title: Chimarra actinifera

text:
Chimarra actinifera là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chimarra


title: Dünfus

text:
Dünfus là một đô thị thuộc huyện Cochem-Zell, bang Rheinland-Pfalz, Đức. Đô thị này có diện tích 3,25 ki-lô-mét vuông.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Cochem-Zell


title: Tháng 8 năm 2008

text:
Trang này liệt kê những sự kiện quan trọng vào tháng 8 năm 2008.

Chủ nhật, ngày 3 tháng 8

 Nhà văn đoạt giải Nobel người Nga và nhà bất đồng chính kiến thời Liên Xô Aleksandr Isayevich Solzhenitsyn qua đời, thọ 89 tuổi.
 Ít nhất 140 người thiệt mạng trong một cuộc hỗn loạn tại một đền thờ Ấn Độ giáo tại Naina Devi, Himachal Pradesh, Ấn Độ.

Thứ tư, ngày 6 tháng 8
 Tổng thống Sidi Ould Cheikh Abdallahi bị lật đổ trong một cuộc đảo chính tại Mauritania.

Thứ năm, ngày 7 tháng 8
 Chiến tranh bùng nổ tại Nam Ossetia giữa Gruzia và quân Nga hậu thuẫn chính quyền ly khai đang quản lý vùng này.

Thứ sáu, ngày 8 tháng 8

 Thế vận hội Mùa hè thứ 29, đã được khai mạc vào lúc 8 giờ 8 phút 8 giây tối (theo giờ địa phương) tại Bắc Kinh (Trung Quốc) và sẽ kéo dài đến ngày 24 tháng 8 năm 2008.
 Chiến tranh bùng nổ tại Nam Ossetia, giữa Gruzia và chính quyền ly khai Nam Ossetia, được Nga ủng hộ.

Chủ nhật, ngày 10 tháng 8
 Lũ lụt do Bão Kammuri (Bão số 4) làm hàng trăm người thiệt mạng và mất tích tại miền Bắc Việt Nam.

Thứ hai, ngày 11 tháng 8
 Tổng thống Nga Dmitry Anatolyevich Medvedev tuyên bố chấm dứt tấn công Gruzia trong cuộc xung đột về Nam Ossetia.

Thứ tư, ngày 13 tháng 8
 Vận động viên bơi lội Hoa Kỳ Michael Phelps đoạt kỷ lục số huy chương vàng giành được trong sự nghiệp trong lúc tham gia Thế vận hội.

Thứ sáu, ngày 15 tháng 8

 Fernando Lugo nhậm chức Tổng thống Uruguay.

Chủ nhật, ngày 17 tháng 8

 Vận động viên bơi lội Hoa Kỳ Michael Phelps phá vỡ kỷ lục số huy chương vàng đạt được trong một Thế vận hội sau khi đoạt được huy chương vàng thứ 8 tại Bắc Kinh.

Thứ hai, ngày 18 tháng 8

 Tổng thống Pakistan Pervez Musharraf tuyên bố từ chức.

Thứ tư, ngày 20 tháng 8

 Vận động viên điền kinh Jamaica Usain Bolt đoạt huy chương vàng trong môn chạy cự ly 100 mét và 200 mét tại Thế vận hội, phá vỡ kỷ lục thế giới với thời gian 9,69 và 19,30 giây.
 Chuyến bay 5022 của Spanair rơi xuống ngay sau khi cất cánh tại Sân bay Barajas ở Madrid, Tây Ban Nha, làm thiệt mạng ít nhất 150 người.

Thứ sáu, ngày 22 tháng 8

 Ứng cử viên Dân chủ Barack Obama chọn Thượng nghị sĩ từ Delaware Joe Biden làm ứng cử viên phó tổng thống trong cuộc bầu cử tổng thống Hoa Kỳ.

Chủ nhật, ngày 24 tháng 8
 Thế vận hội Mùa hè 2008 bế mạc tại Bắc Kinh, Trung Quốc sau 16 ngày thi đấu.

Thứ ba, ngày 26 tháng 8

 Nga chính thức công nhận độc lập cho Abkhazia và Nam Ossetia, hai chính quyền ly khai tại Gruzia; Nam Ossetia tuyên bố ý định sáp nhập vào Nga.
 Hơn 1,2 triệu người tại bang Bihar (Ấn Độ) bị ảnh hưởng bởi lũ lụt khi sông Koshi chuyển dòng.

Thứ bảy, ngày 27 tháng 8

 Barack Obama, sau khi chọn Joe Biden làm ứng cử viên phó tổng thống, được Đảng Dân chủ chính thức đề cử làm ứng cử viên tổng thống trong cuộc bầu cử tại Hoa Kỳ tại Đại hội Đảng Dân chủ Toàn quốc.

Thứ sáu, ngày 29 tháng 8

 Ứng cử viên Cộng hòa John McCain chọn Thống đốc Alaska Sarah Palin làm ứng cử viên phó tổng thống trong cuộc bầu cử tổng thống tại Hoa Kỳ.

Thứ bảy, ngày 30 tháng 8
 Nam Ossetia tuyên bố ý định sáp nhập vào Nga vài ngày sau khi Nga công nhận độc lập cho Nam Ossetia và Abkhazia, hai chính quyền ly khai khỏi Gruzia. Times

Tham khảo

Tháng tám
Năm 2008


title: Trentepohlia bombayensis

text:
Trentepohlia bombayensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Nesobasis selysi

text:
Nesobasis selysi là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Nesobasis selysi được Tillyard miêu tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

Nesobasis


title: Hydroglyphus geminodes

text:
Hydroglyphus geminodes là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Régimbart miêu tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroglyphus


title: Copelatus integer

text:
Copelatus integer là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: 29 tháng 7

text:
Ngày 29 tháng 7 là ngày thứ 210 (211 trong năm nhuận) trong lịch Gregory. Còn 155 ngày trong năm.

Sự kiện
238 – Cận vệ của Hoàng đế La Mã xông vào cung và bắt giữ hai đồng hoàng đế Pupienus và Balbinus. Hai người bị kéo lê trên đường phố La Mã rồi bị hành quyết. Gordianus III được tuyên bố là hoàng đế trong cùng ngày.
 713 – Đường Huyền Tông cùng các cận thần suất cấm quân giết chết bè Đảng của Thái Bình công chúa, phá vỡ âm mưu phế lập của công chúa.
 1014 – Chiến tranh Đông La Mã–Bungaria: Hoàng đế Đông La Mã Basileios II giành được chiến thắng quyết định trước quân Bulgaria trong trận Kleidion.
 1836 – Khải Hoàn Môn tại Paris, Pháp được khánh thành nhân dịp kỉ niệm sáu năm Cách mạng tháng Bảy.
1900 – Quốc vương Umberto I của Ý bị một phần tử vô chính phủ tên là Gaetano Bresci ám sát.
 1921 – Adolf Hitler trở thành lãnh đạo của Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội Chủ nghĩa.
 1958 – Tổng thống Hoa Kỳ Dwight D. Eisenhower ký thành luật Đạo luật Hàng không và Không gian Quốc gia, thành lập cơ quan không gian phi quân sự liên bang mới là NASA.
1981- Ngày cưới của Công nương Diana Spencer và Thái tử Charles, Thân vương xứ Wales
 1987 – Thủ tướng Anh Quốc Margaret Thatcher và Tổng thống Pháp François Mitterrand ký thỏa thuận về việc xây dựng một đường hầm dưới eo biển Manche.
2005 – Một nhóm các nhà thiên văn học người Mỹ công bố phát viện của họ về hành tinh lùn Eris.
2015 – Microsoft phát hành Windows 10.

Sinh
 1000 – Lý Thái Tông, Hoàng đế thứ 2 Nhà Lý, Việt Nam (m. 1054)
1833 – Nguyễn Phúc Tĩnh An, phong hiệu Nghĩa Đường Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1857)
 1942 – Nguyễn Văn Rinh, Thượng tướng Quân đội Nhân dân Việt Nam.
1948 – Tâm Anh, nhạc sĩ người Việt Nam (m. 2006)
1990 – Shin Se-kyung, nữ diễn viên người Hàn Quốc

Mất
 1825 – Phạm Đăng Hưng, danh thần nhà Nguyễn (Việt Nam), cha của Thái hậu Từ Dụ (s. 1765).
 1890 – Vincent Van Gogh, họa sĩ (Hà Lan) (s. 1853)
 2016 – Vivean Gray, Diễn viên người Anh (s. 1920).

Những ngày lễ và kỷ niệm
 Ngày quốc tế về hổ

Tham khảo

Tháng bảy
Ngày trong năm


title: Ceraclea parakamonis

text:
Ceraclea parakamonis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chú thích

Ceraclea


title: Lena

text:
Lena  có thể đề cập đến:

 Sông Lena, ở Nga
 Lena, Na Uy
 Cao N Lê Na, Gamer người Việt (nghệ danh Lena)


title: Aomori (thành phố)

text:
Thành phố Aomori (tiếng Nhật: 青森市 Thanh Sâm thị) là trung tâm hành chính của tỉnh Aomori, ở vùng Tohoku trên đảo Honshū. Thành phố đối diện với Vịnh Mutsu, nằm trên đường nối Eo biển Tsugara và dãy Hakkoda ở phía Nam tỉnh Aomori. Ở đây có cảng biển lớn nhất tỉnh. Trước khi đường hầm Seikan đi vào hoạt động, lối chính vào đảo Honshu của người dân từ Hokkaido là phải đi bằng phà từ Hokkaido tới thành phố Hakodate.

Thành phố được thành lập chính thức vào ngày 1 tháng 8 năm 1898. Nhưng thành phố và cảng đã được định cư từ năm 1626, vào giai đoạn đầu của thời kì Edo. Càng ngày thành phố càng mở rộng, đã nhập thêm vào thị trấn Namioka vào ngày 1 tháng 4 năm 2005.

Lịch sử
Trước thời kì Edo, Aomori chỉ là một làng cá nhỏ được gọi là Thiện Tri Điểu thôn (善知鳥村). Làng này được coi như một cảng biển vào năm 1612 bởi Moriyama Yashichirō, quan phụ trách việc phát triển cảng biển. Cái tên Aomori đã được đặt cho thành phố vào thời gian này. Trong suốt thời kì Edo, nơi quan trọng nhất của vùng Tsugaru là Hirosaki, và Aomori đóng vai trò như một cảng biển và trung tâm thương mại đối với vùng đất này.

Trong cuộc cải cách Minh Trị, vào tháng 7 năm 1871, Aomori trở thành một phần của tỉnh Hirosaki. Vào tháng 9 năm đó, tỉnh Hirosaki (bao gồm cả phần đất ngày nay của tỉnh Aomori) được thành lập. Tuy nhiên, tỉnh lỵ đã chuyển từ thành phố Hirosaki về Aomori và tên tỉnh đổi thành Aomori.

Vào mùa đông năm 1902, hơn 200 quân lính đã thiệt mạng trong lúc đang cố sức vượt qua dãy núi Hokkoda trong một buổi tập quân sự. Đây là một phần của việc chuẩn bị cho Chiến tranh Nga-Nhật và cần có kinh nghiệm trong môi trường lạnh mùa đông. Hôm đó đã có sai lầm nặng nề, với sự chuẩn bị và sự chỉ huy quá tồi, đã khiến hơn 200 người thiệt mạng để lại ký ức đau buồn.

Sự phát triển nên một thành phố Aomori hiện đại là do sự điều hành tỉnh lỵ và phà Seikan của Bộ trưởng Hoả xa, làm đường tàu quốc gia Nhật Bản nối giữa cảng Aomori với cảng Hakodate ở Hokkaido. Từ Tokyo đến Aomori có 2 đường tàu được xây dựng: đường Ou nối giữa thành phố Akita với thành phố thanhYamagata và đường Tohoku nối giữa thành phố Morioka, thành phố Sendai với thành phố Fukushima. Aomori là thành phố tỉnh lỵ duy nhất ở Nhật Bản không có một trường đại học quốc lập nào.

Vào năm 1945 thành phố cũng từng bị Không lực Mỹ đánh bom.

Khí hậu
Khí hậu ở Aomori gần như luôn ở mùa đông với tuyết và lạnh lẽo. Thành phố và phụ cận luôn có tuyết rơi rất dày, có thể nói là tuyết nặng hạt nhất trong các thành phố Nhật Bản. Ví dụ như, kỉ lục về độ dày của tuyết ở thành phố này là 196 cm năm 1981. Kỷ lục hiện nay thuộc về Sapporo với 164 cm, ghi vào năm 1939.

Vào mùa hè, cơn gió Yamase thổi vào từ phía đông, làm cho khí hậu mát mẻ. Bên cạnh đó, lớp sương mù dày đặc cũng thường xuất hiện ở vùng núi. Chính vì lớp sương mù này, các chuyến bay tới sân bay Aomori thường bị huỷ bỏ.

Giao thông
Sân bay quốc tế Aomori (thành lập năm 1964, trở thành sân bay quốc tế 1995), mất khoảng 30 phút đi từ thành phố, và luôn có xe buýt sân bay phục. Ở đây có các chuyến bay tới Tokyo, Itami (gần Osaka), Sân bay quốc tế Chubu (gần Nagoya), thành phố Sapporo, thành phố Fukuoka và Seoul, Hàn Quốc (Korean Air). Vào mùa hè, cũng có các chuyến bay tới nước Nga (Dalavia Far East Airways).

Ga xe lửa Aomori ở nằm ở khu ngoại ô, gần cảng Aomori. Ga tàu này thuộc Công ty Đường sắt Đông Nhật Bản, là ga cuối cùng của đường tàu Tohoku và Ōu. Công ty đường sắt Hokkaido cũng khai thác tuyến tàu đến Hachinohe trên đoạn đường Tohoku này, ngoài ra công ty còn sở hữu đoạn đường Tsugaru Kaikyo để đi về phía bắc bằng cách đi qua đường hầm Seikan đến Hokkaido.

Phà đến Hakodate thuộc Phà Seikan luôn sẵn có, và mất khoảng 4 giờ để đi từ Aomori đến Hakodate bằng phà.

Cảnh quan

Aomori Nebuta là một lễ hội nổi tiếng từ 2 tháng 8 đến 7 tháng 8 hàng năm. Bên cạnh đó, những di tích, bảo tàng và những dãy núi cũng là những sự thu hút du khách đến đây. Dãy Hakkoda là một địa chỉ hay để tham quan với nhiều suối khoáng nóng. Aomori cũng có nhiều suối nước nóng khác, như là Asamushi và Sukayu.

 Asupamu
 Bảo tàng nghệ thuật Munakata Shiko
 Bảo tàng Lâm nghiệp Aomori
 Bảo tàng dân tộc Aomori
 Bảo tàng lịch sử và nghệ thuật dân gian Aomori
 Bảo tàng Nebuta-no-sato

Thể thao
Aomori đã 2 lần là chủ nhà cuộc thi môn đánh bi đá trên băng (curling) quốc tế trong năm 2003, và đội tuyển nữ Aomori được chọn đại diện cho nước Nhật tại Thế vận hội mùa đông 2006 ở Torino, (Ý). Từ 17 tháng 3 đến 25 tháng 3 năm 2007, Giải vô địch curling nữ quốc tế sẽ được tổ chức ở đây.

Tham khảo

Aomori


title: Danh sách vận động viên quần vợt nữ số một WTA

text:
Dưới đây là danh sách vận động viên quần vợt nữ số một WTA. Danh sách bao gồm các nội dung đơn và đôi nữ. Kể từ khi Hiệp hội quần vợt nữ (WTA) bắt đầu lập ra bảng xếp hạng vào ngày 3 tháng 11 năm 1975, đã có 26 tay vợt đứng đầu thế giới ở nội dung đơn và 41 tay vợt đứng đầu thế giới ở nội dung đôi.

Các tay vợt nữ hạng nhất thế giới

Cập nhật 28 tháng 1 năm 2019.

Số tuần ở vị trí số 1

<table>

Tổng

Đôi nữ

Chú thích

Xem thêm
 Danh sách vận động viên quần vợt đơn số một ATP
 Danh sách vận động viên quần vợt đôi số một ATP

Tham khảo

Vận động viên quần vợt
Quần vợt


title: USS Flint

text:
Ba tàu chiến của Hải quân Hoa Kỳ từng được mang tên USS Flint, được đặt theo tên thành phố Flint thuộc tiểu bang Michigan:

 USS Flint (CL-64) là một tàu tuần dương hạng nhẹ lớp Cleveland, được đổi tên thành Vincennes (CL-64) vào ngày 16 tháng 10 năm 1942
 USS Flint (CL-97) là một tàu tuần dương hạng nhẹ lớp Atlanta đưa ra hoạt động ngày 31 tháng 8 năm 1944 và ngừng hoạt động ngày 6 tháng 5 năm 1947
 USS Flint (AE-32) là một tàu tiếp liệu đạn dược lớp Kilauea đưa ra hoạt động ngày 20 tháng 11 năm 1971, ngừng hoạt động ngày 4 tháng 8 năm 1995 và hiện đang phục vụ cùng Bộ chỉ huy Vận chuyển Quân sự

Tên gọi tàu chiến Hải quân Hoa Kỳ


title: Tillandsia kolbii

text:
Tillandsia kolbii là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài bản địa của México.

