sơn (Cốc Tự). Tương truyền, chùa do một nhà sư Thiên Trúc đã theo các thương gia sang Giao Châu truyền bá đạo Phật vào thế kỷ thứ 2 TCN. Ông dừng lại tại Nê Lê, chọn một hang đá để cư trú và mở chùa (nay là chùa Hang Đồ Sơn); đây cũng chính là nơi ông viên tịch; nhiều nhà nghiên cứu khẳng định rằng, Cửa Sót- Hà Tĩnh là nơi đầu tiên đạo Phật du nhập vào Việt Nam. Từ đây Sư Bần (Tổ sư Phật Quang) nhận đệ tử đầu tiên là Chử Đồng tử và truyền đạo. Từ Cửa Sót, Phật giáo được truyền lên vùng Dâu - Luy Lâu (nay thuộc huyện Thuận Thành - Bắc Ninh). Rồi từ trung tâm Phật giáo Luy Lâu, đạo Phật được truyền sang tận Bành Thành Lạc Dương (Trung Quốc). Đây là Phật giáo nguyên thủy - Nam tông (Theravada) có bề dày lịch sử rất lâu đời.

Lịch sử

Thời kì đầu: đạo Phật truyền vào Việt Nam
Dựa trên giả thiết đạo Phật bắt đầu truyền vào Việt Nam trong khoảng thế kỉ thứ ba đến thế kỉ thứ hai TCN thì có thể nhận xét rằng đạo Phật đó có tính chất nguyên thủy, hay Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvastivada). Chữ "Buddha" được phiên âm trực tiếp sang tiếng Việt là "Bụt"; dân gian coi Bụt như một vị tiên hay xuất hiện để giúp đỡ người nghèo khổ, hiền lành. Nhiều nghiên cứu xác nhận đạo Phật được truyền trực tiếp vào Việt Nam, thời đó gồm Giao Chỉ ở phía bắc và Chăm pa ở phía nam, từ Ấn Độ theo đường biển chứ không phải từ Trung Hoa như một số quan niệm trước đây.

Tại Giao Chỉ

Thời điểm Đạo Phật bắt đầu truyền vào Việt Nam là câu hỏi có hàng nghìn năm nay, thể hiện trong câu Quốc sư Thông Biện dẫn lời sư Đàm Thiên (542-607) (trình vua Trung Hoa Tùy Cao Tổ) để trả lời hoàng thái hậu Ỷ Lan, theo sách Thiền Uyển tập anh:
"Một phương Giao Châu, đường thông Thiên Trúc, Phật pháp lúc mới tới, thì Giang Đông chưa có, mà Luy Lâu lại dựng chùa hơn hai mươi ngôi, độ Tăng hơn 500 người, dịch kinh 15 quyển, vì nó có trước vậy. Vào lúc ấy, thì đã có Khâu ni danh, Ma Ha Kỳ Vực, Khương Tăng Hội, Chi Cương Lương, Mâu Bác tại đó. Nay lại có Pháp Hiển thượng sĩ, đắc pháp với Tì-ni-đa-lưu-chi, truyền tông phái của tam tố, là người trong làng Bồ-Tát, đang ở chùa Chúng Thiện dạy dỗ học trò. Trong lớp học đó không dưới 300 người, cùng với Trung Quốc không khác. Bệ hạ là cha lành của thiên hạ, muốn bố thí một cách bình đẳng, thì chỉ riêng khiến sứ đưa Xá lợi đến, vì nơi ấy đã có người, không cần đến dạy dỗ."
Dưới thời A-dục vương trị vì tại Ấn Độ (từ năm 273 đến 232 trước CN), nhờ sự ủng hộ của nhà vua nên đạo Phật đã được truyền đi nhiều xứ sở bên ngoài Ấn Độ. Các thương nhân người Ấn theo đường biển đã đến Giao Chỉ buôn bán và mang theo đạo Phật mới mẻ đến xứ này. Sau đó đến lượt các tăng sĩ người Ấn tới đây truyền đạo, góp phần lập ra trung tâm đạo Phật tại Luy Lâu (nay thuộc huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, Việt Nam), một trong những trung tâm lớn nhất của đạo Phật tại phương Đông đầu Công nguyên cùng với hai trung tâm Lạc Dương và Bành Thành (nay thuộc Trung Quốc).

Còn theo Lĩnh Nam trích quái, truyện "Nhất Dạ Trạch" thì Chử Đồng Tử là Phật tử người Việt đầu tiên, theo học đạo với nhà sư Phật Quang. Truyện viết:
"Thương nhân nước ngoài tới lui buôn bán kính thờ Tiên Dung (và) Đồng Tử làm chúa. Có một khách buôn lớn đến bảo Tiên Dung rằng: "Quý nhân hãy bỏ ra một dật vàng năm nay cùng thương nhân ra nước ngoài mua vật quý, đến sang năm được lãi mười dật". Tiên Dung vui mừng bảo Đồng Tử: "Vợ chồng ta là bởi Trời mà nên. Nhưng cái ăn cái mặc là do người làm lấy. Nay nên đem một dật vàng cùng thương nhân ra nước ngoài mua vật quý để sinh sống". Đồng Tử bèn cùng thương nhân đi buôn án lênh đênh ra khắp nước ngoài. Có núi Quỳnh Viên trên núi có am nhỏ. Thương nhân ghé thuyền vào lấy nước. Đồng Tử lên am dạo chơi. Trong am có một tiểu Tăng tên Phật Quang truyền pháp cho Đồng Tử. Đồng Tử ở lại để nghe pháp, đưa vàng cho thương nhân đi mua hàng. Đến lúc thương nhân trở về lại tới am đó chở Đồng Tử trở về nhà. Nhà sư bèn tặng cho Đồng Tử một cây gậy và một cái nón, vừa bảo: "Các việc linh thông đều ở đó rồi!. Đồng Tử trở về, đem đạo Phật nói hết với Tiên Dung. Tiên Dung giác ngộ, bèn bỏ cả quán chợ nghề buôn để cùng Đồng Tử du phương tìm thầy học đạo". Sách Thần tích, Thần sắc thôn Nam Trì, tổng Thổ Hoàng, phủ Ân Thi, tỉnh Hưng Yên, có mã số: TT-TS FQ 40 18/X11, 11 được phụng sao từ chính bản Thượng đẳng, Bộ cửu, bản Ngọc phả Cổ lục của Quốc triều Lễ bộ lưu trữ tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội thuộc Uỷ ban Khoa học Xã hội Việt Nam nói về Lữ Gia là Thừa tướng của ba đời vua nhà Triệu nước Nam Việt viết: "Thời trẻ, Lữ Gia (chữ Hán: 吕嘉,?-111 TCN, còn được phiên âm là Lã Gia, tên hiệu là Bảo Công 保公) lang bạt đến vùng Thiền Lâm, đất Ô Lý. Bảo đến chùa Thiên Quang trên núi Bằng Sơn (núi Bằng Sơn nay thuộc xã Thạch Bằng, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh) và ở lại Thiền tăng với 1 Thiền sư hiệu là Huyền Ly. Là người khí phách anh hùng nên chẳng mê trăng gió, má hồng nên Bảo quay lại ngôi chùa nương tựa cửa Thiền nghiên cứu kinh sách. Bảo nghĩ việc chính là trả mối cừu thù rửa hận cho ông cậu nơi chín suối nên cùng Thiền gia ngày đêm mưu tính. Vị Thiền sư cưu mang Bảo cũng là người có Đại tâm nên trợ giúp rất đắc lực trong việc chiêu mộ binh sĩ..."

Theo một số công trình nghiên cứu khác cho thấy Tây thiên thuộc tỉnh Vĩnh Phúc thì Phật giáo được truyền vào Việt Nam cũng từ Thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên.Trong Phật giáo thì Tây thiên tức là Tây Trúc, tức là nơi Phật giáo ra đời. Tây Thiên hay Tây trúc là chỉ nước Ấn Độ và các nước phía Bắc Ấn Độ nói đối với Đông độ (các nước phía Đông) tức là Trung Quốc và các nước lân cận. Ngọc phả Hùng vương cho thấy thời Hùng Vương thứ 7 (Chiêu Vương) trên núi Tam Đảo đã có chùa thờ phật. Theo bộ Sử liệu về đảo Sri Lanka (Dīpavaṃsa) thì năm 325 trước Công nguyên thì Đại hội kết tập Kinh điển lần thứ 3 diễn ra tại thành Pataliputra, nước Magadha do Hoàng đế A Dục (Ashoka; 325 TCN - 258 TCN) đề xướng bảo trợ và sau đó thì có một trong 9 đoàn hoằng pháp là đoàn thứ 8 do Sona và Uttara lãnh đạo đã đến Suvaṇṇabhūmi, có lẽ là gồm các nước Thái Lan, Myanmar và Việt Nam. Do vậy đoàn hoằng pháp của vua A Dục trong thời gian tương ứng với thời Hùng Vương và trùng hợp với câu chuyện ghi trong ngọc phả Hùng Vương, chuyện Chử Đồng Tử và thành Nê Lê, tháp vua A Dục ghi trong Giao Châu ký của Lưu Hân Kỳ và Thủy Kinh chú của Lệ Đạo Nguyên.

