title: Michel Ney

text:
Michel Ney, Công tước xứ Elchingen (duc d'Elchingen) và Hoàng tử Moskowa (prince de la Moskowa) (sinh ngày 10 tháng 1 năm 1769, bị xử bắn ngày 7 tháng 12 năm 1815), thường được gọi là Thống chế Ney, là một quân nhân và chỉ huy quân sự trong Chiến tranh Cách mạng Pháp và Chiến tranh Napoléon. Ông là một trong 18 vị thống chế được thụ phong đầu tiên của Napoléon. Ney có biệt danh là Le Rougeaud ("tướng mặt đỏ") và được Napoléon cũng như các binh sĩ dưới quyền gọi là le Brave des Braves ("người dũng cảm nhất trong số những người dũng cảm").

Tiểu sử
Michel Ney sinh năm 1769 tại Saarlouis (tiếng Pháp: Sarrelouis), một thị trấn nhỏ nằm ở tỉnh Lorraine của Pháp, sau này thuộc vùng Sarre của Đức. Thị trấn có đa số dân cư là người Pháp nằm trong một vùng dân cư Đức, nên Ney lớn lên có thể sử dụng thành thạo cả hai ngôn ngữ. Michel là con thứ hai trong gia đình ông Pierre Ney, một người thợ đóng thùng và là cựu chiến binh của Chiến tranh Bảy năm.

Sau khi học xong tại trường Trung học Thánh Augustins, Michel Ney trở thành một công chứng viên ở Saarlouis và sau đó là đốc công tại các mỏ than và xưởng luyện kim. Cuộc sống của một viên chức bình thường không hợp với Ney và ông quyết định đăng ký vào trung đoàn khinh kỵ binh (hussard) năm 1787.

Sự nghiệp

Thời kì Cách mạng Pháp
Sau khi nhập ngũ, Michel Ney nhanh chóng được thăng từ lính trơn lên hàm hạ sĩ quan. Từ năm 1792 đến năm 1794, ông chiến đấu trong quân đội Pháp đóng ở miền bắc và tham gia trận đánh lớn đầu tiên tại Neerwinden. Cấp bậc cũng lên nhanh đến chóng mặt. Năm 1792, được phong Thiếu úy (sous-lieutenant), không lâu được thăng Trung úy (lieutenant), 2 năm sau lên Đại úy (capitaine), rồi Thiếu tá (chef d'escadron). Tháng 6 năm 1794, Ney được chuyển sang Sambre-et-Meuse và bị thương trong trận bao vây Mainz. Ngày 15 tháng 10 năm 1794, ông được thăng bậc Adjudant-général chef de brigade, tương đương cấp bậc Đại tá.

Tháng 8 năm 1796, Ney được thăng hàm Thiếu tướng (général de brigade) và cử làm tư lệnh kỵ binh trên mặt trận Đức. Ngày 17 tháng 4 năm 1797, đội kỵ binh của Ney có nhiệm vụ chặn đứng các đơn vị kỵ binh dùng giáo (lancer) của Áo đang cố gắng bao vây lực lượng pháo binh Pháp. Đơn vị của Ney đã thành công trong việc đẩy lui người Áo nhưng sau đó bị phản công bởi lực lượng kỵ binh nặng của Áo. Trong khi đang chỉ huy chiến đấu, Ney ngã ngựa và bị đối phương bắt làm tù binh. Ngày 8 tháng 5, quân đội Pháp phải dùng một vị tướng Áo để người Áo trao trả Ney.

Tháng 3 năm 1799, sau thành tích chiến đấu với người Áo, Ney tiếp tục được thăng hàm Trung tướng (général de division) và chuyển sang làm tư lệnh kỵ binh ở Thụy Sĩ và sông Danube. Tại vùng Winterthur, Ney bị thương ở đùi và cổ tay. Sau khi phục hồi, ông chiến đấu tại Hohenlinden dưới quyền tướng Moreau vào tháng 12 năm 1800. Từ tháng 9 năm 1802, Ney là tổng tư lệnh quân Pháp ở Thụy Sĩ kiêm luôn nhiệm vụ ngoại giao. Ngày 19 tháng 5 năm 1804, Ney được phong hàm Thống chế Pháp.

Thống chế của Napoléon

Năm 1805, Ney được phong làm tư lệnh Quân đoàn VI của Đại quân (La Grande Armée) và được khen ngợi vì chiến thắng tại Trận Elchingen. Tháng 11 năm 1805, lực lượng của Ney tràn vào Tyrol và chiếm thành phố Innsbruck từ tay Đại Công tước Áo John. Năm 1806, Ney chỉ huy Quân đoàn VI tham chiến tại Trận Jena và đánh chiếm Erfurt. Thống chế Ney tiếp tục chỉ huy quân Pháp bao vây và buộc người Áo tại Magdeburg phải đầu hàng.

Tại Eylau năm 1807, lực lượng của Ney đã kịp thời tiếp viện và cứu cho quân chủ lực do Napoléon chỉ huy thoát khỏi thất bại trong gang tấc. Cũng trong năm này ông còn tham chiến tại Güttstadt và chỉ huy cánh phải của quân Pháp tại Trận Friedland. Ngày 6 tháng 6 năm 1808, Ney được phong Công tước xứ Elchingen (duc d'Elchingen). Tháng 8 cùng năm, Quân đoàn VI của ông được cử sang Tây Ban Nha và giành chiến thắng trong một số chiến dịch nhỏ. Năm 1810, Ney phối hợp cùng thống chế André Masséna trong cuộc tấn công Bồ Đào Nha, tại đây ông đã chiếm Ciudad Rodrigo và tham gia Trận Buçaco. Trong cuộc rút lui của quân Pháp từ Torres Vedras, Ney bị cách chức chỉ huy vì không tuân lệnh cấp trên.

Trong chiến dịch tấn công nước Nga năm 1812, Ney được phục chức và cử làm tư lệnh Quân đoàn III của Đại quân. Tại Smolensk, Ney bị thương ở cổ nhưng vẫn tiếp tục tham gia chỉ huy chiến đấu tại lực lượng trung tâm của quân Pháp trong Trận Borodino. Trong cuộc tháo chạy của quân Pháp khỏi Moskva, Ney được cử làm chỉ huy hậu quân bảo vệ. Bị quân Nga tấn công quyết liệt, đội hậu quân của Ney bị cắt rời khỏi đại quân Pháp những vẫn cuối cùng vẫn vượt được vòng vây và tìm lại được đại quân của Napoléon. Vị hoàng đế đã rất hài lòng vì sự chiến đấu dũng cảm của Ney và đã đặt cho ông biệt danh "người dũng cảm nhất trong số những người dũng cảm" (le Brave des Braves). Sau đó Ney tiếp tục chỉ huy hậu quân Pháp tại Beresina để giữ cây cầu trọng yếu tại Kovno, người ta kể lại rằng Ney là người cuối cùng vượt qua cầu để rời khỏi đất Nga. Ngày 25 tháng 3 năm 1813, Thống chế Ney được phong danh hiệu Hoàng tử Moskowa (Borodino trong tiếng Pháp). Trong năm 1813, Ney tham gia chỉ huy quân Pháp tại Weissenfels và tiếp tục bị thương tại Trận Lützen. Sau khi bình phục ông là chỉ huy cánh phải quân Pháp tại Trận Bautzen cũng như tham gia Trận Dennewitz và Trận Leipzig, nơi ông một lần nữa bị thương khi chiến đấu.

Ngày 4 tháng 4 năm 1814, tại Fontainebleau, Ney trở thành người phát ngôn cho nhóm các thống chế nổi loạn và yêu cầu Napoléon thoái vị. Ney thông báo cho vị hoàng đế rằng quân đội sẽ không tiến vào Paris, Napoléon đáp trả: "quân đội sẽ tuân lệnh ta" và Ney trả lời: "quân đội sẽ tuân lệnh chỉ huy của họ".

Sự nghiệp hậu Napoléon
Sau khi Vương triều Bourbon quay trở lại nắm quyền, Ney, người đã gây sức ép buộc Napoléon thoái vị và đi lưu đày, đã được thăng chức, khen ngợi và phong tước quý tộc bởi vua Louis XVIII. Khi nghe tin Napoléon đã quay lại Pháp, vị thống chế đã quyết định giữ gìn nền hòa bình mới lập lại và chứng tỏ lòng trung thành với vua Louis XVIII bằng cách tổ chức một lực lượng chặn đứng bước tiến của Napoléon về Paris. Ney còn hứa với vương triều mới sẽ bắt sống vị hoàng đế cũ để tống lại vào ngục sắt. Tuy vậy cuối cùng Michel Ney đã quay trở lại hàng ngũ những người ủng hộ Napoléon tại Auxerre ngày 18 tháng 3 năm 1815.

Vương triều 100 ngày
Ngày 15 tháng 6 năm 1815, Napoléon cử Ney làm tư lệnh cánh trái quân Pháp đóng ở phía bắc. Ngày 16 tháng 6, lực lượng của Napoléon được chia làm hai phần để cùng lúc tiến hành hai chiến dịch, lực lượng của Ney nhận nhiệm vụ tấn công quân Anh do Công tước Wellington chỉ huy tại Quatre Bras còn đích thân Napoléon chỉ huy quân Pháp tấn công quân Phổ của Gebhard Leberecht von Blücher tại Ligny. Cánh quân của Ney bị chỉ trích vì tiến quân quá chậm và chỉ chiếm được Quatre Bras khi thời cơ của người Pháp đã qua. Tại Ligny, Napoléon ra lệnh cho tướng d’Erlon chỉ huy lực lượng của ông ta (lúc này nằm ở cánh trái lực lượng của Napoléon và cánh phải của Ney) tấn công đội hậu binh quân Phổ để cắt đường rút lui của đối phương. Trong khi đang bắt đầu di chuyển đến vị trí tấn công thì d’Erlon bất ngờ dừng lại và đổi hướng hành tiến khiến cho Napoléon kinh ngạc và hoảng sợ. Lý do cho sự thay đổi đột ngột này là Ney đã yêu cầu d'Erlon hỗ trợ tại hướng Quatre Bras. Việc này đã khiến chiến thắng của quân Pháp ở Ligny không được trọn vẹn vì quân Phổ kịp rút lui do không bị chặn hậu.

Tại Trận Waterloo, Ney một lần nữa được cử làm tư lệnh cánh trái của quân Pháp tham chiến. Khoảng 3 giờ 30 chiều, Ney ra lệnh cho lực lượng kỵ binh nặng của ông tấn công liên quân Anh - Hà Lan. Sau khi vượt qua lưới lửa của những khẩu đại bác, lực lượng kỵ binh này đã phải đụng độ với đội bộ binh đối phương mà không hề có yểm trợ của bộ binh hay pháo binh Pháp. Ney đã không thể phá được vòng vây và nhiều người cho rằng đây chính là mấu chốt cho thất bại của Napoléon tại trận Waterloo. Cho đến nay người ta vẫn còn tranh cãi về lý do tại sao một thống chế kinh nghiệm như Ney lại ra lệnh cho kỵ binh tấn công mà không hề có yểm trợ của các lực lượng khác. Lực lượng kỵ binh của Ney cũng thất bại trong việc bịt họng súng các khẩu đại bác (cắm một que nhọn vào họng đại bác) khi vẫn còn đang chiếm ưu thế trên chiến trường. Đáng ra các lực lượng này phải được trang bị các dụng cụ bịt họng súng để loại bỏ đội pháo binh đối phương và có thể sẽ buộc các đơn vị Anh - Hà Lan phải rút khỏi trận địa. Cuối cùng thì quân Pháp cũng thất bại, sau khi đích thân rút gươm chiến đấu một cách vô vọng trước các khẩu đại bác Anh, vị thống chế nổi tiếng dũng cảm đã tập hợp những người lính Pháp lại và hét lớn: "Hãy đến và xem một vị Thống chế Pháp có thể chết như thế nào".

Tử hình

Phiên toà

Sau khi Napoléon thất bại hoàn toàn và phải đi đày lần thứ hai, Ney bị bắt ngày 3 tháng 8 năm 1815 và bị đưa ra toà ngày 4 tháng 12 năm 1815 xét xử tội phản quốc. Trước đó, thống chế Louis Nicolas Davout đã ký một thỏa thuận với phe đồng minh theo đó không có sĩ quan hay binh sĩ nào tham gia Vương triều 100 ngày bị xét xử. Việc đưa thống chế Ney ra tòa đã vi phạm thỏa thuận này. Tiếp đó, để bào chữa cho thân chủ mình, luật sư của vị thống chế đã biện hộ rằng quê nhà của Ney, Sarrelouis, đã là lãnh thổ của Phổ theo Hiệp ước Paris, vì vậy Ney đã là một người nước ngoài và không thể bị xét xử bởi một tòa án Pháp. Ngay lập tức vị thống chế đã bật dậy ngắt lời viên luật sư của mình và nói:
"Je suis Français et je resterai Français!" - "Ta là người Pháp và mãi mãi là người Pháp!"
Cuối cùng tòa đã kết luận Ney phản quốc và kết tội xử bắn vị thống chế. Trong số những người bỏ phiếu đồng ý với kết luận này có 5 vị thống chế Pháp là Sérurier, Kellermann, Pérignon, Victor và Marmont. Còn trong số những người bỏ phiếu chống có thống chế Davout. Kết luận cuối cùng được đưa ra vào 11 giờ đêm ngày 6 tháng 12.

Hành hình
Trong khi tòa tuyên án, các luật sư bào chữa có vào gặp thống chế trong phòng giam. Lúc này Michel Ney đang bình thản ăn tối và ông nói với các luật sư: "Tôi tin là ngài Bellart không thể nào ăn tối ngon được như tôi" (Bellart là thành viên của tòa không chỉ hài lòng với án tử hình dành cho Ney mà còn đề nghị tước hết các loại danh hiệu, trong đó có huân chương Bắc đẩu bội tinh mà vị thống chế đã được nhận).

3 giờ sáng ngày 7 tháng 12 năm 1815, Michel Ney được dựng dậy để nghe tuyên án, sau đó ông được gặp lần cuối vợ và bốn người con. Đến 8 giờ 30 sáng, ông được chở ra Vườn Luxembourg để thi hành bản án. Trước khi bị hành quyết, vị thống chế nổi tiếng dũng cảm đã từ chối khăn bịt mắt và đề nghị được ra lệnh cho chính đội hành quyết mình:
"Các anh lính, khi ta ra lệnh bắn, hãy bắn trúng vào tim ta. Hãy đợi lệnh ta, đó sẽ là mệnh lệnh cuối cùng của thống chế cho các anh. Ta phản đối mọi phán quyết của toà, ta đã chiến đấu một trăm trận đánh cho nước Pháp và chưa bao giờ tham gia trận đánh nào chống lại Người... Binh lính, bắn!"
Trường hợp hành quyết Ney chỉ là thiểu số và chủ yếu để đe dọa các vị thống chế và tướng lĩnh còn lại của Napoléon, hầu hết trong số này được ân xá và thoát khỏi tội chết. Michel Ney được chôn cất trong "khu thống chế" của Nghĩa trang Père-Lachaise, sau này rất nhiều vị thống chế đồng ngũ của Ney như Davout hay Joachim Murat cũng được chôn cất trong khu vực này, ngay gần mộ của Ney.

Tham khảo

Thống chế Pháp
Sinh năm 1769
Mất năm 1815
Bắc Đẩu Bội tinh hạng nhất
Tướng Pháp trong chiến tranh Napoléon


title: Colombiers, Orne

text:
Colombiers là một xã thuộc tỉnh Orne vùng Normandie tây bắc nước nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 200 mét trên mực nước biển.

Dân số năm 2006 là 341 người.

Tham khảo

INSEE

Xã của Orne


title: Riardo

text:
Riardo là một đô thị ở tỉnh Caserta trong vùng Campania của Ý, có vị trí cách khoảng 50 km về phía bắc của Napoli và khoảng 25 km về phía tây bắc của Caserta. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.494 người và diện tích là 16,6 km².

Riardo giáp các đô thị: Pietramelara, Pietravairano, Rocchetta e Croce, Teano, Vairano Patenora.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.riardo.it

Đô thị tỉnh Caserta
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Dicranomyia vicarians

text:
Dicranomyia vicarians là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dicranomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Giáo hoàng Bônifaciô III

text:
Bônifaciô III (Tiếng Latinh: Bonifacius III) là vị giáo hoàng thứ 66 của Giáo hội Công giáo. Là người kế nhiệm Giáo hoàng Sabinian. Niên giám tòa thánh năm 1806 xác định rằng ông đắc cử Giáo hoàng vào năm 607 và cai quản giáo hội trong 8 tháng 12 ngày. Niên giám tòa thánh năm 2003 cho rằng Triều đại của ông kéo dài từ ngày 19 tháng 2 năm 607 cho tới ngày 12 tháng 11 năm 607.

Truyền thống cho rằng Boniface III được sinh tại Rôma là con trai của John Cataadioce. Ông được coi là một người Roma mặc dù tên của ông theo tiếng Hy Lạp. Tên khai sinh của ông là George Hiltion. Mặc dù cai trị Giáo hội trong một thời gian rất ngắn nhưng ông đã có những đóng góp quan trọng trong việc tổ chức của giáo hội công giáo.

