title: Sóng hấp dẫn

text:
Trong vật lý học, sóng hấp dẫn (tiếng Anh: gravitational wave) là những dao động nhấp nhô bởi độ cong của cấu trúc không-thời gian thành các dạng sóng lan truyền ra bên ngoài từ sự thăng giáng các nguồn hấp dẫn (thay đổi theo thời gian), và những sóng này mang năng lượng dưới dạng bức xạ hấp dẫn. Albert Einstein, vào năm 1916, dựa trên thuyết tương đối rộng của ông lần đầu tiên đã dự đoán có sóng hấp dẫn. Nhóm cộng tác khoa học Advanced LIGO đã thu được trực tiếp tín hiệu sóng hấp dẫn từ kết quả hai lỗ đen sáp nhập vào ngày 14 tháng 9 năm 2015 và phát hiện này được thông báo trong cuộc họp báo tổ chức ngày 11 tháng 2 năm 2016 bởi Quỹ Khoa học Quốc gia (NSF). Theo thuyết tương đối rộng, sóng hấp dẫn có thể phát ra từ một hệ sao đôi chứa sao lùn trắng, sao neutron hoặc lỗ đen. Hiện tượng sóng hấp dẫn là một trong những hệ quả của tính hiệp biến Lorentz cục bộ trong thuyết tương đối tổng quát, bởi vì tốc độ lan truyền tương tác bị giới hạn bởi đặc tính này. Nhưng trong lý thuyết hấp dẫn của Newton tất cả các vật tương tác tức thì với nhau, vì vậy không có sóng hấp dẫn trong lý thuyết cổ điển này.

Các nhà khoa học đã thăm dò dấu hiệu của bức xạ hấp dẫn bằng các phương pháp gián tiếp khác nhau. Ví dụ, Russell Hulse và Joseph Taylor tìm thấy hệ sao xung Hulse - Taylor có chu kỳ quỹ đạo giảm dần theo thời gian do hai sao neutron quay gần về phía nhau, từ đó cung cấp bằng chứng cho sự tồn tại của sóng hấp dẫn; vì sự phát hiện này mà vào năm 1993 hai ông được Giải Nobel Vật lý. Các nhà khoa học cũng sử dụng các trạm dò sóng hấp dẫn để thám trắc hiệu ứng sóng hấp dẫn, ví dụ như Đài thám trắc sóng hấp dẫn - giao thoa kế laser (LIGO).

Giới thiệu

Thuyết tương đối tổng quát của Einstein mô tả hấp dẫn là một hiện tượng gắn liền với độ cong của không-thời gian. Độ cong này xuất hiện vì sự có mặt của khối lượng. Càng nhiều khối lượng chứa trong một thể tích không gian cho trước, thì độ cong của không thời gian càng lớn hơn tại biên giới của thể tích này. Khi vật thể có khối lượng di chuyển trong không thời gian, sự thay đổi độ cong hồi đáp theo sự thay đổi vị trí của vật. Trong một số trường hợp, vật thể chuyển động gia tốc gây nên sự thay đổi độ cong này mà lan truyền ra bên ngoài với tốc độ ánh sáng theo như dạng sóng. Hiện tượng lan truyền này được gọi là sóng hấp dẫn.

Khi sóng hấp dẫn truyền tới một quan sát viên ở xa, bằng dụng cụ phát hiện người đó sẽ kết luận là không thời gian bị bóp méo. Khoảng cách giữa hai vật tự do sẽ biến đổi tăng giảm một cách nhịp nhàng (dao động), bằng với tần số của sóng hấp dẫn. Tuy nhiên, trong quá trình này, các vật là tự do và không có lực tác động giữa chúng, vị trí tọa độ là không thay đổi, sự thay đổi ở đây là thay đổi hệ tọa độ không gian và thời gian của khoảng cách giữa chúng. Đối với quan sát viên ở xa, cường độ sóng hấp dẫn tại vị trí của người này tỉ lệ nghịch với khoảng cách từ anh ta đến nguồn sóng. Theo dự đoán của lý thuyết, ở các hệ sao đôi chứa sao neutron chuyển động vòng xoắn ốc vào nhau với tốc độ lớn trên quỹ đạo elip dẹt, chúng sẽ sáp nhập vào nhau trong tương lai và là nguồn phát ra sóng hấp dẫn mạnh. Nhưng bởi vì khoảng cách thiên văn đến chúng quá lớn, cho nên ngay cả các sóng hấp dẫn có cường độ cao nhất phát từ các sự kiện trong vũ trụ khi lan tới Trái Đất đã yếu đi rất nhiều, với biên độ dao động khoảng cách giữa hai vật thử thấp hơn 10−21. Để phát hiện sự thay đổi tinh tế này, các nhà khoa học phải tìm cách tăng độ nhạy của máy dò. Tính đến năm 2012, các máy dò nhạy nhất nằm ở các trạm thám trắc LIGO và VIRGO có độ chính xác lên tới 5 x 10−22. Các nhà vật lý đã tính toán ra ngưỡng giới hạn trên của tần số của sóng hấp dẫn lan truyền tới Trái Đất. Cơ quan Vũ trụ châu Âu đang phát triển một hệ thống vệ tinh thám trắc trong không gian để phát hiện sóng hấp dẫn, tên dự án là Ăngten giao thoa kế Laser trong Vũ trụ (Laser Interferometer Space Antenna LISA).