Tại Chăm Pa
Dựa vào cổ sử Hán như Tiền Hán Thư, Hậu Hán Thư cùng các di chỉ khảo cổ như Óc Eo, Sa Huỳnh đã cho thấy vùng biển phía Nam Việt Nam, xưa thuộc vương quốc Chăm Pa đã nhộn nhịp thương thuyền không những của các quốc gia thuộc văn minh Ấn Độ, mà cả những quốc gia xa xôi của nền văn minh La Mã. Chiếc bia Võ Cảnh tìm thấy tại làng Võ Cảnh ở Nha Trang được các nhà nghiên cứu xác định là xuất hiện vào thế kỷ thứ hai CN viết bằng tiếng Phạn. Để Phạn văn trở thành một ngôn ngữ được khắc trên đá vào thời này, nền văn minh Ấn Độ lúc đó có tư tưởng chính yếu là đạo Phật phải truyền bá tại đây qua thời gian dài, tối thiểu cũng phải mất hàng trăm năm. Từ đó cũng dẫn tới giả thiết sư Phật Quang người truyền đạo cho Chử Đồng Tử, nếu không là người Ấn, thì phải là người Chăm đi từ phía nam tới Giao Chỉ. Nghĩa là đạo Phật có mặt ở Chăm Pa, hay miền Nam Việt Nam ngày nay, còn sớm hơn miền Bắc Việt tức Giao Chỉ ngày ấy.

Thời Bắc thuộc

Sau khi khởi nghĩa Hai Bà Trưng thất bại năm 43 CN, đất Giao Chỉ thành thuộc địa của nhiều triều đại Trung Hoa gần một ngàn năm tuy có độc lập vài thời điểm. Thời kì dài này đạo Phật tại đây phát triển mạnh mẽ hơn, xuất hiện nhiều tông phái, nhiều cao tăng.

Trước thời nhà Đường

Người đầu tiên là Khương Tăng Hội, sống tại Giao Chỉ khoảng thế kỉ thứ ba CN. Một số ý kiến xem ông là thiền sư đầu tiên của Việt Nam. Ông biên tập nhiều kinh sách, sang Đông Ngô bấy giờ là thời Tam Quốc truyền đạo và để lại dấu ấn nơi này.

Kế đến là Mâu Tử (hay Mâu Bác). Cần biết rằng Giao Chỉ tuy nội thuộc nhà Hán nhưng vì ở quá xa và vì phong tục văn hóa khác biệt với người Hán nên thư tịch Trung Hoa kể cả Hậu Hán Thư, hầu như không hề đề cập đến. Tác phẩm đạo Phật đầu tiên bằng Hán tự lại được viết tại Giao Chỉ năm 189 CN, đó là cuốn Lý Hoặc Luận của Mâu Tử, một người Trung Hoa trước theo Lão giáo, về sau cư ngụ tại Giao Chỉ, theo học đạo Phật ở đây và trở thành một Phật tử rất thuần thành.

Vào cuối thế kỉ thứ sáu (khoảng năm 580), thiền sư Tì-ni-đa-lưu-chi vào Việt Nam mang theo đạo Thiền của tổ sư Bồ Đề Đạt Ma, và như vậy Thiền tông chính thức xuất hiện tại xứ này. Đặc biệt, các thiền sư dòng Tì Ni Đa Lưu Chi thường có hình thức tu tập "Tổng Trì Tam Muội" (Dharani samadhi), một hình thức tu tập phổ biến của Mật tông (Tantra), dùng chân âm kết hợp với ấn quyết trong trạng thái đại định để giữ được thân, khẩu, ý. Ở Hoa Lư (tỉnh Ninh Bình, Việt Nam), một cột kinh Phật bằng đá vào thế kỉ thứ 10 có khắc bài thần chú Phật Đỉnh Tối Thắng Đà La Ni (Usnisavijaya dharani), một thần chú phổ biến của Mật tông, đã được phát hiện. Như vậy, rất có thể Mật tông, một nhánh quan trọng của đạo Phật, đã xuất hiện ở đây nếu không cùng thời điểm thì cũng sau Thiền tông không quá lâu.

Thời nhà Đường

Vào năm 820, thiền sư Vô Ngôn Thông vốn là đồ đệ sư Bách Trượng Hoài Hải mang theo tư tưởng "đốn ngộ" của Nam tông do ngài Huệ Năng sáng lập vào nơi này. Ông cùng với thiền sư Tì-ni-đa-lưu-chi và thiền sư Thảo Đường sau này được Thiền Uyển Tập Anh, một cổ thư xưa nhất của Thiền tông Việt Nam, xem là tổ sư của ba Thiền phái lớn tại xứ này.

Có ý kiến cho rằng Lục Tổ Huệ Năng là người Việt. Tuy nhiên, cũng tương tự lịch sử Giao Châu thời Bắc thuộc còn nhiều khoảng trống, có nhiều nhân vật và sự kiện khác của đạo Phật tại đây không được ghi chép lại, tạo ra suy nghĩ chưa đầy đủ về tình hình đạo Phật hiện thời. Học giả Lê Quý Đôn nói: "Các bậc cao tăng nước ta không phải ít; trong khoảng thuộc Tấn thuộc Đường, tất nhiên có nhiều điều đáng ghi chép, nhưng ghi chép thiếu sót" (Kiến Văn Tiểu Lục).

Sách Đại Đường Cầu Pháp Cao Tăng Truyện của Nghĩa Tịnh (682 - 727) có chép tiểu sử sáu vị tăng sĩ Việt Nam từng qua Ấn Độ du học vào cuối thế kỷ thứ bảy đầu thế kỷ thứ tám. Đó là các vị: Vận Kỳ, Giải Thoát Thiên, Khuy Xung, Huệ Diệm, Trí Hành, Đại Thừa Đăng.

Sách Đại Đường Câu Pháp Cao Tăng Truyện cũng có ghi chép tiểu sử một số thiền sư Trung Hoa trên đường đi Ấn Độ đã từng ghé lại Giao Châu. Đó là các vị Minh Viễn, Huệ Mạng, Vô Hành, Đàm Nhuận, và Trí Hoằng. Ngoài ra còn có một vị thiền sư người Khương Cư tên Samghavarma (Tăng Già Bạt Ma) đã từ Trung Hoa sang Giao Châu mục đích để đi hái thuốc cho vua Đường. Ông tới đây vào lúc nạn đói đang hoành hành, người và vật chết như rạ. Ông phân phát thực phẩm và y dược ngay giữa đường cho những người đói và bệnh. Xúc động về cảnh khổ, ông thường vừa lo việc cứu trợ vừa khóc, khiến người bấy giờ thường gọi ông là "vị Bồ Tát hay khóc". Ông bị nhọt ở chân và chết lúc 60 tuổi.

Sách An Nam Chí của Cao Hùng Trưng viết vào đời nhà Minh cũng có ghi chép về vài vị tăng sĩ không thấy Thiền Uyển Tập Anh nhắc đến:

 Thiền sư Tam Mạch, người châu Tam Đới, triều Lý, xuất gia tại chùa Gián Ân, tu hành đắc đạo, có thể bay lên trời giữa ban ngày.
 Thiền sư Vô Châu, người huyện Phi Lộc, cao lớn, tướng mạo dị kỳ, râu dài, lập am trên núi Sư Tử Phong, tu chúng Vân Hoa Tam Muội, mỗi khi giảng kinh thì hào quang phóng xạ. Ông mất lúc 83 tuổi.
 Pháp sư Ma Ni, người huyện Lê Bình, tu ở Đại Tiên Thánh Nhan, bảy năm thành đạo, hàng long phục hổ và cầu mưa cầu tạnh không gì không linh nghiệm.
 Tứ Quán Huệ Thông là một vị ni sư, quê huyện Chí Linh, xuất gia năm 12 tuổi, thị tịch lúc 84 tuổi.

Những tài liệu trên cho thấy trong các thế kỷ thứ bảy và thứ tám, thiền tông tại Việt Nam có nhiều người học rộng, thông hiểu cả Phạn ngữ lẫn Hán ngữ. Thiền sư Đại Thừa Đăng giỏi Phạn ngữ đến trình độ đã chú giải những tác phẩm Phạn ngữ bằng Phạn ngữ. Phụng Đình và Duy Giám được mời qua cung Đường giảng kinh. Thi sĩ Thẩm Thuyên Kỳ vào tận trong rúi để bái yết Vô Ngại. Thi sĩ Trương Tịch cũng vào tận trong núi để bái yết Nhật Nam tăng. Nhiều người như Vận Kỳ và Đại Thừa Đăng đã vân du cả hai xứ Trung Hoa và Ấn Độ để mở rộng kiến thức và hành đạo. Tuy sự cai trị của nhà Đường đối với Giao Châu rất khắc nghiệt, và tuy chính quyền đô hộ tìm mọi cách để ngăn chặn sự tiến triển của học thuật và văn hóa Giao Châu, nhưng giới thiền sư tại Giao Châu đã có phương tiện để theo đuổi sự tu học và hành đạo của mình.