Ông đã có được tước hiệu Giám mục hoàn vũ; một tước hiệu chỉ thuộc về Giám mục Rôma mà thôi (Thượng phụ Constatinôpooli cũng mang tước hiệu này). Ông cũng đã ngăn cấm việc sắp xếp vận động cho cuộc bầu chọn Giáo hoàng mới trong 3 ngày (hiện nay là 9 ngày) sau khi vị tiền nhiệm qua đời. Khi trở thành Giáo hoàng, ngài đạt được một tuyên ngôn dựa theo Phocas, rằng chỉ có Giám mục Rôma mới có thể triệu tập "Công Đồng Đại Kết". Ông chỉ thị công bố Giáo hoàng là Giám mục Roma và cũng là Giám mục toàn cầu. Boniface III qua đời ngày 12 tháng 11 năm 607 và được chôn cất trong Vương cung thánh đường thánh Phêrô ở Roma.

Chú thích

Tham khảo

 265 Đức Giáo hoàng, Thiên Hựu Nguyễn Thành Thống, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, xuất bản tháng 5 năm 2009.
 Các vị Giáo hoàng của giáo hội toàn cầu, hội đồng Giám mục Việt Nam
 Tóm lược tiểu sử các Đức Giáo hoàng, Đà Nẵng 2003,Jos. TVT chuyển ngữ từ Tiếng Anh.

B
Mất năm 607
Năm sinh không rõ
Giáo hoàng người Ý
Nhà ngoại giao Tòa Thánh


title: Wardrecques

text:
Wardrecques là một xã ở tỉnh Pas-de-Calais, vùng Hauts-de-France của Pháp.

Địa lý
Wardrecques có cự ly 6 dặm Anh (9 km) về phía đông nam Saint-Omer, trên đường D199.

Dân số

Địa điểm nổi bật
 Nhà thờ Notre-Dame, thế kỷ 16.
 Nhà nguyện thế kỷ 18.

Tham khảo
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Wardrecques on the Quid website

Xã của Pas-de-Calais


title: Marachina

text:
Marachina là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Chú thích

Tham khảo

Eumaeini


title: Baslieux-sous-Châtillon

text:
Baslieux-sous-Châtillon  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 110 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Baslieuxsouschatillon


title: Sempigny

text:
Sempigny là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 40 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: (16738) 1996 KQ1

text:
{{DISPLAYTITLE:(16738) 1996 KQ1}}

(16738) 1996 KQ1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 19 tháng 5 năm 1996.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 16001–17000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1996
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Saumont-la-Poterie

text:
Saumont-la-Poterie là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Saumont-la-Poterie on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Thông Hà

text:
Thông Hà (tiếng Trung: 通河县, Hán Việt: Thông Hà huyện) là một là một huyện thuộc địa cấp thị Cáp Nhĩ Tân, tỉnh Hắc Long Giang, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 5755 km2, dân số 230.000 người, mã số bưu chính 150900. Trụ sở chính quyền huyện này ở trấn Thông Hà. Huyện Thông Hà được chia ra thành 6 trấn (Thông Hà, Ô Nha Bào, Thanh Hà, Nông Hà, Phong Sơn, Tường Thuận) và 2 hương (Tam Trạm, Phú Lâm).

Tham khảo

Cáp Nhĩ Tân
Đơn vị cấp huyện Hắc Long Giang


title: Chasnans

text:
Chasnans là một xã của tỉnh Doubs, thuộc vùng Bourgogne-Franche-Comté, miền đông nước Pháp.

Dân số
Điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số là 186.

Xem thêm
Xã của tỉnh Doubs

Tham khảo

INSEE
IGN

Liên kết ngoài
website

Xã của Doubs


title: Saint-Clémentin

text:
Saint-Clémentin là một xã trong tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 110 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Xiphocentron cuyense

text:
Xiphocentron cuyense là một loài Trichoptera trong họ Xiphocentronidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Xiphocentron


title: (168450) 1999 AD22

text:
{{DISPLAYTITLE:(168450) 1999 AD22}}

(168450) 1999 AD22 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 11 tháng 1 năm 1999.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 168001–169000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1999
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Cymolomia

text:
Cymolomia là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae, họ Tortricidae Tortricidae.

Các loài
Cymolomia hartigiana (Ratzeburg, 1840)
Cymolomia jinboi Kawabe, 1976
Cymolomia phaeopelta (Meyrick, 1921)
Cymolomia taigana Falkovitsh, 1966
Cymolomia vinolenta Diakonoff, 1973

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Olethreutini


title: Lý (họ)

text:
Lý (李) là một họ của người Đông Á. Họ này tồn tại ở các nước Trung Quốc ("Li/Lee"), Hàn Quốc ("Lee", "I", "Yi" hoặc "Rhee") và Bắc Triều Tiên ("Ri" ), Đài Loan ("Lee"), Việt Nam ("Lý"), Singapore ("Lee"),... Ba họ phổ biến nhất Trung Quốc là Lý, Vương và Trương với tỉ lệ dân số mang các họ này lần lượt là 7,9%, 7,1% và 7,4%; hiển nhiên trở thành những họ phổ biến nhất thế giới.

Nguồn gốc
Theo truyền thống, họ Lý có nguồn gốc từ tước hiệu Đại Lý do Cao Dao, một thừa tướng huyền thoại của triều đại nhà Hạ nắm giữ, và ban đầu được viết với ký tự khác (理). Có một tuyên bố rằng Lão Tử, người sáng lập ra Đạo giáo, có tên là Lý Nhị. Lý Nhị là nhân vật lịch sử đầu tiên được biết đến với họ Lý và được coi là tổ tiên sáng lập của họ này.

Nhân vật nổi bật

Việt Nam
Một trong những người họ Lý đầu tiên ở Việt Nam trong lịch sử được nhắc đến là Lý Ông Trọng hay Lý Thân, người làng Chèm, nay thuộc phường Thụy Phương, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội, làm quan thời Hùng Vương và Thục Phán An Dương Vương, sau nhà Tần (Trung Quốc) đánh nước Âu Lạc (Việt Nam), bắt ông phải sang làm quan nước Tần để chống lại Hung Nô. Tuy vậy, ông chỉ được coi là nhân vật truyền thuyết. Vị vua họ Lý đầu tiên trong lịch sử Việt Nam (đồng thời là nhân vật có thật) đó là Lý Bí (hay Lý Nam Đế). Ông là người đã lập nên một trong những triều đại phong kiến đầu tiên ở Việt Nam. Tên thật ông là Lý Bôn, dòng họ của ông từ Trung Quốc sang định cư tại Việt Nam được 5 đời.

Tiếp theo là triều đại nhà Lý của Lý Công Uẩn. Ông đã mở đầu một thời kỳ huy hoàng của dân tộc Việt sau khi dời đô đến Thăng Long. Tuy nhiên đến thời công chúa Lý Chiêu Hoàng thì về tay nhà Trần.

Những người họ Lý nổi tiếng:
Lý Ông Trọng
Lý Bí Hoàng Đế Nước Vạn Xuân.
Lý Thiên Bảo Đào Lang Vương, anh trai Lý Nam Đế, cha của Lý Phật Tử
Lý Phật Tử
Lý Tự Tiên, thủ lĩnh khởi nghĩa chống lại nhà Đường
Lý Khuê, một tướng thời loạn 12 sứ quân
Lý Thái Tổ
Lý Thái Tông
Lý Thánh Tông
Lý Nhân Tông
Lý Thần Tông
Lý Anh Tông
Lý Cao Tông
Lý Huệ Tông
Lý Nhật Quang
Lý Đạo Thành
Lý Kế Nguyên
Lý Chiêu Hoàng
Lý Nhân Nghĩa
Lý Long Tường
Lý Thường Kiệt
Lý Đạo Tái, Trạng nguyên Việt Nam, ông tổ thứ ba của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
Lý Tử Tấn, Thái học sinh (năm 1400), nhà thơ triều nhà Hậu Lê
 Lý Triện, tướng khởi nghĩa Lam Sơn
 Lý Huề, tướng Lam Sơn
 Lý Tài trước giúp Nhà Tây Sơn , sau đó giúp Chúa Nguyễn
 Lý Văn Bưu, quan nhà Tây Sơn
 Lý Văn Phức quan nhà Nguyễn
Lý Lệ Hà, vũ nữ và vợ vua Bảo Đại, không có con.
 Lý Văn Lâm , anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân
Lý Đức, vận động viên thể hình người Việt gốc Hoa, HCV Asiad 2002
Lý Thế Vinh, vận động viên Bi-a nội dung Carom, HCĐ Asiad 2010
 Lý Huỳnh, võ sư, diễn viên điện ảnh Việt Nam, bố của Lý Hùng
Lý Hùng, diễn viên điện ảnh Việt Nam
Lý Văn Hùng, diễn viên điện ảnh Việt Nam.
Lý Thanh Thảo, diễn viên người Việt Nam
Lý Hoàng Nam, tay vợt tennis Việt Nam
 Lý Công Hoàng Anh, cầu thủ bóng đá Việt Nam
Lý Thanh Hùm
 Lý Thị Luyến , Vận động viên bóng chuyền nữ Việt Nam

Trung Quốc
Lý Mục, tướng lĩnh nhà Triệu
 Lý Thanh Vân, người sống lâu nhất lịch sử
Lý Tịnh (Lý Thiên Vương), nhân vật truyền thuyết đời vua Trụ Vương nhà Thương (truyện Phong Thần).
Hoàng tộc Lý thị nhà Đường
Lý Bạch, nhà thơ thời nhà Đường.
Vương triều Lý Đảng Hạng nhà Tây Hạ do Lý Nguyên Hạo lập ra. (Thực ra các vua Đảng Hạng vốn họ Thác Bạc họ Lý do nhà Đường ban cho)
Lý Tĩnh, tướng soái thời Đường, tước Vệ quốc công.
Lý Hằng, tướng nhà Nguyên sang đánh Đại Việt (Lý Hằng cũng là viên tướng người Tây Hạ và mang họ Lý do lịch sử).
Lý Văn Trung, danh tướng khai quốc nhà Minh
Lý Thời Trân, nhà đông y thời nhà Minh.
Lý Tự Thành lãnh tụ khởi nghĩa nông dân thời nhà Minh.
Lý Ứng, một trong 108 anh hùng Lương Sơn Bạc
Lý Quỳ, một trong 108 anh hùng Lương Sơn Bạc
Lý Điển, danh tướng nhà Tào Ngụy thời Tam Quốc

Vương triều nhà Đường:
Lý Uyên (Đường Cao Tổ)
Lý Thế Dân (Đường Thái Tông)
Lý Long Cơ (tức là Đường Huyền Tông)

Vương triều nhà Hậu Đường:
Lý Khắc Dụng: quân phiệt thời Đường mạt, tước Tấn vương, sau được truy phong Hậu Đường Thái Tổ
Lý Tồn Úc (Hậu Đường Trang Tông)
Lý Tồn Hiếu: con nuôi của Lý Khắc dụng, vốn tên An Kính Tư sau được cha nuôi ban tên Lý Tồn Hiếu

Nhà Đường
Lý Tĩnh: khai quốc công thần, tước Vệ quốc công
Lý Hiếu Cung: khai quốc công thần
Lý Thế Tích: khai quốc công thần, vốn họ Từ nhưng được vua ban quốc tính họ Lý
Lý Quang Bật: tướng dẹp loạn An Sử
Lý Thạnh: tướng thời trung Đường
Lý Tố: tướng thời trung Đường

Nhà Thanh
 Lý Hóa Long, tướng nhà Thanh tử trận tại Việt Nam
 Lý Liên Anh, thái giám nắm quyền dưới thời Từ Hy
 Lý Hồng Chương

Đương đại
Lý Gia Hân : Hoa Hậu diễn viên người Hong Kong
Giang Thanh: phu nhân Mao Trạch Đông, người đứng đầu Tứ nhân bang, tên thật là Lý Vân Hạc
Lý Tiên Niệm: chủ tịch Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa
Lý Khắc Cường: thủ tướng Quốc vụ viện Trung Quốc
Lý Bằng: thủ tướng Quốc vụ viện Trung Quốc
Lý Tiểu Bằng: bộ trưởng Bộ Giao thông Vận tải Trung Quốc
Lý Quốc Anh (1963 -): Ủy viên Ủy ban Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc khóa XIX, Tỉnh trưởng Chính phủ Nhân dân tỉnh An Huy.
Lý Tiểu Lâm (sinh năm 1953): Bí thư Đảng đoàn, Hội trưởng Hội Hữu nghị Đối ngoại Nhân dân Trung Quốc
Lý Tiểu Lâm (sinh năm 1961): doanh nhân
Lý Tiểu Long: diễn viên võ thuật của Hoa Kỳ và Hồng Kông.
Lý Ngọc Cương: ca sĩ, diễn viên đệ nhất của Viện Ca Vũ Kịch Trung Quốc
Lý Liên Kiệt: diễn viên
Lý Quốc Hào: diễn viên
Lý Bảo Điền: diễn viên
Lý Thần, diễn viên
Lý Á Bằng: diễn viên
Lý Duy Gia: MC, diễn viên
Lý Linh Ngọc: ca sĩ
Lý Vũ Xuân: ca sĩ
Lý Băng Băng: diễn viên
Lý Tiểu Lộ: diễn viên
Lý Tiểu Nhiễm: diễn viên
Lý Dịch Phong: diễn viên
Lý Thấm: nữ diễn viên Trung Quốc
Lý Thuần: diễn viên
Lý Nhất Đồng: diễn viên
Lý Tâm Ngải: diễn viên
Lý Giai Hàng: diễn viên
Lý Thạnh (diễn viên)
Lý Ngọc (diễn viên)
Lý Vấn Hàn: ca sĩ, thành viên nhóm Uniq (ban nhạc) và Unine
Lý Ngọc Tỷ: ca sĩ, diễn viên Đài Loan
Lý Y Hiểu (Tên thật là Lý Thước): diễn viên
Lý Văn Lượng: Bác sĩ đã cảnh báo về sự xuất hiện của Virus viêm phổi Vũ Hán (Covid-19), anh đã bị nhà cầm quyền cộng sản Trung Quốc triệu tập cảnh cáo về hành vi "phát tán thông tin sai lệch làm xáo trộn nghiêm trọng trật tự xã hội". Tuy nhiên chỉ vài tuần sau lời cảnh báo của anh, thế giới đã phài đối mặt với Đại dịch COVID-19. Chính quyền Trung Quốc sau đó đã gửi lời chia buồn đến gia đình anh, song không có lời xin lỗi nào được đưa ra.
Lý Tử Thất: vlogger về ẩm thực và cuộc sống thôn quê ở Trung Quốc. Cô được biết đến qua việc tạo ra các video chuẩn bị thực phẩm và thủ công mỹ nghệ ở quê nhà tại huyện Bình Vũ, Miên Dương, Tứ Xuyên.

Nhân Vật Hư Cấu
 Lý Hưng Bá - Trong Phong Thần diễn Nghĩa

Đài Loan
 Lý Đăng Huy, Tổng thống thứ 4 của Đài Loan.

