title: Người Saka

text:
Người Saka hay người Sakai (tiếng Iran cổ Sakā; tiếng Hy Lạp cổ Σάκαι, Sakai; tiếng Phạn ) là những bộ lạc dân du mục gốc Iran sinh sống theo kiểu di cư tại các vùng bình nguyên Á-Âu kéo dài từ Đông Âu tới khu vực thuộc Tân Cương (Trung Quốc), từ thời kỳ Ba Tư cổ tới thời kỳ Ba Tư trung khi họ bị thay thế hay khi hòa hợp lại với những người nói tiếng Turk trong thời kỳ di cư của người Turk. Trong thời kỳ đế chế Achaemenid phần lớn lãnh thổ của họ là xatrapy Saka, được đặt tên theo tên gọi của giống người này. Họ cũng sinh sống trong các tỉnh khác của Iran cổ đại.

Người Hy Lạp cổ đại gọi người Saka là người Scythia nhưng công nhận rằng trong ngôn ngữ của đế quốc Ba Tư thì họ được gọi gần như là Sakai. Đối với họ tên gọi Sakai ngoài việc chỉ toàn bộ người Scythia còn mang nghĩa rõ ràng để chỉ những người sống tại khu vực Trung Á và Viễn Đông. Những cư dân được đề cập tới sau nhất tại đoạn trước đây sinh sống trong khu vực ngày nay là Kazakhstan, Uzbekistan, Tajikistan, Afghanistan, Pakistan, một phần của Ấn Độ, một phần của Iran, khu vực dãy núi Altay, Siberi tại Nga và Tân Cương của Trung Quốc trong các thế kỷ trước năm 300, khi bắt đầu thời kỳ Ba Tư trung. Vì thế người La Mã công nhận cả Sacae (người Saka) lẫn Scythae (người Scythia).

Người Scythia được công nhận trong các ngôn ngữ cổ đại tại cả hai đầu phạm vi sinh sống của họ. Người Trung Quốc gọi họ là 塞, Hán ngữ cổ *sək, phiên âm Hán-Việt: tắc). Ở phía tây, họ là những người gốc Iran đầu tiên đặt chân tới Trung Đông. Người Assyria trong thời kỳ trị vì của vua Esarhaddon (thế kỷ 7 TCN) đã ghi chép về chiến dịch chống lại dân tộc mà họ gọi trong tiếng Akkad là Ashkuza hay Ishhuza . Hugo Winckler là người đầu tiên gắn họ với người Scythia và sự nhận dạng này vẫn tồn tại mà không có nghi vấn hệ trọng nào. Họ cũng gắn liền với Gimirrai những người Cimmeria được người Hy Lạp cổ đại biết đến. Những người Scythia này chủ yếu có liên quan tới việc định cư tại vương quốc Urartu, sau này là Armenia. Huyện Shakashen (Shacusen), tỉnh Utik (Uti) phản ánh tên gọi của họ. Trong các văn bản Do Thái cổ đại, Ashkuz (Ashkenaz) thậm chí còn được coi là hậu duệ trực tiếp (con trai cả) của Gimirri (Gomer). Người Scythia cũng trải rộng vào Ukraina phía nam Kiev vào Thrace cùng Macedon. Để thừa nhận thực tế rằng những người thứ hai này là khác biệt đủ để xứng đáng với tên gọi riêng biệt, đế chế Achaemenid đã tạo ra một xatrapy riêng biệt cho họ, gọi là Skudrā, mặc dù ai là người sử dụng thuật ngữ này đầu tiên, người Hy Lạp hay người Ba Tư, vẫn còn là chưa rõ. Tên gọi này xuất hiện trong tiếng Elamite như là iš-ku-ud-ra và trong tiếng Akkad như là is-ku-du-ru. Không phải mọi người gốc Iran sinh sống ở phía bắc đều được gọi là người Scythia, mặc dù họ có thể được coi là như vậy. Người Issedon và người Massagetae nói chung cũng ở một khu vực nào đó ở phía bắc của biển Đen.

Không có bằng chứng cho thấy trong thời kỳ Ba Tư cổ thì người Scythia nói thứ tiếng nào khác ngoài tiếng Iran cổ, mặc cho thực tế là họ đã được ấn định các tên gọi theo vùng miền. Tuy nhiên, bức tranh ngôn ngữ là hoàn toàn khác hẳn trong thời kỳ Ba Tư trung. Các dấu tích còn lại duy nhất của tiếng Saka đến từ Tân Cương, Trung Quốc, nhưng ngôn ngữ tại đây đã rẽ ra xa khỏi phần còn lại của các thứ tiếng Iran và được gọi tương ứng là tiếng Iran đông hay đông bắc. Nó cũng được chia ra thành hai phương ngữ khác biệt.

Vào thời kỳ Iran trung, người Scythia hoặc là bị biến đổi thành các dân tộc với các tên gọi khác như người Sarmatia, người Alan và người Roxolani, hoặc là bị thay thế hay bị đồng hóa thành người Hung.

Người Scythia và người Saka trong các tài liệu cổ

Các miêu tả lịch sử hiện đại về các cuộc chiến Ấn-Scythia thường giả định rằng người đóng vai chính của người Scythia chỉ là một bộ lạc gọi là Saka (Sakai hay Sakas). Nhưng các văn bản Hy Lạp và Latinh có sớm hơn lại gợi ý rằng thuật ngữ người Scythia trỏ tới kiểu gộp nhóm rộng lớn hơn về các dân tộc Trung Á.

Tới thời kỳ Herodotus (484-425 TCN), người Sakai là 'Amurgioi Skuthai' (nghĩa là người Scythia từ Ammyurgia). Strabo (khoảng 63 TCN - 24) lại gợi ý rằng thuật ngữ Skuthais (người Scythia) là nói tới người Sakai và một vài bộ lạc khác. Arrian (khoảng 92-175) nói tới người Sakai như là Skuthon (một người Scythia) hoặc Skuthai (những người Scythia) sinh sống tại châu Á.

Rõ ràng là tất cả các học giả Hy Lạp và Latinh trích dẫn ở đây đều tin rằng người Sakai là người Scythia, nhưng không phải mọi người Scythia đều là người Sakai. Dường như là nhầm lẫn ngày nay về nhân dạng người Scythia một phần là do người Ba Tư. Theo Herodotus, người Ba Tư gọi toàn bộ người Scythia bằng tên gọi Saka. Pliny Già (23–79) đưa ra diễn giải chi tiết hơn, cho rằng người Ba Tư đặt tên gọi Sakai cho các bộ lạc Scythia "gần nhất với họ". Điều này có thể giải thích tại sao người Scythia bắt đầu được gọi là người Sakai.

Một manh mối khác để nhận dạng thật sự về người Scythia là khu vực rộng lớn mà các học giả cổ đại nghĩ rằng là họ đã từng sinh sống trong đó. Những người Hy Lạp cổ đại viết rằng vùng đất quê hương của người Scythia bao gồm Trung Á ở phía đông biển Caspi, phía bắc của Hindukush/Karakoram và phía tây của Trung Quốc kéo dài xa tới tận Siberi. Điều này gợi ý rằng Scythia là thuật ngữ chung được áp dụng lỏng lẻo cho một khu vực rộng lớn ở Trung Á với nhiều nhóm sắc tộc đa dạng.

Strabo định nghĩa mọi thị tộc Trung Á sinh sống trong khu vực phía đông biển Caspi là người Scythia về mặt văn hóa. Diodorus (khoảng 90–30 TCN) viết rằng núi Hemodos là đường phân chia giữa Scythia và Ấn Độ, các nguồn tài liệu Hy Lạp cổ đại sử dụng nhiều tên gọi khác nhau cho ngọn núi này, như Himaos, Imaos và Paropamisos nhưng nói chung đặt nó trong dãy núi Himalaya.

Ptolemy (khoảng 90-168) viết rằng Skuthia không phải chỉ là "trong phạm vi Imaos" (dãy Himalaya) và "ở phía kia của Imaos" (phía bắc dãy Himalaya), mà còn nói về một "vùng đất của người Sakai" tách biệt trong phạm vi Scythia. Cả Solinus và Pliny đều miêu tả rằng sông Hằng là một trong các con sông lớn nhất của Ấn Độ và có đầu nguồn trong các vùng núi Scythia.

Khi các văn bản cổ đại nói tới người Sakai sinh sống trong khu vực núi Hemodos hoặc khu vực Himalaya, chúng cũng đề cập tới khu vực rộng lớn hơn là Himalaya ngày nay. Các văn bản Hy Lạp nói tới núi Hemodos như là Kaukasos (Kavkaz), là từ Hy Lạp để chỉ toàn bộ khu vực Hindu Kush. Trong các văn bản Phạn/Pali, Himalaya trải dài tới các đại dương phía điông và phía tây và vì thế gộp cả các dãy núi Hindu Kush và Karakoram.

Trong khi ấy Ptolemy nói rằng các bộ lạc Scythia sinh sống trong khu vực dãy núi Hindu Kush chỉ là nhánh phía nam của thế giới Scythia. Theo định nghĩa này, bộ lạc Parama Kamboja, những người sống trong vùng lãnh thổ xa của Transoxiana như các thung lũng Fargana và Zeravshan cũng được gọi là người Scythia.

Với Scythia bao phủ một khu vực rộng lớn như vậy, không ngạc nhiên khi các học giả cổ đại như Strabo và bản ghi chép Historiae Philippicae của sử gia La Mã thế kỷ 1 TCN Pompeius Trogus (Gnaeus Pompeius Trogus), đã phân loại bất kỳ người Asii (Asio, Asii, Asiani, Osii) nào và các thị tộc Kamboja là gắn liền với văn hóa ngựa như là các chủng tộc Scythia.

Chứng cứ của Strabo
Theo Strabo, Bactriana bị chiếm đóng bởi các bộ lạc du mục như Asii, Pasianoi, Tokharoi và Sakaraukoi những người ban đầu đến từ đất nước phía bên kia bờ sông Jaxartes (Syr Darya. Đoạn XLI của Historiae Philippcae cũng nói tới sự xâm lấn của Scythia vào các vương quốc của người Hy Lạp là Bactria (Đại Hạ) và Sogdiana - những kẻ xâm lược được mô tả là Saraucae và Asiani. Saraucae là Sacarauli còn Asiani là Asii/Asio của Strabo. Các dẫn chiếu này che đậy thông tin rằng sau khi bị buộc phải rời khỏi hồ Issyk-Kul và trong các cuộc di chuyển của họ tới Bactria qua Sogdiana và Fargana, dưới áp lực của Đại Nguyệt Chi, người Saka Issyk-kul (Sakaraulois) đã được liên hiệp lại trên đường bởi các tầng lớp của các bộ lạc Scythia khác trong các khu vực trung gian trong quá trình di chuyển về phía nam hay tây nam tới Bactria. Thuật ngữ Asio (Asii) trỏ một cách rõ ràng tới người cưỡi ngựa và trỏ một cách không còn nghi ngờ tới Kamboja của bộ lạc Parama Kamboja mà aswas hay ngựa của họ cũng được ngợi ca trong Mahabharata như là có chất lượng tuyệt hảo. Trên thực tế, Asio, Asi/Asii, Asva/Aswa, Ari-aspi, Aspasios, Aspasii (hay Hippasii) là các tên gọi khác nhau một chút mà các tác giả cổ đại đã gán cho các thị tộc cưỡi ngựa của bộ lạc Kamboja của Scythia Các thuật ngữ này rất có thể có nguồn gốc từ các từ trong tiếng Ba Tư cổ để chỉ ngựa, "asa" và "aspa". Người Tokhario được một số học giả cho là thị tộc Rishika. Nhưng người Rishika lại có nguồn gốc gần gũi từ các thị tộc Parama-Kamboja theo như chứng cứ từ Mahabharata. Tương tự, Pasianoi là một bộ lạc Scythia khác từ Trung Á. Saraucae hoặc Sakarauloi chỉ một cách rõ ràng tới Saka chính xác từ hồ Issyk-kul. Một số học giả có xu hướng liên kết Rishika với Tukhara và muộn hơn là với Đại Nguyệt Chi. Nếu chấp nhận kiểu kết nối này thì người Tukhara (==> Rishika ==> Nguyệt Chi) đã kiểm soát phần phía đông của Bactria (Ta-hia) trong khi các lực lượng kết hợp của Sakarauloi, 'Asio' (người cưỡi ngựa = Parama Kamboja) và 'Pasinoi' của Strabo v.v đã chiếm đóng phần phía tây của Bactria sau khi bị đánh bật khỏi vùng đất quê hương ban đầu tại thung lũng Fargana/Alai bởi Đại Nguyệt Chi. Như nói trên đây, Ta-hia có nghĩa là Tukhara/Tokhara cũng bao gồm cả Badakshan, Chitral, Kafirstan và Wakhan, các khu vực tạo thành phần phía đông của Bactria Theo các học giả khác, chỉ mỗi các bộ lạc du cư Saka đã tạo ra sự kết thúc cho vương quốc của người Hy Lạp tại Bactria

Vị trí của người Saka

Người ta đã chứng minh rằng trong thế kỷ 3 người Sacae đã có vương quốc riêng của chính mình tại Khotan (Hòa Điền), miền tây Trung Quốc (tại Kashgar/Khách Thập). Vì thế người Sacae đôi khi được gọi là người Sacae-Khotan. Do người Hung, những người đã buộc người Quý Sương phải rời bỏ lãnh thổ của mình, nên người Sacae đã phải chạy về phía nam nơi họ di cư tại Sistan. Người Saka có ít nhất ba khu định cư lớn, Saka Haumavarka, Saka Tigrakhauda và Saka Taradarya, theo như các chữ khắc mà vua Darius I (522-486 TCN) của nhà Achaemenid để lại tại thành phố Hamadan và tại kinh đô của ông ở Perspolis. Tuy nhiên, các học giả lại cho rằng ba khu định cư ấy có thể chỉ là các dấu tích còn lại của một nền văn hóa lớn hơn nhiều do các làn sóng di cư của người Scythia để lại, ngược thời gian tới giữa thế kỷ 8 TCN.

Các chữ khắc Darius nói rằng Sakas Haumavarka sinh sống "phía bên kia Sogdiana" (para-Sugudam) là nơi, khi nhìn từ Perspolis, dường như là chỉ tới Tashkant, Fargana, Kashgar và các khu vực cận kề. Sakas Tigrakhauda sống gần biển Aral trong các thung lũng thấp của sông Jaxartes cũng như các đồng bằng phía bắc Jaxartes. Khu định cư thứ ba của người Saka,Sakas Taradarya, nằm ở phía bắc biển Đen tại vùng thảo nguyên nước Nga ngày nay

Cũng có các dẫn chiếu tới Saka Haumavarka trong các tài liệu Ấn Độ cổ đại. Dường như là những người Saka Haumavarka này và các bộ lạc liên minh như người Loha, Parama Kamboja, Rishika v.v đã sinh sống trong, và phía bắc của các dãy núi Pamir, xa tới tận Kashgar, Fargana và hồ Issyk-Kul, đã có mâu thuẫn với Đại Nguyệt Chi và di cư tới miền bắc Ấn Độ. Theo chứng cứ do Mahabharata cung cấp, các dãy núi Pamir thuộc Transoxiana và các khu vực ở phía bắc xa tới Fargana đã từng được biết đến như là các vùng đất của các bộ lạc liên minh Loha, Parama Kamboja, Rishika và v.v. Tất cả những người này sinh sống tại Scythia của các tác giả cổ đại hoặc tại Shakadvipa trong các văn bản Ấn Độ, tại đó họ được gộp lại cùng nhau và được đặt tên gọi chung là người Sacae (người Hy Lạp gọi) và người Saka (người Iran gọi). Họ được các văn bản Ấn Độ gọi là Shakas.

