title: Omar Khayyám

text:
Ghiyāth al-Dīn Abū al-Fatḥ ʿUmar ibn Ibrāhīm Nīsābūrī (ngày 18 tháng 5 năm 1048 – ngày 4 tháng 12 năm 1131), thông thường được biết đến với tên gọi Omar Khayyám (),, là một nhà bác học người Ba Tư xưa, được biết đến bởi những cống hiến của ông cho toán học, thiên văn học, khoáng sản học, triết học và thơ ca. Ông sinh ra tại Nishapur, thủ phủ trước kia của Đế chế Seljuk (gần thủ đô Mashad, miền đông Iran ngày nay). Ông là một học giả cùng thời với sự cai trị của triều đình Seljuk quanh thời điểm của cuộc Thập tự chinh đầu tiên.

Là một nhà toán học, ông được chú ý nhiều nhất cho những cố gắng trong công cuộc phân loại và giải nghiệm các phương trình khối (bậc ba). Theo đó, ông đã phát kiến ra các phương án giải bằng hình học qua giao điểm của các đường conic. Khayyam đồng thời cũng đóng góp cho những hiểu biết về tiên đề song song. Là một nhà thiên văn, ông đã tính toán được thời lượng của năm mặt trời với độ chính xác và tinh vi đáng kinh ngạc. Ông đã thiết kế ra bộ lịch Jalali, một bộ lịch dựa theo mặt trời với chu kỳ 33 năm xen kẽ cực kỳ chuẩn xác, đặt làm nền móng cho bộ lịch Ba Tư vẫn còn được sử dụng sau gần một thiên niên kỷ.

Có một truyền thống về việc quy gán thơ ca cho Omar Khayyam, được viết theo thể thơ bốn câu tứ tuyệt(rubāʿiyāt ). Thể thơ này trở nên được biết đến rộng rãi tới bạn đọc tiếng Anh qua một bản dịch bởi Edward Fitzgerald (Rubaiyat của Omar Khayyam, 1859) và nhận được về thành công vang dội trong trường phái chủ nghĩa phương đông Orientalism của fin de siècle.

Cuộc đời
Omar Khayyam ra đời, thuộc dân tộc Khorasani Ba Tư cổ, tại Nishapur vào năm 1048 thời Trung Cổ. Cha của Khayyam có lẽ từng là một người Hỏa giáo đã cải sang đạo Hồi.Trong các văn bản Ba Tư thời ấy, ông thường đơn giản được gọi là Hakim Omar Khayyam. Dẫu cho những nghi vấn còn bỏ ngỏ, người ta vẫn thường cho rằng các tổ tiên của ông theo nghề làm lều. bởi Khayyam có nghĩa là người làm túp lều trong tiếng Ả-rập. Nhà sử học Bayhaqi, người quen biết thân thích với Omar, cung cấp đầy đủ chi tiết về lá số tử vi horoscope của ông: "Omar là thuộc chòm Song Tử Gemini, mặt trời và sao Thuỷ đang ở thế thượng phong[...]". Điều này khiến cho các học giả hiện đại công bố ngày sinh của ông là vào 18 tháng 5, năm 1048.

Khayyam dành tuổi thơ của mình tại Nishapur, một chốn thành thị tiên phong dưới Triều đại Seljuq Vĩ đại. Nó từng là một trung tâm chính của giáo phái Hoả giáo. Toàn bộ tên đầy đủ của ông, như được ghi trong các nguồn tài liệu Ả-rập, là Abu’l Fath Omar ibn Ibrahim al-Khayyam. Tài năng của ông được phát hiện bởi các thầy kèm dạy đầu tiên. Họ gửi ông tới theo học chỗ Imam Muwaffaq Nishaburi, giáo viên tài giỏi nhất của vùng Khorasan, người kèm cặp cho các con em của giới quý tộc thượng lưu nhất. Omar và Imam trở thành cặp thầy trò tri giao tuyệt vời qua bao năm liền. Khayyam cũng đồng thời được dạy bởi nhà toán học Hoả giáo, Abu Hassan Bahmanyar bin Marzban. Sau khi học tập khoa học, triết học, toán học và thiên văn tại Nishapur, vào khoảng năm 1068, Omar lên đường tới tỉnh Burakha, nơi ông thường xuyên lui tới thư viện trứ danh của Ark Burakha. Vào khoảng năm 1070, ông chuyển tới ở Samarkand, nơi ông đã bắt đầu biên soạn công trình nổi tiếng của mình về đại số dưới sự bảo trợ của Abu Tahir Abd al-Rahman ibn ʿAlaq, quan tổng đốc và tổng thẩm phán của thành phố. Omar Khayyam được đón tiếp rất tử tế bởi Shams al-Mulk Nasr, người cai trị Karakhanid, mà theo như Bayhaqi, sẽ "bày tỏ với ông niềm hân hạnh vinh dự to lớn nhất, to đến nỗi có thể cho [Omar] ngồi cạnh mình trên ngai".

Vào tháng 4, năm 1073, hoà bình được ký kết với quốc vương Sultan Malik-Shah I, người từng thực hiện các cuộc tiến công vào các lãnh địa của Karakhanid. Khayyam đi vào phục vụ cho Malik-Shah vào tháng 5, năm 1074 khi ông nhận được lời mời từ quan Đại Tể Tướng Nizam al-Mulk tới gặp gỡ Malik-Shah trong thành phố của Marv. Sau buổi gặp gỡ ấy, Khayyam được giao nhiệm vụ thiết đặt một đài quan sát ở Isfahan và lãnh đạo một nhóm các khoa học gia trong việc thực hiện các quan sát thiên văn tinh vi nhằm tu chỉnh lại bộ lịch Ba Tư. Công việc đảm nhận có thể bắt đầu vào năm 1076 và kết thúc vào năm 1079 khi Omar Khayyam cùng các đồng nghiệp kết thúc các quan sát về độ dài của năm, và báo cáo nó là 365,24219858156 days. Nếu giả thiết rằng, độ dài của năm thay đổi tại vị trí thập phân thứ sáu trong khoảng thời gian một đời người, điều này thực sự là chính xác, tinh vi đến đáng kinh ngạc. Để dễ hình dung, độ dài của năm vào cuối thế kỷ 19 là 365.242196 ngày, trong khi ngày nay nó là 365.242190 ngày.

Sau cái chết của Malik-Shah và tể tướng của mình (bị sát hại, được cho là thực hiện bởi các sát thủ theo mệnh lệnh Ismaili). Omar bị thất sủng tại triều đình. Kết cục là ông phải sớm khăn gói hành hương tới Mecca. Một nguyên do động cơ thầm kín cho chuyến hành hương của ông được báo cáo bởi Al-Qifti, đó là một màn thể hiện công khai cho công chúng đức tin của ông nhằm xoa dịu những nghi hoặc đối với chủ nghĩa hoài nghi và bác bỏ những cáo buộc về sự không chính thống (bao gồm cả những đồng cảm hoặc tuân thủ có thể có đối với Hỏa giáo) do một giáo sĩ thù địch nhằm vào ông. Sau đó, ông được quốc vương Sultan Sanjar mới mời đến Marv, khả năng là để làm việc với tư cách là một nhà chiêm tinh của triều đình. Sau đó, Khayyam được chấp thuận hồi hương quê nhà tại Nishapur do sức khỏe ngày càng giảm sút. Khi trở về, ông dường như đã sống một cuộc sống ẩn dật.

Omar Khayyam qua đời ở tuổi 83 tại quê nhà Nishapur vào ngày 4 tháng 12 năm 1131. Ông được mai táng tại nơi mà hiện nay là Lăng mộ Omar Khayyam. Một trong các đệ tử của ông, Nizami Aruzi, thuật lại câu chuyện rằng, đâu đó trong khoảng năm 1112 và 1113, Khayyam lúc ấy ở tại Balkh trong một đoàn thể của Al-Isfizari (một trong những khoa học gia đã cộng tác cùng ông trong dự án lịch Jalali) khi ông đưa ra một lời tiên đoán rằng "lăng mộ của ta sẽ ở vị trí mà ngọn gió phương bắc sẽ trải hoa hồng lên đó". Bốn năm sau khi ông đã khuất, Aruzi đặt phần lăng mộ của ông trong một nghĩa trang. Nghĩa trang này lại nằm trong một phân khu rộng lớn và nổi tiếng của Nishapur trên đường tới Marv. Như đã được liệu đoán trước bởi Khayyam, Aruzi còn xác định mộ phần của ông đặt tại chân bức tường một khu vườn, nơi những cây lê và cây đào vươn mình ra và thả những nụ hoa của chúng để bia mộ của ông được ẩn giấu bên dưới.

Toán học
Khayyam từng là một nhà toán học rất nổi tiếng trong lúc còn bình sinh. Các công trình toán học còn lưu giữ được của ông bao gồm: Một nhận xét về các khó khăn liên quan đến các mệnh đề trong cuốn "Các nguyên tố" (Elements) của Euclid (, hoàn thành vào tháng 12, năm 1077). Về phép chia góc phần tư của hình tròn (, chưa được định ngày tháng nhưng đã hoàn thành trước chuyên luận về đại số) và Về các chứng minh cho các vấn đề liên quan đến Đại số (, rất có thể được hoàn thành vào năm 1079). Ông tiến tới viết một luận đề về phân phối nhị thức và trích xuất căn bậc n của các số tự nhiên, nhưng công trình này đã bị thất lạc.

Lý thuyết về các đường song song

Một phần nhận xét của Khayyam về cuốn "Nguyên tố" của Euclid là về mệnh đề song song. Chuyên luận của Khayyam có thể được cho là ý kiến đầu tiên về mệnh đề mà không bị phụ thuộc vào petitio principii (lỗi ngộ nhận), mà dựa vào một mệnh đề trực quan hơn. Khayyam bác bỏ các cố gắng trước đó của những nhà toán học khác trong việc chứng minh mệnh đề, chủ yếu với lập luận rằng mỗi người trong số họ đều đã giả thiết một điều gì đó không dễ dàng chấp nhận được hơn chính Mệnh Đề Thứ Năm đó. Rút ra từ các đánh giá của Aristotle, ông bác bỏ việc sử dụng chuyển động (movement) trong hình học và do đó, từ chối luôn cả những nỗ lực cố gắng khác của Al-Haytham. Không được thoả mãn với thất bại của các nhà toán học trong việc chứng minh tuyên bố của Euclid từ các định đề khác của mình, Omar đã cố gắng nối kết tiên đề với Mệnh Đề Thứ Tư, theo đó nói rằng tất cả các góc vuông là đều bằng nhau.

Khayyam là người đầu tiên áp dụng ba trường hợp riêng biệt của góc nhọn, góc tù và góc vuông cho các góc đỉnh của một tứ giác Khayyam-Saccheri. Sau khi chứng minh một số các định lý về chúng, ông cho thấy được rằng, Định Đề Thứ Năm là một kết quả của giả thiết về góc vuông, và đã bác bỏ các trường hợp góc tù và góc nhọn như một điều tự mâu thuẫn. Nỗ lực công phu của ông trong việc chứng minh mệnh đề song song là đặc biệt có ý nghĩa cho sự phát triển tấn tới của hình học, do nó rõ ràng cho chúng ta thấy các hình học phi Euclid là điều khả thi. Những giả thuyết liên quan đến các góc nhọn, góc tù, và góc vuông hiện đã được biết đến là đã dẫn tới phát kiến tương ứng của hình học phi Euclid hyperbola của Gauss-Bolyai-Lobachevsky, cho tới hình học Riemann, và tới hình học Euclid.

Các bình luận của Tusi về cách xử lý của Khayyam với đường song song cũng lan truyền tới châu Âu. John Wallis, giáo sư hình học tại Oxford, đã dịch bình luận của Tusi sang tiếng Latinh. Nhà hình học dòng Jesuit Girolamo Saccheri, người có tác phẩm (euclides ab omni naevo vindicatus, 1733) thường được coi là bước đầu tiên trong sự phát triển tất yếu của hình học phi Euclid, đã khá quen thuộc với công trình của Wallis. Nhà sử học toán học người Mỹ David Eugene Smith đề cập rằng Saccheri "đã sử dụng cùng một bổ đề như của Tusi, thậm chí còn ký hiệu cho hình hoạ trùng hợp theo cùng một cách và sử dụng bổ đề cho cùng mục đích". Ông nói thêm, "Tusi nói một cách tường minh rằng đó là do Omar Khayyam, và từ văn bản, có vẻ như rõ ràng đó chính là người đã truyền nguồn cảm hứng cho ông."

Khái niệm số thực
Chuyên luận này về Euclid chứa đựng một đóng góp khác liên quan tới lý thuyết về tỷ lệ và với sự kết hợp của các tỷ lệ. Khayyam thảo luận về mối quan hệ giữa khái niệm tỷ lệ và khái niệm số và nêu rõ ra nhiều khó khăn về mặt lý thuyết khác nhau. Cụ thể, ông đóng góp vào nghiên cứu lý thuyết của khái niệm số vô tỷ.[citation needed] .Không hài lòng với định nghĩa của Euclid về các tỷ số bằng nhau, ông đã định nghĩa lại khái niệm về của con số bằng cách sử dụng một phân số liên tục làm phương tiện biểu thị tỷ số. Rosenfeld và Youschkevitch (1973) lập luận rằng, "bằng cách đặt các đại lượng và các số vô tỷ trên cùng một quy mô hoạt động, [Khayyam] đã bắt đầu một cuộc cách mạng thực sự trong học thuyết về số.". Tương tự như vậy, D. J. Struik đã lưu ý rằng Omar "đang trên con đường tiến tới mở rộng khái niệm số, dẫn đến khái niệm về số thực."

Đại số hình học

Rashed và Vahabzadeh (2000) đã lập luận rằng, do cách tiếp cận hình học triệt để của ông đối với các phương trình đại số, Khayyam có thể được xem là tiền thân của Descartes trong việc phát minh ra hình học giải tích. Trong "Chuyên luận về phép chia góc phần tư của hình tròn", Khayyam đã áp dụng đại số vào hình học. Trong việc này, ông chủ yếu dành tâm huyết để nghiên cứu xem liệu có thể chia một góc phần tư hình tròn thành hai phần sao cho các đoạn thẳng chiếu từ điểm phân chia đến các đường kính vuông góc của hình tròn tạo thành một tỷ lệ cụ thể hay không. Theo đó, giải pháp của ông đã sử dụng một số cách xây dựng đường cong dẫn đến các phương trình chứa các số hạng bậc ba và bậc bốn.

Giải phương trình khối bậc ba
Khayyam dường như là người tiên phong nghĩ ra một lý thuyết tổng quát về phương trình bậc ba và là người đầu tiên sử dụng hình học để giải mọi loại phương trình bậc ba, miễn là đề cập đến nghiệm dương. Chuyên luận về đại số có chứa công trình của ông về phương trình bậc ba. Nó được chia làm ba phần: (i) các phương trình có thể giải bằng compa và thước thẳng, (ii) các phương trình có thể giải bằng đường cung cônic, và (iii) các phương trình liên quan đến nghịch đảo của ẩn số.

Khayyam đã đưa ra một danh sách đầy đủ tất cả các phương trình khả hữu liên quan đến đường thẳng, hình vuông và hình lập phương. Ông xem xét ba phương trình nhị thức, chín phương trình tam thức và bảy phương trình tứ thức. Đối với các đa thức bậc nhất và bậc hai, ông đưa ra nghiệm số bằng cách xây dựng hình học. Ông kết luận rằng, có mười bốn loại hình khối khác nhau mà không thể rút gọn được thành một phương trình có bậc thấp hơn. Đối với những loại này, ông đã không thể hoàn thành việc xây dựng đoạn thẳng ẩn số của mình bằng compa và thước thẳng. Ông đã tiến hành trình bày các đáp án hình học cho tất cả các loại phương trình bậc ba bằng cách sử dụng các tính chất của các đường cung cônic. Các bổ đề tiên quyết cho chứng minh hình học của Khayyam bao gồm Euclid VI, Mệnh đề 13, và Apollonius II, Mệnh đề 12. Nghiệm dương của một phương trình khối bậc ba được xác định là trục hoành của giao điểm của hai hình nón conic, ví dụ như, giao điểm của hai parabol, hoặc giao điểm của một parabol và một đường tròn, v.v. Tuy nhiên, ông thừa nhận rằng vấn đề số học của các hình khối này vẫn chưa được giải quyết, đồng thời bổ sung rằng, "có khả năng ai đó khác sẽ khám phá ra nó sau chúng ta". Nhiệm vụ này vẫn còn bỏ ngỏ cho tới thế kỷ 16, khi mà nghiệm đại số của phương trình khối bậc ba được Cardano, Del Ferro và Tartaglia tìm ra theo dạng tổng quát của nó vào thời Phục hưng Ý.

