title: Trịnh Tùng

text:
Trịnh Tùng (chữ Hán: 鄭松, 19 tháng 12 năm 1550 – 17 tháng 7 năm 1623), thụy hiệu Thành Tổ Triết Vương (成祖哲王), là vị chúa chính thức đầu tiên của dòng họ Trịnh dưới thời nhà Lê trung hưng trong lịch sử Việt Nam.

Trịnh Tùng nguyên là con trai thứ hai của Trịnh Kiểm, người nắm quyền chấp chính của nhà Lê lưu vong tại Thanh Hóa đang đối đầu với nhà Mạc ở Thăng Long. Sau khi Trịnh Kiểm qua đời năm 1569, Trịnh Tùng nổi dậy đánh đuổi anh trai mình là Trịnh Cối, đoạt lấy toàn bộ quyền hành của Nam triều với chức Tiết chế Trường quốc công.

Trịnh Tùng được sử sách ghi nhận là nhà chỉ huy quân sự tài ba, người đã chặn được các cuộc tấn công của quân Mạc từ năm 1577 đến năm 1583. Năm 1592, Trịnh Tùng xuất quân bắc phạt, giành lại Đông Đô từ tay nhà Mạc, hoàn thành sự nghiệp trung hưng triều Lê. Sau đó, năm 1599 ông buộc nhà vua phải phong cho mình tước Bình An Vương (平安王) và lập phủ Chúa ngay bên cạnh triều đình vua Lê. Ông tự xét đoán hết công việc chính sự và lập con mình làm Thế tử, từ đây đến gần 200 năm tiếp theo, ngôi vua của nhà Lê chỉ còn là hư vị vì mọi quyền hành đã tập trung vào phủ Chúa, lịch sử gọi giai đoạn vua Lê - chúa Trịnh. Những năm tiếp theo, Trịnh Tùng lo việc thông hiếu với nước Minh, đối phó với dư đảng họ Mạc ở phía bắc và sự trỗi dậy của họ Nguyễn ở phương nam mà kết quả là cuộc Chiến tranh Trịnh - Nguyễn và nước Đại Việt bị chia cắt làm hai miền sau khi Trịnh Tùng qua đời.

Năm 1619, một âm mưu do vua Lê Kính Tông cùng con thứ của ông là Trịnh Xuân nhằm hãm hại Trịnh Tùng đã bị phát giác. Trịnh Tùng bèn giết vua rồi đưa cháu ngoại của mình là Lê Thần Tông lên nối ngôi. Bốn năm sau, khi Trịnh Tùng bị bệnh nặng; Trịnh Xuân lại nổi loạn, đốt phá cung phủ của ông khiến ông phải chạy trốn trong tình trạng hấp hối, song may mắn cho họ Trịnh là Trịnh Xuân đã bị đánh bại và giết chết chỉ ít ngày trước khi Trịnh Tùng qua đời. Ngôi Chúa được truyền cho con trai thứ hai của ông là Văn Tổ Nghị vương Trịnh Tráng.

Ông được sử gia đánh giá là gian hùng khuynh đảo triều chính nhà Hậu Lê, đồng thời cũng nhà chính trị gia, nhà quân sự kiệt xuất, quyền thần tiêu biểu của nhà Hậu Lê trong thời kỳ Trung Hưng. Trong lịch sử Việt Nam ông là người giết nhiều vua nhất bao gồm hai vị vua Lê mà mình phò tá và hai vua Mạc.

Thân thế

Trịnh Tùng chào đời ở Thanh Hoa vào ngày 12 tháng 11 ÂL năm Canh Tuất niên hiệu Thuận Bình thứ 2 (1550), tức 19 tháng 12 năm 1550 dưới triều Trung Tông nhà Lê, Tuyên Tông nhà Mạc.

Ông là con trai thứ 2 của Trịnh Kiểm, mẹ là bà Nguyễn Thị Ngọc Bảo, con gái của Chiêu Huân Tĩnh công Nguyễn Kim - tức thủy tổ của triều đại nhà Nguyễn sau này. Trước kia Nguyễn Kim là người đi đầu trong việc trung hưng nhà Lê, sau khi Kim chết (1545), Trịnh Kiểm là con rể đã giành hết binh quyền, giết con cả của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông và đẩy con thứ Nguyễn Hoàng ra Thuận Hóa. Từ đó chính sự trong nước về tay Trịnh Kiểm, đó là nền móng của chính quyền các chúa Trịnh về sau.

Ở trong gia đình, tuy Trịnh Tùng là cháu ngoại của Nguyễn Kim song phụ thân ông đã có chính thất là bà Lại Thị Ngọc Trân cũng là con nhà quan, còn bà Ngọc Bảo chỉ làm vợ lẽ. Bà Chính đã sinh ra công tử cả Trịnh Cối, vì thế ban đầu Tùng không được nhìn nhận là người kế nghiệp của họ Trịnh.

Tháng 4 năm 1565, Trịnh Tùng cùng anh trai là Trịnh Cối theo Trịnh Kiểm tiến đánh phủ Trường Yên của nhà Mạc. Trong trận này quân Lê - Trịnh giành được ưu thế ban đầu, nhưng sau đó Mạc Kính Điển dùng mưu lẻn vào đánh úp Thanh Hoa đang trống không khiến Trịnh Kiểm phải rút quân về.

Năm 18 tuổi (1568), Trịnh Tùng được nhận phong Phúc Lương hầu, đặc ân cho đeo ấn bình đông, mở phủ riêng. Ông là người tài đức, anh hùng nhất đời, có thể nối được chí cha, giúp nên nghiệp đế.

Lập thân thời loạn

Đuổi anh cướp quyền
Từ mùa đông năm 1569, Trịnh Kiểm già yếu, dâng biểu xin trí sĩ, Lê Anh Tông có chiếu cho con trưởng là Tuấn Đức hầu Trịnh Cối do bà Chính phu nhân Lại Thị Ngọc Trân sinh ra, giữ binh quyền. Ngày 24 tháng 3 năm 1570, Trịnh Kiểm bệnh nặng rồi mất, nhà vua đưa Trịnh Cối lên thay, quản lĩnh quân đội.

Ngày 6 tháng 5 năm đó, các tướng Lê Cập Đệ, Trịnh Vĩnh Thiệu, Phan Công Tích và Trịnh Bách cùng nhau chống lại Trịnh Cối, đang đêm dẫn thủ hạ tới đầu quân cho Trịnh Tùng. Tùng chớp được cơ hội, cùng bọn Cập Đệ đến chỗ vua Anh Tông ở An Trường, giữa đường gặp Nghĩa quận công Đặng Huấn cũng ép phải đi theo. Khi vào yết kiến, Tùng khóc nói rằng:

Rồi đưa hoàng đế vào phía trong cửa ải Vạn Lại, chia quân phòng giữ các nơi hiểm yếu. Ngày 7 tháng 5, Trịnh Cối cùng Lại Thế Mĩ, Lại Thế Khanh... đem quân tới đánh. Hai bên kình nhau mấy ngày không phân thắng bại. Lê Anh Tông sai sứ sang chiêu dụ hai bên giảng hòa nhưng không có kết quả. Lại Thế Mĩ đưa quân đánh vào Vạn Lại hòng bắt nhà vua. Hai bên đánh nhau mấy ngày, bản thân Trịnh Cối nhận thấy thất lợi, bèn lui Biện Dinh, bố trí các tướng chống giữ các nơi.

Ngày 15 tháng 9, Mạc Kính Điển, phụ chính của nhà Mạc được tin Nam triều có loạn, liền đem 10 vạn quân đánh xuống Thanh Hoa. Trịnh Cối không chống nổi, liền đem vợ con hàng họ Mạc. Ngày 20 tháng 9, vua Lê Anh Tông sắc phong Trịnh Tùng làm Trường quận công, tiết chế các dinh thủy bộ, cầm quân đánh giặc. Trịnh Tùng hội các tướng, lập lời thề rồi chia quân đóng giữ các cửa lũy, đào hào, dựng rào, đặt quân mai phục, giữ chỗ hiểm yếu để phòng ngừa quân Mạc. Mùa đông năm đó, Kính Điển thừa thắng tấn công vào An Trường, quan quân phải lui về thế thủ. Lê Cập Đệ cho xây thành giả để đánh lừa quân giặc. Kính Điển đốc thúc quân đánh gấp. Quân Nam triều thường nhân ban đêm tập kích khiến quân Mạc rơi vào thế bị động, sau đó thua liên tục đến cuối năm thì Kính Điển phải lui hẳn về bắc do thiếu lương thực.

Phế lập vua Lê, thâu tóm quyền hành

Mùa xuân năm 1571, vì công đánh đuổi quân Mạc, Trịnh Tùng được nhận phong Thái úy Trường quốc công, nắm giữ binh quyền Nam triều. Sau đó, vì Vi quận công Lê Khắc Thận chống lại Trịnh Tùng, vượt luỹ về hàng họ Mạc. Trịnh Tùng bèn cho bắt 3 người con của Khắc Thận đem giết chết.

Bấy giờ Thái phó Đoan Vũ hầu Lê Cập Đệ có ý khác, mưu giết Trịnh Tùng để đoạt đoạt quyền. Có lần Cập Đệ rủ Tả tướng ra sông để tìm cách giết, nhưng việc không thành. Trịnh Tùng biết Cập Đệ có ý chống lại mình, nhưng bề ngoài vẫn đối xử tử tế mà bên trong ngầm tính kế hoạch tiêu diệt ông ta. Ngày 25 tháng 12 năm 1572, nhân lúc Cập Đệ tới chỗ mình, Tùng bí mật sai đao phủ phục sẵn, đến đó thì xông ra giết chết; lại tru di cả họ của Cập Đệ, nói là do Cập Đệ mưu phản, nên nhà vua sai giết đi.

Lê Anh Tông trước kia có ý dựa vào Cập Đệ để chống Trịnh Tùng, đến đây bị mất đi chỗ dựa. Bọn Cảnh Hấp, Đình Ngạn nói với vua về việc chuyên quyền của Tùng. Nhà vua có ý nghi ngờ, đương đêm đem bốn hoàng tử Bách, Lựu, Ngạnh, Tùng chạy về Nghệ An. Trịnh Tùng bàn với các tướng rằng:

Trịnh Tùng bèn cho người đón hoàng tử thứ 5 là Lê Duy Đàm đang ở xã Quảng Thi, huyện Thụy Nguyên về tôn làm vua, tức là Lê Thế Tông. Trịnh Tùng lại sai Dương quận công Nguyễn Hữu Liêu ra Nghệ An đón Anh Tông. Anh Tông lánh ra ruộng mía, nhưng cũng bị bắt được, đưa về Thanh Hoa. Ngày 23 tháng 2 năm 1573, Bảng quận công Tống Đức Vị ngầm giết vua ở huyện Lôi Dương rồi phao tin rằng vua thắt cổ chết. Trịnh Tùng tự phong thêm cho mình làm Đô tướng tiết chế các doanh quân thủy quân bộ ở các xứ kiêm giữ việc quân việc nước quan trọng. Phàm các sự vụ cơ mật quốc gia đều tự Trịnh Tùng quyết định cả. Trịnh Tùng lại dùng Vũ Công Kỷ làm hữu tướng, bọn Hoàng Đình Ái, Vũ Sư Thước và Nguyễn Hữu Liêu làm thái phó, và phong tước quận công cho bọn Trịnh Đỗ, Phạm Văn Khoái và Hà Thọ Lộc.

Trước sự chuyên quyền của Trịnh Tùng, năm 1574, các tướng Trịnh Vĩnh Thiệu, Trịnh Bách và Lương quận công lại mưu làm đảo chính để giết ông, song việc bị phát giác, cả ba người đều bị nhốt vào tù. Bà Thái phi Ngọc Bảo (mẹ của Trịnh Tùng) ra sức kêu xin cho họ nên ba người được khỏi chết nhưng bị tước binh quyền.

Từ khi triều Lê trung hưng đã gần 50 năm chưa tổ chức một khoa thi Hội nào, vì bận việc chiến tranh. Đến năm 1580, triều đình mới cho mở khoa, lấy bọn Nguyễn Văn Giai (người phủ Lưu Trường, huyện Thiên Lộc) và Phùng Khắc Khoan sáu người được đỗ tiến sĩ xuất thân và tiến sĩ đồng xuất thân. Từ bấy giờ phục lại việc 3 năm một khoa thi Hội, còn việc thi Đình thì vẫn trì hoãn chưa tiến hành được.

Ngày 29 tháng 9 năm 1586, quân doanh của Trịnh Tùng ở An Trường gặp phải hỏa hoạn, lại gặp lúc gió lộng, cháy nhẹm tất cả trại quân phòng, dinh, công đường và phố xá đến vài nghìn nóc nhà, khói lửa mù mịt, từ giờ ngọ tới giờ thân mới dập tắt được. Mẫu thân của Trịnh Tùng tức bà Nguyễn Thị Ngọc Bảo chết trong đám cháy, Trịnh Tùng phải lánh sang chỗ khác để cư tang, tôn bà Ngọc Bảo là Từ Nghi Vương thái phi.

Mùa hạ năm 1587, Thái phó Vệ Dương hầu Trịnh Bách là bà con họ Trịnh, âm mưu chống lại Trịnh Tùng. Nguyên trước đó Trịnh Bách đã từng đồng mưu với Lê Cập Đệ hãm hại Trịnh Tùng nên bị nhốt vào ngục, nhờ Thái phi Ngọc Bảo xin giúp nên được tha. Đến đây Bách lại nuôi kẻ đồng cốt làm thuật phép yêu quái và định táng mả cha vào nơi cấm địa, nên Tùng mới sai người thắt cổ giết chết Bách.

Chống giữ Thanh Nghệ (1571 - 1583)

Giai đoạn từ năm 1571 đến năm 1583 do việc nội bộ chưa yên nên Nam triều chủ yếu lo việc phòng thủ quân Mạc, còn nhà Mạc thì liên tiếp mở các cuộc tấn công xuống phía nam nhưng đều không thu được kết quả.

Tháng 8 năm 1571, Mạc Kính Điển dẫn quân đánh Nghệ An. Vì địa thế xa cách và quân Mạc đánh bất giờ khiến quân Lê - Trịnh từ Thanh Hoa ứng cứu không kịp, đất Nghệ An rơi vào tay nhà Mạc. Đến tháng 9 ÂL năm đó, nhà vua bàn với Trịnh Tùng chia quân cho Tấn quận công Trịnh Mô và Lai quận công Phan Công Tích phản công, chiếm lại Nghệ An; quân Mạc rút về.

Tháng 8 năm 1573, Mạc Kính Điển đưa vua Mạc Mậu Hợp nam phạt Thanh Hóa, đánh dinh An Trường. Trịnh Tùng cho quân cố thủ trong lũy để quân Mạc tưởng rằng mình yếu thế, sợ sệt. Hôm sau, quân Mạc lại đắp thêm luỹ, định qua đò Đoạn Trạch. Trịnh Tùng tung binh thuyền chia đánh, đại phá quân Mạc. Mạc Kính Điển đánh không được, đành đưa Mạc Mậu Hợp trở về Thăng Long.

Tháng 7 năm 1574, tướng nam đạo của Mạc là Nguyễn Quyện đem quân vượt biển đánh Nghệ An, nhanh chóng chiếm được vùng phía Bắc sông Cả. Tháng sau, Trịnh Tùng sai Thái phó Lai quốc công Phan Công Tích và Tấn quận công Trịnh Mô đem quân cứu Nghệ An, chống nhau với tướng Mạc Nguyễn Quyện đến vài tháng, cuối cùng Quyện hết lương thực và phải rút về.

