title: Du lịch Ninh Bình

text:
Ninh Bình là tỉnh có nền kinh tế du lịch phát triển với tiềm năng đa dạng và độc đáo. Nơi đây sở hữu nhiều danh hiệu quốc tế như: Quần thể di sản thế giới Tràng An, khu dự trữ sinh quyển thế giới biển Kim Sơn - Cồn Nổi, Khu Ramsar thế giới đầm Vân Long và nhiều các địa danh du lịch nổi tiếng khác. Ninh Bình nằm ở vị trí cửa ngõ cực nam của tam giác châu thổ sông Hồng và miền Bắc, nơi có nhiều danh lam thắng cảnh gắn với vùng đất là kinh đô của Việt Nam thế kỷ X, sở hữu 1.821 di tích các loại. Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam xác định Ninh Bình là một trung tâm du lịch cấp quốc gia và là một cực tăng trưởng trong tam giác du lịch phía Bắc Hà Nội - Quảng Ninh - Ninh Bình.

Tổng quan

Tiềm năng
Ninh Bình cùng với Hạ Long là 2 đỉnh cạnh đáy của tam giác châu thổ sông Hồng, với địa hình karst được các biến đổi địa chất theo thời gian và phù sa bồi đắp tạo cho Ninh Bình được ví như một "Hạ Long trên cạn" với vô số các hang động, đầm hồ, núi ngập nước có giá trị phát triển du lịch như các khu du lịch Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long. Ninh Bình hội tụ đầy đủ các yếu tố của một Việt Nam thu nhỏ: có rừng, núi, sông, biển với các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, khu dự trữ sinh quyển thế giới, khu du lịch quốc gia, di sản thế giới. Cảnh đẹp Ninh Bình là phim trường của nhiều bộ phim Hollywood nổi tiếng như: "Pan và vùng đất Neverland”, "Người Mỹ trầm lặng", "Kong: Skull Island”,... Tính đến năm 2015, có tới 6 trong tổng số 7 bộ phim Hollywood quay tại Việt Nam ghi hình ở Ninh Bình.

Ninh Bình là mảnh đất giàu tiềm năng du lịch văn hóa vì đây từng là kinh đô của Việt Nam ở thế kỷ X, nơi phát tích ba triều đại Đinh - Lê - Lý mà bằng chứng để lại là hàng loạt các đền chùa, đình đài, di tích lịch sử. Trong kháng chiến chống ngoại xâm nơi đây có phòng tuyến Tam Điệp, chiến khu Quỳnh Lưu, hành cung Vũ Lâm thời Trần và là địa bàn trọng yếu của chiến dịch Hà Nam Ninh lịch sử.

Ngoài ra, Ninh Bình có lợi thế về địa lý: cửa ngõ miền Bắc, nằm trên hệ thống giao thông xuyên Việt với nhiều dự án cao tốc được triển khai. Sự phát triển du lịch Ninh Bình nằm trong tổng thể phát triển du lịch của Việt Nam đã hình thành một tam giác tăng trưởng du lịch của miền Bắc: Hà Nội - Quảng Ninh - Ninh Bình qua Quốc lộ 1, quốc lộ 10 và các sân bay Cát Bi, Nội Bài, hệ thống cảng biển, cảng sông. Thủ đô Hà Nội là một trong những đầu mối của du lịch Việt Nam. Ninh Bình có ưu thế rõ rệt về không gian và thời gian của vùng phụ cận Hà Nội nên không bị tính mùa vụ trong du lịch chi phối. Sức ép đô thị mạnh mẽ của Hà Nội và các tỉnh châu thổ sông Hồng cũng tạo cho Ninh Bình một lợi thế to lớn phát triển du lịch cuối tuần.

Phát triển

Theo số liệu từ Sở Du lịch Ninh Bình, năm 2016 tỉnh này đón 6,44 triệu lượt khách và năm 2017 đón 7,06 triệu. Riêng năm 2018, toàn ngành du lịch đã đón trên 7,3 triệu lượt khách du lịch (tăng 4,6%). Trong đó, khách nội địa 6,5 triệu lượt khách, (tăng 4,9 %), khách quốc tế đón 0, 9 triệu lượt (tăng 4,9%).

Theo Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Tam giác du lịch Ninh Bình - Hà Nội và Quảng Ninh được xác định là các trung tâm du lịch cấp quốc gia ở vùng đồng bằng sông Hồng và duyên hải Đông Bắc. Ninh Bình có 2 khu du lịch Tràng An và Kênh Gà - Vân Trình là khu du lịch quốc gia; vườn quốc gia Cúc Phương và khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long là 2 điểm du lịch quốc gia.

Theo Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị Ninh Bình đến năm 2030, thành phố Ninh Bình sẽ trở thành một thành phố du lịch; khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long sẽ trở thành thị trấn Vân Long với vai trò là một đô thị du lịch ở phía bắc Ninh Bình, khu vực Cồn Nổi sẽ trở thành thị trấn Cồn Nổi với vai trò là một đô thị du lịch phía nam Ninh Bình.

Được tỉnh xác định là lĩnh vực kinh tế mũi nhọn (Định hướng thu nhập du lịch thuần tuý >10%). Trong những năm gần đây, ngành Du lịch Ninh Bình đang khai thác hiệu quả những tiềm năng, thế mạnh góp phần vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế của toàn tỉnh.

Năm 2015, Cục Di sản văn hóa đã công bố về số lượng khách tham quan các điểm du lịch Việt Nam, theo đó dẫn đầu là Quần thể danh thắng Tràng An của Ninh Bình đón hơn 5 triệu lượt khách, bỏ xa các địa danh tiếp theo là vịnh Hạ Long đón trên 2,5 triệu lượt khách, cố đô Huế đứng thứ ba với hơn 2 triệu lượt khách, phố cổ Hội An đón khoảng 1,1 triệu lượt khách; Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đón khoảng 740.000 lượt khách.

Giải thưởng thường niên Traveller Review Awards 2023, Sự kiện được tổ chức nhằm vinh danh các điểm đến, cơ sở lưu trú toàn cầu và tại từng quốc gia. Ở hạng mục 10 điểm đến thân thiện nhất thế giới, Ninh Bình đứng thứ 7, là đại diện duy nhất của Việt Nam và châu Á.

Loại hình du lịch thế mạnh

Du lịch văn hóa, lịch sử
Tính đến năm 2020, Ninh Bình có 1.821 di tích, trong đó 344 chùa, 229 đình, 381 đền, 98 miếu, 51 phủ, ngoài ra còn 149 nhà xứ, 236 nhà thờ họ. Ninh Bình có 03 di tích cấp quốc gia đặc biệt quan trọng là các di tích thuộc Quần thể di tích Cố đô Hoa Lư; Danh thắng Tràng An-Tam Cốc-Bích Động; di tích lịch sử và thắng cảnh Núi Non Nước  và có 02 bảo vật quốc gia. Quần thể danh thắng Tràng An được công nhận là di sản thế giới. Ninh Bình cũng là địa bàn có nhiều di tích khảo cổ học thuộc các thời kỳ văn hóa Tràng An, Hòa Bình, Bắc Sơn, Đa Bút và Đông Sơn.

Khu di tích lịch sử văn hoá Cố đô Hoa Lư được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt quan trọng với 47 di tích trong đó nổi bật là: Đền Vua Đinh Tiên Hoàng, lăng mộ Vua Đinh, đền thờ và lăng mộ Vua Lê Đại Hành, nhà bia tưởng niệm Vua Lý Thái Tổ, đền thờ Công chúa Phất Kim, đền Trần, đền Cao Sơn, đền suối Tiên, phủ Khống, phủ Đột, động Hoa Lư, núi Mã Yên, bia Câu Dền, sông Sào Khê, phủ Đông Vương, phủ Vườn Thiên, động Am Tiên, hệ thống chùa cổ Hoa Lư...
Khu văn hóa tâm linh núi chùa Bái Đính với chùa Bái Đính cổ (có đền thánh Nguyễn Minh Không, các hang động thờ Mẫu, thờ Phật, thờ Thần Cao Sơn…) và khu chùa Bái Đính mới với 5 toà lớn hội tụ nhiều kỷ lục Việt Nam dọc theo sườn núi.
Quần thể nhà thờ Phát Diệm với 9 nhà thờ có kiến trúc độc đáo kết hợp hài hoà giữa truyền thống và hiện đại được ví như kinh đô công giáo của Việt Nam, là kỳ quan thiên chúa giáo hấp dẫn ở Ninh Bình.
Các di tích văn hóa khác: phòng tuyến Tam Điệp, Nhà thờ họ Trương Việt Nam, các đền thờ: Trương Hán Siêu, Nguyễn Công Trứ, Triệu Quang Phục, Lý Quốc Sư, đền Thái Vi, cửa Thần Phù, đền Hậu Trần, Cố Viên Lầu, v.v.
Di tích lịch sử cách mạng: Khu căn cứ cách mạng Quỳnh Lưu, núi Non Nước, di tích chiến dịch Hà Nam Ninh.v.v.
Di tích tâm linh, tôn giáo: chùa Bích Động, chùa Nhất Trụ, chùa Đồng Đắc, chùa Địch Lộng, chùa Bàn Long, chùa Bái Đính, chùa Kim Ngân, chùa Duyên Ninh, chùa Non Nước, chùa Dầu, Đan viện Châu Sơn...

Du lịch sinh thái, cảnh quan
Ninh Bình có đầy đủ các dạng địa hình: rừng, núi, đồng bằng, biển cả. Thiên nhiên Ninh Bình đa dạng đã tạo nên những khu du lịch nổi tiếng như:
Khu du lịch vườn quốc gia Cúc Phương với các loại hình: sinh thái, môi trường; nghiên cứu khoa học, đa dạng sinh học, khảo cổ học; du lịch thể thao, mạo hiểm; đêm lửa trại và tìm hiểu văn hoá Mường.
Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long với loại hình du lịch trên đầm sinh thái, cảnh quan ngập nước.
Khu du lịch Kênh Gà - Vân Trình là khu Ramsar thế giới với suối nước nóng Kênh Gà, động Nham Hao và động Vân Trình.
Khu du lịch Tam Cốc - Bích Động với nhiều tuyến du thuyền trên sông và các điểm hang động, di tích lịch sử như Tam Cốc, chùa Bích Động, đền Thái Vi, động Thiên Hà...
Khu du lịch sinh thái Tràng An với hệ thống rừng đặc dụng trên núi đá vôi, các hang động và di tích lịch sử như phủ Khống, đền Trần, đền Trình,... cùng với các danh thắng thuộc quần thể di sản thế giới Tràng An đã được UNESCO công nhận là di sản thế giới năm 2014.
Khu du lịch sinh thái Thung Nham - Vườn Chim với các điểm du lịch sinh thái như vườn chim tự nhiên, cây đa di chuyển, rừng đặc dụng và các điểm tham quan hang động như động Vái Giời, động ông Bụt, động Tiên Cá, động Thủy Cung...
Khu dự trữ sinh quyển châu thổ sông Hồng với du lịch sinh thái đồng quê và cảnh quan phù sa cửa sông - ven biển. Các điểm du lịch ở đây gồm: Bãi ngang, cồn nổi, cồn mờ, đảo Nẹ, rừng ngập mặn Kim Sơn, chợ thủy sản Kim Đông, nhà thờ Kim Trung, cảng tổng hợp Kim Sơn.
Khu Công viên động vật hoang dã quốc gia Việt Nam là nơi bảo tồn và phát triển nguồn gien các loài động vật quý hiếm với khoảng 3.000 cá thể thuộc 250 loài, cung cấp dịch vụ du lịch, vui chơi giải trí.
Khu du lịch sinh thái nghỉ dưỡng và leo núi Hang Múa nằm trong quần thể Tam Cốc - Bích Động - nơi đây có địa hình núi non trùng điệp bao vây đồng bằng, vừa đẹp vừa có lợi để dàn trận bảo vệ kinh thành chống giặc ngoại xâm thời nhà Trần. Nơi đây được đầu tư xây dựng như một Vạn Lý Trường Thành thu nhỏ ở Việt Nam.
Các ngọn núi tự nhiên: núi Ngọc Mỹ Nhân, núi Non Nước, núi Kỳ Lân, đỉnh Mây Bạc, núi Mèo Cào, kẽm Trống, đèo Ba Dội...
Các hang động đẹp: động Địch Lộng, động Vân Trình, động Thiên Hà, động Mã Tiên, động Bích Động, động Tam Giao, động Vái Giời, động Tiên Cá, động Thủy Cung, động Trà Tu, động Thiên Tôn, động Tiên, động Nham Hao, động Ngọc Cao, hang Bụt, hang Sinh Dược, hang Múa là những điểm du lịch với thời gian tham quan ngắn.
Các hồ nước tự nhiên: hồ Đồng Chương, hồ Yên Quang với loại hình du lịch nghỉ dưỡng, cuối tuần; hồ Yên Thắng, hồ Đồng Thái còn có thêm loại hình du lịch thể thao.

Các địa điểm du lịch
Theo Báo cáo Tổng kết công tác du lịch năm 2016 của Sở Du lịch tỉnh Ninh Bình, đến 31/12/2016 toàn tỉnh có 423 cơ sở lưu trú với 5.748 phòng nghỉ.

Địa chỉ mua sắm
Năm 2015, Ninh Bình mới có 7 siêu thị thì đến 2021 con số này đã tăng lên 40 siêu thị, nhiều hơn 7 siêu thị so với năm 2020.
Thành phố Ninh Bình là nơi có nhiều địa chỉ mua sắm như: Siêu Thị Đông Nam Á; Siêu Thị Hapro Mart Ninh Bình; Siêu Thị Vinmart Ninh Bình; Siêu thị Kiên Anh; Siêu thị Big C Ninh Bình, Siêu thị Đông Thành; Chợ Rồng Ninh Bình, Siêu thị Đồng Giao Doveco, Siêu thị Pico.
Các khu giải trí, Resort Ninh Bình: Club Number One City, Trung tâm giải trí Newstar, Massage Kinh Đô, Massage Hương Trà, Trung tâm thương mại Ninh Bình, trung tâm giải trí Tràng An, làng quần thể du lịch Ninh Bình, sân Golf 54 lỗ hồ Yên Thắng, Nhà hàng Xanh, khu resort Vân Long.v.v.

