title: Các hệ thống kiểm soát bay

text:
Các hệ thống kiểm soát bay gồm các bề mặt điều khiển bay, các hệ thống trong buồng lái, các đường kết nối và các cơ cấu hoạt động cần thiết để điều khiển hướng máy bay khi bay. Các hệ thống điều khiển động cơ cũng được coi là các hệ thống kiểm soát bay bởi chúng giúp kiểm soát tốc độ.

Các nền tàng của các hệ thống điều khiển bay được giải thích trong các cơ cấu bay. Bài này tập trung ở các cơ cấu hoạt động của các hệ thống kiểm soát bay.

Các hệ thống điều khiển trong buồng lái

Các hệ thống điều khiển chính
Nói chung các hệ thống điều khiển chính trong buồng lái được sắp xếp như sau:
 Một cần điều khiển hay một yoke điều khiển được gắn vào một cột—để điều chỉnh ngang dọc và lên xuống, làm chuyển động các cánh nhỏ của máy bay khi nó xoay vòng hay nghiêng về bên trái hay bên phải, và làm chuyển động bánh lái độ cao khi nó di chuyển tiến hay lùi.
 Các cần đạp bánh lái để điều khiển hướng, làm chuyển động bánh lái; ví dụ nhấn chân trái sẽ làm bánh lái phía trái chuyển động.
 Các hệ thống điều khiển tốc độ hay lực đẩy của động cơ.
Hình ảnh thể hiện các nguyên tắc căn bản và cảm giác thực khi hoạt động của các hệ thống điều khiển chính, cũng minh hoạ một cơ cấu kiểm soát bay chính đơn giản.

Thậm chí khi một máy bay sử dụng các kiểu bề mặt khác nhau, như một đuôi V/ruddervator, các cánh lái, hay các bộ phận di động, để tránh việc phi công nhầm lẫn máy bay sẽ vẫn được thiết kế bình thường để cầu hay các cần điều khiển hoạt động theo cách quy ước, cả các bàn đạp bánh lái cũng như vậy.

Các hệ thống điều khiển phụ
Ngoài hệ thống điều khiển chính thông thường còn có các hệ thống điều khiển khác giúp phi công điều khiển bay dễ dàng hơn và giảm bớt áp lực công việc. Thiết bị điều khiển thường thấy nhất là một bánh xe hay một thiết bị khác để điều khiển cánh nâng, nhờ thế phi công không phải luôn tạo lực giữ cần lái về phía trước hay phía sau để duy trì máy bay ở một độ cao dự định  (các kiểu thiết bị điều khiển xoay khác, cho bàn đạp và các cánh nhỏ, thường được lắp trên các máy bay lớn, nhưng thỉnh thoảng chúng cũng được trang bị trên các máy bay nhỏ). Nhiều máy bay có bánh lái cánh, được điều khiển bởi một nút hay một cần cơ khí, làm thay đổi hình dạng cánh để tăng khả năng kiểm soát máy bay ở các tốc độ thấp và thường được sử dụng khi cất hay hạ cánh. Các hệ thống điều khiển bay phụ khác gồm slats, tấm lái ngang, phanh không khí và cánh biến đổi độ nghiêng.

Các hệ thống kiểm soát bay căn bản

Cơ khí

Các hệ thống kiểm soát bay hoạt động cơ khí hay hoạt động bằng tay là phương pháp căn bản nhất trong điều khiển máy bay. Chúng đã được áp dụng trên những chiếc máy bay đầu tiên và hiện vẫn có mặt trên những chiếc máy bay cỡ nhỏ khi khí động lực không quá lớn. Những chiếc máy bay thời kỳ đầu sử dụng một hệ thống vênh cánh và không cần tới các bề mặt điều khiển. Một hệ thống kiểm soát bay hoạt động bằng tay sử dụng một tổ hợp các thiết bị cơ khí như tay đòn, dây cáp, pulley và thỉnh thoảng là cả dây xích để chuyển các lực được thực hiện trong buồng lái trực tiếp lên các bề mặt điều khiển. Các đai ốc xiết cũng thường được dùng để tăng lực điều khiển cáp. Chiếc Cessna Skyhawk là một ví dụ tiêu biểu về kiểu máy bay sử dụng kiểu hệ thống này. Các khóa gió (gust lock) cũng thường được dùng trên những chiếc máy bay có các hệ thống điều khiển cơ khí đang đỗ để bảo vệ các bề mặt điều khiển và các hệ thống kết nối khỏi hư hỏng do gió. Một số máy bay có các khoá gió được trang bị như một phần của hệ thống điều khiển.

Diện tích các bề mặt kiểm soát bay tăng lên khi tầm vóc máy bay tăng và những lực lớn hơn do tốc độ gió tăng khiến phải có những lực lớn hơn để điều khiển chúng, vì thế các thiết bị cơ khí kiểu bánh răng phức tạp được phát triển để giảm thiểu lực phi công phải thực hiện. Các thiết bị kiểu này có thể thấy trên các máy bay lớn sử dụng cánh quạt như chiếc Fokker 50.

Một số hệ thống điều khiển bay cơ khí dùng các cánh phụ để tăng khí động phụ. Các cánh phụ là các bề mặt nhỏ được lắp trên các bề mặt điều khiển. Các cơ cấu kiểm soát bay cơ khí làm chuyển động những cánh này khiến các lực khí động làm di chuyển hay hỗ trợ di chuyển cho các bề mặt điều khiển làm giảm lực cơ khí cần thiết. Kiều điều khiển này đã được sử dụng trên những chiếc máy bay vận tải sử dụng động cơ piston và cả những chiếc phản lực thời kỳ đầu.

Cơ khí thủy lực
Sự phức tạp và trọng lượng của các hệ thống kiểm soát bay cơ khí tăng nhanh khi kích thước và tính năng của máy bay tăng lên. Thủy lực đã vượt qua được các điểm yếu này. Với các hệ thống điều khiển bay thủy lực, kích thước và tính năng của máy bay bị hạn chế bởi tính kinh tế chứ không phải ở sức khoẻ của phi công nữa. Ban đầu chỉ một phần các hệ thống nâng được áp dụng điều khiển thủy lực để phi công vẫn cảm thấy một phần cảm giác khí động trên các bề mặt kiểm soát bay (phản hồi).

Một hệ thống kiểm soát bay thủy cơ học gồm hai phần:
 Phần cơ khí

Phần cơ khí nối các thiết bị điều khiển buồng lái với phần thủy lực. Giống như hệ thống điều khiển bay cơ khí, nó gồm các cần điều khiển, dây dẫn, pulley, và thỉnh thoảng cả dây xích.

 Phần thủy lực

Phần thủy lực gồm các bơm thủy lực, thùng chứa, thiết bị lọc, ống dẫn, van và thiết bị khởi động (actuator). Các thiết bị khởi động hoạt động nhờ áp lực được sinh ra từ các bơm trong hệ thống thủy lực. Các thiết bị khởi động biến đổi áp suất thủy lực thành các động tác điều khiển các bề mặt. Các van phụ (servo-valve) kiểm soát sự hoạt động của các thiết bị khởi động.

Hoạt động điều khiển của phi công sẽ khiến phần cơ khí mở van phụ tương ứng của phần thủy lực. Phần thủy lực làm các thiết bị khởi động hoạt động và thiết bị này lại làm các bề mặt điều khiển chuyển động. Khi thiết bị khởi động hoạt động van phụ sẽ được một thiết bị cơ khí phản hồi đóng lại làm dừng chuyển động của bề mặt điều khiển ở vị trí lựa chọn.

Kiểu thiết bị này được lắp đặt trên những máy bay phản lực vận tải thế hệ cũ và máy bay có tính năng hoạt động cao. Ví dụ như loại Antonov An-225 và Lockheed SR-71.

Các thiết bị cảm nhận nhân tạo
Chỉ với các hệ thống kiểm soát bay cơ khí, các lực khí động trên các bề mặt điều khiển bay được chuyển trực tiếp qua các cơ cấu và được phi công trực tiếp cảm nhận. Điều này khiến phi công có được sự phản hồi chính xác về tốc độ gió và giúp điều khiển an toàn hơn.

Tuy nhiên với các hệ thống điều khiển thủy cơ khí, lực tác động trên các bề mặt điều khiển không thể được cảm nhận trực tiếp và có nguy cơ khiến máy bay chịu ứng suất quá lớn khi hoạt động của các bề mặt điều khiển quá lớn. Để giải quyết vấn đề này, các hệ thống cảm nhận nhân tạo đã được áp dụng; ví dụ: với hệ thống điều khiển của chiếc máy bay ném bom phản lực Avro Vulcan, lực phản hồi cần thiết được một thiết bị tái tạo tạo ra. Đòn bẩy của thiết bị này được lắp như một phần của bề mặt điều khiển (cánh nâng) khiến lực phản hồi tăng lên khi tốc độ tăng thêm. Với chiếc Vought Crusader và Corsair II, một "quả lắc trọng lượng" (bob-weight) được lắp trên trục cần điều khiển, tạo ra một phần lực phản hồi khi máy bay tăng tốc bình thường.

Cần rung
Một cần rung (stick shaker) là một thiết bị tạo ra cảnh báo tròng trành nhân tạo trong một số máy bay sử dụng các hệ thống điều khiển thủy lực.

Các hệ thống điều khiển điện tử (Fly-by-wire)

Các hệ thống điều khiển bay cơ khí và cơ khí thủy lực rất nặng nề và đòi hỏi phải lắp đặt cẩn thận các đường cáp điều khiển trên khắp máy bay bằng các pulley, tay quay, dây dẫn, và, với các hệ thống có hỗ trợ thủy lực, đường ống thủy lực. Cả hai hệ thống đều đòi hỏi nhiều thiết bị dự phòng khi hư hỏng khiến trọng lượng càng tăng thêm. Hơn nữa, cả hai đều bị hạn chế khả năng thích ứng với những sự thay đổi của các điều kiện khí động lực. Các đặc tính nguy hiểm như chòng chành, quay tròn và dao động do phi công (PIO), vốn phụ thuộc nhiều vào sự ổn định và cơ cấu của máy bay được chú ý nhiều hơn chính hệ thống điều khiển, vẫn có thể xảy ra với các hệ thống kiểm soát bay đó.

Bằng cách sử dụng các hệ thống điều khiển điện tử kết hợp với các máy tính, các nhà thiết kế có thể làm giảm trọng lượng, tăng độ tin cậy và sử dụng máy tính để giảm thiểu các tính năng không mong muốn được đề cập ở trên. Các hệ thống điều khiển điện tử tiên tiến cũng được sử dụng trên những chiếc máy bay chiến đấu vốn rất không ổn định.

Thuật ngữ "Điều khiển điện tử" (Fly-by-Wire) nghĩa là một hệ thống điều khiển bay hoàn toàn sử dụng tín hiệu điện. Tuy nhiên, thuật ngữ này thường được dùng với nghĩa các hệ thống điều khiển bằng máy tính, theo đó một hệ thống máy tính sẽ làm trung gian giữa người điều khiển và các thiết bị phát động cuối cùng hay các bề mặt điều khiển bay. Nó biến đổi các động tác điều khiển từ tay phi công thành các thông số điều khiển tương ứng. Chúng được phát triển cẩn thận và được xác nhận khả năng để tạo ra hiệu ứng hoạt động lớn nhất mà không ảnh hưởng tới sự an toàn bay.

