title: Lịch sử Đế quốc La Mã

text:
Lịch sử của Đế quốc La Mã trải dài qua 16 thế kỷ, được xem như bắt đầu từ năm 27 TCN với sự lên ngôi của hoàng đế Augustus và có nhiều mốc kết thúc khác nhau, bao gồm sự phân chia cuối cùng thành Tây La Mã và Đông La Mã vào năm 395, sự diệt vong của Đế quốc Tây La Mã vào năm 476 và cuối cùng là sự diệt vong của Đế quốc Đông La Mã vào năm 1453.

Lịch sử của Đế quốc La Mã bao gồm nhiều giai đoạn phát triển của nhà nước La Mã. Nó bao gồm Đế chế La Mã cổ đại, thời kỳ bị chia làm Đế quốc Tây La Mã và Đế quốc Đông La Mã, và lịch sử của Đế quốc Đông La Mã (còn gọi là Đế chế Byzantine) trong thời Trung cổ.

Hoàng đế La Mã là những người đứng đầu đế chế. Người La Mã không dùng chính xác một từ cụ thể để chỉ danh hiệu này. Có những từ được dùng là imperator, augustus, caesar và princeps đều có nghĩa tương đương với hoàng đế. Nói chung, dù mang danh hiệu nào thì hoàng đế La Mã cũng là nhà lãnh đạo tối cao của La Mã và nắm trong tay quân đoàn La Mã.

Một nguyên tắc của La Mã là các vị hoàng đế không bắt buộc phải theo kiểu cha truyền con nối, ít nhất là trên lý thuyết và trên thực tế thì cũng thường là vậy. Hoàng đế mới có thể do hoàng đế trước đó chỉ định, do Viện nguyên lão, và/hoặc dân chúng, và/hoặc quân đội chọn ra.

Những năm cuối của nền Cộng hòa

Vào cuối thời Cộng hòa La Mã, Julius Caesar nổi lên, giành nhiều thắng lợi trong các trận chiến bên ngoài và tiêu diệt các đối thủ chính trị của mình. Ông tiến lên nắm quyền lực to lớn cả về chính trị lẫn quân sự. Sự tập trung quyền lực vào tay Caesar đã làm lung lay thể chế Cộng hòa.

Sau khi Caesar bị ám sát vào năm 44 TCN, đã có một cuộc nội chiến xảy ra trong những năm tiếp theo. Cuối cùng, Octavian (người được Caesar chỉ định thừa kế mình) đã giành chiến thắng trước mọi đối thủ. Trong đó đáng chú ý nhất là năm 31 TCN ông đã đánh bại hoàn toàn Mark Antony và Cleopatra trong trận Actium. Octavian cũng cho xử tử con trai của Cleopatra là Caesarion (người có thể là đứa con trai duy nhất của Caesar).

Không còn đối thủ chính trị nào ngáng đường, Octavian trở về kinh thành La Mã để nắm quyền. Năm 27 TCN, ông được Viện nguyên lão tôn lên thành Augustus (mang nghĩa: người ở địa vị tối cao hoặc thiêng liêng). Ông trở thành vị hoàng đế La Mã đầu tiên và thời đại Cộng hòa La Mã cũng chấm dứt từ năm này.

Thời đại thịnh trị của Augustus (27 TCN-14)

Octavian hiểu rằng sự chuyên quyền và chế độ quân chủ là những thứ không hề được người La Mã ưa thích. Những nhà cai trị độc tài trong thời Cộng hòa đều không nắm quyền được lâu và sự kiện ám sát Julius Caesar vẫn còn đó để cảnh tỉnh Octavian. Octavian không muốn bị xem như một tên bạo chúa chuyên quyền, vì vậy mà ông tìm cách hợp pháp hóa địa vị của mình thông qua Viện nguyên lão. Vào năm 27 TCN, Octavian tuyên bố trao trả quyền hành của mình về tay Viện nguyên lão một cách rất có tính toán. Viện nguyên lão, lúc đó gồm toàn những người ủng hộ ông và được ông dàn xếp trước, đã từ chối và khẩn cầu ông ở lại. Octavian chấp thuận và trở thành Augustus. Một thỏa thuận được xác lập giữa Viện nguyên lão và Augustus, thường gọi là Thỏa thuận thứ nhất, trao cho ông quyền hợp pháp để cai trị mọi người. Augustus đã đạt được thứ mình cần, và từ đây mở ra thời đại thịnh trị Pax Romana của La Mã. Ông thường được xem như vị hoàng đế vĩ đại nhất của Đế chế La Mã và đã đặt những nền móng vững chắc cho sự phát triển qua hàng thế kỷ của nó.

Ở trong nước, Augustus bắt đầu cải tổ trên diện rộng về quân sự, chính trị và tài chính. Những cải cách của ông giúp làm dịu đi tình hình căng thẳng của Đế chế La Mã và củng cố chế độ mới. Về mặt quân sự, các quân đoàn La Mã, vốn đạt tới con số cao chưa từng có (khoảng 50) vì những cuộc nội chiến, được Augustus giảm xuống còn 28. Các quân đoàn có những kẻ mà lòng trung thành bị đặt nghi vấn đều bị giải tán và nhiều quân đoàn bị trộn lẫn vào nhau. Augustus cũng tạo ra 8 đội quân đặc biệt để gìn giữ hòa bình ở Italia, và để 3 đội trong số đó ở kinh đô La Mã. Những đội quân này được gọi là Đội vệ sĩ của Hoàng đế La Mã (tiếng Anh: Praetorian Guard). Về mặt chính trị, cái vỏ Cộng hòa vẫn còn, nhưng thực tế thì quyền lực chủ yếu nằm trong tay ông. Về hành chính, Augustus chia sẻ quyền đề cử thống đốc các tỉnh với Viện nguyên lão. Các tỉnh khó kiểm soát ở biên giới sẽ được điều hành bởi những người do ông chọn (được gọi là các tỉnh của hoàng đế). Các tỉnh yên bình hơn thì thống đốc sẽ do Viện nguyên lão quyết định (được gọi là các tỉnh của Viện nguyên lão)

Về mặt tài chính, trước khi Viện nguyên lão kiểm soát ngân khố, Augustus định ra rằng tiền thuế từ các tỉnh của hoàng đế sẽ được chuyển vào Fiscus (một ngân khố riêng của hoàng đế). Điều này khiến Augustus trở nên giàu hơn cả Viện nguyên lão và dư dả tiền bạc để đảm bảo sự trung thành của binh lính. Trong số các tỉnh của hoàng đế, đặc biệt có Ai Cập là một vùng rất trù phú, và các thành viên Viện nguyên lão thậm chí còn không được phép tới đây. Vào năm 23 TCN, Augustus xác lập Thỏa thuận thứ hai giữa ông và Viện nguyên lão, về danh nghĩa thì địa vị của ông có thay đổi, nhưng quyền lực thì vẫn to lớn như trước. Vinh quang của ông lớn đến mức người ta đổi tên tháng 8 để vinh danh ông (August).

Ở bên ngoài, Augustus hoàn tất cuộc chinh phục Hispania và một số viên tướng giúp lãnh thổ Đế chế mở rộng hơn ở Bắc Phi và Tiểu Á. Ông cũng tiến hành những cuộc xâm lược vào Illrya, Moesia, Pannonia (phía Nam sông Danube) và Germania (phía Tây sông Elbe). Lúc đầu mọi chuyện thuận lợi nhưng rồi người Illyria nổi dậy và 3 quân đoàn La Mã bị các tộc người German do Arminius chỉ huy diệt sạch trong trận rừng Teutoburg vào năm 9 của CN, khiến đà tiến của đế chế bị chặn lại ở đây. Augustus không liều lĩnh tiến quân thêm nữa mà chỉ giữ chặt các vùng bờ tây sông Rhine và tiến hành những cuộc cướp phá trả đũa. Từ đó về sau, sông Rhine và sông Danube trở thành biên giới của Đế quốc La Mã ở phía Bắc.

Vương triều Julio-Claudia (14-68)
Augustus qua đời để lại ba cháu trai được sinh hạ bởi con gái của ông là Julia Lớn, gồm Gaius Caesar, Lucius Caesar và Agrippa Postumus. Không ai trong số đó còn sống để kế vị ông. Ngôi vị vì thế được trao đến Tiberius, vốn là con riêng của Livia (vợ thứ ba của Augustus) với chồng cũ là Tiberius Nero. Augustus là người thuộc dòng họ Julia, một trong những dòng dõi quý tộc lâu đời nhất ở kinh đô La Mã, còn Tiberius thuộc dòng họ Claudia, cũng lâu đời chẳng kém gì dòng họ Julia. Ba người kế vị sau đó đều thuộc dòng họ Claudia hoặc Julia nên giai đoạn này được gọi là vương triều Julio-Claudia.

Tiberius (14-37)
Những năm đầu triều đại Tiberius diễn ra thái bình khi ông bảo vệ được quyền lực của Đế quốc La Mã và làm đầy thêm ngân khố. Thế nhưng sau đó Tiberius trở nên hoang tưởng và hay nghi ngờ. Năm 19, nhiều người quy tội cho ông vì cái chết của người cháu là Germanicus, vốn là một danh tướng nổi tiếng. Năm 23, đến lượt con ruột của Tiberius là Julius Caesar Drusus cũng chết. Vị hoàng đế bắt đầu một loạt những phiên tòa xử tội mưu phản và các màn tra tấn hành hạ.

Tiberius giao quyền cho một viên tướng là Lucius Aelius Sejanus rồi tới đảo Capri ở ẩn từ năm 26. Sejanus bắt đầu củng cố quyền lực và ông cũng tiếp tục những màn hành hạ của Tiberius. Vào năm 31, Sejanus được phong là đồng Chấp chính quan (tiếng Anh: consul) cùng Tiberius và cưới cháu gái của hoàng đế là Livilla. Thế nhưng, ngay trong năm đó, ông lại bị chính thứ mà mình đã lợi dụng để làm bàn đạp tiến thân hại chết: sự hoang tưởng lo sợ của Tiberius. Sejanus và phe cánh của ông bị kết tội mưu phản và xử tử. Những vụ hành hạ tiếp tục kéo dài cho tới khi Tiberius chết vào năm 37.

Caligula (37-41)
Gaius (thường được gọi là Caligula), con trai của Germanicus và Agrippina Lớn, được chọn làm người kế vị. Ông bà nội của Caligula là Nero Claudius Drusus và Antonia Minor, ông bà ngoại của ông là Marcus Vipsanius Agrippa và Julia Lớn. Vì vậy nên ông là hậu duệ của cả Augustus và Livia.

Caligula được mọi người dân La Mã tung hô khi mới lên ngôi vì người ta vẫn còn rất yêu quý cha ông là Germanicus. Vị tân vương khởi đầu suôn sẻ, chấm dứt những màn tra tấn từ thời Tiberius. Nhưng rồi Caligula bỗng nhiên bị bệnh thần kinh và hóa điên. Ông gây ra một loạt chuyện điên rồ. Theo sử sách ghi lại, Caligula đòi đưa con ngựa Incitatus của mình vào Viện nguyên lão. Ông còn hạ lệnh đưa quân xâm lược đảo Anh để chiến đấu với thần biển Neptune, nhưng giữa chừng lại dừng ở bờ biển, sau đó Caligula cầm gươm chém điên cuồng xuống biển rồi ra lệnh cho quân sĩ làm trò hề khi đi thu nhặt vỏ sò làm chiến lợi phẩm. Nhiều khả năng là Caligula đã loạn luân với ba người chị em ruột của mình. Ông còn đòi dựng tượng mình ở đền thờ Herod, suýt chút nữa gây nên nổi loạn nếu không có vị vua Agrippa I can ngăn. Caligula có trò vui là bí mật giết hại người khác sau đó mời họ tới cung điện của mình. Khi họ không tới, ông ta nói đùa rằng chắc hẳn họ đã tự tử.

Năm 41, triều đại bệnh hoạn của Caligula được chấm dứt khi ông bị vị chỉ huy đội cận vệ là Cassius Chaerea tổ chức ám sát. Người duy nhất còn lại trong gia đình hoàng tộc để lên ngôi là chú của Caligula, Claudius.

Claudius (41-54)
Claudius là em của Germanicus và trước đây luôn bị coi là một kẻ ngu ngốc và có thể trạng yếu đuối. Thế nhưng ông là một nhà cai trị giỏi, không bị hoang tưởng như Tiberius hay điên loạn như Caligula. Ông cải tiến hệ thống hành chính và giải quyết các vấn đề liên quan tới công dân và Viện nguyên lão. Dưới thời Claudius, lãnh thổ của Đế chế được mở rộng đáng kế với sự sáp nhập các tỉnh Thrace, Noricum, Pamphylia, Lycia, Judea và Mauretania, cùng cuộc chinh phục xa nhất là tới đảo Anh vào năm 43. Claudius cũng cho tổ chức lại các tỉnh phía đông của đế chế và xây một cảng ở Ostia Antica, giúp ngũ cốc có thể chuyển về kinh thành La Mã trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt.

Thế nhưng Claudius lại thất bại trong đời sống gia đình. Vợ ông là Hoàng hậu dâm đãng Messalina phản bội ông và bị xử tử. Sau đó ông cưới cháu mình là Agrippina Trẻ (em gái của Caligula), và có thể chính người phụ nữ này đã đầu độc ông vào năm 54, mở đường cho con trai của bà ta là Lucius Domitius Nero lên ngôi hoàng đế (Nero không phải là con của Claudius mà là con riêng của Agrippina với chồng trước là Gnaeus Domitius Ahenobarbus).

Nero (54-68)

Nero chú trọng vào ngoại giao, thương mại, và đóng góp nhiều vào văn hóa. Ông cho xây nhiều nhà hát và khuyến khích các trò mua vui trong đấu trường. Điều này làm người dân thành La Mã rất yêu thích ông, mặc dù thực sự thì ông là một bạo chúa.

Triều đại của Nero được đánh dấu bằng một chiến thắng quân sự và sau đó là hòa ước với Đế quốc Parthia (58–63), một cuộc nổi loạn bị dập tắt (60-61), và việc thắt chặt sự liên hệ với văn hóa Hy Lạp. Thế nhưng Nero lại là kẻ tự cao tự đại và luôn căng thẳng với mẹ mình (cuối cùng ám sát bà vào năm 59). Ông cũng luôn tìm cách đàn áp những người theo Thiên Chúa giáo, thường đổ tội cho họ là thủ phạm gây ra những bất ổn trong chế độ của mình.

Nhiều nhà sử học cho rằng chính Nero đã hạ lệnh đốt kinh thành La Mã trong vụ cháy nổi tiếng năm 64 để lấy chỗ xây dựng những công trình của mình. Một trong những lý do khiến người ta nghĩ vậy là việc Nero tin mình là một vị thần và xây một cung điện tráng lệ cho ông ta (Domus Aurea) ngay trên đống đổ nát sau vụ cháy. Nero cũng nhân cơ hội này để vu tội phóng hỏa cho các tín đồ Thiên chúa giáo và bức hại họ.

Một vụ nổi loạn của quân đội đã buộc Nero phải ẩn trốn vào năm 68. Đối mặt với việc bị xử tử bởi Viện nguyên lão, Nero đã tự sát.

Năm của bốn hoàng đế (68-69)

Cái chết của Nero dẫn đến một cuộc chiến giành ngôi. Đây là lần đầu tiên La Mã có một cuộc nội chiến kể từ sau cái chết của Mark Anthony vào năm 31 TCN. Bốn vị tướng hùng mạnh từ bốn vùng của Đế chế đã lần lượt đấu đá với nhau để lên ngôi. Từ tháng 6 năm 68 đến tháng 12 năm 69, kinh thành La Mã đã lần lượt chứng kiến sự thăng trầm của Galba, Otho và Vitellius, cho đến khi Vespasian khởi đầu vương triều Flavia. Giai đoạn này được xem như ví dụ tiêu biểu cho sự bất an chính trị trong lịch sử Đế quốc La Mã, nó chứng tỏ rằng bất cứ vị tướng nào cũng có thể tranh giành ngai vàng, nếu đủ mạnh.