Nguồn gốc

Tiếng Scythia được đa phần các nhà sử học và ngôn ngữ học coi là một trong các thứ tiếng của ngữ chi Iran.

Những người Saka dần dần bị chế ngự và tiếp biến văn hóa bởi sự mở rộng Turk vào Trung Á, bắt đầu từ thế kỷ 4.

Ashkania là tên gọi triều đại của đế quốc Parthia, và các nguồn chỉ ra rằng người Parthia đã nổi dậy chống lại sự thống trị của người Hy Lạp tại Ba Tư, bắt đầu từ khu vực Semnan. Ashkania có nghĩa là "người Saka" hay "hậu duệ người Saka". Nguồn Ả Rập gọi Sagsar là nơi mà từ đó người Ashkania hình thành.

Sagsar, hoặc theo các nguồn khác nhau, "Saka sar" hay "Sagasar", hiện nay là Sangsar, một đô thị trong khu vực miền núi của tỉnh Semnan ở phía bắc Iran.

Semnan cũng có nguồn gốc từ Sakestan, mà trong thời kỳ đế chế Parthia là một trong những tỉnh lớn nhất nối với các dãy núi Alborz ở phía bắc với miền đông Iran, có ranh giới với đế quốc Quý Sương, hiện nay là Pakistan và Afghanistan. Ngoài ra, nhiều truyền thuyết được ghi chép trong thiên sử thi dân tộc Ba Tư là Shahnameh, được tin tưởng là hỗn hợp của các truyền thuyết Ba Tư, Sogdiana và Saka. Sagsar và Semnan được đề cập tới trong Shahnameh của Firdawsi, tỏ lòng kính trọng đặc biệt tới những người gan dạ của Sagsar và cuộc nổi dậy dũng cảm của họ chống lại sự bất công. Người Sangsar vẫn còn nổi tiếng như là những người nhạy cảm, tự hào về văn hóa và ngôn ngữ của họ, một trong những thứ tiếng Iran cổ đại lâu đời nhất và còn được bảo toàn tốt nhất.

Điểm chôn cất của người Saka đáng chú ý nhất tới nay, mà người nằm trong đó được nói tới như là "Golden Man" (Người Vàng), được tìm thấy ở Kazakhstan. Chiếc đĩa bạc tìm thấy cùng "Golden Man" có kiểu như loại phổ biến trong các đồ tìm thấy gốc Đức khác và được khắc bằng một dạng chữ rune có liên quan tới những gì tìm thấy ở các chữ run Đức và Scandinavia. Xem kurgan Issyk.

Chứng cứ khảo cổ và lịch sử cho thấy nhận thức về thế giới của người Saka là tương tự như của người Đức và Scandinavia cổ đại và gần với của người Kazakh và Mông Cổ ngày nay. Nó được tổng quát hóa trong đó cho rằng họ tin rằng Người là một phần của Vũ trụ, Thiên đường, Mặt Trời, các dãy núi, sông, trong bản chất tổng thể, và thể hiện các quan hệ thân thuộc gần gũi với Saman giáo và Tengri giáo, những tôn giáo còn được áp dụng ngày nay, từ Kazakhstan tới Siberi trong đó người ta nhận thức về đấng Siêu nhiên như là có liên quan tới các quy luật và sức mạnh vũ trụ. Tuy nhiên, người Kazakh ngày nay theo Hồi giáo, còn những người Mông Cổ ngày nay thì theo Phật giáo, và Saman giáo Siberi thì chưa thấy có mối liên hệ trực tiếp nào với tôn giáo Ấn-Âu. Tuy nhiên, nhiều nền văn hóa cũng đã thay đổi thực tiễn tôn giáo tín ngưỡng của mình sau những khoảng thời gian vài nghìn năm.

Người Ấn-Scythia

Người Saka cũng là một trong một vài bộ lạc đã xâm lăng Ấn Độ từ phía tây bắc, nơi họ thiết lập sự cai trị của người Ấn-Scythia. Kỷ nguyên Saka được sử dụng trong lịch quốc gia Ấn Độ, trong một vài dạng lịch Hindu khác cũng như của Phật lịch Campuchia—với năm 0 của nó bắt đầu gần xuân phân năm 78. Xem bài về Vương triều Quý Sương để hiểu thêm về miêu tả phức tạp của việc ghi ngày tháng kiểu Quý Sương-Scythia.

Không có liên kết di truyền mạnh nào giữa người Kazakh và các dân tộc Ấn Độ; tuy nhiên, phân nhóm đơn bội R1a1 có thể ghi nhận ở trên 50% đàn ông Altay, Kyrgyz, Slav và tây bắc Ấn Độ/Pakistan.

Rất có thể là vào khoảng năm 600 TCN, Trung Á là nơi sinh sống của một loạt các nhóm sắc tộc, tất cả đều là dân du mục cưỡi ngựa và chia sẻ các đặc điểm văn hóa đơn giản.

Parama Kamboja và mối liên hệ với người Saka
Theo một số học giả, thuật ngữ Kamboja có thể được giải thích như là Kam+boja. Boja là từ tương đương trong tiếng Iran của từ trong tiếng Phạn Bhoja, với nghĩa là lãnh chúa, vua hay chủ nhân. Vì vậy, Kamboja có thể được giải thích như là lãnh chúa hay chủ nhân hoặc vua của đất nước Kam.

Gốc từ Kam ẩn chứa nơi hay khu vực, được phản ánh trong thung lũng Kama, một khu vực nằm giữa đèo Khyber và Jalalabad. Nó cũng được phản ánh trong các tên gọi địa danh như Kama-daka, Kamma-Shilman, Kama-bela của Kabul; trong Kamdesh hay Kambrom, Kamich, Kama và Kamu & Kamatol của Kunar và thung lũng Bashgul. Nó cũng được phản ánh thêm nữa trong các tên gọi khu vực xa hơn như Kazal-kam và Kara-kam nằm ở hai bên của sông Oxus phía bắc Hindu Kush trong vùng thuộc Turkmenistan và Uzbekistan. Có mộtk con sông cũng mang tên gọi Kama tại vùng thảo nguyên nước Nga. Kambah cũng được nhắc tới như là tên gọi cho một đô thị cổ đại ở phía tây bắc Samarkhand thuộc Uzbekistan.

Thuật ngữ Kamoi của Ptolemy cũng nói tới người của khu vực nơi hợp lưu của hai con sông Oxus/Jaxartes. Theo tiến sĩ Seth, nó dường như rất có thể là người Kamboja cổ đại có nơi sinh sống tại nơi hợp lưu của sông Vamksu (Oxus/Amu Darya) và Syr (Jaxartes/Syr Darya) (Suguda cổ đại) và vượt xa hơn vào khu vực đồi núi của Syr. Lãnh thổ này được cấp nước bằng nhiều sông nhánh của hai sông Oxus và Jaxartes và được Ptolemy nói tới như là Komdei. Nhà sử học La Mã Ammianus Marcellinus (khoảng 325/330 - sau 391) đã coi khu vực miền núi của Suguda là Komedas.

Các tên gọi này dường như chỉ tới 'Komdesh' (Kambojdesh?) nơi là quê hương ban đầu của người Kamboja. Ptolemy cũng mô tả rằng đây là bộ lạc được gọi khác nhau thành Komroi, Komedei hay Komoi, những người chiếm lĩnh vùng cao nguyên của Bactria và Sogdiana.

Al-Maqidisi trong cuốn Al-Muqhni của mình gọi người của lãnh thổ này là Kumiji, một tên gọi dường như là chỉ tới từ Kamboja trong tiếng Phạn. Komdei của Ptolemy đã từng được đồng nhất hóa với Kiumito của Huyền Trang. Các học giả đã đồng nhất hóa Kiumito này như là nơi sinh sống của người Kamboja Iran. Kumuda-dvipa trong Puranas được cho là nằm ở phía bắc của dãy núi Pamir trong khu vực Tartary và tương đương với Komdei của Ptolemy và Kumadas của Ammianus Marcellinus.

Nhà thơ tiếng Phạn thế kỷ 5 là Kalidasa xác nhận rằng người Huna và người Kamboja sinh sống như là các láng giềng trong các khu vực tương ứng là ây và đông thung lũng Oxus. Rajatarangini (viết khoảng năm 1147-1149) của Kalhana cũng nói tới người Tukhara và Kamboja sinh sống tương ứng ở miền tây và miền đông thung lũng Oxus, trong thế kỷ 8.

Các học giả tin rằng Kiumito của Huyền Trang là giống như Kamboja của Raghuvamsa và của Rajatarangini và đại diện cho nhánh Iran của người Kamboja. Kumuda hay Kumuda-dvipa trong các tài liệu Ấn Độ và Komdei của Ptolemy nằm trong Shaka-dvipa của các tài liệu Mahabharata và Puranas. Komdei dường như nói tới khu vực được gọi là Parama Kamboja trong Mahabharata. Nó là khu vực mà người Rishika, Parama Kamboja, Loha và các bộ lạc liên minh khác sinh sống.

Không cần thiết phải nhắc lại rằng tất cả các bộ lạc này, kể cả người Parama Kamboja, đều là người Scythia theo văn hóa vì những lý do hiển nhiên. Viết về người Rishika, tiến sĩ V. S. Aggarwala nhận xét: Tên gọi Rishika xuất hiện trong Mahabharata như là một phần của 'Shakadvipa'. Arjuna đã chinh phục người Rishika ngang qua Vakshu (Oxus), con sông chảy xuyên suốt xứ sở Shaka. Do người Parama Kamboja, Loha và Rishika tất cả đều là các bộ lạc láng giếng và liên minh trong các trận đánh chống lại Arjuna, điều này gợi ý mạnh mẽ rằng người Loha Transoxiana và người Parama Kamboja cũng sinh sống ở Shakadvipa hoặc Scythia.

Tiến sĩ Bailey liệt kê một vài nòi ngựa Kamboja và phát biểu rằng các nòi haya- và javana- của họ ('ngựa chạy nhanh') là nói tới những con ngựa nổi tiếng của nòi Ferghana. Praja Bhata, một nhà thơ tiếng Phạn người vùng Kashmir, đồng thời là tác giả của fourth Rajatarangini khi viết về lịch sử của triều đại Moghul ở Ấn Độ, đã gọi hoàng đế Babur như là vua Yavana tới từ Kambhoja. Do Vabur (Babur) là người bản địa Fergana (thuộc Kyrgyzstan ở Trung Á), dẫn chiếu Ấn Độ này dường như đã mở rộng lãnh thổ Kamboja (nghĩa là Parama Kamboja) gần như là xa tới tận Fergana.

Vì thế với các dẫn chứng như đã đề cập, có thể thấy rằng lãnh thổ của người Parama Kamboja nằm trong khu vực phía bên kia Imaos hay Himalaya/Hindu Kush, một khu vực mà các tài liệu tiếng Phạn cổ đại như Mahabharata gọi là Shakadvipa và các tác giả Hy Lạp cổ đại như Strabo và Diodorus xác định như là một phần của Scythia. Điều này dẫn tới kết luận rằng người Parama Kamboja, người Rishika và người Loha đều là người Scythia

Theo Serge Thion: "Có vẻ như từ một vài bộ chữ khắc cho thấy người Kamboja là thị tộc hoàng gia của người Saka, được biết đến nhiều hơn dưới tên gọi Hy Lạp là người Scyth".

Người Saka trong văn học Ấn Độ cổ đại

Người Ấn-Scythia được gọi là "Shaka" tại Ấn Độ, một sự mở rộng tên gọi Saca được người Ba Tư sử dụng để chỉ người Scythia. Người Shaka được đề cập tới khá nhiều trong các văn bản như Puranas, Manusmriti, Ramayana, Mahabharata, Mahabhasya của Patanjali, Brhat Samhita của Varaha Mihira, Kavyamimamsa, Brihat-Katha-Manjari, Katha-Sarit Sagara và những văn bản cổ khác. Người Shaka được miêu tả như là một phần của hỗn hợp các bộ lạc ưa thích chiến tranh từ phía tây bắc.

Người sáng lập Phật giáo, Tất-đạt-đa Cồ-đàm (hay Thích-ca Mâu-ni), được ghi chép lại như là người của bộ lạc gọi là Shakya hay Sākiya/Thích ca. Người ta vẫn chưa rõ tên gọi này có chỉ ra mối liên quan tới người Shaka của lịch sử Ấn Độ muộn hơn hay không.

Xem thêm
Kamboja
Yona
Người Ấn-Scythia
Núi Imeon
Śākadvīpa

Tham khảo

Sách, báo
 Bailey H. W. 1958. "Languages of the Saka." Handbuch der Orientalistik, I. Abt., 4. Bd., I. Absch., Leiden-Köln. 1958.
 Davis-Kimball Jeannine. 2002. Warrior Women: An Archaeologist's Search for History's Hidden Heroines. Warner Books, New York. ấn bản thương mại thứ nhất, 2003. ISBN 0-446-67983-6 (pbk).
 Bulletin of the Asia Institute: The Archaeology and Art of Central Asia. Studies From the Former Soviet Union. New Series. B. A. Litvinskii và Carol Altman Bromberg biên soạn. Mary Fleming Zirin phiên dịch. quyển 8, (1994), trang 37-46.
 Hill John E. 2004. The Western Regions according to the Hou Hanshu. Bản thảo chú giải phiên dịch sang tiếng Anh của Hậu Hán thư
 Hill John E. 2004. The Peoples of the West from the Weilue (魏略/Ngụy lược) của Ngư Hoạn (魚豢): A Third Century Chinese Account Composed between 239 and 265 CE. Bản thảo chú giải phiên dịch sang tiếng Anh
 Lebedynsky Iaroslav. (2006). Les Saces: Les <<Scythes>> d'Asie, VIIIe av. J.-C.-IVe siècle apr. J.-C. Editions Errance, Paris. ISBN 2-87772-337-2 (tiếng Pháp).
 Pulleyblank Edwin G. 1970. "The Wu-sun and Sakas and the Yüeh-chih Migration." Bulletin of the School of Oriental and African Studies 33 (1970), trang 154-160.
 Puri B. N. 1994. "The Sakas and Indo-Parthians." Trong: History of civilizations of Central Asia, Volume II. The development of sedentary and nomadic civilizations: 700 B.C. to A.D. 250. Harmatta János (chủ biên), 1994. Paris: Ấn bản của UNESCO, trang 191-207.
 Thomas F. W. 1906. "Sakastana." Journal of the Royal Asiatic Society (1906), trang 181-216.
 Yu Taishan. 1998. A Study of Saka History. Sino-Platonic Papers. Số 80, tháng 7 năm 1998. Khoa Nghiên cứu châu Á và Trung Đông, Đại học Pennsylvania.
 Yu Taishan. 2000. A Hypothesis about the Source of the Sai Tribes. Sino-Platonic Papers. Số 106. tháng 9 năm 2000. Khoa Nghiên cứu châu Á và Trung Đông, Đại học Pennsylvania.

Liên kết ngoài
Scythians/Sacae: Bài của Jona Lendering
Bài của Kivisild và ctv về di sản di truyền của dân cư Ấn Độ thời kỳ đầu
Sacaes/Scythians/Chionits
Di sản di truyền của Trung Á
Hành trình di truyền và tổ tiên
Indian, Japanese and Chinese Emperors

Bộ lạc du mục Á-Âu
Dân tộc Iran lịch sử
Du mục Iran
Quan hệ ngoại giao của Ấn Độ cổ đại
Lịch sử Trung Á


title: Melanoxanthus fumosus

text:
Melanoxanthus fumosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1900.

