title: Châu Phi

text:
Châu Phi hay Phi châu (l'Afrique, Africa) là châu lục đứng thứ hai trên thế giới về dân số (sau Châu Á), thứ ba về diện tích (sau Châu Á và Châu Mỹ). Với diện tích khoảng 30.221.532 km² (bao gồm cả các đảo cận kề) chiếm 19% đất đai của Trái Đất. Với 1.422.047.502 người sinh sống ở 55 quốc gia tính đến 2022, châu Phi chiếm khoảng 17,80% dân số thế giới

Tên gọi

Tên gọi trong tiếng Việt của châu Phi bắt nguồn từ tên gọi tiếng Trung "非洲" (âm Hán Việt: Phi châu). Chữ "Phi" 非 trong "Phi châu" 非洲 là gọi tắt của "Phi Lợi Gia" 阿非利加. "A Phi Lợi Gia" (阿非利加 - "Ā fēi lì jiā") là phiên âm tiếng Trung của danh xưng tiếng Bồ Đào Nha "África".

Từ "África" trong tiếng Bồ Đào Nha bắt nguồn từ tên gọi tiếng La-tinh "Africa".

Tên gọi Africa được người châu Âu sử dụng thông qua người La Mã cổ đại, là những người sử dụng tên gọi Africa terra - "vùng đất Afri" (số nhiều, hay "Afer" ở dạng số ít) - để chỉ phần miền bắc của châu lục này, như là tỉnh Africa với thủ đô của nó là Carthage, tương ứng với Tunisia ngày nay.

Nguồn gốc của Afer có thể có từ:
 Trong tiếng Phoenicia `afar - tức là "bụi";
 Afri, một bộ lạc - có thể là Berber - là những người sống ở Bắc Phi trong khu vực Carthage;
 Trong tiếng Hy Lạp từ aphrike có nghĩa là "không có lạnh" (xem thêm Danh sách các tên gọi khu vực truyền thống của người Hy Lạp);
 hoặc từ chữ aprica trong tiếng Latinh có nghĩa là "có nhiều nắng".

Nhà sử học Leo Africanus (1495-1554) cho là nguồn gốc của từ phrike có nghĩa là "lạnh và sự khiếp sợ" trong tiếng Hy Lạp khi tổ hợp với tiền tố phủ định a-, có nghĩa là vùng đất không có lạnh và sự khủng khiếp. Nhưng sự thay đổi của âm từ ph sang f trong tiếng Hy Lạp có thể chỉ có từ thế kỷ I, vì thế trên thực tế nó khó có thể là nguyên gốc của tên gọi.

Ai Cập đã từng được những người cổ đại coi như là một phần của châu Á, và lần đầu tiên nó được gắn với châu Phi nhờ công của nhà địa lý Ptolemy (85-165) là người đã chấp nhận Alexandria như là kinh tuyến gốc và coi kênh đào Suez và Hồng Hải như là ranh giới giữa châu Á và châu Phi. Khi người châu Âu có thể hiểu ra quy mô thực sự của châu lục này thì ý tưởng về Africa cũng đã được mở rộng cùng với hiểu biết của họ.

Vị trí

Châu Phi là phần lớn nhất trong số 3 phần nổi trên mặt nước ở phía nam của bề mặt Trái Đất. Nó bao gồm khu vực bao quanh một diện tích khoảng 30.221.532 km² (11.668.599 mi²) tính cả các đảo. Đại bộ phận diện tích nằm giữa chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam nên có khí hậu nóng quanh năm.

Bị Địa Trung Hải ngăn cách với châu Âu, đại lục này nối liền với châu Á về phía tận cùng đông bắc bằng eo đất Suez (bị cắt ngang bởi kênh đào Suez) có bề rộng 130 km (80 dặm). Về mặt địa lý thì bán đảo Sinai của Ai Cập nằm về phía đông kênh đào Suez (thông thường cũng được coi như là thuộc châu Phi). Từ điểm xa nhất về phía bắc là Ras ben Sakka ở Tunisia, nằm về phía tây mũi Blanc, ở vĩ độ 37°21' bắc, tới điểm xa nhất về phía nam là mũi Agulhas ở Nam Phi, 34°51′15″ nam, có khoảng cách khoảng 8.000 km (5.000 dặm); từ Cabo Verde, 17°33′22″ tây, tức điểm xa nhất về phía tây tới Ras Hafun ở Somalia, 51°27′52″ đông, có khoảng cách xấp xỉ 7.400 km (4.600 dặm). Độ dài của bờ biển là 26.000 km (16.100 dặm). Sự thiếu vắng các chỗ lõm sâu dọc theo bờ biển được so sánh thể hiện theo thực tế bằng tầm cỡ châu Âu, nơi có diện tích chỉ 9.700.000 km² (3.760.000 mi²) nhưng lại có đường bờ biển tới 32.000 km (19.800 dặm).

Các đường cấu trúc chính của châu lục này được thể hiện theo cả hai hướng tây-đông (ít nhất là ở phần bán cầu bắc) của những phần nằm về phía bắc nhiều hơn và hướng bắc-nam ở các bán đảo miền nam. châu Phi vì thế có thể coi là tổ hợp của hai phần vuông góc với nhau, phần phía bắc chạy theo hướng từ đông sang tây, phần phía nam chạy theo hướng bắc-nam.

Địa hình
Địa hình châu Phi khá đơn giản. Có thể coi toàn bộ lục địa là một khối cao nguyên khổng lồ, cao trung bình 750m; trên đó chủ yếu là các sơn nguyên xen các bồn địa thấp. Phần đông của lục địa được nâng lên mạnh, nền đá bị nứt vỡ và đổ sụp, tạo thành nhiều thung lũng sâu, nhiều hồ hẹp và dài. Châu Phi có rất ít núi cao, ít đồng bằng thấp và mạng lưới sông ngòi kém phát triển.

Khoáng sản

Châu Phi có nguồn khoáng sản phong phú, là châu lục đang nắm giữ 90% lượng Cobalt, 90% Platin, 50% Vàng, 98% Crom, 70% Tantan, 64% Mangan và một phần ba lượng Urani của thế giới. Cộng hòa Dân chủ Congo có 70% lượng Cobalt của thế giới. Guinea là quốc gia xuất khẩu Bô xít lớn nhất thế giới. Ngoài ra, còn có dầu mỏ và khí đốt.

Khí hậu
Khí hậu Châu Phi là một loạt các kiểu khí hậu như Khí hậu xích đạo, nhiệt đới ẩm ướt, Nhiệt đới gió mùa, khí hậu nửa khô hạn (bán hoang mạc và thảo nguyên), khí hậu hoang mạc (siêu khô hạn và khô hạn), và khí hậu cận nhiệt đới cao nguyên. Khí hậu ôn đới rất hiếm trên khắp lục địa ngoại trừ ở độ cao rất cao và dọc theo các vùng rìa. Trên thực tế, khí hậu của châu Phi thay đổi nhiều hơn bởi lượng mưa hơn là nhiệt độ, luôn ở mức cao. Các sa mạc châu Phi là nơi nắng nhất và khô nhất của lục địa, do sự hiện diện phổ biến của sườn núi cận nhiệt đới với các khối khí khô, nóng, lún. Châu Phi nắm giữ nhiều kỷ lục liên quan đến nhiệt: lục địa có khu vực mở rộng nóng nhất quanh năm, các khu vực có khí hậu mùa hè nóng nhất, thời gian nắng cao nhất, v.v.

Do châu Phi nằm trên các vĩ độ xích đạo và cận nhiệt đới ở cả hai bán cầu, nên có thể tìm thấy một số kiểu khí hậu khác nhau ở bên trong nó. Lục địa này chủ yếu nằm trong đới liên nhiệt đới giữa chí tuyến và chí tuyến , do đó có mật độ ẩm khá thú vị. Cường độ mưa luôn cao và là lục địa nóng. Khí hậu ấm và nóng phổ biến trên khắp châu Phi, nhưng phần lớn là phần phía bắc được đánh dấu bởi sự khô cằn và nhiệt độ cao. Chỉ có rìa cực bắc và cực nam của lục địa là có khí hậu Địa Trung Hải. Đường xích đạo chạy qua giữa châu Phi, cũng như chí tuyến bắc và chí tuyến nam, làm cho châu Phi trở thành lục địa nhiệt đới nhất. Khí hậu vốn đã khô nóng trải dài ở đường xích đạo khiến nó trở thành lục địa dễ bị tổn thương nhất do biến đổi khí hậu .

Lịch sử

Châu Phi tiền thuộc địa
Châu Phi được coi là cái nôi của loài người. Khoảng năm 3300 TCN, nhà nước Ai Cập cổ đại đã ra đời và phát triển, nó đã tồn tại với các mức độ ảnh hưởng khác nhau cho đến khoảng năm 343 TCN. Các nền văn minh khác bao gồm Ethiopia, vương quốc Nubia, các vương quốc Sahel Ghana, Mali và Songhai và Đại Zimbabwe.

Năm 1482, người Bồ Đào Nha đã thiết lập trạm thương mại đầu tiên (trong số nhiều trạm như thế) dọc theo bờ biển Guinée ở Elmina. Sự phát hiện ra châu Mỹ năm 1492 đã tạo ra sự phát triển mạnh mẽ trong buôn bán nô lệ.

Cùng vào thời điểm này thì chế độ nông nô đã đi vào giai đoạn kết thúc ở châu Âu và đến đầu thế kỷ XIX, các nước thực dân châu Âu đã tiến hành sự "tranh giành châu Phi" vô cùng khủng khiếp và đã chiếm đóng nhiều vùng đất của châu lục này làm thuộc địa, chỉ để sót lại 2 quốc gia độc lập là Liberia-quốc gia của cựu nô lệ da đen và Ethiopia. Sự chiếm đóng này còn tiếp diễn cho đến tận sau Chiến tranh thế giới thứ hai, khi các thuộc địa dần dần giành được độc lập.

Châu Phi thuộc địa
Chủ nghĩa thực dân đã tạo ra những hậu quả gây mất ổn định trên tất cả những điều mà các bộ tộc châu Phi ngày nay còn cảm nhận được trong hệ thống chính trị của châu Phi. Trước khi có ảnh hưởng của người châu Âu thì các ranh giới quốc gia đã không phải là những điều đáng quan tâm nhất, trong đó người Phi châu nói chung theo các thực tiễn trong các vùng khác của thế giới, chẳng hạn như ở bán đảo Ả Rập, mà ở đó lãnh thổ của các nhóm dân cư là trùng khít với khu vực có ảnh hưởng về quân sự và thương mại của họ. Sự cố tình của người châu Âu trong việc vạch ra các ranh giới xung quanh các lãnh thổ để chia tách họ ra khỏi các quyền lực khác tại thuộc địa thông thường có ảnh hưởng tới việc chia cắt các nhóm dân cư hay chính trị liền kề hoặc bắt các kẻ thù truyền thống phải sống cạnh nhau mà không có khu vực đệm giữa họ. Ví dụ, sông Congo, mặc dù nó dường như là ranh giới địa lý tự nhiên, đã có các nhóm sắc tộc sống trên hai bờ sông chia sẻ cùng một ngôn ngữ và văn hóa hay các điều gì đó tương tự. Sự phân chia đất đai giữa Bỉ và Pháp dọc theo con sông này đã cô lập các nhóm sắc tộc này khỏi nhau. Những người sống ở khu vực Sahara hay Hạ Sahara là những người buôn bán xuyên châu lục này trong nhiều thế kỷ, thông thường hay vượt qua các "biên giới" mà thông thường chỉ tồn tại trên các bản đồ của người châu Âu.

Trong các quốc gia có dân cư là người châu Âu chính gốc như Rhodesia (Zambia và Zimbabwe ngày nay) và Cộng hòa Nam Phi, các hệ thống công dân hạng hai thông thường được lập ra để đảm bảo cho quyền lực chính trị của người gốc Âu vượt qua hạn chế về số lượng của họ (nếu tính theo phổ thông đầu phiếu). Tuy nhiên, các đường vạch ra thông thường không thể hiện chính xác các ranh giới về chủng tộc. Tại Liberia, những công dân là hậu duệ của nô lệ Mỹ đã thống trị các hệ thống chính trị trên 100 năm, làm cho các cựu nô lệ và người bản địa trong khu vực cân bằng tương đối về quyền lập pháp mặc dù thực tế là những cựu nô lệ này chỉ chiếm khoảng 10% dân số nói chung. Ý tưởng kỳ quặc cho hệ thống này là của Thượng viện Hoa Kỳ, nó làm cân bằng quyền lực của các khu vực dân tự do và nô lệ một cách buồn cười cho dù dân số của dân tự do bản địa là nhiều hơn.

Những người châu Âu thông thường thay đổi cán cân quyền lực, tạo ra các sự phân chia dân tộc mà trước đó đã không tồn tại, và tạo ra sự phân chia văn hóa gây hại cho những người dân sống trong khu vực họ kiểm soát được. Ví dụ, trong khu vực ngày nay là Rwanda và Burundi, hai sắc tộc Hutu và Tutsi đã bị trộn lẫn trong một nền văn hóa trong thời gian những kẻ thực dân người Bỉ kiểm soát khu vực này trong thế kỷ XIX. Không còn sự phân chia sắc tộc do sự hòa trộn, hôn nhân lai tạp và sự hòa trộn của các tục lệ văn hóa trong hàng thế kỷ đã xóa bỏ các dấu hiệu đáng kể để phân biệt về văn hóa, người Bỉ thực hiện chính sách phân loại theo sắc tộc trong thời gian kiểm soát khu vực này, do sự phân loại và các triết lý dựa theo sắc tộc đã là những điều không đổi trong văn hóa châu Âu trong thời gian đó. Thuật ngữ Hutu nguyên thủy nói tới các bộ tộc nói tiếng Bantu sinh sống bằng nông nghiệp đã di cư từ phía tây tới Rwandan và Burundi ngày nay, và thuật ngữ Tutsi là nói tới các bộ tộc sinh sống bằng chăn nuôi bò từ miền đông bắc tới khu vực này muộn hơn. Các thuật ngữ đối với người bản xứ cuối cùng đã được dùng để chỉ đẳng cấp kinh tế của một người. Các cá nhân sở hữu từ 10 con bò hoặc nhiều hơn được coi là người Tutsi, và những người sở hữu ít hơn thì bị coi là người Hutu, không phụ thuộc vào lịch sử tổ tiên. Điều này không phải là ranh giới chính xác nhưng nó là quy luật chung cho cách gọi, vì thế một người có thể chuyển từ người Hutu thành người Tutsi hay ngược lại.

Người Bỉ đã đưa vào hệ thống phân biệt chủng tộc. Những cá nhân nào có nhiều đặc trưng giống người châu Âu khi nhìn - da sáng màu, cao lớn, mũi hẹp v.v. - được giao cho quyền lực trong số những người dân thuộc địa. Người Bỉ xác định các đặc trưng này là lý tưởng hơn cả ở người Hamit, người Hamit theo đó là gần giống với người châu Âu và thuộc về nhóm người có quan hệ gần với người Tutsi theo trực hệ. Họ đã thực hiện chính sách làm thẻ căn cước dựa trên triết lý này. Những người gần giống với mô hình lý tưởng này được coi là người Tutsi còn những người còn lại là người Hutu.

Kinh tế

Châu Phi là châu lục có người sinh sống nghèo khổ nhất thế giới, và sự nghèo khổ này về trung bình là tăng lên so với 25 năm trước.

Báo cáo phát triển con người của Liên hiệp quốc năm 2003 (về 175 quốc gia) đã cho thấy các vị trí từ 151 (Gambia) tới 175 (Sierra Leone) đã hoàn toàn thuộc về các nước châu Phi.

Tại châu Phi, tình trạng đã và đang trong giai đoạn chuyển tiếp không ổn định từ chủ nghĩa thực dân sang giai đoạn mới thuộc thời kỳ hậu Chiến tranh lạnh, sự gia tăng của tham nhũng và chế độ chuyên quyền là những yếu tố chính để lý giải nền kinh tế yếu kém. Việc Trung Quốc và hiện nay là cả Ấn Độ có sự tăng trưởng nhanh chóng, hay các nước Nam Mỹ có sự tăng trưởng vừa phải đã nâng mức sống của hàng triệu người thì châu Phi đã bị đình đốn, thậm chí thụt lùi trong thương mại, đầu tư và thu nhập trên đầu người. Sự nghèo đói này có ảnh hưởng rộng lớn, bao gồm tuổi thọ trung bình thấp, bạo lực và sự mất ổn định - các yếu tố bện vào nhau và có liên quan với sự nghèo đói của châu lục. Trong nhiều thập niên một loạt các giải pháp đã được đưa ra và nhiều trong số đó đã được thực hiện, nhưng chưa có giải pháp nào thu được sự thành công đáng kể.

