title: Quy khứ lai từ

text:
Quy khứ lai từ (Chữ Hán: 歸去來辭, Lời từ biệt khi về) là bài phú hay và rất nổi tiếng của Đào Tiềm (陶潛, 365 - 427), một danh sĩ cuối đời Đông Tấn, (Trung Quốc).

Giới thiệu sơ lược
Theo Dịch Quân Tả, một học giả người Trung Quốc, cho biết khi Đào Tiềm làm quan lệnh Bành Trạch, có quan đốc bưu đến huyện, bọn tiểu lại khuyên ông nên buộc dây đai để tiếp quan đốc bưu, ông than rằng: "Ta không thể vì năm đấu gạo mà uốn lưng trước bọn hương lý tiểu nhi". Nói rồi, nội ngày đó ông trả ấn từ quan đi về làng cũ. Trên đường ông hoàn thành bài "Quy khứ lai" để biểu lộ chí của mình. "Quy khứ lai" có nghĩa "Hãy đi về đi!", giống như câu nhà Phật đã thường nói: "Quy mệnh khứ lai", "Quy y khứ lai". Chữ "từ" là do người sau thêm vào.

Đào Tiềm sáng tác bài trên khi ông 41 tuổi, tức cũng là năm treo ấn từ quan (tháng 11 năm Ất Tỵ, tức 405 theo dương lịch, đời vua An Đế nhà Đông Tấn)<ref>Theo Dịch Quân Tả, Văn học sử Trung Quốc, Tập I (Nhà xuất bản Trẻ, 1992, tr. 227). Theo GS. Huỳnh Minh Đức, thì: "Bài này có trên Quy khứ lai từ hề, nhưng trong Chiêu Minh văn tuyển của Thái tử Lương Chiêu Minh (con Lương Vũ Đế, và là người đầu tiên sưu tập thơ Đào Tiềm) chữ "hề" bị bỏ đi. Chữ "lai" là một trợ ngữ từ, không có nghĩa (Hán Văn I. Nhà xuất bản Minh Trí, Sài Gòn, 1973, tr. 242.</ref>.

Ở sáng tác này, Đào Tiềm nhằm bộc lộ tư tưởng của mình và ca tụng cảnh trí, thú vui ở vườn ruộng. Trước phần thơ, là phần Tự của ông:Ta nhà nghèo, việc cấy trồng không đủ cung ứng cuộc sống. Con cái đầy nhà, trong hủ thì thiếu gạo, cuộc sống chưa phải giải quyết thế nào. Bà con, bạn bè đến khuyên ta ra làm quan. Không có gì cản trở, ta cũng có ý muốn tìm ít tước lộc, nhưng chưa tìm ra. Vừa lúc có việc quan các nơi, ta phụng mệnh quan ra kinh đô và được các chư hầu yêu mến, thúc phục cũng thương ta nghèo nên tiến cử ta làm quan lệnh. Bây giờ giặc giã chưa yên, trong lòng ta vẫn cứ sợ phải đi xa; huyện Bành Trạch cách nhà độ hơn trăm dặm, số thu công điền cũng đủ cho cuộc sống. Vì thế ta xin được đến làm quan ở đấy. Không lâu sau, ta lại có ý nhớ nhà, muốn về nhà.Tại sao thế? Bản tính tự nhiên của ta là như thế, nên không thể miễn cưỡng, giả vờ được. Sự đói lạnh tuy là quan trọng thực đấy, nhưng làm ngược lại bản tính mình còn đau khổ nhiều hơn. Trước giờ ta từng theo làm việc với người khác cũng chỉ vì miếng ăn mà phải chịu cảnh tôi mọi. Thế rồi ta cảm thấy thất vọng, bị khích động tủi thẹn cho chí bình sinh. Ta vẫn định làm quan chừng hơn một năm rồi hãy len lén thu xếp áo quần mà về quê. Nhưng chỉ được ít lâu, nghe tin em gái ta là Trình thị (theo họ chồng) mất ở Võ Xương; vì tình ruột thịt, khiến ta phải mau mau chạy tang và tự động xin từ chức. Từ trọng thu (tháng 8) đến mùa đông, ta làm quan được hơn 80 ngày. Theo việc, thuận lòng, ta viết bài "Quy khứ lai hề".Tháng 11 năm Ất Tỵ (405)Bản dịch
Lời từ biệt khi vềTrần Trọng San dịch nghĩa:

Về đi thôi hề, ruộng vườn sắp hoang vu, sao không về ?
Đã tự đem lòng cho hình sai khiến, sao còn một mình buồn bã, đau thương ?
Hiểu dĩ vãng không can nổi, biết tương lai có thể theo.
Chưa thực đi xa trên đường mê, thấy hôm nay phải còn hôm qua trái.
Thuyền phơi phới nhẹ đưa, gió hiu hiu thổi áo.
Hỏi khách chinh phu về con đường phía trước, giận ánh sáng ban mai còn mờ nhạt.
Rồi trông thấy nhà, vui tươi rong ruổi.
Tiểu đồng ra chào mừng, trẻ nhỏ đợi ngoài cổng.
Ra lối nhỏ đến vườn hoang, tùng cúc vẫn còn đây.
Dắt con vào nhà, córượu đầy ly.
Cầm nậm bối tự chuốc, ngắm cây sân, mặt vui.
Dựa cửa sổ nam, lòng phóng khoáng, thấy nơi chật hẹp dễ an nhàn.
Ngày ngày dạo qua vườn rồi thành thú, cửa tuy có đặt nhưng thường đóng.
Chống cây gậy thơ thẩn nghỉ ngơi, thường ngẩng đầu trông ra phía xa.
Mây vô tâm bay ra hang núi, chim bay mỏi biết quay trở về.
Cảnh mờ mờ sắp vào trong bóng đêm, vỗ cây tùng lẻ loi lòng bồi hồi.
Về đi thôi hề, hãy đoạn tuyệt giao du.
Đời đã cùng ta lìa bỏ nhau, còn dùng lời suông hề cầu chi nữa ?
Ưa lời nói chứa chan tình cảm của người thân thích, vui với cây
đàn, cuốn sách để khuây lo.
Nhà nông bảo ta mùa xuân đến, sắp có việc làm tại cánh đồng tây.
Hoặc đi chiếc xe giăng màn, hoặc chèo con thuyền lẻ loi.
Đã len lỏi tìm khe suối, lại gập ghềnh đi qua gò.
Cây hớn hở hướng đến màu tươi, suối êm đềm bắt đầu trôi chảy.
Ngợi khen cho muôn vật đặc thời, cảm khái đời ta xưa làm nay nghỉ.
Thôi hết rồi!
Gửi hình trong vũ trụ được bao lâu, sao không thả lòng mặc ý ở đi ?
Tại sao còn thắc mắc, muốn đi đâu ?
Giàu sang chẳng phải điều ta nguyện, chốn đế hương không thể ước ao.
Nghĩ buổi sáng đẹp trời một mình dạo chơi, hay dùng gậy làm cỏ vun mạ.
Lên bãi đông, ngâm nga thư sướng, đến dòng suối trong làm bài thơ.
Hãy thuận theo sự biến hoá của âm dương mà về chốn tận cùng,
vui mệnh trời, còn nghi ngờ chi ?

Nhận xét
Trích nhận xét của:
Nguyễn Hiến Lê:Từ Phú ở đời Lục triều đều dùng thể biền ngẫu, lời hoa mỹ, song thiếu tự nhiên và khó hiểu. Đáng dịch nhất có 2 bài: Quy khứ lai từ của Đào Tiềm và Bắc sơn di văn của Khổng Khuê. Bài trên giọng khoáng đạt, theo thể biền ngẫu mà vẫn tự nhiên; bài dưới rực rỡ như hoa mà mỉa mai một cách thú vị.

Lâm Ngữ Đường:
Không hề làm một vị quan lớn, không có quyền uy, không có sự nghiệp nào cả trừ một tập thơ mỏng và vài ba thiên tản văn, mà Đào Uyên Minh chiếu sáng cổ kim như một ngọn đuốc lớn, và được các văn nhân thi sĩ coi là tiêu biểu cho một nhân cách cao quý nhất. Đời ông vô tư, tự do, khiêm tốn, giản phác...Ông có thiên tài cảm được và tả được một lối sống điều hòa, thiên tài đó tới cái mức hoàn toàn tự nhiên, bình dị mà từ xưa chưa ai đạt được. Bài phú "Qui khứ lai từ", viết vào tháng 11 năm 405, khi ông quyết định từ chức tri huyện, biểu hiện được tình cảm và thiên tài của ông... Có người cho rằng ông chủ trương "lánh đời", nhưng không phải vậy. Ông lánh chính trị chứ không lánh đời. Ông vui vẻ trở về cảnh điền viên giữa gia đình. Như vậy kết cục là một sự hòa hợp với thiên nhiên, với đời sống, chứ đâu phải là một sự phản kháng .

Sách Văn học Trung Quốc (Tập I):Trước đây, nhiều người lấy bài Qui khứ lai từ và bài Đào hoa nguyên ký, rồi nói Đào Tiềm là một "ẩn sĩ phiêu diêu ngoại vật"...nhưng theo Lỗ Tấn thì ông có nhiều bài thơ tích cực nữa, như những bài Vịnh Nhị Sơ, Vịnh Tam lương, Thuật Tửu...đều dính dáng đến sự đổi thay của triều đại thời đó.Tất nhiên, tư tưởng ẩn cư vẫn có ở Đào Tiềm, nhưng có điều tư tưởng này rất khác tư tưởng ẩn cư của người đương thời, chẳng hạn như Kê Khang (223-263). Ông ca tụng đời sống lao động lành mạnh, giản dị. Không phải ông thi vị hóa công việc đồng áng, mà chỉ muốn nói lên cái mơ ước một xã hội thuần phác, yên vui, ai nấy đều được lao động và hưởng được thành quả của mình.Tuy trở về với thiên nhiên, nhưng ông không đơn thuần ngâm trăng vịnh gió, bởi tâm tình ông bao trùm luôn cảnh thiên nhiên và cảnh thiên nhiên phản ảnh lại những gì ông ấp ủ trong lòng. Lấy bài nào cũng minh họa được ý ấy.Do vậy, thơ điền viên của ông rất khác với thơ của những nhà thơ đồng thời hay sau ông, vì họ thường chỉ chú trọng màu sắc, âm thanh trong cảnh thiên nhiên...bằng những lời đẹp đẽ, gọt đẽo mà ít có nội dung xã hội....

Xem thêm
Đào Tiềm
Đào hoa nguyên ký

Chú thích

Liên kết ngoài

Tác phẩm văn học Trung Quốc


title: Carmenta pyralidiformis

text:
Carmenta pyralidiformis (tên tiếng Anh: Boneset Borer) là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được Walker miêu tả năm 1856. Nó được tìm thấy ở Bắc Mỹ, bao gồm Arkansas, Illinois, Maryland, Massachusetts, Michigan, Missouri, New Jersey, Ohio và Virginia.

Sải cánh dài khoảng 21 mm.

Ấu trùng ăn rễ của boneset, a wetland plant có ở streams và ditch banks.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài
mothphotographersgroup

Carmenta


title: Helius nawaianus

text:
Helius nawaianus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Pynthorumkhrah

text:
Pynthorumkhrah là một thị trấn thống kê (census town) của quận East Khasi Hills thuộc bang Meghalaya, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Pynthorumkhrah có dân số 22.108 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Pynthorumkhrah có tỷ lệ 71% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 67%. Tại Pynthorumkhrah, 14% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Meghalaya


title: Misato, Saitama

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Saitama, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Saitama


title: Antocha

text:
Antocha là một chi ruồi hạc trong họ Limoniidae. Nó được Baron Carl Robert Osten-Sacken miêu tả đầu tiên bởi 1860.