Chú thích

Tham khảo

Melanoxanthus


title: Helius obsoletus

text:
Helius obsoletus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Uclés

text:
Uclés là một đô thị ở tỉnh Cuenca, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 287 người.

Tham khảo

Đô thị ở Cuenca


title: Vijaigarh

text:
Vijaigarh là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Aligarh thuộc bang Uttar Pradesh, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Vijaigarh có dân số 5921 người. Phái nam chiếm 53% tổng số dân và phái nữ chiếm 47%. Vijaigarh có tỷ lệ 57% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 66%, và tỷ lệ cho phái nữ là 47%. Tại Vijaigarh, 17% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Uttar Pradesh


title: Bubbiano

text:
Bubbiano là một đô thị ở tỉnh Milano thuộc vùng Lombardia của Italia, khoảng 20 km về phía tây nam củaMilano. Đến thời điểm 31 tháng 12 năm 2004, dân số đô thị này là 1.684 người, diện tích là 3,0 km².

Bubbiano giáp các đô thị: Morimondo, Rosate, Calvignasco, Casorate Primo.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.bubbiano.mi.it/

Đô thị Thành phố đô thị Milano
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Núi Chí Linh

text:
Núi Chí Linh (hay Linh Sơn) là một ngọn núi thuộc huyện Lang Chánh, tỉnh Thanh Hóa. Chí Linh là một ngọn núi cao, hiểm yếu bậc nhất ở thượng du sông Chu (nay thuộc xã Giao An, giữa Lang Chánh và Thường Xuân).

Núi Chí Linh trong khởi nghĩa Lam Sơn
Vào khoảng tháng 3 năm 1419, nghĩa quân Lam Sơn bị quân Minh bao vây lần thứ hai ở núi Chí Linh, lương thực của nghĩa quân đã hết sạch. Tại đây, nghĩa quân đã trải qua muôn vàn khó khăn, thiếu lương thực trầm trọng, đói, rét. Lê Lợi phải cho giết cả voi, ngựa (kể Cả con ngựa của ông) để nuôi quân.. Mọi con đường liên lạc với bên ngoài bị cắt đứt, lực lượng cũng ngày một hao mòn. Trong thế bị vây hãm khốn đốn nghĩa quân có nguy cơ bị tiêu diệt, Lê Lợi họp Bộ tham mưu bàn kế giải nguy và nói rằng: "Bây giờ ai có thể làm như Kỷ Tín ngày xưa để ta ẩn náu trong rừng núi, mưu tính cử sự về sau" . Thấu hiểu ý đồ của Lê Lợi, Lê Lai đã khẳng khái xin nguyện hy sinh để cứu minh chủ, giải vây cho nghĩa quân Lam Sơn. Liền sau đó, Lê Lai cải trang làm Lê Lợi, lĩnh 500 quân và hai con voi chiến, tự xưng là Chúa Lam Sơn kéo ra tập kích địch. Quân Minh tập trung lực lượng vây đánh đội nghĩa binh dũng cảm đó và bắt được Lê Lai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
http://www.qdnd.vn/qdnd/sukiennhanchung.nhanvatbanyeuthich.16918.qdnd
http://www.cpv.org.vn/tiengviet/vndncn/details.asp?topic=32&subtopic=227&leader_topic=527&id=BT18100632735

Chí Linh


title: Palaeorhiza paris

text:
Palaeorhiza paris là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Hirashima & Roberts mô tả khoa học năm 1984.

Chú thích

Tham khảo

Palaeorhiza
Động vật được mô tả năm 1984


title: Nogna

text:
Nogna là một xã trong vùng hành chính Franche-Comté, thuộc tỉnh Jura, quận Lons-le-Saunier (quận), tổng Conliège. Tọa độ địa lý của xã là 46° 35' vĩ độ bắc, 05° 38' kinh độ đông. Nogna nằm trên độ cao trung bình là 555 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 497 mét và điểm cao nhất là 623 mét. Xã có diện tích 6.11 km², dân số vào thời điểm 2004 là 227 người; mật độ dân số là 37 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Địa điểm tham quan
Nhà thờ Saint-Barthélemy được xây trong thế kỉ thứ 18.

Xem thêm
Xã của tỉnh Jura

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Jura


title: Andrena micheneri

text:
Andrena micheneri là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Ribble mô tả khoa học năm 1968.

Chú thích

Tham khảo

M
Động vật được mô tả năm 1968


title: Markoye

text:
Markoye là một tổng thuộc  Oudalan (tỉnh) ở phía bắc  Burkina Faso. Thủ phủ là thị xã thị xã cùng tên. Dân số năm 2006 là 29.988 người

Các thị xã và làng xã
Bôm, Dambam I, Dambam II. Darkoye-Wara-Wara, Deibanga-Tafororat, Deibanga-Timbossosso, Goungam, Ichagarnine, Idamossen, Iklan-Idamossen, Iklan-Oudalan, Inawas, Kel-Arabo, Kel-Tafadès, Kel-Tamisgueit, Konsi, Kouna, Salmossi, Tambao, Tandabatt, Tandiollel, Tin-Agadel, Tin-Zonbaraten, Tokabangou, Tollel–Kaya và Weldé-Tondobanda.

Tham khảo

Tổng của Burkina Faso
Oudalan (tỉnh)


title: Antonio Stradivari

text:
Antonio Stradivari (1644 – 18 tháng 12 năm 1737) là một nghệ nhân làm đàn người Ý chuyên về các nhạc cụ bộ dây như violin, cello, guitar và harp. Stradivari được thế giới nghệ thuật coi là nghệ nhân nổi tiếng nhất trong lĩnh vực của mình. Các nhạc cụ do ông làm ra được gọi bằng cái tên Stradivarius (tên Latinh hóa của nghệ nhân) và hiện nay chúng đều được coi là những báu vật của các nghệ sĩ biểu diễn và các dàn nhạc.

Tiểu sử

Tuy ngày tháng năm sinh của Antonio Stradivari chưa được xác định rõ nhưng người ta cho rằng ông sinh vào năm 1644 tại thành phố nhỏ Cremona của Ý. Trong thời gian từ 1658 tới 1664, rất có thể ông là thợ học việc tại xưởng của nghệ nhân Nicolò Amati, tuy vậy những nghiên cứu gần đây cho thấy giả thiết này có rất ít cơ sở hiện thực. Tháng 7 năm 1667 Stradivari kết hôn Francesca Feraboschim, một góa phụ trẻ. Hai vợ chồng có sáu người con trước khi Feraboschim qua đời năm 1698. Một năm sau Stradivari tái hôn với Antonia Maria Zambelli và có thêm 5 người con với Zambelli.

Năm 1680 Stradivari mở xưởng đàn tại Piazza San Domenico, Cremona, tiếng tăm về tài nghệ của ông nhanh chóng được mọi người biết tới. Những nhạc cụ của ông làm ra được xác nhận chất lượng bằng dòng chữ tiếng Latinh Antonius Stradivarius Cremonensis Faciebat Anno... (Antonio Stradivari của Cremona đã làm nhạc cụ này vào năm...). Chất lượng sản phẩm của Stradivari lên cao nhất vào giai đoạn 1698-1725 mà đỉnh cao là năm 1715. Sau năm 1730, một số nhạc cụ của xưởng Stradivari được dán nhãn Sotto la Desciplina d'Antonio Stradivari, chúng rất có thể được làm bởi các con trai của nghệ nhân là Omobono và Francesco.

Antonio Stradivari qua đời ở ở Cremona vào ngày 18 tháng 12 năm 1737, ông được chôn cất tại Nhà thờ San Domenico ở Cremona. Năm 1868 nhà thờ này bị phá hủy, trong quá trình phá nhà thờ, người ta đã phát hiện dấu vết của hầm mộ nhà Stradivari tại nhà nguyện Rosary.

Stradivarius

Các nhạc cụ của Stradivari được gọi bằng cái tên Stradivarius, xuất phát từ tên nghệ nhân được Latinh hóa. Nhạc cụ được Stradivari chế tạo nhiều nhất là violin, ngoài ra nghệ nhân cũng làm đàn guitar, viola, cello và harp. Tổng cộng Stradivari đã cho ra đời khoảng trên 1.101 nhạc cụ, trong số này 650 vẫn còn được lưu giữ cho tới ngày nay. Trong giới nghệ thuật thì các Stradivarius được coi là những nhạc cụ có chất lượng âm thanh cao nhất trong số các nhạc cụ bộ dây, chỉ có các nhạc cụ của một nghệ nhân Ý khác là Joseph Guarneri được coi có chất lượng tương đương. Các Stradivarius hiện nay đều là các báu vật của các nghệ sĩ trình diễn và các dàn nhạc lớn. Vào ngày 16 tháng 5 năm 2006, cây violin Hammer Stradivarius đã được nhà đấu giá Christie's bán ra với giá 3.544.000 USD, mức giá kỷ lục cho một nhạc cụ vào thời điểm đó. Nhạc cụ giữ giá kỷ lục trước Hammer Stradivarius cũng là một sản phẩm của Antonio Stradivari, cây violin Lady Tennant Stradivarius được Christie's bán ra năm 2005 với giá 2.032.000 USD. Ngày 2 tháng 4 năm 2007, cây violin Solomon, Ex-Lambert của Antonio Stradivari được Christie's bán ra với giá 2.728.000 USD, vượt xa mức dự tính 1,5 triệu USD của nhà bán đấu giá. Private sales are often more accurate examples.

Một số cây cello Stradivarius được sở hữu và chơi bởi những nghệ sĩ biểu diễn hàng đầu thế giới, ví dụ cây Davidov Stradivarius hiện thường được chơi bởi nghệ sĩ Yo-Yo Ma, còn cellist người Nga Mstislav Rostropovich thường chơi cây Duport Stradivarius cho tới trước khi ông qua đời năm 2007. Các nghệ sĩ độc tấu violin nổi tiếng như Itzhak Perlman hay Gil Shaham cũng sở hữu các cây Stradivarius là Soil Stradivarius 1714 (Perlman) và Countess Polignac (Shaham). Hiện tại Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ sở hữu bộ sưu tập gồm 3 violin, 1 viola và 1 cello Stradivarius, tại Cung điện Hoàng gia Madrid ở Tây Ban Nha cũng trưng bày bộ tứ tấu đàn dây gồm 2 cây violin, 1 cây cello và 1 cây viola. Nhiều cây Stradivarius cũng nằm trong bộ sưu tập của các dàn nhạc giao hưởng danh tiếng như Dàn nhạc giao hưởng Wien hay Dàn nhạc giao hưởng New Jersey. Một số cây Stradivarius hiện chỉ còn được trưng bày mà không còn được dùng để trình diễn, ví dụ cây violin Messiah Stradivarius trưng bày ở Bảo tàng Ashmolean, Oxford, Anh.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Stradivari Society
Information on Antonio Stradivari
Secrets of the Stradivari

Sinh năm 1644
Mất năm 1737
Nghệ nhân làm đàn Ý


title: Chlorograpta

text:
Chlorograpta là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Quận Jackson, Mississippi

text:
Quận Jackson là một quận thuộc tiểu bang Mississippi, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo Andrew Jackson, tổng thống Hoa Kỳ. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2000, quận có dân số 131.240 người. Quận lỵ đóng ở Pascagoula.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh
Quận George - bắc
Quận Mobile, Alabama - đông
Quận Harrison - tây
Quận Stone - tây bắc

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Mississippi


Vòng loại giải vô địch bóng đá thế giới 2010 khu vực châu Đại Dương sẽ chọn ra một đội để tranh một suất dự vòng chung kết giải vô địch bóng đá thế giới 2010 tại Nam Phi với đội đứng thứ 5 khu vực châu Á (AFC). Liên đoàn bóng đá châu Đại Dương là liên đoàn duy nhất không có suất trực tiếp tham dự vòng chung kết.

Thể thức thi đấu
Vòng loại tại khu vực châu Đại Dương được chia thành 2 giai đoạn. Tại giai đoạn sơ loại cũng là giải thi đấu bóng đá thuộc Đại hội Thể thao Thái Bình Dương năm 2007 tại Samoa, 10 đội được chia thành 2 bảng đấu vòng tròn 1 lượt. 2 đội xếp đầu mỗi bảng tiếp tục thi đấu để chọn 3 đội giành quyền vào giai đoạn 2.

Riêng Tuvalu không phải là thành viên của FIFA nên dù có đoạt huy chương ở đại hội cũng không có cơ hội lọt vào vòng sau. Papua New Guinea dù có tên trong danh sách đăng ký tham dự World Cup 2010 của FIFA nhưng không cử đội tuyển tham dự Đại hội nên chính thức bị loại khỏi cuộc chơi.

Giai đoạn 2 là Cúp bóng đá châu Đại Dương gồm đội đương kim vô địch New Zealand và 3 đội đoạt huy chương tại Đại hội Thể thao Thái Bình Dương.

Giai đoạn 1 - Đại hội Thể thao Thái Bình Dương

Vòng bảng

Nhóm A

* Tuvalu là đội duy nhất không phải là thành viên của FIFA giành quyền tham dự vòng loại World Cup.

Nhóm B

Vòng đấu loại trực tiếp

Tóm tắt

Bán kết

Tranh hạng ba

Chung kết

 Ba đội đoạt huy chương: , ,  giành quyền tham dự Cúp bóng đá châu Đại Dương 2008 - đồng thời cũng là giai đoạn 2 Vòng loại giải vô địch bóng đá thế giới 2010 khu vực châu Đại Dương.

Thông tin thêm
 Đội trưởng Novelle-Calédonie, Pierre Wajoka, trở thành cầu thủ đầu tiên ghi bàn tại vòng loại World Cup 2010, sau khi sút thành công quả penalty vào phút thứ 9 trong trận ra quân gặp Tahiti ngày 25 tháng 8 năm 2007.
 Tuvalu trở thành đội đầu tiên không phải là thành viên của FIFA tham gia một trận đấu do Liên đoàn bóng đá thế giới tổ chức, bởi vì tất cả các trận đấu của đội ở giải đều nằm trong khuôn khổ thi đấu của FIFA.

Giai đoạn 2 - Cúp bóng đá châu Đại Dương

Vô địch

Danh sách cầu thủ ghi bàn
8 bàn

  Shane Smeltz

5 bàn

  Michel Hmaé

3 bàn

  David Mulligan

2 bàn

  Maciu Dunadamu
  Roy Krishna
  Osea Vakatalesau
  Pierre Wajoka
  Francois Sakama

1 bàn

  Ramin Ott
  Thomas Le Mouton
  Kunda Tom
  Josaia Bukalidi
  Peni Finau
  Salesh Kumar
  Valerio Nawatu
  Patrick Diaike
  Ramon Djamali
  Ramon Gjamaci
  Jose Hmae
  Mael Kaudre
  Marius Mapou
  Yohann Mercier
  Poulidor Toto
  Jeremy Christie
  Rory Fallon
  Ben Sigmund
  Ivan Vicelich
  Damien Fonoti
  Junior Michael
  Lionel Taylor
  Judd Molea
  Samson Takayama
  Temarii Tinorua
  Axel Williams
  Unalato Feao
  Lafeale Moala
  Malakai Savieti
  Kaisani Uhatahi
  Viliamu Sekifu
  Andrew Chichirua
  Derek Malas
  Victor Maleb
  Tom Tomake

phản lưới nhà
  Stephen Willis (trận gặp Tuvalu)

Ghi chú

Chú thích

Vòng loại giải vô địch bóng đá thế giới 2010


title: Cyprinella alvarezdelvillari

text:
Cyprinella alvarezdelvillari (tên tiếng Anh là Tepehuan Shiner) là một loài cá vây tia thuộc họ Cyprinidae.
Loài này chỉ có ở México.