Trên thực tế, công trình của Khayyam là một nỗ lực nhằm thống nhất đại số và hình học. Cách giải bằng hình học cụ thể này của phương trình khối bậc ba đã được M. Hachtroudi nghiên cứu sâu hơn và mở rộng để giải các phương trình bậc bốn. Mặc dù các phương pháp tương tự đã xuất hiện lẻ tẻ kể từ thời Menaechmus, và được phát triển thêm bởi nhà toán học thế kỷ thứ 10 Abu al-Jud, công trình của Khayyam có thể được xem là nghiên cứu có hệ thống đầu tiên và phương pháp chính xác đầu tiên để giải các phương trình khối bậc ba. Nhà toán học Woepcke (1851), người đã phiên dịch đại số của Khayyam sang tiếng Pháp đã ca ngợi ông cho "năng lực khái quát hóa và quy trình hệ thống chặt chẽ của ông."

Định lý nhị thức và khai thác nghiệm

{{Quote box|quote=Từ những người Ấn Độ, người ta có các phương pháp để lấy căn bậc hai và căn bậc ba, các phương pháp ấy dựa trên hiểu biết về các trường hợp riêng lẻcụ thể là hiểu biết về các bình phương trong số chín chữ số 12, 22, 32 (v.v.) và các tích tương ứng của chúng, ví dụ 2 x 3 v.v.. Chúng ta đã viết một chuyên luận về bằng chứng cho tính hợp lệ của các phương pháp ấy và rằng chúng thực sự đáp ứng các điều kiện. Thêm vào đó, chúng ta đã gia tăng các kiểu loại của chúng, cụ thể là việc xác định các căn bậc bốn, năm, sáu, hay bất kỳ bậc mong muốn nào. Chưa có ai vượt qua được chúng ta về điều này và những chứng minh đó hoàn toàn là số học, dựa trên số học của cuốn "Các nguyên tố" của Euclid.|source = —Omar Khayyam, Chuyên luận về Trình bày Các vấn đề của Đại số"| width = 35%}}
Trong chuyên luận đại số của mình, Khayyam ám chỉ đến một cuốn sách mà ông đã viết về việc khai thác căn bậc  của các số bằng cách sử dụng một định lý mà ông đã khám phá ra mà không phụ thuộc vào các hình hoạ hình học. Cuốn sách này rất có thể có tựa đề là Những khó khăn của số học (), và không còn được lưu giữ nữa. Dựa trên ngữ cảnh, một số nhà sử học toán học như D. J. Struik, tin rằng Omar hẳn đã biết công thức khai triển nhị thức , trong đó  là một số nguyên dương. Trường hợp của lũy thừa 2 được phát biểu rõ ràng trong cuốn "Các nguyên tố" của Euclid và trường hợp lớn nhất là lũy thừa 3 đã được các nhà toán học Ấn Độ khám phá thiết lập. Khayyam là nhà toán học nhận ra được tầm quan trọng của định lý nhị thức tổng quát. Lập luận ủng hộ cho khẳng định rằng Khayyam đã có một định lý nhị thức tổng quát dựa trên khả năng khai thác các nghiệm của ông. Một trong những người tiền nhiệm của Khayyam, Al-Karaji, đã khám phá ra quy luật sắp xếp theo hình tam giác của các hệ số của khai triển nhị thức mà người châu Âu sau này biết tới qua tên gọi tam giác Pascal; Khayyam đã phổ biến sắp xếp tam giác này ở Iran, do vậy ngày nay nó được gọi là tam giác Omar Khayyam.

Thiên văn học

Vào tháng 5, năm 1074, Omar Khayyam được quốc vương Sultan Malik-Shah ủy nhiệm xây dựng một đài quan sát tại Isfahan và cải cách bộ lịch Ba Tư. Có một nhóm gồm tám học giả làm việc dưới sự chỉ đạo của Khayyam để thực hiện các quan sát thiên văn quy mô lớn và sửa đổi lại các bảng thiên văn. Việc hiệu chỉnh lại bộ lịch đã ấn định ngày đầu tiên của năm vào đúng thời điểm tâm của Mặt trời đi qua điểm xuân phân. Điều này đánh dấu sự bắt đầu của mùa xuân hoặc Nowrūz (tết Ba Tư), ngày mà Mặt trời đi vào phân độ đầu tiên của Bạch Dương (Aries) trước buổi trưa. Thành quả bộ lịch được đặt tên để vinh danh Malik-Shah ấy là bộ lịch Jalālī, và được khánh thành vào ngày 15 tháng 3 năm 1079. Bản thân đài quan sát đã không được dùng đến nữa sau cái chết của Malik-Shah vào năm 1092.

Bộ lịch Jalālī đích thực là một bộ lịch mặt trời, trong đó thời lượng của mỗi tháng bằng với khoảng thời gian Mặt trời đi qua cung Hoàng đạo tương ứng. Việc cải cách bộ lịch đã cho ra một chu kỳ xen kẽ 33 năm đặc trưng. Như được chỉ ra từ các công trình của Khazini, nhóm của Khayyam đã triển khai một hệ thống xen kẽ dựa trên các năm nhuận 4 năm và năm nhuận 5 năm một lần. Do đó, bộ lịch bao gồm 25 năm bình thường bao gồm 365 ngày và 8 năm nhuận bao gồm 366 ngày. Bộ lịch vẫn được sử dụng trên khắp Đại Iran từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 20. Năm 1911, lịch Jalālī trở thành bộ lịch quốc gia chính thức của Qajar Iran. Năm 1925, nó được đơn giản hóa và tên của các tháng được hiện đại hóa, trở thành bộ lịch Iran hiện đại. Lịch Jalālī chính xác hơn lịch dương Gregorian của năm 1582, với sai số của một ngày được tích lũy trong hơn 5000 năm, so với một ngày sau mỗi 3330 năm trong lịch Gregorian. Moritz Cantor cho rằng nó là bộ lịch hoàn hảo nhất từng được nghĩ ra.

Một trong những học trò của ông, Nizami Aruzi của Samarcand, thuật lại rằng, Khayyam rõ ràng không có niềm tin vào chiêm tinh học và bói toán: "Tôi không quan sát thấy ông ấy (tất nhiên là Omar Khayyam) có bất kỳ niềm tin lớn nào vào các dự đoán chiêm tinh, tôi cũng chưa từng thấy hay nghe nói về bất kỳ [nhà khoa học] vĩ đại nào có niềm tin như vậy."  Khi làm việc cho quốc vương Sultan Sanjar dưới tư cách là một nhà chiêm tinh, ông được yêu cầu dự đoán thời tiết – một công việc mà ông rõ ràng là đã làm không tốt. George Saliba (2002) giải thích rằng thuật ngữ , được sử dụng trong nhiều nguồn tư liệu khác nhau mà trong đó có thể tìm thấy các tài liệu tham khảo về cuộc đời và công việc của Omar, đôi khi bị dịch không chính xác sang nghĩa chiêm tinh học. Ông nói thêm: “ít nhất là từ giữa thế kỷ thứ mười, theo cách liệt kê các ngành khoa học của Farabi, thì ngành khoa học này, , đã được phân chia ra làm hai phần rồi, một phần nghiên cứu về chiêm tinh học và phần còn lại nghiên cứu về lý thuyết toán thiên văn học."

Trong một số tác phẩm đã bị mất của Khayyam, có một bản đồ các vì sao mà ông vẽ năm 1079.

Những công trình khác

Khayyam có một chuyên luận ngắn về nguyên lý của Archimedes (Tựa đề đầy đủ Về sự Lừa dối khi Tìm hiểu Lượng Vàng và Bạc trong một Hợp kim được Cấu thành từ cả Hai). Đối với một hợp kim của vàng được pha trộn với bạc, ông mô tả một phương pháp để đo một cách chính xác hơn trọng lượng trên mỗi dung tích của mỗi nguyên tố. Nó bao gồm việc cân đo hợp kim cả trong không khí lẫn trong nước, vì trọng lượng dễ đo được chính xác hơn là đo thể tích. Bằng cách lặp lại tương tự với đồng thời cả vàng cả bạc, người ta biết được chính xác rằng vàng, bạc và hợp kim nặng hơn bao nhiêu so với nước. Chuyên luận này đã được kiểm tra chuyên sâu bởi Eilhard Wiedemann, ông tin rằng giải pháp của Khayyam chính xác và tinh vi phức tạp hơn so với của Khazini và Al-Nayrizi, những người cũng giải quyết vấn đề này từ vị trí khác.

Một chuyên luận ngắn khác liên quan đến lý thuyết âm nhạc, theo đó ông thảo luận về mối liên hệ giữa âm nhạc và số học. Đóng góp của Khayyam đó là cung cấp sự phân loại có hệ thống các thang âm nhạc, và thảo luận về mối quan hệ toán học giữa các nốt, nốt thứ, nốt trưởng và tứ âm.

Văn chương thơ ca

Có khoảng 450 bài thơ tứ tuyệt rubaiyat (thơ 4 câu) được cho là của ông, mang nặng triết lý về rượu và tình yêu. Việc ám chỉ sớm nhất về thơ của Omar Khayyam là từ nhà sử học Imad ad-Din al-Isfahani, một người trẻ tuổi đương thời với Khayyam, người đã xác định rõ rằng, ông vừa là nhà thơ vừa là nhà khoa học (, 1174). Một trong những mẫu vật sớm nhất của văn phẩm Rubiyat của Omar Khayyam là từ học giả Fakhr al-Din Razi. Trong tác phẩm  (khoảng năm 1160) của mình, Razi trích dẫn một trong những bài thơ của Khayyam (tương ứng với khổ tứ tuyệt LXII trong ấn bản đầu tiên của Fitzgerald). Daya trong các thư tích của mình (, khoảng năm 1230) có trích dẫn hai bài tứ tuyệt, một trong số đó giống với bài đã được ghi nhận bởi Razi. Một bài tứ tuyệt bổ sung được trích dẫn bởi nhà sử học Juvayni ( ,khoảng năm 1226–1283). Năm 1340, Jajarmi đưa mười ba bài tứ tuyệt của Khayyam vào công trình của mình, bao gồm một tuyển tập các tác phẩm của những nhà thơ Ba Tư nổi tiếng (), hai trong số đó cho đến nay đã được biết đến là từ các nguồn tài liệu cũ hơn. Một bản thảo tương đối muộn là bản thảo của thư viện Bodleian, MS. Ouseley 140, viết tại Shiraz vào năm 1460, bao gồm 158 bài tứ tuyệt viết trên 47 tán lá. Bản thảo thuộc về William Ouseley (1767–1842) và được Thư viện Bodleian mua lại vào năm 1844.

Thỉnh thoảng có những đoạn trích dẫn những câu thơ được cho là của Omar trong các văn bản được cho là của các tác giả thế kỷ 13 và 14, nhưng những câu này có tính xác thực đáng nghi ngờ, vì vậy các học giả hoài nghi chỉ ra rằng toàn bộ truyền thống có thể là bút ký giả. Hans Heinrich Schaeder năm 1934 nhận xét rằng, tên của Omar Khayyam "sẽ bị gạch ra khỏi lịch sử văn học Ba Tư" do thiếu bất kỳ những tư liệu nào mà có thể tự tin gán cho ông. De Blois (2004) trình bày một thư mục về truyền thống viết tay bản thảo, kết luận một cách bi quan rằng tình hình vẫn không thay đổi đáng kể kể từ thời của Schaeder.

Năm trong số các bài tứ tuyệt mà sau này được cho là của Omar được tìm thấy sớm nhất là 30 năm sau khi ông qua đời, được trích dẫn trong "Sindbad-Nameh". Mặc dù điều này chứng tỏ rằng những câu thơ cụ thể này đã được lưu hành vào thời của Omar hoặc sau đó không lâu, nhưng điều đó không có nghĩa là những câu thơ đó phải là của ông. De Blois kết luận rằng, ít nhất quá trình gán thơ cho Omar Khayyam dường như đã bắt đầu từ thế kỷ 13. Edward Granville Browne (1906) ghi nhận sự khó khăn trong việc tách bạch câu thơ chân thực và câu thơ giả mạo: "Mặc dù chắc chắn là Khayyam đã viết nhiều bài thơ tứ tuyệt, nhưng gần như là không thể, ngoại trừ một số trường hợp ngoại lệ, khẳng định một cách chắc chắn rằng ông đã viết bất kỳ bài thơ nào mà đã được gán cho ông".

Ngoài những bài thơ tứ tuyệt Ba Tư, còn có 25 bài thơ Ả Rập được cho là của Khayyam. Chúng đã được chứng thực bởi các nhà sử học như al-Isfahani, Shahrazuri (, khoảng năm 1201–1211), Qifti (, 1255 ), và Hamdallah Mustawfi (, 1339).

Boyle và Frye (1975) nhấn mạnh rằng, có một số học giả Ba Tư khác thỉnh thoảng viết thơ tứ tuyệt, bao gồm Avicenna, Ghazzali và Tusi. Họ kết luận, cũng có thể là đối với Khayyam, thơ ca là một thú tiêu khiển trong những giờ rỗi rãi của ông: "những bài thơ ngắn này dường như thường là thành quả của các học giả và nhà khoa học, những người đã sáng tác chúng, có nhẽ là trong những giây phút thư giãn để khai sáng hoặc giải trí trong giới nội bộ các đệ tử của họ".

Thơ ca được cho là của Omar Khayyam đã góp phần rất lớn vào danh tiếng vang dội của ông trong thời kỳ hiện đại. Nguyên nhân trực tiếp là sự nổi tiếng nức danh của bản dịch những câu thơ ấy sang tiếng Anh bởi Edward FitzGerald (1859). "Rubaiyat của Omar Khayyam" bởi Fitzgerald chứa các bản dịch lỏng lẻo của các bài tứ tuyệt quatrain từ bản thảo Bodleian. Nó đạt được thành công trong thời kỳ fin de siècle đến nỗi một thư mục được biên soạn vào năm 1929 đã liệt kê hơn 300 ấn bản riêng biệt, và còn nhiều ấn bản khác đã được xuất bản từ khi đó.

Triết học
Khayyam tự xem mình là học trò của Avicenna. Theo Al-Bayhaqi, ông đã đọc siêu hình học trong "Sách chữa lành" của Avicenna trước khi qua đời. Có sáu bài viết triết học được cho là của Khayyam viết. Một trong số đó, Về sự tồn tại (), nguyên bản được viết bằng tiếng Ba Tư, đề cập đến chủ đề sự tồn tại và mối quan hệ của nó với các toàn thể. Một bài viết khác, có tiêu đề Sự cần thiết của mâu thuẫn trong thế giới, thuyết tất định và sự tồn sinh (), được viết bằng tiếng Ả Rập và đề cập đến ý chí tự do (free will) và thuyết tất định. Tựa đề các tác phẩm khác của ông là Về sự hiện hữu và tất yếu cần thiết (), Chuyên luận về Sự siêu việt trong Tồn tại (), Về kiến thức của các nguyên tắc tồn tại phổ quát (), và Sự rút gọn liên quan đến các hiện tượng tự nhiên ().