 An toàn và Dư thừa
Các hệ thống máy bay có thể được lắp làm bốn hệ thống (bốn kênh riêng biệt) để ngăn mất tín hiệu trong trường hợp một thậm chí hai hệ thống bị hỏng. Các máy bay có tính năng hoạt động cao với hệ thống điều khiển điện tử (cũng được gọi là CCVs hay Phương tiện điều khiển định dạng) có thể được thiết kế có chủ định để có tính ổn định khí động thấp hoặc hoàn toàn không ổn định, phản ứng điều khiển nhanh nhạy của các thiết bị CCV giúp bù lại sự thiếu hụt của độ ổn định tự nhiên.

 Giảm trọng lượng
Một chiếc máy bay điều khiển điện tử có thể nhẹ hơn một thiết kế tương tự với các hệ thống điều khiển quy ước. Một phần vì trọng lượng tổng thể nhẹ hơn của các thiết bị hệ thống; và một phần bởi tính ổn định khí động tự nhiên của máy bay có thể giảm bớt, không quan trọng nhiều với một máy bay vận tải nhưng với một máy bay chiến đấu đòi hỏi nhiều khả năng thao diễn, hệ thống này giúp tăng sự ổn định của các bề mặt điều khiển bay là một phần của kết cấu máy bay và nhờ thế chúng có thể được chế tạo nhỏ hơn. Chúng giúp giảm kích thước các bề mặt ổn định đứng và ổn định ngang (cánh thăng bằng và cánh đuôi) vốn (thông thường) được đặt ở phía sau thân. Nếu các thiết bị này giảm kích thước, trọng lượng khung máy bay cũng giảm đi. Các ưu thế của điều khiển điện tử lần đầu tiên được áp dụng trong quân sự và tiếp sau trên thị trường máy bay thương mại. Loạt máy bay chở khách của Airbus áp dụng điều khiển điện tử hoàn toàn bắt đầu từ những chiếc A320 (dù một số hệ thống điều khiển điện tử hạn chế đã có mặt trên chiếc A310). Boeing tiếp nối với chiếc 777 và những bản thiết kế sau đó của họ.

Các hệ thống điều khiển điện tử có thể thích ứng với những sự thay đổi của các điều kiện khí động, bằng cách biến đổi hoạt động của các bề mặt điều khiển bay để máy bay thích ứng với các điều khiển của phi công thích ứng với các điều kiện bay. Các hệ thống điện tử đòi hỏi bảo dưỡng, kiểm tra, thay thế.v..v. ít hơn. Hơn nữa, giao tiếp dễ dàng giữa phi công và máy bay có thể làm tăng độ an toàn; ví dụ hệ thống điều khiển bay có thể ngăn chặn tình trạng tròng trành, hay nó có thể ngăn phi công khiến máy bay chịu ứng suất quá lớn.

Thực tế hệ thống điều khiển điện tử thay thế việc điều khiển tay bằng giao tiếp điện tử. Các hoạt động điều khiển bay được biến đổi thành các tín hiệu điện, và các máy tính điều khiển bay sẽ quyết định các thiết bị phát động hoạt động như thế nào trên mỗi bề mặt điều khiển để máy bay hoạt động chính xác. Các thiết bị phát động thường là thủy lực, nhưng các thiết bị phát động điện cũng đã được sử dụng.

Lo ngại chính với các hệ thống điều khiển điện tử là độ tin cậy. Trong khi các hệ thống điều khiển bay cơ khí và thủy lực truyền thống thường hỏng dần dần, việc hỏng toàn bộ các máy tính điều khiển bay có thể ngay lập tức khiến máy bay không thể điều khiển nữa. Vì lý do này, hầu hết các hệ thống điều khiển bay điện tử thường được lắp hoặc rất nhiều máy tính (ví dụ gấp ba, bốn lần cần thiết), hay có dự phòng hệ thống cơ khí hoặc kết hợp cả hai. Một hệ thống điều khiển bay "lai" như vậy không thích hợp lắm và các máy bay điều khiển điện tử hiện đại thường giải quyết vấn đề bằng cách lắp thêm các kênh điều khiển điện tử độc lập, nhờ đó làm giảm khả năng hỏng toàn bộ các hệ thống. Ngoài ra các hệ thống này cũng được kiểm tra, thử nghiệm kỹ lưỡng từ khâu thiết kế trước khi được áp dụng trong hoạt động thương mại.

Tương tự (Analog)
Hệ thống kiểm soát bay điện tử hạn chế sự phức tạp, mong manh và trọng lượng của các hệ thống kiểm soát bay cơ khí và cơ khí thủy lực và thay thế nó bằng hệ thống điện tử. Hiện tại các thiết bị điều khiển trong buồng lái biến tín hiệu điều khiển thành động tác hoạt động tương đương của máy bay. Thiết bị bay tự động hiện là một phần của thiết bị điều khiển điện tử.

Các thiết bị điều khiển thủy lực tương tự như vậy ngoại trừ các van phụ được thay thế bằng các van phụ điều khiển điện, hoạt động bởi các thiết bị điều khiển điện tử. Đây là cấu hình đơn giản nhất và sớm nhất của một hệ thống điều khiển bay điện tử tương tự, được trang bị lần đầu cho chiếc Avro Vulcan hồi thập niên 1950.

Ở cấu hình này, các hệ thống điều khiển bay phải tái tạo sự "cảm nhận". Thiết bị điều khiển điện tử kiểm soát các thiết bị cảm nhận điện tử tái tạo lại các lực "cảm nhận" trên các thanh điều khiển tay. Cấu hình này vẫn được sử dụng cho hệ máy bay Embraer E-Jets và cũng được dùng trên chiếc Concorde, máy bay thương mại điều khiển điện tử đầu tiên.

Ở các cấu hình phức tạp hơn, các máy tính tương tự được thay thế bởi các thiết bị điều khiển điện tử. Chiếc máy bay chiến đấu siêu âm của Canada hồi thập niên 1950, Avro CF-105 Arrow, đã bị huỷ bỏ cũng sử dụng kiểu hệ thống này. Các máy tính tương tự cũng cho phép một số tính năng điều khiển bay tuỳ biến, gồm cả khả năng giảm nhẹ. Cấu hình này đã được sử dụng trên các phiên bản đầu của loại F-16, khiến nó có khả năng thao diễn ấn tượng.

Số

Một hệ thống điều khiển điện tử số cũng tương tự như hệ thống điều khiển điện tử tương tự. Tuy nhiên quá trình xử lý tín hiệu được các máy tính số thực hiện và phi công thực sự có thể "lái bằng máy tính". Điều này làm tăng sự linh hoạt bởi các máy tính số có thể nhận dữ liệu đầu vào từ bất kỳ một cảm biến nào trên máy bay. Nó cũng làm tăng tính ổn định điện tử, bởi hệ thống ít phụ thuộc hơn vào các giá trị của các thành tố điện tử quan trọng như ở hệ thống điều khiển tương tự.

Các máy tính "đọc" thông tin vị trí và lực tác động từ hành động điều khiển của phi công và các cảm biến. Chúng xác định những sai biệt hoạt động (differential equation) để đưa ra các tín hiệu điều khiển thích hợp cho máy bay nhằm thực hiện các lệnh điều khiển của phi công.

Các máy tính số cũng được lập chương trình để có thể bảo vệ chống vượt quá giới hạn (flight envelope protection). Trên chiếc máy bay này các nhà thiết kế tính toán chính xác các tính năng điều khiển của máy bay, để máy bay luôn ở trong các giới hạn tổng thể trong khả năng khí động học và kết cấu của nó. Ví dụ, máy tính ở trạng thái bảo vệ chống vượt quá giới hạn có thể tìm cách ngăn cản máy bay bị điều khiển một cách quá nguy hiểm bằng cách ngăn phi công vượt quá các giới hạn đã được đặt ra (giới hạn của máy bay) như tốc độ chòng chành, xoay tròn hay giới hạn G. Phần mềm cũng có thể được sử dụng để lọc các dữ liệu điều khiển đầu vào để tránh sự dao động do phi công (pilot-induced oscillation).

Các thanh điều khiển bên, thanh điều khiển trung tâm, hay các đòn điều khiển quy ước có thể được sử dụng để điều khiển một chiếc máy bay như vậy. Tuy các thanh điều khiển bên có ưu thế là nhẹ hơn, đơn giản hơn về cơ khí, và gọn gàng, Boeing coi sự thiếu hụt sự phản hồi thị giác của thanh điều khiển bên là một vấn đề, và vì thế sử đụng các đòn quy ước trên chiếc 777 và loại 787 sắp ra mắt. Những chiếc Airbus đã sử dụng rất nhiều thanh điều khiển bên, và chiếc Airbus A380 siêu lớn mới cũng dùng chúng. Trên các máy bay chiến đấu, F-16 Falcon, thanh điều khiển bên nhỏ hơn.

Khi máy tính liên tục "điều khiển" máy bay, công việc của phi công có thể giảm bớt. Hiện có thể điều khiển máy bay có relaxed stability. Lợi ích hàng đầu cho máy bay chiến đấu là có tính năng thao diễn cao hơn và cái gọi là "điều khiển tự do" (care-free handling) bởi sự chòng chành, xoay và những vấn đề không mong muốn khác có thể bị ngăn chặn. Các hệ thống điều khiển bay số ch phép những chiếc máy bay vốn không ổn định như Lockheed Martin F-117 Nighthawk có thể hoạt động. Một chiếc F-8C Crusader của NASA là chiếc máy bay điều khiển số điện tử đầu tiên  , năm 1972, xuất hiện ở Liên Xô trên chiếc Sukhoi T-4. Cũng ở khoảng thời gian ấy, ở Anh một phiên bản huấn luyện của chiếc máy bay chiến đấu Hawker Hunter đã được chuyển đổi tại trung tâm nghiên Farnborough với các thiết bị điều khiển điện tử ở ghế phải, ghế trái cho môtj phi công an toàn với các thiết bị điều khiển quy ước và một thiết bị ngắt điều khiển điện tử. Tàu con thoi vũ trụ của Hoa Kỳ cũng có các thiết bị điều khiển điện tử số, lần đầu được dùng trong các Thử nghiệm bay tự do Tiếp cận và Hạ cánh 1977. Năm 1984, chiếc Airbus A320 là máy bay chở khách đầu tiên sử dụng các thiết bị điều khiển điện tử số. Năm 2005, Dassault Falcon 7X là chiếc máy bay phản lực thương gia đầu tiên áp dụng điều khiển điện tử.

Trên máy bay quân sự, điều khiển điện tử cải thiện khả năng tồn tại trong chiến đấu bởi nó ngăn sự hư hỏng thủy lực. Một lý do thường xuyên của sự thiệt hại máy bay trong chiến đấu là sự rò rỉ thủy lực dẫn tới mất điều khiển. Đa số máy bay quân sự có nhiều hệ thống thủy lực dự trữ, nhưng các đường ống dẫn thường đi chung nhau, và có thể bị hư hỏng cùng nhau. Với một hệ thống điều khiển điện tử, các đường dây có thể chạy linh hoạt hơn, và dễ dàng được bảo vệ và ít bị tổn thương hơn các đường ống thủy lực.

