title: Edward III của Anh

text:
Edward III của Anh (13 tháng 11, 1312 – 21 tháng 6, 1377) là Vua của Anh và Lãnh chúa Ireland từ tháng 1 1327 đến khi qua đời; cuộc đời hiển hách của ông được đánh dấu bằng những thành công trên chiến trường và việc khôi phục uy tín hoàng gia sau triều đại khủng hoảng và không chính thống của cha ông, Edward II. Edward III đã đưa Vương quốc Anh trở thành một thế lực quân sự vô cùng đáng gờm ở châu Âu. Ông trị vì hơn 50 năm, đứng thứ hai trong số các quân vương Anh thời Trung Cổ và chứng kiến những tiến bộ lớn trong luật pháp và chánh phủ-sự lớn mạnh dần của Quốc hội Anh- cũng như thảm họa Cái chết Đen.

Edward được gia miện năm 14 tuổi sau khi phụ thân ông bị lật đổ bởi mẫu thân ông, Isabelle của Pháp, cùng tình nhân của bà ta Roger Mortimer. Đến năm 17 tuổi ông dẫn đầu một cuộc đảo chính phế truất Mortimer, người cai trị vương quốc trên thực tế, và bắt đầu đích thân nắm giữ chánh quyền. Sau một chiến dịch quân sự thành công đối với Scotland, ông tự xưng là người thừa kế hợp pháp của ngôi vua Pháp vào năm 1337. Sự kiện này đã khơi nguồn cho Chiến tranh Trăm năm. Sau một số thất lợi lúc khởi đầu; nước Anh dần chiếm thế thượng phong trong cuộc giao tranh; các chiến thắng tại Crécy và Poitiers đã dẫn đến việc kí kết Hiệp ước Brétigny, theo đó Anh quốc giành được nhiều lãnh thổ, và Edward từ bỏ yêu sách đòi ngôi. Những năm cuối triều Edward đánh dấu bằng sự thất bại trên lĩnh vực ngoại giao và những xung đột trong gia tộc, phần lớn là do ông đã già yếu và chán nản với chính sự.

Edward III được coi là một người bình thường nhưng có tấm lòng khoan hòa độ lượng. Nhiều người nhìn nhận ông là một vị vua theo kiểu truyền thống khi giành sự quan tâm chủ yếu cho vấn đề chiến sự. Edward được tôn sùng trong hầu hết thời gian trị vì cũng như nhiều thế kỉ sau đó, nhưng sau này ông bị những sử gia đảng Tự do như William Stubbs chỉ trích là vô trách nhiệm. Quan điểm này bị phản bác những năm gần đây và các sử gia hiện đại đánh giá cao những thành tựu mà ông đạt được.

Thời thiếu niên

Edward chào đời vào ngày 13 tháng 11 năm 1312 tại Lâu đài Windsor, vì thế nên lúc trẻ ông còn được gọi là Edward xứ Windsor. Triều đại của phụ vương ông, Edward II, là một thời kì đầy biến động trong lịch sử Anh Quốc. Một trong số những nguyên nhân gây chia rẽ là sự lười nhác của nhà vua, những trận thua liên tục, trong cuộc chiến tranh với người Scotland. Một trong những vấn đề khác gây tranh cãi là sự sủng ái quá mức của nhà vua dành cho một nhóm nhỏ các cận thần thân tín. Sự chào đời của một người thừa kế nam năm 1312 đã phần nào cải thiện uy tín của Edward II trên ngai vàng trước các lực lượng chống đối. Để giúp cho cuộc sống tự lập của vương tử bé, nhà vua tấn phong ông thành Bá tước Chester khi Edward chỉ mới 12 ngày tuổi.

Năm 1325, Edward II bị anh vợ của mình là vua Charles IV của Pháp, ép buộc phải sang chầu với danh nghĩa Công tước xứ Aquitaine. Edward không thể rời khỏi đất nước, vì bận đối phó với sự chống đối quyết liệt của các khanh tướng trong nước, trước mối quan hệ thân thiết giữa ông với sủng thần Hugh Despenser Trẻ. Thay vào đó, ông tấn phong Vương tử Edward làm Công tước xứ Aquitaine để thay mặt mình đến Pháp. Edward con được hộ tống bởi thân mẫu Isabelle, cũng là em gái của Vua Charles, và có ý định đàm phán hiệp ước hòa bình với người Pháp. Khi ở Pháp, Isabelle bắt quan hệ với Roger Mortimer, kẻ từng bị chồng bà đuổi cổ khỏi nước Anh, và cùng lập kế hoạch lật đổ vua Edward. Để tìm kiếm sự ủng hộ về quân sự cũng như ngoại giao, Isabelle hứa hôn cho con trai với cô bé 12 tuổi Philippa xứ Hainault. Một cuộc tấn công diễn ra và lực lượng Edward II bị đánh bại hoàn toàn. Isabelle và Mortimer triệu tập quốc hội, nhà vua buộc phải thoái vị nhường lại cho con trai, và tân vương lên ngôi tại Luân Đôn ngày 25 tháng 1 năm 1327. Ông được trao vương miện với tước hiệu Edward III vào ngày 1 tháng 2.

Trị vì

Không lâu sau khi lên ngôi, Edward phải đối mặt với những vấn đề xung quanh Roger Mortimer, lúc này là tình nhân của mẹ ông và là người cai trị trên thực tế của Anh quốc. Mortimer sử dụng quyền lực của mình để chiếm đoạt các điền trang và thái ấp, trong khi uy tín của ông ngày càng sụt giảm sau những thất bại trước người Scotland tại Trận Stanhope Park và Hiệp ước Edinburgh–Northampton đầy nhục nhã cho người Anh, được kí vào năm 1328. Sự căm thù của nhà vua trẻ đối với vị nhiếp chính ngày càng to. Mortimer biết rằng quan hệ của mình với nhà vua ngày càng bấp bênh và Edward không còn tôn trọng ông nữa. Căng thẳng tăng lên sau khi Edward và Philippa (kết hôn tại York Minster ngày 24 tháng 1, 1328), có con trai đầu lòng vào ngày 15 tháng 6 năm 1330. Cuối cùng, Edward quyết định hành động chống lại Mortimer. Được sự giúp đỡ của người bạn thân William Montagu và một nhóm nhỏ những người trung thành, Edward bắt giữ Mortimer tại Lâu đài Nottingham vào ngày 19 tháng 10 năm 1330. Mortimer sau đó bị hành quyết bằng cách treo cổ và triều đại của Edward III mới thực sự bắt đầu.. Sau khi Mortimer bị hành hình, mẹ của Edward đã bị lưu đày tại lâu đài Rising ở Norfolk nơi có báo cáo là bà đã bị buộc phá thai. Vào ngày sinh nhật thứ 18 của ông, Edward đã hoàn tất việc trả thù và ông đã trở thành người cai trị duy nhất ở Anh quốc.

Tự cai trị
Edward III không hài lòng với hiệp ước được ký trong thời kì nhiếp chính, nhưng việc nối lại chiến tranh với Scotland được tiến hành bởi một nhóm các quý tộc chứ không phải từ lệnh của vương gia Anh. Một nhóm những người quyền quý xưng là The Disinherited, xuất thân từ các quý tộc bị mất đất phong ở Scotland sau bản hiệp ước, tiến hành xâm lược Scotland và giành đại thắng ở Trận Dupplin Moor năm 1332. Họ cố gắng lập Edward Balliol lên làm vua Scotland thay thế vị trí của ấu quân David II, nhưng Balliol sớm bị trục xuất và phải tìm kiếm sự giúp đỡ từ Edward III. Nhà vua Anh đáp lời bằng việc gửi quân vây hãm trọng trấn Berwick gần biên giới và đánh bại lực lượng lớn quân giặc tại Trận Halidon Hill. Edward đưa Balliol trở lại ngai vàng và được đền đáp bằng nhiều đất đai ở miền nam Scotland. Nhưng những thắng lợi này không duy trì đwwocj lâu, vì lực lượng trung thành với vua David II nhanh chóng tập hợp lại và kiểm soát được tình hình. Năm 1338, Edward buộc phải đồng ý một thỏa thuận ngừng chiến với người Scotland.

Một lý do cho việc Edward thay đổi chính sách với Scotland là căng thẳng ngày càng gia tăng giữa Anh và Pháp. Vì Scotland và Pháp đã an kết minh với nhau, người Anh giờ đây phải đối phó với nguy cơ chiến tranh từ cả hai mặt trận. Người Pháp tiến hành tấn công vào các vị trí then chốt ven biển của Anh, dẫn đến những tin đồn trên khắp nước Anh về một cuộc tổng xâm lược của quân Pháp. Năm 1337, Philippe VI tịch thu các lãnh địa Công quốc Aquitaine và Bá quốc Ponthieu vốn là lãnh địa của vua Anh trên đất Pháp. Thay vì cố gắng tìm kiếm hòa bình bằng cách hạ mình xưng thần với nhà vua Pháp, như vua cha từng làm, Edward quyết định đáp trả bằng cách tự xưng mình là người kế thừa ngai vàng Pháp với tư cách là cháu ngoại của Philippe IV. Người Pháp đối bác bỏ tuyên bố nàu dựa trên các nguyên tắc kế vị theo dòng nam được thiết lập các năm 1316 và 1322. Thay vào đó, họ lập em họ của Philippe IV, tức Vua Philippe VI (hậu duệ dòng nam của Vương tộc Pháp), mở ra Chiến tranh Trăm năm (xem phổ hệ bên dưới). Những năm đầu của cuộc chiến, chiến lược của Edward là thiết lập liên minh với các vương hầu tại Lục địa. Năm 1338, Ludwig  IV phong cho Edward làm Phó chủ của Thánh chế La Mã và hứa sẽ ủng hộ ông. Cuối năm 1337, Hiệp ước Anh-Bồ Đào Nha 1373 thiết lập liên minh giữa hai nước. Những biện pháp này không mang lại nhiều hiệu quả; chiến thắng quân sự lớn duy nhất trong giai đoạn này của phía Anh là tại Sluys ngày 24 tháng 6 năm 1340, nơi 16.000 binh sĩ và thủy thủ Pháp bị giết, và giúp quân Anh củng cố quyền kiểm soát khu vực eo biển.

Trong khi đó, áp lực tài chính mà vương quốc phải gánh chịu bởi các liên minh đắt tiền của Edward đã dẫn đến sự bất mãn ở quê nhà. Hội đồng chấp chính thất vọng vì các khoản nợ ngày càng lớn, trong khi quốc vương và các tướng ở Lục địa nổi giận vì chính phủ không cung cấp đủ tiền bạc quân nhu. Để đối phó tình hình, ông trở về Luân Đôn mà không báo trước vào ngày 30 tháng 11 năm 1340. Nhận thấy tình hình chính trị bất ổn, ông tiến hành thanh trừng một lượng lớn các thượng thư và thẩm phán trong chánh quyền. Những biện pháp này không mang sự ổn định trở lại, và căng thẳng nổ ra giữa nhà vua với John de Stratford, Đại giám mục Canterbury, trong khi những người bà con với Stratford là Robert Stratford Giám mục Chichester và Henry de Stratford bị cách chức bỏ tù. Stratford tuyên bố bằng Edward đã vi phạm luật lãnh địa bằng việc bắt giữ các quan chức trong chánh quyền. Một thỏa thuận hòa giải tạm thời đạt được trong Nghị viện tháng 4 năm 1341. Theo đó Edward buộc phải chấp nhận những hạn chế nghiêm trọng đối với đặc quyền tài chính và hành chính của mình, để đổi lấy một khoản trợ cấp thuế. Đến tháng 10 năm đó, nhà vua đơn phương bác bỏ đạo luật và Tổng Giám mục Stratford bị tẩy chay về mặt chánh trị. Quốc hội tháng 4 buộc nhà vua phải giải trình, nhưng vào thời Trung Cổ, quyền lực của nhà vua dường như không bị giới hạn, và Edward khéo léo lợi dụng điều này.

Nhà sử học Nicholas Rodger đặt vấn đề về tuyên bố " Quốc vương của biển cả" của Edward III', lập luận rằng không có một Hải quân hoàng gia nào trước thời Henry V (1413–22). Dù cho cái nhìn của Rodger, Vua John đã đầu tư cho một hạm đột hoàng gia và cố gắng thành lập một sở quản lý những con tàu và những người bị bắt. Henry III, người kí vị, tiếp tục công việc này. Mặc dù trên thực tế rằng ông, cũng như những người tiền nhiệm, đã cố gắng phát triển lực lượng hải quân mạnh mẽ và hiệu quả, nhưng những cải cách của họ chỉ là những chánh sách nhất thời. Lực lượng hải quân được lập ra dưới triều Edward III gồm các sĩ quan đứng đầu lần lượt là William de Clewre, Matthew de Torksey, và John de Haytfield với chức danh Thư ký vương thuyền. Sir Robert de Crull là người cuối cùng giữ chức này dưới thời Edward III và cũng là người tại chức lâu nhất. Lực lượng hải quân của Edward trở thành cơ sỏ cho những bước phát triển tiếp theo của Hải quân dưới thời Henry VIII với Council Marine và Navy Board và Board of Admiralty của Charles I. Rodger cũng lập luận rằng phần lớn những năm thế kỉ XIV, người Pháp nắm thế thượng phong, như ở Sluys năm 1340 và, có lẽ, Winchelsea năm 1350. Tuy nhiên, Pháp chưa bao giờ xâm chiếm Anh và Vua Jean II chết khi bị Anh giam giữ. Có thể Hải quân Anh đóng vai trò lớn trong việc này cũng như các vấn đề khác, chẳng hạn như sự trỗi dậy của các lãnh chúa Anglo-Irish và các hành động vi phạm chủ quyền..

Cơ may từ cuộc chiến

Đầu những năm 1340, chính sách liên minh nước ngoài của Edward ngày càng tỏ ra tốn kém và không đem lại hiệu quả. Những năm tiếp đó quân Anh tham chiến nhiều hơn, bao gồm Chiến tranh Kế vị Breton, nhưng lúc đầu cũng không thu được thành công. Edward bỏ không chi trả khoản nợ 1.365.000 florin mượn từ Florentine, dẫn đến chủ nợ bị phá sản.

Mọi thứ thay đổi từ tháng 7 năm 1346, khi Edward quyết định tiến hành một cuộc tấn công lớn, giong buồm đến Normand với khoảng 15.000 quân. Quân của ông chiếm được thành phố Caen, và hành quân khắp miền bắc Pháp quốc, rồi họp với đại quân Anh ở Vlaanderen. Ý định ban đầu của Edward không phải là trực diện giao trạnh với người Pháp, nhưng tại Crécy, nằm ở phía bắc sông Somme, ông nhận ra địa hình thuận lợi cho mình và quyết định giao chiến với quân Pháp do Philippe VI cầm đầu. Ngày 26 tháng 8, quân Anh đánh bại quân Pháp với lực lượng đông hơn rất nhiều tại Trận Crécy. Không lâu sau đó, ngày 17 tháng 10, quân Anh đánh bại và bắt giữ Vua David II của Scotland tại Trận Neville's Cross. Với việc biên cương phía bắc đã được bảo đảm, Edward rảnh tay cho chiến sự với người Pháp, vây hãm thị trấn Calais. Đây là cuộc đối đầu có quy mô lớn nhất đối với quân Anh trong suốt chiến tranh Trăm năm, với hơn 35.000 quân tham chiến. Cuộc bao vây bắt đầu từ 4 tháng 9 năm 1346, kéo dài đến khi thành đầu hàng ngày 3 tháng 8 năm 1347.