Đầu tiên, Galba (được các quân đoàn ở Tây Ban Nha hậu thuẫn) đã tiến vào thành La Mã vào tháng 6/68 và nắm quyền tới tháng 1/69 thì bị ám sát. Otho lên ngôi, nhưng sau khi để thua trận Bedriacum trước đối thủ của mình là Vitellius (được các quân đoàn German hậu thuẫn) thì ông đã tự sát. Vitellius tại vị từ tháng 4/69, nhưng rồi tới lượt ông cũng bị ám sát vào tháng 12/69. Cuối cùng, Vespasian (được các quân đoàn ở phần đông của Đế chế hậu thuẫn) lên ngôi và chấm dứt cuộc nội chiến.

Vương triều Flavia (69-96)
Triều Flavia dù ngắn ngủi nhưng đã giúp Đế chế bình ổn lại. Mặc dù những hoàng đế của thời kỳ này đều bị chỉ trích vì thâu tóm quá nhiều quyền lực trong việc cai trị nhưng họ đã đề ra những cải cách giúp Đế chế đủ ổn định để tồn tại tới thế kỷ thứ III. Tuy nhiên, cái gốc quân đội của họ đã dẫn tới sự tách ly khỏi Viện nguyên lão ngày càng tăng và mức độ thống trị của họ cũng tiến gần hơn tới khái niệm hoàng đế.

Vespasian (69-79)
Vespasian tiếp tục quá trình làm suy yếu Viện nguyên lão. Họ buộc phải ghi nhận ngày lên ngôi của Vespasian là ngày 1 tháng 7 (ngày quân đội tôn ông lên làm hoàng đế), thay vì ngày 21 tháng 12 (ngày Viện nguyên lão chính thức xác nhận chuyện đó). Vào năm 73, Vespasian nắm luôn quyền tổ chức Viện nguyên lão. Ông tống cổ các thành viên phản đối mình và nâng tổng số thành viên của Viện nguyên lão lên con số 1000, với hầu hết các thành viên mới tới từ khắp các vùng ở Italy và Tây Âu, thay vì chỉ ở kinh thành La Mã.

Về kinh tế và xã hội, Vespasian có công cứu Đế chế thoát khỏi gánh nặng tài chính gây ra do thói hoang phí của Nero và các cuộc nội chiến. Ông nâng thuế và đặt ra các loại thuế mới. Khi quốc khố đã dồi dào, ông cho xây dựng nhiều công trình công cộng, đáng chú ý nhất là việc khởi công Đại hý trường nổi tiếng. Ông cũng cho xây dựng một nơi hội họp (tiếng Anh: forum) và trợ cấp nhiều tiền bạc cho các ngành nghệ thuật cũng như là những người viết lách.

Về chính trị, Vespasian là vị hoàng đế cai trị có hiệu lực ở các tỉnh. Ở phía tây, ông ưu ái xứ Hispania (bán đảo Iberia), trao quyền La tinh (một mức trung gian giữa quyền công dân La Mã đầy đủ và không có quyền công dân La Mã) cho hơn 300 thành thị, tạo ra một kỷ nguyên mới cho việc đô thị hóa ở những tỉnh từng một thời là man tộc. Nhờ vào những cải cách của ông ở Viện nguyên lão mà các tỉnh của Viện nguyên lão có tầm ảnh hưởng lớn hơn, và vì vậy giúp Đế chế hợp nhất hơn.

Về quân sự, vấn đề tồn đọng lớn nhất sau cuộc nội chiến là việc cát cứ ở địa phương, nghĩa là quân đoàn ở tỉnh nào thì hành động chỉ vì quyền lợi cho tỉnh đó. Nguyên do của việc này là bởi trước đây, các đơn vị quân sĩ được tuyển mộ ở đâu thì cũng phục vụ ngay tại địa phương đó. Vespasian chấm dứt chuyện này bằng cách trộn lẫn các đơn vị quân đội địa phương với những binh sĩ từ các vùng khác, hoặc chuyển luôn đơn vị đó đi tới nơi khác. Ở biên giới, thay vì tập trung các quân đoàn thì ông chia nhỏ họ ra để tránh nguy cơ làm phản. Cải cách quan trọng nhất của Vespasian có lẽ là việc ông cho phép những người từ Gaul và Hispania tham gia vào quân đoàn La Mã, thay vì chỉ tuyển người Italy như trước. Ông cũng có những hoạt động để củng cố hệ thống phòng ngự ở biên giới của đế chế.

Titus (79-81)
Titus là con trưởng của Vespasian và là một đại tướng có tài, từng chỉ huy quân La Mã ở Syria và Iudaea. Ông đã đập tan cuộc nổi dậy của người Do Thái trong thời gian cầm quân, và vào năm 70, ông đã đánh chiếm Jerusalem. Sau khi lên ngôi, Titus được các nhà sử học xem là một ông vua giỏi. Ông đã gọi về những người bị cha mình đày đi. Khi thành Pompeii bị tàn phá sau sự kiện núi lửa Vesuvius phun trào (năm 79) và thành La Mã bị hỏa hoạn (năm 80), ông đã mạnh tay tu sửa những nơi này và giành được sự yêu mến của dân chúng. Trong thời gian ở ngôi ngắn ngủi, Titus cũng đã hoàn tất đấu trường Colosseum được xây từ thời cha mình.

Domitian (81-96)
Em trai của Titus là Domitian lên nối ngôi. Mặc dù Vespasian và Titus đều đã có quan hệ không tốt với Viện nguyên lão, ở thời Domitian mối quan hệ đó thậm chí còn trở nên căng thẳng hơn. Ông thẳng thừng dẹp bỏ cái vỏ Cộng hòa mà cha và anh mình còn cố ngụy trang, thậm chí là thường xuyên xuất hiện với trang phục quân đội.

Đối với dân chúng, Domitian rất biết cách xử sự. Ông trao những tặng phẩm cho mọi công dân thành La Mã, tổ chức những trò mua vui ở đấu trường và tiếp tục các công trình công cộng của đời trước. Ông cũng để lại cho những người kế vị một ngân khố đầy ắp. Ở bên ngoài, dưới thời Domitian, quân đội La Mã đã tấn công Caledonia (nay là Scotland) và Dacia (bao gồm România và Moldova ngày nay). Mặc dù giành được một vài thắng lợi nhưng họ không chinh phục hoàn toàn được những nơi này.

Những năm sau này, Domitian trở nên hoang tưởng và gây ra nhiều vụ bắt bớ, tử hình, tịch biên tài sản. Cuối cùng ông bị những kẻ thù trong Viện nguyên lão ám sát chết vào năm 96.

Năm vị minh quân (96-180)
Thế kỷ tiếp theo được gọi là thời kỳ "Năm vị minh quân" vì sự nối ngôi diễn ra êm đẹp và Đế chế hưng thịnh. Năm hoàng đế trong giai đoạn này là Nerva (96–98), Trajan (98–117), Hadrian (117–138), Antoninus Pius (138–161) và Marcus Aurelius (161–180), lần lượt từng người được vị hoàng đế trước mình nhận làm con nuôi. Mặc dù những người kế vị được chọn lựa vì phẩm chất của họ, có nhiều người tranh luận rằng lý do thật sự của chuyện này là việc chẳng ai trong số họ có hậu duệ để nối ngôi.

Nerva (96-98)
Nerva được Viện nguyên lão chỉ định làm hoàng đế, nhưng ông không làm được gì nhiều vì thời gian ở ngôi quá ngắn, ngoại trừ một số nỗ lực để cải thiện mối quan hệ giữa hoàng đế và Viện nguyên lão. Trong khi đó, thế lực của Domitian trong quân đội vẫn còn lớn mạnh. Vào tháng 10 năm 97, đội vệ sĩ của Hoàng đế La Mã vây hãm cung điện và bắt giữ Nerva. Ông buộc phải thỏa mãn các yêu sách của họ, bao gồm việc giao nộp những kẻ đứng sau cái chết của Domitian và phải đứng ra đọc một bài diễn văn tạ ơn những kẻ nổi loạn. Sau đó, Nerva nhận Trajan, một chỉ huy ở mặt trận German, làm con nuôi. Ông mất vào năm 98, mở đường cho sự lên ngôi của Trajan.

Trajan (98-117)

Triều đại của Trajan được đánh dấu bằng những chiến công to lớn ngoài chiến trường. Sau khi lên ngôi, Trajan chuẩn bị kỹ lưỡng và tiến hành một chiến dịch quân sự nhắm vào Dacia, nơi đã đối đầu với La Mã từ lâu. Năm 101, Trajan tự mình vượt sông Danube và đánh bại vua Dacia là Decebalus ở Tapae (xem trận Tapae lần hai). Vị hoàng đế không tiếp tục chinh phục triệt để vì cần tái tổ chức lại quân đội, nhưng thay vào đó ông buộc người Dacia phải ký một hòa ước với những điều khoản hết sức nặng nề. Năm 105, Trajan một lần nữa tiến quân và sau một năm chinh chiến thì đã đánh chiếm được kinh đô của người Dacia là Sarmizegetusa Regia. Vua Decebalus tự sát để không rơi vào tay địch và từ đó Dacia trở thành một tỉnh của La Mã. Cuộc chinh phục Dacia được xem là một chiến tích lớn của Trajan. Ông hạ lệnh ăn mừng trong 123 ngày trên toàn đế chế và cho xây dựng cột trụ Trajan ở thành La Mã để tôn vinh chiến thắng.

Cũng cùng khoảng thời gian này thì một trong những vị vua chư hầu của La Mã là Rabbel II Soter đã qua đời. Sự kiện đó có thể đã dẫn đến sự sáp nhập vương quốc Nabataean vào La Mã. Trên vùng đất này, người La Mã lập ra tỉnh Arabia Petraea (ngày nay thuộc Nam Jordan và Tây Bắc Ả Rập Xê Út).

Từ thời Nero, hai đế quốc La Mã và Parthia đã cùng chia sẻ việc kiểm soát vương quốc Armenia, với vương triều Arsacid ở đây là một nhánh của hoàng tộc Parthia. Năm 112, Trajan tức giận vì việc vua Osroes I của Parthia đưa cháu mình là Exedares lên ngai vàng Armenia. Sự kiện này đã phá vỡ thế cân bằng quyền lực ở Armenia và cũng chấm dứt luôn hòa ước giữa hai đế chế đã tồn tại 50 năm. Các quân đoàn La Mã lại sẵn sàng xung trận.

Đầu tiên, Trajan tiến quân vào Armenia. Ông phế truất vị vua mới lên ngôi và sáp nhập nơi đây vào La Mã. Sau đó ông hướng về Parthia, chiếm các thành phố Babylon, Seleucia và cuối cùng là kinh thành Ctesiphon (năm 116). Trajan tiếp tục tiến về phía nam tới Vịnh Ba Tư và tuyên bố Mesopotamia (Lưỡng Hà) là một tỉnh mới của Đế chế. Ở đây, ông than thở rằng mình đã quá già để có thể tiếp tục tiến theo lộ trình chinh phạt vĩ đại của Alexander Đại đế.

Nhưng Trajan chưa dừng lại. Sau đó, cũng trong năm 116, ông chiếm thành phố Susa, truất ngôi Oesroes I và đưa bù nhìn của mình là Parthamaspates lên ngôi. Chưa bao giờ La Mã tiến xa về phía đông như vậy. Dưới thời của Trajan, Đế chế La Mã mở rộng ra tới mức cực đại; người ta có thể đi từ đảo Anh tới vịnh Ba Tư mà vẫn chưa ra khỏi lãnh thổ La Mã.

Hadrian (117-138)
Mặc dù cũng là một nhà quân sự giỏi nhưng vào thời Hadrian không có nhiều cuộc chiến tranh, ngoại trừ cuộc nổi loạn Bar Kokhba của người Do Thái (132-135). Ông không tiếp tục theo đuổi những chiến dịch chinh phạt triệt để đầy tham vọng của Trajan ở Lưỡng Hà vì nghĩ rằng nơi đây khó phòng thủ được. Suýt chút nữa đã có một cuộc chiến với Vologases III ở đông Parthia vào năm 121, nhưng nó đã được ngăn lại bằng một hòa ước.

Ông chú tâm vào việc phòng thủ đế chế rộng lớn của mình nhiều hơn. Hadrian là vị hoàng đế đầu tiên đi kinh lý bao quát các tỉnh, chi tiền cho các công trình xây dựng ở địa phương nơi ông tới. Nhiều người đời sau nhớ tới ông nhờ việc xây dựng bức tường Hadrian nổi tiếng ở Anh. Ngoài ra ông cũng xây dựng một loạt những tiền đồn, pháo đài, tháp canh và công sự dọc sông Danube và sông Rhine.

Antoninus Pius (138-161)
Ông được xem là một đại minh quân trong lịch sử La Mã cổ, có lối sống giản dị. Đế chế La Mã tiếp tục phát triển thịnh vượng và hòa bình. Thậm chí có một nhà sử học hiện đại còn cho là trong suốt thời kỳ trị vì của Antoninus Pius, ông chưa từng lại gần một quân đoàn nào trong bán kính 500 dặm. Có những cuộc đụng độ ở Mauretania, Judaea, và với người Brigantes ở Anh Quốc, nhưng không có lần nào là đáng kể.

Marcus Aurelius (161-180)
Các bộ tộc người German tiến hành nhiều cuộc cướp phá dọc biên giới phía Bắc của La Mã, đặc biệt là nhắm vào xứ Gaul và dọc sông Danube. Nguyên do của việc này có lẽ là do họ bị những bộ tộc hiếu chiến hơn tới từ phía Đông gây áp lực từ phía sau. Người Chatti tấn công tỉnh Thượng Germania vào năm 162 và bị đẩy lùi. Nguy hiểm hơn, năm 166, Marcomanni của người Bohemia (chư hầu của La Mã từ năm 19) vượt sông Danube cùng người Lombard và các bộ tộc German khác. Cùng lúc đó, người Sarmatia tấn công vào khu vực giữa sông Danube và sông Theiss. Hoàng đế Marcus Aurelius thân chinh xuất quân đánh các bộ tộc German trong phần lớn thời gian ở ngôi của mình, nhưng vì những vấn đề ở phía Đông nên quân đội La Mã gặp nhiều khó khăn. Ít nhất là họ đã thất bại hai trận lớn trước bộ tộc Quadi và Marcomanni, người sau đó đã vượt dãy núi Alps để tàn phá Opitergium (Oderzo) và vây hãm Aquileia, một thành phố lớn của La Mã ở Đông Bắc Ý. Sau một thời gian dài vất vả thì hoàng đế Marcus Aurelius cũng đẩy lùi được những kẻ xâm lăng, nhưng có rất nhiều người German đã trú lại các tỉnh biên giới như Dacia, Pannonia, Đức và ngay cả trên đất Italy. Chuyện này không phải là mới, nhưng số lượng đông đảo của họ đã buộc chính quyền La Mã phải tạo ra hai tỉnh mới dọc bờ Tây sông Danube là Sarmatia và Marcomannia (ngày nay thuộc Bohemia và Hungary). Những chiến công của Marcus Aurelius được ghi lại trong cột Marcus Aurelius.