Triều Tiên
Vương triều Lý được vua Lý Thành Quế lập ra.
Lý Long Tường, hoàng tử nhà Lý Việt Nam, ông tổ một dòng họ Lý Hàn Quốc. Con trai thứ 7 vua Lý Anh Tông nước Đại Việt, em trai vua Lý Cao Tông.
Lee Sung-man (Lý Thừa Vãn), Tổng thống đầu tiên của Hàn Quốc. Ngày 6-11-1958 ông tuyên bố rằng tổ tiên mình là người Việt.
Lee Myung-bak (Lý Minh Bác), cựu Tổng thống Hàn Quốc (nhiệm kỳ 17).
Lee Jae-wook diễn viên, người mẫu
Faker (Lee Sang-hyeok), (Hán Việt: Lý Thương Hách): Game thủ chuyên nghiệp, thành viên, đội trưởng của đội tuyển thể thao điện tử T1 với tựa game Liên Minh Huyền Thoại.
Lee Soon-jae (Lý Thuận Tải), nam diễn viên của Hàn Quốc
Lee Young Ae (Lý Anh Ái), nữ diễn viên của Hàn Quốc.
Lee Min Ho (Lý Mẫn Hạo): diễn viên, người mẫu
Sungmin (Lee Sungmin) (Hán Việt: Lý Thịnh Mẫn), thành viên nhóm nhạc nam Super Junior
Eunhyuk (Lee Hyukjae) (Hán Việt: Lý Hách Tể), thành viên nhóm nhạc nam Super Junior
Lee Donghae (Hán Việt: Lý Đông Hải), thành viên nhóm nhạc nam Super Junior
Taeyong (Lee Tae-yong) (Hán Việt: Lý Thái Dung), thành viên nhóm nhạc nam NCT
Haechan (Lee Dong-hyuk) (Hán Việt: Lý Đông Hách), thành viên nhóm nhạc nam NCT
Lee Seung-yuop, cầu thủ bóng chày người Hàn Quốc.
Jeno (Lee Je-no) (Hán Việt: Lý Đế Nỗ), thành viên nhóm nhạc nam NCT
Mark (Mark Lee/ Lee Min-hyung) (Hán Việt: Lý Minh Hưởng/ Lý Mẫn Hanh/ Lý Mã Khắc), thành viên nhóm nhạc nam NCT
Lee Qri (Lee Ji Hyun) (Hán Việt: Lý Trí Hiền, thành viên nhóm nhạc nữ T-ara
Lee Chang Sun, nam ca sĩ, diễn viên, thành viên nhóm nhạc MBLAQ
Lee Dae-ho, cầu thủ bóng chày người Hàn Quốc.
Onew tên thật là Lee Jin-ki, thành viên nhóm nhạc nam Shinee
Lee Gi-kwang (Hán Việt: Lý Khởi Quang), thành viên nhóm nhạc nam BEAST (ban nhạc)
Lee Tae-min, ca sĩ, vũ công, thành viên nhóm nhạc nam Shinee
Sunny tên thật là Lee Sun-kyu (Hán Việt: Lý Thuận Khuê), thành viên nhóm nhạc nữ Girls' Generation
 Lý Thuấn Thần
Lee Yo Won (Lý Giao Viên)
Seungri tên thật là Lee Seung-hyun (Hán Việt: Lý Thắng Hiền), ca sĩ, cựu thành viên nhóm nhạc nam BIGBANG
 Lee Sunmi (Hán Việt: Lý Tuyên Mỹ), ca sĩ Hàn Quốc, cựu thành viên nhóm Wonder Girls
Lee Na Young, diễn viên Hàn Quốc
 Lee Dong Wook, diễn viên Hàn Quốc
Lee Kwang Soo, diễn viên Hàn Quốc
Lee Know (Tên thật: Lee MinHo, Hán Việt: Lý Mẫn Hạo), thành viên nhóm nhạc Stray Kids
Lee Felix (Tên tiếng Hàn: Lee YongBok, Hán Việt: Lý Long Phúc), thành viên nhóm nhạc Stray Kids
Ri Sol-ju (Hán Việt: Lý Tuyết Chủ), vợ của Kim Jong-un lãnh tụ nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên.
Lee Ji-eun (Lý Tri Ân),thường được biết đến với nghệ danh IU, là một nữ ca sĩ, nhạc sĩ và diễn viên Hàn Quốc
Lee Dae-hwi thành viên nhóm nhạc Wanna One
CL (Tên thật: Lee Chae-rin, Hán Việt: Lý Thái Lân), cựu thành viên nhóm nhạc nữ cá tính nổi tiếng 2NE1
Yeonwoo (Tên thật: Lee Da-Bin, Hán Việt: Lý Đa Bân), cựu thành viên nhóm nhạc Momoland
Lee Chae-yeon (Hán Việt: Lý Thái Diễn), thành viên nhóm nhạc IZ*ONE.
Lee Chae-ryeong (Hangul: 이채령, Hanja: 李彩領, Hán Việt: Lý Thái Lãnh) thành viên nhóm nhạc ITZY.
Lee Joon-gi (Hán Việt: Lý Tuấn Kỳ), diễn viên người Hàn Quốc
Lee Hee-seung (Hán Việt: Lý Hi Thừa), thành viên nhóm nhạc ENHYPEN
Woozi (Tên thật: Lee Ji-hoon, Hán Việt: Lý Trí Huân), thành viên nhóm nhạc SEVENTEEN
DK (Tên thật: Lee Seok-min, Hán Việt: Lý Thạc Mẫn), thành viên nhóm nhạc SEVENTEEN
Dino (Tên thật: Lee Chan, Hán Việt: Lý Xán), thành viên nhóm nhạc SEVENTEEN
Lee Hong-bin (Hán Việt: Lý Hoằng Bân), thành viên nhóm nhạc VIXX.
Lee Sung-yeol  (Hàn tự: 이성열; Hán tự: 李成烈; Hán Việt: Lý Thành Liệt) thành viên của nhóm nhạc Infinite
Lee Sung-jong (tiếng Hàn: 이성종; tiếng Trung: 李成種) thành viên của nhóm nhạc Infinite
Hoya (ca sĩ) (tên thật: Lee Ho-won, Hangul:이호원; Hanja:李浩沅) cựu thành viên của nhóm nhạc Infinite
Baby Soul (tên thật: Lee Sujeong, Hangul:이수정) thành viên nhóm nhạc Lovelyz
Mijoo (Tên thật: Lee Seungah, Hangul: 이승아) thành viên nhóm nhạc Lovelyz
Hyein (Tên thật: Lee Hye-in; Hangul: 이혜인; Hanja: 李惠仁; Hán-Việt: Lý Huệ Nhân), thành viên nhóm nhạc NewJeans
Lee Jung-hyun (Hangul: 이정현; Hanja: 李貞賢; Hán-Việt: Lý Trinh Hiền) ca sĩ, diễn viên người Hàn Quốc

Thái Lan

Samak Sundaravej Thủ tướng Thái Lan người họ Lý gốc Hoa.
Ten (Chittaphon Leechaiyapornkul,Phiên Âm: Lǐ Yǒngqīn)  (Hán Việt: Lý Vĩnh Khâm), thành viên nhóm nhạc nam NCT

Singapore
Lý Quang Diệu, Thủ tướng đầu tiên của Singapore.
Lý Hiển Long, đương kim Thủ tướng của Singapore, là con trai của Lý Quang Diệu.
 Lý Minh Thuận, diễn viên người Singapore.

Malaysia
Lý Tông Vỹ - cựu vận động viên cầu lông chuyên nghiệp người Malaysia gốc Hoa.
Lý Tử Gia (sinh ngày 29 tháng 3 năm 1998) - vận động viên cầu lông người Malaysia gốc Hoa. từng giành Huy chương bạc nội dung đồng đội và Huy chương đồng tại Giải vô địch thế giới trẻ vào năm 2016, trước khi giành Huy chương bạc đồng đội nam 2 kỳ SEA Games liên tiếp vào các năm 2017 và 2019.

Tham khảo

Xem thêm
Nhà Tiền Lý
 Nhà Lý

Lý
Lý
Họ người Nhật Bản
Họ người Việt Nam


title: Bombus neoboreus

text:
Bombus neoboreus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Sladen mô tả khoa học năm 1919.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1919
Côn trùng Canada
Hệ động vật Alaska


title: Kolvi Mandi Rajendra pura

text:
Kolvi Mandi Rajendra pura là một thị trấn thống kê (census town) của quận Jhalawar thuộc bang Rajasthan, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Kolvi Mandi Rajendra pura có dân số 7860 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Kolvi Mandi Rajendra pura có tỷ lệ 68% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 59%. Tại Kolvi Mandi Rajendra pura, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Rajasthan


title: Fulgurofusus ecphoroides

text:
Fulgurofusus ecphoroides là một loài ốc biển cỡ lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Fulgurofusus


title: San Pablo de Borbur

text:
San Pablo de Borbur là một thị xã và đô thị ở Departamento Boyacá, thuộc phân vùng Western Boyacá.

Tham khảo

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Limnanthaceae

text:
Limnanthaceae là một họ thực vật hạt kín thuộc bộ Brassicales. Họ này chứa 2 chi và khoảng 8-11 loài cây thân thảo sống tại khu vực đầm lầy vùng ôn đới Bắc Mỹ. Các loài trong họ này có thân mềm, lá xẻ thùy sâu hay lá kép mọc vòng, không lá kèm và hoa lưỡng tính mọc đơn độc. Quả là dạng quả nứt, chia tách ra thành các phần chứa 1 hạt, có gai ngắn.

Hệ thống Cronquist năm 1981 xếp họ này trong bộ Geraniales.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
Limnanthaceae  trong Watson L. và Dallwitz M.J. (1992 trở đi). The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval. Phiên bản: 20-5-2010. http://delta-intkey.com


title: Propatria

text:
Propatria là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Biondia chinensis

text:
Biondia chinensis là một loài thực vật thuộc họ Apocynaceae. Đây là loài đặc hữu của Trung Quốc.

Chú thích

Tham khảo

 China Plant Specialist Group 2004. Biondia chinensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Biondia
Thực vật dễ tổn thương
Thực vật đặc hữu Trung Quốc
Thực vật được mô tả năm 1905


title: 6165 Frolova

text:
6165 Frolova (1978 PD3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 8 tháng 8 năm 1978 bởi N. S. Chernykh ở Đài vật lý thiên văn Crimean.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6165 Frolova

Thiên thể phát hiện năm 1978
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Hồng Quân (định hướng)

text:
Hồng Quân là tên gọi các tổ chức quân sự:
 Hồng Quân Liên Xô.
 Hồng Quân Công Nông Trung Quốc.
 Phái Hồng quân, một phái quân sự tại Tây Đức.


title: Sân bay Sandane, Anda

text:
Sân bay Sandane, Anda  (tiếng Na Uy: Sandane lufthavn, Anda) là một sân bay tại đô thị Gloppen ở Sogn og Fjordane, Na Uy, khai trương năm 1975. Sân bay tọa lạc ở phía bắc trung tâm đô thị, tại một bán đáo giữa fjord Nordfjord và Gloppefjord. Đơn vị quản lý là Avinor.

Chỉ có hãng hàng không Widerøe hoạt động ở sân bay này với máy bay Dash 8.

Hãng hàng không và tuyến bay
 Widerøe (Bergen, Oslo, Sogndal)

Tham khảo

Liên kết ngoài

Entry on Sandane Airport NRK Sogn og Fjordane county encyclopedia, in Norwegian
Yearly report from the Norwegian Civil Aviation Authority  (in Norwegian)
The runway on Sandane Airport can be expanded to 1000 m  (in Norwegian)
New hope for Anda (in Norwegian)

Sân bay Na Uy
Sân bay Sogn og Fjordane
Avinor
Gloppen


title: Boris Alekseevich Chichibabin

text:
Boris Alekseyevich Chichibabin (tiếng Nga: Бори́с Алексе́евич Чичиба́бин, họ thật là Polyshin – 09/01/1923 – 14/12/1994) là nhà thơ đoạt giải thưởng Nhà nước Liên Xô 1990. Trong các thập niên từ 1950 đến 1980, Chichibabin là nhà thơ nổi tiếng nhất ở thành phố Kharkov. Từ cuối thập niên 1950 bản thảo thơ của ông được phổ biến khắp Liên Xô cũ. Sự thừa nhận chính thức chỉ đến với ông gần cuối đời, thời kỳ cải tổ.

Tiểu sử
Boris Chichibabin sinh ở Kremenchuk trong gia đình một sĩ quan quân đội. Học phổ thông ở thì trấn Chuguev, tỉnh Kharkov. Họ Chichibabin được lấy từ họ của ông dượng đằng mẹ, viện sĩ Aleksey Evgenyevich Chichibabin – một nhà khoa học trong ngành hóa học. Năm 1940 Boris Chichibabin học khoa sử Đại học Tổng hợp Kharkov nhưng bỏ dở chừng để vào lính, phục vụ tại mặt trận Kapkage.

Năm 1945 ông vào học khoa ngôn ngữ Đại học tổng hợp Kharkov nhưng đến năm 1946 bị bắt đi cải tạo 5 năm vì "tuyên truyền chống lại chính quyền Xô viết". Từ năm 1951 làm việc tại nhà hát kịch, sau đó làm ở phòng điều hành tắc-xi, học lớp kế toán và làm việc ở phòng điều hành tàu điện thành phố.

Boris Chichibabin được kết nạp vào Hội Nhà văn Liên Xô năm 1968, đến năm 1973 bị khai trừ vì những phát biểu ở một ngày lễ tại Kharkov, năm 1987 được phục hồi. In thơ từ năm 1958. Đã in các tập thơ: Tuổi trẻ (Молодость, 1963), Giá lạnh và mặt trời (Мороз и солнце, 1963), Hài hòa (Гармония, 1965), Chiến hạm Rạng đông đang đi (Плывет "Аврора", 1968), Quả chuông (Колокол, 1989), Những người bạn thập kỷ 1960 (Мои шестидесятые, 1990), Thơ và văn xuôi (В стихах и прозе, 1995). Thời kỳ Xô Viết tác phẩm của ông còn được in ở các tạp chí tiếng Nga ở nước ngoài như: "Глагол", "22", "Поиски", "Континент".

Các thập niên 1970 – 1980 thơ của Boris Chichibabin được giới trí thức yêu mến vì sự thẳng thắn, không hề giả dối. Thời kỳ cải tổ thơ của ông được các báo và tạp chí in liên tục. Năm 1990 ông được tặng Giải thưởng Nhà nước Liên Xô cho tập thơ Quả chuông. Tác phẩm của Boris Chichibabin được dịch ra tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Belarus, tiếng Ukraina, tiếng Ý, tiếng Séc… và gần đây được dịch ra tiếng Việt.

Boris Chichibabin mất ngày 14 tháng 12 năm 1994 tại Kharkov. Thành phố này đã dựng tượng và đặt tên ông cho một đường phố ở trung tâm thành phố.

Tác phẩm
Tuổi trẻ (Молодость, 1963)
Giá lạnh và mặt trời (Мороз и солнце, 1963)
Hài hòa (Гармония, 1965)
Chiến hạm Rạng đông đang đi (Плывет "Аврора", 1968)
Quả chuông (Колокол, 1989)
Những người bạn thập kỷ 1960 (Мои шестидесятые, 1990)
Thơ và văn xuôi (В стихах и прозе, 1995)
Dù sao ta đã là một nhà thơ… (И все-таки я был поэтом.., 1998) tuyển tập thơ, văn xuôi, thư từ và những bài viết về Boris Chichibabin.

Thư mục
	Мороз и солнце. — Харьков, 1963.
	Молодость. — М.: Советский писатель, 1963.
	Гармония. — Харьков, 1965.
	Плывет Аврора: Книга лирики. — Харьков: «Прапор», 1968.
	Колокол: Стихи. — М.: Известия, 1989; М.: «Советский писатель», 1991
	Мои шестидесятые. Киев: Дніпро, 1990.
	Цветение картошки: Книга лирики. — М.: Моск. рабочий, 1994
	82 сонета + 28 стихотворений о любви. М., 1994
	В стихах и прозе. Харьков: СП «Каравелла», 1995; Харьков: Фолио, 1998

Một bài thơ

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Биография, стихи, воспоминания

Nhà thơ Liên Xô
Nhà thơ Nga
Người từ Kremenchuk
Mất năm 1994
Nhà thơ Ukraina


title: Tư sản mại bản

text:
Tư sản mại bản (tiếng Anh: comprador hoặc comprador bourgeoisie; gốc latinh: comparātor có nghĩa là "người mua") là thuật ngữ gắn với chủ nghĩa Marx để chỉ những cá nhân hoặc nhóm thương gia làm trung gian với các thế lực nước ngoài buôn bán tài nguyên, quyền lợi của nhân dân quốc gia để thủ lợi riêng. Tự họ không thể kinh doanh làm giàu theo phương cách tư bản. Họ cần dựa vào thế lực của đế quốc bên ngoài để làm giàu.

Tư sản nói chung là những người kinh doanh theo lối tư bản chủ nghĩa để kiếm lời, gây tài sản cho riêng mình. Những người này bị xem là đi ngược lại với đường hướng của chủ nghĩa cộng sản. Mại bản là đem lợi ích của quốc gia bản xứ, nhân dân bản xứ để đánh đổi với thế lực nước ngoài lấy lợi tức riêng. Cụm từ tư sản mại bản do đó có tính cách cáo buộc và chỉ có ý nghĩa khi dùng trong khuôn khổ cách mạng xã hội chủ nghĩa tại các nước thuộc địa hoặc các nước bị nước ngoài can thiệp sâu vào nền kinh tế - chính trị.

Tư sản mại bản tại Việt Nam
Một số định nghĩa:
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam:
"... bộ phận thoả hiệp của giai cấp tư sản ở các nước thuộc địa và phụ thuộc, làm trung gian giữa tư bản nước ngoài và thị trường trong nước, gắn chặt lợi ích của mình với lợi ích của tư bản nước ngoài, thực chất là làm tay sai cho các thế lực đế quốc bóc lột nước mình. Tư sản mại bản một mặt cấu kết chặt chẽ với tư bản nước ngoài, mặt khác cấu kết chặt chẽ với giai cấp địa chủ phong kiến phản động trong nước để bóc lột nhân dân lao động, duy trì địa vị và lợi ích của mình. Vì vậy, Tư sản mại bản cũng là đối tượng của cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân. Ở Việt Nam, Tư sản mại bản xuất hiện dưới chế độ thuộc địa của thực dân Pháp đầu thế kỉ 20, đã hoàn toàn xoá bỏ về mặt chính trị và kinh tế sau thắng lợi của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc (1954) và trên cả nước (1975)..."

Từ Tạp chí Văn hóa Doanh nhân
"...khái niệm mà các văn kiện chính trị thường hay nhắc đến như một thành phần xã hội mang yếu tố phản động trong cách mạng giải phóng dân tộc do Đảng Cộng sản lãnh đạo. Chỉ ở giai đoạn sau của lịch sử, đặc biệt là ở miền Nam Việt Nam sau 1954 mới hình thành tầng lớp mại bản ăn theo cuộc chiến tranh của Mỹ..."

Trong khoảng năm 1977, hai năm sau khi kết thúc chiến tranh thống nhất Việt Nam, chính quyền Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam phát động cuộc tố cáo và truy nã các thành phần tư sản mại bản tại Thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh miền Nam Việt Nam - phần lớn là các thương gia gốc Hoa. Tài sản của những người bị quy là tư sản mại bản bị tịch thu. Đôi khi, ngay cả tài sản của những người có công với cách mạng, hay các nhân viên tình báo cũng bị quốc hữu hóa.