Các loài

Phân chi Antocha Osten Sacken, 1860
A. aciculifera Alexander, 1974
A. aegina Alexander, 1970
A. amblystyla Alexander, 1963
A. angusticellula Alexander, 1969
A. angustiterga Alexander, 1949
A. arjuna Alexander, 1969
A. attenuata Alexander, 1969
A. basivena Alexander, 1936
A. biacus Savchenko, 1981
A. biarmata Alexander, 1940
A. bidens Alexander, 1932
A. bidigitata Alexander, 1954
A. bifida Alexander, 1924
A. biobtusa Alexander, 1968
A. brevifurca Alexander, 1974
A. brevinervis Alexander, 1924
A. brevistyla Alexander, 1924
A. capitella Alexander, 1941
A. confluenta Alexander, 1926
A. constricta Alexander, 1932
A. dafla Alexander, 1969
A. decurvata Alexander, 1941
A. decussata Alexander, 1973
A. dentifera Alexander, 1924
A. dilatata Alexander, 1924
A. emarginata Alexander, 1938
A. exilistyla Alexander, 1969
A. flavidibasis Alexander, 1938
A. flavidula Alexander, 1936
A. fortidens Alexander, 1933
A. fusca Edwards, 1928
A. gladiata Alexander, 1974
A. globulosa Alexander, 1973
A. glycera Alexander, 1969
A. gracillima Alexander, 1924
A. hirtipes Savchenko, 1971
A. hyperlata Alexander, 1968
A. incurva Alexander, 1968
A. indica Brunetti, 1912
A. integra Alexander, 1940
A. javanensis Alexander, 1915
A. khasiensis Alexander, 1936
A. lacteibasis Alexander, 1935
A. latifurca Alexander, 1969
A. latistilus Torii, 1992
A. libanotica Lackschewitz, 1940
A. lindneri (Nielsen, 1963)
A. longispina Alexander, 1969
A. macrocera Alexander, 1970
A. madrasensis Alexander, 1970
A. mara Alexander, 1970
A. microcera Alexander, 1974
A. minuticornis Alexander, 1931
A. mitosanensis Torii, 1992
A. monticola Alexander, 1917
A. multidentata Alexander, 1932
A. mysorensis Alexander, 1974
A. nebulipennis Alexander, 1931
A. nebulosa Edwards, 1928
A. neoflavella Alexander & Alexander, 1973
A. nigribasis Alexander, 1932
A. obtusa Alexander, 1925
A. opalizans Osten Sacken, 1860
A. ophioglossa Alexander, 1954
A. ophioglossodes Alexander, 1968
A. pachyphallus Alexander, 1971
A. pallidella Alexander, 1933
A. parvicristata Alexander, 1971
A. peracuta Alexander, 1971
A. perattenuata Alexander, 1971
A. perobtusa Alexander, 1971
A. perstudiosa Alexander, 1958
A. phoenicia Thomas and Dia, 1982
A. pictipennis Alexander, 1949
A. picturata Alexander, 1936
A. platyphallus Alexander, 1935
A. platystylis Alexander, 1974
A. plumbea Alexander, 1936
A. postnotalis Alexander, 1974
A. prolixistyla Alexander, 1971
A. pterographa Alexander, 1953
A. quadrifurca Alexander, 1971
A. quadrirhaphis Alexander, 1971
A. ramulifera Savchenko, 1983
A. rectispina Alexander, 1954
A. retracta Edwards, 1933
A. sagana Alexander, 1932
A. satsuma Alexander, 1919
A. saxicola Osten Sacken, 1860
A. scapularis Alexander, 1968
A. scelesta Alexander, 1936
A. scutella Alexander, 1973
A. scutifera Alexander, 1973
A. setigera Alexander, 1933
A. shansiensis Alexander, 1954
A. sparsipunctata Alexander, 1936
A. spiralis Alexander, 1932
A. stenophallus Alexander, 1974
A. streptocera Alexander, 1949
A. studiosa Alexander, 1951
A. styx Alexander, 1930
A. subconfluenta Alexander, 1930
A. thienemanni Alexander, 1931
A. triangularis (Brunetti, 1912)
A. tuberculata Torii, 1992
A. turkestanica de Meijere, 1921
A. unicollis Alexander, 1968
A. unilineata Brunetti, 1912
A. vitripennis (Meigen, 1830)
A. yatungensis Alexander, 1963
Phân chi Orimargula Mik, 1883
A. almorae Alexander, 1970
A. alpigena (Mik, 1883)
A. australiensis (Alexander, 1922)
A. brevicornis Alexander, 1960
A. brevifurca Alexander, 1970
A. brevisector Alexander, 1970
A. brevivena (Edwards, 1928)
A. delibata Riedel, 1914
A. flavella (Alexander, 1926)
A. gracilicornis (Edwards, 1925)
A. gracilipes (Alexander, 1927)
A. griseipennis (Alexander, 1920)
A. hintoni Alexander, 1967
A. indumeni Alexander, 1956
A. intermedia (Edwards, 1928)
A. kraussi Alexander, 1955
A. longicornis (Alexander, 1921)
A. maculipleura Edwards, 1933
A. melina Alexander, 1957
A. mesocera Alexander, 1931
A. minuscula Alexander, 1963
A. multispina Alexander, 1956
A. nigristyla Alexander, 1956
A. papuensis Alexander, 1953
A. pauliani Alexander, 1953
A. pedekiboana Lindner, 1958
A. philippina (Alexander, 1917)
A. possessiva Young, 1994
A. praescutalis Alexander, 1936
A. prefurcata Alexander, 1950
A. quadrispinosa Alexander, 1963
A. salikensis Alexander, 1958
A. schmidi Alexander, 1958
A. setosa Alexander, 1960
A. simplex Alexander, 1970
A. sparsissima Alexander, 1974
A. tana Alexander, 1972
A. tanycera Alexander, 1963
A. tasmanica (Alexander, 1928)
A. transvaalia (Alexander, 1921)
A. venosa Alexander, 1964
Phân chi Proantocha Alexander, 1919
A. spinifer Alexander, 1919
A. uyei (Alexander, 1928)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
Catalogue of the Craneflies of the World

Limoniidae


title: Bản Motet

text:
Bản Motet - BWV

Mã số

Tựa bài

Thể loại

Cung thể

Nhạc cụ

Ghi chú

BWV Anh.
 159

Ich lasse
 dich nicht, du segnest mich denn

Motet

C Minor

BWV Anh.
 160

Jauchzet
 dem Herrn, alle Welt

Motet

BWV Anh.
 161

Kundlich
 gross ist das gottselige Geheimnis

Motet

B Minor

Choir; Soprano;
 Alto; Tenor; Bass

BWV Anh.
 162

Ehre und
 Weishelt und Dank

Motet

B Minor

Choir;
 Soprano; Alto; Tenor; Bass

BWV Anh.
 163

Merk aud,
 mein Herz, und sieh dorthin

Motet

F Major

Choir;
 Soprano; Alto; Tenor; Bass

BWV Anh.
 164

Nun danket
 alle Gott

Motet

G Major

Choir;
 Soprano; Alto; Tenor; Bass

BWV Anh.
 165

Wandel ist
 im Himmel

Motet

BWV118

O Jesu
 Christ, mein Lebens Licht

Motets

BWV118b

O Jesu
 Christ, mein Lebens Licht (2nd version)

Motets

BWV225

Singet dem
 Herrn ein neues Lied

Motets

BWV226

Der Geist
 hilft unser Schwachheit auf

Motets

BWV227

Jesu,
 meine Freude

Motets

BWV228

Fuerchte
 dich nicht

Motets

BWV229

Komm,
 Jesu, komm!

Motets

BWV230

Lobet den
 Herrn alle Heiden (Psalm 117)

Motets

BWV231

Sei Lob
 und Preis mit Ehren

Motets

Xem thêm
Johann Sebastian Bach

Tham khảo

Nhạc cổ điển
Bản nhạc cổ điển nổi tiếng
Âm nhạc Phục Hưng
Phong cách âm nhạc cổ điển phương Tây


title: Fitchburg, Massachusetts

text:
Fitchburg, Massachusetts là một thành phố lớn thứ 3 ở quận Worcester trong tiểu bang thịnh vượng chung Massachusetts, Hoa Kỳ. Thành phố có tổng diện tích km², trong đó diện tích đất là km². Theo điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2010, thành phố có dân số 40.318 người. Fitchburg có Đại học Tiểu bang Fitchburg và 17 trường tiểu học và trung học.
Fitchburg lần đầu tiên có dân định cư năm 1730 và đã chính thức thành lập năm 1764. Nó được đặt tên theo John Fitch, một người định cư. Năm 1748, Fitch và gia đình của ông đã bị bắt cóc Canada của người Mỹ bản địa, nhưng trở lại vào năm sau đó.

Fitchburg nằm bên sông Nashua và một đường xe lửa. Tuyến đường sắt Fitchburg ban đầu chạy qua đường hầm Hoosac, kết nối với Boston và Albany, New York. Đường hầm này được xây dựng bằng cách sử dụng khoan đá Burleigh, thiết kế và xây dựng trong Fitchburg. Fitchburg là một trung tâm công nghiệp thế kỷ 19. Hoạt động điện nước, nhà máy lớn sản xuất máy móc, công cụ, quần áo, giấy, và vũ khí. Thành phố này nổi tiếng với kiến trúc của nó, đặc biệt trong phong cách Victoria, được xây dựng ở đỉnh cao của sự thịnh vượng thị trấn nhà máy của mình. Khi thành phố là một trong hai thị trấn shire, Bắc Worcester Quận Registry của Deeds, được thành lập vào năm 1903, và nhà tù quận hạt trên nước đường là hai cơ sở hạt nằm trong Fitchburg.

1961 bộ phim Return to Peyton Place được quay tại Fitchburg.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố của Massachusetts
Fitchburg, Massachusetts


title: Saint-Dizier

text:
Saint-Dizier là một xã trong tỉnh Haute-Marne, thuộc vùng Grand Est của nước Pháp, có dân số là 30.900 người (thời điểm 1999).

Thông tin nhân khẩu

Nhân vật nổi tiếng
 André Pirro
 Hector Guimard, kiến trúc sư
 Régis Laconi tay đua mô tô

Tham khảo

Xã của Haute-Marne
Quận lỵ của Pháp


title: 397

text:
Năm 397 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất
 4 tháng 4—St. Ambrose, linh mục Milano
 11 tháng 11—Saint Martin of Tours, bishop and monk
 Murong Hui
 Murong Long
 Empress She

Tham khảo

Năm 397


title: Turbo ticaonicus

text:
Turbo ticaonicus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinidae, họ ốc xà cừ.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

Turbo


title: Perovskit

text:
Perovskit là khoáng vật calci ti tan oxide thuộc nhóm calci titanat có công thức hóa họcCaTiO3.

Khoáng vật này do Gustav Rose phát hiện năm 1839 ở vùng núi Ural của Nga và được đặt theo tên nhà khoáng vật học người Nga L. A. Perovski (1792-1856).

Nó mang tên của lớp hợp chất có cùng cấu trúc tinh thể là CaTiO3 (XIIA2+VIIB4+X2-3) hay cấu trúc perovskite.

Phân bố

Perovskit được tìm thấy trong các đá skarn cacbonat biến chất tiếp xúc ở Magnet Cove, Arkansas. Nó có mặt trong các khối đá vôi biến bị thay thế bị thải ra từ núi Vesuvius, trong clorit và  schist tan ở núi Uran và Thụy Sĩ. Nó còn được tìm thấy ở dạng khoáng vật nguyên thủy trong các đá mácma mafic và kiềm, nepheline syenit, melilitit, kimberlit và hiếm gặp trong cacbonatit. Perovskit là khoáng vật phổ biến trong hỗn hợp giàu Ca-Al được tìm thấy trong một số thiên thạch chondrit.

Một biến thể chứa đất hiếm là knopite, (Ca,Ce,Na)(Ti,Fe)O3) được tìm thấy trong các đá xâm nhập kiềm ở bán đảo Kola và gần Alnö, Thụy Điển. Một biến chể chứa niobi là dysanalyt, có mặt trong đá vôi biến chất tiếp xúc ở Baden, Đức.

Tham khảo

Xem thêm
Calci titanat
Perovskit (cấu trúc)
Post-perovskit

Khoáng vật calci
Khoáng vật titan
Khoáng vật oxide
Khoáng vật hệ thoi
Khoáng vật học


title: Uperoleia trachyderma

text:
Uperoleia trachyderma (tên tiếng Anh: Blacksoil Toadlet) là một loài ếch trong họ Myobatrachidae. Chúng là loài đặc hữu của Úc.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là đồng cỏ khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất thấp, đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng ngập nước hoặc lụt theo mùa, và đầm nước ngọt có nước theo mùa.

Tham khảo

 Hero, J.-M., Roberts, D., Horner, P. & Retallick, R. 2004. Uperoleia trachyderma. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Thể loại

Liên kết ngoài

Uperoleia
Động vật lưỡng cư Queensland
Động vật lưỡng cư Lãnh thổ Bắc Úc
Động vật lưỡng cư Tây Úc


title: Vẹt dù

text:
Vẹt dù hay còn gọi vẹt rễ lồi (danh pháp khoa học: Bruguiera gymnorrhiza) là loài cây thuộc họ Đước (Rhizophoraceae). Loài này được Carl Linnaeus) Jean-Baptiste Lamarck miêu tả khoa học đầu tiên năm 1798.

Đây là loài cây nhỏ, cao đến 10 m. Cây mọc ven biển hoặc trong rừng ngập mặn, thường sinh sống cùng với các cây thuộc chi Đước. Vỏ cây xù xì, màu nâu đỏ. Hoa có màu trắng kem và sớm chuyển màu nâu. Các lá đài được kéo dài, hẹp và hơi nhọn. Khi trưởng thành, quả hình thoi rơi xuống bùn theo vị trí thẳng đứng, sau đó nó nhanh chóng mọc rễ.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

van Wyk, B. and van Wyk, P. 1997. Field Guide to trees of South Africa. Struik, Cape Town

G
Thực vật được mô tả năm 1798
Thực vật đảo Giáng Sinh


title: Sollwitt

text:
Sollwitt là một đô thị thuộc huyện Nordfriesland, bang Schleswig-Holstein, Đức.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Nordfriesland


title: Reznos

text:
Reznos là một đô thị ở tỉnh Soria, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 43 người.

Tham khảo

Đô thị ở Soria


title: Segonzac, Corrèze

text:
Segonzac là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Tham khảo

Xã của Corrèze


title: Calliotrochus marmoreus

text:
Calliotrochus marmoreus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Calliotrochus


title: Falco

text:
Falco có thể là:

Chim
Falco (chi): Chi Cắt

Người
Falco (nhạc sĩ): nghệ danh của ca/nhạc sĩ người Áo Johann (Hans) Hölzel.