Công viên ở Ninh Bình
Các công viên lớn ở Ninh Bình gồm công viên núi Non Nước, lâm viên núi Ngọc Mỹ Nhân, công viên xanh Tam Điệp, công viên sông Vân, công viên văn hóa Tràng An, Công viên động vật hoang dã quốc gia Ninh Bình và công viên hồ Đồng Chương.

Công trình kiến trúc Ninh Bình
Quần thể di tích Cố đô Hoa Lư: đền Vua Đinh, đền Vua Lê, chùa Bái Đính,..
Công trình thể thao giải trí: Nhà hát Chèo Ninh Bình, Sân vận động Ninh Bình, Quảng trường Đinh Tiên Hoàng Đế, Nhà thi đấu Ninh Bình
Lâu đài ở Ninh Bình: Lâu đài Thành Thắng, lâu đài Hải Biên, lâu đài Dân Dung, lâu đài Xuân Thiện, lâu đài Khiêm Hiền, lâu đài Xuân Thành, cung điện Xuân Thủy.
Các công trình văn hóa, giải trí khác: Nhà thờ chính tòa Phát Diệm, Tháp Xuân Thành, Nhà thờ họ Trương Việt Nam, Khách sạn Vissai, Khách sạn Legend Ninh Bình,...

Văn hóa Ninh Bình

Lễ hội
Theo thống kê, Ninh Bình có 443 lễ hội truyền thống, trong đó quản lý cấp tỉnh 2 lễ hội, cấp huyện 13 lễ hội, cấp xã 428 lễ hội. Các lễ hội văn hóa ở Ninh Bình chủ yếu diễn ra ở mùa xuân, trừ số ít các lễ hội tưởng niệm ngày mất của các vị danh nhân. Các lễ hội tiêu biểu như: Lễ hội chùa Bái Đính; Lễ hội làng Yên Vệ; Lễ hội truyền thống động Hoa Lư; Lễ hội Hoa Lư; Lễ hội đền Thái Vi; Lễ hội Tràng An và Lễ hội đền Trần Ninh Bình; Lễ hội đền Nguyễn Công Trứ; Lễ hội Noel trung tâm giáo phận Phát Diệm.

Ẩm thực Ninh Bình

Thịt dê núi Ninh Bình: là đặc sản độc đáo và nổi tiếng nhất của Ninh Bình với đặc trưng địa hình núi đá. Loại đặc sản này phát triển mạnh ở các khu du lịch và Quốc lộ 1.
Rượu Kim Sơn: là đặc sản làng nghề vùng biển huyện Kim Sơn.
Cá rô Tổng Trường và cá tràu tiến vua là đặc sản của vùng núi đá hang động Tràng An của cố đô Hoa Lư.
Cơm cháy Ninh Bình: là đặc sản ẩm thực cùng thịt dê núi, còn có tên gọi là "nhất hưởng thiên kim".
Các đặc sản khác: dứa Đồng Giao, bún mọc Kim Sơn, nem Yên Mạc, mắm tép Gia Viễn, cá chuối nướng Vân Long, rượu cần Nho Quan, khoai Hoàng Long, miến lươn Phát Diệm.

Làng nghề truyền thống
Theo Sở Công thương Ninh Bình, toàn tỉnh hiện có 60 làng nghề truyền thống, trong đó có 36 làng nghề được UBND tỉnh Ninh Bình công nhận (gồm có 16 làng nghề chế biến cói, 5 làng nghề chế tác đá mỹ nghệ, 4 làng nghề thêu ren, 5 làng nghề mây tre đan, 1 làng nghề sản xuất cốt chăn bông, 2 làng nghề bún, 2 làng nghề mộc, 1 nghề làng gốm mỹ nghệ).

Ngành Du lịch Ninh Bình có kết nối tour đến các điểm làng nghề truyền thống đặc trưng của địa phương như:
Nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân: nghề đá phát triển mạnh ở Ninh Vân, Hoa Lư với các sản phẩm ở cố đô Hoa Lư và khắp Việt Nam như tượng đài Lê Lợi ở Thanh Hóa, tượng đá Quang Trung ở Bình Định, tượng đài chiến sĩ ở Đồng Lộc v.v.
Làng hoa Ninh Phúc ở thành phố Ninh Bình với đa dạng các loài hoa cung cấp cho khu vực miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Những loài hoa áp đảo về số lượng ở Ninh Phúc là các giống hoa ly, cúc, dơn, hồng. Nhiều loài hoa khác cũng có mặt ở làng hoa Ninh Phúc như: hoa huệ, hoa violet, hoa lan, hoa tulip, hoa đồng tiền, hoa cẩm tú,...
Làng nghề cói Kim Sơn: sản xuất các loại đồ dùng, hàng xuất khẩu và phục vụ khách du lịch.
Làng nghề thêu ren Văn Lâm ở khu du lịch Tam Cốc – Bích Động là làng nghề truyền thống phát triển từ thời nhà Trần.
Làng nghề đào phai Tam Điệp tập trung nhiều làng nghề trồng hoa đào phai ở xã Đông Sơn cung cấp số lượng lớn hoa đào rừng, đào bích, đào phai cho khu vực Nam Bắc Bộ và Hà Nội.
Các làng nghề khác: làng nghề Phúc Lộc sản xuất đồ gỗ, làng đá cảnh Bình Khang…

Thông tin du lịch

Cự ly giữa các điểm du lịch
Bảng thống kê cự ly ngắn nhất giữa các điểm du lịch thuộc tỉnh Ninh Bình, tính theo km đường ô tô:

Bản đồ du lịch

Giao thông đến Ninh Bình
Từ Hà Nội, theo Quốc lộ 1 về phía Nam hoặc cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình đến trung tâm tỉnh 93 km. Các tuyến giao thông thuộc quốc lộ 1, 10, 12B, 21B, 35, 38B, 45 đều đi qua Ninh Bình.

Với vị trí ở trung tâm tỉnh và khoảng cách tới các điểm du lịch không quá 30 km, thành phố Ninh Bình rất thuận lợi trở thành trung tâm du lịch, điều hành và phân phối khách tham quan:
Đường bộ: Quốc lộ 1, quốc lộ 10 đều đến bến xe trung tâm thành phố Ninh Bình. Các quốc lộ khác: Quốc lộ 38B nối Quốc lộ 1 với quốc lộ 12B, quốc lộ 45 đi Thanh Hóa và quốc lộ 12B đi Hòa Bình, vùng Tây Bắc. Giao thông nội tỉnh thuận lợi bằng hệ thống tỉnh lộ và quốc lộ.
Đường thủy: qua sông Đáy, sông Càn, sông Bôi, sông Hoàng Long, kênh Nhà Lê, sông Sắt, sông Đào đến cảng Ninh Bình, cảng Ninh Phúc
Đường sắt: Ga Ninh Bình ở trung tâm thành phố Ninh Bình, Ga Đồng Giao (Tam Điệp) là 2 ga chính. Ngoài ra còn có ga Cầu Yên (Huyện Hoa Lư) và ga Ghềnh (Thành phố Tam Điệp).
Các tuyến xe bus
Tuyến : Ninh Bình – Nho Quan: Ngã tư Ninh Phúc - QL10 - Đường Lê Đại Hành - QL1 - Đường Tuệ Tĩnh - Đường Trương Hán Siêu - QL1 - ĐT477 - Khu vực ngã ba Cúc Phương (thuộc Huyện Nho Quan) và ngược lại; Tần suất: 30 phút / tuyến; Thời gian hoạt động: Từ 5h00 đến 17h30.
Tuyến : Ninh Bình – Lai Thành: Bến xe Ninh Bình - QL10 - Khu vực ngã ba Lai Thành; Tần suất xe chạy: 30 phút/chuyến; Thời gian hoạt động: từ 5h00 đến 17h30.
Tuyến : Ninh Bình đi Tam Điệp: Khu vực Nhà thi đấu thể thao Ninh Bình - Đường Tràng An - Đường Trần Hưng Đạo - QL1 - Khu vực Dốc Xây Tam Điệp. Tần suất: 45 phút/chuyến; Thời gian hoạt động: từ 05h30’ đến 17h30’.
Tuyến : TP Ninh Bình – Yên Mô – Lai Thành: Bến xe Ninh Bình – QL1 – Ngã ba Bình Sơn – ĐT480 – Ngã ba Lai Thành; Thời gian hoạt động: Từ 5h30 đến 17h30.
Tuyến : TP Ninh Bình - Rịa - Nho Quan: Bến xe khách Ninh Bình - Đường Lê Đại Hành - Đường Lê Hồng Phong - Đường Đinh Tiên Hoàng - Đường Tràng An - QL1 - Ngã tư Trực Độ - Đường Hải Thương Lãn Ông - Đường Lê Thái Tổ - Đường Tuệ Tĩnh - QL1 - QL12B - Khu vực ngã ba Cúc Phương. Thời gian hoạt động:05h50 đến 17h30.
Tuyến : Bỉm Sơn (Thanh Hóa) – Quốc lộ 1 – ngã ba 207 – Đường trong thị xã – Quốc lộ 1 – Ngã 3 Chợ Chiều – Quốc lộ 12B – Ngã 3 Anh Trỗi – Quốc lộ 38B – Bãi đỗ xe Chùa Bái Đính.
Tuyến : TDN Nam Thành – Quốc lộ 1 – Đ. Trần Nhân Tông – Siêu thị Big C – Quốc lộ 10 – Ngã 3 Thông – Đường tỉnh 481B – Đường tỉnh 481C – Bến đò Mười.
Tuyến : Trạm dừng nghỉ Nam Thành - Viện 700 Giường - Viện Lao - Viện Mắt - Viện Sản Nhi - Viện Quân y 5 - Cầu Lim - Bưu điện tỉnh - QL 1 A - Cầu Huyện - Trường Yên - Ngã ba đi Kênh Gà - Bái Đính - Ngã ba Anh Trỗi - Ngã ba Rịa - Phú Long (Nho Quan). Thời gian hoạt động: Từ 5h30 đến 17h30.
Tuyến : Bến xe phía Bắc – Đường trong thành phố Ninh Bình – Quốc lộ 1 – Cảng Gia Thanh – Đường tỉnh 477D – Đường tỉnh 477 – Bến xe Gia Viễn.
Tuyến : Bến xe Lai Thành – Quốc lộ 10 – Đường tỉnh 482B – Đường tỉnh 480D – Đường tỉnh 478D – Quốc lộ 45 – Bến xe Rịa.
Tuyến : Bến xe phía Bắc (thành phố Ninh Bình) – Đường trong thành phố – Bến xe phía Nam (thành phố Ninh Bình).
Tuyến : Bến xe Đền Dâu (Thị xã Tam Điệp) – KCN Tam Điệp – Chi Lăng – Ngã 3 Quân đoàn – Quốc lộ 1 – Đường Quyết Thắng – Đường tỉnh 480D – Yên Thành – Đường tỉnh 480C – Bến xe thị trấn Yên Thịnh – Đường tỉnh 480C – Quốc lộ 10 – Bến xe Yên Khánh.
Tuyến : Bến xe Yên Khánh – Đường tỉnh 483 – Đường tỉnh 480B – Đường tỉnh 481D – Quốc lộ 12B kéo dài – Bến xe Tân Thành.

Trung tâm Hỗ trợ khách du lịch
Trung tâm Hỗ trợ khách du lịch Ninh Bình nhằm đảm bảo khách du lịch được hỗ trợ về thông tin, sử dụng dịch vụ du lịch thuận tiện, có chất lượng tương xứng với nhu cầu và đảm bảo an ninh, an toàn cho du khách. Trung tâm Hỗ trợ khách du lịch Ninh Bình gồm các trạm hỗ trợ khách du lịch đặt tại 3 khu vực có số lượng khách du lịch lớn: bến thuyền Tam Cốc - Bích Động, bến thuyền Tràng An, khu chùa Bái Đính - Cố đô Hoa Lư.

Chú thích

Du lịch Việt Nam theo địa phương


title: La Malmaison

text:
La Malmaison  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Malmaison


title: Polyptychus girardi

text:
Polyptychus girardi là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Loài này có ở Guinea về phía đông tới Cameroon.

Chú thích

Tham khảo

Polyptychus


title: Arthrotus duporti

text:
Arthrotus duporti là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1932.

Chú thích

Tham khảo

Arthrotus


title: Cleomenes III

text:
Cleomenes III (tiếng Hy Lạp: Κλεομένης) là vua của Sparta từ 235-222 trước Công nguyên. Ông kế vị ngai vàng của nhà Agiad của Sparta sau khi cha của ông, Leonidas II, mất năm 235 TCN.

Từ năm 229 TCN đến 222 TCN, Cleomenes tiến hành chiến tranh chống lại liên minh Achaea dưới sự chỉ huy của Aratos của Sicyon. Trong nước, ông được biết đến với nỗ lực của mình để cải cách nhà nước Sparta. Sau khi bị đánh bại bởi người Achea trong trận Sellasia năm 222 TCN, ông trốn sang triều đại Ptolemaios của Ai Cập. Sau khi một cuộc nổi loạn không thành công trong năm 219TCN, ông tự sát.

Thời niên thiếu
Cha mẹ ông là vua Leonidas II và bà Cratesicleia. Ông được sinh ra ở Sparta và là một thành viên của triều đại Agiad. Năm sinh chính xác của Cleomenes không rõ, nhưng sử gia Peter Green đặt nó giữa năm 265 TCN và 260 TCN.