Cơ quan quản lý hàng (FAA) Hoa Kỳ đã thông qua RTCA/DO-178B, với tên gọi "Xem xét Phần mềm với các Hệ thống Hàng không và Chứng nhận Thiết bị", như tiêu chuẩn chứng nhận cho phần mềm hàng không. Bất kỳ một thành phần có tầm quan trọng với tính an toàn trong một hệ thống điều khiển số điện tử gồm cả các quy định điều khiển và hệ thống hoạt động đều sẽ phải được chứng nhận DO-178B Level A, có thể được áp dụng cho những hư hỏng có thể gây ra thảm hoạ.

Tuy nhiên, lo ngại hàng đầu về các hệ thống điều khiển máy tính và điều khiển điện tử số là độ tin cậy, thậm chí lớn hơn cả các hệ thống điều khiển tương tự. Điều này bởi một máy tính chạy phần mềm thường là đường điều khiển duy nhất giữa phi công và các bề mặt điều khiển. Nếu phần mềm máy tính hư hỏng, phi công có thể không điều khiển được máy bay. Vì thế rõ ràng mọi hệ thống điều khiển điện tử đều phải được bố trí dư thừa gấp ba tới gấp bốn: chúng có ba hay bốn máy tính chạy song song, và ba hay bốn đường dây cho mỗi bề mặt điều khiển. Nếu một hay hai máy tính hư hỏng, những chiếc khác vẫn tiếp tục làm việc. Ngoài ra hầu hết máy bay điều khiển số giai đoạn đầu đều có hệ thống điều khiển điện tương tự, cơ khí hay thủy lực dự phòng. Tàu con thoi, ngoài các bộ máy tính dư thừa, còn có một máy tính dự phòng với một hệ thống điều khiển được phát triển riêng biệt có thể đảm nhiệm chức năng điều khiển trong trường hợp một lỗi xảy ra với toàn bộ các máy tính kia. Điều này để giảm nguy cơ hư hỏng hoàn toàn vì một lỗi ảnh hưởng tới tất cả phần mềm.

Với các máy bay chở khách, các hệ thống dự phòng làm tăng độ an toàn, nhưng điều khiển số cũng làm tăng tính kinh tế bởi nó giúp giảm bớt các bộ phận cơ khí nặng nề đồng nghĩa với việc giảm trọng lượng.

Boeing và Airbus có sự khác biệt trong triết lý về hệ thống điều khiển điện tử của mình. Trên máy bay Airbus, phần mềm bảo vệ chống vượt quá giới hạn sẽ luôn giữ quyền điều khiển tuyệt đối với máy bay và sẽ không cho phi công thực hiện thao tác vượt ngoài giới hạn bay thông thường. Trên một chiếc Boeing 777, phi công có quyền cao hơn hệ thống, cho phép máy bay có thể bay ở ngoài các giới hạn trong trường hợp khẩn cấp. Hình mẫu áp dụng từ chiếc Airbus A320 đã được tiếp tục với dòng Airbus và Boeing 777.

Điều khiển động cơ số
Sự xuất hiện của các động cơ FADEC (Điều khiển động cơ số toàn bộ) cho phép sự hoạt động của các hệ thống điều khiển bay và việc tự động tiết lưu cho các động cơ được tích hợp toàn bộ. Trên các máy bay quân sự hiện đại các hệ thống khác như ổn định tự động, hoa tiêu và hệ thống vũ khí đều được tích hợp vào các hệ thống điều khiển bay.

FADEC cho phép máy bay hoạt động ở tính năng cao nhất mà không sợ khả năng động cơ hoạt động sai, hư hại máy bay hay cường độ làm việc quá cao đối với phi công.

Trong lĩnh vực dân sự, việc tích hợp làm tăng tính kinh tế và độ an toàn bay. Chiếc Airbus A320 và những chiếc có hệ thống điều khiển điện tử tự động được bảo vệ tránh hiện tượng tròng trành ở tốc độ thấp bởi flight envelope protection. Nhờ vậy, khi bay chậm, các hệ thống điều khiển bay ra lệnh cho các động cơ tăng lực đẩy mà không cần sự can thiệp của phi công. Ở các chế độ bay kinh tế thông thường, các hệ thống điều khiển bay điều chỉnh lực đẩy của các động cơ và nhiên liệu lấy từ các bình chứa một cách chính xác hơn tất cả các phi công có kinh nghiệm nhất. FADEC làm giảm lực kéo đuôi lái cần thiết để bù trừ khi máy bay lượn tránh hiện tượng lực đẩy động cơ không đối xứng. Trên dòng A330/A340, nhiên liệu được chuyển giữa các bể chứa chính (cánh và giữa thân) và một bình nhiên liệu ở cánh ổn định ngang, nhằm có được tâm trọng lực tốt nhất trong khi bay bình thường. Việc kiểm soát phân bố nhiên liệu giữ tâm trọng lực máy bay được giữ phù hợp nhất với trọng lượng nhiên liệu, thay vì phải điều khiển tăng giảm lực cản bằng các cánh nâng.

Những phát triển cao hơn

Điều khiển quang học
Điều khiển quang học thỉnh thoảng được sử dụng thay cho điều khiển điện tử bởi nó có thể truyền dữ liệu ở các tốc độ lớn hơn, và khả năng hoạt động ổn định không bị tác động điện từ. Trong hầu hết các trường hợp, các dây cáp chỉ được thay thế từ dây điện thành cáp quang. Thỉnh thoảng nó còn được gọi là "Điều khiển ánh sáng" vì nó sử dụng cáp quang. Dữ liệu do phần mềm xử lý và được thiết bị điều khiển thu nhận vẫn như cũ.

Power-by-wire
Các hệ thống điều khiển điện tử đã loại trừ được các đường dẫn cơ khí, bước tiếp theo là loại bỏ các đường dẫn thủy lực phức tạp và nặng nề. Đường dẫn thủy lực được thay thế bằng một đường dẫn năng lượng điện. Các đường dây điện hay thiết bị phát động thủy điện lực được điều khiển bằng các máy tính điều khiển bay số. Tất cả các lợi ích của điều khiển điện tử đều được giữ lại.

Lợi ích lớn nhất là làm giảm trọng lượng, khả năng có nhiều đường dây dự phòng và sự tích hợp chặt chẽ hơn giữa các hệ thống điều khiển bay và các hệ thống điện tử của nó. Sự vắng mặt của các thiết bị thủy lực làm giảm nhiều chi phí bảo dưỡng. Hệ thống này được sử dụng trên các hệ thống điều khiển dự phòng của chiếc Lockheed Martin F-35 và Airbus A380. Chiếc Boeing 787 cũng sẽ tích hợp một số hệ thống điều khiển hoạt động bằng điện (các tấm lái ngang và thiết bị ổn định dọc), nó sẽ vẫn hoạt động trong trường hợp có sự hư hoảng hoàn toàn của hệ thống thủy lực và/hay máy tính điều khiển bay.

Các hệ thống điều khiển bay thông minh
Một hệ thống điều khiển bay mới hơn, được gọi là Hệ thống Điều khiển Bay Thông minh (IFCS), là sự mở rộng các hệ thống kiểm soát bay điện tử số hiện đại. Mục đích là để xử lý một cách thông minh sự hư hại và hư hỏng xảy ra với máy bay trong quá trình bay, như tự động điều chỉnh lực đẩy và các hệ thống điện tử khác nhằm đối phó với các hư hỏng nghiêm trọng như mất thủy lực, mất cánh nâng, mất cánh đuôi, mất động cơ, vân vân. Nhiều thực nghiệm đã được tiến hành trên các buồng lái thử nghiệm và một phi công đã được huấn luyện lái chiếc Cessna loại nhỏ đã hạ cánh thành công với chiếc phản lực lớn bị hư hỏng nặng, mà chưa từng có kinh nghiệm với chiếc máy bay phản lực thân lớn. Sự phát triển này đang được Trung tâm Nghiên cứu Bay Dryden của NASA lãnh đạo. Có thông báo rằng những phát triển mới chủ yếu là những nâng cấp phần mềm cho các hệ thống điều khiển điện tử máy tính toàn bộ.

Bay với các thiết bị kiểm soát đã hư hỏng

Nhiều vụ việc hàng không đã xảy ra trong đó các bề mặt điều khiển bay trên máy bay bị hư hỏng, thường bởi mất các hệ thống thủy lực. Một máy bay mất điều khiển với các bề mặt kiểm soát bay có thể khiến tốc độ và hướng của nó trở nên không thể kiểm soát bằng các biện pháp quy ước. Máy bay không được thiết kế để bay trong những hoàn cảnh như vậy (điều này giải thích tại sao chúng có rất nhiều hệ thống thủy lực), nhưng một vài phi công đã thành công trong việc điều khiển những chiếc máy bay như vậy.

Kỹ thuật

Các phương tiện căn bản để điều khiển máy bay là việc lợi dụng vị trí động cơ. Nếu các động cơ được đặt dưới tâm trọng lực, như trường hợp của đa số máy bay phản lực chở khách, thì việc tăng lực đẩy sẽ nâng mũi máy bay lên, còn khi giảm lực đẩy sẽ làm hạ mũi xuống. Kiểu điều khiển này có thể đưa lại những lệnh điều khiển đi ngược bản năng của phi công: khi máy bay đang bổ nhào, tăng lực đẩy có thể làm mũi nâng lên và ngược lại.

Ngoài ra, lực đẩy bất đối xứng có thể được dùng để điều khiển hướng: nếu động cơ trái hoạt động bình thường và lực động cơ phải tăng lên sẽ tạo ra một góc lệch về bên trái và ngược lại. Nếu việc điều khiển lực đẩy cho phép thay đổi lực đẩy của từng động cơ những không ảnh hưởng tới tổng lực, khi ấy việc điều khiển góc lệch có thể phối hợp với điều khiển công suất động cơ. Nếu máy bay đang bay lệch, khi ấy cánh phía bên ngoài của động tác lệch này sẽ chuyển động nhanh hơn cánh bên trong. Điều này tạo ra lực nâng cao hơn ở cánh chuyển động nhanh hơn, khiến tạo ra một động tác xoay, giúp bay vòng.

Việc điều khiển tốc độ rất khó khăn khi chỉ điều khiển động cơ, và có lẽ khả năng dễ xảy ra nhất là trong hạ cánh nhanh. Một cuộc hạ cánh nhanh là cần thiết nếu các cánh nâng không thể duỗi ra vì hư hỏng hệ thống thủy lực (thường là nguyên nhân gây mất điều khiển các bề mặt điều khiển). Chỉ máy bay phản lực với một động cơ lắp trên cánh đuôi đứng ngoài các động cơ trên cánh, như chiếc DC-10, MD-11 hay Lockheed Tristar, kiểu cấu hình ba động cơ, mới có thể điều khiển tốc độ ở mức độ lớn hơn, bởi động cơ này ở trên tâm trọng lực của thân và cũng ở trên tâm trọng lực.

Máy bay có hai hay bốn động cơ đặt ở hai bên (như kiểu cấu hình của hầu hết máy bay phản lực thương mại) chỉ có khả năng lợi dụng giới hạn kiểu lực đẩy bất đối xứng.