Sau sự kiện Calais, những yếu tố nằm ngoài tầm kiểm soát của Edward khiến ông phải nới lỏng cuộc chiến. Năm 1348, Cái chết Đen tràn đến nước Anh, ít nhất 1/3 dân số chết trong thảm họa này. Sự mất mát nguồn nhân lực dẫn đến thiếu lao động nông nghiệp và tình trạng tăng lương. Để đối phó với tình hình ngày một phức tạp, nhà vua và Nghị viện ban hành đã ban hành Pháp lệnh về người làm công (1349) và Điều lệ về người làm công (1351). Những nỗ lực này về lâu dài thì không đem lại hiệu quả tốt, nhưng trong ngắn hạn thì lại có tác dụng rất tích cực. Sau tất cả, bệnh dịch hạch đã không dẫn đến một sự cố toàn diện cho chính phủ và xã hội và số nhân khẩu được phục hồi nhanh chóng. Những thành tựu này có công đóng góp rất lớn của các triều thần như Thủ quỹ William Edington và Pháp quan William de Shareshull.

Đến giữa những năm 1350 quân Anh tiếp tục các cuộc chiến quy mô lớn ở lục địa. Năm 1356, trưởng tử của Edward, Edward, Vương tử đen, giành được thắng lợi quan trọng tại Trận Poitiers. Lực lượng Anh ít hơn rất nhiều không chỉ đẩy lui người Pháp mà còn bắt sống được nhà vua Pháp, Jean II và hoàng tử út của ông ta, Philippe. Sau khi một loạt các chiến thắng, người Anh đã nắm giữ nhiều đất đai ở Pháp, vua Pháp bị giam ở Anh và chính phủ trung ương Pháp đã gần như hoàn toàn sụp đổ. Đã từng có một cuộc tranh luận lịch sử về việc liệu lời tuyên bố của Edward đối với ngai vàng Pháp ban đầu có thật hay không, hay đơn giản là một mưu đồ chính trị nhằm gây áp lực lên chính phủ Pháp. Bất kể mục đích ban đầu là gì đi nữa, thì nước Pháp lúc bấy giờ dường như nằm trong tầm tay Edward. Tuy nhiên chiến dịch năm 1359 nhằm hoàn tất mục tiêu đó, thất bại. Do đó, năm 1360, Edward chấp nhận Điều ước Brétigny, theo đó ông từ bỏ yêu sách với ngai vàng nước Pháp nhưng được bảo đảm rằng chủ quyền hoàn toàn đối với các lãnh địa ở Pháp.

Những năm cuối
Trong thời gian đầu của triều đại của ông, Edward đã tỏ ra năng động và thành công, trong những năm sau ông đã trở nên ỳ vì những thất bại quân sự và xung đột chính trị. Các công việc chính trị hằng ngày không thu hút Edward bằng những việc ra chiến trường. Do đó, trong những năm 1360, Edward ngày càng dựa dẫm vào sự giúp đỡ của các triều thần, đặc biệt là William Wykeham.

Như một quý tộc mới nổi, Wykeham được tấn phong làm Quan Chưởng ấn vào năm 1363 và Đại Pháp quan vào năm 1367, mặc dù những khó khăn trong sự kết nối chính trị cùng với thiếu kinh nghiệm của Wykeham, Quốc hội đã buộc ông phải từ chức chưởng ấn vào năm 1371. Càng tạo thêm các khó khăn cho Edward là những cái chết của người mà ông tin cậy nhất, một số do sự tái phát của bệnh dịch hạch từ năm 1361 đến 1362. William Montague, Bá tước Salisbury, đồng minh thân tín của Edward hồi đảo chính 1330, qua đời sớm vào năm 1344. William de Clinton, người từng sát cánh với nhà vua tại Nottingham, qua đời năm 1354. Một trong số những Bá tước được tấn phong năm 1337, William de Bohun, Bá tước Northampton, quy tiên 1360, và năm tiếp theo là Henry xứ Grosmont, người được cho là vị tướng được ưa thích nhất của Edward, chết vì bệnh dịch hạch. Cái chết của họ khiến cho Quốc hội dần bị các thành viên trẻ tuổi chiếm chỗ và trở nên phù hợp các các Hoàng tử hơn là bản thân nhà vua.

Người con trai thứ hai của nhà vua, Lionel Antwerp, cố gắng để quy phục lực lượng tự trị của các lãnh chúa người Anglo-Ailen ở Ireland. Nhưng chiến dịch đã không thành công, và nó chỉ kéo dài sự chiếm đóng của người Anh theo Điều luật Kilkenny trong năm 1366.

Trong khi đó tại Pháp, sau Hiệp ước Brétigny là một trong những ngày yên bình tương đối, nhưng vào ngày 8 tháng 4 năm 1364, Jean II đã qua đời trong khi bị giam cầm ở Anh, sau khi không thành công cố gắng để nâng cao tiền chuộc của riêng mình tại nhà. Ông đã được thừa kế bởi nhà vua Charles V mạnh mẽ, người đã tranh thủ được năng lực của vị Nguyên soái đầy tài năng Bertrand du Guesclin.

Năm 1369, chiến tranh ở Pháp lại bắt đầu với một chiều hướng và John của xứ Gaunt-người con trai trẻ tuổi của Edward đã được trao trách nhiệm chỉ huy một chiến dịch quân sự. Edward dần dần trao các trọng trách cầm quân cho các con trai của mình vì lý do tuổi tác cao. Nhị Hoàng tử, Lionel xứ Antwerp đã cố gắng để thu phục lực lượng tự trị của các lãnh chúa người Anglo-Irish ở Ireland, nhưng chiến dịch đã không thành công, và nó chỉ kéo dài sự chiếm đóng của người Anh theo Điều luật Kilkenny trong năm 1366.

Tại Pháp, sau một thập kỉ tương đối hòa bình kể từ khi Điều ước Brétigny thực hiện, thì đến ngày 8 tháng 4 năm 1364 Jean II băng hà trong nhà lao Anh. Người kế vị là Charles V, và tân vương tranh thủ được sự ủng hộ từ Nguyên soái Bertrand du Guesclin tài ba. Năm 1369, người Pháp tái khởi động cuộc chiến, và Hoàng tử John xứ Gaunt nhận trọng trách dẫn binh. Những nỗ lực này đã không thành công và với Hiệp ước Bruges năm 1375 các lãnh địa của người Anh ở Pháp chỉ còn là các thị trấn ven biển Calais, Bordeaux, và Bayonne.

Thất bại quân sự ở nước ngoài và áp lực tài chính cho các chiến dịch quân sự đã dẫn đến sự bất mãn chính trị trong nước. Mọi viện lên đến đỉnh điểm tại Nghị viện năm 1376, được biết đến với tên gọi Nghị viện Tốt. Quốc hội ban đầu được triệu tập để bàn việc ban hành các loại thuế mới, nhưng Hạ viện nắm lấy cơ hội để chất vấn các vấn đề cụ thể. Đặc biệt, những lời chỉ trích đã được nhắm vào một số cố vấn thân cận nhất của nhà vua như Cung vụ Đại thần William Latimer và Cung sự đại thần John Neville, họ đều bị sa thải khỏi chức tước. Tình nhân của Edward, Alice Perrers, được coi như nắm quá nhiều quyền lực so với vị vua già, đã bị đuổi khỏi triều đình. Tuy nhiên đối thủ thực sự của Quốc hội, cầm đầu là các Đại quý tộc hùng mạnh như Wykeham và Edmund de Mortimer, Bá tước xứ March, lại là John xứ Gaunt. Cả nhà vua và Hắc Thái tử vào thời gian này mất khả năng điều hành triều chính do bệnh tật, Gaunt do đó là người nhiếp chính trong triều đình Gaunt buộc phải nhượng bộ những đòi hỏi của Nghị viện nhưng tại kì họp tiếp theo, năm 1377, phần lớn thành tựu của Nghị viện Tốt bị đảo ngược.

Tuy nhiên bản thân Edward đã không làm gì nhiều trong thời kỳ này, khoảng sau năm 1375, ông chỉ còn đóng một vai trò hạn chế trong chính phủ. Khoảng 29 tháng 9 năm 1376, ông bị bệnh và bị áp xe (có tin đồn là ông bị bệnh lậu). Sau một thời gian ngắn hồi phục vào tháng 2 năm 1377, nhà vua băng hà sau một cơn đột quỵ tại Sheen vào ngày 21 tháng 6. Người kế vị Edward là trưởng tôn mới 10 tuổi, Vua Richard II, tức con trai của Hắc Thái tử, vì ông đã qua đời trước đó vào ngày 8 tháng 6 năm 1376.

Thành tựu

Pháp luật

Những năm giữa triều Edward là một thời kì với những chính sách lập pháp quan trọng. Có lẽ điều luật nổi bật nhất là Quy chế về người làm công 1351, nhằm giải quyết vấn đề thiếu lap động gây ra bởi Cái chết Đen. Quy chế này đã quy định về mức lương của người lao động và kiểm soát tình trạng di tán giữa các lãnh địa của những người nông dân bằng việc các lãnh chúa đã có những tuyên bố đầu tiên về các quyền lợi dành cho họ. Mặc dù đã có những nỗ lực để duy trì quy chế, cuối cùng nó vẫn thất bại do sự cạnh tranh lao động giữa các chủ đất. Luật này được miêu tả như một nỗ lực "lập ra luật chống lại quy luật cung cầu", chính điều này khiến cho nó cuối cùng thất bại. Tuy nhiên, tình trạng thiếu lao động khiến đã dẫn đến những tranh chấp về quyền lợi giữa các chủ đất nhỏ ở Hạ viên và các chủ đất lớn ở Thượng viện. Những biện pháp này cũng làm những người nông dân nổi giận, dẫn đến Khởi nghĩa Nông dân năm 1381.

Triều đại của Edward III cũng trùng với giai đoạn được gọi là Babylonian Captivity, tức thời kì mà các vị giáo hoàng ở Rome đều xuất thân từ đất Avignon. Trong những năm chiến tranh với Pháp, phe đối lập ở Anh chống lại việc giáo hoàng có xuất thân là thần dân của Pháp. Việc đánh thuế giáo hoàng trong Giáo hội Anh bị coi là tài trợ cho kẻ thù quốc gia, trong khi theo các điều lệ – Giáo hoàng cung cấp lợi ích cho giáo sĩ - gây oán giận trong dân Anh. Các Đạo luật Provisors (1350) và Praemunire (1353), đã sửa đổi những điều luật trên, cũng như hạn chế quyền lực của Giáo hoàng đối với người Anh. Các luật này không làm cắt đứt mối ràng buộc lẫn nhau giữa Quốc vương và Giáo hoàng.

Những luật quan trọng khác được lập ra trong thời kì này là Đạo luật Phản quốc 1351. Chính sự đồng nhất ý kiến trong triều đình đã cho phép một sự đồng thuận về định nghĩa của tội ác gây tranh cãi này. Tuy nhiên, cải cách pháp lý quan trọng nhất có lẽ là liên quan đến các Thẩm phán của Hòa bình. Tổ chức đã có từ trước thời của Edward III nhưng, đến năm 1350, các thẩm phán đã được ban cho quyền lực không chỉ để điều tra và bắt giữ tội phạm, mà còn có quyền xét xử, kể cả trường hợp trọng tội. Với sự kiện này, một chế độ quản lý trật tự địa phương lâu dài đã được lập ra.

Nghị viện và hệ thống thuế

Nghị viện là một tổ chức đã được thành lập trước thời Edward III, nhưng những năm tại vị của ông mới là thời kì mà nó phát triển mạnh. Thời kì nàu, các thành viên trong Hội đồng Nam tước, trước đây là một tổ chức không rõ ràng, đã được giới hạn lại chỉ còn bao gồm những người được triệu tập đến Nghị viện với tư cách cá nhân. Điều này diễn ra vì Nghị viện đã phát triển thành cơ chế Lưỡng viện, gồm Viện Quý tộc (Thượng viện) và Viện Thứ dân (Hạ viện). Tuy không thể là Thượng, nhưng ở Hạ viện những thay đổi lớn đã diễn ra, bao gồm cả sự mở rộng quyền hành của Hạ viện. Dẫn chứng là Nghị viện Tốt, nơi là Hạ viện lần đầu tiên – mặc dù được sự ủng hộ của các quý tộc – đã đẩy mạnh một cuộc khủng hoảng chánh trị. Trong quá trình này, tất cả thủ tục luận tội và chức danh Người Phát ngôn được tạo ra. Mặc dù những lợi thế chánh trị này chỉ là trong thời gian nhất thời, Nghị viện này cũng đại diện cho một cột mốc trong lịch sử chánh trị Anh.

Ảnh hưởng chánh trị của Hạ viện thời nguyên khởi là quyền đánh thuế của họ. Nhu cầu tài chánh cho Chiến tranh Trăm năm là rất lớn, nên nhà vua và các quan đầu triều đã cố gắng dùng các viện pháp khác nhau để có tiền. Nhà vua có thu nhập ổn định từ đất hoàng gia, và cũng có thể vay được các khoản vay từ những nhà tài chánh ở Ý và trong nước. Để tài trợ cho những chiến dịch quân sự quy mô lớn của Edward III, nhà vua phải nghỉ kế lập ra các loại thuế. Thuế gồm hai hình thức chánh: thuế đặc biệt và thông thường. Khoản đặc biệt là khoản thuế đánh trên tổng giá trị sản phẩm, thường là 1/10 ở thành thị và 1/15 ở nông thôn. Việc này có thể giúp thu được một khoản không nhỏ, nhưng mỗi lần thu thuế phải được Nghị viện chấp thuận, và nhà vua phải chứng minh cho sự cần thiết của nó. Khoản truyền thống là một sự bổ sung cần thiết, một nguồn thu nhập ổn định và đáng tin cậy. Một "nghĩa vụ đóng thuế truyền thống" lúc xuất khẩu len đã tồn tại từ 1275. Edward I đã cố gắng giới thiệu các thuế bổ sung về len, nhưng các thuế xấu, hay không đáng tin này, đã sớm bị dẹp bỏ.. Sau đó, từ năm 1336 trở đi, một loạt các kế hoạch nhằm tăng doanh thu hoàng gia từ xuất khẩu len đã được giới thiệu. Sau một số rắc rối và bất mãn ban đầu, cuối cùng nó được đồng luận bởi Pháp lệnh Staple năm 1353 rằng các khoản thuế đặc biệt phải do Quốc hội chuẩn thuận, mặc dù đó đã một quy luật không thành văn từ lâu rồi.

Thông qua việc đánh thuế đều đặn trong những năm ở ngôi của Edward III, Nghị viện – và đặc biệt là Hạ viện – đã giành được những ảnh hưởng chánh trị nhất định. Bởi vì khi một loại thuế nào đó được đưa ra, nhà vua phải chứng minh rằng nó cần thiết, và phải nhận được sự chấp thuận của Hội đồng Vương quốc rằng nó sẽ đem lại lợi ích cho Quốc gia. Ngoài việc áp đặt thuế, Nghị viện cũng có thể đề xuất những tấu thỉnh để nói lên những khiếu nại của mình với nhà vua, mà thường là liên quan đến các quan chức hoàng gia. Theo cách đó, hệ thống này mang lại lợi ích cho cả hai bên. Hạ viện và những người mà Hạ viện đại diện cho họ, ngày càng có ý thức hơn về vấn đề chánh trị, và đặt ra nền tảng cho chế độ quân chủ lập hiến của nước Anh về sau.