Trong khoảng năm 242 trước Công nguyên, Leonidas II đã bị truc xuất khỏi Sparta và buộc phải tìm nơi trú ẩn trong ngôi đền của thần Athena sau khi phản đối những cải cách của vua nhà Eurypond là Agis IV. Em rể của Cleomenes, Cleombrotos, một người ủng hộ của Agis IV, đã trở thành vua. Trong khi đó, Agis IV khi bắt đầu cải cách của ông đã lên đường chinh chiến gần eo đất Corinth, nhờ đó Leonidas II có một cơ hội để giành lại ngai vàng của mình. Ông nhanh chóng lật đổ Cleombrotos và khi Agis IV trở lại xứ Sparta, ông ta bị bắt và xử tử.

Sau khi hành quyết Agis IV, Cleomenes - người đã khoảng mười tám tại thời điểm - cha ông buộc ông kết hôn với vợ cũ của Agis, Agiatis, người mà thừa kế một khối tài sản lớn. Theo truyền thuyết, Cleomenes đang đi săn khi cha của ông gửi cho ông một thông báo cho ông phải trở lại ngay Sparta. Khi ông trở về thành phố, ông thấy rằng nó đã được trang trí cho một đám cưới và khi ông hỏi cha mình ai là người kết hôn, cha ông trả lời rằng chính là ông, Cleomenes. Có một ghi chép rằng Cleomenes đã nghi ngờ về cuộc hôn nhân bởi vì cha của ông đã hành quyết chồng cũ của Agiatis.

Làm vua

Những năm đầu tiên
Sau khi cha mình qua đời, Cleomenes III lên ngôi báu của Vương quốc Sparta trong năm 235 Trước Công Nguyên. Cleomenes III quyết tâm noi gương theo cố vương Agis IV và bắt đầu cải cách. Trong khi đó, Liên minh Achaea dưới sự chỉ huy của Aratos của Sicyon đã cố gắng để đoàn kết toàn bộ bán đảo Peloponnese. Khi nghe tin vua Leonidas II qua đời, Aratos bắt đầu tấn công thành phố Arcadia giáp với Achaea. Nhà tiểu sử học Plutarch nói rằng Aratos đã tiến hành các hoạt động để xem liệu Sparta có đứng vững được hay không.

Vào năm 229 trước Công nguyên, các thành phố Tegea, Mantinea, Caphyae và Orchomenus - những thành phố mà liên minh với liên minh Aetolia - chuyển sang phe Sparta. Các nhà sử học Polybius và Ngài William Smith cho rằng Cleomenes chiếm giữ các thành phố này nhờ việc lừa dối, tuy nhiên các tác giả về Sparta, như Plutarch và Richard Talbert, tuyên bố ông đã làm như vậy theo yêu cầu riêng của họ  Cuối năm đó, các Pháp quan phái Cleomenes tới chiếm Athenaeum, một pháo đài nằm ở biên giới với Megalopolis mà cả hai bên đang tranh chấp; Cleomenes chiêm đóng pháo đài và củng cố nó. Trong khi đó, Liên minh Achaea triệu tập một cuộc họp của Đại hội và tuyên chiến với Sparta [6] Để trả đũa cho việc chiếm pháo đài. Aratos đã tiến hành một cuộc tấn công đêm vào Tegea và Orchomenus nhưng khi người ủng hộ ông ở bên trong không thể giúp đỡ, ông hy vọng sẽ rút lui mà không bị chú ý.

Cleomenes phát hiện ra các âm mưu của cuộc tấn công đêm và gửi một lời nhắn đến Aratos hỏi mục đích của chuyến viễn chinh này. Aratos trả lời là ông đã đến để ngăn chặn Cleomenes chiếm đóng Athenaeum.

Cuộc chiến tranh Cleomenes

Cleomenes tiến về Arcadia trước khi được gọi trở lại bởi những giám quan. Khi Aratos chiếm Caphyae, các giám quan phái ông đi lần nữa. Ông đã tàn phá lãnh thổ của Argos với một đội quân 5.000 lính trước khi đương đầu với strategos mới của Liên minh Achaea, Aristomachos của Argos, và quân đội của ông bao gồm 20.000 bộ binh và 1000 kỵ binh tại Pallantium. Aratos, người đi cùng Aristomachos làm cố vấn, khuyên ông ta nên rút lui. Smith đồng ý với đánh giá của Aratos rằng 20.000 người Achaea sẽ không chống lại được 5.000 Sparta.

Thành công này khuyến khích Cleomenes rất nhiều và khi ông nghe nói rằng Aratos đã tấn công đồng minh của Sparta, Elis, ông được gửi tới đó để đối đầu với họ. Quân đội Sparta hủy diệt quân đội Achaean gần núi Lycaeum và truy kích nó. Aratos đã lợi dụng một tin đồn nói rằng ông đã bị giết trong cuộc chiến và chiếm lấy Mantinea. Lời bôi nhọ của ông đã làm giảm tinh thần chiến tranh của Sparta và họ bắt đầu chống lại nỗ lực chiến tranh Cleomenes.

Trong khi đó, vua của Sparta là Eudamidas III nhà Eurypond, con trai của Agis IV và Agiatis, qua đời. Cleomenes kêu gọi chú của ông, người đã bỏ chạy sau khi Agis bị hành quyết tới Messene, về nhận ngôi vua. Tuy nhiên, ngay khi ông ta trở về Sparta, ông ta bị ám sát  Sự tham gia của Cleomenes vào vụ ám sát này là không rõ, Polybius tuyên bố rằng ông ra lệnh tiến hành nó, nhưng Plutarch không đồng ý.

Ông đã hối lộ các giám quan để được phép tiếp tục tiến hành chiến tranh, Cleomenes tiến quân vào lãnh thổ Megalopolis và bắt đầu vây làng Leuctra. Vì Cleomenes đã bao vây ngôi làng, một đội quân Achaea dưới sự chỉ huy của Aratos tấn công người Sparta. Trong cuộc tấn công ban đầu, người Sparta đã bị đẩy lùi. Tuy nhiên, Lydiadas của Megalopolis, chỉ huy kỵ binh, bất tuân lệnh Aratos là không truy đuổi người Sparta. Vì lực lượng kỵ binh bị phân tán khi họ đang cố gắng để vượt qua một số địa hình khó khăn, đội quân trang bị nhẹ của Cleomenes đã cố gắng để đánh bại họ. Được khích lệ bằng cuộc phản công này, người Sparta tấn công vào bộ phận chính của quân đội Achaea và đè bẹp họ.

Tự tin của vị thế vững mạnh của mình, Cleomenes bắt đầu âm mưu chống lại các giám quan. Sau khi nhận được sự hỗ trợ từ cha dượng của mình, ông bắt tay với đối thủ của mình cùng ông ta trong một chuyến viễn chinh và khi họ yêu cầu để ở lại Arcadia do kiệt sức, ông trở về Sparta để thực hiện kế hoạch của mình. Khi ông đến thành phố, ông đã phái những người trung thành của mình để giết các pháp quan. Bốn trong số các pháp quan đã thiệt mạng, trong khi đó, người thứ năm,Agylaeos, đã cố gắng để trốn thoát và tìm nơi trú ẩn trong chỗ thiêng liêng của một ngôi đền.

Sau khi loại bỏ các pháp quan, Cleomenes bắt đầu những cải cách của ông. Đầu tiên, Ông giao nộp tất cả đất đai của ông cho nhà nước, sau đó sớm theo sau là cha dượng của ông và bạn bè của mình và phần còn lại của công dân cũng làm như vậy. Ông phân chia toàn bộ đất đai và bình đẳng cho mỗi người dân. Để tăng dân số người Sparta đang giảm sút, ông ban quyền công đân cho một số perioeci. Ông đã đào tạo 4.000 lính hoplite cùng với đó là khôi phục kỷ luật quân sự và xã hội cổ của người Sparta cũng như trang bị cho quân đội của mình với những ngọn giáo sarissa của Macedonia mà giúp tăng cường sức mạnh quân đội của ông lên rất nhiều.

Thất bại và lưu đày
Năm 222 trước Công nguyên, Cleomenes đã bị đánh bại trong trận Sellasia bởi người Achaea, những người nhận được viện trợ quân sự từ Antigonos III Doson của Macedonia. Cleomenes rời bỏ Sparta và tìm nơi trú ẩn tại Alexandria với Ptolemaios Euergetes của Ai Cập, hy vọng nhận được giúp đỡ để lấy lại ngai vàng của mình.

Tuy nhiên, khi Ptolemaios mất, con trai và người kế nhiệm của ông, Ptolemaios Philopator thờ ơ với Cleomenes và cuối cùng quản thúc ông tại gia. Cùng với bạn bè của mình, ông thoát khỏi vụ bắt giữ ông tại nhà năm 219 trước Công nguyên và đã cố gắng để kích động một cuộc nổi dậy. Khi ông không nhận được sự hỗ trợ của dân cư Alexandria, ông tránh khỏi bị bắt giữ bằng việc tự sát.

Chú thích

Nguồn

Nguồn chính
 < span id=Plutarch>Plutarch</span>, translated by Richard Talbert, (1988). Life of Agis. New York: Penguin Classics. ISBN 0-14-044463-7.
 Plutarch, translated by Richard Talbert, (1988). Life of Cleomenes. New York: Penguin Classics. ISBN 0-14-044463-7.
 Plutarch, translated by Richard Talbert, (1988). Plutarch on Sparta. New York: Penguin Classics. ISBN 0-14-044463-7
 Polybius, translated by Frank W. Walbank, (1979). The Rise of the Roman Empire. New York: Penguin Classics. ISBN 0-14-044362-2.

Nguồn thứ hai
 Peter Green, (1990). Alexander to Actium: The Historical Evolution of the Hellenistic Age. Los Angeles: University of California Press. ISBN 0-500-01485-X.

Tiểu thuyết
 Mitchison, Naomi "The Corn King and the Spring Queen", Canongate Books Ltd; New edition (1 Jan 2001) ISBN 0862412870 ISBN 978-0862412876

Tướng Sparta
Vua Sparta
Mất thập niên 210 TCN
Mất năm 219 TCN
Sinh năm 260 TCN
Tướng Hy Lạp cổ đại


title: (49429) 1998 XZ95

text:
{{DISPLAYTITLE:(49429) 1998 XZ95}}

(49429) 1998 XZ95 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 2 tháng 12 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 49001–50000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Galmaarden

text:
Galmaarden là một đô thị ở tỉnh Vlaams-Brabant. Đô thị này bao gồm các thị xã Galmaarden, Tollembeek và Vollezele. Tại thời điểm ngày 1 tháng 1 năm 2006, Galmaarden có tổng dân số 8.058 người. Tổng diện tích là 34,93 km² với mật độ dân số là 231 người trên mỗi km².

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức  - Chỉ bằng tiếng Hà Lan

Đô thị của Vlaams-Brabant


title: Cardiophorus bifasciatus

text:
Cardiophorus bifasciatus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Blanchard miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Psiadia schweinfurthii

text:
Psiadia schweinfurthii là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Yemen.

Chú thích

Tham khảo
 Miller, A. 2004. Psiadia schweinfurthii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Psiadia
Thực vật Yemen


title: Thị Trung, Tảo Trang

text:
Thị Trung (tiếng Trung: 市中区, Hán Việt: Thị Trung khu) là một quận của địa cấp thị Thanh Đảo, tỉnh Sơn Đông, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Quận này có diện tích 375 km2, dân số năm 2001 là 480.900 người. Quận Thị Trung được chia ra các đơn vị hành chính gồm 5 nhai đạo, 3 trấn và 2 hương.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Sơn Đông
Tảo Trang


title: Thái giám

text:
Thái giám (chữ Hán: 太監) có thể là:
 Một chức võ quan của Nhật Bản, nhà Triều Tiên, nhà Lê sơ, nhà Mạc, nhà Lê trung hưng.
 Một chức hoạn quan, là chức quan phục vụ cho hoàng tộc trong cung đình ở một số nước phong kiến thời xưa.


title: Danh sách đền tháp Chăm Pa

text:
Tháp Chăm (còn gọi là tháp Champa hay tháp Chàm), là tên gọi thông dụng trong tiếng Việt để chỉ kiến trúc đền tháp Chăm Pa, những quần thể thuộc kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng Hindu và Phật giáo của dân tộc Chăm sinh sống ở Duyên hải Nam Trung Bộ Việt Nam ngày nay. Các tháp Chăm là một khối kiến trúc xây dựng bằng gạch nung màu đỏ sẫm lấy từ đất địa phương, phía trên được mở rộng và gọt vun thành hình bông hoa. Mặt bằng tháp đa số là hình vuông có không gian bên trong chật hẹp thường có cửa duy nhất mở về hướng Đông (hướng Mặt Trời mọc). Trần của tháp được cấu tạo vòm cuốn, trong lòng tháp đặt một bệ thờ thần bằng đá. Trong các loại hình di tích kiến trúc cổ ở Việt Nam, kiến trúc đền tháp Chăm Pa giữ một vị trí đặc biệt.

Trong di sản văn hóa Chăm Pa, tháp Chăm là loại hình kiến trúc tôn giáo duy nhất còn lại cho đến ngày nay. Gần 900 năm từ cuối thế kỷ 7 đến nửa đầu thế kỷ 17, người Chăm đã xây dựng nên một nền kiến trúc điêu khắc với hàng trăm đền tháp, xuất hiện ở khắp nơi trên địa bàn cư trú của người Chăm trong lịch sử. Kiến trúc đền tháp Chăm Pa là một loại hình kiến trúc tôn giáo, một di sản có nhiều giá trị để góp phần tìm hiểu nền văn hóa Chăm Pa trong lịch sử. Tính thẩm mỹ trong điêu khắc trên mỗi công trình hiện đã thu hút nhiều thế hệ học giả hơn một thế kỷ quan tâm nghiên cứu.