Chú thích

Tham khảo
 Contreras-Balderas, S. & Almada-Villela, P. 1996. Cyprinella alvarezdelvillari. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

Cyprinella
Cá México


title: Ugine

text:
Ugine là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Savoie

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Savoie


title: Saignes, Lot

text:
là một xã thuộc tỉnh Lot trong vùng Occitanie phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Lot

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Lot


title: Đường Vũ Tông

text:
Đường Vũ Tông (chữ Hán: 唐武宗; 2 tháng 7 năm 814 - 22 tháng 4 năm 846), tên thật Lý Viêm (李炎), là vị Hoàng đế thứ 16 hay 18 của triều đại nhà Đường trong lịch sử Trung Quốc. Ông trị vì từ năm 841 đến khi qua đời, tổng 5 năm.

Trong thời gian Vũ Tông ở ngôi, tình hình triều chính có vài điểm khởi sắc với việc Vũ Tông bổ nhiệm Tể tướng tài là Lý Đức Dụ (李德裕), còn về mặt quân sự, nhà Đường đã khống chế phần nào nạn phiên trấn và đẩy lui cuộc tấn công của Hồi Cốt, sử xưng Hội Xương trung hưng (會昌中興). Về kinh tế xã hội, Vũ Tông ra sức đàn áp tôn giáo, nhất là Đạo Phật, gây nên một vụ trấn áp lớn mà Phật giáo xưng là Hội Xương diệt Pháp.

Thân thế
Đường Vũ Tông bổn danh Lý Triền (李瀍), là con trai thứ năm của Đường Mục Tông Lý Hằng. Ông chào đời vào ngày 12 tháng 6 năm Nguyên Hòa thứ 6 (tức 2 tháng 7 năm 814) dưới thời tổ phụ là Đường Hiến Tông Lý Thuần, khi đó Đường Mục Tông còn đang là Hoàng thái tử. Mẹ ông là Vi thị, không rõ sinh và mất năm nào.

Năm 820, Đường Hiến Tông băng hà, Đường Mục Tông lên ngôi. Năm 821, Mục Tông đồng loạt phong Vương cho các con và một số người em, trong đó Lý Triền được sắc phong là Dĩnh vương (颍王). Sử sách ghi chép không nhiều về những hành trạng của Lý Triền dưới thời Mục Tông và thời huynh trưởng của ông là Đường Kính Tông trị vì. Năm 827, anh trai thứ hai của Lý Triền là Đường Văn Tông Lý Ngang lên ngôi. Vào những năm Khai Thành (836 - 840), Lý Triền được ban tặng là Khai phủ nghi đồng tam ti, Kiểm giáo Lại bộ Thượng thư. Sử sách mô tả về Dĩnh vương Triền như sau:"Triền trầm tĩnh ít nói, vui buồn không biểu lộ ra sắc mặt".

Lý Triền cùng người anh là Yên vương Lý Dung (李溶) được Văn Tông đối xử tốt hơn các vị Thân vương khác.

Đại Đường Hoàng đế

Bất ngờ được lên ngôi
Ban đầu, Đường Văn Tông lập con trai của mình là Lỗ vương Lý Vĩnh làm Đông cung Hoàng thái tử, nhưng sau đó Lý Vĩnh lại qua đời vào năm 838 mà hậu cung không sinh nở tiếp nên Văn Tông không có người thừa tự. Sủng thiếp của Văn Tông là Dương Hiền phi muốn lập Yên vương Lý Dung nhưng Tể tướng Lý Giác phản đối. Cuối cùng, Văn Tông quyết định lập con của Kính Tông là Trần vương Lý Thành Mĩ (李成美) làm Tân Thái tử vào năm 839<ref>Cựu Đường thư, quyển 175</ref>.

Đầu năm 840, Văn Tông lâm trọng bệnh, mệnh Lưu Hoằng Dật, Tiết Quý Lăng triệu Tể tướng Dương Tư Phục, Lý Giác vào cung để phó thác Thái tử. Các hoạn quan Cừu Sĩ Lương và Ngưu Hoằng Chí vốn kiểm soát Văn Tông từ lâu, không đồng ý công nhận Thành Mĩ nên quyết định giả mạo chiếu chỉ, lập Lý Triền làm Hoàng thái đệ (皇太弟) mặc dù có sự phản đối của Tể tướng Lý Giác. Sau đó, bọn Sĩ Lương đem binh vào Thập lục trạch (nơi ở của Lý Triền) và đón ông vào điện Thiếu Dương, bách quan yết kiến ở điện Tư Hiền. Ngày Kỉ Mão (8 tháng 2), Sĩ Lương giả chiếu chỉ nhân danh Văn Tông, nói Thái tử nhỏ tuổi không đảm đương được trọng trách, nên cho về làm Trần vương. Dĩnh vương Triền cùng Văn Tông trước cùng học một thầy, tính hình khoan dung nhân hậu nên có thể lập làm Hoàng thái đệ, quyết định việc trong triều. Ngày Tân Tị (tức 10 tháng 2), Văn Tông băng hà ở điện Thái Hòa, có chiếu lấy Dương Tư Phục Nhiếp trùng tể, tuyên di chiếu cho Thái đệ tức vị trước cữu tiền. Ngày 11 tháng 2, theo đề nghị của Cừu Sĩ Lương, Hoàng thái đệ hạ lệnh giết chết Dương Hiền phi, Yên vương Lý Dung cùng Trần vương Thành Mĩ. Cừu Sĩ Lương vốn oán Văn Tông từng muốn diệt mình nên đã cho trục xuất hết nhạc công và nội thị gần gũi với Văn Tông.

Ngày Tân Mão (20 tháng 2), Thái đệ tức vị Hoàng đế, sử xưng là Đường Vũ Tông. Giáp Ngọ (23 tháng 2), Vũ Tông truy phong mẹ của mình (đã mất) là Vi thị làm Hoàng thái hậu, thụy Tuyên Ý (宣懿), rồi sau đó hạ lệnh xá thiên hạ. Các thái giám ủng hộ ông đều được phong tước vị, trong đó Cừu Sĩ Lương được phong Sở Quốc công (楚国公).

 Đối ngoại
Nhà Đường thời Vũ Tông tiếp tục buôn bán với Thanh Hải trấn (Cheonghaejin) thuộc Tân La (đời vua Tân La Văn Thánh Vương) do Đại sứ Trương Bảo Cao đứng đầu. Thanh Hải trấn khi đó là trung tâm trao đổi mua bán hàng hóa lớn giữa nhà Đường (đời vua Đường Vũ Tông), Tân La (đời vua Tân La Văn Thánh Vương) và Nhật Bản (đời Thiên hoàng Ninmyō). Nhờ Thanh Hải trấn của Tân La mà kinh tế nhà Đường có khởi sắc. Vua Bột Hải Trang Tông của vương quốc Bột Hải cũng tiến hành các hoạt động thương mại với nhà Đường.

Lúc này Hồi Cốt sinh ra nội loạn và suy yếu. Năm 840 có một bộ phận không nhỏ người Hồi Cốt đứng đầu là Ốt Một Tư và Xích Tâm chạy đến vùng giáp biên giới nhà Đường là Thiên Đức và xin nội thuộc triều đình.

Năm 841, ở Hồi Cốt Khả hãn Ô Giới (841 - 846) lên ngôi. Quân Hồi Cốt đã rất nhiều lấn tấn công vào biên giới với nhà Đường để lùng bắt bọn Ốt Một Tư, quấy nhiễu nhân dân. Năm 841, Vũ Tông cùng triều thần bàn định về việc Cốt Một Tư quy phục. Theo lời khuyên của Lý Đức Dụ, Vũ Tông quyết định thu nhận tàn quân này, ban lương thực cho tàn quân Ốt Một Tư, phong tước vương, ban họ Lý cho ông ta. Trước đó, tộc Hiệt Kiết tìm thấy công chúa Thái Hòa được triều Đường gả sang Hồi Cốt khi trước, nên sai đưa về Trung Nguyên, giữa đường công chúa bị quân Hồi Cốt bắt được, đưa làm con tin. Tiếp theo Hồi Cốt liên tục cho quân xâm phạm biên cương, triều đình phải bố trí nhiều lực lượng để phòng bị. Hồi Cốt khả hãn yêu cầu nhà Đường giao Ốt Một Tư cho mình nhưng Vũ Tông không chấp nhận.

Từ năm 841 đến năm 844, vua Bột Hải Trang Tông của vương quốc Bột Hải phái sứ giả sang nhà Đường (đời vua Đường Vũ Tông) triều cống 4 lần vào các năm 841, 842, 843 và 844.

Liên tiếp từ năm 842 đến 843, quân Đường và quân Hồi Cốt liên tiếp nổ ra những trận chiến, xen vào đó là các cuộc đàm phán bất thành. Đến năm 843, tướng Đường là Lưu Miện cho quân tấn công bất ngờ vào doanh trại của Khả hãn Ô Giới, Khả hãn sợ quá phải bỏ trốn cùng khoảng 100 kị binh. Quân Đường giải thoát được công chúa Thái Hòa và giết hơn 10.000 quân, hơn 20.000 người Hồi Cốt phải đầu hàng. Quân Đường giành thắng lợi lớn, Hồi Cốt buộc phải quy phục. Về sau Hồi Cốt ngày càng suy yếu, mặc dù vẫn thỉnh thoảng tấn công vào biên cương nhà Đường nhưng không thể gây hại lớn như trước.

Ở An Nam đô hộ phủ của nhà Đường, năm 841, Vũ Tông xuống chiếu lấy Vũ Hồn làm Kinh lược sứ thay Hàn Ước. Năm 843 An Nam Kinh lược sứ Vũ Hồn sai tướng sĩ sửa thành, tướng sĩ làm loạn, đốt thành lũy, cướp kho phủ. Vũ Hồn chạy sang Quảng Châu, giám quân Đoàn Sĩ Tắc dụ yên những người nổi loạn.

Năm 846, vua Mông Khuyến Phong Hữu của Nam Chiếu phái quân vào đánh phá An Nam đô hộ phủ. Vua Đường Vũ Tông sai Kinh Lược Sứ là Bùi Nguyên Hựu đem quân các đạo lân cận đánh dẹp được.

 Đối nội
Sau khi lên ngôi, biết Lý Giác và Dương Tư Phục vốn không ủng hộ mình, nên Vũ Tông cho cách chức tể tướng của họ, rồi cho triệu cựu tể tướng là Tiết độ sứ Hoài Nam Lý Đức Dụ về triều và lại phong làm Môn hạ thị lang, Đồng bình chương sự, giữ tướng vị, đồng thời Hình bộ thượng thư Thôi Củng cũng được phong chức Đồng bình chương sự, kiêm Diêm thiết chuyển vận sứ. Lý Đức Dụ vào cung tạ ơn, nhân đó trình bày lên Vũ Tông những ý kiến của mình về chính nhân và tà nhân, được Vũ Tông tiếp nhận. Đức Dụ từ đó nắm quyền lớn trong triều và rất được tin tưởng.

Đầu năm 841 xá thiên hạ, cải nguyên là Hội Xương năm thứ nhất. Lại phong cho Trần Di Hành cùng đảm nhận chức Đồng bình chương sự. Cũng năm này, Đường Vũ Tông lại biếm Dương Tư Phục đến Hồ Nam, Lý Giác đến Quế Quản làm Quan sát sứ. Cừu Sĩ Lương vốn ghét đại thần Tri Xu mật Lưu Hoằng Dật và Tiết Quý Lăng trước được Văn Tông tín nhiệm, nên khuyên Vũ Tông hãy trừ hai người này đi. Vũ Tônng nghe theo, ban chết cho hai đại thần; đồng thời ông còn sai người đến Hồ Nam và Quế Quản để giết nốt Dương Tư Phục cùng Lý Giác. Tể tướng Lý Đức Dụ đến gặp mặt Vũ Tông để trình bày, cuối cùng Vũ Tông tha chết cho hai người, nhưng giáng Lý Giác làm thứ sử Chiêu Châu, Tự Phục làm Thứ sử Triều châu.

Năm 842, Vũ Tông bãi chức của tể tướng Trần Di Hành và phong cho Thượng thư Hữu thừa Lý Nhượng Di lên thay làm tể tướng. Lúc này Vũ Tông bề ngoài tỏ ra tôn trọng Cừu Sĩ Lương nhưng bên trong vẫn ngầm đề phòng. Sĩ Lương biết được nên lo sợ, sang năm 843 bèn xưng bệnh xin nghỉ, Vũ Tông chấp nhận cho trí sĩ, phong chức hiệu danh dự là Tả Vệ thượng tướng quân kiêm Nội thị giám, Tri tỉnh sự nhưng tước binh quyền. Về sau Vũ Tông phát hiện Cừu Sĩ Lương có tích trữ vũ khí trong nhà, bèn hạ lệnh tước quan chức, tịch thu gia sản. Cùng năm 843, đến Thôi Củng cũng bị bãi tướng.

Vào lúc này, nhà Đường lại phải tiếp tục đối mặt với nạn phiên trấn cát cứ. Tiết độ sứ Chiêu Nghĩa là Lưu Tòng Gián vốn có hiềm khích với bọn Cừu Sĩ Lương, nên đã tìm cách củng cố thế lực để tránh bị hoạn quan hãm hại về sau. Cuối xuân năm 843, Tòng Gián mất, cháu là Lưu Chẩn giấu việc không phát tang, muốn được làm lưu hậu. Vũ Tông không chịu nhưng cho Lưu Chẩn có thể vào triều để nhận quan chức nhưng Lưu Chẩn vẫn đóng ở đó, không nhận lệnh triều đình. Vũ Tông chuẩn bị chinh phạt Chiêu Nghĩa, nhưng lo sợ các Tiết độ sứ ở ba trấn Hà Bắc là Thành Đức, Ngụy Bác và Lư Long - vốn chỉ còn lệ thuộc triều đình trên danh nghĩa - sẽ hỗ trợ Lưu Chẩn, nên quyết định hứa cho các Tiết độ sứ này được quyền truyền chức cho con (mặc dù đây đã là thông lệ từ lâu) và hứa sau khi đánh dẹp xong sẽ cắt các đất ba châu ở phía đông núi Thái Hàng cho hai trấn Ngụy Bác và Thành Đức nếu họ giúp mình. Hai tiết độ sứ Hà Hoằng Kính (Ngụy Bác) và Vương Nguyên Quỳ (Thành Đức) đều đồng ý hợp tác với triều đình.

Vũ Tông sau đó hạ chiếu triệu Lưu Chẩn đến Lạc Dương. Chẩn không theo nên triều đình quyết định thảo phạt Chiêu Nghĩa. Các tướng triều đình là Vương Tể, Tiết độ sứ Hà Dương Vương Mậu Nguyên, Tiết độ sứ Hà Đông Lưu Miện, Tiết độ sứ Hà Trung Trần Di Hành, Tiết độ sứ Vũ Ninh Lý Ngạn Tá cùng Vương Nguyên Quỳ và Hà Hoằng Kính, năm trấn hợp quân công thảo. Quân các trấn Hà Bắc chia nhau đánh ở đông, còn quân triều đình tấn công hai quận phía tây, trong đó có trụ sở của trấn này là Lư châu. Nhưng quân triều đình không thể nhanh chóng đánh bại quân của Lưu Chẩn thì trong nội bộ lại sinh ra biến loạn khi tướng ở Hà Đông là Dương Biện cũng nổi dậy chống lại triều đình ở Thái Nguyên. Nhưng may là triều đình nhanh chóng đánh dẹp được và bắt sống được Dương Biện. Tiếp đó quân Đường lại tấn công Chiêu Nghĩa. Trong năm 844, quân Chiêu Nghĩa liên tiếp bại trận,ba châu phía đông Hình,Từ,Minh đầu hàng các trấn Hà Bắc và cuối cùng mùa thu năm đó, Lưu Chẩn bị tướng dưới quyền Quách Nghị giết chết. Quách Nghị đem thủ cấp của Lưu Chẩn nộp cho Vương Tể.