Ngày 15 tháng 1 năm 1575 (mồng 6 Tết), hai cánh quân Mạc lại đánh xuống phía nam, Mạc Kính Điển đánh Thanh Hoa, Nguyễn Quyện xâm chiếm Nghệ An. Các cánh quân của Nam triều dần tan rã, không chống lại được. Đến tháng 8 năm đó, Trịnh Tùng sai thái phó Hoành Đình Ái thống suất các tướng Đỗ Diễn, Phan Văn Khoái đi cứu các huyện Lôi Dương, Nông Cống, Đông Sơn, đóng quân ở núi Tiên Mộc. Bản thân ông cầm cánh quân Trung dinh, lấy Vũ Sư Thước, Nguyễn Hữu Liêu làm tiên phong, cùng 4 đội Tả, Hữu, Hậu, đều tiến đến đóng quân ở núi Chiêu Sơn. Mạc Kính Điển đem đại binh đánh ở Đông Lý, Sư Thước và Hữu Liêu bèn đem kỵ binh ra đuổi, Kính Điển phải bỏ chạy. Về mặt Nghệ An, Trịnh Tùng sai Lại Thế Khanh, Trịnh Mô, Phan Công Tích đến giao tranh với Nguyễn Quyện, song bị mai phục của quân Mạc, Công Tích bị bắt sống. Nguyễn Quyện tuy chiếm ưu thế ở Nghệ An song Kính Điển đã thua nên cũng phải rút quân về. Trong những năm này, Nguyễn Quyện liên tục công đánh Nghệ An, các tướng Trịnh chống đỡ vô cùng vất vả.

Để đối phó với sự tấn công của họ Mạc, tháng 6 năm 1577, Trịnh Tùng hạ lệnh cho quan lại các xứ Thanh Hoa và Nghệ An đôn đốc dân các xã các huyện nhanh chóng cày cấy, thu hoạch lúa trong một tháng, phòng khi quân đi qua, ảnh hưởng tới nghề nông. Sau đó, ông lại lệnh cư dân các huyện dọc sông thu xếp của của gia súc vào lánh ở nơi hiểm yếu, vì nhận thấy quân Mạc đang điều động một lực lượng lớn sắp đánh Thanh Hoa. Ông còn hạ lệnh cho các cửa biển và điểm tuần các nơi dọc đường đều đặt pháo hiệu để kịp thời thông báo cho dân lánh đi chỗ khác nếu có quân giặc đến, và các nơi vùng chân núi các huyện nếu thấy dân xã ven sông đưa gia súc chạy loạn đến chỗ mình thì phải nghiêm ngặt tuần phòng, không được xảy ra nạn cướp bóc, nếu có thì  địa phương ấy phải chia nhau mà đền.

Đúng như dự đoán của Trịnh Tùng, tháng 8 năm đó, Mạc Kính Điển đem quân đánh đến sông Đồng Cổ Mạc Kính Điển xâm phạm sông Đồng Cổ. Trịnh Tùng đích thân đem đại binh ra cửa luỹ Khoái Lạc chống lại. Tướng Mạc là Lại Thế Mỹ đem quân khiêu chiến ở ngoài cửa luỹ Khoái Lạc. Quân Lê - Trịnh dùng súng bắn chết Thế Mỹ khiến quân Mạc tan vỡ. Các tướng đem đầu của Thế Mỹ dâng trước cửa doanh Trịnh Tùng.

Mùa thu năm 1578, Trịnh Tùng lại đại thắng quân Mạc một lần nữa ở núi Phụng Công. Mùa thu năm sau (1579), Kính Điển lại thua một lần nữa ở Hà Trung và đây là trận chiến cuối cùng trong đời ông ta, bởi sau khi rút về kinh thì ông ta sinh bệnh và chết. Mà vua Mạc Mậu Hợp thì bỏ bê chính sự, từ đó thế lực Bắc triều ngày càng suy yếu..

Đến năm 1581, quan Phụ chính mới của nhà Mạc là Mạc Đôn Nhượng đem quân vượt biển vào địa phận huyện Quảng Xương, đóng binh ở núi Đường Năng. Trịnh Tùng cử Hoàng Đình Ái đem quân chống giữ, đánh thắng được Mạc Đôn Nhượng. Khi đó trong đám tù binh bắt về có Chấn quận công Nguyễn Công là cháu gọi Nguyễn Hữu Liêu bằng cậu nên Trịnh Tùng tha tội cho ông này và sau còn phong cho chức quận công. Các tù binh bị bắt còn lại đều được cấp cho cơm áo và thả về quê quán. Sau trận này, nhà Mạc không còn đủ sức mở một cuộc tấn công nào vào Thanh Hoa nữa, cư dân Thanh Hoa, Nghệ An mới được yên nghiệp làm ăn.

Tiến hành Bắc phạt (1583 - 1591)

Năm 1583, Trịnh Tùng nhận thấy quân mình cũng đã mạnh bèn kéo ra Sơn Nam, đánh các huyện Yên Mô, Yên Khang gặt lúa rồi lại kéo về. Sang mùa xuân năm 1584, Trịnh Tùng kéo quân ra Trường Yên, rồi lại tiến quân đi tuần ở Thiên Quan. Vì Ngô Cảnh Hựu rút quân về trước, nên Trịnh Tùng liền đó rút quân quay về, dâng biểu xin giáng chức Cảnh Hựu xuống hai tư.

Tháng 9 nǎm 1584, anh cả của Trịnh Tùng là Trịnh Cối chết trên đất Bắc Triều. Họ Mạc sai người đến điếu tế; lại sai quân đưa linh cữu cùng người nhà, mẹ và vợ con về xứ Thanh. Trịnh Tùng cũng sai người đón tiếp linh cữu về quàn ở bên hữu núi Quân Yên, huyện Yên Định, đặt lễ cúng tế, dâng biểu tâu vua tha tội cho Cối, tặng thái phó Trung quốc công.

Mùa xuân năm 1585, Trịnh Tùng chính mình đốc suất đại quân, kéo ra Thiên Quan, đánh phá các huyện Mỹ Lương, Thạch Thất và An Sơn, lược định mặt Tây đạo. Đóng quân ở Sài Sơn, để tì tướng là quận Chiêu đóng đồn ở Hoàng Xá. Quân Mạc truy kích quận Chiêu bị chết trận. Tùng thấy không lợi rút quân về.

Mùa đông năm đó, Trịnh Tùng kéo quân đánh phá Trường Yên và Thiên Quan tiến ra vùng tây nam, đến huyện Mỹ Lương. Nhà Mạc sai Mạc Ngọc Liễn dẫn quân từ huyện An Sơn; Nguyễn Quyện từ huyện Chương Đức vượt sông Do Lễ đến kháng cự, bố trí đặt mai phục ở miền sơn cước, và tìm cách cắt đường chuyển lương của quân Trịnh. Trịnh Tùng qua do thám biết được mưu đồ của kẻ thù, bèn sai đại tướng Hoàng Đình Ái cấp tốc đang đêm tiến lén về để giữ Thanh Hoa, Hà Thọ Lộc và Ngô Cảnh Hựu ở lại canh giữ binh lương ở phía sau. Lại cử Nguyễn Hữu Liêu và Trịnh Đỗ, từ đường phía tả, xuất quân đi cầm cự với Mạc Ngọc Liễn để phân tán thế lực của địch. Còn bản thân Trịnh Tùng đốc quân do đường bên phải kéo ra, tiến đánh Nguyễn Quyện. Quân của Quyện thua chạy, phục binh cũng tan vỡ nốt. Quan quân chém hơn 100 quân địch, truy kích đến nửa ngày mới thôi. Hôm sau, quân Nam triều tấn công các huyện An Sơn, Thạch Thất; tuy nhiên khi đó đã là cuối năm nên Trịnh Tùng rút quân về.. Kể từ đó Nguyễn Quyện khiếp sợ trước Trịnh Tùng, mỗi lần gặp quân của ông đều trốn tránh không dám xông lên nữa. Nhân đà thắng lợi, qua ngày hôm sau Trịnh Tùng đem đại quân tiến đóng Hoàng Sơn, và các huyện An Sơn, Thạch Thất, đều phá được cả. Tuy nhiên bấy giờ đã vào cuối năm nên Trịnh Tùng quyết định cho quân lui về Thanh Hóa. Nhà Mạc cũng cho đắp thêm lũy đất ngoài thành Đại La để ngăn chặn quân Lê - Trịnh.

Cuối năm 1588, Trịnh Tùng lại rầm rộ kéo quân ngoài cửa ải Trường Cát, đánh phá Trường Yên và Thiên Quan, vượt sông Chính Đại,. Đến trại Dương Vũ, ông đóng quân ở lại đến đến hơn một tuần. Quân Mạc cố thủ không ra đánh. Trịnh Tùng giả đò dùng kế đốt doanh trại rút quân về để nhử địch, nhưng kỳ thực đã đặt kỳ binh và voi ngựa mai phục ở phía sau. Khi quân Mạc từ trong lũy kéo ra truy kích thì gặp phải phục binh đánh úp, tổn thất vài trăm nhân mạng. Trịnh Tùng lại chuyển quân quay về núi Tam Điệp, hạ lệnh cho quân bố trí phòng thủ ở cửa biển Linh Trường để chặn thuyền giặc kéo tới..

Mùa đông năm 1589, Trịnh Tùng lại dẫn quân tấn công huyện Trường Yên. Nhà Mạc sai Mạc Đôn Nhượng đóng quân ở Yên Mô tiếp chiến. Trịnh Tùng bàn mưu với các tướng

Vào canh ba đêm đó, ông sai Nguyễn Hữu Liêu dẫn 15.000 quân tinh nhuệ và 200 khinh kỵ mai phục ở chân núi; Trịnh Đỗ, Trịnh Đồng (con Trịnh Kiểm, em Trịnh Tùng) nhử giặc vào ổ mai phục; và Ngô Cảnh Hựu giả bộ thu lượm lương thực và binh khí để lui binh. Quả nhiên quân Mạc tưởng quân Lê - Trịnh khiếp sợ mà lui, bèn tranh nhau đuổi theo. Bọn Đỗ và Đồng vừa đánh vừa lùi, nhử quân Mạc đến vùng sơn cước. Phục binh nghe tiếng pháo nổ, hàng loạt nổi dậy. Trịnh Tùng tung đại quân ra, bốn mặt cùng hăng hái đánh; chém hơn nghìn thủ cấp địch, bắt sống hơn 600 người. Quân Mạc tan chạy. Mạc Đôn Nhượng thu lượm quân tàn trốn về. Trịnh Tùng thắng trận, các tướng ai đều đem những tù binh mà mình đã bắt được đem dâng nộp. Trịnh Tùng đều sai cởi trói và vỗ về yên ủi, rồi cấp cho cơm áo, thả về quê. Xong việc, ông lại đưa quân về Thanh Hóa.

Trung hưng nhà Lê

Đánh Thăng Long, 1591

Ngày 3 tháng 12 năm 1591, Trịnh Tùng bàn việc ra quân bắc phạt với quy mô lớn; sai Diễn quận công Trịnh Văn Hải và Thái quận công Nguyễn Thất Lý, quản lãnh quân thủy, quân bộ, trấn thủ những nơi hiểm yếu ở các cửa biển; Quận Thọ Lê Hòa kiêm coi võ sĩ trong ngoài thuộc bốn vệ theo hầu vua Lê Thế Tông và hộ vệ ngự doanh. Ông điều động 5 vạn quân, phân làm năm lộ sai Nguyễn Hữu Liêu, Hoàng Đình Ái, Hà Thọ Lộc, Ngô Cảnh Hựu chia nhau quản lãnh. Bản thân Trịnh Tùng dẫn 2 vạn binh trung quân kéo ra Tây Đô, theo đường Quảng Bình qua huyện Thiên Quan, hơn mười hôm thì đến núi Mã Yên, rồi tiến ra huyện Ma Nghĩa. Các lộ An Sơn, Thạch Thất, Phúc Lộc, Tân Phong đều nhanh chóng thất thủ; Trịnh Tùng đóng quân ở Tốt Lâm. Vua Mạc Mậu Hợp kinh hoàng, vội điều hết binh mã 4 vệ 5 phủ được khoảng 10 vạn, đích thân làm tướng tiến đến xã Phấn Thượng, kháng cự với vương sư. Trịnh Tùng sai Hoàng Đình Ái ra đánh, giết được tướng Mạc là quận Khuông và quận Tân. Quan quân thừa thế đánh mạnh; Trịnh Tùng cũng đích thân ra đốc chiến. Hai bên đánh nhau ở bên sông Hát Gian. Quân họ Trịnh đánh rất hăng. Quân nhà Mạc chống không nổi, thua chạy qua sông, đảng lốt tranh thuyền, lăn xuống sông chết quá nửa. Mạc Hậu Hợp bỏ chạy. Tàn quân Mạc tranh nhau xuống thuyền, ngã xuống nước mà chết đến quá nửa. Quân Lê - Trịnh đuổi quân Mạc đến Giang Cao, chém hơn 1 vạn thủ cấp.

Trịnh Tùng đóng trại ở Hoàng Xá, sai quân vượt sông Cù, phá được nhiều thành lũy. Ông bàn với các tướng rằng
Quân giặc nhiều lần thất bại, ta nên nhân đà thắng này mau mau đánh lấy thì dễ dàng như cúi xuống nhặt lấy cái rác thôi.

Bèn sai Nguyễn Hữu Liêu quản lãnh quân và voi thẳng tiến đến cầu Cau ở phía tây nam kinh thành rồi phóng hỏa đốt nhà cửa. Người trong kinh thành chạy trốn lưu li, ngoài đường vang tiếng khóc; nhiều người tranh nhau vượt sông mà chạy, chết đuổi rất nhiều. Bấy giờ đã đến tết Nguyên đán; Trịnh Tùng cho quân nghỉ ngơi ăn tết, hẹn ngày thu phục kinh thành. Sau khi ăn tết, Trịnh Tùng lập đàn, tế cáo trời đất và tiên đế nhà Lê, đặt ra ba điều nghiêm cấm tướng sĩ, ai vi phạm thì chiếu theo quân pháp để trị
Không được vào nhà dân lấy lương thực và củi đuốc.
Không được cướp của cải và chặt cây cối.
Không được dâm hiếp đàn bà con gái, không được vị tư thù mà giết người.

Rồi tiến quân vào Đông Kinh. Quân đi đến đâu, nhân dân tranh nhau đem rượu và trâu bò đến đón. Khi quân Lê - Trịnh tiến đến chùa Thiên Xuân, Mạc Mậu Hợp đã bỏ chạy qua sông Nhị, đóng ở xã Thổ Khói. Mạc Mậu Hợp ở bờ bắc sông Nhị ra sức củng cố lực lượng, nội ứng ngoại hiệp với quân trong thành. Nguyễn Quyện đặt mai phục ở ô cầu Giền.. Ngày mồng 5 Tết, Trịnh Tùng kéo quân qua cầu Nhân Mục, sông Tô Lịch, đóng ở Sạ Đôi (gò tập bắn), để bày trận thế rồi truyền cho các tướng sĩ nội nhật phải lấy được thành Thăng Long và tướng nào vào được trong thành trước sẽ được trọng hưởng. Ông chia quân thành 5 đạo như sau
 Nguyễn Hữu Liêu và Trịnh Ninh làm đạo Tả dực với 10.000 quân và voi, đánh lấy cầu Gia Kiều, giáp chiến cùng Bùi Văn Khuê và Trần Bách Niên ở cửa tây.
 Hoàng Đình Ái và Trịnh Đồng làm đạo Hữu dực với 10.550 quân và voi, đánh nhau với Nguyễn Quảng ở cửa Triền Kiều (Bạch Mai) và cửa Nam Giao, mặt nam kinh thành Thăng Long.
 Trịnh Đỗ đốc suất tiền quân và trung quân.
 Đích thân Trịnh Tùng cầm 25.000 quân hậu tập đóng ở phường Hồng Mai.
 Thụy Trang hầu cầm 1200 quân tiên phong, lấy cầu Mộng Kiều và cửa Mộng Kiều ở mặt Nam kinh thành.