Dọc miền Trung Việt Nam được ước tính có khoảng 50 tòa đền tháp Chăm, những ngôi tháp mới nhất cũng đã có tuổi đời dao động khoảng 500 đến 600 năm, đặc biệt có những ngôi tháp mang niên đại tới nghìn năm. Đây là sản phẩm kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng của dân tộc Chăm sinh sống ở miền Nam Trung Bộ và mang đặc trưng của kiến trúc Ấn Độ giáo. Theo tiếng Chăm, những đền tháp được gọi là "kalan" (lăng), là nơi các vị vua vương quốc Chăm Pa xây dựng để thờ phụng thần linh. Những vị thần được thờ cúng tại đây có thể là thần Shiva, phúc thần đầu người mình voi Ganesha hoặc những vị Phật tùy theo niềm tin và lòng kính mộ của mỗi vị vua. Tuy nhiên, xã hội Chăm Pa ngày xưa đã có sự kết hợp giữa vương quyền và thần quyền nên nhiều tháp còn thờ những vị vua Chăm Pa, qua đó đền tháp Chăm còn được xây dựng để thờ cúng thần linh. Tuy nhiên, nếu xét riêng trường hợp từng tháp thì thờ tự chỉ là một trong những chức năng, nhưng do hầu hết các tháp hiện nay không còn đồ thờ tự nên việc xác định được những chức năng khác là rất khó.

Việc những vị quân chủ Chăm Pa cho xây dựng những đền thờ thần được nhắc tới sớm nhất vào thế kỷ 6 trong bia ký của Phạm Hồ Đạt (Bhadravarman I). Theo quan niệm Ấn Độ giáo, những thánh đường hay đền thờ là dinh thự của các thần linh. Qua những gì còn sót lại đến nay, có ý kiến cho rằng đền tháp Chăm được xây dựng với mục đích tín ngưỡng, đồng thời những bia ký, đền đài, tượng thờ... đã phản ánh sự đa dạng đời sống văn hóa tinh thần cũng như xã hội vương quốc Chăm Pa cổ.

Tổng quan kiến trúc
Nhìn chung, nhóm đền tháp Chăm Pa có thể chia bố cục theo hai dạng. Loại mang bố cục bộ ba song hành (kiến trúc có 3 Kalan), tiêu biểu là những quần thể tháp Chiên Đàn, Khương Mỹ, Dương Long... Quy hoạch quần thể dạng này có phần kiến trúc chủ thể gồm ba ngôi đền – tháp đứng song hàng theo trục Bắc – Nam, cùng quay mặt về hướng Đông (hướng mọc của mặt trời). Loại bố cục còn lại có một tháp trung tâm (1 Kalan) có thể kể đến tiêu biểu như một loạt nhóm đền tháp trong quần thể thánh địa Mỹ Sơn, Po Klong Garai, Po Nagar… trong đó tháp trung tâm là nơi thờ thần chủ Shiva.

Trừ một vài nhóm đền tháp như Bằng An, Hưng Thạnh mang đặc điểm kiến trúc mang phong cách Bắc Ấn, những tháp còn lại được biết tới ở Việt Nam đa phần đều mang phong cách Nam Ấn.

Danh sách
Dưới đây là danh sách một số di tích đền tháp Chăm Pa tại Việt Nam được xác thực tới ngày nay là có tồn tại.

Nhóm tháp nguyên vẹn hoặc nguyên vẹn một phần

Nhóm tháp phế tích

Tham khảo

Xem thêm
Tháp Chăm
Phong cách nghệ thuật các tháp Chăm

Liên kết ngoài

D
Chăm
D


title: Bulbophyllum raui

text:
Bulbophyllum raui là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

raui]]

R


title: Minh Phú, Đông Hưng

text:
Minh Phú là một xã thuộc huyện Đông Hưng, tỉnh Thái Bình, Việt Nam.

Tên của xã được ghép từ tên của hai xã cũ là Minh Châu và Đồng Phú.

Địa lý
Xã Minh Phú nằm ở phía tây nam huyện Đông Hưng và phía nam quốc lộ 39B, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Phú Châu và xã Trọng Quan
Phía tây giáp xã Liên Hoa
Phía bắc giáp xã Chương Dương và xã Hợp Tiến.

Xã Minh Phú có diện tích 7,13 km², dân số năm 2019 là 7.440 người, mật độ dân số đạt 1.058 người/km².

Lịch sử
Địa bàn xã Minh Phú hiện nay trước đây vốn là hai xã Minh Châu và Đồng Phú thuộc huyện Đông Hưng.

Trước khi sáp nhập, xã Đồng Phú có diện tích 4,00 km², dân số là 4.325 người, mật độ dân số đạt 1.081 người/km², có 3 thôn: Phú Vinh, Đồng Cống, Cao Phú. Xã Minh Châu có diện tích 3,13 km², dân số là 3.215 người, mật độ dân số đạt 1.027 người/km², có 5 thôn: Thọ TIến, Thọ Sơn, Thọ Trung, Thọ Hưng, Thọ Nam.

Ngày 11 tháng 2 năm 2020, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 892/NQ-UBTVQH14 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Thái Bình (nghị quyết có hiệu lực từ ngày 1 tháng 3 năm 2020). Theo đó, sáp nhập toàn bộ diện tích và dân số của hai xã Minh Châu và Đồng Phú thành xã Minh Phú.

Chú thích

Xem thêm


title: Citheronia azteca

text:
Citheronia azteca là một loài bướm đêm thuộc họ Saturniidae that lives in Guatemala, Belize và México.

Hình ảnh

Tham khảo

Citheronia
Bướm Bắc Mỹ
Động vật được mô tả năm 1896


title: Mystacides longicornis

text:
Mystacides longicornis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Hình ảnh

Tham khảo

Mystacides


title: Saint-Sauveur, Meurthe-et-Moselle

text:
Saint-Sauveur  là một xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle, thuộc vùng Grand Est, đông bắc nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Meurthe-et-Moselle

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintsauveur


title: Monocosmoecus hyadesi

text:
Monocosmoecus hyadesi là một loài Trichoptera trong họ Limnephilidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Monocosmoecus


title: 8075 Roero

text:
8075 Roero (1985 PE) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 8 năm 1985 bởi E. Bowell ở trạm Anderson Mesa thuộc Đài thiên văn Lowell.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 8075 Roero

Thiên thể phát hiện năm 1985
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Messier 87

text:
Messier 87 (hay còn có tên gọi khác là Xử Nữ A hoặc NGC 4486, thường được viết gọn là M87) là một thiên hà elip siêu khổng lồ gồm 1 nghìn tỷ ngôi sao nằm trong chòm sao Xử Nữ. Là một trong những thiên hà có khối lượng lớn nhất trong vùng vũ trụ địa phương, M87 chứa 12.000 cụm sao cầu, lớn hơn nhiều so với khoảng 150 đến 200 cụm sao đang quay quanh Dải Ngân hà. Thiên hà này có một chùm tia plasma năng lượng cao phun ra từ lõi, di chuyển với vận tốc gần bằng vận tốc ánh sáng và kéo dài ít nhất một khoảng . Ngoài ra, đây còn là một trong những nguồn bức xạ vô tuyến sáng nhất trên bầu trời, đồng thời là đối tượng nghiên cứu ưa thích của các nhà thiên văn nghiệp dư lẫn chuyên nghiệp.

Năm 1781, nhà thiên văn học người Pháp Charles Messier khám phá ra thiên hà này và phân loại nó là một tinh vân. Nằm cách Trái Đất , M87 là thiên hà sáng thứ nhì ở phía bắc của cụm Xử Nữ đồng thời có nhiều thiên hà vệ tinh xung quanh. Không giống những thiên hà xoắn ốc hình đĩa, M87 không có làn bụi phân biệt mà thay vào đó, nó có hình ellipsoid đặc trưng của những thiên hà hình elip khổng lồ. Càng xa vùng trung tâm, độ sáng của thiên hà này càng giảm. Các ngôi sao trong M87 chiếm 1/6 khối lượng của cả thiên hà và phân bố đối xứng nhau theo hình cầu. Mật độ phân bố có xu hướng giảm dần khi di chuyển ra xa khỏi vùng trung tâm. Đáng chú ý, M87 có một lỗ đen siêu khối lượng hoạt động mạnh ở lõi, là thành phần chính của nhân thiên hà hoạt động. Hình ảnh của lỗ đen này được Kính thiên văn Chân trời sự kiện ghi lại bằng dữ liệu vào năm 2017 và công bố vào ngày 10 tháng 4 năm 2019.

M87 là nguồn phát xạ đa bước sóng mạnh mẽ, đặc biệt ở dải sóng vô tuyến. Phạm vi ranh giới ngoài cùng của nó mở rộng ra một khoảng bán kính , nơi khả năng thiên hà này va chạm với một thiên hà khác. Môi trường bên trong M87 bao gồm một lượng khí khuếch tán được làm giàu bằng những nguyên tố sinh ra từ sự tiến hóa của các ngôi sao.

Lịch sử quan sát
Năm 1781, nhà thiên văn học người Pháp Charles Messier công bố một danh lục gồm 103 thiên thể có hình dạng giống tinh vân. Đây là một phần trong danh sách được tạo ra với ý định nhận dạng các thiên thể dễ nhầm lẫn với sao chổi. Trong những phiên bản tiếp theo, từng mục trong danh sách đều có thêm một tiền tố "M". Theo đó, M87 là thiên thể nằm ở vị trí thứ 87 trong bản kê này. Trong thập niên 80 của thế kỷ 19, thiên thể này được nhà thiên văn học người Ireland gốc Đan Mạch tên John Dreyer định danh là NGC 4486 trong quyển Danh mục chung mới về các tinh vân và cụm sao do chính ông tổng hợp nên, chủ yếu dựa trên quan sát của nhà thiên văn người Anh John Herschel.

Vào năm 1918, tại Đài quan sát Lick ở California, Hoa Kỳ, nhà thiên văn học Heber Curtis phát hiện ra sự khuyết thiếu của cấu trúc dạng xoắn ốc trong M87, đồng thời quan sát thấy "một chùm tia thẳng lạ... dường như là dòng vật chất mỏng nối với nhân thiên hà". Chùm tia này sáng rõ nhất khi quan sát ở vùng gần trung tâm. Một năm sau, xuất hiện một siêu tân tinh thuộc M87 đạt độ sáng tới cấp 21,5, tức mức cao nhất của cấp sao đo bằng ảnh chụp. Dẫu vậy, không ai để ý đến sự kiện này cho đến khi nhà thiên văn học người Nga Innokentii A. Balanowski kiểm tra các tấm phim chụp vào năm 1922.

Được xem là một thiên hà

Năm 1922, nhà thiên văn học Hoa Kỳ Edwin Hubble chính thức liệt M87 vào danh sách tinh vân sáng nhất có dạng hình cầu. Bởi lẽ, tuy không có bất kỳ cấu trúc dạng xoắn ốc nào, nhưng nó lại cùng họ tinh vân phi thiên hà với tinh vân xoắn ốc. Đến năm 1926, Hubble trình bày cách thức phân loại mới, trong đó chỉ ra sự khác biệt giữa tinh vân ngoài thiên hà (vốn từng là các hệ sao độc lập) với tinh vân thuộc thiên hà. Theo cách thức phân loại này, M87 được xếp vào nhóm tinh vân loại E0 (tinh vân hình elip, nằm ngoài Dải Ngân hà và không có độ giãn dài rõ ràng).

Năm 1931, Hubble xếp M87 vào nhóm các thành viên thuộc Cụm Xử Nữ. Cùng thời điểm này, ông còn ước tính được khoảng cách từ Trái Đất đến đó là . Sau đó, M87 trở thành tinh vân hình elip duy nhất nơi các ngôi sao độc lập có thể được phân biệt với nhau qua bước sóng khả kiến, mặc dù trên thực tế, việc phân biệt các cụm sao cầu với các ngôi sao độc lập tại một khoảng cách xa như vậy là bất khả thi. Trong quyển The Realm of the Nebulae xuất bản năm 1936, Hubble tiến hành đào sâu nghiên cứu các thuật ngữ đương đại và nhận ra rằng vài nhà thiên văn đã liệt những tinh vân bên ngoài Dải Ngân hà vào hàng các thiên hà bên ngoài trên cơ sở chúng là những hệ sao nằm ở rất xa thiên hà của chúng ta, trong khi một số nhà khoa học khác ưu tiên thuật ngữ tinh vân ngoài thiên hà hơn. Bởi vì thời điểm ấy, thuật ngữ thiên hà thường dùng để chỉ Dải Ngân hà. Vì thế cho nên, đến trước thời điểm năm 1954, M87 vẫn được ghi nhận là một tinh vân ngoài thiên hà.

Nghiên cứu hiện đại
Vào năm 1947, các nhà khoa học phát hiện một nguồn sóng vô tuyến nổi bật mang tên Xử Nữ A nằm trùng với vị trí của M87. Nguồn sóng sau đó được xác nhận bắt nguồn từ chính thiên hà này vào năm 1953. Giả thuyết cho rằng nguồn sóng ấy có nguồn gốc từ chùm tia tương đối tính phóng ra từ lõi thiên hà. Theo đó, chùm tia trên rời nhân thiên hà tại vị trí 260°, kéo dài một khoảng 20" và mở rộng ra 2". Từ năm 1969 đến năm 1970, người ta còn phát hiện thêm một nguồn phát xạ sóng vô tuyến mạnh, gần như thẳng hàng với nguồn sáng của chùm tia. Năm 1966, tên lửa Aerobee 150 của Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Hải quân Hoa Kỳ đã tìm ra Xử Nữ X-1, nguồn tia X đầu tiên trong chòm sao này. Đến ngày 7 tháng 7 năm 1967, tên lửa Aerobee xuất phát từ Bãi thử nghiệm tên lửa White Sands tiếp tục mang về thêm bằng chứng cho thấy nguồn tia Xử Nữ X-1 chính là thiên hà vô tuyến M87. Những quan sát sau đó về tia X do hai vệ tinh là HEAO 1 và Einstein thực hiện đều cho thấy rằng có một nguồn sóng phức tạp bao gồm nhân thiên hà hoạt động của M87. Mặc dù vậy, lượng tia X phát xạ tập trung ở vùng trung tâm thiên hà này thực tế rất ít.