Vào năm 843, Vũ Tông lại phong cho Thôi Huyễn lên giữ chức tể tướng, và tể tướng Lý Thân bị giáng chức. Trong thời gian trị vì, Vũ Tông rất tin tưởng Lý Đức Dụ, phàm việc lớn gì cũng đều nghe theo ý kiến của ông ta. Lý Đức Dụ cũng hết lòng phò tá Vũ Tông trong việc chính trị và quân sự, bên ngoài dẹp yên Hồi Cốt, bên trong tiêu diệt quân Chiêu Nghĩa và khiến các trấn Hà Bắc phải thần phục, do đó triều chính có chút khởi sắc. Sau khi dẹp xong Lưu Chẩn, Lý Đức Dụ nhân cơ hội này lại tố cáo các đại thần thuộc Ngưu đảng là Ngưu Tăng Nhụ và Lý Tông Mẫn trước kia có liên kết với Lưu Tòng Gián, rốt cục Ngưu Tăng Nhụ đến Tuần Châu, Lý Tông Mẫn đày đến Phong châu. Ngưu Lý Đảng tranh bắt đầu từ thời Hiến Tông còn phải thêm mấy năm nữa mới dứt hẳn.

Đầu năm 845, theo tấu thỉnh của quần thần, Vũ Tông lại xưng tôn hiệu Nhân Thánh Văn Vũ Chương Thiên Thành Công Thần Đức Minh Đạo Đại Hiếu hoàng đế. Không lâu sau tể tướng Thôi Huyễn bị bãi chức, thay vào đó là Lý Hồi. Trong cung, vào năm 845, Vũ Tông có ý muốn lập Vương Tài nhân đang được sủng ái làm hoàng hậu, nhưng Lý Đức Dụ cho rằng tài nhân xuất thân hèn kém lại không có con nên không thể lập. Vũ Tông bèn bỏ ý định này.

 Diệt Phật

Trong lịch sử các Hoàng đế triều đại nhà Đường, hầu hết các vị Hoàng đế đều tôn sùng Phật giáo, kể cả Võ Tắc Thiên. Tuy nhiên Đường Vũ Tông lại ra sức đàn áp đạo Phật, và cả các tôn giáo ngoại nhập như Cảnh giáo (một phái của Kitô giáo), Hỏa giáo, Minh giáo..., nhưng chủ yếu là ghét Phật giáo nhất, nên ông luôn đàn áp và hành hạ đạo này. Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến việc đàn áp Phật giáo của Vũ Tông, nhưng chủ yếu là các lý do sau:
Tình hình kinh tế: Các chiến dịch chống Hồi Cốt và tiêu diệt phiên trấn đã làm quốc khố nhà Đường cạn kiệt. Phật giáo phát triển, vua chúa nào cũng sùng đạo Phật, là quốc giáo của Đường triều, nên đạo ấy được hưởng một chế độ đối đãi đặc biệt, được miễn thuế, lại được quyền chiếm ruộng đất, v.v... nên đã hại đến kinh tế đất nước không nhỏ.
Tình hình xã hội: Theo như nhận xét của Hàn Dũ, Phật giáo và các tôn giáo từ bên ngoài đã phá vỡ những nguyên tắc cơ bản của đạo làm người (Theo tư tưởng Nho giáo). Nó làm con bất kính với cha mẹ khi nhiều người vì tôn sùng đạo Phật mà bỏ cha mẹ, vợ con để vào chùa tu. Các nhà sư chỉ tụng kinh niệm Phật mà không tham gia sản xuất nhưng vẫn có cái ăn, tức là trở thành gánh nặng của xã hội. Nếu bắt các tăng ni hoàn tục thì đất nước sẽ có lại được một lực lượng lao động khá đông đảo.
Lý do cá nhân: Đường Vũ Tông vốn là người tôn sùng Đạo giáo và Nho giáo, các đạo mà ông xem là chính thống của Trung Quốc. Đạo giáo mê mẩn người ta bằng phép thuật trường sinh bất tử, trong khi đó theo quan niệm của Phật giáo thì khi người ta thành chính quả thì cũng là lúc rời bỏ trần thế, do đó Vũ Tông chú tâm rất nhiều đến Đạo giáo. Ông cho triệu đạo sĩ Triệu Quy Chân vào cung để luyện thuốc trường sinh cho mình, và Quy Chân cũng nhiều lần khuyên Vũ Tông phế bỏ đạo Phật.

Cuộc đàn áp tôn giáo đầu tiên diễn ra vào năm 842 nhưng chỉ với quy mô nhỏ và không nhằm tiêu diệt đạo Phật. Khi đó triều đình hạ lệnh rằng những tăng ni nào mà đã từng phạm tội thì không được ở trong chùa nữa mà phải hoàn tục. Những tăng ni, nhà sư phải dâng hết tài sản cho nhà nước, nếu còn không chịu thì xem như chưa dứt lòng trần và cũng phải trở về nhà và phải nộp thuế cho nhà nước như người bình thường. Đường Vũ Tông đã ra lệnh đóng nhiều cửa chùa, chỉ định rằng mỗi nơi chỉ được xây 1 ngôi chùa duy nhất. Đây miễn cưỡng cũng có thể xem là một cuộc cải cách đạo Phật.

Tuy nhiên về sau Vũ Tông lại trở nên cuồng tín và căm ghét đạo Phật. Năm 844, cuộc đàn áp tôn giáo chuyển sang giai đoạn ác liệt nhất. Theo báo cáo của Từ bộ thì vào năm 844 ở Trung Quốc còn 4600 ngôi chùa, 40.000 ẩn thất; 260.500 tăng ni. Vũ Tông hạ lệnh phá hủy rất nhiều chùa chiền trong nước, các tăng ni không có thực tu bị bắt phải hoàn tục, tài sản trong nhà chùa bị như tượng Phật, lư hương, chung bàn bị tịch thu và phá ra để lấy đồng mà quy đổi ra tiền, đồ dùng hành đạo bị phá hủy. Lại ra lệnh cho Thượng Đô, Đông Đô mỗi nơi chỉ giữ lại 2 ngôi chùa, mỗi chùa chỉ giữ 20 người. Các phủ Tiết độ và quan sát sứ mỗi nơi chỉ giữ lại một chùa, phân những ngôi chùa còn lại ra các đẳng: nhất đẳng 20 người rồi lại giảm còn 10 người, nhị đẳng 10 người rồi giảm xuống 7 người, tam đẳng 5 người sau đó xóa bỏ. Các chùa do Đại sứ Thanh Hải trấn thuộc Tân La (đời vua Tân La Văn Thánh Vương) là Trương Bảo Cao và người Tân La dựng lên ở Dương Châu và Sơn Đông nhà Đường cũng bị ảnh hưởng. Chỉ trong năm 845, đã có 260.500 tăng ni bị bắt phải hoàn tục và nộp thuế trở lại như dân thường, 4600 ngôi chùa bị phá hủy; chiêu đề, lan nhược bị hủy lên đến hơn 40.000 địa điểm. Tất cả những giáo sĩ người người ngoài đến Trung Quốc truyền đạo phải trở về nước hết. Nhà sư Ennin của Nhật Bản (đời Thiên hoàng Ninmyō) đã sang nhà Đường từ năm 838 (đời vua Đường Văn Tông) thì nay bị trục xuất khỏi nhà Đường. Các tôn giáo ngoại nhập hầu như là bị xóa sổ tất cả.

Sau khi Đường Vũ Tông mất, Đường Tuyên Tông lên ngôi, đã hủy bỏ các sắc lệnh này, không cấm đoán như vậy nữa, nhưng chỉ có đạo Phật được phục hồi, còn các tôn giáo khác không còn phát triển được nữa ở Trung Hoa.

 Qua đời
Đường Vũ Tông do lạm dụng đơn dược để mong được trường sinh, nên tính tình trở nên khắc nghiệt và sức khỏe ngày càng suy nhược. Cuối năm 845 ông lâm bệnh nặng, nên nghĩ cách đổi tên để thay đổi vận số. Theo thuyết Ngũ hành, cấu tạo của chữ Triền (瀍) tương khắc với tên triều đại là Đường (唐), nên Vũ Tông đổi tên là Viêm (炎) vào tháng 3 ÂL. Tuy nhiên, bệnh tình của ông vẫn ngày một nặng thêm. Từ ngày Ất Mão tháng 1 ÂL, Vũ Tông đã không thể lâm triều, do đó trong ngoài bất an.

Quang vương Lý Di là Hoàng tử thứ 13 trong số 20 người con trai của Đường Hiến Tông Lý Thuần, tức Hoàng thúc phụ của Đường Vũ Tông nhưng thường bị đánh giá là người thiếu thông minh. Vũ Tông thấy tuổi của Hoàng thúc Lý Di không hơn mình bao nhiêu nên lại càng tỏ ra không biết lớn nhỏ, bất kính với Hoàng thúc. Khi Vũ Tông lâm bệnh thì đã không thể nói được nữa. Bọn hoạn quan thấy vậy, bèn tìm cách lập người ngu lên ngôi để dễ thao túng. Ngày 19 tháng 4 (Tân Dậu tháng 2 ÂL), hoạn quan giả chiếu chỉ của Vũ Tông, viết:"Hoàng tử nhỏ tuổi, chưa đủ hiền đức để trị quốc. Quang vương Lý Di có thể lập làm Hoàng thái thúc, đổi tên là Thầm, đảm đương quân quốc chánh sự".

Hoàng thái thúc vào cung gặp bách quan thì như trở thành con người khác, tỏ ra thông minh nhân trí hơn người. Ngày 22 tháng 4 (Giáp Tí), Vũ Tông băng hà. Lấy Lý Đức Dụ Nhiếp trùng tể. Đường Vũ Tông Lý Viêm được dâng thụy hiệu đầy đủ là Chí Đạo Chiêu Túc Hiếu Hoàng đế (至道昭肅孝皇帝), an táng vào Đoan lăng (端陵).

Ngày 25 tháng 4 (Đinh Mão), Hoàng thái thúc tức vị, sử xưng là Đường Tuyên Tông.

 Gia quyến
 Thân phụ: Đường Mục Tông Lý Hằng.
 Thân mẫu: Tuyên Ý Hoàng hậu Vi thị (宣懿皇后韋氏), nguyên quán không rõ, vào hầu Mục Tông khi còn là Thái tử, sinh Vũ Tông. Những năm Trường Khánh, bà được sách làm Phi. Lúc Đường Vũ Tông lên ngôi thì bà đã mất từ lâu, Vũ Tông bèn cải tôn Hoàng thái hậu, đặt tên lăng là Phúc lăng (福陵).

 Hậu phi
 Đức phi Lưu thị (德妃刘氏).
 Thục phi Vương thị (淑妃王氏).
 Hiền phi Lưu thị (贤妃刘氏).
 Hiền phi Vương thị (贤妃王氏, ? - 846), người Hàm Đan, vào cung làm Tài nhân (才人), độc sủng mọi tình yêu của Vũ Tông. Sau khi Vũ Tông băng, Vương tài nhân tự sát, truy phong Hiền phi.
 Chiêu nghi Ngô thị (昭仪吴氏).
 Chiêu nghi Thẩm thị (昭仪沈氏).
 Tu nghi Đổng thị (修仪董氏).
 Tiệp dư Trương thị (婕妤张氏).
 Tiệp dư Triệu thị (婕妤赵氏).
 Tài nhân Mạnh thị (才人孟氏).

 Hoàng tử
 Kỉ vương Lý Tuấn [杞王李峻].
 Ích vương Lý Hiện [益王李岘].
 Duyện vương Lý Kì [兗王李岐].
 Đức vương Lý Dịch [德王李峄].
 Xương vương Lý Tha [昌王李嵯].

 Hoàng nữ
 Xương Nhạc Công chúa (昌樂公主).
 Thọ Xuân Công chúa (壽春公主).
 Vĩnh Ninh Công chúa (永寧公主), mất năm Hàm Thông.
 Diên Khánh Công chúa (延慶公主).
 Tĩnh Lạc Công chúa (靖樂公主), mất năm Hàm Thông.
 Lạc Ôn Công chúa (樂溫公主).
 Trường Ninh Công chúa (長寧公主), mất năm Đại Trung.

Xem thêm
 Đường Mục Tông
 Đường Văn Tông
 Đường Tuyên Tông
 Họa Tam Vũ

Tham khảo
 Triệu Kiếm Mẫn (2008), Kể chuyện Tùy Đường, Nhà xuất bản Đà Nẵng
 Đặng Huy Phúc (2001), Các hoàng đế Trung Hoa, Nhà xuất bản Hà Nội
 Nguyễn Khắc Thuần (2003), Các đời đế vương Trung Hoa, Nhà xuất bản Giáo dục
 Cựu Đường thư
 Tư trị thông giám
 Reischauer, Edwin O. Ennin's Travels in Tang China''. New York: Ronald Press, 1955.

Chú thích

Sinh năm 814
Mất năm 846
Người Đạo giáo nhà Đường
Hoàng đế nhà Đường
Thiên chúa giáo ở Trung Quốc
Vua thế kỉ 9
Thiên chúa giáo thế kỉ 9
Hoàng đế từ Tây An


title: Sofia Andreevna Rudieva

text:
Sofia Andreevna Rudieva (; sinh 15 tháng 11 năm 1990 ở Leningrad, Liên Xô) là một người mẫu Nga và là hoa hậu của cuộc thi Hoa hậu Nga 2009..

Tiểu sử
Sofia Rudieva sinh ra tại thành phố Leningrad, Liên Xô, cô từng là người mẫu chuyên nghiệp khi mới 15 tuổi. Năm lên 18 tuổi cô đăng ký dự thi Hoa hậu Nga và đã vượt qua xuất sắc các thí sinh khác để đăng quang ngôi hoa hậu vào ngày 8 tháng 3 năm 2009.

Sự cố
Sáng ngày 23 tháng 3 năm 2009, 25 bức ảnh khoả thân của cô đã bị đăng trên website tờ báo Komsomolskaya Pravda của Nga. Tuy nhiên cô vẫn được giữ vương miện, không bị truất phế, cô đã mất quyền dự thi Hoa hậu thế giới.Nhưng cô có quyền tham gia cuộc thi Hoa hậu hoàn vũ 2009.

Đánh giá
 Hoa hậu Nga 2008 Ksenia Sukhinova:

Chú thích

Sinh năm 1990
Người mẫu nữ
Nữ người mẫu Nga
Hoa hậu Nga
Nhân vật còn sống

Nhân vật còn sống


title: Ẩm thực México

text:
nhỏ|Ẩm thực México.