Họ người Ý


title: Công nghệ cao

text:
Công nghệ cao hay kỹ thuật cao là công nghệ có hàm lượng cao về nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; được tích hợp từ thành tựu khoa học và công nghệ hiện đại; nhằm tạo ra sản phẩm có chất lượng, tính năng vượt trội, trị giá gia tăng cao và thân thiện với môi trường; đóng một vai trò rất quan trọng đối với việc hình thành ngành sản xuất, dịch vụ mới hoặc hiện đại hóa, công nghiệp hóa các ngành sản xuất, dịch vụ hiện có.

Không có sự phân định rõ ràng một loại công nghệ nào đó thuộc loại công nghệ cao dựa vào thời gian, vì vậy nên các sản phẩm được quảng cáo là công nghệ cao trong những năm 1960 hiện nay có thể sẽ được xem là công nghệ thông thường hay công nghệ thấp. Sự không rõ ràng trong định nghĩa về công nghệ cao dễ dẫn đến các doanh nghiệp, các nhà tiếp thị thường mô tả gần như toàn bộ các sản phẩm mới là công nghệ cao.

Việc phát triển và ứng dụng công nghệ cao trong nền sản xuất của mỗi nước đều chiếm vị trí quan trọng. Nhiều nước đã có chiến lược phát triển các ngành, lĩnh vực mũi nhọn có ứng dụng công nghệ cao. Ấn Độ, Trung Quốc và Israel là các ví dụ điển hình cho chiến lược đầu tư phát triển các ngành công nghệ cao ở những nước đang phát triển. Israel, trong vòng 20 năm trở lại đây đã trở thành một thế lực công nghệ cao hùng mạnh trên thế giới, chuyển đổi căn bản từ một nước của hợp tác xã nông nghiệp thành một trung tâm công nghệ hiện đại. Mỗi năm đất nước này có tới hàng ngàn hãng công nghệ mới ra đời, thu hút một lượng lớn những người lao động có trình độ và chất lượng cao, có tác động mạnh đến mức độ đầu tư và phát triển của đất nước.

Một số lĩnh vực công nghệ cao

 Công nghệ vũ trụ
 Công nghệ sinh học
 Công nghệ thông tin
 Công nghệ vật liệu mới
 Công nghệ tự động hóa

OECD cũng có sự phân loại công nghiệp. OECD có hai cách tiếp cận khác nhau: tiếp cận theo lĩnh vực, ngành và tiếp cận theo sản phẩm. Tiếp cận theo ngành hay lĩnh vực là phân loại công nghiệp dựa theo tỉ lệ công nghệ của chúng, trong khi đó tiếp cận theo sản phẩm lại dựa vào sản phẩm cuối cùng. Việc phân loại của OECD như sau (từ năm 1973):

Xem thêm
 Công nghệ
 Khoa học
 Khu công nghệ cao Hòa Lạc
 Khu công nghệ cao Thành phố Hồ Chí Minh

Chú thích

Liên kết ngoài

Công nghệ
Sản xuất
Khoa học ứng dụng
Thiết kế
Công nghệ theo dạng


title: Brienno

text:
Brienno là một đô thị ở tỉnh Como trong vùng Lombardia, có cự ly khoảng 50 km về phía bắc của Milano và khoảng 10 km về phía đông bắc của Como. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 445 người và diện tích là 9,1 km².

Brienno giáp các đô thị: Argegno, Carate Urio, Laglio, Nesso, Schignano.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.brienno.co.it

Đô thị tỉnh Como
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Luperus erlangeri

text:
Luperus erlangeri là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1907.

Chú thích

Tham khảo

Luperus


title: Papilio alcmenor

text:
Redbreast (Papilio alcmenor) là một loài bướm ngày thuộc họ Bướm phượng được tìm thấy ở Nam Á.

Chúng phân bố ở Đông bắc Ấn Độ, Nepal, Bhutan, Myanmar và Trung Quốc.

Hiện trạng
Phổ biến, không bị đe dọa.

Tham khảo

Đọc thêm
 Evans, W.H. (1932) The Identification of Indian Butterflies. (2nd Ed), Bombay Natural History Society, Mumbai, India
 Haribal, Meena (1994) Butterflies of Sikkim Himalaya và their Natural History.
 Wynter-Blyth, M.A. (1957) Butterflies of the Indian Region, Bombay Natural History Society, Mumbai, India.

Xem thêm
Papilionidae
List of butterflies of India
List of butterflies of India (Papilionidae)

Thư viện ảnh

A
Bướm tại Ấn Độ


title: Saint-Antoine-du-Queyret

text:
Saint-Antoine-du-Queyret  là một xã của tỉnh Gironde, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Gironde

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintantoineduqueyret


title: Nomada confinis

text:
Nomada confinis là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Schmiedeknecht mô tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Nomada
Động vật được mô tả năm 1882


title: Lörrach (huyện)

text:
Lörrach là một huyện (Landkreis) ở tây nam của Baden-Württemberg, Đức. Các huyện giáp ranh là Breisgau-Hochschwarzwald và Waldshut. Về phía tây huyện này giáp tỉnh của Pháp Haut-Rhin; về phía nam là các tổng của Thụy Sĩ Basel-Stadt, Basel-Landschaft và Aargau.

Lịch sử
Năm 1973, một phần huyện Müllheim và một phần nhỏ huyện Säckingen đã được chuyển sanh huyện này, làm tăng diện tích huyện thêm 25%.

Địa lý
Phía đông bắc của huyện thuộc Hochschwarzwald, phần cao nhất của Rừng Đen. Phía tây là Markgräfler Hügelland, phía nam là Dinkelberg, cả hai đều là các vùng đồi thấp. Sông Rhine tạo thành ranh giới phía tây và nam của huyện, hai bên là một thung lũng hẹp trước khi đến vùng phía bắc của Basel với Oberrheinebene rộng lớn hơn.

Xã và đô thị

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Trang mạng chính thức
  Lörrach: images and history

Freiburg (vùng)
Lorrach (huyện)
Lörrach (huyện)


title: Cá

text:
Cá là những động vật có dây sống, phần lớn là ngoại nhiệt (máu lạnh), có mang (một số loài có phổi) và sống dưới nước. Hiện người ta đã biết khoảng trên 31.900 loài cá, điều này làm cho chúng trở thành nhóm đa dạng nhất trong số các động vật có dây sống. Sự biến nhiệt cho phép thân nhiệt của chúng biến đổi theo sự thay đổi nhiệt độ của môi trường, mặc dù một số loài cá lớn có hoạt động bơi lội tích cực như cá mập trắng lớn và cá ngừ có thể duy trì một nhiệt độ cơ thể cao hơn.

Tổng quan
Về mặt phân loại học, cá là một nhóm cận ngành mà quan hệ chính xác của nó còn gây tranh cãi khá nhiều; sự phân chia phổ biến là chia chúng thành cá không hàm (siêu lớp Agnatha với 108 loài, bao gồm các loài cá mút đá và cá mút đá myxin), cá sụn (lớp Chondrichthyes với 970 loài, bao gồm các loại cá mập và cá đuối), với lớp còn lại là cá xương (lớp Osteichthyes).

Trong tiếng Việt, nhiều loài động vật sống dưới nước khác cũng gọi là "cá", chẳng hạn cá mực hay cá voi, cá heo, cá nhà táng, cá sấu... nhưng thực ra, chúng không phải là cá thật sự. Mực thuộc phân lớp Coleoidea, lớp Chân đầu (Cephalopoda) còn các loại cá sau lại là các động vật có vú (Mammalia), riêng cá sấu là một nhóm bò sát.

Cá có kích thước rất đa dạng, từ loài cá nhám voi dài 16 m (51 ft) tới loài cá nhỏ chỉ dài 7 mm (trên ¼ inch) tại Australia, mà tại đó người ta gọi là stout infantfish (danh pháp khoa học: Schindleria brevipinguis).

Một số loài cá duy trì được thân nhiệt cao hơn vài độ so với môi trường xung quanh. Tất cả các loài cá thu nhiệt (cá xương) đều thuộc về phân bộ Scombroidei và bao gồm các loại cá săn mồi, cá ngừ và một loài cá thu "nguyên thủy" (Gasterochisma melampus). Tất cả các loài cá mập trong họ Lamnidae – như cá mập mako vây ngắn, cá mập mako vây dài, cá nhám voi – cũng được biết đến như là có khả năng hấp thu nhiệt, và các chứng cứ cho thấy những đặc điểm như vậy cũng tồn tại trong họ Alopiidae (cá nhám đuôi dài). Mức độ thu nhiệt dao động từ các loại cá săn mồi chỉ làm ấm mắt và não, tới cá ngừ vây xanh và cá nhám hồi duy trì thân nhiệt tới 20 °C cao hơn so với môi trường nước xung quanh. Quá trình hấp thu nhiệt, mặc dù về mặt trao đổi chất là tốn kém, nhưng có một số ưu thế như làm tăng lực co bóp của các cơ, tốc độ xử lý cao của hệ thần kinh trung ương và tốc độ tiêu hóa cao.

Sinh thái
Các loài cá có thể tìm thấy trong gần như toàn bộ các vùng chứa nước lớn, bao gồm cả nước mặn, nước lợ và nước ngọt, ở các độ sâu từ mức chỉ ngay dưới bề mặt tới độ sâu vài nghìn mét. Tuy nhiên, các hồ nước siêu mặn như Hồ Muối Lớn (Great Salt Lake tại Hoa Kỳ) hay Biển Chết không hỗ trợ sự sinh tồn của cá. Một vài loài cá đã được nhân giống đặc biệt để nuôi trong các bể cá cảnh và có thể sống trong môi trường trong nhà.

Việc đánh bắt cá phục vụ cho các mục đích như làm thực phẩm hay giải trí, thể thao được gọi chung là nghề cá (ngư nghiệp). Sản lượng hàng năm từ tất cả các lĩnh vực nói trên ở phạm vi toàn thế giới là khoảng 100 triệu tấn. Việc đánh bắt quá mức đang là mối đe dọa đối với nhiều loài cá. Vào ngày 15 tháng 5 năm 2003, tạp chí Nature đã thông báo rằng tất cả các loài cá lớn trong các đại dương đã bị đánh bắt quá mức một cách có hệ thống và chỉ còn lại không nhiều hơn 10% mức của thập niên 1950. Trong số đó chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là cá mập, cá tuyết Đại Tây Dương, cá ngừ vây xanh và cá mòi Thái Bình Dương. Các tác giả cũng đề xuất việc cắt giảm mạnh mẽ ngay lập tức việc đánh bắt cá và bảo tồn môi trường đại dương trên toàn thế giới.

Thực phẩm
Cá là một nguồn thực phẩm quan trọng trong nhiều nền văn hóa. Xem thêm bài về Cá thực phẩm.

Hàm lượng cao protein (không đề cập đến hương vị) đã kích thích sự thèm ăn của bạn và những lợi ích của cá hồi vượt ra ngoài mong đợi. Cá hồi chứa axit béo Omega-3 giúp giảm sự cố cơ bắp do vận động, cải thiện tình trạng chăm sóc khớp và sức khỏe tim mạch.

Phân loại
Cá là một nhóm cận ngành: có nghĩa là bất kỳ nhánh nào có chứa tất cả các loài cá thì cũng chứa cả động vật bốn chân không phải là cá. Vì thế lớp Pisces trong các tài liệu cũ hiện tại không còn được sử dụng trong các phân loại chính thức. Cá được phân loại vào trong các nhóm chính sau đây (theo Janvier, 1981, 1997, Shu và ctv., 2003):

 Lớp Myxini (cá mút đá myxin)
 Lớp † Pteraspidomorphi (cá giáp vây, loại cá không quai hàm tiền sử, từ kỷ Ordovic tới kỷ Devon)
 Lớp † Thelodonti (cá răng nhũ (núm vú), từ kỷ Ordovic tới kỷ Devon)
 Lớp † Anaspida (cá không giáp, từ kỷ Silur tới kỷ Devon)
 Lớp Petromyzontida hay Hyperoartia (cá mút đá)
 Petromyzontidae (cá mút đá)
 Lớp Conodonta (động vật răng nón)
 Lớp Cephalaspidomorphi (cá giáp đầu, không quai hàm, tuyệt chủng nếu không gộp cả cá mút đá, khi đó từ kỷ Silur tới kỷ Devon)
 (không phân hạng) Galeaspida
 (không phân hạng) Pituriaspida
 (không phân hạng) Osteostraci
 Phân thứ ngành Gnathostomata (động vật có quai hàm)
 Lớp † Placodermi (cá da phiến, từ kỷ Silur tới kỷ Devon)
 Lớp Chondrichthyes (cá sụn)
 Lớp † Acanthodii (cá mập gai)
 Siêu lớp Osteichthyes (cá xương)
 Lớp Actinopterygii (cá vây tia)
 Phân lớp Chondrostei: cá sụn hóa xương hay cá xương mềm vẩy cứng
 Bộ Acipenseriformes (cá tầm và cá tầm mép thìa)
 Bộ Polypteriformes ([cá nhiều vây).
 Phân lớp Neopterygii: cá vây mới
 Phân thứ lớp Holostei (cá toàn xương, gồm cá nhái và cá vây cung)
 Phân thứ lớp Teleostei (cá xương thật sự, nhiều bộ cá thông thường)
 Lớp Sarcopterygii (cá vây thùy)
 Phân lớp Coelacanthimorpha (cá vây tay)
 Phân lớp Dipnoi (cá phổi)

Một số nhà cổ sinh vật học tranh luận rằng do Conodonta là động vật có dây sống nên chúng là cá nguyên thủy. Để biết chi tiết hơn về xử lý của đơn vị phân loại này, xem bài động vật có dây sống.