Bấy giờ Mậu Hợp tuy đã qua đò sang Bắc, nhưng vẫn cậy có sông dài hiểm trở, sai Mạc Ngọc Liễn, Bùi Văn Khuê, Nguyễn Quyện và Trần Bách Niên cố thủ thành Đại La, còn mình thì thống suất thủy quân, dàn hơn trăm chiếc thuyền thành thế trận, giữ sông Nhị Hà để làm thanh thế cứu viện cho quân trong thành. Hai quân giao chiến từ giờ Tị đến giờ Mùi; cuối cùng Trịnh Tùng đích thân đốc suất tướng sĩ trèo xuyên qua luỹ, trèo lên thành, các tướng sĩ đua nhau xông lên trước, đánh phá được ba lần cửa lũy ở ngoài thành. Quân Mạc tan vỡ, Bùi Văn Khuê, Trần Bách Niên và Mạc Ngọc Liễn bỏ chạy; cánh của Hoàng Đình Ái lùi voi phá cầu; đánh bại phục binh của Nguyễn Quyện; giết hai con của Quyện và bắt sống được Quyện. Thây giặc chồng chất lên nhau, tổng cộng hơn 1000 người bị giết; Mạc Mậu Hợp thu thập tàn quân cố thủ dọc sông.

Trịnh Tùng thân hành cởi trói cho Quyện, đối đãi bằng lễ tiếp khách và yên ủi cho đến điều. Quyện hổ thẹn, vội phục xuống đất. Trịnh Tùng tuy đánh thắng liên tục nhưng do lực lượng chưa đủ nên đành lui về Thanh Hóa; lại hỏi kế của Nguyễn Quyện. Nguyễn Quyện tìm cách hoãn binh để giúp họ Mạc, nên khuyên sang phẳng lũy đất thành khiến cho nhà Mạc dù có quay về cũng không còn gì để làm căn cứ được nữa, ông nghe theo. Về sau Nguyễn Quyện lại mưu đồ theo về họ Mạc, việc bị phát giác nên bị giam vào ngục, rồi chết.

Hoàn thành công cuộc khôi phục

Mùa thu năm 1592, tướng Bùi Văn Khuê vì bị Mạc Mậu Hợp mưu giết nên đem quân thủy dưới trướng theo về với nhà Lê - Trịnh. Trịnh Tùng đang thiếu thủy quân, bỗng dưng được thêm lực lượng của Bùi Văn Khuê như một món quà trên trời rơi xuống, nên rất mừng, nói rằng
Văn Khuê đầu hàng, thế là trời giúp cho ta được chóng thành công. Đất đai bản triều có thể hẹn ngày khôi phục được.

Bèn sai Hoàng Đình Ái làm tiên phong, đến làng Bái và làng Đình hội quân với Bùi Văn Khuê. Đình Ái sai Văn Khuê tiến quân đóng giữ bến đò Đàm Giang. Quân Mạc bèn lui giữ sông Thiên Phái. Trịnh Tùng quản đốc đại quân kéo ra Trường Yên, tiếp đãi Bùi Văn Khuê phong tước quận công và sai cầm quân đánh họ Mạc. Quân Lê-Trịnh đến núi Kẽm Trống đóng trại, Tùng sai Văn Khuê lén dời binh thuyền ra cửa sông, rồi trên và dưới cùng đánh kẹp lại: quân Mạc tan vỡ, tướng Trần Bách Niên đầu hàng.

Tháng 11 ÂL, mùa đông, Trịnh Tùng tiến đóng Bình Lục, rồi kéo đến bãi Tinh Thần thuộc Thanh Oai, đóng dinh trại, ra chiếu dụ cho dân chúng miền tây nam đâu đấy cứ yên nghiệp làm ăn; sau đó tiến ra cửa sông Hát; đánh bại tướng Mạc Ngọc Liễn, Ngọc Liễn phải chạy qua Tam Đảo. Quan quân thừa thắng, ruỗi dài đến cửa Nam thành Thăng Long, đóng quân ở bến Cỏ, bắt được chiến thuyền của Mạc đến hàng nghìn chiếc, Mạc Mậu Hợp hốt hoảng chạy sang Kim Thành (Hải Dương). Trịnh Tùng phủ dụ quân dân, cấm quân sĩ xâm phạm dân chúng; các huyện Thuận An, Tam Đái, Thượng Hồng đều hàng phục cả. Lại sai quân đánh sang Kim Thành; Mạc Mậu Hợp bỏ trốn; quân Lê bắt được Thái hậu mẹ đích của vua Mạc đem về và thu được nhiều của cải, châu báu. Trên đường áp giải đi ngang sông Bồ Đề, Thái hậu nhảy xuống sông tự vẫn. Mạc Mậu Hợp bèn lập con là Mạc Toàn làm vua, bản thân tự làm tướng, quản đốc binh mã chống giữ.

Trịnh Tùng lại phá được Mạc Kính Chỉ ở Thanh Hà, các quan nhà Mạc lũ lượt ra hàng. Tùng tiến đóng quân doanh tại xã Tranh Giang huộc Vĩnh Lại; sai Phạm Văn Khoái thu phục các huyện Kinh Bắc. Mạc Mậu Hợp bỏ trốn vào chùa Mô Khuê ở hạt Phượng Nhỡn, giả làm nhà sư. Có người báo tin chỗ ẩn nấp của vua Mạc, Trịnh Tùng sai Trà quận công Nguyễn Đình Luận và Liêm quận công Lưu Chản đến chùa bắt sống Mậu Hợp giải đến doanh trại. Khi Mậu Hợp được áp giải tới, ông sai dàn binh mã uy nghiêm, rồi cho dẫn Mạc Mậu Hợp vào, bắt hành lễ quỳ lạy dập đầu như đối với thiên tử, rồi sai giam lại ở bên ngoài cửa quân. Các quan văn võ đề nghị rằng
{{Cquote|Chiếu điều luật, những kẻ phạm tội thoán thí (giết vua cướp ngôi), thì xử theo luật "lăng trì", để làm gương cho mọi người, và đúng phép nước; lại đem thủ cấp tế cáo nhà Tôn miếu, để rửa sỉ nhục của Tiên vương, và bớt cơn giận của thần nhân.}}

Trịnh Tùng không nỡ gia cực hình, truyền đem treo sống ba ngày rồi chém đầu ở Bồ Đề; rồi đem thủ cấp dâng cho nhà vua đang ở sách Vạn Lại, Thanh Hoa, sau đó đóng đinh vào hai mắt, bêu ở chợ.. Ông dời bản doanh về phía nam kinh đô. Không lâu sau, mùa xuân năm 1593, Mạc Kính Chỉ là con của Mạc Kính Điển tập hợp được 6, 7 vạn quân; lên ngôi ở xã Nam Giản, huyện Chí Linh, cải nguyên là Bảo Định; Mạc Toàn và nhiều bề tôi dẫn nhau đến quy phục. Trịnh Tùng được tin, sai Nguyễn Thất Lý, Bùi Văn Khuê và Ngô Đình Nga tiến đánh; bị bại trận, Thất Lý chết trận, Đình Nga bị thương nặng; các huyện ở Hải Dương và Kinh Bắc lại quy phục họ Mạc.

Trịnh Tùng sợ để lâu sinh biến, liền sai Hoàng Đình Ái dẫn lực lượng lớn đi tiễu phạt tiến đến Cẩm Giàng. Kính Chỉ dốc hết quân ra giữ Thanh Lâm, lấy một dãy Hàm Giang làm chỗ phân chia Nam, Bắc. Hai bên luôn luôn huy động quân đội để chống giữ; lâu ngày không phân thắng bại, đến nỗi không lúc nào dám cởi bỏ áo giáp. Ở Thanh Lâm, Kính Chỉ lại đắp thêm hào lũy theo dọc ven sông để cho sự phòng thủ được bền vững. Trước tình hình đó, Trịnh Tùng đích thân dẫn quân qua sông Nhị, đêm ngày đi gấp đường, đến Cẩm Giàng, cử Hoàng Đình Ái thống lãnh tướng sĩ các dinh, tiến đến Thanh Lâm để đánh vào phía hạ lưu; Trịnh Tùng thân đốc đại binh để đánh phía thượng lưu; Nguyễn Hữu Liêu thống suất quân thủy để bao vây và đón chặn đường đi cửa của quân Mạc. Quân Mạc tan vỡ, Kính Chỉ và thân thuộc trốn vào trong núi. Quân Lê - Trịnh đuổi theo Đông Triều, bắt được bọn An Sơn vương Kính Thành, Hoàng Lượng công Lý Hựu, đều giết chết. Lại lùng bắt và tóm được bọn Kính Chỉ cùng Kính Phu, Kính Thận, Kính Giản, Kính Tuân (đều là con của Mạc Kính Điển)... hơn 60 người tại Tân Manh; rồi giải về bến Cỏ đem xử giảo hình (treo cổ). Riêng Mạc Kính Chỉ bị chém đầu, lấy thủ cấp đem bêu ở Thanh Hóa. Nhà Mạc kể từ Thái Tổ Mạc Đăng Dung lên ngôi năm 1527 đến đây thì tan rã sau 67 năm.

Trịnh Tùng cho sửa sang cung điện trong kinh thành, một tháng thì hoàn thành; bèn sai Thái phó Dương quốc công Nguyễn Hữu Liêu đến Tây Đô đón xa giá về kinh. Mùa hạ năm đó, Lê Thế Tông đến kinh đô. Ngày 16 tháng 5, vua ngự ở tòa chính điện, nhận lễ mừng của bách quan, đại xá thiên hạ, gia phong cho những ai có công. Nhà Lê kể từ khi mất ngôi năm 1527 đến đây mới được trở về chốn xưa nhưng vị thế đã không còn được như trước nữa.

 Đối phó dư đảng nhà Mạc

Năm 1593, tướng Mạc Ngọc Liễn lập con của Mạc Kính Điển là Đôn Hậu vương Mạc Kính Cung lên làm vua, cải nguyên Càn Thống. Dư đảng họ Mạc lục tục kéo về hưởng ứng, thế lực nhà Mạc lại mạnh lên, kiểm soát bờ bắc sông Nhị. Ngày 24 tháng 4, Trịnh Tùng đích thân dẫn quân chia quân đánh dẹp, đảng họ Mạc tan chạy. Hải Dương, Sơn Nam cũng dẹp yên dần. Trịnh Tùng sai các tướng đem quân chia giữ các phủ Thượng Hồng, Hạ Hồng, Khoái Châu, Thuận An, Từ Sơn. Lại ra lệnh cho dân xiêu tán ở các huyện trở về nguyên quán yên nghiệp.

Năm 1594, Mạc Ngọc Liễn đưa Mạc Kính Cung chạy ra huyện An Bắc; Trịnh Tùng sai Hoàng Đình Ái tới đánh; Ngọc Liễn chạy sang Tư Minh xin xưng thần với nhà Minh. Hoàng Đình Ái đánh dẹp các vùng phía bắc sông Nhị, giết được nhiều tông thất nhà Mạc. Trong khi đó vào tháng 6, người xã Vũ Lăng, huyện Tiên Minh là Vũ Đăng dấy binh chiếm giữ huyện Siêu Loại, tụ tập bè đảng, tự xưng là La Bình hoàng đế; nhưng nhanh chóng bị bắt giết. Lúc đó Mạc Ngọc Liễn bệnh chết, có thư khuyên Mạc Kính Cung thà chịu lánh thân ở nước ngoài chứ đừng nên mời người Tàu sang hại dân hại nước nhưng con cháu nhà Mạc không chịu nghe theo. Năm 1596, Phan Ngạn đánh dẹp được Mạc Kính Chương, con cháu nhà Mạc lại tâu với vua Minh rằng chính quyền trong nước không phải con cháu họ Lê, vua Minh sai người sang điều tra và gây sức ép buộc nhà Lê phải trả Cao Bằng cho họ Mạc. Mùa xuân năm 1597, Thế Tông phải cùng các tướng đến ải Nam Quan theo đòi hỏi của vua Minh. Tuy vậy chiến tranh giữa hai bên vẫn thường xuyên xảy ra.

Tháng 8 năm 1598, tông thất nhà Mạc là Mạc Kính Dụng họp quân ở huyện An Bác, xưng là Uy vương, lại tìm mưu giết viên thổ quan là Phú Lương hầu để cướp lấy đất đai và dân chúng. Phú Lương hầu đoán nghe được, bèn dùng mẹo đánh lừa, sai vợ con ra đón hàng rồi dụ Kính Dụng vào ở trong một hang núi, bí mật giết hết những người thân thuộc đi theo ông ta, lại mật cho người báo tin về kinh cho Trịnh Tùng biết. Trịnh Tùng sai tướng đến bắt Kính Dụng giải về kinh sư, thắt cổ giết chết.. Cuối năm đó, tướng nhà Lê là Trần Phúc lại đánh lên Cao Bằng, Mạc Kính Cung bỏ chạy sang Long châu, quân triều đình bắt được con thứ của Cung năm đó lên 12 tuổi, giải về kinh thắt cổ đến chết. Mạc Kính Cung ở Long châu hối lộ cho viên thổ quan nhà Minh nhờ đệ lời tâu vua Minh cho Kính Cung được giữ đất Thái Nguyên và Cao Bằng, triều đình bất đắc dĩ phải nghe theo.

Mạc Kính Cung sau mấy lần thua trận, phải chạy lên Lạng Sơn. Sau khi tập hợp lại lực lượng, Kính Cung lại quấy phá Thái Nguyên. Năm 1609, chúa sai em là Trịnh Đỗ cùng Nguyễn Danh Thế đem quân tới kinh lý, Kính Cung thua chạy. Về sau, cháu Kính Cung là Kính Khoan lại tự xưng vương, đặt niên hiệu, quản lý vùng Vũ Nhai, Đại Từ. Mùa xuân năm 1618, Trịnh Tùng sai con là Trịnh Tráng, Trịnh Xuân, cùng bọn Nguyễn Cảnh Kiên, Nguyễn Văn Giai, Tạ Thế Thúc, Nguyễn Khải... tiến đánh, quân Mạc thua trận. Sau đó ông lại sang Trịnh Lâm và Trịnh Bảng đánh Vũ Nhai và cũng thắng lớn.. Tuy nhiên họ Mạc vẫn giữ được đất Cao Bằng nhờ vào sự bảo trợ của nhà Minh và sau này là nhà Thanh, mãi đến năm 1677 triều đình Lê - Trịnh mới hoàn toàn kiểm soát được Cao Bằng.