Ở châu Á, một đế chế Parthia mới trỗi dậy tiếp tục thách thức La Mã. Marcus Aurelius đưa vị đồng hoàng đế với mình là Lucius Verus tới thân chinh thống lĩnh các quân đoàn ở đây và cuối cùng đã đánh bại họ (xem Chiến tranh La Mã-Parthia 161-166). Vào năm 175, Marcus Aurelius tiêu diệt cuộc nổi loạn của Avidius Cassius (ông này làm phản do tưởng nhầm là Marcus đã qua đời).

Trong những năm cuối đời, Marcus Aurelius, không những là một hoàng đế mà còn là một triết gia, đã viết tác phẩm "Suy ngẫm". Cuốn sách này được xem là đóng góp lớn của hoàng đế Marcus Aurelius cho nền triết học. Khi Marcus Aurelius qua đời vào năm 180, ngai vàng được trao tới tay con trai ông là Commodus, người cũng đã vươn tới ngôi vị đồng hoàng đế vào năm 177. Sự kiện này cũng đã chấm dứt thời kỳ các vị hoàng đế La Mã nhận con nuôi để làm người kế vị.

Commodus (180-192)
Thời đại "Năm vị minh quân" kết thúc bởi triều đại của Commodus từ năm 180 đến 192. Nhiều người dân La Mã trông chờ ông sẽ rộng lượng và hào hiệp như cha mình, nhưng Commodus hoàn toàn ngược lại. Sử gia Edward Gibbon trong tác phẩm "Lịch sử suy tàn và sụp đổ của Đế quốc La Mã" cho rằng Commodus đã trị vì tốt trong giai đoạn đầu, nhưng trở nên hoang tưởng và mất trí sau một vụ ám sát do những người trong gia đình chủ mưu. Thời thịnh trị Pax Romana cũng chấm dứt với triều đại của ông.

Thay vì chăm lo trị nước, vị hoàng đế mê mẩn với những trò thể thao hơn. Commodus rất tự hào với sức mạnh thể chất và khả năng chiến đấu của mình. Ông tự cho mình là Hercules tái thế và cho tạc nhiều tượng của mình đang khoác bộ da sư tử. Ông cũng thường xuyên trực tiếp tham gia vào những trận giác đấu ở đấu trường, và chứng tỏ mình là một đấu sĩ hạng nhất. Thế nhưng vào năm 192, Commodus đã bị võ sĩ Narcissus siết cổ tới chết trong một âm mưu liên quan tới Đội vệ sĩ của Hoàng đế La Mã và các thành viên Viện nguyên lão.

Năm của năm hoàng đế (193)

Thuật ngữ "Năm của năm hoàng đế" là để chỉ năm 193, vì trong năm đó có tới 5 người tự xưng mình là Hoàng đế La Mã. Năm người này bao gồm Pertinax, Didius Julianus, Pescennius Niger, Clodius Albinus và Septimius Severus.

Sau cái chết của Commodus, Pertinax trở thành hoàng đế nhưng bị Đội vệ sĩ của Hoàng đế La Mã ám sát vào tháng 3 năm 193. Sau đó, vào cùng ngày, Didius Julianus đã đánh bại Titus Flavius Sulpicianus (cha vợ của Pertinax) để giành ngai vàng. Flavius hứa trả cho mỗi binh sĩ 20,000 sestertii để mua chuộc lòng trung thành của họ, nhưng Didius Julianus trả tới 25,000. Bị các binh lính đe dọa, Viện nguyên lão tuyên bố Didius Julianus là hoàng đế vào ngày 28 tháng 3.

Thế nhưng, lại có thêm 3 người nữa tranh giành ngôi vua, bao gồm Pescennius Niger ở Syria, Clodius Albinus ở Anh, và Septimius Severus ở Pannonia. Septimius Severus tiến vào kinh đô La Mã và xử tử Didius Julianus vào tháng 6 năm 193, sau đó giải tán Đội vệ sĩ của Hoàng đế La Mã và tử hình những kẻ đã giết Pertinax. Củng cố lại lực lượng, Septimius Severus chiến đấu với phe Pescennius Niger ở Cyzicus và Nicea vào năm 193 và cuối cùng đánh bại triệt để ông ta ở Issus vào năm 194.

Clodius Albinus lúc đầu ủng hộ Septimius Severus vì cho rằng mình sẽ là người kế vị. Khi nhận ra rằng Severus có những ý định khác, Albinus đã tự xưng hoàng đế vào năm 195 nhưng bị đánh bại trong trận Lugdunum vào năm 197.

Vương triều Severus (193-235)

Vương triều Severus (tiếng Anh: Severan Dynasty) gồm các hoàng đế Septimius Severus (193–211), Caracalla (211–217), Macrinus (217–218), Elagabalus (218–222), và Alexander Severus (222–235). Thời đại này mở đường cho những nhà thống trị có nguồn gốc Syria như Elagabalus và Alexander Severus. Sau khi lên ngôi, Septimius Severus chi những khoản tiền lớn cho quân đội để bảo đảm sự trung thành và thay thế các thành viên Viện nguyên lão bằng các viên chức đẳng cấp Kỵ Sĩ (tiếng Anh: equestrian) cho những vị trí quan trọng. Ông cũng hủy bỏ những phiên tòa xử án từ thời Cộng hòa. Nhờ vậy, Septimius Severus đã mở rộng quyền hạn của hoàng đế.

Con trai của Septimius Severus là Marcus Aurelius Antoninus (biệt danh Caracalla) khi lên kế vị đã dẹp bỏ tất cả sự phân biệt giữa người Italy và người ở tỉnh, cho thi hành Constitutio Antoniniana vào năm 212, trong đó mở rộng quyền công dân La Mã cho mọi người sinh sống tại đế chế. Ông cũng dựng lên nhà tắm Caracalla nổi tiếng ở kinh đô La Mã mà kiến trúc của nó đã là mẫu mực cho nhiều công trình công cộng tưởng niệm khác. Caracalla bị ám sát vào năm 217, sau đó thì nhiều người phụ nữ quyền thế đã chi phối triều chính, bao gồm Julia Maesa, Julia Soaemias và Julia Avita Mamaea. Chính họ đã lần lượt đưa Elagabalus và Alexander Severus lên kế vị vào các năm 218 và 222.

Vào cuối vương triều Severus, quyền lực của Viện nguyên lão có vẻ như lại phục hồi và có nhiều cải cách tài chính được ban bố. Mặc dù có những thắng lợi trước Đế chế Sassanid mới nổi lên thay thế Đế chế Parthia ở phương Đông (nhiều sử gia xem Đế chế Achaemenes thời cổ, Đế chế Parthia và Đế chế Sassanid đều là Đế chế Ba Tư nên dù La Mã chiến tranh với Parthia hay Sassanid thì họ đều gọi chung là chiến tranh với Ba Tư) nhưng rồi Alexander Severus lại đánh mất khả năng kiểm soát quân đội và bị ám sát vào năm 235. Cái chết của ông mở đầu cho một thời kỳ của những hoàng đế xuất thân từ quân đội và gần nửa thế kỷ nội chiến và tranh chấp.

Cuộc khủng hoảng của thế kỷ III (235-284)

"Cuộc khủng hoảng của thế kỷ III" là cái tên để chỉ sự vỡ vụn và gần như sụp đổ của Đế chế La Mã từ năm 235 đến năm 284. Nó cũng được gọi là "sự vô chính phủ do quân đội".

Sau khi Augustus kết thúc nội chiến (thế kỷ thứ I TCN), Đế chế La Mã đã trải qua một thời đại hòa bình, ít bị ngoại xâm và kinh tế phồn thịnh (Pax Romana). Tuy nhiên, tới thế kỷ III thì Đế chế phải trải qua những cuộc khủng hoảng chính trị, quân sự, kinh tế và bắt đầu suy sụp. Lúc nào cũng có những cuộc xâm lăng của man tộc, nội chiến và lạm phát.

Một phần vấn đề này có gốc rễ từ việc Augustus không định ra những luật lệ cụ thể để xác định người kế vị. Từ thế kỷ I và II, vấn đề kế vị cũng đã gây ra những cuộc nội chiến ngắn, nhưng tới thế kỷ III thì nội chiến xảy ra liên miên khi mà chẳng kẻ giành ngôi nào nhanh chóng trấn áp được đối thủ hoặc ở ngôi được lâu. Trong khoảng thời gian này có không dưới 25 vị hoàng đế đã cai trị La Mã, và trừ ra 2 người thì tất cả họ đều bị ám sát hoặc tử trận trên chiến trường. Trong năm 238, có tới 6 người cùng xưng là hoàng đế (Năm của sáu hoàng đế). Các công dân cũng không còn dự phần nhiều vào việc quản lý ở địa phương như trước. Chuyện này buộc hoàng đế phải can dự vào và từ từ nâng cao vai trò trách nhiệm của chính phủ.

Thêm vào nữa, kiểu tập trung quân ở biên giới của quân đội La Mã không thể chống lại được những cuộc xâm lăng một khi kẻ địch đã lọt qua. Ở phía đông, đế chế Sassanid tấn công La Mã quyết liệt hơn nhiều so với đế chế trước nó là Parthia. Vào năm 253, hoàng đế Sassanid là Shapur I tiến quân sâu vào lãnh thổ La Mã, đánh bại quân La Mã trong trận Barbalissos và chinh phục Antioch. Tiếp đó, vào năm 260, trong trận Edessa, lại một lần nữa quân La Mã bại trận trước Sassanid và hoàng đế La Mã lúc đó là Valerian bị bắt giữ.

Cuộc khủng hoảng kết thúc nhờ vào Hoàng đế Diocletian. Bằng cả tài năng lẫn vận may, ông đã giải quyết được nhiều vấn đề cấp bách. Thế nhưng, vấn đề cốt lõi của La Mã vẫn còn đó và cuối cùng đã gây nên sự tận diệt của đế chế ở phía Tây.

Diocletian và triều đình Tứ đầu chế (284-301)

Vào tháng 7 năm 285, Hoàng đế Diocletian đánh bại địch thủ là Carinus và trở thành vị hoàng đế duy nhất của La Mã. Ông nhận thấy rằng Đế chế La Mã quá lớn và có quá nhiều áp lực từ bên trong lẫn các mối đe dọa từ bên ngoài, chỉ một vị hoàng đế thì khó lòng cai trị được. Do đó, ông chia Đế chế ra làm hai nửa Đông và Tây (với ranh giới ở vùng Đông Ý). Hai bên sẽ có hai vị hoàng đế ngang quyền nhau cùng mang Đế hiệu Augustus. Sự phân chia này là tiền thân của Đế chế Tây La Mã và Đế chế Đông La Mã.

Hoàng đế Diocletian trở thành Augustus của nửa Đông và bạn ông, Maximian, trở thành Augustus của nửa Tây. Tới năm 293 thì quyền lực tiếp tục được chia nhỏ ra hơn nữa, mỗi Augustus sẽ chọn ra một hoàng đế trẻ hơn gọi là Caesar để giúp mình trị nước. Galerius trở thành Caesar của Diocletian còn Constantius Chlorus là Caesar của Maximian.

Thể chế này được gọi là "Tứ đầu chế" (tiếng Anh: Tetrarchy) bởi các học giả đời sau. Chính quyền này nhằm giúp những cuộc kế vị trở nên êm đẹp hơn: ở mỗi nửa của Đế chế, một Caesar rồi sẽ lên thay một Augutus và chọn ra Caesar mới cho mình. Năm 305, Diocletian và Maximian cùng thoái vị để nhường ngôi cho các Caesar. Tới lượt cháu của Galerius là Maximinus lên làm Caesar ở phía Đông và Flavius Valerius Severus lên làm Caesar ở phía Tây cho Constantius. Sử gia Edward Gibbon nói rằng thể chế này hoạt động trơn tru là vì sự gắn bó của các hoàng đế với nhau.

Bên cạnh việc xây dựng phương pháp cai trị mới, Hoàng đế Diocletian, vốn là một người ngoại đạo và lo lắng khi thấy số lượng tín đồ Thiên chúa giáo đang tăng lên rất nhanh, đã ngược đãi họ với mức độ nặng nề chưa từng thấy kể từ thời Nero.

Vương triều Constantine (305-363)

Constantine và các con trai
Hệ thống Tứ đầu chế bị phá vỡ khi Constantius Chlorus mất vào năm 306. Lực lượng của Constantius ở Eboracum ngay lập tức suy tôn con trai của ông ta là Constantine I (còn được biết đến như là Constantine Đại đế) thành Augustus. Vào tháng 8 năm 306, Galerius phong cho Severus thành Augustus. Một cuộc nổi loạn ở kinh đô La Mã đưa một người nữa tham gia cuộc tranh giành là Maxentius, con trai của Maximian, với sự ủng hộ của Đội vệ sĩ của Hoàng đế La Mã. Như vậy ở phía tây của Đế chế có tới 3 Augustus: một nguyên là Caesar đời trước và hai do quân đội lập nên.

Vào năm 307, Maximian trở lại với danh hiệu Augustus và cùng cai trị với con mình. Như vậy tổng cộng thì La Mã có tới 6 người cai trị (5 Augustus: Galerius, Severus, Constantine, Maxentius, Maximian và 1 Casear: Maximinus). Galerius và Severus tấn công hai cha con Maximian ở Italy, nhưng Severus bị bắt giết vào năm 307. Hai vị Augustus ở Italy sau đó kết liên minh với Constantine bằng cách gả con gái của Maximian cho ông.

Cuộc nội chiến sau đó vẫn tiếp tục và chứng kiến Constantine lần lượt đánh bại các đối thủ khác. Năm 324, ông đánh bại đối thủ cuối cùng là người em rể Licinius để thống nhất Đế chế. Ngoài ra, trong triều đại của mình, Constantine cũng có những thắng lợi trước người Frank, Alamanni, Visigoth và Sarmatia, thậm chí là tổ chức tái định cư lại một phần Dacia (bị bỏ rơi từ thế kỷ III).

Hai việc làm đáng nhớ nhất dưới thời Constantine là cải sang đạo Thiên chúa và phát triển thành phố Constantinopolis. Năm 313, Constantine công bố chấp nhận Thiên chúa giáo trong Sắc lệnh Milan. Sắc lệnh này cho phép những người đạo Thiên chúa giáo có quyền theo đuổi đức tin của họ. Hệ quả của sắc lệnh này là việc bãi bỏ những trừng phạt đối với những người theo Thiên chúa giáo và trả lại các tài sản đã bị tịch thu của Giáo hội. Sau đó ông tuyên bố chính mình cũng là một tín đồ của Thiên chúa giáo. Sự chuyển đổi của ông và sự bảo trợ Giáo hội của ông đã thiết lập lại vị thế mới của Thiên chúa giáo trong toàn đế chế. Những người Thiên chúa giáo theo Chính thống giáo Đông phương xem ông như là Thánh Constantine.

Năm 324, Constantine tuyên bố quyết định biến Byzantium thành Nova Roma (Tân La Mã) và vào 11 tháng 5, 330, ông dời đô từ thành La Mã về Tân La Mã. Thành phố được đặt tên lại là Constantinopolis (Thành phố của Constantine) sau khi Constantine mất năm 337. Từ đó bắt đầu vai trò của Đông La Mã như là một trung tâm của sự giáo dục, thịnh vượng và văn hóa ở châu Âu. Constantinople vẫn là kinh thành của Đế quốc Byzantine trên hơn một ngàn năm, chỉ bị ngắt quãng tạm thời bởi sự đốt phá và chiếm đóng của quân Thập tự chinh lần 4 năm 1204, cho đến khi rơi vào tay Đế quốc Ottoman năm 1453 (hiện nay thành phố này là Istanbul của Thổ Nhĩ Kỳ).