Vị trí của cá mút đá myxin trong ngành Chordata vẫn chưa được giải quyết triệt để. Nghiên cứu phát sinh chủng loài năm 1998 và 1999 hỗ trợ ý tưởng cho rằng cá mút đá myxin và cá mút đá tạo thành một nhóm tự nhiên gọi là Cyclostomata (cá miệng tròn) và nó có quan hệ chị em với Gnathostomata.

Các nhóm cá khác nhau gộp lại chiếm trên một nửa tổng số loài động vật có xương sống. Con số loài đã biết ở thời điểm ngày 8-3-2011 là 31.900, chủ yếu là cá xương, với các loài cá sụn và cá mút đá chỉ chiếm gần 1.100 loài. Khoảng 1/3 số loài thuộc về 9 họ lớn nhất; theo trật tự từ nhiều nhất tới ít nhất là Cyprinidae, Gobiidae, Cichlidae, Characidae, Loricariidae, Balitoridae, Serranidae, Labridae và Scorpaenidae. Khoảng 64 họ là đơn loài, nghĩa là chỉ có một loài. Con số các loài còn sinh tồn theo ước tính có thể trên 32.500.

Giải phẫu học

Hệ tiêu hóa
Sự ra đời của các quai hàm cho phép cá ăn được nhiều chủng loại thức ăn hơn, bao gồm cây cỏ và các sinh vật khác. Cá ăn thức ăn bằng miệng và sau đó bị phân tách nhỏ một phần trong thực quản. Khi thức ăn vào tới dạ dày, nó bị phân tách tiếp, và ở nhiều loài cá, quá trình phân rã tiếp theo trong các túi giống ngón tay gọi là manh tràng môn vị. Manh tràng môn vị tiết ra các enzym tiêu hóa và hấp thụ các chất dinh dưỡng từ các thức ăn đã tiêu hóa. Các cơ quan như gan và tụy bổ sung các enzym và nhiều hóa chất tiêu hóa khác khi thức ăn chuyển động trong hệ tiêu hóa. Tại ruột thì quá trình tiêu hóa được hoàn thiện và các chất dinh dưỡng được hấp thụ hoàn toàn qua thành ruột cung cấp cho cơ thể, các chất cặn bã còn lại được thải ra ngoài qua lỗ hậu môn.

Hệ hô hấp
Phần lớn các loài cá trao đổi các chất khí bằng mang, là bộ phận nằm ở các bên của hầu. Các mang được cấu thành từ các cấu trúc tương tự như sợi chỉ gọi là các thớ mảnh. Mỗi thớ mảnh chứa một hệ thống các mao mạch để có diện tích tiếp xúc bề mặt lớn cho việc trao đổi oxy và dioxide cacbon. Cá trao đổi khí bằng cách hút nước giàu oxy qua miệng và đẩy chúng qua các thớ mảnh của mang. Chúng sau đó đẩy nước nghèo oxy ra ngoài thông qua các lỗ hổng ở các bên của hầu. Một số loài cá, như cá mập và cá mút đá, có nhiều lỗ hổng của mang. Tuy nhiên, phần lớn các loài cá có một lỗ hổng của mang trên mỗi bên của cơ thể. Lỗ hổng này được che đậy bằng một lớp chất xương bảo vệ gọi là nắp mang.

Một số loài cá, như cá có phổi, đã phát triển cơ chế thích nghi để cho phép chúng có thể tồn tại trong các khu vực nghèo oxy hay những nơi mà nước thường xuyên bị khô cạn. Các loài cá này có các cơ quan đặc biệt có tác dụng như phổi. Chúng có một ống đưa không khí chứa oxy tới cơ quan này theo đường miệng cá. Một số loài cá có phổi là những loài phụ thuộc vào việc nhận oxy từ không khí và chúng sẽ chết ngạt nếu không được nhô đầu lên khỏi bề mặt nước.

Hệ tuần hoàn
Cá có hệ tuần hoàn khép kín với tim làm nhiệm vụ bơm máu vào một vòng tuần hoàn đơn trong suốt cơ thể. Máu từ tim đi tới các mang, sau đó từ mang đi tới toàn bộ cơ thể, và sau đó quay ngược trở lại tim. Ở phần lớn các loài cá, tim bao gồm bốn phần: tĩnh mạch xoang, tâm nhĩ, tâm thất và động mạch bụng. Mặc dù có bốn phần nhưng tim cá vẫn chỉ là loại tim hai ngăn. Tĩnh mạch xoang là một cái túi có thành mỏng để thu thập máu từ các tĩnh mạch của cá trước khi cho nó chảy vào tâm nhĩ, là một ngăn lớn có cơ bắp. Giữa tâm nhĩ và tâm thất có các van có tác dụng cho máu chảy một chiều vào tâm thất. Tâm thất là ngăn có thành dày và có cơ bắp. Nó có tác dụng như một chiếc "máy bơm" thực thụ của tim. Nó bơm máu vào một ống to gọi là động mạch hình củ hành. Như một thiết bị ngoại vi, động mạch hình củ hành nối với mạch máu lớn gọi là động mạch chủ, từ đó máu chảy tới các mang cá.

Hệ bài tiết
Giống như nhiều loại động vật thủy sinh, phần lớn các loài cá giải phóng các chất thải chứa nitơ dưới dạng amonia. Một lượng nhỏ chất thải khuếch tán qua mang vào trong môi trường nước xung quanh. Phần còn lại được đưa vào thận, cơ quan bài tiết lọc các chất thải từ máu. Thận giúp cá kiểm soát nồng độ amonia trong cơ thể chúng.

Cá nước mặn có xu hướng mất nước do hiện tượng thẩm thấu. Đối với cá nước mặn thì thận tích lũy các chất thải và trả lại càng nhiều nước càng tốt cho cơ thể. Điều ngược lại diễn ra đối với cá nước ngọt, chúng có xu hướng thu nước liên tục. Thận của cá nước ngọt là đặc biệt thích hợp để bơm một lượng lớn nước tiểu loãng ra ngoài. Một vài loài cá có thận thích nghi đặc biệt để thay đổi chức năng của nó, cho phép cá có thể di chuyển từ môi trường nước ngọt sang môi trường nước mặn.

Hệ thần kinh
Cá có hệ thần kinh phát triển tốt thiết lập xung quanh đại não, và được chia thành các phần khác nhau. Ở phía trước của não bộ là các tổ chức khứu giác hình củ hành, hỗ trợ cá trong việc ngửi.

Không giống như phần lớn các động vật có xương sống khác, đại não của cá chủ yếu có tác dụng hỗ trợ khứu giác hơn là phản xạ cho toàn bộ các hành vi chủ động khác. Các thùy thị giác xử lý thông tin từ mắt. Đại não phối hợp các chuyển động của cơ thể trong khi phần cuối của não nối với tủy xương (tiểu não) kiểm soát chức năng của các nội tạng.

Phần lớn các loài cá phát triển khá tốt cơ quan khứu giác. Gần như toàn bộ các loài cá kiếm ăn ban ngày có các mắt phát triển tốt có cảm nhận màu sắc tốt ít ra cũng bằng con người. Nhiều loài cá còn có các tế bào đặc biệt gọi là các thụ quan có trách nhiệm đối với những giác quan bất thường về mùi vị. Mặc dù cá có các tai trên đầu, nhưng nhiều loại cá không cảm thụ âm thanh tốt. Tuy nhiên, phần lớn cá có các thụ quan nhạy cảm tạo thành hệ thống đường bên. Hệ thống này cho phép cá phát hiện được các dao động và chuyển động nhẹ của dòng nước, cũng như để cảm nhận chuyển động của các loại cá khác ở gần nó hay của con mồi. Một số loài cá như cá da trơn hay cá mập, có các cơ quan có thể phát hiện các dòng điện cực nhỏ. Một số loài cá khác như lươn điện hay cá đuối điện, có thể sản sinh ra điện của chính nó.

Hệ giác quan

Cá có các giác quan cơ bản giống người như: thị giác, thính giác, xúc giác, khứu giác và vị giác.

Thị giác
Hầu hết cá có mắt ở hai bên đầu, nhờ thế mà cá nhìn được mọi phía, điều này rất cần thiết bởi vì cá không thể quay đầu về phía sau được. Phần lớn cá có thể nhìn tốt ở phía trước hoặc ở 2 bên, số ít hơn có khả năng nhìn màu. Đó là điều quan trọng khi chúng giao phối vì một số loài có thể thay đổi màu sắc khi giao phối.

Thính giác
Cá có tai nằm bên trong sọ. Giống như các động vật có xương sống khác, tai cá có chức năng như các cơ quan giữ thăng bằng cũng như để nghe. Âm thanh truyền rất tốt trong nước, và nhiều loại cá truyền âm thanh để thông tin cho nhau, có loài còn truyền cả sóng âm.

Xúc giác
Nhiều loài cá sống trong những nơi tối tăm, và xúc giác của chúng là cơ quan hỗ trợ thiết thực cho cơ quan thị giác. Một số xúc giác của cá là râu mọc xung quanh miệng (có chức năng như ngón tay). Với cơ quan này, nó có thể di chuyển dễ dàng dưới đáy biển hoặc sông.

Một cơ quan quan trọng hơn nữa là hệ thống đường bên. Cấu tạo của cơ quan này là một nhóm đầu dây thần kinh nằm ở dưới da bên hông của cá. Khi có bất kỳ chuyển động nào trong nước (luôn tạo ra sóng lan truyền theo mọi hướng), hệ thống đường bên sẽ nhận biết sóng này truyền qua hệ thần kinh và cá sẽ biết được đó là kẻ thù hoặc thức ăn gần bên.

Khứu giác
Tất cả loài cá đều có khứu giác tốt. Nhiều loài tận dụng điều này để săn mồi, một số khác để tự vệ. Nếu một con cá trong bầy bị thương vì kẻ thù thì tự nhiên nó sẽ tiết ra 1 chất đặc biệt trong da tan loãng vào nước. Khi các thành viên trong đàn ngửi thấy nó, chúng sẽ bơi nhanh hơn để an toàn.

Vị giác
Cơ quan vị giác của cá có quan hệ chặt chẽ với cơ quan khứu giác. Tuỳ vào loài cá mà có các vị trí vị giác khác nhau, nhưng đều phân bố ở bên trong hoặc xung quanh miệng.

Hệ cơ
Phần lớn các loài cá chuyển động bằng cách co các cặp cơ ở hai bên xương sống một cách so le. Sự co cơ này tạo ra đường cong hình chữ S làm cơ thể cá chuyển động xuống dưới. Khi đường cong đạt tới vây cuối thì lực phản hồi được tạo ra. Lực phản hồi này, kết hợp với các vây, làm cá chuyển động về phía trước. Các vây của cá có tác dụng như là các thiết bị ổn định của máy bay. Các vây cũng làm tăng diện tích bề mặt của đuôi, cho phép cá có được gia tốc lớn hơn. Cơ thể thuôn của cá làm giảm ma sát khi cá chuyển động trong nước.

Do đa phần cơ thể có khối lượng riêng trung bình nặng hơn nước, cá phải có cơ chế bù lại sự sai biệt này nếu không chúng sẽ bị chìm do lực đẩy Ác-si-mét không đủ để cân bằng trọng lực. Nhiều loài cá xương có một cơ quan gọi là bong bóng để điều chỉnh sức nổi của chúng thông qua điều chỉnh áp suất khí trong bong bóng. Khi giảm áp suất khí trong bong bóng, bong bóng cá bị ép nhỏ lại, thể tích giảm và lực đẩy Ác-si-méc giảm, khiến cá chìm xuống. Khi tăng áp suất khiến bong bóng nở ra, thể tích tăng và lực đẩy Ác-si-mét tăng, khiến cá nổi lên.

Sinh sản
Trứng cá được thụ tinh bên trong hoặc bên ngoài, phụ thuộc vào loài.
 Cá đẻ trứng (Oviparous fish): đa số các loài cá đẻ trứng, phôi trong trứng phát triển và nở thành cá con (cá bột) bên ngoài cơ thể cá mẹ. Sự phát triển của cá đẻ trứng con có được là nhờ các chất dinh dưỡng có trong noãn hoàn của trứng. Ví dụ: cá xiêm, cá sặc,...
 Cá đẻ thai trứng (Ovoviviparous fish) sinh sản bằng hình thức noãn thai sinh. Các trứng được chứa bên trong bụng cá mẹ sau khi thụ tinh bên trong. Mỗi một phôi phát triển độc lập bên trong trứng của chính nó. Cá bột đẻ ra tương tự như phần lớn động vật có vú, bao gồm: cá bảy màu, cá mún, cá đuôi kiếm,...
 Cá đẻ con (Viviparous fish) cho phép các phôi ở trong bụng mẹ giống như cá đẻ trứng thai. Tuy nhiên, các phôi của cá đẻ con thu được các dưỡng chất cần thiết từ cá mẹ chứ không phải từ các chất có trong trứng. Cá non đẻ ra giống như ở động vật có vú. Một số loài cá, như một vài loài cá mập là những loài đẻ con.