 Trước sự trỗi dậy của họ Nguyễn

Trước kia Trịnh Kiểm nối giữ binh quyền từ tay Nguyễn Kim đã cho sát hại người con trưởng của Nguyễn Kim là Lãng quốc công Nguyễn Uông. Em của Uông là Nguyễn Hoàng nhờ được bà Ngọc Bảo tâu xin mới được chuẩn cho vào trấn giữ hai xứ Thuận, Quảng, sau dần phát triển thế lực. Mùa hạ năm 1593, nhân nhà Lê khôi phục Thăng Long, Nguyễn Hoàng vào chầu vua Lê, dâng nộp sổ sách hai xứ Thuận, Quảng; được phong làm Thái uý Đoan quốc công, lĩnh quân dẹp giặc cướp ở Sơn Nam, Hải Dương. Trong suốt 8 năm sau đó, Nguyễn Hoàng lập được rất nhiều chiến công, dần thăng tới chức Hữu tướng chỉ sau Trịnh Tùng. Vì thế Trịnh Tùng càng không muốn thả Nguyễn Hoàng về trấn vì e sợ "thả hổ về rừng"

Mùa hạ năm 1600, Nguyễn Hoàng xúi giục bọn tướng cũ của nhà Mạc gồm Kế quận công Phan Ngạn, Tráng quận công Ngô Đình Nga, Mỹ quận công Bùi Văn Khuê nổi lên chống lại nhà Lê, theo về họ Mạc. Nguyễn Hoàng xin được cầm quân đánh dẹp rồi bí mật đốt hết doanh trại, trốn về Thuận Hoá. Do cuộc nổi loạn của Phan Ngạn mà Trịnh Tùng phải đưa vua Lê rời khỏi Thăng Long hơn 1 năm, Nguyễn Hoàng do đó trốn về Thuận Quảng thành công. Đối với việc này, Trịnh Tùng vì bận đối phó với họ Mạc nên không rảnh lo đến. Vì thế ông sai Thiêm Đô ngự sử Gia Lộc tử là Lê Nghĩa Trạch cầm thư vào nam an ủi Nguyễn Hoàng, viết rằng

Khâm định Việt sử Thông giám Cương mục thường phê phán Trịnh Tùng là một gian thần ức hiếp vua, và nhận xét về việc lập Lê Thế Tông năm 1573 của Trịnh Tùng:

Về công trung hưng nhà Lê cũng như tội tiếm quyền vua Lê của chúa Trịnh, Cương mục nhận định:

Tuy nhiên theo sử gia Nguyễn Khắc Thuần, Trịnh Tùng lấn quyền nhà Lê, nhưng nếu không có ông thì cơ nghiệp của họ Lê cũng chẳng thể nào khôi phục lại được:

Tiểu thuyết gia Nguyễn Khoa Chiêm trong tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí của mình có đề bài thơ chê trách Bình An vương Trịnh Tùng làm nhiều điều tiếm vượt, lấn quyền và giết vua:
Thương xót Lê hoàng vận bĩ là!
Rồng thần thất thế gặp yêu xà.
Anh hùng ít kẻ giúp triều chính,
Tiếm loạn nhều tay rắp gian tà,
Trịnh Xuân ví thử mưu chắc thắng,
Định Đế nào đâu phải khóc la.
Kìa xem con bố tru diệt lẫn,
Mới biết lòng trời bỏ Trịnh gia

 Gia quyến
 Cha: Thế Tổ Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm (1503 - 1570)
 Mẹ đích: Thái Vương Chính phi Lại Thị Ngọc Trân (mẹ của Trịnh Cối)
 Mẹ ruột: Từ Nghi Vương thái phi Nguyễn Thị Ngọc Bảo (? - 1586)
 Anh chị em
 Tuấn Đức hầu Trịnh Cối (1535 - 1584)
 Dương Nghĩa công Trịnh Đỗ
 Dịch Nghĩa công Trịnh Đồng
 Trưởng thượng Quận Chúa Trịnh Thị Ngọc Xuân
 Quận chúa Trịnh Thị Ngọc Tôn
 Vợ:
 Chính thất: Chính phi Lại Thị Ngọc Nhu (賴氏玉柔), tên thụy là Từ Huệ, người làng Quang Lãng (huyện Tống Sơn) Thanh Hóa. Con gái tước Cẩn Lễ công Lại Thế Khanh. Mất ngày 19 tháng 9. Lăng ở làng Hải Lịch (huyện Lôi Dương). Sinh ra Trịnh Túc là con trưởng của Trịnh Tùng.
 Á thất: Thái phi Đặng Thị Ngọc Dao (鄧氏玉瑤), thụy là Từ Huy, người làng Lương Xá (huyện Chương Đức), con gái tước Nghĩa quốc công, gia phong Hậu trạch công Đặng Huấn. Mất ngày 7 tháng giêng, lăng ở làng Phúc Địa (huyện Thụy Nguyên). Sống đến đời cháu, tôn phong làm Thái quốc Thái phi. Sinh ra Trịnh Tráng.
Chiêu dung Bùi thị, con gái Tiên quận công Bùi Bỉnh Uyên, sinh được 4 con trai đều phong tước công.
 Bà phi Lương Thị Ngọc Quế – là mẫu thân Trịnh Trào. Bà mất sớm khi Trịnh Trào mới đầy 1 tuổi phải giao lại cho cung tần nuôi dưỡng.
 Bà Mai Thị Ngọc Nho – Vương phi, người thôn Bảo Châu, xã Đông La huyện Đông Quan tỉnh Thái Bình.(Nguồn tư liệu từ nội dung hội thảo "Chúa Trịnh – Vị trí và vai trò lịch sử" của Nguyễn Hữu Tâm và Nguyễn Đức Nhuệ Viện Sử học. Mai Gia Thế phả thôn Bảo Châu 1794).
 Cung phi Tô thị (? - 1614)
 Phù Quang công chúa Nguyễn Thị Ngọc Đô (1572 - 1604), nguyên quán làng Nguyệt Viên, xã Hoằng Quang, huyện Hoằng Hóa. Tục gọi Bà chúa Đồn Trang.
 Thứ phi Madalena
 Con trai: Trịnh Tùng có 19 người con trai và 9 người con gái

 Thư mục
 Ghi chú

 Chú thích nguồn

 Danh sách nguồn

Liên kết ngoài
 List of the Trinh lords and the nominal Le Kings
 The Encyclopedia of Military History'' by R. Ernest Dupuy and Trevor N. Dupuy. Harper & Row (New York).

Chúa Trịnh
Phân tranh Nam-Bắc triều
Chiến tranh Trịnh-Nguyễn
Người Thanh Hóa
Nhân vật quân sự thế kỉ XVI
Nhân vật quân sự thế kỉ XVII
Vương tước nhà Lê trung hưng
Người tham gia chiến dịch quân sự trong thời kỳ Lê-Mạc phân tranh


title: Apinac

text:
Apinac là một xã trong tỉnh Loire miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Loire

Tham khảo

Based on the article in the Frence Wikipedia.

Xã của Loire


title: Liloan, Cebu

text:
Liloan (cách viết khác: Lilo-an) là một đô thị hạng 2 của tỉnh Cebu, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 92.181 người.

Liloan thuộc vùng đô thị có tên gọi không chính thức Metro Cebu.

Các đơn vị dân cư
Liloan được chia thành các đơn vị hành chính gồm 14 khu dân cư (khu phố) (barangay).

 Cabadiangan
 Calero
 Catarman
 Cotcot
 Jubay
 Lataban
 Mulao
 Poblacion
 San Roque
 San Vicente
 Santa Cruz
 Tabla
 Tayud
 Yati

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
2000 Thông tin điều tra dân số Philipin

Đô thị của Cebu


title: Shibushi, Kagoshima

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Kagoshima, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Satsumasendai official website

Thành phố tỉnh Kagoshima
Khu định cư cảng Nhật Bản


title: Shorea subcylindrica

text:
Shorea subcylindrica là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Chú thích

Tham khảo

 Ashton, P. 1998. Shorea subcylindrica. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
subcylindrica
Thực vật loài cực kỳ nguy cấp châu Á
Thực vật đặc hữu Borneo
Cây Borneo


title: Plectrocnemia wui

text:
Plectrocnemia wui là một loài Trichoptera trong họ Polycentropodidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Trichoptera miền Cổ bắc
Plectrocnemia


title: Saxeten

text:
Saxeten là một đô thị thuộc huyện hành chính Interlaken-Oberhasli, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 19,2 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2009 là 102 người. Năm 1999, tại đây đã xảy ra tai nạn làm thiệt mạng 21 du khác và người hướng dẫn viên trong một vụ lở đất hẻm núi.

Chú thích

Đô thị của bang Bern


title: Halictus tibialis

text:
Halictus tibialis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Walker mô tả khoa học năm 1871.

Chú thích

Tham khảo

Halictus
Động vật được mô tả năm 1871


title: Eschenrode

text:
Eschenrode là một đô thị thuộc huyện Börde, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Xã và đô thị thuộc huyện Börde


title: Ectamenogonus robustus

text:
Ectamenogonus robustus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kishii miêu tả khoa học năm 1966.

Chú thích

Tham khảo

Ectamenogonus


title: Pheidole lagunculinoda

text:
Pheidole lagunculinoda là một loài kiến được Longino, J. T. phát hiện và mô tả vào năm 2009.

Chú thích

Tham khảo

Pheidole


title: Anthurium sparreorum

text:
Anthurium sparreorum là một loài thực vật]] thuộc họ Araceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Benavides, G. & Pitman, N. 2003. Anthurium sparreorum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
S


title: Neoatopsyche unispina

text:
Neoatopsyche unispina là một loài Trichoptera trong họ Hydrobiosidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Neoatopsyche


title: Lasioglossum oleosum

text:
Lasioglossum oleosum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1898.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1898


title: Bulbophyllum tenellum

text:
Bulbophyllum tenellum là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

tenellum]]

T


title: La Neuville-en-Beine

text:
La Neuville-en-Beine  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Neuvilleenbeine


title: Tipula tonnoirana

text:
Tipula tonnoirana là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Indomalaya.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Madikeri

text:
Madikeri là một thị xã của quận Kodagu thuộc bang Karnataka, Ấn Độ.

Địa lý
Madikeri có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 1062 mét (3484 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Madikeri có dân số 32.286 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Madikeri có tỷ lệ 81% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 83%, và tỷ lệ cho phái nữ là 79%. Tại Madikeri, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc huyện Kodagu


title: 7623 Stamitz

text:
7623 Stamitz (9508 P-L) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 17 tháng 10 năm 1960 bởi Cornelis Johannes van Houten, Ingrid van Houten-Groeneveld và Tom Gehrels ở Đài thiên văn Palomar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 7623 Stamitz

Thiên thể phát hiện năm 1960
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Saint-Médard, Charente-Maritime

text:
Saint-Médard là một xã trong tỉnh Charente-Maritime trong vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp. Xã Saint-Médard, Charente-Maritime nằm ở khu vực có độ cao từ 38-91 mét trên mực nước biển.

Thị trấn nằm bên hữu ngạn sông Seugne, sông chảy hướng tây bắc qua phía tây thị trấn.

Lịch sử biến động dân số

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintmedard


title: Tàu ngầm lớp CC

text:
Tàu ngầm lớp CC là loại tàu ngầm đầu tiên được sử dụng bởi hải quân Hoàng gia Canada.

Chúng ban đầu được mua bởi Colombia lúc này đang là thuộc địa Anh tại xưởng đóng tàu ở Seattle, Washington cho hải quân Chile.

Tàu ngầm lớp CC khá giống với tàu ngầm lớp C của Anh và đã hoạt động như một mẫu thử nghiệm cùng với tàu ngầm Kiểu 602 của Hà Lan.

Liên kết ngoài
loại tàu ngầm Anh

CC
Tàu ngầm Canada
Sơ khai tàu ngầm
Lớp tàu ngầm


title: Oncocephala bicristata

text:
Oncocephala bicristata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Chapuis miêu tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Oncocephala


title: Quận Kern, California

text:
Quận Kern là một quận trong tiểu bang California, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng tại thành phố Bakersfield. Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, dân số năm 2000 của quận này là 661.645 người .

Địa lý

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của California
Thung lũng San Joaquin
Hoang mạc Mojave


title: Quận Bosque, Texas

text:
Quận Bosque (tiếng Anh: Bosque County) là một quận trong tiểu bang Texas, Hoa Kỳ. Quận lỵ đóng ở thành phố Meridian.  Tuy nhiên thành phố lớn nhất quận là Clifton. Năm 2000, quận có dân số 17.204 người.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Texas


title: Laverdines

text:
Laverdines là một xã thuộc tỉnh Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Cher

Liên kết ngoài
Laverdines on the Quid website

Ghi chú

Xã của Cher


title: Subotica

text:
Subotica  (tiếng Serbia: Суботица) là một thành phố và khu tự quản ở phía bắc Serbia, trong tỉnh tự trị Vojvodina, cách biên giới Hungary 10 km. Từng là thành phố lớn nhất tỉnh tự trị Vojvodina, hiện nay thành phố này lớn thứ nhì tỉnh, sau Novi Sad. Subotica có diện tích km², dân số là 99.981 người (theo điều tra dân số Serbia năm 2002). Đây là thành phố lớn thứ 5 Serbia về dân số, sau thủ đô Beograd, Novi Sad, Niš, Kragujevac. Subotica có dân cư đa sắc tộc với người Hungary chiếm 34,99%, người Serb chiếm 27,85%, người Bunjevci chiếm 10,87%, người Croatia chiếm 10,43%. Dân số khu tự quản là 148.401 người. Đây là thủ phủ hành chính của quận Bắc Bačka.

Khí hậu

Tham khảo

Liên kết ngoài

 The official website of Subotica
 JP Subotica Trans - Public Transport Official Site
 History of Subotica
 Panoramic pictures from Subotica
 Subotica International Festival of Children's Theatres

Subotica
Khu dân cư ở Serbia


title: Macroglossum pseudocorythus

text:
Macroglossum pseudocorythus là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được tìm thấy ở Sulawesi.

Chú thích

Tham khảo

Macroglossum


title: Le Puch

text:
Le Puch  là một xã ở tỉnh Ariège, thuộc vùng Occitanie ở phía tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ariège

Tham khảo

Puch


title: Tiên Đào

text:
Tiên Đào (chữ Hán giản thể: 仙桃市, bính âm: Xiāntáo Shì, Hán Việt: Tiên Đào thị) là một thành phố cấp phó địa khu trực thuộc tỉnh tỉnh Hồ Bắc, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Thành phố này có diện tích 2538 km², dân số năm 2002 là 1,5 triệu người, mã số điện thoại 0728, mã số bưu chính 433000. Đây là nơi sinh sống của 10 dân tộc như: Hán, Hồi, Mãn, Miêu…GDP năm 2003 của Thiên Môn là 1,565 tỷ nhân dân tệ. Thành phố này được thành lập ngày 27 tháng 5 năm 1986.

Tham khảo

Thành phố tỉnh Hồ Bắc


title: Melittia azrael

text:
Melittia azrael là một loài bướm đêm thuộc họ Sesiidae. Nó được tìm thấy ở Gabon.

Chú thích

Tham khảo

Melittia
Động vật Gabon


title: Chimarra janzeni

text:
Chimarra janzeni là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Chimarra


title: Agrypnus senilis

text:
Agrypnus senilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Peringuey miêu tả khoa học năm 1892.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Itō Junji

text:
(31 tháng 7 năm 1963) là họa sĩ manga kinh dị nổi tiếng Nhật Bản, những tác phẩm tiêu biểu gồm loạt truyện Tomie, Uzumaki hay Gyo.

Tiểu sử
Ông sinh ra và lớn lên ở quận Gifu, Nhật Bản. Từ nhỏ, ông đã luôn có hứng thú với những bức tranh do chị ông vẽ. và các tác phẩm của Umezu Kazuo. Ông bắt đầu sở thích truyện tranh khi còn là một nha sĩ những năm đầu thập niên 90. Năm 1987, ông gửi truyện tranh ngắn của mình đến tạp chí Gekkan Halloween và giành được giải danh dự tại Giải thưởng Umezu Kazuo.

Ông còn nêu các họa sĩ mang khác như Hino Hideshi, Furuka Shinichi, Tsutsui Yasutaka và H. P. Lovecraft là nguồn cảm hứng của mình.

Chủ đề
Thế giới trong truyện tranh của Itō cũng rất tàn nhẫn và thất thường, những nhân vật của ông thường là nạn nhân của những hiện tượng kì lạ không vì lý do cụ thể nào và hầu như không có câu trả lời dứt điểm.

Tác phẩm

Itō Junji Kyōfu Manga Collection

  là loạt manga 16 tập xuất bản từ 1997 đến 1999.

Uzumaki

  là loạt truyện 3 tập xoay quanh một thị trấn bị ám ảnh bởi những hiện tượng liên quan đến vòng xoắn ốc.

Gyo

  là loạt truyện 2 tập xoay quanh một thị trấn ven biển bị những sinh vật lạ, giống cá nhưng có chân, tấn công.
Tomie Again - Tomie phần 3

  là phần tiếp theo của loạt truyện về Tomie, một cô gái xinh đẹp và bất tử.

Mimi ko Kaidan

  là tuyển tập truyện ngắn kể về những điều kinh dị mà Mimi được biết.

Yami no Koe (toàn tập)

  tổng hợp từ 2 truyện tranh kinh dị xuất bản riêng lẻ trước đó là  và .

Jigokusei Remina

  là truyện kinh dị 1 tập kể về một hành tinh chuyên nuốt chửng những hành tinh xung quanh nó và khi nó đang nhắm vào Trái Đất.

Itō Junji no Nikki - Neko Yon & Mū

  là truyện hài hước - kinh dị 1 tập về hai chú mèo của tác giả.

Black Paradox

  là truyện kinh dị 1 tập về một nhóm người thông qua trang web Black Paradox hẹn nhau để cùng tự sát và hàng loạt hiện tượng bí ẩn xảy ra quanh họ.