M87 là một địa điểm thử nghiệm lý tưởng cho các phương pháp đo khối lượng của những lỗ đen siêu trọng ở trung tâm các thiên hà. Năm 1978, khi xây dựng mô hình chuyển động của các ngôi sao và sự phân bố khối lượng trong M87, các nhà khoa học đã phát hiện ra rằng khối lượng của vùng trung tâm thiên hà M87 có độ lớn gấp 5 tỷ lần Mặt Trời. Đến năm 1993, với mục đích hiệu chỉnh cầu sai trên Kính viễn vọng không gian Hubble, người ta tiến hành lắp đặt một thiết bị có tên gọi là COSTAR. Tiếp sau đó, để kiểm tra hiệu năng kỹ thuật của các thiết bị sau quá trình sửa chữa trên kính thiên văn này, các nhà khoa học đã dùng máy quang phổ đối tượng mờ (FOS) để đo vận tốc quay của đĩa khí bị ion hoá tại trung tâm thiên hà M87, như một "quan sát công bố sớm". Kết quả vượt ngoài mong đợi khi dữ liệu ghi trên máy quang phổ đã chỉ ra rằng có đến 70% khả năng tồn tại một lỗ đen, với khối lượng gấp 2,4 tỷ lần Mặt Trời nằm tại trung tâm thiên hà này.

Năm 2017, M87 trở thành đối tượng quan sát của Kính thiên văn Chân trời sự kiện (EHT). Một ấn bản do Tạp chí Vật lý thiên văn (The Astrophysical Journal) phát hành vào ngày 10 tháng 9 năm 2019 đã dành riêng 6 bài viết truy cập mở cho những kết quả mà kính thiên văn này thu thập được. Theo đó, dữ liệu mà EHT ghi lại chính là hình ảnh về vùng chân trời sự kiện bao quanh lỗ đen ở trung tâm thiên hà M87. Tấm ảnh được công bố trong một cuộc họp báo diễn ra cùng ngày, qua đó cho ta thấy hình ảnh thực tế đầu tiên về "cái bóng" của một lỗ đen.

Quan sát
nhỏ|Vùng xung quanh thiên hà M87 trong chòm Xử Nữ
M87 nằm tại vị trí gần biên giới phía bắc của chòm Xử Nữ, nơi tiếp giáp với chòm Hậu Phát, đồng thời nằm giữa hai ngôi sao Epsilon Virginis và Denebola. Để quan sát thiên hà này, ta có thể dùng một kính viễn vọng nhỏ có độ mở là  hướng về vùng có diện tích 7,2 × 6,8 phút góc trên bầu trời (diện tích vầng hào quang của M87), tại điểm có độ sáng bề mặt là 12,9 (vùng lõi cực kỳ sáng với chiều dài 45 giây góc). Mặc dù vậy, việc quan sát chùm tia tương đối tính lại là một thách thức nếu không có sự hỗ trợ của thiết bị ghi hình chuyên dụng. Trước năm 1991, chỉ có duy nhất nhà thiên văn học người Mỹ gốc Nga Otto Struve có thể dùng mắt thường quan sát chùm tia phát ra từ thiên hà M87, nhờ vào sự trợ giúp của kính viễn vọng Hooker có kích thước . Trong những năm sau này, người ta đã có thể quan sát chùm tia này bằng các kính thiên văn không chuyên có kích thước lớn hơn dưới điều kiện thuận lợi.

Đặc điểm
Trong biểu đồ phân loại hình thái thiên hà Hubble do nhà thiên văn học Pháp Gérard de Vaucouleurs cải biên, M87 thuộc nhóm thiên hà E0p. "E0" ở đây có nghĩa là một thiên hà hình elip không phẳng, có dạng cầu. Hậu tố "p" ám chỉ thiên hà bất thường. Đó là các thiên hà không khớp với những gì viết trong sơ đồ phân loại. Đối với trường hợp M87, tính bất thường bắt nguồn từ chùm tia sinh ra từ lõi của nó. Còn trong lược đồ Yerkes (Morgan), M87 được xếp vào thiên hà loại cD. Theo đó, lõi của thiên hà D có dạng giống như hình elip, được bao bọc bởi vùng rìa ngoài rộng lớn, không có bụi và khuếch tán ánh sáng. Khi một thiên hà loại D có kích thước lớn bất thường, thì lúc ấy nó sẽ là thiên hà cD.

Người ta dùng nhiều phép đo độc lập với nhau để ước tính khoảng cách từ Trái Đất đến thiên hà M87. Cách thức thường dùng là đo độ sáng của tinh vân hành tinh rồi đem so sánh với những thiên hà gần đó, nơi các nhà khoa học sử dụng các phương pháp "ngọn nến chuẩn" để dự đoán khoảng cách. Ngọn nến chuẩn đầu tiên là biến quang Cepheid, kế đến là sự phân bố các cụm sao cầu theo kích thước tuyến tính của chúng và cuối cùng là "đỉnh của nhánh sao khổng lồ đỏ" (sử dụng các sao khổng lồ đỏ được phân giải một cách độc lập). Ba phép đo trên nhất quán với nhau theo con số trung bình cộng là .

M87 là một trong những thiên hà có khối lượng lớn nhất trong vũ trụ địa phương. Đường kính của nó ước tính lên đến 240.000 năm ánh sáng, lớn hơn một chút so với thiên hà của chúng ta. Vì có khối lượng lớn như vậy nên thay vì có cấu trúc đĩa phẳng như những thiên hà hình elip thông thường, M87 lại trông giống hình cầu hơn. Xét về tương quan khối lượng, chỉ cần gói gọn trong một vùng bán kính , thiên hà này đã bằng 2,4 ± 0,6 × 1012 lần khối lượng Mặt Trời và gấp đôi khối lượng Dải Ngân hà. Tuy nhiên, giống như những thiên hà khác, chỉ một phần nhỏ trong khối lượng của M87 tồn tại ở dạng vật chất, tức là các ngôi sao. Cụ thể hơn, người ta ước tính tỉ lệ khối lượng so với độ sáng của M87 là 6,3 ± 0,8, đồng nghĩa với việc thiên hà này chỉ có một phần sáu khối lượng tồn tại ở dạng sao sinh ra năng lượng. Tỉ lệ này chênh lệch từ 5 đến 30, tăng dần theo số gia r1,7 (với r là khoảng cách từ nhân thiên hà ra xa một khoảng từ ). Tổng khối lượng của M87 có thể gấp 200 lần khối lượng của Dải Ngân hà.

Mỗi năm, M87 hấp thụ từ môi trường xung quanh một lượng khí bằng hai đến ba lần khối lượng Mặt Trời. Hầu hết lượng khí đó có thể sẽ bồi tụ vào vùng trung tâm. Vùng ngoại vi thiên hà có bán kính , lớn hơn nhiều so với bán kính  của Dải Ngân hà. Bên ngoài phạm vi này, vùng ngoại vi ấy trở nên phân tán hơn. Có nhiều nguyên nhân gây ra điều này. Một trong số đó có thể là kết quả của sự va chạm với thiên hà khác. Có bằng chứng về sự chuyển động tuyến tính của các sao đến vùng phía bắc trong thiên hà. Chuyển động này hình thành do tương tác kéo của lực thủy triều từ các thiên hà xoay quanh quỹ đạo cũng như các thiên hà vệ tinh đang chuyển động dần về phía M87. Ngoài ra, ở phía rìa ngoài của vùng đông bắc thiên hà còn tồn tại một dải khí nóng, bị ion hóa. Dải khí này dường như là tàn tích của một thiên hà nhỏ, giàu khí đã bị M87 nuốt chửng và hiện có thể đang được bồi đắp cho nhân thiên hà hoạt động của nó. M87 có ít nhất 50 thiên hà vệ tinh, hai trong số đó bao gồm NGC 4486B và NGC 4478.

Tại vùng trung tâm thiên hà M87, ta có thể tìm thấy vạch quang phổ của nhiều ion khác nhau, bao gồm hydro (HI, HII), heli (HeI), oxy (OI, OII, OIII), nitơ (NI), magie (MgII) và lưu huỳnh (SII). Điều đặc biệt là cường độ quang phổ vạch của các nguyên tử bị ion hoá yếu, chẳng hạn nguyên tử oxy trung tính (OI) lại mạnh hơn so với các nguyên tử bị ion hoá mạnh, chẳng hạn nguyên tử oxy bị ion hoá gấp đôi (OIII). Nhân thiên hà có các đặc tính quang phổ như vậy được gọi là "vùng vạch phát xạ hạt nhân ion hóa thấp". Cơ chế và nguồn gốc của quá trình ion hóa hầu hết các vạch quang phổ yếu trong vùng này và cả trong thiên hà M87 hiện vẫn đang là đề tài tranh luận. Nguyên nhân có thể là do sự kích thích của sóng xung kích lên các phần bên ngoài đĩa bồi tụ hoặc quá trình quang hoá tại vùng phía trong do tác động của chùm tia tương đối tính.

Những thiên hà elip giống như M87 được cho là hình thành nên từ một hoặc nhiều lần hợp nhất các thiên hà nhỏ hơn. Thông thường, các thiên hà này chứa khá ít khí lạnh liên sao (so với những thiên hà xoắn ốc) nhưng lại có vô số các ngôi sao già cỗi. Hình dạng elip của M87 được duy trì bởi chuyển động ngẫu nhiên theo quỹ đạo của các ngôi sao cấu thành nên nó. Chuyển động này trái ngược hoàn toàn với hình thái xoay tròn có trật tự hơn thường xuất hiện trong các thiên hà xoắn ốc giống Dải Ngân hà. Bằng việc sử dụng kính thiên văn cỡ lớn (VLT) để nghiên cứu chuyển động của khoảng 300 tinh vân hành tinh, các nhà thiên văn học còn phát hiện ra rằng M87 từng nuốt chửng một thiên hà xoắn ốc cỡ vừa đang trong giai đoạn hình thành sao trong hơn hàng tỉ năm qua. Điều này dẫn đến việc có một số ngôi sao trẻ hơn, với quang phổ thiên về màu xanh lam hợp nhất vào M87. Ngoài ra, những đặc tính đặc biệt của quang phổ thuộc tinh vân hành tinh chính là tiền đề giúp cho các nhà thiên văn khám phá ra dạng cấu trúc ngoằn ngoèo giống như hình dích dắc tại quầng thiên hà. Đây là dạng cấu trúc sinh ra từ quá trình trộn lẫn một cách không hoàn chỉnh không gian pha của thiên hà khác vào trong M87.

Thành phần

Lỗ đen siêu khối lượng M87* (Pōwehi)

Tại vùng trung tâm thiên hà tồn tại một lỗ đen siêu khối lượng, nặng gấp hàng tỉ lần Mặt Trời mang tên M87*. Theo ước tính của các nhà khoa học, khối lượng của lỗ đen này rơi vào khoảng   đến  . Đến năm 2016, một ước đoán khác lại cho rằng con số này gần bằng  . Tháng 4 năm 2019, nhờ sự hỗ trợ của Kính thiên văn Chân trời sự kiện, người ta đã đưa ra được các thông số đo đạc về khối lượng của nó là  . Đây là một trong những vật thể có khối lượng lớn nhất mà con người từng biết đến. Bao quanh lỗ đen là một đĩa khí bị ion hóa, xoay tròn với vận tốc xấp xỉ 1.000 km/s và nằm trong mặt phẳng gần như vuông góc với chùm tia phóng ra từ bên trong. Đường kính tối đa của đĩa khí này là . Để tiện so sánh, khoảng cách trung bình từ Sao Diêm Vương đến Mặt Trời chỉ là . Bên cạnh đó, cứ mỗi mười năm, khối lượng các chất khí mà hố đen này hấp thụ đúng bằng khối lượng của toàn bộ Mặt Trời. Nói một cách dễ hiểu thì bình quân mỗi ngày, M87* hấp thụ một lượng khối lượng gấp 90 lần khối lượng Trái Đất. Ngoài ra, bán kính hấp dẫn của M87* có chiều dài 5,9 × 10−4 parsec (1,9 × 10−3 ly), tương đương với khoảng 120 lần quãng đường từ Trái Đất đến Mặt Trời.

Một nghiên cứu năm 2010 cho thấy M87* đã lệch ra khỏi trung tâm thiên hà một quãng đường . Hướng dịch chuyển được xác định là ngược lại với chùm tia phóng ra từ bên trong lỗ đen. Điều này chứng tỏ gia tốc của nó phải bằng với gia tốc của chính chùm tia này. Giả thuyết cho rằng hiện tượng trên xảy ra do kết quả của hai lỗ đen siêu khối lượng hợp nhất với nhau. Tuy nhiên, nghiên cứu tiến hành một năm sau đó lại không tìm thấy số liệu nào chứng tỏ sự dịch chuyển này thực sự tồn tại. Năm 2018, một nghiên cứu khác được thực hiện dưới sự hỗ trợ của hình ảnh có độ phân giải cao cũng khẳng định rằng độ lệch biểu kiến của M87* so với thiên hà chứa nó chỉ là ảnh hưởng từ những biến đổi tạm thời trong độ sáng của chùm tia chứ không phải do quá trình dịch chuyển.