Những thành phần này bị cáo buộc:
Buôn bán với đế quốc Mỹ và chính quyền Ngụy
Làm giàu bằng cách nhập cảng, phát hành tài liệu đồi trụy ru ngủ nhân dân
Nhập cảng súng đạn và nhu liệu quân sự chống lại nhân dân
Đầu cơ tích trữ, tạo lũng đọan kinh tế của nhà nước
Sau giải phóng, vẫn ngoan cố dụ dỗ, lôi kéo các cán bộ nhà nước làm ăn bất hợp pháp

Trong thời gian vài năm sau đó, những gia đình gốc Hoa này tổ chức vượt biển hàng loạt trốn sang nước ngoài, phần lớn với sự hỗ trợ của Chính phủ Việt Nam đổi lại Chính phủ Việt Nam sẽ nhận được một số vàng và bất động sản của những người này - gọi là "vượt biên bán chính thức".

Hiện tại
Thời của Marx chưa có các tổ chức kinh tế toàn cầu như WTO hoặc các hiệp định về thuế quan và mậu dịch như GATT, Liên minh châu Âu, hoặc Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á. Ngày nay, mọi quốc gia trên thế giới đều tham dự ở nhiều cấp độ khác nhau vào các tổ chức kinh tế toàn cầu hoặc hiệp định thuế quan mậu dịch để dựa vào đó trao đổi mua bán cho nên khái niệm tư sản mại bản không còn được sử dụng nữa.

Sau năm 1975, tại miền Nam Việt Nam nhà nước Việt Nam sử dụng thuật ngữ tư sản mại bản chủ yếu để lấy cớ trừng phạt, truy tố và loại bỏ các doanh nhân có liên hệ với nước ngoài mà không xem xét những lợi ích kinh tế mà họ mang lại. Ngày nay, thành ngữ trên ít được nhắc đến vì sợ gợi lại những ký ức cũ.

Ngày nay các doanh nhân được quyền giao thương trực tiếp với các cá nhân tổ chức quốc tế mà không gặp nhiều rào cản từ chính sách kinh tế. Đây là kết quả của chính sách Đổi mới của hệ thống chính trị cầm quyền. Tại nhiều quốc gia, các hoạt động nhạy cảm như xuất nhập khẩu mua bán vũ khí được các công ty trực thuộc nhà nước hoặc lực lượng vũ trang như Cảnh sát và Quân đội thực hiện thay vì giao cho các doanh nghiệp ngoài quốc doanh.

Liên quan
 Cải tạo công thương nghiệp
 Tư bản nhóm lợi ích

Chú thích

Nghề kinh doanh
Lịch sử kinh tế Trung Quốc
Chức vụ quản trị
Công ty thương mại


title: 5287 Heishu

text:
5287 Heishu (1989 WE) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 11 năm 1989 bởi Mizuno và Furuta ở Kani.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 5287 Heishu

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1989


title: Rolleboise

text:
Rolleboise là một xã thuộc tỉnh Yvelines, trong vùng Île-de-France, Pháp, cự ly khoảng 10 km về phía tây của Mantes-la-Jolie.
Các xã giáp ranh là: Bonnières-sur-Seine về phía tây, Freneuse và Méricourt về phía bắc và Rosny-sur-Seine về phía nam. Về phía đông, sông Seine chia xã này với Guernes.

Thông tin nhân khẩu

Hành chính

Tham khảo

Xã của Yvelines


title: Uelia

text:
Uelia là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
 Uelia sepidapex Razowski, 1982

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Euliini
Động vật được mô tả năm 1982


title: Natri superoxide

text:
Natri superoxide là hợp chất vô cơ có công thức NaO2.Chất rắn màu vàng cam này muối của anion superoxide. Nó là sản phẩm trung gian của quá trình oxi hoá natri bằng oxi.

Điều chế
NaO2 được điều chế bằng cách xử lý natri peroxide với oxi dưới áp suất và nhiệt độ cao:

Nó còn được điều chế khi oxi hoá cẩn thận dung dịch chứa natri trong amoniac:

Kết quả tương tự có thể đạt được bằng cách đốt cháy natri trong oxi dưới áp suất cao:

Nó cũng được tạo ra, cùng với natri peroxide, khi natri được bảo quản trong các điều kiện không thích hợp (ví dụ như trong dung môi bẩn hoặc một phần halogen)

Tính chất

Tính chất vật lý
Sản phẩm có tính thuận từ, đúng tính chất của anion O2-. Natri superoxide tạo thành các tinh thể màu vàng da cam và có cấu trúc ion (Na+) (O2-).Nó kết tinh dạng lập phương tương tự NaCl.

Ở nhiệt độ trên −50 ° C, pha I là ổn định - hệ lập phương, nhóm không gian F m3m, thông số ô a = 0,549 nm, Z = 4.

Ở nhiệt độ dao động từ −77 ° С đến −50 ° С, có pha II - hệ lập phương, nhóm không gian P a3 , thông số ô a = 0,546 nm.

Ở nhiệt độ trong khoảng từ −230 ° С đến −77 ° С, có pha III - hệ trực thoi, nhóm không gian P nnm , thông số ô a = 0,426 nm, b = 0,554 nm, c = 0,334 nm.

Ở nhiệt độ dưới −230 ° C, có pha IV với khối lượng riêng là 2,21g/cm³.

Tính chất hoá học
Natri superoxide dễ thủy phân tạo ra hỗn hợp natri hydroxide và hydro peroxide, ngoài ra còn có thể giải phóng oxy.

Khi đun nóng đến 100°C, natri superoxide giải phóng oxy:

Natri superoxide hòa tan trong amoniac lỏng, khi làm lạnh đến -32,5 ° C, phức NaO2 • 2NH3 sẽ kết tủa.
NaO2 phản ứng với nước giải phóng hydro peroxide và oxy:

và với sự có mặt của chất xúc tác, ví dụ MnO2, phản ứng diễn ra theo phương trình:

Phản ứng với axit:

Phản ứng với carbon dioxide :

Khi đun nóng, phản ứng với carbon monoxide:

Natri superoxit là một chất oxi hóa mạnh:

Ứng dụng
Natri superoxide được sử dụng như một thành phần của hệ thống tái tạo oxi đơn hoặc trong hỗn hợp với kali superoxide.

Chú thích

Muối superoxide
Hợp chất Natri
Chất oxy hoá


title: Moor

text:
Moor là từ dùng để mô tả nhóm dân cư trong lịch sử bao gồm người Berber, người châu Phi da đen, người Ả Rập có nguồn gốc Bắc Phi, những nhóm người này đã chinh phục và xâm chiếm bán đảo Iberia trong gần 800 năm. Tại thời điểm đó, họ là những người Hồi giáo, trước đó thì người Moor theo tôn giáo khác. Họ gọi lãnh thổ này là Al-Andalus, bao gồm phần lớn Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha ngày nay.

Moor không phải là nhóm dân tộc riêng biệt. Những người châu Âu thời trung cổ và hiện đại áp dụng cái tên này cho người Berber, ngoài ra còn cả người Ả Rập và người Iberia Hồi giáo, người Tây Phi từ Niger và Mali đã bị đồng hóa vào triều đại Almoravid. Các học giả nghiên cứu cho rằng "thuật ngữ Moor không có giá trị thực sự về dân tộc".

Người Moor Andalusia cuối thời kỳ trung cổ đã tới định cư tại bán đảo Iberia sau khi quân Moor chinh phục Rashidun, Umayyad Caliphate và Hispania. Sự thống trị của người Moor thời đó trải dài từ các khu vực mà ngày nay là Mauritanie, các quốc gia Tây Phi, và sông Senegal. Trước đó, những người La Mã cổ đại đã tiếp xúc (sau đó xâm chiếm) các phần của Mauretania, một nhà nước bao phủ các phần của Maroc, khu vực tây và trung Algérie ngày nay. Những người này được văn học cổ đại ghi chú là Mauri.

Thuật ngữ Mauri và các biến thể của nó, được những thương nhân và nhà thám hiểm châu Âu sử dụng sau này vào thế kỷ từ 16 tới 18 để chỉ những người Berber và người Ả Rập nói phương ngữ Ả Rập Hassaniya. Ngày nay, những nhóm người này sinh sống ở Mauritanie và các phần của Algérie, tây Sahara, Maroc, Niger và Mali.

Những người nói ngôn ngữ châu Âu đã từng coi những nhóm dân tộc liên quan là Moor. Ngày nay ở Iberia, thuật ngữ này dùng để chỉ những người Maroc sống ở châu Âu. Moor còn được thông tục áp dụng cho bất cứ người tới từ Bắc Phi nào. Từ này đôi khi bị cho là miệt thị và phân biệt chủng tộc.

Tham khảo

Bồ Đào Nha trung cổ
Ifriqiya
Algérie trung cổ
Maroc trung cổ
Sicilia trung cổ
Lịch sử Al-Andalus

Người Ả Rập
Người Berber
Người Ả Rập ở Bồ Đào Nha
Người Berber ở Bồ Đào Nha
Người Ả Rập ở Tây Ban Nha
Người Berber ở Tây Ban Nha


title: Eleutherodactylus fraudator

text:
Eleutherodactylus fraudator là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Bolivia.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Cortez, C., Reichle, S., De la Riva, I. & Köhler, J. 2004. Eleutherodactylus fraudator. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

fraudator
Động vật lưỡng cư Bolivia
Động vật đặc hữu Bolivia
Động vật lưỡng cư Andes


title: Monommatinae

text:
Monommatinae là một phân họ bọ cánh cứng trong họ Zopheridae. Phân họ này có 15 chi được tìm thấy chủ yếu trên các loài cây trong họ Agavaceae.

Tham khảo

Zopheridae


title: Tomsk

text:
Tomsk (tiếng Nga: Томск) là một thành phố nằm trên sông Tom ở phía tây nam của Vùng liên bang Siberi, Nga, trung tâm hành chính của tỉnh Tomsk. Đây là một trong những thị trấn lâu đời nhất ở Siberia, Tomsk tổ chức kỷ niệm thành lập lần thứ 400 năm 2004. Dân số: 521.635 (ước tính 2009); 487.838 (điều tra dân số 2002); 501.963 (điều tra dân số 1989). Thành phố được liên kết bởi sân bay Bogashevo.

Lịch sử

Biểu tượng chính thức

Giáo dục
Theo thống kê năm 2013, thành phố Tomsk hiện có 8 cơ sở đào tạo bậc đại học, trong đó có 6 trường đại học công lập và 2 trường đại học ngoài công lập.

Các trường đại học công lập:

 Trường Đại học Tổng hợp Nghiên cứu Quốc gia Tomsk (Национальный исследовательский Томский государственный университет);
 Trường Đai học Tổng hợp Nghiên cứu Bách khoa Tomsk (Национальный исследовательский Томский политехнический университет);
 Trường Đại học Y khoa Seberia (Сибирский государственный медицинский университет);
 Trường Đại học Hệ thống điều khiển và Điện tử vô tuyến Tomsk (Томский государственный университет систем управления и радиоэлектроники);
 Trường Đại học Sư phạm Quốc gia Tomsk (Томский государственный педагогический университет);
 Trường Đại học Kiến trúc - Xây dựng Quốc gia Tomsk (Томский государственный архитектурно-строительный университет).

Các trường đại học ngoài công lập:

 Trường Đại học Kinh tế - Luật Tomsk
 Trường Kinh doanh Tomsk
Vào năm 1896, trường đại học bách khoa đầu tiên ở Siberia đã được thành lập tại Tomsk. Ở những thập niên 40 của thế kỉ 20, Tomsk đã trở thành một trong những cơ sở giáo dục nổi tiếng của nước Nga. Ngày nay, sinh viên chiếm 1/5 dân số của thành phố -115.000 người

Văn hóa

Dân cư

Tôn giáo

Thể thao

Ghi chú

Liên kết

 Information, map of Tomsk
 Tomsk City Administration
 Fotoalbum to the 400th anniversary of Tomsk
 The Pictures of Tomsk on Flickr.com
 Tomsk Site Catalog
 T-sk.ru Tomsk Search Engine
 Tomsk webcams
 Pictures of Tomsk (comments in French)

Tỉnh Tomsk
Thành phố của Nga


title: Porosalvania profundior

text:
Porosalvania profundior là một loài ốc biển nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Rissoidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Porosalvania


title: Megapenthes musivatus

text:
Megapenthes musivatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

biologie|2011|11|13}}

Megapenthes


title: 2225 Serkowski

text:
2225 Serkowski (6546 P-L) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 9 năm 1960 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 2225 Serkowski

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1960


title: Boeing GA-1

text:
Boeing GA-1 (tên gọi trong công ty: Model 10) là một mẫu máy bay ba tầng cánh bọc giáp. Được thiết kế vào năm 1919, nó được trang bị 2 động cơ cánh quạt đẩy sửa đổi Liberty. Chiếc đầu tiên trong seri máy bay GAX bọc giáp hạng nặng của Bộ phận Kỹ thuật (cường kích, thử nghiệm), máy bay có trọng lượng lớn dự định được sử dụng để oanh tạc các đơn vị đối phương dưới mặt đất trong khi tránh được các cuộc tấn công từ mặt đất cũng như từ các máy bay chiến đấu của đối phương khác. Nó được bọc giáp tốt, như vậy trọng lượng 5 tấn của nó tỏ ra hơi thừa.

Lịch sử

Khởi đầu
Ngay sau khi kết thúc Chiến tranh Thế giới I, Lục quân Mỹ đã thăm dò, khảo sát các mẫu máy bay cường kích được vũ trang và bọc giáp hạng nặng. Đây là một dự án được cưng chiều của tướng William Mitchell. Bộ phận Kỹ thuật Cục không quân Lục quân đã đưa ra yêu cầu đề nghị cho các công ty sản xuất máy bay Mỹ vào 15 tháng 10 năm 1919. Không có thiết kế nào được đưa ra, vì vậy Bộ phận Kỹ thuật ra lệnh cho một trong những kỹ sư của mình là Isaac W. Laddon, cố gắng đưa ra một thiết kế mà ngành công nghiệp hàng không có thể thực hiện được. Thiết kế của Laddon có tên gọi GAX, bay lần đầu tại McCook Field vào 26 tháng 5 năm 1920. GAX là McCook Field Project P129 và sơn số thứ tự của AAS là 63272.

Phát triển
Vào 7 tháng 6 năm 1920, Boeing được chọn để ký hợp đồng sản xuất 20 chiếc máy bay với tên gọi GA-1. Trước khi chiếc đầu tiên được giao vào tháng 5 năm 1921, đơn đặt hàng đã giảm xuống còn 10 chiếc. Máy bay thành phẩm được Boeing đánh số thứ tự từ 200 đến 209 và số thứ tự của AAS là 64146-64155. Số 64146 được xem như dự án P187 ở McCook.

Đi vào hoạt động
GA-1 được gửi đến Kelly Field, Texas, để thử nghiệm hoạt động trong Nhóm cường kích số 3. Những thử nghiệm chỉ ra máy bay không thể chấp nhận được. Chúng có hiệu suất thấp và tầm nhìn kém. Máy bay có tiếng ồn và độ rung lớn gây ra bởi 3/16-inch (4.75mm)-lớp giáp dày. Quãng đường chạy đà cất cánh rất dài so với tiêu chuẩn vào lúc đó. Những chiếc GA-1 không được các phi công tin cậy.

Đặc điểm thiết kế
Đặc tính khí đọng học của nó đã bị hi sinh để đổi lấy hỏa lực. Cấu trúc mạnh có khả năng mang được một lượng lớn đạn dược cùng với trọng lượng khoảng 2.200 lb (998 kg) của các tấm giáp. Kết quả là một cỗ máy được làm bằng gỗ được gia cố bởi các dây chằng với gỗ dán và vải bao bọc bên ngoài. Thân máy bay có dạng chữ nhật có vị trí của xạ thủ phía trước trong phần mũi mở, phi công trong một buồng lái dựng một nửa với cửa chớp bọc sắt cho tầm nhìn ra ngoài, và một xạ thủ súng máy phía sau. Những động cơ được đặt ở giữa cánh. Ở mặt trước của mỗi vỏ động cơ có một vị trí cho xạ thủ.

Các phiên bản
GA-1 máy bay ba tầng cánh bọc giáp, 1 phi công và 4 xạ thủ, 2 động cơ Liberty L-12A Vee có công suất 435 hp (324 kW), 10 chiếc
GA-2 máy bay ba tầng cánh, 1 phi công và 2 xạ thủ, động cơ công suất 750 hp (559 kW) Engineering Division W-18, có 1 pháo 37mm và 6 súng máy 0.3 in (7.62mm), 2 chiếc

Mốc thời gian quan trọng
Theo lời đồn đại những chiếc GA-1 tồn tại co đến khi bị điều tra vào 14 tháng 1-1926, những phi công của Kelly Field có thể bị đe dọa để bay những máy bay này, đó là hành vi vi phạm kỷ luật. Tất cả bị loại bỏ vào tháng 4 năm 1926.