Kai, Sasu

  là shōnen manga, nguyên tác bởi Kihara Hirokatsu và minh hoạ bởi Itō Junji.

Yūkoku no Rasputin

  chuyển thể tiểu thuyết của Satō Masaru, kịch bản bởi Nagasaki Takashi và minh hoạ bởi Itō Junji.

Chuyển thể

Điện ảnh
 Loạt phim về Tomie
 Tomie （1999）
 Tomie: replay （2000）
 Tomie: re-birth （2001）
 Tomie: chương cuối ―trái cấm― （2002）
 Tomie: BEGINNING （2005）
 Tomie: REVENGE （2005）
 Tomie VS Tomie （2007）
 Tomie: Unlimited　（2011）
 Kyōfu Collection (2000)
 Mái Tóc Dài trên Căn Gác (屋根裏の長い髪)
 Bóng Bay Treo Cổ (首吊り気球)
 Lý luận của Ác ma (悪魔の理論)
 Oshikiri: the strange story (押切 The strange story, 2000)
 Uzumaki (うずまき, 2000)
 Bệnh Yêu Người Chết (死びとの恋わずらい, 2001)
 Bù nhìn (案山子 KAKASHI, 2000)
 Marronier (Marronnier, 2002)
 Ống Nước Rên Rỉ (うめく排水管, 2004)

Truyền hình
 Giai điệu Đáng sợ (戦慄の旋律, 1991)
 Tomie: Người đẹp đáng sợ (富江 恐怖の美少女, 1999)
 Kyōfu Collection (2000)
 Giấc Mơ Dài (長い夢)
 Kẻ Trộm Mặt (顔泥棒)
 Oshikiri (押切)
 Thành phố Bia Mộ (墓標の町)

Anime
 Gyo (2011)

  Ito collection (2018)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Ito Junj - Fanclub Junji World  (Fanclub chính thức)

 Fansite tiếng Anh
 Itō Junji trên listal.com

Sinh năm 1963
Nhân vật còn sống
Họa sĩ manga
Người Gifu


title: Saint-Médard-de-Guizières

text:
Saint-Médard-de-Guizières  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 16 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintmedarddeguizieres


title: Labergement-lès-Seurre

text:
Labergement-lès-Seurre  là một xã ở tỉnh Côte-d’Or trong vùng Bourgogne, phía đông nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 208 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Labergementlesseurre


title: Hydromantes brunus

text:
Hydromantes brunus (tên tiếng Anh: Limestone Salamander) là một lungless salamander, có ở một phần sông Merced ở quận Mariposa, California. Trong khi Hydromantes gồm 3 loài có ở Hoa Kỳ; H. platycephalus và H. shastae, và Hydromantes là loài bản địa một số khu vực California, miền nam Pháp và Ý, H. brunus lại là loài hiếm và đặc chủng ở Merced Canyon  Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ôn đới, vùng cây bụi ôn đới, suối nước ngọt, vùng nhiều đá, và hang. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Hammerson, G. & Wake, D. 2004. Hydromantes brunus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Động vật lưỡng cư Mỹ
Hydromantes


title: Harpa crenata

text:
Harpa crenata là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Harpidae, họ ốc đàn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Harpa
Động vật được mô tả năm 1822


title: Diacantha colmanti

text:
Diacantha colmanti là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1924.

Chú thích

Tham khảo

Diacantha


title: Saint-Merd-de-Lapleau

text:
Saint-Merd-de-Lapleau  là một xã thuộc tỉnh Corrèze trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Corrèze

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintmerddelapleau


title: Teucholabis stygica

text:
Teucholabis stygica là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Teucholabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Ville-en-Sallaz

text:
Ville-en-Sallaz là một xã trong tỉnh Haute-Savoie thuộc vùng Auvergne-Rhône-Alpes đông nam Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Haute-Savoie

Tham khảo
INSEE

Xã của Haute-Savoie


title: Triplectides columbicus

text:
Triplectides columbicus là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Triplectides


title: Orsans, Aude

text:
Orsans là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie.

Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Orsanais.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Orsans trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Orsans


title: Yuri (thể loại)

text:
Yuri (百合) là một thuật ngữ mà những người hâm mộ anime, manga thường dùng để gọi những tác phẩm thuộc thể loại có liên quan đến đồng tính nữ. Ở Nhật, từ GL (Girls Love -ガールズラブ gāruzu rabu?) thường được dùng nhiều hơn.

Nguồn gốc

Yuri (百合?), hay còn được biết tới với một thuật ngữ gọi khác là Girls Love (ガールズラブ gāruzu rabu?), là một thuật ngữ trong giới văn học và otaku Nhật về các tác phẩm thuộc thể loại manga, anime mà trong đó có mối quan hệ hoặc liên quan tới đồng tính nữ. Yuri có thể thể hiện trong các mối quan hệ trên mức bình thường giữa các nhân vật nữ trong các manga, anime. Theo cách gọi của các fan hâm mộ ở các nước phương Tây, Yuri còn được gọi là shōjo-ai.

Tuy vậy, yuri đã xuất hiện từ rất sớm trong các tác phẩm văn học đồng tính của Nhật (Japanese lesbian literature) từ đầu thế kỉ 20 với những tác phẩm như Yaneura no Nishojo của Nobuko Yoshiya. Đến thập niên 1970, yuri bắt đầu xâm nhập và xuất hiện trong các tác phẩm manga mà nổi tiếng nhất thời bấy giờ là các tác phẩm của Ryoko Yamagishi hay Riyoko Ikeda. Thập niên 1990 xuất hiện một xu hướng manga, anime mới, ví dụ như các tác phẩm dōjinshi, việc đưa yuri vào các tác phẩm này thường được chấp nhận và không quá khó khăn như các tác phẩm manga, anime nguyên bản. Năm 2003, tạp chí manga đầu tiên dành riêng cho Yuri ra đời dưới tên gọi Yuri Shimai, sau đó một tạp chí khác là Comic Yuri Hime ra đời năm 2005 sau khi Yuri Shimai bị đình bản năm 2004.

Mặc dù ban đầu yuri thường hướng tới các mục tiêu là nữ giới (shōjo, josei), nhưng hiện nay yuri đã xuất hiện trong cả các tác phẩm dành cho nam thanh niên (shōnen, seinen). Một số Yuri manga hướng tới các nam thanh niên có thể kể tên như Kannazuki no Miko và Strawberry Panic!, và tại Nhật cũng có một tạp chí phụ của Comic Yuri Hime hướng tới mục tiêu là giới nam. Đó là tạp chí Comic Yuri Hime S, được bắt đầu phát hành vào năm 2007.

Các khái niệm

Nguồn gốc
Từ yuri (百合?) trong văn học mang ý nghĩa là "lily", là một trong những tên gọi quen thuộc thường được dùng để đặt tên cho các bé gái. Năm 1976, Itō Bungaku, chủ bút của tờ báo Barazoku (薔薇族? lit. rose tribe), một tạp chí hướng về những vấn đề về gay, đã mở thêm một cột báo dành cho những nữ độc giả đồng tính và đặt tên là "Yurizoku". Đây không chắc chắn là lần đầu tiên cụm từ này được sử dụng. Không phải hầu hết các độc giả nữ của tờ báo này đều là lesbian, nhưng cũng có những nữ độc giả les và dần dần từ « yuri » tồn tại trong xã hội với một ý nghĩa mới như đã nhắc tới ở trên. Nhiều dōjinshi kết hợp "Yuri" và "" với những hentai thuộc thể loại đồng tính và dần dần từ Yuri mất đi nghĩa gốc của mình. Thay vào đó, Yuri dần được mang 1 nghĩa hoàn toàn mới để chỉ mối quan hệ tình cảm trên mức bình thường, sex mà nữ giới là người đóng vai trò chủ đạo. Yuri được coi là một kiểu như anime, manga đồng tính

Cách sử dụng theo Tiếng Nhật và các nước phương Tây
Tính tới thời điểm hiện tại, năm 2008, từ "yuri" vẫn được dùng để chỉ mối quan hệ giữa các nhân vật nữ (sexual hay tình cảm, rõ ràng hay ẩn ý) trong các manga, anime và nhiều phương tiện truyền thông khác như là một thể loại truyện riêng biệt chuyên nói về vấn đề này. Ngoài ra, cụm từ "Girls Love" (ガールズラブ gāruzu rabu?), thường được phát âm là "Girl's Love" hoặc "Girls' Love", hoặc thậm chí viết tắt thành "GL", đều được sử dụng và mang cùng một hàm ý, ý nghĩa với yuri. Yuri vốn chỉ là một thuật ngữ trong giới fan, tuy nhiên từ năm 2005, "yuri" bắt đầu được nhiều nhà văn và nhà xuất bản sử dụng. Còn cụm từ "Girls Love" gần như được sử dụng duy nhất bởi các nhà xuất bản.

Ở Bắc Mĩ, yuri được sử dụng gần như là để dành cho một kết thúc rõ ràng của các truyện hentai. Giống như shōnen-ai, được dùng để chỉ mối quan hệ giữa các nhân vật nam (non-sexual), giới fan phương Tây sử dụng cụm từ shōjo-ai để nói về yuri nhưng không có cảnh sex. Ở Nhật, cụm từ shōjo-ai (少女愛? lit. girl love) lại không được sử dụng với nghĩa như phương Tây mà được sử dụng để chỉ "pedophilia", với một nghĩa tương đương trong tiếng Anh là "girl love".

Nghĩa của từ "yuri" được mở rộng ra tại các nước phương Tây kể từ năm 2000, với các ý nghĩa gần giống như nghĩa của Yuri được sử dụng tại Nhật. Các công ty xuất bản của Mỹ như ALC Publishing và Seven Seas Entertainment thậm chí đã sử dụng ý nghĩa của từ Yuri trong tiếng Nhật để chỉ về các truyện manga Yuri mà họ xuất bản.

Lịch sử
Tác phẩm văn học Nhật đầu tiên mang nội dung đồng tính nữ là của Nobuko Yoshiya, một tiểu thuyết gia sống trong thời kì Taishō và Shōwa ở Nhật, và là tác phẩm thuộc dạng "Class S genre" đầu tiên của thế kỉ 20. Những câu truyện trong tiểu thuyết của bà nói về mối quan hệ lesbian, thậm chí là "platonic relationship" trong trường học, hôn nhân và sau khi chết. "Class S story" thường được dùng để nói về mối quan hệ giữa các nữ sinh, một mối quan hệ giữa học sinh lớp trên và học sinh lớp dưới.

Trong thập niên 70, Yuri bắt đầu xuất hiện trong các shōjo manga, ban đầu chỉ là giới thiệu, vẽ lại một số nhân vật lesbian trong các tác phẩm văn học đầu thế kỉ 20. Những tác phẩm có genre yuri ban đầu này có đặc trưng với 2 nhân vật chính: một phụ nữ tương đối lớn tuổi với một nhân vật trẻ và vụng về. Trong những tác phẩm này, hai nhân vật thường có những mối quan hệ bất hòa giữa 2 gia đình, tuy nhiên những tin đồn về mối quan hệ lesbian giữa họ được xác thực và 2 nhân vật gặp phải những scandal, rắc rối. Kết thúc của các manga này thường là tragedy và nhân vật nữ lớn hơn thường chết vào cuối truyện. Nói chung, yuri manga trong giai đoạn này không thể tránh khỏi được những kết thúc bi kịch, có thể lấy ngay tác phẩm manga đầu tiên nói về mối quan hệ lesbian, Shiroi Heya no Futari của tác giả Ryoko Yamagishi làm ví dụ. Đó cũng là giai đoạn mà Shōjo manga bắt đầu xuất hiện phong cách mới với sự thay đổi giới tính và với những nhân vật nữ có cách ăn mặc như nam giới, đôi lúc khiến người đọc lầm tưởng những nữ nhân vật này là nam, như trong Takarazuka Revue. Cách vẽ này càng được thể hiện rõ ràng trong các tác phẩm của Riyoko Ikeda, đặc biệt là trong các tác phẩm The Rose of Versailles, Oniisama e... và Claudine...!. Một vài các tác phẩm manga shōnen trong giai đoạn này, ví dụ như Cutie Honey của Go Nagai, cũng vẽ các nhân vật nữ lesbian, tuy nhiên chúng thường được ví như các tác phẩm fanservice hoặc comic relief.

Sang đến thập niên 1990, bắt đầu có những sự thay đổi trong cách vẽ các manga yuri. Một số manga, có thể lấy điển hình là Jukkai me no Jukkai của Wakuni Akisato, xuất bản năm 1992, bắt đầu có những cốt truyện linh hoạt hơn và bắt đầu thoát khỏi kết thúc tragic như các yuri manga thời kì trước. Những tác phẩm này tồn tại song song với các dōjinshi works, mà nổi bật nhất trong giai đoạn này là bộ truyện Sailor Moon, bộ manga và anime đầu tiên có cách nhìn thoáng hơn về các lesbian couple. Các tác phẩm hướng về phái nam như serie anime Devilman Lady với cốt truyện từ một seinen manga của Go Nagai, cũng bắt đầu có sự thay đổi cách nhìn "mature manner" hơn về lesbian themes. Tạp chí đầu tiên đặc biệt hướng về các mối quan hệ lesbian cũng được phát hành những số đầu tiên trong giai đoạn này, với các tác phẩm chính là các yuri manga. Các manga này có nội dung chính xoay quanh các cuộc tình lesbian trong trường học với những mức độ khác nhau. Cũng chính tại thời điểm này (giữa thập niên 1990), các tác phẩm lesbian-themed bắt đầu được chấp nhận.

Cuối thập niên 1990, tác phẩm Maria-sama ga Miteru của Oyuki Konno ra đời, đây là bộ yuri manga nổi tiếng nhất với số lượng bán luôn nằm trong top best-seller của thể loại Yuri tới tận 2004. Một trong những tác giả Yuri nổi danh trong thời kì này phải kể tới Kaho Nakayama, mangaka đã bắt đầu viết những yuri manga từ đầu thập niên 1990 với những tác phẩm nói về tình yêu giữa các nhân vật nữ. Vào khoảng đầu thế kỉ 21, tạp chí manga đầu tiên đặc biệt hướng tới các tác phẩm yuri manga chính thức được phát hành với những truyện được chia ra làm nhiều thể loại và mức độ khác nhau: những mối quan hệ tình cảm được dấu kín hoặc từ một phía như Voiceful hay những mối quan hệ rõ ràng hơn giữa nữ sinh trong First Love Sisters, hoặc thậm chí là mối quan hệ tình cảm lesbian ở mức độ cao hơn nữa trong một số tác phẩm như Rakuen no Jōken. Một số truyện cũng hướng về các độc giả nam trong thời điểm này, nhưng phần lớn thường được kết hợp với các themes khác, ví dụ như mecha hay khoa học viễn tưởng. Các tác phẩm có thể kể ra trong thời điểm này như Kannazuki no Miko, Blue Drop, và Kashimashi: Girl Meets Girl. Thêm vào đó, các truyện dành cho độc giả nam cũng bắt đầu sử dụng những thuật ngữ như "moe" và "bishōjo" characterizations.

Những tác phẩm đã phát hành về đề tài này
Sun Magazine bắt đầu xuất bản tạp chí dành cho yuri manga, Yuri Shimai trong khoảng giữa 6/2003 và 11/2004 với định kì 3 tháng một số và dừng lại chỉ sau 5 số báo. Sau khi tạp chí này ngừng phát hành, Comic Yuri Hime được Ichijinsa phát hành vào tháng 7/2005 như một sự hồi sinh của tạp chí, trong đó đăng những tác phẩm manga của những tác giả mangaka đã từng có tác phẩm đăng trên Yuri Shimai. Giống như tạp chí trước, Comic Yuri Hime cũng chỉ phát hành định kì 3 tháng một số. Một tạp chí khác được Ichijinsa phát hành vào 6/2007 song song với Comic Yuri Hime là Comic Yuri Hime S. Không giống như Yuri Shimai hay Comic Yuri Hime, Comic Yuri Hime S hướng về các độc giả nam là chính. Ichijinsa cũng bắt đầu xuất bản các light novel có nội dụng được lấy trong các manga được phát hành trên Comic Yurri Hime và những yuri novel nguyên gốc trong mạch xuất bản các shojo novel light của Nhà xuất bản: Ichijinsha Bunko Iris, bắt đầu được ấn hành từ 19/7/2008.