Một phần của vấn đề là sự viện trợ của nước ngoài nói chung được sử dụng để khuyến khích trồng các loại cây công nghiệp như bông, cacao và cà phê trong các khu vực của nền nông nghiệp tự cung tự cấp. Tuy nhiên, cũng vào thời gian này thì các nước công nghiệp lại theo đuổi chính sách nhằm hạ giá các sản phẩm từ các loại cây này. Ví dụ, giá thành thực sự của bông trồng ở Tây Phi là nhỏ hơn khoảng một nửa giá thành của bông trồng tại Mỹ nhờ giá nhân công rẻ mạt. Tuy nhiên, bông của Mỹ được bán ra với giá thấp hơn bông châu Phi do việc trồng bông ở Mỹ được trợ cấp rất nhiều. Kết quả là giá cả của các mặt hàng này hiện nay chỉ xấp xỉ với giá của thập niên 1960.

Châu Phi cũng phải hứng chịu sự chảy vốn liên tục. Nói chung, thu nhập đến với các nước châu Phi lại nhanh chóng ra đi, hoặc là do các tài sản được bán ra đều là sở hữu của ngoại quốc (dầu mỏ là một ví dụ điển hình) và tiền thu về lại được chuyển cho các chủ nước ngoài, hoặc là các khoản tiền đó phải sử dụng để thanh toán các khoản vay của các nước công nghiệp hay Ngân hàng thế giới (WB). Người ta ước tính rằng châu Phi có thể giảm sự phụ thuộc vào viện trợ của nước ngoài một cách đáng kể nếu mọi lợi nhuận thu được tại các nước châu Phi được tái đầu tư vào khu vực trong ít nhất 12 tháng.

Botswana, trước đây là một trong những quốc gia nghèo của châu Phi mà không đi theo các sự kiểm soát do Ngân hàng thế giới (WB) hay Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đề xuất, là một trong những ngoại lệ đối với quy luật chung của sự đình đốn nền kinh tế châu Phi, và đã thu được sự phát triển vững chắc trong những năm gần đây cho dù họ không có cả đầu tư nước ngoài, tự do luân chuyển vốn hay tự do hóa thương mại.

Nước thành công kinh tế nhiều nhất là Cộng hòa Nam Phi, đây là một quốc gia phát triển về công nghiệp và kinh tế như bất kỳ nước công nghiệp châu Âu hay Bắc Mỹ nào, nước này còn có thị trường chứng khoán riêng rất hoàn thiện. Nam Phi đạt được điều này một phần là nhờ sự giàu có đáng ngạc nhiên về các nguồn tài nguyên thiên nhiên, nước này là nước dẫn đầu thế giới về sản xuất vàng và kim cương.

Nigeria nằm trên một trong những nguồn dầu mỏ lớn nhất đã được công nhận trên thế giới và cũng là nước có dân số lớn nhất trong số các quốc gia châu Phi, cũng là một quốc gia phát triển nhanh. Tuy nhiên, phần lớn ngành công nghiệp dầu mỏ thuộc sở hữu của nước ngoài, và trong ngành này thì sự tham nhũng là lan tràn, ngay ở cấp độ quốc gia, vì thế rất ít tiền thu được từ dầu mỏ còn lại trong nước, và số tiền đó chỉ đến với một phần trăm ít ỏi của dân số.

Dân cư
Dân cư châu Phi có thể nhóm một cách thuận tiện theo khu vực mà họ sinh sống ở phía bắc hay phía nam của sa mạc Sahara; các nhóm này được gọi là người Bắc Phi và người Phi hạ Sahara một cách tương ứng. Người Ả Rập-Berber nói tiếng Ả Rập chi phối khu vực Bắc Phi, trong khi khu vực châu Phi hạ Sahara được chi phối bởi một lượng lớn dân cư tạp nham, nói chung được nhóm cùng nhau như là 'người da đen' do nước da sẫm màu của họ. Ở đây có một sự đa dạng về các loại hình dáng cơ thể trong số những người Phi hạ Sahara—dao động từ người Masai và Tutsi, được biết đến nhờ vóc người cao lớn của họ, tới người Pygmy, là những người có tầm vóc nhỏ nhất thế giới.

Ngoài các nhóm người gốc sông Nin ở miền nam Sudan, một số nhóm người gốc sông Nil có ở Ethiopia, và các tộc người Phi thiểu số Bantu ở Somalia, người Phi từ các phần đông bắc của châu lục này nói chung có hình dáng bên ngoài khác với những người này ở các khu vực khác. Những người nói tiếng Bantu là đa số ở miền nam, trung tâm và đông châu Phi; nhưng cũng có vài nhóm người gốc sông Nil ở Đông Phi, và chỉ còn rất ít người Khoisan ('San' hay 'Busmmen') và Pygmy bản địa ở miền nam và trung châu Phi.

Người Phi nói tiếng Bantu cũng chiếm ưu thế ở Gabon và Guinea Xích đạo, cũng như có sinh sống ở miền nam của hai nước Cameroon và Somalia. Tại sa mạc Kalahari ở miền nam châu Phi, những người được gọi là Bushmen ("San", có quan hệ gần với người "Hottentot", nhưng khác biệt rõ) đã sống ở đó lâu đời. Người San về mặt bề ngoài là khác biệt với những người châu Phi khác và là dân bản địa ở miền nam châu Phi. "Pygmy" là người bản địa của miền trung châu Phi.

Người Phi ở Bắc Phi, chủ yếu là Ả Rập-Berber, là những người Ả Rập đã đến đây từ thế kỷ VII và đồng hóa với người Berber bản địa. Người Phoenicia (Semit), và người Hy Lạp và người La Mã cổ đại từ châu Âu cũng đã định cư ở Bắc Phi. Người Berber là thiểu số đáng kể ở Maroc và Algérie cũng như có mặt ở Tunisia và Libya. Người Tuareg và các dân tộc khác (thường là dân du mục) là những người sinh sống chủ yếu của phần bên trong Sahara ở Bắc Phi. Người Nubia da đen cũng đã từng phát triển nền văn minh của mình ở Bắc Phi thời cổ đại.

Một số nhóm người Ethiopia và Eritrea (tương tự như Amhara và Tigray, gọi chung là người "Habesha") có tổ tiên là người Semit (Sabaea). Người Somali là những người có nguồn gốc từ các cao nguyên ở Ethiopia, nhưng phần lớn các bộ tộc Somali cũng có tổ tiên là người gốc Ả Rập. Sudan và Mauritanie được phân chia giữa phần lớn người gốc Ả Rập ở phía bắc và người Phi da đen ở phía nam (mặc dù nhiều người gốc "Ả Rập" ở Sudan có tổ tiên rõ ràng là người châu Phi, và họ khác rất nhiều so với người gốc Ả Rập ở Iraq hay Algérie). Một số khu vực ở Đông Phi, cụ thể là ở đảo Zanzibar và đảo Lamu của Kenya, có những người dân và thương nhân gốc Ả Rập và Hồi giáo châu Á sinh sống từ thời Trung Cổ.

Bắt đầu từ thế kỷ XVI, người châu Âu như Bồ Đào Nha và Hà Lan bắt đầu thiết lập các điểm thương mại và pháo đài dọc theo bờ biển tây và nam châu Phi. Cuối cùng thì một lượng lớn người Hà Lan, cùng với người Pháp Huguenot và người Đức đã định cư lại tại khu vực gọi là Cộng hòa Nam Phi ngày nay. Hậu duệ của họ, người Phi da trắng (Afrikaan), là nhóm dân da trắng lớn nhất ở Nam Phi ngày nay. Trong thế kỷ XIX, giai đoạn thứ hai của quá trình thuộc địa hóa đã đem một lượng lớn người Pháp và người Anh tới định cư ở châu Phi. Người Pháp sống chủ yếu ở Algérie, còn một lượng nhỏ khác sống ở các khu vực khác thuộc Bắc và Tây Phi. Người Anh định cư ở Nam Phi cũng như ở Rhodesia thuộc địa và ở các vùng cao nguyên của Kenya ngày nay. Một lượng nhỏ binh lính, thương nhân và viên chức gốc Âu cũng sinh sống ở các trung tâm hành chính như Nairobi và Dakar. Sự tan rã của các thuộc địa trong thập niên 1960 thường tạo ra sự di cư hàng loạt các hậu duệ gốc Âu ra khỏi châu Phi—đặc biệt là ở Algérie, Kenya và Rhodesia (nay là Zimbabwe). Tuy nhiên, ở Nam Phi thì người da trắng thiểu số (10% dân số) vẫn ở lại rất nhiều tại nước này kể cả sau khi sự cai trị của người da trắng chấm dứt năm 1994. Nam Phi cũng có cộng đồng người hỗn hợp về chủng tộc (người da màu).

Sự thực dân hóa của người châu Âu cũng đem tới đây nhiều nhóm người châu Á, cụ thể là những người từ tiểu lục địa Ấn Độ tới các thuộc địa của Anh. Các cộng đồng lớn người Ấn Độ có ở Nam Phi và các nhóm nhỏ hơn có ở Kenya và Tanzania cũng như ở một vài nước thuộc nam và đông châu Phi. Một cộng đồng khá lớn người Ấn Độ ở Uganda đã bị nhà độc tài Idi Amin trục xuất năm 1972, mặc dù nhiều người kể từ đó đã quay trở lại.

Ngôn ngữ
Bài chính: Các ngôn ngữ châu Phi

Theo phần lớn các ước tính thì châu Phi có trên cả ngàn ngôn ngữ. Có 4 ngữ hệ chính có nguồn gốc bản địa ở châu Phi.

 Ngữ hệ Phi-Á là ngữ hệ của khoảng 240 thứ tiếng và 285 triệu người sử dụng trải khắp Bắc Phi, Đông Phi, Sahel và Tây Nam Á.
 Ngữ hệ Nin-Sahara bao gồm hơn 100 thứ tiếng được khoảng 30 triệu người sử dụng. Các tiếng Nil-Sahara chủ yếu sử dụng ở Tchad, Sudan, Ethiopia, Uganda, Kenya và bắc Tanzania.
 Ngữ hệ Niger-Congo bao phủ phần lớn châu Phi hạ Sahara và có lẽ là họ ngôn ngữ lớn nhất thế giới khi nói đến như là có nhiều thứ tiếng khác nhau. Một điều đáng chú ý trong số đó là các tiếng Bantu được nói nhiều nhất ở khu vực hạ Sahara.
 Ngữ hệ Khoisan có số lượng trên 50 thứ tiếng và được khoảng 120.000 người nói ở miền nam châu Phi. Nhiều thứ tiếng trong họ ngôn ngữ này đang ở trong tình trạng mai một. Người Khoi và San được coi là những cư dân nguyên thủy của vùng này.

Các ngôn ngữ châu Âu cũng có một số ảnh hưởng đáng kể; tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Tây Ban Nha là các ngôn ngữ chính thức tại một số nước do kết quả của quá trình thực dân hóa. Tại Cộng hòa Nam Phi, nơi có một lượng đáng kể người gốc châu Âu sinh sống, thì tiếng Anh và tiếng Afrikaan là ngôn ngữ bản địa của một bộ phận đáng kể dân chúng.

Văn hóa
Thay vì có một nền văn hóa, châu Phi có một lượng lớn các nền văn hóa pha tạp lẫn nhau. Sự khác biệt thông thường rõ nhất là giữa châu Phi hạ Sahara và các nước còn lại ở phía bắc từ Ai Cập tới Maroc, những nước này thường tự gắn họ với văn hóa Ả Rập. Trong sự so sánh này thì các quốc gia về phía nam sa mạc Sahara được coi là có nhiều nền văn hóa, cụ thể là các nền văn hóa trong nhóm ngôn ngữ Bantu.

Sự phân chia còn có thể thực hiện bằng cách chia châu Phi nói tiếng Pháp với phần còn lại của châu Phi, cụ thể là các cựu thuộc địa của Anh ở miền nam và miền đông châu Phi. Một cách phân chia có khuyết điểm khác nữa là sự phân chia thành những người Phi theo lối sống truyền thống với những người có lối sống hoàn toàn hiện đại. Những "người truyền thống" đôi khi lại được chia ra thành những người nuôi gia súc và những người làm nông nghiệp.

Nghệ thuật châu Phi phản ánh tính đa dạng của nền văn hóa châu Phi. Nghệ thuật có tuổi cao nhất còn tồn tại ở châu Phi là những bức chạm khác 6000 năm tuổi tìm thấy ở Niger, trong khi Đại kim tự tháp Giza ở Ai Cập là tổ hợp kiến trúc cao nhất thế giới trong khoảng 4000 năm cho đến khi người ta xây dựng tháp Eiffel. Tổ hợp các nhà thờ xây bằng đá ở Lalibela, Ethiopia, trong đó Nhà thờ St. George là đại diện, được coi là một kỳ công khác của ngành công trình.

Âm nhạc châu Phi là một trong các dạng nghệ thuật năng động nhất. Ai Cập đã có một lịch sử lâu đời gắn liền với sự trung tâm văn hóa của thế giới Ả Rập, trong khi các giai điệu âm nhạc của châu Phi hạ Sahara, cụ thể là của Tây Phi, đã được truyền thông qua buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương thành các loại nhạc blues, jazz, reggae, rap và rock and roll hiện đại. Âm nhạc hiện đại của châu lục này bao gồm các bài hát hợp xướng tổ hợp cao của miền nam châu Phi và các điệu nhảy soukous, chi phối bởi âm nhạc của Cộng hòa Dân chủ Congo. Sự phát triển gần đây trong thế kỷ XXI là sự nổi lên của hip hop châu Phi, cụ thể là dạng ở Sénégal là pha trộn với mbalax truyền thống. Gần đây ở Nam Phi, một dạng âm nhạc liên quan tới nhạc house (thể loại nhạc sử dụng các thiết bị âm nhạc điện tử - là sự phối trộn của disco và pop, tên gọi có từ câu lạc bộ Warehouse ở Mỹ) được biết dưới tên gọi kwaito đã được phát triển, mặc dù nước này là quê hương của các dạng nhạc jazz Nam Phi, trong khi âm nhạc của người Afrikaan là hoàn toàn khác biệt và chủ yếu là âm nhạc Boere truyền thống và các dạng của âm nhạc dân tộc hay Rock.

 Danh sách các nhạc sĩ châu Phi
 Danh sách các nhà văn châu Phi
 Điện ảnh châu Phi

Tôn giáo
Người Phi châu theo nhiều loại tôn giáo, với Kitô giáo và Hồi giáo là phổ biến nhất. Khoảng 40% dân số châu Phi là người theo Kitô giáo và 40% theo Hồi giáo. Khoảng 20% còn lại chủ yếu theo các tôn giáo châu Phi bản địa. Một lượng nhỏ người Phi cũng theo các tín ngưỡng của Do Thái giáo, chẳng hạn như các bộ lạc Beta Israel và Lemba.

Các tôn giáo châu Phi bản địa có xu hướng tiến hóa quanh thuyết vật linh và tục thờ cúng tổ tiên. Tư tưởng chung của các hệ thống tín ngưỡng truyền thống là sự phân chia thế giới tâm linh thành "có ích" và "có hại". Thế giới tâm linh có ích thông thường được cho là bao gồm linh hồn tổ tiên giúp đỡ cho con cháu của họ hay các thần linh có sức mạnh để bảo vệ toàn bộ cộng đồng tránh khỏi các thảm họa tự nhiên hoặc sự tấn công của kẻ thù; trong khi đó thế giới tâm linh có hại bao gồm linh hồn của các nạn nhân bị sát hại - là những người được chôn cất mà không có các nghi thức mai táng đúng cách và các loại ma quỷ mà các ông đồng, bà cốt sử dụng để tạo ra bệnh tật cho kẻ thù của họ. Trong khi tác động của các dạng nghi lễ thờ cúng nguyên thủy này vẫn còn tiếp diễn và có ảnh hưởng sâu sắc thì các hệ thống tín ngưỡng đó cũng tiến hóa nhờ sự tiếp xúc với các loại tôn giáo khác.

Sự hình thành của vương quốc cổ đại ở Ai Cập trong thiên niên kỷ 3 TCN đã đánh dấu tổ hợp tín ngưỡng tôn giáo đầu tiên được biết trên châu lục này. Vào khoảng thế kỷ IX TCN, Carthage (ngày nay là Tunisia) đã được người Phoenicia thành lập, và trở thành trung tâm vũ trụ lớn của thế giới cổ đại, trong đó các thần thánh từ Ai Cập, La Mã cổ đại và nhà nước-thành phố Etruscan đã được thờ cúng.