Giống
 Tillandsia 'First Born'

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Checklist of Mexican Bromeliaceae with Notes on Species Distribution and Levels of Endemism  truy cập 3 tháng 11 năm 2009
BSI Cultivar Registry  Truy cập 11 tháng 10 năm 2009

K
Thực vật México
Thực vật Guatemala
Thực vật được mô tả năm 1981
Thực vật Chiapas
Thực vật Oaxaca


title: Shadrinsk

text:
Shadrinsk (tiếng Nga: Шадринск) là một thành phố Nga. Thành phố này thuộc chủ thể Kurgan Oblast. Thành phố có dân số 80.865 người (theo điều tra dân số năm 2002). Đây là thành phố lớn thứ 201 của Nga theo dân số năm 2002. Dân số qua các thời kỳ:

Tham khảo

Thành phố của Nga
Tỉnh Kurgan
Shadrinsk


title: Oides albertisi

text:
Oides albertisi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1879.

Chú thích

Tham khảo

Oides


title: Nguyễn Văn Tỵ

text:
Nguyễn Văn Tỵ (24 tháng 2 năm 1917 - 19 tháng 1 năm 1992) là họa sĩ Việt Nam và là Tổng thư ký đầu tiên của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Ông được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt 2, năm 2001).

Tiểu sử
Ông sinh năm 1917 tại Hà Nội.
 Năm 1934 - 1935 ông học dự bị ở trường Mỹ thuật Đông Dương
 Năm 1936 ông thi đỗ vào trường Mỹ thuật Đông Dương, học khóa 11 (1936 - 1941) cùng khóa với Hoàng Tích Chù, Nguyễn Tiến Chung, Bùi Trang Chước, Trần Văn Lắm...
 1936 - 1940 ông có nhiều tác phẩm tham dự các triển lãm của Hội Việt Nam khuyến khích Mỹ thuật và Công nghệ tổ chức (SADEAI), Hội hợp tác nghệ sĩ Đông Dương tổ chức ở Việt Nam và ở cả nước ngoài như Paris (Pháp), Batavia (Indonesia), Bruxelles (Bỉ) và San Francisco (Mỹ)...
 Năm 1941 ông tốt nghiệp hạng ưu với ba tác phẩm Vịnh Hạ Long - sơn mài; Hội đền Chèm - sơn mài; Trăng lên - khắc gỗ.
 Từ tháng 5 đến tháng 7 năm 1942 ông đi vẽ ở Angkor - Campuchia (các tác phẩm sau này được trưng bày tại trụ sở Hội nghị văn hóa toàn quốc 1945 - 1946). Tháng 11 năm 1942 ông tổ chức triển lãm riêng lần đầu tiên tại trụ sở của nhóm FARTA (cái nôi nghệ thuật Việt Nam) gồm 32 tác phẩm sơn mài, lụa, khắc gỗ.
 Năm 1943 ông đi Nhật Bản tham gia triển lãm ở Tokyo, với hai tác phẩm Nghỉ ngơi - sơn mài và Hai cô gái Mường - khắc gỗ. Dự triển lãm nhóm FARTA với ba tác phẩm về Làng Mía ở Sơn Tây (sơn dầu), Nhân vật và Vịnh Hạ Long (sơn mài)
 Năm 1943 - 1944 ông làm trang trí sân khấu với đoàn kịch Thế Lữ ở Hà Nội.
 Năm 1945 ông làm Ủy viên Ban Chấp hành Hội Văn hóa Cứu quốc, viết bài cho báo Tiên Phong, tổ chức triển lãm văn hóa và vẽ bức tranh cổ động Độc lập hay là chết trưng bày tại Hà Nội.
 Nhân dịp kỷ niệm một năm ngày Cách mạng tháng Tám và Quốc khánh 2/9 năm 1946, ông tham gia Ban Tổ chức triển lãm Mỹ thuật tháng Tám trưng bày tại Nhà hát Lớn Hà Nội, và có hai tác phẩm sơn mài Chăn trâu và Nghỉ ngoài ruộng gặt. Cuối năm 1946 ông tham gia tổ chức và giảng dạy Trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam, sau đó đi vẽ ở mặt trận Nam tiến.
 Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, năm 1947, ông đi vào miền Trung, làm Ủy viên Ban Chấp hành Hội Văn hóa kháng chiến Thanh Hóa và Liên khu IV, viết bài cho báo Chống giặc và Sáng tạo, vẽ tranh cổ động, trang trí sân khấu - hóa trang cho đoàn kịch kháng chiến.
 Năm 1948 ông tổ chức xưởng họa Liên khu 4 và dạy lịch sử mỹ thuật và hội họa tại Phân trường Mỹ thuật Liên khu 4, biên tập và xuất bản tập san Mỹ thuật và Tạp chí Sáng tạo - cơ quan ngôn luận của Văn hóa kháng chiến Liên khu 4 (1948 - 1950). Cũng trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ông đi thực tế và vẽ tranh ở Chiến khu Việt Bắc (Bản Thi - Bắc Kạn, Đại Từ - Thái Nguyên), ở những làng kháng chiến Cự Nẫm, Lệ Sơn, Cảnh Dương (Quảng Bình)... Năm 1953, ông tham gia đội giảm tô và cải cách ruộng đất ở Phú Thọ. Đi vẽ tại chiến dịch Điện Biên Phủ (1954).
 Hoà bình lập lại, ông trở về Hà Nội, tham gia Ban tổ chức triển lãm chào mừng Thủ đô giải phóng do Hội Văn nghệ Việt Nam tổ chức tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Sau đó ông công tác tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam và tham gia hoạt động ở Hội Văn nghệ Việt Nam và Hội Mỹ thuật Việt Nam.
 Ông là Tổng thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam đầu tiên (1957 - 1958), Ủy viên Ban Chấp hành Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam (1957 - 1958). Năm 1983 tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ hai Hội Mỹ thuật Việt Nam, ông tiếp tục được bầu vào Ban chấp hành Hội, Hội đồng nghệ thuật, Ủy viên Ban chuyên ngành Hội họa, Phó Chủ tịch Hội đồng chuyên ngành Hội họa, Ủy viên Ban chuyên ngành Lý luận phê bình khóa II (1983 - 1989); Ủy viên Hội đồng nghệ thuật Hội khóa III (1989 - 1994).
 Trong suốt 55 năm công tác, ông đã có nhiều đóng góp cho sự phát triển của Hội Mỹ thuật Việt Nam cũng như sự phát triển của nền Mỹ thuật Việt Nam hiện đại ở tất cả các lĩnh vực: sáng tác, giảng dạy và lý luận. Ông mất ngày 19 tháng 1 năm 1992 tại Hà Nội.

Sự nghiệp hội họa
Nguyễn Văn Tỵ bắt đầu sáng tác từ sớm. Từ lúc học lớp dự bị trường Mỹ thuật Đông Dương, ông đã có những sáng tác sơn dầu và lụa như Cảnh chùa và Tháp, Chân dung em gái được bày ở các cửa hàng tranh. Ông đã nhiều lần tham dự các triển lãm và giành được nhiều giải thưởng. Từ trước năm 1945, ông chuyên về tranh lụa, sơn dầu và khắc gỗ. Sau này ông chuyên về tranh sơn mài, và những tác phẩm nổi tiếng nhất của ông đa số đều dùng chất liệu này.

Trong thời kì kháng chiến chống Pháp, mặc dù thiếu thốn nhưng ông vẫn liên tục có nhiều sáng tác mới trong đó có nhiều tác phẩm ký họa về nông dân, về bộ đội, về dân tộc Thái, các tác phẩm với chất liệu in đá, sơn mài, lụa... như Chiến lũy Ngã tư Sở, Xe cứu thương, Cầu mới (tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1948 chào mừng Đại hội Văn nghệ Việt Nam), tác phẩm Bộ đội giã gạo, Vùng biển Cảnh Dương - lụa, Lão chài - sơn mài (Triển lãm Hội họa 1951 tại Chiêm Hóa - Tuyên Quang)... Ông còn viết nhiều bài báo, các bài nghiên cứu về mỹ thuật.

Trong những năm tháng hoạt động mỹ thuật ở miền Bắc (1954 - 1975), ông đã có nhiều tác phẩm mới trưng bày tại nhiều triển lãm lớn: Nông dân kể khổ - sơn mài, Cấy ở Tây Bắc, Khu tự trị Việt Bắc - lụa, tranh cổ động Chị Vân tố cáo vụ Thảm sát Hướng Điền (Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1955), Hữu nghị - sơn mài, Xô viết Nghệ Tĩnh (đồng tác giả) - sơn mài (1957), Nhà tranh gốc mít - sơn mài, Du kích Bắc Sơn - sơn mài (Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1958), Buồm Cửa Hàn, lưới Cửa Hội, Mùa gặt ở Thanh Hóa, Nhà tranh gốc mít (Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc 1960). Một số tác phẩm của ông đã được chọn tham dự triển lãm 12 nước Xã hội chủ nghĩa tại Liên Xô và Đông Âu (1960). Sau đó ông tiếp tục sáng tác nhiều tác phẩm khác như: Em bé đọc sách, Căm thù - sơn mài, Phong cảnh Chợ Chu (Cánh đồng Chợ Chu) - sơn dầu (1960), Bắc Nam thống nhất, Biển ở Vĩ tuyến 17 (1961)... Ông đã nhiều lần đi thực tế tại khắp nơi trên cả nước và Lào, tham gia Chiến dịch Tây Nguyên (tháng 3/1975) và Chiến dịch Hồ Chí Minh (tháng 4/1975). Với những tư liệu ký họa thời kỳ kháng chiến chống Pháp và qua các chuyến đi thực tế, họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ đã sáng tác nhiều tác phẩm sơn mài, lụa, tranh khắc: Mùa lúa chín - lụa, Du kích mũ nan - khắc gỗ (Huy chương Bạc triển lãm quốc tế đồ họa Leipzig 1965), Hai đội quân gặp nhau - sơn mài (1968), Du kích Cửa Tùng, Địa đạo Vịnh Mốc, Bên bờ Nhật Lệ (1969), Ra đảo (1971), Đêm Noel Hà Nội 1972 (1973)...

Sau khi thống nhất, cùng với nhiều họa sĩ trong cả nước, ông tập trung sáng tác nhiều tác phẩm dựa trên những ký họa, những ký ức của các chuyến đi thực tế từ thời kháng chiến chống Pháp đến kháng chiến chống Mỹ. Về chất liệu sơn mài có các tác phẩm: Vịnh Hạ Long, Chiến dịch Điện Biên Phủ (1980), Ngày vui (1983), Hạ Long, Đường làng, Chợ Bờ, Mèo (1984), Bên dòng Mê Kông (1985), Hai cô Mường (1986), Hội đánh cồng (1987), Làng Mỗ (1988), Phong cảnh miền núi (1989), Phong cảnh Tây Nguyên, Phong cảnh (1991). Về chất liệu sơn dầu: Ngày vui, Cảnh Pắc Bó tham dự triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1976. Về chất liệu lụa có: Bác Hồ ở Pắc Bó (1978), Lưới Hải Vân, Mưa giông, Cấy lúa, Bàn đá chông chênh (1981), Hồi tưởng (1988) .

Các tác phẩm hội họa, đồ họa của họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ thể hiện bút pháp khỏe khoắn, hình họa chuẩn xác, bố cục khái quát, phóng khoáng với những tìm tòi thể nghiệm tạo nên bản sắc riêng. Ngoài ra ông còn vẽ bộ tem Hữu Nghị Quan nhân kỷ niệm quốc khánh nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa (1965).

Ngoài công việc sáng tác, ông còn là nhà lý luận, phê bình mỹ thuật với nhiều bài viết được đăng trên các báo. Ông đã viết khoảng 200 bài được công bố bằng giáo trình hay tham luận khoa học. Ông đã giảng dạy, đào tạo nhiều thế hệ họa sĩ trong thời kì kháng chiến chống Pháp và thời gian giảng dạy tại trường Cao đẳng Mỹ thuật Việt Nam (1956 - 1970). Ông còn soạn nhiều giáo trình phục vụ công tác giảng dạy, đặc biệt cuốn sách Bước đầu học vẽ (Nhà xuất bản Văn hóa, 1963, tái bản 3 lần) là một giáo trình cẩm nang hội họa có giá trị.

Tác phẩm Nam Bắc một nhà (1961) cùng với Hội chùa (Lê Quốc Lộc, Nguyễn Văn Quế, 1939), hai trong các tác phẩm sơn mài tiêu biểu của Việt Nam, là hai bức tranh được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam phục chế lại năm 2006.

Tác phẩm tiêu biểu
 Hai Cô Mường - khắc gỗ in trên lụa (76 x 45), 1940
 Nhà tranh gốc mít - sơn mài (67 x 105), 1958
 Du kích Bắc Sơn - sơn mài (86 x 121), 1958
 Thiếu nữ và biển - sơn mài (96 x 94), 1960
 Buồm Cửa Hàn, lưới Cửa Hội - sơn mài (100 x 180), 1960
 Nam Bắc một nhà - sơn mài (86 x 566), 1961
 Đêm Noel Hà Nội 1972 - sơn mài (100 x 150), 1973
 Chợ Bờ - sơn mài (60 x 90), 1984
 Phong cảnh - sơn mài (150 x 240), 1991

Tặng thưởng
 Huy chương Vàng triển lãm SEDEAI năm 1937
 Huy chương ngoại hạng triển lãm SEDEAI năm 1939
 Huy chương Bạc triển lãm quốc tế đồ họa Leipzig 1965
 Huy chương Đồng triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1995
 Huân chương Kháng chiến hạng Nhì
 Huân chương kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhất
 Huân chương Độc lập hạng Ba (12/1988)
 Huy chương Vì sự nghiệp Mỹ thuật Việt Nam, Vì sự nghiệp Văn học nghệ thuật Việt Nam.
 Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt II về Văn học nghệ thuật (2001)

Tham khảo

Họa sĩ Việt Nam
Cựu sinh viên Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương
Người nhận giải thưởng Hồ Chí Minh
Người Hà Nội
Sinh năm 1917
Mất năm 1992
Họa sĩ thế kỷ 20
Người họ Nguyễn tại Việt Nam


title: Fuentespreadas

text:
Fuentespreadas là một đô thị trong tỉnh Zamora, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 374 người.

Tham khảo

Đô thị ở Zamora


title: Tom Nicon

text:
Tom Nicon (22 tháng 3 1988 – 18 tháng 6 2010) người mẫu nổi tiếng của các nhãn hiệu Burberry, Louis Vuitton, GQ và Vogue, anh chết khi nhảy từ tầng 4 nhà riêng xuống.

Tự tử
Thi thể anh được tìm thấy tại nhà riêng ở Milan, Italy. Cảnh sát khẳng định nguyên nhân ban đầu của cái chết là do anh đã ngã xuống từ cửa sổ tầng 4. Trước đó, Tom đã tham gia buổi tập luyện chuẩn bị sự kiện tuần lễ thời trang dành cho nam giới được tổ chức tại Milan.

Bạn của Tom cho biết trong thời gian gần đây anh ấy đang rất là suy sụp, thậm chí thường xuyên rơi vào trạng thái trầm cảm sau khi chia tay với người yêu.

Cái chết của Tom khiến cho bạn bè, đồng nghiệp vô cùng sững sờ và nuối tiếc, bởi anh mới chỉ 22 tuổi và vẫn còn cả một sự nghiệp đầy hứa hẹn ở phía trước.

Chú thích

Người mẫu Pháp
Người Toulouse
Sinh năm 1988
Mất năm 2010


title: Nomada barcelonensis

text:
Nomada barcelonensis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1917.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1917


title: Macroglossum poecilum

text:
Macroglossum poecilum là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae, chi Macroglossum.

Tham khảo

 Pinhey, E (1962): Hawk Moths of Central và Southern Africa. Longmans Southern Africa, Cape Town.