Chính Khayyam đã từng nói:

 Các quan điểm tôn giáo
Việc đọc các bài tứ tuyệt của Khayyam theo nghĩa đen dẫn đến việc giải thích thái độ triết học của ông đối với cuộc sống như một sự kết hợp của chủ nghĩa bi quan, chủ nghĩa hư vô, chủ nghĩa sử thi Epicurus, thuyết định mệnh và thuyết bất khả tri. Quan điểm này được tiếp nhận bởi các nhà Iran học như Arthur Christensen, H. Schaeder, Richard N. Frye, E. D. Ross, E. H. Whinfield và George Sarton. Ngược lại, các bài tứ tuyệt có thiên hướng Khayyam cũng được mô tả như là thơ Sufi thần bí. Bên cạnh những bài thơ tứ tuyệt Ba Tư của Khayyam, J. C. E. Bowen (1973) đề cập rằng, những bài thơ Ả Rập của Khayyam cũng "thể hiện quan điểm bi quan hoàn toàn phù hợp với vẻ ngoài của một nhà triết học duy lý trí sâu sắc mà Khayyam được biết đến trong lịch sử." Edward FitzGerald nhấn mạnh chủ nghĩa hoài nghi tôn giáo mà ông thấy ở Khayyam. Trong lời nói đầu của Rubáiyát, ông nhận rằng ông "bị những người Sufi căm ghét và khiếp sợ", và đã phủ nhận mọi sự giả bộ trước những câu chuyện ngụ ngôn thần thánh: "Rượu của anh thực sự là Nước ép từ Nho: Quán rượu của anh, nơi nó từng đã có: Saki của anh, Thịt và Máu đã đổ ra cho anh.”. Sadegh Hedayat là một trong những người ủng hộ đáng chú ý nhất của triết học Khayyam đó là chủ nghĩa hoài nghi bất khả tri, và theo như Jan Rypka (1934), ông thậm chí còn xem Khayyam là một người vô thần. Hedayat (1923) nói rằng, "trong khi Khayyam tin vào sự biến tính và chuyển đổi của cơ thể con người, ông ấy không tin vào một linh hồn riêng biệt; nếu chúng ta may mắn, các phần tử cơ thể của chúng ta sẽ có thể được sử dụng để làm ra một bình rượu vang.". Thơ ca của Omar Khayyam đã được trích dẫn trong bối cảnh của Chủ nghĩa Vô thần Mới, chẳng hạn như trong "The Portable Atheist" của Christopher Hitchens.

Al-Qifti (khoảng năm 1172–1248) dường như xác nhận quan điểm này về triết học của Omar. Trong tác phẩm Lịch sử của những Người Uyên bác của mình, ông ghi nhận rằng các bài thơ của Omar chỉ theo phong cách Sufi về bề ngoài mà thôi, nhưng được viết với một tư tưởng chống tôn giáo. Ông cũng đề cập rằng, Khayyam đã có lúc bị truy tố vì tội bất kính, nhưng đã đi hành hương để chứng tỏ mình là người ngoan đạo. Bản ghi nhận cho biết, khi trở về thành phố quê nhà, ông che giấu niềm tin sâu sắc nhất của mình và thực hành một cuộc sống tôn giáo nghiêm ngặt, sáng tối đến nơi thờ phượng.

Khayyam nói về kinh Koran (đoạn trích 84):

Một bản tường thuật về ông, được viết vào thế kỷ thứ 13, cho thấy ông là người "thông thạo tất cả sự khôn ngoan của người Hy Lạp", và thường nhấn mạnh vào sự cần thiết của việc nghiên cứu khoa học theo đường lối Hy Lạp. Trong số các tác phẩm văn xuôi của ông, có hai tác phẩm đứng vững trước nhà cầm quyền, lần lượt đề cập đến đá quý và khí hậu học. Không còn nghi ngờ gì nữa, nhà thơ kiêm nhà thiên văn là người không hề sùng đạo; và thiên văn học của ông chắc chắn đã giúp ông trở thành như vậy. Một người đương thời viết rằng: "Tôi không quan sát thấy ông ấy có bất kỳ niềm tin lớn nào vào các dự đoán chiêm tinh; tôi cũng chưa từng thấy hay nghe nói về bất kỳ (nhà khoa học) vĩ đại nào sở hữu niềm tin như vậy. Ông dành sự tuân thủ của mình cho trường phái không tôn giáo nào cả. Thuyết bất khả tri, mà không phải đức tin, là từ khoá trong các tác phẩm của ông. Trong số các giáo phái, ông thấy đầy rẫy khắp nơi những xung đột và hận thù mà ông không thể nhập cuộc...."

Tiểu thuyết gia Ba Tư Sadegh Hedayat kể rằng, Khayyám từ "khi còn trẻ cho đến khi qua đời vẫn là một người theo chủ nghĩa duy vật, bi quan, bất khả tri. Khayyam nhìn nhận mọi câu hỏi về tôn giáo bằng con mắt hoài nghi", Hedayat tiếp tục, "và ghét bỏ chủ nghĩa cuồng tín, hẹp hòi, và tinh thần báo thù của các giáo sĩ mulla, những người được gọi là các học giả tôn giáo."

Trong bối cảnh của một văn phẩm có tựa đề Về kiến thức của các Nguyên lý Tồn tại, Khayyam tán thành đường lối thần bí Sufi. Csillik (1960) gợi ý đến khả năng rằng, Omar Khayyam có thể nhìn thấy ở trường phái thần bí Sufism một đồng minh chống lại tôn giáo chính thống. Các nhà bình luận khác không chấp nhận được rằng thơ ca của Omar có tư tưởng chống tôn giáo và diễn giải những đề cập của ông đến rượu và say theo nghĩa ẩn dụ thông thường phổ biến trong trường phái thần bí Sufism. Dịch giả tiếng Pháp J. B. Nicolas cho rằng không nên hiểu việc Omar thường xuyên khuyến khích uống rượu theo nghĩa đen, mà hơn là nên được xem xét dưới ánh sáng của tư tưởng Sufi, theo đó cơn say cuồng nhiệt của "rượu" được hiểu như một phép ẩn dụ cho trạng thái giác ngộ hoặc sự sung sướng hân hoan thần thánh của "baqaa". Quan điểm xem Omar Khayyam như là một Sufi được bảo vệ bởi Bjerregaard (1915), Idries Shah (1999), và Dougan (1991), những người cho rằng danh tiếng của chủ nghĩa khoái lạc là do những thất bại trong bản dịch của Fitzgerald, cho rằng thơ của Omar nên được hiểu như một điều "bí truyền sâu sắc". Mặt khác, các chuyên gia Iran như Mohammad Ali Foroughi và Mojtaba Minovi bác bỏ giả thuyết rằng Omar Khayyam từng là một Sufi. Foroughi tuyên bố rằng, những ý tưởng của Khayyam có nhẽ là có thể nhất quán với tư tưởng của những người Sufi đương thời nhưng không có bằng chứng rằng ông chính thức là một Sufi. Aminrazavi (2007) tuyên bố rằng, "Diễn giải Sufi đối với Khayyam chỉ có thể khả thi nếu như đọc kỹ và sâu Rubāʿīyyāt của ông và chèo kéo bóp méo nội dung cho phù hợp với học thuyết Sufi cổ điển.". Hơn nữa, Frye (1975) nhấn mạnh rằng, Khayyam bị bất mãn cực kỳ bởi một số nhà thần bí Sufi nổi tiếng cùng thế kỷ. Bao gồm cả Shams Tabrizi (người hướng đạo tinh thần của Rumi), Najm al-Din Daya, người đã mô tả Omar Khayyam là "một triết gia, người vô thần, và người theo chủ nghĩa duy vật bất hạnh", và Attar, người đã không coi ông như một đồng đạo thần bí mà là một nhà khoa học có tư tưởng tự do, người đang chờ đợi sự trừng phạt sau này.

Seyyed Hossein Nasr lập luận rằng, việc sử dụng cách diễn giải theo nghĩa đen các câu thơ của ông (nhiều câu trong số đó không chắc chắn về tính xác thực ngay từ đầu) là "đơn giản hóa" để thiết lập triết lý của Omar Khayyam. Thay vào đó, ông trích dẫn bản dịch diễn giải của Khayyam chuyên luận của Avicenna Diễn ngôn về sự thống nhất (), tại đó Khayyam bày tỏ các quan điểm chính thống về Sự thống nhất Thiêng liêng đồng tình với tác giả. Các tác phẩm văn xuôi được cho là của Omar được viết theo phong cách Peripatetic và rõ ràng là hữu thần, đề cập đến các chủ đề như là sự tồn tại của Chúa và thần học. Như Bowen đã lưu ý, những tác phẩm này cho thấy sự tham gia của Khayyam trong các vấn đề siêu hình học hơn là vào những điều tinh tế của Sufism. Như bằng chứng cho đức tin của Khayyam và/hoặc việc tuân thủ các phong tục Hồi giáo, Aminrazavi đề cập rằng, trong các chuyên luận của Khayyam, ông đưa ra những lời chào và lời cầu nguyện, ca ngợi Chúa và Muhammad. Trong hầu hết các trích đoạn tiểu sử, ông được nhắc đến bằng những kính ngữ tôn giáo như , Người bảo trợ của Đức tin (), và Bằng chứng của Sự thật (). Aminrazavi cũng lưu ý rằng, những người viết tiểu sử ca ngợi tính cách mộ đạo của Khayyam thường tránh đề cập đến thơ của ông, trong khi những người đề cập đến thơ ca Khayyam lại thường không ca ngợi tính cách tôn giáo của ông. Ví dụ, theo lời kể của Al-Bayhaqi, sớm hơn trước đó vài năm so với những ghi nhận tiểu sử khác, nói về Omar như một người rất ngoan đạo, người đã tuyên xưng quan điểm chính thống cho tới giờ phút cuối cùng của mình.

Trên cơ sở tất cả các chứng cứ văn bản và tiểu sử hiện có, câu hỏi vẫn còn phần nào bỏ ngỏ, và kết quả là Khayyam đã nhận về cả những ghi nhận và phê bình trái chiều gay gắt.

 Sự tiếp nhận
Các trích đoạn tiểu sử khác nhau đề cập đến Omar Khayyam có mô tả ông là một người có kiến thức khoa học và thành tựu vô song trong thời đại của mình. Nhiều người gọi ông bằng danh hiệu Vua Thông Thái (). Shahrazuri (mất năm 1300) đánh giá cao ông với tư cách là một nhà toán học, và tuyên bố rằng ông có thể được xem là "người kế tục Avicenna trong các lĩnh vực triết học khác nhau". Al-Qifti (mất năm 1248), mặc dù không đồng thuận với các quan điểm của ông, vẫn thừa nhận rằng ông "có kiến thức vô song về triết học tự nhiên và thiên văn học". Mặc dù được một số nhà viết tiểu sử ca ngợi là một nhà thơ, nhưng theo như Richard N. Frye, "vẫn có thể tranh luận rằng, vị thế nhà thơ hạng nhất của Khayyam là một sự phát triển tương đối muộn."

Thomas Hyde là người châu Âu đầu tiên kêu gọi sự chú ý đến Omar và dịch một trong những bài thơ tứ tuyệt của ông sang tiếng Latinh (Historia religionis veterum Persarum eorumque magorum, 1700). Sự quan tâm của phương Tây đối với Ba Tư đã lớn dần cùng với phong trào Chủ nghĩa phương Đông Orientalism vào thế kỷ 19. Joseph von Hammer-Purgstall (1774–1856) đã dịch một số bài thơ của Khayyam sang tiếng Đức năm 1818, và Gore Ouseley (1770–1844) dịch sang tiếng Anh năm 1846, nhưng Khayyam vẫn còn tương đối ít được biết đến ở phương Tây cho tới sau khi cuốn sách Rubaiyat of Omar Khayyam của Edward FitzGerald được xuất bản vào năm 1859. Thành quả của Fitzgerald lúc đầu không thành công nhưng đã được phổ biến bởi Whitley Stokes từ năm 1861 trở đi, và tác phẩm đã được nhóm nghệ thuật Pre-Raphaelites vô cùng ngưỡng mộ. Năm 1872, Fitzgerald đã cho in ấn bản thứ ba, điều này làm gia tăng sự quan tâm đến tác phẩm tại Mỹ. Đến những năm 1880, cuốn sách cực kỳ nổi tiếng trên khắp cộng đồng nói tiếng Anh, tới mức hình thành nên nhiều quán rượu mang tên ông, các "Câu lạc bộ Omar Khayyam" và một "hội sùng bái fin de siècle dành cho Rubaiyat". Những bài thơ của Khayyam đã và đang còn được dịch ra nhiều thứ tiếng; nhiều trong số những bản dịch gần đây được dịch sát nghĩa hơn cả bản của Fitzgerald.

Bản dịch của Fitzgerald là một yếu tố khơi dậy nên sự quan tâm đến Khayyam với tư cách là một nhà thơ ngay cả tại quê hương Iran của ông. Sadegh Hedayat, trong Những bài ca Khayyam (Taranehha-ye Khayyam, 1934) của mình, đã giới thiệu lại di sản thơ ca của Omar cho Iran hiện đại. Dưới triều đại Pahlavi, một tượng đài mới làm từ đá cẩm thạch trắng do kiến trúc sư Houshang Seyhoun thiết kế đã được dựng lên trên lăng mộ của ông. Một bức tượng của Abolhassan Sadighi đã được dựng lên ở Công viên Laleh, Tehran vào những năm 1960, và một bức tượng bán thân của cùng nhà điêu khắc đặt gần lăng mộ Khayyam ở Nishapur. Năm 2009, nhà nước Iran đã quyên tặng một toà đài điêu khắc cho Văn phòng Liên hợp quốc tại Vienna, khánh thành tại Trung tâm Quốc tế Vienna. Năm 2016, ba bức tượng của Khayyam được khánh thành: một ở Trường đại học Oklahoma, một ở Nishapur và một ở Florence, Ý. Hơn 150 nhà soạn nhạc đã sử dụng Rubaiyat làm nguồn cảm hứng của họ. Nhà soạn nhạc đầu tiên như vậy là Liza Lehmann.

Fitzgerald chuyển tên của Omar thành "Người làm túp lều", và cái tên được Anh ngữ hoá "Omar, người làm túp lều (Omar the Tentmaker)" đã gây được tiếng vang trong văn hóa đại chúng nói tiếng Anh trong một thời gian. Do đó, Nathan Haskell Dole đã xuất bản một cuốn tiểu thuyết có tên Omar, người làm túp lều: Một chuyện tình Ba Tư Cũ (Omar, the Tentmaker: A Romance of Old Persia) vào năm 1898. Omar, người làm túp lều của Naishapur (Omar the Tentmaker of Naishapur) là một cuốn tiểu thuyết lịch sử của John Smith Clarke, xuất bản năm 1910. "Omar the Tentmaker" cũng là tựa đề của một vở kịch năm 1914 do Richard Walton Tully lấy bối cảnh phương Đông, được chuyển thể thành phim câm năm 1922. Tướng Hoa Kỳ Omar Bradley được đặt cho biệt danh "Omar the Tent-Maker" (Omar người làm túp lều) trong Thế chiến thứ hai.

 Bài tứ tuyệt Ngón tay chuyển động (The Moving Finger)

Bài thơ tứ tuyệt của Omar Khayyam được biết đến với tên gọi "Ngón tay Chuyển động" (The Moving Finger), theo bản dịch của nó bởi nhà thơ người Anh Edward Fitzgerald là một trong những bài tứ tuyệt nổi tiếng nhất trong vùng ngôn ngữ tiếng Anh. Thơ rằng:

Tựa đề của cuốn tiểu thuyết "The Moving Finger" do Agatha Christie viết và xuất bản năm 1942 được lấy cảm hứng từ bài thơ tứ tuyệt này trong bản dịch "Rubaiyat của Omar Khayyam" của Edward Fitzgerald. Martin Luther King cũng trích dẫn bài tứ tuyệt này của Omar Khayyam trong một bài diễn văn của ông "Beyond Vietnam: A Time to Break Silence" (Bên kia Việt Nam: Thời điểm để Phá vỡ Im lặng):

Trong bài diễn văn thứ lỗi cho vụ scandal Clinton–Lewinsky, tổng thống thứ 42 của Hoa Kỳ Bill Clinton cũng trích dẫn bài tứ tuyệt này.

 Trong văn hoá đại chúng
Nhà văn người Pháp gốc Li-băng Amin Maalouf đã dựa vào ông để viết nửa đầu cuốn tiểu thuyết hư cấu lịch sử 'Samarkand về cuộc đời của Khayyam và quá trình tạo ra Rubaiyat của ông. Nhà điêu khắc Eduardo Chillida đã tạo ra bốn tác phẩm bằng sắt khổng lồ mang tên Mesa de Omar Khayyam (Bàn của Omar Khayyam) vào những năm 1980.