Sau khi Constantine I qua đời, Đế chế lại bị chia ba bởi ba người con của ông. Tây La Mã bị chia đôi giữa con trưởng là Constantine II và con út là Constans. Đông La Mã cùng Constantinople thuộc về con thứ, Constantius II. Cuồi cùng thì Constantius II đánh bại được các anh em mình, thế nhưng tới năm 360 thì sự thống trị của ông lại bị lung lay. Trước đó ông đã phong cho Julian (Flavius Claudius Julianus) làm Caesar ở Tây La Mã vào năm 355. Trong 5 năm sau đó, Julian giành nhiều thắng lợi trên chiến trường trước các tộc German, bao gồm cả người Alamanni. Khi Constantius hạ lệnh cho các quân đoàn xứ Gaul phải sang phía đông để tiếp viện cho cuộc chiến với Ba Tư, họ đã nổi dậy và tôn chỉ huy của mình là Julian lên làm Augustus. Vào lúc hai vị hoàng đế đều chưa muốn tiến quân đánh nhau thì Constantius đã qua đời vì bệnh vào tháng 11 năm 361, khiến đất nước tránh được một cuộc nội chiến.

Julianus và Jovianus (361–364)
Dưới triều Hoàng đế Julianus, triều đình La Mã cổ súy trở lại cho các tôn giáo đa thần và tiến hành đàn áp Ki-tô giáo (mặc dù bản thân ông không phải là một tín đồ ngoại giáo). Những chính sách này làm nhận định về ông trong các tài liệu thời đó rất mâu thuẫn: những người ngoại giáo thì xem ông như một vị anh hùng, còn các Ki-tô hữu thì lại cho ông là một tên vua xấu xa. Thế nhưng dù sao đi nữa thì sự phục hưng ngoại giáo này cũng kéo dài chẳng được bao lâu. Nó đã chết yểu khi ông qua đời trên chiến trường trong các cuộc chiến tranh chống lại Đế quốc Sassanid (năm 363).

Là một thiên tài quân sự vĩ đại nhất thời đại đó, Hoàng đế Julianus đã thân chinh xuất quân đại phá tan nát quân Sassanid do Hoàng đế Shapur II thống lĩnh trong trận đánh gần kinh đô Ctesiphon của Đế quốc Sassanid, làm vua Shapur II cùng đám tùy tùng phải bỏ chạy. Không những thế, ông cũng là một nhà bảo trợ của triết học và khoa học, nên ông được gọi là vị vua-triết gia. Khi Hoàng đế Julianus đột ngột qua đời, Hoàng đế Shapur II cũng giành lại thế thượng phong. Vì Hoàng đế Julianus không có con và không chỉ định người thừa kế nên quân đội tôn Jovianus, lúc bấy giờ là một viên tướng khá vô danh, lên làm hoàng đế. Hoàng đế Jovian phải ký một hòa ước bất lợi với Đế quốc Sassanid (bao gồm việc phải trao trả lại các vùng đất đã giành được từ tận thời Hoàng đế Traianus, trong đó có vương quốc Armenia). Dưới thời của mình, Jovianus cũng hồi phục lại địa vị cho Thiên chúa giáo.

La Mã từ năm 364 đến 395

Valentinian và Valens
Sau khi Jovian mất vào năm 364, việc chọn ra Augustus mới lại rơi vào tay quân đội. Vào tháng 2 năm 364, viên tướng Pannonia là Valentinian I được tôn lên làm hoàng đế ở Nicaea, Bithynia. Ông lập ra vương triều Valentinian (364-392). Dưới sự yêu cầu của các tướng lĩnh, Valentinian chọn ra một người đồng cai trị. Valens, em trai của ông, sẽ cai trị Đế chế Đông La Mã, còn ông sẽ cai trị Đế chế Tây La Mã.

Sự lựa chọn Valens nhanh chóng gây bất đồng. Procopius (một người anh em họ của Julian tưởng như trước đó sẽ được kế vị nhưng cuối cùng lại không được) đánh chiếm Constantinople vào năm 365 và tuyên bố là hoàng đế của Đông La Mã. Chiến tranh nổ ra giữa Valens và Procopius, cho đến năm 366 thì Procopius bị đánh bại.

Vào tháng 4 năm 367, Valentinian và Valens phong cho đứa con mới 8 tuổi của Valentinian là Gratian thành một Augustus đồng cai trị hữu danh vô thực. Điều này nhằm giúp bảo vệ sự kế vị sau này.

Tháng 4 năm 375, khi đang dẫn quân đánh người Quadi ở Pannonia thì Valentinian I bị vỡ mạch máo não do quát tháo. Chấn thương này làm ông mất vào tháng 11 năm 375. Sự kế vị diễn ra không theo kế hoạch ban đầu. Gratian lúc này đã 16 tuổi, nhưng binh sĩ ở Pannonia lại tôn người em sơ sinh cùng cha khác mẹ của ông lên thành Valentinian II.

Gratian chấp nhận chuyện này. Trên danh nghĩa thì ông sẽ quản lý xứ Gaul, còn Italy, Illyria và châu Phi sẽ thuộc về em ông và mẹ của ấu chúa là Justina, nhưng thực ra thì quyền hành vẫn trong tay ông.

Đông La Mã và trận Adrianople (378)
Trong cùng lúc đó, Đế chế Đông La Mã phải đối mặt với mối đe dọa từ các tộc German. Bị người Hung dồn ép từ phía sau, những người Goth thuộc tộc Thervingi đã chạy vào Đế chế Đông La Mã để trú ẩn. Valens cho họ tạm định cư ở bờ nam sông Danube vào năm 376, thế nhưng những người di cư này lại gặp rắc rối từ những sự ngược đãi và những kẻ lãnh đạo suy đồi ở đây. Sự bất mãn khiến họ nổi loạn chống lại La Mã.

Valens thân chinh cầm quân đánh họ vào năm 378, và Gratian cũng đang trên đường đem viện binh từ Tây La Mã tới giúp. Nhưng do quá nôn nóng, Valens đã không chờ Gratian mà dẫn quân xông lên trước và thua tan tác trong trận Adrianople. Gần hai phần ba quân La Mã tử trận, trong số đó có cả hoàng đế Valens cùng rất nhiều những viên chức và các tướng lĩnh quan trọng. Điều này dẫn đến những hậu quả lâu dài cho Đế chế về sau khi họ thiếu hụt về nhân sự. Phần lớn quân đội La Mã về sau này được tuyển mộ từ người German đánh thuê.

Sau cái chết của Valens, Gratian đưa Theodosius I lên làm Augustus của Đông La Mã vào tháng 1 năm 379.

Nội chiến ở Tây La Mã
Sau một vài thành công trong việc cai trị thì Gratian ở Tây La Mã trở nên lười biếng. Có vẻ như ông đã bị viên tướng người Frank là Merobaudes và vị giám mục Milan là Ambrose thao túng từ phía sau. Gratian cũng mất đi sự yêu mến sau các xung đột với Viện nguyên lão. Trong lúc đó, Theodosius phong cho con mình là Arcadius thành Augustus vào năm 383, một bước chuẩn bị cho sự kế vị sau này.

Cùng năm 383, việc Gratian mất đi sự ủng hộ đã dọn đường cho viên tướng Magnus Maximus làm phản. Magnus Maximus tự xưng hoàng đế rồi đem quân từ Anh tấn công xứ Gaul, khiến Gratian phải trốn chạy và cuối cùng bị ám sát (tháng 8/383). Vào năm 387, Maximus quyết định trừ bỏ luôn Valentinian II (lúc này vẫn ở Italy). Mẹ con Valentinian phải bỏ chạy và cầu cứu Theodosius. Theodosius đánh bại và xử tử Maximus vào năm 388, sau đó cho người đi giết luôn con trai của Maximus là Flavius Victor. Theodosius phục hồi vương vị cho Valentinian và tiếp tục ủng hộ vị vua hữu danh vô thực này.

Sự phân chia cuối cùng của La Mã
Valentinian II bị ám sát ở Viên vào năm 392. Tướng Arbogast đưa Eugenius lên ngôi nhưng Theodosius không công nhận vua này. Sau đó thì ông giết sạch cả hai trong trận Frigidus (tháng 9 năm 394) rồi thống nhất Đế chế La Mã dưới quyền mình. Sau khi nắm quyền, Theodosius I Đại Đế thẳng tay bài trừ ngoại giáo và hoàn tất việc đưa Thiên chúa giáo trở thành quốc giáo của đế chế La Mã. Sau này, Chính thống giáo Đông phương tôn ông thành Thánh Theodosius.

Theodosius I Đại Đế đi vào lịch sử như là vị hoàng đế cuối cùng thống trị một Đế chế La Mã nguyên vẹn. Sau cái chết của Theodosius vào năm 395, hai con trai của ông là Arcadius và Honorius chia nhau cai trị Đông La Mã (đóng đô tại thành Constantinople) và Tây La Mã (định đô tại Milan, sau đó dời đô về Ravenna). Từ đây hai Đế chế La Mã hoạt động độc lập về mặt chính trị với các vị hoàng đế khác nhau.

Sự sụp đổ của Đế chế Tây La Mã (395-476)

Sau năm 395, các vị hoàng đế ở Tây La Mã hầu như chỉ còn là bù nhìn. Quyền hành thực sự rơi vào tay những người thống lĩnh quân đội như Stilicho (từ 395 tới 408), Constantius (từ 411 tới 421), Aëtius (từ 433 tới 454) và Ricimer (từ 457 tới 472). Vốn ít tài nguyên hơn Đông La Mã, Tây La Mã cũng suy sụp nhanh chóng về mặt kinh tế, đi kèm với nó là sự cai trị thiếu hiệu quả ở các tỉnh vùng biên giới.

Ở bên ngoài, sự yếu kém của các quân đoàn La Mã đã dẫn tới những cuộc xâm lăng liên tục của các man tộc. Dưới áp lực của người Visigoth, hoàng đế Honorius phải dời đô từ Mediolanum (nay là Milan) về Ravenna, nơi có địa thế và khả năng phòng thủ tốt hơn. Năm 410, người Visigoth do Alaric I dẫn đầu đã đánh chiếm và cướp phá thành La Mã (lần đầu tiên sau 800 năm, kể từ thế kỷ IV TCN, kinh thành La Mã mới lại bị chiếm đóng bởi một quân đội ngoại lai). Sau đó, dưới thời các hậu duệ của Alaric, người Visigoth tới bán đảo Iberia và xây dựng một vương quốc cho riêng mình tồn tại 200 năm. Cũng cùng năm 410, quân La Mã rút khỏi đảo Anh, để mặc nơi đây trở thành tâm điểm cho những cuộc xâm lược của người Pict và Anglo-Saxon trong thế kỷ V.

Mặc dù La Mã từng phải đối mặt với nhiều kẻ thù, nhưng có lẽ không thế lực nào hung hãn và đáng sợ hơn người Hung. Dưới sự chỉ huy của vua Attila, người Hung đã nhiều lần vượt sông Danube cướp phá Đông La Mã, buộc các hoàng đế ở Constantinople phải cống nạp cho họ rất nhiều của cải. Năm 450, Honoria, nguyên là chị gái của hoàng đế Tây La Mã Valentinian III, tự ý gửi nhẫn đính hôn cho Attila. Ông ta đòi một nửa Tây La Mã làm của hồi môn, và khi bị từ chối, Attila đã lấy cớ này để dẫn quân tràn sang phía Tây. Quân Hung tàn phá xứ Gaul, đe dọa chiếm cả Tây Âu và chỉ bị chặn lại sau trận những cánh đồng Catalaunian trước liên quân La Mã và Visigoth do tướng Aetius lãnh đạo. Trận chiến này được ghi nhận như một trong những trận chiến khốc liệt nhất trong lịch sử với những tổn thất thương vong ghê gớm cho cả hai bên. Sang năm sau, Attila lại một lần nữa kéo quân vào Tây La Mã, lần này thì tấn công Italy và dự định tiến thẳng vào cố đô La Mã. Thế nhưng khi đã tiến tới gần thành La Mã thì Attila lại dừng lại và rút quân trở về. Nguyên do của việc này có thể là do sự kết hợp giữa dịch bệnh đang hoành hành trong nội bộ quân Hung, cuộc đàm phán của giáo hoàng Leo I và việc quân Đông La Mã tấn công vùng đất của ông ta từ phía sau. Mối nguy hiểm từ người Hung chỉ kết thúc sau cái chết của Attila vào năm 453.

Ở phía nam, người Vandal đánh chiếm Carthage vào năm 439 và xây dựng một hạm đội hùng mạnh để quấy nhiễu vùng biển phía Tây và Nam của Địa Trung Hải. Valentinian III giết Aetius vào năm 454 để rồi một năm sau ông cũng bị ám sát chết bởi những người ủng hộ viên tướng này. Người Vandal nhân cơ hội đó để tiến vào cướp phá thành La Mã (năm 455).

Năm 476, một viên tướng người German là Odoacer nổi dậy làm chính biến lật đổ hoàng đế cuối cùng của Tây La Mã là Romulus Augustus. Đế chế Tây La Mã diệt vong ở đây. Về danh nghĩa thì Odoacer là chư hầu của Đông La Mã nhưng thực tế thì chính ông mới là người trị vì Italy. Trên đất đai cũ của Tây La Mã, ba vương quốc mới dần được thành lập gồm vương quốc Ostrogoth, vương quốc Lombard và vương quốc Frank.

Đế chế Đông La Mã (476-1453)

Sau khi Tây La Mã diệt vong vào thế kỷ thứ V, Đế chế Đông La Mã (thường gọi là Đế chế Byzantine), vốn giàu có hơn, đã tồn tại và phục hồi được sức mạnh của mình. Vào giữa thế kỷ thứ VI, hoàng đế Justinian I đánh chiếm lại Italy và một phần Illyria từ tay người Ostrogoth, Bắc Phi từ tay người Vandal, và một phần Hispania từ tay người Visigoth.

Hoàng đế Heraclius thực hiện các cải cách vào năm 610, đưa đến những thay đổi to lớn cả về bề ngoài lẫn bản chất của Đế chế. Nền văn hóa của người Byzantine từ đó gắn liền với văn hóa Hy Lạp, nhưng những cái tên mà họ tự gọi mình luôn nhắc nhở rằng họ là sự tiếp nối của Đế chế La Mã.

Về quân sự và chính trị, Đế chế Byzantine từng là một thế lực to lớn ở phía Đông châu Âu trong hơn 1000 năm. Thế nhưng sau nhiều cuộc chiến tranh, lãnh thổ của Đế chế bị thu hẹp dần và cuối cùng đã sụp đổ vào năm 1453 khi Mehmed II của Đế chế Ottoman chinh phục thành Constantinople.

Chú thích

Đế quốc La Mã
Lịch sử châu Âu
Lịch sử đế chế
Lịch sử Đế quốc La Mã
Cựu quốc gia châu Á
Cựu quốc gia châu Âu


title: Troglocaris anophthalmus

text:
Troglocaris anophthalmus là một loài tôm nước ngọt thuộc họ Atyidae. Loài này có ở Bosna và Hercegovina, Croatia, Ý và Slovenia.