Ẩm thực México là một trường phái ẩm thực đến từ nước México, được biết tới với hương vị đa dạng, bày biện thức ăn đầy màu sắc cùng với việc sử dụng một số

lượng lớn các gia vị và nguyên liệu, hầu hết đều là nguyên liệu bản địa của nước này. Nền ẩm thực México đã được phát triển qua hàng ngàn năm, là kết quả của sự kết hợp giữa ẩm thực thời kỳ tiền Columbus của thổ dân, sau này tiếp nhận thêm các yếu tố nước ngoài (sau thế kỷ 16). Vào năm 2010, ẩm thực México được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể của nhân loại.

Món ăn
Taco tương tự như cuộn thịt lớn của Doner Kebap với mùi vị của rau thơm, tương ớt đỏ, gia vị ngọt mặn, ngô và thịt. Những miếng Tacos được xắt ra từ một chân thịt lớn, ăn với bánh ngô nóng, có vị cay.

Chilaquiles có thể được coi là món ăn sáng tạo nhất của người phụ nữ Mexico khi họ phải đối mặt với những thực phẩm và đống bánh cũ của ngày hôm trước. Họ sáng tạo ra một món mới với nước sốt nóng bỏng, màu xanh hoặc đỏ sẫm trong nồi đất, hòa trộn cùng pho mắt trắng, hành tây thái lát, epazote (một loại thảo mộc Mexico) và kem chua. Chilaquiles đỏ là hỗn hợp của cà chua và ớt đỏ, tím còn chilaquiles xanh được thực hiện với cỏ, lá cà chua.

Tortillas là loại bánh ngô hình tròn dẹt được nướng trên chảo đất sét này sẽ không thể trở nên ngon mắt và ngon miệng nếu thiếu đi Quesadillas và empanadas. Đó là sự trộn lẫn của nấm, hoa bí, ớt, thịt lợn xay ớt và bột ngô cháy.

Món Molé được chế biến từ lạc, muối, bánh mì xay, ớt bột, chocolate đun sôi, quế, chuối, lá cây đinh hương và vỏ cam, húng tây, hạt tiêu … rất rất nhiều thứ gia vị đặc trưng của đất nước Mexico tạo nên hương vị ngây ngất, thơm lừng, vừa mặn vừa ngậy ngọt.

Fruta con chile làm từ quả xoài, rắc chút bột ớt, nước sốt và ngâm trong nước chanh. Cái vị cay chua mặn ngọt đó dễ khiến thòm thèm khi nghĩ đến. Còn có thể tìm thấy những "phiên bản" khác với dưa chuột, củ đậu và xoài chín.
Ẩm thực Mexico - Những món ăn vừa cay vừa ngon

Micheladas và Sueros hống như một loại cocktail có tên Caipirhina tại Braxil và Mojito tại Cuba. Micheladas là một loại nước sốt ớt cay xè trộn với bia, còn Sueros là bia với nước cốt chanh muối. Nếu có thể uống nó mà không nhăn mặt, không thè lưỡi thì chỉ có thể là dân Mexico bản xứ.

Tamales được bọc trong lá chuối hoặc lá ngô, là sự kết hợp của ngô nếp, thịt và nước sốt đặc trưng Mexico, bên trong là những hạt ngô mềm nép cạnh những miếng gà với ớt nhỏ vàng hoặc xanh, tiêu cay jalapeno, bột đâu và vô số thảo mộc khác.

Elotes là ăn bình dân này chính là ngô nướng hoặc luộc được quết dày một lớp mayonnaise, pho mát trắng tươi, bột ớt, nước chanh. Đặc biệt trong mùa đông món ăn này càng được ưa chuộng.
Ẩm thực Mexico

Pozole có vị của nước ninh thịt, hạt ngô dai dai, củ cải giòn, bắp cải mềm và nước sốt chanh ngập trên mặt súp.

Barbacoa được nhiều người cho rằng đây là gốc rễ của BBQ, với thịt cừu nướng trong một hố đào dưới đất. Thịt nướng mềm được tẩm với lá maguey và nước sốt, nước chanh sẽ khiến bạn không kịp thổi đã bỏ vào miệng thưởng thức ngay.

Chú thích

Liên kết ngoài

Cách chế biến một số món ăn México , Allrecipes.com

Ẩm thực México
Ẩm thực Trung Bộ châu Mỹ


title: (6142) 1993 FP

text:
(6142) 1993 FP là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Alan C. Gilmore và Pamela M. Kilmartin ở Mount John University Observatory in New Zealand ngày 23 tháng 3 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 6001–7000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1993
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Palaeorhiza perkinsi

text:
Palaeorhiza perkinsi là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1910.

Chú thích

Tham khảo

Palaeorhiza
Động vật được mô tả năm 1910


title: Lý phu nhân

text:
Lý phu nhân có thể là:
 Lý phu nhân (Hán Vũ Đế), sủng phi của Hán Vũ Đế, sau khi qua đời được truy phong thụy hiệu là Hiếu Vũ hoàng hậu.
 Lý phu nhân (Bắc Ngụy Hiến Văn Đế), phi tần của Bắc Ngụy Hiến Văn Đế Thác Bạt Hoằng.
 Lý phu nhân (Bắc Tề Vũ Thành Đế), phi tần của Bắc Tề Vũ Thành Đế Cao Đam.
 Lý phu nhân (Mân Khang Tông), vợ cả của Mân Khang Tông Vương Kế Bằng.
 Lý phu nhân (Tống Thái Tông), sau khi qua đời được truy phong thụy hiệu là Nguyên Đức hoàng hậu.


title: K-Multimedia Player

text:
K-Multimedia Player (thường gọi là The KMPlayer, KMPlayer hay KMP) là một trình chơi phim và nhạc trên Microsoft Windows hàng đầu, có thể chơi một số lượng lớn định dạng như VCD, DVD, AVI, MKV, Ogg, OGM, 3GP, MPEG-1/2/4, WMV, RealMedia, FLV và QuickTime. Nó vận dụng một phạm vi rộng phụ đề và cho phép chụp ghi âm thanh, video, và chụp màn hình. Phần mềm được phát triển bởi công ty Hàn Quốc Pandora TV.

Chữ "K" của K-Multimedia Player đơn giản là chữ viết tắt của họ người phát triển (Kang). Nó có thể đọc gọn là KMP.

Tham khảo

Phần mềm năm 2002


title: Hoa (họ)

text:
Hoa là một họ của người thuộc vùng Văn hóa Đông Á. Họ này có mặt ở Việt Nam và Trung Quốc (chữ Hán: 花, bính âm: Huā).

Tại Trung Quốc trong danh sách Bách gia tính họ Hoa (花) đứng thứ 55. Ngoài ra ở Trung Quốc còn có họ Hóa (Hán tự phồn thể: 華) mà sách báo tiếng Việt hay phiên âm thành họ Hoa.

Người Việt Nam họ Hoa có danh tiếng
 Hoa Cẩm Thạch, Bí thư Đảng uỷ Nhà máy điện Uông Bí Quảng Ninh
 Hoa Xuân Lan, Bí thư Đảng uỷ, Phó Giám đốc Sở Điện lực Nghệ An Nghệ An
 Hoa Thanh Tùng, người dẫn chương trình Việt Nam

Người Trung Quốc họ Hoa có danh tiếng
 Hoa Nguyên, quan đại phu của nước Tống thời Xuân Thu (Đông Chu)
 Hoa Hùng, danh tướng Tây Lương thời Tiền Tam Quốc
 Hoa Đà, danh y thời Tam Quốc
 Hoa Hâm, tướng quốc của Tào Ngụy thời Tam Quốc
 Hoa Mộc Lan, nữ tướng trong truyện cổ Trung Quốc
 Hoa Vinh, một trong 108 anh hùng Lương Sơn Bạc trong Thủy Hử
 Hoa Quốc Phong (1921-2008), chính trị gia từng làm lãnh tụ tối cao Đảng CSTQ và CHND Trung Hoa.
 Hoa Thôn Tường, chính trị gia Đài Loan
 Hoa Thần Vũ, ca sĩ, Trung Quốc

Tham khảo

Liên kết ngoài

Họ người Việt Nam
Họ người Trung Quốc

zh:花姓


title: Rana melanomenta

text:
Rana melanomenta là một loài ếch trong họ Ranidae. Chúng là loài đặc hữu của Philippines.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và sông.

Hình ảnh

Nguồn
 Diesmos, A., Alcala, A., Brown, R., Afuang, L., Dolino, C., Gee, G., Hampson, K., Diesmos, M.L., Mallari, A., Ong, P., Paguntalan, L., Pedregosa, M., Ubaldo, D. & Gutierrez, B. 2004. Rana melanomenta. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Rana
Động vật lưỡng cư Philippines
Động vật đặc hữu Philippines


title: Dẽ cổ đỏ

text:
Dẽ cổ đỏ (danh pháp hai phần: Phalaropus lobatus) là loài dẽ nhỏ thuộc họ Dẽ. Mùa sinh sản, chúng phân bố tại vùng cực ở Bắc Mỹ và đại lục Á Âu. Đây là loài chim di cư, mùa đông chúng thường di chuyển xuống các vùng biển nhiệt đới.

Dẽ cổ đỏ dài khoảng 18 cm, có móng chân thẳng và mỏ khỏe. Trong mùa sinh sản, chim mái có bộ lông màu xám đậm, cổ và ngực màu hạt dẻ, mặt đen và họng trắng.

Tại Việt Nam, dẽ cổ đỏ không phổ biến, chủ yếu ở biển Nghĩa Hưng và vườn quốc gia Xuân Thủy. Năm 2011, loài này đã được ghi nhận tại các vùng ven biển tỉnh Ninh Thuận và Khánh Hòa.

Hình ảnh

Chú thích
  Database entry includes justification for why this species is of least concern
 Shorebirds by Hayman, Marchant and Prater ISBN 0-395-60237-8

Liên kết ngoài
 RSPB A to Z of UK Birds
 Red-necked Phalarope videos, photos & sounds on the Internet Bird Collection
 Image from Iceland
 eNature.com - Red-necked Phalarope
 South Dakota Birds - Red-necked Phalarope
 USGS - Red-necked Phalarope
 VIREO photo gallery - Red-necked Phalarope
 Stamps - Red Phalarope (for Iceland) with ~world Circumpolar-Map

L
Động vật được mô tả năm 1758
Chim lội


title: Blepharidium

text:
Blepharidium là một chi thực vật thuộc họ Rubiaceae. Chi này có các loài sau (tuy nhiên danh sách này có thể chưa đủ):
 Blepharidium guatemalense, Standley

Tham khảo

Blepharidium
Thực vật Guatemala
Thực vật Honduras
Loài nguy cấp


title: Bruchia sparsa

text:
Bruchia sparsa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1906.

Chú thích

Tham khảo

Bruchia (bọ cánh cứng)


title: Bình vôi

text:
Bình vôi là một loại gia dụng để đựng vôi trong tục ăn trầu. Bình vôi thường làm bằng gốm, nhưng cũng có thể làm bằng kim loại. Ở Việt Nam bình vôi từng là một vật không thể thiếu trong việc giao tế cũng như lễ nghi gắn liền với tục ăn trầu.

Lịch sử và hình dáng
Theo truyền thuyết thì tục ăn trầu ở Việt Nam có từ thời vua Hùng Vương thứ 4, và theo đó bình vôi có thể đã có mặt từ thời thượng cổ nhưng khảo cổ học chưa phát hiện được bình vôi nào thuộc thời kỳ văn hóa Đông Sơn. Tính đến cuối thế kỷ 20 thì bình vôi cổ nhất tìm được ở Việt Nam mang niên đại thế kỷ thứ tư, khai quật được trong ngôi cổ mộ thời Bắc thuộc.

Bình vôi thường có dáng tròn bẹp, trổ một lỗ làm miệng ở vai bình, chân có đế, và trên chóp có quai xách.

Sang thế kỷ 18-19 bình vôi còn được các phường gốm ở Trung Hoa, Pháp và Anh sản xuất theo thị hiếu của người Việt để bán sang thị trường Việt Nam.

Địa vị văn hóa
Bình vôi trong xã hội Việt Nam cổ truyền có chức năng như một vị thần cai quản mọi việc thường nhật trong gia đình nên được gọi là "Ông bình vôi" hay "Ông vôi", tương tự như "Ông táo" trong bếp. Vì vậy mà bình vôi được lưu trữ cẩn thận. Nếu lỡ bị hư hại, sứt mẻ thì cũng không đem vứt đi mà đem treo ở gốc đa hoặc đưa ra nghĩa địa đặt lên mộ tiền nhân. Bình vôi đặc ruột vì bị vôi lâu ngày đóng cứng lại không dùng được nữa cũng sẽ chung số phận sống ở gốc đa.

Trong văn học
Trong Phong trào Nhân Văn-Giai Phẩm, năm 1956, Lê Đạt có bài thơ "Ông bình vôi" để phê phán những cán bộ sống lâu lên lão làng nhưng "càng lớn càng đặc" trong đó có những câu:
Những kiếp người sống lâu trăm tuổi
Y như một cái bình vôi
Càng sống càng tồi
Càng sống càng bé lại...

Từ đó, Phan Khôi viết thành truyện ngắn "Ông bình vôi"  Ngoài ra, kho tàng truyện cổ tích Việt Nam cũng có câu chuyện Sự tích chiếc bình vôi.

Chú thích

Xem thêm
Ăn trầu
Trầu
Cau

Tục ăn trầu


title: Hấp dẫn tình dục

text:
Hấp dẫn tình dục là sự hấp dẫn dựa trên thèm muốn tình dục hoặc khả năng khơi dậy những ham muốn đó. Sức hấp dẫn tình dục hay sự thu hút tình dục là khả năng thu hút ý muốn tình dục hoặc gợi dục từ người khác, và là một yếu tố trong chọn lọc tình dục hay lựa chọn bạn tình. Cảm giác hấp dẫn có thể đối với hình thể hoặc những phẩm chất, đặc điểm khác của một người, hoặc những phẩm chất đó trong bối cảnh mà chúng xuất hiện. Sự hấp dẫn có thể bởi ngoại hình hoặc cử động, giọng nói hoặc mùi hương, bên cạnh những yếu tố khác. Sức hấp dẫn có thể được tăng thêm nhờ trang sức, phục trang, nước hoa hay phong cách. Nó có thể bị ảnh hưởng bởi những yếu tố cá nhân thuộc về gen, tâm lý, hay văn hóa, hoặc có thể đối với những phẩm chất khác trừu tượng hơn. Hấp dẫn tình dục cũng là một phản ứng dựa vào sự kết hợp giữa người sở hữu các đặc điểm và các tiêu chuẩn đánh giá của người bị hấp dẫn.

Mặc dù đã có những nỗ lực trong việc tạo ra các tiêu chuẩn đánh giá khách quan về sức hấp dẫn tình dục và đo lường nó như một trong nhiều vốn cá nhân về hình thể (xem vốn tình dục), hấp dẫn tình dục phần lớn là một thước đo chủ quan dựa trên ý thích, nhận thức, và xu hướng tính dục. Ví dụ, một người đồng tính nam hoặc đồng tính nữ thường sẽ thấy một người có cùng giới tính thu hút hơn một người thuộc giới tính còn lại. Một người song tính sẽ thấy bị thu hút bởi cả hai giới tính. Vô tính luyến ái nói đến những người không có trải nghiệm hấp dẫn tình dục đối với cả hai giới tính, dù họ có thể có hấp dẫn tình cảm (đồng ái, song ái, hoặc dị ái) hoặc nhu cầu tình dục không đối tượng. Hấp dẫn giữa các cá nhân bao gồm những yếu tố như sự tương đồng về ngoại hình và tâm lý, sự thân thuộc hay có ưu thế sở hữu những đặc điểm thường thấy hoặc quen thuộc, tính tương đồng, tính bù trừ, sự cảm mến qua lại, và sự củng cố.