Thông số kỹ thuật (GA-1)
Tham khảo "The Complete Encyclopedia of World Aircraft"

Đặc điểm riêng
Phi đoàn: 5
Chiều dài: 33 ft 7 in (10.25 m)
Sải cánh: 65 ft 6 in (19.97 m)
Chiều cao: 14 ft 3 in (4.34 m)
Diện tích cánh: 1016 ft² (94.39 m²)
Trọng lượng rỗng: 7.834 lb (3.553 kg)
Trọng lượng cất cánh: 10.426 lb (4.729 kg)
Trọng lượng cất cánh tối đa: n/a
Động cơ: 2 × Liberty L-12A, 435 hp (324 kW) mỗi chiếc

Hiệu suất bay
Vận tốc cực đại: 105 mph (169 km/h)
Vận tốc hành trình: 95 mph (153 km/h)
Tầm bay: 350 miles (563 km)
Trần bay: 11.500 ft (3.505 m)
Vận tốc lên cao: 600 ft/min (3.05 m/s)
Lực nâng của cánh: n/a
Lực đẩy/trọng lượng: n/a

Vũ khí
1 x pháo 37 mm Baldwin
8 x súng máy cỡ.30 Browning
Nếu bỏ đi một số súng máy, máy bay có thể mang được 10 quả bom nhỏ

Chú thích

Tham khảo
Wagner, Ray. American Combat Planes. Garden City, NY: Hanover House, 1968. ISBN 0-385-04134-9
Eden, Paul, & Moeng, Soph, editors. The Complete Encyclopedia of World Aircraft. London: Amber Books Ltd., 2002. ISBN 0-7607-3432-1

Liên kết ngoài
 http://www.ascho.wpafb.af.mil/REMARKABLE/CHAP2.HTM
 http://www.ibiblio.org/pub/academic/history/marshall/military/airforce/usaf_descriptions/bombers.txt
 http://www.aerofiles.com/_boe2.html
 http://home.att.net/~jbaugher/1908-1920.html

GA-01, Boeing
GA-01, Boeing
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay cường kích
Máy bay ba tầng cánh
Máy bay hai động cơ cánh quạt
Máy bay cường kích Hoa Kỳ


title: Langenwetzendorf

text:
Langenwetzendorf là một đô thị ở huyện Greiz, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 38,46 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 3691 người.

Tham khảo


title: Melanotus abnormis

text:
Melanotus abnormis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Melanotus


title: Wortegem-Petegem

text:
Wortegem-Petegem là một đô thị ở tỉnh Oost-Vlaanderen. Đô thị này bao gồm các làng Elsegem, Moregem, Ooike, Petegem, và Wortegem. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm  2006 Wortegem-Petegem có tổng dân số 5.977 người. Tổng diện tích là 41,96 km² với mật độ dân số là 142 người trên mỗi km².

Các làng:
Elsegem, Moregem, Ooike, Petegem và Wortegem.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức of the municipality

Đô thị của Oost-Vlaanderen


title: Andrena cubiceps

text:
Andrena cubiceps là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1914.

Chú thích

Tham khảo

C
Động vật được mô tả năm 1914


title: Clavichorema pescaderum

text:
Clavichorema pescaderum là một loài Trichoptera thuộc họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Clavichorema


title: Crécy-sur-Serre

text:
Crécy-sur-Serre  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Crecysurserre


title: Quất Động

text:
Quất Động là một xã thuộc huyện Thường Tín, thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Thông tin địa lý
Xã Quất Động có diện tích: 4,83 km². Theo Tổng điều tra dân số năm 1999, xã Quất Động có dân số 6.228 người.

Đầu thế kỷ 19, làng Quất Động thuộc tổng Bình Lăng huyện Thượng Phúc phủ Thường Tín trấn Sơn Nam Thượng.

Địa giới hành chính:
Phía đông giáp các xã Chương Dương, Lê Lợi và Thắng Lợi.
Phía nam giáp các xã Thắng Lợi và Dũng Tiến.
Phía tây giáp xã Nguyễn Trãi.
Phía bắc giáp xã Hà Hồi.
Xã Quất Động nằm trên trục đường Quốc lộ 1A.

Kinh tế

Xã có làng nghề thêu truyền thống nổi tiếng khắp Việt Nam. Ngoài ra trên địa bàn xã có cụm công nghiệp Quất Động đang hoạt động hiệu quả.

Giáo dục
Xã có truyền thống hiếu học từ xưa đến nay. Nhân dân trong xã luôn giữ gìn những nát đẹp văn hóa, làm rạng vẻ "Đất danh hương", góp phần tạo nên vùng đất mà sử gia Phan Huy Chú cho rằng "có tiếng văn học. Những người học trò giỏi, bề tôi hiền nối tiếp sinh ra".
Thời phong kiến, xã đã có 2 tiến sĩ: Phạm thế Hỗ và Trần Khái.
Năm 1959, trường phổ thông cấp II được thành lập, gọi là trường Phổ thông cấp II Nông nghiệp, đặt tại Chợ đình Quất Động. Trường có 2 lớp 5, 2 lớp 6 và 2 lớp 7. Học sinh là con em trong xã và cả các xã lân cận. Trường Phổ thông cấp II Nông nghiệp được coi là trường Phổ thông cấp II khu vực.
Năm 1960, trường phổ thông cấp II Quất Động được thành lập.

Đình Hướng Xá
Đình làng Hướng Xá là di tích lịch sử thờ vị tướng Đào Công Thắng có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân. Đào Công Thắng là vị tướng văn võ toàn tài đã giúp nhà vua thống nhất đất nước Đại Cồ Việt, làm đến đại tướng bình 12 sứ quân và được phong làm đại vương lục quốc triệu lễ bộ công, lần thứ 8, thứ 9 của triều đình. Nhân dân nhớ công ơn người, đã lập đình thờ người và tôn là Thành Hoàng đô hộ Hùng kế Đống Binh Đại Vương. Ngày nay, đình Hướng Xá còn lưu giữ được 4 đạo sắc phong của các đời vua Lê Hiển Tông, Tự đức, Đồng Khánh, Duy Tân và một đạo sắc phong đã bị mục nát phần ghi niên hiệu.

Chú thích

Liên kết ngoài


title: Blainville-sur-l'Eau

text:
Blainville-sur-l'Eau  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 250 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Meurthe-et-Moselle


title: 21413 Albertsao

text:
21413 Albertsao (1998 FS68) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 20 tháng 3 năm 1998 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 21413 Albertsao

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1998


title: Trường Xuân (định hướng)

text:
Trường Xuân có thể là dùng để chỉ:

Địa danh

Việt Nam
 Phường Trường Xuân, thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam
 Xã Trường Xuân, huyện Thới Lai, thành phố Cần Thơ
 Xã Trường Xuân, huyện Đắk Song, tỉnh Đắk Nông
 Xã Trường Xuân, huyện Tháp Mười, tỉnh Đồng Tháp
 Xã Trường Xuân, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình
 Xã Trường Xuân, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa
 Xã Trường Xuân A, huyện Thới Lai, thành phố Cần Thơ
 Xã Trường Xuân B, huyện Thới Lai, thành phố Cần Thơ

Trung Quốc
 Thành phố Trường Xuân, tỉnh Cát Lâm

Thực vật
 Một tên gọi khác để chỉ loài dừa cạn

Tên người
 Nghệ sĩ ưu tú Trường Xuân, tên thật là Hồ Trường Xuân, sinh năm 1929, một diễn viên cải lương nổi tiếng.


title: Hạ (thập lục quốc)

text:
Hạ là một quốc gia thời Ngũ Hồ Thập lục quốc trong lịch sử Trung Quốc do Hách Liên Bột Bột (赫连勃勃), thủ lĩnh bộ lạc Thiết Phất của người Hung Nô, chiếm vùng bắc Thiểm Tây của Hậu Tần để thành lập năm 407.

Quá trình thành lập
Nhánh Thiết Phất ở miền bắc của người Hung Nô đã giành được sự kiểm soát khu vực Nội Mông Cổ trong vòng 10 năm từ 376 giữa thời gian nước Đại của thị tộc Thác Bạt (một nhánh của bộ lạc Tiên Ti) bị nước Tiền Tần chinh phục và sau đó phục hồi vào năm 386 gọi là nhà Bắc Ngụy. Năm 376, Phù Kiên sai Phù Lạc tiến vào nước Đại, diệt Thác Bạt Thiệt Quân (拓跋寔君), rồi chia đất làm hai, giao cho hai thủ lĩnh người Hung Nô là Lưu Vệ Thần và Lưu Khố Nhân cai quản, dưới quyền Phù Lạc. Năm 380, Phù Lạc cậy công đánh được nước Đại nên làm phản. Phù Kiên mang quân nhanh chóng dẹp tan, giết chết Lạc. Lưu Khố Nhân chiếm cứ Hà Đông, Lưu Vệ Thần kiểm soát đất Hà Tây.

Sau trận Phì Thủy dẫn đến sự sụp đổ của nhà Tiền Tần, trên danh nghĩa Lưu Vệ Thần nhận làm chư hầu của Hậu Tần và Tây Yên, nhưng vẫn thực sự quản lý các vùng đất đó. Năm 391, Lưu Vệ Thần đem quân tấn công Bắc Ngụy bị thất bại nặng, Thác Bạt Khuê cho quân vượt sông Hoàng Hà tấn công vào thủ phủ Duyệt Bạt (悅拔, nay là Ordos, Nội Mông) buộc Lưu Vệ Thần phải chạy trốn và sau đó bị thuộc hạ giết chết. Bắc Ngụy chiếm lấy các vùng đất của Lưu Vệ Thần và xử tử các quý tộc Hung Nô. Sau năm 391, người Hung Nô dần dần bị người Thác Bạt tiêu diệt hoặc bức hàng. Những người Thiết Phất chịu quy phục được gọi là người Độc Cô.

Con của Lưu Vệ Thần là Lưu Bột Bột (381 – 425) lúc đó mới lên 11 tuổi chạy tới khu vực Ordos, nương nhờ thủ lĩnh bộ lạc Tiên Ti là Cao Bình công Một Dịch Kiền (沒奕干), một chư hầu của nhà Hậu Tần. Một Dịch Kiền giúp đỡ và gả con gái cho Lưu Bột Bột. Năm 402, bị Bắc Ngụy tấn công, Một Dịch Kiền rút chạy đến Hậu Tần. Sau đó Hậu Tần cho quân chiếm lại Cao Bình. Lưu Bột Bột được vua Hậu Tần là Diêu Hưng phong làm tướng quân và tước Ngũ Nguyên công, chịu trách nhiệm trấn thủ đất Sóc Phương. Diêu Hưng phân cấp cho Lưu Bột Bột 5 bộ Tiên Ti và hơn 2 vạn người Hồ trấn thủ phương bắc.

Năm 407, sau nhiều lần chịu tổn thất bởi các cuộc tấn công của Bắc Ngụy, Diêu Hưng quyết định hòa hoãn với Bắc Ngụy. Nghe tin đó Lưu Bột Bột rất phẫn nộ vì Bắc Ngụy là kẻ thù của Lưu Bột Bột, và chuẩn bị nổi dậy. Lưu Bột Bột cướp lấy số ngựa cống phẩm của người Nhu Nhiên dâng cho Hậu Tần, bất ngờ tập kích vào Một Dịch Kiền, chiếm lấy Cao Bình, giết chết Một Dịch Kiền, tự xưng là Thiên vương. Lưu Bột Bột thành lập ra một tiểu quốc gọi là nước Hạ (gọi như vậy là do tổ tiên của người Hung Nô được coi là có từ triều đại nhà Hạ).

Xây thành Thống Vạn
Các thủ hạ khuyên Lưu Bột Bột định đô Cao Bình và tranh Quan Trung với Hậu Tần, nhưng ông cho rằng lực lượng chưa đủ mạnh và chỉ tập trung phát triển phía tây bắc Hậu Tần, chờ khi Diêu Hưng chết mới tấn công trực tiếp vào nước này.

Bột Bột liên tiếp tấn công các thành phía tây bắc Hậu Tần. Do quân Hạ hành quân nhanh và đánh úp nên các thành của Hậu Tần luôn phải đóng cửa đề phòng.

Sau vài năm chinh chiến, Bột Bột nhiều lần đánh bại quân Hậu Tần và xâm lấn đất của vua Nam Lương là Thốc Phát Nậu Đàng, bắt được vài vạn hộ dân. Ông lại được tướng Trấn Bắc nhà Hậu Tần là Vương Thực Đức theo hàng làm mưu sĩ, thế lực lớn mạnh. Ông quyết định đặt kinh đô mới và đặt tên là Thống Vạn có ý muốn thống nhất thống nhất Trung Quốc làm chúa tể của vạn quốc. Bột Bột đặt niên hiệu Long Thăng, huy động 10 vạn dân phu xây dựng kinh đô Thống Vạn rất kiên cố và chắc chắn. Việc xây dựng được giao cho Sất Đan A Lợi. Thành được xây bằng đất nung dày 30 bộ, cao 6 trượng. Số nhân công và thợ xây thành bị chết lên tới hàng nghìn người. Thành trong của thành Thống Vạn đến nay vẫn còn di tích.

Năm 413, Lưu Bột Bột đổi họ thành Hách Liên (trong tiếng Hung Nô có nghĩa là "Trời"), các quý tộc cũng đổi sang họ Thiết Phất (có nghĩa là cứng rắn như thép và đánh lại được kẻ khác).

Đánh chiếm Trường An
Năm 415, Diêu Hưng chết, con là Diêu Hoàng lên thay. Nước Hạ chủ động thiết lập quan hệ hòa hoãn với vua Bắc Lương là Thủ Cừ Mông Tốn vốn là nước láng giềng. Lúc này Hậu Tần đã suy yếu, nhận thấy được tình hình quân Đông Tấn sẽ đánh bại Hậu Tần và quyền thần Lưu Dụ sẽ chú tâm việc cướp ngôi Đông Tấn nên chưa chắc đã giữ được đất Quan Trung, Hách Liên Bột Bột cho quân chiếm lấy vùng phía tây của Hậu Tần là An Định, chuẩn bị bàn đạp đánh vào Quan Trung.

Năm 417, sau khi Lưu Dụ của Đông Tấn tiêu diệt Hậu Tần, để con nhỏ là Lưu Nghĩa Chân ở lại trấn thủ. Nhân cơ hội đó Hách Liên Bột Bột phái hai con là Hách Liên Xương đóng giữ Đồng Quan, Hách Liên Quý tiến đánh Trường An, Vương Thực Đức đóng đồn giữ cửa Thanh Nê, tự Bột Bột mang đại quân tiếp ứng. Giữa lúc đó, nội bộ quân Đông Tấn luôn xung khắc với nhau, Thẩm Điền Tử giết Vương Trấn Ác, Vương Tu giết Điền Tử, làm cho lực lượng suy yếu. Tuy nhiên đầu năm 418, tướng Đông Tấn là Phó Hoằng Chi vẫn phá được quân Hạ ở Trì Dương và bến Quả Phụ.

Song lực lượng Đông Tấn vẫn tàn hại lẫn nhau. Lưu Nghĩa Chân mới 13 tuổi, tin lời gièm giết tiếp tướng Vương Tu, càng làm lực lượng suy yếu. Bột Bột dẫn quân chiếm được Hàm Dương và ngày đêm vây đánh Trường An. Các huyện ở Quan Trung đều đầu hàng quân Hạ.

Lưu Dụ ở Bành Thành vội sai Chu Xỉ Thạch vào thay Nghĩa Chân ở Trường An, còn lệnh cho Nghĩa Chân về Bành Thành. Tháng 11 năm 418, Nghĩa Chân không làm theo lệnh cha, để quân sĩ tùy ý mang đồ nặng và cướp bóc của dân nên không đi được nhanh. Bột Bột biết tin liền mang 3 vạn quân truy kích, nhanh chóng đuổi kịp. Các tướng Phó Hoằng Chi, Phù Ân, Mao Tu Chi đi đoạn hậu đều không chống nổi quân Hạ và bị bắt sống. Nghĩa Chân bỏ chạy trước, vì trời tối quân Hạ không đuổi rát nên thoát về Bành Thành. Quân Đông Tấn tan tác.

Việc quân Nghĩa Chân cướp bóc khiến dân Trường An oán hận quân Tấn. Nghĩa Chân đi rồi nhưng Chu Xỉ Thạch ở lại cũng bị dân oán ghét và chống đối. Xỉ Thạch biết không ở được bèn đốt cung điện và rút về Đồng Quan.

Bột Bột sau khi chiếm giữ Trường An lại mang quân truy kích Xỉ Thạch, đánh bại quân Tấn, bắt sống Xỉ Thạch rồi giết hết các tướng Tấn bị bắt tại Trường An. Sau đó ông xưng đế ở Bá Thượng. Vì Bá Thượng gần Bắc Ngụy nên ông quyết định trở về Thống Vạn. Các nhà sử học Trung Quốc kết luận rằng Lưu Dụ diệt Hậu Tần nhưng thực chất là đánh giúp cho Bột Bột, cuối cùng không những mất đất Hậu Tần mà còn hao binh tổn tướng.

Cai trị
Sự cai trị của nước Hạ cực kỳ tàn bạo, trong chiến tranh thì cướp bóc, chôn sống hàng ngàn dân lưu vong, trong thời bình thì giết người vô cớ, đưa đến thù hận cho nhân dân, mâu thuẫn giai cấp hết sức gay gắt.

Bột Bột thường ngồi trên đầu thành, bên cạnh đặt vũ khí, hẽ thấy ai trông có vẻ hơi bất mãn là tự tay giết chết. Nếu phát hiện các bề tôi, ai nhìn với ánh mắt có vẻ không bằng lòng, Bột Bột lập tức cho khoét mắt, ai dám cười thì cắt môi, ai dám can thì cắt lưỡi, sau đó mới chém đầu.