Chú thích

Tham khảo

Troglocaris
Động vật giáp xác nước ngọt châu Âu
Động vật được mô tả năm 1848


title: Danh sách tiểu hành tinh: 8401–8500

text:
|-
| 8401 Assirelli || 1994 DA || 16 tháng 2 năm 1994 || Farra d'Isonzo || Farra d'Isonzo
|-
| 8402 - ||  || 11 tháng 4 năm 1994 || Palomar || E. F. Helin
|-
| 8403 Minorushimizu || 1994 JG || 6 tháng 5 năm 1994 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8404 - || 1995 AN || 1 tháng 1 năm 1995 || Trạm Catalina || T. B. Spahr
|-
| 8405 Asbolus || 1995 GO || 5 tháng 4 năm 1995 || Spacewatch || Spacewatch
|-
| 8406 Iwaokusano || 1995 HJ || 20 tháng 4 năm 1995 || Kitami || K. Endate, K. Watanabe
|-
| 8407 Houlahan || 1995 ON || 25 tháng 7 năm 1995 || Prescott || P. G. Comba
|-
| 8408 Strom ||  || 18 tháng 9 năm 1995 || Kitt Peak || Spacewatch
|-
| 8409 Valentaugustus ||  || 28 tháng 11 năm 1995 || Socorro || R. Weber
|-
| 8410 Hiroakiohno ||  || 24 tháng 8 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8411 Celso || 1996 TO || 3 tháng 10 năm 1996 || Farra d'Isonzo || Farra d'Isonzo
|-
| 8412 - ||  || 7 tháng 10 năm 1996 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8413 Kawakami ||  || 9 tháng 10 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8414 Atsuko ||  || 9 tháng 10 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8415 - || 1996 UT || 16 tháng 10 năm 1996 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 8416 Okada ||  || 3 tháng 11 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8417 Lancetaylor ||  || 7 tháng 11 năm 1996 || Kitami || K. Endate, K. Watanabe
|-
| 8418 Mogamigawa ||  || 10 tháng 11 năm 1996 || Nanyo || T. Okuni
|-
| 8419 Terumikazumi ||  || 7 tháng 11 năm 1996 || Kushiro || S. Ueda, H. Kaneda
|-
| 8420 Angrogna || 1996 WQ || 17 tháng 11 năm 1996 || Prescott || P. G. Comba
|-
| 8421 Montanari ||  || 2 tháng 12 năm 1996 || Bologna || Osservatorio San Vittore
|-
| 8422 Mohorovičić ||  || 5 tháng 12 năm 1996 || Farra d'Isonzo || Farra d'Isonzo
|-
| 8423 Macao ||  || 11 tháng 1 năm 1997 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8424 Toshitsumita || 1997 CP || 1 tháng 2 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8425 Zirankexuejijin ||  || 14 tháng 2 năm 1997 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8426 - || 1997 ST || 16 tháng 9 năm 1997 || Xinglong || Beijing Schmidt CCD Asteroid Program
|-
| 8427 - ||  || 6 tháng 10 năm 1997 || Nachi-Katsuura || Y. Shimizu, T. Urata
|-
| 8428 Okiko ||  || 3 tháng 11 năm 1997 || Geisei || T. Seki
|-
| 8429 - ||  || 23 tháng 12 năm 1997 || Xinglong || Chương trình tiểu hành tinh Bắc Kinh Schmidt CCD
|-
| 8430 Florey ||  || 25 tháng 12 năm 1997 || Woomera || F. B. Zoltowski
|-
| 8431 Haseda ||  || 31 tháng 12 năm 1997 || Oizumi || T. Kobayashi
|-
| 8432 Tamakasuga ||  || 27 tháng 12 năm 1997 || Kuma Kogen || A. Nakamura
|-
| 8433 Brachyrhynchus || 2561 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8434 Columbianus || 6571 P-L || 24 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8435 Anser || 6643 P-L || 16 tháng 9 năm 1960 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8436 Leucopsis || 2259 T-1 || 25 tháng 3 năm 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8437 Bernicla || 3057 T-1 || 26 tháng 3 năm 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8438 Marila || 4825 T-1 || 13 tháng 5 năm 1971 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8439 Albellus || 2034 T-2 || 29 tháng 9 năm 1973 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8440 Wigeon || 1017 T-3 || 17 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8441 Lapponica || 4008 T-3 || 16 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8442 Ostralegus || 4237 T-3 || 16 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8443 Svecica || 4343 T-3 || 16 tháng 10 năm 1977 || Palomar || C. J. van Houten, I. van Houten-Groeneveld, T. Gehrels
|-
| 8444 Popovich ||  || 8 tháng 10 năm 1969 || Nauchnij || L. I. Chernykh
|-
| 8445 Novotroitskoe ||  || 31 tháng 8 năm 1973 || Nauchnij || T. M. Smirnova
|-
| 8446 Tazieff ||  || 28 tháng 9 năm 1973 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8447 Cornejo || 1974 OE || 16 tháng 7 năm 1974 || El Leoncito || Felix Aguilar Observatory
|-
| 8448 Belyakina ||  || 16 tháng 10 năm 1976 || Nauchnij || T. M. Smirnova
|-
| 8449 Maslovets ||  || 13 tháng 3 năm 1977 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8450 Egorov ||  || 19 tháng 8 năm 1977 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8451 Gaidai ||  || 11 tháng 9 năm 1977 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8452 Clay || 1978 WB || 27 tháng 11 năm 1978 || Harvard || Harvard
|-
| 8453 || 1981 EQ || 1 tháng 3 năm 1981 || La Silla || H. Debehogne, G. DeSanctis
|-
| 8454 ||  || 5 tháng 3 năm 1981 || La Silla || H. Debehogne, G. DeSanctis
|-
| 8455 ||  || 6 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8456 ||  || 1 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8457 ||  || 1 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8458 ||  || 1 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8459 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8460 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8461 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8462 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8463 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8464 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8465 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8466 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8467 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8468 ||  || 2 tháng 3 năm 1981 || Siding Spring || S. J. Bus
|-
| 8469 || 1981 TZ || 5 tháng 10 năm 1981 || Anderson Mesa || N. G. Thomas
|-
| 8470 Dudinskaya ||  || 17 tháng 9 năm 1982 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8471 Obrant ||  || 5 tháng 9 năm 1983 || Nauchnij || L. V. Zhuravleva
|-
| 8472 Tarroni || 1983 TC || 12 tháng 10 năm 1983 || Bologna || Osservatorio San Vittore
|-
| 8473 - ||  || 21 tháng 9 năm 1984 || La Silla || H. Debehogne
|-
| 8474 Rettig ||  || 15 tháng 4 năm 1985 || Anderson Mesa || E. Bowell
|-
| 8475 Vsevoivanov ||  || 13 tháng 8 năm 1985 || Nauchnij || N. S. Chernykh
|-
| 8476 - ||  || 28 tháng 8 năm 1986 || La Silla || H. Debehogne
|-
| 8477 Andrejkiselev ||  || 6 tháng 9 năm 1986 || Nauchnij || L. V. Zhuravleva
|-
| 8478 ||  || 23 tháng 2 năm 1987 || La Silla || H. Debehogne
|-
| 8479 ||  || 29 tháng 4 năm 1987 || Kleť || A. Mrkos
|-
| 8480 ||  || 13 tháng 9 năm 1987 || La Silla || H. Debehogne
|-
| 8481 - || 1988 LH || 14 tháng 6 năm 1988 || Lake Tekapo || A. C. Gilmore, P. M. Kilmartin
|-
| 8482 - ||  || 14 tháng 9 năm 1988 || Cerro Tololo || S. J. Bus
|-
| 8483 - ||  || 16 tháng 9 năm 1988 || Cerro Tololo || S. J. Bus
|-
| 8484 - ||  || 10 tháng 11 năm 1988 || Yorii || M. Arai, H. Mori
|-
| 8485 Satoru || 1989 FL || 29 tháng 3 năm 1989 || Geisei || T. Seki
|-
| 8486 - || 1989 QV || 26 tháng 8 năm 1989 || Siding Spring || R. H. McNaught
|-
| 8487 - || 1989 SQ || 29 tháng 9 năm 1989 || Kani || Y. Mizuno, T. Furuta
|-
| 8488 d'Argens ||  || 16 tháng 9 năm 1989 || La Silla || E. W. Elst
|-
| 8489 Boulder ||  || 7 tháng 10 năm 1989 || La Silla || E. W. Elst
|-
| 8490 - ||  || 4 tháng 10 năm 1989 || Kani || Y. Mizuno, T. Furuta
|-
| 8491 Joelle-gilles ||  || 28 tháng 12 năm 1989 || Haute Provence || E. W. Elst
|-
| 8492 Kikuoka || 1990 BZ || 21 tháng 1 năm 1990 || Geisei || T. Seki
|-
| 8493 Yachibozu ||  || 30 tháng 1 năm 1990 || Kushiro || M. Matsuyama, K. Watanabe
|-
| 8494 Edpatvega ||  || 25 tháng 7 năm 1990 || Palomar || H. E. Holt
|-
| 8495 - ||  || 22 tháng 8 năm 1990 || Palomar || H. E. Holt
|-
| 8496 Jandlsmith ||  || 16 tháng 8 năm 1990 || Harvard || Oak Ridge Observatory
|-
| 8497 - ||  || 13 tháng 9 năm 1990 || La Silla || H. Debehogne
|-
| 8498 Ufa ||  || 15 tháng 9 năm 1990 || Nauchnij || L. V. Zhuravleva
|-
| 8499 - ||  || 22 tháng 9 năm 1990 || La Silla || H. Debehogne
|-
| 8500 Hori || 1990 TU || 10 tháng 10 năm 1990 || Kitami || K. Endate, K. Watanabe
|-


title: Retigyra granulosa

text:
Retigyra granulosa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinidae.

Miêu tả

Phân bố
vùng biển châu Âu

Chú thích

Tham khảo

Retigyra


title: Mattexey

text:
Mattexey  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 290 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle


title: Le Mas-d'Agenais

text:
Le Mas-d'Agenais  là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 45 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Masdagenais


title: Vega de Tera

text:
Vega de Tera là một đô thị trong tỉnh Zamora, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 470 người.

Tham khảo

Đô thị ở Zamora


title: Pouteria beaurepairei

text:
Pouteria beaurepairei là một loài thực vật thuộc họ Sapotaceae. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Chú thích

Tham khảo
 Pires O'Brien, J. 1998. Pouteria beaurepairei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Liên kết ngoài

Thực vật Brasil
beaurepairei


title: Boreocingula castanea

text:
Boreocingula castanea là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Phân bố

Miêu tả
Độ dài vỏ lớn nhất ghi nhận được là 4.8 mm.

Môi trường sống
Độ sâu nhỏ nhất ghi nhận được là 2 m. Độ sâu lớn nhất ghi nhận được là 150 m.

Chú thích

Tham khảo

Boreocingula


title: Villaverde

text:
Villaverde (cũng viết Villa Verde) là một đô thị hạng 4 ở tỉnh Nueva Vizcaya, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 16.623 người trong 3.140 hộ.

Barangay

Villaverde được chia thành 9 barangay.

 Bintawan Sur
 Ibung
 Cabuluan
 Nagbitin
 Ocapon
 Pieza
 Sawmill
 Poblacion (Turod)
 Bintawan Norte

Tham khảo

Liên kết ngoài
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2007 của Philipin

Đô thị của Nueva Vizcaya


title: Molophilus debilior

text:
Molophilus debilior là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tham khảo

Molophilus
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Oides velata

text:
Oides velata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Blackburn miêu tả khoa học năm 1896.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Lorentzocassis

text:
Lorentzocassis là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1913 bởi Spaeth.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Lorentzocassis papuana Spaeth, 1913
 Lorentzocassis purpurascens (Spaeth, 1912)
 Lorentzocassis riedeli Borowiec, 2003

Chú thích

Tham khảo

Cassidini


title: Lasioglossum ruficorne

text:
Lasioglossum ruficorne là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Crawford mô tả khoa học năm 1907.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1907


title: Phạm Sư Mạnh

text:
Phạm Sư Mạnh (chữ Hán: 范師孟; 1300 - 1384), tên thật là Phạm Độ, tự Nghĩa Phu, hiệu Úy Trai, biệt hiệu Hiệp Thạch; là danh sĩ và là quan nhà Trần trong lịch sử Việt Nam.

Tiểu sử
Phạm Sư Mạnh là người làng Hiệp Thạch, huyện Hiệp Sơn, phủ Kinh Môn (nay là làng Hiệp Thạch, phường Hiệp Sơn, thị xã Kinh Môn, tỉnh Hải Dương).

Là học trò giỏi của nhà giáo Chu Văn An, ông đỗ thái học sinh (tiến sĩ) đời vua Trần Minh Tông, được vua đổi tên là Phạm Sư Mạnh để tránh phạm húy thái sư Trần Thủ Độ (theo Đại Việt Sử ký Toàn thư - Kỷ nhà Trần - Minh Tông Hoàng đế).

Năm 1323, ông bắt đầu làm quan cho nhà Trần. Đến năm 1345 đời Trần Dụ Tông, có sứ nhà Nguyên (Trung Quốc) sang hỏi về việc "đồng trụ" (cột đồng) thời Hai Bà Trưng; ông được cử đi sứ sang đấy để biện luận, từ đó về sau, không thấy họ sang hỏi han gì nữa .

Về nước, ông lần lượt được cử làm: Chưởng bạ thư kiêm khu mật tham chính (1346). Nhập nội hành khiển tri khu mật viện sự (1358), Hành khiển tả tư lang trung (1359), Tri khu mật viện sự (1362), rồi thăng lên chức Nhập nội nạp ngôn...

Sau đó, sử không nhắc đến ông, chỉ biết về sau ông có nhận lệnh đi kén duyệt quân ở năm lộ để chấn chỉnh biên phòng vào năm 1368, và viết giúp văn bia cho chùa Sùng Hưng ở núi Vân Lỗi (Thanh Hóa) vào năm 1372.

Ông làm quan trải ba triều vua Trần là: Minh Tông, Hiến Tông và Dụ Tông. Về văn học, Phạm Sư Mạnh nổi tiếng ngang với Lê Quát, là bạn thân đồng môn (cùng theo học thầy Chu Văn An) và đồng triều. Cả hai đều được người đương thời khen tặng .

Sau khi lui về ở ẩn, Phạm Sư Mạnh mất năm 1384.

Tác phẩm
Tác phẩm của Phạm Sư Mạnh có Hiệp Thạch tập (Tập thơ Hiệp Thạch), viết bằng chữ Hán, nhưng đã thất lạc. Hiện chỉ còn 33 bài được chép rải rác trong Toàn Việt thi lục, Việt âm thi tập, Tinh tuyển chư gia luật thi, Trích Diễm thi tập.

Ngoài ra, ông có bài Sùng Hưng tự Vân Lỗi sơn Đại Bi nham ký (Bài ký trên vách đá chùa Sùng Nghiêm núi Vân Lỗi thờ tượng Đại Bi).

Nhận xét
Danh sĩ thời Nguyễn là Phan Huy Chú viết:
Ông (Phạm Sư Mạnh) có tài khí hùng hồn hơn người, nguồn thơ lai láng; đi khắp muôn dặm non sông, đến đâu cũng ngâm đề khắc để lại, lời đều hào hùng thanh thoát đáng đọc.
Khi nói về Hiệp Thạch tập, Phan Huy Chú lại khen là: Tình thơ cao siêu, hào phóng, (ông) là một danh gia ở cuối đời Trần.

Gần đây, Phạm Sư Mạnh được một số nhà nghiên cứu đánh giá là một trí thức tích cực, sống có hoài bão, mang nặng ưu tư trước bao biến thiên của thời cuộc. Cho nên trong thơ ông, ngoài cái hay, còn có một màu sắc thời sự nóng hổi, mỗi bài thơ thường đánh dấu một việc làm, một hoạt động chính trị của tác giả, như: Lạng Sơn đạo trung (Trên đường đi Lạng Sơn), Hành dịch đăng gia sơn (Nhân đi việc quan, lên núi nơi quê nhà), Hộ giá Thiên Trường thư sự (Ghi lại việc hầu vua về Thiên Trường), Án Thao Giang lộ (Đi kinh lý lộ Thao Giang), Hành quận (Đi kinh lý trong quận),...

Bên cạnh đó, tiếp tục truyền thống thơ yêu nước đời Trần, thơ ông nhắc lại những chiến công oanh liệt chống ngoại xâm của dân tộc Việt, như: Hành dịch đăng gia sơn (Nhân đi việc quan, lên núi nơi quê nhà), Chi Lăng động (Động Chí Lăng),...