Thách thức lớn nhất với một phi công đang điều khiển một chiếc máy bay mất điều khiển các bề mặt là tránh kiểu bất ổn định phugoid (một chu trình trong đó máy bay liên tục bay lên rồi lại nhào xuống), vốn đòi hỏi việc sử dụng thận trọng lực đẩy.

Vì kiểu điều khiển máy bay này rất khó với con người, một số nhà nghiên cứu đã tìm cách tích hợp khả năng điều khiển này vào các máy tính của các máy bay điều khiển điện tử. Những nỗ lực đầu tiên để đưa khả năng này vào máy bay đã không mang lại nhiều thành công, phần mềm được dựa trên các thử nghiệm tiến hành trên các chuyến bay giả lập khi các động cơ phản lực thường được đặt ở chế độ hoạt động "hoàn hảo" với lực đẩy cân bằng tuyệt đối trên mỗi động cơ, một mối quan hệ cân bằng tuyến giữa sự thiết lập lực đẩy và lực đẩy, và sự phản hồi lập tức với lệnh đưa vào. Sau này, các mô hình máy tính đã được nâng cấp để giải quyết các yếu tố đó, và máy bay đã hoạt động thành công khi sử dụng phần mềm này. Tuy nhiên, nó hiếm khi xuất hiện trên máy bay thương mại.

Những vụ việc trên những chiếc máy bay chở khách thương mại

 Chuyến bay 96 của American Airlines, một chiếc McDonnell Douglas DC-10, ngày 12 tháng 6 năm 1972. Hư hỏng của cánh cửa chất hàng phía sau đã gây ra một vụ nổ giảm áp, khiến cánh cửa cabin chính phía sau sụp đổ gây hư hại các bộ phận điều khiển bay. Các phi công chỉ điều khiển được một phần các cánh nhỏ và bánh lái độ cao; bánh lái đuôi bị kẹt. Động cơ số hai cũng không hoạt động khi xảy ra giảm áp. Chiếc máy bay hạ cánh an toàn tại Sân bay Detroit-Metropolitan.
 Chuyến bay 981 của Turkish Airlines, một chiếc McDonnell Douglas DC-10, ngày 3 tháng 3 năm 1974. Hư hỏng của cánh cửa chất hàng phía sau đã gây ra một vụ nổ giảm áp, khiến cánh cửa cabin chính phía sau sụp đổ gây hư hại các bộ phận điều khiển bay. Động cơ số hai cũng bốc cháy ở thời điểm xảy ra giảm áp. Tuy nhiên, không giống chuyến bay 96 của American Airlines, tuy nhiên các phi công không còn điều khiển được gì và tất cả mọi người trên khoang thiệt mạng.
 Chuyến bay 123 của Japan Airlines, một chiếc Boeing 747, ngày 12 tháng 8 năm 1985. Một lần sửa chữa sai sót trước đó một năm đã làm yếu vách ngăn áp lực phía sau chiếc máy bay, hiến nó hỏng trong khi bay. Cánh ổn định dọc và hầu hết đuôi của máy bay đã bị thổi bay trong vụ giảm áp. Các phi công không thể điều khiển được hoàn toàn chiếc máy bay; chỉ bốn người sống sót.
 Chuyến bay 232 của United Airlines, một chiếc McDonnell Douglas DC-10, ngày 19 tháng 7 năm 1989. Một đĩa cánh quạt trong động cơ số 2 vỡ, làm hư hại hầu hết các bộ phận điều khiển bay. Dennis Fitch, giáo viên dạy bay DC-10, người từng nghiên cứu vụ JAL Flight 123, đã giúp các phí công lái máy bay bằng cách điều chỉnh độ hoạt động khác biệt giữa các động cơ. 175 người trong số 285 hành khách và 10 trong 11 phi hành đoàn sống sót.
 Chuyến bay 434 của Philippine Airlines, một chiếc Boeing 747, ngày 11 tháng 12 năm 1994. Các hệ thống thủy lực đã hư hại bởi một quả bom trong cabin hành khách.
 Vụ chiếc máy bay của DHL bị bắn tại Baghdad ngày 22 tháng 11 năm 2003. Chiếc Airbus A300 của DHL là chiếc phản lực chở khách đầu tiên hạ cánh an toàn mà không một hệ thống thủy lực nào còn hoạt động, chỉ nhờ điều khiển động cơ.
 Chuyến bay 961 của Air Transat ngày 6 tháng 3 năm 2005, một hư hỏng kết cấu nghiêm trọng ở đuôi lái khiến nó rơi khỏi máy bay với một tiếng nổ lớn. Các phi công vẫn điều khiển được máy bay để hạ cánh an toàn.

Xem thêm
 MIL-STD-1553 Một cổng dữ liêu tiêu chuẩn cho hệ thống fly-by-wire.
 HOTAS
 Các hệ thống điều khiển bay của máy bay trực thăng
 Các hệ thống điều khiển diều
 Nghiên cứu đáp ứng biến đổi máy bay
 Flight envelope protection

Tham khảo

Ghi chú

Thư mục

 Spitzer, Cary R. The Avionics Handbook, CRC Press, ISBN 0-8493-8348-X
 Stengel, R. F. Toward Intelligent Flight Control, IEEE Trans. Systems, Man, and Cybernetics, Vol. 23, No. 6, November-tháng 12 năm 1993, pp. 1699–1717.
 Taylor, John W.R. The Lore of Flight, London: Universal Books Ltd., 1990. ISBN 0-ngày 95 tháng 1 năm 9620.
 Thom, Trevor. The Air Pilot's Manual 4-The Aeroplane-Technical. 1988. Shrewsbury, Shropshire, England. Airlife Publishing Ltd. ISBN 1-85310-017-X

Liên kết ngoài
 Airbus A380 cockpit.
 Touchdown: the Development of Propulsion Controlled Aircraft at NASA-Dryden by Tom Tucker

Điều khiển máy bay
Những ứng dụng của kỹ thuật điều khiển
Những tai nạn và vụ việc hàng không
Nguy cơ hàng không

en:Aircraft flight control system
he:מערכת בקרת טיסה
sk:Stabilizačný systém lietadla
tr:Elektronik kumandalı uçuş


title: Montgon

text:
Montgon  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Xã của Ardennes


title: Ragalna

text:
Ragalna là một đô thị ở tỉnh Catania trong vùng Sicilia, có khoảng cách khoảng 150 km về phía đông nam của Palermo và cách khoảng 20 km về phía tây bắc của Catania. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 3.187 người và diện tích là 39,2 km².

Ragalna giáp các đô thị: Belpasso, Biancavilla, Paternò, Santa Maria di Licodia.

Points of interest
 Giardino Botanico "Nuova Gussonea", a botanical garden on Mount Etna

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Catania


title: Trésilley

text:
Trésilley là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Caggiano

text:
Caggiano là một đô thị (comune) thuộc tỉnh Salerno trong vùng Campania của Ý. Caggiano có diện tích 35 km2, dân số là 2871 người (thời điểm ngày 1 tháng 5 năm 2009).

Tham khảo

Đô thị tỉnh Salerno
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Trương Nghi

text:
Trương Nghi (chữ Hán: 張儀, 373 TCN - 310 TCN), tước hiệu là Vũ Tín Quân (武信君), người đời tôn xưng là  Trương Tử (張子), là một nhà du thuyết nổi tiếng thời Chiến Quốc trong lịch sử Trung Quốc. Ông sử dụng tài chính trị và tài thuyết phục của mình mà gây dựng nên sự nghiệp. Ông là đại diện tiêu biểu của phái Tung hoành gia, đề xướng chính sách Liên hoành, chống lại việc Hợp tung của Tô Tần và Công Tôn Diễn.

Lập nghiệp
Trương Nghi là người nước Ngụy, thuộc tầng lớp bình dân. Ông là bạn đồng môn với Tô Tần, theo học thầy Quỷ Cốc Tử. Sau khi học xong du thuyết, Trương Nghi đi tìm công danh ở các nước chư hầu, làm môn khách cho quan Lệnh doãn Chiêu Dương nước Sở. Chiêu Dương có chiến công lớn nên được Sở Uy Vương ban cho Ngọc bích họ Hòa là báu vật cửa Sở. Trong một dịp chiêu đãi môn khách, Chiêu Dương đem ngọc ra khoe. Môn khách chen lấn nhau xem, hỗn loạn không biết viên ngọc rơi vào tay ai. Thủ hạ của Chiêu Dương thấy Trương Nghi là người nghèo nhất trong số môn khách, nên nghi ngờ ông, đem ra treo trên xà ngang dùng roi đánh nhưng Trương Nghi quyết không nhận tội sau đó  Thấy Trương Nghi ngất xỉu nên tưởng là Trương nghi đã chết  nên kêu người bỏ ở Vấn Mộng Trạch

Mễ Nha Đầu trên đường đi dạo thì gặp  Trương Nghi đang ngất xỉu  bên hồ  thì Mễ Nha Đầu nói với Trương Nghi  này tỉnh lại đi, tỉnh lại đi.Trương Nghi tỉnh lại và gọi Mễ Nha Đầu là mỹ nữ.

Trương Nghi hỏi Mễ Nha Đầu:

Nhìn xem lưỡi ta còn không?

Mễ Nha Đầu cười và nói: lưỡi còn.

Ông nói vậy thì tốt.

Ở đây ý là Trương Nghi chỉ cần có thể du thuyết là có thể lập nên công trạng, từ đó cho thấy ông đã có chí hướng lập nghiệp từ con đường đi du thuyết từ rất lâu và rất tự tin vào tài năng của mình.

Nhờ Tô Tần(?) mà làm nên công trạng
Tô Tần đề xướng thuyết hợp tung nhưng còn lo Tần đánh Triệu thì thuyết hợp tung của ông ta không thành công. Vì thế ông cho người gợi ý mời Trương Nghi sang Triệu. Trương Nghi đến phủ của Tô Tần bị Tô Tần đối xử đạm bạc, cho ăn uống như người dưới đồng thời mắng nhiếc làm nhục Trương Nghi. Trương Nghi tức giận bỏ đi, nghĩ chư hầu không đâu có thể nhờ được, chỉ có nước Tần mới làm khổ được Triệu, ông bèn đi vào Tần. Tô Tần sau khi trêu tức Trương Nghi thì mặt khác cho người theo Trương Nghi ngầm giúp đỡ. Đến lúc Trương Nghi được vua Tần tin dùng thì người giúp đỡ liền nói thật đây là mưu kế của Tô Tần. Trương Nghi liền than rằng:

"Than ôi? Thế là ta mắc mưu Tô Quân mà không biết, rõ ràng ta không bằng Tô Quân."

Sau đó làm ông được phong làm thừa tướng, cố tình ngăn không cho Tần đánh Triệu thay vào đó là cố ý khiến Tần đánh nước Hàn, nước Sở.

Theo sử gia hiện đại thì Trương Nghi đã mất trước khi Tô Tần xuất hiện trên chính trường khoảng 20 năm, và người đề xướng thuyết hợp tung thật sự là Công Tôn Diễn, nên có thể ông cũng là người nâng đỡ Trương Nghi.

