title: Haplochromis annectidens

text:
Haplochromis annectidens là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó là loài đặc hữu của Uganda.

Nguồn
 Kaufman, L. 1996. Haplochromis annectidens. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 4 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Động vật Uganda
Haplochromis
Động vật được mô tả năm 1933


title: Melanotus pertinax

text:
Melanotus pertinax là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Say miêu tả khoa học năm 1839.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Bulbophyllum navicula

text:
Bulbophyllum navicula là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

navicula]]

N


title: Copelatus aphroditae

text:
Copelatus aphroditae là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Balke miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Chùa Phi Lai

text:
Chùa Phi Lai là một tự viện danh tiếng của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa và là một di tích lịch sử cấp quốc gia tại An Giang, Việt Nam.

Vị trí, nguồn gốc, thờ cúng
Chùa Phi Lai nằm đối diện chùa Tam Bửu, tổ đình của đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa, cách núi Tượng khoảng 200m về hướng Đông, thuộc thị trấn Ba Chúc, huyện Tri Tôn, tỉnh An Giang.

Chùa do Ngô Lợi cùng với tín đồ xây dựng vào ngày 19 tháng 1 năm 1877. Và giống như chùa Tam Bửu, chùa Phi Lai còn phải trùng tu vài lần vì bị thực dân Pháp đến đốt phá (Đạo nạn), mới có được diện mạo như ngày nay.

Theo Sơn Nam: Chùa Phi Lai ở núi Tượng là điện, thờ đấng tối cao là Ngọc Hoàng Huyền khung Cao thượng đế, tượng trưng với tấm vải đỏ, không hình tượng (gọi trần điều). Một bàn thấp hơn dành cho "tứ đại thần châu", tức bốn hòn đảo của cõi tiên. Đúng là tu tiên, đạo Lão...Đạo Phật cổ truyền, với từ bi bác ái, làm lành lánh dữ không đủ sức mạnh thúc giục tín đồ đứng lên võ trang khởi nghĩa. Phải thêm bùa phép, (nhưng) quanh quẩn chỉ là "sái đậu thành binh", "tận thế", "súng bắn không lủng", "âm dương ngũ hành", bùa phép Năm ông...Người dân mất nước đã phản ứng trước những gì thực dân đem đến...

Thảm sát

Ba giờ chiều ngày 20 tháng 4 năm 1978, nhằm ngày rằm tháng 3 năm Mậu Ngọ, quân đội của Pôn Pốt (Campuchia) vượt biên giới, tràn vào chùa Phi Lai. Quân Pôn Pốt bắn xối xả, tung lựu đạn giết chết tại chỗ hơn 80 người. Những người dân hốt hoảng tháo chạy ra cửa, bị quân Pôn Pốt dùng cây đập vào đầu hoặc bắn chết hơn 100 người nữa. Có 40 người đang ẩn trốn dưới bàn Phật, cũng bị tung lựu đạn làm chết 39 người, chỉ một phụ nữ còn sống sót nhờ nép trong góc và nhờ những xác người che chắn.

Sau khi chạy lánh nạn, ngày 30 tháng 4 năm 1978, người dân Ba Chúc gồng gánh trở về. Vào chùa Phi Lai, họ thấy rất nhiều vết máu in trên tường vách. Phía trước chính điện, máu lẫn nước vàng cao 0,2m. Khắp nơi mùi tử khí bốc lên nồng nặc, bởi rất nhiều xác chết nằm ngồi đủ kiểu, đang thối rữa...

Theo Bia Căm thù Ba Chúc, số người bị thảm sát là 3.157 người dân thường. Một số bị giết ở các chùa, một số bị giết ở nhiều nơi khác.
Hiện nay Nhà Mồ Ba Chúc trưng bày 1.159 bộ hài cốt, số còn lại đã được thân nhân đem chôn, hoặc nằm lại trong những hang sâu trên núi Tượng...…

Di tích
Vào ngày 10 tháng 7 năm 1980, chùa Tam Bửu, chùa Phi Lai và Nhà Mồ, là ba điểm tiêu biểu nằm trong Khu chứng tích tội ác diệt chủng Pôn Pốt, tại Ba Chúc, được nhà nước Việt Nam công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.

Chú thích

Xem thêm
Ngô Lợi
Thảm sát Ba Chúc
Chùa Tam Bửu
Núi Tượng
Đạo Tứ Ân Hiếu Nghĩa

Liên kết ngoài
Về nơi dòng sông máu rùng rợn trên web báo Quân đội nhân dân.
Cảm nhận Ba Chúc  trên web báo An Giang.

Chùa tại An Giang
Di tích tại An Giang
Khmer Đỏ
Lịch sử Việt Nam thời kỳ từ 1976
Năm 1978


title: 390

text:
Năm 390 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh
 Bleda

Mất

Tham khảo

Năm 390


title: Bellaspira acclivicosta

text:
Bellaspira acclivicosta là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Bellaspira


title: Splendrillia academica

text:
Splendrillia academica là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Splendrillia


title: Conus iheringi

text:
Conus iheringi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

I


title: 77 TCN

text:
Năm 77 TCN là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 77 TCN


title: Dakshin Baguan

text:
Dakshin Baguan là một thị trấn thống kê (census town) của quận Medinipur thuộc bang Tây Bengal, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Dakshin Baguan có dân số 4672 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Dakshin Baguan có tỷ lệ 69% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 75%, và tỷ lệ cho phái nữ là 63%. Tại Dakshin Baguan, 18% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang West Bengal


title: Trận Cannae

text:
Trận Cannae là một trận đánh thuộc Chiến tranh Punic lần 2 diễn ra vào ngày 2 tháng 8 năm 216 TCN trên chiến trường gần ngôi làng Cannae ở Apulia (nay là Canne) thuộc Đông Nam Ý. Trong trận chiến này, quân đội Đế quốc Carthage dưới sự chỉ huy của Hannibal Barca đã đánh bại một lực lượng quân đông hơn của Cộng hòa La Mã do các quan chấp chính Lucius Aemilius Paullus và Gaius Terentius Varro chỉ huy. Kết cục của trận đánh đã khiến một số thành bang Ý từ bỏ liên minh với Cộng hòa La Mã. Tuy kết quả của Chiến tranh Punic lần 2 vẫn là thắng lợi cuối cùng cho người La Mã, trận Cannae vẫn được coi là chiến tích tiêu biểu của Hannibal, một trong những trận đánh nổi tiếng nhất trong lịch sử quân sự thế giới cũng như là thất bại nặng nề nhất của quân đội La Mã.

Sau khi hồi phục từ thất bại ở Trebia (218 TCN) và Trasimene (217 TCN), các chỉ huy quân đội La Mã quyết định dùng khoảng 87.000 quân đối đầu với lực lượng Carthage của Hannibal tại Cannae. Cánh phải của đội quân La Mã đóng gần sông Aufidus, kỵ binh của họ được bố trí hai bên sườn còn bộ binh nặng được dồn vào trung tâm đội hình. Có lẽ những người La Mã hy vọng sẽ bẻ gãy đội ngũ của người Carthage sớm hơn so với những gì đã diễn ra ở trận Trebia. Đối phó với chiến thuật này, Hannibal sử dụng chiến thuật gọng kìm, ông đặt đội quân bộ ít tinh cậy nhất vào trung tâm, trong khi lực lượng kỵ binh Carthage tinh nhuệ được bố trí ở hai cánh. Trước khi trận đánh diễn ra, đội hình quân Carthage được chuyển về dạng vầng trăng khuyết để đối phó với lực lượng bộ binh nặng mạnh và áp đảo về số lượng của quân La Mã. Trong lúc vừa đánh vừa tiến, người La Mã không ngờ rằng họ đã lọt vào một vòng cung lớn và bị bao vây từ hai cánh bởi đội kỵ binh và bộ binh tinh nhuệ của Carthage. Do lực lượng bộ binh nặng bị dồn ứ tại trung tâm, quân La Mã nhanh chóng bị tấn công và xé nhỏ từ hai bên sườn mà không thể thoát khỏi cái vòng do chính họ tạo nên. Ước tính có khoảng từ 60.000 đến 70.000 quân La Mã bị tiêu diệt hoặc bắt sống tại Cannae (bao gồm cả quan chấp chính Lucius Aemilius Paullus cùng 80 nguyên lão) khiến trận đánh này trở thành một trong những trận đánh ngắn đẫm máu nhất trong lịch sử quân sự.

Bối cảnh
Không lâu sau khi Chiến tranh Punic lần 2 bùng nổ, đội quân Carthage của Hannibal đã vượt qua dãy Alps trong mùa đông để tiến vào lãnh thổ Ý. Họ nhanh chóng giành được hai chiến thắng trước quân đội La Mã tại sông Trebia (ngày nay gọi là sông Trebbia) (218 TCN) và hồ Trasimene (217 TCN). Liên tiếp gặp thất bại, Cộng hòa La Mã quyết định cử Quintus Fabius Maximus làm Quan Độc tài (dictator)  để đối phó với mối đe dọa từ Đế quốc Carthage. Với toàn quyền có được, Fabius sử dụng chiến thuật chiến tranh tiêu hao để chống lại lực lượng viễn chinh Carthage, quân La Mã tập trung triệt tiêu nguồn tiếp tế của Hannibal cũng như tránh giao chiến trực tiếp với quân Carthage. Chiến thuật của Fabius đã không được người La Mã ủng hộ vì họ cho rằng cách đối phó của quân đội chỉ giúp cho Carthage có thời gian chỉnh đốn lại đội hình. Một số người La Mã khác cũng phản đối quyết liệt chiến thuật chiến tranh tiêu hao vì họ chỉ muốn sớm thấy kết cục của cuộc chiến. Trong Cộng hòa La Mã bắt đầu lan truyền nỗi sợ hãi rằng nếu lực lượng của Hannibal cứ tiếp tục tiến quân và cướp bóc trên lãnh thổ nước Ý, các đồng minh của La Mã có thể sẽ nghi ngờ khả năng bảo vệ họ của Cộng hòa và sẽ từ bỏ liên minh này.

Rõ ràng, đối với chiến thuật kéo dài của Fabius, La Mã càng lúc càng bất mãn, thậm chí có người còn gọi ông là thằng hèn. Ngay từ lúc còn đang đương nhiệm, Fabius đã bị Viện Nguyên Lão triệu hồi để bàn lại về chiến thuật của ông. Vì vậy Marcus Minucius Rufus, trưởng quan kỵ binh của Fabius lên thay thế quyền chỉ huy quân đội. Minucius, vốn bất mãn với chiến thuật của Fabius ngay từ đầu, đã nôn nóng phát động một cuộc tấn công và giành một thắng lợi bé nhỏ. Người La Mã tỏ ra phấn khởi, bèn đưa ông ta lên làm Đệ nhị Độc Tài Quan, chỉ huy một quân đoàn chiến đấu riêng biệt với Fabius.

Mùa đông 217 trôi qua và nhiệm kỳ sáu tháng của Fabius cũng đã mãn. Cái gì đến cũng phải đến, Viện Nguyên lão không tiếp tục bầu ông làm Quan Độc tài nữa, và giao quyền chỉ huy quân đội vào các quan chấp chính Gnaeus Servilius Geminus và Marcus Atilius Regulus. Năm 216 TCN, Gaius Terentius Varro và Lucius Aemilius Paullus được bầu vào vị trí chấp chính cùng với quyền chỉ huy một đội quân La Mã đông đảo mới được hình thành nhằm tiêu diệt lực lượng Carthage. Polybius đã viết về sự kiện này:
 — Polybius, The Histories of Polybius

8 legio, cùng với khoảng 2.400 kỵ binh La Mã, tạo thành hạt nhân của đội quân đông đảo mới của Cộng hòa. Bên cạnh mỗi legio còn có một đội bộ và kỵ binh đồng minh với khoảng 4.000 người, tổng cộng lực lượng La Mã tham chiến với quân Carthage là khoảng 90.000 người. Rõ ràng, La Mã lại một lần nữa quyết tâm đánh một trận sống chết với Hannibal.

Và, cùng lúc đó, Hannibal cũng chuẩn bị một trận quyết chiến mới với quân La Mã.

Mở đầu
Mùa xuân năm 216 TCN, Hannibal giành thế chủ động bằng việc chiếm kho quân nhu lớn ở gần làng Cannae thuộc đồng bằng Apulia, cắt đứt quân La Mã với nguồn tiếp tế lớn của họ. Theo sử gia Polybius thì việc chiếm Cannae đã "làm chấn động cả quân đội La Mã, không chỉ vì vùng đất và kho lương bị mất, mà còn vì vị trí của quân Carthage giúp họ kiểm soát toàn bộ khu vực xung quanh". Đứng trước tình hình này, hai các quan chấp chính La Mã quyết định đưa quân tiến về phía Nam để đối đầu với lực lượng Carthage, họ tìm thấy Hannibal đang đóng quân ở cách bờ trái sông Aufidus khoảng 10 km. Ban đầu mỗi quan chấp chính chỉ huy riêng một nửa lực lượng nhưng sau khi quân La Mã hợp nhất thì theo luật, các quan chấp chính sẽ chỉ huy luân phiên mỗi người một ngày. Có lẽ Hannibal đã phát hiện ra đặc điểm này để điều chỉnh chiến thuật của quân Carthage mỗi ngày cho phù hợp với từng chấp chính. Theo như ghi chép để lại, khi nghe một viên tướng Carthage tên là Gisgo đề cập tới số lượng đông đảo của quân La Mã, Hannibal đã trả lời: "và một điều thú vị nữa mà ngươi không chú ý tới, Gisgo, một điều còn đáng ngạc nhiên hơn — đó là mặc dù họ rất đông, nhưng không một ai trong số họ tên là Gisgo."