Tinh thần hiệp sĩ và ý thức dân tộc

Chính sách của Edward III là sự tập trung vào giới đại quý tộc cho mục đích chiến tranh và hành chánh. Trong khi phụ thân ông thường xuyên gây xung đột với nhóm chóp bu trong giới quý tộc thì, Edward III đã thành công trong việc thiết lập tình hữu nghị thân thiết giữa chính ông và các trọng thần. Cả Edward I và Edward II đều tìm cách giới hạn ảnh hưởng của giới quý tộc, dẫn đến việc trong 60 năm này chỉ có một vài dòng khanh đại phu mới được tấn phong. Nhà vua trẻ thì cố gắng đảo ngược chính sách này khi, năm 1337, như để chuẩn bị cho cuộc chiến tranh sắp xảy đến, ông tấn phong 6 tước bá trong cùng một ngày. Cùng thời điểm đó, Edward lập ra thêm các chức tước mới, đó là tước công dành cho những người thân của hoàng thượng. Hơn thế nữa, Edward đề cao tinh thần hiệp sĩ bằng việc lập ra danh hiệu Hiệp sĩ Garter (garter có nghĩa là vớ, nịt), có thể vào năm 1348. Một kế hoạch năm 1344 nhằm tổ chức một Hội Bàn tròn như của Vua Arthur không bao giờ được thực hiện, nhưng danh hiệu hiệp sĩ mới này được lập ra theo ý tưởng về truyền thuyết bàn tròn này, bằng chứng là dạng hình tròn của garter. Kinh nghiệm chiến tranh của Edward trong chiến dịch Crécy (1346–7) dường như là yếu tố quyết định trong việc ông từ bỏ vụ Bàn Tròn. Người ta lập luận rằng chiến thuật được người Anh sử dụng trong trận chiến tại Crécy năm 1346 không phù hợp với tư tưởng thời Arthur và khiến vụ hội Bàn Tròn Arthur trở thành một vấn đề đối với Edward III, đặc biệt là vào thời điểm lập ra Garter. Không tìm thấy sự tham khảo nào từ vua Arthur và Hội Bàn tròn trong những bản sao Điều lệ Garter thế kỉ XV, nhưng Tiệc Garter năm 1358 liên quan đến Hội Bàn Tròn. Cho nên có một vài sự trùng lập giữa Hội Bàn tròn với Hiệp sĩ Garter. Polydore Vergil kể về nàng Joan xứ Kent trẻ tuổi, Nữ Bá tước Salisbury – bị cáo buộc là người được coi là người tình của nhà vua vào thời điểm đó – vô tình đánh rơi vớ vào một quả banh ở Calais. Vua Edward đáp lại sự nhạo bám của đám đông bằng cách buộc chiếc vớ quanh đùi mình và nói honi soit qui mal y pense – khiến những người nghĩ rằng đó là điều xấu, phải xấu hổ.

Việc mở rộng hàng ngũ quý tộc còn phải được nhìn trong bối cảnh chiến tranh với Pháp, như là một biểu hiện của chủ nghĩa dân tộc vừa mới hình thành. Cũng giống như cuộc chiến với Scotland, mối đe dọa xâm lăng từ Pháp đã củng cố tinh thần đoàn kết dân tộc, và góp phần Anh hóa tầng lớp quý tộc chủ yếu là gốc Anglo-Norman kể từ sau Cuộc chinh phạt của người Norman. Từ thời Edward I, có những tin đồn nổi tiếng rằng người Pháp có kế hoạch xóa số ngôn ngữ của Anh, và cũng như tổ phụ đã làm, Edward III tận dụng tối đa mối lo ngại này của người dân. Kết quả là, địa vị của tiếng Anh ngày càng được củng cố; năm 1362, Quy chế Pleading cho phép tiếng Anh được sử dụng trong triều đình, and the year after, Parliament was for the first time opened in English. Cùng lúc này, ngôn ngữ bản xứ cũng được sử dụng rộng rãi hơn trong nền văn học, thông qua các tác phẩm của William Langland, John Gower và đặc biệt là The Canterbury Tales của Geoffrey Chaucer. Tuy nhiên mức độ Anh hóa này chưa đủ lớn. Quy chế 1362 thực tế được viết bằng tiếng Pháp và chưa có hiệu lực ngay lập tức, và Nghị viện cho đến năm 1377 mới dùng tiếng Anh. Danh hiệu Hiệp sĩ Garter, mặc dù là của người Anh lập ra, nhưng cũng được dành tặng cho người nước ngoài chẳng hạn như Jean IV, Quận công xứ Bretagne và Sir Robert of Namur. Edward III – một người nói cả hai thứ tiếng – tự coi mình là vua của cả Anh và Pháp, và không thể tỏ ra ưu đãi đặc biệt cho bất kì nước nào so với nước còn lại.

Đánh giá và tính cách

Edward III rất được lòng dân trong suốt triều đại của ông, và ngay cả những rắc rối những năm cuối cũng ít ai đổ lỗi cho bản thân nhà vua. Sử gia thời Edward Jean Froissart viết trong biên niên sử rằng "Ông ấy đã làm được những điều mà người ta không còn được chứng kiến từ sau thời vua Arthur". Quan điểm này kéo dài qua nhiều năm, nhưng theo thời gian, cái nhìn về nhà vua đã thay đổi. Các sử gia đảng Whig thời đại sau cho rằng việc cải cách hiến pháp chỉ là cách đối phó với tình hình chiến tranh và cáo buộc Edward đã không hoàn thành trách nhiệm của một vị vua đối với đất nước. Trích theo Giám mục Stubbs:

Nhận định này được công nhận rất lâu trước khi bị thách thức. Trong một bài báo năm 1360 tựa đề Edward III và các Sử gia, May McKisack chỉ ra mục đích luận của nhận xét của Stubbs. Một vị vua thời Trung Cổ không thể nhìn xa hơn về tương lai với một nền chế độ quân chủ nghị viện; thay vào đó, vai trò của ông là một vai trò thực dụng - duy trì trật tự và giải quyết các vấn đề khi chúng nảy sinh. Về điều này, Edward III đã làm rất xuất sắc. Edward cũng bị cáo buộc đã thả lỏng cho các con trai mình quá tự do dẫn đến những tranh chấp trong triều đình cuối cùng đã dẫn đến Chiến tranh Hoa Hồng. Tuyên bố này bị bác bỏ bởi K.B. McFarlane, người lập luận rằng đây không chỉ là chính sách chung của những ông vua già, mà còn là điều tốt nhất. Những người viết sử về nhà vua sau đó như Mark Ormrod và Ian Mortimer cũng có cái nhìn theo hướng này. Nhưng cái nhìn cũ tiêu cực chưa hoàn toàn biến mất; như gần đây vào 2001, Norman Cantor đã mô tả là Edward III một "kẻ tàn bạo và thích thú với việc giết người" và một "lực lượng hủy diệt tàn nhẫn."

Từ những gì được biết về hành trạng Edward, người ta có thể cho ông là người bốc đồng hay điềm tĩnh, có thể được thấy qua việc ông có những hành động chống lại Stratford và các bộ trưởng năm 1340-1341. Cũng đồng thời, ông nổi tiếng về sự khoan dung; cháu nội của Mortimer chẳng những không bị xử phạt, mà còn được nắm giữ những địa vị quan trong trong chiến tranh với Pháp, và được tấn phontg thành Hiệp sĩ Garter. Trên hai quan điểm tôn giáo và sở thích cá nhân, Edward là một người bình thường. Ông dành sự quan tâm cho nghệ thuật và chiến tranh, đó điều đó, phù hợp với quan niệm thời Trung Cổ về một vị minh quân. Ông là một chiến binh thành công đến mức một nhà sử học quân sự hiện đại đã mô tả ông là vị tướng vĩ đại nhất trong lịch sử Anh. Ông cũng dành phần lớn sự quan tâm cho vợ ông, Vương hậu Philippa. Nhiều ý kiến cho rằng Edward là kẻ háo sắc, nhưng không có bằng chứng mà chứng minh nhà vua không chung tình cho đến khi Alice Perrers xuất hiện và trở thành người tình của vua, và vào lúc đó Hoàng hậu đã mắc bệnh nan y sắp vong mạng. Sự tận tụy này có ảnh hưởng đến những thành viên khác trong gia đình ông; vì đối lập với những người tiền nhiệm, Edward dường như không gặp phải sự chống đối nào từ năm người con trai trưởng thành của ông.

Con cái

Tổ tiên

Tuyên bố về vương vị ở Pháp của Edward dựa vào cớ ông là cháu ngoại của Vua Philippe IV của Pháp, thông qua mẫu thân ông tức Isabelle.

Chú thích nguồn

Nguồn tham khảo

 ; 752pp

Liên kết ngoài

 Edward III at the official website of the British Monarchy
 Edward III at BBC History
 The Medieval Sourcebook has some sources relating to the reign of Edward III:
 The Ordinance of Labourers, 1349
 The Statute of Labourers, 1351
 Thomas Walsingham's account of the Good Parliament of 1376

Sinh năm 1312
Mất năm 1377
Quân vương châu Âu thế kỉ XIV
Vua Anh thế kỉ XIV
Vương tộc Plantagenet
Hiệp sĩ Garter
Người Anh trong Chiến tranh giành độc lập Scotland
Nhân vật trong Chiến tranh Trăm năm
Vua thiếu nhi
Quý tộc Pháp thế kỉ XIV
Nhánh Anh đòi ngôi vua Pháp
Quân vương Công giáo
Người Anh gốc Pháp
Người Anh gốc Tây Ban Nha
Chôn cất tại tu viện Westminster
Bá tước xứ Chester
Vua Anh


title: Zelandotipula forsteriana

text:
Zelandotipula forsteriana là một loài ruồi trong họ Tipulidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Zelandotipula


title: 6899 Nancychabot

text:
6899 Nancychabot (1988 RP10) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 9 năm 1988 bởi S. J. Bus ở Cerro Tololo.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6899 Nancychabot

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1988


title: Bambang

text:
Bambang là một đô thị hạng 2 ở tỉnh Nueva Vizcaya, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 45.440 người trong 8.742 hộ.

Barangay

Bambang được chia thành 25 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2007 của Philipin
News From Bambang

Đô thị của Nueva Vizcaya


title: Maldegem

text:
Maldegem là một đô thị ở tỉnh Oost-Vlaanderen. Đô thị này bao gồm the villages of Maldegem, Adegem và Middelburg. Kleit và Donk have always been separate hamlets of Maldegem. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm  2006, Maldegem có tổng dân số 22.289 người. Tổng diện tích là 94,64 km² với mật độ dân số là 236 người trên mỗi km².
Stoomcentrum Maldegem tọa lạc ở nhà ga đường sắt cũ tại Maldegem.

Dân địa phương nổi tiếng
 Joanna Courtmans (1811-1890), nhà văn

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức  - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Đô thị của Oost-Vlaanderen


title: Larraona

text:
Larraona là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 7,71 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2007 là 123 người với mật độ người/km²

Tham khảo

Đô thị ở Navarre


title: Famelica tajourensis

text:
Famelica tajourensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Famelica


title: Sesbania herbacea

text:
Sesbania herbacea (syn. Sesbania exaltata) là một loài thực vật có hoa trong họ Fabaceae. Đây là loài bản địa của Hoa Kỳ, đặc biệt là các bang đông nam, nơi có khí hậu ẩm.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Jepson Manual Treatment
USDA Plants Profile
GRIN Species Profile
FAO Ecocrops
Photo gallery

Chi Điền thanh


title: Atelopus lynchi

text:
Atelopus lynchi là một loài cóc trong họ Bufonidae. Chúng là loài đặc hữu của Ecuador.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông. Loài này đang bị đe dọa do mất nơi sống.

Nguồn
 Ron, S., Coloma, L.A., Bustamante, M.R., Bolívar, W., Lötters, S., Renjifo, J.M. & Rueda, J.V. 2004. Atelopus lynchi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Atelopus
Động vật lưỡng cư Ecuador


title: Đông Minh, Hà Trạch

text:
Đông Minh () là một huyện của địa cấp thị Hà Trạch, tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Đây là huyện cực tây của Sơn Đông và nằm bên bờ đông (hữu) của Hoàng Hà.

Trấn

Hương

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Sơn Đông
Hà Trạch


title: Bocaina, São Paulo

text:
Bocaina là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil. Đô thị này nằm ở vĩ độ 22º08'10" độ vĩ nam và kinh độ 48º31'05" độ vĩ tây, trên khu vực có độ cao 580 m. Dân số năm 2004 ước tính là 10.565 người.
Đô thị này có diện tích 364,044 km².

Thông tin nhân khẩu
Dữ liệu dân số theo điều tra dân số năm 2000

Tổng dân số: 9.442
Dân số thành thị: 8.546
Dân số nông thôn: 896
 Nam giới: 4.711
 Nữ giới: 4.731
Mật độ dân số (người/km²): 25,94

Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi (trên một triệu người): 7,87

Tuổi thọ bình quân (tuổi): 76,21

Tỷ lệ sinh (số trẻ trên mỗi bà mẹ): 2,09

Tỷ lệ biết đọc biết viết: 88,33%

Chỉ số phát triển con người (HDI-M): 0,807
 Chỉ số phát triển con người - Thu nhập: 0,731
 Chỉ số phát triển con người - Tuổi thọ: 0,853
 Chỉ số phát triển con người - Giáo dục: 0,837
(Nguồn: IPEADATA)

Sông ngòi
 Sông Jacaré-Pepira

Các xa lộ
 SP-255

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng của đô thị
 Bocaina trên WikiMapia

Đô thị bang São Paulo


title: Russell Global Index

text:
Russell Global Index là chỉ số tham khảo quan trọng và phổ biến cho các chiến lược đầu tư trên toàn cầu. Vào năm 2008, 9 công ty của Việt Nam đã được xét đủ điều kiện và được đưa vào chỉ số toàn cầu này cũng như các chỉ số phụ khác như Russell Emerging Markets Index (chỉ số dành cho thị trường mới nổi), Russell Asia Index (chỉ số dành cho khu vực châu Á) và Russell Asia Pacific Index (chỉ số dành cho khu vực châu Á Thái Bình Dương). Theo ông Stephen Wood, chiến lược gia cao cấp của Russell Investments, "Chỉ số Russell Vietnam Index đóng góp một phần quan trọng vào bộ chỉ số thế giới. Quá trình tái tổ chức hàng năm giúp nắm bắt những thay đổi ở các thị trường chủ chốt và rà soát lại các chỉ số để đưa ra đánh giá về thực trạng một cách chính xác. Quá trình này đưa ra những chuẩn mực cơ bản đáng tin cậy để nhà đầu tư có thể đánh giá khả năng hoạt động của các cổ phiếu trong danh mục đầu tư hoặc ngừng kế hoạch đầu tư."

Các công ty Việt Nam được gia nhập chỉ số Russell Global Index bao gồm:
 Tập đoàn Đầu tư và Phát triển công nghệ (mã chứng khoán FPT)
 Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín (STB)
 Công ty Khoan và Dịch vụ dầu khí (PVD)
 CTCP Tập đoàn Kỹ nghệ Gỗ Trường Thành)
 Công ty Phân đạm và hoá chất dầu khí (DPM)
 Công ty Sữa Việt Nam (VNM)
 Công ty cổ phần nhiệt điện Phả Lại (PPC)
 Công ty cổ phần Vincom (VIC)
 Công ty chứng khoán Sài Gòn (SSI)

Russell Investments là công ty cung cấp các giải pháp chiến lược và hàng loạt sản phẩm đầu tư được thành lập năm 1936 ở Mỹ. Tính tới cuối tháng 3 năm 2008, công ty quản lý danh mục trị giá hơn 213 tỷ USD và cung cấp dịch vụ cho các cá nhân, tổ chức và các nhà tư vấn ở hơn 40 nước.

Bộ chỉ số chứng khoán Russell Investments được xem như một tham khảo quan trọng và phổ biến cho các chiến lược đầu tư trên toàn cầu. Các chỉ số này được xây dựng và công bố hằng năm dựa trên các số liệu khách quan thu thập được từ các thị trường chứng khoán, trong đó quan trọng nhất là tỷ lệ vốn hóa thị trường.

Chú thích

Kinh tế Việt Nam


title: Brachypremna karma

text:
Brachypremna karma là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Brachypremna


title: Carabhydrus andreas

text:
Carabhydrus andreas là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Zwick miêu tả khoa học năm 1981.

Chú thích

Tham khảo

Bếp nhà
Bọ nước
Carabhydrus
Gan trùng
Cháy nổ


title: Địa động lực học

text:
Địa động lực học là một nhánh nhỏ của địa vật lý nghiên cứ về động lực học của trái Đất. Nó áp dụng vật lý, toán học, hóa học để tìm hiểu làm thế nào Đối lưu manti dẫn đến kiến tạo mảng và các hiện tượng địa chất như Tách giãn đáy đại dương, sự hình thành của núi, núi lửa, động đất, đứt gãy, và vân vân. Nó cũng nghiên cứu về hoạt động bên trong lòng đất bằng cách đo từ trường, trọng lực, và sóng địa chấn, cũng như những khoáng chất của đá và của họ Địa hóa đồng vị. Phương pháp của địa động lực học cũng được áp dụng để thăm dò của các hành tinh khác.