Hố Mặt trăng Omar Khayyam được đặt tên để vinh danh ông vào năm 1970, cũng như tiểu hành tinh 3095 Omarkhayyam được nhà thiên văn Liên Xô Lyudmila Zhuravlyova phát hiện vào năm 1980.

Google đã phát hành hai Google Doodles để tưởng nhớ ông. Lần đầu tiên là vào sinh nhật lần thứ 964 của ông vào ngày 18 tháng 5 năm 2012. Lần thứ hai là vào sinh nhật lần thứ 971 của ông vào ngày 18 tháng 5 năm 2019.

Trưng bày

Xem thêm

 Nozhat al-Majales
 Carpe diem
 Thơ Rubaiyat của Omar Khayyam
 Thơ say - Omar Khayyam (dịch giả Thái Bá Tân)
 Rubayat (tiếng Pháp)
 Omar Khayyam — Thành tựu lâu dài của nhà thông thái đồng thời là nhà thơ người Ba Tư

Phim ảnh
 Omar Khayyam (phim)
 The Keeper: The Legend of Omar Khayyam

Các nhà-Khayyam-học đáng chú ý
 Badiozzaman Forouzanfar
 Abdolhossein Zarrinkoob

Ghi chú

Chú thích

Đọc thêm

 Browne, E. (1899). "Yet More Light on 'Umar-i-Khayyām". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 409–420. .

 Ross, E. (1927). "Omar Khayyam". Bulletin of the School of Oriental Studies, University of London, 4(3), 433–439. .

 Rypka, Jan (1968). History of Iranian Literature. Reidel Publishing Company. .

Các liên kết ngoài

  (PDF version)
 Umar Khayyam, trong Stanford Encyclopedia of Philosophy
 The illustrated Rubáiyát of Omar Khayyám tại Internet Archive.

sinh năm 1048
mất năm 1131
Nhà thơ Đế quốc Seljuk
Nhà thơ Iran
Nhà văn Iran
Nhà thơ thế kỷ 11
Nhà văn thế kỷ 11
Nhà thơ thế kỷ 12
Nhà văn thế kỷ 12
Nhà toán học Iran
Nhà toán học từ Nishapur
Nhà toán học thế kỷ 11
Nhà toán học thế kỷ 12
Nhà thiên văn Iran
Nhà thiên văn thế giới Hồi giáo trung cổ
Nhà thiên văn thế kỷ 11
Nhà thiên văn thế kỷ 12
Nhà vật lý Iran
Triết gia từ Nishapur
Triết gia Iran
Sinh năm 1048
Mất năm 1131
Đại số
Người Khorasan
Người Iran thế kỷ 11
Người Iran thế kỷ 12
Học giả Đế quốc Seljuk
Học giả Iran
Người Ba Tư


title: Dactylispa vethi

text:
Dactylispa vethi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gestro miêu tả khoa học năm 1908.

Chú thích

Tham khảo

Dactylispa


title: Batabanó

text:
Batabanó là một đô thị và thành phố ở tỉnh La Habana của Cuba.

Đô thị này có nhiều sông: Rio Guanabo, Rio San Felipe, Rio Pacheco, Rio San Juan và Rio Santa Gertrudis.
Năm thành lập là 1688.

Thông tin nhân khẩu
Năm 2004, đô thị Batabanó có dân số 25.664 người. Diện tích là , với mật độ dân số là .

Đô thị này được chia thành các phường (barrio) Aguacate, Azcárate, Cuatro Caminos, Este, Guanabo, Mayaguano, Norte, Oeste, Pueblo de Batabanó, Pueblo de San Felipe, Pueblo Nuevo, Quintanal và San Agustín.

Xem thêm
Đô thị Cuba
Danh sách thành phố Cuba

Tham khảo

Thành phố của Cuba
Đô thị tỉnh La Habana


title: 13734 Buklad

text:
13734 Buklad (1998 RC66) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 9 năm 1998 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 13734 Buklad

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Macromphalina robertsoni

text:
Macromphalina robertsoni là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Vanikoridae.

Phân bố

Miêu tả
Độ dài vỏ lớn nhất ghi nhận được là 2.3 mm.

Môi trường sống
Độ sâu nhỏ nhất ghi nhận được là 15 m. Độ sâu lớn nhất ghi nhận được là 56 m.

Chú thích

Tham khảo

Macromphalina
Vanikoridae


title: Matthias Sammer

text:
Matthias Sammer (sinh 5 tháng 9 năm 1967) là cựu cầu thủ bóng đá Đức, hiện giờ là huấn luyện viên. Khởi nghiệp ông chơi ở vị trí tiền vệ, sau này nổi tiếng khi chơi libero và được coi là hậu vệ quét điển hình cuối cùng của bóng đá thế giới. Ông giành được danh hiệu Quả Bóng Vàng vào năm 1996, năm mà ông cùng đội tuyển Đức vô địch châu Âu.

Tại Euro 96, Sammer nổi lên như một libero năng động, gợi lại hình ảnh của Lothar Matthäus hồi cuối thập niên 80. Có thể xem Sammer là libero thực sự cuối cùng. Sammer từng 74 lần khoác áo đội tuyển, 23 trong màu áo Đông Đức và 51 cho đội tuyển Đức thống nhất.

Sự nghiệp
Sammer chơi cho Dynamo Dresden, câu lạc bộ quê hương ông, từ 1987 đến 1990 và trở thành một trong những cầu thủ nổi tiếng đầu tiên của Đông Đức gia nhập một câu lạc bộ phương Tây sau khi nước Đức thống nhất khi ký hợp đồng với VfB Stuttgart năm 1990 (cầu thủ đầu tiên là Andreas Thom, đến Bayer Leverkusen từ BFC Dynamo). Sau đó ông chơi cho Inter Milan (1992-1993) và Borussia Dortmund (1993-1998). Ông có được 2 chức vô địch Đông Đức với Dynamo Dresden (1989, 1990) và 3 chức vô địch Đức, (1992 với VfB Stuttgart, 1995 và 1996 với Borussia Dortmund). Ông cũng có được 1 danh hiệu vô địch Cúp C1 châu Âu với Dortmund năm 1997.

Sau khi giải nghệ vì một chấn thương nặng ở đầu gối năm 1998, Sammer trở thành huấn luyện viên trưởng của Borussia Dortmund năm 2000, dẫn dắt đội đến chức vô địch quốc gia năm 2002. Đội bóng của ông lọt vào đến trận chung kết Cúp UEFA nhưng thua Feyenoord 2-3. Sammer huấn luyện VfB Stuttgart mùa bóng 2004-05, nhưng chỉ kéo dài trong một mùa bóng.

Ngày 1 tháng 4 năm 2006, ông được bổ nhiệm làm giám đốc kĩ thuật của Liên đoàn bóng đá Đức (DFB) trong thời gian 5 năm. Vị trí này mới có ở DFB, có trách nhiệm đối với các đội tuyển trẻ quốc gia, tìm kiếm tài năng trẻ từ 11 đến 18 tuổi, cũng như là áp dụng những thành quả mới nhất của khoa học thể thao vào quá trình huấn luyện của DFB. Sammer cũng tham gia xây dựng hệ thống chiến thuật của các đội tuyển quốc gia của Đức, bên cạnh huấn luyện viên trưởng đội tuyển quốc gia Jürgen Klinsmann (hiện giờ là Joachim Löw).

Gia đình
Sammer đã lập gia đình và có ba con (2 trai, 1 gái): Sarah, Marvin, and Leon.

Chuyện bên lề
Sammer là người đã ghi bàn thắng cuối cùng cho đội tuyển Đông Đức trước khi hợp nhất.

Thống kê sự nghiệp

Câu lạc bộ

Quốc tế

Đông Đức

Đức

Bàn thắng quốc tế

Bàn thắng cho đội tuyển Đông Đức
Tỷ số của các đội tuyển Đức viết trước:

Bàn thắng cho đội tuyển Đức

Huấn luyện

Tham khảo

Liên kết ngoài

Cầu thủ bóng đá nam Đức
Cầu thủ bóng đá Đông Đức
Cầu thủ bóng đá Dynamo Dresden
Cầu thủ bóng đá VfB Stuttgart
Cầu thủ bóng đá Inter Milan
Cầu thủ bóng đá Borussia Dortmund
Huấn luyện viên bóng đá Đức
Quả bóng vàng châu Âu
Nhân vật còn sống
Sinh năm 1967
Tiền vệ bóng đá
Cầu thủ bóng đá Serie A
Cầu thủ bóng đá Bundesliga
FC Bayern München
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Đức
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Ý
Cầu thủ bóng đá nam Đức ở nước ngoài
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1994


title: Imhotep

text:
Imhotep (thỉnh thoảng được đánh vần thành Immutef, Im-hotep, hay Ii-em-Hotep; được người Hy Lạp gọi là Imuthes), Thế kỷ 27 trước Công Nguyên (2650-2600 Trước Công Nguyên) (tiếng Ai Cập ii-m-ḥtp (*jā-im-ḥatāp) có nghĩa "người đến, trong hoà bình") là một học giả Ai Cập, người đã phục vụ cho vị vua vương triều thứ ba, Djoser, với chức vụ tể tướng của pharaoh và thầy tế cấp cao của vị thần mặt trời Ra tại Heliopolis. Ông được coi là kỹ sư, kiến trúc sư và bác sĩ đầu tiên trong lịch sử được biết theo tên. Danh sách đầy đủ các danh hiệu của ông gồm:
 Tể tướng của Vua Ai Cập, Bác sĩ, Đứng đầu hàng sau Vua của Thượng Ai Cập, Đổng lý Đại Cung điện, Quý tộc gia truyền, Thầy tế cao cấp của Heliopolis, Người xây dựng, Trùm thợ mộc, Trùm điêu khắc và trùm phường thợ làm bình.
Imhotep là một trong số ít người đã chết được thể hiện như một phần tượng của pharaoh. Ông là một trong số rất ít người thường được tạc tượng thánh sau khi chết. Nơi ông được thờ phụng nhiều nhất là Memphis. Từ Thời kỳ Chuyển tiếp Thứ nhất về sau Imhotep còn được tôn sùng như một nhà thơ và một nhà triết học. Những lời nói của ông được gắn một cách nổi tiếng với câu thơ: 'Tôi đã nghe những lời của Imhotep và Hordedef" những người được kể nhiều nhất trong những bài nói của các nhà thuyết trình.Vị trí mộ của Imhotep đã mất từ thời cổ đại và hiện vẫn chưa được tìm ra, dù đã có những nỗ lực tìm kiếm. Mọi người nói chung nhất trí rằng mộ được giấu kỹ tại Saqqara. Tính hiện thực của Imhotep được xác định bởi hai văn bản cùng đương thời được viết khi ông còn sống trên đáy hay nền của một trong hai bức tượng Djoser (Cairo JE 49889) và cũng bởi một hình vẽ trên bức tường chưa hoàn thành vây quanh kim tự tháp hình bậc thang Sekhemkhet.J. Kahl "Old Kingdom: Third Dynasty" in The Oxford Encyclopedia of Ancient Egypt by Donald Redford (ed.) Vol.2, p. 592 Văn bản sau này cho rằng Imhotep sống lâu hơn Djoser vài năm và tiếp tục thực hiện việc xây dựng kim tự tháp của vua Sekhemkhet nhưng sau đó đã bị huỷ bỏ vì thời gian trị vì ngắn của ông này.

 Những thành tựu và sáng kiến được cho là của Imhotep
Thông tin được biết đến nhiều nhất về ông dựa trên lời đồn và sự phỏng đoán. Người Ai Cập cổ đại gắn cho ông nhiều phát minh. Ví dụ, họ cho rằng ông đã phát minh hay cải tiến cuộn giấy cói. James Henry Breasted đã nói về Imhotep:

 Kỹ sư và Kiến trúc sư
Là một trong những vị quan của Pharaoh,Djosèr, ông đã thiết kế Kim tự tháp Djosèr (Kim tự tháp bậc) tại Saqqara Ai Cập năm 2630–2611 trước Công Nguyên. Có thể ông đã là người đầu tiên được biết tới sử dụng cột trong kiến trúc.
Là một cố vấn trong văn hóa Ai Cập, hình ảnh lý tưởng hóa của Imhotep còn kéo dài tới thời Ptolemaic. Nhà sử học Ai Cập Manetho gắn ông với phát minh ra cách thức xây dựng bọc đá trong thời Djoser, dù thực tế ông không phải là người đầu tiên dùng đá trong xây dựng. Tường, sàn, lintel và rầm cửa đá đã xuất hiện lác đác ở thời cổ, dù thực tế rằng việc xây dựng một công trình cỡ Kim tự tháp bậc và làm hoàn toàn bằng đá chưa bao giờ có. Trước Djoser các pharaoh được chôn trong các mộ kiểu nhà mồ.

 Bác sĩ
Imhotep được coi là người sáng lậpHow Imhotep gave us medicine , The Daily Telegraph, 10/05/2007.<ref>Jimmy Dunn, Imhotep, Doctor, Architect, High Priest, Scribe and Vizier to King Djoser.</ref> y học Ai Cập và là tác giả của một luận án y học đáng chú ý vì không chứa đứng ý tưởng ma thuật, cái gọi là văn bản giấy cói Edwin Smith có những quan sát giải phẫu, những trường hợp đau ốm và phục hồi. Văn bản giấy cói còn lại này có lẽ được viết vào khoảng năm 1700 Công Nguyên nhưng có thể là một bản chép lại các văn bản đã có từ một ngàn năm trước. Tuy nhiên, việc gán ghép tác giả này cũng chỉ là phỏng đoán.

Các bí ẩn khi sinh
Theo thần thoại, mẹ Imhotep là người bất tử tên là Kheredu-ankh, sau này được phong làm á thánh bởi những tuyên bố rằng bà là con gái của Banebdjedet. Trái lại, vì là "Con của Ptah", mẹ bà thỉnh thoảng được cho là Sekhmet, người bảo trợ Thượng Ai Cập và chồng bà thường được cho là Ptah. Ông được cho là đã ra đời gần Memphis.

Sự phong thần
Bởi Imhotep được coi là người sáng lập ra cách chữa bệnh, ông thỉnh thoảng cũng được coi là người đỡ nữ thánh Nut (vị thần của bầu trời), vì sự cách biệt giữa Nut và Geb (vị thần của trái đất) được cho là đã có từ thời hỗn mang. Vì vị trí mà ông sẽ có theo thuyết này, ông thỉnh thoảng cũng được coi là con của Nut. Trong nghệ thuật ông cũng có liên quan tới vị nữ thần vĩ đại, Hathor, người cuối cùng được cho là vợ của thần Ra. Ông cũng gắn với Ma'at, nữ thần là hiện thân của ý tưởng về sự thực, trật tự vũ trụ và công lý đã lập ra trật tự cho hỗn mang và chịu trách nhiệm duy trì nó. Người Ai Cập cổ đại cũng tin rằng sau khi chết Imhotep trở thành một vị thần.

Hai ngàn năm sau khi ông mất, tượng của ông được dựng lên như một vị thần. Ông đã trở thành vị thần của y học và chữa trị. Sau này ông được người Hy Lạp gắn với Asclepius. Ông cũng liên quan tới Amenhotep con trai của Hapu, cũng là một kiến trúc sư được phong thần, trong vùng Thebes nơi họ được thờ cúng như "những người anh em".

Di sản
Bách khoa toàn thư Anh viết, "Bằng chứng từ các văn bản Ai Cập và Hy Lạp ủng hộ quan điểm rằng danh tiếng của Imhotep rất được tôn trọng ở những thời cổ đại... Uy tin của ông tăng cao sau nhiều thế kỷ và các đền thờ ông ở thời Hy Lạp đều là các trung tâm giảng dạy y học."

Sir William Osler nói chính Imhotep là 'Người cha của Y học' thật sự, "hình ảnh đầu tiên của một bác sĩ hiện rõ bên ngoài sự tăm tối của thời cổ đại."

Imhotep cũng được ví như Thoth, vị thánh Ai Cập về chữ viết, giáo dục, văn học và học giả suốt Thời Hy Lạp-La Mã.

Các ước mơ của Imhotep
Bia Nạn đói ở Thượng Ai Cập, từ thời Ptolemaic, có đoán văn bản về một huyền thoại về một nạn đói bảy năm trong thời trị vì của Djoser. Imhotep được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc chấm dứt nó: một trong những thầy tế của ông đã giải thích sự liên quan giữa thần Khnum và sự dâng lên của nước sông Nile cho nhà vua, sau đó nhà vua có một giấc mơ trong đó vị thần sông Nile nói chuyện với ông, hứa làm chấm dứt hạn hán.