Macroglossum


title: Espeyrac

text:
Espeyrac  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Hotels

Xã của Aveyron


title: Rachiplusia

text:
Rachiplusia là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Rachiplusia grisea Barbut, 2008
 Rachiplusia nu Guenée, 1852
 Rachiplusia ou Guenée, 1852
 Rachiplusia virgula Blanchard, 1852

Chú thích

Tham khảo

 Barbut, J. (2008). "Révision du genre Rachiplusia Hampson, 1913 (Lepidoptera, Noctuidae, Plusiinae)." Bulletin de la Société entomologique de France 113(4): 445-452.
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Plusiinae


title: Secenans

text:
Secenans là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Saône


title: 1997 Leverrier

text:
1997 Leverrier thiên thạch vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Chương trình tiểu hành tinh Indiana và đặt tên theo Urbain Le Verrier, nhà toán học người Pháp.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1963


title: Arx Fatalis

text:
Arx Fatalis là một game nhập vai góc nhìn người thứ nhất nguồn mở dành cho hai hệ máy Xbox và PC, do hãng Arkane Studios của Pháp phát triển và JoWood Productions, Dreamcatcher Interactive phụ trách phát hành vào tháng 11 năm 2002 tại Hoa Kỳ và 28 tháng 6 cùng năm tại Châu Âu.

Thiết kế của Arx Fatalis chịu nhiều ảnh hưởng của nhiều game không còn tồn tại hiện nay của hãng Looking Glass Studios, đặc biệt là Ultima Underworld. Ý tưởng ban đầu của nhà sản xuất là dự định biến Arx Fatalis thành một phiên bản thứ 3 cho dòng game Ultima Underworld, tuy nhiên họ không xin được giấy phép cho thương hiệu UW.

Cốt truyện
Arx Fatalis lấy bối cảnh một thế giới giả tưởng. Thế giới Arx bị đe dọa bởi sức nóng khủng khiếp của mặt trời và các loài sinh vật buộc phải lánh mình trong các hang động dưới mặt đất. Các màn chơi trong Arx sẽ diễn ra trong những hang động rộng lớn này nơi mà các chủng tộc như Troll, Goblin, Dwarve và Loài người cùng sinh sống.

Người chơi trong vai nhân vật chính sẽ tỉnh dậy trong một nhà ngục. Sau khi thoát ra ngoài, người chơi sẽ bắt đầu cuộc hành trình của mình, và cuối cùng khám phá ra rằng mình có nhiệm vụ to lớn là phải lật đổ và phong ấn Thần hủy diệt (God of Destruction) Akbaa, kẻ đang cố gắng thực hiện dã tâm nhằm thống trị và kiểm soát các chủng tộc tại Arx.

Cách chơi
Arx Fatalis có lối chơi theo kiểu kết thúc mở, cho phép người chơi phân phối điểm kỹ năng lên bốn yếu tố bao gồm phù phép, vũ khí, áo giáp và sự lén lút để xây dựng nên những kiểu nhân vật tùy thuộc vào loại vũ khí mang theo.

Bên cạnh những nhiệm vụ chính, người chơi có thể thực hiện một vài nhiệm vụ phụ liên quan đến việc tìm những món đồ bị thất lạc và giải đố. Kiểu chế đồ của game khá đơn giản chỉ bao gồm tăng cường các chỉ số như sức mạnh, sức sát thương, phòng thủ và độ bền của các loại đồ quân dụng và vũ khí khác nhau, để có thể chế tạo một món đồ mới tốt hơn, người chơi cần thu thập đủ các nguyên liệu cần thiết và kết hợp chúng lại với nhau.

Ngoài ra người chơi có thể kiếm được một vài loại thực phẩm trong suốt quá trình diễn biến của game, một số thì ăn sống, số khác có thể nấu chín được như bánh mì tròn, đùi gà, cá, bánh nướng và thịt sườn. Những mẩu đối thoại trong game sẽ không hiện ra trên màn hình, thay vào đó nhân vật sẽ trực tiếp báo cáo cho người chơi nghe tình trạng của anh ta hoặc những gì cần thiết để thi hành nhiệm vụ.

Cốt truyện của game được xây dựng theo hướng tuyến tính xoay quanh mục tiêu quan trọng nhất của người chơi là thu thập đủ các loại đồ vật khác nhau để rèn một thanh kiếm thần có sức mạnh vô đối nhằm tiêu diệt Akbaa trong trận chiến sinh tử vào cuối trò chơi.

Điều khiển
Một điểm thú vị về giao diện trực quan của Arx Fatalis chính là hệ thống phép thuật. Sử dụng chuột và phím Ctrl để kích hoạt ký hiệu phép thuật (rune) và phải trực tiếp điều khiển chuột vẽ lại những ký hiệu đó nếu muốn triệu tập một phép thuật nào (cast spell), nếu người chơi vẽ không đúng thì không thể gọi phép được. Bên cạnh đó, người chơi cũng cần vẽ sẵn ít nhất là 3 ký hiệu pháp thuật để có thể dùng ngay lập tức trong các trận đánh cũng như trong các cuộc thám hiểm. Ngoài ra game cho phép người chơi tìm kiếm hoặc mua các loại rune khác nhau trong suốt cuộc hành trình, kết hợp các loại rune sẽ mở khóa các phép thuật mới.

Giao diện hành động đã được đơn giản hóa cho phiên bản Xbox vì lý do giới hạn phần điều khiển trên tay cầm của hệ máy này. Mỗi hướng của nút pad định hướng tương ứng với một hướng chuột khác nhau và sự kết hợp khác nhau của hướng được nhập vào với các phím định hướng để vẽ rune và gọi phép tương ứng. Một hàng đợi lên đến 3 phép thuật có thể được sắp xếp trước, sẵn sàng được kích hoạt chỉ nhờ nút bấm A. Ngoài ra còn có chế độ phép thuật ngay lập tức cho phép người chơi chỉ cần chọn các phép mà họ ưu thích từ danh sách các phép thuật đã học được trong suốt quá trình chơi.

Ngoài ra, game còn hỗ trợ chế độ lén lút sẽ hoạt động khi bạn nhìn thấy biểu tượng lén lút xuất hiện trên giao diện. Trong chế độ này sẽ giúp người chơi không bị đối phương phát hiện khi đang ở trong những vùng tối tăm, thậm chí cả những nhân vật NPC do máy điều khiển cũng không thể nhìn thấy được.

Phát hành mã nguồn
Vào ngày 14 tháng 1, 2011 Arkane Studios sẽ phát hành patch 1.21 và mã nguồn của game dựa theo các điều khoản của Giấy Phép Công Cộng Chung GNU (GPL) .

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Site descriptif / Solution [FR]
 Arkane Studios website
 Steam product page
 Steam community page
 GOG product page
 Open source community main page

Trò chơi điện tử năm 2002
Trò chơi nhập vai hành động
Trò chơi được phát triển ở Pháp
Trò chơi trên Windows
Trò chơi Xbox
Trò chơi điện tử nhập vai


title: Hydropsyche athene

text:
Hydropsyche athene là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: 22958 Rohatgi

text:
22958 Rohatgi (1999 TC288) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 10 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 22958 Rohatgi

Thiên thể phát hiện năm 1999
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Vân Hòa (định hướng)

text:
Vân Hòa có thể là một trong số các địa danh sau:

Việt Nam
 Xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội
 Cao nguyên Vân Hòa: một cao nguyên nằm ở trung tâm tỉnh Phú Yên

Trung Quốc
 Huyện Vân Hòa thuộc địa cấp thị Lệ Thủy, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc


title: Arubolana imula

text:
Arubolana imula là một loài động vật giáp xác thuộc họ Cirolanidae, đặc hữu của Aruba.

Tham khảo

 Inland Water Crustacean Specialist Group 1996. Arubolana imula. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 9 tháng 8 năm 2007.

Arubolana
Động vật Aruba
Động vật được mô tả năm 1983
Động vật được mô tả năm 1979


title: Tom Jones (ca sĩ)

text:
Sir Thomas John Woodward, OBE (sinh ngày 7 tháng 6 năm 1940), được biết đến với nghệ danh của ông là Tom Jones, là một ca sĩ nổi tiếng của xứ Wales. Tom Jones thu hút được sự chú ý đặc biệt của thính giả vì chất giọng mạnh mẽ của mình. Kể từ giữa những năm 1960, Tom Jones đã trình bày các bài hát của mình ở gần như tất cả các thể loại âm nhạc nổi tiếng như pop, rock, R&B, nhạc đồng quê, techno, nhạc soul và gospel. Từ năm 1965 đến nay, đã có hơn 100 triệu bản thu âm của ông được tiêu thụ.

Thời trẻ
Tom Jones sinh tại số 57 Kingsland Terrace ở Treforest, Pontypridd, miền nam xứ Wales. Cha mẹ ông là Thomas Woodward, một công nhân mỏ than (đã mất ngày 5 tháng 10 năm 1981) và Freda Jones (mất ngày 7 tháng 2 năm 2003). Ông bắt đầu ca hát từ khi còn nhỏ, thường biểu diễn trong các cuộc gặp mặt gia đình, trong các đám cưới và trong dàn đồng ca của trường.

Jones mắc chứng khó đọc, ông không thích học hay chơi thể thao mà chỉ trở nên tự tin nhờ tài năng ca hát của mình. Năm 12 tuổi, ông bị bệnh lao, việc này khiến ông không thể làm việc trong mỏ than cùng với người anh trai. Sau này, ông nhớ lại: "Tôi đã mất hai năm nằm trên giường chờ bình phục. Đó là thời gian tồi tệ nhất của cuộc đời tôi."

Chú thích

Sách đọc thêm
 Bert Schwartz: "Tom Jones" (Grosset & Dunlap, New York City, 1969) 76-103307
 Peter Jones: "Tom Jones: Biography of a Great Star" (Avon Publishing, 1970 (1st edition), 1971)
 Colin MacFarlane: "Tom Jones: The Boy from Nowhere" (W.H. Allen, London, 1988 St Martins Press, New York) ISBN 0-491-03118-1
 Stafford Hildred & David Gritten: "Tom Jones: A Biography" (Isis Large Print Books, April 1991) ISBN 1-85089-486-8
 Roger St. Pierre: "Tom Jones — Quote Unquote" (Parragon Book Service, LTD. publishers, Great Britain, 1996) ISBN 0-7525-1696-5
 Stafford Hildred & David Gritten: "Tom Jones: A Biography" (revised edition '98) (Sidgwick & Jackson, 1998 an imprint of Macmillan Publishers Ltd) ISBN 0-283-06312-2
 Chris Roberts: "Tom Jones" (1st edition) (Virgin Books, 1999 an imprint of Virgin Publishing Limited) ISBN 1-85227-846-3
 Lucy Ellis, Bryony Sutherland: "Tom Jones: Close Up" (Omnibus Press, 2000) ISBN 0-7119-7549-3 (Hc) ISBN 0-7119-8645-2 (Pb)
 Robin Eggar: "Tom Jones — The Biography" (1st edition) (Headline Book Publishing, 2000) ISBN 0-7472-7578-5

Liên kết ngoài

 Tom Jones biography from BBC Wales
 BBC interview from 1999
 Transcript of interview with Larry King ngày 7 tháng 11 năm 2003
 Bài hát nổi tiếng "The green green grass of home" do nghệ sĩ Tom Jones biểu diễn (1968)

Tom Jones
Nhạc sĩ Wales
Ca sĩ Wales
Người đoạt giải Grammy
Người đoạt giải BRIT
Sinh năm 1940
Nhân vật còn sống
Nghệ sĩ của Columbia Records
Nghệ sĩ của Epic Records
Nghệ sĩ của Interscope Records
Nghệ sĩ của Mercury Records
Nghệ sĩ của Polydor Records
Nam ca sĩ thế kỷ 20


title: Holorusia laticellula

text:
Holorusia laticellula là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Tham khảo

Holorusia


title: Sulzberg, Bregenz

text:
Sulzberg là một đô thị ở Bregenz trong bang Vorarlberg nước Áo. Đô thị này có diện tích 23,06 km2, dân số cuối năm 2005 là 1015 người.

Tham khảo

Đô thị của Vorarlberg


title: Hadromorphus inutilis

text:
Hadromorphus inutilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Brown miêu tả khoa học năm 1936.

Chú thích

Tham khảo

Hadromorphus


title: Geranomyia laudanda

text:
Geranomyia laudanda là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Geranomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Búger

text:
Búger là một đô thị trên đảo Mallorca, thuộc quần đảo Baleares, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Đô thị ở Mallorca


title: Prionodera nila

text:
Prionodera nila là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Flowers miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Prionodera


title: Carl Zeiss AG

text:
Carl Zeiss là một công ty Đức, chuyên chế tạo các hệ thống quang học, dụng cụ đo lường công nghiệp và thiết bị y tế.

Lịch sử

Carl Zeiss ra đời năm 1846 tại Jena năm 1846, các người sáng lập gồm Carl Zeiss(1816–1888), Ernst Abbe và Otto Schott.

Công ty này hiện là một trong những nhà sản xuất quang cụ lâu đời nhất trên thế giới.

Tiếng tăm
Với hơn 100 năm kinh nghiệm, Zeiss hiện là thương hiệu ống kính và hệ thống quang hàng đầu trên thế giới với các mẫu ống kính cao cấp, chất lượng cao, ví dụ như dòng ống kính Tessar.

Zeiss nhượng quyền công nghệ cho bên thứ 3 sản xuất ống kính dưới thương hiệu Carl Zeiss hoặc bán sản phẩm của mình cho các hãng khác như Sony, Contax, Logitech, Nokia.

Chú thích

Công ty Đức
Nhãn hiệu Đức
Công ty sản xuất ống kính


title: Brincones

text:
Brincones là một đô thị ở tỉnh Salamanca, phía tây Tây Ban Nha, cộng đồng tự trị Castile-Leon. Brincones có cự ly 45 kilômét so với thành phố tỉnh lỵ Salamanca và có dân số 99 người.

Đô thị này nằm ở khu vực có độ cao 765 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Đô thị ở Salamanca


title: Takanohana Kōji

text:
là một lực sĩ sumo chuyên nghiệp của Nhật Bản, được phong cấp yokozuna. Anh nghỉ thi đấu sumo từ năm 2003.

Xuất thân
Takanohana tên thật là Hanada Kōji (花田 光司), sinh ngày 12 tháng 8 năm 1972 trong một gia đình có truyền thống sumo ở Suginami, Tokyo, Nhật Bản. Cha anh là Takanohana Kenshi đã được phong cấp ozeki. Anh trai anh là Wakanohana Masaru đã được phong cấp yokozuna.

Thăng cấp
Takanohana bắt đầu sự nghiệp thi đấu sumo từ năm 1988. Lúc đầu anh có tên thi đấu là Takahanada. Khi được phong cấp ozeki vào năm 1993, anh mới lấy tên thi đấu giống của cha mình thành Takanohana. Trong suốt sự nghiệp thi đấu của mình, Takanohana có tiếng là được lên cấp nhanh và giành hàng loạt kỷ lục về tuổi lên cấp sớm.
 Lúc 16 tuổi 9 tháng, anh đã được phong cấp makushita
 Lúc 17 tuổi 3 tháng, anh đã được phong cấp jyuryo
 Lúc 17 tuổi 8 tháng, anh được phong cấp makuuchi
 Lúc 20 tuổi 5 tháng, anh đã được phong cấp ozeki
 Lúc 22 tuổi 5 tháng (tháng 1 năm 1995), Takanohana đạt cấp yokozuna, cấp cao nhất của lực sĩ sumo chuyên nghiệp. Anh là yokozuna thứ 65 của Nhật Bản.

Thành tích và giải thưởng
 Mùa giải tháng 3 năm 1991, anh được trao hai giải thưởng về tinh thần thi đấu và kỹ thuật thi đấu. Ở giải đó, anh thắng 12 trận và thua 3 trận.
 Mùa giải tháng 5 năm 1991, mặc dù anh chỉ thắng 9 trận và thua 6 trận, nhưng anh lại được trao giải thưởng cho thành tích là lực sĩ cấp maegashira mà lại thắng lực sĩ cấp yokozuna trao giải thưởng thành tích thi đấu xuất sắc.
 Mùa giải tháng 7 năm 1991, anh thắng 11 trận, thua 4 trận, được trao giải về kỹ thuật thi đấu và giải thành tích xuất sắc.
 Mùa giải tháng 1 năm 1992, anh giành chức vô địch toàn giải đầu tiên trong sự nghiệp thi đấu sumo của mình, đồng thời được trao ba giải thưởng về tinh thần, kỹ thuật và thành tích thi đấu.
 Mùa giải tháng 9 năm 1992, anh giành chức vô địch toàn giải thứ hai và giải thưởng thành tích thi đấu.
 Cho đến mùa giải tháng 7 năm 1994, anh còn ba lần vô địch nữa, nhưng không liền nhau.
 Hai mùa giải liên tiếp các tháng 9, 11 năm 1994, anh đều đoạt chức vô địch. Nhờ vậy, tháng 1 năm 1995, anh được phong cấp yokozuna và tại mùa giải này anh vẫn tiếp tục vô địch.