Theo các sử liệu cổ, chấp chính Varro, người chỉ huy quân La Mã ngày đầu tiên, vốn là một vị tướng kiêu căng và khinh suất - người luôn muốn đánh bại Hannibal. Khi quân La Mã trong khi áp sát Cannae gặp mai phục của một đội quân Carthage nhỏ, Varro đã thành công trong việc đẩy lùi cuộc tiến công của người Carthage và tiếp tục tiến về Cannae. Tuy chỉ là chiến thắng trong một cuộc đụng độ nhỏ hoàn toàn không có ý nghĩa chiến thuật, Varro vẫn lấy nó để củng cố sự tự tin quá mức của mình trước Hannibal. Vị chấp chính thứ hai, Paullus, lại ở thái cực ngược lại với Varro, ông là một người thận trọng, luôn cảnh giác và cho rằng việc đối đầu trên chiến trường bằng phẳng với quân Carthage là điều ngu ngốc, kể cả khi quân La Mã vượt trội về số lượng. Suy nghĩ của Paullus là hoàn toàn chính xác vì quân đội Hannibal vốn nổi tiếng về sức mạnh và số lượng của đội kỵ binh - vốn có lợi thế khi chiến đấu trên chiến trường bằng phẳng. Mặc dù luôn nghi ngờ và cảnh giác, Paullus cũng quyết định tiếp tục chiến dịch sau thắng lợi nhỏ ban đầu, ông cho 2/3 quân La Mã đóng trại ở phía Đông sông Aufidus, phần còn lại đóng ở phía đối diện với mục đích bảo vệ doanh trại chính và quấy rối quân đội đối phương.

Hai phía La Mã và Carthage giữ nguyên vị trí trong hai ngày. Từ cuối ngày thứ hai (1 tháng 8), biết rằng Varro sẽ chỉ huy quân La Mã ngày tiếp theo, Hannibal rút trại và bắt đầu khiêu chiến. Trong khi Paullus từ chối đụng độ, Hannibal đã nhận ra sự quan trọng của nguồn nước sông Aufidus với doanh trại La Mã và cử kỵ binh Carthage tới trại nhỏ của quân La Mã để quấy rối, khiến người La Mã không thể lấy nước về trại.

Diễn biến trận đánh

Lực lượng
Binh lực của hai quan chấp chính là khoảng 75.000 bộ binh và 2.400 kỵ binh La Mã, lực lượng đồng minh của họ bao gồm 4.000 kỵ binh, 2.600 bộ binh nặng và 7.400 bộ binh nhẹ (với tổng số khoảng 10.000 lính), như vậy tổng lực lượng của phía La Mã tham chiến là vào khoảng 86.400 người. Trong khi đó quân đội Carthage có khoảng 27.000 bộ binh nặng, 6.000 bộ binh nhẹ và 8.000 kỵ binh. Bộ binh Carthage là lực lượng hỗn hợp của chiến binh nhiều vùng với nòng cốt là 8.000 chiến binh người Libya được trang bị giáp và khí giới kiểu La Mã, 8.000 lính Iberia, 16.000 lính Gaule (8.000 được giữ lại trại trong ngày xảy ra trận đánh) và một số lượng không rõ lính Gaetulia (nam Algérie ngày nay). Đội kỵ binh tinh nhuệ của Hannibal cũng là hỗn hợp của 4.000 lính Numidia, 2.000 lính Iberia, 4.000 lính Gaule và 450 lính Libya-Phoenicia. Phần cuối cùng trong lực lượng Carthage là 8.000 kỳ binh tạo bởi những lính bắn đá người Baleare và bộ binh dùng giáo nhiều chủng tộc. Tuy xuất phát từ nhiều chủng tộc khác nhau nhưng các lực lượng này đều thống nhất dưới quyền chỉ huy của Hannibal và đều thể hiện được khả năng riêng trong các trận đánh.

Trang bị
Binh lính La Mã được trang bị đồng bộ khí giới truyền thống của nền Cộng hòa như pilum (lao nhọn) và hasta (giáo) cùng với mũ, giáp và khiên. Trái lại trang bị của quân đội Carthage khá ô hợp: lính Libya sử dụng khí giới và giáp chiếm được của người La Mã trong các trận chiến trước đó; lính Iberia dùng kiếm, lao hoặc thương cùng khiên lớn hình bầu dục; lính Gaule dùng kiếm lớn cùng khiên nhỏ hình bầu dục; bộ binh nặng Carthage được trang bị mỗi người hai cây lao cùng gươm nhọn và giáp chắc để bảo vệ; kỵ binh nhẹ người Numidia gần như không trang bị giáp mà chỉ có một khiên nhỏ cùng lao và kiếm; kỳ binh Carthage được trang bị như bộ binh nhẹ với ná bắn đá hoặc lao; lính bắn đá người Baleare nổi tiếng với tài bắn đá chính xác thì hầu như không có trang bị bảo vệ gì ngoài chiếc ná bắn đá.

Triển khai
Vào thời này việc triển khai quy ước của quân đội trên chiến trường là bộ binh ở trung tâm còn kỵ binh ở hai cánh. Người La Mã sử dụng gần như nguyên vẹn chiến thuật này nhưng họ tăng cường cho trung tâm đội hình bằng việc dồn vào đó nhiều trung đội (maniple) bộ binh thay vì dàn trải thế trận với hy vọng sẽ dùng mũi trung tâm mạnh này phá vỡ đội ngũ quân đội Carthage. Varro biết rằng bộ binh La Mã đã khó khăn như thế nào để chọc thủng trung quân của Hannibal trong Trận chiến Trebia, vì vậy vị chấp chính quyết định tái lập chiến thuật đột phá trung tâm với một lực lượng đông đảo hơn hòng đạt được kết quả nhanh chóng. Bộ binh chính (principes) được bố trí ngay phía sau bộ binh phụ (hastati) với nhiệm vụ đẩy đội hình tiến lên sau khi chạm trán quân địch, giúp các tuyến quân La Mã được giữ vững. Theo như Polybius viết: "Các maniple ngày càng co gần nhau vì khoảng cách đội hình giảm, kéo theo đó là chiều sâu của mỗi maniple càng lúc càng lớn hơn chiều ngang đội hình". Mặc dù vượt trội về số lượng, nhưng chính cách bố trí đội hình quá sâu này khiến cho lực lượng ở tuyến trước của quân La Mã chỉ tương đương với lực lượng đối phương.

Theo Varro thì quân Hannibal không có nhiều không gian để vận động và cũng không có ý định rút lui vì họ bố trí đội hình quay lưng về phía sông Aufidus. Varro tin rằng có thể dùng ưu thế về số lượng của quân đội La Mã để đẩy người Carthage về phía bờ sông khiến đội hình của họ bị tan vỡ và trở nên rối loạn. Varro cũng chắc chắn rằng hai chiến thắng trước của quân Hannibal chẳng qua là do các trò đánh lừa và mưu mẹo vặt. Tất cả những tính toán đó đã khiến Varro quyết định đưa toàn quân La Mã đối đầu trực tiếp với lực lượng Carthage trên chiến trường. Cần nói thêm rằng địa hình Cannae là hoàn toàn trống trải và bằng phẳng, không thể có chỗ cho các toán phục binh dùng vào việc phục kích đối phương.

Về phía Carthage, Hannibal cho triển khai đội hình dựa theo khả năng chiến đấu của từng đơn vị, ông xem xét cả về số lượng, điểm mạnh và điểm yếu của từng đơn vị trước khi đưa ra chiến thuật cho toàn quân, theo đó lính Iberia, Gaule và Celtiberia được bố trí ở giữa, bộ binh Punic được bố trí ở cánh ngoài rìa của toàn đội hình bộ binh. Tuy được trang bị lao ngắn hơn các bộ binh La Mã, bộ binh Punic châu Phi của Hannibal lại trội hơn về khả năng cận chiến và giữ đội hình trong khi giao tranh ác liệt, họ chính là lực lượng tấn công hai cánh của quân La Mã. Kỵ binh cánh trái của quân Carthage (phía Nam gần sông Aufidus) bao gồm 6500 binh sĩ người Iberia và Celtiberia do Hasdrubal chỉ huy. Cánh phải quân Carthage gồm 3500 kỵ binh người Numidia do Hanno chỉ huy. Trong trận đánh, lực lượng của Hasdrubal trong trận đánh đã nhanh chóng tiêu diệt kỵ binh cánh phải La Mã (ở phía Nam), vượt qua hậu tuyến bộ binh La Mã và hợp sức với kỵ binh Numidia của Hanno đánh bại kỵ binh quân đồng minh ở cánh trái. Hai đội kỵ binh này sau đó đã tạo thành thế bao vây đối với quân La Mã.

Hannibal dự định rằng kỵ binh bố trí ở hai cánh của ông, vốn chủ yếu bao gồm kỵ binh hạng trung người Iberia và kỵ binh nhẹ người Numidia, sẽ đánh bại đội kỵ binh yếu hơn của quân La Mã sau đó vòng lại tấn công hậu tuyến bộ binh La Mã, đẩy đội quân này tiến về trung quân (vốn yếu hơn) của quân Carthage. Khi thế trận hình vành trăng khuyết hình thành, các đội lính châu Phi tinh nhuệ của ông sẽ tấn công từ hai cánh và bao vây lực lượng bị dãn rộng của người La Mã. Sau khi vòng vây hình thành, thay vì tấn công tuyến bộ binh mạnh nhất triarii của La Mã, vốn thiện chiến và được trang bị tốt nhất, đội kỵ binh Carthage sẽ chuyển hướng tiêu diệt các đội kỳ binh vòng ngoài, tạo thời gian cho binh sĩ Carthage ở trung tâm tiêu diệt các đội trưởng đại đội đồng thời đưa các bộ binh tiên phong hastati, vốn kém kinh nghiệm nhất và trang bị yếu nhất trong số bộ binh nặng La Mã, vào trạng thái hoảng loạn. Các đội bắn đá Carthage sẽ làm tăng sự rối loạn của quân La Mã khi dồn lực lượng này về trung tâm đội hình khiến cự ly đội hình quân La Mã bị thu hẹp tới mức khó có thể sử dụng vũ khí đồng thời dễ dàng vấp ngã khi giao chiến.

Trái với tính toán của Varro, vị trí dựa lưng vào sông lại là một phần quan trọng trong chiến thuật của Hannibal. Tình thế dựa lưng vào sông đã giúp một sườn của quân Carthage không bị phá vỡ ngay thời gian đầu bởi quân La Mã vượt trội về số lượng đồng thời chặn đường thoát bên cánh phải của quân La Mã (giáp bờ sông Aufidus). Thêm vào đó, quân Carthage sẽ hành tiến sao cho quân La Mã quay mặt về hướng Đông - hướng Mặt Trời, cũng là hướng gió Đông Nam mang theo cát bụi, một yếu tố làm giảm tốc độ tấn công của quân La Mã. Chiến thuật triển khai quân của Hannibal dựa trên các yếu tố khách quan và chủ quan chính là nguyên nhân quan trọng nhất quyết định kết cục trận đánh.

Diễn biến
Cùng với bước tiến của hai quân đội, Hannibal bắt đầu cho mở rộng trung quân Carthage, theo lời Polybius: "Sau khi dàn thẳng toàn bộ lực lượng, ông ta cầm trung quân gồm lính Iberia và Celtiberia tiến lên phía trước đồng thời giữ cho phần còn lại dần tụt về phía sau tạo thành thế trận hình bậc thang, chiều sâu đội hình ở cả hai cánh và vùng trung tâm của quân Carthage càng lúc càng giảm, mục tiêu của ông ta là sử dụng lính châu Phi làm lực lượng dự bị còn lính Iberia và Celtiberia sẽ mở đầu cuộc chiến." Theo một số nhà nghiên cứu, với cách tiến quân này, trung quân yếu của người Carthage sẽ giúp giảm tốc độ tiến công của bộ binh mạnh La Mã, tạo điều kiện cho bộ binh châu Phi triển khai thế trận. Một số sử gia khác lại coi hành động của quân Carthage là kỳ lạ, nó chỉ là đội hình tự nhiên khi bộ binh phải tiến quân trên một diện rộng, hoặc vành trăng khuyết chỉ là do đội hình quân Carthage chịu sức tấn công của bộ binh mạnh La Mã. Tuy nhiên đa số sử gia đồng ý rằng Hannibal đã chủ ý lùi trung quân tạo thành hình vành trăng để lôi kéo quân La Mã vào giữa rồi tiêu diệt.

Vào giai đoạn đầu trận đánh, kỵ binh hai bên giao tranh ác liệt và đẫm máu ở hai cánh. Với trình độ và lực lượng vượt hơn, kỵ binh Carthage nhanh chóng áp đảo và đánh tan kỵ binh La Mã ở cánh phải đồng thời ập vào hậu tuyến bộ binh La Mã ở trung tâm. Trong lúc kỵ binh Carthage đang áp đảo ở cánh phải, bộ binh trung tâm của hai phía bắt đầu giao tranh. Tuy vượt trội về lực lượng nhưng bộ binh La Mã gặp bất lợi về hướng tấn công, họ bị gió Đông Nam mang theo cát bụi làm giảm tầm nhìn, cát bụi cùng tình trạng vệ sinh (do quân Carthage chặn nguồn nước từ ngày hôm trước) còn khiến tinh thần chiến đầu của quân La Mã sa sút. Dù sao đi nữa, mặt trận trung tâm vẫn là nơi chiến sự diễn ra ác liệt nhất. Nhận thấy tính chất quyết định của việc bộ binh nặng La Mã phải đánh bại bộ binh Carthage tại trung tâm, quan chấp chính Paullus đã dẫn lực lượng của mình trực tiếp gia nhập trận đánh đang càng lúc càng quyết liệt ở đây. Bên kia chiến tuyến, Hannibal và những người anh em của mình cũng trực tiếp tham gia cuộc chiến đấu, cùng với binh sĩ Carthage ra sức sát phạt đối phương.