Ngoài lề

 Bộ phim The Mummy gốc năm 1932 cũng như phiên bản năm 1999 của nó và các tập tiếp sau đều không theo sát sự thật cuộc đời Imhotep.
 Năm 1987, một tượng Imhotep nhỏ bị mất khỏi Bảo tàng Anh và nó chỉ bị mất tích trong một năm. Tượng được tìm thấy khi thuộc sở hữu của con trai giám đốc điều hành một doanh nghiệp điện ảnh tại Cambridge. Cậu bé này, Max Salisbury, 19 tuổi ở thời điểm đó, bị coi là có tội và chịu ba năm tù vì ăn cắp.
 Imhotep là mục đầu tiên của Từ điển Bách khoa Tiểu sử Khoa học và Kỹ thuật của Asimov.
 Trong Seven Ancient Wonders của Mathew Reilly, Imhotep được gắn liền với việc xây dựng các địa điểm và thiết kế các bẫy phức tạp, nơi cất giấu Bảy kỳ quan của thế giới cổ đại.

Xem thêm

 Lịch sử Ai Cập cổ đại
 Vương triều thứ ba Ai Cập
 Kiến trúc Ai Cập cổ đại
 Y học Ai Cập cổ đại

Ghi chú

Giáo sĩ thế kỷ 27 TCN
Kiến trúc sư Ai Cập cổ đại
Bác sĩ Ai Cập cổ đại
Nam thần trí tuệ
Nam thần y tế
Kỹ sư dân sự Ai Cập
Nam thần Ai Cập
Người được phong thần
Djoser


title: Hadena albimacula

text:
Hadena albimacula là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở châu Âu.

Sải cánh dài 30–38 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 5 đến tháng 8 tùy theo địa điểm.

Ấu trùng ăn các loài Silene.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 White Spot at UKmoths

Hadena
Côn trùng châu Âu
Động vật được mô tả năm 1792


title: Quán Thánh (định hướng)

text:
Quán Thánh là tên gọi của đền Quán Thánh, một ngôi đền được lập từ thời Lý để thờ Huyền Thiên Trấn Vũ – vị thần trấn giữ phương Bắc. Tên gọi này còn được đặt cho:

Phường Quán Thánh, quận Ba Đình, thành phố Hà Nội
Phố Quán Thánh: tuyến phố chạy từ nơi giao cắt với các phố Hàng Than, Hàng Lược, Hàng Giấy, Hàng Đậu và đường Phan Đình Phùng đến đầu đường Thanh Niên


title: Phos boucheti

text:
Phos boucheti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Buccinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Phos


title: 108 (số)

text:
108 (một trăm linh tám) là một số tự nhiên ngay sau 107 và ngay trước 109.

Tham khảo

Số chẵn


title: Gonystylus stenosepalus

text:
Gonystylus stenosepalus là một loài thực vật thuộc họ Thymelaeaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Gonystylus stenosepalus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
s
Thực vật dễ tổn thương


title: Stygodiaptomus kieferi

text:
Stygodiaptomus kieferi là một loài động vật giáp xác thuộc họ Diaptomidae. Đây là loài đặc hữu của Bosnia và Herzegovina.

Chú thích

Tham khảo
 Sket, B. 1996. Stygodiaptomus kieferi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 10 tháng 8 năm 2007.

Stygodiaptomus
Động vật giáp xác nước ngọt châu Âu
Động vật được mô tả năm 1981
Động vật đặc hữu Bosna và Hercegovina


title: Sholingur

text:
Sholingur là một thị xã panchayat của quận Vellore thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Sholingur có dân số 26.597 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Sholingur có tỷ lệ 74% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 81%, và tỷ lệ cho phái nữ là 66%. Tại Sholingur, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Đỗ quyên (định hướng)

text:
Đỗ quyên trong tiếng Việt có thể là:
Tên gọi khác của một bộ (Ericales), họ (Ericaceae) trong thực vật có hoa.
Tên gọi chung của các loài trong chi (Rhododendron) thuộc họ Ericaceae.
Tên gọi khác của các loài trong hai chi chim là Amaurornis, Porzana thuộc họ Rallidae. Tên gọi phổ biến dân dã ngày nay là cuốc, tương truyền do Thục Vọng Đế Đỗ Vũ sau khi chết biến thành
Trong các tài liệu phiên dịch từ văn bản tiếng Trung có chứa các loài chim thuộc chi Cuculus trong họ Cuculidae. Các tên gọi phổ biến ngày nay là cu cu, chèo chẹo, bắt cô trói cột v.v.
Thác Đỗ Quyên
Khi viết hoa toàn bộ là tên gọi của chòm sao Đỗ Quyên
Nghệ sĩ cải lương Đỗ Quyên


title: Elathous buyssoni

text:
Elathous buyssoni là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Reitter miêu tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

Elathous


title: Rambha

text:
Rambha là một thị xã và là nơi đặt ủy ban khu vực quy hoạch (notified area committee) của quận Ganjam thuộc bang Orissa, Ấn Độ.

Địa lý
Rambha có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 87 mét (285 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Rambha có dân số 10.715 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Rambha có tỷ lệ 56% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 69%, và tỷ lệ cho phái nữ là 44%. Tại Rambha, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Orissa


title: Làng (Việt Nam)

text:
Làng (chữ Nôm: 廊) là một đơn vị cư trú và một hình thức tổ chức xã hội quan trọng của nông thôn ở Việt Nam.

Suốt nhiều thế kỷ, làng là đơn vị tụ cư cổ truyền lâu đời ở nông thôn người Việt và là nhân tố cơ sở cho hệ thống nhà nước quân chủ tại Việt Nam. Từ thời Hùng Vương, làng được gọi là chạ. Đơn vị này có thể coi tương đương với sóc của người Khơme, bản (của các dân tộc thiểu số phía Bắc), buôn (của người Ê Đê), làng (của các tộc người bản địa tỉnh Kon Tum và Gia Lai). Làng của những người làm nghề chài lưới được gọi là vạn hay vạn chài.

Làng truyền thống điển hình thời trung và cận đại là một tập hợp những người có thể có cùng huyết thống, cùng phương kế sinh nhai trên một vùng nhất định. Làng ̣được xem có tính tự trị, khép kín, độc lập, là một vương quốc nhỏ trong vương quốc lớn nên mới có câu "Hương đảng, tiểu triều đình". Năm 1428 vua Lê Thái Tổ phân chia lãnh thổ thành các đơn vị gọi là tiểu xã, trung xã và đại xã. Thời nhà Lê đánh dấu việc nhà nước tăng cường kiểm soát làng xã. Viên quan cai trị làng lúc đó gọi là "xã quan". Năm 1467 thì bỏ "xã quan", thay bằng "xã trưởng." Viên chức này không còn do triều đình bổ nhiệm nữa mà là do dân làng tuyển cử. Từ đó trở đi triều đình chỉ kiểm soát từ cấp huyện trở lên còn xã được coi như tự trị. Chức xã trưởng đến triều Minh Mệnh nhà Nguyễn thì đổi là "lý trưởng".

Trước đây, trên làng là xã, huyện, châu, phủ, lộ, đạo; dưới làng là thôn, xóm, ấp... tùy theo từng thời kỳ. Ngày nay, tổ chức trên làng là xã, huyện, tỉnh, quốc gia; tổ chức dưới làng có xóm.

Tổ chức làng

Làng truyền thống của người Việt chủ yếu có ba cơ quan: cơ quan nghị quyết, cơ quan chấp hành, và cơ quan trị an. Thời nhà Lê thì hội đồng kỳ dịch là cơ quan nghị quyết, có Hương trưởng (鄉長) sau gọi là Tiên chỉ (先紙) đứng đầu. Hương mục/Hương hào (鄉目/鄉豪) lãnh trách nhiệm trông coi tài sản công tư của xã. Trị an, tự vệ thì giao cho Trùm trưởng (𠆳長) sau gọi là Tuần đinh (巡丁). Hương mục và trùm trưởng cũng là thành viên của hội đồng kỳ dịch.

Hội đồng kỳ dịch thường là các hương hào danh tiếng có phẩm hàm, học thức, hoặc là hưu quan trong xã. Điều kiện vào hội đồng không nhất định mà tùy theo hương ước của làng. Có làng xét ngôi thứ trong hội đồng theo "thiên tước" tức là ai cao tuổi nhất thì là tiên chỉ. Có làng xét theo "nhân tước" và ai đỗ cao nhất hay có phẩm hàm cao nhất thì ngồi chiếu tiên chỉ.

Phần lớn làng xã "trọng khoa hơn hoạn", tức là trọng người đỗ cao hơn là chức lớn. Ví dụ như người đỗ phó bảng có thể làm quan đến nhất phẩm nhưng khi về hưu vào đình họp thì sẽ phải ngồi chiếu thấp hơn người đỗ tiến sĩ dù tiến sĩ chỉ làm quan thăng đến tam phẩm.

Hội đồng kỳ dịch thường nhóm họp một tháng hai lần vào ngày mồng một (sóc) và ngày rằm (vọng) sau khi lễ thành hoàng ở đình. Công việc cấp xã gồm quyết định chi thu các ngạch thuế đinh, tiền cheo, tiền vạ cùng những việc tế tự. Hội đồng kỳ dịch còn có quyền xét xử những vụ hình luật nhỏ.

Chấp hành là Xã trưởng (社長), tức Lí trưởng (里長) do dân bầu ra để thi hành những nghị quyết của hội đồng kỳ dịch cùng là đại biểu của xã khi liên lạc với triều đình như các quan từ cấp huyện trở lên khi nhà nước thu thuế, mộ lính, hay bắt dân làm tạp dịch. Giúp xã trưởng là phó xã trưởng.

Thời Pháp thuộc
Sau khi thôn tính Nam Kỳ người Pháp đã cho tổ chức lại nhân sự trong làng với Ban hội tề gồm các nhân viên với các chức vụ, và thứ vị như sau:
Hương cả: Hương chức đứng đầu, chủ tọa, giữ văn khố
Hương chủ: Phó chủ tọa, thanh tra các cơ quan, tường trình lên hương cả.
Hương sư: Cố vấn trong việc giải thích luật lệ. Hương sư là giáo viên trong làng.
Hương trưởng: Giữ ngân sách, trợ giúp giáo viên, nhân viên ban chấp hành.
Hương chánh: Hòa giải tranh chấp nhỏ của người trong làng.
Hương giáo: Chỉ dẫn các hương chức trẻ, thư ký hội đồng.
Hương quản: Trưởng ban cảnh sát, kiểm soát hệ thống giao thông, chuyển vận.
Hương bộ: Giữ các bộ thuế và sổ chi thu, trông nom tài sản chung của làng.
Hương thân: Hương chức trung gian giữa tư pháp và ban hội tề.
Xã trưởng: Hương chức chấp hành, trung gian giữa làng và chính quyền. Giữ ấn (dấu) của làng, đảm nhiệm việc thu thuế.
Hương hào: Hương chức chấp hành.
Chánh lục bộ: Hộ tịch, báo cho dân làng biết khi có dịch tễ.

Ngoài ra tùy theo địa phương, có thể có thêm
Hương lễ: Có nhiệm vụ trong các buổỉ tế lễ.
Hương nhạc: Âm nhạc.
Hương ẩm: Hội hè, cỗ bàn.
Hương văn: Soạn văn tế.
Thủ khoản: Trách nhiệm ruộng nương, công điền.
Cai đình: Trách nhiệm trông coi cơ sở, đình miếu.
Hương thị: quản lý việc trong chợ

Cải tổ 1921
Trong khi đó làng xã Việt Nam ở Trung và Bắc Kỳ vẫn hoạt động không mấy thay đổi đến năm 1921 thì người Pháp ra lệnh bãi bỏ Hội đồng kỳ dịch và thay thế vào đó là Hội đồng tộc biểu, còn gọi là Hội đồng hương chính. Với sự cải tổ này chính quyền muốn áp dụng một khía cạnh dân chủ bằng cách cho dân đinh 18 tuổi trở lên đi bầu bỏ phiếu cho những đại biểu thành viên trong Hội đồng. Ứng cử viên tối thiểu phải 25 tuổi và sở hữu tài sản trong làng. Mỗi làng được có tối đa 20 đại biểu đại diện cho những gia tộc trong làng.

Đại biểu trong Hội đồng hương chính sẽ chọn một người làm chánh hương hội và một người làm phó hương hội, thay thế cho tiên chỉ và thứ chỉ trước kia. Ngoài ra còn có những hương chức khác như phó lý, thư ký và thủ quỹ. Hội đồng hương chính áp dụng được 6 năm, đến năm 1927 thì phải bỏ vì sự phản đối của dân quê vốn ủng hộ lệ làng cổ truyền. Người Pháp phải thích ứng bằng cách cho lập lại Hội đồng kỳ mục để cùng điều hành việc làng với hội đồng hương chính. Theo đó thì số kỳ mục không hạn chế và nhiệm kỳ cũng không hạn định.

Cải tổ 1941
Năm 1941 cả hai hội đồng kỳ mục và hội đồng hương chính bị bãi bỏ và một hội đồng duy nhất được lập ra: Hội đồng kỳ hào. Cơ quan này giống như hội đồng kỳ dịch cũ nhưng việc quản lý thì giao cho Ủy ban quản trị chỉ có bảy thành viên. Cơ quan chấp hành vẫn là lý trưởng, phó lý, trưởng bạ (trông coi sổ sách điền bộ), hộ lại (trông coi giấy tờ sinh, tử, giá thú), thủ quỹ, và trương tuần. Tuy nhiên thay vì theo truyền thống thì lý trưởng do dân làn bầu ra, lý trưởng và những hương chức chấp hành kể từ năm 1941 là do hội đồng kỳ hào quyết đoán cả nên tính cách dân chủ cổ truyền đã mất đi.

Quốc gia Việt Nam

Hội đồng kỳ hào sau thời Pháp thuộc ở phía nam vĩ tuyến 17 thuộc Quốc gia Việt Nam có những cải tổ sau đây. Thứ nhất là tên gọi được đổi lại thành Hội đồng hương chánh. Đứng đầu hội đồng hương chánh là chủ tịch và phó chủ tịch thêm tổng thơ ký giúp việc. Thành viên hội đồng là ủy viên. Mỗi ủy viên kiêm thêm một đặc vụ.

Làng nhỏ thì chỉ có hai ủy viên y tế và ủy viên giáo dục. Làng lớn thì có thể có đến chín ủy viên cả thảy tức hai ủy viên vừa kể trên và thêm hộ tịch, cảnh sát, tài chính, thuế vụ, công chánh, kinh tế, và canh nông.

Dân cư
Dân cư trong làng được chia thành nhiều hạng tùy tiêu chí.

Nội tịch & ngoại tịch
Dân làng thường chia ra hai hạng: dân nội tịch và dân ngoại tịch. Dân nội tịch là người sinh sống ở làng đã nhiều đời, có quyền tậu ruộng vườn. Dân nội tịch có tên trong sổ đinh. Dân ngoại tịch được coi là dân ngụ cư, tuy có thể đã sống trong làng nhiều năm nhưng không có tên trong sổ đinh và không  được hưởng đầy đủ quyền lợi như dân nội tịch. Tùy vào hương ước và thông lệ từng làng mà dân ngoại tịch có thể đổi thành dân nội tịch.

Thụ dịch & miễn sai
Tuy dân trong làng thì có đủ đàn ông, đàn bà, và trẻ con nhưng về mặt hành chánh thì đàn bà và trẻ con không có địa vị chính thức. Chỉ có đàn ông từ 16 tuổi trở lên thì coi là dân đinh có tên ghi vào sổ đinh để làng thu thuế và chịu sưu.

Con trai từ 16 tuổi đến 18 tuổi thì liệt vào hạng hoàng đinh, thường chịu một phần thuế thân và bắt đầu bắt sưu dịch. Từ 18 đến 55 tuổi thì là tráng hạng. Nhóm này chịu toàn phần thuế thân và gánh phần lớn sưu dịch. Từ 55 đến 60 tuổi là lão hạng, thuế thân và sưu dịch thường bớt một phần sưu thuế. Hơn 60 tuổi là lão nhiêu được miễn sai (trừ sưu) toàn phần.