Khả năng hình thành ý muốn tình dục của cơ thể và những đặc điểm khác là cơ sở cho việc sử dụng chúng trong quảng cáo, phim, và các phương tiện truyền thông trực quan, cũng như trong ngành người mẫu và các ngành nghề khác.

Về khía cạnh tiến hóa, giả thuyết thay đổi do rụng trứng (ovulatory shift hypothesis) thừa nhận rằng người mang giới tính nữ có những hành vi và ham muốn tình dục khác biệt tại nhiều thời điểm trong chu kỳ kinh nguyệt như một biện pháp để đảm bảo hấp dẫn được bạn tình có phẩm chất tốt với mục đích giao cấu trong khoảng thời gian dễ thụ thai nhất. Các nồng độ hormone trong suốt chu kỳ kinh nguyệt tác động đến những hành vi dễ nhận thấy của phụ nữ, ảnh hưởng đến cách họ thể hiện bản thân với người khác trong các giai đoạn của chu kỳ kinh nguyệt, nhằm thu hút những đối tác với phẩm chất tốt khi tới gần thời điểm rụng trứng.

Những yếu tố xã hội và sinh học
Tính dục con người có rất nhiều khía cạnh. Trong sinh học, tính dục mô tả cơ chế sinh sản và ham muốn sinh học cơ bản tồn tại ở mọi loài sinh sản hữu tính và có thể bao gồm mọi hình thức quan hệ tình dục và tiếp xúc tình dục. Tính dục cũng có những khía cạnh về tình cảm và hình thể. Những khía cạnh này liên quan đến mối quan hệ giữa các cá nhân và có thể được bày tỏ qua các cảm xúc và tình cảm sâu sắc. Về mặt xã hội học, nó có thể bao hàm những khía cạnh về văn hóa, chính trị, và pháp luật; về mặt triết học, nó có thể mở rộng đến các khía cạnh về luân lý, đạo đức, thần học, tâm linh, và tôn giáo.

Những yếu tố văn hóa có ảnh hưởng đến sức hấp dẫn của các khía cạnh tính dục; điều này thay đổi theo thời gian cùng với những yếu tố cá nhân. Những yếu tố ảnh hưởng có thể được xác định một cách cụ thể hơn trong các nền văn hoá nhỏ, các trường tình dục, hoặc chỉ đơn giản bởi những khuynh hướng cá nhân. Những khuynh hướng này là kết quả của nhiều yếu tố phức tạp về gen, tâm lý, và văn hóa.

Ngoại hình có tác động quan trọng đến sức hấp dẫn tình dục. Nó bao gồm những tác động lên các giác quan, đặc biệt là trong thời gian đầu của mối quan hệ:

 Nhận thức về thị giác (tính đối xứng của khuôn mặt, hấp dẫn hình thể, sức khỏe, và cách hành xử hoặc chuyển động, giả sử khi đang nhảy);
 Thính giác (âm thanh của giọng nói và các cử động);
 Khứu giác (mùi hương tự nhiên hay nhân tạo; một mùi tồi tệ có thể gây khó chịu).

Đối với những loài động vật khác, pheromone có thể có tác động, mặc dù tác động ấy là không đáng kể trong trường hợp của loài người. Về lý thuyết, một pheromone "sai" có thể khiến một người trở nên khó ưa, kể cả khi vốn dĩ họ có vẻ cuốn hút. Thông thường, nước hoa có mùi hương dễ chịu được sử dụng để khuyến khích người khác giới tính hít vào không khí ở xung quanh người dùng nước hoa, tăng khả năng hít phải các pheromone. Dù dường như có cơ sở khoa học, tầm quan trọng của các pheromone trong những mối quan hệ con người có thể chỉ là hạn chế và phần lớn bị phủ nhận.

Một số người có mức độ ái vật tình dục cao và cảm thấy kích thích tình dục bởi những tác nhân kích thích không thường được liên hệ với hưng phấn tình dục. Mức độ tồn tại của ái vật trong các nền văn hóa khác nhau vẫn còn gây tranh cãi.

Các pheromone đã được xác nhận đóng vai trò trong hấp dẫn tình dục giữa con người. Chúng ảnh hưởng đến sự giải phóng hormone sinh dục, ví dụ như sự chín noãn trong buồng trứng ở nữ giới và sự sản sinh testosterone và tinh trùng ở nam giới.

Lo âu cao độ
Donald G. Dutton và Arthur P. Aron đã thực hiện một nghiên cứu vào những năm 1970 với mục đích tìm ra mối liên hệ giữa hấp dẫn tình dục và các tình trạng lo âu cao độ. Một nữ phỏng vấn viên cuốn hút tiếp cận 85 người tham gia nam trên một cây cầu treo gây cảm giác sợ hãi hoặc trên một cây cầu bình thường. Kết quả, những người được phỏng vấn nữ yêu cầu thực hiện trắc nghiệm tổng giác chủ thể (thematic apperception test) (TAT) trên cây cầu gây sợ hãi viết ra những câu chuyện có nhiều nội dung tình dục hơn và cố gắng liên lạc với người phỏng vấn sau khi thí nghiệm kết thúc nhiều hơn so với những người thực hiện trắc nghiệm TAT trên cây cầu bình thường. Trong một thí nghiệm khác, một người tham gia nam, được chọn từ một nhóm 80 người, được cho biết trước về việc bị sốc điện. Ở cùng họ là một người hỗ trợ nữ quyến rũ và cũng bị sốc điện. Thí nghiệm cho thấy tưởng tượng về tình dục của người nam trong trắc nghiệm TAT có mức độ cao hơn rất nhiều khi họ biết trước về việc bản thân bị sốc điện nhưng người phụ nữ thì không biết. Thông số tình dục là thấp hơn nếu người nữ biết trước là sẽ bị sốc điện nhưng người nam thì không biết.

Sự tăng cường
Con người cố ý hoặc vô thức tăng thêm sức hấp dẫn tình dục hoặc sự thu hút tình dục bởi nhiều lý do. Có thể là để thu hút một người mà họ có thể hình thành một mối quan hệ sâu sắc hơn, để kết bạn, sinh sản, hoặc có một mối quan hệ thân mật, bên cạnh những mục đích khác. Có thể đây là một phần của quá trình hẹn hò tìm hiểu. Nó có thể bao gồm các khía cạnh thể xác hay các quá trình tương tác mà qua đó con người tìm kiếm, hấp dẫn những đối tác tiềm năng và duy trì một mối quan hệ. Những quá trình này, bao hàm cả việc hấp dẫn đối tác và duy trì hứng thú tình dục, có thể gồm việc tán tỉnh với mục đích thu hút sự chú ý tình dục, qua đó khuyến khích hình thành các mối liên hệ lãng mạn và tình dục, và có thể gồm ngôn ngữ cơ thể, hội thoại, bông đùa, hoặc tiếp xúc ngắn với cơ thể.

Những khác biệt giữa giới tính và tính dục
Nam giới có mối quan tâm lớn hơn tới tình dục không ràng buộc so với nữ giới. Nghiên cứu chỉ ra rằng mối quan tâm này phụ thuộc vào xã hội học nhiều hơn sinh học. Nam giới có hứng thú với những kích thích tình dục qua hình ảnh nhiều hơn nữ. Tuy nhiên,  xuất hiện thêm khuynh hướng nhạy cảm hơn về địa vị của đối tác tình dục ở nữ và chú trọng hơn về sự hấp dẫn hình thể của bạn tình tiềm năng ở nam, cũng như khuynh hướng ghen tuông tình dục ở nam và ghen tuông tình cảm ở nữ.

Bailey, Gaulin, Agyei, và Gladue (1994) đã phân tích liệu những kết quả này có thay đổi theo xu hướng tính dục hay không. Nhìn chung, họ nhận thấy giới tính sinh học đóng vai trò lớn hơn trong tâm lý của hấp dẫn tình dục so với xu hướng tính dục. Tuy nhiên, có một số điểm khác biệt về những yếu tố này giữa nữ cũng như nam đồng tính và dị tính. Trong khi nam đồng tính và dị tính có sự quan tâm tâm lý giống nhau về tình dục không ràng buộc trong các dấu hiệu của xu hướng quan hệ ngoài luồng, người đồng tính nam thể hiện số lượng đối tác lớn hơn trong các hành vi thể hiện sự quan tâm này (lý do được cho là sự khác biệt về cơ hội). Người đồng tính nữ thể hiện mối quan tâm lớn hơn đáng kể so với người dị tính nữ về các kích thích thị giác và đánh giá địa vị của đối tác ít quan trọng hơn trong những mối quan hệ lãng mạn. So với người đồng tính nam, ý thích với đối tác trẻ tuổi hơn ở người dị tính nam lớn hơn đáng kể. Những người vô tính luyến ái có thể không cảm thấy bị hấp dẫn tình dục bởi bất kỳ ai. Bán vô tính luyến ái bao gồm những người chỉ có trải nghiệm về hấp dẫn tình dục trong một số trường hợp nhất định; ví dụ, chỉ sau khi đã hình thành một sự kết nối về mặt tình cảm. Điều này thường thay đổi theo từng người.

Những khuynh hướng lựa chọn tình dục và các hormone
Giả thuyết thay đổi do rụng trứng cho rằng người mang giới tính sinh học nữ thường biểu hiện những hành vi và ham muốn tình dục khác nhau tại các thời điểm khác nhau của chu kỳ kinh nguyệt, như một phương thức thích nghi về mặt tiến hóa để đảm bảo chọn được bạn tình với phẩm chất tốt để giao cấu trong khoảng thời gian dễ thụ thai nhất của chu kỳ. Theo đó, bởi sự sinh sản của nữ đòi hỏi nhiều thời gian và sự đầu tư cho con cái của đời bố mẹ, những thay đổi trong tâm lý của giới tính nữ trong chu kỳ kinh nguyệt giúp họ đưa ra những quyết định quan trọng trong việc lựa chọn bạn tình. Ví dụ, có ý kiến cho rằng khuynh hướng lựa chọn tình dục của nữ giới thiên về những đặc điểm hình thể nam tính hơn trong các giai đoạn đỉnh điểm của khả năng sinh sản. Khi đó, một gương mặt cân đối và nam tính thể hiện ra ngoài giá trị sinh sản của bạn tình tương lai.

Kỳ rụng trứng và những khuynh hướng tình dục của giới nữ
Có bằng chứng chỉ ra rằng lựa chọn ưu tiên bạn tình của người mang giới tính nữ thay đổi theo chu kỳ buồng trứng. Một phân tích tổng hợp đã điều tra lại 50 nghiên cứu về thay đổi trong khuynh hướng của nữ giới khi lựa chọn bạn tình với các đặc điểm được liên hệ với gen tốt ở nam trong chu kỳ buồng trứng và nhận thấy rằng có tồn tại sự thay đổi: khuynh hướng lựa chọn nghiêng nhiều nhất về các đặc điểm thể hiện gen tốt tại khoảng thời gian dễ thụ thai nhất.

Khuynh hướng tình dục của giới tính nữ về hình dạng khuôn mặt nam thay đổi theo xác suất thụ thai. Theo các phát hiện, trong giai đoạn "dễ thụ thai" của chu kỳ kinh nguyệt, đối với các mối quan hệ ngắn hạn, nữ giới thường bị hấp dẫn bởi nam giới với khuôn mặt ít nữ tính/nam tính hơn. Khác với nam, sự hưng phấn tình dục ở nữ mang tính chất chung—không hướng cụ thể về nam hay nữ. Theo nghiên cứu trên, có khả năng sự hưng phấn tình dục ở nữ trở nên cụ thể hơn về giới tính tại những thời điểm dễ thụ thai nhất của chu kỳ kinh nguyệt.

Ở nam, một khuôn mặt nam tính đồng nghĩa với ít bệnh về đường hô hấp hơn, khiến những đặc điểm nam tính trở thành dấu hiệu của sức khỏe và thành công trong sinh sản. Khuynh hướng lựa chọn khuôn mặt nam tính chỉ được ghi lại trong những lựa chọn bạn tình ngắn hạn. Vì vậy, có ý kiến cho rằng giới tính nữ chỉ bị hấp dẫn bởi những khuôn mặt nam tính trong khoảng thời gian rụng trứng bởi sự nam tính phản ánh thể chất tốt, được dùng để đảm bảo thành công trong sinh sản. Mặc dù những khuynh hướng này có thể trở nên ít quan trọng hơn trong thời đại ngày nay, sự giải thích theo khía cạnh tiến hoá cho biết lý do những ảnh hưởng đó được ghi lại.

Tương tự với sự nam tính, giới tính nữ cũng nhạy cảm hơn với mùi hương của những người mang giới tính nam có mức độ ổn định phát triển cao. Sự ổn định phát triển của một cá thể là thang đo sự bất đối xứng dao động, được định nghĩa là mức độ sai lệch so với sự đối xứng hoàn hảo giữa hai bên. Trong một so sánh giữa những nữ sinh viên đại học, kết quả chỉ ra rằng, khi tới gần đỉnh của khả năng thụ thai trong chu kỳ kinh nguyệt, những người trải qua chu kỳ đều đặn nhận biết một cách dễ dàng hơn mùi hương từ áo của nam giới có tính đối xứng. Cùng nhóm người đó, không xuất hiện khuynh hướng lựa chọn thiên về mùi hương của nam có tính đối xứng khi họ được kiểm tra lại vào những giai đoạn không thụ thai của chu kỳ kinh nguyệt. Những người có chu kỳ không đều đặn theo hình mẫu thông thường do sử dụng thuốc tránh thai không xuất hiện các khuynh hướng trên.

Tương tự như với khuôn mặt nam tính, khả năng đánh giá tính đối xứng thông qua mùi hương rất có thể là kết quả của chọn lọc tự nhiên, nhằm tăng khả năng thành công trong sinh sản qua việc giao phối với một người mang giới tính nam có các gen khoẻ. Điều này được chứng minh trong nghiên cứu tập trung vào những đặc điểm của nam giới cân đối: họ thường ở mức cao hơn về chỉ số IQ, khả năng phối hợp, ưu thế xã hội, và vì thế phù hợp hơn cho việc sinh sản. Bởi tính đối xứng dường như phản ánh vô số đặc điểm đáng mong muốn ở nam, hiển nhiên họ sẽ trở nên đáng mong muốn hơn đối với những người giới tính nữ đang tìm kiếm bạn tình có phẩm chất tốt. Do đó, trong kỳ rụng trứng, khi đạt đến khả năng sinh sản cao nhất, nữ giới thường có khuynh hướng lựa chọn những người mang giới tính nam có tính đối xứng. Bởi sẽ có lợi cho nam giới bất cân đối nếu họ tiết ra mùi tương tự như nam giới cân đối, tín hiệu của nữ được dùng để phát hiện sự đối xứng được cho là đáng tin cậy (nam giới bất cân xứng không thể giả mạo nó).

Ngoài ra, giới tính nữ cũng có những khuynh hướng hành vi khác nhau đối với nam giới tại những giai đoạn khác nhau của chu kỳ. Có thể nhận thấy ở nữ xuất hiện khuynh hướng lựa chọn những giọng nói nam tính hơn vào cuối giai đoạn nang trứng, giai đoạn dễ thụ thai của chu kỳ kinh nguyệt. Họ đặc biệt nhạy cảm với cao độ giọng nói và độ dài đường dẫn âm rõ ràng, những đặc điểm liên quan đến testosterone. Hiệu ứng này được thấy nhiều nhất ở nữ giới ít nữ tính (có mức E3G thấp), so với những người có mức E3G cao hơn. Có ý kiến cho rằng sự khác biệt về khuynh hướng này là do nữ giới nữ tính thành công hơn trong việc có được sự đầu tư của nam giới. Họ không cần phải thay đổi khuynh hướng giao cấu trong suốt chu kỳ. Có thể nữ giới nam tính hơn có những thay đổi này nhằm tăng cơ hội đạt được sự đầu tư.