Nhà thờ của Chính thống giáo Ethiopia có niên biểu chính thức từ thế kỷ IV, và vì thế là một trong các nhà thờ đầu tiên của Kitô giáo đã được xây dựng ở một nơi nào đó. Ở giai đoạn đầu thì tính chất chính thống của Kitô giáo đã có ảnh hưởng tới các vùng là Sudan ngày nay và các khu vực lân cận khác; tuy nhiên sau sự phổ biến của Hồi giáo thì sự phát triển của Kitô giáo đã bị chậm lại và bị hạn chế chỉ ở những vùng cao nguyên.

Hồi giáo vào châu Phi khi người theo đạo này xâm chiếm Bắc Phi vào khoảng giữa các năm từ 640 tới 710, bắt đầu từ Ai Cập. Họ đã thành lập ra Mogadishu, Melinde, Mombasa, Kilwa và Sofala, tiếp theo là việc buôn bán theo đường biển dọc theo bờ biển Đông Phi và phổ biến xuyên qua sa mạc Sahara tới phần châu Phi nội địa - theo con đường thương mại của người Hồi giáo. Người Hồi giáo cũng là những người châu Á sau đó định cư ở các vùng châu Phi là thuộc địa của Anh.

 Nhiều người Phi đã chuyển sang theo dạng châu Âu của Kitô giáo trong thời kỳ thuộc địa. Trong những thập niên cuối của thế kỷ XX các giáo phái khác nhau của Kitô giáo đã phát triển nhanh. Một số các giáo chủ người Phi của Giáo hội Công giáo La Mã đã được nói đến như là các ứng viên cho chức vụ Giáo hoàng. Những người theo Kitô giáo ở châu Phi dường như là bảo thủ hơn so với những người đồng tôn giáo ở phần lớn các nước công nghiệp, điều này gần đây dẫn tới những rạn nứt trong các giáo phái, chẳng hạn như giữa Anh giáo và Phong trào Giám lý.

Các quốc gia độc lập
Đông Phi
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Nam Phi)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

Đông Bắc Phi (sừng châu Phi)

  (Quốc gia tự trị thuộc Somalia)

Trung Phi
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Nam Phi)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Đông Phi)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Tây Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Tây Phi)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Đông Phi)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Tây Phi)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Nam Phi)

Bắc Phi

  (bao gồm cả phần lãnh thổ ở châu Á)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Tây Phi)

Nam Phi
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Đông Phi)

  (tên cũ là Swaziland)
  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

Tây Phi

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Bắc Phi)

  (đôi khi được coi là một phần của khu vực Trung Phi)

Các quốc gia châu Phi quần đảo
  (khu vực Tây Phi)
  (khu vực Nam Phi)
  (khu vực Nam Phi)
  (khu vực Nam Phi)
  (khu vực Trung hoặc Tây Phi)
  (khu vực Đông Phi)

Các lãnh thổ ngoại vi
  (Bồ Đào Nha)
  (Tây Ban Nha/Maroc)
  (Tây Ban Nha/Maroc)
  (Tây Ban Nha/Maroc)
  (Bồ Đào Nha)
  (Pháp)
  (Pháp)
  (Vương quốc Anh)

Tên các nước thuộc Châu Phi theo vần Alphabet

 Algeria
 Angola
 Benin
 Botswana
 Burkina Faso
 Burundi
 Cameroon
 Cape Verde
 Central African Republic
 Chad
 Comoros
 Congo-Brazzaville
 Congo-Kinshasa
 Côte d'Ivoire

 Djibouti
 Egypt
 Equatorial Guinea
 Eritrea
 Ethiopia
 Eswatini
 Gabon
 Gambia
 Ghana
 Guinea
 Guinea-Bissau
 Kenya
 Lesotho
 Liberia

 Libya
 Madagascar
 Malawi
 Mali
 Mauritania
 Mauritius
 Morocco
 Mozambique
 Namibia
 Niger
 Nigeria
 Rwanda
 Sahrawi
 Senegal

 Seychelles
 Sierra Leone
 Sudan
 Somalia
 São Tomé and Príncipe
 South Africa
 South Sudan
 Tanzania
 Togo
 Tunisia
 Uganda
 Zambia
 Zimbabwe

Lãnh thổ đang tranh cãi

  (Maroc đòi chủ quyền)

Chú thích

Xem thêm

 Danh sách các quốc gia châu Phi theo ngôn ngữ chính thức
 Danh sách các quốc gia châu Phi theo diện tích
 Danh sách các quốc gia châu Phi theo GDP danh nghĩa 2012
 Hội nghị thượng đỉnh G8 lần thứ 31
 AIDS tại châu Phi
 Chủ nghĩa vô chính phủ ở châu Phi
 Triết học châu Phi
 Liên minh châu Phi
 Ẩm thực châu Phi
 Sinh thái học châu Phi
 Giáo dục ở châu Phi
 Các khu vực châu Phi
 Hạ Sahara
 Các trường đại học ở châu Phi
 Danh sách các nước châu Phi theo mật độ dân số
 Danh sách các nước châu Phi theo dân số
 Danh sách các nước châu Phi theo GDP
 Danh sách các thị trường chứng khoán châu Phi

Liên kết ngoài

Tin tức
 allAfrica.com Tin tức/sự kiện, thông tin, thống kê kinh tế, v.v.
 BBC News In Depth - châu Phi 2005: Thời điểm để thay đổi?
 Guardian Unlimited - Báo cáo đặc biệt: Lắng nghe châu Phi 05

Thư mục
 Cơ sở dữ liệu về châu Phi ngày nay
 Chỉ số về châu Phi-Thư mục của Quốc hội Na Uy về châu Phi
 LookSmart.com - châu Phi , thư mục thể loại
 MBendi thông tin kinh doanh chung, ở Nam Phi
 Dự án thư mục mở - châu Phi  thư mục thể loại
 Yahoo! - châu Phi  thư mục thể loại

Các nguồn nghiên cứu châu Phi
 Đại học Columbia - Các nghiên cứu về châu Phi
 Thư viện Quốc hội Mỹ - Phòng đọc về châu Phi và Trung Đông
 Đại học Stanford - châu Phi nam Sahara
 Đại học Chicago - Thư viện Joseph Regenstein: Các nghiên cứu về châu Phi
 Đại học Pennsylvania - Trung tâm nghiên cứu châu Phi

Chính trị
 Africa Action  Africa Action là tổ chức lâu đời nhất ở Mỹ nghiên cứu về các vấn đề của châu Phi. Đây là tổ chức nhà nước nghiên cứu về các hoạt động pháp lý trong chính trị, kinh tế và xã hội ở châu Phi.
 Chủ nghĩa vô chính phủ ở châu Phi: Lịch sử của phong trào
 Nhà hoạt động vô chính phủ người Ai Len tại châu Phi , Tây Phi từ viễn cảnh vô chính phủ.
 Ủy ban châu Phi

Ảnh và thông tin
 Jungle Photos Jungle Photos Africa cung cấp các hình ảnh và thông tin về một số nước vùng hạ Sahara.

Phi


title: Osmia longula

text:
Osmia longula là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cresson mô tả khoa học năm 1864.

Chú thích

Tham khảo

Osmia
Động vật được mô tả năm 1864


title: Khoan định hướng

text:
Khoan định hướng là một kỹ thuật khoan các giếng không theo chiều thẳng đứng. Nó có thể được chia thành 3 nhóm chính: Khoan định hướng mỏ dầu, thiết bị khoan định hướng (hay H.D.D., khoan nghiêng) và vỉa than định hướng.

Lịch sử
Mục đích đầu tiên của công nghệ khoan này là thu hồi sản phẩm. Điều đầu tiên là việc nhận thấy rằng các giếng dầu (hoặc giếng nước, vì chúng cạn hơn nên chủ yếu sử dụng trong công nghiệp dầu khí) không nhất thiết phải thẳng đứng. Sự nhận thức này được tiếp nhận khá chậm chạp và thực sự không gây được sự chú ý của ngành công nghiệp dầu khí mãi cho đấn cuối thập niên 1920 khi có một vài vụ kiện tụng cho rằng các giếng được khoan từ một giàn khoan của một chủ thể đã xuyên qua ranh giới của nó vào đi một vỉa của một chủ thể khác kế bên.

Việc đo đạc độ nghiêng của một giếng khoan (so với phương thẳng đứng) tương đối đơn giản, chỉ cần dùng con lắc. Tuy nhiênm để đo góc phương vị (phương so với tọa độ địa lý trong đó giếng khoan đang chạy nghiêng theo phương thẳng đứng) thì khó hơn nhiều. Trong một số trường hợp cụ thể, có thể sử dụng từ trường nhưng nó có thể bị ảnh hưởng bởi các vật dụng kim loại sử dụng trong khi khoan. Một tiến bộ khác đã được sử dụng để hiệu chỉnh la bàn hồi chuyển nhỏ bởi Sperry Corporation, tổ chức đã làm các la bàn tương tự để định vị trong không gian. Sperry thực hiện nó trong hợp đồng với Sun Oil (tổ chức liên quan đến vụ kiện ở trên), và công ty "Sperry Sun", một chi nhánh của nó tồn tại đến ngày nay và sáp nhập vào Halliburton. Ba thành phần được đo đạc tại các điểm cho trước và một điểm tại giếng khoan đã biết để xác định vị trí của nó: độ sâu tại điểm đang xác định (độ sâu đáy), độ nghiên tại điểm đó, và góc phương vị từ. Kết hợp 3 thành phần này lại được điểm cần xác định. Xác định một loại các điển này sẽ vẽ được đường đi và vị trí của giếng khoan.

Chú thích

Tham khảo

Công nghệ khoan

de:Richtbohren
en:Directional drilling
pl:Otwór kierunkowy
ru:Направленное бурение


title: Hoplitis lefeberi

text:
Hoplitis lefeberi là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được van der Zanden mô tả khoa học năm 1991.

Chú thích

Tham khảo

Hoplitis
Động vật được mô tả năm 1991


title: Nagasawa Masami

text:
Nagasawa Masami (長澤 まさみ, sinh ngày 3 tháng 6 năm 1987) là một nữ diễn viên kiêm người mẫu người Nhật Bản. Cô còn được biết đến với cái tên "Ma-chan", hay cái tên mà Yamashita Tomohisa gọi cô, "Maa-tan". Trên chương trình radio của mình, cô tự gọi mình là "Gasawa", cái tên do những người hâm mộ đặt.

Cô đang làm việc cho Công ty Giải trí Toho. Những phim đáng chú ý mà cô đã đóng là Crying out Love, In the Center of the World, Dragon Zakura Proposal Daisakusen và Wood Job.

Tiểu sử
Nagasawa Masami sinh ngày 3 tháng 6 năm 1987 tại Iwata, Shizuoka, Nhật Bản. Cô tốt nghiệp trường Trung học Horikoshi năm 2006.

Sự nghiệp

Phim điện ảnh
Crossfire (2000, Toho)
Nagori yuki (2001, Daiei)
Yomigaeri (2003, Toho)
Godzilla: Tokyo SOS (2003, Toho)
Robokon(Robot contest) (2003, Toho)
Ashura no Gotoku (2003, Toho)
Crying Out Love, In the Center of the World (2004, Toho)
Shinkokyu no Hitsuyou (2004, Shochiku)
Godzilla: Final Wars (2004, Toho)
Touch (2005, Toho)Rough (2006, Toho)Nada Sousou (Tears for You) (2006, Toho)Sono toki wa kare ni yoroshiku (2007, Toho)Kakushi Toride no San-Akunin: The Last Princess (2008, Toho)Detroit Metal City (2008)(voice over)La Maison En Petits Cubes (2008)(narration)Gunjo (2009)Magare! Spoon (Find me a Psychic!) (2009)Kokurikozaka kara (From Up on Poppy Hill) (voice) (2011)
Moteki (2011, Toho)I Wish (2011)
The Last Chance: Diary of Comedians (2013)Wood Job! (2014)
I am a hero (2015)Good Morning Show (2016)
Gold Medal Man (2016)Gintama (2017)
Gintama 2 (2018)
Kingdom (2019)

Phim truyền hìnhPure Soul (2001, Yomiuri TV)Sakura (2002, NHK)Hontoni Atta Kowai Hanashi - Ushiro no Onna (2004, Fuji TV)Satsujin sutanto (TV Asahi Saturday drama special) (2004, Asahi TV)Toubousha (2004, TBS)Yasashii Jikan (2005, Fuji TV)Dragon Zakura (2005, TBS)Hiroshima Showa 20 nen 8 Gatsu Muika (2005, TBS)Komyo ga Tsuji (2006, NHK)Sailor Fuku to Kikanjuu (2006, TBS)Akechi Mitsuhide (2007, Fuji TV)Mama ga Ryori wo Tsukuru Wake (khách) (2007, Fuji TV)Shakespeare Drama Special - Romeo and Juliet (2007, Nippon TV)Proposal Daisakusen (2007, Fuji TV)Butterfly Stroke in Ganges River (2007, Asahi TV)Hatachi no Koibito (2007, TBS)Proposal Daisakusen SP (2008, Fuji TV)Last Friends (2008, Fuji TV)Galileo: Episode Zero (2008, Fuji TV)Fujiko F. Fujio no Parallel Space Nebumi Camera' (2008, Wowow)
Tenchijin (2009, NHK)
Soka, Mo Kimi wa Inai no Ka (2009, TBS)
Boku no Imouto (2009, TBS)
Sotsu Uta (2010, Fuji TV)
Wagaya no Rekishi (2010, Fuji TV)
Gold (2010, Fuji TV)
Bunshin (2012, Wowow)
Chocolat (2013, Gala TV)
All About My Siblings (2014, Fuji TV)
Sanada Maru (2016, NHK)
THE CONFIDENCE MAN JP (2018, Fuji TV)

Đón nhận
Tháng 3, 2006, cô được bình chọn là nữ diễn viên được yêu thích nhất của Oricon Style. Theo tạp chí Kinema Junpo, Masami được cho là "đứng đầu trong những diễn viên phim điện ảnh trẻ".

Mùa hè năm 2007, Masami xếp thứ 9 trong danh sách những người có ảnh hưởng nhất tại Nhật Bản năm 2007, và là người phụ nữ duy nhất góp mặt trong danh sách.

Cô thường xuyên xuất hiện và đứng ở các vị trí cao trong các bảng xếp hạng của Oricon.

Giải thưởng

Chú thích

Tham khảo

Tiểu sử trên Toho Entertainment

tại JMDb
Website của người hâm mộ

Nữ diễn viên thiếu nhi Nhật Bản
Nữ diễn viên truyền hình Nhật Bản
Nữ diễn viên điện ảnh Nhật Bản
Nữ người mẫu Nhật Bản
Sinh năm 1987
Người Shizuoka
Nhân vật còn sống
Diễn viên từ Shizuoka


title: Isotes diversa

text:
Isotes diversa là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gahan miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Isotes


title: Nectopsyche ortizi

text:
Nectopsyche ortizi là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Nectopsyche


title: Chersinellina heteropunctata

text:
Chersinellina heteropunctata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Boheman miêu tả khoa học năm 1854.

Chú thích

Tham khảo

Chersinellina


title: Phyllonorycter persimilis

text:
Phyllonorycter persimilis là một loài bướm đêm thuộc họ Gracillariidae. Nó được tìm thấy ở Nhật Bản (Honshū và Hokkaidō).

Ấu trùng ăn Quercus dentata. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Phyllonorycter


title: Tirynthia

text:
Tirynthia là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hesperiini


title: Navadijos

text:
Navadijos là một đô thị trong tỉnh Ávila, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 54.

Tham khảo

Đô thị ở Ávila


title: Tipula tancitaro

text:
Tipula tancitaro là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Smicridea bivittata

text:
Smicridea bivittata là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Loài này komt voor in het Neotropisch en het Nearctisch gebied.

Tham khảo

Trichoptera vùng Neotropic
Trichoptera vùng Nearctic
Smicridea


title: Halictus sulciferus

text:
Halictus sulciferus là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1937.

Chú thích

Tham khảo

Halictus
Động vật được mô tả năm 1937


title: Chailly-sur-Armançon

text:
Chailly-sur-Armançon  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 380 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Chaillysurarmancon


title: Avesta (đô thị)

text:
Đô thị Avesta (Avesta kommun) là một trong 290 đô thị của Thụy Điển. It is thuộc hạt Dalarna, ở trung bộ của Thụy Điển, thủ phủ là thị xã Avesta.

Đô thị với ranh giới như hiện nay đã được lập năm 1967 khi 4 đô thị bao quanh được nhập với thành phố Avesta. Năm 1971, khu vực hợp nhất này trở thành một đô thị.