Chức sắc, tức những người có bằng cấp, đỗ đạt cũng thuộc hạng miễn sai. Ngoài ra con nhà quan, lính tráng, thông lại cũng được miễn cả.

Tham khảo
 Cửu Long Giang, Toan Ánh. Miền Bắc khai nguyên. Sài Gòn: Đại Nam, 1969. 85-95.
 Doãn Quốc Sỹ. Người Việt Đáng Yêu. Sài Gòn: Nhà xuất bản Sáng Tạo, 1965. Trang 14-22.

Chú thích

Xem thêm
 Ấp
 Thôn
 Bản
 Mường
 Sóc
 Plây
 Nông thôn Việt Nam
 Lệ làng
 Đình làng
 Làng cổ
Cổng làng

Liên kết ngoài

 Quan hệ nhà nước – nông thôn Việt Nam thời tiền thuộc địa

Phân cấp hành chính Việt Nam
Việt Nam


title: Cryptobatrachus

text:
Cryptobatrachus là một chi động vật lưỡng cư trong họ Cryptobatrachidae, thuộc bộ Anura. Chi này có 3 loài và 100% bị đe dọa hoặc tuyệt chủng.

Tham khảo

Cryptobatrachidae
Cryptobatrachus
Họ Nhái sừng
Động vật lưỡng cư Nam Mỹ


title: Anthalma

text:
Anthalma là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

 Anthalma at Natural History Museum genus database

Geometridae
Larentiinae


title: Valfenera

text:
Valfenera là một đô thị ở tỉnh Asti vùng Piedmont thuộc Ý, nằm ở vị trí cách khoảng 30 km về phía đông nam của Torino và khoảng 20 km về phía tây của Asti. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.265 người và diện tích là 22,2 km².

Valfenera giáp các đô thị: Cantarana, Cellarengo, Dusino San Michele, Ferrere, Isolabella, Montà và Villanova d'Asti.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Asti
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Oscaecilia bassleri

text:
Oscaecilia bassleri là một loài lưỡng cư thuộc họ Caeciliidae.
Loài này có ở Ecuador, Peru, có thể cả Bolivia, và có thể cả Colombia.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các đồn điền, vườn nông thôn, và rừng thoái hóa nghiêm trọng.

Tham khảo

 Monteza, J.I., Coloma, L.A., Ron, S., Cisneros-Heredia, D. & Wilkinson, M. 2004. Oscaecilia bassleri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Oscaecilia


title: Galerumaea flavipennis

text:
Galerumaea flavipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Galerumaea


title: Sceloenopla laeta

text:
Sceloenopla laeta là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Sceloenopla


title: Rhyacophila kanichka

text:
Rhyacophila kanichka là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Rhyacophila


title: Dendroseris regia

text:
Dendroseris regia là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Nó chỉ được tìm thấy ở Chile.
Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 World Conservation Monitoring Centre 1998. Dendroseris regia. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Dendroseris
Thực vật Chile


title: Eleutherodactylus bolbodactylus

text:
Eleutherodactylus bolbodactylus là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Brasil.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng đất thấp ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Gonçalves da Cruz, C.A. & Pavan, D. 2004. Eleutherodactylus bolbodactylus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

bolbodactylus
Động vật đặc hữu Brasil


title: Odawara

text:
là một đô thị loại đặc biệt thuộc tỉnh Kanagawa, vùng Kantō, Nhật Bản.

Thành phố rộng 114,09 km², ở phía Tây của tỉnh, và có 198.754 dân (ước ngày 1/8/2008). Đây là đô thị loại đặc biệt có dân số ít nhất ở Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Website chính thức của thành phố.

Đô thị đặc biệt của Nhật Bản
Thành phố tỉnh Kanagawa


title: Lassay-sur-Croisne

text:
Lassay-sur-Croisne là một xã thuộc tỉnh Loir-et-Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loir-et-Cher

Tham khảo

Lassaysurcroisne


title: Raul Meireles

text:
Raul José Trindade Meireles (sinh ngày 17 tháng 3 năm 1983 ở Porto) là một cựu cầu thủ bóng đá người Bồ Đào Nha từng chơi ở vị trí tiền vệ.

Sau khi bắt đầu sự nghiệp ở Boavista, anh ký hợp đồng với Porto vào năm 2004, nơi anh ra sân trong 198 trận chính thức và giành được 10 danh hiệu lớn, trong đó có 4 chức vô địch Primeira Liga liên tiếp. Từ năm 2010 đến năm 2012, anh thi đấu ở Premier League trong màu áo Liverpool và Chelsea. Năm 2012, anh cùng Chelsea giành chức vô địch Champions League. Sau đó, anh đã trải qua một số mùa giải ở Thổ Nhĩ Kỳ cùng Fenerbahçe trước khi giải nghệ vào năm 2016.

Là tuyển thủ Bồ Đào Nha từ năm 2006, Meireles đã đại diện cho đất nước thi đấu ở 2 kỳ World Cup và 2 kì Euro, có tổng cộng 73 lần ra sân cho đội tuyển và ghi được 10 bàn thắng.

Sự nghiệp câu lạc bộ

Boavista
Vào mùa hè 2001, Desportivo das Alves ở giải Liga de Honra (giải hạng hai Bồ Đào Nha) ký hợp đồng mượn Raul Meireles, và anh xuất hiện vào ngày 8 tháng 7. Anh có trận ra mắt chính thức đầu tiên vào ngày 8 tháng 8 năm 2001, trong trận giao hữu với Gondomar, trận đấu Desportivo das Alves thắng 3-0. Trong mùa giải đầu tiên Meireles chỉ có 16 lần ra sân. Ở mùa giải 2002-03, vào ngày 25 tháng 5 năm 2003, anh ghi bàn đầu tiên trong sự nghiệp trong trận gặp União da Madeira - Meireles ghi bàn từ khoảng cách 30m đánh bại thủ môn của União. Anh chỉ ghi 1 bàn trong 26 lần ra sân ở mùa giải đó.

Ở mùa giải 2003-04, anh trở lại Boavista sau 2 năm cho mượn. Meireles có trận ra mắt ở giải Bồ Đào Nha vào ngày 17 tháng 8 năm 2003 gặp SL Benfica, và được bầu là cầu thủ hay nhất trận bởi tờ báo Record của Bồ Đào Nha. Mùa giải đó anh không ghi bàn nào, nhưng có 29 lần ra sân, chứng minh rằng anh là cầu thủ quan trọng với đội bóng.

Porto
Vào ngày 7 tháng 7 năm 2004, FC Porto ký một bàn hợp đồng có thời hạn năm năm với Meireles, và được báo chí đưa tin vào buổi họp báo ngày 12 tháng 7. Tại đây, Meireles mặc chiếc áo số 33 và đã có màn ra mắt đội bóng mới vào ngày 22 tháng 9 trong trận đấu với União de Leiria tại Estádio do Dragão, anh vào sân từ băng ghế dự bị ở phút 59 và trận đấu kết thúc với tỉ số 1-1. Vào ngày 18 tháng 2 năm 2005, Meireles lần đầu tiên có tên trong đội hình xuất phát của Porto trong trận thắng của đội bóng này trước Belenenses. Năm ngày sau, vào ngày 23 tháng 2, Meireles lần đầu tiên được tham dự UEFA Champions League trong màu áo Porto, và đã chơi cả 90 phút trong trận đấu này trước Inter Milan. Vào mùa giải năm đó, anh chỉ xuất hiện trong 13 trận đấu tại giải VĐQG, trong đó có 10 lần là từ băng ghế dự bị và không ghi được bàn thắng nào.
Ở mùa giải 2005-2006, Meireles đã đánh dấu sự có mặt của mình với bàn thắng đầu tiên cho Porto FC trong lần ra sân thứ 50 cho đội bóng này vào ngày 19 tháng 2 năm 2006, và ở trận đấu đó, Porto đã giành chiến thắng trước Marítimo với cách biệt tối thiểu 1-0. Và cũng chỉ sau đúng ba trận đấu tiếp theo không ghi bàn, Meireles lại tiếp tục nổ súng giúp Porto thắng 2-0 Vitória de Setúbal và giành chức VĐQG vào ngày 10 tháng 3. Ở mùa giải năm đó, Meireles đóng góp hai bàn thắng trong 18 lần ra sân, và cùng Porto giành cú ăn hai (VĐQG Bồ Đào Nha và cúp quốc gia Bồ Đào Nha), đây cũng là chức VĐQG đầu tiên của anh. Trong bốn mùa giải tiếp theo, Meireles vẫn thường xuyên ra sân và được xếp đá ở vị trí tiền vệ. Anh có bàn thắng đầu tiên của mình ở đấu trường Champions League vào mùa giải 2006-2007, ngày 21 tháng 2 năm 2007 trước Chelsea. Anh đã cùng Porto giành thêm ba chức VĐQG (2006–07, 2007–08, và 2008-09), hai cúp Quốc gia (2009 và 2010).

Liverpool

Vào ngày 29 tháng 8 năm 2010, Meireles chính thức trở thành người của Liverpool theo một bàn hợp đồng trị giá 13 triệu Euro. Tại đây, anh được trao cho chiếc áo số 4, số áo trước đây là của Alberto Aquilani, người đã chuyển tới Juventus vào thời điểm đó dưới dạng cho mượn. Đội bóng thành phố cảng Liverpool đã mua Meireles về như là sự thay thế lý tưởng cho Javier Mascherano, cầu thủ cũng trong mùa hè năm 2010 đã chuyển tới Barcelona. Meireles đã có trận ra mắt đội bóng mới tại Premier League trong trận hòa của Liverpool trước Birmingham City vào ngày 12 tháng 9 năm 2010, trận đấu này anh chỉ được ra sân từ băng ghế dự bị. Chỉ bốn ngày sau, Meireles có trận đấu đầu tiên tại Europa League cùng Liverpool, và đội bóng của anh đã giành chiến thắng 4-1 trước đối thủ khá yếu Steaua Bucureşti tại Anfield. Vào ngày 19 tháng 9, trong trận thua 2-3 của Liverpool trước Manchester United tại Old Trafford, Meireles lần đầu tiên được điền tên trong đội hình xuất phát của đội bóng vùng Merseyside. Bàn thắng đầu tiên của anh cho Liverpool đến trong trận hòa 2-2 với đổi thủ Everton vào ngày 16 tháng 1 năm 2011, đây cũng là trận đấu đầu tiên của Kenny Dalglish trên cương vị huấn luyện viên trưởng của Liverpool. Cũng chỉ sáu ngày sau, bàn thắng thứ hai đã đến với Meireles. Anh đã có một cú volley sấm sét vào lưới Wolverhampton, góp công vào chiến thắng 3-0 của Liverpool ngày hôm đó. Meireles tiếp tục ghi bàn thắng thứ ba của riêng mình chỉ bốn trận đấu sau đó vào ngày 2 tháng 2 năm 2011 trong trận thắng 2-0 của đội chủ sân Anfield trên sân nhà trước Stoke City, và rồi số bàn thắng của Meireles tiếp tục được nâng lên thành con số bốn, khi chính anh là người đã ấn định chiến thắng cho Liverpool trong trận đấu với Chelsea tại Stamford Bridge vào ngày 6 tháng 2. Bàn thắng cuối cùng của Meireles ở mùa giải này đến trong trận đấu của Liverpool trước Wigan Athletic, và nâng tổng số bàn thắng ghi được của anh lên con số năm. Chỉ hai tháng sau, Meireles đã được bầu chọn giải Cầu thủ của năm do các fan hâm mộ bình chọn sau khi đánh bại những tên tuổi lớn như Fernando Torres, Samir Nasri, Dimitar Berbatov hay David Luiz. Meireles bắt đầu mùa giải 2011–12 cùng Liverpool khi được ra sân từ băng ghế dự bị ở phút thứ 75 trong trận đấu với Sunderland. Ở trận đấu tiếp theo, Meireles tiếp tục phải ngồi trên ghế dự bị và chỉ được vào sân ở phút thứ 71, và khi được vào sân, anh đã có một đường kiến tạo giúp Liverpool có bàn thắng vào lưới Arsenal. Chỉ vài ngày sau, 31 tháng 8 năm 2011, Meireles đã đồng ý ký vào một bản hợp đồng chuyển nhượng mới vào những giờ cuối trước khi TTCN hè chính thức đóng cửa.

Chelsea
Với việc Chelsea muốn mua một tiền vệ sau chấn thương dài hạn của Michael Essien, và nỗ lực không thành công để mua Luka Modrić từ Tottenham Hotspur, người cũ đã ký hợp đồng với Meireles 4 năm vào ngày 31 tháng 8 năm 2011, với một khoản phí không được tiết lộ được báo cáo là trong khu vực 12 triệu bảng. Anh ấy chọn đội hình số 16, do thực tế là anh ấy thường mặc nó khi làm nhiệm vụ quốc tế, và sau đó tuyên bố rằng anh ấy không bao giờ muốn rời Liverpool nhưng đó là cơ hội được làm việc với André Villas-Boas, người mà anh ấy đã trải qua một thời gian ngắn ở Porto, là một cơ hội quá tốt để từ chối.

Meireles có trận ra mắt vào ngày 10 tháng 9 năm 2011 trong trận gặp Sunderland, kết thúc bằng chiến thắng 2-1 trên sân khách khi anh lập công cho Daniel Sturridge bằng một đường chuyền dài.  Trong tháng tiếp theo, anh ghi bàn thắng đầu tiên cho câu lạc bộ trong chiến thắng 5–0 ở vòng bảng Champions League trước KRC Genk. Vào ngày 12 tháng 12, anh ghi bàn lần đầu tiên ở giải quốc nội để góp phần vào chiến thắng 2-1 trên sân nhà trước đội đầu bảng Manchester City, cũng tại Stamford Bridge.

Vào ngày 18 tháng 3 năm 2012, Meireles ghi một bàn và cung cấp hai đường kiến tạo cho Torres, người đã chấm dứt cơn hạn hán bàn thắng kéo dài 24 trận trong chiến thắng 5–2 trên sân nhà trước Leicester City ở tứ kết FA Cup. Vào ngày 4 tháng 4, anh ghi một bàn thắng trong những phút cuối cùng của chiến thắng 2-1 ở tứ kết Champions League trước Benfica, thiết lập trận hòa bốn gần nhất với các nhà đương kim vô địch FC Barcelona; anh giành được danh hiệu đầu tiên của mình trong bóng đá Anh vào ngày 5 tháng 5, sau chiến thắng 2-1 trước đội bóng cũ Liverpool trong trận chung kết FA Cup, nơi anh vào thay Ramires trong 15 phút cuối cùng. Anh ấy ngồi ngoài trong trận chung kết Champions League với Bayern Munich do nhận thẻ vàng trước Barcelona tại Camp Nou, nhưng vẫn được trao huy chương vì sự tham gia của anh ấy sau chiến thắng 4–3 trên chấm phạt đền.

Fenerbahçe
Vào ngày 3 tháng 9 năm 2012, Meireles được bán cho Fenerbahçe với giá 8 triệu bảng. Anh ấy đã kiếm được 3 triệu euro trong mùa giải đầu tiên, cùng với khoản tiền thưởng 10.000 euro mỗi trận. Anh ghi bàn thắng đầu tiên cho câu lạc bộ Thổ Nhĩ Kỳ vào ngày 4 tháng 10, trong chiến thắng 4–2 trước Borussia Mönchengladbach ở vòng bảng Europa League. Trận đầu tiên của anh ấy tại Süper Lig diễn ra vào ngày 25 tháng 11, trong chiến thắng 4–1 trước Gençlerbirliği.

Vào tháng 12 năm 2012, Meireles bị Liên đoàn bóng đá Thổ Nhĩ Kỳ đưa ra án phạt cấm thi đấu 11 trận vì hành vi khạc nhổ vào trọng tài. Các hành động bị cáo buộc tiếp theo là cáo buộc nhận xét kỳ thị người đồng tính sau khi anh nhận thẻ vàng thứ hai trong hiệp hai của trận thua 1-2 trước đối thủ Galatasaray. Tuy nhiên, lệnh cấm đã được giảm xuống còn bốn trận sau khi có phán quyết rằng anh ta không được nhổ nước bọt vào trọng tài, chỉ bị tội chửi bới.