Thực hiện liên hoành, phá hợp tung
Trương Nghi sang Tần, dùng thuyết Liên hoành để du thuyết Tần Huệ Văn Công. Ông chủ trương viễn giao cận công với phương lược cụ thể là trước tiên đánh Ngụy để khống chế vùng trung du Hoàng Hà; sau đó thôn tính Ba Thục ở phía Tây, chiếm Thượng quận ở phía Bắc, chiếm Hán Trung ở phía Nam để tạo lập một vùng hậu cứ vững chắc, từ đó hình thành tiền đề để Đông tiến thôn tính lục quốc, thống nhất thiên hạ. Kế sách này rất hợp ý của Tần Huệ Văn Quân nên Trương Nghi được vua Tần tin dùng, phong làm Khách khanh, sau được phong làm Thừa tướng (năm 328 TCN). Năm 325 TCN, trước sự khuyến khích của Trương Nghi, Tần Huệ Văn quân đã xưng vương, tức Tần Huệ Văn Vương. Trong lịch sử nước Tần, Trương Nghi là vị thừa tướng thứ nhất, còn Tần Huệ Văn vương là vị quốc vương thứ nhất.

Việc Trương Nghi làm thừa tướng khiến Công Tôn Diễn bị thất sủng và mất chức, buộc phải về nước Ngụy làm tướng. Ông trở nên bất hòa với Trương Nghi và vì vậy đã đề xướng thuyết Hợp tung nhằm liên minh các nước chống Tần. Về phía mình, Trương Nghi được phong làm thừa tướng bắt đầu dùng thuyết Liên Hoành. Thuyết Liên Hoành của Trương Nghi chủ yếu dùng thủ đoạn bày cái lợi trước mắt ra cho các nước chư hầu. Các nước chư hầu đều vì tham cái lợi trước mắt mà không tính đến hậu quả lâu dài, bội ước với nhau.

Đối với nước Ngụy, Trương Nghi sử dụng biện pháp vừa đánh vừa xoa dịu, cụ thể là xua quân liên tục cướp đoạt đất đai của Ngụy nhưng mặt khác lại nhường lại cho Ngụy một số lợi ích để lôi kéo Ngụy cầm đầu nhiều chư hầu khác khuất phục nước Tần. Năm 328 TCN, Trương Nghi và công tử Hoa xua quân tiến chiếm vùng Bồ Dương (nay là Thấp huyện, Sơn Tây) rồi sau đó lại trả vùng đất này cho Ngụy. Ngụy Huệ vương không biết đó là mưu kế nên đã hết sức cảm động, mang năm huyện ở Thượng quận (bao gồm cả Thiếu Lương, tức Hàn Thành, Thiểm Tây ngày nay) dâng cho nước Tần. Thượng quận đã nằm trong địa đồ của nước Tần mà Tần không phải mất quá nhiều công sức để chiếm đoạt nó. Năm sau (327 TCN), Tần lại trả cho Ngụy hai vùng Tiêu và Khúc Ốc, nhưng đến năm 324 TCN lại đem quân xâm chiếm Thiểm Thành. Sau các cuộc chiến tranh này, Tần đã chiếm được những vùng đất của Ngụy như Hà Tây, Thượng quận cùng một số lãnh thổ ở Hà Đông và Hà Nam. Họ cũng đã chiếm đóng được một số bàn đạp và thành trì nằm bên bờ Tây Hoàng Hà với vị trí có tầm quan trọng lớn về quân sự.

Đồng thời, nhằm phá hợp tung của Công Tôn Diễn, năm 323 TCN, Trương Nghi kiến nghị Tần Huệ Văn vương thiết lập liên minh với Tề và Sở. Cuối năm đó Sở và Tề liên kết với nhau đánh Ngụy, quân Sở đánh thắng Ngụy, lấn chiếm nhiều đất đai. Nhân việc Ngụy đang thất thế, Trương Nghi sang thuyết phục Ngụy Huệ Thành vương hòa giải với Tần để cùng Tần chống Tề và Sở. Huệ Thành vương mắc mưu, vì vậy đã phế bỏ Huệ Thi mà mời Trương Nghi làm Tướng quốc.

Tuy nhiên Công Tôn Diễn không chịu thua. Ông sai người sang nước Hàn, thuyết phục vua Hàn chống lại liên hoành Tần-Ngụy. Cùng lúc, Tề và Sở thấy việc liên hoành giữa Ngụy với Tần bất lợi cho mình, nên Tề Tuyên vương và Sở Hoài vương cùng công khai ủng hộ Công Tôn Diễn làm tướng quốc nước Ngụy. Ngụy Huệ vương vốn muốn lợi dụng quân Tần để chống Sở và Tề, nhưng sau đó nhận ra Trương Nghi chỉ muốn kéo mình sang phía nước Tần, nên rất bất mãn, không chịu thần phục nước Tần. Tần Huệ Văn vương thấy Ngụy Huệ vương không thần phục bèn ra quân đánh Ngụy, chiếm lại Tiêu và Khúc Ốc. Các nước phía Đông lo lắng, cùng nhau ủng hộ chủ trương hợp tung của Công Tôn Diễn, mời ông tham gia bàn thảo kế sách cho nước mình. Năm 319 TCN, liên minh Tề, Sở, Yên, Triệu, Hàn, liên hợp chi viện cho Ngụy và đã đánh bại quân Tần. Ngụy Huệ Thành vương cũng đuổi Trương Nghi về Tần và phục chức cho Công Tôn Diễn như xưa.

Công Tôn Diễn lại sách hoạch hợp tung đánh Tần. Năm 318 TCN, liên minh Triệu, Ngụy, Hàn tấn công Tần nhưng bị tướng Tần là Sư Lý Tật đánh bại. Năm sau, Sư Lý Tật lại đánh tan liên quân ở Tu Ngư, giết hơn 8 vạn quân địch và bắt sống tướng Thân Sai. Tuy nhiên nước Nghĩa Cừ dưới sự sách động của Công Tôn Diễn đã tấn công và đánh bại Tần ở gần ấp Lý Bá. Kế hoạch bành trướng sang phía Đông của Tần lại gặp lực cản lớn.

Xâm chiếm Ba Thục
Năm 316 TCN, hai nước Ba và Thục xảy ra chiến tranh. Cụ thể, Thục xua quân tấn công một đồng minh của Ba là nước Thư. Thư Hầu buộc phải cầu cứu Ba và sau cùng, cả Ba và Thục đều xin Tần cứu viện. Tần Huệ Văn Vương nhân cơ hội đó đã sai Tư Mã Thác, Trương Nghi, đô úy Mặc chỉ huy quân đội tấn công hai nước này và cuối cùng đã thôn tính cả Ba, Thục lẫn Thư. Vua Tần cử Trương Nhược làm Thái thú Thục quận và Nhược cùng với Trương Nghi, Tư Mã Thác tổ chức di dân ở vùng Quan Trung vào Ba Thục lập nghiệp, xây dựng "Đại thành" và "Thiếu thành" tại Thành Đô.

Ở đây, có một điều đáng lưu ý là ban đầu Trương Nghi không đồng tình với chủ trương đánh Ba Thục của Tư Mã Thác vì ông cho rằng theo phương châm viễn giao cận công thì nên đánh nước Hàn trước, từ đó khống chế Thiên tử nhà Chu nhằm sai khiến chư hầu. Tuy nhiên, như nêu ở trên, Trương Nghi đã đóng vai trò tích cực trong việc Tần xâm chiếm khu vực này cũng như trong việc dẹp các cuộc khởi nghĩa của người dân Ba Thục về sau.

Đánh Sở
Sau khi thôn tính Ba Thục, Tần lại quay mũi giáo sang Tam Tấn và liên tiếp đánh bại các nước này. Cuối cùng, đến năm 313 TCN, Tam Tấn đành phải khuất phục. Điều này khiến hai nước Tề và Sở lo lắng nên đã liên minh với nhau cùng chống Tần và Tam Tấn, khiến Tần gặp phải một trở ngại lớn trong việc bành trướng sang phía Đông. Trước tình hình đó, Trương Nghi đã kiến nghị thực hiện kế ly gián Tề với Sở, lôi kéo Tề về phía Tần để rồi Tần và Tề sẽ đánh Sở, qua đó Tần sẽ chiếm đoạt vùng Hán Trung. Bản thân Trương Nghi không bao giờ quên mối thù bị Tướng quốc của Sở đánh đòn đến sống dở chết dở. Khi mới lên làm Thừa tướng của Tần, Trương Nghi từng bắn tin là đe dọa người đồng môn ở nước Sở về việc sẽ khởi binh đánh Sở, rửa cái nhục trước kia.

Năm 313 TCN, theo đúng kế hoạch, Tần Huệ Văn vương bãi chức Thừa tướng của Trương Nghi, để ông có cớ vào nước Sở tìm gặp Sở Hoài vương. Ông dùng nhiều vàng bạc mua chuộc các cận thần của Hoài vương và cũng tìm mọi cơ hội để lấy lòng vua Sở. Sau khi đã gây dựng được niềm tin vững chắc, Trương Nghi tỉ tê với Hoài Vương rằng nếu Sở tuyệt giao với Tề thì Tần sẽ trả vùng đất 600 dặm ở Thượng Ư mà Tần lấn chiếm trước kia về cho Sở. Sở Hoài Vương thấy lợi nên đã quyết định chọn tuyệt giao với Tề, bất chấp sự phản đối kịch liệt của một số triều thần tỉ như Trần Chẫn. Sau đó Hoài vương phái một sứ thần theo Trương Nghi về Tần để nhận đất; tuy nhiên Trương Nghi lại giả vờ say rượu ngã khỏi xe, rồi lấy cớ này cáo bệnh không ra làm việc với sứ thần, khiến sứ thần của Sở suốt ba tháng bị Trương Nghi nhốt ở ngoài đường. Sở vương cho rằng Tần còn hoài nghi thành ý của Sở nên đã sai một sứ thần khác sang Tề mắng chửi, nhục mạ; khiến Tề Mẫn vương tức giận tuyệt giao với Sở mà liên minh với Tần. Khi liên minh giữa Sở và Tề bị phá vỡ, Trương Nghi lúc này trở mặt, không dâng 600 dặm đất Thương Ư nữa mà chỉ đề nghị dâng Sở vương 6 dặm đất của mình. Tức giận vì bị lừa, Sở Hoài Vương mang quân đánh Tần tuy nhiên không biết rằng Tần đã có chuẩn bị trước. Thế là quân Sở bị Tần đánh tan gần Đơn Dương, chết 8 vạn người, đại tướng Khuất Cái và phó tướng Phùng Hầu Sửu bị Tần bắt làm tù binh, vùng Hán Trung bị Tần chiếm lĩnh. Sở Vương càng tức giận, liên minh với Tề và Tống xua quân vào Lam Điền tấn công Tần nhưng lại bị bại trận. Các đồng minh Tam Tấn của Tần cũng mở các đợt tấn công vào Sở khiến Sở thiệt hại nặng nề, buộc phải lui quân.