Thời độc lập

Thời Đinh - Lê

Sau một nghìn năm Bắc Thuộc, năm 905 Giao Châu chính thức độc lập. Năm 968 Đinh Tiên Hoàng lên ngôi vua, lập ra nhà Đinh, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, mở ra thời kì độc lập và thống nhất phát triển lâu dài trong lịch sử Việt Nam. Đạo Phật thời này cũng không là ngoại lệ, đã phát triển đến đỉnh cao và tham dự vào nhiều sự kiện hệ trọng của đất nước. Khởi đầu là Đinh Tiên Hoàng với việc lập ra chức tăng thống cho thiền sư Khuông Việt - người đứng đầu phật giáo của đất nước trong lịch sử.

Hoa Lư - Ninh Bình là kinh đô của Việt Nam dưới thời nhà Đinh (968-980) và nhà Tiền Lê (980-1009). Sau khi đã là kinh đô, Hoa Lư dần trở thành trung tâm Phật giáo. Theo các thư tịch và dấu vết còn sót lại, vào thế kỷ 10, tại đây đã có khá nhiều chùa tháp. Ninh Bình cũng là quê hương của quốc sư triều Lý Nguyễn Minh Không, ông đã sáng lập ra ở quê hương mình khá nhiều chùa tháp như: chùa Bái Đính, chùa Địch Lộng, động chùa Am Tiêm... Ở Việt Nam có 3 chùa động được mệnh danh là "Nam thiên đệ nhất động" là chùa Hương, chùa Bích Động, chùa Địch Lộng thì 2 trong số đó nằm ở Ninh Bình. Điều độc đáo ở đây là có khá nhiều chùa được xây dựng trong các hang núi đá vôi, dựa vào núi đá hoặc tận dụng hẳn núi đá làm chùa mà tiêu biểu là các động chùa: động Hoa Sơn, động Thiên Tôn, Bích Động, động Địch Lộng, chùa Bái Đính, Linh Cốc…

Thời nhà Lý

Nhà Lý ra đời tiếp tục đưa đạo Phật lên hàng quốc đạo, nhiều triều vua nối tiếp nhau đã thực hiện rất nhiều Phật sự, không chỉ góp phần phát triển việc tu học mà còn qua đó phát triển một nền văn hóa riêng của Đại Việt khác biệt với Trung Hoa.

Một dấu ấn quan trọng thời này là việc khai sinh Thiền phái Thảo Đường. Tuy nhiên, vì khuynh hướng thiên trí thức và văn chương, thiền phái Thảo Đường không cắm rễ được trong quần chúng mà chỉ ảnh hưởng đến một số trí thức có khuynh hướng văn học. Thiền Uyển Tập Anh tuy có ghi lại tên họ 19 vị thuộc thiền phái Thảo Đường nhưng không thể ghi lại tiểu sử, niên đại các bài truyền thừa của mỗi vị.

Đạo Phật thời nhà Lý có nhiều ảnh hưởng không chỉ với dân thường mà cả vua quan. Có chín trên 19 vị của Thiền phái Thảo Đường là cư sĩ mà phần lớn là vua quan, trong đó có ba vị vua là Lý Thánh Tông, Lý Anh Tông, và Lý Cao Tông. Rất nhiều thiền sư đời Lý tham gia chính sự mà không tham dự chính quyền.

Rất nhiều công trình chùa chiền, tượng tháp được xây dựng mà một trong số đó là An Nam Tứ Đại Khí gồm có: tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, đỉnh Phổ Minh và tượng Quỳnh Lâm.

Về lối sống của người dân thời bấy giờ, học giả Hoàng Xuân Hãn viết trong tác phẩm "Lý Thường Kiệt": "Đời Lý có thể gọi là đời thuần nhất trong lịch sử nước ta. Đó chính là ảnh hưởng của đạo Phật".  Còn Đại Việt Sử ký Toàn thư chép:

 Năm 1065, vua Lý Thánh Tông, trong một phiên xử kiện ở điện Thiên Khánh, đã chỉ vào công chúa Động Thiên đứng hầu bên cạnh mà bảo ngục lại rằng: "Lòng ta yêu con ta, cũng như lòng cha mẹ dân yêu dân, dân không biết mà mắc vào hình pháp, ta rất lấy làm thương. Từ nay về sau, không cứ gì tội nặng nhẹ, đều nhất luật khoan giảm.
 Mùa đông năm Ất mùi 1055, trời giá rét, vua đã bảo với các quan: "Trẫm ở trong cung nào lò sưởi ngự, nào áo lót cầu mà còn rét như thế này, nghĩ đến người tù giam trong ngục, khổ sở về gông cùm, chưa biết rõ ngay gian mà không được no bụng, áo không kín mình, gió rét khổ thân, hoặc có thể chết không nơi nương tựa, trẫm rất thương xót. Vậy hạ lệnh cho hữu ty phát chăn chiếu và mỗi ngày cho ăn hai bữa cơm".

Thời nhà Trần

Nhà Trần lên nắm quyền tiếp tục kế thừa và phát triển thêm nền tảng xã hội đã có từ thời Lý trong đó có đạo Phật. Nét nổi bật nhất của đạo Phật thời kì này so với thời trước là sự ra đời của Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, do người Việt sáng lập mà tổ sư chính là thái thượng hoàng Trần Nhân Tông, đạo hiệu Trúc Lâm đại sĩ.

Một điểm nổi bật khác là sách Thiền Uyển Tập Anh (hay Thiền Uyển Tập Anh Ngữ Lục), cổ thư xưa nhất còn giữ lại được đến nay viết về đạo Phật tại Việt Nam, đã được kết tập vào thời này. Đây là một tập sách nói về các vị thiền sư Việt Nam từ cuối thế kỷ thứ sáu đến thế kỷ thứ mười ba. Sách này bắt đầu được biên tập vào khoảng trước năm 1134 cho đến đầu thế kỷ thứ mười ba thì hoàn tất. Cũng cần nói thêm là không phải cổ thư đạo Phật thời Lý Trần nói chung là ít ỏi mà do chính sách cai trị của nhà Minh khi xâm lược Đại Việt đầu thế kỉ 15 nên phần lớn di sản thời này đã bị tịch thu và tận diệt.

Số lượng chùa chiền cũng như tăng sĩ tăng lên rất nhiều, có lẽ là nhiều nhất trong lịch sử Việt Nam nếu so với tương quan số dân ngày ấy. Các chùa cũng như tăng sĩ được nhiều ưu đãi lớn không chỉ từ phía vua quan nhà Trần mà còn từ nhân dân. Sách Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ chép:
"Các chùa như Hoàng Giang, Đồng Cổ, An Sinh, Yên Tử, Phổ Minh, Ngọc Thanh... dựng lên nhan nhản khắp nơi; những người cắt tóc làm tăng ni nhiều bằng nửa dân số thường. Nhất là huyện Đông Triều, sự sùng thượng lại càng quá lắm: chùa chiền dựng lên, làng lớn có hơn mười chùa, làng nhỏ cũng chừng năm, sáu: ngoài bao bằng lũy, trong tô vàng son..."
Sự ưu ái quá mức dành cho giới xuất gia cho đến cuối thời nhà Trần đã tạo ra một số dấu hiệu khởi đầu cho sự suy thoái của đạo Phật sau này.

Từ thời Hậu Lê đến năm 1858

Đạo Phật như đã biết đạt đến cực thịnh vào thời nhà Trần rồi bắt đầu suy thoái vào thời nhà Hậu Lê, mà hai nguyên nhân chính phải kể ra là: nguyên nhân nội tại trong chính đạo Phật, và nguyên nhân ngoại tại từ sự phát triển của Khổng giáo (hay Nho giáo).

Thứ nhất là nguyên nhân nội tại. Khi đạo Phật được vua chúa quý trọng thì các nhà quyền quý và trăm họ đều hướng vào. Chùa chiền càng nhiều thì nếp sống thanh quy càng khó bảo đảm được. Tăng chúng càng đông thì càng có nhiều phần tử bất hảo làm hại thanh danh tăng đoàn, sự kính trọng càng nhiều thì niềm kiêu hãnh càng thêm cao. Sự cúng dường càng hậu thì sự ỷ lại càng tăng. Đây là biểu hiện của sự suy thoái.

Thứ hai, nguyên nhân ngoại tại. Như đã biết, thời Lý Trần nhiều thiền sư tham dự chính sự và có tiếng nói quan trọng với vua quan. Vào cuối thế kỉ 14, Hồ Quý Ly vốn xuất thân Nho học trong quá trình tiếm quyền nhà Trần đã thực hiện một số biện pháp nhằm giảm ảnh hưởng của đạo Phật. Thêm nữa, nhiều nhà Nho vốn trọng từ chương, tự cho mình là độc tôn trí thức nên không ưa đạo Phật vốn trọng tinh thần bao dung. Chẳng hạn các đại thần Lê Quát, Trương Hán Siêu đã công khai chỉ trích đạo Phật.