Tổng quan
Địa động lực học thường nghiên cứu về các quá trình di chuyển mọi vật trong Trái Đất. Ở bên trong Trái Đất, di chuyển xảy ra khi đá tan hoặc biến dạng và chảy do tác động của trường ứng suất. Biến dạng này có thể là biến dạng giòn, đàn hồi hoặc dẻo, tùy thuộc vào độ lớn của áp suất và các đơn vị vật lý khác, đặc biệt là sự giảm áp lực theo thời gian. Đá có cấu trúc và thành phần không đồng nhất, vì vậy nó là thường phụ thuộc vào các áp lực khác nhau. Khi làm việc với các quãng thời gian địa chất, sẽ thuận tiện hơn khi dùng ước lượng môi trường liên tiếp và trường ứng suất cân bằng để nghiên cứu phản ứng với áp lực trung bình.

Các chuyên gia trong địa động lực học thường sử dụng dữ liệu từ trắc địa, GPS, InSAR, và địa chấn học, cùng với các mô hình toán học để nghiên cứu sự tiến hóa của Thạch quyển, Lớp phủ và lõi Trái Đất.

Công việc thực hiện bởi nhà địa động lực học có thể bao gồm:
 Mô phỏng biến dạng giòn và dẻo của các chất liệu địa chất
 Dự đoán các mô hình cấu tạo và tan rã của châu lục và siêu lục
 Quan sát biến dạng bề mặt do băng và giãn nở lục địa sau thời kỳ băng hà, và làm các phỏng đoán liên quan đến độ nhớt của quyển manti
 Tìm hiểu cơ chế hoạt động của kiến tạo mảng.

Biến dạng của đá
Dá và các chất liệu địa chất trải qua độ biến dạng với 3 mức độ khác nhau, đàn hồi, dẻo, và giòn tuỳ thuộc vào tính chất của chất liệu và độ mạnh của trường ứng suất. Áp lực được định nghĩa là lực trung bình tác động vào một phần của đá. Áp suất là một phần của áp lực làm thay đổi thể tích của một chất rắn; Ứng suất cắt thay đổi hình dạng. Nếu không có lực cắt, các chất lỏng ở trạng thái cân bằng thủy tĩnh. Do đó, sau thời gian dài, đá dễ bị biến dạng dưới áp lực, Có thể ước lượng Trái Đất được đặt trong thủy tĩnh cân bằng. Áp lực lên đá chỉ phụ thuộc vào trọng lượng của đá nằm phía trên, và điều này phụ thuộc vào trọng lực và khối lượng riêng của đá. Trong một vật thể như mặt Trăng khối lượng riêng gần như không đổi, nên thông tin về áp suất dễ tính. Ở trái Đất, những lực nén của đá với độ sâu là quan trọng, và cần một phương trình trạng thái để tính toán những thay đổi khối lượng riêng của đá kể cả khi nó có thành phần đồng nhất.

Đàn hồi
Biến dạng đàn hồi luôn có thể đảo ngược, có nghĩa là nếu trường ứng suất liên kết với biến dạng đàn hồi được loại bỏ, vật liệu sẽ trở lại trạng thái trước đó. Các vật liệu chỉ cư xử đàn hồi khi sắp xếp tương đối dọc theo trục của vật liệu của các thành phần như nguyên tử hay tinh thể được giữ nguyên. Điều này có độ lớn của áp lực không thể vượt quá sức mạnh tối đa của vật liệu, và khoảng thời gian áp lực tác động không bằng với khoảng thời gian thả lỏng của vật liệu. Nếu áp suất vượt quá giới hạn sẽ dẫn đến biến dạng dẻo hoặc giòn.

Biến dạng dẻo
Biến dạng dẻo xảy ra khi nhiệt độ của một hệ thống đủ cao để cho một phần của vật liệu lỏng ra, có nghĩa là một phần lớn của các liên kết hóa học đang trong quá trình bị phá vỡ và tái tạo. Trong biến dạng này quá trình của nguyên tử sắp xếp lại phân phối lại áp lực và độ biến dạng về cân bằng nhanh hơn chúng có thể tích lũy. Ví dụ như sự uốn thạch quyển dưới Đảo núi lửa hoặc bồn trầm tích, và rãnh đại dương. Sự biến dạng dẻo sẽ xảy ra khi quá trình vận chuyển như khuếch tán và bình lưu dựa trên liên kết hóa học bị phá vỡ và tái tạo phân phối lại áp lực nhanh như cách nó tích lũy.

Biến dạng giòn
Khi áp lực tập trung nhanh hơn sự thả lỏng của thể phân bố nó,biến dạng giòn xảy ra. Cơ chế của biến dạng giòn liên quan phản ứng giữa sự tích tụ hoặc du chuyển của sự khiếm khuyết đặc biệt là những khiếm khuyết tạo ra bởi sự biến dạng làm cho vật bị rối loạn và vỡ. Nói cách khác, tất cả những đứt vỡ, dù nhỏ thế nào, cũng thường tập trung và làm vết vỡ to ra.

Nói chung, trạng thái của sự biến dạng được kiểm soát không chỉ bởi mức độ áp lực, mà còn bởi sự phân bố của áp lực và độ biến dạng.

Cấu trúc biến dạng
Các nhà địa chất cấu tạo học nghiên cứu kết quả của sự biến dạng bằng quan sát đá, đặc biệt là các chế độ và hình dáng của sự biến dạng để tái tạo lại trường ứng suất đã gây ra tác động với đá. Địa chất cấu tạo là một bổ sung quan trọng cho địa động lực học bởi vì nó cung cấp nguồn dữ liệu trực tiếp nhất về các chuyển đổi của Trái Đất. Các chế độ khác nhau của sự biến dạng tạo ra các cấu trúc địa chất khác biệt.

Nhiệt động lực học
Các đặc điểm của đá mà kiểm soát tốc độ và mức độ của sự biến dạng như Độ bền uốn hoặc độ nhớt, tuỳ thuộc vào các trạng thái nhiệt của đá và thành phần. Đại lượng quan trọng nhất trong nhiệt động lực học là nhiệt độ và áp suất. Cả hai đều tăng cùng với độ sâu, vì thế ước lượng đầu tiên về mức độ biến dạng có thể suy ra từ độ sâu. Trong phần trên của thạch quyển, biến dạng giòn thường xảy ra vì dưới áp suất thấp đá có sức mạnh tương đối thấp, trong khi đồng thời, nhiệt độ thấp làm giảm khả năng dễ uốn dòng vật chất. Sau khu vực ranh giới dữa biến dạng giòn-dẻo, biến dạng dẻo thống trị. Biến dạng đàn hồi xảy ra khi khoảng thời gian của áp lực ngắn hơn thời gian thả lỏng của vật chất. Sóng địa trấn là một ví dụ điển hình của loại biến dạng này. Ở nhiệt độ cao đủ để làm tan đá, sức mạnh so với biến dạng dẻo tiến đến 0, đó là lý do tại biến dạng đàn hồi cắt (sóng S) sẽ không di chuyển qua được chất nóng chảy.

Động lực của trái Đất
Động lực chính đằng sau áp lực ở trái Đất được cung cấp bởi nhiệt lượng từ đồng vị phóng xạ phân hủy, ma sát, và nhiệt dư. Sự làm mát ở bề mặt và sự sản xuất nhiệt trong trái Đất tạo ra một građien nhiệt độ từ lõi nóng cho đến thạch quyển tương đối mát. Nhiệt năng này được chuyển thành cơ năng bởi sự lan toả nhiệt. Đá nằm sâu hơn thường nóng hơn và có tốc độ lan toả nhiệt lớn hơn và khối lượng riêng thấp hơn đá nằm trên. Ngược lại, đá nguội ở bề mặt có thể trở nên ít nổi hơn đá nằm dưới. Cuối cùng việc này có thể dẫn đến sự mất ổn định Rayleigh-Taylor (ảnh 1).

Sự nổi âm nhiệt của mảng kiến tạo đại dương là nguyên nhân chính tạo ra sự hút chìm và kiến tạo mảng, trong khi sự nổi dương nhiệt có thể dẫn đến chùm manti, giải thích nguyên nhân kích hoạt núi lửa. Tầm quan trọng của sản xuất nhiệt so với mất nhiệt cho đối lưu nổi trong cả trái Đất vẫn còn là điều không chắc chắn và đối lưu nổi còn là một mối quan tâm chính của địa động lực học.

Phương pháp
Địa động lực học là một rộng lĩnh vực rộng kết hợp quan sát từ nhiều nhánh khác nhau của địa chất học tạo thành một bức tranh về hoạt động của Trái Đất. Gần với bề mặt của trái Đất, dữ liệu bao gồm trắc địa, Định tuổi bằng đồng vị phóng xạ, Thạch luận, khoáng chất học, khoan hố khoan, và kỹ thuật viễn thám. Tuy nhiên, vượt qua độ sâu vài km, hầu hết các cách quan sát trở không thực tế. Các nhà địa chất nghiện cứ địa động lực học của quyển manti và lõi Trái Đất phải hoàn toàn dựa trên máy cảm biến, đặc biệt là địa chấn, và tái tạo điều kiện tìm thấy bên trong ở trái Đất bằng các thí nghiệm với áp suất cao nhiệt độ cao.(xem phương trình Adams–Williamson). Vì sự phức tạp của hệ thống địa chất, mô hình máy tính được sử dụng để kiểm tra lý thuyết dự đoán về địa động lực học sử dụng dữ liệu từ các nguồn.

Xem thêm
 Tính toán cơ sở hạ Tầng địa động lực

Tham khảo

Bibliography

Liên kết ngoài
 Khảo sát địa chất của Canada - địa động lực chương Trình
 Địa động lực Chủ - JPL/NASA
 NASA hành Tinh địa động lực
 Dữ Liệu Nhân vật–Địa Động Lực Và An Ninh Quốc gia
 Tính toán cơ sở hạ Tầng địa động lực

Trắc địa
Địa động lực học
Địa vật lý


title: Hồ Thị Kỷ (xã)

text:
Hồ Thị Kỷ là một xã thuộc huyện Thới Bình, tỉnh Cà Mau, Việt Nam.

Địa lý
Xã Hồ Thị Kỷ nằm ở phía nam huyện Thới Bình, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp thành phố Cà Mau và xã Tân Lộc
Phía tây giáp huyện U Minh
Phía nam giáp thành phố Cà Mau và huyện Trần Văn Thời
Phía bắc giáp xã Thới Bình.

Xã Hồ Thị Kỷ có diện tích 40,68 km², dân số là 21.411 người, mật độ dân số đạt 526 người/km².

Hành chính
Xã Hồ Thị Kỷ được chia thành 12 ấp: 1, 2, Bào Nhàn, Bến Gỗ, Cái Bát, Cây Khô, Cây Sộp, Đường Đào, Tắc Thủ, Xóm Lá, Xóm Sở.

Lịch sử
Sau năm 1975, xã Hồ Thị Kỷ thuộc huyện Thới Bình tỉnh Cà Mau.

Ngày 20 tháng 12 năm 1975, Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam ra Nghị quyết số 19/NQ điều chỉnh lại việc hợp nhất tỉnh ở miền Nam Việt Nam cho sát với tình hình thực tế, theo đó tỉnh Cà Mau và tỉnh Bạc Liêu được tiến hành hợp nhất vào ngày 1 tháng 1 năm 1976 với tên gọi ban đầu là tỉnh Cà Mau - Bạc Liêu. Khi đó, xã  Hồ Thị Kỷ thuộc huyện Thới Bình, tỉnh Cà Mau - Bạc Liêu.

Ngày 10 tháng 3 năm 1976, Ban đại diện Trung ương Đảng và Chính phủ đổi tên tỉnh Cà Mau - Bạc Liêu thành tỉnh Minh Hải. Khi đó, xã Hồ Thị Kỷ thuộc huyện Thới Bình, tỉnh Minh Hải.

Ngày 25 tháng 7 năm 1979, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định 275-CP về việc xác định ranh giới của xã Hồ Thị Kỷ sau khi chuyển giao 1/2 xã sang cho huyện Cà Mau theo Quyết định số 326-CP như sau:
Phía đông giáp xã Tân Hải
Phía tây giáp sông Trèm Trẹm (xã Khánh Thới)
Phía nam giáp huyện Cà Mau
Phía bắc giáp xã Thới Hoà.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, Quốc hội ban hành Nghị quyết về việc chia tỉnh Minh Hải thành hai tỉnh Cà Mau và Bạc Liêu. Khi đó, xã Hồ Thị Kỷ thuộc huyện Thới Bình, tỉnh Cà Mau.

Chú thích

Tham khảo

Đơn vị hành chính Việt Nam đặt tên theo tên người


title: Buenamadre

text:
Buenamadre (Mẹ Tốt) là một đô thị ở tỉnh Salamanca, phía tây Tây Ban Nha, cộng đồng tự trị Castile-Leon. Đô thị này có cự ly 60 kilômét so với thành phố tỉnh lỵ Salamanca và có dân số năm 2008 là 153 người.

Tham khảo

Đô thị ở Salamanca


title: Mortcerf

text:
Mortcerf là một xã ở tỉnh Seine-et-Marne, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở đây được gọi là Moressartois.

Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là .

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-et-Marne

Tham khảo

Liên kết ngoài
1999 Land Use, from IAURIF (Institute for Urban Planning and Development of the Paris-Île-de-France région
French Ministry of Culture list for Mortcerf
Map of Mortcerf on Michelin

Xã của Seine-et-Marne


title: Pselliophora chaseni

text:
Pselliophora chaseni là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Pselliophora


title: Bỗng dưng muốn khóc

text:
Bỗng dưng muốn khóc là một bộ phim truyền hình được thực hiện bởi BHD do Vũ Ngọc Đãng làm biên kịch, đạo diễn. Phim phát sóng vào lúc 20h00 thứ 2, 3, 4 hàng tuần bắt đầu từ ngày 25 tháng 8 năm 2008 và kết thúc vào ngày 12 tháng 11 năm 2008 trên kênh VTV1.

Nội dung
Bỗng dưng muốn khóc là câu chuyện về mối tình đặc biệt của cậu “công tử bột” Bảo Nam (Lương Mạnh Hải) và cô gái mồ côi bán sách cũ lề đường Trúc (Tăng Thanh Hà). Từ một công tử con nhà giàu, ăn chơi quậy phá bị cha mẹ đuổi ra đường, Bảo Nam đã đi tìm lại chính mình nhờ sự giúp đỡ của cô gái nghèo khó nhưng giàu nghị lực sống, đồng thời cũng nhận ra tình yêu đích thực của cuộc đời...

Diễn viên

Cùng một số diễn viên khác...

Nhạc phim

Sản xuất
Kịch bản của bộ phim được đạo diễn kiêm biên kịch Vũ Ngọc Đãng thực hiện trong vòng một năm rưỡi, với ba vai chính Bảo Nam, Trúc và Hiều được viết sẵn lần lượt cho Lương Mạnh Hải, Tăng Thanh Hà và Hiếu Hiền. Quá trình quay phim chính diễn ra trong suốt năm tháng, với bối cảnh ghi hình ở nhiều nơi khác nhau cùng sự hỗ trợ của hai đạo diễn hình ảnh là Nguyễn Tranh và Nguyễn Nam. Phần nhạc phim do ca sĩ Minh Thư đảm nhiệm chính. Diễn viên Tăng Thanh Hà đã phải mặc đến chín bộ áo dài khác nhau trong suốt 2/3 thời lượng phim, các trang phục của diễn viên cũng đều được mua ở Thái Lan và Singapore. Ban đầu, bộ phim dự định phát sóng trên HTV, nhưng do đã kín lịch phát sóng nên phim sau đó được lên sóng VTV.