Tổng cộng, anh đoạt 22 chức vô địch trong suốt sự nghiệp thi đấu sumo của mình (nhiều thứ tư sau Taiho, Chiyonofuji và Kitanoumi). Có lần, anh đoạt chức vô địch liên tục suốt 4 mùa giải. Anh từng bốn lần được trao giải thưởng về thành tích thi đấu, hai lần về tinh thần thi đấu, ba lần về kỹ thuật thi đấu, một lần về thành tích lực sĩ cấp maegashira mà lại thắng lực sĩ cấp yokozuna. Kỳ phùng địch thủ của Takanohana ở cấp yokozuna là Musashimaru. Hai người thay nhau làm hạt giống của hai phe Đông, Tây trong nhiều mùa giải.

Chấn thương và giải nghệ
Takanohana bị chấn thương không ít lần dẫn tới việc nghỉ thi đấu một số mùa giải, trong đó có lần nghỉ thi đấu đến hơn một năm khiến phong độ giảm sút. Tại mùa giải tháng 1 năm 2003, anh thi đấu đến trận thứ 8 thì bị chấn thương. Sau giải, anh tuyên bố giải nghệ.

Chú thích

Liên kết ngoài

 Lý lịch của Takanohana  tại Liên minh Sumo Nhật Bản

Sinh năm 1972
Yokozuna
Nhân vật còn sống


title: Cannes-Est (tổng)

text:
Tổng Cannes-Est là một tổng của Pháp. Tổng này nằm ở tỉnh Alpes-Maritimes trong vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur.

Các đơn vị hành chính
Tổng Cannes-Est gồm phần phía đông thị xã Cannes.

Lịch sử

Biến động dân số

Xem thêm
Tổng của Alpes-Maritimes | Xã của Alpes-Maritimes | Danh sách các tổng ủy viên hội đồng Alpes-Maritimes |

Tham khảo

Tổng của Alpes-Maritimes


title: Michael Tarver

text:
Tyrone Evans sinh năm 1977, là một đô vật chuyên nghiệp người Mỹ. Anh được biết đến trong quãng thời gian làm việc ở WWE, nới ông làm việc là Raw, anh thi đấu dưới cái tênMichael Tarver. Evans còn tham gia season đầu tiên của WWE NXT 2010.

Sự nghiệp đấu vật chuyên nghiệp

Sự nghiệp ban đầu (2005 - 2008)
Evans đã đánh bại Brandon X tại sự kiện NWA East vào ngày 19/5/2011. Evans từng đánh bại Daron Smythe rồi có được chức vô địch Pro Wrestling Express (PWX) và Brass Knuckles Championship vào ngày 2/2 năm 2005. Ngày 11/6, Venom đánh bại Evans rồi có được chức vô địch Brass Knuckles Championship. Sau khi đánh mất chức vô địch trong tay, Evans thách thức Brandon K thi đấu cho chức vô địch territory's Heavyweight Championship vào ngày 8/9/2006 nhưng không thành công. 1 năm sau, anh thi đấu cho Dan Severn's Price of Glory Wrestling, nơi anh chiến thắng N8 Mattson trong trận đấu thuộc thể loại Elimination match.
Evans cũng từng thi đấu cho Cleveland, Ohio. Tháng 3 năm 2006, Evans debut cho maint event Wrestling League ở Ohio, anh tag team với Kato đánh bại Chris Kole trong trận Handicap match. Tháng 12, Evans thách thức Robby Starr thi đấu cho chức vô địch MEWL Championship nhưng đã thua do luật Disqualification match. Một trận rematch vào tháng 3/2007, Starr lại một lẫn nữa đánh bại Evans. Ở MEWL's Honky Tonk Saturday Night show, Evans đánh bại Starr và giành chức vô địch MEWL Championship. Tháng 7/2006, Evans đánh bại Savage tại Absolute Intense Wrestling (AIW) show. Anh return ở AIW vào tháng 7/2007, thua Thrillbilly, nhưng sau đó, tháng 9/2007, anh đánh bại Eddie Kingston do Submission tại vòng 3 "Strong Style" challenge match. Tháng 4/2007, Evans thách thức Jason Bane thi đấu cho chức vô Cleveland All-Pro Wrestling (CAPW) Television Championship, nhưng đã bị Jason Bane đánh bại. Ngày 6/5, tại May Meltdown, The B.E.T (Evans và Josh Emmanuel) đánh bại Jeff Brooks và Hybrid Kid trong một trận đấu tag team, và 1 tháng sau, tại A Hot Summer's Night, The B.E.T. đã chiến thắng trước The Clash of Ernie Ballz và Brian Bender.
Evans cũng từng thi đấu cho Pro Wrestling Unplugged, anh debut vào ngày 27/10/2007 ở Dark Night show, nơi anh tự giới thiệu mình là "The Panther" Tyrone Evans trước khi để thua The Sandman do luật Disqualification. Tháng 12, Evans một lần nữa bị The Sandman đánh bại. Sau đó, anh thay nickname "The Panther" thành "Black Panther".

World Wrestling Entertainment / WWE (2008-2011)

Florida Championship Wrestling (2008-2010)
Năm 2008, Evans ký hợp đồng với WWE và được Florida Championship Wrestling (FCW) quản lý. Anh thi đấu ở FCW dưới cái tên Tyrone Jones. Tháng 5, anh có mối thù với Atlas DaBone. Suốt tháng 6 và 7, anh đã phải đối đầu với, ngày 21/7 anh để thua Jamie Noble trong 1 trận dark match trước khi đến Raw. Tháng 9, Byron Saxton trở thành người quản lý của anh và đổi tên trên sàn đấu thành "Tyson Tarver". Anh đã trở thành một phần của The Saxton Conglomerate (Tarver, Black Pain, Stu Sanders do Byron Saxton dẫn đầu). Tarver đã có trận đầu tiên cùng với nhóm nhưng họ đã bị Johnny Prime, Kafu và Sinn Bowdee đánh bại. Prime sớm có mối thù với Conglomerate, ngày 20/11, Tarver đã bị thua trong 1 trận single match. Ngày 18/12, Tarver và Sanders thua Prime và Kaleb O'Neal. Ngày 9/12, Tarver return sau chấn thương và đánh bại Donny Marlow.
Năm 2009, anh đã chuyển tên của mình thành "Michael Tarver." Anh tiếp tục làm việc ở FCW trong suốt phần còn lại của năm 2009, anh phải đối mặt với Wes Brisco và Skip Sheffield, người mà anh đã thù trong tháng 11. Tháng 12, anh bắt đầu giúp đỡ Heath Slater, can thiệp vào trận đấu của Slater. Một tháng sau, anh bắt đầu mối thù với Titus O'Neil, sau nhiều lần bị gián đoạn, Tarver cũng đánh bại anh ta trong 1 trận đấu đơn vào ngày 18/2.

NXT; The Nexus (2010-2011)

Ngày 16/2/2010, FCW cho rằng Tarver là một trong những đô vật có thể cạnh tranh cho WWE NXT mùa giải đầu tiên, Tarver trở thành rookie của Carlito. Vào ngày khai mạc NXT, Tarver và Carlito đã đánh bại Heath Slater và Christian trong một trận tag team. Sau 6 trận thua và xếp thứ 2 trong Pro's Poll. Tarver đã có thành tích cho riêng mình, đó là chiến thắng Daniel Bryan. Tarver đã không thực hiện các thách thức dành cho rookie NXT và anh đã nói rằng:" anh không ở đó để làm các nhiệm vụ tầm thường." Ngày 11/5, anh cùng với Daniel Bryan bị loại khỏi cuộc thì ngày vòng loại đầu tiên của NXT vì cả hai không đủ tự tin để tiếp tục cuộc thi.
Một tuần sau khi chung kết NXT kết thúc, Tarver và những người trong cuộc thi đã can thiệp vào trận Maint Event giữa Cena và CM Punk ở Raw, tấn công Cm Punk và Cena, sau đó là Bình luận viên và trọng tài, tấn công xong, Tarver và những người khác còn tháo các thiết bị xung quanh. Ngày 14/6, Raw rookies (trừ Daniel Bryan) tấn công Bret Hart vì ông không cho họ ký hợp đồng. Ngay tuần sau, Vince McMahon sa thải Hart và thuê một tổng giám đốc mới. 7 rookies giải NXT đầu tiên ký hợp đồng, và nhóm được đặt tên là Nexus. Ngày 12/8, Show Raw, Nhóm có trận đầu tiên, Nexus vs Cena trong một trận handicap match 6-on-1. The Nexus tiếp tục có mối thù với Cena và các roster Raw khác, kết quả của việc này là trận đấu 7-on-7 elmination tag team tại Summerslam, cũng trong lần đó, mọi người được chứng kiến Daniel Bryan return và đối đầu với The Nexus. Tarver là người bị loại thứ 2, người loại anh là John Morrison, The Nexus đã để thua trận đấu đó. Ngày 4/10, Tarver bị Cena tấn công, Barrett sau đó đã lấy lý do này và đuổi Tarver ra khỏi nhóm. Story này được đặt ra do Tarver bị chấn thương háng.

Đầu năm 2011, Tarver đã xuất hiện trong hậu trường của Raw và Smack down

Trong đấu vật

Đòn cuối
Kill Shot (Knockout punch)
Tarver's Lightning (Reverse thrown scoop powerslam)
Đòn phụ
Multiple jabs
Overhead belly to belly suplex
Nicknames
"Black Panther"
"Iron"
"The New Danger"
"The Panther"
"The Upgrade"
"Mr. 1.9"

Các đai vô địch và danh hiệu
Main Event Wrestling League
MEWL Heavyweight Championship (1 time)
Pro Wrestling Xpress
PWX Brass Knuckles Championship (1 time)
Pro Wrestling Illustrated
PWI Feud of the Year (2010)  –
PWI Most Hated Wrestler of the Year (2010) –
PWI ranked him #343 of the top 500 singles wrestlers in the PWI 500 in 2010
World Wrestling Entertainment
Slammy Award for Shocker of the Year (2010) –

Ghi chú

Liên kết ngoài

 WWE profile
 Online World of Wrestling profile

Sinh năm 1977
Nhân vật còn sống
Đô vật chuyên nghiệp từ Ohio


title: Conus damottai

text:
Conus damottai là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

D
Động vật được mô tả năm 1979


title: Bộ Cá sấu

text:
Bộ Cá sấu (Crocodilia) là một bộ thuộc lớp Mặt thằn lằn (Sauropsida) hay theo các phân loại truyền thống thì thuộc lớp Bò sát (Reptilia), xuất hiện từ khoảng 84 triệu năm trước, vào cuối kỷ Phấn trắng (Cretaceous, tầng Champagne). Bộ này là họ hàng gần gũi nhất còn sinh tồn của các loài chim, do hai nhóm là các thành viên duy nhất còn sống sót đã biết của nhóm Archosauria. Các thành viên của nhóm thân cây dạng cá sấu, nhánh gọi là Crurotarsi, đã xuất hiện khoảng 220 triệu năm trước trong kỷ Trias và có sự đa dạng lớn về các dạng trong thời kỳ đại Trung sinh.

Tên khoa học của bộ này thường cũng hay được viết thành 'Crocodylia' để phù hợp với chi điển hình Crocodylus (Laurenti, 1768). Tuy nhiên, Richard Owen đã sử dụng -i- khi ông công bố tên gọi này năm 1842, vì thế trong các văn bản khoa học nói chung nó được viết thành Crocodilia. Cách viết dùng -i- cũng là sự La tinh hóa chính xác hơn của từ κροκόδειλος (crocodeilos, nghĩa đen là "giun sỏi cuội", nói tới cấu tạo và hình dáng của nhóm động vật này) trong tiếng Hy Lạp.

Thuật ngữ cá sấu trong tiếng Việt bao gồm các dạng cá sấu đích thực, cá sấu mõm ngắn và cá sấu mõm dài. Tuy nhiên, nó cũng được áp dụng để chỉ các họ hàng xa thời tiền sử của chúng, chẳng hạn như "cá sấu biển" (Thalattosuchia).

Đặc điểm chung
Cá sấu là động vật cao cấp nhất trong tất cả các loài bò sát. Cá sấu có tim 4 ngăn, cơ hoành và vỏ não. Đặc điểm này làm nó được đánh giá là tiến hóa hơn những loài bò sát khác.

Kích thước và hình dạng
Bài chi tiết: Kích thước các loài cá sấu

Kích thước của cá sấu thay đổi đáng kể, giữa loài cá sấu lùn chỉ dài khoảng trên 1m và cân nặng trên dưới 10 kg cho đến loài cá sấu nước mặn khổng lồ dài tới 6-7m và có khối lượng 1-2 tấn. Một số loài cá sấu lớn có thể dài từ 5 đến 6 mét và nặng khoảng 1.200 kg. Tuy nhiên, lúc mới sinh ra cá sấu chỉ khoảng 20 cm. Loài cá sấu lớn nhất là cá sấu nước mặn sống ở Bắc Úc và Đông Nam Á. Theo một số nhà khoa học, không một con cá sấu nào có thể vượt qua kích thước 8,64 m.

Có tất cả 24 loài trong Bộ cá sấu hiện còn tồn tại. Chúng đều có hình dáng kiểu thằn lằn, với một cái đuôi dài rất khỏe giúp chúng bơi trong nước, và một cặp hàm dài, mạnh mẽ với những chiếc răng sắc nhọn vô cùng nguy hiểm. Tuy nhiên các loài cá sấu có chiếc mõm rất khác nhau. Họ cá sấu đích thực (Crocodylidae) gồm 14 loài có đầu hẹp và tương đối dài với chiếc mõm nhọn hình chữ V. Họ cá sấu mõm ngắn (Alligatoridae) bao gồm 8 loài có chiếc mõm rộng hình chữ U. Hai loài cá sấu mõm dài (họ Gavialidae) có chiếc mõm cực kỳ dài, mảnh dẻ với bộ hàm yếu, chủ yếu săn bắt cá và các loài thủy sinh nhỏ.

Môi trường sống
Cá sấu là các loài bò sát lớn ưa thích môi trường nước, chúng sống trên một diện tích rộng của khu vực nhiệt đới của châu Phi, châu Á, Bắc Mỹ, Nam Mỹ và châu Đại Dương. Cá sấu có xu hướng sinh sống ở những vùng sông và hồ có nước chảy chậm. Thân thể chúng thuôn dài giúp bơi nhanh hơn. Khi bơi chúng ép sát chân vào người để giảm sức cản của nước. Chân cá sấu có màng, không phải dùng quạt nước mà để sử dụng cho những cử động nhanh đột ngột hoặc lúc bắt đầu bơi. Chân có màng giúp cá sấu có lợi thế ở những chỗ nước nông, nơi mà các con vật trên cạn thường qua lại. Một số loài, chủ yếu là cá sấu cửa sông ở Úc và các đảo trên Thái Bình Dương, được biết là có khả năng bơi ra xa ngoài biển.

Các loài cá sấu đích thực phân bố hầu khắp các vùng nhiệt đới của các châu lục, trong khi các loài cá sấu mõm ngắn phân bố chủ yếu ở châu Mỹ (trừ cá sấu Dương Tử sinh sống ở Trung Quốc) và các loài cá sấu mõm dài chỉ có mặt ở phía nam châu Á.

Kỹ năng tấn công
Cá sấu ăn thịt và là tay đi săn cừ khôi. Thức ăn của chúng khá đa dạng, chủ yếu là cá và động vật có vú, kể cả còn sống hay đã chết. Cá sấu rất nhanh nhẹn trong khoảng cách ngắn, thậm chí cả khi ở ngoài môi trường nước. Chúng có quai hàm cực khỏe và bộ răng sắc nhọn để xé thịt, nhưng chúng không thể há miệng nếu nó bị khép chặt, do cơ khép hàm khỏe hơn nhiều so với cơ mở hàm, vì thế có một số câu chuyện về việc người sống sót khỏi những con cá sấu sông Nin mõm dài bằng cách khép chặt quai hàm của chúng. Áp lực của quai hàm cá sấu đạt tới 3000 pao trên một inch vuông (3000 psi, xấp xỉ 144 kPa), so sánh với chỉ 100 psi đối với một con chó to. Tất cả những con cá sấu lớn cũng có vuốt sắc và khỏe.