Avesta giáp các đô thị sau:
 Hedemora ở Dalarna,
 Hofors và Sandviken ở hạt Gävleborg,
 Norberg và Sala ở hạt Västmanland

Các địa phương
 Avesta (thủ phủ)
 Krylbo (một phần thuộc Avesta.)
 Horndal
 Fors

Tham khảo

Liên kết ngoài
Avesta  - Trang mạng chính thức

Đô thị Thụy Điển
Đô thị của hạt Dalarna
Đô thị hạt Dalarna


title: Tính cách

text:
Tính cách  là tính chất, đặc điểm về nội tâm của mỗi con người, mà có ảnh hưởng trực tiếp đến suy nghĩ, lời nói và hành động của người đó. Một người có thể có nhiều tính cách( đa nhân cách) và nhiều người có thể có cùng một tính cách.

Tính cách khác với tính tình, tính khí hay cá tính. Tính cách là yếu tố quan trọng nhất của con người. Người ta thường đánh giá hành động, lời nói, và đôi khi là suy nghĩ của một người để suy ra tính cách người đó, và cuối cùng là kết luận về bản chất người đó.

Thường thì tính cách được chia làm hai loại: tính tốt và tính xấu. Tốt và xấu là theo quan niệm của đa số người dân. Tuy nhiên đối với những tính cách mà số người cho là xấu bằng số người cho là tốt hay không ai cho tốt xấu gì cả thì chúng ta nên xem xét lại trong từng trường hợp cụ thể hoặc gắn cho nó quan niệm trung lập.

Xem thêm Danh sách tính cách

Tính tốt
Người tốt thường có nhiều tính tốt và có đầy đủ các tính tốt chủ yếu. Tính tốt giúp cho những người xung quanh ta cảm thấy dễ chịu, hài lòng, nhiều khi mến phục và yêu quý ta. Những người có quá nhiều tính tốt thường dễ bị lợi dụng. Sau đây là một vài tính tốt quan trọng trong thời đại ngày nay:

Khiêm tốn
Vị tha, khoan dung
Kiên nhẫn, chịu khó
Hòa đồng, cởi mở, vui vẻ, hoạt bát
Lễ phép, chừng mực, biết kính trên nhường dưới
Biết nghĩ đến người khác và nhiệt tình giúp đỡ mọi người

Tính xấu
Tính xấu là tính trái ngược với tính tốt. Có bao nhiêu tính tốt thì có bấy nhiêu tính xấu. Tính xấu thường gây ra những tai hại hay bực bội cho người khác nên bị ghét và lên án. Cũng có vài tính xấu không gây ảnh hưởng đến ai, nên không hoàn toàn bị chê trách. Mọi tính xấu trên đời này đều bắt nguồn từ sự ích kỉ... Sau đây là vài tính xấu thịnh hành ngày nay:

Ích kỉ: đừng nhầm lẫn từ này với nghĩa keo kiệt, người ích kỉ chỉ muốn mọi thứ đều diễn ra có lợi cho mình và không quan tâm xem người khác có lợi hay hại. Tính xấu này là động cơ chủ yếu để phát triển những tính xấu khác. Ví dụ như những người hay giận dỗi hoặc giận dai, họ chỉ nghĩ là những người xung quanh đáng ghét và phải bị mình giận, trong khi không nghĩ rằng những người bị giận đang gặp phiền toái vì hành động ngu xuẩn đó.
Khoe khoang, ba hoa: là người lúc nào cũng khoe khoang những thứ mình có được, thậm chí những thứ mình chưa có hoặc không hề có. Ví dụ: khoe mình từng là tỷ phú dù hiện tại rất nghèo. Hoặc như Giúp người thì tốt, nhưng giúp một mà đi khoe mười thì đúng là khoác lác. Những người này chỉ cố tạo cho mình một cái vỏ tốt bên ngoài để che đậy những cái xấu trong tâm.
Dựng chuyện, đặt điều, bêu xấu người khác: những điều tốt đẹp trong mắt họ đều trở thành xấu xí. Họ dùng mọi cách để bêu xấu những người tốt xung quanh mình. Đơn giản họ chỉ muốn tự nâng mình lên vị trí cao nhất. Những người này thường không hạnh phúc với chính mình, thường xuất phát từ tính ích kỷ và tính đố kỵ.
Vụ lợi, thích lợi dụng
Gian trá, lừa lọc
Nhẫn tâm, ác độc
Vô duyên, lố bịch, nhảm nhí
Đua đòi.
Đố kị, ganh ghét
Vô ơn: phủ nhận những điều mà người khác đã từng giúp mình bằng cách đi bêu xấu họ
Lười biếng
Hách dịch

Học tính tốt bỏ tính xấu, hai thứ sẽ bổ sung cho nhau vào tâm hồn con người, khiến nó thanh khiết, tươi đẹp và hoàn hảo hơn.

Xem thêm Danh sách tính xấu

Tính trung lập và tính vừa xấu vừa tốt
Tính vừa xấu vừa tốt

Kiên định (hay bảo thủ), đôi lúc ta cần giữ vững lập trường, nhưng đôi lúc cũng phải biết thay đổi nếu thấy mình chưa đúng.
Thẳng thắn: nhiều khi có những điều cần phải bộc trực mà nói, nhưng nhiều khi không thể thẳng mặt mà nhận xét được. Nên sự thẳng thắn nên kết hợp với khéo léo và tế nhị. Có những điều chúng ta cũng nên giữ riêng cho mình vì quá thẳng thắn sẽ làm đau lòng người khác.
Hiền lành: trong những trường hợp bình thường thì đúng là nên nhu mì, hiền diệu, nhưng khi gặp kẻ dữ dằn, ghê gớm thì nên cứng rắn lên để tránh bị lợi dụng hay ăn hiếp.
Tính trung lập. Ví dụ như trầm lặng, người mang tính này chả gây rắc rối gì, mà cũng chẳng bị ai gây rắc rối cho, không xấu mà cũng không tốt.

Xem thêm Danh sách tính trung lập và tính vừa xấu vừa tốt

Tham khảo

Đạo đức
Triết học
Hành vi con người
Văn học
Tự sự học


title: Zosteropoda elevata

text:
Zosteropoda elevata là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở miền bắc Nam Mỹ, bao gồm Colombia.

Chú thích

Zosteropoda
Động vật được mô tả năm 1924


title: Thái Bình Công chúa

text:
Thái Bình Công chúa (chữ Hán: 太平公主; 665 - 1 tháng 8, 713), phong hiệu đầy đủ là Trấn Quốc Thái Bình Công chúa (鎮國太平公主), công chúa nhà Đường, là một Hoàng nữ của Đường Cao Tông Lý Trị và Võ Tắc Thiên.

Bà là công chúa nổi tiếng nhất của triều đại nhà Đường và cả lịch sử Trung Quốc về quyền thế và tham vọng. Thái Bình công chúa cùng mẹ ruột là Võ Tắc Thiên và chị dâu là Vi Hoàng hậu được đánh giá là ba người phụ nữ gây nhiều ảnh hưởng sâu đậm nhất của triều đại này.

Thái Bình công chúa là hoàng muội của Đường Trung Tông Lý Hiển và Đường Duệ Tông Lý Đán, là cô ruột của Đường Huyền Tông Lý Long Cơ. Khi "Vi hậu chi loạn" xảy ra, Thái Bình công chúa cùng cháu là Lý Long Cơ mưu binh biến, khôi phục trật tự chính sự, sử gọi là Đường Long chi biến (唐隆之變). Về sau hai cô cháu mâu thuẫn kịch liệt trong việc chia sẻ quyền lực, dẫn đến Tiên Thiên chi biến (先天之變) khiến Thái Bình công chúa bị chính cháu trai bức tử.

Tiểu sử
Sử cũ không ghi rõ Thái Bình công chúa sinh vào năm nào, nhưng có thể đoán ước chừng khoảng từ năm 665, tức năm Lân Đức thứ 2 triều Đường Cao Tông. Theo nhiều suy đoán, bà có tên thật là Lý Lệnh Nguyệt (李令月), vì trong Toàn Đường văn (全唐文) - phần "Đại hoàng thái tử thượng thực biểu", có trích đoạn: "Phục kiến thần muội Thái Bình công chúa thiếp Lý Lệnh Nguyệt gia thần", nhưng có phản bác cho rằng cụm từ "Thiếp lý" và "Lệnh nguyệt gia thần" là tách rời nhau.

Thái Bình công chúa là con gái thứ hai và là con gái út của Đường Cao Tông và Võ Tắc Thiên. Riêng đối với Đường Cao Tông, bà là con gái thứ tư sau 3 vị công chúa là Kim Thành công chúa, Cao An công chúa do Tiêu Thục phi sinh và An Định công chúa do Võ hậu sinh. Ngoài chị ruột là An Định công chúa, bà có 4 anh ruột gồm Đường Nghĩa Tông Lý Hoằng, Chương Hoài Thái tử Lý Hiền, Đường Trung Tông Lý Hiển và Đường Duệ Tông Lý Đán.

Khác với mọi trường hợp, tuy là Hoàng nữ nhưng Thái Bình công chúa rất được mẹ là Võ hậu sủng ái, thiên vị hơn cả các anh trai. Lúc nhỏ bà thường lui tới nhà của ngoại tổ mẫu là Vinh Quốc phu nhân. Do vậy, cung nữ bên cạnh Thái Bình công chúa bị anh họ bà là Hạ Lan Mẫn Chi (賀蘭敏之), con trai lớn của Hàn Quốc phu nhân, chị của Võ hậu cưỡng hiếp. Ngày trước Hạ Lan Mẫn Chi từng giở trò đồi bại với Thái tử phi trong Nội đình, cộng thêm tội này khiến Võ hậu tức giận, triệt đi tư cách kế thừa nhà họ Võ, thay vì theo tội đáng bị xử tử.

Năm Hàm Hanh nguyên niên (670), Vinh Quốc phu nhân qua đời ở Phủ đệ, lúc này Thái Bình công chúa khoảng 8 tuổi. Nhân việc đó, Võ hậu cho Thái Bình công chúa trở thành Đạo cô để nhận thánh ân thay cho bà ngoại, tuy lấy danh nghĩa xuất gia, song Thái Bình công chúa vẫn ở lại trong cung. Về sau, Đường Cao Tông thương lượng một hiệp ước hòa bình với Thổ Phồn, Quốc vương Thổ Phồn đề nghị được hòa thân tức thành hôn với Thái Bình công chúa, nhưng Đường Cao Tông nghe Võ hậu khước từ vì không nỡ gả con gái út đi xa. Đường Cao Tông cho xây miếu Đạo và đặt tên là Thái Bình Quán (太平觀), chính thức cho Thái Bình công chúa vào ở, xuất gia, lấy lý do xuất gia để tránh cho Thái Bình công chúa hòa thân.

Các cuộc hôn nhân
Qua rất nhiều năm, có một lần Thái Bình mặc đồ theo kiểu quan võ vào gặp Cao Tông và Võ hậu khiêu vũ. Đế-Hậu cười lớn hỏi bà: "Con không phải võ quan, làm sao phải như vậy?". Công chúa bèn nói: "Để có thể đem ban cho Phò mã của con, không được sao?". Thiên hoàng biết ý tứ của công chúa, bèn vì con gái quyết định tuyển chọn Phò mã.

Năm Khai Diệu nguyên niên (681), Thái Bình hạ giá lấy anh họ là Tiết Thiệu, con trai trong cuộc hôn nhân lần thứ hai của chị Đường Cao Tông là Thành Dương công chúa (城陽公主) với Tiết Quán (薛瓘). Hôn lễ được cử hành ở Vạn Niên huyện quán, phụ cận của Trường An, cực kỳ xa hoa và lộng lẫy. Năm đó, Thiên hoàng ra quyết định vì cử hành đại hôn của bà mà đặc xá thiên hạ. Trong gia đình họ Tiết, người anh cả Tiết Di (薛顗) có phu nhân là Tiêu thị, cùng với phu nhân của người anh trai khác Tiết Tự (薛緒) là Chương thị đều xuất thân bình dân, khiến Võ hậu có ý khinh thường, bà thường hay nói: "Con gái ta sao có thể là chị em dâu với hạng dân đen?". Về sau, có người nói Tiêu thị là hậu duệ của danh thần Tiêu Vũ (蕭瑀), Võ hậu mới bớt khắt khe đi. Chung sống cực kỳ hạnh phúc với Tiết Thiệu, Thái Bình sinh ra 2 người con trai là Tiết Sùng Huấn (薛崇訓) và Tiết Sùng Giản (薛崇簡).

Năm 683, Đường Cao Tông qua đời, Hoàng hậu Võ Tắc Thiên trở thành Hoàng thái hậu, nắm hết mọi quyền lực trong triều, và có mưu đồ soán ngôi, xưng nữ hoàng đế. Năm Thùy Củng thứ 4 (688), Việt Kính vương Lý Trinh (李贞) - con trai thứ 8 của Đường Thái Tông - cùng con trai là Lang Nha vương Lý Xung (李沖) nổi dậy chống lại Võ hậu và thất bại. Hai anh trai của phò mã Tiết Thiệu là Tiết Di và Tiết Tự bị nghi là có liên quan tới Lý Xung và đều bị bắt, Tiết Thiệu cũng bị liên can. Tiết Di và Tiết Tự bị chặt đầu còn Tiết Thiệu bị đánh 100 roi và bỏ chết đói trong ngục. Khi đó, Thái Bình đang mang thai và đã sinh ra một con gái, sau này được phong làm Vạn Tuyền huyện chúa (萬泉縣主). Võ hậu nhằm an ủi con gái, đã phá lệ cấp thực ấp cho công chúa nhiều hơn bình thường, trên cả vạn hộ, nhưng tình cảm của công chúa dành cho mẹ bắt đầu lung lay. Võ hậu định gả Thái Bình cho cháu mình là Ngụy vương Võ Thừa Tự (武承嗣), nhưng do Võ Thừa Tự có bệnh nên cuộc hôn nhân này phải hủy (có thuyết cho rằng Thái Bình thương nhớ Tiết Phò mã nên từ hôn Võ Thừa Tự).

Năm Tái Sơ nguyên niên (690), Thái Bình tái giá lấy Võ Du Kỵ, một người cháu gọi Võ hậu bằng cô, là cháu nội của Võ Sĩ Lăng (武士稜), chú Võ hậu. Do Võ Du Kỵ đã có vợ nên Võ hậu buộc vợ Võ Du Kỵ tự sát để lấy con gái mình. Không lâu sau khi Thái Bình tái giá, Võ thái hậu xưng Đế, lập ra Võ Chu triều đại.

Võ Du Kỵ tính tình khiêm nhường, cùng Thái Bình có hai người con trai là Võ Sùng Mẫn (武崇敏), Võ Sùng Hành (武崇行) và 1 người con gái. Về sau, Thái Bình bao dưỡng tình phu, thông dâm với nhiều đàn ông khác, kéo bè kết đảng, lại còn tìm sủng nam dâng cho mẹ là Võ Tắc Thiên. Các tình nhân của công chúa bao gồm: Tiết Hoài Nghĩa (薛懷義), Hòa thượng Huệ Phạm (惠范), Trương Xương Tông (張昌宗), Trương Dịch Chi (張易之), Cao Tiển (高戩) và Thôi Thực (崔湜).

Giành lại nhà Đường
Võ Tắc Thiên đăng cơ, ở khi tuổi già thành lập Phụng Thần phủ để tuyển chọn nhiều thanh niên tuấn tú đưa vào đó để phục vụ và thỏa mãn dục vọng của mình, trong số đó có Trương Xương Tông vốn được Thái Bình giới thiệu để hầu hạ cho mẹ. Thái Bình lại giới thiệu tiếp người anh của Xương Tông là Trương Dịch Chi. Võ hoàng vô cùng sủng ái Trương Dịch Chi và Trương Xương Tông, phong Tông làm Vân Huy tướng quân, còn Dịch Chi làm Tư Vệ thiếu khanh. Rồi ngày càng say đắm cưng chiều khiến hai tên ngày càng lộng quyền, thậm chí Trương Xương Tông còn ngoại tình với nữ quan thân cận nhất của Võ Tắc Thiên là Thượng Quan Uyển Nhi. Thế lực của hai anh em ngày càng lớn mà Võ hoàng thì không rời cung nửa bước.