M87* là lỗ đen đầu tiên và duy nhất tính đến nay được chụp lại. Tháng 4 năm 2017, các nhà khoa học bắt đầu tiến hành xây dựng dữ liệu nhằm tạo ra bức ảnh hoàn chỉnh. Quá trình này kéo dài trong suốt năm 2018. Đến ngày 10 tháng 4 năm 2019, bức ảnh chính thức được công bố. Quá trình quan sát được vận hành bởi nhiều đài quan sát đa bước sóng trên khắp thế giới. Trên tấm ảnh ta thấy một vùng giống như "cái bóng" của lỗ đen, bao bọc xung quanh là một vòng tròn phát ra bức xạ không đối xứng. Vòng tròn ấy có đường kính là 3,36 × 10−3 parsec (0,0110 ly). Bán kính của "chiếc bóng" này dài hơn 2,6 lần bán kính Schwarzschild. Người ta ước tính tham số quay của M87* là 0,9 ± 0,1, tương đương với vận tốc quay xấp xỉ 0,4c.

Sau khi M87* được các nhà thiên văn chụp lại, nó được định danh là Pōwehi. Trong thánh ca Kumulipo của người Hawaii cổ, từ này có nghĩa là "nguồn tối của một sự sáng tạo vĩnh cửu". Ngày 24 tháng 3 năm 2021, dưới sự hỗ trợ của Kính thiên văn Chân trời sự kiện, các nhà khoa học lần đầu tiên đã chụp được ảnh của lỗ đen này dưới ánh sáng phân cực. Loại ánh sáng này cho phép các nhà thiên văn thăm dò những yếu tố vật lý của bức ảnh một cách chi tiết hơn, đồng thời cung cấp cho chúng ta thông tin về cường độ và hướng của từ trường bên trong quầng sáng ở "cái bóng" của M87*, cũng như cung cấp một cái nhìn rõ hơn về các lực tạo ra chuẩn tinh.

Chùm tia tương đối tính

Tại lõi thiên hà M87, chùm tia tương đối tính thoát ra và trải dài một khoảng ít nhất . Chùm tia này mang theo một lượng vật chất từ lỗ đen siêu khối lượng. Dòng vật chất đó cực kỳ chuẩn trực, gần như cố định tại góc 60° trong phạm vi , góc 16° trong phạm vi  và khoảng 6–7° trong phạm vi  tính từ lõi thiên hà. Phần đáy của chùm tia có chiều dài  bán kính Schwarzschild. Nguồn năng lượng mà chùm tia này sở hữu có thể hình thành nên từ đĩa bồi tụ chuyển động thuận quanh lỗ đen. Theo quan sát của nhà thiên văn học người Mỹ gốc Đức Walter Baade, nguồn ánh sáng do chùm tia phát ra bị phân cực. Quan sát này chỉ ra rằng năng lượng của chùm tia có nguồn gốc từ các electron chuyển động với vận tốc tương đối tính trong từ trường. Tổng năng lượng của các electron này ước tính rơi vào khoảng 5,1 × 1056 ergs (5,1 × 1049 jun hay 3,2 × 1068 eV), gần bằng 1013 năng lượng do Dải Ngân hà sản ra trong một giây (5 × 1036 jun). Bao quanh chùm tia còn có các hạt phi tương đối tính chuyển động chậm hơn nhiều so với vận tốc ánh sáng. Chưa dừng lại ở đó, các nhà khoa học còn tìm được bằng chứng cho thấy thực sự tồn tại một chùm tia tương tự, nhưng ngược chiều với chính chùm tia mà chúng ta đang quan sát. Bất chấp điều này, việc quan sát chùm tia ấy vẫn là bất khả thi vì nó chuyển động ngược hướng so với Trái Đất. Ngoài ra, chùm tia chúng ta quan sát thấy cũng đang tiến động, tạo ra một dạng dòng chảy xoắn ốc dài . Các "thùy vô tuyến" sinh ra từ chùm tia ấy có thể dàn trải trên một phạm vi .

Trong bức ảnh do Kính viễn vọng không gian Hubble chụp vào năm 1999, chuyển động đo được trong chùm tia tương đối tính tại thiên hà M87 có vận tốc từ bốn đến sáu lần vận tốc ánh sáng. Đây là hiện tượng chuyển động siêu ánh sáng, một dạng ảo giác gây ra bởi vận tốc tương đối tính của chùm tia này. Cụ thể, khoảng thời gian giữa hai xung ánh sáng bất kỳ do dòng vật chất phát ra sẽ ngắn hơn thời gian thực tế theo mắt người quan sát. Nguyên nhân là do đối với người quan sát, chùm tia chuyển động với vận tốc gần bằng vận tốc ánh sáng, từ đó tạo ra cảm giác vận tốc lúc đó nhanh hơn ánh sáng. Đây là dạng chuyển động thường dùng để lý giải cho hiện tượng tương tự (với các góc quan sát khác nhau) xảy ra trong các chuẩn tinh, thiên thể BL Lac cùng các thiên hà vô tuyến, nơi tồn tại nhân thiên hà hoạt động. Không những thế, người ta còn cho rằng M87 là một thiên thể BL Lac, vì khi quan sát từ một góc tương đối lớn, nhân thiên hà có độ sáng thấp hơn độ sáng của chính thiên hà đó. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng quan sát được sự biến thiên của thông lượng, đặc trưng của những thiên thể BL Lac ngay trong chính thiên hà này.
trái|nhỏ|Hình ảnh bước sóng vô tuyến của M87 cho thấy lõi thiên hà M87 đang phát xạ sóng vô tuyến.

Các quan sát chỉ ra rằng tốc độ vật chất bị đẩy ra khỏi lỗ đen siêu khối lượng luôn thay đổi. Sự không cố định này sinh ra sóng áp suất trong vùng khí nóng bao quanh thiên hà M87. Đài quan sát tia X Chandra đã phát hiện ra các cấu trúc có dạng hình vòng giống như thòng lọng cùng các cấu trúc hình tròn bên trong vùng khí này. Sự phân bố của chúng chứng tỏ những vụ nổ nhỏ vẫn thường xảy ra với tần suất vài triệu năm một lần. Mặc dù vậy, vẫn có vòng tròn hình thành nên do kết quả từ một vụ nổ tương đối lớn, tạo ra sóng xung kích có đường kính  xung quanh lỗ đen. Không những thế, quan sát còn chỉ ra có các cấu trúc dạng sợi nhỏ, phát ra tia X với chiều dài lên đến , cũng như một cái hốc lớn bên trong vùng khí nóng, xuất hiện sau một vụ nổ lớn cách đây 70 triệu năm. Việc các vụ nổ xảy ra với tần suất liên tục đã ngăn không cho nguồn chất khí khổng lồ nguội đi và tái khởi động quá trình hình thành sao. Điều này ảnh hưởng rất lớn đến sự tiến hóa của M87, khiến nó không thể trở thành một thiên hà xoắn ốc lớn. Bên cạnh đó, theo như quan sát, các vụ nổ khác nhau còn tạo ra âm thanh có cường độ dao động từ 56 đến 59 quãng tám, thấp hơn nốt Đô.

M87 là nguồn tia gamma cực mạnh, tia hoạt động mạnh nhất trong quang phổ điện từ. Kể từ cuối thập niên 90 của thế kỷ 20, người ta đã bắt đầu quan sát các tia gamma sinh ra từ thiên hà này. Đến năm 2006, nhờ sự hỗ trợ của Hệ thống Lập thể Năng lượng cao, các nhà khoa học cuối cùng cũng tính toán được sự biến thiên trong thông lượng của tia gamma từ thiên hà M87 và nhận ra rằng sự biến thiên này chỉ kéo dài vỏn vẹn trong vài ngày. Khoảng thời gian ngắn ngủi ấy chứng tỏ có khả năng cực cao nguồn tia gamma đó chính là một lỗ đen siêu khổng lồ. Nói chung, đường kính của nguồn phát xạ càng nhỏ thì sự biến thiên của thông lượng càng nhanh và ngược lại.

Kính viễn vọng không gian Hubble cùng với Đài quan sát tia X Chandra còn phát hiện ra một điểm được gọi là "nút thắt" (định danh là HST-1) trong dòng vật chất sinh ra từ M87. "Nút thắt" này nằm cách trung tâm thiên hà khoảng . Tính đến năm 2006, cường độ tia X trong nút thắt này đã tăng lên 50 lần chỉ trong vòng 4 năm. Kể từ sau thời điểm đó, sự phát xạ của tia X cũng dần suy giảm theo nhiều cách khác nhau.

Sự tương tác giữa chùm tia plasma sinh ra từ lõi thiên hà và môi trường xung quanh đã tạo ra các "thùy vô tuyến" ngay bên trong các thiên hà hoạt động. Các "thùy" này xuất hiện theo cặp và thường đối xứng với nhau. Hai "thùy vô tuyến" của M87 cùng trải rộng trên một vùng có phạm vi lên đến 80 kiloparsec, trong khi phần bên trong của chúng mở rộng ra hai kiloparsec, đồng thời phát ra bước sóng vô tuyến mạnh mẽ. Một trong hai dòng vật chất sinh ra từ vùng này thẳng hàng với chính chùm tia, trong khi dòng vật chất còn lại di chuyển theo chiều ngược lại. Dòng vật chất bị méo mó và biến dạng, cho thấy nó ắt hẳn phải chạm trán với vùng plasma phân bố dày đặc bên trong các cụm thiên hà. Ở khoảng cách xa hơn, cả hai dòng vật chất khuếch tán thành các "thùy vô tuyến", bao quanh bởi một quầng sáng mờ bằng khí phát ra sóng vô tuyến.

Môi trường liên sao
Không gian giữa các vì sao trong thiên hà M87 chứa đầy khí khuếch tán được làm giàu về mặt hóa học bởi các nguyên tố bắn ra từ các ngôi sao đi hết vòng đời của mình. Bên cạnh đó, các ngôi sao có khối lượng trung bình còn liên tục sản xuất ra carbon và nitơ khi chúng trải qua giai đoạn "nhánh tiệm cận khổng lồ", còn các nguyên tố nặng hơn (từ oxy đến sắt) phần lớn sinh ra sau các vụ nổ siêu tân tinh. Ngoài ra, các siêu tân tinh suy sụp lõi là nơi sản sinh ra khoảng 60% nguyên tố nặng trong thiên hà M87, trong khi 40% còn lại bắt nguồn từ các siêu tân tinh loại Ia. Nồng độ oxy phân bố gần như đồng đều trong toàn bộ thiên hà, tương đương với khoảng phân nửa lượng oxy tại Mặt Trời. Trong khi đó, nguyên tố sắt chủ yếu phân bố tại vùng trung tâm với một lượng bằng giá trị của Mặt Trời. Vì oxy chỉ xuất hiện trong các siêu tân tinh suy sụp lõi, xảy ra trong giai đoạn đầu của các thiên hà, chủ yếu ở bên ngoài các vùng hình thành sao, nên do đó, sự phân bố của các nguyên tố nặng nêu trên chứng tỏ ngay từ giai đoạn khởi thủy, các nguyên tố sinh ra từ vụ nổ siêu tân tinh chính là yếu tố tạo ra sự phong phú cho môi trường của M87. Sau giai đoạn này, siêu tân tinh loại la trở thành nguồn cung cấp chính các nguyên tố trong suốt tiến trình lịch sử của nó. Mặc dù vậy, so với Dải ngân hà, lượng nguyên tố mà M87 lấy đi từ các nguồn này thực tế ít hơn rất nhiều.

Kiểm tra M87 ở bước sóng hồng ngoại xa cho thấy sự dư thừa bức xạ ở bước sóng dài hơn 25 μm. Theo lẽ thường, điều này là chỉ dấu cho sự tỏa nhiệt từ bụi vũ trụ có nhiệt độ cao. Tuy nhiên, trong trường hợp của thiên hà M87, nguyên nhân có thể đến từ bức xạ đồng bộ từ bên trong chùm tia tương đối tính. Bên cạnh đó, tại lõi thiên hà, do tác động của quá trình phát xạ tia X nên chu kỳ tồn tại của các hạt silicat thường không kéo dài quá 46 triệu năm. Vì vậy, bụi vũ trụ trong M87 có thể biến mất do sự khắc nghiệt của môi trường hoặc bị kéo ra xa khỏi thiên hà. Lớp bụi này có tổng khối lượng không quá 70.000 lần khối lượng Mặt Trời. Bằng sự so sánh trên, người ta có thể phần nào dự đoán được lượng bụi mà Dải Ngân hà nắm giữ tương đương với một trăm triệu (108) đơn vị khối lượng Mặt Trời.

Mặc dù M87 là một thiên hà hình elip và do đó thiếu các làn bụi, đặc trưng của một thiên hà xoắn ốc, nhưng người ta lại quan sát thấy những cấu trúc hình sợi, phát sáng trong thiên hà này. Chúng trồi ra khi chất khí bồi tụ dần về phía lõi. Nguyên nhân có thể đến từ kích thích va chạm ngay khi các dòng khí đi xuống và đối mặt tia X tại vùng này. Những sợi này ước tính có khối lượng khoảng 10.000 lần Mặt Trời. Bao quanh thiên hà là một quầng sáng có nhiệt độ cao, chứa ít chất khí.