Ngoài ra, trong số ấy cũng có không ít bài ca ngợi non sông và các danh lam, như: Quá Hoàng Long động (Qua động Hoàng Long), Tam Thanh động (Động Tam Thanh), Đăng Dục Thúy sơn đề (Lên núi Dục Thúy đề thơ), Đề Cam Lộ tự (Đề vịnh chùa Cam Lộ), Du Phật Tích Sơn ngẫu đề (Thăm chùa núi Phật Tích ngẫu hứng đề thơ), Đăng Thiên Kỳ sơn lưu đề [kỳ 1] (Lên núi Thiên Kỳ lưu đề, kỳ 1),...

Tuy nhiên, do tác giả phải chứng kiến bước đường suy vong của nhà Trần, nên trong thơ cũng đã phảng phất chút u hoài và nỗi buồn nhớ về một quá khứ vàng son, như bài: Đông Sơn tự hồ thượng lâu (Lầu trên hồ chùa Đông Sơn), Chu trung tức sự (Cảm xúc trên thuyền), Quá An phủ Nguyễn Sĩ Cố phần (Đi qua mộ An phủ sứ Nguyễn Sĩ Cố),
Sơn hành [kỳ 2] (Đi trên núi, kỳ 2),....

Ghi công
Ở Hà Nội, có phố mang tên Phạm Sư Mạnh. Phố này dài 200 mét, đi từ phố Phan Chu Trinh đến phố Ngô Quyền. Đây nguyên là phần đất phía Nam của "Bảo tuyền cục" tức là nơi đúc tiền thời Nguyễn, cũng gọi là Tràng Tiền .

Xem thêm
 Lê Quát

Chú thích

Sách tham khảo
 Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí (Tập 1 và Tập 3, bản dịch). Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 1992.
 Nguyễn Huệ Chi, mục từ "Phạm Sư Mạnh" trong Từ điển văn học (bô mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.
 Nguyễn Đăng Na, Văn học thế kỷ X-XIV. Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004.

Liên kết ngoài
 Phạm Sư Mạnh-Kẻ sĩ mẫu mực trên website báo Đại biểu Nhân dân

Người Hải Dương
Quan lại nhà Trần
Nhà thơ Việt Nam thời Trần
Nhà ngoại giao Việt Nam thời
Năm mất thiếu
Thái học sinh nhà Trần


title: Lasioglossum simlaense

text:
Lasioglossum simlaense là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cameron mô tả khoa học năm 1909.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1909


title: Labastide-Gabausse

text:
Labastide-Gabausse là một xã trong tỉnh Tarn thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 250 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Tarn


title: Montlivault

text:
Montlivault là một commune thuộc tỉnh Loir-et-Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Loir-et-Cher

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Loir-et-Cher


title: Macroglossum fruhstorferi

text:
Macroglossum fruhstorferi là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae, chi Macroglossum.

Phụ loài
Macroglossum fruhstorferi fruhstorferi
Macroglossum fruhstorferi latifascia Rothschild & Jordan, 1903

Tham khảo

 Pinhey, E (1962): Hawk Moths of Central và Southern Africa. Longmans Southern Africa, Cape Town.

Macroglossum


title: Ternand

text:
Ternand là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 273 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: Limoniscus kucerai

text:
Limoniscus kucerai là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Limoniscus


title: Sakhrai (huyện)

text:
Sakhrai () là một huyện (amphoe) của tỉnh Nong Khai, đông bắc Thái Lan.

Lịch sử
Tiểu huyện (King Amphoe) được tách ra từ huyện Mueang Nong Khai ngày 30 tháng 4 năm 1994.

Theo quyết định của chính phủ Thái Lan ngày 15 tháng 5 năm 2007, tất cả 81 tiểu huyện đều được nâng thành huyện. Với việc đăng công báo hoàng gia ngày 24 tháng 8, việc nâng cấp thành chính thức.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là Tha Bo và Mueang Nong Khai của tỉnh Nong Khai, và Phen và Ban Phue của tỉnh Udon Thani.

Hành chính
Huyện này được chia thành 3 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 39 làng (muban). Không có khu vực độ thị (thesaban) ở huyện này, có 3 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Sa Khrai


title: Martin Heidegger

text:
Martin Heidegger (26 tháng 9 năm 1889 – 26 tháng 5 năm 1976, phát âm[ˈmaɐ̯tiːn ˈhaɪ̯dɛgɐ]) là một triết gia Đức. Ông chịu ảnh hưởng của nhà triết học Franz Brentano. Sau khi nghiên cứu, ông quyết định tìm hiểu ý nghĩa của khái niệm tồn tại và cấu trúc bản thể của tồn tại người.

Tiểu sử
Năm 1916, Heidegger được nhận bảo trợ từ triết gia hiện tượng học Edmund Husserl. Từ 1918-1923, ông trở lại đại học Freiburg với tư cách là một trợ lý cao cấp (được trả lương) của Husserl. Năm 1923, ông được bầu vào chức vị giáo sư xuất sắc về triết học tại Đại học Marburg. Năm 1927, Heidegger trở thành giáo sư đầy đủ của Đại học Marburg. Sau khi Husserl nghỉ hưu năm 1928, Heidegger nhận chức Trưởng khoa triết học ở Đại học Freiburg, bất chấp lời phản đối từ Đại học Marburg.

Heidegger gia nhập Đảng Quốc xã vào năm 1933, cùng năm này ông trở thành Hiệu trưởng của Đại học Freiburg. Với tư cách là Hiệu trưởng, Heidegger đã ra mặt can thiệp cho ba giáo sư gốc người Do Thái không bị sa thải. Tuy nhiên, ông ta cũng từ chối hỗ trợ tài chính cho các sinh viên không phải là người Aryan. Năm 1934, Heidegger đã từ bỏ chức vụ Hiệu trưởng, có thể vì áp lực từ các giảng viên, những người đã phẫn nộ với ảnh hưởng của Đức Quốc xã; nhưng cũng có thể Heidegger nghĩ rằng Đức quốc xã sẽ đồng ý với ông về mặt triết học, nhưng khi nhận ra rằng họ không phải là những người trí thức, ông ấy đã bỏ đi.

Năm 1935, một trong những sinh viên của ông nhớ lại rằng, khi đảng Quốc xã tổ chức một loạt các buổi giáo dục chính trị bắt buộc, Heidegger đã kéo một sinh viên đang phát biểu xuống khỏi sân khấu (“Kiểu nói lắp bắp này sẽ dừng lại ngay lập tức !” - ông được cho là đã hét lên như vậy) và thay thế anh này bằng một diễn giả nói về Sigmund Freud.

Heidegger vẫn là một thành viên của đảng Quốc xã cho đến năm 1945, mặc dù đã ở bên lề các sinh hoạt tổ chức. Sau chiến tranh, trong chỗ riêng tư Heidegger nói rằng việc tham gia Quốc xã là “một sự ngu ngốc lớn nhất trong cuộc đời của tôi”. Hannah Arendt, một người tình của Heidegger trong nhiều năm, bà ấy nói rằng chủ nghĩa phát xít của ông ấy như là một “cuộc đào tẩu” - một suy nghĩ bần cùng thông qua nỗ lực muốn “‘can thiệp’ vào thế giới các vấn đề của con người.”

Sau chiến tranh, một số sinh viên và đồng nghiệp gốc người Do Thái của Heidegger tuyên bố rằng ông không phải là người chống chủng tộc Do Thái. Nhưng Heidegger chưa bao giờ thực sự xin lỗi vì là một đảng viên Quốc xã; thậm chí ông không bao giờ trực tiếp và công khai đề cập đến thực tế của Holocaust cho khi ông qua đời. Heidegger có hai con trai tham gia quân đội và đều bị người Nga bắt làm tù binh.

Heidegger làm việc ở đại học Freiburg trong phần lớn thời gian còn lại của cuộc đời, từ chối lời mời từ các trường đại học khác, bao gồm cả một lời mời từ Đại học Berlin danh tiếng. Trong số các sinh viên của ông tại Freiburg có Herbert Marcuse (1898 - 1979), Ernst Nolte (1923 -) và Emmanuel Levinas (1906 - 1995).

Một số tác phẩm tiêu biểu của ông: "Tồn tại và thời gian" đây là tác phẩm đã đưa ông trở nên nổi tiếng được xuất bản năm 1927; " Kant và vấn đề siêu hình học"; "Nhập môn siêu hình học" (1935); " Học thuyết Platon về chân lý" (1942); "Bức thư về chủ nghĩa nhân đạo" (1947); "Những con đường rừng" (1950); Những bài thuyết trình và những bài viết (1952); "Tư duy là gì" (1954); "Nietzsche" (1961);….

Bản thể luận của Heidegger
Bản thể luận của Heidegger là học thuyết về tồn tại con người, về cấu trúc của tồn tại con người.

Heidegger cho rằng, triết học châu Âu trước đó chỉ đặt ra vấn đề hiện hữu nói chung và sự hiện hữu tối cao là Chúa, chứ không đặt ra vấn đề: thông qua cái gì mà tất cả mọi sự hiện hữu mới có thể là hiện hữu? Tức là triết học truyền thống đã không đặt ra vấn đề tồn tại người.

Heidegger cho rằng tồn tại người là xuất phát điểm, là hiện thực đầu tiên có tính thứ nhất. Khác các hiện hữu khác, tồn tại người là một hiện hữu ý thức được sự hiện hữu của chính mình, tức là có khả năng nhận thức, khả năng tự hỏi về vấn đề hiện hữu. Tồn tại không phải là các sự vật và nó cũng khác hiện hữu. Tồn tại người là nền tảng, là nguồn gốc của toàn bộ hiện hữu.

Nếu đối tượng nghiên cứu của bản thể luận truyền thống là vật thể, hay cao hơn nữa là Chúa trời thì đối tượng nghiên cứu của bản thể luận chính là tồn tại. Theo Heiderger tồn tại chính là cái định đoạt sự vật như là sự vật, là cái trên cơ sở đó sự vật đã được hiểu.

Trong các vật thể, con người là một loại đặc biệt. Sự đặc biệt đó, theo Heiderger là do trong sự tồn tại của con người có sự hiện diện sự hiểu biết về tồn tại. Chỉ trong sự tồn tại của con người mới tiềm ẩn một sự hiểu biết về tồn tại. Nó thể hiện trong cách sống của con người, trong cách con người liên hệ với các vật thể khác.

Heidegger phân biệt hiện hữu là khác với tồn tại, hiện hữu là một cái gì đó được hình thành và có được bằng một cách nào đó.

Bản thân hiện hữu có tính hữu hạn và tính đặc thù. Hiện hữu có nền tảng là tồn tại người. Hiện hữu là đối tượng của các khoa học tự nhiên (vật lý, hóa học, sinh học…) và các khoa học xã hội nhân văn (sử học, xã hội học, nhân học…), trong khi đó chỉ có tồn tại người mới là đối tượng của triết học.

Xuất phát từ quan niệm như vậy về tồn tại và hiện hữu, Heidegger đã đi đến phê phán triết học châu Âu sau Socrate. Ông cho rằng triết học sau Socrate đã không phân biệt được sự khác nhau giữa tồn tại người với sự hiện hữu của các sự vật khác. Nó coi tồn tại người cũng giống như tồn tại của các sự vật khác, nó đã đồng nhất tồn tại và hiện hữu với nhau. Và như vậy, quan niệm cũ đó đã đưa đến quan niệm sai lầm về con người, coi con người là một con vật thuần túy sinh học.

Nét đặc trưng cơ bản của tồn tại người là siêu việt, theo Heiderger thì sự siêu việt này đặc trưng bởi sự tồn tại trong thế giới. Mọi mối liên hệ giữa con người với vật thể và đồng loại có được là do sự siêu việt này thế nên con người không phải là "chủ thể" tư duy, đứng ngoài quan sát và nhận biết thế giới bên ngoài mà con người, trong sự tồn tại của mình với tư cách là tồn tại trong thế giới đã luôn ở trong, hóa nhập với thế giới đó.

Heidegger về siêu hình học

Sự phê phán đối với siêu hình học truyền thống: siêu hình học không chỉ là phương thức tư duy hay quan điểm triết học mà nó còn là phương thức tồn tại của nhân loại, phương thức quan hệ của con người với thế giới, con người với con người, nó không chỉ là quan niệm mà còn là lối sống, phương thức sống.

Phương thức tồn tại của con người đã quy định đặc trưng của cả thời đại lịch sử, trong đó con người hướng đến chinh phục thế giới coi mình là chúa tể của muôn loài. Vì vậy, siêu hình học, theo Heidegger là nguồn gốc của toàn bộ nền văn hóa châu Âu hiện đại cũng như phương thức sống hiện đại. Là cơ sở cho khoa học và kỹ thuật hiện đại.

Song, Heidegger cho rằng đối tượng của siêu hình học truyền thống không phải là tồn tại mà là hiện hữu. Triết học châu Âu truyền thống đã không phân biệt được điều này. Siêu hình học truyền thống đã đồng nhất tồn tại người với sự vật khác.

Điều đó tất yếu dẫn đến quan niệm sai lầm về con người, coi con người chỉ là con vật thuần túy, như những đồ vật khác. Vì vậy, Heiderger đòi hỏi phải nghiên cứu vấn đề tồn tại và bản thể luận trước khi có thể bản đến khoa học, bởi vì không có con người sẽ không có tồn tại sẽ không có hiện hữu. Và triết học trong suốt 2000 năm qua đã lãng quên tồn tại người.

Heidegger cho rằng, siêu hình học có nguồn gốc từ Platon và Parmenide, những nhà siêu hình học đầu tiên đã đồng nhất tồn tại và tư duy, biến hư vô trở thành khái niệm logic.

Theo Heidegger thời kỳ tiếp theo trong sự phát triển của siêu hình học là triết học tôn giáo thời trung cổ.

Thời cận đại có siêu hình học của Descartes, Spinoza, đặc biệt là Leibnitz, người đã đưa ra nguyên lý quan trọng nhất của siêu hình học: quy luật nền tảng. Theo đó, không cái gì tồn tại lại không có nền tảng.

Tiếp theo là siêu hình học Cổ điển Đức, đặc biệt là của Hegel với nguyên lý về sự phản tư.

Cuối cùng, siêu hình học kết thúc ở Nietzsche, khi ông nói đến cái chết của Thượng đế và đưa ra chủ nghĩa hư vô, tầm thường hóa mọi giá trị. Heidegger cho rằng, sự kết thúc bằng chủ nghĩa hư vô không phải là ngẫu nhiên, nó chính là hậu quả của việc triết học truyền thống châu Âu đã lãng quên tồn tại.

Trên cơ sở phê phán và tìm ra điểm sai lầm của siêu hình học châu Âu truyền thống, Heidegger đặt ra nhiệm vụ trung tâm của nhân loại là khắc phục chủ nghĩa hư vô và siêu hình học. Nhiệm vụ này có ảnh hưởng đến số phận của nhân loại.

Để khắc phục điều đó, phải trở về với các khái niệm khởi đầu chưa thực hiện của nền văn hóa châu Âu từ thời Socrate, trở về trước khi mà tồn tại vẫn chưa bị lãng quên và lặp lại khái niệm ban đầu của nó.

Điều đó là có thể thực hiện được, bởi vì, trong suốt thời đại đã quên tồn tại nhưng nó vẫn sống trong lòng nền văn hóa đó, ngôn ngữ đó. Heidegger cho ràng "ngôn ngữ là nơi trú ngụ của tồn tại". Chỉ cần phải học bằng cách lắng nghe ngôn ngữ, cho phép nó nói thì có thể nghe thấy được cái mà con người hiện đại không thể nghe thấy.