Dưới thời Võ hoàng, Thái Bình công chúa tương đối thu mình, không lộ tâm cơ nhưng vẫn có những biểu hiện can dự triều chính như chủ trương giết Lai Tuấn Thần. Bên cạnh đó, cũng có thuyết rằng chính Thái Bình mật mưu hại Tiết Hoài Nghĩa, nhiều tranh nghị tin rằng công chúa cũng có vai trò quan trọng trong việc giằng co giữa hai nhà Võ-Lý trong suốt thời kỳ Võ Tắc Thiên. Những năm cuối triều Võ Chu, Lý-Võ hai nhà mâu thuẫn ngày càng nghiêm trọng, Võ hoàng triệu hồi Lư Lăng vương Lý Hiển, lập làm Hoàng tự, đổi tên thành Võ Hiển, và cũng thông qua một loạt liên hôn giữa hai nhà Lý-Võ, lấy ý đồ có thể trừ khử đấu tranh chính trị giữa hai nhà trong tương lai. Đồng thời, Võ hoàng cũng bắt đầu để cho Thái Bình công chúa, Thượng Quan Uyển Nhi cùng hai nam sủng Trương Xương Tông, Trương Dịch Chi nắm giữ quyền lực.

Năm Đại Túc nguyên niên (701), hai anh em họ Trương vu cáo, hại chết các con của thái tử Hiển là Hoàng tôn Võ Trọng Nhuận và Vĩnh Thái công chúa Võ Tiên Huệ cùng Phò mã Võ Diên Cơ, đều là các những người thuộc hàng thừa kế của cả Lý-Võ, nên khiến hai nhà Lý-Võ quay sang căm phẫn anh em họ Trương. Năm sau (702), Thái tử Võ Hiển, Tương vương Võ Đán cùng Thái Bình liên tấu phong Trương Xương Tông tước Vương (王), nhưng Võ hoàng rất tức giận cải phong làm Quốc công (國公), nhằm để duy trì quan hệ giữa hai anh em và dòng họ Lý-Võ. Thế nhưng năm sau, Trương Xương Tông hạch tội Ngụy Nguyên Trung (魏元忠) và tình phu của công chúa là Cao Tiển khiến Võ hoàng giam cầm cả hai vào ngục thất. Quan hệ tốt giữa hai anh em họ Trương và Thái Bình công chúa chấm dứt và chuyển thành thù địch.

Năm Thần Long nguyên niên (705), tháng 2, tể tướng Trương Giản Chi dẫn 500 quân tiến đánh vào hoàng cung, giết hai anh em họ Trương, ép buộc Võ hoàng truyền ngôi cho Thái tử Võ Hiển. Ban đầu Võ hoàng chống đối, nhưng Thái Bình yêu cầu mẹ thoái vị làm Thái thượng hoàng, còn anh trai Võ Hiển lên ngôi lần hai, lấy lại họ Lý, khôi phục lại nhà Đường sau 15 năm gián đoạn, tức là Đường Trung Tông. Chín tháng sau, Võ thượng hoàng qua đời.

Với công lao của mình, Thái Bình được Trung Tông sắc phong là Trấn Quốc Thái Bình công chúa (鎮國太平公主), được lập phủ riêng xa hoa, ăn lộc năm nghìn hộ.

Cô cháu tranh đấu

Đấu với An Lạc công chúa
Đường Trung Tông Lý Hiển lên ngôi lần thứ hai, Thái Bình công chúa dần công khai tham gia chính sự, rất được Trung Tông coi trọng, đặc cách không phải hành lễ đối với Hoàng thái tử Lý Trọng Tuấn và An Lạc công chúa Lý Khỏa Nhi, quyền thế muôn phần đáng sợ, không ai sánh kịp. Lúc đó, vợ con của Trung Tông hoàng đế là Vi hoàng hậu và An Lạc công chúa lộng hành trong ngoài cung, duy chỉ e ngại Thái Bình.

Năm Cảnh Long nguyên niên (707), Thái tử Lý Trọng Tuấn làm nên "Cảnh Long chi biến", giết Võ Tam Tư cùng Võ Sùng Huấn, nhưng sau đó thất bại mà bị chết. An Lạc công chúa cùng đám người Tông Sở Khách (宗楚客) liền vu cáo Thái Bình cùng Tương vương Lý Đán hợp mưu với Thái tử mưu phản, có Ngự sử trung thừa Tiêu Chí Trung (萧至忠) là thân cận của công chúa, tiến lên nói: "Thánh thượng tứ hải giàu có, không thể chịu đựng một đệ một muội, mà phải sai người thêu dệt tội danh tàn hại sao!”. Như thế Thái Bình một lần thoát nạn, nhưng đây cũng chính thức khai màn trận đấu giữa Thái Bình cùng An Lạc công chúa.

Năm Cảnh Long thứ 4 (710), tháng 6, Đường Trung Tông đột nhiên qua đời, do Vi hậu và An Lạc công chúa hạ độc. Vi hậu muốn nhân đó chiếm ngôi vị, làm một Võ Tắc Thiên thứ hai, nhưng Chiêu dung Thượng Quan Uyển Nhi đã cùng Thái Bình đưa di chiếu lập Ôn vương Lý Trọng Mậu làm Tân đế, tức Đường Thương Đế, Vi hậu thành Hoàng thái hậu, cùng An Quốc Tương vương Lý Đán nhiếp chính, đó đều là "Thế cân bằng" mà Thái Bình công chúa mong muốn. Tuy nhiên, Vi hậu cùng Tông Sở Khách liên kết, sửa lại Lý Đán chỉ là Thái tử Thái sư, đánh vỡ thế cân bằng mà Thái Bình muốn duy trì.

Tháng 7 năm đó, Thái Bình công chúa sai con là Tiết Sùng Giản hiệp sức với con của Tương vương Lý Đán là Lâm Tri vương Lý Long Cơ, tiến hành chính biến, tiêu diệt Vi thái hậu và bè đảng. Chiêu dung Thượng Quan Uyển Nhi cũng bị giết chết, phế bỏ Đường Thương Đế. Tương vương Lý Đán được lập lên ngôi, tức là Đường Duệ Tông, phong Lâm Tri vương Lý Long Cơ làm Thái tử. Thái Bình công chúa có công lớn, được ăn lộc Vạn hộ, trở thành vị Công chúa quyền thế bậc nhất trong triều đại nhà Đường. Địa vị và sức ảnh hưởng của bà thậm chí vượt qua cả Duệ Tông, dẫn đến sự mâu thuẫn giữa bà và cháu trai, Hoàng thái tử Lý Long Cơ.

Đấu với Lý Long Cơ
Từ khi Đường Duệ Tông Lý Đán lên ngôi, Thái Bình công chúa rất được sủng ái. Nguyên do Thái Bình là em út, hơn nữa trong số những anh em ruột của Duệ Tông, chỉ có mỗi Thái Bình còn sống. Duệ Tông là người sống tình cảm nên có thể hiểu tầm quan trọng của Thái Bình đối với Duệ Tông. Thái Bình trở nên quyền thế, y hệt một Nữ hoàng. Mỗi khi Đường Duệ Tông nghe chính, đều có Thái Bình ở rèm châu đằng sau cùng nghe.

Sử sách kể rằng, khi có chính sự quan trọng, Duệ Tông cũng đều thương nghị với Thái Bình công chúa đầu tiên, nếu Thái Bình bệnh không lên triều, Duệ Tông cũng đều phái Tể thần đến phủ Thái Bình, hỏi kĩ quyết sách quan trọng xử lý như thế nào. Mỗi khi nhóm Tể tướng tấu sự, Duệ Tông liền phải dò hỏi: "Chuyện này đã từng cùng Thái Bình công chúa thương lượng qua chưa?", kế tiếp còn muốn hỏi: “Cùng Tam Lang thương lượng qua chưa?”, khi được nhóm Tể tướng khẳng định, Duệ Tông mới có thể tỏ vẻ đồng ý với nhóm Tể tướng đại thần. Duệ Tông gọi Tam Lang, chỉ chính là Hoàng thái tử Lý Long Cơ. Phàm Thái Bình muốn làm gì, Duệ Tông đều không phản đối, nhóm Tể thần phần nhiều do Thái Bình tiến cử, nếu không vừa lòng ai, hoặc muốn thăng chức cho ai, chỉ cần 1 câu của Thái Bình liền có biến đổi. Quyền lực của công chúa như vậy mà vượt trên cả Hoàng đế, có thể nói không khác gì một Nữ hoàng, nên nhiều người cũng tỏ ra nịnh nọt, lấy lòng Thái Bình. Hơn hết, cả ba con trai Tiết Sùng Hành, Tiết Sùng Mẫn cùng Tiết Sùng Giản đều phong Vương, gia trang của Thái Bình trải hết từ Trường An thành ra ngoại ô, nhà nàng ở thu mua hoặc chế tạo các loại trân bảo đồ vật, trải đến tận Ba Thục, nơi ở, quần áo, nghi trượng của Thái Bình công chúa đều mô phỏng kiểu dáng cung đình, không hề kiêng dè.

Sau đó Thái Bình và Hoàng thái tử Lý Long Cơ lại tranh giành quyền lực. Ban đầu, Thái Bình khinh thường Lý Long Cơ còn trẻ, chưa phải là đối thủ, nhưng ngày càng nhận ra sự phán đoán khó lường của Lý Long Cơ trong sự kiện phế bỏ Vi hậu cùng bè đảng, công chúa dần kiêng dè, muốn loại bỏ Lý Long Cơ, thay thế người yếu đuối hơn để dễ thao túng trong tay. Khi vừa đăng cơ, Thái Bình tung tin đồn "Thái tử không phải là đích trưởng tử của Hoàng đế, sao có thể yên vị ngôi Thái tử".

Năm Cảnh Vân nguyên niên (710), ngày 22, Duệ Tông ban chiếu cáo thiên hạ, dẹp bỏ tin đồn. Không chịu thua, Thái Bình phái người giám sát hành động của Lý Long Cơ, dù một việc rất nhỏ cũng bẩm báo Duệ Tông biết. Ngoài ra, Thái Bình sắp xếp thêm tai mắt bên cạnh Lý Long Cơ, như buộc thái tử lập Dương Chân Nhất làm Lương đệ. Do sự giám sát thái quá và ý đồ không tốt của cô ruột, Lý Long Cơ trong lòng cảm thấy thập phần bất an.

Năm Cảnh Vân thứ 2 (711), Thái Bình cùng Ích Châu Thứ sử Đậu Hoài Trinh (窦怀贞) liên kết, hại Thái tử Lý Long Cơ. Thái Bình sai con rể đến nhà Vi An Thạch (韦安石), mời y đến phủ đệ hỏi chuyện, nhưng An Thạch kiên quyết từ chối. Đường Duệ Tông từng triệu kiến bí mật Vi An Thạch, nói: "Nghe nói triều đình văn võ loại quan viên, tất cả đều khuynh tâm quy phụ Thái tử, ngài hẳn là đối việc này nên lưu ý nhiều hơn". Vi An Thạch bèn nói: "Bệ hạ từ nơi nào nghe thế loại vong quốc chi ngôn như thế này! Nhất định là ý của Thái Bình công chúa. Thái tử vì tông miếu xã tắc lập hạ công lớn, hơn nữa luôn luôn nhân từ sáng suốt, hiếu thuận cha mẹ, yêu thương huynh đệ, đây là người trong thiên hạ đều biết đến sự thật, hy vọng bệ hạ không cần bị lời gièm pha sở mê hoặc". Duệ Tông nghe thế kinh ngạc nói: "Trẫm hiểu rồi, ngài không cần nhắc lại chuyện này". Thái Bình khi đó đang ở sau mành nghe được cuộc đối thoại, căm ghét Vi An Thạch, liền tung nhiều tin đồn, xử ép khiến Vi An Thạch suýt bị mất mạng.

Thái Bình từng đi liễn xe đợi bên trong cửa cung, chặn lại nhóm Tể tướng, ý muốn liên kết cùng họ sửa việc sắc lập Thái tử. Cả nhóm đại thần đều biến sắc, riêng Tống Cảnh (宋璟) quả quyết nói: "Thái tử vì xã tắc Đại Đường lập nên công lao lớn, là chủ nhân tương lai của tông miếu xã tắc, công chúa vì cái gì mà đột nhiên đưa ra kiến nghị như thế!”.

Sau đó, Tống Cảnh cùng Diêu Sùng (姚崇) đến bên Duệ Tông mà nói: "Tống vương Lý Thành Khí là Đích trưởng tử của bệ hạ, Bân vương Lý Thủ Lễ là Cao Tông hoàng đế trưởng tôn, Thái Bình công chúa cùng hai người bọn họ mưu hại Thái tử, chế tạo sự tình, sẽ khiến cho địa vị Đông Cung không xong. Thỉnh bệ hạ đem Tống vương cùng Bân vương hai người ra ngoài làm Thứ sử; miễn đi Kỳ vương Lý Long Phạm cùng Tiết vương Lý Long Nghiệp sở đảm nhiệm Tả, Hữu vũ Lâm đại tướng quân chức vụ, nhâm mệnh bọn họ vì Thái tử Tả, Hữu vệ suất lấy sự phụng Thái tử; đem Thái Bình công chúa cùng Võ Du Kỵ an trí đến Đông Đô Lạc Dương". Nhưng Duệ Tông nói: "Trẫm hiện tại đã không có anh em, chỉ có Thái Bình công chúa là em gái duy nhất, sao lại có thể đem nàng ta đi xa mà an trí đến Đông Đô! Còn các Vương khác thì mặc cho các ngươi an bài". Vì thế, trước ban hạ chế mệnh nói: “Sau này Chư vương, Phò mã giống nhau không được chỉ huy Cấm quân, hiện tại nhậm chức đều cần thiết là các quan khác chuyển công tác mà đảm nhiệm”.

Thái Bình biết việc của Diêu, Tống mà giận tím mặt, liền trách cứ Lý Long Cơ. Thái tử bèn đến bên Duệ Tông rằng Diêu Sùng và Tống Cảnh châm ngòi giữa Đông cung và Thái Bình, lại còn làm liên lụy quan hệ với Tống vương Lý Thành Khí, Bân vương Lý Thủ Lễ, kiến nghị trừng phạt Diêu Sùng, Tống Cảnh thật nặng. Duệ Tông bèn biếm Diêu Sùng làm Thứ sử Thân Châu, Tống Cảnh làm Thứ sử Sở Châu, lại cho miễn việc nhậm Thứ sử của hai vương là Tống vương cùng Bân vương

Tiên Thiên chính biến

Duệ Tông thiện nhượng
Năm Diên Hòa nguyên niên (712), Thái Bình ngầm lệnh một quan chiêm tinh nói với Duệ Tông rằng: "Sao chổi xuất hiện, tiêu chí sắp sửa phá cũ, xây mới, lại nói ở thiên thị viên nội Đế tọa cùng với tâm tiền tinh đều có biến hóa, ám chỉ chính là Hoàng thái tử hẳn là đăng cơ". Nắm bắt thời cơ, Thái Bình nhân đó ám chỉ việc Đông cung Hoàng thái tử Lý Long Cơ có thể làm binh biến đoạt ngôi, âm mưu khiến Duệ Tông nghi ngờ Long Cơ và trừ khử đi.

Tuy nhiên, Duệ Tông cho rằng: "Đem đế vị truyền cho người có đức, để tránh miễn tai hoạ, ta quyết tâm đã định", điều này khiến công chúa tích cực phản đối. Đông cung Hoàng thái tử Lý Long Cơ ban đầu cũng không đồng ý. Duệ Tông lại ra chỉ dụ: “Khi Trung Tông hoàng đế tại vị, một đám gian nịnh tiểu nhân tự tiện triều chính, trời cao liên tiếp dùng thiên tai tới tỏ vẻ cảnh cáo. Trẫm lúc ấy thỉnh cầu Trung Tông lựa chọn tài đức sáng suốt nhi tử lập làm Hoàng đế để tránh miễn tai hoạ, nhưng Trung Tông thực không cao hứng, Trẫm cũng bởi vậy mà lo lắng sợ hãi, thế cho nên mấy ngày ăn không ngon. Trẫm như thế nào có thể đối Trung Tông khuyên ngài nhường ngôi, đối chính mình lại không thể làm được điểm này đâu!”.

Do vậy, vào tháng 8, Đường Duệ Tông lui về làm Thái thượng hoàng, truyền ngôi cho Đông cung Hoàng thái tử Lý Long Cơ, tức Đường Huyền Tông, cải niên hiệu là Tiên Thiên (先天). Cùng năm đó, chồng của Thái Bình công chúa là Phò mã đô úy Võ Du Kỵ qua đời, được truy tặng làm Định Giản vương (忠簡王).