Đích thân Hannibal đứng chỉ huy trung quân Carthage và ra lệnh cho đội bộ binh yếu này dần lùi về phía sau tạo thành vành trăng khuyết. Với thế trận này của quân Carthage cùng việc vừa tiến vừa đánh, quân La Mã bắt đầu mất cự ly đội hình và có ít không gian để dùng vũ khí chiến đấu. Việc quân Carthage ở trung tâm lùi cũng khiến người La Mã bỏ qua (có thể cũng do cát bụi làm giảm tầm nhìn) mối nguy đến từ các đội bộ binh châu Phi vẫn gần như giữ nguyên vị trí ở ngoài rìa giữ cho thế trận vành trăng của Hannibal. Các giao tranh ở vùng trung tâm cũng tạo thời gian cho kỵ binh Carthage đẩy lùi hoàn toàn kỵ binh La Mã và tấn công hậu tuyến bộ binh La Mã, đẩy lực lượng này vào thế "lưỡng đầu thọ địch". Bộ binh La Mã bắt đầu lâm vào hoàn cảnh khó khăn khi ngày càng tiến sâu vào thế trận bán nguyệt của Hannibal. Vào thời điểm quyết định này, Hannibal ra lệnh cho bộ binh châu Phi của ông tấn công từ hai cánh, tạo thành vòng vây bao lấy bộ binh La Mã. Không còn đường thoát và bị tấn công từ bốn phía trong một diện hẹp, bộ binh La Mã rơi vào tình cảnh hỗn loạn, và cuối cùng theo như Polybius tả lại thì họ gần như chỉ còn biết đứng chờ chết. Cuối trận đánh, chỉ có khoảng 14.000 (trên tổng số 87.000) lính La Mã, tức là cứ 6 người mới có một người, thoát ra được khỏi vòng vây (phần lớn trong số họ chạy về thành phố Canusium ở gần đó).

Thương vong
Khó có thể xác định chính xác con số thương vong thật sự của hai phía, theo các sử gia Titus Livius và Polybius thì có khoảng từ 50.000 đến 70.000 lính La Mã thiệt mạng, khoảng 3.000 đến 4.000 lính bị bắt làm tù binh. Trong số binh sĩ La Mã tử trận có cả quan chấp chính Lucius Aemilius Paullus, hai quan chấp chính nhiệm kỳ trước là Servilius và Minucius, hai tài chính quan, 29 (trong tổng số 48) quan bảo dân, 80 nguyên lão (Viện Nguyên lão La Mã thời đó có không quá 300 người), tất cả chiếm từ 20-30% số quan chức của bộ máy lãnh đạo La Mã. Có 8.000 lính La Mã khác ở hai doanh trại đầu hàng quân Carthage vào hôm sau. Tổng cộng có hơn 75.000 lính La Mã (trong tổng số 87.000 lính ban đầu) bị giết hoặc bắt sống, chiếm 85% toàn lực lượng, nếu tính riêng trong ngày diễn ra trận đánh thì hơn 95% lính La Mã và liên minh đã thiệt mạng hoặc trở thành tù binh. Trận Cannae là nơi chứng kiến thiệt hại về người lớn thứ hai trong lịch sử quân sự La Mã (sau trận Arausio) và tỉ lệ thiệt hại về người cũng là thứ hai (sau trận rừng Teutoburg). Về phía Carthage, lực lượng của Hannibal mất khoảng 16.700 người (đa số là bộ binh Celtiberia và Iberia ở trung tâm). Tổng cộng, thương vong ở trận Cannae là khoảng 80.000 người, nhiều thứ hai trong số các trận đánh thời đó (sau trận Platatea).

Kết quả

 ― Titus Livius, dựa theo phản ứng của Viện Nguyên lão về thất bại

Trong một thời gian ngắn sau trận Cannae, người La Mã gần như rối loạn. Đội quân tốt nhất của họ đã bị tiêu diệt gần như hoàn toàn, những người còn sống thì bị khủng bố tinh thần nặng nề, viên chấp chính duy nhất còn lại (Varro) thì hoàn toàn mất uy tín, một thảm họa cho quân đội và xã hội của Cộng hòa La Mã. Những người còn sống trở về từ Cannae bị phiên chế thành hai legio và cử ra đảo Sicilia đóng quân như một cách trừng phạt việc họ đã làm mất uy danh quân đội La Mã trên chiến trường. Bên cạnh thiệt hại về người, thiệt hại về tinh thần của La Mã cũng rất nặng nề: Mỗi thành viên tầng lớp trên trong xã hội La Mã thường có một chiếc nhẫn vàng làm dấu, và chỉ trong trận Cannae, Hannibal đã thu được ít nhất 200 chiếc nhẫn vàng như vậy. Người Roma hoảng loạn tới mức họ phải tìm tới các phương thức cổ xưa như hiến tế người để cầu nguyện, ít nhất đã có hai người bị thiêu sống. Lucius Caecilius Metellus, một viên quan bảo dân, hoảng sợ tới mức đề nghị các đồng nhiệm cùng lên thuyền bỏ trốn để làm việc cho nước ngoài.

Với Hannibal, chỉ sau 3 trận chiến ở Trebia, Trasimene và Cannae, ông đã tiêu diệt được một lực lượng tương đương 8 đội quân của quan chấp chính La Mã. Trong ba mùa chiến dịch, Roma đã mất một phần năm dân số trên 17 tuổi. Ảnh hưởng tinh thần của chiến thắng ở Cannae khiến cho phần lớn miền Nam nước Ý gia nhập liên minh của Hannibal. Như Polybius đã ghi lại: "Nặng nề hơn cả thất bại ở Cannae, là việc những đồng minh cũ của La Mã, những thành bang tưởng như trung thành hết mực, nay đã rời bỏ liên minh chỉ với một lý do đơn giản, họ đã hết hy vọng với sức mạnh của La Mã." Cùng trong năm này, các thành phố Hy Lạp trên đảo Sicilia bắt đầu phản lại sự cai trị của La Mã, cùng với đó, vua Philippos V của Macedonia cũng tỏ sự ủng hộ Hannibal bằng cách phát động cuộc Chiến tranh Macedonia lần thứ nhất chống lại La Mã. Hannibal cũng củng cố được liên minh với vị vua mới Hieronymus của Syracuse, thành bang độc lập duy nhất ở Sicilia. Người Gaul ở miền Bắc Italia cũng trở thành một lực lượng ủng hộ Hannibal.

Sau trận Cannae, chỉ huy kỵ binh người Numidia là Maharbal đã đề nghị Hannibal lợi dụng thời cơ tiến quân ngay về Roma tuy nhiên Hannibal đã không làm theo lời khuyên này. Sử cũ ghi lại phản ứng của Maharbal khi bị từ chối như sau: "Rõ ràng Tạo Hóa không ban hết mọi thứ cho một con người. Người biết cách giành chiến thắng nhất, Hannibal, cũng lại là người không biết cách tận dụng chiến thắng đó nhất." Tuy nhiên Hannibal cũng có những lý do của ông khi không tiếp tục tiến quân về Roma. Theo sử gia Hans Delbrück thì thiệt hại trong các chiến dịch trên đất Ý cũng đủ khiến lực lượng của Carthage không thể tấn công thẳng vào Roma còn lực lượng của La Mã, tuy tổn thất lớn sau trận Cannae, cũng đủ để chống lại một cuộc bao vây Roma và duy trì lực lượng trên các vùng khác của Ý bất chấp sự có mặt của quân Carthage. Cách tiến quân của Hannibal sau trận Trasimene (217 TCN) và Cannae (216 TCN), cũng như sự thật rằng mãi 5 năm sau đó ông mới tấn công Roma lần đầu (211 TCN) cho thấy có thể chiến thuật của ông không phải là tiêu diệt tận gốc kẻ địch mà là triệt tiêu tinh thần đối phương bằng một loạt trận đánh để rồi buộc đối phương phải ký một hiệp ước hòa bình kèm theo việc từ bỏ hết các thành bang đồng minh. Việc này cũng góp phần làm tan rã khối liên minh giữa La Mã và các đồng minh của họ, từ đó tiến tới bao vây cô lập La Mã từ nhiều hướng. Sau chiến thắng Cannae, như đã nói, khối liên minh La Mã lung lay dữ dội. Nếu quân đội Carthage ở Ilberia không bị thất bại thì chiến thuật của Hannibal ắt hẳn đã thành công.

Ngay sau trận Cannae, Hannibal gửi một phái đoàn do Carthalo dẫn đầu về Roma để thảo luận một hiệp ước hòa bình với Viện Nguyên lão La Mã. Tuy gặp nhiều tổn thất cả về người và tinh thần, Viện Nguyên lão vẫn từ chối đề nghị của Hannibal, trái lại họ còn tăng gấp đôi nỗ lực chống người Carthage bằng việc tổng động viên toàn bộ nam giới La Mã, thành lập các legio mới từ những nông dân không có đất canh tác và thậm chí là từ nô lệ. Việc tang lễ cho những người đã chết ở Cannae bị chính quyền La Mã hạn chế trong vòng 30 ngày, cũng chỉ có phụ nữ mới được phép khóc lóc ở nơi công cộng. Trận Cannae cũng giúp cho người La Mã có được bài học lớn của họ, từ sau thất bại ở Cannae, quân đội La Mã không bao giờ còn đối mặt sòng phẳng với quân Carthage trên chiến trường, thay vào đó họ sử dụng lại chiến thuật chiến tranh tiêu hao của Fabius - chiến thuật duy nhất hữu hiệu giúp đẩy Hannibal ra khỏi nước Ý.

Sau cùng, La Mã cũng trả được thất bại ở Cannae, họ tiến quân sang châu Phi, Publius Cornelius Scipio Africanus, con trai của P.C.S Aemilianus chỉ huy quân La Mã đánh bại Hannibal tại trận Zama, kết thúc Chiến tranh Punic lần thứ hai.

Ý nghĩa lịch sử

Với học thuyết quân sự La Mã
Trận Cannae đóng vai trò quyết định trong việc hình thành cấu trúc quân sự và tổ chức chiến chiến thuật của quân đội Cộng hòa La Mã. Tại Cannae, bộ binh La Mã gần như vẫn dùng đội hình phalanx có từ thời Hy Lạp, điều này khiến họ dễ dàng rơi vào cái bẫy do Hannibal giương ra. Vì vậy trong những năm sau thất bại ở Cannae, người La Mã bắt đầu cải tổ bằng việc điều chỉnh các phalanx linh hoạt hơn, sau đó chia phalanx thành hai cột và cuối cùng là chia nhỏ phalanx thành các đơn vị chiến đấu ít người nhưng linh hoạt, có sức cơ động cao và gắn kết với nhau hơn khi hành tiến trong đội hình lớn. Ví dụ trong trận Ilipa và trận Zama, các bộ binh chính đã được bố trí ở rìa của bộ binh phụ, giúp toàn đội hình quân La Mã có được sức cơ động cao hơn rất nhiều cách bố trí cũ (bộ binh chính đi sau bộ binh phụ). Từ hệ thống đội hình trung đội (maniple), quân La Mã dần chuyển sang hệ thống đội hình đội quân (cohort).

Thất bại trong trận Cannae cũng cho thấy luật lệ ngặt nghèo của La Mã về việc chỉ huy luân phiên của các chấp chính đã khiến chiến thuật bị hạn chế và xáo trộn. Sau một số thử nghiệm chính trị, P.C.S Africanus được cử làm tổng chỉ huy quân đội La Mã ở châu Phi và được giữ vị trí này cho tới hết chiến tranh. Tuy quyết định đó đã vi phạm luật của Cộng hòa La Mã nhưng nó đã giúp quân đội La Mã có được sự chỉ huy thống nhất từ bên trong, giúp tăng cường đáng kể sức chiến đấu. Từ sau trận Cannae, mô hình công dân-binh lính cũng dần được loại bỏ, thay thế vào đó là các lực lượng vũ trang chuyên nghiệp, đây là nòng cốt cho quân đội của Africanus giành chiến thắng ở Zama.

Với lịch sử quân sự
Chiến thuật bao vây của Hannibal tại Cannae thường được trích như là một trong những ví dụ về cách chỉ huy chiến trường tốt nhất trong lịch sử, và là thắng lợi đầu tiên của chiến thuật gọng kìm được ghi chép lại chi tiết trong sử sách phương Tây. Trận Cannae đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử quân sự thế giới với chiến thuật triển khai đội hình của Hannibal. Sử gia quân sự Theodore Ayrault Dodge đã viết:

"Có ít trận đánh trong thời Cổ đại được đánh giá cao hơn trận Cannae. Trận đánh này cho thấy tất cả ưu việt của quân đội Hannibal. Cái cách mà bộ binh lạc hậu người Iberia và Gaule dàn quân tạo thành thế trận bậc thang đầu tiên được tổ chức tại đây rồi sau đó lùi dần tạo thành thế trận đảo ngược... đơn giản là một kiệt tác về chiến thuật chiến trường. Việc tấn công vào đúng thời điểm của bộ binh châu Phi và việc nó bao vây lấy hai cánh của đám đông quân La Mã hỗn loạn, là trên cả tuyệt vời. Cả trận đánh, đứng từ góc nhìn của người Carthage, là một tác phẩm nghệ thuật ít có trường hợp nào sánh bằng trong lịch sử chiến tranh".

Trận Cannae là thể hiện cao nhất của thiên tài quân sự Hannibal và cũng là trận đánh kinh điển nhất của chiến thuật mà ông vẫn thường áp dụng. Về sau, P.C.S Africanus đã áp dụng thành công chiến thuật tương tự và đánh bại chính Hannibal trong trận Zama.