Heidegger phê phán thái độ hiện tại đối với ngôn ngữ, xem nó như công cụ, đồng nhất nó với tiếng nói, với một phần của thể xác con người, với một cái gì đó mang tính vật chất có thể sờ thấy được, hoặc biến ngôn ngữ từ chỗ là nơi trú ngụ của tồn tại ban đầu ở tất cả các dân tộc thành một đối tượng đơn giản, thành hiện hữu bên cạnh bất cứ hiện hữu nào khác.

Heidegger phê phán việc ngôn ngữ bị kỹ trị hóa trở thành phương tiện truyền thông, trong ý nghĩa ấy, ngôn ngữ với tư cách là tiếng nói, chuyện kể, thơ ca….đã hoàn toàn bị chết. Như thế, cùng với cái chết của ngôn ngữ đã làm mất đi sự liên hệ cuối cùng giữa con người hiện đại và văn hóa của họ với tồn tại. Đó là mối nguy cơ lớn nhất mà siêu hình học mang đến.

Ông bác bỏ việc tư duy bằng khái niệm. Theo ông, phải tái tạo ngôn ngữ tiền logic, trước khi bị phân tích. Ngôn ngữ đó gần với ngôn ngữ của nhà thơ. Bởi vì, theo ông, ngôn ngữ tiếp tục sống trước hết ở trong các tác phẩm của các nhà thơ vĩ đại, những người có thể lắng nghe tiếng của ngôn ngữ. Do đó, ông nghiên cứu rất nhiều tác phẩm của các nhà thơ nổi tiếng mà ông yêu mến.

Như vậy, theo Heidegger có thể khắc phục siêu hình học và chủ nghĩa hư vô bằng cách liên hệ với tồn tại, lắng nghe ngôn ngữ nói trong các tác phẩm của các nhà thơ vĩ đại.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 M.Heidegger, Về yếu tính của chân lý, Trần Công Tiến dịch SG 1975,*địa chỉ thay thế trong trường hợp không truy cập được trực tiếp(sử dụng proxy)tại đây
 M.Heidegger, Về thể tính của chân lý, Phạm Công Thiện dịch, SG 1968,*địa chỉ thay thế tại đây
 Thông diễn học Heidegger

Heidegger, Martin
Viên chức Đức Quốc Xã
Mất năm 1976
Quân nhân Đức trong Thế chiến thứ nhất
Đảng viên Đức Quốc Xã
Nhà bản thể học
Tử vong vì bệnh truyền nhiễm


title: Xanthonia intermedia

text:
Xanthonia intermedia là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Staines & Weisman miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Xanthonia


title: Revest-les-Roches

text:
Revest-les-Roches là một xã ở tỉnh Alpes-Maritimes, vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Alpes-Maritimes

Tham khảo

Revestlesroches


title: Triepeolus utahensis

text:
Triepeolus utahensis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1921.

Chú thích

Tham khảo

Triepeolus
Động vật được mô tả năm 1921


title: Wiang Chai (huyện)

text:
Wiang Chai () là một huyện (‘‘amphoe’’) ở miền trung của tỉnh Chiang Rai, phía bắc Thái Lan.

Địa lý
Các huyện giáp ranh là (từ phía tây theo chiều kim đồng hồ) Mueang Chiang Rai, Wiang Chiang Rung, Phaya Mengrai và Thoeng của tỉnh Chiang Rai.

Nguồn nước quan trọng của vùng này là Kok River.

Lịch sử
Tiểu huyện (King Amphoe) đã được thành lập ngày 17 tháng 6 năm 1974, khi ba tambon Wiang Chai, Thung Ko and Pha Ngam được tách khỏi Mueang Chiang Rai.
 Đơn vị này đã được nâng thành huyện ngày 25 tháng 3 năm 1979.

Hành chính
Huyện này được chia thành 5 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia thành 70 làng (muban). Thị trấn (thesaban tambon) Wiang Chai nằm trên một phần của tambon Wiang Chai and Mueang Chum. Ngoài ra có 5 Tổ chức hành chính tambon (TAO).

Các con số mất là các tambo nay thuộc huyệnWiang Chiang Rung.

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Wiang Chai


title: Tebenna inspirata

text:
Tebenna inspirata là một loài bướm đêm thuộc họ Choreutidae. Loài này có ở Nigeria.

Chú thích

Tham khảo

Tebenna


title: Gonomyia longiradialis

text:
Gonomyia longiradialis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Tư thục

text:
Tư thục là trường tư, tức là một trường học do tư nhân thành lập và điều hành. Có thể là Đại học tư thục hoặc trung học tư thục. Còn được gọi là trường phi chính phủ, trường tư nhân tài trợ hoặc trường ngoài nhà nước. Trong tiếng Anh Anh, trường độc lập (independent school) thường dùng để chỉ một trường được ưu đãi, tức là được tổ chức bởi một quỹ tín thác, tổ chức từ thiện, trong khi trường tư (private school) là trường thuộc sở hữu tư nhân.

Trường tư nhân, còn được gọi là trường độc lập, là một trường học  độc lập về tài chính và quản trị, không phải là thuộc quản lý của chính quyền hay cơ quan địa phương, các chính phủ tiểu bang hoặc quốc gia, do đó, chúng vẫn giữ được quyền lựa chọn sinh viên, học sinh của họ và được tài trợ toàn bộ hoặc một phần bằng cách thu học phí, hơn là dựa vào thuế bắt buộc thông qua tài trợ (chính phủ) công cộng, học sinh có thể có được một học bổng vào một trường tư và làm cho chi phí rẻ hơn tùy thuộc vào một tài năng hoặc khả năng mà học sinh có thể có, ví dụ học bổng thể thao, học bổng nghệ thuật, học bổng học tập...

Các trường độc lập thường không phụ thuộc vào chính quyền quốc gia hoặc địa phương để tài trợ cho nguồn tài chính của họ. Họ thường có một hội đồng quản trị hoặc hội đồng điều hành được bầu độc lập với chính phủ và có một hệ thống quản trị đảm bảo hoạt động độc lập của họ.

Ở Vương quốc Anh và một số quốc gia thuộc Khối thịnh vượng chung khác bao gồm Úc và Canada, việc sử dụng thuật ngữ này thường bị hạn chế ở các cấp giáo dục tiểu học và trung học; nó hầu như không bao giờ được sử dụng cho các trường đại học và các cơ sở giáo dục đại học khác.  Trong khi đó, giáo dục tư nhân ở Bắc Mỹ bao gồm toàn bộ hoạt động giáo dục khác nhau, từ mẫu giáo cho đến các tổ chức cấp đại học.

Học phí tại các trường  tư thục khác nhau giữa các trường và phụ thuộc  vào nhiều yếu tố, bao gồm cả vị trí của trường, sự sẵn sàng trả giá của các bậc cha mẹ, học phí các trường tương đương và vốn tài chính của trường. Nếu nhà trường yêu cầu Học phí cao, thường được sử dụng để trả lương cao hơn cho các giáo viên tốt nhất và cũng được sử dụng để tăng chất lượng môi trường học tập, bao gồm tỷ lệ cao số giáo viên, quy mô lớp học nhỏ và dịch vụ, chẳng hạn như thư viện, phòng thí nghiệm khoa học và máy tính. Một số trường tư nhân là các trường nội trú và học viện quân sự tư nhân.

Các trường học tôn giáo và giáo phái tạo thành một tiểu thể loại của các trường tư nhân. Một số trường giảng dạy về tôn giáo, cùng với các môn học thông thường để gây ấn tượng với các tín ngưỡng và truyền giảng đức tin cụ thể của mình trong những học sinh tham dự. Chúng bao gồm các trường học giáo xứ, một thuật ngữ thường được sử dụng để biểu thị các trường Công giáo La Mã. Các nhóm tôn giáo khác củng tham gia lĩnh vực giáo dục tư nhân bao gồm Tin Lành, Phật giáo, Do Thái giáo,  Hồi giáo, Chính thống giáo.

Các trường tư nhân cũng có thể cung cấp giáo dục đặc biệt và giáo dục thay thế. Giáo dục đặc biệt (Special Education) là ngành giáo dục được thiết kế dành riêng cho những em nhỏ, học sinh có khác biệt cá nhân  hoặc nhu cầu đặc biệt,  như là cho những trẻ em chậm phát triển, có thiểu năng trí tuệ hoặc trẻ em khuyết tật. Giáo dục thay thế (Alternative education) cung cấp nhiều cách tiếp cận sư phạm khác với phương pháp sư phạm chính thống, các chương trình giáo dục cải cách như là Phương pháp giáo dục Montessori, Giáo dục Waldorf,.... và  bao gồm cả  các chương trình giáo dục cho học sinh đang dưới sự giám sát của tòa, bị trục xuất khỏi trường hoặc thiếu điểm và đã trải qua những khó khăn trong các môi trường giáo dục truyền thống. Nhiều giải pháp thay thế giáo dục nhấn mạnh quy mô lớp học nhỏ, mối quan hệ chặt chẽ giữa học sinh và giáo viên và ý thức cộng đồng.

Các trường tư thường tránh được một số quy định của Nhà nước, mặc dù vẫn chịu sự kiểm soát của nhà nước về chất lượng giáo dục, hầu hết thực hiện theo các quy định liên quan đến nội dung giáo dục của các lớp học.

Tham khảo

Cơ sở giáo dục
Dạng trường học


title: Chiasmocleis shudikarensis

text:
Chiasmocleis shudikarensis là một loài ếch trong họ Nhái bầu.
Nó được tìm thấy ở Brasil, Guyane thuộc Pháp, Guyana, Suriname, và có thể cả Peru.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và đầm nước ngọt có nước theo mùa. Loài này đang bị đe dọa do mất nơi sống.

Tham khảo

 Rodrigues, M.T., Reynolds, R. & Gascon, C. 2004. Chiasmocleis shudikarensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Chiasmocleis


title: Sự kiện Ikedaya

text:
Ikedaya Jiken (池田屋事件) (Trì Điền Ốc Sự kiện), hay còn gọi là Sự kiện Ikedaya, là một cuộc chạm trán nổi tiếng giữa các shishi từ lãnh địa Chōshū (nay là Yamaguchi) và Shinsengumi, đội cảnh sát đặc biệt của Mạc phủ vào ngày 8 tháng 7 năm 1864 tại quán trọ Ikedaya ở Kyoto, Nhật Bản.

Trong văn chương
Trận chiến ở quán trọ Ikedaya là điểm then chốt trong seri manga Shinsengumi Imon Peacemaker, và anime của nó, Peacemaker Kurogane. Đồng thời nó cũng xuất hiện trong manga Kaze Hikaru.

Rurouni Kenshin OVA Samurai X: Trust/Betrayal, lấy bối cảnh thời Minh Trị Duy Tân, cũng có miêu tả qua về sự kiện Ikedaya.

Tham khảo

Thời kỳ Edo
Shinsengumi
Minh Trị Duy Tân
Lịch sử Nhật Bản


title: Longvic

text:
Longvic  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao từ 219-247 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Côte-d'Or


title: President Roxas, Cotabato

text:
President Roxas là một đô thị hạng 3 ở tỉnh Cotabato, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 41.231 người trong 8.118 hộ.

Các đơn vị hành chính

President Roxas được chia thành 25 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Cotabato


title: Bon-Encontre

text:
Bon-Encontre  là một xã thuộc tỉnh Lot-et-Garonne trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 80 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Bonencontre


title: Lasioglossum rostratum

text:
Lasioglossum rostratum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Eversmann mô tả khoa học năm 1852.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1852


title: Dahmetal

text:
Dahmetal là một đô thị thuộc huyện Teltow-Fläming, bang Brandenburg, Đức. Đô thị Dahmetal có diện tích 41,48 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 528 người.

Tham khảo


title: Hoplitis mollis

text:
Hoplitis mollis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Tkalcu mô tả khoa học năm 2000.

Chú thích

Tham khảo

Hoplitis
Động vật được mô tả năm 2000


title: Oberlunkhofen

text:
Oberlunkhofen là một đô thị ở huyện Bremgarten, bang Aargau, Thụy Sĩ.

Tham khảo

Đô thị của bang Aargau


title: Patellapis neavei

text:
Patellapis neavei là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1946.

Chú thích

Tham khảo

Patellapis
Động vật được mô tả năm 1946


title: Metallica

text:
Metallica là ban nhạc thrash metal của Mỹ, thành lập ngày 28 tháng 10 năm 1981.

Với hơn 100 triệu album bán ra toàn thế giới, riêng ở Mỹ là 57 triệu album, đây là ban nhạc heavy metal thành công nhất về mặt thương mại trong lịch sử.
Metallica cũng đã từng chiến thắng ở rất nhiều giải thưởng âm nhạc danh tiếng nổi bạt nhất là 9 giải Grammy. Đặc biệt hơn Metallica còn là nghệ sĩ đầu tiên chiến thắng tại cả hai hạng mục là Best Metal Performance và Hard Rock Performace của giải Grammy. Metallica cũng được công nhận, cùng với 3 ban khác của "tứ trụ" nhạc thrash metal, Megadeth, Slayer và Anthrax, đã làm cho thể loại nhạc này trở nên thịnh hành.

Với những thành công to lớn đó Metallica vinh dự xếp số 5 trong VH1's 100 Greatest Artists of Hard Rock. Xếp số một trong VH1's 20 Greatest Metal Bands list. Xếp số một trong danh sách 100 ban nhạc Rock xuất sắc nhất giai đoạn 1981-2000 do Kerrang xếp hạng.
Năm 2003, tờ Rolling Stone xếp ban nhạc ở vị trí sô 61 trong danh sách 100 nghệ sĩ vĩ đại nhất. Ngày 4 tháng 4 năm 2009, Metallica chính thức được vinh danh trong Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll.

Lịch sử ban nhạc

Khai sinh
Metallica được thành lập ở Los Angeles, California vào tháng 10 năm 1981 bởi tay guitar và ca sĩ James Hetfield và tay trống Lars Ulrich sau khi cả hai bắt gặp nhau qua những mẫu rao vặt trên tờ The Recycler về việc thành lập ban nhạc. Bộ đôi sau đó tuyển mộ tay bass Ron McGovney, và giai đoạn này qua tay nhiều guitar chính, như là Lloyd Grant, Brad Parker, và Jeff Warner.

Cái tên Metallica được đặt khi Ron Quintana, một người ủng hộ nhạc metal vùng San Francisco, nhờ Ulrich chọn một cái tên để đặt cho tờ tạp chí mới của anh ta (tờ tạp chí cổ động cho các ban nhạc metal của Anh và Mỹ). Quintana bắt đầu chọn từ một danh sách bao gồm "Metallica", nhưng Lars đề nghị chọn "Metal Mania" và lấy tên "Metallica" cho ban nhạc.

Nhạc của Metallica trước tiên lấy cảm hứng từ những ban nhạc như Black Sabbath, Motörhead, Diamond Head, Saxon, Judas Priest, và những ban heavy metal khác của Anh. Họ cũng được truyền cảm hứng từ những ban nhạc punk như là Misfits, Zeroption, Discharge và The Ramones.

Đầu năm 1982, Ulrich thuyết phục Brian Slagel của hãng ghi âm Metal Blade chọn bài hát "Hit the Lights" vào bộ biên soạn Metal Massacre số đầu tiên. Trong nỗ lực tìm kiếm một tay guitar dài hạn, Ulrich cho đăng quảng cáo trên một tờ báo địa phương. Dave Mustaine ở Huntington Beach, California, lúc này đang chơi cho ban Panic đáp lại và hẹn một buổi thử. Ulrich và Hetfield quá ấn tượng với màn khởi động và nhạc cụ của Mustaine, và mời Mustaine vào ban nhạc ngay trước cả khi buổi thử thật sự bắt đầu.