Bột Bột triệu ẩn sĩ Vi Tổ Tư. Tổ Tư gặp Bột Bột sợ hãi, tỏ ý cung kính, Bột Bột cũng không bằng lòng, nói:
Ngươi gặp Diêu Hưng không chịu lạy, sao gặp ta lại lạy? Ta còn chưa chết mà ngươi đã không coi ta là đế vương, ta chết rồi không biết ngọn bút của ngươi sẽ chà đạp ta tới mức nào?

Rồi Bột Bột hạ lệnh giết Tổ Tư.

Hách Liên Bột Bột bổ nhiệm thái tử Hách Liên Quý làm Ung châu mục kiêm Lục Nam đại thượng thư sự, ít lâu sau lại muốn phế bỏ Hách Liên Quý. Hách Liên Quý khởi binh chống lại Hách Liên Bột Bột thì bị em trai là Hách Liên Xương giết chết. Năm 425, Hách Liên Bột Bột chết, Hách Liên Xương kế vị.

Diệt vong
Năm 426, Thái Vũ đế nhà Bắc Ngụy phái Hề Cân đem 4 vạn quân tập kích Bố Bản, Chu Kỷ dẫn 1 vạn quân tập kích Thiểm Thành. Thái thú Hà Đông là Tiết Cẩn làm Hướng đạo cùng tập kích vào Trường An, bắt sống mấy vạn quân, thu hơn 10 vạn gia súc, bắt hơn 10 vạn người đem về nước Ngụy.

Năm 428, Ngụy Thái Vũ đế dẫn 10 vạn quân đánh Hạ, chiếm được kinh đô Thống Vạn. Hách Liên Xương chạy đến Thượng Khuê. Năm 429 quân Ngụy tấn công vào Thượng Khuê bắt Hách Liên Xương và giết chết.

Hách Liên Định chạy thoát về Bình Lương (Cam Túc), tự xưng là vua Hạ. Sau đó Định phản công quân Hạ thắng lợi, chiếm lại Trường An.

Năm 431, Hách Liên Định mang quân diệt nước Tây Tần. Cùng năm 431, vua Bắc Ngụy Thái Vũ đế Thác Bạt Đào điều quân đánh Hạ. Hách Liên Định sợ hãi bỏ chạy về tây, bị Thổ Cốc Hồn bắt giết.

Nước Hạ diệt vong, tồn tại 25 năm, tất cả có 3 vua.

Các vua Hạ

Xem thêm
 Ngũ Hồ thập lục quốc
 Hậu Tần
 Bắc Ngụy

Tham khảo
 Thẩm Khởi Vĩ (2007), Kể chuyện Lưỡng Tấn Nam Bắc triều, Nhà xuất bản Đà Nẵng

Chú thích

Hạ (thập lục quốc)
Thành lập 407
Kết thúc 431
Cựu quốc gia trong lịch sử Trung Quốc
Lịch sử Thiểm Tây


title: Amphoropsyche choco

text:
Amphoropsyche choco là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Chú thích

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Amphoropsyche


title: Sheikh Ahmed Yassin

text:
Tham khảo

Sheikh Ahmed Ismail Hassan Yassin (tiếng Ả Rập: الشيخ أحمد إسماعيل حسن ياسين, alŞɑỉƈ Åhmɑd Ḁsmaoil Hɑsɑn İasin; 1937 - 22/3/2004) là một người sáng lập tổ chức Hamas, một tổ chức bán quân sự Hồi giáo Palestine và bản thân Yassin cũng từng là lãnh đạo tinh thần của tổ chức. Tổ chức Hamas đạt được nhiều sự ủng hộ trong xã hội Palestine đặc biệt là họ đã có nhiều đóng góp ở các bệnh viện thành lập, hệ thống giáo dục, thư viện và các dịch vụ khác nhưng tổ chức này cũng đã nhận trách nhiệm đối với một số cuộc tấn công tự sát nhắm vào thường dân Israel từ đó bị các nước Liên minh châu Âu, Israel, Nhật Bản, Canada, và Hoa Kỳ coi như là một tổ chức khủng bố.

Yassin là một lãnh tụ tinh thần của Hamas và có ảnh hưởng lớn đến tổ chức và nhân dân Palétin cũng như những tín đồ hồi giáo. Sau nhiều lần bắt bớ không có kết quả, Israel rắp tâm ám sát ông. Yassin, một người liệt tứ chi và gần như mù, đã sử dụng xe lăn vì một tai nạn thể thao ở tuổi 12. Ông bị ám sát khi một trực thăng quân sự của Israel đã bắn một tên lửa vào và giết chết của ông khi ông đang cầu nguyện vào buổi sáng sớm và trong một vụ tấn công này cũng cướp đi sinh mạng của cả hai vệ sĩ của ông và chín người chứng kiến. Phi vụ này của Israel đã bị chỉ trích, và nhiều nhà quan sát cho rằng hành động tiêu cực sẽ tác động đến tiến trình hòa bình. 200.000 người Palestine tham dự đám tang của ông.

Lịch sử
Sinh năm 1937
Mất năm 2004


title: Hoàng thái hậu

text:
Hoàng thái hậu (chữ Hán: 皇太后; Kana: こうたいごうKōtaigō; Hangul: 황태후Hwang Tae Hu; tiếng Anh: Dowager Empress, Empress Dowager hay Empress Mother), thường được gọi tắt là Thái hậu (太后), là một tước vị được quy định dành cho mẹ của Hoàng đế hoặc cho chính thê của tiên đế (hoặc thái thượng hoàng) trong các khối đồng văn Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam.

Về ý nghĩa chuẩn thực sự, danh hiệu này được Hoàng đế đang tại vị tấn tôn cho người vốn là Hoàng hậu của Hoàng đế tiền nhiệm. Vào thời kì đầu như nhà Hán, các mẹ ruột của Hoàng đế kế nhiệm vốn là Hoàng hậu từ trước, do vậy việc tấn tôn theo đó tiến hành quy củ, chỉ có người từng là Hoàng hậu mới có tư cách tấn tôn Hoàng thái hậu. Dần về sau, như nhà Đường và nhà Tống, lại có hiện tượng Hoàng hậu là mẹ cả (Đích mẫu) của Hoàng đế đang tại vị, còn mẹ ruột (Sinh mẫu) vốn chỉ là phi tần. Vào lúc này, danh vị Hoàng thái hậu gần như chỉ dành cho Đích mẫu. Trong trường hợp tồn tại cả hai người, nếu Đích mẫu đã mất thì mới có thể tấn tôn Sinh mẫu. Sang thời nhà Minh và nhà Thanh, sinh mẫu cũng có thể được đồng tôn danh hiệu Hoàng thái hậu nhưng với những hạn chế đặc thù nhất định.

Chữ 「Thái; 太」, cũng giống chữ 「Đại; 大」, đều mang ý nghĩa to lớn, cộng thêm tư tưởng "Lấy hiếu vị Thiên" đã khiến địa vị của các Thái hậu rất đặc biệt trong triều đình của các quốc gia Đông Á, bao trùm và có khả năng ảnh hưởng đến Hoàng đế. Điều này đã khiến xuất hiện các hiện tượng Thái hậu chuyên quyền, Lâm triều công khai nhiếp chính, có ảnh hưởng sâu rộng trong văn hóa và lịch sử, mà điển hình là Từ Hi Hoàng thái hậu.

Lịch sử

Từ nguyên
Khái luận về xuất xứ của danh xưng Thái hậu được đề cập trong Sự vật khởi nguyên (事物紀原) của Cao Thừa (高承) thời nhà Tống:「"Sử ký - Tần bản kỷ viết: Chiêu vương mẫu Mị thị, hiệu Tuyên Thái hậu. Từ đó Vương mẫu đều gọi như vậy"; 《史記秦本紀》曰：昭王母羋氏，號宣太后。王母於是始以為稱。」

Theo đó, thời Tiên Tần, khi Tần Chiêu Tương vương tôn mẹ là Mị thị làm Tuyên Thái hậu, thì khi đó mới có danh vị Thái hậu dùng để gọi mẹ của quân vương. Về sau, Triệu Hiếu Thành vương cũng theo cách của nhà Tần, tôn xưng mẹ ruột Hiếu Uy Thái hậu.

Vào thời nhà Tần, Tần Thủy Hoàng quy định danh vị Hoàng đế, thì mẹ của Hoàng đế gọi là [Hoàng thái hậu]. Song mẹ của Thủy Hoàng là Triệu Cơ khi ấy qua đời trước khi ông xưng Đế, và Thủy Hoàng chỉ có thể truy tôn bà làm Đế Thái hậu (帝太后). Từ thời nhà Hán, tôn vị quy định của Hoàng thái hậu rất chặt chẽ, và người đầu tiên trở thành Hoàng thái hậu khi còn sống là Lữ hậu, Hoàng hậu của Hán Cao Tổ Lưu Bang.

Phân biệt với Vương thái hậu
Tước vị [Hoàng thái hậu] là dành riêng cho mẹ của Hoàng đế, còn Vương thái hậu là dành cho mẹ của các quân chủ mang tước Vương. Cả hai tước hiệu đều có thể gọi tắt thành Thái hậu, song khoảng cách có rạch ròi.

Đối với phiên hệ tiếng Anh, tước hiệu [Hoàng thái hậu] là [Empress Dowager], [Dowager Empress] hoặc [Empress Mother]; còn Vương thái hậu là [Queen Dowager], [Dowager Queen] hoặc [Queen Mother]. Tuy vậy, các quốc gia phương Tây không thường xuyên sử dụng những cách gọi này, mà họ thường gọi vị goá phụ ấy bằng tên của người chồng, như Viktoria, Hoàng hậu Đức, vợ của Hoàng đế Friedrich III, trong thời gian làm quả phụ được gọi là [Kaiserin Friedrich; nghĩa là Hoàng hậu Friedrich]. Còn một cách khác đơn giản hơn, họ sẽ thường được gọi theo tên thật, bất chấp vai vế, như Mary xứ Teck của Vương quốc Liên hiệp Anh, từ khi chồng là George V của Anh qua đời, bà chỉ được gọi đơn giản là [Queen Mary], dù cho là thời hai người con trai lẫn người cháu nội, Elizabeth II.

Chế độ

Tấn tôn
Khi sách phong cho một Hoàng thái hậu, đó gọi là 「Tấn tôn; 晉尊」, có Sách bảo (册宝) do chính Hoàng đế dẫn đầu bá quan văn võ đến dâng tiến trong đại lễ tấn tôn. Quy định về tấn tôn Hoàng thái hậu cũng là một trong những đại lễ lớn nhất trong bất kì sách điển của bất kì triều đại Đông Á nào (thời Hậu Lê có Lịch triều hiến chương loại chí, thời nhà Nguyễn có Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ), cộng thêm quan niệm tôn trọng chữ hiếu ở các quốc gia Hán quyển Đông Á, cho nên có thể nói đây là một trong những sự kiện lớn của một triều đại.

Qua các triều đại, có rất nhiều trường hợp tôn vị Hoàng thái hậu. Tuy nhiên thông thường đều chia ra các quy định chính:
 Hoàng đế là Đích xuất: tức là Hoàng đế kế nhiệm có mẹ đẻ vốn là Hoàng hậu.
Vào lúc này, nếu mẹ của Hoàng đế còn sống thì tôn làm Hoàng thái hậu, nếu không còn thì tôn người mẹ kế - Hoàng hậu kế tiếp của Hoàng khảo Tiên đế - làm Hoàng thái hậu. Một số phi tần từng nhận phủ dưỡng Hoàng đế được tôn Hoàng thái phi hoặc thậm chí là Hoàng thái hậu (như trường hợp Dương Thục phi nhà Tống, hay Khang Từ Hoàng thái hậu nhà Thanh).
 Hoàng đế là Thứ xuất: tức là Hoàng đế kế nhiệm có mẹ chỉ là phi tần mà không phải Hoàng hậu.
Vào lúc này, Hoàng đế sẽ tấn tôn mẹ đẻ làm Hoàng thái phi, còn mẹ đích làm Hoàng thái hậu. Nếu mẹ đích đã qua đời, thì vị mẹ đẻ đó mới có thể trở thành Hoàng thái hậu (như Tiêu Thái hậu, Vương Thái hậu và Trịnh Thái hậu nhà Đường; Linh Nhân Thái hậu nhà Lý). Về sau, nhà Minh và nhà Thanh quy định rõ hơn: mẹ đẻ có thể tôn luôn làm Hoàng thái hậu nhưng có những quy chế về tôn xưng huy hiệu để phân biệt với Đích Thái hậu và Đế mẫu. Theo đó, nhà Minh ban đầu quy định chỉ có Đích Thái hậu mới có tôn hiệu (giữa Thượng Thánh Tôn Thái hậu và Ngô Thái hậu thời Minh Đại Tông), về sau chỉ đơn giản là tôn hiệu khác biệt (giữa Nhân Thánh Trần Thái hậu và Từ Thánh Lý Thái hậu thời Minh Thần Tông). Nhà Thanh ban đầu cũng như vậy mà noi theo, tấn tôn Đích mẫu là Nhân Hiến Hoàng thái hậu và Đế mẫu là Từ Hòa Hoàng thái hậu. Sau đó dưới thời Từ An Hoàng thái hậu và Từ Hi Hoàng thái hậu mới lập nên Mẫu hậu Hoàng thái hậu và Thánh mẫu Hoàng thái hậu đặc thù.
Trường hợp đồng tôn như thế này từng xảy ra cuối thời nhà Nguyễn, giữa Phụ Thiên Thuần Hoàng hậu và Hựu Thiên Thuần Hoàng hậu thời Khải Định, nhưng vốn Phụ Thiên Thuần hoàng hậu là đích mẫu, nên tấn tôn Hoàng thái hậu trước, còn Hựu Thiên Thuần hoàng hậu chỉ là Hoàng thái phi, chừng 8 năm sau đó thì mới chính thức đồng tôn với danh hiệu khác biệt là Khôn Nguyên Hoàng thái hậu và Khôn Nghi Hoàng thái hậu.
 Hoàng đế từ dòng bên nhập tự: tức là Hoàng đế kế nhiệm có cha là hoàng tử, hoặc hoàng thân mà vốn là anh em trai của Hoàng đế tiền nhiệm.
Vào lúc này, Hoàng đế kế nhiệm có nhiệm vụ tôn Hoàng hậu (hoặc dưỡng mẫu phi) của Hoàng đế tiền nhiệm làm Hoàng thái hậu, chứng nhận việc "nhập tự", do đó về căn bản không thể tấn tôn cho mẹ đẻ vì Hoàng đế đã trở thành con của Hoàng đế tiền nhiệm về mặt pháp lý rồi. Điều này xảy ra rất nhiều, như Hán Tuyên Đế (nhận Hiếu Chiêu Thượng Quan hoàng hậu); Hán Ai Đế (nhận Triệu Phi Yến); Thanh Đức Tông (nhận Từ An Hoàng thái hậu và Từ Hi Hoàng thái hậu); Nguyễn Cung Tông và Nguyễn Cảnh Tông (nhận Trang Ý Hoàng thái hậu).
 Hoàng đế cùng vai vế với Tiên đế: tức là Hoàng đế kế vị có vai vế là anh/em trai hay thậm chí là chú/ bác với Hoàng đế tiền nhiệm.
Vào lúc này, Hoàng đế kế nhiệm sẽ dựa theo thứ bậc mà tấn tôn mẹ đẻ làm Hoàng thái hậu, còn vị Hoàng hậu của Tiên đế (nếu có) thì không thể tấn tôn làm Hoàng thái hậu mà được gia tôn thêm mỹ hiệu, được lấy từ thụy hiệu hay niên hiệu của Tiên đế (như Khai Bảo Hoàng hậu nhà Tống), hay nơi vị Hoàng hậu ấy đang ở (như Khiêm Hoàng hậu nhà Nguyễn), hoặc là 2 từ mỹ hiệu do đích thân Hoàng đế kế nhiệm thảo luận và tấn tôn (như Ý An Hoàng hậu nhà Minh; Gia Thuận Hoàng hậu nhà Thanh).

Tại Nhật Bản, thời Thiên hoàng Daigo trở về trước, danh hiệu Hoàng thái hậu thường nhất định chỉ dùng cho Hoàng hậu của Thiên Hoàng, hoặc là Chuẩn mẫu của Thiên Hoàng kế nhiệm (như Anh Chiếu Hoàng thái hậu, chuẩn mẫu của Thiên hoàng Minh Trị). Những mẹ sinh của Thiên Hoàng không phải là Hoàng hậu, hoặc chỉ là xuất thân bình dân thì đều chỉ có thể tấn tôn danh vị là 「Hoàng thái phi; 皇太妃」 và 「Hoàng thái phu nhân; 皇太夫人」.

Tuy nhiên, sau khi Thiên hoàng Daigo đăng vị, dưỡng mẫu của ông là Đằng Nguyên Ôn Tử (藤原温子) được nhậm Trung cung chức, tuy chỉ được tôn làm Hoàng thái phu nhân, nhưng thực chất địa vị của bà khi đó đã ngang với Hoàng thái hậu. Từ đó về sau, kể cả sinh mẫu của Thiên Hoàng vốn không phải Hoàng hậu khi trước cũng đều có thể trở thành Hoàng thái hậu. Dẫu vậy, hoàng thất Nhật Bản vẫn khắc khe với sinh mẫu của Thiên Hoàng ở địa vị thấp, thậm chí không thể tấn tôn mà chỉ dùng biệt đãi, như mẹ đẻ của Thiên hoàng Minh Trị là Tòng nhất vị Nakayama Yoshiko (中山慶子Trung Sơn Khánh Tử).