Cụm sao cầu
M87 có một số lượng rất lớn các cụm sao cầu. Năm 2006, một cuộc nghiên cứu xung quanh bán kính 25′ ở vùng trung tâm đã đưa ra ước tính rằng có khoảng  cụm sao cầu quay quanh thiên hà này, lớn hơn nhiều so với 150–200 cụm sao cầu đang quay quanh thiên hà của chúng ta. Các cụm sao trong M87 có sự phân bố về kích thước tương tự như Dải Ngân hà, hầu hết có bán kính hiệu dụng từ 1 đến 6 parsec. Càng ra xa trung tâm M87 thì kích thước của các cụm sao này cũng tăng dần theo. Trong phạm vi bán kính  tính từ tâm thiên hà, độ kim loại của cụm sao cầu bằng khoảng một nửa độ kim loại của Mặt Trời. Bên ngoài phạm vi bán kính này, càng ra xa vùng trung tâm, độ kim loại càng giảm. Ngoài ra, các cụm sao có độ kim loại thấp thường có kích thước lớn hơn các cụm sao giàu kim loại. Năm 2014, các nhà khoa học đã tìm ra cụm sao có vận tốc siêu lớn đầu tiên mang tên HVGC-1. Cụm sao này đang trong quá trình tách khỏi M87 với vận tốc 2.300 km/s. Theo suy đoán, đây là kết quả của một vụ va chạm trong phạm vi gần, cộng hưởng với sự tác động từ một lỗ đen nhị phân siêu lớn.

Theo các nhà khoa học, M87 có khoảng 100 thiên hà lùn siêu đặc. Chúng có hình dáng gần giống các cụm sao cầu nhưng có đường kính từ  trở lên, lớn hơn nhiều so với đường kính tối đa của một cụm sao cầu là . Vẫn chưa chắc chắn liệu đây có phải là những thiên hà lùn hay là một loại cụm sao cầu có đường kính khổng lồ.

Môi trường

thế=Visible wavelength image of Virgo cluster with M87 near lower left|nhỏ|Ảnh chụp Cụm Xử Nữ (do Đài thiên văn Nam Châu Âu chụp vào năm 2009). Góc dưới bên trái là thiên hà M87 và nửa trên của tấm hình là Chuỗi Markarian. Các điểm tối trong ảnh là các ngôi sao sáng chói đã bị che mờ đi.
M87 tọa lạc gần trung tâm Cụm Xử Nữ – một cấu trúc khá đặc với gần 2.000 thiên hà. Cụm Xử Nữ là trung tâm của Siêu cụm Xử Nữ, nơi Nhóm Địa phương (bao gồm Ngân Hà) nằm ở ngoài rìa. Cụm Xử Nữ được chia thành ba hệ thiên hà con riêng biệt với trung tâm là ba thiên hà lớn (M87, M49 và M86) hoặc chia làm hai cụm thiên hà con với trung tâm là M87 (Xử Nữ A) và M49 (Xử Nữ B). Một số nhà khoa học cho rằng còn có cụm thiên hà con Xử Nữ C. Có một số lượng lớn các thiên hà elip và thiên hà hình hạt đậu phân bố quanh M87, cùng với đó là một chuỗi thiên hà elip trải dài theo chùm tia tương đối tính. Vì là thiên hà vượt trội về khối lượng so với các thành viên khác trong Cụm Xử Nữ nên M87 hầu như di chuyển tương đối ít so với toàn thể cụm thiên hà này. Do vậy, nó được xem như là trung tâm của toàn bộ Cụm Xử Nữ. Cụm này có khí quyển mỏng và phát ra tia X. Nhiệt độ của luồng tia X này giảm dần về phía trung tâm nơi thiên hà M87 cư ngụ. Tổng khối lượng của toàn bộ cụm thiên hà này ước tính lên tới 0,15–1,5 × 1015 khối lượng Mặt Trời.

Nhiều phép đo chuyển động của các cụm tinh vân hành tinh nằm giữa M87 và M86 cho thấy rằng hai thiên hà này đang di chuyển dần về phía nhau. Đây có thể là lần chạm trán đầu tiên giữa chúng. M87 có thể đã từng va chạm với M84 trong quá khứ. Bằng chứng rõ nét nhất là một phần thuộc vòng ngoài của quầng thiên hà M87 bị khuyết đi do lực tương tác thủy triều. Tuy nhiên, hiện tượng này có thể bắt nguồn từ việc thiên hà này co lại bởi một lượng vật chất không nhìn thấy từ vùng phía ngoài suy sụp vào trong nó. Có giả thuyết cho rằng đấy là vật chất tối. Một giả thuyết khác là khi quầng thiên hà đang hình thành, phản ứng từ hoạt động của nhân thiên hà M87 thời khai sinh đã tạo ra phần khuyết đó.

Chú thích

Ghi chú

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Messier 87, Nghiên cứu về các thiên thể Messier trên SEDS
 Search results for ‘m87’ Hình ảnh của M87, chụp bởi ESA/Hubble

 Standard Solar Abundances Sự phong phú của các nguyên tố trong M87 so với Mặt Trời; (Grevesse & Sauval, 1998, Space Sci. Rev. 85, 161)

Messier 087
Chòm sao Xử Nữ
Thiên thể Messier
Siêu đám Xử Nữ
Thiên thể phát hiện năm 1781
Thiên thể NGC
Thiên thể Arp
Thiên thể UGC
Thiên thể PGC
Thiên hà vô tuyến
Được phát hiện bởi Charles Messier
Thiên hà bất thường
Lỗ đen siêu khối lượng


title: 25515 Briancarey

text:
25515 Briancarey (tên chỉ định: 1999 XU99) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico ngày 7 tháng 12 năm 1999. Nó được đặt theo tên Brian Carey, giám khảo vòng chung kết ở Cuộc thi tìm kiếm Tài năng Khoa học trẻ Intel năm 2009.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 25001–26000

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Querol

text:
Querol là một đô thị trong ‘‘comarca’’ Alt Camp, Tarragona, Catalonia, Tây Ban Nha.

Biến động dân số

Biến động dân số từ năm 1717 đến năm 2006
1717-1981: población de hecho; 1990-: población de derecho

Tham khảo

Đô thị ở Tarragona
Alt Camp


title: Anthurium miniatum

text:
Anthurium miniatum là một loài thực vật]] thuộc họ Araceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Benavides, G. & Pitman, N. 2003. Anthurium miniatum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
M
Thực vật dễ tổn thương


title: Melanotus oblongissimus

text:
Melanotus oblongissimus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 2002.

Chú thích

Tham khảo
}}

Melanotus


title: Cephrenes chrysozona

text:
Cephrenes chrysozona là một loài bướm thuộc họ Bướm nhảy.

Phân loài
Cephrenes chrysozona chrysozona
Cephrenes chrysozona oceanica (Mabille, 1904) (Papua)
Cephrenes chrysozona kayapu (Doherty, 1891) (Engano)
Cephrenes chrysozona lompa Evans, 1934 (Celebes)
Cephrenes chrysozona nicobarica Evans, 1932 (Nicobars)

Chú thích

Tham khảo

Động vật Pakistan
Bướm tại Ấn Độ
C
C
N
C


title: Pherechoa

text:
Pherechoa là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Loài
 Pherechoa crypsichlora Turner, 1932

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database
 Pherechoa at funet.fi

Erebidae


title: Aotus (thực vật)

text:
Aotus là một chi thực vật có hoa trong họ Fabaceae. Các loài Aotus cùng với các loài khác trong tông Mirbelieae, thường được gọi là đậu vàng do hoa màu vàng nhỏ đặc trưng của chúng.

Đây là chi thực vật đặc hữu của Úc, có mặt khắp các bang của Úc trừ Bắc Úc.

Các loài
Aotus carinata
Aotus cordifolia
Aotus ericoides
Aotus genistoides
Aotus gracillima
Aotus intermedia
Aotus lanigera
Aotus mollis
Aotus passerinoides
Aotus phylicoides
Aotus procumbens
Aotus subglauca
Aotus subspinescens
Aotus tietkensii

Tham khảo

Liên kết ngoài
Aotus

Mirbelieae


title: Học bổng ASEAN

text:
Học bổng ASEAN (Association of Southeast Asian Nations - Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á) là một chương trình học bổng được tài trợ bởi Chính phủ Singapore cho 9 quốc gia Đông Nam Á là Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanma, Philippines, Thái Lan và Việt Nam cho giáo dục Trung học cơ sở, Trung học phổ thông và Đại học.

Tại Việt Nam, Học bổng ASEAN dành cho các học sinh Trung học được trao lần đầu từ năm 1996 và được tổ chức hàng năm. Cho đến nay, khoảng 270 học sinh Việt Nam đã được trao học bổng này.

Nội dung học bổng
Mỗi học sinh được nhận học bổng ASEAN sẽ được chi trả toàn bộ chi phí học tập, sinh hoạt, di chuyển,.... tại Singapore trong bốn năm trung học (tương đương lớp 9 đến lớp 12), gồm hai năm phổ thông và hai năm dự bị đại học. Học sinh được hỗ trợ vé máy bay khứ hồi hai lần vào năm cuối trung học và dự bị đại học.  Hàng năm, có khoảng 20 học sinh ở các nước được cấp học bổng.

Quá trình tham gia học bổng (tại Việt Nam)

Đăng ký
Trước năm 2017, hồ sơ thi học bổng ASEAN ở Việt Nam thường do Bộ Giáo dục Singapore cấp cho Bộ Giáo dục và đào tạo Việt Nam để phân về các tỉnh, thành phố. Hiện nay, học sinh có thể đăng ký học bổng thông qua trang web của Bộ giáo dục Singapore . Thời gian ứng tuyển học bổng thường trong tháng 3 và tháng 4, với độ tuổi ứng tuyển là học sinh đang học lớp 8, lớp 9, lớp 10 theo chương trình Giáo dục Việt Nam (trong đó chủ yếu là học sinh lớp 9).

Thi tuyển

Thi sơ loại
Ở vòng thi đầu tiên, có khoảng hơn 500 thí sinh dự thi học bổng này. Các thi sinh sẽ nhận được giấy mời thi thông qua email của Bộ giáo dục Singapore trước ngày thi khoảng một tháng, và thí sinh cần xác nhận đồng ý để tham gia kỳ thi. Vòng thi sơ loại gồm có các bài thi: đánh giá IQ (chỉ có trong một số năm), Toán học và Tiếng Anh (gồm đọc hiểu và viết luận). Nội dung bài thi tương đương chương trình giáo dục cấp 2 của Singapore.

Thi phỏng vấn
Sau khoảng 2 tháng kể từ khi học, khoảng 1/3 số thí sinh tốt nhất trong kỳ thi sơ loại sẽ được tham gia phỏng vấn để chọn ra những học sinh sẽ được nhận học bổng. Nội dung bài thi phỏng vấn sẽ hoàn toàn bằng tiếng Anh.

Cấp học bổng
Những thí sinh xuất sắc nhất sẽ được cấp học bổng trong khoảng tháng 10 hàng năm. Sau đó, các học sinh sẽ đi sang Singapore học tập từ tháng 11 để chuẩn bị trong 2 tháng và bắt đầu học từ tháng 1 năm sau.
Nếu nhận được học bổng ASEAN và duy trì được trong 4 năm học, ứng viên học bổng có thể được giấy chứng nhận giáo dục cấp cao Singapore-Cambridge General(còn gọi là GCE A-Level) Hoặc một danh hiệu tương đương.

Ứng viên nhận được học bổng sẽ được chọn vào học tại một số trường học định sẵn ở Singapore, những trường thỏa mãn yêu cầu về khóa học của ứng viên học bổng. Học bổng được gia hạn hàng năm.

Sinh viên Việt Nam sẽ được xét học bổng dưới sự giám sát của Bộ giáo dục và đào tạo Việt Nam. Ứng viên không nằm trong danh sách chính thức có thể được cân nhắc để nhận các học bổng/giải thưởng khác xứng đáng với họ (Merit Awards).

Tham khảo

Liên kết ngoài
Thông tin về học bổng ASEAN
Học bổng ASEAN cho Việt Nam

ASEAN
Giáo dục Singapore
Học bổng


title: Saint-Guillaume

text:
Saint-Guillaume là một xã của tỉnh Isère, thuộc vùng Rhône-Alpes, đông nam nước Pháp. Số dân năm 2017 là 258 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Isère

Tham khảo
 INSEE commune file http://citypopulation.de/search.html?q=Saint-Guillaume%20%22maps%22

Saintguillaume


title: 306

text:
Năm 306 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 306


title: Nosphistia

text:
Nosphistia là một chi bướm ngày thuộc họ Bướm nâu.

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Pyrrhopygini


title: Pleiku (tỉnh)

text:
Pleiku là một tỉnh cũ thời Việt Nam Cộng hòa thuộc Cao nguyên Trung phần.

Địa lý
Dân cư đa số là người Thượng thuộc các sắc tộc Jarai, Bahnar và Rhadé. Năm 1971 dân số đạt 214.912 người.

Lịch sử
Nguyên thủy tỉnh có từ thời Pháp thuộc gồm có ba quận: Cheo Reo, Lệ Trung và Lệ Thanh. Tháng 9 năm 1962 thời Đệ Nhất Cộng hòa, chính phủ chia tỉnh Pleiku cũ thành hai tỉnh mới: Pleiku và Phú Bổn. Quận Cheo Reo thuộc về Phú Bổn; tỉnh Pleiku với diện tích 8260 km² còn lại lập thêm một quận mới là Phú Nhơn. Tỉnh lỵ đặt tại thị xã Pleiku.

Hành dinh Bộ Tư lệnh Quân đoàn II của Quân lực Việt Nam Cộng hòa trước kia đặt ở Ban Mê Thuột cũng chuyển về thị xã Pleiku.

Năm 1965 vì tình hình an ninh bất ổn của chiến cuộc sau trận Đức Cơ, quận lỵ Lệ Thanh ở xã Đức Hưng dời về Xã Thanh Bình và tên quận cũng đổi từ Lệ Thanh thành Thanh An.

Hiện nay, địa danh "Pleiku" chỉ còn được dùng để chỉ thành phố Pleiku, đơn vị hành chính cấp huyện trực thuộc tỉnh Gia Lai và là tỉnh lỵ của tỉnh Gia Lai.