Cá sấu là những kẻ đi săn kiểu mai phục, chúng chờ đợi cho cá hay động vật sống trên đất liền đến gần, sau đó tấn công chớp nhoáng. Sau khi dùng cú đớp trời giáng của mình, con cá sấu kéo nạn nhận xuống con sông để nhấn chìm tới ngạt thở. Sau đó, để xé mồi, nó ngoạm chặt miếng thịt rồi xoay người nhiều vòng để dứt thịt ra. Thoạt nhiên, bạn có thể cho rằng điều này thật khó khăn vì không kiếm được điểm tựa, nhưng những con cá sấu thì không phải lo điều đó: ngay khi đánh hơi được mùi máu, năm sáu chú cá sấu cùng bơi đến tỏ ý muốn chia sẻ bữa ăn, và thường thì con mồi bị xé ra thành hàng trăm mảnh nhỏ bởi những bộ hàm to khỏe và cú xoay người mãnh liệt.

Là động vật ăn thịt máu lạnh, chúng có thể sống nhiều ngày không có thức ăn, và hiếm khi thấy chúng cần thiết tích cực đi săn mồi. Mặc dù có vẻ ngoài chậm chạp, nhưng cá sấu là những kẻ săn mồi thượng hạng trong môi trường của chúng, và người ta còn thấy một số loài cá sấu dám tấn công và giết cả sư tử, động vật móng guốc lớn và thậm chí cả cá mập. Tại Vườn quốc gia Sundarbans ở Ấn Độ một con cá sấu dài 4,5m ở khu đầm lầy ngập mặn hoang dã tây Bangal đã có một cuộc tấn công lịch sử trở thành con cá sấu đầu tiên tiêu diệt một con hổ hoang dã tại đây, con hổ đã bị tấn công khi nó đang cố bơi qua sông và bị giết trong một trận chiến khốc liệt sau đó, con cá sấu đã có được lợi thế khi chiến đấu ở dưới nước. Ngoại lệ nổi tiếng là chim choi choi Ai Cậplà loài có quan hệ cộng sinh, trong đó chim choi choi có thức ăn là các loài ký sinh trùng sinh sống trong miệng cá sấu và cá sấu để cho chim tự do làm việc này.

Sách Kỷ lục Guinness đã ghi nhận sự kiện một Trung đoàn biệt kích Nhật Bản bị cá sấu xóa sổ trong Chiến tranh thế giới lần thứ hai là một thảm kịch có số lượng lớn nhất các ca tử vong của con người do động vật gây ra. Trung đoàn biệt kích thiện chiến với 1.215 binh sĩ đã bị đàn cá sấu nuốt sống, hơn 20 binh sĩ và sĩ quan sống sót, những người thoát khỏi những cái hàm cá sấu và bị người Anh bắt làm tù binh.

Mùa sinh sản
Tất cả cá sấu là loài đẻ trứng. Cá sấu đực là những kẻ khá ầm ỹ. Vào mùa sinh sản, chúng phát ra những âm thanh có thể so sánh với động cơ của những chiếc máy bay cỡ nhỏ, âm thanh này có thể lan truyền nhiều km trong làn nước. Chúng thu hút những con cái và tất nhiên, những con đực khác đang đố kị. Rất nhanh chóng, hàng chục con đực khác kéo đến và thi nhau cất lên những lời ca trầm hùng, đôi khi còn làm rung động mặt nước phía trên tấm lưng chúng, khiến nước bắn lên cao một cách đáng kinh nhạc.

Tất nhiên, chú sấu nào khỏe hơn sẽ có tiếng ca lớn hơn. Ở môi mỗi con cá sấu đều có một bộ phận cảm nhận những rung động của mặt nước, đối với con cái là để tìm được người chồng ưng ý, còn đối với những chàng ca sĩ khác là để đánh giá đối thủ. Nếu cảm thấy kẻ to mồm kia mạnh hơn mình, những con cá sấu sẽ tự rời bỏ cuộc tranh đua, còn nếu không thì trận chiến thực sự giữa những hàm răng sắc nhọn sẽ nổ ra.

Tuổi thọ
Không có 1 phương pháp chính xác nào đo đạc được tuổi thọ của cá sấu, mặc dù có một vài kỹ thuật đưa ra được những phỏng đoán khá chính xác. Phương pháp chung là đo những vòng tuổi trong xương và răng chúng, mỗi vòng biểu hiện cho 1 sự tăng trưởng mới thường xuất hiện mỗi năm một lần vào mùa mưa, khí hậu ẩm. Loài cá sấu nước mặn trung bình sống khoảng 71 năm, nhưng có những cá nhân vượt qua con số 100. Một trong những con cá sấu sống thọ nhất được ghi lại là con cá sấu sống ở vườn thú Nga, 115 tuổi. Tuy nhiên tài liệu ghi chép không nói rõ nó thuộc giống cá sấu nào. Một con cá sấu nước ngọt giống đực sống ở vườn thú Australia đã 130 tuổi. Nó được Bob và Steve Irwin cứu sống sau khi đã bị bắn 2 lần.

Tiến hóa và phân loại

Cá sấu có lẽ có quan hệ họ hàng gần với chim và khủng long hơn là với tất cả các động vật khác đã được phân loại như là lưỡng cư (mặc dù tất cả các động vậtlưỡng cư này được cho là có quan hệ họ hàng gần với nhau hơn) và có các đặc điểm bất thường đối với các loài lưỡng cư, chẳng hạn như tim có 4 ngăn.

Eusuchia (cá sấu thật sự), một nhánh hiện đại, bao gồm nhóm chỏm cây Crocodilia, lần đầu tiên đã xuất hiện vào thời kỳ Hậu Phấn trắng tại châu Âu. Isisfordia duncani sinh sống khoảng 95-98 triệu năm trước, trong thời kỳ thuộc tầng Cenomanum của Tiền Phấn trắng. Isisfordia là nhóm cá sấu thật sự cổ thứ hai đã biết, còn dạng Crocodylomorpha sớm nhất đã được tìm thấy ở Australia. Nhóm cá sấu thật sự (Eusuchia) trải qua sự phân tỏa lớn vào Hậu Phấn trắng và trong kỷ Paleogen, trong đó chúng tiến hóa thành một loạt các dạng, chẳng hạn các loài sống bán thủy sinh và ăn thịt khủng long (Deinosuchus); các loài sống trên đất liền, có chân giống móng guốc và ăn thịt (Pristichampsus) và dạng hộp sọ hình 'rìu' (Baru).

Phân loại
 Liên bộ Crocodylomorpha
 Bộ Crocodilia gồm 24 loài còn tồn tại, 9 chi thuộc 3 họ sinh học.
 Liên họ Gavialoidea
 Họ Gavialidae: gồm 2 loài trong 2 chi là cá sấu sông Hằng và giả cá sấu sông Hằng
 Liên họ Alligatoroidea
 Họ Alligatoridae gồm 8 loài trong 4 chi.
 Phân họ Diplocynodontinae (tuyệt chủng)
 Phân họ Alligatorinae: gồm 2 loài trong 1 chi là cá sấu mõm ngắn Mỹ và cá sấu Dương Tử
 Phân họ Caimaninae: gồm 6 loài trong 3 chi là Chi cá sấu caiman lùn, Chi cá sấu caiman và Cá sấu caiman đen
 Liên họ Crocodyloidea
 Họ Crocodylidae gồm 14 loài trong 3 chi.
 Phân họ Mekosuchinae (tuyệt chủng)
 Phân họ Crocodylinae: gồm 14 loài trong 3 chi là Chi cá sấu, Cá sấu tí hon và Cá sấu mũi hẹp

Phát sinh loài
Biểu đồ này vẽ theo Brochu (1997).

 Eusuchia
 ├──Hylaeochampsa
 └──┬──Allodaposuchus
 └──Crocodilia
 ├──Gavialoidea
 │ ├──Eothoracosaurus
 │ └──┬──Thoracosaurus
 │ └──┬──Argochampsa
 │ ├──Eosuchus
 │ └──Gavialidae
 └──┬──Borealosuchus
 └──┬──Pristichampsus
 └──Brevirostres
 ├──Alligatoroidea
 │ ├──Leidyosuchus
 │ ├─?Deinosuchus
 │ └──Globidonta
 │ ├──Stangerochampsa
 │ ├──Brachychampsa
 │ └──Alligatoridae
 └──Crocodyloidea
 ├──Prodiplocynodon
 └──┬──Asiatosuchus
 └──┬──Brachyuranochampsa
 └──┬──Harpacochampsa
 └──Crocodylidae

Quan hệ với con người
Những loài cá sấu lớn có thể rất nguy hiểm đối với con người. Cá sấu cửa sông và cá sấu sông Nin là những loài nguy hiểm nhất, chúng đã giết chết hàng trăm người mỗi năm ở các khu vực Đông Nam Á và châu Phi. Cá sấu mõm ngắn Mỹ và có thể cả cá sấu caiman đen (là loài đang nguy cấp trong sách đỏ của IUCN) cũng là những loài gây nguy hiểm cho con người.

Các loài cá sấu lớn nhất, cũng là các loài lưỡng cư lớn nhất trên Trái Đất là cá sấu nước mặn, sinh sống ở khu vực miền bắc Úc và trong suốt khu vực Đông Nam Á. Một điều gây nhầm lẫn là ở miền bắc Úc đôi khi người ta gọi cá sấu nước mặn là alligator (cá sấu alligator) trong khi nó không phải là như thế và loài cá sấu nước ngọt nhỏ hơn thì gọi là crocodile (cá sấu). Điều này có lẽ là do cá sấu nước ngọt có mõm dài nhìn rất giống cá sấu sông Nin thu nhỏ, trong khi cá sấu nước mặn có thể rất giống với cá sấu alligator Mỹ ít nguy hiểm hơn nhiều. Vì thế khi người Úc nói Alligator Rivers để chỉ cá sấu ở vùng lãnh thổ phía bắc thì trên thực tế nó là cá sấu nước mặn. Đây là giải thích cho việc những người Mỹ đôi khi cho rằng cá sấu alligator là những động vật nguy hiểm chứ không phải cá sấu crocodile.

Cá sấu trong thiên nhiên được bảo vệ ở một số nơi trên thế giới, nhưng chúng cũng được chăn nuôi vì mục đích thương mại, và da của chúng được thuộc làm da cá sấu có chất lượng cao để sản xuất túi, ủng, cặp v.v, trong khi thịt cá sấu được coi là đặc sản đối với những người sành ăn. Các loài có giá trị thương mại chủ yếu là cá sấu nước mặn và cá sấu sông Nin, trong khi con lai của cá sấu nước mặn và cá sấu Xiêm cũng được chăn nuôi trong các trang trại ở châu Á. Việc chăn nuôi đã làm tăng số lượng cá sấu nước mặn ở Úc, do trứng thông thường được thu hoạch từ tự nhiên, vì thế những chủ sở hữu đất đai có động cơ thúc đẩy để bảo tồn môi trường sống của cá sấu.

Hình ảnh

Xem thêm
 Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi

Ghi chú

Liên kết ngoài

 Cá sấu hoa cà Crocodylus porosus
 Cá sấu Xiêm Crocodylus siamensis

Hóa thạch sống


title: Thirumalayampalayam

text:
Thirumalayampalayam là một thị xã panchayat của quận Coimbatore thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Thirumalayampalayam có dân số 11.567 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Thirumalayampalayam có tỷ lệ 53% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 60%, và tỷ lệ cho phái nữ là 46%. Tại Thirumalayampalayam, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu
Ngoại ô Coimbatore


title: Channapatna

text:
Channapatna là một thị trấn thuộc huyện Ramanagara, bang Karnataka, Ấn Độ.

Địa lý
Channapatna có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 739 mét (2424 foot).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Channapatna có dân số 63.561 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Channapatna có tỷ lệ 68% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 72%, và tỷ lệ cho phái nữ là 64%. Tại Channapatna, 12% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc huyện Ramanagara


title: Đậu mùa

text:
Đậu mùa là một bệnh truyền nhiễm gây ra bởi hai biến thể virus, Variola major và Variola minor. Đậu mùa có tên gọi tiếng Latinh là variola hay variola vera, trong đó từ varius có nguồn gốc nghĩa là "có nốt", hoặc varus, nghĩa là "mụn nhọt". Trong tiếng Anh, danh từ "smallpox" được sử dụng đầu tiên vào thế kỷ 15 để phân biệt với biến dạng "great pox" (bệnh giang mai).

Đậu mùa gây bệnh trong các mạch máu nhỏ ở da, miệng và cổ họng. Ở vùng da, bệnh gây ra những vết ban nổi sần đỏ đặc trưng, sau đó da bị phồng rộp những vết sần chứa nước. Virus V major độc hại hơn, gây tử vong trong số 30-35% bệnh nhân. V minor gây dạng bệnh nhẹ hơn, giết khoảng 1% bệnh nhân. Biến chứng lâu dài của việc nhiễm V major là các sẹo rỗ đặc trưng trên da, thường là ở mặt, ở 65-85% số nạn nhân. Nạn nhân cũng có thể bị mù vì giác mạc bị sẹo. Phái nam còn có thể bị hiếm muộn. Biến dạng ở các chi do chứng viêm khớp và viêm khớp xương mãn tính là biến chứng ít gặp hơn, xuất hiện ở khoảng 2-5% các trường hợp nhiễm bệnh.

Lịch sử

Đậu mùa xuất hiện vào khoảng 10.000 năm trước Công nguyên. Chứng tích xưa nhất của bệnh đậu mùa là những vết mụn mủ trên xác ướp của Pharaon Ramses V thời Ai Cập cổ đại. Căn bệnh này đã giết chết khoảng 400.000 người dân châu Âu mỗi năm trong những năm cuối thế kỷ 18, trong đó có 5 quốc vương đương tại vị. Bệnh này cũng và là nguyên nhân của 1/3 trường hợp bị mù. Khoảng 20-60% số những người nhiễm bệnh, trong đó có khoảng hơn 80% là trẻ em, bị tử vong. Hậu quả là 300-500 triệu người đã chết vì bệnh đậu mùa vào thế kỷ 20. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước lượng riêng năm 1967 có khoảng 15 triệu người nhiễm bệnh và 2 triệu người tử vong.

Sau chiến dịch chủng đậu vắc-xin kéo dài từ thế kỷ 19 đến thế kỷ 20, WHO chứng nhận đã tiêu diệt được bệnh đậu mùa vào năm 1979. Đậu mùa là một trong hai bệnh truyền nhiễm đã được diệt dứt điểm; căn bệnh kia là bệnh dịch tả trâu bò (rinderpest) được công nhận đã bị tiêu diệt vào năm 2011.

Dịch bệnh xuất hiện

Bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy sớm nhất về bệnh đậu mùa được tìm thấy trong các mô tả về căn bệnh giống đậu mùa trong các tác phẩm y học từ Ấn Độ cổ đại (sớm nhất là năm 1500 trước Công nguyên), và Trung Quốc (năm 1122 trước Công nguyên), cũng như một nghiên cứu về xác ướp của vua Ai Cập là Ramses V, người đã chết cách đây hơn 3100 năm (1145 TCN). Người ta suy đoán rằng các thương nhân Ai Cập đã mang bệnh đậu mùa đến Ấn Độ trong thiên niên kỷ thứ nhất trước Công nguyên, nơi nó vẫn là một bệnh đặc hữu của con người trong ít nhất 2000 năm. Bệnh đậu mùa có lẽ đã xâm nhập vào Trung Quốc trong thế kỷ 1 CN từ phía tây nam, và vào thế kỷ 6 đã từ Trung Quốc lan sang Nhật Bản. Tại Nhật Bản, dịch bệnh năm 735–737 được cho là đã giết chết một phần ba dân số. Ít nhất bảy vị thần tôn giáo đã được gán với riêng cho bệnh đậu mùa, chẳng hạn như thần Sopona trong tôn giáo Yoruba ở Tây Phi. Ở Ấn Độ, nữ thần đậu mùa của đạo Hindu, Shitala, được thờ trong các ngôi đền trên khắp đất nước.

Một quan điểm khác cho rằng bệnh đậu mùa chỉ xuất hiện vào năm 1588 sau công nguyên, và các trường hợp được báo cáo trước đó đã được xác định không chính xác là bệnh đậu mùa.