Meireles ghi một bàn sau 20 lần ra sân trong mùa giải 2013–14, giúp đội bóng của anh giành chức vô địch quốc gia sau ba năm chờ đợi. Trong thời gian ở Istanbul, anh chia sẻ đội bóng với những người đồng hương Bruno Alves, Nani và Vítor Pereira.

Sự nghiệp quốc tế

Đội trẻ
Meireles đã đại diện cho đội tuyển U-16 Bồ Đào Nha Giải vô địch U-16 châu Âu năm 2000, đã giành chiến thắng tại Israel sau thất bại 2-1 trước Cộng hòa Séc. Sau đó, anh tham gia Meridian Cup 2001 với lứa tuổi U-17, xuất phát ba lần với vị trí thứ ba chung cuộc.

Vào tháng 11 năm 2001, Meireles có tên trong đội hình U-19 tham dự giải đấu vòng loại Giải vô địch U-19 châu Âu năm 2003, ghi bàn trong trận thua 1-2 trước Belarus nhưng đã giúp đất nước của anh vượt qua vòng loại. Vào ngày 2 tháng 6 năm 2003, anh được chọn bởi đội U-20 cho Giải đấu Toulon, chiến thắng trong cuộc thi và được bầu chọn là cầu thủ xuất sắc thứ hai.

Meireles ra sân thường xuyên trong giai đoạn vòng loại Giải vô địch U-21 châu Âu năm 2004, bao gồm trận đấu play-off với Pháp, nơi anh đã chơi trọn vẹn 90 phút trong loạt sút luân lưu 4–1. Sau đó, anh được huấn luyện viên José Romão chọn cho trận chung kết, xuất hiện trong bốn trong năm trận đấu để giúp đất nước đủ điều kiện tham dự Thế vận hội mùa hè - anh đã trượt bán kết. - trận chung kết với Ý do án treo giò; trong giải đấu Olympic tiếp theo ở Athens, anh ấy đá chính hai lần và xuất hiện trong trận đấu thay người ở hiệp hai trận gặp Iraq, khi Bồ Đào Nha xuất sắc ở vòng bảng với ba điểm.

Đội tuyển quốc gia

Trận đấu đầu tiên của Meireles cho đội tuyển Bồ Đào Nha diễn ra vào ngày 15 tháng 11 năm 2006, khi anh chơi toàn bộ chiến thắng 3–0 trước Kazakhstan ở vòng loại UEFA Euro 2008. Anh ấy được chọn cho các chặng cuối cùng ở Áo và Thụy Sĩ,  đánh dấu màn ra mắt của anh ấy trong một giải đấu quốc tế lớn với bàn thắng trong thành công 2–0 vòng bảng trước Thổ Nhĩ Kỳ (cũng là trận đầu tiên của anh ấy), sau khi vào sân ở phút thứ 83.  Sau đó, anh bắt đầu cùng với một số cầu thủ dự bị trong cuộc đụng độ cuối cùng ở nhóm, thất bại 0–2 trước Thụy Sĩ; 4 ngày sau, anh ấy thay thế João Moutinho trong nửa đầu tiên của trận thua cuối cùng là 2-3 trận tứ kết trước Đức.

Vào ngày 18 tháng 11 năm 2009, Meireles ghi một bàn thắng quan trọng trong chiến thắng 1–0 trên sân khách trước Bosnia và Herzegovina trong trận play-off thứ hai, qua đó đảm bảo suất tham dự FIFA World Cup 2010. Anh có tên trong đội hình 23 người của Carlos Queiroz, và là người bắt chính trong toàn bộ giải đấu, ghi bàn trong trận đấu vòng bảng 7–0 của Triều Tiên tại Cape Town.

Meireles cũng đã xuất hiện cho Bồ Đào Nha tại các giải đấu Euro 2012 (năm lần đá chính cho các trận bán kết) và World Cup 2014 (hai trận, thoát khỏi vòng bảng).

Thống kê sự nghiệp

Câu lạc bộ

Quốc tế

Bàn thắng quốc tế

Danh hiệu

Câu lạc bộ

Porto
Primeira Liga: 2005–06, 2006–07, 2007–08, 2008–09
Taça de Portugal: 2005–06, 2008–09, 2009–10
Supertaça Cândido de Oliveira: 2006, 2009, 2010

Chelsea
 FA Cup: 2011–12
 UEFA Champions League: 2011–12

Fenerbahçe
Süper Lig: 2013–14
Turkish Cup: 2012–13
Turkish Super Cup: 2014

Quốc tế
U-16 Bồ Đào Nha
Giải vô địch bóng đá U-16 châu Âu: 2000

Cá nhân

Tham khảo

Liên kết ngoài

Liverpool historic profile

Cầu thủ bóng đá Bồ Đào Nha
Cầu thủ bóng đá Chelsea F.C.
Cầu thủ bóng đá FC Porto
Cầu thủ bóng đá Liverpool F.C.
Cầu thủ bóng đá Premier League
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2014
Sinh năm 1983
Tiền vệ bóng đá
Nhân vật còn sống
Cầu thủ bóng đá Thế vận hội Mùa hè 2004
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Bồ Đào Nha
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Anh
Cầu thủ bóng đá nam Bồ Đào Nha ở nước ngoài
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Thổ Nhĩ Kỳ
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 2010
Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Bồ Đào Nha


title: Emilio Butragueño

text:
Emilio Butragueño Santos (sinh 22 tháng 7 năm 1963 tại Madrid) là một cựu cầu thủ bóng đá Tây Ban Nha, chơi ở vị trí tiền đạo, từng chơi cho các câu lạc bộ Castilla, Real Madrid, Atlético Celaya và đội tuyển Tây Ban Nha. Trong suốt sự nghiệp của mình ông có biệt danh El Buitre (Kền kền). Ông cũng là thành viên của nhóm Năm con kền kền, cùng với các đồng đội ở Real Manolo Sanchís, Martín Vázquez, Míchel và Miguel Pardeza. Ông từng là phó chủ tịch câu lạc bộ Real Madrid.

Năm 1981, Butragueño tới Real Madrid khi là một cầu thủ trẻ và chơi cho câu lạc bộ dự bị của họ là Real Madrid Castilla, trước khi có trận ra mắt ở đội hình chính của Real dưới sự chỉ đạo của huyền thoại Alfredo Di Stéfano năm 1984 trong trận gặp Cádiz CF. Ông đã ngay lập tức gây ấn tượng khi ghi được 2 bàn. Butragueño là thành viên trụ cột của Real Madrid trong thập niên 1980, giành được nhiều danh hiệu. Ông giành được Quả bóng đồng châu Âu (xếp thứ 3 trong cuộc bình chọn Quả bóng vàng châu Âu) 2 lần liên tiếp (1986 và 1987) và giành Pichichi (Vua phá lưới giải vô địch bóng đá Tây Ban Nha) năm 1991. Năm 1995, khi đã luống tuổi, Butragueño sang chơi cho Atlético Celaya ở México và ngay năm đầu tiên ông có mặt, đội bóng đã lọt vào trận chung kết giải vô địch quốc gia. Sau khi chơi ở đây 3 năm, ông quyết định giải nghệ cầu thủ vào tháng 3 năm 1998.

Ở cấp độ đội tuyển quốc gia, Butragueño chơi 69 trận cho Tây Ban Nha và ghi 26 bàn, thành tích đứng thứ 6 trong lịch sử đội tuyển. Ông tham dự Euro 84 và cùng Tây Ban Nha vào tới trận chung kết. Butragueño là cầu thủ chủ chốt của Tây Ban Nha tại World Cup 1986, trong đó có trận để đời gặp Đan Mạch khi ghi 4 bàn giúp đội nhà giành thắng lợi 5-1.

Ông từng là phó chủ tịch câu lạc bộ Real Madrid dưới thời chủ tịch Florentino Pérez.

Danh hiệu
Castilla CF

 Vô địch giải hạng Nhì Tây Ban Nha: 1984

Real Madrid

 Vô địch Cúp UEFA (2 lần): 1985, 1986
 Vô địch Tây Ban Nha (6 lần): 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1995
 Cúp Nhà vua Tây Ban Nha (2 lần): 1989, 1993
 Siêu Cúp Tây Ban Nha (4 lần): 1988, 1989, 1990, 1993
 Vua phá lưới Tây Ban Nha: 1991

Tham khảo

Liên kết ngoài
Hồ sơ và thống kê sự nghiệp của Emilio Butragueño
Thống kê về Butragueño ở đội tuyển quốc gia Tây Ban Nha
Thống kê về Butragueño ở La Liga
Nhóm Năm con kền kền

Sinh năm 1963
Cầu thủ bóng đá Tây Ban Nha
FIFA 100
Cầu thủ bóng đá Real Madrid
Nhân vật còn sống
Cầu thủ đội tuyển bóng đá quốc gia Tây Ban Nha
Tiền đạo bóng đá
Vận động viên Madrid
Cầu thủ bóng đá nước ngoài ở Mexico

Cầu thủ bóng đá nam Tây Ban Nha ở nước ngoài
Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1986

Cầu thủ Giải vô địch bóng đá thế giới 1990

Cầu thủ đội tuyển bóng đá U-21 quốc gia Tây Ban Nha


title: 15925 Rokycany

text:
15925 Rokycany (tên chỉ định: 1997 VM6) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Lenka Kotková ở Đài thiên văn Ondřejov gần Ondřejov, Cộng hòa Séc, ngày 10 tháng 11 năm 1997. Nó được đặt theo tên Rokycany, a town ở Plzeň Region of Cộng hòa Séc.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 15001–16000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1997
Được phát hiện bởi Lenka Kotková


title: Critoniopsis palaciosii

text:
Critoniopsis palaciosii là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Critoniopsis palaciosii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Critoniopsis
Thực vật Ecuador
Thực vật dễ tổn thương


title: Distinxia

text:
Distinxia là một chi bướm đêm thuộc họ Gelechiidae.

Tham khảo

Gelechiidae


title: Ludioschema vittiger

text:
Ludioschema vittiger là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Heyden miêu tả khoa học năm 1887.

Chú thích

Tham khảo

Ludioschema


title: Atarba aperta

text:
Atarba aperta là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Atarba
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Hartkirchen

text:
Hartkirchen là một đô thị ở bang Oberösterreich, nước Áo. Đô thị này có diện tích 39 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2005 là 4172 người.

Tham khảo


title: Vern-d'Anjou

text:
Vern-d'Anjou là một xã thuộc tỉnh Maine-et-Loire trong vùng Pays de la Loire phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 33 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Verndanjou


title: Andrena takachihoi

text:
Andrena takachihoi là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Hirashima mô tả khoa học năm 1964.

Chú thích

Tham khảo

T
Động vật được mô tả năm 1964


title: Ingerana reticulata

text:
Ingerana reticulata là một loài ếch thuộc họ Ranidae.
Loài này có ở Trung Quốc và có thể cả Ấn Độ.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ôn đới.

Chú thích

Tham khảo
 Liang, F. & Lau, M.W.N. 2004. Ingerana reticulata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Ingerana


title: Piñuécar-Gandullas

text:
Piñuécar-Gandullas là một đô thị trong Cộng đồng Madrid, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 18,19 km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là 176 người. Đô thị này nằm ở khu vực có độ cao 1061 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Đô thị ở Cộng đồng Madrid


title: Frazzanò

text:
Frazzanò là một đô thị ở tỉnh Messina trong vùng Sicilia của Italia, có vị trí cách khoảng 120 km về phía đông của Palermo vào khoảng 70 km về phía tây của Messina. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 889, người và diện tích là 6,9 km².

Frazzanò giáp các đô thị: Capri Leone, Galati Mamertino, Longi, Mirto (ME), San Marco d'Alunzio, San Salvatore di Fitalia.

Lịch sử biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Messina
Đô thị Thành phố trung tâm Messina


title: Prionocera mannheimsi

text:
Prionocera mannheimsi là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Tham khảo

Prionocera


title: Centris rhodopus

text:
Centris rhodopus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Centris
Động vật được mô tả năm 1897


title: Luperini

text:
Luperini là một tông bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Tông này có khoảng 30 chi và khoảng 500 loài đã được mô tả.

Các chi
Tông này gồm các chi:

 Acalymma Barber, 1947
 Agetocera Hope, 1831
 Amphelasma Barber, 1947
 Androlyperus Crotch, 1873
 Anisobrotica Bechyné & Bechyné, 1970
 Apophylia Thomson, 1858
 Apteromicrus Chen & Jiang, 1981
 Aristobrotica Bechyné, 1956
 Atrachya Dejean, 1837
 Aulacophora Chevrolat in Dejean, 1836
 Brachyphora Jacoby, 1890
 Buckibrotica Bechyné & Bechyné, 1970
 Cassena Weise, 1892
 Calomicrus Dillwyn, 1829
 Cerophysa Chevrolat in Dejean, 1836
 Cerophysella Laboissière, 1930
 Cerotoma Chevrolat in Dejean, 1836
 Charaea Baly, 1878
 Clerotilia Jacoby, 1885
 Cneorane Baly, 1865
 Cneoranidea Chen, 1942
 Cneorella Medvedev & Dang, 1981
 Cochabamba Bechyné, 1955
 Cornubrotica Bechyné & Bechyné, 1970
 Coronabrotica Moura, 2010
 Cyclotrypema Blake, 1966
 Diabrotica Chevrolat in Dejean, 1836
 Doryscus Jacoby, 1887
 Ensiforma Jacoby, 1876
 Epaenidea Gressitt & Kimoto, 1963
 Eusattodera Schaeffer, 1906
 Euliroetis Ogloblin, 1936
 Eumelepta Jacoby, 1892
 Fleutiauxia Laboissière, 1933
 Gynandrobrotica Bechyné, 1955
 Haplosomoides Duvivier, 1890
 Hesperomorpha Ogloblin, 1936
 Hoplasoma Jacoby, 1884
 Hoplosaenidea Laboissière, 1933
 Hyphaenia Baly, 1865
 Inbioluperus Clark, 1993
 Isotes Weise, 1922
 Japonitata Strand, 1922
 Jolibrotica Lee & Bezděk, 2015
 Keitheatus Wilcox, 1965
 Lanolepta Kimoto, 1991
 Leptaulaca Weise, 1902
 Liroetis Weise, 1889 (= Siemssenius Weise, 1922 = Zangia Chen, 1976)
 Luperosoma Jacoby, 1891
 Luperus Muller, 1764
 Lygistus Wilcox, 1965
 Macrima Baly, 1878
 Medythia Jacoby, 1886
 Metacoryna Jacoby, 1888
 Metrioidea Fairmaire, 1881
 Mimagitocera Maulik, 1936
 Mimastra Baly, 1865
 Monolepta Chevrolat in Dejean, 1836
 Munina Chen, 1976
 Neobrotica Jacoby, 1887
 Paleosepharia Laboissière, 1936
 Palmaria Bechyné, 1956
 Palpoxena Baly, 1861
 Paragetocera Laboissière, 1929
 Paranapiacaba J. Bechyné, 1958
 Paraplotes Laboissière, 1933
 Paratriarius Schaeffer, 1906
 Parexosoma Laboissière, 1932
 Paridea Baly, 1886
 Phyllecthris Dejean, 1836
 Phyllobrotica Chevrolat in Dejean, 1836
 Platybrotica Cabrera & Cabrera Walsh, 2004
 Pseudespera Chen et al., 1985
 Pseudocophora Jacoby, 1884
 Pseudodiabrotica Jacoby, 1892
 Pseudoluperus Beller & Hatch, 1932
 Pseudosepharia Laboissière, 1936
 Pteleon Jacoby, 1888
 Scelida Chapuis, 1875
 Scelolyperus Crotch, 1874
 Shaira Maulik, 1936
 Shairella Chujo, 1962
 Sikkimia Duvivier, 1891
 Sinoluperus Gressitt & Kimoto, 1963
 Strobiderus Jacoby, 1884
 Synetocephalus Fall, 1910
 Taiwanaenidea Kimoto, 1984
 Taumacera Thunberg, 1814
 Theopea Baly, 1864
 Trachyscelida Horn, 1893
 Triarius Jacoby, 1887
 Trichobalya Weise, 1890
 Trichomimastra Weise, 1922
 Trichosepharia Laboissière, 1936
 Xingeina Chen et al., 1987
 Zischkaita Bechyné, 1956
 Zizonia Chen, 1976

Chú thích

Tham khảo

Galerucinae


title: Nomada amamiensis

text:
Nomada amamiensis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Hirashima mô tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1960


title: Meriania ampla

text:
Meriania ampla là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được Wurdack mô tả khoa học đầu tiên năm 1976.