Đón nhận
Là bộ phim hài đầu tiên của Vũ Ngọc Đãng và phim không thuộc dòng chính luận hiếm hoi trên kênh VTV1, tại thời điểm phát sóng, Bỗng dưng muốn khóc nhanh chóng tạo nên "cơn sốt" trong khán giả trẻ, được cho là vì nội dung hấp dẫn, hình ảnh đẹp, diễn viên trẻ trung, tiết tấu phim nhanh cùng nhiều tình huống hài hước. Ba diễn viên chính nhờ bộ phim đã trở nên nổi tiếng và được nhiều người biết đến. Tác phẩm còn được nhận định là làm "thay đổi cục diện" của phim truyền hình Việt Nam lúc bấy giờ. Bài hát cùng tên của phim sau khi ra mắt cũng trở thành một bản hit và được coi là "tuổi thơ" với nhiều người. Vì thu hút quá nhiều quảng cáo nên đơn vị phát sóng lần đầu tiên đã phải tăng giá quảng cáo cho khung giờ phát phim. Dù vậy, trong những tập về cuối, bộ phim bị đánh giá là "nhạt" và "dài dòng" vì câu chuyện dần đi vào bế tắc.

Vào năm 2015, Bỗng dưng muốn khóc đã được chọn làm phim trình chiếu tại Liên hoan phim Clap! lần đầu tiên tổ chức bởi Viện Pháp tại Hà Nội.

Giải thưởng

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim truyền hình Việt Nam ra mắt năm 2008
Phim truyền hình Việt Nam phát sóng trên kênh VTV1
Phim lãng mạn Việt Nam
Phim tâm lý Việt Nam
Phim do Vũ Ngọc Đãng đạo diễn
Chương trình truyền hình nhiều tập của BHD
Phim truyền hình giành giải Cánh diều bạc


title: Limnophila charon

text:
Limnophila charon là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Limnophila (chi ruồi)
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: 9809 Jimdarwin

text:
9809 Jimdarwin (1998 RZ5) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 9809 Jimdarwin

009809
19980913
009809
Tiểu hành tinh được đặt tên
9532


title: Charles V của Pháp

text:
Charles V (21 tháng 1 năm 1338 – 16 tháng 9 năm 1380), được gọi là Nhà thông thái (tiếng Pháp: le Sage; tiếng Latinh: Sapiens), là Vua của Pháp từ năm 1364 cho đến khi ông qua đời vào năm 1380. Triều đại của ông đã đánh dấu một đỉnh cao ban đầu của nước Pháp trong Chiến tranh Trăm năm, với quân đội của ông đã khôi phục phần lớn lãnh thổ do người Anh nắm giữ, và đảo ngược thành công những tổn thất quân sự của những người tiền nhiệm.

Charles trở thành nhiếp chính của Pháp khi cha ông là John II bị người Anh bắt trong Trận chiến Poitiers năm 1356. Để chi trả cho việc bảo vệ vương quốc, Charles đã tăng thuế. Kết quả là, ông phải đối mặt với sự thù địch từ giới quý tộc, đứng đầu là Charles the Bad, Vua của Navarre; sự phản đối của giai cấp tư sản Pháp, được truyền thông qua Estates-General do Étienne Marcel lãnh đạo; và với một cuộc nổi dậy của nông dân được gọi là Jacquerie. Charles đã vượt qua tất cả những cuộc nổi loạn này, nhưng để giải thoát cho cha mình, ông phải ký kết Hiệp ước Brétigny vào năm 1360, trong đó ông từ bỏ phần lớn miền tây nam nước Pháp cho Edward III của Anh và đồng ý trả một khoản tiền chuộc khổng lồ.

Charles trở thành vua vào năm 1364. Với sự giúp đỡ của các cố vấn tài năng, khả năng quản lý vương quốc khéo léo của ông đã cho phép ông bổ sung ngân khố hoàng gia và khôi phục uy tín của Nhà Valois. Ông đã thành lập đội quân thường trực đầu tiên được trả lương bình thường, đội quân này đã giải phóng người dân Pháp khỏi hàng ngũ những kẻ phá hoại thường xuyên cướp bóc đất nước khi không có việc làm. Được lãnh đạo bởi Bertrand du Guesclin, Quân đội Pháp đã có thể xoay chuyển cục diện của Chiến tranh Trăm năm theo hướng có lợi cho Charles, và đến cuối triều đại của Charles, họ đã tái chiếm gần như tất cả các lãnh thổ được nhượng lại cho người Anh vào năm 1360. Hơn nữa , hạm đội Pháp do Jean de Vienne chỉ huy đã tấn công bờ biển Anh lần đầu tiên kể từ khi bắt đầu Chiến tranh Trăm năm.

Charles V qua đời năm 1380. Ông được kế vị bởi con trai Charles VI, người có triều đại thảm khốc đã cho phép người Anh giành lại quyền kiểm soát phần lớn nước Pháp.

Tiểu sử

Đầu đời
Charles sinh ra tại Lâu đài Vincennes bên ngoài Paris, là con trai của Hoàng tử John và Công chúa Bonne xứ Luxembourg. Ông được giáo dục tại tòa án với những cậu bé khác cùng tuổi mà ông sẽ thân thiết trong suốt cuộc đời: chú Philip, Công tước xứ Orléans (chỉ hơn ông hai tuổi), ba anh trai Louis, John và Philip, Louis xứ Bourbon , Edward và Robert xứ Bar, Godfrey xứ Brabant, Louis I, Bá tước xứ Étampes, Louis xứ Évreux, anh trai của Charles Xấu xa, John và Charles xứ Artois, Charles xứ Alençon, và Philip xứ Rouvres.

Vị vua tương lai rất thông minh nhưng thể chất yếu ớt, nước da nhợt nhạt và thân hình gầy gò, không cân đối. Điều này tạo nên sự tương phản rõ rệt với cha anh, một người cao lớn, khỏe mạnh và có mái tóc màu hung.

Dauphin đầu tiên của Hoàng gia Pháp
Humbert II, Dauphin xứ Viennois, tan nát do không thể tăng thuế sau một cuộc thập tự chinh ở Trung Đông, và không có con sau cái chết của đứa con trai duy nhất, đã quyết định bán Dauphiné, một thái ấp của Đế chế La Mã thần thánh. Cả giáo hoàng và hoàng đế đều không muốn mua và giao dịch được ký kết với ông nội của Charles, đương kim Vua Philip VI.

Theo Hiệp ước La Mã, Dauphiné xứ Viennois sẽ được nắm giữ bởi con trai của vị vua tương lai John the good. Vì vậy, chính Charles, con trai cả của người sau, đã trở thành Dauphin đầu tiên. Năm 12 tuổi, ông bất ngờ được trao quyền khi đang ở Grenoble (10 tháng 12 năm 1349 đến tháng 3 năm 1350). Vài ngày sau khi ông đến, người dân Grenoble được mời đến Quảng trường Nhà thờ Đức Bà, nơi một lễ đài được dựng lên. Chàng trai trẻ Charles thế chỗ bên cạnh Giám mục John của Chissé và nhận lời tuyên thệ trung thành của người dân. Đổi lại, ông công khai hứa sẽ tôn trọng điều lệ cộng đồng và xác nhận các quyền tự do và đặc quyền của Humbert II, được tóm tắt trong một đạo luật long trọng trước khi ông ký vào bản thoái vị và ban lệnh ân xá cuối cùng cho tất cả các tù nhân, ngoại trừ những người phải đối mặt với án tử hình. .Vào ngày 8 tháng 4 năm 1350 tại Tain-l'Hermitage, Dauphin kết hôn với người em họ Joanna xứ Bourbon ở tuổi 12. Cuộc hôn nhân huyết thống này đã được sự chấp thuận trước của giáo hoàng (cả hai đều là hậu duệ của Charles xứ Valois). Cuộc hôn nhân bị trì hoãn do cái chết của mẹ ông, Bonne xứ Luxembourg và bà ngoại Joan the Lame, bị bệnh dịch quét sạch (ông không còn gặp họ sau khi rời đến Dauphiné). Bản thân dauphin đã bị ốm nặng từ tháng 8 đến tháng 12 năm 1349. Các cuộc tụ tập bị hạn chế để làm chậm sự lây lan của bệnh dịch đang hoành hành ở châu Âu, vì vậy hôn lễ diễn ra một cách riêng tư.

Việc kiểm soát Dauphiné có giá trị đối với Vương quốc Pháp, vì nó chiếm Thung lũng Rhône, tuyến đường thương mại chính giữa Địa Trung Hải và Bắc Âu từ thời cổ đại, khiến họ tiếp xúc trực tiếp với Avignon, lãnh thổ của Giáo hoàng và trung tâm ngoại giao của Châu Âu thời trung cổ. Mặc dù còn trẻ, dauphin đã đăng ký để được thần dân của mình công nhận, can thiệp để ngăn chặn cuộc chiến đang diễn ra giữa hai gia đình chư hầu và thu được kinh nghiệm rất hữu ích cho ông.

Nhiệm vụ ở Normandy
Charles được gọi về Paris sau cái chết của ông nội Philip VI và tham gia lễ đăng quang của cha ông John the Good vào ngày 26 tháng 9 năm 1350 tại Reims. Tính hợp pháp của John the Good, và của Valois nói chung, không được nhất trí. Cha của ông, Philip VI, đã mất hết uy tín với các thảm họa ở Crécy, Calais, sự tàn phá của bệnh dịch hạch và những thay đổi tiền tệ cần thiết để hỗ trợ tài chính hoàng gia. Gia tộc hoàng gia đã phải đương đầu với sự phản đối từ mọi phía trong vương quốc.

Người đầu tiên trong số này được lãnh đạo bởi Charles II của Navarre, được gọi là "Kẻ xấu", người có mẹ là Joan II của Navarre đã từ bỏ vương miện của Pháp để lấy Navarre vào năm 1328. Charles II của Navarre là con cả trong một dòng dõi quyền lực. Với tham vọng đạt được vương miện của nước Pháp, ông đã cố gắng tập hợp những kẻ bất mãn xung quanh mình. Ông được hỗ trợ bởi những người thân và đồng minh của mình: Nhà Boulogne (và họ hàng của họ ở Auvergne), các nam tước xứ Champagne trung thành với Joan II của Navarre (người thừa kế Champagne, nếu nó không được sáp nhập vào vương miện của Pháp), và bởi những người theo Robert xứ Artois, bị Philip VI đuổi khỏi vương quốc. Ông cũng nhận được sự hỗ trợ của Đại học Paris và các thương nhân phía tây bắc, nơi giao thương xuyên eo biển là rất quan trọng.

Là một nhà hùng biện lỗi lạc và đã quen với chế độ quân chủ do Cortes of Navarre (tương đương với Đại tướng quân) kiểm soát, Charles the Bad ủng hộ việc cải cách một nhà nước được coi là quá độc đoán, không để lại tiếng nói nào cho giới quý tộc hoặc các thành phố (John the Good được cai trị bởi một nhóm yêu thích và các sĩ quan đôi khi xuất thân khiêm tốn). Không giống như cha ông, Charles V nghĩ rằng một vị vua phải được sự chấp thuận của thần dân và phải lắng nghe lời khuyên của họ. Quan điểm này cho phép anh ta tiếp cận các quý tộc Norman và những người theo chủ nghĩa cải cách, và do đó là Charles of Navarre.

Quyền lực của Navarre đến mức, vào ngày 8 tháng 1 năm 1354, ông ta đã sát hại đối thủ của mình là Charles de la Cerda (người yêu thích của nhà vua) mà không bị trừng phạt, và công khai thú nhận tội ác này. Ông thậm chí còn đạt được, thông qua Hiệp ước Mantes, nhượng bộ lãnh thổ và chủ quyền bằng cách đe dọa liên minh với người Anh. Nhưng ở Avignon, người Anh và người Pháp đang đàm phán về một nền hòa bình có thể ngăn Charles của Navarre trông cậy vào sự hỗ trợ của Edward III. Do đó, ông đã ký một hiệp ước với người Anh, trong đó Vương quốc Pháp sẽ được phân chia giữa họ. Một cuộc đổ bộ của người Anh đã được lên kế hoạch để kết thúc thỏa thuận ngừng bắn, sẽ hết hạn vào ngày 24 tháng 6 năm 1355.

Vua John ra lệnh cho Dauphin vào tháng 3 năm 1355 tổ chức phòng thủ Normandy, yêu cầu tăng các loại thuế cần thiết. Nhiệm vụ khó khăn do ảnh hưởng ngày càng tăng của Charles the Bad, người đã có được địa vị tương tự như địa vị "Công tước" theo Hiệp ước Mantes. Ông có khả năng liên minh với Edward III và bất cứ lúc nào cũng có thể mở cửa ngõ đến Normandy cho người Anh. Dauphin tránh chiến tranh bằng cách hòa giải Navarre với nhà vua, điều này được ấn định bằng một buổi lễ tại triều đình vào ngày 24 tháng 9 năm 1355. Edward III cảm thấy bị xúc phạm trước sự phản bội gần đây nhất của Charles of Navarre, và cuộc đổ bộ như đã hứa đã không xảy ra.

Chế độ nhiếp chính và cuộc nổi dậy của đẳng cấp thứ ba
Vua John được nhiều người coi là một nhà cai trị hấp tấp, giống với phong cách của các vị vua phong kiến trước đó mà sau đó đã trở nên lỗi thời, những người đã xa lánh các quý tộc của mình thông qua công lý độc đoán và những cộng sự được đề cao đôi khi bị coi là đáng ngờ. Sau ba năm gián đoạn, Chiến tranh Trăm năm với Anh tiếp tục vào năm 1355, với Edward, Hoàng tử đen, lãnh đạo quân đội Anh-Gascon trong một cuộc đột kích dữ dội khắp miền tây nam nước Pháp. Sau khi ngăn chặn một cuộc xâm lược của người Anh vào Normandy, John dẫn đầu một đội quân khoảng 16.000 người về phía nam, băng qua sông Loire vào tháng 9 năm 1356 với mục tiêu đánh bại 8.000 binh sĩ của Hoàng tử tại Poitiers. Từ chối lời khuyên của một thuyền trưởng về việc bao vây và bỏ đói Hoàng tử, một chiến thuật mà Edward lo sợ, John tấn công vào vị trí vững chắc của kẻ thù. Trong trận Poitiers sau đó (19 tháng 9 năm 1356), lực lượng bắn cung của Anh đã tiêu diệt gần như toàn bộ kỵ binh Pháp, và John bị bắt. Charles dẫn đầu một tiểu đoàn tại Poitiers đã rút lui sớm trong cuộc chiến; liệu mệnh lệnh đến từ John (như sau này ông tuyên bố), hay chính Charles đã ra lệnh rút quân, vẫn chưa rõ ràng.

Kết quả của trận chiến khiến nhiều người trong giới quý tộc cay đắng. Dư luận phổ biến buộc tội các quý tộc phản bội nhà vua, trong khi Charles và những người anh em của ông không bị đổ lỗi - ông đã được đón tiếp một cách vinh dự khi trở về Paris. Dauphin đã triệu tập Estates-General vào tháng 10 để tìm kiếm tiền cho việc bảo vệ đất nước. Tức giận với những gì họ coi là quản lý kém, nhiều người trong số họ đã tập hợp lại thành một cơ quan do Étienne Marcel, Giám đốc Thương gia (chức danh gần tương đương với Thị trưởng Paris ngày nay) đứng đầu. Marcel yêu cầu cách chức bảy bộ trưởng hoàng gia, thay thế họ bằng một Hội đồng gồm 28 người bao gồm các quý tộc, giáo sĩ và tư sản, đồng thời trả tự do cho Charles the Bad, người đã bị John bỏ tù vì tội giết mật vụ của ông. Dauphin từ chối các yêu cầu, cách chức Estates-General và rời Paris.