Xem thêm
 Trận Tỉnh Hình, nơi Hàn Tín với binh lực ít hơn cũng chiến thắng đối phương nhờ thế trận dựa lưng vào sông.

Tham khảo

Tham khảo

Liên kết ngoài

 "Trận Cannae" Mommsen History of Rome. Book 03 From the Union of Italy to the Subjugation of Carthage and the Greek States. tr 50
 "Trận Cannae" trên www.unrv.com
 "Trận Cannae" trên Roman-empire.net
 "Rome and Carthage: Classic Battle Joined " - bài báo của Greg Yocherer trên Military History Magazine

Cannae
Năm 216 TCN
Bài Ý chọn lọc
Trận đánh liên quan tới Cộng hòa La Mã
Barletta
Trận đánh ở Puglia


title: Trévignin

text:
Trévignin là một xã thuộc tỉnh Savoie trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Savoie

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Savoie


title: Bình Hòa, Chương Châu

text:
Bình Hòa (tiếng Trung: 平和县, Hán Việt: Bình Hòa huyện) là một huyện của thành phố Chương Châu, tỉnh Phúc Kiến, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có 10 trấn, 5 hương.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Phúc Kiến
Chương Châu


title: Sompt

text:
Sompt là một xã thuộc tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 151 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Exomalopsis bomanii

text:
Exomalopsis bomanii là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Holmberg mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Exomalopsis
Động vật được mô tả năm 1903


title: Psilogramma stameri

text:
Psilogramma stameri là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Sumatra và Java ở Indonesia.

Phân loài
Psilogramma stameri stameri (Sumatra)
Psilogramma stameri chuai Eitschberger, 2001 (Java)

Chú thích

Tham khảo

Psilogramma
Côn trùng Indonesia
Động vật đặc hữu Indonesia


title: Hugues Capet

text:
Hugues Capet (khoảng 940 – 24 tháng 10 năm 996) là Vua Pháp đầu tiên của vương triều Capet từ khi được bầu làm vua kế vị cho Louis V nhà Caroling năm 987 cho tới khi băng hà. Là con trai của một vị công tước người Pháp, Hugues le Grand và vợ Hedwige xứ Sachsen. Hugh là hậu duệ của các con trai của Hoàng đế Charlemagne là Louis Mộ đạo và Pepin của Ý thông qua mẹ và bà nội của ông, và cũng là cháu trai của Otto Đại đế.

Vương triều do ông thành lập đã cai trị nước Pháp trong gần 3,5 thế kỷ, từ năm 987 đến năm 1328 trong dòng cao cấp, sau đó các chi nhánh đã tiếp tục cai trị Pháp cho đến năm 1848 (với thời gian gián đoạn từ năm 1792 đến năm 1814). Một số nhánh Bourbon của Vương tộc Capet vẫn còn cai trị Tây Ban Nha và Luxembourg cho đến tận ngày nay.

Dòng dõi và thừa kế
Là con trai của Hugh Vĩ đại, Công tước xứ Franks và Hedwige xứ Sachsen, con gái của Vua La Mã Đức Heinrich Người săn chim. Hugh sinh vào khoảng giữa năm 938 và năm 941. Ông sinh ra trong một gia đình có quyền lực, với nhiều mối quan hệ với hoàng gia Pháp và Đức.

Thông qua mẹ của mình, Hugh là cháu trai của Otto I của Thánh chế La Mã; Henry I, Công tước xứ Bayern; Bruno Vĩ đại, Tổng giám mục Cologne; và cuối cùng là Gerberga xứ Sachsen, Vương hậu của Pháp. Gerberga là vợ của Louis IV, Vua của Pháp và là mẹ của Lothaire của Pháp và Charles, Công tước xứ Hạ Lorraine.

Gia đình bên phía nội của ông thuộc gia tộc Robertians, là những chủ đất có thế lực ở Île-de-France. Ông nội của ông là Vua Robert I. Vua Odo là ông bác (granduncle) của ông và Emma của Pháp, vợ của Vua Rudolph, là dì của ông. [10] Bà nội của Hugh, Beatrice xứ Vermandois là một hậu duệ của Hoàng đế Charlemagne.

Sự trỗi dậy của người Robertians
Cuối thế kỷ thứ IX, hậu duệ của Robert Mạnh mẽ trở nên không thể thiếu trong việc thực hiện các chính sách của hoàng gia. Khi quyền lực của Carolingian suy yếu, các quý tộc lớn của Tây Francia bắt đầu khẳng định rằng chế độ quân chủ là được bầu chọn, chứ không phải cha truyền con nối, và hai lần chọn người nhà Robertians (Odo I (888–898) và Robert I (922–923)) làm vua, thay vì người nhà Carolingians.

Robert I, cha của Hugh Vĩ đại, được con rể của ông, Rudolph xứ Burgundy, kế vị trở thành Vua của Frank. Khi Rudolph qua đời vào năm 936, Hugh Vĩ đại phải quyết định xem liệu ông có nên đòi lại ngai vàng cho mình hay không. Để giành lấy ngai vàng, ông sẽ phải mạo hiểm thông qua một cuộc bầu cử, mà ông sẽ phải cạnh tranh với Herbert II, Bá tước xứ Vermandois, cha của Hugh, Tổng giám mục xứ Reims, và liên minh với Heinrich Người săn chim, Vua của La Mã Đức; và với Hugh Đen, Công tước xứ Burgundy, anh trai của vị vua quá cố. Để ngăn chặn các đối thủ của mình, Hugh Vĩ đại đã đưa Louis d'Outremer, con trai của Charles III của Pháp, đang sống lưu vong tại triều đình Athelstan của Anh trở về Pháp để lên ngôi vua, với vương hiệu là Louis IV.

Hành động này đã giúp Hugh trở thành người quyền lực nhất nước Pháp trong nửa đầu thế kỷ X. Sau khi nắm quyền, Louis IV đã phong cho ông danh hiệu dux Francorum ("Công tước xứ Franks"). Louis cũng (có lẽ bị áp lực) chính thức tuyên bố Hugh là "the second after us in all our kingdoms". Hugh cũng giành được quyền lực khi Herbert II xứ Vermandois qua đời vào năm 943, vì thân vương quốc quyền lực của Herbert sau đó được chia cho bốn người con trai của ông.

Hugh Vĩ đại thống trị một vùng rộng lớn của miền Trung nước Pháp, từ Orléans và Senlis đến Auxerre và Sens, trong khi nhà vua khá giới hạn ở khu vực phía Đông Bắc của Paris (Compiègne, Laon, Soissons).

Chế độ quân chủ của Pháp vào thế kỷ thứ 10
Vương quốc mà Hugh lớn lên, và một ngày nào đó ông sẽ trở thành vua, có chút tương đồng với nước Pháp hiện đại. Những người tiền nhiệm của Hugh không tự gọi mình là Vua của Pháp, và danh hiệu đó cũng không được những người kế vị của ông sử dụng cho đến thời hậu duệ của ông là Vua Philip II. Các vị vua cai trị với tên rex Francorum ("Vua của Franks"), tước hiệu vẫn được sử dụng cho đến năm 1190 (nhưng lưu ý việc sử dụng FRANCORUM REX của Vua Louis XII vào năm 1499, Vua Francis I vào năm 1515, và Vua Henry II khoảng 1550, cũng như trên các đồng tiền của Pháp cho đến thế kỷ XVIII.) Các vùng đất mà họ cai trị chỉ bao gồm một phần nhỏ của Đế chế Carolingian trước đây. Vùng đất phía Đông Frankish, Đế chế La Mã Thần thánh, được cai trị bởi Vương triều Otto, đại diện là người anh em họ đầu tiên của Hugh là Hoàng đế Otto II và sau đó là Hoàng đế Otto III. Các vùng đất phía Nam Sông Loire phần lớn đã không còn là một phần của vương quốc Tây Francia trong những năm sau khi Charles III của Pháp bị phế truất vào năm 922. Cả Công quốc Normandy và Công quốc Burgundy phần lớn đều độc lập và Công quốc Brittany cũng tương tự — mặc dù từ năm 956 Burgundy được cai trị bởi anh em của Hugh là Otto và Henry.

Pháp dưới ảnh hưởng của Ottonian

Hugh, Công tước xứ Franks

Hugh hỗ trợ Tổng giám mục xứ Reims

Hugh được bầu làm Vua xứ Franks

Tranh chấp với Giáo hoàng

Mức độ quyền lực

Di sản

Hôn nhân và Hậu duệ

Lời tiên tri

Tiếp nhận

Chú thích

Tham khảo

Nguồn

 Gauvard, Claude. La France au Moyen Âge du Ve au XVe siècle. Paris: PUF, 1996. 2-13-054205-0
 James, Edward. The Origins of France: From Clovis to the Capetians 500–1000. London: Macmillan, 1982.
 Riché, Pierre. Les Carolingiens: Une famille qui fit l'Europe. Paris: Hachette, 1983. 2-012-78551-0
 Theis, Laurent. Histoire du Moyen Âge français: Chronologie commentée 486–1453. Paris: Perrin, 1992. 2-87027-587-0
Lewis, Anthony W. "Anticipatory Association of the Heir in Early Capetian France." The American Historical Review, Vol. 83, No. 4. (Oct., 1978), pp 906–927.

Sinh năm 930
Mất năm 996
Hugues Capet
Hugues Capet
Vương triều Caroling
Vua Frank
Người Paris
Tín hữu Kitô giáo Pháp
Bá tước xứ Orléans
Vương tộc Capet
Vua theo đạo Công giáo Rôma
Sinh thập niên 930
Chôn cất tại Vương cung thánh đường Thánh Denis


title: Phrynobatrachus liberiensis

text:
Phrynobatrachus liberiensis là một loài ếch trong họ Petropedetidae family.
Nó được tìm thấy ở Bờ Biển Ngà, Ghana, Guinea, Liberia, và Sierra Leone.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông, và đầm nước. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Rödel, M.-O. & Schiøtz, A. 2004. Phrynobatrachus liberiensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Phrynobatrachus


title: 9315 Weigel

text:
9315 Weigel (1988 PP2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 13 tháng 8 năm 1988 bởi F. Borngen ở Tautenburg.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 9315 Weigel

Thiên thể phát hiện năm 1988
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Bayencourt

text:
Bayencourt là một xã ở tỉnh Somme trong vùng Hauts-de-France.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên giao lộ của D23 và đường D129, khoảng nửa đường giữa Arras và Amiens.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
(Tất cả đều bằng tiếng Pháp)
 Bayencourt trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Bayencourt sur le site de l'Insee
 Bayencourt sur le site du Quid
 Localisation de Bayencourt sur une carte de France et communes limitrophes
 Plan de Bayencourt sur Mapquest

equivalent article from the French Wikipedia, consulted on January 17th, 2008.''

Xã của Somme


title: 8609 Shuvalov

text:
8609 Shuvalov (1977 QH3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 8 năm 1977 bởi N. S. Chernykh ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8609 Shuvalov

Thiên thể phát hiện năm 1977
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: SPI

text:
SPI có thể là tên viết tắt của:
Serial Peripheral Interface - Giao diện Ngoại vi Nối tiếp
System Programming Interface - Giao diện Lập trình Hệ thống


title: Khu chưa hợp nhất

text:
Theo luật, một khu chưa hợp nhất (tiếng Anh: unincorporated area) là một vùng đất không thuộc bất cứ một khu tự quản (có hội đồng đại diện). Để "hợp nhất" theo ý nghĩa này có nghĩa là lập nên một khu tự quản, ví dụ như một thành phố, xã hoặc thị trấn có chính quyền riêng của nó hoặc là bị sáp nhập vào một khu tự quản lân cận.

Như thế, một cộng đồng chưa hợp nhất thường không phải đóng thuế cho một chính quyền khu tự quản. Những vùng đất như thế thường được quản lý tự động như là một phần của một phân vùng lãnh thổ hành chính lớn hơn, ví dụ như một quận, tiểu bang, tỉnh bang, hay xứ. Mặc dù hiếm có nhưng vẫn có các thị trấn nhỏ vì khủng hoảng tài chính phải chịu giải thể và trở thành các khu chưa hợp nhất để nhận được các dịch vụ cung cấp bởi phân khu hành chính cao hơn.

Úc
Tại Úc có các khu chưa hợp nhất lớn tại Lãnh thổ Bắc Úc với khoảng 9000 km đường sá trong các khu vực đó. Phần lớn Nam Úc nằm trong khu chưa hợp nhất có tên là "Outback Areas Community Development Trust". Vùng cận tây và phía bắc của New South Wales được gọi là Vùng Viễn Tây chưa hợp nhất (Unincorporated Far West Region) là nơi có dân cư thưa thớt và hiếm khi có cơ thành lập nên một hội đồng dân cử. Tuy nhiên một nhân viên dân sự từ thủ phủ tiểu bang sẽ điều hành các vấn đề cần thiết. Tiểu bang khác có các khu chưa hợp nhất là Victoria có đến hai khu chưa hợp nhất nhỏ tại Alpine Shire và một tại Shire of Mansfield.

Canada
Tại Canada tùy theo tỉnh bang, một khu định cư chưa hợp nhất là nơi không có hội đồng thị trấn. Nó thường là nhưng không phải lúc nào cũng là một phần của chính quyền khu đô thị tự quản lớn hơn. Có thể có phạm vi từ một ấp nhỏ đến một khu đô thị lớn hơn. Ví dụ, Sherwood Park, một khu ngoại ô của thành phố Edmonton sẽ là một thành phố lớn thứ bảy của tỉnh bang Alberta nếu nó được hợp nhất thành một thành phố. Tuy nhiên nó vẫn duy trì đơn giản là một phần của khu đô thị tự quản đặc biệt của Quận Strathcona. Tương tự, Fort McMurray, Alberta không phải là một cộng đồng riêng biệt mà là một phần của Khu đô thị tự quản Vùng Wood Buffalo rộng lớn.