Khi này, thân tín của Huyền Tông là Lưu U Cầu (劉幽求) và Trương Vĩ (張暐) đã bàn bạc việc âm mưu hành thích phe đảng của Thái Bình, nhưng tin tức bị lộ ra bởi Đặng Quang Tân (鄧光賓). Do vậy, Huyền Tông hoàng đế buộc lòng phải chối bỏ liên can và cầu sự giúp đỡ từ Thái thượng hoàng. Cuối cùng, bằng sự ảnh hưởng của mình, Duệ Tông đã khiến Lưu-Trương-Đặng 3 người chỉ phải bị lưu đày, thoát khỏi hình phạt tử hình. Sau vụ việc, Huyền Tông càng cẩn trọng hơn với phe cánh của cô ruột.

Tiến hành đảo chính
Năm Tiên Thiên thứ 2 (713), Thái Bình công chúa dựa vào thế lực của Thái thượng hoàng, cùng Hoàng đế Lý Long Cơ tranh chấp mạnh mẽ. Có lúc trong 7 vị đại thần đầu triều thì 5 người vốn là môn hạ của Công chúa, võ tướng cũng quá nửa là do Thái Bình công chúa nắm giữ.

Đảng hạ của Thái Bình là Đậu Hoài Trinh (竇懷貞), Sầm Hi (岑羲), Tiêu Chí Trung (蕭至忠), Thôi Thực (崔湜), Thái tử Thiếu bảo Tiết Tắc (薛稷), Ung Châu trường sử Tân Hưng vương Lý Tấn (李晉), Trung thư xá nhân Lý Du (李猷), Hữu Tán kỵ Thường thị Cổ Ưng Phúc (賈膺福), Tả Vũ Lâm đại tướng quân Thường Nguyên Giai (常元楷), Tri Hữu Vũ Lâm tướng quân sự Lý Từ (李慈) và Tả Kim Ngô tướng quân Lý Khâm (李欽), tất cả dự trì phế bỏ Đường Huyền Tông Lý Long Cơ. Ngoài ra, Thái Bình còn mật mưu với cung nữ Nguyên thị, chuẩn bị hiến cho Huyền Tông rượu có chứa chất kích dục Gastrodia elata.

Đại thần Vương Cư (王琚) nghe cấp báo, bèn khuyên Huyền Tông: "Tình thế đã thập phần gấp gáp, bệ hạ không thể không nhanh chóng hành động". Thượng thư Tả thừa Tương Thuyết (张说) từ Đông Đô Lạc Dương phái người cấp Huyền Tông đưa tới một phen bội đao, ý tứ là thỉnh Huyền Tông sớm kịp quyết đoán, diệt trừ thế lực công chúa. Trưởng sử Kinh Châu là Thôi Nhật Dụng (崔日用) vào triều diện kiến, đối với Hoàng đế mà nói: "Thái Bình công chúa mưu đồ phản nghịch, ngọn nguồn là đã lâu. Lúc trước, bệ hạ ở Đông Cung làm Thái tử, ở danh phận vẫn là Thần tử, nếu khi đó muốn diệt trừ Thái Bình công chúa, yêu cầu sử dụng mưu kế. Hiện tại bệ hạ đã là chủ của một nước, chỉ cần ban chế thư, ai nào có gan kháng mệnh từ chối? Nếu do dự, vạn nhất gian tà đồ đệ âm mưu thực hiện được, khi đó lại hối hận cũng không còn kịp rồi!". Hoàng đế bèn nói: "Ngươi nói rất chính xác, chỉ là Trẫm lo lắng sẽ kinh động Thái thượng hoàng", Nhật Dụng bèn đáp: "Thiên tử đại hiếu ở chỗ khiến cho tứ hải an bình. Nếu kẻ phản bội đắc chí, tắc xã tắc tông miếu đem hóa thành phế tích, thì cái hiếu của bệ hạ thể hiện ra như thế nào! Xin bệ hạ trước hết khống chế được Tả Hữu Vũ Lâm quân cùng Tả Hữu Vạn kỵ quân, sau đó lại đem Thái Bình công chúa và vây cánh một lưới bắt hết, như vậy cũng sẽ không kinh động Thái thượng hoàng". Hoàng đế cảm thấy đúng, bèn cho Nhật Dụng làm Thị lang bộ Lại.

Đại thần theo Huyền Tông là Ngụy Tri Cổ (魏知古) dò la tin tức, biết Thái Bình công chúa sai Thường Nguyên Giai, Lý Từ suất Vũ Lâm quân đột nhập Võ Đức điện, sau lại phái Đậu Hoài Trinh, Lý Du, Tiêu Chí Trung và Sầm Hi ở nam nha cử binh hưởng ứng. Đường Huyền Tông bèn mật nghị cùng Kỳ vương Lý Phạm (李范), Tiết vương Lý Nghiệp (李业), Quách Nguyên Chấn (郭元振), Long Vũ tướng quân Vương Mao Trọng (王毛仲), Nội điện Thiếu giám Khương Kiểu (姜皎), Thái bộc Thiếu khanh Lý Lệnh Vấn (李令问), Thượng thừa Phụng ngự Vương Thủ Nhất (王守一) và Nội cấp sự Cao Lực Sĩ, hoạn quan Dương Tư Húc tiến hành tiên phát chế nhân.

Ngày 3 tháng 6 (tức ngày 29 tháng 7 dương lịch), Đường Huyền Tông thông qua thuyền chuyển ngựa của Vương Mao Trọng, thân dẫn 300 người đột nhập vào cung, từ Võ Đức điện tiến đến Kiều Hóa môn, triệu kiến và giết chết Thường Nguyên Giai và Lý Từ, sau đó là Cổ Ưng Phúc, Lý Du, Tiêu Chí Trung và Sầm Hi đều bị bắt và chém đầu. Đậu Hòa Trinh chạy thoát được, đến một hẻm núi mà thắt cổ tự vẫn, nhưng Huyền Tông vẫn sai trảm đầu thi lưu của hắn, đổi thành họ Độc. Tiết Tắc bị bắt giam và bị ép phải tự tử. Thượng hoàng Duệ Tông nghe biến cố, lập tức đến tháp canh của Thừa Thiên môn (承天門) để xem tình hình, Quách Nguyên Chấn tấu với Thượng hoàng rằng: "Hoàng thượng chỉ phụng cáo mệnh của Thái thượng hoàng mà diệt trừ bọn gian thần nghịch đảng Đậu Hoài Trinh, cũng không có phát sinh chuyện khác". Ngày hôm sau, Thượng hoàng tuyên bố trao hết mọi quyền hành cho Huyền Tông và lui về ở tại Bách Phúc điện (百福殿).

Thái Bình công chúa thấy việc đã hỏng, bỏ chạy đến trốn ở một ngôi chùa trong núi. Duệ Tông đành phải ra mặt xin nhà vua tha chết cho hoàng muội ruột thịt của mình, nhưng Huyền Tông từ chối. Cùng đường, ngày 6 tháng 6 (tức ngày 1 tháng 8 dương lịch), Thái Bình công chúa đành phải rời khỏi chùa, cho tự tử tại nhà. Các con bà đều bị ban chết, riêng Tiết Sùng Giản bởi vì ngày thường khuyên can mẫu thân, bị trách phạt, nên được miễn tội, Huyền Tông ban cho họ Lý, cũng giữ lại tước vị ban đầu của Giản. Đường Huyền Tông sai tịch thu toàn bộ gia sản khổng lồ của Thái Bình, mộ của chồng bà là Võ Du Kị cũng bị san phẳng.

Trong văn hóa đại chúng

Phim truyền hình

Tham khảo

 Cựu Đường thư
 Tân Đường thư
 Tư trị thông giám

Thái Bình
Mất năm 713
Nữ tướng Trung Quốc
Nhân vật chính trị nhà Đường
Gia tộc Võ Tắc Thiên
Sinh thế kỷ 7


title: Limnephilus luridus

text:
Limnephilus luridus là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Limnephilus


title: Gloeohypochnicium analogum

text:
Gloeohypochnicium là một chi nấm thuộc họ Meruliaceae. Là một chi đơn loài, nó chứa loài duy nhất Gloeohypochnicium analogum.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Gloeohypochnicium at Index Fungorum

Gloeohypochnicium


title: Rissoina smithi

text:
Rissoina smithi là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Rissoina


title: Plutographa

text:
Plutographa là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae trong họ Tortricidae.

Các loài
Plutographa anopa Diakonoff, 1989
Plutographa authodes Diakonoff, 1992
Plutographa brochota Diakonoff, 1989
Plutographa cryphaea Diakonoff, 1989
Plutographa cyanea Diakonoff, 1989
Plutographa cyclops Diakonoff, 1970
Plutographa dyspotma Diakonoff, 1989
Plutographa erytema Diakonoff, 1989
Plutographa eudela Diakonoff, 1989
Plutographa glochydosema Diakonoff, 1989
Plutographa heteranthera Diakonoff, 1970
Plutographa latefracta Diakonoff, 1989
Plutographa lichenophyes Diakonoff, 1989
Plutographa microsarca Diakonoff, 1989
Plutographa monopa Diakonoff, 1989
Plutographa nigrivittata Diakonoff, 1989
Plutographa orbiculi Diakonoff, 1989
Plutographa phloena Diakonoff, 1989
Plutographa phloeorrhages (Diakonoff, 1970)
Plutographa pictura (Diakonoff, 1970)
Plutographa reducta Diakonoff, 1989
Plutographa rhodana Diakonoff, 1989
Plutographa semna Diakonoff, 1989
Plutographa seriopa Diakonoff, 1989
Plutographa spodostoma Diakonoff, 1989
Plutographa tetracelis Diakonoff, 1989
Plutographa tomion Diakonoff, 1989
Plutographa transversa (Diakonoff, 1970)
Plutographa xyloglypha Diakonoff, 1989

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Eucosmini


title: Oxyfidonia

text:
Oxyfidonia là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Geometridae


title: Lourdios-Ichère

text:
Lourdios-Ichère là một commune tỉnh Pyrénées-Atlantiques, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Pyrénées-Atlantiques

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Pyrénées-Atlantiques


title: Mortemer, Seine-Maritime

text:
Mortemer là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Mortemer on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Bệnh xã hội

text:
Bệnh xã hội là một thuật ngữ chung chỉ những chứng bệnh có ảnh hưởng lớn đến toàn xã hội do tỷ lệ mắc bệnh cao, lây lan mạnh, tỷ lệ tử vong cũng cao. Những bệnh xã hội gây ảnh hưởng lớn tới sức khỏe người dân, khiến bệnh nhân có thể mất khả năng lao động (tạm thời hoặc vĩnh viễn), do đó ảnh hưởng xấu đến nền kinh tế.

Các bệnh xã hội thường gặp có thể đến ra: bệnh phong, tâm thần, bướu cổ, sốt rét, bệnh lao, bệnh hoa liễu, đau mắt hột...

Tham khảo

Bệnh xã hội


title: Pouillé, Vendée

text:
Pouillé là một xã thuộc tỉnh Vendée trong vùng Pays de la Loire miền tây nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Vendée

Tham khảo
INSEE

Xã của Vendée


title: Hexatoma manabiana

text:
Hexatoma manabiana là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Hexatoma
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Smaragdina ornatipennis

text:
Smaragdina ornatipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 2004.

Chú thích

Tham khảo

Smaragdina


title: Pin, Haute-Saône

text:
Pin là một xã ở tỉnh Haute-Saône trong vùng Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
Thị trấn của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo

INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Hyphydrus omercooperae

text:
Hyphydrus omercooperae là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guéorguiev miêu tả khoa học năm 1975.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphydrus


title: Papilio aristodemus

text:
Papilio aristodemus là một loài bướm Bắc Mỹ thuộc họ Papilionidae. Chúng được tìm thấy ở miền nam Florida với các phụ loài ở the Bahamas, Hispaniola, và Cuba. Chúng từng xuất hiện ở tropical hardwood hammock từ miền nam Miami đến Lower Matecumbe Key, Florida. Sâu ăn các loài thực vật thuộc họ Rutaceae và bao gồm cả Hoptree (Ptelea trifoliata), Citrus, Sea Torchwood (Amyris elemifera), và Lime Prickly-ash (Zanthoxylum fagara).

Miêu tả
Mặt trên của cánh trước có màu nâu đen với một dải màu trắng hoặc vàng ở giữa. Đuôi cánh có viền màu vàng và một dải hình lưỡi liềm màu vàng hoặc trắng. Sải cánh dài .

Chú thích

Tham khảo
Schaus' Swallowtail , Butterflies và Moths of North America
Island Swallowtail; Schaus swallowtail
Schaus swallowtail on the UF / IFAS Featured Creatures Web site

Động vật được mô tả năm 1794
A
Loài dễ thương tổn theo NatureServe


title: Agrotis eremata

text:
Agrotis eremata là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó là loài đặc hữu của Oahu và Maui.

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 7, Macrolepidoptera

Chú thích

E
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Sphyrastylis

text:
Sphyrastylis là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Ornithocephalus


title: Alticorpus peterdaviesi

text:
Alticorpus peterdaviesi là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó là loài đặc hữu của Malawi. Môi trường sống tự nhiên của chúng là hồ nước ngọt.

Chú thích

Tham khảo

 Kazembe, J., Makocho, P. & Mailosi, A. 2005. Alticorpus peterdaviesi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2007.

Động vật Malawi
Alticorpus
Động vật được mô tả năm 1973


title: Kinh Môn

text:
Kinh Môn là một thị xã thuộc tỉnh Hải Dương, Việt Nam.

Thị xã Kinh Môn thuộc vùng bán sơn địa, một dãy núi đất trong cánh cung Đông Triều làm xương sống của thị xã. Về núi non, Kinh Môn có cảnh trí tương đối giống Chí Linh, nhưng Kinh Môn còn có những núi đá xanh rải rác, các dòng sông bao bọc và những cánh đồng rộng lớn.

Địa lý
Thị xã Kinh Môn nằm ở phía đông bắc của tỉnh Hải Dương, nằm cách thành phố Hải Dương khoảng 33 km, cách trung tâm thủ đô Hà Nội khoảng 91 km về phía đông bắc, vị trí địa lý:

 Phía đông giáp huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng
 Phía tây giáp thành phố Chí Linh và huyện Nam Sách
 Phía nam giáp huyện Kim Thành và huyện An Dương, thành phố Hải Phòng
 Phía bắc và đông bắc giáp thị xã Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh.

Sông ngòi
Kinh Môn là thị xã nằm vùng bán sơn địa, được bao bọc xung quanh và chia cắt bởi nhiều con sông lớn thuộc hệ thống sông Thái Bình như: sông Kinh Thầy, sông Đá Vách, sông Kinh Môn bao quanh và các con sông nhỏ như: sông Đò Than, sông Nguyễn Luân... Do đó việc giao thông đi lại với các địa phương trong và ngoài thị xã được kết nối bằng rất nhiều cây cầu lớn như: cầu An Thái (phường Long Xuyên), cầu Đá Vách, Hoàng Thạch (phường Minh Tân), hai cầu mới đưa vào sử dụng là cầu Triều (phường Thất Hùng), cầu Mây (xã Thăng Long) và cầu Dinh (phường Thái Thịnh), một số cây cầu đang được phê duyệt và xây dựng trong thời gian tới như cầu Vạn, cầu Bãi Mạc... và nhiều bến phà, đò ngang như: đò Vải (xã Lê Ninh), đò Trạm (xã Bạch Đằng), đò Nống (phường Hiến Thành)...

Địa hình
Địa hình có dãy núi Kinh Môn chạy dọc thị xã kéo dài từ các xã Quang Thành, Lê Ninh đến phường An Lưu, và khu vực đồi núi thuộc 5 phường phía Bắc sông Kinh Thầy. Điển hình với một số điểm cao của địa hình: núi Sấu cao 111 mét (giữa hai xã Quang Thành và Lê Ninh), núi Vu cao 191 mét (giữa hai xã Lạc Long và Lê Ninh), núi Ngang cao 143 mét (phường Tân Dân), núi Thần cao 155 (phường Phú Thứ) và đỉnh núi cao nhất thị xã là núi An Phụ cao 244 mét (phường An Sinh).

Khí hậu
Khí hậu nhiệt đới gió mùa với lượng mưa trung bình 1400 – 1600 mm thuộc loại trung bình dưới so cùng các khu vực khác ở trung du và đồng bằng Bắc Bộ. Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 9 với tổng lượng mưa đạt gần 80% lượng mưa cả năm. Nhiệt độ trung bình năm đạt 23,2 độ C.

Hành chính
Thị xã Kinh Môn có 23 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm 14 phường: An Lưu, An Phụ, An Sinh, Duy Tân, Hiến Thành, Hiệp An, Hiệp Sơn, Long Xuyên, Minh Tân, Phạm Thái, Phú Thứ, Tân Dân, Thái Thịnh, Thất Hùng và 9 xã: Bạch Đằng, Hiệp Hòa, Hoành Sơn, Lạc Long, Lê Ninh, Minh Hòa, Quang Thành, Thăng Long, Thượng Quận.