Thời gian xuất hiện của bệnh đậu mùa ở châu Âu và tây nam châu Á cũng không rõ ràng. Bệnh đậu mùa không được mô tả rõ ràng trong Cựu ước hay Tân ước của Kinh thánh, hoặc trong văn học của người Hy Lạp hoặc La Mã. Trong khi một số người đã xác định bệnh dịch ở Athens - được cho là bắt nguồn từ "Ethiopia" và Ai Cập - hoặc bệnh dịch đã phá hủy cuộc bao vây Syracuse năm 396 trước Công nguyên của Carthage - với bệnh đậu mùa, nhiều học giả đồng ý rằng một cơn bệnh nghiêm trọng như đậu mùa, nếu tồn tại tại vùng Địa Trung Hải trong lúc Hippocrates sinh thời, thì khó mà lọt ra khỏi các ghi chép của ông.

Thời Trung cổ và cận đại
Bệnh dịch Antonine đã quét qua Đế chế La Mã vào giai đoạn 165–180 SCN, đó có thể là do bệnh đậu mùa gây ra Thánh Nicasius của Rheims đã trở thành vị thánh bảo trợ cho các nạn nhân đậu mùa vì được cho là đã sống sót sau một cơn bệnh vào năm 450, và thánh Gregory của Tours đã ghi nhận một đợt bùng phát tương tự ở Pháp và Ý vào năm 580, đây là lần đầu tiên sử dụng thuật ngữ "variola" (đậu mùa). Các nhà sử học khác suy đoán rằng quân đội Ả Rập lần đầu tiên mang bệnh đậu mùa từ châu Phi vào Tây Nam châu Âu trong thế kỷ thứ 7 và 8. Vào thế kỷ thứ 9, bác sĩ người Ba Tư, Rhazes, cung cấp một trong những mô tả chính xác nhất về bệnh đậu mùa và là người đầu tiên phân biệt bệnh đậu mùa với bệnh sởi và bệnh thủy đậu trong "Kitab fi al-jadari wa-al-hasbah" (Sách về bệnh đậu mùa và bệnh sởi) của ông.

Trong thời Trung cổ, một số vụ bùng phát bệnh đậu mùa đã xảy ra ở châu Âu. Tuy nhiên, bệnh đậu mùa đã không lan nhanh ở đó cho đến khi sự gia tăng dân số và tính di động nhân khẩu được đánh dấu bởi các cuộc Thập tự chinh cho phép nó làm như vậy. Vào thế kỷ 16, bệnh đậu mùa đã có mặt tại hầu hết các nước châu Âu, nơi nó có tỷ lệ tử vong cao tới 30%. Sự xuất hiện đặc hữu của bệnh đậu mùa ở châu Âu có tầm quan trọng đặc biệt trong lịch sử, vì những cuộc khai phá và chinh phục thuộc địa liên tiếp của người châu Âu có xu hướng lây lan dịch bệnh sang các quốc gia khác. Vào thế kỷ 16, bệnh đậu mùa đã trở thành nguyên nhân chính gây ra dịch bệnh và tử vong trên khắp thế giới.

Không có mô tả đáng tin cậy nào về bệnh giống như đậu mùa ở châu Mỹ trước khi người châu Âu thám hiểm về phía tây vào thế kỷ 15 Bệnh đậu mùa lây nhiễm vào đảo Hispaniola thuộc vùng Caribê vào năm 1507, và vào lục địa châu Mỹ năm 1520, khi những người định cư Tây Ban Nha từ Hispaniola đến Mexico, vô tình mang theo bệnh đậu mùa với họ. Bởi vì cư dân châu Mỹ bản địa không có khả năng miễn dịch đối với căn bệnh mới này, các dân tộc của họ đã bị tiêu diệt hàng loạt bởi dịch bệnh. Sự mất mát dân số lớn như vậy là một yếu tố quan trọng trong việc người Tây Ban Nha thành công trong việc chinh phục của người Aztec và người Inca. Tương tự như vậy, cuộc định cư của người Anh ở bờ biển phía đông Bắc Mỹ vào năm 1633 tại Plymouth, Massachusetts đã kéo theo sự bùng phát bệnh đậu mùa tàn phá cộng đồng người châu Mỹ bản địa và sau đó là những người được sinh ra tại thuộc địa. Tỷ lệ tử vong trong các đợt bùng phát ở các cộng đồng người Mỹ bản địa cao tới 90%.

Bệnh đậu mùa đã được đưa tới châu Úc vào năm 1789 và một lần nữa vào năm 1829, mặc dù các bác sĩ thuộc địa, những người vào năm 1829 đã cố gắng phân biệt giữa bệnh đậu mùa và bệnh thủy đậu (có thể gây tử vong gần như bằng nhau đối với thổ dân châu Úc), đã tranh cãi rằng dịch bệnh năm 1829–1830 là bệnh thủy đậu hay bệnh đậu mùa. Mặc dù bệnh đậu mùa chưa bao giờ là bệnh đặc hữu trên lục địa Úc, nó đã được mô tả là nguyên nhân chính gây tử vong ở các cộng đồng thổ dân từ năm 1780 đến năm 1870.

Vào giữa thế kỷ 18, đậu mùa là một căn bệnh lưu hành phổ biến ở khắp mọi nơi trên thế giới ngoại trừ ở Úc và các hòn đảo nhỏ chưa bị động đến bởi các hoạt động thăm dò từ bên ngoài. Ở châu Âu thế kỷ 18, bệnh đậu mùa là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu, giết chết khoảng 400.000 người châu Âu mỗi năm. Có tới 10 phần trăm trẻ sơ sinh Thụy Điển chết vì bệnh đậu mùa mỗi năm, và tỷ lệ tử vong của trẻ sơ sinh ở Nga có thể còn cao hơn.

Việc sử dụng rộng rãi các phương pháp chủng ngừa đậu mùa ở một số quốc gia, đặc biệt là Vương quốc Anh, các thuộc địa Bắc Mỹ của nó và Trung Quốc, phần nào làm giảm tác động của bệnh đậu mùa đối với các tầng lớp giàu có vào cuối thế kỷ 18, nhưng việc thực sự giảm tỷ lệ mắc bệnh đã không xảy ra cho đến khi tiêm chủng trở thành một thông lệ phổ biến vào cuối thế kỷ 19. Các loại vắc xin được cải tiến và việc tiêm chủng đã dẫn đến việc giảm đáng kể các trường hợp mắc bệnh ở châu Âu và Bắc Mỹ, nhưng bệnh đậu mùa hầu như không được kiểm soát ở mọi nơi khác trên thế giới. Vào giữa thế kỷ 20, bệnh đậu mùa thể nhẹ xuất hiện, với tỷ lệ khác nhau, ở nhiều vùng của Châu Phi. Bệnh nhân bị đậu mùa thể nhẹ chỉ bị bệnh nhẹ, thường phải đi cấp cứu trong suốt quá trình của bệnh, và do đó có khả năng lây lan bệnh dễ dàng hơn. Nhiễm virut đậu mùa thể nhẹ cũng tạo ra khả năng miễn dịch chống lại dạng đậu mùa thể nặng. Do đó, khi đậu mùa thể nhẹ lây lan khắp Hoa Kỳ, sang Canada, các nước Nam Mỹ và Anh, nó đã trở thành hình thức phổ biến của bệnh đậu mùa, làm giảm tỷ lệ tử vong hơn nữa.

Diệt trừ

Thời cận đại

Tài liệu tham khảo rõ ràng đầu tiên về việc cấy mầm bệnh đậu mùa để phòng bệnh này đã được viết bởi tác giả người Trung Quốc Wan Quan (1499–1582) trong cuốn Dòuzhěn xīnfǎ (痘疹 心法) xuất bản năm 1549 với những gợi ý sớm nhất về phương pháp này đã có ở Trung Quốc trong thế kỷ thứ 10. Ở Trung Quốc thời đó, vảy của người bị đậu mùa được phơi khô, nghiền thành dạng bột đã được thổi bay lên mũi của những người khỏe mạnh. Mọi người sau đó sẽ bị mắc thể nhẹ của bệnh và từ đó miễn dịch với nó. Kỹ thuật này có tỷ lệ tử vong khoảng 0,5–2,0%, nhưng tỷ lệ đó thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ tử vong 20–30% của chính căn bệnh này. Hai báo cáo về thực hành cấy mầm bệnh của người Trung Quốc đã được Hiệp hội Hoàng gia Anh ở London nhận được vào năm 1700; một của Tiến sĩ Martin Lister, người đã nhận được báo cáo của một nhân viên của Công ty Đông Ấn đóng tại Trung Quốc và một người khác bởi Clopton Havers. Voltaire (1742) báo cáo rằng người Trung Quốc đã thực hành cấy mầm bệnh đậu mùa từ "hàng trăm năm nay". Biện pháp này cũng đã được chứng kiến ở Thổ Nhĩ Kỳ bởi quý cô Mary Wortley Montagu, người sau đó đã giới thiệu nó ở Anh.

Đề cập ban đầu về khả năng diệt trừ bệnh đậu mùa đã được đề cập đến trong công trình của Johnnie Notions, một người cấy mầm bệnh đậu mùa tự học đến từ Shetland, Scotland. Biện pháp này đã thành công trong việc điều trị cho mọi người từ ít nhất là cuối những năm 1780 thông qua một phương pháp do chính ông nghĩ ra mặc dù không có nền tảng y tế chính thức. Phương pháp của ông là cho mủ đậu mùa tiếp xúc với khói than bùn, chôn nó xuống đất với long não trong tối đa 8 năm, sau đó dùng dao rạch một vết nhỏ trên tay rồi trét chất này vào, và dùng lá bắp cải đắp lên vết rạch. Ông nổi tiếng là không để mất một bệnh nhân nào. Arthur Edmondston, trong các bài viết về kỹ thuật của Notions được xuất bản vào năm 1809, đã nói rằng, "Nếu mọi học viên đều thành công về căn bệnh như anh ta, thì đậu mùa có thể đã bị trục xuất khỏi thế giới, mà không làm tổn thương hệ thống, hoặc để lại bất kỳ nghi ngờ nào trong thực tế."

Bác sĩ người Anh Edward Jenner đã chứng minh hiệu quả của việc tiêm chủng đậu mùa trong việc bảo vệ con người khỏi bệnh đậu mùa vào năm 1796, sau đó nhiều nỗ lực đã được thực hiện để loại bỏ bệnh đậu mùa trên quy mô khu vực. Ở Nga vào năm 1796, đứa trẻ đầu tiên được tiêm chủng đậu mùa đã được Ekaterina II của Nga ban cho cái tên "Vaccinov", và được giáo dục bằng ngân khố của quốc gia.

Việc giới thiệu vắc-xin đến châu Mỹ diễn ra tại Trinity, Newfoundland vào năm 1800 bởi Tiến sĩ John Clinch, người bạn thời thơ ấu và đồng nghiệp y tế của Jenne. Ngay từ năm 1803, Hoàng gia Tây Ban Nha đã tổ chức các cuộc thám hiểm Balmis để vận chuyển vắc xin đến các thuộc địa của Tây Ban Nha ở châu Mỹ và Philippines, đồng thời thiết lập các chương trình tiêm chủng hàng loạt ở đó. Quốc hội Hoa Kỳ đã thông qua Đạo luật vắc-xin năm 1813 để đảm bảo rằng vắc-xin đậu mùa an toàn sẽ được cung cấp cho công chúng Hoa Kỳ. Vào khoảng năm 1817, một chương trình tiêm chủng của nhà nước rất vững chắc đã tồn tại ở Đông Ấn Hà Lan (nay là Indonesia).

Vào ngày 26 tháng 8 năm 1807, Bavaria trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng tiêm chủng bắt buộc. Baden tiếp theo vào năm 1809, Phổ vào năm 1815, Württemberg năm 1818, Thụy Điển năm 1816 và Đế chế Đức năm 1874 thông qua Đạo luật Tiêm chủng của Reichs (Đế chế) Tại Lutheran Thụy Điển, các giáo sĩ Tin lành đã đóng vai trò tiên phong trong việc tự nguyện tiêm phòng bệnh đậu mùa ngay từ năm 1800. Lần tiêm chủng đầu tiên được thực hiện ở Liechtenstein vào năm 1801, và từ năm 1812, việc tiêm chủng là bắt buộc.

Tại Ấn Độ thuộc Anh, một chương trình đã được triển khai để tuyên truyền việc tiêm phòng bệnh đậu mùa, thông qua các bác sĩ tiêm chủng Ấn Độ, dưới sự giám sát của các quan chức châu Âu. Tuy nhiên, các nỗ lực tiêm chủng của Anh ở Ấn Độ và đặc biệt là ở Miến Điện, đã bị cản trở bởi sự không tin tưởng vào tiêm chủng của người bản địa, bất chấp luật pháp cứng rắn, những cải thiện về hiệu quả của vắc-xin và chất bảo quản vắc-xin, và các nỗ lực giáo dục tại địa phương. Đến năm 1832, chính phủ Hoa Kỳ thiết lập chương trình tiêm phòng bệnh đậu mùa cho người châu Mỹ bản địa. Năm 1842, Vương quốc Anh cấm việc cấy mủ đậu mùa theo phương pháp truyền thống, sau đó tiến tới việc tiêm chủng bắt buộc. Chính phủ Anh đã áp dụng việc tiêm phòng bệnh đậu mùa bắt buộc theo Đạo luật của Nghị viện vào năm 1853.

Tại Hoa Kỳ, từ năm 1843 đến năm 1855, Massachusetts là bang đầu tiên và sau đó là các tiểu bang khác bắt buộc tiêm chủng bệnh đậu mùa. Mặc dù một số người không thích những biện pháp này, các nỗ lực phối hợp chống lại bệnh đậu mùa vẫn tiếp diễn, và căn bệnh này tiếp tục giảm bớt ở các nước giàu. Ở Bắc Âu, một số quốc gia đã loại bỏ bệnh đậu mùa vào năm 1900, và đến năm 1914, tỷ lệ mắc bệnh ở hầu hết các nước công nghiệp phát triển đã giảm xuống mức tương đối thấp.

Thế kỷ 20
Tiêm chủng vẫn tiếp tục ở các nước công nghiệp như một biện pháp bảo vệ chống bệnh đậu mùa tái xuất hiện cho đến giữa những năm 1970. Úc và New Zealand là hai trường hợp ngoại lệ đáng chú ý; hai nước này không trải qua bệnh đậu mùa đặc hữu và chưa bao giờ tiêm chủng rộng rãi, thay vào đó các nước này dựa vào sự bảo vệ bằng vị trí địa lý cô lập giữa đại dương và sự cách ly nghiêm ngặt.

Nỗ lực đầu tiên trên toàn bán cầu nhằm loại trừ bệnh đậu mùa được thực hiện vào năm 1950 bởi Tổ chức Y tế Liên châu Mỹ. Chiến dịch đã thành công trong việc loại bỏ bệnh đậu mùa ở tất cả các nước châu Mỹ ngoại trừ Argentina, Brazil, Colombia và Ecuador.

Năm 1958, Giáo sư Viktor Zhdanov, Thứ trưởng Bộ Y tế Liên Xô, đã kêu gọi Đại hội đồng Y tế Thế giới thực hiện một sáng kiến toàn cầu để diệt trừ bệnh đậu mùa. Đề xuất (Nghị quyết WHA11.54) được chấp nhận vào năm 1959. Vào thời điểm này, 2 triệu người chết vì bệnh đậu mùa mỗi năm. Nhìn chung, tiến trình xóa sổ đậu mùa là khá chậm, đặc biệt là ở châu Phi và ở tiểu lục địa Ấn Độ. Năm 1966, một đội quốc tế, Đơn vị Diệt trừ Bệnh đậu mùa, được thành lập dưới sự lãnh đạo của Donald Henderson. Năm 1967, Tổ chức Y tế Thế giới tăng cường công tác thanh toán bệnh đậu mùa trên toàn cầu bằng cách đóng góp 2,4 triệu đôla hàng năm cho nỗ lực này, và áp dụng phương pháp giám sát dịch bệnh mới do nhà dịch tễ học người Séc Karel Raška đề xướng.

Vào đầu những năm 1950, ước tính có khoảng 50 triệu trường hợp mắc bệnh đậu mùa xảy ra trên thế giới mỗi năm. Để diệt trừ bệnh đậu mùa, mỗi đợt bùng phát phải ngăn không cho lây lan rộng, bằng cách cách ly các ca bệnh và tiêm chủng cho tất cả những người sống gần đó. Quá trình này được gọi là "tiêm chủng vòng vây". Chìa khóa của chiến lược này là giám sát các trường hợp trong một cộng đồng (được gọi là giám sát) và ngăn chặn.