Đức
Cho đến ngày 1 tháng 1 năm 2004, Đức có 244 (trong số đó có 215 nằm trong Bavaria) khu chưa hợp nhất không có người ở, được gọi là gemeindefreie Gebiete hay số ít là gemeindefreies Gebiet, không thuộc bất cứ một khu đô thị tự quản nào bao gồm phần lớn là các khu đất rừng.

Cũng có ba khu chưa hợp nhất có người (Osterheide và Lohheide ở Lower Saxony và Gutsbezirk Münsingen tại Baden-Württemberg).

Hoa Kỳ
Tại Hoa Kỳ, các vùng chưa hợp nhất có chiều hướng hiếm thấy ở vùng New England và các tiểu bang miền Trung-Đại Tây Dương dân cư đông đúc, nhưng rất phổ biến tại các tiểu bang Trung Tây Hoa Kỳ, Tây Hoa Kỳ và Tây Nam Hoa Kỳ như California và Nevada, và tại các tiểu bang đông nam Hoa Kỳ như Florida, Bắc Carolina, Kentucky, và Tây Virginia. Không như đa số các tiểu bang khác, Maryland đặc biệt dành quyền tự quản khá nhiều cho các quận của mình, vì thế các trung tâm dân số có hàng chục ngàn dân— gồm có gần như tất cả vùng ngoại ô Baltimore — có ít động cơ quan tâm đến việc hợp nhất thành thành phố. Thật ra, có chỉ 156 khu đô thị hợp nhất tại Maryland, ít hơn nhiều so với đa số các tiểu bang đông dân tương tự. Hai quận là Howard và Baltimore không có đô thị tự quản hợp nhất nào.

Tiểu bang Michigan có chính sách khuyến khích hình thể xã (townships) và không khuyến khích hình thể thành phố. Tiểu bang Hawaii theo khái niệm hợp ý mình: tiểu bang không có các thành phố hợp nhất làm chính quyền dưới cấp quận (Thành phố và Quận Honolulu là "thành phố" duy nhất của tiểu bang) và tất cả các "thị trấn" của nó được điều hành ở cấp quận. Năm 2006, Quận Miami-Dade, Florida có 52% tổng dân số 2,2 triệu cư dân sống trong các khu chưa hợp nhất. Vùng đô thị Nam Florida có tổng số dân theo ước tính là 5.463.857 người trong đó có 1.671.398 sống trong các khu chưa hợp nhất.

Trong chính quyền địa phương của Hoa Kỳ, một cộng đồng chưa hợp nhất là một cụm từ chung để chỉ một khu vực địa lý có định dạng xã hội chung nhưng không có phúc lợi của một tổ chức đô thị tự quản hay danh xưng chính trị chính thức (Ví dụ được hợp nhất thành một thành phố hay thị trấn). Có nhiều loại chính cộng đồng chưa hợp nhất như sau:

 Một khu dân cư hoặc cộng đồng khác tồn tại bên trong một hoặc nằm gần một số các khu đã được hợp nhất sẵn có như các thành phố và thị trấn. Ví dụ, Clifton, Massachusetts nằm trên ranh giới giữa các thị trấn Swampscott và Marblehead. Tổng hành dinh của Công ty NIKE bị vây quanh hoàn toàn bởi thành phố Beaverton, Oregon.

 Một khu dân cư hoặc cộng đồng khác tồn tại bên ngoài một khu đô thị tự quản hợp nhất hoặc cách xa một khu đô thị lớn hơn. Ví dụ, xem Nutbush, Tennessee, Paradise, Michigan và Romance, Arkansas.

Tại tiểu bang New York, các cộng đồng chưa hợp nhất bên trong các thị trấn đôi khi được gọi là ấp (hamlet) mặc dù tiểu bang New York không công nhận ấp là một thực thể đô thị tự quản. Các thị trấn chính là các đô thị tự quản mà có thể chứa bên trong nó các làng. Tại Ohio, các vùng đất gọi là xã (Hoa Kỳ) thì được xem như là các khu chưa hợp nhất trong khi chỉ có các làng và thành phố được xem như là các khu hợp nhất.

Trong văn mạch nói về các vùng quốc hải Hoa Kỳ, từ "unincorporated" hay chưa hợp nhất có nghĩa là lãnh thổ chưa được chính thức được hợp nhất hay sáp nhập (không thể chia tách khỏi Hoa Kỳ sau khi hợp nhất hay sáp nhập) vào Hoa Kỳ. Các vùng quốc hải Hoa Kỳ chưa hợp nhất vì thế có thể bị bán đi hoặc bị chuyển giao cho một cường quốc khác hay ngược lại được phép độc lập khỏi Hoa Kỳ qua một cuộc trưng cầu dân ý. Tuy nhiên, các tình trạng nêu trên khó có thể xảy ra trong tương lai gần đối với 5 vùng quốc hải chính của Hoa Kỳ là Samoa thuộc Mỹ, Puerto Rico, Guam, Quần đảo Virgin thuộc Mỹ, hay Quần đảo Bắc Mariana.

Xem thêm
 Nơi ấn định cho điều tra dân số

Tham khảo

Thuật ngữ quy hoạch đô thị


title: Chimarra tamsi

text:
Chimarra tamsi là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Chimarra


title: Stefania riveroi

text:
Stefania riveroi (tên tiếng Anh: Rana Stefania De Rivero) là một loài ếch trong họ Hemiphractidae.
Nó được tìm thấy ở Venezuela và có thể cả Guyana.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, sông, và vùng nhiều đá.

Nguồn
 Señaris, C. & La Marca, E. 2004. Stefania riveroi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Stefania


title: Aeolus vittatus

text:
Aeolus vittatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

biologie|2011|10|30}}

Aeolus


title: (155433) 1997 UQ4

text:
{{DISPLAYTITLE:(155433) 1997 UQ4}}

(155433) 1997 UQ4 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 18 tháng 10 năm 1997.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 155001–156000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1997
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Pont-de-Vaux (tổng)

text:
Tổng Pont-de-Vaux là một tổng của Pháp nằm ở tỉnh Ain trong vùng Rhône-Alpes.

Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Pont-de-Vaux ở quận Bourg-en-Bresse. Độ cao ở đây từ 167 m (Reyssouze) đến 218 m (Chavannes-sur-Reyssouze) với độ cao trung bình 196 m.

2 personnages importants: le général Joubert et le peintre pré- impressionniste Antoine Chintreuil

Hành chính

Số đơn vị
Tổng Pont-de-Vaux groupe 12 xã và có dân số 7 625 dân (theo điều tra dân số năm 1999, số lượng không tính trùng).

|-
| Arbigny || align="right" | 332 || align="right" | 01190 || align="right" | 01016
|-
| Boissey || align="right" | 202 || align="right" | 01380 || align="right" | 01050
|-
| Boz || align="right" | 359 || align="right" | 01190 || align="right" | 01057
|-
| Chavannes-sur-Reyssouze || align="right" | 580 || align="right" | 01190 || align="right" | 01094
|-
| Chevroux || align="right" | 657 || align="right" | 01190 || align="right" | 01102
|-
| Gorrevod || align="right" | 561 || align="right" | 01190 || align="right" | 01175
|-
| Ozan || align="right" | 467 || align="right" | 01190 || align="right" | 01284
|-
| Pont-de-Vaux || align="right" | 2 004 || align="right" | 01190 || align="right" | 01305
|-
| Reyssouze || align="right" | 715 || align="right" | 01190 || align="right" | 01323
|-
| Saint-Bénigne || align="right" | 817 || align="right" | 01190 || align="right" | 01337
|-
| Saint-Étienne-sur-Reyssouze || align="right" | 386 || align="right" | 01190 || align="right" | 01352
|-
| Sermoyer || align="right" | 545 || align="right" | 01190 || align="right" | 01402
|}

Biến động dân số

Xem thêm
 Ain
 Quận của Ain
 Tổng của Ain
 Xã của Ain

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Tổng Pont-de-Vaux trên trang mạng của Insee
 plan du canton de Pont-de-Vaux sur Mapquest
 Localisation du canton de Pont-de-Vaux sur une carte de France

Pont-de-Vaux


title: Aspach, Gotha

text:
Aspach là một đô thị ở huyện Gotha, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 5,88 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 450 người.

Tham khảo

Làng ở Thüringen
Sachsen-Coburg và Gotha


title: Frênes

text:
Frênes là một [[xã của Pháp|xã]] thuộc tỉnh Orne trong vùng Normandie tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình mét trên mực nước biển.

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Orne


title: Tk

text:
Tk là bộ công cụ gồm các thành phần giao diện người dùng đồ họa (GUI widget). Sử dụng Tk với một ngôn ngữ lập trình, ta có thể viết các chương trình ứng dụng có giao diện đồ họa chạy trên nhiều hệ điều hành khác nhau: Windows, UNIX (trong đó có Linux), Mac OS,...

Tk được John Ousterhout xây dựng với mục đích ban đầu chạy cùng với ngôn ngữ lập trình Tcl do ông viết. Sau này, Tk còn được dùng cung với các ngôn ngữ khác như Perl, Python, Ruby.

Các thành phần (widget) cơ bản trong Tk bao gồm:

 Button (nút bấm)
 Canvas (vùng có thể dùng để vẽ hình hay hiện chữ)
 Checkbutton (ô đánh dấu kiểm)
 Entry (nhập dòng chữ)
 Frame (khung bao gồm các widget khác)
 Label (nhãn)
 Listbox (danh sách)
 Menu (thực đơn con, dropdown menu)
 Menubutton (thanh thực đơn, menu bar)
 Radiobutton (nút chọn một trong nhiều phương án)
 Scale (con chạy)
 Scrollbar (thanh trượt)
 Text (vùng nhập văn bản (có thể nhiều dòng))
 Toplevel (cửa sổ cấp cao nhất)

Trong các phiên bản ban đầu, các widget của Tk đều giống như kiểu POSIX. Từ phiên bản 8.x trở đi Tk có cố gắng mô phỏng theo các widget trên từng hệ điều hành cụ thể.

Tham khảo

Giao diện đồ họa
Lập trình máy tính
Toolkit
Widget
Giao diện lập trình ứng dụng


title: Ectoedemia sabina

text:
Ectoedemia sabina là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Puplesis năm 1985. Loài này có ở vùng Viễn Đông Nga.

Chú thích

Tham khảo

Ectoedemia


title: Murisengo

text:
Murisengo là một đô thị ở tỉnh Alessandria trong vùng Piedmont của Italia, có vị trí cách khoảng 35 km về phía đông của Torino và khoảng 40 km về phía tây bắc của Alessandria. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.525 người và diện tích là 15,2 km².

Murisengo giáp các đô thị: Montiglio Monferrato, Odalengo Grande, Robella, và Villadeati.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Alessandria
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: 1119 Euboea

text:
1119 Euboea là một tiểu hành tinh vành đai chính bay quanh Mặt Trời. Nó được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth ngày 27 tháng 10 năm 1927 ở Heidelberg, Đức. Tên ban đầu của nó là 1927 UB.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1927
Được phát hiện bởi Karl Wilhelm Reinmuth


title: Catocala subnata

text:
Catocala subnata (tên tiếng Anh: Youthful Underwing) là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Nó được tìm thấy ở Manitoba, Ontario, Quebec, và New Brunswick tới Nova Scotia, phía nam qua Maine và Connecticut tới North Carolina và phía tây đến Tennessee, Kentucky, và Texas, then phía bắc đến Iowa, Wisconsin, và Michigan.

Sải cánh dài 75–90 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 9 tùy theo địa điểm. Có thể có một lứa một năm.

Ấu trùng ăn Carya cordiformis, Juglans cinerea và Juglans nigra.

Liên kết ngoài
Species info

Chú thích

Catocala


title: Mindorina

text:
Mindorina là một chi bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1940 bởi Laboissiere.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Mindorina antennalis Laboissiere, 1940
 Mindorina cyanea Laboissiere, 1940
 Mindorina palpalis Laboissiere, 1940
 Mindorina punctata (Allard, 1889)

Chú thích

Tham khảo

Luperini


title: Basilepta pseudobeccarii

text:
Basilepta pseudobeccarii là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Eroshkina miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Basilepta


title: Ăn chay

text:
Ăn chay là việc thực hành kiêng ăn thịt (thịt đỏ, thịt gia cầm, hải sản và thịt của bất kỳ động vật nào khác), và cũng có thể bao gồm kiêng các sản phẩm phụ của quá trình giết mổ động vật.

Người ăn chay là người sống theo chế độ ăn kiêng gồm ngũ cốc, các loại đậu, hạt, rau, trái cây, nấm, tảo, men và/hoặc một số thực phẩm không có nguồn gốc động vật khác (ví dụ như muối) có hoặc không chứa sữa, mật ong và/hoặc trứng. Người ăn chay không ăn thực phẩm bao gồm hoặc đã được chế biến với sự hỗ trợ của các sản phẩm bao gồm hoặc được tạo ra từ bất kỳ bộ phận nào của thân động vật còn sống hoặc đã chết. Đáng ngạc nhiên là một số người nhận mình là người ăn chay trong khi vẫn tiếp tục tiêu thụ các sản phẩm có chứa thịt động vật bị giết mổ như gelatin (làm từ da và xương xay sẵn, có trong Jell-O, viên nang bổ sung và phim chụp ảnh) và rennet (làm từ niêm mạc dạ dày bê, dùng để làm đông pho mát cứng).