Công ty đầu tiên xuất bản các tác phẩm manga yuri tại thị trường Mỹ là ALC PublishingYuricon, với tạp chí Yuricon. Tác phẩm yuri manga mà nhà xuất bản này ấn hành là Rica 'tte Kanji!? Của Rica Takashima. Bộ truyện, được giáo sư Luis Kerridwen lấy làm nền tảng cho giáo án về nhân loại học tại đại học Brandeis và Yuri Monogatari, bộ manga yuri xuất bản hàng năm đều được phát hành vào năm 2003. Ngoài ra còn có những tác phẩm khác của các tác giả Mỹ, Châu Âu và Nhật như Akiko Morishima, Althea Keaton, Kristina Kolhi, Tomomi Nakasora và Eriko Tadeno. Những tác phẩm của các tác giả kể trên từ ảo mộng cho đến thực tế, đều xoay quanh những vấn đề như định hướng giới tính. Bên cạnh ALC Publishing, một công ty khác của Mỹ là Seven Seas Entertainment cũng có tiếng tăm trong việc xuất bản các version tiếng Anh của các bộ yuri như manga "Kashimashi: Girl Meets Girl và light novel "Strawberry Panic!. Vào tháng 10/2006, Seven Seas bắt đầu cho ra mắt dòng yuri manga đặc biệt bao gồm những yuri manga như Strawberry Panic!, The Last Uniform, ngoài ra còn một số yuri manga nổi bật đã từng được Comic Yuri Hime ấn hành như Voiceful and First Love Sisters.

Anime "Yuri"/"Shoujo-Ai"

 12 Days
 .hack//Sign
 Air Master
 Akuma no Riddle
 Avenger
 Battle Athletes Victory
Bloom Into You
 Blue
 Blue Drop
 Burst Angel

 Candy Boy
 Citrus
 Claudine...!
 Devilman Lady
 Diebuster
 Dirty Pair
 El Cazador de la Bruja
 Figure 17
 Gokujou Seitokai
 Hayate Cross Blade
 HEN
 Ikkitousen
 Ikkitousen Dragon Destiny
 Ikkitousen Great Guardians
 Kannazuki no Miko
 Kashimashi ~Girl Meets Girl~
 Koihime Musou
 Kurau Phantom Memory
 Mahou Shoujo Lyrical Nanoha
 Madlax
 My-HiME

 Maria-sama ga Miteru
 Miyuki-Chan in Wonderland
 Noir
 Oniisama e...
 Project A-Ko
 Puni Puni Poemi
 Read Or Die
 Read or Dream
 Revolutionary Girl Utena
 Rose of Versailles
 Saki
 Sakura Trick
 Shiroi Heya no Futari
 Simoun
 Steel Angel Kurumi 2
 Strawberry Panic!
 Strawberry Shake Sweet
 Strike Witches
 The Sword of Paros
 Utena
 Uta Kata
 Venus Versus Virus
 Yami to Bōshi to Hon no Tabibito
 Yokohama Kaidashi Kikō
 Pluse

 Their Story
yuru yuri
 Tensei Ōjo to Tensai Reijō no Mahō Kakumei

Xem thêm
 Yaoi
 Shōnen-ai
 Femslash - thể loại tương tự của Mỹ

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Công Chúa Yuri
 Hội chợ Yuri

Thuật ngữ anime và manga
Nghệ thuật LGBT


title: Macromphalina worsfoldi

text:
Macromphalina worsfoldi là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Vanikoridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Macromphalina
Vanikoridae


title: Priopus crassiusculus

text:
Priopus crassiusculus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Platia & Schimmel miêu tả khoa học năm 1996.

Chú thích

Tham khảo

Priopus


title: 6319 Beregovoj

text:
6319 Beregovoj (1990 WJ3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 19 tháng 11 năm 1990 bởi Elst, E. W. ở La Silla.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 6319 Beregovoj

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Eric Walter Elst
Thiên thể phát hiện năm 1990


title: Đội tuyển cricket Anh

text:
Đội tuyển cricket quốc gia Anh là đội đại diện Anh và Wales trong môn thể thao cricket.

Anh và Úc là hai quốc gia tham gia trận Test cricket lần đầu tiên, năm 1877.

Anh đạt hạng nhì trong giải Giải vô địch cricket thế giới ba lần, trong năm 1979, 1987 và 1992.

Tham khảo

Cricket Anh
Anh
Cricket
Tổ chức thể thao Anh


title: Vollmersweiler

text:
Vollmersweiler là một đô thị thuộc huyện Germersheim, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Vollmersweiler có diện tích 2,18 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 226 người.

Đô thị Vollmerweiler nằm ở phía nam vùng Palatinate giữa Karlsruhe và Landau.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Vollmersweiler

Xã của bang Rheinland-Pfalz
Xã và đô thị ở huyện Germersheim


title: Mahou no Stage・Fancy Lala

text:
Mahou no Stage Fancy Lala (魔法のステージ・ファンシーララ, まほうのステージ ファンシーララ) thường được biết với tên ngắn hơn là Fancy Lala đây là một trong loạt các bộ anime chủ đề mahō shōjo do Studio Pierrot thực hiện. Bộ anime này được làm lại và phát triển lấy cảm hứng từ một tập OVA được phát hành trước đó vào năm 1988 là Harbor Light Monogatari Fashion Lala Yori. Bộ anime này đã phát sóng tại Nhật Bản từ ngày 05 tháng 4 đến ngày 27 tháng 9 năm 1998 với 26 tập. Cốt truyện xoay quanh cô bé Shinohara Miho với ước mơ sau này sẽ trở thành một nghệ sĩ nổi tiếng, cô được một người lạ mặt đưa cho hai sinh vật có phép thuật biến cô trở thành một thiếu nữ một cách nhanh chóng cũng như có thể chuyển cô về hình dáng ban đầu. Với sự trợ giúp này cô bé đã bức vào một phần của thế giới mà cô ước mơ với tên Fancy Lala.

Kênh Animax Asia đã phát sóng bộ anime này trên khắp hệ thống của mình ở Đông Nam Á và Nam Á, bộ anime còn được dịch ra nhiều thứ tiếng và phát sóng tại các quốc gia khác nhau. Một chuyển thể manga do Kasuga Rurika thực hiện đã đăng trên tạp chí dành cho shōjo là Ribon của Shueisha từ thánh 5 đến tháng 11 năm 1998 và sau đó đã được tập hợp lại thành 2 tankōbon.

Tổng quan

Sơ lược cốt truyện
Một ngày nọ, cô bé Miho Shinohara 9 tuổi được 1 người lạ mặt tặng cho 2 chú khủng long nhồi bông. Hai chú khủng long nhồi bông thực ra là sinh vật sống, chúng tặng cô bé 1 quyển ký họa kèm theo bút ma thuật. Trong giới hạn nào đó và tùy mức độ điều khiển khác nhau, cô bé có thể vẽ bất kì thứ gì vào quyển sổ ký họa rồi biến chúng thành thật. Miho cũng có thể biến thân thành 1 cô gái trẻ, đặt tên là Fancy Lala nhờ bút ma thuật. Fancy Lala được Yumi Haneishi, giám đốc công ty tìm kiếm tài năng Lyrical Productions, phát hiện. Cô bắt đầu bước vào con đường trở thành ngôi sao đầy thử thách.

Nhân vật

Gia đình Shinohara
Shinohara Miho (篠原 みほ, しのはら みほ) / Fancy Lala (ファンシーララ)

Pigu (ピグ)

Mogu (モグ)

Shinohara Yōichirō (篠原 洋一郎, しのはら よういちろう)

Shinohara Mamiko (篠原 真実子, しのはら まみこ)

Shinohara Chisa (篠原 ちさ, しのはら ちさ)

Trường học
Yoshida Tarō (吉田 太郎, よしだ たろう)

Yūki Akiru (結城 あきる, ゆうき あきる)

Nozaki Anna (野崎 あんな, のざき あんな)

Asaka Katsunoshin (朝霞 勝之進, あさか かつのしん)

Đoàn làm phim
Haneishi Yumi (羽根石 由美, はねいし ゆみ)

Kanno Emiko (菅野 江美子, かんの えみこ)

Kawaguchi Ririka (川口 理々香, かわぐち りりか)

Yoshio (ヨシオ)

Komi-san (コミさん)

Yumeno Miki (夢野 美樹, ゆめの みき)

Narumi Asao (鳴海 麻生, なるみ あさお)

Aikawa Hiroya (相川 ひろや, あいかわ ひろや)

Khác
Fushigi-san (不思議さん, ふしぎさん)

Imaichi (今市, いまいち)

Hoshizawa (星沢, ほしざわ)

Sakamoto Shōichi (坂本 翔一, さかもと しょういち)

Sản xuất
Công việc phát triển đã được tiến hành từ năm 1986 về chủ đề mahō shōjo với ý tưởng về việc nhân vật chính luôn có các trang phục khác nhau cũng như có khả năng sử dụng phép thuật. Với kết quả là tập OVA có tựa Harbor Light Monogatari Fashion Lala Yori được phát hành vào năm 1988. Studio Pierrot đã quyết định thực hiện một bộ anime dựa trên ý tưởng của tập OVA đó cũng như lấy cảm hứng phát triển cốt truyện từ bộ anime Mahou no Tenshi Creamy Mami được thực hiện và phát sóng trước đó. Fancy Lala ban đầu dự tính sẽ có 52 tập và phát trong 4 mùa tuy nhiên sau đó rút lại còn 26 tập.

Truyền thông

Anime
Studio Pierrot đã thực hiện Fancy Lala và phát sóng tại Nhật Bản từ ngày 05 tháng 4 đến ngày 27 tháng 9 năm 1998 với 26 tập trên cả hai kênh TV Osaka và TV Tokyo cùng lúc. Đây là bộ anime thứ năm trong loạt các bộ anime chủ đề mahō shōjo do Studio Pierrot thực hiện. Đây là tác phẩm dùng để kỷ niệm tác phẩm thứ 20 được thực hiện cũng như là tác phẩm thứ 15 về chủ đề mahō shōjo.

Fancy Lala đã được dịch ra và lồng tiếng thành các thứ tiếng khác nhau và phát trên các kênh truyền hình của các nước. Kênh Animax Asia đã phát sóng bộ anime này trên khắp hệ thống của mình ở Đông Nam Á và Nam Á. Bộ anime còn được đăng ký bản quyền với các phiên bản ngôn ngữ khác nhau như Bandai Entertainment đã đăng ký bản quyền phiên bản tiếng Anh của bộ để phát hành tại thị trường Bắc Mỹ, Arait Multimedia đăng ký tại Tây Ban Nha, Merak Film đăng ký tại Ý và Power International Multimedia đăng ký tại Đài Loan.

Âm nhạc
Bộ anime có hai bài hát chủ đề, một mở đầu và một kết thúc. Bài hát mở đầu có tên La La La ~Kuchibiru ni Negai wo Komete~ (La La La ~くちびるに願いをこめて~) và bài hát kết thúc có tên Shiawase na Ki・Bu・N (しあわせな き・ぶ・ん) cả hai đều do Omori Reiko trình bày. Đĩa đơn chứa hai bài hát đã phát hành vào ngày 29 tháng 4 năm 2008.

Ba đĩa đơn chứa các bài hát do các nhân vật trình bày đã phát hành vào ngày 24 tháng 6 năm 1998. Hai album chứa các bài hát do các nhân vật trình bày đã phát hành vào ngày 16 tháng 7 và ngày 30 tháng 9 năm 1998. Album tổng hợp các bài hát do các nhân vật trình bày đã phát hành vào ngày 16 tháng 12 năm 1998.

Đón nhận

Liên kết ngoài
Fancy Lala, the Magic Stage
Official Mahō no Stage Fancy Lala site  at Studio Pierrot

Anime năm 1988
Anime năm 1998
Manga năm 1998
Shōjo manga
Anime và manga mahō shōjo
Manga dài tập
Anime và manga lãng mạn
Anime và manga hài
Manga Shūeisha


title: Epeolus fasciatus

text:
Epeolus fasciatus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1895.

Chú thích

Tham khảo

Epeolus
Động vật được mô tả năm 1895


title: An Sơn, Kiên Hải

text:
An Sơn là một xã thuộc huyện Kiên Hải, tỉnh Kiên Giang, Việt Nam.

Địa lý
Xã An Sơn có địa giới hành chính bao gồm 11 đảo của quần đảo Nam Du, nằm phía đông nam đảo Phú Quốc trong vịnh Thái Lan, cách bờ biển Rạch Giá 65 hải lý. Các đảo nằm dưới sự quản lý hành chính của xã An Sơn: đảo Nam Du (còn được gọi là Hòn Củ Tron hay Hòn Lớn), Hòn Dâm, Hòn Hàng, Hòn Khô, Hòn Mốc, Hòn Nhàn, Hòn Nồm Giữa, Hòn Nồm Ngoài, Hòn Nồm Trong, Hòn Ông, Hòn Tre. Trung tâm hành chính xã nằm trên đảo Nam Du.

Xã An Sơn có diện tích 7,12 km², dân số năm 2020 là 4.115 người, mật độ dân số đạt 578 người/km².

Hành chính
Xã An Sơn được chia thành 3 ấp: An Cư, Bãi Ngự, Củ Tron.

Lịch sử
Ngày 27 tháng 9 năm 1983, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Quyết định số 107-HĐBT. Theo đó, đổi tên xã Nam Du thành xã An Sơn.

Ngày 26 tháng 7 năm 2005, Chính phủ ban hành Nghị định số 97/2005/NĐ-CP. Theo đó, tái lập xã Nam Du trên cơ sở điều chỉnh 440 ha diện tích tự nhiên và 5.484 người của xã An Sơn.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã An Sơn còn lại 675 ha diện tích tự nhiên và 8.033 người.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Chuyên đề "Kiên Giang – biển đảo" – Quần đảo Nam Du , Báo ảnh Đất mũi, 24 tháng 4 năm 2008
 Một số hình ảnh về quần đảo Nam Du

Xã, phường, thị trấn hải đảo Việt Nam


title: Saint-Prix, Saône-et-Loire

text:
Saint-Prix là một xã ở tỉnh Saône-et-Loire trong vùng Bourgogne-Franche-Comté nước Pháp.

Thông tin nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 1999, xã này có dân số 225 người.Dân số năm 2004 ước khoảng 230 người.

Xem thêm
Xã của tỉnh Saône-et-Loire

Tham khảo

INSEE
IGN

Xã của Saône-et-Loire


title: Bissezeele

text:
Bissezeele là một xã ở tỉnh Nord trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Nord

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Nord


title: Fécamp

text:
Fécamp là một xã trong vùng hành chính Normandie, thuộc tỉnh Seine-Maritime, quận Le Havre, tổng Fécamp. Tọa độ địa lý của xã là 49° 45' vĩ độ bắc, 00° 22' kinh độ đông. Fécamp nằm trên độ cao trung bình là 14 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 0 mét và điểm cao nhất là 125 mét. Xã có diện tích 15,07 km², dân số vào thời điểm 1999 là 21.027 người; mật độ dân số là 1395 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Các thành phố kết nghĩa
  Rheinfelden (Baden), Đức,

Nhân vật nổi tiếng
 David Belle diễn viên
 Guy de Maupassant nhà văn

Tham khảo

Xã của Seine-Maritime


title: Gymnogaster boletoides

text:
Gymnogaster là một chi nấm trong họ Agaricaceae. Đây là chi đơn loài, chứa một loài Gymnogaster boletoides.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Gymnogaster at Index Fungorum

Gymnogaster (Agaricaceae)
Nấm Úc


title: Xestia kollari

text:
Xestia kollari là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở miền nam Urals tới vùng Amur, miền bắc Mông Cổ, Hàn Quốc, Nhật Bản cũng như from Trung Quốc, Ussuri và Kamchatka.