Một số loài cá lạ
Cá mèo đất: thuộc họ Phreatobius, cá mèo đất là động vật hiếm và khá bí ẩn. Chúng là loài cá duy nhất không sống dưới nước mà thường trườn trên các đống lá ẩm ướt dọc theo bờ suối. Da chúng có màu hồng, lầy nhầy. Vì cá mèo đất sống chủ yếu dưới lòng đất nên mắt chúng gần như mù.

Cá phổi: ngày nay, cá phổi không còn nhiều và tập trung chủ yếu tại châu Phi, Nam Mỹ và Australia. Khả năng lớn nhất của chúng chính là "sống dai". Cá phổi có thể sống sót qua các thời kỳ khô hạn, thiếu thức ăn trầm trọng bởi khả năng giấu mình dưới bùn, và chủ động rơi vào trạng thái "ngủ đông" trong suốt mùa khô hạn.

Xem thêm

 Trang thể loại cá trong Wikipedia cung cấp các liên kết tới mọi khía cạnh của chủ đề này, từ ngư học tới bể cá cảnh hay cá mập.
 Động vật
 Cá biển sâu
 Giải phẫu cá
 Nuôi cá
 Di chuyển ở cá
 Cá di trú
 Ngư nghiệp
 Ngư học (nghiên cứu về cá)
 Danh sách các họ cá
 Cá cảnh
 Danh sách các loài cá cảnh nước ngọt
 Danh sách các loài cá cảnh nước mặn
 Ostracoderm - loại cá nguyên thủy nhất
 Cá thời kỳ tiền sử
 Cá thịt trắng
 Cá thịt vàng

Ghi chú

Tham khảo
 Helfman G.; Collette B.; Facey D. (1997). The Diversity of Fishes. Blackwell Publishing. ISBN 0-86542-256-7.
 Helfman G., Collette B.B., Facey D.H., Bowen B.W., (2009) The Diversity of Fishes: Biology, Evolution, and Ecology, Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-2494-2
 Moyle P.B., Cech J.J., (2003) Fishes, An Introduction to Ichthyology. Ấn bản lần thứ 5, Benjamin Cummings. ISBN 978-0-13-100847-2
 Nelson J. S., (2006). Fishes of the World. John Wiley & Sons, Inc.. ISBN 0-471-25031-7.

Liên kết ngoài

 Cơ sở dữ liệu về cá (trong FishDeals.com)
 Age of Aquariums - Tropical Fish  - Một lượng lớn cộng đồng yêu thích cá cảnh đã được giao trách nhiệm về nuôi giữ cá phạm vi quốc tế từ năm 1997.
 Aquatic Community - Website với một trong những CSDL lớn nhất về cá
 Haisanbame.com -  Website về cá
 Carp  - CSDL thông tin về các loại cá chép và hình ảnh.
 TropicalFishKeeper.com - Thông tin và trợ giúp về nuôi các loài cá nhiệt đới.
 Fish species - Thông tin về nhiều loài cá khác nhau.

Cá
Thủy sản
Ngư học
Hải sản
Bài cơ bản dài trung bình
Món ăn từ thịt
Thủy sinh thái học
Ngư nghiệp


title: Waldzell

text:
Waldzell là một đô thị thuộc huyện Ried im Innkreis thuộc bang Oberösterreich, Áo. Đô thị  có diện tích 40 km², dân số thời điểm năm 2006 là 2095 người.

Tham khảo


title: Hyalina hyalina

text:
Hyalina hyalina là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 4.5 mm and 8 mm

Phân bố
Loài này phân bố ở the cold waters dọc theo South Shetlands và in Biển Weddell, Antarctica.

Chú thích

Tham khảo
 Cossignani T. (2006). Marginellidae & Cystiscidae of the World. L'Informatore Piceno. 408pp

Liên kết ngoài

Hyalina


title: Polymera georgiae

text:
Polymera georgiae là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Polymera
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Vụ đánh bom Dinh Độc Lập 1962

text:
Vụ đánh bom Dinh tổng thống Việt Nam Cộng hòa năm 1962 là một vụ tấn công bằng không quân ngày 27 tháng 2 năm 1962 do hai phi công tên là Nguyễn Văn Cử và Phạm Phú Quốc thuộc Quân lực Việt Nam Cộng hòa thực hiện. Mục đích của cuộc tấn công là nhằm ám sát Tổng thống Việt Nam Cộng hòa Ngô Đình Diệm và gia đình ông, những quan chức thuộc phủ Tổng thống, trong đó có cố vấn Ngô Đình Nhu.

Âm mưu
Cử là con trai thứ hai của Nguyễn Văn Lực, một lãnh đạo của Đại Việt Quốc dân đảng, một đảng dân tộc đối lập với chế độ Ngô Đình Diệm, người mà trước đó đã bị Diệm bỏ tù một thời gian ngắn vì các hoạt động chống đối chính phủ. Họ đã lên kế hoạch cho Cử và Quốc, người của Quân lực Việt Nam Cộng hòa tấn công Dinh Độc Lập vào ngày 27 tháng 2. Cử trước đó đã thuyết phục Quốc bằng cách tuyên bố rằng tất cả các lực lượng vũ trang và Hoa Kỳ đã biết được âm mưu này, và chỉ cho Quốc thấy bài báo phê phán Diệm trên tuần san Newsweek. Nhiều năm sau vụ tấn công, Cử đã viện cớ cách đối xử của Diệm đối với các đảng đối lập là động cơ của cuộc tấn công mà Cử đã tiến hành. Cử cảm thấy rằng Diệm đã không tập trung đủ vào việc chống cộng mà chỉ chăm chăm vào duy trì quyền lực. Quốc cảm thấy rằng trong sáu năm mà anh ta không được thăng tiến là một triệu chứng của điều này. Cử đã phê phán Mỹ vì đã ủng hộ Diệm, mà anh ta cho rằng đã che mờ nỗ lực chiến tranh. Cử cho rằng "Tôi cảm thấy rằng người Mỹ đã đóng sầm cửa vào những ai trong chúng ta mà thực sự muốn chiến đấu chống cộng sản".

Cuộc tấn công

Quốc được đào tạo ở Pháp và Cử được đào tạo ở Hoa Kỳ hôm đó đang bay theo lịch trong một đoàn bay sáng sớm từ Sài Gòn xuống Đồng bằng sông Cửu Long trong một sứ mệnh tấn công Việt Cộng nhưng họ đã quay lại tấn công Dinh Tổng thống. Vào lúc 7 giờ sáng, bầu trời Sài Gòn bị khuấy động bởi tiếng bom và tiếng súng máy nổ. Dinh Độc Lập chìm trong biển khói của cuộc tấn công từ hai chiếc máy bay ném bom A-1 Skyraider được Hoa Kỳ cung cấp. Hai chiếc máy bay này đã ném bom và napalm. Nhiều quả rocket và nhiều loạt đạn súng máy cũng được bắn vào tòa nhà. Ngày hôm đó nhiều mây, hai viên phi công này đã bay với độ cao khoảng 150 m, đã hoàn thành một vòng tấn công tứ phía trước khi bay lên mây. Họ đã tấn công trong 30 phút trước khi lực lượng phòng không trung thành với Ngô Đình Diệm có thể đến và phản công. Cuộc tấn công đã làm cho lực lượng bảo vệ Sài Gòn bất ngờ, bởi vì họ đã không biết là các chiếc máy bay này độc lập tác chiến hay có sự phối hợp với lực lượng dưới đất. Xe tăng và xe chở lính vội vàng đến tham chiến và pháo phòng không khai hỏa trước, một chút nữa thì bắn trúng vào máy bay trung thành đang truy đuổi hai chiếc ném bom phản loạn. Cuộc tấn công đã kết thúc trong một tiếng đồng hồ nhưng hai viên phi công đã không trút hết bom, nếu không đã có thể san phẳng Dinh Độc Lập. Máy bay của Quốc đã bị hư hỏng bởi tảo lôi hạm ở trên sông Sài Gòn và đã hạ cánh ở Nhà Bè. Cử thì đã đến Campuchia an toàn, tin rằng cuộc tấn công đã thành công.

Hậu quả của cuộc tấn công
Bất chấp sự náo loạn do cuộc không kích gấy ra, tại các khu vực khác, dân thành phố vẫn tiếp tục cuộc sống thường nhật. Xe cộ vẫn đi lại trật tự trên đường phố, thành phố vẫn hoạt động, bận rộn như bình thường. Tuy nhiên cuộc tấn công đã đánh trúng tâm lý ông Diệm, ông ta trở nên lo lắng bất an tột độ, nhưng nó cũng khiến ông ta ngông cuồng hơn bằng những cuộc "truy diệt Việt Cộng" thảm khốc sau đó. Hơn bao giờ hết sự ngông cuồng của Diệm khiến cho báo chí Phương Tây xem ông ta như một kẻ độc tài toàn trị, vì luôn tìm cách thanh trừng phe đối lập, không chỉ những người Cộng sản mà còn các Đảng phái khác.

Quả bom nặng 800 lb đầu tiên đã xuyên trúng vào một căn phòng mà trong đó tổng thống Diệm, một người hay thức dậy sớm, đang đọc sách. Tuy nhiên, quả bom này đã không nổ và Diệm đã chạy xuống tầng hầm của Dinh Độc Lập cùng với Tổng giám mục Ngô Đình Thục, em trai Ngô Đình Nhu và vợ Nhu là Trần Lệ Xuân và con của họ. Trần Lệ Xuân bị gãy tay khi đang chạy xuống tầng hầm. Ba người phục vụ và lính gác bị chết, 30 người khác bị thương. Một nhà thầu người Mỹ leo lên nóc nhà để xem vụ tấn công đã bị rơi xuống và chết. Trong một thông báo trên sóng radio sau đó, Diệm cho rằng ông thoát được là nhờ "sự che chở của thần thánh" và làm nhẹ nó đi bằng cách coi đó là một "hành động đơn lẻ". Diệm sau đó đã đến bệnh viện thăm những người lính bị thương, cam đoan với những người bạn của hai viên phi công nổi loạn rằng họ sẽ không chịu bất cứ trách nhiệm gì cả. Tổng thống Hoa Kỳ John F. Kennedy ngay lập tức đã gửi một thông điệp lên án vụ tấn công là "phá hoại và xấu xa", bày tỏ sự tin tưởng rằng Diệm "an toàn và không bị gây hại".

Quốc đã bị bắt giữ và bị bỏ tù trong khi Cử vẫn sống lưu vong ở Campuchia nơi anh ta làm một giáo viên dạy ngoại ngữ. Sau khi Diệm bị ám sát tháng 11 năm 1963, Quốc đã được tha và Cử đã trở về nước và tiếp tục nhiệm vụ trong Không lực Việt Nam Cộng hòa.

Xem thêm
 Cuộc đảo chính tại Việt Nam Cộng hòa năm 1960
 Cuộc đảo chính tại Việt Nam Cộng hòa năm 1963

Tham khảo

Chiến tranh Việt Nam
Binh biến ở Việt Nam Cộng hòa
Lịch sử Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh
Vụ ám sát không thành
Xung đột năm 1962
Việt Nam năm 1962
Đảo chính không thành công
Ngô Đình Diệm


title: Daphnella margaretae

text:
Daphnella margaretae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

margaretae


title: Boulengerula fischeri

text:
Boulengerula fischeri là một loài lưỡng cư thuộc họ Caeciliidae.
Đây là loài đặc hữu của Rwanda.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo
 Wilkinson, M. & Loader, S. 2004. Boulengerula fischeri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

Boulengerula
Động vật đặc hữu Rwanda
Động vật được mô tả năm 1994


title: Megapenthes haddeni

text:
Megapenthes haddeni là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Megapenthes


title: Austrolimnophila yoruba

text:
Austrolimnophila yoruba là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Austrolimnophila
Limoniidae ở vùng Afrotropic


title: Feroleto della Chiesa

text:
Feroleto della Chiesa là một đô thị ở tỉnh Reggio Calabria trong vùng Calabria, Ý, có cự ly khoảng 70 km về phía tây nam của Catanzaro và khoảng 50 km về phía đông bắc của Reggio Calabria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.849 người và diện tích là 7,6 km².

Đô thị Feroleto della Chiesa có các frazione (đơn vị cấp dưới) Plaesano.

Feroleto della Chiesa giáp các đô thị: Anoia, Galatro, Laureana di Borrello, Maropati, Melicucco, Rosarno.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Reggio Calabria
Đô thị Thành phố trung tâm Reggio Calabria


title: Sainte-Colombe-sur-Seine

text:
Sainte-Colombe-sur-Seine  là một xã ở tỉnh Côte-d'Or trong vùng Bourgogne-Franche-Comté, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 215 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Côte-d'Or


title: Phylloxylon spinosa

text:
Phylloxylon spinosa là một loài loài thực vật họ Đậu (Fabaceae).
Loài này chỉ có ở Madagascar.