Một số người có thể không biết rằng những thành phần động vật ẩn này thậm chí còn tồn tại. Những người khác biết về chúng nhưng cảm thấy rằng chúng chỉ là những thành phần phụ của một sản phẩm và do đó sự hiện diện của chúng không quan trọng. [...] Nhiều người không ăn thịt vì lý do đạo đức mà sử dụng các phụ phẩm của động vật thu được khi động vật vẫn còn sống. Sữa là một ví dụ điển hình, vì nhiều người ăn chay tiêu thụ nó hợp lý hóa hành vi của họ bằng cách chỉ ra rằng bò không bị giết để cung cấp cho con người sản phẩm phụ đặc biệt này.

Ăn chay có thể được áp dụng vì nhiều lý do khác nhau. Nhiều người phản đối việc ăn thịt vì tôn trọng sự sống của chúng sinh. Những động cơ đạo đức như vậy đã được hệ thống hóa theo các niềm tin tôn giáo khác nhau, cũng như ủng hộ quyền động vật. Các động cơ khác để ăn chay là liên quan đến sức khỏe, chính trị, môi trường, văn hóa, thẩm mỹ, kinh tế hoặc sở thích cá nhân. Chế độ ăn kiêng cũng có nhiều biến thể: chế độ ăn chay ovo-lacto bao gồm cả trứng và các sản phẩm từ sữa, chế độ ăn chay ovo bao gồm trứng nhưng không phải sản phẩm từ sữa và chế độ ăn chay lacto bao gồm các sản phẩm từ sữa nhưng không phải trứng. Chế độ ăn thuần chay không bao gồm tất cả các sản phẩm động vật, bao gồm cả trứng và sữa. Việc kiêng các sản phẩm động vật có thể cần bổ sung chế độ ăn uống để ngăn ngừa sự thiếu hụt như thiếu hụt vitamin B12, dẫn đến thiếu máu ác tính. Về mặt tâm lý học, sở thích ăn chay có thể bị ảnh hưởng bởi tình trạng kinh tế xã hội và các yếu tố tiến hóa của mỗi người.

Thực phẩm đóng gói và chế biến, chẳng hạn như bánh ngọt, bánh quy, kẹo, sô cô la, sữa chua và kẹo dẻo, thường chứa các thành phần động vật không quen thuộc và vì vậy có thể là mối quan tâm đặc biệt đối với những người ăn chay do khả năng chứa các chất phụ gia như vậy. Cảm giác của những người ăn chay khác nhau liên quan đến những thành phần này. Một số người ăn chay xem xét kỹ nhãn sản phẩm để tìm các thành phần có nguồn gốc động vật, chẳng hạn như pho mát được làm bằng chất rennet, men dịch vị (lấy ở dạ dày bò con dùng làm cho đặc sữa khi chế biến pho mát), trong khi những người ăn chay khác không phản đối việc tiêu thụ chúng hoặc không biết về sự hiện diện của chúng.

Chế độ ăn bán chay bao gồm phần lớn thực phẩm chay nhưng có thể bao gồm cá hoặc thịt gia cầm, hoặc đôi khi các loại thịt khác, không thường xuyên. Những người có chế độ ăn có cá hoặc gia cầm có thể xác định thịt chỉ là thịt của động vật có vú và có thể coi là ăn chay. Chế độ ăn chay theo chủ nghĩa đạo đức được mô tả là "tiêu thụ cá nhưng không bao gồm các loại thịt khác".

Từ nguyên
Trong Luật tạng của Phật giáo quy định các tăng lữ phải ăn không quá giờ ngọ. Hằng tháng vào những ngày trăng rằm và đầu tháng (mùng 1 và 15 âm lịch) gọi là ngày Bố Tát (tiếng Phạn gọi là Uposatha hay Upavasatha), là ngày định kỳ để thuyết giới, cùng nhắc nhở nhau về giới pháp để tu hành. Về sau được các nhà Phật học Đại thừa Trung Quốc dịch là ngày trai giới (zh:齋) và Việt Nam dịch là ăn chay từ chữ trai đó.

Lịch sử

Ghi chép sớm nhất về việc ăn chay có từ thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên, khắc sâu lòng khoan dung đối với tất cả chúng sinh. Parshwanatha và Mahavira, các tirthankara thứ 23 & 24 trong Kỳ Na giáo lần lượt phục hưng và ủng hộ việc ăn chay ahimsa và Jain vào thế kỷ thứ 8 đến thứ 6 trước Công nguyên; hình thức ăn chay toàn diện nhất và nghiêm ngặt nhất.

Trong văn hóa Ấn Độ, ăn chay có mối liên hệ chặt chẽ với thái độ không dùng bạo lực đối với động vật (được gọi là  ahimsa  ở Ấn Độ) trong nhiều thiên niên kỷ và được các nhóm tôn giáo và triết gia cổ vũ. Tác phẩm cổ của Ấn Độ về Tirukkural nhấn mạnh một cách rõ ràng và rõ ràng về việc tránh xa thịt và không sát sinh. Chương 26 của Tirukkural, đặc biệt là các câu ghép từ 251–260, chỉ đề cập đến việc ăn chay hoặc ăn thuần chay.

Trong số những người Hy Lạp, Ai Cập và những người khác, ăn chay có mục đích ý tế hoặc thanh tẩy trong nghi lễ. Ăn chay cũng được thực hành ở Hy Lạp cổ đại và bằng chứng đáng tin cậy sớm nhất cho lý thuyết và thực hành ăn chay ở Hy Lạp là từ thế kỷ thứ 6 trước Công nguyên. Orphics, một phong trào tôn giáo lan rộng ở Hy Lạp vào thời điểm đó, cũng thực hành và cổ vũ cho việc ăn chay. Giáo viên người Hy Lạp Pythagoras, người đã cổ vũ học thuyết vị tha về thuyết luân hồi, có thể đã thực hành ăn chay, nhưng cũng được ghi lại là người ăn thịt.

Một chân dung hư cấu của Pythagoras xuất hiện trong  Metamorphoses  của Ovid, trong đó ông ủng hộ hình thức ăn chay nghiêm ngặt. Chính nhờ bức chân dung này mà Pythagoras được người nói tiếng Anh biết đến nhiều nhất trong suốt thời kỳ đầu hiện đại và, trước khi xuất hiện từ "ăn chay", những người ăn chay được gọi bằng tiếng Anh là "Pythagoreans".

Ăn chay cũng được thực hiện vào khoảng sáu thế kỷ sau, trong một trường hợp khác (30 TCN – 50 CN) ở vùng phía bắc Thracia bởi bộ tộc Moesi (những người sinh sống ở Serbia và Bulgaria ngày nay), họ ăn mật ong, sữa và pho mát..

Ở Nhật Bản vào năm 675, Thiên hoàng Tenmu đã cấm giết và ăn thịt trong thời kỳ nông nghiệp bận rộn từ tháng 4 đến tháng 9 nhưng loại trừ việc ăn thịt chim và thú rừng. Những lệnh cấm này và một số lệnh cấm khác sau nhiều thế kỷ đã bị bãi bỏ vào thế kỷ 19 trong cuộc Duy tân Minh Trị. Ở Trung Quốc, vào thời nhà Tống, ẩm thực Phật giáo đã trở nên phổ biến đến mức các quán ăn chay xuất hiện, nơi các đầu bếp sử dụng các nguyên liệu như đậu, gluten, rau củ và nấm để tạo ra các loại thịt tương tự như thịt lợn, gà, trứng và trứng cua.

Sau khi Cơ đốc giáo hóa thuộc Đế chế La Mã vào cuối thời cổ đại, việc ăn chay trên thực tế đã biến mất khỏi châu Âu, giống như ở những nơi khác, ngoại trừ ở Ấn Độ. Một số lệnh của các nhà tu hành ở châu Âu thời Trung cổ hạn chế hoặc cấm tiêu thụ thịt vì những lý do khổ hạnh, nhưng không ai trong số họ cấm cá. Hơn nữa, định nghĩa thời Trung cổ về "cá" bao gồm các động vật như hải cẩu, cá heo, cá heo, ngỗng barnacle, cá nóc và hải ly. Chủ nghĩa ăn chay tái xuất hiện trong thời kỳ Phục hưng, trở nên phổ biến hơn trong thế kỷ 19 và 20.

Năm 1847, Hiệp hội ăn chay đầu tiên được thành lập tại Vương quốc Anh; Đức, Hà Lan và các nước khác theo sau. Năm 1886, thuộc địa ăn chay Nueva Germania được thành lập ở Paraguay, mặc dù khía cạnh ăn chay của nó sẽ tồn tại trong thời gian ngắn. Liên minh ăn chay quốc tế, một hiệp hội của các xã hội quốc gia, được thành lập vào năm 1908. Ở thế giới phương Tây, việc ăn chay ngày càng phổ biến trong suốt thế kỷ 20 do các mối quan tâm về dinh dưỡng, đạo đức và — gần đây — môi trường và kinh tế.

Hình thức

Tất cả các hình thức của chế độ ăn chay đều dựa trên thức ăn thực vật, nấm và các sản phẩm từ vi khuẩn. Có một số loại ăn chay trong đó có loại trừ hoặc bao gồm các loại thực phẩm khác nhau:
Ăn chay theo Phật giáo đại thừa: là không ăn tất cả các sản phẩm từ động vật cũng như một số loại rau trong chi Hành (có mùi thơm đặc trưng của hành và tỏi), có thể tương ứng với các loại cây hành, hẹ, tỏi, nén và kiệu gọi chung là ngũ tân.
Ăn chay có trứng (ovo; tiếng Latin nghĩa là trứng): có thể ăn trứng nhưng không ăn các sản phẩm từ sữa.
Ăn chay có sữa (lacto; tiếng Latin: lactis nghĩa là sữa): có thể ăn các sản phẩm từ sữa, nhưng không ăn trứng.
Ăn chay có cả sữa và trứng (ovo-lacto): có thể ăn một số sản phẩm từ động vật hoặc từ sữa như trứng, sữa và mật ong.
Ăn chay hoàn toàn không sử dụng bất cứ thứ gì từ động vật (thuần chay) (vegan): không dùng tất cả các loại thịt động vật và sản phẩm từ động vật, bao gồm cả sữa, mật ong, và trứng, và cũng có thể loại trừ bất kỳ sản phẩm nào được thử nghiệm trên động vật, hoặc sử dụng các trang phục có nguồn gốc từ động vật (như giày da, áo da, áo lông thú, lông vũ..)
Ăn chay sống hay là ăn chay tươi (Raw foodism): chỉ ăn các loại trái cây tươi và chưa nấu chín, các loại hạt và rau củ. Rau củ có thể chỉ được nấu chín lên đến một nhiệt độ nhất định.
Ăn chay theo Kỳ Na giáo: có bao gồm sữa, nhưng không ăn trứng, mật ong, và các loại củ hay rễ cây.
Ăn chay theo kiểu chỉ cho phép ăn các loại trái cây, các loại hạt, hạt giống, và thực vật khác nếu việc thu hoạch những thực phẩm này không gây hại đến cây trồng.
Ăn chay theo chế độ thực dưỡng: chủ yếu ăn các loại ngũ cốc nguyên cám và đậu hoặc theo phương pháp dưỡng sinh của Ohsawa.

Động cơ để ăn chay
Nhiều lý do khác nhau để ăn chay tùy thuộc vào sắc tộc và văn hóa. Những người ăn chay vì vấn đề đạo đức vì không muốn gây khổ đau cho động vật, hoặc đấu tranh vì quyền động vật. Ngoài ra, vấn đề sức khỏe cũng là một động lực để ăn chay, một số người còn cảm thấy ác cảm với mùi vị của thịt. Cũng có một số tổ chức ăn chay để bảo vệ hệ sinh thái vì họ tin rằng sản xuất chăn nuôi trong các trại gây hại cho môi trường. Họ cũng cho rằng giảm lượng tiêu thụ thịt sẽ cải thiện đáng kể tình hình lương thực toàn cầu.

Trong điều luật của một số tôn giáo yêu cầu tín đồ phải ăn chay.

Đạo đức và chế độ ăn
Nhiều lý do khác nhau về đạo đức đã được đề xuất cho việc lựa chọn ăn chay, thường được xác định trên quyền lợi của những động vật không phải là con người.

Trong nhiều xã hội đã phát sinh các cuộc tranh cãi và tranh luận về những vấn đề đạo đức của việc ăn thịt động vật. Một số người không ăn chay nhưng vẫn từ chối ăn thịt một số động vật nhất định chẳng hạn như mèo, chó, ngựa, hoặc thỏ do những điều cấm kỵ trong văn hóa. Một số người khác ủng hộ việc ăn thịt vì những lý do về khoa học, dinh dưỡng và văn hóa, kể cả tôn giáo. Một số người kiêng ăn thịt của động vật được nuôi theo phương thức nhất định nào đó, chẳng hạn như nuôi trong các xí nghiệp chăn nuôi (factory farm), hoặc tránh vài loại thịt nhất định, như thịt bê hoặc gan ngỗng. Một số người theo chế độ ăn chay hoặc thuần chay không phải vì những mối quan tâm về vấn đề đạo đức liên quan đến việc chăn nuôi hay tiêu thụ động vật nói chung, mà là vì lo ngại về việc thực hiện những phương pháp xử lý đặc biệt có liên quan đến chăn nuôi và giết mổ động vật, như xí nghiệp chăn nuôi (áp dụng chế độ chăn nuôi công nghiệp) và ngành công nghiệp giết mổ động vật.

Những phản đối về mặt đạo đức thường được chia thành 2 dạng: chống lại hành động giết mổ nói chung, và chống lại một số hình thức chăn nuôi nhất định xung quanh việc sản xuất thịt.