Một cuộc tranh chấp di chúc xảy ra sau đó. Trong nỗ lực huy động tiền, Charles đã cố gắng phá giá tiền tệ; Marcel ra lệnh đình công, và Dauphin buộc phải hủy bỏ kế hoạch của mình và thu hồi các Điền trang vào tháng 2 năm 1357. Đẳng cấp thứ ba đã trình cho Dauphin một Sắc lệnh lớn, một danh sách gồm 61 điều khoản sẽ trao cho Tổng điền trang quyền phê duyệt tất cả các loại thuế trong tương lai, tập hợp theo ý muốn của riêng họ và bầu ra một Hội đồng gồm 36 người (với 12 thành viên từ mỗi Điền trang) để cố vấn cho nhà vua. Charles cuối cùng đã ký sắc lệnh, nhưng các ủy viên hội đồng bị sa thải của ông đã đưa tin về tài liệu này cho Vua John, người đang bị giam cầm ở Bordeaux. Nhà vua từ bỏ sắc lệnh trước khi được đưa đến Anh bởi Hoàng tử Edward.

Charles đã thực hiện một bước tiến hoàng gia khắp đất nước vào mùa hè năm đó, giành được sự ủng hộ từ các tỉnh và giành lại Paris. Marcel, trong khi đó, đã gia nhập Charles the Bad, người khẳng định rằng yêu sách của ông đối với ngai vàng nước Pháp ít nhất cũng tốt như của Vua Edward III của Anh, người đã sử dụng yêu sách của mình làm cái cớ để bắt đầu Chiến tranh Trăm năm.

Marcel đã sử dụng vụ sát hại một công dân đang tìm kiếm nơi ẩn náu ở Paris để thực hiện một cuộc tấn công gần Dauphin. Triệu tập một nhóm thương nhân, Provost dẫn đầu một đội quân gồm 3.000 người, tiến vào cung điện hoàng gia, và để đám đông sát hại hai trong số các thống chế của Dauphin trước mắt ông ta. Charles, kinh hoàng, đã khiến đám đông bình tĩnh trong giây lát, nhưng đã đuổi gia đình của mình đi và rời thủ đô nhanh nhất có thể. Hành động của Marcel đã phá hủy sự ủng hộ dành cho Đẳng cấp thứ ba trong giới quý tộc, và sự ủng hộ sau đó của Thị trưởng đối với Jacquerie đã làm suy yếu sự ủng hộ của ông từ các thị trấn. Ông bị một đám đông sát hại vào ngày 31 tháng 7 năm 1358. Charles đã có thể phục hồi Paris vào tháng sau và sau đó ban hành lệnh ân xá chung cho tất cả, ngoại trừ các cộng sự thân cận của Marcel.

Hiệp ước Brétigny
Việc bắt giữ John đã mang lại lợi thế cho người Anh trong các cuộc đàm phán hòa bình sau Trận chiến Poitiers. Nhà vua đã ký Hiệp ước Luân Đôn vào năm 1359 nhượng phần lớn miền tây nước Pháp cho Anh và áp đặt một khoản tiền chuộc khủng khiếp là 4 triệu écus đối với đất nước. Dauphin (được hỗ trợ bởi các ủy viên hội đồng của ông và Estates General) đã từ chối hiệp ước, và Vua Edward của Anh đã xâm lược Pháp vào cuối năm đó. Edward đến Reims vào tháng 12 và Paris vào tháng 3, nhưng Charles đã cấm binh lính của mình đối đầu trực tiếp với quân Anh, dựa vào các công sự thành phố được cải tiến do Marcel xây dựng cho Paris. Sau đó, ông đã xây dựng lại bức tường ở Bờ trái (Rive gauche), và ông đã xây một bức tường mới ở Bờ phải (Rive droite) kéo dài đến một pháo đài mới gọi là Bastille. Edward cướp bóc và đánh phá vùng nông thôn nhưng không thể đưa quân Pháp vào một trận chiến quyết định nên cuối cùng ông đã đồng ý giảm bớt các điều khoản của mình. Chiến lược không đối đầu này sẽ tỏ ra cực kỳ có lợi cho nước Pháp dưới triều đại của Charles.

Hiệp ước Brétigny, được ký vào ngày 8 tháng 5 năm 1360, nhượng lại một phần ba miền tây nước Pháp (chủ yếu ở Aquitaine và Gascony) cho người Anh và hạ mức tiền chuộc của Nhà vua xuống còn 3 triệu écus. King John được trả tự do vào tháng 10 năm sau. Con trai thứ hai của ông, Louis xứ Anjou, thế chỗ ông làm con tin.

Mặc dù cha anh đã lấy lại được tự do, nhưng gần như cùng lúc đó, Charles cũng phải chịu một bi kịch cá nhân lớn. Cô con gái ba tuổi Joan và cô con gái sơ sinh Bonne của ông qua đời cách nhau hai tháng vào cuối năm 1360; trong đám tang kép của họ, Dauphin được cho là "đau buồn hơn bao giờ hết." Bản thân Charles đã bị ốm nặng, tóc và móng tay rụng hết; một số gợi ý các triệu chứng là của ngộ độc asen.

John tỏ ra không hiệu quả trong việc cai trị khi trở về Pháp như trước khi bị bắt. Khi Louis of Anjou trốn thoát khỏi sự giam giữ của người Anh, John tuyên bố rằng ông không còn lựa chọn nào khác ngoài việc tự mình trở lại nơi giam cầm. Ông đến London vào tháng 1 năm 1364, bị ốm và qua đời vào tháng 4.

Vua Pháp

Gia nhập và hành động đầu tiên

Charles lên ngôi Vua Pháp năm 1364 tại Nhà thờ lớn Reims. Vị vua mới rất thông minh, nhưng kín tiếng và bí mật, với đôi mắt sắc, chiếc mũi dài và phong thái nhợt nhạt, nghiêm nghị. Ông bị bệnh gút ở tay phải và áp xe ở cánh tay trái, có thể là tác dụng phụ của một vụ đầu độc vào năm 1359. Các bác sĩ đã có thể điều trị vết thương nhưng nói với ông rằng nếu nó khô lại, ông sẽ chết trong vòng 15 ngày. Phong thái của ông có thể đã che giấu một khía cạnh tình cảm hơn; cuộc hôn nhân của ông với Joan of Bourbon được coi là rất bền chặt, và ông không cố gắng che giấu sự đau buồn của mình trong đám tang của bà hoặc của những đứa con của ông, 5 người trong số họ đã qua đời trước ông.

Triều đại của ông bị chi phối bởi cuộc chiến với người Anh và hai vấn đề lớn: thu hồi các lãnh thổ đã nhượng lại tại Brétigny và giải phóng vùng đất của Tard-Venus (tiếng Pháp nghĩa là "những người đến sau"), các công ty đánh thuê đã chuyển sang cướp và cướp bóc sau khi hiệp ước được ký kết. đã ký. Để đạt được những mục tiêu này, Charles đã nhờ đến một tiểu quý tộc đến từ Brittany tên là Bertrand du Guesclin. Có biệt danh là "Con chó đen của Brocéliande", du Guesclin đã chiến đấu với quân Anh trong Chiến tranh Kế vị Breton và là một chuyên gia về chiến tranh du kích. Du Guesclin cũng đánh bại Charles II của Navarre trong Trận Cocherel năm 1364 và loại bỏ mối đe dọa của ông ta đối với Paris.

Để dụ Tard-Venus ra khỏi nước Pháp, trước tiên, Charles đã thuê họ cho một chiến dịch cố gắng vào Hungary, nhưng danh tiếng về tội phạm của họ đã đi trước họ, và các công dân của Strasbourg đã từ chối để họ băng qua sông Rhine trong cuộc hành trình của mình. Tiếp theo, Charles cử các công ty lính đánh thuê (dưới sự lãnh đạo của du Guesclin) chiến đấu trong cuộc nội chiến ở Castile giữa Vua Peter the Cruel và người anh cùng cha khác mẹ ngoài giá thú Henry. Peter được người Anh ủng hộ, trong khi Henry được người Pháp ủng hộ.

Du Guesclin và người của ông đã có thể đánh đuổi Peter ra khỏi Castile vào năm 1365 sau khi chiếm được các pháo đài Magallón và Briviesca cũng như thủ đô Burgos. Hoàng tử đen, hiện đang là phó vương của cha mình ở tây nam nước Pháp, đã ủng hộ Peter. Trong Trận Nájera vào tháng 4 năm 1367, quân Anh đánh bại quân đội của Henry. Du Guesclin bị bắt sau một cuộc kháng chiến đáng nhớ và được đòi tiền chuộc bởi Charles V, người coi ông là vô giá. Hoàng tử đen, bị ảnh hưởng bởi bệnh kiết lị, đã sớm rút lại sự ủng hộ của mình đối với Peter. Quân đội Anh bị thiệt hại nặng nề trong cuộc rút lui. Bốn trong số năm binh sĩ Anh đã chết trong Chiến dịch Castillan. Năm 1369, du Guesclin tiếp tục tấn công Peter, đánh bại anh ta trong Trận Montiel quyết định. Henry đã đâm chết Peter bị giam cầm trong lều của du Guesclin, nhờ đó giành được ngai vàng của Castile. Bertrand được phong làm Công tước xứ Molina, và liên minh Pháp-Castlan được phong ấn. Charles V giờ đây có thể tiếp tục cuộc chiến chống lại nước Anh trong những điều kiện thuận lợi.

Tiếp tục chiến tranh

Sau chiến dịch Castillan, Hoàng tử đen không hợp lệ và nợ nần chồng chất. Sự cai trị của ông ở Gascony ngày càng trở nên chuyên quyền. Các quý tộc từ Gascony thỉnh cầu Charles giúp đỡ, và khi Hoàng tử đen từ chối trả lời lệnh triệu tập đến Paris để trả lời các cáo buộc, Charles đánh giá ông ta không trung thành và tuyên chiến vào tháng 5 năm 1369.

Thay vì tìm kiếm một trận đánh lớn, như những người tiền nhiệm của ông đã làm, Charles chọn chiến lược tiêu hao, mở rộng giao tranh ở mọi điểm có thể. Hải quân Pháp và Castillan đã tiêu diệt một hạm đội Anh tại La Rochelle vào năm 1372. Sau đó, du Guesclin đã phát động các cuộc tấn công hủy diệt nhằm vào các bờ biển của Anh, hải quân trả đũa các chevauchées của Anh. Bertrand du Guesclin, được bổ nhiệm làm Cảnh sát trưởng của Pháp vào năm 1370, đã đánh lui một cuộc tấn công lớn của quân Anh ở miền bắc nước Pháp bằng sự kết hợp đáng kinh ngạc giữa các cuộc đột kích, bao vây và các trận đánh kịch liệt. Đáng chú ý là anh ta đã đánh bại Robert Knolles trong Trận Pontvallain.

Hầu hết các nhà lãnh đạo lớn của Anh đều bị giết trong vài tháng và Hoàng tử đen trốn sang Anh, nơi ông qua đời vào năm 1376. Đến năm 1375, Charles đã thu hồi phần lớn lãnh thổ của Anh ở Pháp ngoại trừ Calais và Gascony, vô hiệu hóa Hiệp ước Brétigny.

Ly giáo giáo hoàng
Bài chi tiết: Ly giáo Giáo hoàng năm 1378

Năm 1376, Giáo hoàng Grêgôriô XI, lo sợ mất Lãnh thổ Giáo hoàng, đã quyết định chuyển tòa án của mình trở lại Rome sau gần 70 năm ở Avignon. Charles, với hy vọng duy trì ảnh hưởng của Pháp đối với chức vụ giáo hoàng, đã cố gắng thuyết phục Giáo hoàng Gregory ở lại Pháp, lập luận rằng "Rome là bất cứ nơi nào có Giáo hoàng." Grêgôriô từ chối.

Giáo hoàng qua đời vào tháng 3 năm 1378. Khi các hồng y tụ tập để bầu chọn người kế vị, một đám đông người La Mã lo ngại rằng Hồng y đoàn chủ yếu là người Pháp sẽ bầu chọn một giáo hoàng người Pháp, người sẽ đưa ngôi vị giáo hoàng trở lại Avignon, đã bao vây Vatican và yêu cầu bầu chọn một vị giáo hoàng. Roman. Vào ngày 9 tháng 4, các hồng y đã bầu Bartolomeo Prigamo, Tổng giám mục của Bari, và là một thường dân khi sinh ra, làm Giáo hoàng Urban VI. Vị giáo hoàng mới nhanh chóng xa lánh các hồng y của mình bằng cách chỉ trích những tệ nạn của họ, hạn chế những lĩnh vực mà họ có thể nhận được thu nhập và thậm chí còn nổi dậy tấn công một hồng y trước khi một giây kiềm chế được ông ta. Các hồng y người Pháp rời Rome vào mùa hè năm đó và tuyên bố cuộc bầu cử của Urban không hợp lệ vì bị đám đông đe dọa (một lý do không được nêu ra vào thời điểm bầu cử) và bầu Hồng y Robert của Geneva làm Giáo hoàng Clement VII vào tháng 9 năm đó.

Các hồng y người Pháp nhanh chóng vận động để nhận được sự ủng hộ của Charles. Khoa thần học của Đại học Paris khuyên Charles không nên đưa ra quyết định vội vàng, nhưng ông đã công nhận Clement là Giáo hoàng vào tháng 11 và cấm bất kỳ sự phục tùng nào đối với Urban. Sự ủng hộ của Charles cho phép Clement tồn tại với tư cách là giáo hoàng và dẫn đến Ly giáo Giáo hoàng, sẽ chia cắt châu Âu trong gần 40 năm.

Qua đời
Những năm cuối đời của Charles được dành cho việc củng cố Normandy (và vô hiệu hóa Charles xứ Navarre). Các cuộc đàm phán hòa bình với người Anh tiếp tục không thành công. Các loại thuế mà ông đã đánh để hỗ trợ các cuộc chiến chống lại người Anh đã gây ra sự bất mãn sâu sắc trong các tầng lớp lao động.

Áp xe trên cánh tay trái của Nhà vua khô lại vào đầu tháng 9 năm 1380 và Charles chuẩn bị qua đời. Trên giường bệnh, có lẽ lo sợ cho linh hồn của ông, Charles đã tuyên bố bãi bỏ thuế lò sưởi, nền tảng tài chính của chính phủ. Sắc lệnh sẽ không thể thực hiện được, nhưng các điều khoản của nó đã được biết đến và việc chính phủ từ chối giảm bất kỳ loại thuế nào khác đối với người dân đã châm ngòi cho cuộc nổi dậy của Maillotin vào năm 1381.

Nhà vua qua đời vào ngày 16 tháng 9 năm 1380 và được kế vị bởi người con trai 11 tuổi của ông, Charles VI. Ông được chôn cất tại Vương cung thánh đường St Denis, khoảng năm dặm về phía bắc Paris.

Di sản

Danh tiếng của Charles có ý nghĩa to lớn đối với hậu thế, đặc biệt khi quan niệm về quản trị của ông là quan niệm mà các cận thần mong muốn những người kế vị của ông có thể noi theo. Tiểu sử của Christine de Pizan, do Philip the Bold, Công tước xứ Burgundy, ủy thác vào năm 1404, là nguồn cung cấp hầu hết các chi tiết thân mật về cuộc đời của nhà vua mà chúng ta biết, nhưng cũng cung cấp một tấm gương đạo đức cho những người kế vị ông. Nó dựa nhiều vào tác phẩm của Nicole Oresme (người đã dịch các tác phẩm đạo đức của Aristotle sang tiếng Pháp) và Giles of Rome. Philippe de Mézières, trong câu chuyện ngụ ngôn "Songe du Vieil Pèlerin", cố gắng thuyết phục dauphin (sau này là Vua Charles VI) noi gương người cha thông thái của mình, đặc biệt là về lòng mộ đạo, mặc dù cũng theo đuổi nhiệt tình cải cách trong mọi cân nhắc chính sách.