Năm 311 TCN, Tần lại xoa dịu Sở, lần này đưa mồi nhử là trả lại một phần đất đai Tần đã lấn chiếm. Sở Hoài vương do tức giận Trương Nghi lừa mình nên chỉ yêu cầu giao Trương Nghi cho Sở chứ không đòi đất. Trương Nghi thấy thế, chủ động xin sang Sở để lừa Hoài vương thêm một lần. Ông biết rõ Hoài vương rất sủng ái người thiếp của mình là nàng Trịnh Tụ cũng như viên đại thần Cận Thượng, và bản thân Cận Thượng và Trịnh Tụ có mối quan hệ giao hảo rất tốt với nhau. Nhưng Tần Huệ Văn Vương không cho đi nước Sở và  kêu người  canh giữ tướng phủ không cho ông ra ngoài. Nhưng Trương Nghi  lại kêu người  bỏ thuốc ngủ vào  đồ ăn cho lính. Khi tỉnh dậy, lính canh đến báo cáo  với Tần Huệ Văn Vương  rằng  Trương Nghi sai người cho thuốc ngủ vào  thức ăn thì Tần Huệ Văn Vương rất tức giân và lo lắng cho Trương Nghi. Sau khi đi lén đến Sở mà không có văn thư, khi vào thành xin tấn kiến Quốc Vương Sở thì Quốc Vương kêu người bắt Trương Nghi đem vào ngục. Sau đó Sở Hoài Vương nghe phu nhân nói nếu ngài giết chết Trương Nghi thì thiếp sẽ đưa con chúng ta về quê sống. Sau đó sở Vương suy nghĩ rất nhiều. Mễ Nguyên cho người vào giết Trương Nghi nhưng bị thái tử ngăn chặn. Sau đó Sở Vương cho diện kiến Mễ Nguyên và trách mắng ông nếu Trương Nghi chết  thì nước Tần sẽ khai chiến với nước Sở. Sau đó  có người đem chiến thư đến cho Sở Vương, qua đó giữ được mạng cho Trương Nghi. Sau khi Trương Nghi về Tần an toàn, để tưởng thưởng cho đại công, Tần Huệ Văn vương đã ban cho ông ông năm phong ấp cùng tước vị Võ Tín quân.

Qua đời
Năm 311 TCN, Tần Huệ Văn Vương qua đời. Thái tử Doanh Đãng lên ngôi, tức Tần Vũ vương. Đối với Trương Nghi, Vũ vương tỏ ra không có cảm tình lắm; đồng thời bọn triều thần lại đua nhau gièm pha ông đủ điều. Trương Nghi mất chỗ dựa, buộc phải từ quan và rời nước Tần. Năm 310 TCN, ông về làm thừa tướng cho nước Ngụy - quê hương của mình và cũng là quốc gia trước đây mà mình đã từng rắp tâm làm hại. Năm 309 TCN, sau 1 năm làm Thừa tướng cho Ngụy, Trương Nghi qua đời, hưởng thọ hơn sáu mươi tuổi.

Tham khảo

 Sử ký Tư Mã Thiên, Truyện Trương Nghi
 Tang Du, Mười Đại mưu lược gia Trung Quốc. Nhà xuất bản Thanh niên, Thành phố Hồ Chí Minh 1999. Người dịch: Phong Đảo
 Chiến Quốc Tung Hoành:Thế Cục Quỷ Cốc Tử 7 tập
The Qin Empiree

Xem thêm
 Tô Tần
 Tung hoành gia
 Chiến Quốc
 Công Tôn Diễn
 Sư Lý Tật
 Thương Ưởng

Nhân vật chính trị Chiến Quốc
Bách Gia Chư Tử
Năm sinh không rõ
Mất năm 309 TCN
Mất thập niên 300 TCN
Năm 309 TCN
Nước Tần
Nước Ngụy


title: Vọng Thê

text:
Vọng Thê là một xã thuộc huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang, Việt Nam.

Địa lý
Xã Vọng Thê nằm ở phía tây huyện Thoại Sơn, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Vọng Đông
Phía tây giáp huyện Tri Tôn
Phía nam giáp thị trấn Óc Eo và tỉnh Kiên Giang
Phía bắc giáp xã An Bình.

Xã Vọng Thê có diện tích 27,11 km², dân số năm 2019 là 4.624 người, mật độ dân số đạt 171 người/km².

Hành chính
Xã Vọng Thê được chia thành 4 ấp: Tân Hiệp, Tân Huệ, Tân Thành, Tân Vọng.

Lịch sử
Quyết định 56-CP ngày 11 tháng 3 năm 1977 của Hội đồng Chính phủ, hợp nhất huyện Huệ Đức và huyện Châu Thành thành một huyện lấy tên là huyện Châu Thành, xã Vọng Thê thuộc huyện Châu Thành
Quyết định 181-CP ngày 25 tháng 4 năm 1979 của Hội đồng Chính phủ thành lập các xã từ xã Vọng Thê, tách ấp Tân Phú lập thành xã Tân Phú, tách ấp Tây Phú, ấp Hai Trân lập thành xã Tây Phú, tách ấp Vọng Đông và ấp Hạc Phong lập thành xã Vọng Đông.
Quyết định 300-CP ngày 23 tháng 8 năm 1979 của Hội đồng Bộ trưởng, chia huyện Châu Thành thành hai huyện lấy tên là huyện Châu Thành và huyện Thoại Sơn, xã Vọng Thê thuộc huyện Thoại Sơn
 Nghị định 53/2003/NĐ-CP ngày 19 tháng 5 năm 2003 của Chính phủ, thành lập xã Bình Thành trên cơ sở 837,3 ha diện tích tự nhiên và 498 nhân khẩu của xã Vọng Thê, 2.111 ha diện tích tự nhiên và 10.489 nhân khẩu của xã Thoại Giang.

Xem thêm

Chú thích

Tham khảo


title: Amalda tenuis

text:
Amalda tenuis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Olividae, ốc ôliu.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Amalda


title: Tân Thành, Dương Kinh

text:
Tân Thành là một phường thuộc quận Dương Kinh, thành phố Hải Phòng, Việt Nam.

Phường Tân Thành có diện tích 10.07 km², dân số năm 2007 là 5220 người, mật độ dân số đạt 518 người/km².

Địa giới hành chính phường Tân Thành: Đông giáp quận Hải An và vịnh Bắc Bộ; Tây giáp quận Đồ Sơn và phường Hòa Nghĩa; Nam giáp quận Đồ Sơn; Bắc giáp phường Hải Thành.Phường nằm trên trục đường chính từ trung tân thành phố Hải Phòng đến khu du lịch nổi tiếng Đồ Sơn. Tân Thành cách trung tâm thành phố Hải Phòng khoảng 20 km.

Phường Tân Thành trước kia là xã Tân Thành thuộc Huyện Kiến Thụy Thành phố Hải Phòng. Từ ngày 01/01/2008 đổi thành phường trực thuộc quận.

Ngành kinh tế chính của phường là ngư nghiệp nuôi tôn cua nước mặn và chủ yếu là phục vụ xuất khẩu. Trên địa bàn phường có nhiều công ty trách nhiệm hữu hạn rất phát triển đã giải quyeeta được vấn đề công ăn việc làm cho người dân.

Tham khảo


title: Simodactylus delfini

text:
Simodactylus delfini là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1907.

Chú thích

Tham khảo

Simodactylus


title: Amblycerus rufotestaceus

text:
Amblycerus rufotestaceus là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Pic miêu tả khoa học năm 1912.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Cá ngựa chấm

text:
Cá ngựa chấm (Hippocampus trimaculatus), là một loài cá ngựa thuộc họ Syngnathidae. Loài này được tìm thấy ở Úc, Quần đảo Cocos (Keeling), Polynesia thuộc Pháp, Hong Kong, Ấn Độ, Indonesia, Nhật Bản, Philippines, Singapore, Đài Loan, Thái Lan và Việt Nam. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng biển nông. Chúng bị đe dọa do mất môi trường sống.

Những con cá ngựa này thường được tìm thấy ở độ sâu 10-100 mét. Tuy nhiên, gần đây, cá thể chưa trưởng thành được quan sát ở độ sâu dưới 0,1 mét, và đây có thể là những con cá ngựa chưa trưởng thành trôi dạt đầu tiên được ghi nhận dọc theo eo biển Malacca. Đây có lẽ là bằng chứng mạnh mẽ cho sự di cư đường dài thụ động ở loài này

Tham khảo

 Project Seahorse 2003. Hippocampus trimaculatus . 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

T
Động vật được mô tả năm 1814


title: Khe Tre

text:
Khe Tre là thị trấn huyện lỵ của huyện Nam Đông, tỉnh Thừa Thiên Huế, Việt Nam.

Địa lý
Thị trấn Khe Tre nằm ở trung tâm huyện Nam Đông, ven sông Tả Trạch và có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Hương Lộc
Phía tây giáp xã Hương Xuân
Phía nam giáp các xã Hương Lộc, Hương Xuân và Thượng Lộ
Phía bắc giáp xã Hương Phú.

Thị trấn có diện tích 4,35 km², dân số năm 1999 là 3.155 người, mật độ dân số đạt 725 người/km². Dân số năm 2020 là 4379 người.

Hành chính
Thị trấn Khe Tre được chia thành 5 tổ dân phố: 1, 2, 3, 4, 5.

Lịch sử
Thị trấn Khe Tre được thành lập vào ngày 17 tháng 3 năm 1997 trên cơ sở 435 ha diện tích tự nhiên và 3.725 người của xã Hương Lộc.

Du lịch
Thác Mơ Nam Đông
Làng dân tộc Cơ-tu
Vườn quốc gia Bạch Mã

Chú thích

Xem thêm
Danh sách thị trấn tại Việt Nam

Huyện lỵ Việt Nam


title: Dicranoptycha kwangtungensis

text:
Dicranoptycha kwangtungensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranoptycha
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Cassida monticola

text:
Cassida monticola là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Borowiec miêu tả khoa học năm 1988.

Chú thích

Tham khảo

Cassida


title: Barberaz

text:
Barberaz là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 260-720 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Savoie


title: Rileyiana

text:
Rileyiana là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Rileyiana fovea (Treitschke, 1825)

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database
Rileyiana at funet

Xylenini


title: Lotzwil

text:
Lotzwil là một đô thị thuộc huyện Oberaargau, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 6,22 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2020 là 2663 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài
[Trang mạng chính thức]

Đô thị của hạt Oberaargau
Đô thị của bang Bern


title: Mitra contracta

text:
Mitra contracta là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitra


title: Hermann Gmeiner

text:
Hermann Gmeiner (sinh ngày 23 tháng 6 năm 1919 tại Alberschwende, Vorarlberg, Áo - mất ngày 26 tháng 4 năm 1986 tại Innsbruck, Áo) là nhà từ thiện và là người sáng lập tổ chức quốc tế làng trẻ em SOS.

Cuộc đời
Hermann Gmeiner là con út trong một gia đình nông thôn đông con ở Vorarlberg (Áo), Gmeiner hồi nhỏ là một cậu bé tài năng và đã giành được học bổng vào học một trường trung học danh tiếng. Mẹ mất khi ông còn nhỏ và chị cả Elsa đã nuôi dưỡng ông.

Hermann Gmeiner từng chiến đấu ở Liên Xô trong chiến tranh thế giới thứ hai. Ông thực sự hiểu được nỗi khổ mà chiến tranh mang lại. Sau chiến tranh, ông chia sẻ với sự cô lập và nỗi đau của nhiều trẻ em vì chiến tranh mà mồ côi cha mẹ, trở thành trẻ lang thang. Trong niềm tin của ông sự giúp đỡ không thể hiệu quả trong khi những đứa trẻ lớn lên trong hoàn cảnh không nhà cửa và ông bắt đầu thực hiện ý định về làng trẻ em SOS.