Sải cánh dài 45–55 mm.

Phụ loài
Xestia kollari kollari (miền nam Urals to the Amur region, miền bắc Mongolia, Korea, Japan)
Xestia kollari cây mậnbata Butler, 1881 (China, Ussuri, Kamchatka)

Chú thích

Tham khảo

Xestia


title: Pháp Chính

text:
Pháp Chính (tiếng Hán: 法正; Phiên âm: Fa Ch'eng) (175 - 220) tự Hiếu Trực (孝直), người huyện Mi, Thiểm Tây ngày nay, là một trong những mưu sĩ hàng đầu của thế lực Lưu Bị thời Tam Quốc. Ban đầu, Pháp Chính là thủ hạ của Lưu Chương - quân phiệt Tây Xuyên. Sau này, khi Lưu Bị vào đất Thục, Pháp Chính về làm mưu thần cho Lưu Bị, được Bị rất tín nhiệm và kính trọng. Pháp Chính được đánh giá là có thể "sánh với thiên tài Quách Gia của Tào Ngụy".

Phục vụ Lưu Chương
Những năm đầu thời Kiến An, thiên hạ đói nghèo, Pháp Chính cùng đồng hương Mạnh Đạt cùng vào Thục, đầu quân cho Lưu Chương. Tuy nhiên, Chương không phải người biết trọng dụng nhân tài, cho nên rất lâu sau Pháp Chính mới lên được chức Huyện lệnh Tân Đô, sau đó được phong làm Quân nghị hiệu úy. Pháp Chính có tài mà không gặp thời, lại thường xuyên bị người Thục ghẻ lạnh vì là "kẻ ngoại lai". Ông vì điều này mà thường tỏ ra buồn khổ. Quan Biệt giá Ích Châu Trương Tùng là bằng hữu của Pháp Chính, cũng cảm thấy Lưu Chương không phải nhân vật có thể thành đại sự. Trương cũng chung tâm trạng với Pháp Chính.

Năm Kiến An 13 (208), Trương Tùng đi sứ Tào Tháo, trở về khuyên Lưu Chương đoạn tuyệt với Tào mà quay sang giao hảo với Lưu Bị. Cùng năm đó, liên minh Lưu Bị - Tôn Quyền đại thắng Tào Ngụy tại Xích Bích, thế lực cùng thanh danh Lưu Bị vang dội, khiến Lưu Chương rất tin tưởng cử ngay Trương Tùng đi sứ sang gặp Lưu Bị. Trương Tùng nhân cơ hội này tiến cử Pháp Chính cho Bị. Ban đầu Chính còn thoái thác, nhưng rồi cũng phải "bất đắc dĩ" tới diện kiến Lưu Bị. Lưu Bị gặp được Pháp Chính thì "dùng ân đức thu nạp", khiến Pháp Chính cảm thấy Bị xứng đáng là minh chủ "hùng tài đại lược", có thể theo phò tá.

Năm Kiến An 16 (211), Lưu Chương nghe tin Tào Tháo chuẩn bị chinh phạt Trương Lỗ, Chương vô cùng lo sợ Tào "nuốt" xong Hán Trung sẽ nhòm ngó Ích Châu. Trương Tùng khuyên Lưu Chương đón Lưu Bị vào Thục, để Bị thảo phạt Trương Lỗ, chiếm Hán Trung. Pháp Chính nhận lệnh làm sứ giả sang mời Lưu Bị đưa quân vào Thục. Đây cũng là thời điểm Pháp Chính hiến kế cho Bị. "Các hạ (Lưu Bị) là anh tài cái thế, Lưu Chương vô năng không thể làm minh chủ. Nay Trương Tùng làm nội ứng, giúp đoạt Ích Châu. Dùng Ích Châu trù phú làm căn cơ, lấy địa thế hiểm trở làm chỗ dựa mà thành đại nghiệp, dễ như trở bàn tay”. Pháp Chính trở về Ích Châu, âm thầm mưu tính cùng Trương Tùng, quyết định ngầm tôn Lưu Bị làm chủ.

Năm Kiến An 17 (212), Lưu Bị vờ bằng lòng với Lưu Chương thảo phạt Trương Lỗ, dẫn quân tiến vào Gia Manh. Sự việc bại lộ khiến Trương Tùng bị giết, Lưu Bị hoàn toàn trở mặt với Lưu Chương, xua quân tấn công Thành Đô. Quan Tòng sự Trịnh Độ hiến kế Lưu Chương dùng kế cố thủ "khiến quân Lưu Bị không đánh mà tan". Bị vô cùng lo lắng. Tuy nhiên, Pháp Chính nêu ra nhận định, Lưu Chương mặc dù bất tài, nhưng cũng là quan Châu mục yêu dân, cho nên sẽ không sử dụng kế sách phương hại đến dân chúng. Quả nhiên, Lưu Chương nói - "Ta nghe nói đánh địch để an dân, chưa nghe nói dùng dân để chống địch", và bác bỏ phương án của Trịnh Độ.

Pháp Chính khuyên Lưu Chương đầu hàng, ông phân tích tình hình chính sự, nhưng mục đích chính lại là công tâm kế, đánh mạnh vào điểm yếu nhân nghĩa của Chương: “trăm họ ngày một khốn đốn”,“bách tính chẳng thể kham nổi lao dịch” Sau đó, Lưu Chương đầu hàng với lý do không đành để dân chúng phải chịu khổ sở chiến tranh. Chiếm được Tây Xuyên, Bị phong cho Chính làm Thái thú Thục quận, Dương Vũ tướng quân, ngoài thống lĩnh kinh kỳ, trong làm Tham mưu trưởng.

Trọng thần của Lưu Bị

Xử lý nội sự
Sau khi Lưu Chương đầu hàng, Lưu Bị độc chiếm Ích Châu, nhờ có Pháp Chính bày mưu hiến kế mà nhanh chóng tạo được quan hệ tốt với giới phú hào địa phương. Lưu Bị lại lệnh Pháp Chính cùng Gia Cát Lượng, Lưu Ba, Lý Nghiêm, Y Tịch chế định ra "Thục khoa" - bộ pháp luật cai trị Ích Châu, thay đổi tình trạng lỏng lẻo dưới thời Lưu Chương. Giai đoạn này, Pháp Chính vừa kiểm soát đại quyền hành chính Thục quận - thủ phủ Ích Châu, vừa là đại thần cốt lõi bên cạnh Lưu Bị.

Thục ký có chép lại lời tranh luận giữa Pháp Chính với Gia Cát Lượng về hình pháp ở Thục. Pháp Chính thấy Gia Cát Lượng chấp pháp quá nghiêm, nhiều người bất mãn, có ý khuyên Gia Cát Lượng giảm bớt hình phạt. Gia Cát Lượng trả lời rằng thời Lưu Yên, Lưu Chương do ban ân vô độ, hình phạt không nghiêm, khiến bọn sĩ tộc phóng túng làm càn, khinh nhờn ngạo mạn, vì vậy cần phải siết chặt lại kỷ cương, chấp pháp nghiêm minh. Bùi Tùng Chi cho rằng chuyện này chưa chắc có thực, Gia Cát Lượng "khéo dùng luật" không thể nào lại bị chê bai là khắc nghiệt. Dịch Trung Thiên cho rằng Thục ký nói đúng, người Thục kính trọng Lượng công bằng nhưng nhiều người không thích Lượng quá nghiêm. Trần Văn Đức cho rằng Lượng làm như vậy là đúng, thời cuối Tần đầu Hán thiên hạ loạn lạc cần pháp luật khoan dung để thu phục lòng người, còn tình trạng ở Thục là bê trễ, cần siết chặt kỷ cương để chấn chỉnh.

Sau khi nắm giữ quyền lớn, Pháp Chính đã không quên báo đáp những người giúp đỡ mình, song cũng không bỏ qua tư thù với những người có mâu thuẫn trong quá khứ. “Đối với ân đức một bữa ăn, nỗi oán hận một lần trừng mắt, không gì không báo phục, lại tùy tiện bắt giết làm hại rất nhiều người.”. Đây cũng là điểm khiến sử gia Trần Thọ - tác giả "Tam Quốc Chí" - đánh giá ông là "phẩm đức không vẹn toàn".

Có người tố cáo với Gia Cát Lượng, hy vọng ông có thể vạch tội Pháp Chính với Lưu Bị, không để Chính "tác oai tác quái". Gia Cát Lượng chỉ đáp:  “Chúa công khi ở Công An, phía bắc úy kị Tào Công cường mạnh, phía đông lo lắng Tôn Quyền bức bách, ở gần lại sợ Tôn phu nhân sinh biến ngay sát nách. Tình thế lúc ấy, thật là tiến thoái lưỡng nan, may nhờ Pháp Hiếu Trực giúp đỡ, chúa công mới cất cánh bay liệng tự do được, chẳng sợ ai kiềm chế mình nữa. Sao lại cấm đoán Pháp Chính khiến ông ấy không được làm theo ý riêng?”

Thái thú Hứa Tĩnh của Lưu Chương trong lúc nguy cấp định bỏ Chương mà hàng Lưu Bị, vì vậy Bị ghét không muốn dùng. Tuy nhiên Pháp Chính cho rằng Hứa Tĩnh là nhân sĩ có danh tiếng lớn trong vùng, có thể lợi dụng danh tiếng của Tĩnh để an định dư luận, gây dựng uy tín cho Lưu Bị. Bị nghe theo, liền hậu đãi Hứa Tĩnh.

Đoạt Hán Trung - Tào Tháo cảm thán
Năm Kiến An 22 (217), Tào Tháo sau khi dễ dàng hàng phục Trương Lỗ, không tiếp tục xua quân đánh Ích Châu, mà chỉ để lại Hạ Hầu Uyên, Trương Hợp cố thủ Hán Trung. Pháp Chính lập tức hiến kế lên Lưu Bị, nêu rõ nhận định Tào Ngụy chắc chắn có vấn đề nội bộ, và chỉ ra ý nghĩa của việc đoạt Hán Trung - "Thượng, có thể thảo phạt 'quốc tặc' (chỉ Tào Tháo), tôn vinh Hán thất, chiếm lấy 2 châu Ung - Lương, mở rộng quốc thổ. Hạ, đoạt được địa bàn 'cốt lõi', phục vụ chiến lược lâu dài". Lưu Bị rất tán đồng quan điểm của Pháp Chính, bèn dẫn quân đánh Hán Trung. Trong chiến dịch công chiếm Hán Trung, Pháp Chính là quân sư của Lưu Bị; nhờ những sách lược của ông, quân Tào đã bị đánh bại hoàn toàn và Hán Trung rơi vào tay Lưu Bị.

Trận này còn có tình tiết: “Tiên chủ giao chiến với Tào Công, ở thế không lợi, nên lui binh, mà Tiên chủ tức giận không chịu lùi về, chẳng ai dám can. Tên bay như mưa, Chính bèn tới chắn trước Tiên chủ, Tiên chủ nói: Hiếu Trực tránh ra! Chính nói: Minh công còn đem thân xông pha tên đạn, huống chi là tiểu nhân. Tiên chủ bèn nói: Hiếu Trực, ta với ngươi cùng lui. Rồi lùi về.”

Lấy được Hán Trung là một trong những chiến thắng trọng yếu của Thục Hán, giúp Thục hình thành cục diện "tam phân thiên hạ" với Ngô - Ngụy về sau. Nghe tin Pháp Chính là người hiến kế cho Lưu Bị, Tào Tháo cảm khái nói - "Ta đã biết Huyền Đức không có khả năng thực hiện việc này, tất phải có người bày mưu hắn".

Năm Kiến An thứ 24 (219, Hán Hiến Đế), Lưu Bị tự lập làm Hán Trung Vương, phong Pháp Chính làm Thượng thư lệnh, kiêm Hộ quân tướng quân.

Qua đời
Năm 220, Pháp Chính qua đời, thọ 45 tuổi. Cái chết của ông khiến Lưu Bị vô cùng thương cảm, than khóc nhiều ngày. Lưu Bị đã ra lệnh cử tang một ngày cho ông, đồng thời truy phong ông làm Quan Nội Hầu, ông là một trong hai người (cùng với Trương Phi) được phong tước hầu dưới thời Lưu Bị.

Đánh giá
Tam quốc chí - Tiên chủ truyện viết: "Gia Cát Lượng là trọng thần, Pháp Chính là mưu chủ". nhận xét này cho thấy Gia Cát Lượng và Pháp Chính là 2 mưu sĩ được Lưu Bị tin tưởng nhất.

Sử gia Trần Thọ khen ngợi năng lực quân sự của Pháp Chính là "có thể sánh với thiên tài Quách Gia của Tào Ngụy". Trần Thọ bình luận rằng "Bàng Thống với Tuân Úc gần như một cặp, Pháp Chính và Trình Dục, Quách Gia cũng tương đương vậy".

Theo ý kiến của Gia Cát Lượng, nếu Pháp Chính còn sống thì ông đã có thể ngăn cản Lưu Bị công phạt Tôn Quyền sau cái chết của Quan Vũ, và nếu Lưu Bị đông chinh thì có lẽ ông cũng không đại bại ở trận Di Lăng. "Cho dù Đông chinh, cũng không thể thất bại".

Tuy nhiên, Pháp Chính có nhược điểm về tư cách đạo đức, Tam quốc chí chép rằng ông thích làm hại cả những người chỉ có thù nhỏ với mình, nên ông bị đánh giá là "phẩm đức không vẹn toàn", không thích hợp để làm việc trị quốc an dân. Trong khi đó, Gia Cát Lượng có tư cách đàng hoàng, xử sự công bằng, luôn đặt việc công lên trên việc tư. Mặt khác, tài năng của Pháp Chính chỉ thiên về quân sự, ông không đa tài cả về kinh tế, pháp luật như Gia Cát Lượng. Vì thế, nếu đem ra so sánh thì Gia Cát Lượng vẫn đóng vai trò quan trọng hơn trong triều đình Thục Hán.

Chức danh và chức vụ từng nắm giữ

 Tân Đô Lệnh (新都令)
 Quân Nghị Hiệu Úy (軍議校尉)
 Thục Quận Thái thú (蜀郡太守)
 Dương Vũ Tướng Quân (揚武將軍)
 Thượng thư Lệnh (尚書令)
 Hộ Quân Tướng Quân (護軍將軍)
 Dực Hầu (翼侯) - được truy phong sau khi Pháp Chính qua đời

Tham khảo

Người Thiểm Tây
Sinh năm 176
Mất năm 220
Nhân vật chính trị Thục Hán
Nhân vật chính trị Tam Quốc
Nhân vật quân sự Thục Hán


title: Mường So

text:
Mường So là một xã thuộc huyện Phong Thổ, tỉnh Lai Châu, Việt Nam.

Địa lý
Xã Mường So nằm ở trung tâm huyện Phong Thổ, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Nậm Xe
Phía tây giáp thị trấn Phong Thổ
Phía nam giáp xã Lản Nhì Thàng và huyện Sìn Hồ
Phía bắc giáp xã Khổng Lào.

Xã có diện tích 37,97 km², dân số năm 2004 là 3.226 người, mật độ dân số đạt 85 người/km².

Lịch sử
Ngày 10 tháng 10 năm 2004, Chính phủ ban hành Nghị định 176/2004/NĐ-CP. Theo đó, thành lập thị trấn Phong Thổ, thị trấn huyện lỵ huyện Phong Thổ trên cơ sở 100 ha diện tích tự nhiên của xã Hoang Thèn, 3.495,20 ha diện tích tự nhiên và 2.715 người của xã Mường So và 1.350 người (là cán bộ, công nhân viên chức các cơ quan, đơn vị của huyện) trên địa bàn.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Mường So còn lại 3.796,80 ha diện tích tự nhiên và 3.226 người.

Chú thích

Xem thêm


title: Feeding Frenzy

text:
Feeding Frenzy (tạm dịch: Cá lớn nuốt cá bé)  là một trò chơi do Sprout Games phát triển trên hệ máy Xbox 360 và PlayStation 3. Ban đầu được phát hành trên Xbox 360 vào ngày 15/03/2006, trò này xếp thứ 17 trong bảng xếp hạng các game hay nhất trên Xbox 360.