Ngoài ra, việc nhà Minh xâm lược Đại Việt đầu thế kỉ 15 cùng chính sách tận diệt nền văn hóa độc lập của đất nước đã hủy diệt không chỉ truyền thống của đạo Phật tại Việt Nam mà là cả truyền thống dân tộc. Từ khi nhà Hậu Lê thành lập, và nhất là từ khi vua Lê Thánh Tông suy Khổng giáo làm quốc học thì đạo Phật chính thức suy thoái trong một thời gian kéo dài đến mấy trăm năm.

Thời chúa Nguyễn tại Đàng Trong

Doãn Quốc Công Nguyễn Hoàng (1558 - 1613) sau khi vào trấn thủ đất Thuận Hóa đã để ý đến việc lập chùa. Năm 1601, ông bắt đầu cho xây dựng chùa Thiên Mụ ở xã Hà khê, huyện Hương Trà (thuộc Huế ngày nay). Năm sau, vào ngày Vu Lan, ông đến chùa Thiên Mụ lập trai đàn và làm lễ bố thí, lại cho dựng chùa Sùng Hóa trên nền một ngôi chùa cổ ở xã Triêm Ân, huyện Phú Vang. Năm 1607, cho lập chùa Bảo Châu ở Trà Kiệu, Quảng Nam. Năm 1609, lập chùa Kính Thiên ở Thuận Trạch, Quảng Bình. Sau khi ông dựng xong dinh Quảng Nam ở xã Cần Húc lại cho lập một ngôi chùa gần đó là chùa Long Hưng. Có thể ý chúa Nguyễn muốn lấy đạo Phật làm chỗ dựa tinh thần cho công trình lập quốc của dòng họ Nguyễn. Cho nên sau này, các chúa Nguyễn đều tỏ vẻ sùng đạo Phật. Còn nhân dân Đàng Trong cũng nghênh đón các vị du tăng Trung Quốc với một tấm lòng chân thật, mặn nồng. Trong thời đại chuyển tiếp giữa hai triều Minh Thanh, nhiều cao tăng Trung Hoa đã tới Đàng Trong hành hóa. Một phần quan trọng của những tổ đình hiện nay là do các thiền sư Trung Hoa sáng lập.

Chúa Nguyễn Phúc Chu (1675-1725) là một Phật tử pháp danh Hưng Long, còn có hiệu là Thiên Túng Đạo nhân do ngài Thạch Liêm, một danh tăng thuộc phái thiền Tào Động Trung Quốc đặt, và được xem là truyền thừa chánh tông đời thứ 30 của dòng thiền này. Bốn năm sau khi lên ngôi chúa, ông thọ Bồ tát giới và thường tự ví mình là Duy Ma Cật. Ông chủ trương lấy tinh thần Phật pháp định hướng cho đời sống dân tộc và có quan hệ mật thiết với sư Thạch Liêm. Ngài Thạch Liêm đã có lần trình bày với chúa quan điểm trị nước theo tinh thần Phật giáo, được giải thích qua ý nghĩa "trai giới" đối với một vị quân vương: "Trai giới là làm cho quốc gia từ trên xuống dưới được thanh lý chỉnh tề, không một người nào không ngồi đúng chỗ, không một việc nào chẳng giải quyết được chính đáng. Làm được như thế mới là sự trai giới viên mãn của một ông vua". Chúa Nguyễn Phúc Chu đã cho xây dựng và trùng tu nhiều ngôi danh lam tại Thuận Hóa như trùng tu chùa Thúy Vân, chùa Linh Mụ... Sai người sang Trung Quốc thỉnh bộ Đại tạng kinh, xây Tàng kinh lâu để bảo quản.

Dòng Lâm Tế, một nhánh Thiền nam tông quan trọng của tổ sư Lâm Tế Nghĩa Huyền (?-866) từ Trung Hoa truyền vào Việt Nam vào thế kỉ 17 rồi phát triển mạnh tại Đàng Trong. Từ thời điểm này trở đi xuất hiện nhiều cao tăng thuộc dòng này như các sư Viên Minh và Viên Khoan ở Quảng Trị, Minh Hoằng Tử Dung khai sơn chùa Từ Đàm, sư Giác Phong sáng lập chùa Báo Quốc tại Huế, sư Pháp Bảo lập chùa Chúc Thánh ở Quảng Nam, sư Nguyên Thiều sáng lập các chùa Thập Tháp Di Đà tại Bình Định, chùa Quốc Ân và Hà Trung tại Thuận Hóa (Huế), trong đó ngài Nguyên Thiều đã thành lập nên các dòng truyền thừa theo phả hệ Thập Tháp và Quốc Ân, ngài Pháp Bảo thành lập nên dòng truyền thừa hệ Chúc Thánh. Ngoài các dòng trên, tại Đàng Trong có một hệ truyền thừa ảnh hưởng rất sâu rộng cho đến hôm nay, đó là dòng Liễu Quán, do sư Liễu Quán thành lập.

Thời chúa Trịnh tại Đàng Ngoài
Như đã biết đạo Phật thời Hậu Lê không còn thịnh bằng thời Lý Trần. Khi đất nước chia hai thành Đàng Ngoài và Đàng Trong thì tại Đàng Ngoài đạo Phật không phổ biến như ở Đàng Trong. Vào thế kỉ 17, dòng Thiền Tào Động (do các ngài Tào Sơn Bản Tịch (840-901) và Động Sơn Lương Giới (807-869) sáng lập) từ Trung Hoa truyền vào Việt Nam và có nhiều ảnh hưởng tại Đàng Ngoài. Nhiều chùa ở Hà Nội như chùa Trấn Quốc, Hàm Long, Hòe Nhai... đến nay vẫn được xem là truyền thừa của dòng thiền này.

100 năm nhiều biến cố

Năm 1858, quân Pháp tấn công Đà Nẵng mở đầu gần 100 năm Việt Nam bị thực dân đô hộ. Chính quyền thực dân đã dùng nhiều phương kế nhằm tiêu diệt truyền thống lịch sử và văn hóa Việt Nam. Đạo Phật ở Việt Nam lúc này đứng trước nguy cơ diệt vong do chính sách hủy diệt có hệ thống của người Pháp. Đến giữa thế kỉ 20, đất nước bị chia hai, nhìn chung chính sách của các thể chế cầm quyền với đạo Phật không tích cực hơn thời Pháp thuộc là bao, không ngăn cấm nhưng cũng không khuyến khích. Đến cuối thế kỷ 20, các hoạt động Phật giáo Việt Nam mới thực sự phát triển trở lại.

Thời Pháp thuộc

Một trong những cái cớ chủ yếu mà người Pháp dựa vào để xâm lược Việt Nam là chính sách đàn áp Thiên Chúa giáo của nhà Nguyễn. Cho nên sau khi đạt được mục tiêu, chính quyền thực dân ra sức ủng hộ tuyệt đối để tôn giáo này lan rộng khắp nơi, mà biện pháp cụ thể và trực tiếp nhất là phá hủy đạo Phật bằng nhiều hình thức khác nhau. Số chùa chiền bị phá đi rất nhiều, mà không ít trong số đó sau này trở thành cơ sở của Thiên Chúa giáo. Chẳng hạn nhà thờ Đức Bà tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhà thờ La Vang tại Quảng Trị xưa vốn là vị trí của hai ngôi chùa đã bị người Pháp phá hủy và giao lại cho tôn giáo mới theo chân họ vào Việt Nam.

Đầu thế kỉ 20 thế giới bắt đầu tìm lại và nghiên cứu các di sản của đạo Phật. Còn tại Việt Nam, bên cạnh chính sách kì thị của người Pháp thì trước đó nhà Nguyễn do độc tôn Nho học nên đạo Phật không được quan tâm. Trước tình hình đó, một phong trào chấn hưng và cải tổ là cần thiết. Phong trào chấn hưng Phật giáo có thể nói được khởi xướng từ Thiền sư Khánh Hòa tại miền Nam, thiền sư Phước Huệ tại miền Trung, và thiền sư Thanh Hanh tại miền Bắc. Ba vị được tôn là Tổ của phong trào. Nhiều hội Phật học, nhiều trường giảng dạy Phật học được thành lập. Nhiều ấn phẩm như sách, báo, tạp chí viết về đạo Phật ra đời. Thậm chí nhiều vị xuất thân Nho học như Trần Trọng Kim, Bùi Kỷ cũng tham dự vào.