Có tầm quan trọng lớn đối với chương trình văn hóa của Charles V là thư viện rộng lớn của ông, nằm trong Cung điện Louvre được mở rộng của ông, và được nhà sử học người Pháp thế kỷ 19 Leopold Delisle mô tả rất chi tiết. Chứa hơn 1.200 tập, nó là biểu tượng của quyền lực và sự tráng lệ của người hoàng gia, nhưng cũng là mối quan tâm của ông với chính phủ vì lợi ích chung. Charles rất muốn thu thập các bản sao của các tác phẩm bằng tiếng Pháp để các cố vấn của ông có thể tiếp cận chúng. Có lẽ những tác phẩm quan trọng nhất được giao cho thư viện là của Nicole Oresme, người đã lần đầu tiên dịch cuốn Chính trị, Đạo đức và Kinh tế của Aristotle sang tiếng Pháp hùng hồn (một nỗ lực trước đó đã được thực hiện đối với cuốn Chính trị, nhưng bản thảo hiện đã bị thất lạc). Nếu Chính trị và Kinh tế là cẩm nang cho chính phủ, thì Đạo đức khuyên nhà vua làm thế nào để trở thành một người đàn ông tốt.

Các tác phẩm quan trọng khác được ủy thác cho thư viện hoàng gia là chuyên luận pháp lý ẩn danh "Songe du Vergier", được truyền cảm hứng rất nhiều từ các cuộc tranh luận của các luật gia của Philip IV với Giáo hoàng Boniface VIII, các bản dịch của Raol de Presles, bao gồm Thành phố của Chúa của Thánh Augustine, và Grandes Chroniques de France được biên tập vào năm 1377 để nhấn mạnh vai trò chư hầu của Edward III.

Vương quyền của Charles rất chú trọng đến cả nghi lễ hoàng gia và lý thuyết chính trị khoa học, và đối với những người đương thời và hậu thế, lối sống của ông ngay lập tức thể hiện cuộc sống suy tư do Aristotle khuyên và mô hình vương quyền của Pháp bắt nguồn từ St. Louis, Charlemagne và Clovis mà ông đã có được minh họa trong Sách đăng quang năm 1364 của ông, hiện nằm trong Thư viện Anh.

Charles V cũng là một vị vua xây dựng, và ông đã tạo ra hoặc xây dựng lại một số tòa nhà quan trọng theo phong cách cuối thế kỷ 14 bao gồm Bastille, Cung điện Louvre, Lâu đài Vincennes và Lâu đài Saint-Germain-en-Laye, được sao chép rộng rãi bởi quý phái của ngày hôm nay.

Mặc dù về nhiều mặt là một vị vua điển hình thời trung cổ, nhưng Charles V đã được các nhà sử học ca ngợi vì tính thực dụng của mình, dẫn đến việc khôi phục các lãnh thổ bị mất tại Brétigny.

Tuy nhiên, những thành công của ông chỉ là phù du. Các anh trai của Charles, những người thống trị hội đồng nhiếp chính cai trị nhân danh nhà vua cho đến năm 1388, đã tranh cãi với nhau và chia rẽ chính phủ. Charles VI, trong khi đó, thích các giải đấu hơn là các nghĩa vụ của vương quyền, và việc ông trở nên điên loạn vào năm 1392 đã đưa các chú của ông trở lại nắm quyền. Đến năm 1419, đất nước bị chia cắt giữa hai phe Armagnac và Burgundian và Henry V đang chinh phục miền bắc nước Pháp. Những chiến thắng khó giành được của Charles V đã bị đánh mất do sự trả thù của những người kế vị ông.

Hôn nhân
Ngày 8 tháng 4 năm 1350 Charles kết hôn với Joanna xứ Bourbon (3 tháng 2 năm 1338 – 4 tháng 2 năm 1378), để lại:

 Joanna (cuối tháng 9 năm 1357 – 21 tháng 10 năm 1360, Tu viện Saint Antoine-des-Champs, Paris), an táng tại Tu viện Saint-Antoine-des-Champs.
 Bonne (1358 – 7 tháng 11 năm 1360, Palais Royal, Paris), được mai táng bên cạnh chị gái.
 Joanna (Château de Vincennes, 6 tháng 6 năm 1366 – 21 tháng 12 năm 1366, Hôtel de Saint-Pol, Paris), an táng tại Vương cung thánh đường Saint Denis.
 Charles VI (3 tháng 12 năm 1368 – 22 tháng 10 năm 1422), Vua nước Pháp.
 Marie (Paris, 27 tháng 2 năm 1370 – Tháng 6 năm 1377, Paris).
 Louis (13 tháng 3 năm 1372 – 23 tháng 11 năm 1407), Công tước xứ Orléans.
 Isabella (Paris, 24 tháng 7 năm 1373 – 23 tháng 2 năm 1378, Paris).
 John (1374/76 – chết trẻ).
 Catherine (Paris, 4 tháng 2 năm 1378 – tháng 11 năm 1388, chôn cất tại Abbaye De Maubuisson, Pháp), m. John of Berry, Bá tước Montpensier (con trai của John, Công tước xứ Berry).

Với Biette de Cassinel, ông đã:

 Jean de Montagu (Paris, c. 1350 – 17 tháng 10 năm 1409, Paris).

Tham khảo

 1001 nhân vật và sự kiện lịch sử thế giới của Ngọc Lê, phần "Vua Charles V của nước Pháp (1337-1380)", trang 448-449

Vua Pháp
Vương triều Valois
Thái tử Viennois
Chiến tranh 100 năm
C
Chế độ cũ Pháp
Nhân vật trong Chiến tranh Trăm năm
Trữ quân Pháp


title: Räckelwitz

text:
Räckelwitz (tiếng Sorbia: Worklecy) là một đô thị ở huyện Bautzen, in Sachsen, Đức. Đô thị Räckelwitz có diện tích 11,51 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1230 người.

Räckelwitz tọa lạc ở Thượng Lusatia và thuộc khu vực định cư trung tâm của Sorbs. Đô thị này gồm các làng sau:
 Dreihäuser (Horni Hajnk), 11 người
 Höflein (Wudwor), 135 người
 Neudörfel (Nowa Wjeska), 171 người
 Räckelwitz (Worklecy), 532 người
 Schmeckwitz (Smječkecy), 316 người
 Teichhäuser (Haty), 27 người

Räckelwitz là nơi sinh của tác gia Jurij Brězan.

Tham khảo


title: Ếch giun dài

text:
Ếch giun dài (danh pháp hai phần: Ichthyophis elongatus) là một loài ếch giun thuộc chi Ichthyophis, họ Ếch giun. Đây là một loài động vật đặc hữu của Sumatra, Indonesia. Môi trường sinh sống của chúng ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong các ao hồ, sông, các vùng đất nông nghiệp ngập nước theo mùa. Loài này đang bị đe doạ vì mất nơi sinh sống phù hợp.

Chú thích

Tham khảo
 Iskandar D., Mumpuni, Wilkinson M., Gower D. & Kupfer A. 2004. Ichthyophis elongatus. 2010 IUCN Red List of Threatened Species. Tra cứu 8-8-2010.

E
Động vật lưỡng cư Indonesia
Động vật được mô tả năm 1965
Động vật đặc hữu Indonesia


title: Igling

text:
Igling là một đô thị thuộc huyện Landsberg trong bang Bayern của nước Đức.

Tham khảo


title: Cầu lông tại Thế vận hội Mùa hè 2004

text:
Cầu lông tại Thế vận hội Mùa hè 2004 được tổ chức từ ngày 14 đến ngày 21 tháng 8 tại Goudi Olympic Complex.

Huy chương

Nam

Đơn

Đôi

Nữ

Đơn

Đôi

Đôi nam nữ

Tham khảo

Sự kiện Thế vận hội Mùa hè 2004
2004


title: Tayac

text:
Tayac  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 90 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gironde


title: Koptoplax

text:
Koptoplax là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: 6162 Prokhorov

text:
6162 Prokhorov (1973 SR6) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 25 tháng 9 năm 1973 bởi L. V. Zhuravleva ở Nauchnyj.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6162 Prokhorov

Thiên thể phát hiện năm 1973
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Sakata Eio

text:
là một kỳ thủ cờ vây chuyên nghiệp 9-dan người Nhật Bản.

Tiểu sử
Sakata trở thành kì thủ chuyên nghiệp vào năm 1935. Trận tranh danh hiệu đầu tiên của ông là trong giải Bản nhân phường (Honinbo) với kì thủ đang giữ danh hiệu Hashimoto Utaro. Lúc này, Utaro đã thành lập Viện cờ Kansai đối đầu với Viện cờ Nhật Bản, do vậy, sứ mệnh của Sakata là rất lớn, giành lại danh hiệu cho Viện cờ Nhật Bản. Sakata có một khởi đầu khá tốt, thắng một mạch 3 ván. Nhưng sau đó Utaro trỗi dậy và giành chiến thắng trong 4 ván tiếp theo, tiếp tục giữ danh hiệu. Sau đó, Sakata giành chiến thắng liên tiếp trong các giải đấu nhỏ khác như một cơn mưa sao băng, ngoại trừ giải Honinbo. Năm 1961, ông một lần nữa là kì thủ thách đấu danh hiệu này trước Takagawa Kaku, người đã giữ danh hiệu liên tục trong 9 năm. Sakata giành chiến thắng và sau đó đoạt luôn danh hiệu Meijin (danh hiệu lớn nhất Nhật Bản vào thời đó) vào năm 1963, trở thành kì thủ đầu tiên gom 2 danh hiệu vào một chỗ. Năm thi đấu ấn tượng nhất của Sakata là 1964, ông giành chiến thắng trong 30 ván đầu, chỉ để thua 2 ván; năm này, ông giữ 7 danh hiệu: Nihon Ki-in Championship, Asahi Pro Best Ten, Vương tọa (Oza), Nihon Ki-in#1 và NHK Cup.

Từ năm 1965, khả năng đeo đuổi các danh hiệu của ông phai nhạt dần. Vào năm này, Lâm Hải Phong (Rin Kaiho) 23 tuổi trở thành kì thủ thách đấu danh hiệu Meijin, dĩ nhiên Sakata được đánh giá cao hơn, nhưng Lâm cuối cùng đã chiến thắng. Sau đó Sakata tiếp tục tranh trở thành kì thủ tranh danh hiệu Meijin 2 năm liên tiếp nhưng đều thất bại. Lâm sau đó tiếp tục giành danh hiệu Honinbo của ông. Mặc dù Sakata không thành công trong việc bảo vệ 2 danh hiệu lớn này, nhưng ông vẫn giành được các danh hiệu quan trọng khác như là Thập đẳng (Judan) và Vương tọa.

Sakata đã viết nhiều cuốn sách bằng tiếng Nhật; một vài cuốn đã được dịch sang tiếng Anh, bao gồm Modern Joseki and Fuseki (Định thức và Bố cục Hiện đại), The Middle Game of Go (Trung bàn chiến trong cờ vây), Tesuji and Anti-Suji of Go (Tesuji và phản suji trong cờ vây) và Killer of Go (Sát thủ cờ vây).

Sakata mất ngày 22 tháng 10 năm 2010, hưởng thọ 90 tuổi.

Danh hiệu và thách đấu
Sakata được xếp thứ 2 ở Nhật Bản về kì thủ giữ danh hiệu nhiều nhất, sau Jo Chihun.

Sách
 "Modern Joseki and Fuseki, tập 1: Parallel Fuseki", nhà xuất bản Ishi, năm 1968, tái bản năm 2006, ISBN 0-923891-75-7.
 "Modern Joseki and Fuseki, tập 2: The Opening Theory of Go", nhà xuất bản Ishi, năm 1971, tái bản năm 2006, ISBN 0-923891-76-5.
 "The Middle Game of Go" hoặc "Chubansen", nhà xuất bản Ishi, 1971, ISBN 0-923891-77-3.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://senseis.xmp.net/?SakataEio
 http://gobase.org/information/players/?pp=Sakata%20Eio
 http://www.andromeda.com/people/ddyer/age-summer-94/encounter.html
 http://www.xs4all.nl/~rongen17/Cho/Player/Sakata.html

Vận động viên cờ vây Nhật Bản


title: Hemeroplanis

text:
Hemeroplanis là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Các loài
 Hemeroplanis finitima J.B. Smith, 1893
 Hemeroplanis habitalis Walker, 1859
 Hemeroplanis historialis Grote, 1882
 Hemeroplanis immaculalis Harvey, 1875
 Hemeroplanis incusalis Grote, 1881
 Hemeroplanis obliqualis H. Edwards, 1886
 Hemeroplanis parallela J.B. Smith, 1907
 Hemeroplanis punitalis J.B. Smith, 1907
 Hemeroplanis rectalis (Smith, 1907)
 Hemeroplanis reversalis J.B. Smith, 1907
 Hemeroplanis scopulepes Haworth, 1809
 Hemeroplanis secundalis J.B. Smith, 1907
 Hemeroplanis trilineosa (Dyar, 1918)

Tham khảo

 Hemeroplanis at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Ptolemaios IX Lathyros

text:
Ptolemaios IX Soter II  hoặc Lathyros (tiếng Hy Lạp: Πτολεμαῖος Σωτήρ Λάθυρος, Ptolemaĩos Soter Láthuros) là vua của Ai Cập ba lần, từ 116 TCN đến 110 TCN, 109 TCN đến 107 TCN và 88-81 trước Công nguyên, với sự gián đoạn vào các giai đoạn cai trị bởi em trai của ông, Ptolemaios X Alexander.

Lúc đầu, ông đã được lựa chọn bởi mẹ Cleopatra III của mình để được đồng nhiếp chính với bà (cha Ptolemaios VIII của ông mong muốn rằng bà sẽ cai trị với một trong các con trai của bà), mặc dù bà đã bị buộc phải lựa chọn ông bởi người dân Alexandria. Ông kết hôn với em gái Cleopatra IV, nhưng mẹ của ông đã đẩy bà ấy ra và thay thế bằng em gái của ông là Cleopatra Selene. Sau đó, bà ta tuyên bố rằng ông đã cố gắng giết mình, và thành công trong việc lật đổ ông, đưa người con trai mà bà yêu quý Alexandros lên ngai vàng làm đồng nhiếp chính với bà. Tuy nhiên, bà ta sau này mệt mỏi với sự độc lập của Ptolemaios X và lật đổ ông, đưa Ptolemaios IX trở lại ngai vàng. Bà đã sớm bị sát hại bởi Ptolemaios X, người đã lên ngôi một lần nữa. Sau đó ông ta bị giết trong trận chiến, và Ptolemaios IX trị vì cho đến khi ông mất. Ở Alexandria, Ptolemaios IX, thay thế quan tài của Alexandros Đại đế bằng thủy tinh, và nấu tan chảy nó để giải quyết vấn đề khẩn cấp đúc tiền vàng của mình. Các công dân của Alexandria đã bị xúc phạm bởi điều này và ngay sau đó, Ptolemaios IX đã bị giết.

Berenice III, con gái của ông lên ngôi sau cái chết của ông, và trị vì trong khoảng một năm. Bà đã buộc phải kết hôn với con trai riêng của Alexandros, người đã trị vì dưới tên Ptolemaios XI Alexandros II và đã giết chết bà mười chín ngày sau đó.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Ptolemy Soter II at LacusCurtius — (Chapter XI of E. R Bevan's House of Ptolemy, 1923)
Ptolemy IX Lathyrus entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
Ptolemy IX (Soter) at Thebes  by Robert Ritner

Vua Ai Cập
Pharaon Vương triều Ptolemaios
Mất năm 81 TCN
Mất thập niên 80 TCN
Năm 81 TCN


title: 2495 Noviomagum

text:
2495 Noviomagum (7071 P-L) là một tiểu hành tinh vành đai chính bên trong được phát hiện ngày 17 tháng 10 năm 1960 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2495 Noviomagum

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: Semmenstedt

text:
Semmenstedt là một đô thị ở huyện Wolfenbüttel, trong bang Niedersachsen, nước Đức. Đô thị Semmenstedt có diện tích 11,71 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Wolfenbüttel


title: Theopea impressa

text:
Theopea impressa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Fabricius miêu tả khoa học năm 1801.