Chỉ với 600 đô la Áo (khoảng 40 đô la Mỹ) trong túi Hermann Gmeiner đã thành lập tổ chức làng trẻ em SOS năm 1949, và cũng trong năm đó làng trẻ em SOS đầu tiên được xây dựng ở Imst, Tyrol, Áo. Thời gian dành cho trẻ em và sự phát triển của tổ chức làng trẻ em SOS nhiều đến mức ông quyết định dừng theo học y tại trường đại học.

Sau đó cuộc đời của ông gắn liền với mong ước về một trung tâm gia đình chăm sóc trẻ em dựa trên 4 yếu tố: một người mẹ, một ngôi nhà, anh chị em và một ngôi làng. Ông đặc biệt tập trung giúp đỡ những trẻ em bị bỏ rơi, một phần tiểu sử của ông giống lịch sử của chính tổ chức làng trẻ em SOS. Ông làm người quản lý ở Imst, tổ chức gây dựng những ngôi làng khác ở Áo và giúp đỡ để thành lập làng trẻ em SOS trong nhiều nước khác ở châu Âu.

Năm 1960 tổ chức quốc tế SOS-Kinderdorf được thành lập ở Strasbourg như là tổ chức điều hành các làng trẻ em SOS và Hermaan Gmeiner là giám đốc đầu tiên. Những năm sau đó hoạt động của làng trẻ em SOS đã vươn tới xa hơn ở châu Âu. Chuỗi hành động "Một hạt gạo" gây xúc động mạnh mẽ đã quyên góp đủ tiền để xây dựng làng trẻ em SOS đầu tiên bên ngoài châu Âu ở Daegu, Hàn Quốc năm 1963, và sau đó là các làng trẻ em SOS ở châu Mỹ và châu Phi.

Năm 1985 đã có 233 làng trẻ em SOS được thành lập trong 85 nước. Hermann Gmeiner đã giành được rất nhiều giải thưởng lớn cho những đóng góp cho trẻ mồ côi và trẻ lang thang, ông còn được để cử nhiều lần cho giải Nobel hòa bình. Tuy nhiên ông luôn luôn nỗ lực nhấn mạnh rằng đó chỉ là lời cảm ơn cho sự giúp đỡ của hàng triệu người để mang lại một mái ấm vững chắc cho trẻ em lang thang, và điều đó vẫn còn được áp dụng đến ngày nay.

Hermann Gmeiner mất năm 1986 tại Innsbruck. Ông được chôn cất tại làng trẻ em SOS Imst.

Hiện nay làng trẻ em SOS đã có mặt ở 132 quốc gia và vùng lãnh thổ. 438 làng trẻ em SOS và 346 nhà thiếu nhi SOS mang đến ngôi nhà mới cho hơn 60.000 trẻ em. Hơn 131.000 trẻ em tham gia các trường mẫu giáo SOS, các trường Hermann Gmeiner và các trung tâm đào tào nghề SOS. Khoảng 397.000 người được hưởng lợi từ các chương trình của trung tâm y tế SOS và 115.000 người được hỗ trợ bởi các trung tâm xã hội SOS. Tổ chức làng trẻ em SOS cũng giúp đỡ nạn nhân trong các thảm họa với các chương trình hỗ trợ khẩn cấp. Bệnh viện khẩn cấp ở Mogadishu (cung cấp xấp xỉ 260.000 lượt kiểm tra sức khỏe và chăm sóc y tế một năm) là một ví dụ về những dự án lớn hỗ trợ dài hạn của tổ chức này.

Liên kết ngoài

 SOS Children's Villages - International child charity
 It’s easy to be good to the others if you are supported

Danh ngôn
 "Mọi thứ lớn lao trên thế giới này chỉ biến thành sự thật khi mọi người làm việc nhiều hơn những việc phải làm."

Vinh danh
Các tỉnh thành tại Việt Nam mà THPT có mang tên ông bao gồm: Hà Nội, Hải Phòng, Vinh, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cà Mau....

Tác phẩm
 Impressions, Thoughts, Confessions (Eindruecke Gedanken Bekenntnisse) – SOS Children's Villages, 1979

Tham khảo

 Hermann Gmeiner. The father of SOS Children's Villages (Der Vater der SOS-Kinderdörfer) from Hansheinz Reinprecht-Molden, Verlag Taschenbuch, Munich, 1984
 H. Schreiber/W. Vyslozil: SOS Children's Villages - Tracing the Roots, SOS-Kinderdorf International, Innsbruck, Austria, 2003.

Sinh năm 1919
Mất năm 1986
Nhà từ thiện
Người sáng lập tổ chức


title: Melissodes confusa

text:
Melissodes confusa là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cresson mô tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Melissodes
Động vật được mô tả năm 1878


title: Mỹ Khê, Y Xuân

text:
Mỹ Khê (chữ Hán giản thể: 美溪区, âm Hán Việt: Mỹ Khê khu) là một quận thuộc địa cấp thị Y Xuân, tỉnh Hắc Long Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận Mỹ Khê có diện tích 2.259 km², dân số 50.000 người, mã số bưu chính 153021. Quận Mỹ Khê chỉ có một nhai đạo, Mỹ Khê.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Hắc Long Giang
Y Xuân


title: 5003 Silvanominuto

text:
5003 Silvanominuto (tên chỉ định: 1988 ER2) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Walter Ferreri ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 15 tháng 3 năm 1988. Nó được đặt tên cho Silvano Minuto, một nhà thiên văn Ý.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 5001–6000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1988
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Crypsimaga

text:
Crypsimaga là một chi bướm đêm thuộc họ Gelechiidae.

Tham khảo

Gelechiidae


title: Irkutsk (tỉnh)

text:
Irkutsk Oblast (tiếng Nga: Ирку́тская о́бласть, Irkutskaya oblast) là một chủ thể liên bang của Nga (một tỉnh), nằm ở đông nam Siberia trong lưu vực sông Angara, sông Lena, và sông Nizhnyaya Tunguska. Trung tâm hành chính là Irkutsk.

Hành Chính

Irkutsk
Alarsky
Angarsky
Balagansky
Bayandayevsky
Bodaybinsky
Bokhansky
Bratsky
Cheremkhovsky
Chunsky
Ekhirit-Bulagatsky
Irkutsky
Kachugsky
Katangsky
Kazachinsko-Lensky
Kirensky
Kuytunsky
Mamsko-Chuysky
Nizhneilimsky
Nizhneudinsky
Nukutsky
Olkhonsky
Osinsky
Shelekhovsky
Slyudyansky
Tayshetsky
Tulunsky
Usolsky
Ust-Ilimsky
Ust-Kutsky
Ust-Udinsky
Zalarinsky
Zhigalovsky
Ziminsky

Liên kết

 Thông tin về Irkutsk Oblast.

Tham khảo


title: 4459 Nusamaibashi

text:
4459 Nusamaibashi (1990 BP2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 30 tháng 1 năm 1990 bởi Masanori Matsuyama và Kazuro Watanabe ở Kushiro. Nó được đặt tên theo Nusamai-bashi, cây cầu tượng trưng cho Kushiro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4459 Nusamaibashi

004459
Được phát hiện bởi Watanabe Kazuro
Được phát hiện bởi Matsuyama Masanori
Tiểu hành tinh được đặt tên
004459
19900130


title: (7615) 1996 TA11

text:
{{DISPLAYTITLE:(7615) 1996 TA11}}

(7615) 1996 TA11 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 9 tháng 10 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 7001–8000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Pseudolimnophila imperita

text:
Pseudolimnophila imperita là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Pseudolimnophila
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: .uy

text:
.uy là tên miền quốc gia cấp cao nhất (ccTLD) của Uruguay. Tên miền phải được đăng ký ở cấp 3.

Tên miền cấp 2
 .com.uy: dành cho công ty thương mại (địa chỉ trả cước ở trong nước là điều kiện cần có đối với người dăng ký ở nước ngoài)
 .edu.uy: dành cho cơ quan giáo dục
 .gub.uy: dành cho cơ quan chính quyền địa phương
 .net.uy: dành cho nhà cung cấp dịch vụ mạng
 .mil.uy: dành cho quân đội địa phương
 .org.uy: dành cho tổ chức phi lợi nhuận

Tham khảo

Liên kết ngoài
 IANA .uy whois information
 .com.uy domain registration website
 Registration website beneath other .uy second-level domains

U y
Uy

sv:Toppdomän#U


title: Giáo hoàng đối lập Grêgôriô VI

text:
Sau cái chết của Giáo hoàng Sergius IV vào tháng 6 năm 1012, "một Gregory" đã phản đối nhóm của Theophylae (người đã được bầu làm Giáo hoàng Biển Đức VIII) và được một nhóm nhỏ đưa lên làm Giáo hoàng. Gregory VI là người đầu tiên tuyên bố mình là Giáo hoàng và là người kế nhiệm của Giáo hoàng Sergius, đồng thời cho rằng chức vụ của Biển Đức VIII không được thừa nhận.

Gregory đã nhanh chóng bị trục xuất khỏi Rôma, chạy sang Đức và khẩn cầu sự hỗ trợ của Hoàng đế Henry II (25 tháng 12 năm 1012). Vị hoàng đế nói với ông rằng trường hợp của ông cần được kiểm tra lại cẩn thận theo quy định của pháp luật và giáo luật của La Mã, nhưng sau đó đã tước bỏ huy hiệu Giáo hoàng mà ông đang mang và yêu cầu ông chấm dứt chức vụ Giáo hoàng. Say này, "một Gregory" khác cũng tan dần.

Bách khoa toàn thư Công giáo, trong phần viết về Biển Đức VIII có viết:

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Wikipedia Công giáo, Giáo hoàng Benedict VIII
 Catholic Encyclopedia, Antipope Gregory VI

G


title: Lubécourt

text:
Lubécourt là một xã trong vùng hành chính Lothringen, thuộc tỉnh Moselle, quận Château-Salins, tổng Château-Salins. Tọa độ địa lý của xã là 48° 50' vĩ độ bắc, 06° 30' kinh độ đông. Lubécourt nằm trên độ cao trung bình là m mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 203 mét và điểm cao nhất là 358 mét. Xã có diện tích 3,45 km², dân số vào thời điểm 1999 là 57 người; mật độ dân số là 16 người/km². Lubécourt nằm 3 km về phía bắc của Château-Salins.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: Apophylia carinata

text:
Apophylia carinata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1922.

Chú thích

Tham khảo

Apophylia


title: (79206) 1993 VX1

text:
{{DISPLAYTITLE:(79206) 1993 VX1}}

(79206) 1993 VX1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Seiji Ueda và Hiroshi Kaneda ở Kushiro, Hokkaidō, Nhật Bản, ngày 11 tháng 11 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 79001–80000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Hiroshi Kaneda
Được phát hiện bởi Seiji Ueda
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Diacanthodes

text:
Diacanthodes là một chi nấm thuộc họ Meruliaceae.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Diacanthodes at Index Fungorum

Meruliaceae


title: Le Quillio

text:
Le Quillio () là một xã của tỉnh Côtes-d’Armor, thuộc vùng Bretagne, tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Le Quillio được gọi là Quilliotais.