Chú thích

Tham khảo

 Du Puy, D. & Labat, H. 1998. Phylloxylon spinosa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 19 tháng 7 năm 2007.

spinosa
Thực vật Madagascar


title: Synetocephalus vandykei

text:
Synetocephalus vandykei là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Blake miêu tả khoa học năm 1942.

Chú thích

Tham khảo

Synetocephalus


title: Sordillos

text:
Sordillos là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 31 người.

Tham khảo

Đô thị ở Burgos


title: Agrypnus mustellinus

text:
Agrypnus mustellinus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Germar miêu tả khoa học năm 1840.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: 26963 Palorapavý

text:
26963 Palorapavý là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1510.0511521 ngày (4.13 năm).

Nó được phát hiện ngày 13 tháng 8 năm 1997.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1997


title: Vilminore di Scalve

text:
Vilminore di Scalve là một đô thị ở tỉnh Bergamo trong vùng Lombardia, có vị trí cách khoảng 90 km về phía đông bắc của Milan và khoảng 45 km về phía đông bắc của Bergamo. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.541 người và diện tích là 40.9 km².

Đô thị Vilminore di Scalve có các frazioni (đơn vị cấp dưới, chủ yếu là các làng) Vilmaggiore, S. Andrea, Dezzolo, Bueggio, Nona, Pezzolo, Pianezza, và Teveno.

Vilminore di Scalve giáp các đô thị: Azzone, Colere, Gromo, Oltressenda Alta, Rovetta, Schilpario, Teglio, Valbondione.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.comune.vilminore.bg.it/

Thành phố và thị trấn ở Lombardia
Đô thị tỉnh Bergamo


title: Crioceris afghana

text:
Crioceris afghana là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1978.

Chú thích

Tham khảo

Crioceris


Bộ môn Đua xe đạp tại Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005 được thi đấu từ ngày 28 tháng 11 đến ngày 05 tháng 12 năm 2005. Các vận động viên sẽ tranh 12 bộ huy chương ở 8 nội dung dành cho nam và 4 nội dung dành cho nữ. Môn đua xe đạp được chia thành bộ môn thi đấu tương đối khác biệt

Nội dung xe đạp vòng chảo trong nhà, được thi đấu tại Amoranto Velodrome, thành phố Quezon, Manila, Philippines.
Nội dung tính điểm, thi đấu tại Đại lộ Roxas, Manila
Nội dung xe đạp đường trường, thi đấu tại thành phố Tagaytay City, Cavite, Philippines.
Nội dung xe đạp địa hình thi đấu tại khu liên hợp thể thao Ramon M. Durano, Danao City, Cebu, Philippines.

Bảng thành tích

Nội dung xe đạp vòng chảo trong nhà
Men's

Nội dung tính điểm
Nam

Xe đạp đường trường

Xe đạp địa hình

Chú thích

Tham khảo

Đại hội Thể thao Đông Nam Á 2005


title: Tapinodoxa

text:
Tapinodoxa là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Tapinodoxa autonephes Meyrick, 1931

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Euliini


title: Paracetamol

text:
Paracetamol, còn được gọi là acetaminophen, là một loại thuốc có tác dụng hạ sốt và giảm đau, tuy nhiên không như aspirin, thuốc không hoặc ít có tác dụng chống viêm. Bằng chứng về khả năng hạ sốt trên đối tượng là trẻ em của thuốc này vẫn còn yếu, chưa rõ ràng.

So với các thuốc NSAID, paracetamol có rất ít tác dụng phụ với liều điều trị nên được cung cấp không cần kê đơn ở hầu hết các nước. Và thường được bán cùng với các thành phần khác trong các đơn thuốc trị cảm lạnh. Paracetamol được dùng kết hợp với các thuốc giảm đau gốc thuốc phiện để làm giảm các cơn đau nặng hơn như đau do ung thư và đau hậu phẫu thuật.

Paracetamol được hấp thu bằng đường miệng hoặc hậu môn và cũng có thể tiêm tĩnh mạch. Tác dụng của thuốc trong vòng 2 đến 4 giờ sau khi dùng.

Trên thực tế, khi sử dụng theo hướng dẫn, paracetamol an toàn và có hiệu quả ngắn hạn. Tác dụng phụ ngắn hạn hiếm gặp và tương tự như ibuprofen, nhưng thường thì paracetamol an toàn hơn NSAID khi sử dụng dài hạn. Paracetamol thường được sử dụng trong các trường hợp bệnh nhân không dung nạp được NSAID như ibuprofen. Tuy nhiên, sử dụng paracetamol trong thời gian dài có thể gây giảm nồng độ hemoglobin, cho thấy có thể xảy ra chảy máu đường tiêu hóa và các xét nghiệm chức năng gan bất thường. Một số nghiên cứu dịch tễ học đã liên kết paracetamol với các bệnh tim mạch, thận và đường tiêu hóa, nhưng chủ yếu là do sai lệch trong cách đánh giá và không quan trọng với việc sử dụng paracetamol trong thời gian ngắn. Paracetamol có thể gây tăng huyết áp  ở bệnh nhân cao huyết áp khi sử dụng liều 4 gram mỗi ngày. Một tần suất tăng cao của bệnh hen suyễn và các rối loạn phát triển và sinh sản đã được quan sát ở con cháu của phụ nữ sử dụng paracetamol trong thời gian dài trong thai kỳ, tuy nhiên, việc paracetamol có phải là nguyên nhân thực sự của sự tăng này vẫn chưa được xác định rõ ràng. Một số nghiên cứu cho thấy có bằng chứng cho sự liên quan giữa việc sử dụng paracetamol trong thai kỳ và rối loạn tự kỷ và rối loạn tăng động giảm chú ý, tuy nhiên, cần thêm nghiên cứu để xác định bất kỳ liên kết gây ra nào. Do đó, có một số yêu cầu hạn chế sử dụng paracetamol trong thai kỳ đến liều tối thiểu hiệu quả trong thời gian ngắn nhất có thể.

Liều tối đa khuyến nghị cho người lớn mỗi ngày là ba đến bốn gram.Sử dụng liều cao hơn có thể gây độc tính, bao gồm suy gan. Ngộ độc paracetamol là nguyên nhân chính gây suy gan cấp tính ở phương Tây và chiếm phần lớn các trường hợp quá liều thuốc ở Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Úc và New Zealand.

Paracetamol được tạo ra lần đầu vào năm 1877 hoặc có thể là năm 1852.Đây là loại thuốc phổ biến nhất được sử dụng để giảm đau và hạ sốt ở cả Hoa Kỳ và châu Âu. Nó được liệt kê trong danh sách Thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới và có sẵn dưới dạng thuốc gốc và được bán dưới nhiều thương hiệu khác nhau như Tylenol và Panadol. Vào năm 2020, Paracetamol là loại thuốc được kê đơn phổ biến thứ 118 tại Hoa Kỳ với hơn 5 triệu đơn thuốc được sử dụng.

Tên gọi
Tên gọi acetaminophen và paracetamol được lấy từ tên của hợp chất hóa học: para-acetylaminophenol và para-acetylaminophenol.

Lịch sử
Từ xa xưa, người ta đã biết sử dụng cây liễu để làm thuốc hạ sốt, mà sau này đã chiết xuất được aspirin. Thế kỷ 19, cây canh ki na và chất chiết xuất từ nó là quinin được sử dụng để hạ sốt cho bệnh nhân sốt rét.

Khi cây canh ki na dần khan hiếm vào những năm 1880, người ta bắt đầu đi tìm các thuốc thay thế. Khi đó 2 thuốc hạ sốt đã được tìm ra là acetanilide năm 1886 và phenacetin năm 1887. Năm 1878 Harmon Northrop Morse lần đầu tiên đã tổng hợp được paracetamol từ con đường giáng hóa p-nitrophenol cùng với thiếc trong acid acetic băng (acid acetic với <1% nước). Tuy nhiên, paracetamol không được dùng làm thuốc điều trị trong suốt 15 năm sau đó. Năm 1893, paracetamol được tìm thấy trong nước tiểu của người uống phenacetin, và được cô đặc thành một chất kết tinh màu trắng có vị đắng. Năm 1899, paracetamol được khám phá là một chất chuyển hóa của acetanilide. Khám phá này đã bị lãng quên vào thời gian đó.

Năm 1946, Viện nghiên cứu về giảm đau và thuốc giảm đau (the Institute for the Study of Analgesic and Sedative Drugs) đã tài trợ cho Sở Y tế New York để nghiên cứu các vấn đề xung quanh các thuốc điều trị đau. Bernard Brodie và Julius Axelrod được chỉ định nghiên cứu tại sao các thuốc không-aspirin lại liên quan đến tình trạng gây hemoglobin cao sắt (met-hemoglobin), (tình trạng làm giảm lượng oxy được mang trong hồng cầu và có thể gây tử vong). Năm 1948, Brodie và Axelrod liên kết việc sử dụng acetanilide với met-hemoglobin và xác định được rằng, tác dụng giảm đau của acetanilide là do paracetamol - chất chuyển hóa của nó gây ra. Họ chủ trương sử dụng paracetamol trong điều trị và từ đó đã không xuất hiện các độc tính như của acetanilide nữa. Sản phẩm paracetamol lần đầu được McNeil Laboratories bán ra năm 1955 như một thuốc giảm đau hạ sốt cho trẻ em với tên Tylenol Children's Elixir. Sau này, paracetamol trở thành thuốc giảm đau hạ sốt được sử dụng rộng rãi nhất với rất nhiều tên biệt dược được lưu hành.

Hoá học

Cấu trúc và phản ứng
Paracetamol gồm có một vòng nhân benzen, được thế bởi một nhóm hydroxyl và nguyên tử nitơ của một nhóm amid theo kiểu para (1,4). Nhóm amid là acetamide (ethanamide). Đó là một hệ thống liên kết đôi rộng rãi, như cặp đôi đơn độc trong hydroxyl oxy, đám mây pi benzen, cặp đôi đơn độc ni-tơ, quỹ đạo p trong carbonyl carbon, và cặp đôi đơn độc trong carbonyl oxygen; tất cả đều được nối đôi. Sự có mặt của hai nhóm hoạt tính cũng làm cho vòng benzene phản ứng lại với các chất thay thế thơm có ái lực điện. Khi các nhóm thay thế là đoạn mạch thẳng ortho và para đối với mỗi cái khác, tất cả các vị trí trong vòng đều ít nhiều được hoạt hóa như nhau. Sự liên kết cũng làm giảm đáng kể tính base của oxy và ni-tơ, khi tạo ra các hydroxyl có tính acid.

Tổng hợp
Từ nguyên liệu ban đầu là phenol, paracetamol có thể được tạo ra theo cách sau đây:

 Phenol được nitrat hóa bởi acid sulfuric và natri nitrat (phenol là chất có hoạt tính cao, sự nitrat hóa của nó chỉ đòi hỏi điều kiện thông thường trong khi hỗn hợp hơi acid sulfuric và acid nitric cần có nitrate benzene).
 Chất đồng phân para được tách từ chất đồng phân ortho bằng thủy phân (sẽ có một ít meta, như OH là mạch thẳng o-p).
 Chất 4-nitrophenol được biến đổi thành 4-aminophenol sử dụng một chất khử như kẽm kết hợp với amoni chloride, sau đó đựoc xử lý bằng acid sulfuric loãng.
 4-aminophenol phản ứng với acetic anhydride để cho paracetamol.

Dược lý

Dược động học
Hấp thu nhanh qua ống tiêu hóa, sinh khả dụng là 80-90%, hầu như không gắn vào protein huyết tương. Chuyển hóa lớn ở gan và một phần nhỏ ở thận, cho các dẫn xuất glucuro và sulfo-hợp, thải trừ qua thận.

Đặc điểm tác dụng
Cũng như các thuốc chống viêm non-steroid khác, paracetamol có tác dụng
giảm đau và hạ sốt mạnh, tuy nhiên lại không có tác dụng chống viêm và thải trừ acid uric, không kích ứng tiêu hóa, không ức chế ngưng tập tiểu cầu và đông máu. Vì vậy, thường chỉ được sử dụng để hạ sốt, giảm đau thông thường như nhức đầu, đau cơ, đau răng.

Cơ chế tác dụng
Cơ chế tác dụng của paracetamol đang còn được tranh cãi, do thực tế là nó cũng có tác dụng ức chế men cyclooxygenase (COX) làm giảm tổng hợp prostaglandin giống như aspirin, tuy nhiên paracetamol lại không có tác dụng chống viêm. Các nghiên cứu tập trung khám phá cách thức ức chế COX của paracetamol đã chỉ ra hai con đường:

Các men COX chịu trách nhiệm chuyển hóa arachidonic acid thành prostaglandinH2, là chất không bền vững và có thể bị chuyển hóa thành nhiều loại chất trung gian viêm khác. Các thuốc chống viêm kinh điển như NSAIDs tác động ở khâu này. Hoạt tính của COX dựa vào sự tồn tại của nó dưới dạng oxy hóa đặc trưng, tyrosine 385 sẽ bị oxy hóa thành một gốc. Người ta đã chỉ ra rằng, paracetamol làm giảm dạng oxy hóa của men này từ đó ngăn chặn nó chuyển hóa các chất trung gian viêm.