Chú thích

Liên kết ngoài

Meriania
Thực vật được mô tả năm 1976
Thực vật Ecuador


title: Halictus lobatus

text:
Halictus lobatus là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Ebmer mô tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Halictus
Động vật được mô tả năm 1978


title: Tam Nông, Phú Thọ

text:
Tam Nông là một huyện thuộc tỉnh Phú Thọ, Việt Nam.

Địa lý
Huyện Tam Nông nằm ở phía đông của tỉnh Phú Thọ, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Lâm Thao và huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội với ranh giới là sông Đà
Phía tây giáp huyện Cẩm Khê và huyện Yên Lập
Phía nam giáp huyện Thanh Sơn và huyện Thanh Thủy
Phía bắc giáp thị xã Phú Thọ và huyện Thanh Ba.

Theo Điều tra dân số năm 2017, huyện Tam Nông có diện tích tự nhiên là 15.596,92 ha (155,97 km²) và dân số là 79.252 người.

Theo thống kê năm 2019, huyện Tam Nông có dân số là 87.931 người.

Đây cũng là địa phương có dự án Đường cao tốc Phú Thọ – Ba Vì đi qua đang được triển khai đầu tư xây dựng.

Hành chính
Huyện Tam Nông có 12 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm thị trấn Hưng Hóa (huyện lỵ) và 11 xã: Bắc Sơn, Dân Quyền, Dị Nậu, Hiền Quan, Hương Nộn, Lam Sơn, Quang Húc, Tề Lễ, Thanh Uyên, Thọ Văn, Vạn Xuân.

Lịch sử
Ngay từ khi mới lập các tỉnh ở Bắc Kỳ (năm 1831), huyện Tam Nông đã tách khỏi tỉnh Sơn Tây để nhập vào tỉnh Hưng Hóa, làm nơi đặt tỉnh lỵ tỉnh Hưng Hóa. Thị xã Hưng Hóa (thành lập ngày 1 tháng 5 năm 1895, vốn là thành Hưng Hóa), đóng tại xã Trúc Khê, huyện Tam Nông (nay là thị trấn Hưng Hóa, huyện Tam Nông, tỉnh Phú Thọ).

Sau năm 1975, huyện Tam Nông có 19 xã: Cổ Tiết, Dậu Dương, Dị Nậu, Hiền Quan, Hồng Đà, Hùng Đô, Hưng Hóa, Hương Nha, Hương Nộn, Phương Thịnh, Quang Húc, Tam Cường, Tề Lễ, Thanh Uyên, Thượng Nông, Tứ Mỹ, Văn Lương, Vực Trường, Xuân Quang.

Ngày 27 tháng 6 năm 1977, sáp nhập thôn Thọ Sơn của xã Hương Nộn vào xã Dị Nậu.

Ngày 5 tháng 7 năm 1977, huyện Tam Nông sáp nhập với huyện Thanh Thủy thành huyện Tam Thanh. Năm 1999, lại tách ra thành hai huyện như cũ.

Ngày 30 tháng 3 năm 1985, thành lập thêm một xã lấy tên là xã Thọ Văn.

Ngày 28 tháng 5 năm 1997, chuyển xã Hưng Hóa thành thị trấn Hưng Hóa, thị trấn huyện lỵ huyện Tam Thanh.

Năm 1997, huyện Tam Nông được tái lập, có 20 đơn vị hành chính cấp xã, gồm thị trấn Hưng Hóa (huyện lỵ) và 19 xã: Cổ Tiết, Dậu Dương, Dị Nậu, Hiền Quan, Hồng Đà, Hùng Đô, Hương Nha, Hương Nộn, Phương Thịnh, Quang Húc, Tam Cường, Tề Lễ, Thanh Uyên, Thượng Nông, Tứ Mỹ, Văn Lương, Vực Trường, Xuân Quang, Thọ Văn.

Ngày 17 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 828/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Phú Thọ (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó:
Sáp nhập 3 xã: Hồng Đà, Dậu Dương, Thượng Nông thành xã Dân Quyền
Sáp nhập 3 xã: Cổ Tiết, Văn Lương, Tam Cường thành xã Vạn Xuân
Sáp nhập 3 xã: Vực Trường, Hương Nha, Xuân Quang thành xã Bắc Sơn
Sáp nhập 3 xã: Tứ Mỹ, Phương Thịnh, Hùng Đô thành xã Lam Sơn.

Huyện Tam Nông có 1 thị trấn và 11 xã như hiện nay.

Kinh tế

Với lợi thế tiếp giáp thủ đô Hà Nội qua cầu Trung Hà huyện Tam Nông là đầu mối giao thông vận tải quan trọng của tỉnh Phú Thọ, các tuyến đường huyết mạch chạy qua huyện là QL32, QL 32A, QL 32C. Tam Nông được xác định là vùng kinh tế trọng điểm về công nghiệp của tỉnh, trên địa bàn huyện hiện đang hình thành 2 khu công nghiệp tập trung là KCN Trung Hà và KCN Tam Nông và cụm công nghiệp Cổ Tiết. Cơ cấu kinh tế chuyển dịch mạnh mẽ từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, du lịch.

Trong những năm qua, dưới sự chỉ đạo sâu sát của lãnh đạo Huyện ủy, HĐND, UBND huyện và sự vào cuộc của các ngành chức năng trên địa bàn huyện; kinh tế huyện tiếp tục có bước tăng trưởng mạnh, kết cấu hạ tầng được quan tâm đầu tư hoàn chỉnh; môi trường đầu tư kinh doanh được cải thiện, một số dự án tiếp tục được đầu tư mở rộng, đi vào hoạt động tạo giá trị tăng thêm cho các ngành sản xuất; tình hình chính trị - xã hội ổn định; quốc phòng, an ninh được bảo đảm. Bật xem clip về Tam Nông 2017

Một số doanh nghiệp tiêu biểu:

- Nhà máy bia Sài Gòn, Phú Thọ (sản xuất Bia)

- Công ty CPVLXD Vinh Thịnh Phú Thọ (sản xuất, KD VLXD từ đất sét nung)

- Công ty CPSX & TM Kim Sen (sản xuất ván ép)

- Công ty TNHH SX, TM & XNK Thành Trung Phú Thọ (sản xuất nhôm)

- Công ty TNHH DTK Phú Thọ (chăn nuôi, sản xuất trứng gà sạch)

- Công ty may sông Hồng (sản xuất đồ may mặc)

- Nhà máy gạch tuynel Hương Nộn (sản xuất gạch)

- Công ty CP dinh dưỡng Quốc tế Đài Loan (sản xuất thức ăn chăn nuôi)

- Công ty CP, nhà máy Nhôm Việt Pháp (sản xuất gia công, bán kim loại)

- Công ty CP Gốm XD Ba Triệu (sản xuất gạch)

Văn hóa
Tháng Giêng hàng năm, lễ hội truyền thống có ở 20 xã, thị trấn; các lễ hội gắn với việc phát huy, bảo tồn các hoạt động văn hóa dân gian, những làn điệu dân ca đặc sắc. Huyện đã tổ chức tour du lịch Việt Trì - Tam Nông - Thanh Thủy. Du lịch tín ngưỡng gắn với lễ hội văn hoá tâm linh tiêu biểu đó là: Lễ hội Đền Quốc tế với Trình nghề cướp kén xã Dị Nậu; làng cười Văn Lang xã Văn Lương, hát Ghẹo Nam Cường - Thanh Uyên; lễ hội Phết, các di tích LSVH xã Hiền Quan; Lăng, Mộ, Đền thờ Vua Lý Nam Đế xã Văn Lương; Địa điểm Lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh xã Cổ Tiết; cụm di tích Chùa Phúc Thánh, Đền Đức Bà xã Hương Nộn; Cột cờ Hưng Hoá, Đền thờ Danh nhân văn hóa Nguyễn Quang Bích thị trấn Hưng Hoá; cùng các di tích LSVH có kiến trúc nghệ thuật đặc sắc trên địa bàn huyện.

Công tác tu bổ, tôn tạo nhằm phát huy giá trị của các di tích hiện có trên địa bàn luôn được các cấp ủy đảng, chính quyền và Nhân dân quan tâm thực hiện. Với trên 100 di tích hiện có trên địa bàn, trong đó có 11 di tích cấp Quốc gia, 27 di tích cấp tỉnh; trong năm 2017 bằng nguồn vốn xã hội hóa, huyện và các xã, thị trấn đã tiến hành tu bổ, tôn tạo các di tích theo quy định của pháp luật với tổng mức đầu tư là trên 100 tỷ đồng. Đặc biệt tại di tích Khu lăng mộ - Đền thờ Lý Nam Đế, khu 2, xã Văn Lương (nơi thờ tự Lý Nam Đế, vị vua đầu tiên của dân tộc, Người có công đánh đuổi giặc Lương từ năm 542 đến năm 548); xây dựng công trình bậc lên xuống trị giá trên 2 tỷ đồng; mở rộng. tôn tạo khuôn viên, trồng cây xanh, ước tính trên 6 tỷ đồng; Năm 2018, UBND huyện tiếp tục kêu gọi đầu tư bằng nguồn xã hội hóa để xây dựng Tòa Hậu Cung tại Đền thờ với tổng dự toán trên 9 tỷ đồng.

Làng nghề
Là huyện vùng bán sơn địa với các các nghề đã nuôi sống người dân như trồng trọt cây màu, trồng rau sạch, chăn nuôi lợn gia cầm... Ngoài ra huyện còn có các làng nghề, có nghề phụ ở các địa phương như:

 Sản xuất sơn xã Vạn Xuân (xã Văn Lương cũ)
 Sản xuất sơn đỏ Dị Nậu
Nghề buôn tóc xã Dân Quyền (Hồng Đà cũ)
 Sản xuất sơn ta ở Thọ Văn và Bắc Sơn (xã Xuân Quang cũ)
 Nuôi cá lồng, thủy sản Quang Húc
 Mộc ở làng Minh Đức xã Thanh Uyên
 Nghề đan lát ở xóm Bắc.

Chú thích


title: Tháp Hà Nội (định hướng)

text:
Tháp Hà Nội có thể có một trong các nghĩa sau:

Trò chơi và bài toán Tháp Hà Nội.
Một tòa nhà có tên Tháp Hà Nội, cạnh di tích nhà tù Hỏa Lò, Hà Nội.

Xem thêm
Hà Nội (định hướng)


title: Atopsyche huanapu

text:
Atopsyche huanapu là một loài Trichoptera trong họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Atopsyche


title: Dipturus crosnieri

text:
Dipturus crosnieri là một loài cá thuộc họ Rajidae. Nó là loài đặc hữu của Madagascar. Môi trường sống tự nhiên của chúng là open seas. Nó bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Brash, J.M., Séret, B. & Compagno, L.J.V. 2005. Dipturus crosnieri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007.

C
Động vật được mô tả năm 1989
Cá Madagascar


title: Caloptilia spinulosa

text:
Caloptilia spinulosa là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Trung Quốc (Jiangxi).

Chú thích

Tham khảo

Caloptilia


title: Balakrishnapuram

text:
Balakrishnapuram là một thị xã panchayat của quận Dindigul thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Balakrishnapuram có dân số 19.661 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Balakrishnapuram có tỷ lệ 74% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 81%, và tỷ lệ cho phái nữ là 67%. Tại Balakrishnapuram, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Đinh Xuân Lâm

text:
Đinh Xuân Lâm (4 tháng 2 năm 1925 – 25 tháng 1 năm 2017) là một trong những người góp công đầu xây dựng Bộ môn Lịch sử cận – hiện đại Việt Nam, phó chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam khóa IV, Chủ tịch Hội đồng khoa học Trung tâm UNESCO Thông tin tư liệu lịch sử và văn hóa Việt Nam. Ông là một trong "tứ trụ" của nền sử học Việt Nam (Lâm, Lê, Tấn, Vượng).

Tiểu sử
Ông sinh tại xã Sơn Tân (nay là xã Tân Mỹ Hà), huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh trong một gia đình quan lại nhà Nguyễn.

Từ nhỏ ông theo song thân ra sinh sống và trưởng thành ở Thanh Hóa (cha ông là Tri huyện Yên Định), gắn bó với mảnh đất này như quê hương thứ hai của mình. Sau khi đỗ thành chung, ông học Trường Quốc học Huế và tốt nghiệp tú tài toàn phần ban Triết học văn chương. Sau Cách mạng tháng 8 năm 1945, ông là một trong những thầy giáo trung học đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Năm 1954, ông được chuyển thẳng lên năm thứ 2 Đại học Sư phạm Văn khoa, đồng môn với Phan Huy Lê và Trần Quốc Vượng. Tốt nghiệp thủ khoa xuất sắc, ông được giữ lại làm cán bộ giảng dạy Khoa Lịch sử Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Dưới sự dìu dắt của thầy Trần Văn Giàu, ông đã góp công đầu xây dựng Bộ môn Lịch sử cận – hiện đại Việt Nam. Tại đây ông đã nghiên cứu và biên soạn các giáo trình như Lịch sử Việt Nam 1897 – 1914 (1957), Hoàng Hoa Thám và phong trào nông dân Yên Thế (1958), Lịch sử Việt Nam cận đại (1959 – 1961).

Giáo sư Lâm đã hướng dẫn thành công hơn 30 luận án tiến sĩ trong và ngoài nước, tác giả của hơn 200 công trình nghiên cứu khoa học.

Ông mất ngày 25 tháng 1 năm 2017 tại Hà Nội, hưởng thọ 92 tuổi.

Phong tặng
Ông được phong học hàm Phó giáo sư năm 1980 và Giáo sư năm 1984, ngành Sử học. Cùng với Giáo sư Nguyễn Lân, ông là một trong hai người ngành Sử đầu tiên được Nhà nước Việt Nam tôn vinh phong tặng Nhà giáo Nhân dân và được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng nhất.

Tác phẩm
Giáo sư Đinh Xuân Lâm đã viết và đứng tên hơn 370 bài báo, 7 đề tài nghiên cứu khoa học và 90 đầu sách. Một số tác phẩm của ông là:
Bộ sách Đại cương lịch sử Việt Nam (Đinh Xuân Lâm chủ biên)
Chuyên đề Đặc điểm của chủ nghĩa thực dân Pháp tại Đông Dương
Lịch sử Việt Nam 1897 – 1914" (1957)
Hoàng Hoa Thám và phong trào nông dân Yên Thế (1958)
Lịch sử Việt Nam cận đại (1959 - 1961)
Văn thơ Đông Kinh nghĩa thục;Danh nhân văn hoá Hồ Chí Minh
Lê Hồng Phong – Người cộng sản kiên cườngNguyễn Văn Cừ – Nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng và Cách mạng Việt Nam;
Đảng Cộng sản Việt Nam – những trang sử vẻ vang;Tư tưởng Hồ Chí Minh về Độc lập Dân tộc và Chủ nghĩa – Xã hội;
Phan Bội Châu (1867 – 1940) con người và sự nghiệp/ Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Văn Khánh, Trần Ngọc Vương. - H.: Trường ĐHKHXH & NV, 1997. - 406 tr.; 20.5 cm.
Làng khoa bảng Tả Thanh Oai (2013)

Xem thêm
Phan Huy Lê
Hà Văn Tấn
Trần Quốc Vượng

Tham khảo

Liên kết ngoài
 NGND - GS Đinh Xuân Lâm và nỗi buồn xuyên lịch sử
 NGND - GS Đinh Xuân Lâm: "Tôi đi theo cách mạng hanh thông lắm!"
 Nhớ GS Đinh Xuân Lâm, một trong 'tứ trụ' của sử Việt
 GS Đinh Xuân Lâm: "Không có hội ý khi viết SGK sử"

Nhà sử học Việt Nam
Giáo sư Việt Nam
Nhà giáo Nhân dân
Người Hà Tĩnh
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Người Hương Sơn