Cách chơi
Trong Feeding Frenzy, người chơi nhập vai là một chú cá đói bụng. Game có 40 màn, giữa các màn người nhập vai thành 5 loài cá khác nhau. Người chơi có nhiệm vụ cho chú cá mà mình điều khiển ăn các loài cá nhỏ để tăng kích thước, tránh bị những loài cá lớn hơn mình ăn thịt và dần dần có thể ăn tất cả các loài cá có kích thước khác nhau trên màn hình. Ngoài cá ra người chơi còn có thể ăn sao biển, ngọc trai và các sự trợ giúp như cá vàng (một loài cá bơi rất nhanh phát ra ánh sáng màu vàng nếu ăn được có tác dụng tăng kích thước nhanh chóng), ngọc sáng (làm tê liệt các loài khác), cá sát thủ (ăn hết các loài cá mà người chơi có thể ăn trên màn hình). Vào cuối màn chơi nếu người chơi không bị cá lớn ăn thịt thì một nàng tiên cá sẽ bơi qua và rải những ngôi sao biển để cộng điểm. Người cũng phải tránh những hiểm họa như bom, cá phóng xạ, các loài cá ăn thịt lớn, sứa và bị kẹp khi đang ăn ngọc trai.

Các loài cá
 Cá Andy – là cá đầu tiên. Là cá thần tiên. Khả năng duy nhất của chú cá này là bơi nhanh.
 Cá Leon là loài cá thứ hai. Chú là cá mao tiên.Trong khi chơi cá Leon, bạn có thể sử dụng khả năng hút.
 Cá Eddie – là cá chơi thứ ba, là loài cá vây chân lưng gù. Người tạo ra Eddie có sai sót khi nói Eddie là cá đực, vì chỉ có cá vây chân lưng gù cái mới có kích thước lớn như trong game (trong khi cá đực chỉ lớn đến 3 cm).
 Cá JD – loài cá thứ tư. Là loài cá dây.
 Cá Orville – loài cá cuối cùng – Chú là Cá voi sát thủ.

Đánh giá
Một đánh giá của IGN chỉ trích cơ khí đơn giản của tiêu đề và thiếu tổng thể của sâu, dẫn đến một số điểm 6,6 trong số 10 cho phiên bản Xbox 360. Xem xét các đề nghị rằng các trò chơi trực tuyến khác có thể giúp đỡ với nếu không hạn chế sức hấp dẫn lâu dài của tiêu đề.TeamXbox cũng nhận xét tiêu cực về những khó khăn của trò chơi là chơi lại, cho thấy nó có thể phù hợp hơn đối với trẻ em. Tuy nhiên, mặc dù là hơi nông cạn, TeamXbox kết luận rằng trò chơi vẫn có thể truy cập và vui vẻ.

Tham khảo

Trò chơi PlayStation 3
Trò chơi Xbox 360
Trò chơi Flash
Trò chơi PopCap
Trò chơi trên macOS
Trò chơi trên thiết bị di động
Trò chơi điện tử năm 2006
Trò chơi trên Windows
Trò chơi điện tử năm 2004


title: Oreophryne inornata

text:
Oreophryne inornata là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là subtropical hoặc tropical moist lowland forests và các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Tham khảo

 Kraus, F., Richards, S.& Allison, A. 2004. Oreophryne inornata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Oreophryne
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: 9911 Quantz

text:
9911 Quantz là một tiểu hành tinh kiểu S thuộc vành đai chính. Nó quay quanh Mặt Trời mỗi 3.49 năm.

Được phát hiện ngày 29 tháng 9 năm 1973 bởi Cornelis Johannes van Houten và Ingrid van Houten-Groeneveld ở Đài thiên văn Palomar, tên chỉ định của nó là "4129 T-2". Sau đó nó đổi tên là "Quantz" theo tên của Johan Joachim Quantz.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Tiểu hành tinh kiểu S
Được phát hiện bởi Cornelis Johannes van Houten
Được phát hiện bởi Ingrid van Houten-Groeneveld
Được phát hiện bởi Tom Gehrels
Thiên thể phát hiện năm 1973


title: Achery

text:
Achery là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Achery at the site of Institut géographique national

Xã của Aisne


title: Eleutherodactylus platydactylus

text:
Eleutherodactylus platydactylus là một loài ếch trong họ Leptodactylidae.
Nó được tìm thấy ở Bolivia và Peru.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao, và các khu rừng trước đây bị suy thoái nặng nề. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Tham khảo

 Cortez, C., Reichle, S., Rodríguez, L., Martinez, J.L., Köhler, J. & Arizabal, W. 2004. Eleutherodactylus platydactylus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

platydactylus
Động vật lưỡng cư Bolivia
Động vật lưỡng cư Peru


title: 6877 Giada

text:
6877 Giada (1994 TB2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 10 năm 1994 bởi Casulli, V. S., Valentini, S. ở Colleverde.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 6877 Giada

Thiên thể phát hiện năm 1994
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Euphitrea omeia

text:
Euphitrea omeia là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Yong Zhang, miêu tả khoa học năm 2006.

Chú thích

Tham khảo

Euphitrea


title: Vietbocap

text:
Vietbocap (tên khoa học: Vietbocap) là một chi bò cạp đặc hữu Việt Nam thuộc họ Pseudochactidae Loài bò cạp Thiên Đường đã được hai nhà khoa học TS. Phạm Đình Sắc (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam) và TS. Wilson Lourenco (Bảo tàng lịch sử tự nhiên Paris – Pháp) phát hiện trong động Thiên Đường thuộc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng Quảng Bình và công bố trên Tạp chí quốc tế C.R.Biologies, số 335, năm 2012.
Bọ cạp Cảnh cũng được nhà khoa học nêu trên phát hiện tại động Tiên Sơn thuộc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng Quảng Bình năm 2010.
Nơi sống của hai loài bọ cạp này đang bị thu hẹp do các tác động bởi con người. Loài này đang bị đe dọa, có nguy cơ biến mất nếu không được bảo tồn.

Các loài
Bọ cạp Thiên Đường
Bọ cạp Cảnh
Vietbocap lao

Chú thích

Tham khảo

 Phát hiện bọ cạp quý hiếm ở Quảng Bình, Hương Thu, VnExpress, 6/2/2012, 15:59 GMT+7

Động vật chân khớp Việt Nam


title: Coroados

text:
Coroados là một đô thị ở bang São Paulo của Brasil. Đô thị này nằm ở vĩ độ 21º21'07" độ vĩ nam và kinh độ 50º16'53" độ vĩ tây, trên khu vực có độ cao 409 m. Dân số năm 2004 ước tính là 4.615 người. Đô thị này có diện tích 246,6 km².

Thông tin nhân khẩu

Dữ liệu dân số theo điều tra dân số năm 2000

Tổng dân số: 4.417
 Dân số thành thị: 3.308
 Dân số nông thôn: 1.109
 Nam giới: 2.217
 Nữ giới: 2.200
Mật độ dân số (người/km²): 17,91

Tỷ lệ tử vong trẻ sơ sinh dưới 1 tuổi (trên một triệu người): 9,47

Tuổi thọ bình quân (tuổi): 75,07

Tỷ lệ sinh (số trẻ trên mỗi bà mẹ): 1,97

Tỷ lệ biết đọc biết viết: 90,02%

Chỉ số phát triển con người (HDI-M): 0,802
 Chỉ số phát triển con người - Thu nhập: 0,692
 Chỉ số phát triển con người - Tuổi thọ: 0,835
 Chỉ số phát triển con người - Giáo dục: 0,880
(Nguồn: IPEADATA)

Sông ngòi

 Sông Tietê

Các xa lộ

 SP-300

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng của đô thị

Đô thị bang São Paulo


title: Mondelange

text:
Mondelange là một xã trong vùng Grand Est, thuộc tỉnh Moselle, quận Thionville-Ouest, tổng Fameck. Tọa độ địa lý của xã là 49° 15' vĩ độ bắc, 06° 10' kinh độ đông. Mondelange có điểm thấp nhất là 154 mét và điểm cao nhất là 162 mét. Xã có diện tích 4,1 km², dân số vào thời điểm 1999 là 5610 người; mật độ dân số là 1368 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Xã của Moselle


title: 17970 Palepu

text:
17970 Palepu (1999 JA48) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 5 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 17970 Palepu

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: 5616 Vogtland

text:
5616 Vogtland là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1560.1908633 ngày (4.27 năm).

Tiểu hành tinh was được phát hiện ngày 29 tháng 9 năm 1987.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1987


title: Couzon-au-Mont-d'Or

text:
Couzon-au-Mont-d'Or là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 175 mét trên mực nước biển.

Dân số xã này năm 2006 là 2601 người.

Tham khảo
 INSEE

Xã của Rhône


title: Pacs del Penedès

text:
Pacs del Penedès là một đô thị trong ‘‘comarca’’ Alt Penedès, Barcelona, Catalonia, Tây Ban Nha.

Tham khảo

Đô thị ở Barcelona
Alt Penedès


title: Eleutherodactylus roseus

text:
Eleutherodactylus roseus là một loài ếch trong họ Leptodactylidae. Chúng là loài đặc hữu của Colombia.
Môi trường sống tự nhiên của nó là các khu rừng đất thấp ẩm nhiệt đới và cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Nguồn
 Castro, F., Grant, T. & Bolívar, W. 2004. Eleutherodactylus roseus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 7 năm 2007.

Tham khảo

roseus


title: Güesa - Gorza

text:
Gorza là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có dân số là 72 người. Đô thị nằm ở độ cao 656 m trên mực nước biển, cách tỉnh lỵ 72 km. Gorza nằm trong khu vực tiếng Basque không phải là ngôn ngữ chính thức.

==Tham khảo==

Guesa

Guesa


title: Malaguilla

text:
Malaguilla là một đô thị trong tỉnh Guadalajara, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 137 người.

Tham khảo

Đô thị ở Guadalajara


title: Romagne, Gironde

text:
Romagne  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 52 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Gironde


title: San Vero Milis

text:
San Vero Milis là một đô thị ở tỉnh Oristano trong vùng Sardinia, có khoảng cách khoảng 100 km về phía tây bắc của Cagliari và cách khoảng 13 km về phía bắc của Oristano. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 2.506 người và diện tích là 72,2 km².

San Vero Milis giáp các đô thị: Baratili San Pietro, Milis, Narbolia, Riola Sardo, Seneghe, Tramatza, Zeddiani.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Oristano


title: Braunsapis nitida

text:
Braunsapis nitida là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Braunsapis
Động vật được mô tả năm 1859


title: Vũ Hương

text:
Vũ Hương (chữ Hán giản thể: 武乡县 âm Hán Việt: Vũ Hương huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Trường Trị, tỉnh Sơn Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Vũ Hương có diện tích 1610 km², dân số năm 2002 là 210.000 người. Huyện Vũ Hương được chia thành 5 trấn và 16 hương.
Trấn: Thành Quan, Bàn Long, Hồng Thủy, Cố Thành, Lâm Chương.
Hương: Diêu Loan, Hàn Bắc, Thạch Môn, Đông Câu, Đại Hữu, Cố Khoát, Cố Huyện, Thượng Ty, Thạch Bắc, Dũng Tuyền, Đông Lương, Phân Thủy Lĩnh, Tào Thôn, Thạch Bàn, Quảng Trí.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Sơn Tây
Trường Trị


title: Mairena del Alcor

text:
Mairena del Alcor là một đô thị ở tỉnh Sevilla, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2007, đô thị này có dân số 18.710 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Ayuntamiento de Mairena del Alcor
Mairena del Alcor - Sistema de Información Multiterritorial de Andalucía

Đô thị ở Sevilla


title: Vịnh Encounter

text:
Vịnh Encounter (có nghĩa là "vịnh gặp gỡ") là một vịnh của Úc, ngoài bờ biển miền trung nam của tiểu bang Nam Úc, cách thành phố Adelaide khoảng 100 km về phía nam.

Vịnh được đặt tên này sau cuộc gặp gỡ ngày 8 tháng 4 năm 1802 giữa hai nhà thám hiểm Matthew Flinders của Anh Quốc và Nicolas Baudin của Pháp, cả hai đều vẽ hải đồ vùng bờ biển Úc cho nước của mình. Cuộc gặp gỡ giữa hai khoa học gia này là hòa bình, mặc dù thời đó hai nước đang có chiến tranh với nhau.

Vịnh này là một vòng cung bờ biển rộng, trải dài từ Newland Head (The Bluff) dọc bờ biển phía nam của Bán đảo Fleurieu qua các thành phố Victor Harbor, Goolwa và cửa sông Murray rồi sang phía đông nam dọc Vườn quốc gia Coorong tới Kingston SE.

Tham khảo

 Hodge, Charles Reynolds, Encounter Bay, the miniature Naples of Australia: a short history of the romantic south bờ biển của South Australia, Adelaide, 1932, Reprinted Hampstead Gardens, S.A.: Austaprint, 1979, ISBN 0-85872-320-4.

Encouter
Địa lý Úc


title: Tây Sung

text:
Tây Sung chữ Hán giản thể: 西充县, Hán Việt: Tây Sung huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Nam Sung, tỉnh Tứ Xuyên, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 1108 km2, dân số năm 2002 là 630.000 người. Huyện này được chia thành các đơn vị hành chính gồm 15 trấn, 32 hương.
Trấn: Phổ Thành, Nhân Hòa, Đa Phù, Song Phượng, Nghĩa Hưng, Thái Bình, Cổ Lâu, Đại Toàn, Tiên Lâm, Phượng Minh, Thanh Sư, Quan Văn, Hoè Thụ, Minh Long, Cao Viện.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Tứ Xuyên
Nam Sung


title: Chenu, Sarthe

text:
Chenu là một xã thuộc tỉnh Sarthe trong vùng Pays-de-la-Loire tây bắc nước Pháp. Xã này có diện tích 30,8 km2, dân số năm 2006 là 458 người.

Tham khảo
INSEE

Xã của Sarthe


title: Hydropsyche ulmeri

text:
Hydropsyche ulmeri là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Hydropsyche


title: Leucas penduliflora

text:
Leucas penduliflora là một loài thực vật có hoa thuộc họ Lamiaceae.
Loài này chỉ có ở Yemen.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng cây bụi khô khu vực nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo
 Miller, A. 2004. Leucas penduliflora. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Penduliflora
Thực vật Yemen
Thực vật dễ tổn thương


title: (49173) 1998 SQ63

text:
{{DISPLAYTITLE:(49173) 1998 SQ63}}

(49173) 1998 SQ63 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện qua chương trình tiểu hành tinh Beijing Schmidt CCD ở trạm Xinglong ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc ngày 29 tháng 9 năm 1998.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 49001–50000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1998
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Klein Upahl

text:
Klein Upahl là một đô thị thuộc huyện Rostock (trước thuộc huyện huyện Güstrow), bang Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Đô thị này có diện tích km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là người.

Tham khảo

Xã của bang Mecklenburg-Vorpommern
Xã và đô thị ở huyện Rostock


title: Eumenes

text:
Eumenes có thể là:

Eumenes xứ Cardia (362 TCN - 316 TCN), một viên tướng và học giả người Hy Lạp trong quân đội Macedonia của Alexandros đại đế.
Tên của một vài vị vua trong vương triều Attalid của Pergamum
Vua Eumenes I, (trị vì 263 - 241 TCN)
Vua Eumenes II, (trị vì 197 - 160 TCN)
Vua Eumenes III, con trai không chính thức của Eumenes II và là người thừa kế vương vị của ông (chết năm 129 TCN)
Eumenes, nhà điêu khắc của trường Pergamene vào cuối thế kỷ III TCN: xem ở Epigonus.
Eumenes xứ Bactria, đồng trị vì với cua Antimachus I của Baktria.
Thánh Eumenes, một Giám mục của Gortyna vào thế kỷ VII.
 Eumenes (genus), một chi của Potter wasps (Eumeninae).