Phật giáo ở miền Trung với trung tâm là Huế đã khởi đầu những sự cải tổ đánh dấu mốc chuyển biến thành một nền Phật giáo hiện đại, làm mẫu cho toàn quốc. Nói đến Phật giáo miền Trung, bắt đầu từ những năm 1930 không thể không nhắc đến trung tâm Phật giáo Huế. Cần nhắc lại không phải đến thế kỷ 20 Huế mới trở thành một trung tâm của Phật giáo. Từ thế kỷ 17 cho đến đầu thế kỷ 20, Phật giáo Huế - Thuận Hóa đã từng được biết đến với sự thâm nhập của hai dòng Thiền tông Trung Quốc là Lâm Tế và Tào Động với sự xuất hiện của các Thiền sư Trung Hoa từ Viên Cảnh đến Thạch Liêm, và tại đây còn hình thành một dòng truyền thừa Thiền phái Việt: Thiền Liễu Quán (mang tên của Thiền sư Liễu Quán, 1667 - 1742). Đây là lần thứ hai trong lịch sử Phật giáo Việt Nam có được một dòng Thiền phái riêng biệt với vị Tổ sư người Việt sau Truyền phái Trúc Lâm thời Trần.

Do vị trí là nơi đóng đô của triều đình nhà Nguyễn, dù từ sau 1885, trên thực tế, Huế chỉ như một trung tâm của nước "An Nam" (tức là Trung Bộ) với một khâm sứ Pháp bên cạnh, mất quyền kiểm soát với Bắc Bộ và Nam Bộ, nhưng không một ai lại coi đó chỉ có ý nghĩa giới hạn như vậy. Đối với Phật giáo lại càng như thế. Những gì Phật giáo trung tâm Huế gây dựng từ thế kỷ 17 đã khiến Huế trở thành "Tổ đình" của Phật giáo ở Trung Bộ và Nam Bộ, cho đến cả ngày nay. Cố nhiên đây là Tổ đình của Phật giáo người Việt mà thôi. Cần nhắc lại về mặt danh nghĩa, triều đình Huế có quyền quản lý từ Thanh Hóa vào đến Bình Thuận, tức là Trung Bộ. Nhưng có thể nói, Thanh - Nghệ - Tĩnh lại là mảnh đất của Phật giáo Bắc Bộ cổ xưa, chỉ từ Quảng Bình (chính xác hơn nữa là Nam sông Gianh) trở vào mới thực sự là chịu ảnh hưởng của trung tâm Huế. Cần ghi nhận một thực tế là nhiều cao tăng và cư sĩ nổi tiếng thời Chấn hưng có gốc gác Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên và Quảng Nam. Họ có vai trò quyết định trong nhiều hoạt động của Phật giáo miền Trung và cả miền Nam về sau, nhất là trong "pháp nạn" 1963. Không ai không biết chính các nhà sư miền Trung là linh hồn của cuộc đấu tranh Phật giáo chống chế độ Ngô Đình Diệm, và kết cục là cả một chế độ gia đình trị sụp đổ.

Khoảng năm 1920, tại Việt Nam có các đạo tràng tại các chùa lớn do các hòa thượng dẫn dắt như:
 Tại miền Nam: Thiền sư Thích Từ Phong giảng dạy tại chùa Giác Hải; Thiền sư Khánh Hòa tại chùa Tiên Linh; Thiền sư Chí Thành tại chùa Phi Lai, chùa Giác Hoa; Thiền sư Huệ Quang tại chùa Long Hòa; Thiền sư Khánh Anh tại chùa Long An.
 Tại miền Trung: Thiền sư Tuệ Pháp giảng dạy tại chùa Thiên Hưng; Thiền sư Thanh Thái chùa Từ Hiếu; Thiền sư Đắc Ân chùa Quốc Ân; Thiền sư Tâm Tịnh chùa Tây Thiên; Thiền sư Phước Huệ chùa Thập Tháp; Thiền sư Phổ Tuệ chùa Tĩnh Lâm.
 Tại miền Bắc: Thiền sư Thanh Hanh giảng dạy tại chùa Vĩnh Nghiêm; chùa Bà Đá cũng là một đạo tràng lớn; Thiền sư Đỗ Văn Hỷ in ấn kinh sách rất nhiều.

Sau năm 1954 đến năm 1975

Tại miền nam, sự phát triển của Phật giáo chi làm hai thời kỳ dưới thời Việt Nam Cộng Hoà. Thời Đệ nhất Cộng hòa của tổng thống Ngô Đình Diệm bị cáo buộc kì thị đạo Phật. Vì chính sách mà giới lãnh đạo Phật giáo cho là ưu đãi Thiên Chúa giáo của chính phủ Ngô Đình Diệm, Phật tử miền Nam Việt Nam đã xuống đường đông đảo ủng hộ Phật giáo ở Huế, Đà Nẵng và Sài Gòn. Đỉnh điểm là sự kiện nhà sư Thích Quảng Đức tự thiêu năm 1963 để phản đối sự kì thị này . Mặc dù vậy Phật giáo vẫn phát triển. Trong cuốn "Phật giáo tại Việt Nam", ông Mai Thọ Truyền cho biết lúc ông Diệm lên cầm quyền, số chùa tại miền Nam là 2206. Dưới thời ông Diệm số chùa lên đến 4776.

Sang đến Đệ nhị Cộng hòa của tổng thống Nguyễn Văn Thiệu, phật giáo có điều kiện phát triển hơn. Có nhiều phong trào phật giáo phát triển trong thời kỳ này, cả thân chính quyền lẫn thân Cộng sản. Điển hình:
 Viện Cao đẳng Phật học được thành lập ngày 13/3/1964, có quyền cấp Cử nhân Phật học, Cao học Phật giáo và Tiến sĩ Phật học.
 Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất (GHPGVNTN) do 11 tông phái và hội Phật giáo thành lập ngày 4/1/1964. Giáo hội hình thành trong cuộc đấu tranh đòi bình đẳng tôn giáo năm 1963 dưới thời Đệ nhất Cộng hòa ở miền Nam Việt Nam.
 Giáo hội Thiền Tông Việt Nam được thành lập tháng 11/1964 tại Gia Định.
 Tổng Giáo hội Phật giáo Việt Nam do liên phái Phật Bửu Tự, Bửu Lâm Tự, Bình Hòa Tự, Long Quang Tự, Chơn Đức Tự và Giác Lâm Tự thành lập tháng 12/1964, tách khỏi GHPGVNTN.

Bên cạnh đó, Hội Lục hòa Phật tử (chủ tịch Thích Thiện Hào) được thành lập nằm trong Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Ngay từ giữa thập niên 1960 Giáo hội Phật giáo tại miền Nam đã có sự rạn nứt trong giới lãnh đạo. Hàng giáo phẩm chia thành hai khối: "khối Ấn Quang" (gồm ba đoàn thể) và "khối Việt Nam Quốc tự" (có tám đoàn thể). Khối Ấn Quang (do Thượng tọa Thích Trí Quang và Đại đức Thích Nhất Hạnh lãnh đạo) có khuynh hướng thiên tả nên bị chính quyền Việt Nam Cộng hòa ra sắc luật 23/67 ngày 18 tháng 7 năm 1967 công nhận khối Việt Nam Quốc Tự thay vì khối Ấn Quang. Khối Ấn Quang từ đó hoạt động quyết liệt hơn trong việc ủng hộ Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam. Khối Việt Nam Quốc Tự do Hòa thượng Thích Tâm Châu chủ trương thì chọn đường lối đấu tranh ôn hòa hơn.

Tại miền bắc, bấy giờ là nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà, do theo đuổi chủ nghĩa Marx-Lenin nên trong mấy năm đầu chính quyền hạn chế hoạt động tín ngưỡng, kiểm soát gắt gao đạo Phật cũng như các tôn giáo khác, kể cả tín ngưỡng thờ tổ tiên của người Việt vì cho đó là mê tín dị đoan, tàn dư phong kiến làm mê muội dân trí. Ông Đỗ Trung Hiếu, một cán bộ của Ban Tôn giáo Chính phủ Việt Nam tham gia vào việc thống nhất Phật giáo Việt Nam nhận xét "Hầu hết chùa, nhà thờ ở miền Bắc mà tôi đã đến thăm đều rêu phong tàn tạ. Các nhà sư (sư ông, sư bà) lẩm cẩm sợ sệt, một báo cáo cụ, hai báo cáo cụ. Các linh mục, giám mục đóng kín cửa lạc hậu với thời cuộc. Phật tử gần như không còn gì nữa, chỉ ẩn hiện dưới dạng mê tín, cúng bái linh tinh và rất e dè trước khách lạ. Tín đồ Thiên Chúa giáo thì khổ cực, hằn sâu trong mắt họ những nét u uất thâm nghiêm, nhưng rực lửa và sẵn sàng bốc cháy khi có mồi. Đó là mối nguy lớn, chứ không phải sự thành công của tôn giáo vận."

Tháng 3 năm 1958, Hội Phật giáo Thống nhất được thành lập, hoạt động của Phật giáo ở miền Bắc phát triển trở lại. Hòa thượng Thích Trí Độ làm Hội trưởng và giữ chức vụ này liên tục cho đến ngày viên tịch năm 1979. Ông cũng hình thành nên trường Tu học Phật pháp Trung ương tại chùa Quảng Bá (Hà Nội) năm 1970, tiền thân của trường Cao cấp Phật học Việt Nam sau này.