Đạo đức giết mổ

Peter Singer là giáo sư của đại học Princeton và là người sáng lập của phong trào phóng thích động vật, ông tin rằng nếu tồn tại nhiều phương thức khác nhau để duy trì sự sống, thì người ta phải lựa chọn các cách thức mà không gây ra những thiệt hại không cần thiết cho các động vật. Hầu hết những người ăn chay vì lý do đạo đức cho rằng giết chết con vật để ăn cũng giống như giết người mà ăn vậy. Singer, trong cuốn sách Sự giải phóng động vật (Animal Liberation) năm 1975 đã nêu lên những đặc điểm về tri giác của những sinh vật không phải người, suy xét chúng dưới góc nhìn đạo đức vị lợi, điều này đã được những nhà vận động cho quyền lợi động vật và những người ăn chay dùng làm tham khảo rộng rãi.

Những người ăn chay vì đạo đức cũng tin rằng việc giết một con vật cũng như giết một con người, vì theo nguyên lý bình đẳng của Singer đối với các động vật không phải người, thì những con vật cũng giống như những người không cùng màu da, sắc tộc, giới tính hay tôn giáo. Do đó, việc giết hại này chỉ có thể được biện minh nếu trong những hoàn cảnh vô cùng khắt khe, còn việc giết một vật thể sống vì mùi vị thơm ngon, sự tiện lợi hay giá trị dinh dưỡng của nó đều không phải là nguyên nhân chính đáng. Một quan điểm phổ biến khác cho rằng con người có thể ý thức được về hành vi của mình theo một cách khác với động vật, vì vậy con người không thể hành xử như con vật được.

Những người đối lập với trường phái ăn chay vì đạo đức lập luận rằng động vật không ngang hàng với con người, vì thế so sánh việc ăn thịt động vật với giết người là một hành động khập khiễng. Lý luận này không bào chữa cho hành vi tàn ác, nhưng nó cho rằng động vật không ngang hàng với loài người, và không sở hữu những quyền cơ bản giống như con người.

Tôn giáo
Ăn chay có truyền thống lâu đời tại Ấn Độ. Kì Na giáo và một số giáo phái chính của Ấn Độ giáo xem ăn chay như là một hành vi đạo đức. Đối với các tôn giáo này thì ăn chay chủ yếu dựa trên các luật về không hành hạ, không gây thương tích hay giết chết các loài vật.

Phật giáo nhìn chung không cấm ăn thịt tuy nhiên chỉ được ăn những thứ thịt thỏa mãn điều kiện tam tịnh nhục, Phật giáo đại thừa khuyến khích ăn chay để mang lại lợi ích cho sự phát triển của lòng từ bi.
Những tôn giáo khác ủng hộ một chế độ ăn chay bao gồm Cơ Đốc Phục Lâm An Thất Nhật, phong trào Rastafari, phong trào Ananda Marga và ý thức Krishna (Krishnas Hare). Tích-khắc giáo không đánh đồng tâm linh với chế độ ăn uống và không chỉ định một chế độ ăn chay hoặc thịt.

Phật giáo

Trong giới luật của Phật giáo, giới đầu là giới tránh sát sinh, hơn thế nữa phật tử còn thực hành tránh gây khổ đau cho chúng sinh, cho nên trên căn bản Phật giáo khuyến khích việc ăn chay nhưng cũng không cấm đoán ăn mặn.

Phật giáo Nam Tông (Thượng tọa bộ) thường không ăn chay. Tuy nhiên, những người xuất gia (tì kheo) nếu nghe tiếng con vật bị giết, thấy con vật bị giết hoặc nghi con vật đó bị giết để thết đãi mình thì không được ăn, nếu ăn thì sẽ phạm vào giới luật.

Mỗi tông phái của Phật giáo Đại thừa lựa chọn những kinh điển khác nhau để làm theo, cho nên một số tông phái, bao gồm cả phần lớn các tông phái của Phật giáo Tây Tạng và Phật giáo Nhật Bản đều ăn thịt, trong khi nhiều tông phái khác của Phật giáo Trung Quốc, Việt Nam và Hàn Quốc thực hành ăn chay.

Ở Việt Nam, do sự du nhập của Phật giáo Đại thừa từ Trung Quốc vào rất sớm cho nên ăn chay đã có từ thời trước Công nguyên và thịnh hành từ đời nhà Lý, nhà Trần vì Phật giáo phát triển vào những thời này.

Đối với truyền thống những người tu học Mật tông Kim Cương Thừa, giới cấm ăn thịt và sát sinh không những là bắt buộc mà còn có cả giới cấm kiêng cử ngũ vị tân : hành, tỏi, hẹ, kiệu, nén và hưng, cừ.

Kitô giáo

Những tín đồ Kitô giáo mà ủng hộ việc ăn chay thì cho rằng ăn chay là ý của Thiên Chúa, họ dựa trên những tranh luận về nội dung trong Kinh thánh, như trong Sách Isaia 11:6-9 cho thấy một cuộc sống hòa bình giữa người và loài vật, hay trong Sáng thế ký 1:29, Thiên Chúa nói với Adam, Eva và loài người rằng cây cỏ, trái và hạt như là lương thực dành cho con người và mọi sinh vật có sinh khí; và không nói đến động vật là lương thực.  Tuy nhiên, trong Sáng thế ký 9:2-3, trước khi làm Đại hồng thủy thì Chúa Trời có dặn ông Nô-ê rằng mọi loài vật di chuyển được và có sinh khí lẫn cây cỏ đều có thể là lương thực. Thánh Giêrônimô kết luận rằng chế độ ăn thịt chỉ xuất hiện từ khi có đại hồng thủy, và do đó nó được coi là thấp kém hơn ăn chay. Từ Nô-ê trở về sau thì trong kinh Cựu Ước không còn đề cập đến bất cứ điều luật nào chống lại việc ăn thịt cả. Nhưng người 14 tuổi hay lớn tuổi phải ăn chay và kiêng thịt vào ngày ấn định, và người 13 tuổi hay nhỏ hơn không cần ăn chay hay kiêng thịt, có thể ăn thịt vào ngày ấn định.

Trong Tân Ước không cấm các loại thực phẩm nhất định nào ngoài việc cấm ăn máu (Sách Công vụ Tông đồ, 15:28-29). Trong Phúc âm Matthew 15:11, Đức Jesus nói: "Không phải cái vào miệng làm cho con người ra ô uế, nhưng cái từ miệng xuất ra, cái đó mới làm cho con người ra ô uế" (tương tự như trong Phúc âm Mark, 7:15). Điều này thường được giải thích trong Kitô giáo như là từ bỏ tất cả các luật định về chế độ ăn uống. Tuy nhiên, trong các nhà thờ thời Trung cổ, nhiều tu sĩ và ẩn sĩ trong các bối cảnh tu khổ hạnh từ bỏ việc tiêu thụ thịt, họ quan niệm ăn chay là rèn luyện cho bản thân cách chống lại những ham muốn xác thịt và tỏ lòng sám hối tội lỗi đối với Thiên Chúa. Thế kỷ 16, Leonardo da Vinci và Pierre Gassendi cổ xúy việc ăn chay vì lý do đạo đức, tránh giết hại động vật. Và đối với người ăn chay thuộc Kitô giáo hiện đại, trong số đó là Ellen G. White, đồng sáng lập của Giáo hội Cơ Đốc Phục Lâm, lý do ăn chay là thuộc về thiên đường cho nên giáo lý của Cơ Đốc Phục Lâm khuyến khích việc ăn chay.

Trong Kitô giáo Tây phương, Mùa Chay là thời gian bốn mươi ngày trước Lễ Phục Sinh kéo dài từ ngày Thứ tư Lễ Tro đến Thứ bảy Tuần Thánh, bốn mươi ngày trong Mùa Chay được đánh dấu bởi việc ăn kiêng, làm từ thiện và hạn chế những thú vui.

Thời cận đại, theo quy định của Công giáo Rôma đề cao tinh thần của việc ăn chay thì ngày Thứ tư Lễ Tro, ngày Thứ sáu Tuần Thánh và tất cả các ngày thứ sáu trong tuần buộc các tín đồ từ 14 đến 60 tuổi phải giữ chay và kiêng thịt. Nhưng ngày nay, luật này được nới lỏng và chỉ buộc giữ chay - kiêng thịt vào Thứ tư Lễ Tro và Thứ sáu Tuần Thánh, những ngày khác tín hữu được khuyến khích ăn ít đi (ăn kiêng, nhịn ăn). Đôi khi, ăn ít hơn hoặc ăn đạm bạc hơn bình thường cũng được cho là một hình thức ăn chay, ăn kiêng.

Ấn Độ giáo
Các tín đồ trong Ấn Độ giáo ban đầu vẫn ăn thịt (bao gồm cả thịt bò) với những điều kiện nhất định. Trong bộ luật Manu (Manusmṛti) cho phép ăn thịt, cá và xác định các điều kiện kèm theo. Tuy nhiên, dần dần những luật lệ được đặt ra và nghiêm khắc áp dụng hình thức ăn chay có sử dụng sữa. Trong thời kỳ Ấn Độ còn là thuộc địa thì phần lớn những người thuộc giai cấp thượng lưu mới giữ giới luật này, còn những người nghèo và thuộc giai cấp hạ đẳng thì họ ăn tất cả những gì mà họ có được.

Hầu hết các tông phái chính của Ấn Độ giáo như Yoga và Vaishnavas (các tín đồ thờ thần Vishnu) giữ kiên định trong vấn đề ăn chay. Có 3 nguyên nhân chính cho việc này, đó là: nguyên tắc đạo đức không hành hạ súc vật (ahimsa); mục đích chỉ dâng cúng cho một vị thần những thức ăn "tinh khiết" (món chay) và sau đó nhận lại nó dưới dạng món prasad (một loại thực phẩm giống như kẹo); và niềm tin xác tín rằng những thức ăn mặn có thể ảnh hưởng đến tâm thức và việc khai sáng tâm linh. Các tín đồ Ấn Độ giáo thường kiêng trứng nhưng họ vẫn dùng sữa và các chế phẩm từ sữa, do đó họ là những người ăn chay theo chế độ có dùng sữa (lacto).

Tuy nhiên, thói quen ăn uống của các cộng đồng theo Ấn Độ giáo vẫn có sự khác nhau. Trong quá khứ cũng như hiện tại, vẫn có một số nhóm tín đồ ăn thịt, với điều kiện thịt đó phải được giết mổ theo cách thức Jhatka, tức là động vật bị giết bởi một nhát dao hoặc rìu duy nhất chặt đứt đầu, khác với những thịt giết mổ thông thường theo phương thức thọc tiết và chết từ từ.

Ở Ấn Độ có 43% trong tổng số tín đồ Ấn Độ giáo ăn chay và 28% trong tổng số những người ngoại đạo cũng ăn chay.

Hồi Giáo
Ramadan là "lễ ăn chay" theo lịch hàng năm của người Hồi Giáo. Nhưng cách gọi đó không đúng, bởi vì các tín đồ chẳng ăn chay hoàn toàn. Trong suốt một tháng lễ này, tất cả các tín đồ đạo Hồi đều thực hiện nghiêm túc quy định: không ăn, không uống, không hút thuốc nghĩa là không được đưa bất kể thứ gì vào miệng (kể cả không sinh hoạt tình dục), nhưng chỉ áp dụng vào ban ngày, cụ thể là từ lúc mặt trời mọc đến khi mặt trời lặn. Luật của đạo cũng quy định rõ: Cho những người đang ốm, phụ nữ có thai, trẻ em dưới 5 tuổi và những người đang đi du lịch ở nước ngoài mà nước này không lấy đạo Hồi làm quốc giáo, được miễn trừ

Hình ảnh

Xem thêm
 Nhịn ăn
 Tuyệt thực
 Thức ăn kiêng
 Đạo đức với việc ăn thịt

Tham khảo
 Helmut Kaplan: Warum ich Vegetarier bin – Prominente erzählen. Rowohlt Verlag, Reinbek 1995, ISBN 3-499-19675-1.
 Wolfgang R. Krabbe: Gesellschaftsveränderung durch Lebensreform. Strukturmerkmale einer sozialreformerischen Bewegung im Deutschland der Industrialisierungsperiode. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1974, ISBN 3-525-31813-8.
 Claus Leitzmann, Markus Keller: Vegetarische Ernährung. 2. Auflage. Ulmer, Stuttgart 2010, ISBN 978-3-8252-1868-3.
 Manuela Linnemann, Claudia Schorcht (Hrsg.): Vegetarismus. Zur Geschichte und Zukunft einer Lebensweise. Harald Fischer Verlag, Erlangen 2001, ISBN 3-89131-403-5.
 Hans-Jürgen Teuteberg: Zur Sozialgeschichte des Vegetarismus. In: Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte. Band 81 (1994), S. 33–65.
 Ronald Zürrer, Armin Risi: Vegetarisch leben. 9. Auflage. Govinda-Verlag, Zürich 2011, ISBN 978-3-906347-77-6.
 Steven Rosen: Die Erde bewirtet euch festlich. Vegetarismus und die Religionen der Welt. Adyar, Satteldorf 1992, ISBN 3-89427-218-X.
 Hans Günter Kugler (Hrsg.): Vegetarisch essen – Fleisch vergessen. Ärztlicher Ratgeber für Vegetarier und Veganer. Verlag Das Wort, Marktheidenfeld 2007, ISBN 978-3-89201-239-9.
 Jonathan Safran Foer: Tiere essen. Kiepenheuer & Witsch, Köln 2010, ISBN 978-3-462-04044-9.
 Karen Duve: "Anständig essen. Ein Selbstversuch"; Büchergilde Gutenberg, Köln 2011, ISBN 978-3-7632-6432-2

Liên kết ngoài

 Hiệp hội ăn chay ở Đức
 Liên đoàn ăn chay ở Áo
 Liên đoàn ăn chay ở Thụy Sĩ
 Liên đoàn ăn chay Châu Âu (EVU)
 Liên đoàn ăn chay quốc tế (IVU)
 Cộng đồng Ăn Chay Người Việt (ACVN - IVU Member)

Phim tài liệu
 Earthlings (2005, lời bình của Joaquín Phoenix, âm nhạc của Moby)
 Die Ausbeutung der Erde (Adobe Flash Video) Tài liệu của Hiệp hội ăn chay Anh (VSUK) năm 1995 về ý kiến của Paul McCartney

Chú thích

Ăn chay
Chế độ ăn
Lý thuyết đạo đức
Bất bạo động
Giảm thiểu biến đổi khí hậu


title: Đắk Ngo

text:
Đắk Ngo là một xã thuộc huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông, Việt Nam.