Lịch sử
Ngày xưa, khi nữ tướng Lê Chân lập trang An Biên khai phát khu vực thượng nguồn sông Cấm ngày nay, chắc chắn Kinh Môn không xa biển.

Đến năm Quang Thuận thứ 10 (1469), Thừa tuyên Hải Dương có 4 phủ, 18 huyện thì phủ Kinh Môn là một trong 4 phủ, quản 7 huyện: Hiệp Sơn (峽 山), Đông Triều, Kim Thành, An Lão, An Dương, Nghi Dương và Thủy Đường. Đối chiếu với bản đồ ngày nay, Kinh Môn chỉ còn là danh chỉ huyện Giáp Sơn xưa, trừ các huyện Kim Thành, Đông Triều cơ bản là đất cũ, các huyện còn lại chính là nằm lọt trong phần lớn thành phố Hải Phòng ngày nay.

Vùng đất thuộc phủ Kinh Môn chắc chắn có một giai đoạn phát triển mạnh, vì nằm giữa Chí Linh quê gốc và Dương Kinh nơi đất căn bản của họ Mạc. Nhưng cuối triều Mạc, bắt đầu Lê Trung hưng phải gánh chịu nhiều cuộc tàn phá ghê gớm. Một phần do sự suy tàn của triều Mạc, một phần đây chính là địa điểm đường thủy nối Tây đô Thanh Hóa với Đông đô, cuộc chiến phò Lê và tồn Mạc đã làm cho cả vùng thành chiến địa. Đại Việt sử ký toàn thư chép năm 1598, Đoan Quốc công Nguyễn Hoàng đã từ Thăng Long, vâng mệnh vua Lê Thế Tông, kéo về Kinh Môn thảo phạt "giặc ngụy". Sau khi nhà Mạc chạy dài lên phía Bắc, thế lực chống triều đình mạnh nhất tập trung ở Thủy Đường (nay là Thủy Nguyên), rồi Đông Triều, Kim Thành, Thanh Hà, An Dương… đều không thần phục triều đình. Nhưng duy chỉ có Giáp Sơn là không thấy nói có "ngụy", và chắc chắn Nguyễn Hoàng đã kéo quân theo đường thủy đến phủ lỵ Kinh Môn làm bản doanh để làm cuộc chinh phạt. Chính vùng sông nước từ Kinh Môn đến Đồ Sơn, nằm trong khu vực phủ Kinh Môn xưa, hai trăm năm sau lại là vùng đất hoạt động của Quận He Nguyễn Hữu Cầu chống lại triều đình. (Ghi chú: Quyển tiểu thuyết "Vườn An Lạc" của Nguyễn Xuân Hưng chính là viết về giai đoạn này của Kinh Môn).

Ngược dòng lịch sử, Kinh Môn có một vùng di tích vốn là trang ấp của An Sinh vương Trần Liễu, thân sinh Đức Thánh Hưng Đạo đại vương. Trang ấp này ngày nay thuộc xã An Sinh, dưới chân núi An Phụ. Chính sử chép nhà Trần phát tích từ Thiên Trường, nhưng hàn vi mấy đời đánh cá trên sông, cứu công chúa nhà Lý trên sông. Ngày xưa, con sông Bạch Đằng đổ vào hệ thống sông Thái Bình rồi lên kinh thành chính là đường thủy quốc lộ chính, địa vật ngày nay chắc khác xưa nhiều, con cháu nhà Trần có thể đánh cá dọc sông Kinh Thầy hay không, nhưng chắc chắn An Phụ có vị trí tâm linh cao quý đối với họ Trần. Bằng chứng là sau này, các đời vua từ Minh Tông trở về sau đều không phải an táng ở Thiên Trường (Nam Định) mà an táng tại An Sinh. Có sách nói An Sinh ngày nay thuộc Đông Triều, đó là thông tin nhầm lẫn. An Sinh là một phần của Kinh Môn. An Sinh vốn là trang ấp cổ của dòng trưởng họ Trần, các đời vua sau đều là con cháu của cả dòng Trần Cảnh lẫn Trần Liễu, chắc chắn phải chọn nơi đất phát của họ để an táng. Tiếc rằng sau khi Trương Phụ đánh bại nhà Hồ, đã cho tàn phá tất cả những di tích của nước ta, nhất là những địa danh gắn với các vị vua chống ngoại xâm. Ngày nay, tượng Trần Quốc Tuấn đặt tại đỉnh An Phụ, thấp hơn đền Trần Liễu quả là đắc địa và đúng với tâm linh lịch sử. Chính An Sinh chứ không phải Thiên Trường mới là nơi Trần Quốc Tuấn sống thuở ấu thơ, gắn bó với trang ấp của cha, gần với phủ đệ Vạn Kiếp chỉ vài giờ đi thuyền.

Từ năm 1947 đến năm 1955, huyện Kinh Môn thuộc tỉnh Quảng Yên cũ. Năm 1955, huyện được trả về tỉnh Hải Dương. Năm 1968, Chính phủ quyết định sáp nhập 2 tỉnh Hải Dương và Hưng Yên thành tỉnh Hải Hưng; lúc này huyện thuộc tỉnh Hải Hưng.

Ngày 24 tháng 2 năm 1979, huyện Kinh Môn sáp nhập với huyện Kim Thành thành huyện Kim Môn. Đồng thời, xã Phúc Thành được đổi tên thành xã Phúc Thành B để phân biệt với xã Phúc Thành A, vốn là xã Phúc Thành thuộc huyện Kim Thành cũ.

Ngày 28 tháng 10 năm 1996, chuyển xã An Lưu thành thị trấn An Lưu.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, huyện Kim Môn thuộc tỉnh Hải Dương vừa tái lập.

Ngày 17 tháng 2 năm 1997, huyện Kinh Môn được tái lập từ huyện Kim Môn cũ, xã Phúc Thành B đổi lại tên cũ là xã Phúc Thành. Lúc này, huyện Kinh Môn có thị trấn An Lưu và 24 xã: An Phụ, An Sinh, Bạch Đằng, Duy Tân, Hiến Thành, Hiệp An, Hiệp Hòa, Hiệp Sơn, Hoành Sơn, Lạc Long, Lê Ninh, Long Xuyên, Minh Hòa, Minh Tân, Phạm Mệnh, Phú Thứ, Phúc Thành, Quang Trung, Tân Dân, Thái Sơn, Thái Thịnh, Thăng Long, Thất Hùng, Thượng Quận.

Ngày 3 tháng 6 năm 2004, chuyển 2 xã Minh Tân và Phú Thứ thành 2 thị trấn có tên tương ứng; đổi tên thị trấn An Lưu thành thị trấn Kinh Môn.

Khi đó, huyện Kinh Môn có 3 thị trấn: Kinh Môn (huyện lị), Minh Tân, Phú Thứ và 22 xã: An Phụ, An Sinh, Bạch Đằng, Duy Tân, Hiến Thành, Hiệp An, Hiệp Hòa, Hiệp Sơn, Hoành Sơn, Lạc Long, Lê Ninh, Long Xuyên, Minh Hòa, Phạm Mệnh, Phúc Thành, Quang Trung, Tân Dân, Thái Sơn, Thái Thịnh, Thăng Long, Thất Hùng, Thượng Quận.

Ngày 23 tháng 12 năm 2014, thị trấn Kinh Môn mở rộng (bao gồm 3 thị trấn: Kinh Môn, Minh Tân, Phú Thứ) được công nhận là đô thị loại IV.

Ngày 15 tháng 3 năm 2019, Bộ Xây dựng ban hành Quyết định số 168/QĐ-BXD về việc công nhận đô thị Kinh Môn (gồm toàn bộ 3 thị trấn và 22 xã thuộc huyện Kinh Môn) là đô thị loại IV.

Ngày 11 tháng 9 năm 2019, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 768/NQ-UBTVQH14 (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 11 năm 2019). Theo đó:
Thành lập thị xã Kinh Môn trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của của huyện Kinh Môn.
 Thành lập phường An Lưu trên cơ sở toàn bộ diện tích và dân số của thị trấn Kinh Môn.
 Thành lập 12 phường: An Phụ, An Sinh, Duy Tân, Hiến Thành, Hiệp An, Hiệp Sơn, Long Xuyên, Minh Tân, Phú Thứ, Tân Dân, Thái Thịnh, Thất Hùng trên cơ sở 12 xã, thị trấn có tên tương ứng.
 Thành lập phường Phạm Thái trên cơ sở hợp nhất 2 xã Phạm Mệnh và Thái Sơn.
 Thành lập xã Quang Thành trên cơ sở hợp nhất 2 xã Quang Trung và Phúc Thành.

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã; thành lập các phường, xã mới; thị xã Kinh Môn có 14 phường và 9 xã trực thuộc như hiện nay.

Kinh tế
Trước kia, Kinh Môn được xếp vào huyện miền núi, nhiều xã là xã miền núi trong danh sách hưởng chính sách ưu đãi của Nhà nước, ví dụ khu vực "xã đảo" (các xã nằm kẹp sông Kinh Thầy và sông Đá Bạc). Nhưng cũng chính nơi đây, một phần huyện Kinh Môn, nơi trước đây là khu vực chắn giữa sông Kinh Thầy, Đá Bạc vốn là nơi đìu hiu, nghèo nàn nhất của huyện, chậm phát triển nhất tỉnh, thì nay lại là nơi có khu vực công nghiệp xi măng lớn nhất nước, đô thị hóa rất nhanh, thu nhập bình quân đầu người đạt 49,5 triệu đồng/người/năm (2018). Khu vực này đúng là một con gà gáy cả ba tỉnh cùng nghe, là nơi ngã ba tiếp giáp biên giới của Kinh Môn (Hải Dương) - Đông Triều (Quảng Ninh) và Thủy Nguyên (Hải Phòng). Dãy núi có đỉnh cao nhất là An Phụ chia thị xã thành hai phần, phần Tây tiếp giáp sông Kinh Môn chạy song song với quốc lộ số 5 ruộng đồng bằng phẳng, từ Thăng Long, Quang Trung giáp Bến Tuần Mây kéo đến Bến Nống (An Lưu) là một cánh đồng vựa lúa, sánh với bất cứ cánh đồng nào của Gia Lộc, Tứ Kỳ vốn nổi danh lúa gạo. Phần bên Đông núi An Phụ, dân vừa làm ruộng, vừa sinh sống với sông Kinh Thầy, vốn là nơi trên bến dưới thuyền, nghề chài lưới lẫn với thương hồ hình thành tính cách quả cảm của dân Kinh Môn, có những con người còn lưu dậm dấu vết trong sử sách.

Thị xã Kinh Môn có diện tích diện tích đất nông nghiệp 8.929,4 ha (chiếm 54,7%); đất lâm nghiệp 9,4%; đất chuyên dùng 16,0%; đất chưa sử dụng và đất sông suối, núi đá 12,8%; có mật độ dân số cao, so với mật độ bình quân của các huyện miền núi cả nước (1.003 người/km²) - là nơi đất chật người đông.

Địa hình Kinh Môn là đồi núi xen kẽ đồng bằng, có 4 sông lớn chảy qua chia cắt địa bàn huyện thành 3 vùng địa lý tương đối riêng biệt (phía nam An Phụ, bắc An Phụ và 5 xã khu đảo), gây khó khăn cho phát triển nông nghiệp và hệ thống giao thông. Khi chưa có cầu An Thái, bất cứ ai đến với Kinh Môn đều phải qua đò, bởi Kinh Môn khi ấy là một "huyện đảo" ở vùng đồng bằng Bắc Bộ. Nhưng với tốc độ phát triển hiện nay và đặc biệt con đường mới đã được mở ra nối liền Quốc lộ 5 Và Quốc lộ 18 với hai câu cầu được xây dựng là cầu Hiệp Thượng được khánh thành vào ngày 29 -12 - 2007 và cầu Hoàng Thạch thì việc đi lại không còn khó khăn nữa.

Kinh Môn có khoảng 2.100 ha đồi núi đất và 320 ha núi đá xanh, phân bổ như sau:
Phía tả ngạn sông Kinh Thầy (khu Nhị Chiểu), hay còn gọi là 5 xã khu đảo có 34 đỉnh, đỉnh cao trên 100m so với mặt biển là các đỉnh Cúc Tiên, Mỏm Diều, 2 đỉnh Cao San nằm trên dãy núi ngang và các dãy núi đá xanh ở các phường: Duy Tân, Phú Thứ, Tân Dân, Minh Tân, nhưng tập trung nhất ở 2 phường Minh Tân và Phú Thứ với diện tích 5 km²
Hữu ngạn sông Kinh Thầy hình thành một dải núi liên tiếp chạy dài từ Tây Bắc đến Đông Nam khoảng 16 km, chỗ rộng nhất là 2 km, có ngọn cao trên 100m so với mặt biển. Riêng đỉnh An Phụ cao 246m là ngọn núi cao nhất trong 113 ngọn núi thuộc thị xã Kinh Môn. Sát bờ sông Kinh Thầy có dãy núi đá Kính Chủ thuộc 2 thôn Dương Nham và Lĩnh Đông (phường Phạm Thái).

Ở dãy núi An Phụ có các đèo Nẻo (Huề Trì - Nghĩa Vũ), đèo Vù (Bồ Bản - Kim Xuyên), đèo Ngà (Miêu Nha - Lê Xá), đèo Than (An Bộ - Trí Giả), đèo Đước (Đích Sơn - Trí Giả),...

Ở dãy núi Ngang có đèo Ngang (Thượng Chiểu - Kim Bào), đèo Gai (Lỗ Sơn - Hạ Chiểu),...

Vùng núi đá xanh của thị xã là nguồn nguyên liệu dồi dào để xây dựng các nhà máy ximăng lớn như: Hoàng Thạch, Phúc Sơn, Duyên Linh, Văn Chánh,... là nguồn nguyên liệu nung vôi và cung cấp đá xanh cho các công trình xây dựng.

Ngoài ra Kinh Môn còn có các tài nguyên khác như cao lanh (có ở Hoàng Thạch - Bích Nhôi - Tử Lạc), quặng bôxít ở Lỗ Sơn, đất chịu lửa ở Lê Ninh,...

Du lịch
Kinh Môn nổi tiếng với Đền Cao - là nơi thờ cha Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn và danh lam thắng cảnh động Kính Chủ - nơi có nhiều hang động đá vôi tuyệt đẹp và gắn với cuộc đấu tranh cách mạng của nhân dân Hải Dương cũng như của Việt Nam trong thời kỳ chống ngoại xâm.

Động Kính Chủ nằm trong quần thể núi đá xanh cách An Phụ vài ba cây số. Chắc rằng thời Lý, Kính Chủ là nơi trung tâm Phật giáo, trước khi các nhà tu hành phát hiện ra An Tử. Chính sử chép nơi đây có 49 hang động, lầu son gác tía. Lý Huệ Tông được nhà Trần cho tu ở đó, thực chất là an trí. Nay di tích này không còn nhiều, hầu như chỉ còn phế tích. Vấn đề của Kính Chủ cũng là vấn đề chung nan giải của cả nước. Theo truyền thuyết động Kính Chủ là cột trụ trời.

Khu vực đồi núi Kinh Môn còn có những di tích lịch sử và thắng cảnh được Nhà nước xếp hạng với đỉnh An Phụ có đền thờ An Sinh Vương Trần Liễu - cha của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn; với động Kính Chủ có nhiều hang động tạo nên phong cảnh thiên nhiên đẹp đẽ, nơi đây còn bút tích của danh nhân Phạm Sư Mạnh đề thơ "Đặng thạch môn sơn lưu đề".

Đền Cả Hạ Chiểu (tên cũ Nghè Cả Hạ Chiểu) tọa lạc tại Khu Hạ Chiểu 3, Phường Minh Tân, Thị xã Kinh Môn, Hải Dương - Nơi tôn kính thờ tự Chúa Bà Năm Phương & Nhị vị Tướng Quân Trận Bạch Đằng do Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo cùng với Thái thượng hoàng Trần Thánh Tông và vua Trần Nhân Tông chỉ huy trước quân xâm lược Nguyên Mông (Đại Việt năm 1288). Tích xưa truyền lại, trong trận đánh đánh quân xâm lược Nguyên Mông, 02 vị tướng thời Trần hy sinh được an táng tại vị trí "Đầu rùa" khu vực Núi Đồn, nay thuộc Khu III Hạ Chiểu, Phường Minh Tân, Thị xã Kinh Môn.