Một đặc điểm quan trọng là ở miền Nam Việt Nam thời kỳ này có nhiều Hệ Phái Phật giáo như Tì-ni-đa-lưu-chi, Vô Ngôn Thông, Thảo Đường, Trúc Lâm Tam Tổ, Tào Động, Liên Tôn, Lâm Tế, Liễu Quán, Phật giáo hiện Đại, Tiểu Thừa, Đại Thừa. Về tổ chức giáo hội có:
Giáo hội Phật giáo Nguyên Thủy Việt Nam.
Giáo hội Phật giáo Cổ Sơn Môn.
Giáo hội Phật giáo Lục Hòa Tăng.
các Am, Cốc...
Giáo hội Phật giáo Khất Sĩ Việt Nam.
Phái Khất Sĩ Đạo Lâm.
Giáo hội Tăng Già Khất Sĩ.
Thiền Tông.
Nhóm Tu Thiền theo Pháp Lý Vô Vi Khoa Học Huyền Bí Phật Pháp.
Thiền Tịnh Đạo Tràng.
Phật giáo Hoa Tông.
Minh Nguyện Cư Sĩ Phật học.
Tam Tông Miếu.
Giáo hội Tổ Tiên Chính Giáo.
Giáo hội Thiên Thai Quán Môn.
Mật Tông hay Chơn Ngôn Tông.
Tịnh Độ Tông.
Tịnh Độ Cư Sĩ Phật Hội.
Hệ Phái Vạn Quốc Tự.
Hội Linh Sơn Phật học.
Phái Hạnh Đầu Đà.
Phái Hòa Đồng Tôn Giáo
Phái Phật, Chúa Liên Hòa Du Tăng.
Phật giáo Bửu Sơn Kỳ Hương.
Phật giáo Hòa hảo.
Các Hội Phật học.
các Phái Phật giáo của người Việt gốc Miên.

Từ năm 1976 đến nay
Từ năm 1976, chính quyền nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam tiếp tục thực hiện chính sách của Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà, các hoạt động tín ngưỡng của đạo Phật cũng như nhiều tôn giáo khác đều phải có sự quản lý của nhà nước. Sau sự kiện 30/4/1975, Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất và các phong trào Phật giáo khác ở miền Nam Việt Nam bị hạn chế hoạt động. Một loạt các hòa thượng có chức danh đi ra nước ngoài, như Thích Nhất Hạnh, Thích Tâm Châu.

Năm 1981, nhằm thống nhất các hệ phái Phật giáo, sau ba năm vận động, chính phủ cho thành lập một tổ chức mới mang tên Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) làm tổ chức duy nhất đại diện Phật giáo toàn quốc, là thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, chịu sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Hàng ngũ giáo phẩm thiên tả trong Giáo hội ủng hộ đường lối này. Trưởng ban vận động Thống nhất Phật giáo Việt Nam là Hòa thượng Thích Trí Thủ, lúc đó là Viện trưởng Viện hóa đạo GHPGVNTN. Theo "Hồ sơ Thống nhất Phật giáo" của Đỗ Trung Hiếu, đảng viên cán bộ được Ban Tôn giáo chính phủ giao nhiệm vụ thực hiện việc hợp nhất Phật giáo thì Giáo hội mới sẽ nằm dưới sự chỉ đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Nhiều lãnh đạo của Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống nhất gia nhập tổ chức mới và trở thành lãnh đạo của Giáo hội Phật giáo Việt Nam mới.

Tuy nhiên một số thành viên khác của Giáo hội Thống nhất không chấp nhận tổ chức GHPGVN và bị chính phủ ép giải tán nhưng không qua văn bản chính thức của chính phủ. Ban lãnh đạo Giáo hội bị quản thúc và trụ sở tại chùa Ấn Quang bị giải tỏa. Mất trụ sở và nhân sự Giáo hội Thống nhất trong nước ngưng hoạt động hoàn toàn.

Tới năm 1990, Hòa thượng Thích Đôn Hậu lúc đó là Phó pháp chủ kiêm Giám Luật Hội đồng Chứng minh của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, nhân danh Viện Tăng thống, trụ trì chùa Thiên Mụ của Giáo hội Thống nhất, hiệu triệu Phật tử Việt Nam toàn cầu khôi phục lại Giáo hội Phật giáo Việt Nam Thống Nhất. Tổ chức này bị Chính phủ Việt Nam cấm tại Việt Nam. Tuy nhiên tổ chức vẫn có một số hoạt động trong nước. Một số các cao tăng và thiền sư bị đi tù hoặc bị quản chế như Thích Huyền Quang, Thích Quảng Độ. Tại hải ngoại Giáo hội này cũng có phân viện.

Trong những năm gần đây, đạo Phật và các tôn giáo khác đã được tự do phát triển hơn trước, thể hiện qua nhiều chùa chiền được trùng tu hoặc xây mới, nhiều sự kiện được tổ chức, cũng như số lượng khá lớn ấn phẩm về đạo Phật được xuất bản.

Sau nhiều năm không được phép quay về Việt Nam, hòa thượng Thích Nhất Hạnh được về lần đầu tiên vào năm 2005. Tuy nhiên, hòa thượng bị vướng vào Vụ mâu thuẫn ở tu viện Bát Nhã.

Đạo Phật kể từ khi truyền vào Việt Nam đến nay trải hơn 2000 năm đã dần dần đi vào tâm thức, ảnh hưởng nhiều đến cách nghĩ, cách sống của phần đông người Việt. Tuy có nhiều thịnh suy do những nguyên nhân bên trong cũng như bên ngoài nhưng đạo Phật từ lâu đã có vai trò quan trọng trong đời sống người Việt, góp phần không nhỏ trong di sản lịch sử và văn hóa của đất nước Việt Nam. Tất cả các tông phái quan trọng của đạo Phật như Thiền tông, Tịnh độ tông, Mật tông, đạo Phật nguyên thủy đều được người dân hành trì, tu tập.

Niên biểu

 Thế kỉ thứ 3 - thế kỉ thứ 2 trước CN: đạo Phật nguyên thủy truyền vào Giao Chỉ và Chăm Pa.
 Năm 189 CN: Lý Hoặc Luận, tác phẩm về đạo Phật bằng chữ Hán đầu tiên được Mâu Tử viết tại Giao Chỉ.
 Năm 247 CN: Khương Tăng Hội thiền sư người Việt đầu tiên sang Đông Ngô truyền đạo.
 Năm 580: thành lập Thiền phái Tì-ni-đa-lưu-chi.
 Năm 820: thành lập Thiền phái Vô Ngôn Thông theo Thiền nam tông.
 Năm 1009: nhà Lý ra đời, mở đầu cho thời cực thịnh của đạo Phật tại Việt Nam kéo dài 400 năm.
 Năm 1069: thành lập Thiền phái Thảo Đường.
 Năm 1299: thành lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, Thiền phái lớn đầu tiên của người Việt.
 Năm 1400: nhà Trần mất; nhà Hậu Lê tôn Nho học làm quốc giáo; đạo Phật chính thức suy thoái.
 Thế kỉ 17: hai dòng Thiền nam tông quan trọng là Lâm Tế và Tào Động truyền vào từ Trung Hoa, phát triển tại Đàng Trong và Đàng Ngoài.
 Năm 1858: Pháp xâm lược Việt Nam, đạo Phật tiếp tục suy thoái do không được quan tâm.
 Thế kỷ XX: Phật giáo phục hưng tại Việt Nam

Xem thêm
 Đạo Phật
 Lịch sử Phật giáo
 Lịch sử Việt Nam
 Phật giáo Việt Nam
 Chùa Việt Nam

Chú thích

Tham khảo
 Nguyễn Lang; Việt Nam Phật giáo sử luận; Nhà xuất bản Văn Học; Hà Nội; 1979.
 Lê Mạnh Thát; Lịch sử Phật giáo Việt Nam: Từ Khởi Nguyên Đến Thời Lý Nam Đế; Nhà xuất bản Thuận Hóa; Huế; 1999.
 Thích Mãn Giác; Kinh Pháp Bảo Đàn (bản Đôn Hoàng); Nhà xuất bản Tôn Giáo; Hà Nội; 2003.
 Cao Huy Thuần; Giáo sĩ thừa sai và chính sách thuộc địa của Pháp tại Việt Nam (1857 - 1914), Nhà xuất bản Tôn Giáo; Hà Nội; 2003.

Liên kết ngoài
 Lê Mạnh Thát - Lịch sử Phật giáo Việt Nam: Từ Khởi Nguyên Đến Thời Lý Nam Đế
 Nguyễn Lang - Việt Nam Phật giáo sử luận

Lịch sử Phật giáo Việt Nam

en:History of Buddhism in Vietnam


title: Teleiopsis diffinis

text:
Teleiopsis diffinis là một loài bướm đêm thuộc họ Gelechiidae. Loài này có ở châu Âu, Bắc Phi, Cận Đông và Trung Á.

Sải cánh dài 13–18 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 5 đến tháng 8. Có hai lứa trưởng thành một năm.

Ấu trùng ăn Rumex acetosella và Rumex crispus.