Xem thêm
Xã của tỉnh Côtes-d’Armor

Tham khảo

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Le Quillio

Quillio


title: Lasioglossum brassicae

text:
Lasioglossum brassicae là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1960


title: Combon

text:
Combon  là một xã thuộc tỉnh Eure trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Eure

Tham khảo

Xã của Eure


title: Closia giadae

text:
Closia giadae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Closia


title: Nassarius cernohorskyi

text:
Nassarius cernohorskyi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Nassariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Nassarius
Động vật được mô tả năm 2005


title: Hundsbach, Haut-Rhin

text:
Hundsbach là một xã ở tỉnh Haut-Rhin trong vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 4,03 km², dân số năm 1999 là 272 người. Khu vực này có độ cao 335 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: (52265) 1985 RM3

text:
{{DISPLAYTITLE:(52265) 1985 RM3}}

(52265) 1985 RM3 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 7 tháng 9 năm 1985.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 52001–53000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1985
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Perconia

text:
Perconia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Gnophini
Aspitatini


title: Jouars-Pontchartrain

text:
Jouars-Pontchartrain là một xã thuộc tỉnh Yvelines, trong vùng Île-de-France, Pháp, có cự ly khoảng 20 km về phía bắc của Rambouillet.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
Jouars-Pontchartrain, Trang mạng chính thức
Jouars-Pontchartrain trên trang mạng của IAURIF
 Jouars-Pontchartrain trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Plan d'intendance de la paroisse de Jouar-Pont-Chartrin sur le site des archives des Yvelines

Xã của Yvelines


title: Holloway, Luân Đôn

text:
Holloway là một quận nội thành thuộc Khu Islington của Luân Đôn, nằm cách  về phía bắc Charing Cross và phần lớn con đường Holloway (đường A1). Ngay tại trung tâm Holloway là khu Nag's Head. Đây là nơi cư trú của các thành phần dân tộc rất đa dạng, và là một trong những khu vực đông đúc đất tại Luân Đôn, Anh.

Câu lạc bộ bóng đá Arsenal, sau 93 năm đóng tại Highbury, đã di chuyển đến sân vận động mới tại Ashburton Grove ở Holloway. Sân vận động mở cửa vào mùa hè năm 2006, với sức chứa 60.355 chỗ ngồi, khiến đây trở thành sân vận động lớn thứ hai tại Giải bóng đá Ngoại hạng Anh sau Old Trafford; đồng thời là sân vận động lớn thứ ba tại Luân Đôn, sau Wembley và Twickenham. Tổng chi phí cho dự án xây dựng là 430 triệu bảng Anh.

Tham khảo

Liên kết ngoài

St Mary Magdalene's Church, Holloway Road


title: Lepuix-Neuf

text:
Lepuix-Neuf là một làng và xã tại tỉnh Territoire de Belfort, vùng Franche-Comté.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra nhân khẩu năm 1999, xã này có dân số 242.The estimation for 2004 was 249.

Xem thêm
Xã của tỉnh Territoire de Belfort

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Territoire de Belfort


title: 72 Feronia

text:
Feronia  (định danh hành tinh vi hình: 72 Feronia) là một tiểu hành tinh khá lớn và tối, ở vành đai chính. Nó là tiểu hành tinh đầu tiên do Christian. H. F. Peters phát hiện ngày 29 tháng 5 năm 1861 từ trường Đại học Hamilton, New York. Ban đầu người ta nghĩ rằng Peters chỉ đơn thuần nhìn thấy tiểu hành tinh 66 Maja đã được biết đến, nhưng Truman.H. Safford cho thấy đó là một thiên thể mới. Safford đặt tên nó theo Feronia, nữ thần sinh sản trong thần thoại La Mã.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Feronia
18610529
Tiểu hành tinh được đánh số
Feronia
Tiểu hành tinh kiểu TDG (Tholen)
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 20693 Ramondiaz

text:
20693 Ramondiaz (1999 VV81) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 5 tháng 11 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 20693 Ramondiaz

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Quaregna

text:
Quaregna là một đô thị ở tỉnh Biella vùng Piedmont của nước Ý, có vị trí cách khoảng 70 km về phía đông bắc của of Torino và khoảng 4 km về phía tây bắc của of Biella. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.325 người và diện tích là 5,8 km².

Quaregna giáp các đô thị: Cerreto Castello, Cossato, Piatto, Valdengo, Vallanzengo, Valle San Nicolao.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Biella
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Allodape mea

text:
Allodape mea là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Strand mô tả khoa học năm 1912.

Chú thích

Tham khảo

Allodape
Động vật được mô tả năm 1912


title: Macrochilo

text:
Macrochilo là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Các loài
 Macrochilo absorptalis Walker, 1859
 Macrochilo bivittata Grote, 1877
 Macrochilo cribrumalis - Dotted Fan-Foot Hübner, 1793
 Macrochilo hypocritalis Ferguson, 1982
 Macrochilo litophora Grote, 1873
 Macrochilo louisiana Forbes, 1922
 Macrochilo morbidalis Guenée, 1854
 Macrochilo orciferalis Walker, 1859
 Macrochilo petrealis Grote, 1880
 Macrochilo santerivalis Ferguson, 1982

Tham khảo

 Macrochilo at funet.fi
Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Vùng đô thị Memphis

text:
Vùng đô thị Memphis (thường gọi là The Mid-South trong tiếng Anh) là một khu vực thống kê đô thị nằm ở 3 tiểu bang Tennessee, Arkansas và Mississippi của Hoa Kỳ. Trung tâm vùng đô thị là thành phố Memphis. Đây là vùng đô thị lớn thứ 41 Hoa Kỳ. Theo điều tra dân số năm 2000, vùng đô thị này có dân số 1.205.204 người, dân số theo điều tra năm 2010 là 1.305.946 người.

Các quận
Tennessee
 Quận Shelby
 Quận Tipton
 Quận Fayette

Mississippi
 Quận DeSoto
 Quận Marshall
 Quận Tate
 Quận Tunica
 Quận Coahoma
Arkansas
 Quận Crittenden

Các thành phố, thị xã

Khu dân cư hơn 100.000 dân
Memphis, Tennessee (thành phố chính)

Khu dân cư với dân số từ 25.000 đến 50.000 người
Bartlett, Tennessee
Collierville, Tennessee
Germantown, Tennessee
Olive Branch, Mississippi
Southaven, Mississippi
West Memphis, Arkansas

Khu dân cư từ 5000 đến 25.000 người
Covington, Tennessee
Hernando, Mississippi
Holly Springs, Mississippi
Horn Lake, Mississippi
Lakeland, Tennessee
Marion, Arkansas
Millington, Tennessee
Senatobia, Mississippi

Tham khảo

Vùng đô thị của Tennessee
Vùng đô thị của Arkansas
Vùng đô thị của Mississippi


title: Thế kỷ 2 TCN

text:
Thế kỷ 2 TCN bắt đầu vào ngày đầu tiên của năm 200 TCN và kết thúc vào ngày cuối cùng của năm 101 TCN. Nó được xem là một phần của thời cổ đại.

Phát minh và khám phá

 Trung Quốc lần đầu tiên chế tạo giấy.
 Con đường tơ lụa giữa châu Âu và châu Á.
 Liu An phát minh ra đậu phụ.

Tham khảo

-8

-98


title: Wansleben am See

text:
Wansleben am See là một đô thị ở huyện Mansfeld-Südharz, Saxony-Anhalt, nước Đức. Đô thị Wansleben am See có diện tích 7,84 km².

Tham khảo


title: Schwanden bei Brienz

text:
Schwanden bei Brienz là một đô thị thuộc huyện hành chính Interlaken-Oberhasli, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2009 là 606 người.

Chú thích

Đô thị của bang Bern


title: Contilly

text:
Contilly là một xã thuộc tỉnh Sarthe trong vùng Pays-de-la-Loire tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 138-217 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Zanclopera

text:
Zanclopera là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Boarmiini


title: Saint-Pourçain-sur-Sioule (tổng)

text:
Tổng Saint-Pourçain-sur-Sioule là một tổng ở tỉnh Allier trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes.

Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Saint-Pourçain-sur-Sioule thuộc quận Moulins. Độ cao thay đổi từ 217 m (Monétay-sur-Allier) đến 426 m (Laféline) với độ cao trung bình 279 m.

Hành chính

Các đơn vị cấp dưới
Tổng Saint-Pourçain-sur-Sioule gồm 14 xã với dân số là 10 644 người (điều tra năm 1999, dân số không tính trùng)

|-
| Bayet || align="right" | 606 || align="right" | 03500 || align="right" | 03018
|-
| Bransat || align="right" | 508 || align="right" | 03500 || align="right" | 03038
|-
| Cesset || align="right" | 353 || align="right" | 03500 || align="right" | 03049
|-
| Contigny || align="right" | 559 || align="right" | 03500 || align="right" | 03083
|-
| Laféline || align="right" | 173 || align="right" | 03500 || align="right" | 03134
|-
| Loriges || align="right" | 326 || align="right" | 03500 || align="right" | 03148
|-
| Louchy-Montfand || align="right" | 424 || align="right" | 03500 || align="right" | 03149
|-
| Marcenat || align="right" | 303 || align="right" | 03260 || align="right" | 03160
|-
| Monétay-sur-Allier || align="right" | 461 || align="right" | 03500 || align="right" | 03176
|-
| Montord || align="right" | 236 || align="right" | 03500 || align="right" | 03188
|-
| Paray-sous-Briailles || align="right" | 538 || align="right" | 03500 || align="right" | 03204
|-
| Saint-Pourçain-sur-Sioule || align="right" | 5 266 || align="right" | 03500 || align="right" | 03254
|-
| Saulcet || align="right" | 608 || align="right" | 03500 || align="right" | 03267
|-
| Verneuil-en-Bourbonnais || align="right" | 283 || align="right" | 03500 || align="right" | 03307
|}

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tổng Saint-Pourçain-sur-Sioule trên trang mạng của Insee
 plan du canton de Saint-Pourçain-sur-Sioule sur Mapquest
 Vị trí của tổng Saint-Pourçain-sur-Sioule trên một bưu thiếp của Pháp

Saint-Pourçain-sur-Sioule


title: Margarites helicinus

text:
Margarites helicinus, common name the helicina margarite, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Margaritidae, họ ốc xà cừ.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Margarites


title: Chuối hột

text:
Chuối hột (danh pháp hai phần: Musa balbisiana) là loài chuối dại bản địa của Đông Nam Á. Đây là một trong những loài tổ tiên của chuối hiện đại.

Loài này được mô tả lần đầu năm 1820 bởi nhà thực vật học người Ý Luigi Aloysius Colla.

Tại Việt Nam, chuối hột cũng được dùng như một vị thuốc trong đông y.

Chuối hột có một số giống, trong đó có giống chuối sứ.

Xem thêm
Chi Chuối
Musa acuminata: Chuối rừng

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Musa balbisiana
A type of wild banana

B
Thực vật được mô tả năm 1820


title: Sando

text:
Sando là một đô thị ở tỉnh Salamanca, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 199 người.

==Tham khảo==

Đô thị ở Salamanca