Hiện nay địa bàn tỉnh Pleiku thuộc tỉnh Gia Lai, ngoại trừ các huyện Phú Thiện, Ia Pa, Krông Pa và thị xã Ayun Pa (khu vực này trước năm 1975 thuộc tỉnh Phú Bổn), và các huyện Kbang, Kông Chro, Đak Pơ và thị xã An Khê (trước năm 1975 khu vực này là quận An Túc, tỉnh Bình Định).

Kinh tế
Nguồn lợi chính của Pleiku là nông và lâm sản như chè, cà phê và gỗ.

Chú thích
Anh Thái Phượng. Trăm Núi Ngàn Sông. Gretna, LA: Nhà xuất bản Đường Việt, 2003.

Tham khảo

Hành chính Việt Nam Cộng hòa
Tỉnh cũ Việt Nam
Hành chính Gia Lai


title: Chimarra pablito

text:
Chimarra pablito là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Chimarra


title: Stigmella taigae

text:
Stigmella taigae là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được miêu tả bởi Puplesis năm 1984. Nó được tìm thấy ở vùng Viễn Đông Nga.

Ấu trùng ăn Rhamnus species. Chúng có thể ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

T


title: Doryida nigripennis

text:
Doryida nigripennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

Doryida


title: Bộ chỉ huy Viện trợ Quân sự Mỹ tại Việt Nam

text:
Bộ chỉ huy Viện trợ Quân sự Hoa Kỳ tại Việt Nam (tiếng Anh: The US Military Assistance Command, Vietnam), viết tắt là MACV, đọc theo âm tiếng Việt là Mắc-vi) là cơ quan chỉ huy quân sự thống nhất đối với các đơn vị quân sự của Mỹ tại miền Nam Việt Nam trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam.

Tổ chức tiền thân
Để trợ giúp quân viễn chinh Pháp trong cuộc chiến tranh Đông Dương chống lại những người Việt Minh, tháng 9 năm 1950, Tổng thống Mỹ Harry Truman đã cử một Phái bộ Cố vấn Quân sự (Military Assistance Advisory Group - MAAG) đến Việt Nam. Phái bộ này không thực hiện nhiệm vụ như là những quân nhân chiến đấu, mà là để giám sát việc sử dụng các trang thiết bị quân sự viện trợ của Mỹ trị giá 10 triệu dollar (thời giá năm 1950) để hỗ trợ của Pháp trong nỗ lực của họ để chống lại lực lượng Việt Minh.

Sau Hiệp định Geneve 1954, quân Pháp phải rút khỏi Việt Nam. Để giúp Ngô Đình Diệm xây dựng lực lượng và loại trừ ảnh hưởng của Pháp, trong cuộc họp tại Washington, DC ngày 12 tháng 2 năm 1955, chính phủ Mỹ đã quyết định các viện trợ quân sự của Mỹ sẽ chuyển trực tiếp cho chính phủ Ngô Đình Diệm và trách nhiệm quân sự lớn sẽ được chuyển giao từ người Pháp sang cho MAAG với sự chỉ huy của Trung tướng John O'Daniel. Sau những binh sĩ Pháp cuối cùng rút đi, cuối tháng 6 năm 1956, số cố vấn tại MAAG đã tăng lên đến 740 người. Phái bộ chia làm 3 nhóm ở mỗi quốc gia tại bán đảo Đông Dương là Việt Nam, Lào và Campuchia.

Trong cuộc đấu tranh với những người Cộng sản miền Nam, Ngô Đình Diệm, khi đấy đã là tổng thống, đã không chấp nhận cho phép các cố vấn Mỹ tham gia chỉ huy đến các đơn vị cấp chiến thuật. Ông lo ngại các cố vấn Mỹ sẽ dần dần kiểm soát hoặc tạo ảnh hưởng đến quân đội của ông ta. Tuy nhiên, đến năm 1961, khi các hoạt động quân sự của những người Cộng sản miền Nam trở nên mạnh mẽ hơn, Ngô Đình Diệm đã buộc phải chấp nhận sự gia tăng ảnh hưởng của người Mỹ lên chính quyền và quân đội của mình. Viện trợ quân sự của Mỹ tăng nhanh chóng từ 50 triệu dollar (1959) lên đến 144 triệu dollar (1961). Đồng thời, Ngô Đình Diệm phải đồng ý rất miễn cưỡng cho phép các cố vấn Mỹ được tham gia chỉ huy đến cấp tiểu đoàn. Điều này làm tăng đáng kể số lượng các cố vấn quân sự Mỹ trong các đơn vị quân đội của Ngô Đình Diệm, và đây cũng là một trong những lý do mà những người Cộng sản Việt Nam buộc tội chính quyền Diệm vi phạm nghiêm trọng các điều khoản của Hiệp định Geneve.

Hình thành và hoạt động
Tuy số lượng cố vấn tăng lên liên tục, nhưng Quân lực Việt Nam Cộng hòa vẫn rất vất vả trong việc ngăn chặn sự phát triển của những đội quân của những người Cộng sản miền Nam, mà không lâu sau đó đã tập hợp thành một đội quân chính quy, Quân Giải phóng Miền Nam Việt Nam, vào ngày 15 tháng 2 năm 1961. Vì vậy, Chính phủ Mỹ và Việt Nam Cộng hòa phải thành lập một cơ quan chỉ huy quân sự mới, với mục đích không chỉ làm công tác cố vấn huấn luyện cho quân đội Việt Nam Cộng hòa, mà còn đi xa hơn nữa là đưa quân đội Mỹ vào tham chiến tại Nam Việt Nam.

MACV được thành lập vào ngày 8 tháng 2 năm 1962, về danh nghĩa là cơ quan chỉ huy quân sự toàn bộ các lực lượng quân sự Mỹ tại Việt Nam, nhưng trên thực tế, có quyền hạn chỉ huy về mặt quân sự của toàn bộ các lực lượng quân sự của Hoa Kỳ, Việt Nam Cộng hòa và các đồng minh tại Nam Việt Nam. Chính điều này đã làm tổng thống Ngô Đình Diệm rất khó chịu và đã tìm nhiều biện pháp để giảm sự ảnh hưởng của MACV đến quyền lực của ông, cũng như ngăn cản việc đưa quân đội Mỹ và đồng minh vào tham chiến tại Việt Nam. Đây cũng là một lý do dẫn đến cuộc đảo chính và cái chết của ông một năm rưỡi sau đó.

Ban đầu, MACV là một cơ quan độc lập với MAAG và cũng chỉ giới hạn trong việc đưa các cố vấn quân sự tham gia chỉ huy các đơn vị của Việt Nam Cộng hòa. Đến ngày 15 tháng 5 năm 1964, MAAG sáp nhập với MACV để trở thành một cơ quan chỉ huy thống nhất và về viện trợ, cố vấn và chỉ huy quân sự cao nhất của Hoa Kỳ và đồng minh tại Nam Việt Nam.

Từ năm 1964 cho tới 1973, MACV trên thực tế là cơ quan có quyền lực nhất tại miền Nam Việt Nam, có nhiệm vụ chỉ huy mọi hoạt động quân sự của Mỹ và các đồng minh (Hàn Quốc, Úc, Thái Lan, Quân lực Việt Nam Cộng hòa). Ngay cả các tổng thống Việt Nam Cộng hòa nhiều khi cũng không được can dự vào các quyết định của MACV, và nếu muốn, MACV có thể ra lệnh lật đổ bất kỳ tổng thống Việt Nam Cộng hòa nào mà họ muốn phế truất, tương tự như các Toàn quyền Đông Dương của Pháp trong thời Pháp thuộc.

Sau 11 năm tồn tại, theo điều khoản của Hiệp định Paris, các lực lượng Mỹ và đồng minh phải triệt thoái trong vòng 60 ngày kể từ ngày ngừng bắn. Do đó, MACV cũng được giải tán vào ngày 29 tháng 3 năm 1973. Tuy giải tán trên danh nghĩa, nhưng trong thực tế, các cố vấn quân sự Mỹ vẫn hiện diện ở miền Nam Việt Nam để điều phối các hoạt động quân sự cho tới ngày 30/4/1975 dưới danh nghĩa Văn phòng Tùy viên Quân sự Mỹ (DAO).

Các đời chỉ huy trưởng

Các đơn vị trực thuộc MACV
 Bộ chỉ huy Lục quân (United States Army Vietnam - USARV)
 Bộ tư lệnh Hải quân (Naval Forces Vietnam - NAVFORV)
 Không lực 7 (Seventh Air Force - 7AF)
 Lực lượng Thủy bộ số 3 (III Marine Amphibious Force - III MAF)
 Lực lượng dã chiến số 1 (I Field Force, Vietnam - I FFV)
 Lực lượng dã chiến số 2 (II Field Force, Vietnam - II FFV)
 Quân đoàn 24 (XXIV Corps)
 Lực lượng đặc biệt số 5 (5th Special Forces Group)
 Cơ quan Điều phối Dân sự Vụ và Phát triển Nông thôn (Civil Operations and Rural Development Support - CORDS)
 Nhóm nghiên cứu và quan sát (Studies and Observations Group - SOG)

Văn phòng Tùy viên Quân sự DAO
Văn phòng Tùy viên Quân sự Hoa Kỳ tại Việt Nam, tên chính thức là Phòng Tùy viên Quốc phòng Hoa Kỳ tại Sài Gòn (Defense Attaché Office Saigon, thường được gọi tắt là DAO Saigon), được Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Hoa Kỳ, theo đề nghị của CINCPAC và MACV thành lập ngày 28 tháng 1 năm 1973. Đây là một cơ quan thống nhất phụ trách các tuỳ viên quân sự Hoa Kỳ tại Việt Nam, đồng thời quản lý việc hiện diện của quân đội Mỹ tại Việt Nam sau khi ngừng bắn, bao gồm cả các chương trình viện trợ cho quân đội Việt Nam Cộng hòa, quản lý các hợp đồng mua sắm viện trợ Không lực Việt Nam Cộng hòa, quản lý các nhân viên Mỹ vẫn còn công tác tại Việt Nam sau khi ngừng bắn. Ngoài ra, cơ quan này còn chịu trách nhiệm thống kê và báo cáo về các vấn đề đang xảy ra, chẳng hạn như việc vi phạm ngưng bắn và các thông tin tình báo có liên quan đến lợi ích của Hoa Kỳ và Chương trình Cố vấn quân sự tại Đông Nam Á. Trụ sở của DAO được đặt trong Căn cứ Không quân Tân Sơn Nhứt cạnh trụ sở MACV. Ngoài ra, DAO cũng có các văn phòng đại diện ở Đà Nẵng, Pleiku, Qui Nhơn, Nha Trang, Biên Hòa, Long Bình, Nhà Bè, Đồng Tâm, Bình Thủy và Cần Thơ.

Trụ sở MACV

Trụ sở MACV đặt tại sân bay Tân Sơn Nhứt. Trong thời kỳ chiến tranh Việt Nam tại đây có một đường dây liên lạc kết nối thẳng tới Lầu Năm Góc. Khi Mỹ rút quân năm 1975, toà nhà đã bị phá huỷ và không thể sử dụng nữa.

Xem thêm
Phái bộ Cố vấn Quân sự Hoa Kỳ tại Việt Nam (MAAG)
Phái bộ liên lạc và huấn luyện hỗn hợp Pháp - Mỹ tại Việt Nam (TRIM)
John Paul Vann

Chú thích

Nguồn tham khảo
 Stanton, Shelby, Vietnam Order of Battle, ISBN 0-89193-700-5
 Sorley, Lewis, A Better War: The Unexamined Victories and Final Tragedy of America's Last Years in Vietnam, ISBN 0-15-601309-6
 William C. Westmoreland, A Soldier Reports, Garden City, N.Y.: Doubleday, 1976.

Liên kết ngoài
 History of MACV
 Saigon Facilities Map 1969

Chiến tranh Việt Nam
Quân sự Hoa Kỳ
Các đơn vị Quân đội Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam
Hiện diện quân sự của Hoa Kỳ tại nước ngoài


title: Eudolium bairdii

text:
{{Bảng phân loại
| image_caption =
| regnum = Animalia
| phylum = Mollusca
| classis = Gastropoda
| unranked_familia = nhánh Caenogastropodanhánh Hypsogastropodanhánh Littorinimorpha
| superfamilia = Tonnoidea
| familia = Tonnidae
| subfamilia =
| genus = Eudolium
| subgenus =
| species = E. bairdii
| binomial = Eudolium bairdii
| binomial_authority = (Verrill & Smith in Verrill, 1881)
| synonyms_ref =
| synonyms = {{collapsible list| bullets = true
| Dolium (Eudolium) bituminatum Martin, 1933 Dolium (Eudolium) crosseanum var. solidior Dautzenberg & Fischer, 1906 Dolium bairdii Verrill & Smith in Verrill, 1881 Dolium bayrdi 'Verrill Paetel, 1887 Dolium biornatum Tate, 1894 Eudolium inflatum Kuroda & Habe, 1952 Eudolium kuroharai Azuma, 1960  Eudolium lineatum Osima, 1943 Morio lineata Schepman, 1909
}}
| name = Eudolium bairdii
| image =
}}Eudolium bairdii''''' là một loài ốc biển lớn, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Tonnidae.

Phân bố

Miêu tả
Chiều dài tối đa của vỏ ốc được ghi nhận là 76 mm.

Môi trường sống
Độ sâu tối thiểu được ghi nhận là 17 m. Độ sâu tối đa được ghi nhận là 823 m.

Chú thích

Tham khảo

Eudolium


title: Tischeria gouaniae

text:
Tischeria gouaniae là một loài bướm đêm thuộc họ Tischeriidae. Nó được tìm thấy ở Belize.

Sải cánh dài 5-5.2 mm.

Ấu trùng ăn Gouania polygama. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Chú thích

Tham khảo

Tischeria