Liên kết ngoài
 Lepiforum e. V.
 Fauna Europaea
 Ukmoths

Tham khảo

Teleiopsis
Côn trùng châu Âu


title: 5940 Feliksobolev

text:
5940 Feliksobolev (1981 TJ4) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 8 tháng 10 năm 1981 bởi Chernykh, L. I. ở Nauchnyj.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 5940 Feliksobolev

Thiên thể phát hiện năm 1981
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: (6288) 1984 ER1

text:
{{DISPLAYTITLE:(6288) 1984 ER1}}

(6288) 1984 ER1 là một tiểu hành tinh nằm ở rìa ngoài của vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 2 tháng 3 năm 1984.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 6001–7000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1984
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Psylliodes reitteri

text:
Psylliodes reitteri là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1888.

Chú thích

Tham khảo

Psylliodes


title: Centrogone

text:
Centrogone là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Thevray

text:
Thevray  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Quận Dimmit, Texas

text:
Quận Dimmit (tiếng Anh: Dimit County) là một quận trong tiểu bang Texas, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Carrizo Springs.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số  năm 2000, có 10.248 người, 3.308 hộ, và 2.646 gia đình sống trong quận. Mật độ dân số là 8 người trên một dặm vuông (3/km ²). Có 4.112 đơn vị nhà ở với mật độ trung bình là 3 cho mỗi dặm vuông (1/km ²). Thành phần chủng tộc của quận là 76,95% da trắng, 0,88% da đen hay Mỹ gốc Phi, 0,70% người Mỹ bản xứ, 0,66% người châu Á, 0,07% người đảo Thái Bình Dương, 18,23% từ các chủng tộc khác, và 2,51% từ hai hoặc nhiều chủng tộc. 84,97% dân số là người Hispanic hay Latino thuộc một chủng tộc nào.

Có 3.308 hộ, trong đó 42,00% có trẻ em dưới 18 tuổi sống chung với họ, là 57,40% cặp vợ chồng sống với nhau, 17,20% có hộ là một nữ không có chồng hiện diện, và 20,00% là không có gia đình. 18,00% của tất cả các hộ gia đình được làm bởi những cá nhân và 9,30% có người sống một mình 65 tuổi trở. Bình quân mỗi hộ là 3,06 và cỡ gia đình trung bình là 3,48.

Trong quận, độ tuổi dân cư với 33,20% ở độ tuổi dưới 18, 8,80% 18-24, 24,70% 25-44, 20,70% 45-64, và 12,60% người 65 tuổi trở lên. Độ tuổi trung bình là 32 năm. Cứ mỗi 100 nữ có 94,30 nam giới. Cứ mỗi 100 nữ 18 tuổi trở lên, có 91,10 nam giới.

Thu nhập trung bình cho một hộ gia đình trong quận là 21.917 $, và thu nhập trung bình cho một gia đình là $ 24,579. Nam giới có thu nhập trung bình $ 25.000 so với 15.370 $ cho phái nữ. Thu nhập trên đầu cho quận là 9.765 $. 33,20% dân số và 29,70% của các gia đình đang dưới mức nghèo khổ. Trong tổng dân số, 40,30% những người ở độ tuổi dưới 18 và 31,50% của những người 65 tuổi trở lên đang sống dưới mức nghèo khổ. thu nhập bình quân đầu người của quận này khiến quận một trong những quận nghèo nhất tại Hoa Kỳ.

Tham khảo

Quận của Texas


title: Pachyderes demangei

text:
Pachyderes demangei là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1918.

Chú thích

Tham khảo

Pachyderes


title: Đại học Buenos Aires

text:
Đại học Buenos Aires (tiếng Tây Ban Nha: Universidad de Buenos Aires) là trường đại học lớn nhất ở Argentina, được thành lập ngày 12 tháng 8 năm 1821 tại thành phố Buenos Aires. Trường có 13 khoa, 10 bệnh viện và ba trường phổ thông trung học Colegio Nacional de Buenos Aires, Escuela Superior de Comercio Carlos Pellegrini và Instituto Libre de Segunda Enseñanza.

Các cựu sinh viên nổi tiếng
Julio Cortazar - nhà văn
Che Guevara - nhà lãnh đạo cộng sản và hình tượng cách mạng
Jose Luis Murature - bộ trưởng ngoại giao Argentina
 Jorge Mario Bergoglio - Đương kim Giáo hoàng Phanxico

Các cựu sinh viên và giáo sư sau của Universidad de Buenos Aires đã nhận Giải Nobel:

Carlos Saavedra Lamas -- Hòa bình,  1936.
Bernardo Houssay -- Physiology,  1947.
Luis Federico Leloir -- Hóa học,  1970
Adolfo Pérez Esquivel -- Hòa bình,  1980.
César Milstein -- Medicine,  1984.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Website chính thức

Trường đại học và cao đẳng Argentina
Buenos Aires


title: Joseph Louis Gay-Lussac

text:
Joseph Louis Gay-Lussac (6 tháng 12 năm 1778 – 9 tháng 5 năm 1850) là một nhà hóa học, nhà vật lý Pháp. Ông nổi tiếng nhờ hai định luật liên quan đến các chất khí và công trình của ông về các hỗn hợp rượu-nước và chuẩn độ Gay-Lussac được sử dụng để đo nước uống có cồn trong nhiều quốc gia.

Tiểu sử
Gay-Lussac sinh tại Saint-Léonard-de-Noblat thuộc Haute-Vienne hiện nay.

Cha của Joseph Louis Gay là Anthony Gay, con trai của một bác sĩ và là một luật sư và công tố viên và làm thẩm phán ở Noblat Bridge. Joseph Louis Gay-Lussac là con cả của gia đình bảy thành viên trong một thị trấn nhỏ thuộc tỉnh Limousin của Pháp. Tháng 11 năm 1794 ông đến Paris; do nạn đói, nhiều sinh viên đã được gửi về nhà cho cha mẹ của họ - Gay-Lussac đã được ở lại vì những kỹ năng toán học tốt của mình. Từ tháng 9 năm 1797, ông lần đầu tiên thăm Trường Bách khoa Paris và sau đó là trường Công nghệ Paris, nơi ông làm quen với Claude-Louis Berthollet. Năm 1802, ông phụ trách trợ giảng tại trường Bách khoa Paris, 7 năm sau, ông chính thức trở thành giáo sư hóa học của trường.

Các nhà khoa học sau đó đã quan tâm đến hướng của kim từ tính và thành phần của không khí trong các lớp không khí cao hơn. Trước đây (1804), Viện Hàn lâm Khoa học Nga ở St Petersburg đã tiến hành điều tra ban đầu trong một quả bong bóng. Viện Hàn lâm Pháp đã ủy nhiệm cho Gay-Lussac và Jean-Baptist Biod thực hiện cuộc điều tra này.

Vào ngày 24 tháng 8 năm 1804, ông đã thực hiện một chuyến bay táo bạo với Biod bằng khí cầu hydro và đạt đến chiều cao 4.000 mét. Nhân dịp này, cả hai kiểm tra từ trường của Trái Đất. Vào ngày 16 tháng 9, ông thực hiện lại, lần này là một mình, một chuyến bay với không khí cầu thứ hai. Ông đã lấy mẫu không khí ở các độ cao khác nhau và leo lên đến 21.600 feet tại Paris, cao 7.017 mét so với khí cầu. Phân tích các mẫu cùng với Alexander von Humboldt cho thấy hàm lượng oxy trong không khí thay đổi theo độ cao. Họ đã tìm ra sự sụt giảm nhiệt độ của 1 °C mỗi 174 mét đi lên, cũng Gay-Lussac và Alexander von Humboldt John Dalton có thể lý luận - các khí nguyên tử nặng hơn đang chìm xuống, khí nguyên tử nhẹ đang đi lên. Hôm nay chúng ta biết rằng giả thuyết của Daltons Annahme, trong số những thứ khác có nghĩa là tất cả cacbon dioxide trong khí quyển sẽ tích lũy trên bề mặt trái đất, làm bóp nghẹt người tiêu dùng oxy (ví dụ, tất cả động vật và con người). Tuy nhiên, thành phần hóa học của khí quyển đang thực sự thay đổi với chiều cao đến một mức độ thấp hơn bởi hiệu ứng vật lý khác, mật độ khí không quan trọng.

Berthollet thành lập một hiệp hội khoa học tư nhân, Société d'Arcueil. Ở đó, Gay-Lussac đã làm quen với Laplace và Alexander von Humboldt. Với điều này, ông đã thực hiện chuyến nghiên cứu (tháng 3 năm 1805) tới Rome và Naples (đến núi Vesuvius), họ đã trải qua mùa đông năm 1805/1806 ở Berlin.

Năm 1809 Gay-Lussac trở thành giáo sư hóa học và trước đó, năm 1808 giáo sư hóa học thực tập tại trường Bách khoa Paris và đồng thời là giáo sư vật lý và hóa học tại Sorbonne. Năm 1809, ông được trao tặng cùng với Louis Jacques Thénard bởi lớp toán học-vật lý của Viện Hàn lâm Pháp của Napoléon Bonaparte đã trao giải thưởng Galvanic 3000 franc. Gay-Lussac biết nói nhiều thứ tiếng: tiếng Ý, tiếng Anh, tiếng Đức. Ông là một thành viên của nhiều ủy ban chính thức.