Trong hoàng thất Nhật Bản không chuộng định huy hiệu, nên khi xảy ra trường hợp cần phải đồng tôn thì luôn có những điểm dị thường để tránh trùng lặp. Ví dụ là thời kì Thiên hoàng Montoku, mẹ của ông Đằng Nguyên Thuận Tử (藤原順子) vốn là Hoàng hậu của Thiên hoàng Ninmyō và là Đế mẫu, hoàn toàn xứng đáng được tôn Hoàng thái hậu. Nhưng khi đó trong cung đã có Thái hoàng thái hậu Quất Gia Trí Tử (橘嘉智子) và Hoàng thái hậu Chính Tử Nội thân vương (正子內親王), nên Thuận Tử chỉ có thể được tôn làm Hoàng thái phu nhân. Sau khi Thái hoàng thái hậu Quất Gia Trí Tử qua đời, Thiên hoàng Montoku mới ở năm Tề Hành nguyên niên (854) tiến hành tấn tôn Hoàng thái hậu Chính Tử Nội thân vương làm Thái hoàng thái hậu, đưa mẹ đẻ Đằng Nguyên Thuận Tử chính thức nhận danh hiệu Hoàng thái hậu.

Lâm triều xưng chế

Khi Hoàng đế còn quá nhỏ tuổi, người mẹ của vị Hoàng đế ấy thường sẽ có quyền nhiếp chính trong một khoảng thời gian nhất định đến khi Hoàng đế đến tuổi trưởng thành. Hiện tượng mẹ của quân chủ nhiếp chính bắt đầu từ khi Tuyên Thái hậu Mị Bát Tử, sinh mẫu của Tần Chiêu Tương vương, người được tôn làm Thái hậu và tham gia triều chính, mở đầu hiện tượng Thái hậu chuyên quyền trong suốt chiều dài lịch sử các quốc gia Đông Á.

Sách Hậu Hán thư có bình rằng:

Sang thời nhà Hán, Lữ Thái hậu nhân lúc Hán Huệ Đế bạo bệnh băng hà, Hoàng đế Lưu Cung còn nhỏ mà tự mình chính thức lâm triều, ra chiếu chỉ tự xưng mình là 「Chế; 制」, mở đầu cho một hiện tượng mà các sử gia gọi là 「Lâm triều xưng chế; 临朝称制」 của các vị Hoàng thái hậu. Vào thời điểm đó, các Thái hậu có thể lên triều nghị chính một cách công khai như các vị Hoàng đế quân chủ.

Vốn dĩ, "Lâm triều" ý là xử lý quốc chính, tương đương Thiên tử lâm triều, còn "xưng chế" là tiến hành quyền quản lý quốc chính như Thiên tử. Trong Hậu Hán thư, cuốn thứ 3 - "Túc Tông Hiếu Chương hoàng đế bản kỷ", có ghi lại rằng:「"Đế thân xưng chế lâm quyết, như Hiếu Tuyên Cam Lộ Thạch Cừ cố sự, tác Bạch Hổ nghị tấu"; 帝親稱制臨決，如孝宣甘露石渠故事，作白虎議奏。」. Như vậy, "Lâm triều" tức là đăng vị giải quyết quốc sự, mà hậu phi cung tần vốn dĩ không có quyền tham chính, nếu như có quyền đó, thì tức là "xưng chế", hàm ý hành xử đều tương đương quyền lực của Hoàng đế.

Đến thời của Võ Tắc Thiên, bà ngồi sau một bức mành (Hán ngữ gọi "Liêm tử"; 帘子) để nghe triều thần nghị luận việc nước sau lưng Đường Cao Tông, thì mới khai sinh ra một khái niệm gọi là 「Thùy liêm; 垂帘」, có nghĩa là "Buông rèm", cho phép Hoàng hậu có thể ở sau Hoàng đế mà dự thính cùng thảo luận chính sự. Điều này có ghi trong Cựu Đường thư:

Sang thời nhà Tống, đời Tống Nhân Tông, có Chương Hiến Lưu Thái hậu từng được di chiếu 「Quân quốc trọng sự, quyền thủ xử phân; 軍國重事，權取處分」, đứng đầu nhóm người được quyền quản lý chính sự. Vào lúc ấy, việc nhiếp chính này của Lưu Thái hậu tiến hành Thùy liêm ở Thừa Minh điện (承明殿), Hoàng đế ở bên Tả, Thái hậu ở bên Hữu, vẫn dùng việc [Thùy liêm] để giải quyết sự vụ. Sang thời Tống Anh Tông, trong thời gian cai trị đầu tiên thì ông từng liên tiếp bạo bệnh, khi ấy Từ Thánh hậu từng ở sau mành mà nhiếp chính quốc gia trọng sự, đây là lúc chính thức ghi nhận việc Thái hậu tham chính bằng cách buông rèm là 「Thùy liêm thính chánh; 垂帘听政」. Việc này được sách Đông đô sự lược (東都事略) chép rất rõ:

Từ đó, các đời Hoàng thái hậu hoặc Hoàng hậu, nữ quyến nhiếp chính đều ngồi sau bức mành nghe việc, làm cho cụm từ "Thùy liêm thính chánh" từ đó ám chỉ việc phụ nữ tham dự triều chính. Theo quy chế thời Bắc Tống, nghi thức của Thái hậu nhiếp chính đều tương tự Hoàng đế, Thái hậu hạ thánh chỉ thì tự xưng là 「Dư; 予」, trên triều đường thì tự xưng 「Ngô; 吾」, mà không thể tự xưng từ chỉ chuyên dùng cho Hoàng đế là 「Trẫm; 朕」.

Nho gia Tuân Tử, đem nữ chủ, trá thần, tham lại xưng là 「Tam loạn; 三亂」, do đó ảnh hưởng đến cách nhìn nhận về sau của việc nữ chủ tham gia chính sự, điển hình là từ thời Nam Tống, đã lấy Tân Nho học của Chu Hi vốn chịu ảnh hưởng từ lý thuyết của Tuân Tử để phán ánh gay gắt việc nữ chủ lâm triều và độc bá triều cương. Các triều đại về sau dần hạn chế việc cho phép Thái hậu tham gia chính sự, khi các Hoàng đế còn nhỏ thì các hội đồng nhiếp chính lập ra đều có Thân vương và quan đại thần đứng đầu phụ chính, điển hình như chế độ của nhà Minh và nhà Thanh.

Các vấn đề khác

Biệt xưng
Cũng như Hoàng hậu, trong ngôn ngữ cổ Trung Quốc có rất nhiều cách gọi ám chỉ Thái hậu. Những từ tiêu biểu:
 Từ cung (慈宮) hay Thánh từ (聖慈) hoặc Từ giá (慈駕): thường ám chỉ nơi ở và đức thánh sáng ngời, cụm "Thánh từ" có trong câu ["Thánh minh Từ tường"; 圣明慈祥]. Văn sách tôn hiệu thường sử dụng biệt xưng này nhất. Còn "Từ giá" ám chỉ đến đoàn Lỗ bộ - gồm kiệu, xe và cờ lọng, được dành riêng cho Thái hậu khi xuất hành.
 Thánh mẫu (聖母): biệt xưng phổ biến trong văn thư dành cho sinh mẫu của Hoàng đế. Không nhất thiết chỉ dùng cho Hoàng thái hậu, đôi khi chỉ là sinh mẫu đã mất hoặc những người chưa từng là Hoàng hậu. Đời nhà Thanh thời Đồng Trị Đế, triều đình tôn Quý phi Na Lạp thị làm [Thánh mẫu Hoàng thái hậu].
 Mẫu hậu (母后): biệt xưng phổ biến trong văn thư dành cho Hoàng thái hậu. Chủ yếu dùng đến khi Hoàng thái hậu không phải sinh mẫu của Hoàng đế. Đời nhà Thanh thời Đồng Trị Đế, triều đình tôn Hoàng hậu Nữu Hỗ Lộc thị làm [Mẫu hậu Hoàng thái hậu].
 Thánh nhân (聖人): cách gọi đời nhà Tống, chỉ chung Hoàng hậu lẫn Thái hậu.
 Đông triều (東朝): xuất phát từ Sử ký Tư Mã Thiên, ám chỉ Trường Lạc cung vốn dành cho Thái hậu nhà Hán.
 Quốc mẫu (國母): biệt xưng dành cho Hoàng hậu, Hoàng thái hậu. Ý là ["Toàn quốc chi mẫu"; 全國之母].
 Từ Ninh (慈寧): biệt xưng Hoàng thái hậu triều Thanh, vì nói đến Từ Ninh cung.
 Từ Hồ (慈壺) và Từ Vi (慈闈): biệt xưng văn thư cổ cho sinh mẫu của Hoàng đế. Không nhất thiết là Hoàng thái hậu.
 Hoàng tỷ (皇妣): chỉ dùng trong tế văn của các Hoàng hậu và Hoàng thái hậu, thậm chí là Thái hoàng thái hậu. Chữ [妣] có nghĩa là "Người mẹ (hoặc bà) đã mất", chỉ dùng cho Hoàng hậu hoặc Hoàng thái hậu là đích mẫu và sinh mẫu, và phải có quan hệ huyết thống chính pháp. Nếu là Hoàng đế nhập Tự (dòng thứ kế thừa và nhận Tiền nhiệm Hoàng đế làm cha), thì không thể dùng chữ này để gọi mẹ ruột. Tương tự cha ruột của họ cũng không thể dùng chữ [Khảo; 考].

Biến thể
Thời Tây Hán, các hoàng tử đều có đất phong và nhận tước Vương, thì mẹ của các hoàng tử đó được gọi là Vương quốc Thái hậu (王國太后). Sang thời Đông Hán, danh hiệu "Vương quốc Thái hậu" được thay thế bằng phong vị Vương quốc Thái phi (王國太妃), và từ đó danh hiệu "Thái hậu" chỉ dùng để gọi mẹ các Hoàng đế. Vào lúc Hán Huệ Đế băng, Hoàng thái hậu Lữ Trĩ lập Lưu Cung kế vị. Vào lúc đó, tuy Hiếu Huệ Trương hoàng hậu là Mẫu hậu của Tân Hoàng đế, Trương hậu vẫn giữ danh vị Hoàng hậu mà không phải Hoàng thái hậu. Từ đó cũng là trường hợp Đế mẫu hiếm hoi không được tấn tôn Hoàng thái hậu trong lịch sử.

Thời Hán Ai Đế Lưu Hân, do Ai Đế là nhận Hán Thành Đế làm hoàng phụ, trở thành Thái tử, nên khi lên ngôi ông nhận đích tổ mẫu là Vương Chính Quân làm Thái hoàng thái hậu và Hoàng hậu Triệu thị của Thành Đế làm Hoàng thái hậu. Nhưng ông vẫn tôn kính mẹ đẻ Đinh Cơ và bà nội là Phó Thái hậu, luôn tìm cách nâng địa vị của họ. Thời kì này vẫn chưa có hệ thống huy hiệu hoàn chỉnh, do vậy Hán Ai Đế đã liên tiếp nghĩ ra nhiều dị thể từ danh hiệu Hoàng hậu và Hoàng thái hậu vốn có, và cuối cùng tạo nên một thời kì mà trong cung có một lúc 4 vị Thái hậu với những danh hiệu chưa từng có:
 Hoàng thái hậu Vương Chính Quân là 「Thái hoàng thái hậu; 太皇太后」;
 Thành Đế hoàng hậu Triệu Phi Yến trở thành 「Hoàng thái hậu; 皇太后」;
 Tổ mẫu Phó thị được tôn làm 「Cung Hoàng thái hậu; 恭皇太后」; sau là 「Đế thái thái hậu; 帝太太后」 rồi 「Hoàng thái thái hậu; 皇太太后」;
 Sinh mẫu Đinh Cơ được tôn làm 「Cung Hoàng hậu; 恭皇后」, rồi là 「Đế thái hậu; 帝太后」;

Tại Hàn Quốc, nhà Cao Ly vẫn có ý ngang hàng với Trung Hoa khi ấy là nhà Tống, họ tôn các mẹ của Quân vương là Vương thái hậu như điển chế cổ. Sang đó nhà Triều Tiên xưng làm Quốc vương, và nhận làm chư hầu nhà Minh, nên mẹ của Quốc vương nhà Triều Tiên được gọi là Vương đại phi. Không giống như Trung Quốc, nhà Triều Tiên coi trọng đích-thứ, nếu Quốc vương kế vị là thứ xuất, thì mẹ ruột không thể tôn làm Vương đại phi, thậm chí cả truy phong cũng cấm, mà chỉ có thể duy trì phong hiệu cũ, hoặc gọi là 「Cung; 宮」. Khi Đế quốc Đại Hàn thành lập, lịch sử Hàn Quốc mới xuất hiện một vị Hoàng thái hậu đầu tiên và duy nhất, đó là Kế phi của Triều Tiên Hiến Tông là Hiếu Định Thành hoàng hậu Nam Dương Hồng thị, khi tấn tôn được gọi là 「Minh Hiến Thái hậu; 明憲太后; 명헌태후」

Trong khi đó, lịch sử Việt Nam thời Lê Trung hưng, các Chúa Trịnh chưởng quyền lấn át các Hoàng đế họ Lê, đã đặt ra danh vị để tỏ ra ngang hàng với Hoàng thất. Các Chúa Trịnh tôn mẹ mình là 「Vương thái phi; 王太妃」, bà của chúa là 「Thái tôn thái phi; 太尊太妃」. Một vài vị Vương thái phi có công dưỡng đối với Hoàng đế nhà Lê, hoặc vì cả nể chúa Trịnh, mà được tấn tôn với danh hiệu 「Quốc mẫu; 國母」 hay 「Quốc thái mẫu; 國太母」.

Trong lịch sử Nhật Bản, thời Thiên hoàng Go-Reizei, trong cung lập 1 lúc 3 vị chính phối, là Hoàng hậu Đằng Nguyên Hoan Tử (藤原歡子), Trung cung Đằng Nguyên Khoan Tử (藤原寬子) còn có Chương Tử Nội thân vương (章子內親王), được sắc phong danh hiệu Hoàng thái hậu. Đây trở thành trường hợp cực hiếm trong lịch sử khi danh vị Hoàng thái hậu lại phong cho một chính thất của Thiên Hoàng.

Cá biệt
Suốt thời Ngũ Hồ Thập lục quốc, nhiều quốc gia xưng Vương và họ tôn mẹ mình làm Vương thái hậu. Thời Bắc Ngụy, các vị Hoàng đế ngoài vị Hoàng thái hậu là mẹ đích (do quy định Tử quý mẫu tử nên mẹ ruột đều bị xử tử), thì người Nhũ mẫu chăm sóc các vị Hoàng đế từ bé cũng được hiển quý, gọi là 「Bảo Thái hậu; 保太后」.

Thời Hậu Đường, Hậu Đường Trang Tông có mẹ cả là Lưu thị, nhưng lại bất chấp lễ pháp, tấn tôn mẹ ruột Tào thị làm Hoàng thái hậu (sau là Trinh Giản hoàng hậu), còn Lưu thị chỉ là Hoàng thái phi. Đây là trường hợp độc nhất vô nhị trong lịch sử khi thứ bậc đích-thứ lẫn lộn đến cực điểm.

Thời nhà Liêu, Thừa Thiên Thái hậu vốn là em gái Liêu Nhân Tông. Khi Liêu Nhân Tông băng, con trai kế vị còn nhỏ, do đó trong di chiếu mệnh em gái Gia Luật thị có quyền nhiếp chính, xưng Thừa Thiên Thái hậu. Đó là vị Thái hậu duy nhất trong lịch sử Trung Quốc không phải mẹ của Hoàng đế, mà là cô của Hoàng đế.

Chuyển nghĩa từ phương Tây
Trong văn hóa phương Tây, Hoàng thái hậu chỉ đơn giản là "Hoàng hậu của Hoàng đế tiền nhiệm", họ là một cựu Hoàng hậu hoặc là mẹ của Hoàng đế kế nhiệm, do vậy không có sự tấn tôn, mà chỉ có địa vị trong gia đình hoàng thất rất cao. Một điều rằng các [Empress Dowager] nhất định phải từng là Hoàng hậu (Empress consort), nếu chỉ là Đế mẫu (chưa từng làm Hoàng hậu) thì chỉ có tôn xưng kính nể, chứ không có danh hiệu, như mẹ của Hoàng đế Napoleon I của Đế quốc Pháp là Letizia Ramolino, đương thời bà chỉ được tôn xưng là 「Madame Mère de l'Empereur; Đức Hoàng mẫu bệ hạ」.

Thời Đế quốc Ottoman, mẹ của một Sultan được tôn là 「Valide Sultan; والده سلطان」, đây là một danh hiệu có nghĩa là "Mẹ của Sultan" và chỉ được dành cho người mẹ đang còn sống của vị Sultan trị vì. Địa vị của một Valide Sultan rất lớn không chỉ trong hậu cung của Sultan mà thậm chí là nền chính trị của toàn Đế quốc. Thời kỳ cuối cùng của Đế quốc Ottoman diễn ra dưới sự nhiếp chính của các Valide Sultan, khi các Sultan còn quá nhỏ, thì Valide Sultan đã dùng danh nghĩa nhiếp chính thao túng toàn diện nền chính trị.