Chú thích

Tham khảo

Theopea


title: Y Ban

text:
Y Ban (tên khai sinh: Phạm Thị Xuân Ban) là bút danh của một nhà văn, nhà báo nữ Việt Nam. Mặc dù là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1996, từng có nhiều tác phẩm xuất bản cũng như nhận được nhiều giải thưởng, bà chỉ thực sự được chú ý khi cho xuất bản cuốn I am đàn bà, một cuốn sách bày tỏ những khao khát về tình dục của phụ nữ và bị Cục Xuất bản thu hồi. Sau đó cộng thêm những phát biểu lạ tai như: Tôi đang viết "tiểu thuyết ba xu"!, tên tuổi của bà dần được biết đến hơn là những tác phẩm.

Thân thế - sự nghiệp
Bà tên thật là Phạm Thị Xuân Ban, sinh ngày 1 tháng 7 năm 1961 tại Nam Định, trong một gia đình không có truyền thống văn chương. Năm 1978, bà lên Hà Nội theo học khoa Sinh học Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và tốt nghiệp Cử nhân năm 1982. Một số tài liệu lại ghi bà tốt nghiệp Trường Đại học Y Hà Nội.

Sau khi tốt nghiệp đại học, bà đã từng có thời gian làm giảng viên tại Trường Cao đẳng Y tế Nam Định và Trường Đại học Y Khoa Thái Bình. Trong thời gian giảng dạy, bà bắt đầu sáng tác truyện ngắn, lấy bút danh là Y Ban với ý nghĩa Ban ở trường Y.

Năm 1989, bà bỏ nghề dạy học, chuyển hẳn sang viết văn. Tháng 10 năm 1989, bà được cử đi học Trường Viết văn Nguyễn Du và tốt nghiệp năm 1992. Năm 1994, bà về Báo Giáo dục và Thời đại làm phóng viên cho đến ngày nay, từng giữ đến chức Trưởng ban biên tập.

Năm 1996, bà được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam. Bà được xem là một trong những nhà văn nữ có sức sáng tác và xuất bản đều đặn.

Sự cố I am đàn bà và năm 2007 "đen đủi"
Năm 2006, bà cho xuất bản cuốn I am đàn bà, trong đó có truyện ngắn cùng tên mang nội dung bày tỏ những khao khát về tình dục của phụ nữ. Truyện ngắn gây được sự chú ý của nhiều người và được xét trao Giải nhì cuộc thi truyện ngắn năm 2006 trên báo Văn nghệ.

Tuy nhiên, tháng 3 năm 2007, Cục Xuất bản ra thông báo thu hồi quyển sách này nhưng không kèm một lý do nào.

Tháng 6 năm 2007, liên quan đến vụ đấu tranh chống tiêu cực tại Báo Giáo dục và Thời đại, bà bị kỷ luật bồi dưỡng kết nạp Đảng vĩnh viễn, bãi miễn chức phó chủ tịch công đoàn, phó chi hội trưởng chi hội nhà báo, trưởng ban biên tập.

Tháng 8 năm 2007, tại lễ trao giải thưởng của báo Văn Nghệ, Hội đồng giải thưởng đã ra quyết định rút giải thưởng của bà với lý do phạm quy. Y Ban từ chối bình luận về việc này, kèm theo với lời than thở "Năm nay tôi gặp nhiều việc đen đủi quá!".

Đời tư
Bà hiện đang ngụ tại Hà Nội cùng với gia đình. Chồng bà, Trần Hoàng Cơ, là một nhà điêu khắc, cũng sinh năm 1961. Hai người lập gia đình năm 1985 và có với nhau 2 người con: 1 gái, 1 trai.

Tác phẩm
 Người đàn bà có ma lực (tập truyện ngắn, 1993)
 Người đàn bà sinh ra trong bóng đêm (tập truyện ngắn, 1995)
 Vùng sáng ký ức (tập truyện ngắn, 1996)
 Truyện ngắn Y Ban (tập truyện ngắn, 1998)
 Miếu hoang (tập truyện ngắn, 2000)
 Cuộc phiêu lưu trên dòng nước lũ (truyện vừa viết cho trẻ em, 2000)
 Cẩm Cù (tập truyện ngắn, 2002)
 Cưới chợ (tập truyện ngắn, 2003)
 Đàn bà xấu thì không có quà (tiểu thuyết, 2004)
 Thần cây đa và tôi (truyện vừa, 2004)
 I am đàn bà (truyện ngắn, 2006)
 Xuân từ chiều (tiểu thuyết, 2008)
 Hành trình tờ tiền giả (tập truyện ngắn, 2010)
 Này hỏi thật thấy gì chưa đấy? (tập truyện ngắn, 2011)
 Trò chơi hủy diệt cảm xúc (tiểu thuyết, 2012)
 Người đàn bà và những giấc mơ (tập truyện ngắn, 2014)
 ABCD (tiểu thuyết, 2014)
 Sống ở đời biết khi nào ta khôn? (tập truyện ngắn, 2014)
 Cuối cùng thì đàn bà muốn gì? (tập truyện ngắn, 2015)
 Bất kham (tập thơ, 2018)
 Có thể có có thể không (tập truyện ngắn, 2019)

Giải thưởng
 Giải thưởng cuộc thi truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội (1989 - 1990) cho truyện ngắn "Bức thư gửi mẹ Âu Cơ" và truyện ngắn "Chuyện một người đàn bà".
 Giải nhì cuộc thi viết về Hà Nội của Nhà xuất bản Hà Nội năm 1993 cho tập truyện "Người đàn bà có ma lực".
 Giải C của Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật trao cho tập truyện "Miếu hoang" năm 2000.
 Giải nhất cuộc thi viết truyện ngắn giáo dục đạo đức cho thiếu niên và nhi đồng do Nhà xuất bản Giáo dục tổ chức năm 2000 trao cho truyện ngắn "Ngôi nhà thân nhiện".
 Giải nhì cuộc thi truyện ngắn năm 2006 trên báo Văn nghệ trao cho truyện ngắn "I am Đàn bà"
 Giải C cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba (2006-2010) của Hội Nhà văn Việt Nam trao cho tiểu thuyết "Xuân từ chiều".

Chuyện bên lề
Năm 2008, bà cho xuất bản tiểu thuyết "Xuân từ chiều" với thủ pháp viết không xuống dòng gây ra nhiều sự chú ý. Tác phẩm nhận được Giải C cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba (2006-2010) của Hội Nhà văn Việt Nam.

Đầu năm 2010, bà cho ra mắt tay tập truyện ngắn mới, với tựa đề "Hành trình tờ tiền giả". Nguyên tên tác phẩm là Hành trình của tờ tiền giả, nhưng trong quá trình in ấn đã thiếu mất chữ "của".

Tại buổi tặng sách "Hành trình tờ tiền giả, bà ký tên thật "Xuân Ban" thay cho bút danh quen thuộc "Y Ban".

Chú thích

Liên kết ngoài
 Nhà văn Y Ban: "Chỉ cầu mong hai chữ bình an"
 Nhà văn Y Ban: "Vợ chồng "điên" lệch pha"
 Y Ban: Bốp chát & nữ tính
 "Lát cắt" Y Ban

Sinh năm 1961
Nhân vật còn sống
Nhà văn Việt Nam thời kỳ từ 1976
Scandal Việt Nam


title: Cá ngựa Thái Bình Dương

text:
Cá ngựa Thái Bình Dương (Hippocampus ingens) là một loài cá thuộc họ Syngnathidae. Nó được tìm thấy ở Colombia, Costa Rica, Ecuador, El Salvador, Guatemala, México, Panama, Peru, và Hoa Kỳ. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rạn san hô.

Chú thích

Tham khảo
 Project Seahorse 2003. Hippocampus ingens. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.
 Underwater Photography Guide Pacific Seahorse được tìm thấy ở California

I
Cá Guatemala


title: 5110 Belgirate

text:
5110 Belgirate (1987 SV) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 19 tháng 9 năm 1987 bởi Bowell, E. ở Flagstaff.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5110 Belgirate

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Edward Bowell
Thiên thể phát hiện năm 1987


title: Tenagodus cumingii

text:
Tenagodus cumingii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Siliquariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Tenagodus


title: Eppelsheim

text:
Eppelsheim là một đô thị thuộc huyện Alzey-Worms, bang Rheinland-Pfalz, nước Đức. Đô thị Eppelsheim có diện tích 5,57 km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://eppelsheim.de

Xã và đô thị ở huyện Alzey-Worms


title: Cajuru

text:
Cajuru là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil. Đô thị này có vị trí địa lý vĩ độ 21º16'31" độ vĩ nam và kinh đô là 47º18'15" độ kinh tây, trên độ cao 775 mét. Dân số năm 2004 là 21.917 người..

Dân số

Dữ liệu điều tra dân số năm 2000

Tổng dân số: 20.777
Thành thị: 18.401
Nông thôn: 2.376
Nam giới: 10.533
Nữ giới: 10.244
Mật độ dân số (người/km²): 31,45

Tỷ lệ tử vong trẻ dưới 1 tuổi (trên 1 triệu cháu): 15,61

Tuổi thọ bình quân (tuổi): 71,36

Tỷ lệ sinh (trẻ trên mỗi bà mẹ): 2,19

Tỷ lệ biết đọc biết viết: 90,48%

Chỉ số phát triển con người (bình quân): 0,783
Chỉ số phát triển con người (thu nhập): 0,714
Chỉ số phát triển con người (tuổi thọ): 0,773
Chỉ số phát triển con người (giáo dục): 0,862
(Nguồn: IPEADATA)

Sông ngòi
 Sông Cubatão
 Rio Pardo

Rodovias
 SP-333
 SP-338

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Página da prefeitura
 Página da câmara
 Cajuru no WikiMapia

Đô thị bang São Paulo


title: Aliceia okutanii

text:
Aliceia okutanii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Aliceia


title: Lonchocarpus phaseolifolius

text:
Lonchocarpus phaseolifolius là một loài rau đậu thuộc họ Fabaceae.
Loài này có ở Costa Rica, El Salvador, Guatemala, Honduras, và Nicaragua.

Chú thích

Tham khảo
 Nelson, C. 1998. Lonchocarpus phaseolifolius. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

phaseolifolius
Thực vật Trung Mỹ
Thực vật cực kỳ nguy cấp


title: Lũng Thầu

text:
Lũng Thầu là một xã thuộc huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang, Việt Nam.

Địa lý
Xã Lũng Thầu cách trung tâm huyện 38 km, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Vần Chải
Phía tây giáp xã Sủng Thài
Phía nam giáp huyện Yên Minh
Phía bắc giáp xã Phố Cáo.

Xã Lũng Thầu có diện tích 14,90 km², dân số năm 2019 là 2.265 người, mật độ dân cư đạt 152 người/km².

Hành chính
Xã Lũng Thầu được chia thành 6 thôn: Cá Lủng, Há Đề, Mỏ Xí, Tủng A, Tủng B, Trá Dính.

Lịch sử
Ngày 5 tháng 7 năm 1961, Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 91-CP về việc thành lập xã Lũng Thầu trên cơ sở một phần diện tích và dân số của xã Vần Chải.

Chú thích

Tham khảo


title: Vườn quốc gia Tooloom

text:
Vườn quốc gia Tooloom là một vườn quốc gia ở bang New South Wales, Úc, cách thành phố Sydney 616 km về phía bắc.

Tên Tooloom phái sinh từ tiếng Bundjalung Duluhm.

Vườn quốc gia này được thành lập ngày.12.1995, có diện tích là 43,80 km²

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tooloom National Park

Vườn quốc gia New South Wales
IUCN Loại II


title: Ếch sông Johnston

text:
Amietia johnstoni là một loài ếch thuộc họ Ranidae. Đây là loài đặc hữu của Malawi.

Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, và sông ngòi.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Mazibuko, L. & Poynton, J.C. 2004. Afrana johnstoni. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Động vật Malawi
J
J
J
Động vật được mô tả năm 1894
Động vật đặc hữu Malawi


title: Sumy (tỉnh)

text:
Tỉnh Sumy (, chuyển tự Sums’ka oblast’) là một tỉnh của Ukraina.
Tỉnh lỵ đóng ở Sumy, các thành phố quan trọng khác gồm Konotop, Okhtyrka, Hlukhiv, Romny, và Shostka. Tỉnh có diện tích 23.834 km2, dân số 1,03 triệu người, trong đó có 886.100 người sinh sống ở thành thị.
Tỉnh này giáp tỉnh Bryansk (Nga) về phía đông bắc, tỉnh Kursk, tỉnh Belgorod (Nga) về phía đông, Poltava về phía tây nam, tỉnh Kharkiv về phía nam, tỉnh Chernihiv về phía tây.

Đây là quê huơng tỉnh của cựu tổng thống thứ 3 của Ukraina là Viktor Yuschenko (tại Khoruzhivka vào năm 1954).

Tham khảo

Tỉnh của Ukraina


title: Saint-Vérand, Rhône

text:
Saint-Vérand là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 385 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Rhône


title: Amphicnemis gracilis

text:
Amphicnemis gracilis là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Amphicnemis gracilis is in 1898 voor het eerst wetenschappelijk beschreven bởi Krüger.

Chú thích

Tham khảo

Amphicnemis


title: 5250 Jas

text:
5250 Jas (1984 QF) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 21 tháng 8 năm 1984 bởi A. Mrkos ở Klet.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5250 Jas

Thiên thể phát hiện năm 1984
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Rabenkirchen-Faulück

text:
Rabenkirchen-Faulück () là một đô thị thuộc huyện Schleswig-Flensburg, trong bang Schleswig-Holstein, nước Đức. Đô thị Rabenkirchen-Faulück có diện tích 14,21 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 660 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Schleswig-Flensburg


title: Cinguloterebra mariesi

text:
Cinguloterebra mariesi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Cinguloterebra


title: Lagraulet-du-Gers

text:
Lagraulet-du-Gers  là một xã thuộc tỉnh Gers trong vùng Occitanie miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Gers

Tham khảo

Lagrauletdugers


title: Doratogonus levigatus

text:
Doratogonus levigatus là một loài cuốn chiếu thuộc họ Spirostreptidae. Chúng là loài đặc hữu của Nam Phi.

Chú thích

Tham khảo

  Hamer, M. 2005. Doratogonus levigatus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. 9 tháng 8, 2007.

Doratogonus
Động vật được mô tả năm 1928
Động vật đặc hữu Nam Phi


title: Medakathous amami

text:
Medakathous amami là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1985.

Chú thích

Tham khảo

Medakathous


title: Proserpio

text:
Proserpio (Presèrp trong tiếng địa phương) là một đô thị ở tỉnh Como trong vùng Lombardia, có cự ly khoảng 40 km về phía bắc của Milano và khoảng 13 km về phía đông của Como. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 942 người và diện tích là 2,4 km². Tên gọi từ vị nữ thần La Mã Proserpina.

Proserpio giáp các đô thị: Canzo, Castelmarte, Erba, Longone al Segrino.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Como
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Chu Ninh

text:
Chu Ninh (chữ Hán giản thể: 周宁) là một huyện thuộc địa cấp thị Ninh Đức, tỉnh Phúc Kiến, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Chu Ninh được thành lập năm 1945. Huyện này nằm ở độ cao trung bình 800 m trên mực nước biển, dân số 183.000 người. Huyện lỵ đóng ở trấn Sư Thành. Về mặt hành chính, huyện này được chia thành 6 trấn, 3 hương.
 Trấn: Sư Thành, Hàm Thôn, Phổ Nguyên, Thất Bộ, Lý Đôn, Thuần Trì.
 Hương: Tứ Kiều, Lễ Môn, Mã Hàng.

Tham khảo

Ninh Đức
Đơn vị cấp huyện Phúc Kiến


title: Holorusia quathlambica

text:
Holorusia quathlambica là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Holorusia