Năm 1816 Gay-Lussac cùng với François Arago xuất bản cuốn Niên sử Hóa học và Vật lý (Annales de Chimie et de Physique). Năm 1818, một cuộc thi đã được công bố của Học viện Khoa học Pháp, trong đó ông là một thành viên của bồi thẩm đoàn dẫn đầu bởi Arago. Người chiến thắng của cuộc thi là Siméon-Denis Poisson và Augustin-Jean Fresnel. Năm 1830 Gay-Lussac được bầu làm thành viên nước ngoài của Học viện Khoa học Göttingen và năm 1832 tại Học viện Nghệ thuật và Khoa học Hoa Kỳ. Vào ngày 31 tháng 5 năm 1842, ông được nhận vào Pour le Mérite vì Khoa học và Nghệ thuật như một thành viên nước ngoài. Từ năm 1812, ông là một thành viên của Prussian và kể từ năm 1820, Viện Hàn lâm Khoa học Bavarian.

Năm 1809 ông kết hôn với Geneviève-Marie-Joseph Rojot - con gái của một nhạc sĩ nghèo khó. Ông đã có năm người con, trong đó người lớn tuổi nhất (Jules) trở thành trợ lý cho Justus Liebig ở Giessen.

Trong một vụ nổ với hydrocarbon, Gay-Lussac đã phải chịu một vụ tai nạn nặng nề. Ông không qua khỏi trong tai nạn này.

Vào ngày 9 tháng 5 năm 1850, Gay-Lussac qua đời tại Paris. Ông được chôn cất tại nghĩa trang Père-Lachaise

Tại Paris, một đường phố và một khách sạn gần Sorbonne được đặt tên theo ông. Ông là 1 trong 72 người được khắc tên trên tháp Eiffel.

Nghiên cứu khoa học

Hóa lý
Năm 1802, ông đã nghiên cứu ra định luật Gay-Lussac, theo đó lượng khí tỉ lệ thuận với nhiệt độ gia, nếu áp suất không thay đổi. Hệ số tăng thể tích, mà Gay-Lussac xác định mỗi mức độ tăng nhiệt độ, là 1/266 (thực tế: 1/273).

Theo định luật này, A. Crawford xác định nhiệt độ tại đó khối lượng của một khí biến mất. Những tính toán này gần với độ không tuyệt đối của nhiệt độ (-273 °C).

Công việc ban đầu cho định luật Gay-Lussac đã được thực hiện bởi một số nhà khoa học nổi tiếng (Amontons, Lambert, Charles), tuy nhiên, không xác định mức độ giãn nở với nhiệt độ tăng lên chính xác. Jacques Charles đã ghi nhận sự gia tăng nồng độ khí (oxy, nitơ, hydro) trong khoảng từ 0 đến 100 °C.

Gay-Lussac, cùng với Alexander von Humboldt, điều tra lượng hydro và oxy kết hợp thành nước. Họ phát hiện ra chính xác hai thể tích khí hydro kết hợp với một thể tích khí oxy tạo ra nước. Hơn nữa, họ thực hiện các thí nghiệm để xác định thành phần của không khí.

Các thí nghiệm với các loại khí khác đã giúp ông nhận ra rằng các mối quan hệ không gian của các nguyên tử khí với các hợp chất trong một mối quan hệ đơn giản.. Theo định luật này, Amedeo Avogadro sau đó đã phát triển giả thuyết của mình, sau này trở thành định luật của Avogadro.

Định luật này đã dẫn Gay-Lussac đến các kết luận khác. Năm 1815, Gay-Lussac đã phát triển một phương pháp xác định mật độ hơi. Dựa trên mật độ hơi phân tử khối lượng phân tử của các hợp chất hữu cơ và vô cơ có thể được thực hiện. Chỉ xác định khối lượng và trọng lượng của một khí được tạo ra trong quá trình chưng cất là đủ để xác định trọng lượng thực tế của một phân tử hữu cơ dễ bay hơi so với khí hydro. Ông đã sử dụng phương pháp này để xác định trọng lượng phân tử của axit hydrocyanic, etanol, dietyl ete.

Sau đó, năm 1865 phương pháp này đã được August Wilhelm von Hofmann và Victor Meyer cải tiến.

Năm 1807, Gay-Lussac tiến hành kiểm tra nhiệt độ với hai phòng nối bằng một đường ống, có thể tách rời và có kích thước bằng nhau. Với một máy bơm không khí, ông ta đã sơ tán một phòng rồi để cho dòng khí chảy từ căn phòng khác. Ông lưu ý nhiệt độ tăng lên trong quá trình luồng vào và giảm nhiệt độ trong khi dòng khí ra. Thử nghiệm này được thực hiện bởi James Prescott Joule năm 1845 với các phương pháp đo lường tốt hơn, kết quả của ông đã được nhập vào như là một định luật của Joule trong khoa học, đặt nền móng cho năng nội lượng của nhiệt động lực học. Tuy nhiên, nền tảng của mối quan hệ này đã được đặt ra bởi Gay-Lussac.

Gay-Lussac cũng xác định công suất nhiệt của khí ở áp suất không đổi và khối lượng liên tục. Năm 1822, ông giới thiệu hằng số khí chung R từ tỷ số Cp-Cv = R. Regnault sau này đã xác định được mối quan hệ chính xác hơn, vì vậy R cũng được gọi là hằng số Regnault.

Hóa vô cơ
anh Từ năm 1808, Gay-Lussac và Louis Jacques Thénard đã điều tra việc điều chế kali từ kali hydroxide bằng điện phân. Ông bị chấn thương mắt nghiêm trọng. Phải mất một năm cho đến khi tầm nhìn của ông đủ đáp ứng.

Năm 1809, Gay-Lussac và Louis Jacques Thénard tìm thấy kali amit và natri amit. Năm 1810 họ tìm thấy kali peroxide và natri peroxide.

Gay-Lussac nghiên cứu iod được phát hiện bởi Bernard Courtois vào năm 1811 và cho thấy các tính chất hóa học của iod và clo tương tự nhau. Ông phát hiện ra hydro iodide và kali iođua. Ông đã xác định các trạng thái oxy hóa của axit sulfurơ (1813) và các ion nitơ. Cùng với Thénard, ông đã phát hiện ra nguyên tử bo và axit flohydric khan hiếm vào năm 1808.

Gay-Lussac đã có thể chứng minh rằng luận án của Lavoisier rằng tất cả các axit chứa oxy là không chính xác. Ông phát hiện ra rằng khí axit clohiđric không chứa oxy, có thể xác định axit hydrocyanic và hydro sulfide như axit. Vì các axit đã biết luôn chứa hydro.

Hóa hữu cơ
Cùng với Thénard, Gay-Lussac đã phát triển một bộ máy phân tích nguyên tố hữu cơ sử dụng kali clorat làm chất oxy hóa. Khối lượng khí đốt được xác định trong một ống thủy ngân, cacbon dioxide bị ràng buộc với kali hydroxide và sau đó xác định. Từ năm 1815, Gay-Lussac thay thế kali clorat bằng đồng(I) oxit để phân tích nguyên tố.

Gay-Lussac cũng xác định thành phần hóa học của hydro xyanua (tạo ra từ hydro và xyanua), xyanogen chloride, etanol và dietyl ete. Ông cũng xác định quá trình lên men.

Cùng với Justus von Liebig, Gay-Lussac khảo sát bạc fulminic. Năm 1828, chất clo hoạt động trên chất béo và sáp, nhận ra sự trao đổi hydro với clo.

Hóa phân tích
Gay-Lussac đã phát triển một phương pháp để xác định alcohol và phương pháp thể tích để xác định hàm lượng bạc. Ông cũng giới thiệu phân tích chuẩn độ.

Hóa kỹ thuật
Để nắm bắt khí nitơ trong sản xuất axit sulfuric, ông đã phát triển tháp Gay Lussac.

Công trình
Recherches physico-chimiques (1811)

Xem thêm
Danh sách 72 nhân vật được ghi tên trên tháp Eiffel

Chú thích

Nhà hóa học Pháp
Nhà vật lý Pháp
Nhà vật lý thực nghiệm
Sinh năm 1778
Sinh viên trường Bách khoa Paris
Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Pháp
Người phát hiện ra nguyên tố hóa học
Mất năm 1850
Bor
Chôn cất tại nghĩa trang Père-Lachaise


title: 13686 Kongozan

text:
13686 Kongozan (tên chỉ định: 1997 QS4) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Tomimaru Okuni ở Nanyo Observatory ngày 30 tháng 8 năm 1997. Nó được đặt theo tên Kongo, một ngọn núi ở Yamagata, Nhật Bản.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 13001–14000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1997


title: Bulbophyllum lindleyanum

text:
Bulbophyllum lindleyanum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 The Bulbophyllum-Checklist
 The internet Orchid species Photo Encyclopedia

L