Vào tháng 3 và tháng 4 năm 1982, một vài bản demo nhỏ được ghi âm với cơ cấu thành viên này, trong đó có Hit The Lights, Ron's Garage (được ghi âm tại garage nhà McGoveney) và Power Metal.

Vài tháng sau ban nhạc ghi một bản demo full hoàn chỉnh, No Life 'Til Leather - bản này nhanh chóng gây được chú ý trong giới băng đĩa lậu. Metallica tiếp tục cho ra đời một bản demo (live) nữa Metal Up Your Ass.

Cuối năm đó, Ron McGovney rời ban nhạc sau khi bị Dave Mustaine đổ bia lên cây bass. Sau khi xem một ban nhạc tên là Trauma chơi, Metallica đề nghị tay bass của Trauma là Cliff Burton về chơi cho họ. Burton đồng ý vời điều kiện là Metallica phải dọn tới quê của anh này ở San Francisco. Cùng với Burton, ban nhạc ghi âm bản demo Megaforce.

Sau khi định hình ở quần thể thrash metal Vịnh Area, Metallica đi đến New York vào năm 1983 để gặp những người ủng hộ tên là Jon và Marsha Zazula. Sau khi đánh thử vài bản, ban nhạc ký hợp đồng với hãng ghi âm mới của anh em Zazula, Megaforce Records. Không lâu sau, Ulrich và Hetfield thấy rằng thái độ hung hăng và lộn xộn do uống và dùng quá nhiều thuốc của Mustaine đã trở nên không thể quản lý được. Mustaine được yêu cầu rời khỏi ban, và Kirk Hammett được lôi về từ ban Exodus. Sau khi rời Metallica, Mustaine tạo dựng nên ban nhạc thành công Megadeth.

Cuối mùa xuân 1983, ban nhạc đến Rochester, New York để ghi âm album đầu tay Kill 'Em All. Ban đầu, album này không thật sự thành công về mặt tài chính, nhưng đã gây dựng cho ban nhạc một lớp fan hâm mộ trong thế giới ngầm nhạc metal. Một năm sau, Metallica phát hành Ride the Lightning. Việc Album này bao gồm một bản nhạc chậm và mang nhiều tính nội tâm, Fade to Black, đã đặt Metallica riêng ra hầu hết các ban thrash metal khác. Trong khi nhiều fan thích thú với phong cách mới mẻ của bài hát, một vài buộc tội Metallica vì đã xúi giục "bán rẻ" và "tự tử".

Thành công vang dội
Khi Ride The Lightning đã bắt được sự chú ý của những hãng ghi âm tên tuổi, Metallica ký hợp đồng với hãng Elektra Records. Phát hành đầu tiên với Elektra là Master of Puppets vào năm 1986, album đánh dấu bước nhảy vọt của ban nhạc. Mặc dù không có đĩa đơn được phát hành từ album, một vài đoạn nhạc vẫn được phát sóng từ các track "Master of Puppets" và "Welcome Home (Sanitarium)". Ban nhạc còn được biết đến nhiều hơn nữa khi được hỏi chơi mở màn cho Ozzy Osbourne, và Master of Puppets leo lên đến vị thứ 29 bảng xếp hạng Billboard Top Album Charts. Cho đến hôm nay, một số nhà phê bình vẫn xem album này như là một trong những album nhạc metal hay nhất mọi thời đại.

Vào ngày 27 tháng 9 năm 1986, trên đường đi lưu diễn ở Châu Âu, Cliff Burton bị chết gần Ljungby, Thụy Điển, khi chiếc xe bus của ban nhạc bị trượt khỏi đường trơn và lật nhào. Burton theo quán tính hất văng khỏi xe và bị chiếc xe đè lên người. Tại thời điểm này cũng không chắc là Burton đã chết hay chưa. Một chiếc cần trục được điều động đến để nâng chiếc xe buýt lên, nhưng chiếc xe lại trượt xuống và đè lên Burton một lần nữa.

Cái chết của Burton bỏ ngỏ tương lai ban nhạc. Nhưng rồi ba thành viên còn lại quyết định là tay bass này sẽ muốn họ tiếp tục. James Hetfield sau này có nói: "Knowing Cliff’s attitude, he’d kick our butts if we quit." Gần như ngay lập tức, ban nhạc tìm kiếm một tay bass thay thế và bắt đầu thử. Trong số này có tay bass Les Claypool (của ban Primus sau này), một người bạn lúc nhỏ của Hammett. Ban nhạc thích Claypool nhưng lại cảm thấy anh này chơi quá "funk". Trong đoạn phim Behind the Music, Hetfield có giải thích rằng Claypool chơi "quá tốt" và "ngoài vùng" đối với Metallica. Hẳn nhiên là Claypool không được chọn, và Jason Newsted, sáng lập ban Flotsam and Jetsam ở Arizona được mời tham gia. Newsted chính thức gia nhập Metallica vào ngày 28 tháng 10 năm 1986, 3 tuần sau lễ tang Burton. Cùng Newsted, ban nhạc hoàn thành tour diễn trong những tháng đầu 1987. Tiếp theo tour này, ban nhạc nhanh chóng bắt tay ghi âm The $5.98 EP: Garage Days Re-Revisited vào tháng 7 năm 1987 để thử nghiệm phòng thu họ mới dựng, và để thử tài năng của Newsted.

...And Justice for All, album đầu tiên sau cái chết của Burton, được ra mắt vào năm 1988. Trong album này rất ít khi tiếng bass của Newsted có thể nghe rõ được và vài fan cho rằng đây là việc làm có chủ ý nhằm phản ứng với cái chết của Burton, hoặc là một cách xử ép Newsted. Lý do hợp lý nhất, như Hetfield và Ulrich trả lời phỏng vấn, là vì Newsted không có mặt trong lúc trộn (mix) nhạc, nên không thể tác động đến bản trộn cuối cùng. Ulrich cũng cho rằng việc thiếu tiếng bass là do Newsted chơi hoàn toàn theo như tiếng accord của Hetfield.

Metallica (1990-1993)
Sau album khá thành công là...And Justice For All thì ngày 12/8/1991 Metallica đã cho ra lò album phòng thu thứ 5 với tựa đề chính là tên ban nhạc Metallica. Đây là album đỉnh cao nhất của Metallica với rất nhiều ca khúc bất hủ như "Enter Sandman", "The Unforgiven", "Nothing Else Matters", "Wherever I May Roam". Album đánh dấu lần đầu tiên Metallica thống trị bảng xếp hạng Billboard 200. Nó là một trong số các album bán chạy nhất thế kỉ với hơn 22 triệu bản được tiêu thụ trên toàn thế giới và 15 triệu bản tính riêng tại Mĩ. Nhận được 14 đĩa bạch kim.
Nó chứng tỏ tài năng bậc nhất của Metallica trong làng nhạc Metal được thời đồng thời là 1 sự khẳng định rõ ràng cho sự phát triển mạnh mẽ của ban nhạc sau cái chết của Cliff Burton.

Load, Reload (1994-1999)
Sau sự thành công tuyệt vời của siêu phẩm Metallica thì Metallica lại tiếp tục cho ra lò 2 phòng thu tiếp theo là Load vào 4/6/1996 và Reload vào 18/11/1997. Mặc dù vẫn cả hai album vẫn xếp số 1 trên Billboard 200 sau khi phát hành song nó cũng đã đánh dấu sự xuống dốc của Metallica khi 2 album kể trên không được giới chuyên môn đánh giá cao. Lượng CD tiêu thụ cũng sụt giảm hẳn khi tại Mĩ Load chỉ bán tiêu thụ được 5.020.000 bản còn với Reload là hơn 4 triệu bản. Tuy bị coi là 2 album thất vọng của Metallica song họ cũng nhận được niềm an ủi khi ca khúc "Better than You" nằm trong album Reload cũng nhận được 1 giải Grammy năm 1999 cho hạng mục Best Metal Performance.

St Anger (2001-2005)
Trượt dài theo sự xuống dốc, Metallica tiếp tục phát hành album St Anger năm 2003 sau những bất đồng nội bộ khi tay bass của nhóm Jason Newsted ra đi vào năm 2000 cùng với việc những bê bối về việc sử dụng ma tuý của James Hetfield. St Anger tuy vẫn xếp số 1 tại Billboard và tiêu thụ được 419000 bản sau tuần đầu tiên song cuối năm đó nó chỉ xếp sô 37 trong số các album bán chạy nhất.

Không những thế nó còn bị giới chuyên môn đánh giá là album mất bản sắc của Metallica. Dù sau đó ca khúc cũng ẵm 1 giải Grammy cho hạng mục Best Metal Performance nhưng cũng không thê cứu vãn nổi sự thất bại của album cùng tên.

Sự thất bại này đã làm Metallica quyết tâm tìm kiếm 1 tay bass mới cho ban nhạc, và người được chọn là tay bass Robert Trujillo. Anh bắt đầu biểu diễn cùng Metallica trong liveshow ngày 24/2/2003. Và góp mặt vào album mới nhất là Death Magnetic của ban nhạc.

Thành viên tạm thời (live show)
 "Damien Philips" (Jeff Warner) - Guitar accord thay thế trong một buổi diễn năm 1982 khi James chỉ hát vì bị gãy xương do trượt ván.
 John Marshall (phụ trách kỹ thuật guitar của Kirk Hammett, cũng chơi cho Metal Church) - Guitar accord thay thế trong khi James đang phục hồi các chấn thương và chỉ hát (1986, gãy cổ tay do trượt ván; 1992, bị cháy do sự cố bắn pháo hoa khi đang diễn tại Montreal, Sân vận động Olympic).
 James bị chấn thương vai trước buổi diễn vào ngày 7 tháng 7 năm 2000 tại sân vận động Georgia Dome ở Atlanta. Korn, Kid Rock và System of a Down chơi thế.
 Những tay trống thế (khi Lars Ulrich không thể diễn tại Festivan Download vào ngày 6 tháng 6 năm 2004): Dave Lombardo của Slayer, Joey Jordison của Slipknot, và Flemming Larsen (nhân viên kỹ thuật trống của Ulrich).

Sự trở lại với Death Magnetic (2006 đến nay)

Sau một thời gian dài im hơi lặng tiếng cùng với album thất bại St Anger (2003), Metallica đã trở lại một cách đầy ấn tượng với album phòng thu thứ 9 của mình với tựa đề Death Magnetic. Phát hành ngày 12/9/2008, Death Magnetic làm rung chuyển bảng xếp hạng âm nhạc Hoa Kỳ với 490.000 bản được tiêu thụ chỉ sau 3 ngày đầu tiên phát hành, đồng thời leo lên vị trí số 1 trên BXH Billboard 200. Đây là album thứ 5 liên tiếp của Metallica xếp vị trí số 1 tại Billboard 200, khiến họ trở thành nghệ sĩ đầu tiên lập được kì tích này. Tính đến hết năm 2008 đã có 1.570.000 bản Death Magnetic đã được tiêu thụ tại Mĩ và khoảng hơn 5,5 triệu bản trên toàn thế giới.

Không những chỉ thành công về mặt thương mại, Death Magnetic cũng đạt được những thành công lớn về mặt giải thưởng khi tại lễ trao giải Grammy lần thứ 51 (9/2/2009), album này đã được đề cử cho 4 giải Grammy và chiến thắng 2 giải: Best Metal Performance cho ca khúc My Apocalypse, và Best Recording Package cho Death Magnetic, nâng tổng số giải Grammy của Metallica lên con số 9.

Bước vào ngôi nhà của những huyền thoại
Vốn là 1 huyền thoại của nhạc Rock đã từ rất lâu, song phải đợi đến sau thành công của Death Magnetic, Metallica mới chính thức có tên trong danh sách được vinh danh trong Rock and Roll Hall of Fame, ngôi nhà của các huyền thoại sau hơn 25 năm kể từ ngày phát hành album phòng thu đầu tiên. Lễ vinh danh diễn ra vào ngày 4/4/2009 và tất cả những thành viên của Metallica, kể cả những người cũ như Jason Newsted, Cliff Burton (đã chết) đều có vinh dự này, trừ Dave Mustaine vì anh chưa tham gia vào 1 album chính thức nào của Metallica.

Chia sẻ vinh dự được vinh danh cùng với Metallica còn có nhóm Hip Hop Run-D.M.C. và ca sĩ Bobby Womack.

Giải thưởng

Giải Grammy:[56]
1990: Best Metal Performance – "One"
1991: Best Metal Performance – "Stone Cold Crazy"
1992: Best Metal Performance – Metallica
1999: Best Metal Performance – "Better than You"
2000: Best Hard Rock Performance – "Whiskey in the Jar"
2001: Best Rock Instrumental Performance – "The Call of Ktulu" cùng Michael Kamen và San Francisco Symphony
2004: Best Metal Performance – "St. Anger"
2009: Best Metal Performance – "My Apocalypse"
2009: Best Recording Package - Death Magnetic

Giải MTV Video Music:
1992: Video Metal xuất sắc nhất – "Enter Sandman"
1996: Video Metal xuất sắc nhất – "Until It Sleeps"

Giải American Music:
1996: Nghệ sĩ yêu thích nhất: Heavy Metal/Hard Rock: Metallica – Load
1996: Bài hát Metal/Hard Rock được yêu thích nhất – "Until It Sleeps"

Giải Billboard Music:
1997: Billboard Nghệ sĩ Rock and Roll của năm – Metallica (RIAA Diamond Award)
1999: Nghệ sĩ của năm – Metallica
1999: Album của năm – Metallica

Giải Kerrang!:
 2003: Hall of Fame – Metallica
 2003: Best International Band – Metallica
 2004: Best Band on the Planet – Metallica
 2008: Inspiration Award Winner – Metallica
 2009: Best Album – Death Magnetic

Thành viên

Thành viên hiện tại
 James Hetfield – lead vocals, rhythm guitar (1981–nay)
 Lars Ulrich – drums (1981–nay)
 Kirk Hammett – lead guitar, backing vocals (1983–nay)
 Robert Trujillo – bass, backing vocals (2003–nay)

Thành viên cũ
 Ron McGovney – bass guitar (1982)
 Dave Mustaine – lead guitar, backing vocals (1982–1983)
 Cliff Burton – bass guitar, backing vocals (1982–1986)
 Jason Newsted – bass guitar, backing vocals (1986–2001)

Dòng thời gian

Tham khảo

Liên kết ngoài

Metallica
Ban nhạc Mỹ
Thrash metal
Ban nhạc rock
Ban nhạc thập niên 1980
Ban nhạc thập niên 1990
Ban nhạc thập niên 2000
Người đoạt giải Grammy
Người được ghi danh tại Đại sảnh Danh vọng Rock and Roll
Nghệ sĩ của Universal Music Group
Nghệ sĩ của Elektra Records
Nghệ sĩ của Warner Bros. Records
Ban nhạc từ Los Angeles


title: Leptonema natalense

text:
Leptonema natalense là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Leptonema (Hydropsychidae)


title: Octhispa discobilineata

text:
Octhispa discobilineata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1927.

Chú thích

Tham khảo

Octhispa


title: Stanhopea reichenbachiana

text:
Stanhopea reichenbachiana là một loài lan có mặt từ miền tây Colombia to Ecuador.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

reichenbachiana


title: 5943 Lovi

text:
5943 Lovi (1984 EG) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 1 tháng 3 năm 1984 bởi E. Bowell ở trạm Anderson Mesa thuộc Flagstaff. Nó được đặt theo tên của nhà thiên văn học Hoa Kỳ George Lovi (1939–1993).

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 1984
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 3957 Sugie

text:
3957 Sugie (1933 OD) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 7 năm 1933 bởi K. Reinmuth ở Heidelberg.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 3957 Sugie

Được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1933


title: Condren

text:
Condren  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Xã của Aisne