Địa lý
Xã Đắk Ngo nằm ở phía tây nam huyện Tuy Đức, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp các xã Quảng Tân và Đắk R'Tih
Phía tây giáp xã Quảng Trực và tỉnh Bình Phước
Phía nam giáp huyện Đắk R'lấp
Phía bắc giáp xã Quảng Tâm.

Xã có diện tích 167,86 km², dân số năm 2006 là 3.029 người, mật độ dân số đạt 18 người/km².

Hành chính
Xã Đắk Ngo có 13 thôn, buôn, bon được chia thành 4 thôn: 1, 2, 3, Tân Bình, 6 bản: Đoàn Kết, Giang Châu, Ninh Hoà, Si Át, Sín Chải, Tân Lập và 3 bon: Điêng Đu, Phi Lơ Te, Phi Lơ Te 1.

Lịch sử
Địa bàn xã Đắk Ngo trước đây là một phần xã Quảng Tín thuộc huyện Đắk R'lấp.

Ngày 29 tháng 8 năm 2003, Chính phủ ban hành Nghị định 100/2003/NĐ-CP. Theo đó, thành lập xã Đắk Ru trên cơ sở 8.969 ha diện tích tự nhiên và 6.537 người của xã Quảng Tín.

Ngày 22 tháng 11 năm 2006, Chính phủ ban hành Nghị định 142/2006/NĐ-CP. Theo đó:
Thành lập xã Đắk Ngo trên cơ sở điều chỉnh 2.249 ha diện tích tự nhiên của xã Đắk Ru; 14.537 ha diện tích tự nhiên và 3.029 người của xã Quảng Tín
Chuyển xã Đắk Ngo về huyện Tuy Đức mới thành lập.

Sau khi thành lập, xã Đắk Ngo có 16.786 ha diện tích tự nhiên và 3.029 người.

Ngày 30 tháng 9 năm 2019, Hội đồng Nhân dân tỉnh Đắk Nông ban hành Nghị quyết 24/NQ-HĐND về việc sáp nhập thôn 7 vào thôn Tân Bình.

Chú thích

Tham khảo


title: Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Turkestan

text:
Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Tự trị Turkestan (ban đầu là Cộng hòa Liên bang Xã hội chủ nghĩa Turkestan) thành lập ngày 30 tháng 8 năm 1918 từ vùng Turkestan của Đế quốc Nga. Thủ đô đặt tại Tashkent. Dân số ước tính có khoảng 5.000.000 người. Vào năm 1924 nó được tách ra làm Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Turkmenia, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Uzbekistan, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Tajikistan, tỉnh tự trị Kyrgyzstan và tỉnh tự trị Qaraqalpaqstan.

Turksovnarkom
Chủ tịch Hội đồng Nhân dân ("Turksovnarkom")

Tham khảo

 Uzbekistan trên World Statesmen.org website truy cập ngày 23 tháng 7 năm 2009

Các nước Cộng hòa tự trị của Liên bang Xô viết
Cựu Cộng hòa Xô viết
Lịch sử Kazakhstan
Lịch sử Turkmenistan


title: Phorocardius systens

text:
Phorocardius systens là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Phorocardius


title: Wormaldia alticola

text:
Wormaldia alticola là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Wormaldia


title: Kaulsdorf, Saalfeld-Rudolstadt

text:
Kaulsdorf là một đô thị thuộc huyện Saalfeld-Rudolstadt, trong bang Thüringen, nước Đức. Đô thị Kaulsdorf, Saalfeld-Rudolstadt có diện tích 21,73 km².

Tham khảo


title: Eugenia nitidula

text:
Eugenia nitidula là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Kochummen, K.M. 1998. Eugenia nitidula. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
N
Thực vật đặc hữu Malaysia bán đảo
Cây Malaysia bán đảo


title: Thyreus fortissimus

text:
Thyreus fortissimus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Cockerell & Mackie mô tả khoa học năm 1933.

Chú thích

Tham khảo

Thyreus
Động vật được mô tả năm 1933


title: Poggius

text:
Poggius là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 2001 bởi Platia & Gudenzi.

Các loài
Các loài trong chi này gồm:
 Poggius barriesi Platia & Gudenzi, 2001
 Poggius indosinensis Platia & Gudenzi, 2001
 Poggius minutus Platia & Gudenzi, 2001
 Poggius quadrimaculatus (Candèze, 1878)

Chú thích

Tham khảo

Pomachiliini


title: Murillo de Gállego

text:
Murillo de Gállego là một đô thị ở tỉnh Zaragoza, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 của Viện thống kê Tây Ban Nha (INE), đô thị này có dân số là 182 người. Diện tích đô thị này là 54 ki-lô-mét vuông. Đô thị này nằm ở độ cao 543 m trên mực nước biển.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị ở Zaragoza


title: Polyommatus humedasae

text:
The Piedmont Anomalous Blue (Polyommatus humedasae) là một loài bướm ngày thuộc họ Lycaenidae. Nó là loài đặc hữu của Ý, nơi nó được tìm thấy ở Aosta valley ở Alps Ý. Nó chủ yếu được tìm thấy ở độ cao 800 đến 1.000 mét nhưng đôi khi cao đến 1600 mét.

Có một lứa một năm con trưởng thành bay từ tháng 7 đến tháng 8, nhiều nhất vào nửa sau tháng 7.
Ấu trùng ăn hoa của Onobrychis montana và Onobrychis viciifolia.

Tham khảo

 Gimenez Dixon, M. 1996. Polyommatus humedasae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2007.

Polyommatus
Động vật Ý
Động vật đặc hữu Ý
Côn trùng châu Âu


title: CA Osasuna

text:
Club Atletico Osasuna, thường được biết tới với tên Osasuna, là một đội bóng Tây Ban Nha hiện đang chơi ở La Liga. Câu lạc bộ có trụ sở tại Pamplona, Navarre và được thành lập vào năm 1920.

Màu áo chủ đạo của đội bóng là đỏ trắng, quần xanh nước biển, tất đen cùng màu đỏ ở phía sau, bộ áo đấu phụ khi đá ở sân khách là áo xanh da trời, quần da cam và tất xanh nước biển. Sân nhà của đội bóng là sân vận động Reyno de Navarra.

Lịch sử
Thành lập năm 1920, Osasuna lần đầu tiên tham dự giải Segunda Division năm 1932, 3 năm sau họ lên chơi ở La Liga.

Lần đầu họ được chơi ở vòng bảng cúp UEFA là vào mùa giải 1985-86 sau khi họ về đích ở vị trí thứ 6, vào mùa giải 1990-91 họ vào được đến vòng 3. Về đích ở vị trí cuối cùng vào mùa giải 1993-94, đội bóng lại có 6 năm tiếp theo chơi ở giải hạng 2.

Sau một mùa giải 2005-06 tuyệt vời, Osasuna làm nên lịch sử sau khi về đích ở vị trí thứ 4 - vị trí cao nhất trong lịch sử của họ - giúp họ có một suất dự cúp C1 ở mùa sau đó thông qua vòng loại. Thành công này họ đạt được còn hoành tráng hơn khi họ đã chiến đấu đến vòng đấu cuối cùng của mùa giải để giành được vị trí thứ 4 khi mà Osasuna và Sevilla FC cùng giành được vị trí thứ 4. Cả hai đội kết thúc mùa giải với cùng một số điểm nhưng họ đạt được vị trí này nhờ vào thành tích đối đầu. Tuy nhiên, Osasuna đã không thể vào được vòng loại cúp C1 sau khi bị Hamburger SV đá văng xuống cúp UEFA ở vòng loại thứ 3.

Osasuna được xếp vào bảng D ở mùa giải UEFA 2006-07 cùng Parma FC, RC Lens, OB Odense và SC Heerenveen. Đội bóng đã vào được vòng đấu loại trực tiếp, về đích ở vị trí thứ nhì trong bảng đấu của họ, và phải gặp Girondins de Bordeaux, đội bóng cũng bị rớt xuống cúp UEFA. Osasuna thắng với tổng tỉ số 1-0 sau khi Javad Nekounam ghi bàn vào thời gian hiệp phụ ở trận lượt về.

Đối thủ tiếp theo của họ là Glasgow Rangers, và đội bóng Tây Ban Nha lại đạt được thành công với trận hoà 1-1 ở Scotland và trận thắng 1-0 ở sân nhà. Họ phải gặp đội bóng Đức Bayer Leverkusen ở tứ kết. Mặc dù phải gặp một đối thủ trên cơ nhưng họ vẫn duy trì được phong độ tốt. Họ đi tiếp sau chiến thắng 3-0 ở sân khách và 1-0 ở sân nhà.

Ở vòng 4 đội cuối cùng, Osasuna phải gặp đội bóng đồng hương Sevilla FC và họ đã thua với tổng tỉ số 2-1 sau khi thắng 1-0 trên sân nhà. Trong hai mùa giải tiếp theo đó, Osasuna luôn phải chiến đấu để chống xuống hạng. Ở mùa giải 2008-09, họ chỉ tránh khỏi việc bị xuống hạng ở ngày cuối cùng, sau khi thắng 2-1 trước Real Madrid.

Mùa giải 2013-14, họ đứng thứ 18 tại La Liga với 39 điểm, 10 trận thắng, 9 trận hòa, 19 trận thua và họ xuống chơi tại Segunda División.

Mùa giải 2015-16, Osasuna kết thúc ở vị trí thứ 6 tại Segunda División nhưng vẫn được thăng hạng lên La Liga 2016-17 do họ giành chiến thắng ở vòng bán kết và chung kết playoff. Họ kết thúc với vị trí áp chót (thứ 19) ở mùa giải tiếp theo và lại xuống chơi tại Segunda División 2017-18.

Mùa giải 2018-19, Osasuna vô địch Segunda División và giành suất thăng hạng trực tiếp lên La Liga 2019-20. Họ cán đích ở vị trí thứ 10 và không phải xuống hạng.

Đội hình hiện tại

Cho mượn

Cầu thủ nổi tiếng

Tham khảo

Liên kết ngoài
Official website
"El Sadar" Stadium at Google Maps
Club news

Câu lạc bộ bóng đá Tây Ban Nha


title: Xenochalepus potomaca

text:
Xenochalepus potomaca là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Butte miêu tả khoa học năm 1968.

Chú thích

Tham khảo

Xenochalepus


title: Marcilla

text:
Marcilla là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 21,9 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 2834 người với mật độ người/km². Đô thị này có cự ly 60 km so với tỉnh lỵ Pamplona.

Tham khảo

Đô thị ở Navarre


title: Hòa bình xanh

text:
Hòa bình xanh (tên tiếng Anh: Greenpeace) là một tổ chức được thành lập ở Vancouver, British Columbia, Canada năm 1971. Tổ chức này nổi tiếng vì những chiến dịch được phát động nhằm chống lại nạn săn bắt cá voi. Trong những năm gần đây, mục tiêu trọng tâm của tổ chức này là chuyển qua các vấn đề môi trường khác, bao gồm lưới cào đáy, sự nóng lên toàn cầu, nạn phá rừng nguyên sinh, năng lượng hạt nhân, và công nghệ gene. Greenpeace có các văn phòng khu vực và quốc gia ở 42 nước trên khắp thế giới, tất cả đều là chi nhánh của Greenpeace International đóng ở Amsterdam. Tổ chức này nhận được sự ủng hộ về mặt tài chính từ khoảng gần 3 triệu người, cũng như các khoản đóng góp khác đến từ các quỹ từ thiện, nhưng không chấp nhận quỹ từ các chính phủ hay các doanh nghiệp.

Tuyên bố sứ mệnh
Tuyên bố sứ mệnh chính thức của Greenpeace đã mô tả tổ chức này và các mục tiêu của nó như sau (tiếng Anh):
Greenpeace is an independent, campaigning organization which uses peaceful direct action and creative communication to expose global environmental problems, and to force solutions for a green and peaceful future. Greenpeace's goal is to ensure the ability of the earth to nurture life in all its diversity.
(Tạm dịch: Greenpeace là một tổ chức truyền bá tư tưởng độc lập, dùng những hành động yêu chuộng hòa bình trực tiếp và những phương tiện truyền thông một cách sáng tạo, để chỉ rõ những vấn đề liên quan đến môi trường thiên nhiên toàn cầu, và để thúc đẩy những giải pháp cho một tương lai "xanh" và hòa bình. Mục đích của Greenpeace là để bảo đảm khả năng của Trái Đất để muôn loài có thể phát triển tốt đẹp.)

Tham khảo

Tổ chức quốc tế châu Mỹ
Tổ chức môi trường quốc tế
Tổ chức phi chính phủ quốc tế


title: Perdita fulvicauda

text:
Perdita fulvicauda là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1962.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1962


title: Leptotarsus liponeurus

text:
Leptotarsus liponeurus là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Leptotarsus


title: Littoral (tỉnh)

text:
Littoral là một trong 12 tỉnh của Bénin, và được chia thành 13 huyện. Tỉnh này gồm 1 đô thị/thành phố Cotonou, thành phố lớn nhất cũng là thủ đô kinh tế của quốc gia này. Littoral là tỉnh nhỏ nhất trong 12 tỉnh. Diện tích là 79 km.² hay 31 mi.² Littoral đã được tách ra từ tỉnh Atlantique năm 1999.

Tham khảo

Tỉnh của Bénin