Bên cạnh cung thờ 02 vị tướng quân thời Trần, Chúa Bà Năm Phương đã  phù trợ  Đức Thánh Trần Hưng Đạo  đánh thắng giặc giặc Mông-Nguyên trên sông Bạch Đằng, khi ngài thắp hương khấn nguyện Chúa Bà Năm Phường trước khi đánh trận. Từ những ngày mới thành lập Đền thờ Nhị vị tướng quân thời Trần tại Đền Cả (trước đây là Nghè Cả), Chúa Bà Năm Phương báo mộng với Ban quản lý nhà Đền, với Cụ thủ nhang 104 tuổi (năm 2022) Chúa Bà hiển linh tại Đền và được tôn thờ tại Cung Mẫu của Đền Cả Hải Dương. Một trong những nơi rất linh thiêng, được nhân dân thập phương chiêm bái.

Những dãy núi đá Kinh Môn là nơi đã diễn ra các cuộc chiến đấu của ông cha ta chống giặc ngoại xâm như thời vua Trần Nhân Tông đã đóng quân ở núi Kính Chủ để chống quân Nguyên. Đặc biệt trong cuộc kháng chiến chống Pháp đã diễn ra các cuộc chiến đấu rất oanh liệt của quân dân Kinh Môn tại các khu núi đá với các địa danh: Kính Chủ, Áng Sơn, Thung Sanh mãi mãi còn ghi đậm dấu tích kiên cường trong ký ức của người dân Kinh Môn.

Danh nhân
 Phạm Sư Mạnh, quan nhà Trần.
Trần Liễu, hoàng tộc nhà Trần.
Nguyễn Đại Năng, ông tổ nghề châm cứu Việt Nam.
Phạm Sư Mạnh, Tể tướng nhà Trần.
 Trần Khắc Chung, Tể tướng nhà Trần.
 Nguyễn Húc, quan thời Lê.
 Phạm Tông Mại, quan nhà Trần.
 Phạm Ngộ, quan nhà Trần.
 Nguyễn Hữu Cơ, quan tứ trụ triều Nguyễn

Làng nghề
Kinh Môn là một thị xã khá phát triển nằm trong vùng tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Tận dụng được lợi thế là vùng bán sơn địa có cả núi đá vôi và núi đất, kinh tế thị xã phát triển đồng bộ giữa công nghiệp, nông nghiệp, làng nghề trên điều kiện tự nhiên sẵn có. Các làng nghề trong thị xã:

 Nghề chạm khắc đá Dương Nham (Phạm Thái)
 Làng nghề mì bún bánh Tống Buồng (Thái Thịnh)
Chuyên chở vật liệu, buôn bán vật liệu xây dựng ở Phú Thứ, Minh Tân
 Nghề nuôi chim cút, ươm tơ Hà Tràng (Thăng Long)
 Làng nghề chế biến hành An Thủy (Hiến Thành)
Nghề giò chả, nuôi ba ba Tống Xá (Thái Thịnh)
Trồng và chế biến bột sắn dây An Phụ
 Trồng hành gần như đều khắp tại nhiều xã.
 Nuôi ba ba Phạm Xá (Hiến Thành).

Tham khảo

Đô thị Việt Nam loại IV


title: Seijuu Sentai Gingaman

text:
, tạm dịch là Chiến đội Tinh thú Gingaman, là seri Super Sentai thứ 22 của Công ty Toei. Bản Mỹ hoá của bộ phim là: Power Rangers: Lost Galaxy.

Đây là lần cuối cùng Super Sentai dùng chữ "-man" cho tên gọi của nhóm Sentai.

Mỗi tập của Seijuu Sentai Gingaman bắt đầu với câu: "Tinh thú: Chúng là những thần thú chiến đấu bảo vệ sự cân bằng của dải Ngân Hà!"

Nhân vật

Tập (Chương)

Diễn viên

Chính
 Ryoma/Ginga Red:
 Hayate/Ginga Green:  (now known simply as Koji)
 Gouki/Ginga Blue:
 Hikaru/Ginga Yellow:
 Saya/Ginga Pink:
 Hyuuga/Black Knight:
 Steerwoman Shelinda:
 Haruhiko Aoyama:
 Yuuta Aoyama:
 Suzuko Mizusawa:

Lồng tiếng
 Moak:
 Bokku:
 BullBlack:
 Zahab:
 Bucrates:
 Sambash:
 Budoh:
 Iliess:
 Battobas:
 Biznella:

Trang phục
 GingaRed (main), BullTaurus, GingaLeon:
 Budoh, Biznella, GingaRed (sub):
 GingaGreen, Gingalcon, GigaRhinos, Gingaioh/Shine Armor Gingaioh, Zahab:
 GingaBlue, Gingarilla, Gingaioh/Shine Armor Gingaioh, Zahab, GigaRhinos,:
 GingaYellow, GingaVerick, GigaPhoenix:
 GingaPink, Gingat, Heavy Knight:
 Sambash, Black Knight:
 Gingaioh/Shine Armor Gingaioh:
 Iliess, Gingalcon:
 Battobas:
 Bucrates:

Bài hát
Đầu

 Lyrics: Shoko Fujibayashi
 Composition & Arrangement: Toshihiko Sahashi
 Artist: Masato Shimon (as Ryu Kisami)

Kết

 Lyrics: Shoko Fujibayashi
 Composition:
 Arrangement:
 Artist: Masato Shimon (as Ryu Kisami)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Gingaman at the Official Toei Website (Japanese)

Sentai những năm 1990
Super Sentai động vật


title: Giải vô địch bóng đá thế giới 2006 (Bảng A)

text:
Dưới đây là thông tin chi tiết về các trận đấu trong khuôn khổ bảng A - Giải vô địch bóng đá thế giới 2006, là một trong tám bảng đấu thuộc World Cup 2006. Trận đầu tiên của bảng diễn ra vào ngày 9 tháng 6, 2006, và hai trận đấu cuối cùng được đá vào ngày 20 tháng 6, 2006.

Bảng xếp hạng

Múi giờ địa phương là UTC+2.

Đức v Costa Rica

Ba Lan v Ecuador

Đức v Ba Lan

Ecuador v Costa Rica

Ecuador v Đức

Costa Rica v Ba Lan

Tham khảo

Liên kết ngoài

A


title: Triepeolus roni

text:
Triepeolus roni là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Genaro mô tả khoa học năm 1999.

Chú thích

Tham khảo

Triepeolus
Động vật được mô tả năm 1999


title: Uppsala

text:
Uppsala là thành phố ở đông nam của Thụy Điển, gần thủ đô Stockholm, thành phố này là thủ phủ của hạt Uppsala. Thành phố này nằm cách thủ đô Stockholm 70 km về phía bắc, có diện tích 47,86 km2, dân số cuối năm 2005 là 128.400 người. Uppsala là nơi đóng trụ sở của Tổng giám mục Thụy Điển. Đây cũng là nơi có Đại học Uppsala (thành lập năm 1477) là trường đại học cổ nhất Scandinavia và là trường cổ nhất ở Bắc Âu. Nhà thờ chính tòa Uppsala được xây dựng năm 1289 và hoàn thành năm 1435 theo phong cách kiến trúc gô-tic là một công trình kiến trúc nổi bật của thành phố này, năm 1702 bị hỏa hoạn đốt cháy một phần và chỉ được trùng tu một phần.

Lịch sử

Uppsala ban đầu được đặt cách một vài km về phía bắc của vị trí hiện tại của nó tại một nơi được gọi là Gamla Uppsala (Old Uppsala). Ngày nay Uppsala được gọi là Östra Aros (Đông Aros, để phân biệt với Tây Aros). (Cũ) Uppsala, theo nhà văn thời trung cổ Adam of Bremen, trung tâm ngoại giáo chính của Thụy Điển và Đền thờ tại Uppsala chứa những thần tượng tuyệt vời của các vị thần Bắc Âu. Đồng bằng Fyrisvellir dọc theo con sông phía nam Old Uppsala, trong khu vực có thành phố hiện đại ngày nay, là nơi diễn ra Trận chiến Fyrisvellir vào những năm 980. Uppsala ngày nay là vào thời điểm đó được gọi là Östra Aros và là một thị trấn cảng của Gamla Uppsala.

Chú thích

Tham khảo

Thành phố của Thụy Điển
Uppsala
Hạt Uppsala


title: Orthopsyche raruraru

text:
Orthopsyche raruraru là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Orthopsyche


title: Hyposmocoma butalidella

text:
Hyposmocoma butalidella là một loài bướm đêm thuộc họ Cosmopterigidae. Nó là loài đặc hữu của Maui. Loài địa phương ở Haleakala, nơi nó được tim thấy ở độ cao 7,000 feet.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Hyposmocoma
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Névez

text:
Névez () là một xã của tỉnh Finistère, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Névez được gọi là Névéziens.

Xem thêm
Xã của tỉnh Finistère

Tham khảo

Mayors of Finistère Association  ;
INSEE ;
IGN

Liên kết ngoài

Official website
French Ministry of Culture list for Névez

Xã của Finistère


title: Laboissière-en-Thelle

text:
Laboissière-en-Thelle là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France tây bắc nước Pháp. nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 205 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Laboissiereenthelle


title: Aphthona bilyi

text:
Aphthona bilyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Konstantinov & Lingafelter miêu tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo

Aphthona


title: Gallegos de Hornija

text:
Gallegos de Hornija là một đô thị trong tỉnh Valladolid, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 151 người.

Tham khảo

Đô thị ở Valladolid


title: Truy kích (phim 2011)

text:
Truy kích là một bộ phim hành động ly kỳ dành cho lứa tuổi thiếu niên của đạo diễn John Singleton, với sự góp mặt của ngôi sao người sói trong phim Chạng vạng Taylor Lautner. Phim xoay quanh hành trình một chàng trai trẻ (Nathan Harper) bị kẹt giữa CIA và xã hội đen trên đường đi tìm lại danh tính và gốc tích của mình. Phim khởi chiếu tại Hoa Kỳ ngày 23/9 và tại Việt Nam ngày 7/10/2011, với phụ đề tiếng Việt.

Nội dung

Bảng phân vai
 Taylor Lautner trong vai Nathan Harper/Steven Price. Đây là phim thứ tám anh tham gia nhưng mới là phim thứ ba đảm nhận vai chính, sau vai cậu bé cá mập trong The Adventures of Sharkboy and Lavagirl in 3-D năm 2005 và người sói Jacop Black trong Chạng vạng 2009-2012.
 Lily Collins (con gái trong cuộc hôn nhân thứ hai của danh ca nhạc R&B, Rock và Pop Phil Collins) trong vai Karen Murphy
 Alfred Molina trong vai Frank Burton
 Jason Isaacs trong vai Kevin Harper
 Maria Bello trong vai Mara Harper
 Sigourney Weaver trong vai Dr. Geraldine Bennett
 Elisabeth Röhm trong vai Lorna Price
 Michael Nyqvist trong vai Viktor Kozlow
 Aunjanue Ellis trong vai Francheska
 Antonique Smith trong vai Sandra Burns
 Dermot Mulroney trong vai Martin Price

Sản xuất
Bộ phim xuất phát từ ý tưởng của nhà sản xuất Jeremy Bell nghĩ ra và chia sẻ với các đồng nghiệp từ năm 2007.

Âm nhạc
 Train – "To Be Loved"
 Lenny Kravitz – "Come On Get It"
 Raphael Saadiq – "Heart Attack"
 Oh Land – "Twist My Memory"
 Hot Bodies in Motion – "Under My Skin"
 Black Stone Cherry – "Blame It On The Boom Boom"
 Blaqk Audio – "The Witness"
 Cobra Starship – "#1 Nite"
 Alexis Jordan – "Good Girl"
 Matthew Koma – "Novocaine Lips"
 Superstar Shyra – "DJ Love Song"
 Donora – "The Chorus"
 Andrew Allen – "Loving You Tonight"
 Edward Shearmur – "Abduction Suite"

Đón nhận
Bộ phim được các thành viên trang Imdb cho điểm khá dè dặt, với tổng số điểm dao động 3,8-3,9 trên 10.

Xem thêm

Tham khảo

Liên kết ngoài

Phim năm 2011
Phim hành động Mỹ
Phim teen
Phim trinh thám Mỹ
Phim của hãng Lionsgate
Phim Mỹ


title: Eugenia oreophila

text:
Syzygium oreophilum là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của peninsular Malaysia và other parts of phía nam châu Á. Its habitat is confined to mountain tops and ridges between the altitude of 1300 and 1650m.

Tham khảo

 Kochummen, K.M. 1998. Eugenia oreophila. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
O
Chi Trâm


title: Valvaithankoshtam

text:
Valvaithankoshtam là một thị xã panchayat của quận Kanniyakumari thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Valvaithankoshtam có dân số 16.698 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Valvaithankoshtam có tỷ lệ 79% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 81%, và tỷ lệ cho phái nữ là 78%. Tại Valvaithankoshtam, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Pseudapis lobata

text:
Pseudapis lobata là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Olivier mô tả khoa học năm 1812.

Chú thích

Tham khảo

Pseudapis
Động vật được mô tả năm 1812


title: Victoria Silvstedt

text:
Karen Victoria Silvstedt (sinh ngày 19 tháng 9 năm 1974) là một người mẫu thời trang Thụy Điển, diễn viên, ca sĩ, và nhân vật truyền hình.

Tiểu sử
Sinh ra tại Skellefteå, Silvstedt lớn lên trong một gia đình năm trong một ngôi làng nhỏ ở miền Bắc Thụy Điển, có một chị gái và anh trai một gái. Cô đã được quan tâm về cưỡi ngựa, và muốn trở thành một bác sĩ thú y. Cô bắt đầu trượt tuyết núi cao ở tuổi lên năm, và trở thành một thành viên tầm cỡ thế giới của đội tuyển trượt tuyết quốc gia Thụy Điển. Tuy nhiên, một tai nạn vai ở giữa một cuộc thi trượt tuyết sớm kết thúc sự nghiệp thể thao của cô ở tuổi mười sáu.

Hướng nghiệp
Silvstedt tham dự Miss Thụy Điển cuộc thi sắc đẹp, và cô đã được chọn để đại diện cho đất nước của cô tại cuộc thi Hoa hậu Thế giới 1993. Cô dừng chân ở Top 10. Silvstedt sau đó đã được đăng ký bởi một công ty người mẫu ở Paris, và cô bắt đầu làm việc cho các hãng thời trang danh tiếng khác nhau, trong đó có Chanel, Christian Dior, Giorgio Armani, Givenchy và Valentino, xuất hiện trong các quảng cáo và trình diễn thời trang. Silvstedt đã tiếp tục xây dựng mô hình quốc tế, xuất hiện trong nhiều tạp chí, trong đó có FHM, Glamour, GQ, Maxim và Vanity Fair, và làm việc cho các thương hiệu khác nhau.

Silvstedt phát hành một album Girl on the Run trong năm 1999. Ba đĩa đơn, Hello Hey, Rocksteady Love và Party Line, cũng đã được phát hành để hỗ trợ các doanh album. Trong năm 2010, phát hành đĩa đơn thứ tư Silvstedt cô gọi là Saturday Night.

Silvstedt đã làm việc như một diễn viên và xuất hiện trong series phim truyền hình Hollywood như Melrose Place. Kể từ đó, Silvstedt cũng xuất hiện trong một số bộ phim hài Hollywood, bao gồm cả BASEketball, The Independent, Out Cold và Boat Trip. Bà cũng đóng vai chính trong bộ phim và series phim truyền hình ở nhiều nước Châu Âu, đặc biệt là ở Ý.

Silvstedt đã được trình bày chương trình truyền hình rất nhiều và đặc biệt truyền hình trên toàn thế giới. Cô đã làm việc như là một chiêu đãi viên của Wheel of Fortune trong phiên bản tiếng Pháp và tiếng Ý của chương trình. Cô phân chia thời gian của mình giữa Paris và Roma, quay phim một trong những chương trình cho một tháng một lần.

Silvstedt ra mắt với hàng loạt truyền hình thực tế của riêng mình Victoria Silvstedt: My Perfect Life trong năm 2008. Chương trình có kể từ khi được phát sóng trên toàn thế giới, bao gồm Châu Âu, Châu Á, Úc, Mỹ và Châu Mỹ La Tinh.

Ngoài bản tiếng Thụy Điển của cô, Victoria Silvstedt nói lưu loát tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Pháp và tiếng Ý.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Trang chủ của Victoria Silvstedt
 Victoria Silvstedt trên IMDb

Sinh năm 1974
Nữ ca sĩ Thụy Điển
Nữ diễn viên điện ảnh Thụy Điển
Nữ người mẫu Thụy Điển
Nhân vật còn sống
Nữ nhà văn tự truyện
Nữ ca sĩ thế kỷ 21
Nữ ca sĩ thế kỷ 21