Có phát hiện rằng giới tính nữ thấy bị hấp dẫn tình dục nhiều hơn với nam giới không phải là đối tác của mình khi gần kỳ rụng trứng so với khi ở trong giai đoạn hoàng thể. Nữ giới có bạn tình sở hữu mức độ ổn định phát triển cao bị thu hút bởi nam giới khác bạn tình của họ nhiều hơn khi có thể thụ thai. Điều này có thể được hiểu là sự thích ứng của nữ giới với việc bị hấp dẫn bởi nam giới sở hữu các dấu hiệu của sự phù hợp về gen, vì vậy, sự hấp dẫn tình dục dựa vào các phẩm chất đối tác của nữ.

Kỳ rụng trứng và sự phô diễn
Mức độ hormone trong suốt chu kỳ kinh nguyệt ảnh hưởng tới hành vi của nữ giới trong khuynh hướng lựa chọn và trong những hành vi dễ nhận thấy. Hiệu ứng phô diễn là một hiện tượng chịu ảnh hưởng của một giai đoạn trong chu kỳ kinh nguyệt, đề cập đến cách thức nữ giới thể hiện bản thân với mục đích thu hút những đối tác tình dục tiềm năng. Các nghiên cứu đã nhận thấy rằng khi nữ giới tới càng tới gần kỳ rụng trứng, họ càng ăn mặc khêu gợi, và càng được đánh giá là hấp dẫn hơn.

Tương tự như chức năng ở động vật, có nhiều khả năng sự phô diễn này là để thu hút đối tác tiềm năng và động cơ thúc đẩy của giới tính nữ giới có thể thay đổi theo chu kỳ. Nghiên cứu về mối quan hệ này đã phát hiện ra rằng những người mang giới tính nữ đến hộp đêm và đánh giá trang phục của họ là "gợi cảm" và "táo bạo", cũng cho biết ý định cho buổi tối là tán tỉnh và về nhà cùng một người bạn tình. Mặc dù lý do trực tiếp không thể được xác định rõ, nghiên cứu này đề xuất rằng có một liên kết trực tiếp giữa sự phô diễn của nữ và động cơ thúc đẩy thu hút bạn tình.

Có thể nữ giới nhạy cảm hơn với các thay đổi về sức hấp dẫn hình thể của họ trong suốt chu kỳ: trong những giai đoạn dễ thụ thai nhất, mức độ của sức hấp dẫn tăng. Vì thế, họ chọn thể hiện sự hấp dẫn tăng thêm qua phương pháp phô diễn này.

Trong những khoảng thời gian mất cân bằng hormone, hoạt động tình dục ở nữ giới đạt đến đỉnh. Bởi những phát hiện này được ghi nhận với hoạt động tình dục do nữ bắt đầu mà không phải với hoạt động do nam bắt đầu, nguyên nhân có vẻ là những thay đổi hormone trong chu kỳ kinh nguyệt. Ngoài ra, các nghiên cứu cũng tìm ra rằng nữ giới nhận thấy bản thân tán tỉnh nhiều hơn đáng kể với nam giới không phải bạn tình của họ trong những giai đoạn dễ thụ thai nhất của chu kỳ, cũng như có nhiều hơn mong muốn tham dự các bữa tiệc hoặc tới các hộp đêm, những nơi có khả năng gặp gỡ các đối tác nam.

Nghiên cứu cũng phát hiện ra rằng chu kỳ kinh nguyệt ảnh hưởng đến tần suất thực hiện hành vi tình dục ở nữ giới tiền mãn kinh. Ví dụ, nữ có độ dài chu kỳ kinh nguyệt trung bình là 29 ngày khi quan hệ tình dục hàng tuần với nam giới, trong khi nữ giới với ít tiếp xúc tình dục thường xuyên hơn thường có chu kỳ dài hơn.

Phản ứng của giới nam với kỳ rụng trứng
Những thay đổi hormone trong chu kỳ của nữ giới ảnh hưởng đến cách họ hành xử và cách nam giới đối xử với họ. Nghiên cứu đã tìm ra rằng nam giới thường quan tâm và yêu thương đối tác của họ hơn nhiều trong giai đoạn dễ thụ thai nhất của chu kỳ, so với giai đoạn hoàng thể. Nam giới càng trở nên dễ ghen tuông và có tính chiếm hữu hơn với đối tác trong giai đoạn này. Rất có thể những thay đổi này trong hành vi của nam là kết quả của việc đối tác nữ tăng ham muốn tìm kiếm và tán tỉnh nam giới khác. Do đó, những thích nghi về hành vi này phát triển như một hình thức bảo vệ bạn tình, tăng khả năng duy trì mối quan hệ của giới tính nam và tăng cơ hội thành công trong sinh sản.

Xem thêm
Mùi cơ thể và hấp dẫn tình dục tiềm thức ở người
Vùng kích thích tình dục
Sự tiến hoá của sinh sản hữu tính
Chiều cao con người
Ngoại hình con người
Tính dục con người
Sự hấp dẫn giữa các cá nhân
Xu hướng chọn bạn đời chuộng đặc điểm phổ thông (Koinophilia)
Hệ thống giao phối
Sức hấp dẫn hình thể
Tình dục trong quảng cáo
Biểu tượng tình dục
Hưng phấn tình dục
Vốn tình dục
Dị hình giới tính
Trường tình dục
Phân cực tính nam - tính nữ (Sexual polarity)
Sinh sản hữu tính
Chọn lọc tình dục
Hiệu ứng Westermarck

Tham Khảo

Chú thích

 On peculiarities of Russian sex appeal, see

Liên kết ngoài

Sexual Attraction Among Humans
FaceResearch  – Scientific research and online studies on the role of faces in sexual attraction
Reunions Set Off Sex Urges, Article on sexual attraction among birth relatives sparked by reunion.

Hành vi con người
Mỹ học

Hấp dẫn thể chất


title: 14624 Prymachenko

text:
14624 Prymachenko (1998 UO24) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 14624 Prymachenko

014624
014624
Tiểu hành tinh được đặt tên
19981018


title: Miconia fosbergii

text:
Miconia fosbergii là một loài thực vật có hoa trong họ Mua. Loài này được Wurdack mô tả khoa học đầu tiên năm 1965.

Chú thích

Liên kết ngoài

F
Thực vật được mô tả năm 1965
Thực vật Ecuador


title: Chuỗi thời gian

text:
Chuỗi thời gian (tiếng Anh: time series) trong thống kê, xử lý tín hiệu, kinh tế lượng và toán tài chính là một chuỗi các điểm dữ liệu, được đo theo từng khoảng khắc thời gian liền nhau theo một tần suất thời gian thống nhất. Ví dụ về chuỗi thời gian là giá đóng cửa của chỉ số Dow Jones hoặc lưu lượng hàng năm của sông Nin tại Aswan. Phân tích chuỗi thời gian bao gồm các phương pháp để phân tích dữ liệu chuỗi thời gian, để từ đó trích xuất ra được các thuộc tính thống kê có ý nghĩa và các đặc điểm của dữ liệu. Dự đoán chuỗi thời gian là việc sử dụng mô hình để dự đoán các sự kiện thời gian dựa vào các sự kiện đã biết trong quá khứ để từ đó dự đoán các điểm dữ liệu trước khi nó xảy ra (hoặc được đo). Chuỗi thời gian thường được vẽ theo các đồ thị.

Đọc thêm
 Bloomfield, P. (1976). Fourier analysis of time series: An introduction. New York: Wiley.

 Brillinger, D. R. (1975). Time series: Data analysis and theory. New York: Holt, Rinehart. & Winston.
 Brigham, E. O. (1974). The fast Fourier transform. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
 Elliott, D. F., & Rao, K. R. (1982). Fast transforms: Algorithms, analyses, applications. New York: Academic Press.

 Jenkins, G. M., & Watts, D. G. (1968). Spectral analysis and its applications. San Francisco: Holden-Day.
 Priestley, M. B. (1981). Spectral analysis and time series. New York: Academic Press.

 Shumway, R. H. (1988). Applied statistical time series analysis. Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall.
 Wiener, N.(1964). Extrapolation, Interpolation, and Smoothing of Stationary Time Series.The MIT Press.
 Wei, W. W. (1989). Time series analysis: Univariate and multivariate methods. New York: Addison-Wesley.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Tiếng Anh
 A First Course on Time Series Analysis  - sách miễn phí về phân tích chuỗi thời gian có sử dụng SAS
 Introduction to Time series Analysis (Engineering Statistics Handbook) - Hướng dẫn thực hành phân tích chuỗi thời gian
 Danh sách các phần mềm miễn phí để phân tích chuỗi thời gian
 Online Tutorial 'Recurrence Plot' (Flash animation); nhiều ví dụ

Loại dữ liệu thống kê
Phương pháp toán học và định lượng (kinh tế)
Học máy


title: Us, Val-d'Oise

text:
Us là một xã ở tỉnh Val-d'Oise, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Val-d’Oise

Tham khảo

Association of Mayors of the Val d'Oise
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Mérimée database - Cultural heritage
Land use (IAURIF)

Xã của Val-d'Oise


title: Antepirrhoe

text:
Antepirrhoe là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Antepirrhoe atrifasciata (Hulst, 1888)
 Antepirrhoe fasciata (Barnes & McDunnough, 1918)
 Antepirrhoe semiatrata (Hulst, 1881)

Chú thích

Tham khảo

 Antepirrhoe at funet.fi

Cidariini


title: Megachile serrigera

text:
Megachile serrigera là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1937


title: Brevörde

text:
Brevörde là một đô thị trong huyện Holzminden, bang Niedersachsen, Đức. Đô thị Brevörde có diện tích 13,59 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 759 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Holzminden


title: Trần Hưng Đạo (xã)

text:
Trần Hưng Đạo là một xã thuộc huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam, Việt Nam.

Địa lý
Xã Trần Hưng Đạo nằm ở phía đông huyện Lý Nhân, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp tỉnh Thái Bình với ranh giới là sông Hồng
Phía tây giáp xã Bắc Lý
Phía nam giáp các xã Nhân Bình, Nhân Mỹ, Nhân Nghĩa, Nhân Thịnh
Phía bắc giáp xã Chân Lý.

Xã Trần Hưng Đạo có diện tích 12,99 km², dân số năm 2018 là 7.076 người, mật độ dân số đạt 545 người/km².

Lịch sử
Địa bàn xã Trần Hưng Đạo hiện nay trước đây vốn là hai xã Nhân Hưng và Nhân Đạo thuộc huyện Lý Nhân.

Trước khi sáp nhập, xã Nhân Hưng có diện tích 5,94 km², dân số là 3.402 người, mật độ dân số đạt 573 người/km², gồm các làng: Thổ Ốc, Thọ Mai, Nội, Mòi, Hạ, Điện Bàn, Cao, Muồn, Cống Chóc. Xã Nhân Đạo có diện tích 7,05 km², dân số là 3.674 người, mật độ dân số đạt 521 người/km².

Ngày 17 tháng 12 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 829/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã thuộc tỉnh Hà Nam (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2020). Theo đó, sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của hai xã Nhân Hưng và Nhân Đạo thành xã Trần Hưng Đạo.

Di tích
Đền Trần Thương

Chú thích

Tham khảo

Đơn vị hành chính Việt Nam đặt tên theo tên người


title: Trachyaphthona gibbicollis

text:
Trachyaphthona gibbicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Doberl miêu tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Trachyaphthona


title: Mitrella annobonensis

text:
Mitrella annobonensis là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Columbellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Mitrella (Columbellidae)
Động vật được mô tả năm 2005


title: Yakovlev Yak-40

text:
Yakovlev Yak-40 là một máy bay chở khách tầm ngắn, nhỏ, ba động cơ.

Thiết kế và phát triển

Được chế tạo để thay thế chiếc Lisunov Li-2 (một biến thể của DC-3) và Ilyushin Il-14, đặc điểm thiết kế chính của nó là dễ hoạt động bên ngoài các vùng dịch vụ sân bay chính. Nó được trang bị thang lên bên trong và có thể hoạt động kiểu STOL.

Từ khi hãng Aeroflot bị chuyển nhượng, nhiều chiếc đã được chuyển đổi từ mục đích chở khách thông thường sang kiểu thương gia cao cấp hơn và được sử dụng như những máy bay tư nhân.

Đa số Yak-40s đang hoạt động tại Liên Xô cũ. Một số hiện được dùng ở châu Âu, nhưng rất hiếm bởi những hạn chế về tiếng ồn.

Biệt danh của nó là "flying whistle"', vì kiểu âm thanh đặc trưng từ động cơ của nó. Một tên hiệu khác là "истребитель керосина" ("kẻ uống dầu") vì hiệu suất sử dụng nhiên liệu thấp: các sân bay có Yak-40 hoạt động thường có những vạch đen trên đường băng. Có 1010 chiếc đã được chế tạo.

Các biến thể
 Yak-40 - Kiểu sản xuất đầu tiên.
 Yak-40EC - Kiểu xuất khẩu.
 Yak-40K - Phiên bản vận tải
 Yak-40M - Kiểu 40 ghế ngồi.
 Yak-40TL - Kiểu Hoa Kỳ, có ba động cơ phản lực cánh quạt Lycoming LF 507.
 Yak-40V - Kiểu xuất khẩu có ba động cơ phản lực cánh quạt AI-25T.

Các quốc gia và hãng hàng không sử dụng

Dân sự
Đến tháng 8/2006, tổng công 411 chiếc trong số 1011 chiếc Yakovlev Yak-40 vẫn đang hoạt động trong các hãng hàng không. Chủ yếu là các hãng:

Khoảng 88 hãng hàng không khác cũng đang sử dụng một số lượng nhỏ loại máy bay này.

Các hãng sử dụng trong quá khứ và hiện nay:

Quân sự

Thông số kỹ thuật (Yak-40)

Đặc điểm riêng
 Phi đoàn: 3
 Sức chứa: 32 hành khách
 Chiều dài: 20.36 m (66ft 10 in)
 Sải cánh: 25.00 m (82ft 0 in)
 Chiều cao: 6.50 m (21ft 4 in)
 Diện tích : 70 m² (736ft²)
 Trọng lượng rỗng: 9.400kg (20.725lb)
 Trọng lượng cất cánh: n/a
 Trọng lượng cất cánh tối đa: 16.000kg (35.275lb)
 Động cơ: 3× phản lực cánh quạt Ivchenko AI-25, lực đẩy 14.7kN (3.300lbf) mỗi chiếc

Hiệu suất bay
 Vận tốc cực đại: 550km/h (340mph)
 Tầm bay: 1.800km (1.100mi)
 Trần bay: 8.100m (26.600ft)
 Vận tốc lên cao: n/a
 Lực nâng của cánh: n/a
 Lực đẩy/trọng lượng: n/a

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Yak40.com: Trang chủ của Công ty sản xuất máy bay vùng Kharkov

Chủ đề liên quan

Danh sách máy bay tiếp theo
Yak-36 -
Yak-38 -
Yak-40 -
Yak-41 -
Yak-42 -
Yak-43

Máy bay Yakovlev
Máy bay chở khách Liên Xô 1960–1969
Máy bay dân sự
Máy bay chở khách
Máy bay ba động cơ phản lực
Máy bay cánh dưới