Nghiên cứu sâu hơn cho thấy, paracetamol còn điều chỉnh hệ cannabinoid nội sinh. Paracetamol bị chuyển hóa thành AM404, một chất có các hoạt tính riêng biệt; quan trọng nhất là nó ức chế sự hấp thu của cannabinoid nội sinh bởi các neuron. Sự hấp thu này gây hoạt hóa các thụ thể đau tổn thương của cơ thể. Hơn nữa, AM404 còn ức chế kênh natri giống như các thuốc tê lidocaine và procaine.

Một giả thiết rất đáng chú ý nhưng hiện nay đã bị loại bỏ cho rằng paracetamol ức chế men COX-3. Men này khi thí nghiệm trên chó đã cho hiệu lực giống như các men COX khác, đó là làm tăng tổng hợp các chất trung gian viêm và bị ức chế bởi paracetamol. Tuy nhiên trên người và chuột, thì men COX-3 lại không có hoạt tính viêm và không bị tác động bởi paracetamol.

Chuyển hóa

Paracetamol trước tiên được chuyển hóa tại gan, nơi các sản phẩm chuyển hóa chính của nó gồm các tổ hợp sulfat và glucuronide không hoạt động rồi được bài tiết bởi thận. Chỉ một lượng nhỏ nhưng rất quan trọng được chuyển hóa qua con đường hệ enzyme cytochrome P450 ở gan (các CYP2E1 và isoenzymes CYP1A2) và có liên quan đến các tác dụng độc tính của paracetamol do các sản phẩm alkyl hóa rất nhỏ (N-acetyl-p-benzo-quinone imine, viết tắt là NAPQI). Có nhiều hiện tượng đa dạng trong gien P450, và đa hình thái gien trong CYP2D6 đã được nghiên cứu rộng rãi. Nhóm này có thể được chia thành chuyển hóa "rộng rãi," "cực nhanh," và "chuyển hóa kém" dựa vào sự biểu lộ của CYP2D6. CYP2D6 cũng có thể góp phần trong sự hình thành NAPQI, dù tác động kém hơn các P450 isozymes khác, và hoạt tính của nó có thể tham gia độc tính của paracetamol trong dạng chuyển hóa rộng rãi và cực nhanh và khi paracetamol được dùng với liều rất lớn.

Sự chuyển hóa của paracetamol là ví dụ điển hình của sự ngộ độc, bởi vì chất chuyển hóa NAPQI chịu trách nhiệm trước tiên về độc tính hơn là bản thân paracetamol.
Ở liều thông thường chất cuyển hóa độc tính NAPQI nhanh chóng bị khử độc bằng cách liên kết bền vững với các nhóm sulfhydryl của glutathione hay sự kiểm soát của một hợp chất sulfhydryl như N-acetylcysteine, để tạo ra các tổ hợp không độc và thải trừ qua thận. Hơn nữa, methionine đã được nhắc đến trong một số trường hợp, mặc dù các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng N-acetylcysteine là thuốc giải độc quá liều paracetamol hiệu quả hơn.

Tương tác
 Uống paracetamol liều cao dài ngày có thể làm tăng nhẹ tác dụng chống đông của coumarin và dẫn chất indandion.
 Cần phải chú ý đến khả năng gây hạ sốt nghiêm trọng ở người bệnh dùng đồng thời phenothiazin và liệu pháp hạ nhiệt.
 Các thuốc chống giật (như phenytoin, barbiturat, carbamazepin...) gây cảm ứng enzyme ở microsom thể gan, có thể làm tăng tính độc hại gan của paracetamol do tăng chuyển hoá thuốc thành những chất độc hại với gan. Ngoài ra, dùng đồng thời isoniazid với paracetamol cũng có thể dẫn đến tăng nguy cơ độc tính với gan, nhưng chưa xác định được cơ chế chính xác của tương tác này. Nguy cơ paracetamol gây độc tính gan gia tăng đáng kể ở người bệnh uống liều paracetamol lớn hơn liều khuyên dùng trong khi đang dùng thuốc chống co giật hoặc isoniazid. Thường không cần giảm liều người bệnh dùng đồng thời liều điều trị paracetamol và thuốc chống co giật, tuy vậy người bệnh phải hạn chế tự dùng paracetamol khi đang dùng thuốc chống co giật hoặc isoniazid.

Tác dụng phụ
 Ở liều thông thường, paracetamol không gây kích ứng niêm mạc dạ dày, không ảnh hưởng đông máu như các NSAIDs, không ảnh hưởng chức năng thận. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho biết dùng paracetamol liều cao (trên 2000 mg/ngày) có thể làm tăng nguy cơ biến chứng dạ dày.
 Đôi khi xảy ra ban da và những phản ứng dị ứng khác. Thường là ban đỏ hoặc ban mày đay, nặng hơn có thể kèm theo sốt do thuốc và thương tổn niêm mạc. Người bệnh mẫn cảm với salicylat hiếm khi mẫn cảm với paracetamol và những thuốc có liên quan.
 Ở một số ít trường hợp riêng lẻ, paracetamol đã gây giảm bạch cầu trung tính, giảm tiểu cầu và giảm toàn thể huyết cầu.
 Sử dụng paracetamol (acetaminophen) trong năm đầu tiên của cuộc sống và sau đó trong thời kỳ thơ ấu có thể tăng nguy cơ bị hen, viêm mũi kết mạc mắt và eczema vào lúc 6 đến 7 tuổi, theo các kết quả của giai đoạn 3 của Chương trình nghiên cứu quốc tế về Hen và các Bệnh dị ứng ở trẻ em.

Tác dụng trên động vật
Paracetamol là chất độc tính cao đối với mèo, không cho chúng uống thuốc trong bất cứ hoàn cảnh nào. Nguyên nhân do mèo không có các enzyme glucuronyl transferase để phân hủy paracetamol. Triệu chứng đầu tiên là nôn, sùi bọt mép, đổi màu lưỡi và lợi. Trong vòng 2 ngày, tổn thương gan sẽ rõ ràng, với biểu hiện là vàng da. Không giống như qua liều ở người, tổn thương gan hiếm khi là nguyên nhân gây chết, thay vào đó là do tình trạng methaemoglobin làm hồng cầu không vận chuyển được oxy và gây ngạt.

Ở chó, paracetamol được ghi nhận là thuốc chống viêm rất hữu ích, gây ra tác động loét dạ dày thấp hơn các NSAIDs. Nó được dùng trong các tài liệu thú y. Một sản phẩm paracetamol-codeine (tên thương mại là Pardale-V) được cấp phép để dùng cho chó trong các đơn thuốc thú y ở Anh.

Bất cứ sự nghi ngờ về khả năng mèo ăn vào hoặc chó uống quá liều paracetamol đều phải đi gặp bác sĩ thú y ngay để điều trị giải độc. Các tác động độc tính có thể gồm tổn thương gan, thiếu máu huyết tán, tổn thương oxy hồng cầu và xu hướng chảy máu. Điều trị quá liều paracetamol do bác sĩ thú y có thể dùng acetylcysteine (tên thương mại Mucomyst), methionine, hoặc S-adenosyl-L-methionine (SAMe) làm chậm tổn thương gan; và cimetidine (tên thương mại Tagamet) để bảo vệ niêm mạc dạ dày.

Paracetamol còn gây chết ở rắn, và dùng để kiểm soát loài rắn cây nâu (Boiga irregularis) ở Guam.

Độc tính

Với liều điều trị hầu như không có tác dụng phụ, không gây tổn thương đường tiêu hóa, không gây mất thăng bằng kiềm toan, không gây rối loạn đông máu. Tuy nhiên, khi dùng liều cao (>4g/ngày) sau thời gian tiềm tàng 24 giờ, xuất hiện hoại tử tế bào gan có thể tiến triển đến chết sau 5-6 ngày.

Biểu hiện
 Buồn nôn, nôn và đau bụng thường xảy ra trong vòng 2 - 3 giờ sau khi uống liều độc của thuốc.
 Met-hemoglobin máu, dẫn đến chứng xanh tím da, niêm mạc và móng tay là một dấu hiệu đặc trưng nhiễm độc cấp tính dẫn chất p - aminophenol, một lượng nhỏ sulfhemoglobin cũng có thể được sản sinh. Trẻ em có khuynh hướng tạo met-hemoglobin dễ hơn người lớn sau khi uống paracetamol.
 Khi bị ngộ độc nặng, ban đầu có thể vật vã, kích thích mê sảng. Sau đó có thể là ức chế hệ thần kinh trung ương, sững sờ, hạ thân nhiệt, mệt lả, thở nhanh, nông, mạch nhanh, yếu, không đều, huyết áp tụt và suy tuần hoàn.
 Truỵ mạch do giảm oxy huyết tương đối và do tác dụng ức chế trung tâm, tác dụng này chỉ xảy ra với liều rất lớn.
 Sốc có thể xảy ra nếu giãn mạch nhiều. Cơn co giật ngẹt thở gây tử vong có thể xảy ra.
 Thường hôn mê xảy ra trước khi chết đột ngột hoặc sau vài ngày hôn mê.

Nguyên nhân
Do paracetamol bị oxy hóa ở gan cho N-acetyl parabenzoquinonimin. Bình thường, chuyển hóa này bị khử độc ngay bằng liên hợp các glutathion của gan. Nhưng khi dùng liều cao, N-acetyl parabenzo quinonimin quá thừa(glutathion của gan sẽ không còn đủ để trung hoà nữa) sẽ gắn vào protein của tế bào gan và gây hoại tử tế bào.

Điều trị
 Cần rửa dạ dày trong mọi trường hợp, tốt nhất trong vòng 4 giờ sau khi uống.
 Liệu pháp giải độc chính là dùng những hợp chất sulfhydryl, có lẽ tác động một phần do bổ sung dự trữ glutathion ở gan. N - acetylcystein (NAC) là tiền chất của glutathion có tác dụng khi uống hoặc tiêm tĩnh mạch. Phải cho thuốc ngay lập tức nếu chưa đến 36 giờ kể từ khi uống paracetamol, nếu sau 36 giờ gan đã bị tổn thương thì kết quả điều trị sẽ kém.
 Ngoài ra có thể dùng than hoạt hoặc thuốc tẩy muối, hoặc nước chè đặc để làm giảm hấp thu paracetamol.

Acetylcysteine
Acetylcystein (N - acetylcystein) là dẫn chất N - acetyl của L - cystein, một amino - acid tự nhiên. Acetylcystein được dùng làm thuốc giải độc khi quá liều paracetamol và tiêu chất nhầy. Thuốc làm giảm độ quánh của đờm ở phổi có mủ hoặc không bằng cách tách đôi cầu nối disulfua trong mucoprotein và tạo thuận lợi để tống đờm ra ngoài bằng ho, dẫn lưu tư thế hoặc bằng phương pháp cơ học.
Acetylcystein cũng được dùng tại chỗ để điều trị không có nước mắt.

Acetylcystein dùng để bảo vệ chống gây độc cho gan do quá liều paracetamol, bằng cách duy trì hoặc khôi phục nồng độ glutathion của gan là chất cần thiết để làm bất hoạt chất chuyển hóa trung gian của paracetamol gây độc cho gan. Trong quá liều paracetamol, một lượng lớn chất chuyển hóa này được tạo ra vì đường chuyển hóa chính (liên hợp glucuronid và sulfat) trở thành bão hòa. Acetylcystein chuyển hóa thành cystein kích thích gan tổng hợp glutathion và do đó, acetylcystein có thể bảo vệ được gan nếu bắt đầu điều trị trong vòng 12 giờ sau quá liều paracetamol. Bắt đầu điều trị càng sớm càng tốt.

Khi dùng Acetylcystein làm thuốc giải độc quá liều paracetamol có thể sử dụng đường tiêm truyền tĩnh mạch hoặc đường uống:
 Liều tiêm truyền tĩnh mạch: Liều đầu tiên 150 mg /kg thể trọng, dưới dạng dung dịch 20% trong 200 ml glucose 5%, tiêm tĩnh mạch trong 15 phút, tiếp theo, truyền nhỏ giọt tĩnh mạch 50 mg/kg trong 500 ml glucose 5%, trong 4 giờ tiếp theo và sau đó 100 mg/kg trong 1 lít glucose 5% truyền trong 16 giờ tiếp theo. Đối với trẻ em thể tích dịch truyền tĩnh mạch phải thay đổi.
 Liều uống: Liều đầu tiên 140 mg/kg, dùng dung dịch 5%; tiếp theo cách 4 giờ uống 1 lần, liều 70 mg/kg thể trọng và uống tổng cộng thêm 17 lần..
Acetylcystein được thông báo là rất hiệu quả khi dùng trong vòng 8 giờ sau khi bị quá liều paracetamol, hiệu quả bảo vệ giảm đi sau thời gian đó. Nếu bắt đầu điều trị chậm hơn 15 giờ thì không hiệu quả, nhưng các công trình nghiên cứu gần đây cho rằng vẫn còn có ích..