Nhân vật nổi tiếng

Trung Quốc
 Lã hậu - chính thất của Hán Cao Tổ Lưu Bang, Hoàng hậu đầu tiên của Trung Quốc, sau làm Hoàng thái hậu nhiếp chính (195 TCN – 180 TCN) dưới thời Hán Huệ Đế, Hán Tiền Thiếu Đế và Hán Hậu Thiếu Đế. Nổi tiếng trong lịch sử vì là người phụ nữ đầu tiên nắm giữ quyền lực tối cao của Đế quốc Trung hoa trong một thời gian dài.
 Đậu Y Phòng - Hoàng hậu của Hán Văn Đế Lưu Hằng, sinh mẫu của Hán Cảnh Đế Lưu Khải, tổ mẫu của Hán Vũ Đế Lưu Triệt. Bà sống trong triều đại huy hoàng bậc nhất trong lịch sử nhà Hán. Có nhiều ý kiến quan trọng trong những năm đầu Hán Vũ Đế cai trị và lúc Văn Cảnh trị vị, góp phần xây dựng triều đại rực rỡ nhất trong lịch sử nhà Hán.
 Vương Chính Quân - Hoàng hậu của Hán Nguyên Đế Lưu Thích, sinh mẫu của Hán Nguyên Đế Lưu Ngao. Bà là vị Hoàng thái hậu tuổi thọ cao bậc nhất trong lịch sử. Là cô ruột của đại thần Vương Mãng, người gián đoạn nhà Hán lập ra nhà Tân.
 Đặng Tuy - Hoàng hậu thứ hai của Hán Hòa Đế Lưu Triệu, trở thành Hoàng thái hậu nhiếp chính các đời sau. Bà được đánh giá là một nhà cai trị hiệu quả và đức hạnh, cùng với Minh Đức thái hậu trở thành biểu tượng của phụ nữ đức cao vọng trọng.
 Bắc Ngụy Phùng Thái hậu - Hoàng hậu của Bắc Ngụy Văn Thành Đế, nhiếp chính thời Bắc Ngụy Hiến Văn Đế và Bắc Ngụy Hiếu Văn Đế. Bà là một chính trị gia lỗi lạc thời Nam Bắc triều, khiến Bắc Ngụy đi vào con đường Hán hóa mạnh mẽ.
 Võ Tắc Thiên - Hoàng hậu của Đường Cao Tông Lý Trị, mẹ của Đường Trung Tông Lý Hiển và Đường Duệ Tông Lý Đán, tổ mẫu của Đường Huyền Tông Lý Long Cơ. Là vị Nữ hoàng duy nhất trong Lịch sử Trung Quốc.
 Chương Hiến Lưu Thái hậu - Hoàng hậu thứ hai của Tống Chân Tông Triệu Hằng, nhiếp chính đời Tống Nhân Tông Triệu Trinh. Bà được đánh giá tài năng vượt trội, ngang hàng với Lã hậu và Võ Tắc Thiên.
Từ Thánh Tào Thái hậu - Hoàng hậu của Tống Nhân Tông Triệu Trinh, nhiếp chính thời Tống Anh Tông Triệu Thự và Tống Thần Tông Triệu Hú. Nổi tiếng nhân từ và đức độ, bà là người đầu tiên đứng đầu phái Cựu đảng, phản đối tân pháp của Vương An Thạch.
 Cao Thao Thao - Hoàng hậu của Tống Anh Tông Triệu Thự, sinh mẫu của Tống Thần Tông Triệu Húc, tổ mẫu của Tống Triết Tông Triệu Hú. Được xưng là "Nữ trung Nghiêu Thuấn", bà là hình mẫu Hoàng hậu hiền minh thời Tống.
 Hiếu Trang Hoàng thái hậu - phi tần của Hoàng Thái Cực, sinh mẫu của Thanh Thế Tổ Thuận Trị Đế, tổ mẫu của Thanh Thánh Tổ Khang Hi Đế.
 Sùng Khánh Hoàng thái hậu - phi tần của Thanh Thế Tông Ung Chính Đế, sinh mẫu của Thanh Cao Tông Càn Long Đế. Được xem là Hoàng Thái hậu thọ nhất nhà Thanh và lịch sử Trung Quốc. Lúc còn sống, bà được hưởng mọi vinh hoa phú quý từ chồng mình, Ung Chính hoàng đế, và con trai của mình, Càn Long hoàng đế.
 Từ Hi Thái hậu - phi tần của Thanh Văn Tông Hàm Phong Đế, sinh mẫu của Thanh Mục Tông Đồng Trị Đế. Nhiếp chính tới thời Thanh Đức Tông Quang Tự Đế, được xem là người phụ nữ có quyền lực và dã tâm lớn nhất nhà Thanh.
 Long Dụ Hoàng thái hậu - Hoàng hậu của Thanh Đức Tông Quang Tự Đế. Bà là Hoàng thái hậu cuối cùng của Trung Quốc.

Việt Nam
 Đại Thắng Minh hoàng thái hậu Dương Vân Nga - Hoàng hậu (hoặc phi tần) của Đinh Tiên Hoàng, mẹ sinh của Đinh Phế Đế, sau đó làm Hoàng hậu của Lê Đại Hành.(951-1000) Hưởng Dương 50 tuổi
 Thượng Dương cung Hoàng thái hậu - chính cung của Lý Thánh Tông, bị Linh Nhân Thái hậu Lê thị bức tử cùng 72 thị nữ.(1025-1073) Hưởng Dương 49 tuổi
 Linh Nhân hoàng thái hậu - phi tần của Lý Thánh Tông, mẹ đẻ của Lý Nhân Tông. Hai lần lâm triều nhiếp chính, can thiệp chính trị thời Lý Nhân Tông.(1044-1117) Hưởng Thọ 74 tuổi
 Linh Chiếu Thái hậu - nguyên là phi tần của Lý Thần Tông, mẹ ruột của người kế vị là Lý Anh Tông. Có quan hệ tình ái với phụ chính đại thần là Đỗ Anh Vũ, và Anh Vũ đã giúp con trai bà Anh Tông lên ngôi kế vị sau khi Thần Tông qua đời.(1108-1161) Hưởng Dương 54 tuổi
 Kiến Gia hoàng thái hậu - Hoàng hậu của Lý Cao Tông, mẹ ruột của Lý Huệ Tông, tổ mẫu của Lý Chiêu Hoàng. Bà có vai trò quan trọng trong việc xen vào chính sự thời Huệ Tông. Có quan hệ không tốt đẹp với Linh Từ quốc mẫu. (1174-1240) Hưởng Thọ 67 tuổi
 Hiến Từ Thái hậu - Hoàng hậu của Trần Minh Tông, mẹ ruột của Trần Dụ Tông. Sử gọi là Nữ trung Nghiêu Thuấn, được đánh giá cao vì thân thế và đức hạnh. Bà có vai trò đưa Dương Nhật Lễ lên ngôi, sau đó bị giết chết trong cung.(1299-1369) Hưởng Thọ 71 tuổi
 Tuyên Từ Thái hậu - phi tần của Lê Thái Tông bà rất được nhà vua sủng ái, mẹ ruột của Lê Nhân Tông. Nhiếp chính trong vòng 10 năm dưới thời Nhân Tông. Về sau cùng Nhân Tông bị Lê Nghi Dân giết chết vì cung biến.(1422-1459) Hưởng Dương 38 tuổi
 Quang Thục Thái hậu - phi tần của Lê Thái Tông, rất được lòng Thái Tông, là mẹ ruột của Lê Thánh Tông. Sống trong thời đại thịnh trị của con, bà được hưởng vinh hoa phú quý nhất đời. Đến khi mắc bệnh, bà được đích thân con Thánh Tông và cháu Hiến Tông đích thân chăm sóc. Khi mất bà được đích thân con và cháu tế tang lễ. Bà qua đời năm Hồng Đức thứ 37 (1496). (1421-1496)Hưởng thọ 76 tuổi.
 Trường Lạc Thái hậu - phi tần của Lê Thánh Tông, mẹ ruột của Lê Hiến Tông, bà nội của Lê Túc Tông và Lê Uy Mục. Có thuyết cho rằng bà là con gái của Nguyễn Trãi. Bà là vị chính thất được Thánh Tông sủng ái. Về sau bị cháu nội là Uy Mục giết chết trong cung.(1441-1505) Hưởng Thọ 65 tuổi.
 Nhân Tuyên Thái hậu - phi tần của Gia Long Đế, mẹ ruột Nguyễn Thánh Tổ Minh Mạng và là bà nội của Nguyễn Hiến Tổ Thiệu Trị. Bà là một trong những Thái hậu thọ nhất Nhà Nguyễn.(1769-1846) Hưởng Thọ 78 tuổi
 Từ Dụ Thái hậu - nguyên phối của Thiệu Trị, mẹ ruột của Nguyễn Dực Tông Tự Đức. Bà là vị Thái hậu thọ nhất và tại vị lâu nhất trong lịch sử Việt Nam.(1810-1902) Hưởng Thượng Thọ 93 tuổi
 Đoan Huy Thái hậu - còn gọi Đức Từ Cung, là mẹ ruột của Bảo Đại. Bà là vị Hoàng thái hậu cuối cùng của lịch sử Việt Nam.(1890-1980) Hưởng Thọ 91 tuổi

Nhật Bản
 Quang Minh Hoàng thái hậu (光明皇太后) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Thánh Vũ, vị Hoàng thái hậu chính thức đầu tiên trong lịch sử Nhật Bản.
 Quất Gia Trí Tử (橘嘉智子) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Tha Nga, sinh mẫu của Thiên hoàng Nhân Minh. Bà được tôn làm Hoàng thái hậu dưới triều Thiên hoàng Thuần Hòa.
 Chính Tử Nội thân vương (正子內親王) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Thuần Hòa. Bà vốn là con gái của Thiên hoàng Tha Nga và Quất Gia Trí Tử, em gái cùng mẹ của Thiên hoàng Nhân Minh. Bà được anh trai Thiên hoàng Nhân Minh tấn tôn vị hiệu Hoàng thái hậu, là Hoàng thái hậu đầu tiên xuất thân từ hoàng tộc Nhật Bản.
 Đằng Nguyên Chương Tử (藤原彰子) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Nhất Điều, mẹ của Thiên hoàng Hậu Nhất Điều và Thiên hoàng Hậu Chu Tước. Bà được tấn tôn làm Hoàng thái hậu dưới triều Thiên hoàng Tam Điều. Được biết đến vì bà có một Thị tùng nổi tiếng trong lịch sử, tên gọi Murasaki Shikibu.
 Bình Tư Tử (平滋子) - Phi của Thiên hoàng Hậu Bạch Hà, mẹ của Thiên hoàng Cao Thương. Bà nổi tiếng vì là người trong gia tộc xuất chúng Taira, có chị gái khác mẹ là Taira no Tokiko, kế thất của danh nhân Taira no Kiyomori.
 A Dã Liêm Tử (阿野廉子) - Phi của Thiên hoàng Hậu Đề Hồ, mẹ của Thiên hoàng Hậu Thôn Thượng. Vốn chỉ là một Cung nhân, nhưng do vấn đề đấu đá chính trị, bà trở thành Hoàng thái hậu, là Hoàng thái hậu của Nam triều trong thời kỳ Nam-Bắc triều Nhật Bản.
 Hân Tử Nội thân vương (欣子內親王) - Trung cung của Thiên hoàng Quang Cách. Bà vốn là con gái của Thiên hoàng Hậu Đào Viên và nhận nuôi dưỡng Thiên hoàng Nhân Hiếu, trở thành Chuẩn mẫu. Do đó, khi Thiên hoàng Nhân Hiếu lên ngôi, bà được tấn tôn vị tước Hoàng thái hậu.
 Ưng Tư Kỳ Tử (鷹司祺子) - Nữ ngự của Thiên hoàng Nhân Hiếu, Chuẩn mẫu của Thiên hoàng Hiếu Minh. Dưới triều đại Hiếu Minh, bà được tôn làm Hoàng thái hậu, không lâu sau bà quyết định rũ bỏ tôn hiệu mà xuất gia, viện hiệu là Tân Sóc Bình môn viện (新朔平門院), trở thành Hoàng thái hậu cuối cùng của Nhật Bản quyết định xuất gia.
 Anh Chiếu Hoàng thái hậu (英照皇太后) - Nữ ngự của Thiên hoàng Hiếu Minh và là Chuẩn mẫu của Thiên hoàng Minh Trị.
 Chiêu Hiến Hoàng thái hậu (昭憲皇太后) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Minh Trị.
 Trinh Minh Hoàng thái hậu (貞明皇太后) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Đại Chính, sinh mẫu của Thiên hoàng Chiêu Hòa.
 Hương Thuần Hoàng thái hậu (香淳皇太后) - Hoàng hậu của Thiên hoàng Chiêu Hòa và là mẹ của Đương kim Thiên hoàng Akihito.

Xem thêm
Thái Hoàng thái hậu
 Hoàng hậu
 Hoàng đế

Tham khảo

Hoàng gia
Tước vị
Hoàng hậu
Hoàng thái hậu


title: Trường Đại học Hùng Vương

text:
Trường Đại học Hùng Vương (Tiếng Anh: Hung Vuong University, HVU) là trường đại học công lập tại tỉnh Phú Thọ được thành lập vào ngày 29 tháng 04 năm 2003, trên cơ sở của Trường Cao đẳng Sư phạm Phú Thọ với bề dày truyền thống hơn 50 năm.

Chất lượng đào tạo

Đội ngũ giảng viên
Tính đến tháng 11 năm 2017, trường có 315 giảng viên. Trong đó có 7 phó giáo sư, 48 tiến sĩ, 208 thạc sĩ và 52 giảng viên có trình độ đại học.

Chất lượng đầu ra thực tế
* Tỉ lệ sinh viên có việc làm trong vòng một năm sau khi ra trường đã bao gồm số lượng người ra trường có khởi nghiệp thành lập doanh nghiệp, không bao gồm ngộ nhận khởi nghiệp như đa cấp.

* Thống kê không dành cho bậc đào tạo thấp như cao đẳng với trung cấp, nên không thể dùng để nội suy chất lượng đào tạo ở hai hệ đào tạo này.

Cơ sở

Trường gồm hai khuôn viên:

Cơ sở I- Cơ sở Việt Trì: Phường Nông Trang, Việt Trì, Phú Thọ.
Cơ sở II-Cơ sở Phú Thọ: Phường Hùng Vương, thị xã Phú Thọ, tỉnh Phú Thọ.

Lịch sử
Trường Đại học Hùng Vương được thành lập vào ngày 29 tháng 04 năm 2003 theo Quyết định số 81/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, trên cơ sở Trường Cao đẳng Sư phạm Phú Thọ và có bề dày truyền thống hơn 46 năm.

Cơ cấu tổ chức

Khoa và bộ môn trực thuộc
 Khoa Kỹ thuật công nghệ: Phụ trách khoa TS. Nguyễn Hùng Cường
 Khoa Kinh tế - Quản trị Kinh doanh: Trưởng khoa  TS. Lê Thị Thanh Thủy
 Khoa Nông - Lâm - Ngư: Trưởng khoa TS. Nguyễn Đắc Triển
 Khoa Ngoại ngữ: Trưởng khoa TS. Vũ Thị Quỳnh Dung
 Khoa Khoa học Xã hội và Văn hoá-  du lịch: Trưởng Khoa TS. Nguyễn Thị Thúy Hằng
 Khoa Giáo dục Tiểu học - Mầm non: Trưởng khoa TS. Nguyễn Tiến Mạnh
 Khoa Khoa học Tự nhiên Trưởng Khoa PGS.TS Cao Phi Bằng
 Khoa Nghệ thuật và thể dục thể thao: Trưởng khoa Ông Trần Phúc Ba
 Khoa Lý luận chính trị và Tâm lý giáo dục: Trưởng khoa TS. Lê Thị Xuân Thu

Phòng ban chức năng
 Văn phòng
Phòng Đào tạo
 Phòng Công tác Chính trị - HSSV
 Phòng Khoa học công nghệ
 Phòng Kế hoạch Tài chính
Phòng Quan hệ quốc tế

Các trung tâm và đơn vị phục vụ đào tạo
 Trung tâm Hợp tác Đào tạo
Trung tâm Bồi dưỡng nhà giáo cán bộ quản lý giáo dục
Trung tâm Đảm bảo chất lượng
Trung tâm Giáo dục Quốc phòng Anh ninh
 Trung tâm Thông tin - Tư liệu - Thư viện
 Ký túc xá
 Trung tâm Ngoại ngữ - Tin học
 Trạm Y tế
 Trung tâm Thực nghiệm
 Xưởng trường

Hiệu trưởng
 TS Hoàng Công Kiên (hiện nay)
TS. Trịnh Thế Truyền
NGƯT. PGS. TS. Cao Văn

Chú thích

Tham khảo

Trường đại học và cao đẳng tại Phú Thọ
Phú Thọ
Đại học và cao đẳng công lập tại Việt Nam
Đại học địa phương
Đại học cấp tỉnh


title: Vriesea secundiflora

text:
Vriesea secundiflora là một loài thuộc chi Vriesea. Đây là loài đặc hữu của Brasil.

Chú thích

Tham khảo

BROMELIACEAE DA MATA ATLÂNTICA BRASILEIRA  truy cập 22 tháng 10 năm 2009

Thực vật Brasil
secundiflora


title: Gutierre-Muñoz

text:
Gutierre-Muñoz là một đô thị trong tỉnh Ávila, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 123.

Tham khảo

Đô thị ở Ávila