Vấn đề ban đầu mà WHO gặp phải là việc báo cáo không đầy đủ về các trường hợp đậu mùa, vì nhiều trường hợp không được các cơ quan chức năng quan tâm. Thực tế là con người là ổ chứa duy nhất cho bệnh đậu mùa, và việc không còn người mang mầm bệnh đã đóng một vai trò quan trọng trong việc loại trừ bệnh đậu mùa. WHO đã thiết lập một mạng lưới các chuyên gia tư vấn hỗ trợ các quốc gia thiết lập các hoạt động giám sát và ngăn chặn. Ban đầu, việc tài trợ vắc xin chủ yếu do Liên Xô và Hoa Kỳ cung cấp, nhưng đến năm 1973, hơn 80% tổng số vắc xin đã được sản xuất ở các nước đang phát triển. Liên Xô đã cung cấp một tỷ rưỡi liều vắc xin từ năm 1958 đến năm 1979, cũng như các nhân viên y tế.

Lần bùng phát bệnh đậu mùa thể nặng cuối cùng ở châu Âu là vào năm 1972 ở Nam Tư, sau khi một người hành hương từ Kosovo trở về từ Trung Đông, nơi anh ta đã bị nhiễm virus. Dịch đã lây nhiễm cho 175 người, làm 35 người chết. Các nhà chức trách tuyên bố thiết quân luật, thực hiện kiểm dịch và tiến hành tiêm chủng rộng rãi trong dân chúng, nhờ sự giúp đỡ của WHO. Trong hai tháng, đợt bùng phát đã kết thúc. Trước đó, đã có một đợt bùng phát bệnh đậu mùa vào tháng 5 - tháng 7 năm 1963 tại Stockholm, Thụy Điển, do một thủy thủ Thụy Điển lây bệnh từ Viễn Đông; đợt dịch này đã được xử lý bằng các biện pháp kiểm dịch và tiêm chủng cho người dân địa phương.

Đến cuối năm 1975, bệnh đậu mùa chỉ tồn tại ở vùng Sừng Châu Phi. Điều kiện rất khó khăn ở Ethiopia và Somalia, những nơi có rất ít đường xá. Nội chiến, nạn đói và người tị nạn khiến nhiệm vụ càng trở nên khó khăn hơn. Một chương trình giám sát, ngăn chặn và tiêm chủng chuyên sâu đã được thực hiện ở các nước này vào đầu và giữa năm 1977, dưới sự chỉ đạo của nhà vi sinh vật người Úc Frank Fenner. Khi chiến dịch gần đạt được mục tiêu, Fenner và nhóm của ông đã đóng một vai trò quan trọng trong việc xác minh. Trường hợp bệnh đậu mùa bản địa xảy ra tự nhiên cuối cùng (Đậu mùa thể nhỏ) được chẩn đoán ở Ali Maow Maalin, một đầu bếp bệnh viện ở Merca, Somalia, vào ngày 26 tháng 10 năm 1977. Trường hợp xảy ra tự nhiên cuối cùng của chủng đậu mùa nặng gây chết người hơn đã được phát hiện vào tháng 10 năm 1975 ở một bé gái 3 tuổi người Bangladesh, Rahima Banu. Janet Parker là Người cuối cùng chết vì bệnh đậu mùa, xảy ra sau khi cô nhiễm phải virus từ một nguồn phòng thí nghiệm ở Birmingham, Vương quốc Anh

Việc xóa sổ bệnh đậu mùa trên toàn cầu đã được chứng nhận dựa trên các hoạt động xác minh ráo riết, bởi một ủy ban gồm các nhà khoa học lớn vào ngày 9 tháng 12 năm 1979, và sau đó được Đại hội đồng Y tế Thế giới thông qua vào ngày 8 tháng 5 năm 1980. Hai câu đầu tiên của nghị quyết:

Những trường hợp đáng chú ý

Nhiều nhân vật lịch sử nổi tiếng từng mắc bệnh đậu mùa, ví dụ như tộc trưởng bộ lạc Lakota là Sitting Bull, vua Ai Cập Ramses V, các hoàng đế Thuận Trị (chết năm 1661), Khang Hi (khỏi bệnh) và Đồng Trị (chết năm 1875) của nhà Thanh, Thiên hoàng Komei của Nhật (chết do đậu mùa vào năm 1867), lãnh chúa Date Masamune của Nhật (bị mù một mắt do đậu mùa). Cuitláhuac, tlatoani (người cai trị) thứ 10 của thành phố Tenochtitlan thuộc đế chế Aztec, chết vì đậu mùa năm 1520, ít lâu sau khi bệnh này được người châu Âu mang tới châu Mỹ, và hoàng đế Huayna Capac của đế chế Inca chết năm 1527 (là nguyên nhân gây ra một cuộc nội chiến giành quyền kế vị trong đế chế Inca và cuối cùng là sự xâm chiếm của người Tây Ban Nha). Các nhân vật được công khai gần đây bao gồm Guru Har Krishan, Guru thứ 8 của đạo Sikh, chết năm 1664, Luis I của Tây Ban Nha chết năm 1724, Peter II của Nga chết năm 1730, George Washington (khỏi bệnh), Louis XV của Pháp chết năm 1774 và Maximilian III Joseph của Bavaria chết năm 1777.

Các gia tộc nổi tiếng trên khắp thế giới thường có một số người bị nhiễm bệnh và/hoặc thiệt mạng vì căn bệnh này. Ví dụ, một số người thân của vua Henry VIII của Anh đã sống sót sau căn bệnh này nhưng bị sẹo do nó gây ra. Những người này bao gồm chị gái Margaret Tudor của ông, người vợ Anne of Cleves, và hai con gái của ông: Mary I của Anh mắc bệnh năm 1527 và Elizabeth I mắc bệnh năm 1562. Elizabeth đã cố gắng ngụy trang những vết rỗ bằng lớp trang điểm đậm. Nữ hoàng Mary I của Scotland mắc bệnh khi còn nhỏ nhưng không để lại sẹo.

Ở châu Âu, những ca tử vong do bệnh đậu mùa đôi khi làm thay đổi hẳn một triều đại. Louis XV của Pháp đã kế vị cụ nội của mình là Louis XIV do hàng loạt cái chết vì bệnh đậu mùa hoặc bệnh sởi trong số những người lẽ ra được kế vị trước ông (gồm ông nội, cha, anh trai của ông). Chính ông đã chết vì căn bệnh này vào năm 1774. Peter II của Nga chết vì căn bệnh này khi mới 14 tuổi. Ngoài ra, trước khi trở thành hoàng đế, Peter III của Nga đã mắc phải bệnh này và rất đau đớn vì nó. Anh ta bị để lại sẹo và biến dạng mặt. Vợ ông, Catherine Đại đế, đã thoát khỏi nhưng nỗi sợ hãi về loại bệnh này rõ ràng đã ảnh hưởng đến bà. Bà lo sợ cho sự an toàn của con trai mình, Paul, đến nỗi bà ấy ngăn chặn những đám đông lớn không được tiếp xúc với Paul. Cuối cùng, cô đã quyết định cấy mầm đậu mùa vào cơ thể mình bởi một bác sĩ người Anh, Thomas Dimsdale. Đây là một phương pháp gây tranh cãi vào thời điểm đó, nhưng bà đã thành công. Paul sau đó cũng được cấy. Catherine sau đó đã tìm cách tiêm chủng trên khắp đế chế Nga và tuyên bố: "Mục tiêu của ta, qua ví dụ của ta, là để cứu vô số thần dân của ta, những người không biết giá trị của kỹ thuật này và sợ hãi nó, nên đã bị rơi vào tình trạng nguy hiểm." Đến năm 1800, khoảng 2 triệu lượt tiêm chủng đã được thực hiện tại Đế quốc Nga

Ở Trung Quốc, triều đại nhà Thanh đã có các chính sách rộng rãi để bảo vệ vùng Mãn Châu khỏi bệnh đậu mùa vốn khá phổ biến ở Bắc Kinh.

Các Tổng thống Hoa Kỳ George Washington, Andrew Jackson, và Abraham Lincoln đều từng mắc bệnh này và qua khỏi. Washington bị nhiễm bệnh đậu mùa trong một chuyến thăm Barbados năm 1751. Jackson phát bệnh sau khi bị người Anh bắt làm tù binh trong Cách mạng Hoa Kỳ, và mặc dù ông đã bình phục nhưng anh trai Robert của ông thì không. Lincoln mắc bệnh trong thời gian làm tổng thống, có thể do lây từ con trai ông là Tad, và bị cách ly ngay sau khi tới thăm Gettysburg năm 1863.

Nhà thần học nổi tiếng Jonathan Edwards qua đời vì bệnh đậu mùa vào năm 1758 sau một lần cấy mầm bệnh đậu mùa.

Nhà lãnh đạo Liên Xô Joseph Stalin bị bệnh đậu mùa khi mới 7 tuổi. Khuôn mặt ông có nhiều vết sẹo do căn bệnh quái ác gây ra. Sau đó, ông ấy đã chỉnh sửa các bức ảnh để làm cho vết sẹo của mình bớt rõ ràng hơn.

Nhà thơ Hungary Ferenc Kölcsey, người viết bài quốc ca Hungary, bị mất mắt phải vì bệnh đậu mùa.

Phân loại
Có hai chủng đậu mùa lâm sàng. Loại Variola major là dạng trầm trọng và thường gặp nhất, gây ra sự phát ban rộng hơn và sốt cao hơn, tỷ lệ tử vong cao tới 30%. Loại Variola minor ít gặp và ít trầm trọng hơn, với tỷ lệ tử vong vào khoảng 1% hoặc ít hơn. Giai đoạn nhiễm virus variola cận lâm sàng đã được chú ý đến, nhưng không thường gặp. Thêm vào đó, còn có một dạng gọi lại variola sine eruptione (đậu mùa gây phát ban) thường được bắt gặp ở những người đã được tiêm chủng. Dạng này gây ra sốt sau thời kỳ ủ bệnh và chỉ có thể được xác nhận bằng nghiên cứu kháng thể, hay ít gặp hơn, bằng cách cách ly virus.

Dấu hiệu và triệu chứng
Thời kỳ ủ bệnh từ lúc nhiễm bệnh đến lúc triệu chứng rõ ràng đầu tiên xuất hiện là khoảng 12 ngày. Một khi bị hít vào, virus Variola major xâm chiếm vùng họng miệng hoặc vùng niêm mạc hô hấp, di chuyển đến hạch bạch huyết và bắt đầu sinh sôi. Trong giai đoạn tăng trưởng ban đầu, virus có thể di chuyển từ tế bào đến tế bào, nhưng vào khoảng ngày thứ 12, các tế bào nhiễm virus giảm dần, virus được tìm thấy trong máu với số lượng lớn. Tiếp đó là sự sinh sôi virus diễn ra ở lá lách, tủy xương và hạch bạch huyết. Các triệu chứng ban đầu tương tự với các bệnh nhiễm virus khác, chẳng hạn như cúm và cảm thông thường, sốt ít nhất 38.5 °C, đau nhức cơ, cảm giác khó chịu, đau đầu và tình trạng mệt mỏi. Khi các ống tiêu hóa bị liên lụy, chứng buồn nôn và ói mửa, cùng với chứng đau lưng xuất hiện. Các triệu chứng báo trước, hay giai đoạn tiền bệnh, thường kéo dài 2-4 ngày. Từ ngày 12-15, những thương tổn thấy được đầu tiên xuất hiện – đó là các vết chấm nhỏ màu đỏ gọi là enanthem – trên màng nhầy của miệng, lưỡi, vòm miệng và cổ họng. Nhiệt độ cơ thể vẫn bất bình thường. Các thương tổn này nhanh chóng lan ra và bị vỡ, giải phóng lượng lớn virus vào tuyến nước bọt.

Virus đậu mùa có khuynh hướng tấn công tế bào da, gây nên những mụn nhọt điển hình (gọi là phát ban) của chứng bệnh này. Các nốt nhỏ phát triển trên da từ 24-48 tiếng sau khi các thương tổn ở các màng nhầy xuất hiện. Thông thường, các vết ban xuất hiện đầu tiên ở trán, sau đó nhanh chóng lan ra cả khuôn mặt, phần lớn các bộ phận gần đầu, thân người và cuối cùng là ở các bộ phận xa hơn. Quá trình xảy ra không quá 24 đến 36 tiếng, sau thời gian này không còn thương tổn mới nào xuất hiện. Lúc này, sự nhiễm virus variola có thể diễn ra theo nhiều hướng, dẫn đến bốn loại bệnh đậu mùa như trong phân loại Rao: thông thường, giảm nhẹ, ác tính và gây xuất huyết. Trong lịch sử, bệnh đầu mùa gây ra tỷ lệ tử vong vào khoảng 30%, trong đó hai dạng ác tính và gây xuất huyết thường gây chết người.

Đậu mùa thể thông thường
90% hoặc hơn số các ca bệnh đậu mùa gặp ở những người chưa tiêm chủng thuộc loại đậu mùa thông thường. Ở dạng này, vào ngày thứ hai phát ban, vết ban sẽ biến thành nốt sần. Vào ngày thứ ba hay thứ tư, các nốt sần sẽ chứa bên trong một chất dịch màu trắng đục và trở thành mụn nước. Chất dịch này trở nên đặc và có màu đục trong vòng 24-48 giờ.

Khoảng ngày thứ sáu hay thứ bảy, mọi vết thương ở da sẽ biến thành nốt sần. Trong vòng 7 đến 10 ngày, các nốt sần sẽ phát triển và đạt kích thước tối đa. Các nốt sần nổi lên rõ, thường có hình tròn, chạm vào thấy căng và cứng. Các nốt sần ăn sâu vào lớp biểu bì, cho cảm giác đó là các hạt nhỏ nằm trong da. Chất dịch dần dần rỉ qua nốt sần, và vào tuần thứ hai, các nốt sần xẹp xuống và bắt đầu khô đi, tạo thành lớp vảy cứng. Vào ngày thứ 16 tới ngày thứ 20, lớp vảy sẽ bao phủ toàn bộ các vết thương đã bắt đầu bong ra, gây nên sẹo.

Đậu mùa thể thông thường hay tạo ra các vết ban riêng biệt, mà các nốt sần sau đó tách ra khỏi lớp da. Sự phân bổ các vết ban dày đặc nhất ở trên mặt, xuất hiện nhiều ở các chi hơn là trên thân mình; và ở các chi, lại dày hơn ở các điểm mút. Lòng bàn tay và lòng bàn chân thường nổi ban nhiều. Đôi khi, các chỗ phồng da kết lại với nhau, tạo nên vết ban giao nhau. Vết ban giao nhau làm bong lớp da ra khỏi lớp thịt nằm bên dưới. Bệnh nhân gặp phải các vết ban giao nhau thường vẫn trong tình trạng bệnh thậm chí sau khi lớp vảy đã hình thành. Tỷ lệ tử vong ở những người gặp phải vết ban là 62%.

Đậu mùa thể nhẹ
Với đặc điểm gây phát ban và phát triển mau lẹ, đậu mùa thể giảm nhẹ hầu hết diễn ra ở những người đã tiêm chủng vắc-xin. Ở dạng này, các triệu chứng bệnh vẫn xảy ra nhưng ở mức độ nhẹ hơn so với đậu mùa thông thường. Bệnh nhân thường không sốt trong quá trình vết ban phát triển. Các tổn thương ở da ít hơn và tiến triển nhanh hơn, ở bề mặt nhiều hơn và có thể không thể hiện rõ đặc tính của bệnh đậu mùa điển hình. Đậu mùa giảm nhẹ rất hiếm khi gây chết người. Dạng đậu mùa này thường bị nhầm lẫn với bệnh thủy đậu.

Đậu mùa ác tính
Ở dạng này, các thương tổn vẫn tiếp tục tồn tại trên da vào thời điểm các mụn nước hình thành. Lý do một số người mắc dạng bệnh này vẫn chưa được biết đến. Trong lịch sử, đậu mùa ác tính chiếm khoảng 5-10% các ca mắc bệnh, trong đó phần lớn là trẻ em – 72%. Đậu mùa ác tính thường đi kèm với giai đoạn tiền triệu kéo dài 3-4 ngày, sốt kéo dài và các triệu chứng nhiễm độc huyết trầm trọng. Vết ban phát triển ở lưỡi và vòm miệng. Các thương tổn ở da phát triển chậm. Vào ngày thứ bảy hay thứ tám, các thương tổn này xẹp đi và trông giống bị hằn vào da. Không giống đậu mùa thông thường, mụn nước chứa rất ít dịch, chạm vào thấy mềm và mỏng, và có thể chứa máu. Đậu mùa ác tính gần như luôn luôn gây tử vong.