Một số chế phẩm tại Việt Nam là:ACC 200; Acehasan 100; Acetylcystein 200 mg; Acinmuxi 200 mg; Exomuc 200 mg; Mucomyst 200 mg

Chế phẩm

Panadol, tên thương mại ở châu Âu, châu Phi, châu Á, Trung Mỹ, và Úc, là tên biệt dược rộng rãi nhất được bán ở trên 80 quốc gia, trong đó có Việt Nam. Ở Bắc Mỹ, paracetamol được bán với các tên biệt dược, như Tylenol (McNeil-PPC, Inc), Anacin-3, Tempra, và Datril. Tuy nhiên những tên này ít được dùng ở Anh Quốc và Việt Nam.
---
Trong một số chế phẩm, paracetamol được phối hợp với opioid codeine. Ở Mỹ và Canada, có tên thương mại là Tylenol #1/2/3/4, theo thứ tự bao gồm 1/8 grain, 1/4 grain, 1/2 grain, và 1 grain (đơn vị đo lường) codeine. Một đơn vị grain là 64.78971 milligrams - thường được các nhà sản xuất làm tròn theo bội số của 5 mg (do đó #3 chứa 30 mg, và #4 chứa 60 mg trong khi #1 có thể là 8 mg hoặc 10 mg tùy thuộc vào nhà sản xuất). Paracetamol còn được phối hợp với các opioids khác như dihydrocodeine, propoxyphene napsylate. Các chế phẩm phối hợp với opioid thường được chỉ định điều trị đau vừa và đau nặng.

Xem thêm
 Prostaglandin
 Oxycodone/paracetamol
 Ngộ độc paracetamol
 Thuốc chống viêm non-steroid
 Aspirin

Tham khảo
 Dược lý học. Bộ môn Dược lý, Trường Đại học Y Hà nội. Nhà xuất bản Y học, Hà Nội, 1998.
 Prof Richard Beasley DSc a, Tadd Clayton MSc b, Prof Julian Crane MBBS c, Prof Erika von Mutius MD d, Prof Christopher KW Lai DM e, Prof Stephen Montefort PhD f and Alistair Stewart BSc g, for the ISAAC Phase Three Study Group. Association between paracetamol use in infancy and childhood, and risk of asthma, rhinoconjunctivitis, and eczema in children aged 6—7 years: analysis from Phase Three of the ISAAC programme. Lancet. 2008;372:1011-1012, 1039-1048.

Ghi chú

Chú thích

Liên kết ngoài

Thuốc chống viêm không steroid
Lớp phenol
Thuốc giảm đau
Thuốc trừ dịch hại
Thuốc thiết yếu của WHO


title: 2497 Kulikovskij

text:
2497 Kulikovskij (1977 PZ1) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 8 năm 1977 bởi N. Chernykh ở Nauchnyj.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2497 Kulikovskij

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1977


title: Amegilla gigas

text:
Amegilla gigas là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1922.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1922


title: Guioa venusta

text:
Guioa venusta là một loài thực vật thuộc họ Sapindaceae. Đây là loài đặc hữu của Indonesia.

Chú thích

Tham khảo
 van Welzen, P.C. 1998. Guioa venusta. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Indonesia
Guioa
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật đặc hữu New Guinea
Thực vật Tây New Guinea
Cây New Guinea


title: Melanoxanthus cuneatus

text:
Melanoxanthus cuneatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1865.

Chú thích

Tham khảo

Melanoxanthus


title: Tào thúc Chấn Đạc

text:
Tào Thúc Chấn Đạc (chữ Hán: 曹叔振鐸; trị vì: ?-1053 TCN), tên thật là Cơ Chấn Đạc (姬振鐸), là vị vua đầu tiên của nước Tào – chư hầu nhà Chu trong lịch sử Trung Quốc.

Thúc Chấn Đạc là con thứ sáu của Tây bá Cơ Xương trong số 10 người con cùng mẹ (Bá Ấp Khảo mất sớm, Vũ Vương Cơ Phát, Quản Thúc Tiên, Chu Công Đán, Sái Thúc Độ, Thúc Chấn Đạc, Thành Thúc Vũ, Hoắc Thúc Xử, Khang Thúc Phong, Đam Quý Tái.

Cơ Phát lật đổ nhà Thương lên làm vua, lập ra nhà Chu, tức là Chu Vũ Vương. Chu Vũ Vương phân phong đất đai cho các em và công thần làm chư hầu. Thúc Chấn Đạc được phong tại đất Tào. Ông trở thành vị vua đầu tiên của nước Tào.

Sử sách không ghi chép sự kiện xảy ra liên quan tới nước Tào trong thời gian ông làm vua.

Khoảng năm 1053 TCN, Tào Thúc Chấn Đạc qua đời. Con ông là Cơ Tỳ lên nối ngôi, tức là Tào Thái bá.

Xem thêm
Chu Vũ Vương
Tào Thái bá

Tham khảo
Sử ký Tư Mã Thiên, các thiên:Chu bản kỷQuản Sái thế gia''

Chú thích

Vua nước Tào
Năm sinh thiếu
Mất năm 1053 TCN


title: Conus magus

text:
Conus magus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

Động vật được mô tả năm 1758
M


title: Gustáv Husák

text:
Gustáv Husák (10 tháng 1 năm 1913 - 18 tháng 11 năm 1991) là một chính khách người Slovakia. Ông từng là một nhà lãnh đạo cộng sản lâu dài của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc và từng giữ chức Chủ tịch của Tiệp Khắc (1969-1987). Thời gian cầm quyền của ông được gọi là giai đoạn "bình thường hóa" sau mùa xuân Praha.

Cuộc đời và sự nghiệp
Gustav Husák là con trai của một công nhân thất nghiệp tại Dúbravka (nay là một phần của Bratislava), Vương quốc Hungary, Áo-Hung (Slovakia). Ông gia nhập Đoàn Thanh niên Cộng sản ở tuổi 16, trong khi theo học tại các trường học trung học ở Bratislava. Năm 1933, khi ông bắt đầu nghiên cứu tại Khoa Luật của Đại học Comenius ở Bratislava, ông gia nhập Đảng Cộng sản Tiệp Khắc (KSC) đã bị cấm hoạt động 1938-1945. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ông từng bị bỏ tù bởi chính phủ Jozef Tiso vì các hoạt động cộng sản bất hợp pháp, và ông là một trong những nhà lãnh đạo cuộc nổi dậy Slovakia 1944 chống lại Đức Quốc xã và Tiso. Husak là một thành viên của Đoàn Chủ tịch Hội đồng Quốc gia Tiếng Slovak từ 1 tháng 9 đến 5 tháng 9 1944. (?)

Tham khảo

Tổng thống Tiệp Khắc
Mùa xuân Praha


title: Geoffrey Mutai

text:
Geoffrey Kiprono Mutai (sinh ngày 07 tháng 10 năm 1981 tại Mumberes, huyện Koibatek) là một vận động viên chạy đường dài Kenya, thi đấu trong các cuộc thi chạy đường dài. Ngày 18 tháng 4 năm 2011 tại cuộc đua Marathon Boston, Mutai chạy marathon với tốc độ nhanh hơn nhất bao giờ hết trong một thời gian 2 tiếng 03 phút 02 giây, mặc dù thời gian này sẽ không được công nhận bởi Hiệp hội Quốc tế của Liên đoàn Điền kinh là một kỷ lục thế giới do đường đua Boston không đáp ứng các tiêu chí để đủ điều kiện để đánh dấu. chiến thắng quan trọng khác của anh bao gồm chặng đua Monaco. Anh cũng là một vận động viên nửa marathon mạnh mẽ, với các chiến thắng tại Marathon nửa đường Valencia và Marathon nửa đường RAK, với thời gian chạy 59 phút 30 giây.

Sự nghiệp
Mutai bắt đầu hoạt động vào năm 1994 trong khi tại trường tiểu học Tuiyotich trong Nakuru. Cậu tốt nghiệp từ trường tiểu học trong năm 1998, nhưng khó khăn tài chính ngăn cản cậu học tiếp trung học. Thay vào đó, cậu làm việc tại một trang trại, nhưng tiếp tục tiếp tục sự nghiệp chạy của mình. Anh đã được chọn để đại diện cho Kenya tại Giải vô địch trẻ thế giới năm 2002, nhưng không thể đi do anh không có giấy khai sinh. Không lâu sau, anh bị thương và gần như bỏ môn chạy. Sau đó, anh đã gia nhập Kapng’entuny Athletics Club ở Eldoret. Trong năm 2007, anh thi đấu marathon lần đầu tiên, kết thúc thứ hai trong buổi khai mạc Kass Marathon ở Eldoret. Tại cuộc đua này, ông đã gặp quản lý hiện tại Gerard Van de Veen Volare thể thao, người cung cấp cho anh ta với cơ hội cạnh tranh ở nước ngoài.
Anh đã giành chiến thắng Monaco Marathon 2008 với thời gian chạy 2:12:40, đánh bại người về nhì là Jacob Kitur. Anh đã giành chiến thắng trong đường đua 10 km Loopfestijn Voorthuizen trong một thời gian kỷ lục 28 phút 05 giây vào tháng 7 năm đó. Anh đã tiến bộ đáng kể ở Marathon Eindhoven, thiết lập một kỷ lục cá nhân tốt nhất mới với thời gian 2:07:50, đó là một kỷ lục và hơn một phút rưỡi so với đối thủ.

Mutai mở năm 2009 với chiến thắng tại giải vô địch 12 km Nam Rift Valley. Anh đã đăng ký Giải đua quốc tế Seoul Marathon, nhưng không thể hoàn tất cuộc đua. Anh chạy Marathon Daegu một tháng sau đó và kết thúc thứ tám tổng thể với một thời gian chạy 02:10:45. Anh trở lại cuộc đua Voorthuizen Loopfestijn một vài tháng sau đó và cải thiện so với kỳ thi trước đó của ông, chạy dưới 28 phút cho lần đầu tiên để thiết lập một mới xuất sắc nhất của 27:39. Anh đã có một chiến thắng thứ hai liên tiếp ở Marathon Eindhoven, tiếp tục cải thiện quá trình đánh dấu và cá nhân tốt nhất của mình với thời gian 2:07:01. Anh đã chiến thắng chặng bán marathon Valencia vào cuối năm 2009, vượt qua vận động viên Kirui Boniface được yêu thích và thiết lập tốt nhất của 59:30 trên khoảng cách bán marathon.

Tham khảo

Vận động viên marathon


title: Lacconectus geiseri

text:
Lacconectus geiseri là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Brancucci miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Lacconectus


title: Trentepohlia ornatipennis

text:
Trentepohlia ornatipennis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: (31120) 1997 RT8

text:
{{DISPLAYTITLE:(31120) 1997 RT8}}

(31120) 1997 RT8 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 12 tháng 9 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 31001–32000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Điệp Sơn

text:
Điệp Sơn là tên một ngọn núi đá thấp nằm giữa đồng bằng sông Hồng, thuộc xã Yên Nam, thị xã Duy Tiên, tỉnh Hà Nam, Việt Nam.

Núi nằm cạnh sông Châu, tạo nên phong cảnh sơn thủy hữu tình thơ mộng. Nơi đây cũng được cho rằng là nơi vua Lê Đại Hành thời Tiền Lê đã từng cày tịch điền lần đầu tiên vào năm Đinh Hợi (987), cùng với Đọi Sơn cách đó khoảng 1 km, tuy nhiên đến nay không tìm thấy dấu tích.

Trên đỉnh núi cũng có ngôi chùa nhỏ, cùng với những cây cổ thụ xanh tốt.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Quảng Tây


title: Aurel, Drôme

text:
Aurel là một xã thuộc tỉnh Drôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam nước Pháp. Xã Aurel, Drôme nằm ở khu vực có độ cao trung bình mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Drôme


title: Leucocera

text:
Leucocera là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1843 bởi Chevrolat.

Các loài
Chi này gồm các loài:
 Leucocera ileanae Daccordi, 1995

Chú thích

Tham khảo

Họ Ánh kim


title: Kishanganj

text:
Kishanganj là một thành phố và khu đô thị của quận Kishanganj thuộc bang Bihar, Ấn Độ.

Địa lý
Kishanganj có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 42 mét (137 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kishanganj có dân số 85.494 người. Phái nam chiếm 54% tổng số dân và phái nữ chiếm 46%. Kishanganj có tỷ lệ 53% biết đọc biết viết, thấp hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 60%, và tỷ lệ cho phái nữ là 44%. Tại Kishanganj, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Bihar
Kishanganj


title: Toxorhina megatricha

text:
Toxorhina megatricha là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Toxorhina
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Les Hautes-Rivières

text:
Les Hautes-Rivières  là một xã ở tỉnh Ardennes, thuộc vùng Grand Est ở phía bắc nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Ardennes

Tham khảo

Hautesrivieres


title: Laronxe

text:
Laronxe  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 252 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle


title: (6279) 1977 UO5

text:
{{DISPLAYTITLE:(6279) 1977 UO5}}

(6279) 1977 UO5 là một vành đai tiểu hành tinh. Nó được phát hiện bởi K. L. Faul ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 18 tháng 10 năm 1977.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 6001–7000

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1977
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Holzheim am Forst

text:
Holzheim am Forst là một đô thị tại huyện Regensburg bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Hylaeus jantaris

text:
Hylaeus jantaris là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Dathe mô tả khoa học năm 1980.

Chú thích

Tham khảo

J
Động vật được mô tả năm 1980


title: Urolophus armatus

text:
Urolophus armatus là một loài cá đuối trong họ Urolophidae, chỉ được biết qua một tiêu bản của con đực dài  thuộc quần đảo Bismarck.

Tham khảo

Urolophus
Cá Papua New Guinea
Động vật được mô tả năm 1841