Đậu mùa xuất huyết
Đậu mùa xuất huyết là dạng bệnh nghiêm trọng đi kèm với hiện tượng xuất huyết nặng ở da, màng nhầy và ống dạ dày. Dạng bệnh này chiếm khoảng 2% số ca và hầu hết bắt gặp ở người lớn. Với đậu mùa xuất huyết, da không nổi vảy. Thay vào đó, người bệnh bị xuất huyết dưới da, da trông giống bị phỏng và nám đen. Vì vậy, dạng này còn được biết đến với tên bệnh mụn đen.

Vào giai đoạn đầu hay giai đoạn phát bệnh, xuất huyết diễn ra vào ngày thứ hai hay thứ ba khi xuất huyết dưới màng kết làm lòng trắng mắt trở nên đỏ. Đậu mùa xuất huyết cũng gây ra phát ban đỏ, các đốm xuất huyết, xuất huyết ở lá lách, thận, màng thanh dịch, cơ và ít gặp hơn là ở lá tạng ngoài tâm mạc, gan, tinh hoàn, buồng trứng và bang quang. Người bệnh có thể tử vong bất ngờ từ ngày thứ năm đến ngày thứ bảy mắc bệnh, khi mà ở ngoài da, các thương tổn đáng ngại xuất hiện rất ít. Các biểu hiện về sau diễn ra ở bệnh nhân còn sống trong vòng 8-10 ngày. Bệnh nhân ở giai đoạn đầu có những biểu hiện:các nhân tố đông máu (như tiểu cầu, huyết tương và huyết thanh) suy giảm và lượng antithrombin tuần hoàn gia tăng. Bệnh nhân ở giai đoạn sau có lượng tiểu cầu bị giảm mạnh; tuy nhiên sự thiếu hụt các nhân tố đông máu ít trầm trọng hơn. Một số bệnh nhân ở giai đoạn sau cũng cho thấy có sự gia tăng về lượng antithrombin. Dạng này có thể bắt gặp ở mọi nơi, chiếm từ 3 đến 25% các ca tử vong, tùy thuộc vào độc tính của các vết sần. Đậu mùa xuất huyết có khả năng gây tử vong rất cao.

Nguyên nhân

Bệnh đậu mùa xuất phát từ việc nhiễm virus Variola, thuộc chi Orthopoxvirus, họ Poxviridae. Variola là một virus hình gạch, cỡ lớn vào khoảng 302-350 nanomét x 244-270 nm, có bộ gen DNA dạng hai sợi, và có một vòng thắt lại ở mỗi đầu. Hai dạng đậu mùa cơ bản là variola major và variola minor.

Bốn loại virus thuộc chi Orthopoxvirus gây bệnh ở người là: Variola, vaccinia, cowpox (gây đậu mùa ở động vật) và monkeypox. Trong tự nhiên, virus variola chỉ gây bệnh ở người, dù động vật linh trưởng và các loài động vật khác cũng bị nhiễm bệnh ở môi trường thí nghiệm. Vaccinia, cowpox và monkeypox có thể gây bệnh ở cả người lẫn động vật.

Chu kỳ sống của các virus thuộc họ Poxviridae khá phức tạp vì có nhiều dạng gây truyền nhiễm, với cơ chế xâm nhập tế bào đa dạng. Virus họ này là duy nhất trong số các virus có DNA vì chúng không tái tạo trong nhân tế bào, mà là ở tế bào chất. Để tái tạo, các virus sản sinh ra nhiều loại protein đặc trưng mà các virus DNA khác không tạo ra được, trong đó protein quan trọng nhất là RNA polymer hóa dựa trên DNA của virus.

Cả hai loại virion (Hạt virus hoàn chỉnh hay dạng virus nghỉ ở bên ngoài tế bào chủ) có vỏ và không có vỏ đều lây nhiễm. Vỏ virus được làm bằng các màng Golgi chứa một loại polypeptit virus đặc biệt, bao gồm hemagglutinin. Sự lây nhiễm variola major hoặc variola minor đều tạo ra miễn dịch chống lại loại còn lại.

Sự truyền bệnh
Bệnh lan truyền qua việc hít phải các virus variola trong không khí, thường từ các dịch từ vùng họng, mũi, niêm mạc họng của người nhiễm bệnh. Bệnh được truyền từ người sang người chủ yếu qua việc tiếp xúc mặt đối mặt kéo dài với người nhiễm bệnh, thường trong khoảng cách dưới 1,8m, nhưng cũng có thể bị truyền bệnh qua việc tiếp xúc trực tiếp với các dịch cơ thể bị nhiễm virus hoặc các đồ vật bị nhiễm bẩn như tấm trải giường hay quần áo. Đậu mùa hiếm khi gây lây nhiễm qua không khí trong không gian kín như tòa nhà, xe buýt, xe lửa. Virus có thể lây truyền qua đường nhau thai, nhưng bệnh đậu mùa bẩm sinh có tỷ lệ tương đối thấp. Đậu mùa không được ghi nhận là có thể lây truyền trong thời kỳ tiền triệu và virus thường phát tán từ lúc xuất hiện các vết ban, hay đi kèm với các thương tổn ở miệng và họng. Virus có thể lây truyền qua trong giai đoạn phát bệnh, thường nhất là khoảng tuần đầu tiên xuất hiện vết ban, khi các thương tổn ở da còn nguyên vẹn.

Bệnh bắt đầu ít lây nhiễm trong khoảng 7 đến 10 ngày từ lúc vảy xuất hiện, nhưng người bệnh vẫn có khả năng lây nhiễm cho đến khi miếng vảy cuối cùng rụng đi.

Đậu mùa có tính lây nhiễm cao, nhưng thường với tốc độ chậm và ít rộng khắp hơn so với các bệnh truyền nhiễm do virus khác; có thể bởi vì bệnh chỉ lây nhiễm qua việc tiếp xúc gần và chỉ xảy ra sau khi vết ban đã xuất hiện. Tỷ lệ lây nhiễm cũng bị ảnh hưởng bởi thời gian ngắn trong giai đoạn lây nhiễm. Ở vùng ôn đới, số ca lây nhiễm đậu mùa đạt cao nhất vào mùa đông và mùa xuân. Ở khu vực nhiệt đới, bệnh xuất hiện khắp cả năm. Tuổi mắc bệnh đậu mùa phụ thuộc vào khả năng miễn dịch có được của cơ thể. Miễn dịch từ vắc-xin giảm theo thời gian và có thể không còn nữa, nhưng dân số gần đây thực hiện việc tiêm chủng thường xuyên. Đậu mùa không được ghi nhận có thể lây truyền qua côn trùng hay động vật và không có trường hợp vật chủ mang mầm bệnh không thể hiện triệu chứng (asymptomatic carrier).

Chẩn đoán bệnh
Theo định nghĩa y học, đậu mùa là loại bệnh đi kèm với sốt cấp tính trên 38,3 °C, cùng với các vết ban có đặc điểm cứng, mụn nước hoặc mụn mủ ăn sâu xuất hiện vào cùng thời kỳ phát triển mà không có nguyên nhân rõ ràng. Nếu có trường hợp bệnh được nhận thấy, bệnh sẽ được xác nhận thông qua các kiểm tra phòng thí nghiệm.

Xét từ quan sát kính hiển vi, virus đậu mùa sản sinh các thể vùi mang tế bào chất điển hình, trong đó quan trọng nhất là thể Guarnieri, và là vị trí để virus sinh sản. Thể Guarnieri trông giống đốm màu hồng, có thể dễ dàng nhận diện qua làm sinh thiết da cùng hermatoxylin và eosin. Thể này được tìm thấy ở tất cả các bệnh nhiễm virus đậu mùa nhưng sự vắng mặt thể Guarnieri không thể được xem là loại trừ bệnh đậu mùa. Chẩn đoán nhiễm virus orthopoxvirus cũng có thể được thực hiện nhanh chóng bằng xét nghiệm qua kính hiển vi điện tử đối với dịch mủ hoặc vảy. Tất cả orthopoxvirus đều có hình viên gạch đặc trưng qua kính hiển vi điện tử.
Xác định bệnh bằng thí nghiệm đối với virus variola bao gồm việc nuôi cấy virus trong màng chorioallantoic (một phần của phôi gà) và kiểm tra các mụn bọc thương tổn dưới những điều kiện nhiệt độ xác định. Chủng virus có thể được đặc trưng bởi phân tích phản ứng chuỗi polymerase (PCR) và hạn chế mảnh chiều dài đa hình (RFLP). Kiểm tra huyết thanh và xét nghiệm miễn dịch liên kết enzym (ELISA), để đo miễn dịch glubulin virus đậu mùa cụ thể và kháng nguyên cũng đã được phát triển để hỗ trợ trong việc chẩn đoán nhiễm bệnh.

Bệnh thủy đậu (chickenpox) thường bị nhầm lẫn với bệnh đậu mùa vào thời kỳ đầu. Hai bệnh này có thể được phân biệt bằng nhiều phương pháp. Không giống bệnh đậu mùa, bệnh thủy đậu thường không ảnh hưởng lên lòng bàn tay và lòng bàn chân. Thêm vào đó, mụn mủ của thủy đậu có nhiều kích cỡ khác nhau tùy thuộc vào thời gian phát ban, còn mụn mủ bệnh đậu mùa đều gần như cùng kích cỡ vì ảnh hưởng của virus phát triển đồng đều hơn. Có nhiều phương pháp thí nghiệm để phát hiện thủy đậu trong các trường hợp bệnh đậu mùa còn nghi vấn.

Phòng chống

nhỏ|260x260px|Bác sĩ Jenner thực hiện thao tác tiêm phòng đầu tiên cho James Phipps (cậu bé 8 tuổi) vào ngày 14 tháng 5 năm 1796. Tranh của Ernest Board (đầu thế kỷ 20).
nhỏ|260x260px|Edward Jenner cấy đậu mùa bò vào James Phipps. Bản in thạch bản của Gaston Mélingue (circa 1894).
Phương pháp đầu tiên được sử dụng để ngăn chặn đậu mùa là cấy mầm bệnh đậu mùa. Nó có thể đã được thực hiện ở Ấn Độ vào khoảng năm 1000 TCN, và tiêm một mũi đậu mùa bột, hoặc rắc đậu mùa lên da nơi có vết xước. Tuy nhiên, ý tưởng rằng tiêm có nguồn gốc từ Ấn Độ đã là một thách thức đối vì được miêu tả trong các văn bản y học tiếng Phạn về quá trình tiêm. Việc cấy mầm bệnh đậu mùa ở Trung Quốc có thể được tìm thấy vào cuối thế kỷ 10, và quy trình được thực hiện rộng rãi vào thế kỷ 16 trong thời kỳ nhà Minh. Nếu thành công, tiêm sẽ tạo ra khả năng miễn dịch với đậu mùa. Tuy nhiên, phương pháp này yêu cầu cấy trực tiếp mủ của người bệnh đậu mùa (chứa virus đậu mùa đã suy yếu) vào người khác, nên người được cấy mầm bệnh có thể bị đậu mùa bởi chính việc cấy mủ này. Cấy mầm bệnh đậu mùa có tỷ lệ tử vong khoảng 0,5-2%, thấp hơn đáng kể so với tỷ lệ tử vong từ 20-30% của chính bệnh này.

Người đầu tiên đặt nền móng cho tiêm chủng vắc-xin là Edward Jenner, một bác sĩ kiêm thành viên danh dự của Hiệp hội Hoàng gia London, Anh. Theo Tech Insider, vắc-xin là một trong những thành tựu khoa học lớn nhất của nhân loại, giúp con người miễn dịch với nhiều căn bệnh nguy hiểm khác nhau. Từ vắc-xin (vaccine) có nguồn gốc từ tiếng Latin "vaccinus", nghĩa là "liên quan đến bò".

Edward Jenner, một bác sĩ người Anh, chính thức hợp thức hóa và đưa thuật ngữ "tiêm ngừa" vào tài liệu khoa học cuối năm 1700. Jenner không phải là người đầu tiên khám phá ra cách thức vắc-xin hoạt động, nhưng ông đặt nền móng cho lĩnh vực miễn dịch học và dập tắt dịch bệnh đậu mùa, một trong những căn bệnh nguy hiểm nhất từng xảy ra trong lịch sử.

Năm 1796, đại dịch đậu mùa hoành hành khắp châu Âu. Căn bệnh này gây ra các triệu chứng như cúm, sốt và nhiều nốt mụn độc xuất hiện trên mặt cũng như cơ thể. Dạng virus phổ biến gây bệnh đậu mùa giết chết khoảng 30% bệnh nhân trong khi một dạng virus hiếm gặp hơn gần như luôn khiến người bệnh tử vong. Bệnh đậu mùa lây qua đường hô hấp và tiếp xúc nên số người mắc bệnh tăng lên rất nhanh.

Qua quan sát thực tế, Jenner phát hiện một căn bệnh gây nổi mụn nước ở loài bò cũng có thể lây sang người và gây bệnh nhẹ. Ông quan sát thấy những người chăn nuôi, vắt sữa bò sau khi mắc bệnh này thì không bao giờ bị mắc bệnh đậu mùa. Do các triệu chứng tương tự nhau, ông gọi nó là bệnh "đậu bò". Ông cũng bắt đầu suy nghĩ về khả năng truyền căn bệnh đậu bò sang người để phòng bệnh đậu mùa.

Jenner tìm gặp cô gái trẻ Sarah Nelms chuyên làm nghề vắt sữa bò đang bị bệnh đậu bò, thu thập vài giọt dịch lỏng từ các vết loét mới phát triển trên bàn tay và cánh tay cô. Sau đó, ông tiêm chất lỏng này vào tay cậu bé 8 tuổi khỏe mạnh cùng làng tên James Phipps.

Phipps sốt nhẹ và bị đau nách sau khi tiêm. Chín ngày sau đó, cậu bé cảm thấy ớn lạnh và ăn không ngon miệng. Nhưng tất cả triệu chứng trên biến mất vào ngày kế tiếp. Hai tháng sau, Jenner tiến hành thử nghiệm kiểm tra. Ông tiêm chất lỏng chứa mầm bệnh đậu mùa vào người Phipps, nhưng cậu bé không mắc bệnh đậu mùa và miễn dịch với căn bệnh này suốt phần đời còn lại. Sau đó Phipps còn được cấy mầm bệnh đậu mùa hơn 20 lần mà không bị nhiễm bệnh.

Kết quả thử nghiệm cung cấp bằng chứng thuyết phục cho thấy, hành động đưa một lượng nhỏ mầm bệnh không gây hại của bệnh truyền nhiễm vào cơ thể là cách để phòng tránh căn bệnh tương tự trong tương lai. Đây là nguyên tắc cơ bản của tiêm chủng vắc-xin.

Phương pháp "tiêm ngừa" của Jenner đã giúp châu Âu đẩy lùi đại dịch đậu mùa. Năm 1800, việc tiêm chủng trở nên phổ biến ở hầu hết các nước châu Âu và sau đó lan rộng ra toàn thế giới.

Đậu mùa trong lịch sử Việt Nam
Lịch sử Việt Nam có ghi lại một số những nhân vật chết vì bệnh đậu mùa. Trong đó có Hoàng tử Cảnh, người con cả của vua Nguyễn Thế Tổ (niên hiệu Gia Long). Hoàng tử Cảnh mất năm 22 tuổi, để lại một vợ và hai con. Vua Tự Đức cũng bị bệnh đậu mùa và bị vô sinh nên nhận một người con nuôi lên làm vua và chỉ tại vị được 3 ngày, đó là vua Dục Đức

Sử nhà Nguyễn cũng ghi hai nạn dịch lớn trước thời Pháp thuộc:
 "Năm Canh Thìn (1820) tháng 11 (âm lịch) bệnh dịch lan tràn, khởi đầu từ Hà Tiên đến Bắc Thành. Nhiều người chết. Nhà nước chẩn cấp cho dân tổng cộng 73 vạn quan tiền."
 "Năm Canh Tý (1840) tháng 9 (âm lịch) ở Sơn Tây từ mùa xuân đến mùa thu có hơn 4.900 người chết dịch."

Vết sẹo rậm trên da mặt thường là chứng tích của bệnh đậu mùa, tiếng Việt có chữ riêng để gọi: "rỗ".

Chú thích

Tài liệu

  (Excerpt available at http://cryptome.info/0001/smallpox-wmd.htm)

 Lord Wharncliffe and W. Moy Thomas, editors. The Letters and Works of Lady Mary Wortley Montagu, vol. 1, London: Henry G. Bohn, 1861.

Liên kết ngoài

Bệnh đậu mùa, Viện Vệ sinh - Y tế công cộng Tp. Hồ Chí Minh.

Bệnh truyền nhiễm
Bài cơ bản dài


title: Lamontgie

text:
Lamontgie là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 482 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Puy-de-Dôme