Sóng hấp dẫn có thể thâm nhập vào các vùng không gian mà sóng điện từ không thể xâm nhập. Dựa vào các tính chất thu được từ sóng hấp dẫn có thể giúp tìm hiểu Vũ trụ tại những vùng sâu nơi một số loại thiên thể kỳ lạ nằm ở đó, chẳng hạn như các cặp lỗ đen. Những đối tượng như vậy không thể quan sát trực tiếp theo cách truyền thống bằng kính thiên văn quang học và kính thiên văn vô tuyến. Ưu điểm này của sóng hấp dẫn cũng là một lợi thế để nghiên cứu trạng thái sớm nhất của Vũ trụ. Không thể áp dụng các phương pháp quan sát hiện nay bởi vì trước giai đoạn tái kết hợp electron, Vũ trụ trở lên mờ đục đối với toàn bộ dải sóng điện từ. Ngoài ra, các phép đo chính xác hơn của sóng hấp dẫn có thể tiếp tục xác minh thuyết tương đối tổng quát.

Sóng hấp dẫn về mặt lý thuyết có thể tồn tại ở bất kỳ tần số nào, nhưng hầu như không thể phát hiện được chúng ở tần số rất thấp, và nguồn phát sóng tần số cao được biết đến là không thể quan sát được. Stephen Hawking và Werner Isreal dự đoán rằng có thể phát hiện sóng hấp dẫn với tần số trong miền 10 -7  Hz tới 10 11  Hz. Sóng hấp dẫn GW150914 mà nhóm hợp tác LIGO lần đầu tiên thu nhận trực tiếp có tần số trong khoảng 35 Hz đến 250 Hz.

Các hiệu ứng khi sóng hấp dẫn truyền qua

Để hiểu được tính chất của sóng hấp dẫn bằng cách thăm dò, có thể tưởng tượng trong một khu vực không-thời gian phẳng có một tập hợp các hạt thử đứng yên tạo thành một bề mặt phẳng. Khi sóng hấp dẫn truyền theo phương vuông góc với mặt phẳng này đi qua các hạt nó kéo giãn không gian và thời gian theo một hướng và nén không gian và thời gian theo hướng vuông góc (ảnh động bên phải). Diện tích bao quanh bởi các hạt thử nghiệm là không thay đổi, và các hạt không dịch chuyển theo hướng chuyển động của sóng (tức là chúng không bật ra khỏi bề mặt phẳng). Khi khoảng cách giữa các hạt theo phương dọc là lớn nhất thì khoảng cách giữa các hạt theo phương ngang là nhỏ nhất và ngược lại khoảng thời gian di chuyển giữa hai hạt theo phương ngang là lớn nhất và theo phương dọc là ít nhất.

Hai hình bên cạnh minh họa phóng đại sự dao động của các hạt vì biên độ sóng hấp dẫn thực sự là rất nhỏ. Tuy nhiên chúng cho phép hình dung ra kiểu dao động đặc trưng của sóng hấp dẫn phát ra từ hai vật thể quay trên quỹ đạo hình tròn. Trong trường hợp này, biên độ của sóng hấp dẫn không thay đổi, nhưng mặt phẳng phân cực (hay phương dao động) thay đổi hay quay với chu kỳ bằng hai lần chu kỳ quỹ đạo của hai vật thể trong nguồn. Do đó, kích thước của sóng hấp dẫn (biến dạng tuần hoàn của không thời gian) thay đổi theo thời gian, như thể hiện trong các hình ảnh động. Nếu quỹ đạo của hai vật thể là hình elip, thì biên độ của sóng hấp dẫn cũng sẽ thay đổi theo thời gian như được miêu tả bằng công thức tứ cực của Einstein.

Giống như các sóng khác, sóng hấp dẫn có một số đặc điểm sau:

 Biên độ: Thường được ký hiệu bằng , đại lượng này biểu thị độ lớn của sóng — phần bị dãn ra hay nén lại trong ảnh động. Biên độ minh họa ở đây có giá trị gần bằng  (hay 50%). Sóng hấp dẫn đi qua Trái Đất có biên độ nhỏ hơn hàng tỷ nghìn tỷ lần minh họa này — . Chú ý rằng đại lượng này không giống với cái gọi là biên độ như của sóng điện từ, mà bằng . Các nhà vật lý thường dùng h với ý nghĩa là biến dạng của sóng hấp dẫn (gravitational wave strain).
Tần số: Thường ký hiệu bằng f, đây là tần số mà sóng dao động (1 chia cho lượng thời gian giữa hai lần giãn và nén liên tiếp)
Bước sóng: Thường ký hiệu bằng , đây là khoảng cách dọc theo phương truyền sóng giữa hai điểm có độ dãn hoặc độ nén lớn nhất.
Tốc độ: Đây là tốc độ mà tại một điểm trên sóng (ví dụ, điểm tại độ giãn hay độ nén là lớn nhất) lan truyền. Đối với sóng hấp dẫn có biên độ nhỏ, tốc độ này bằng tốc độ ánh sáng, .

Từ những đại lượng trên có thể tính toán ra độ sáng của sóng hấp dẫn bằng cách tính đạo hàm bậc ba theo thời gian đối với công thức tứ cực.

Tốc độ, bước sóng, và tần số của sóng hấp dẫn có liên hệ với nhau bởi phương trình c = λ f, giống như phương trình của sóng ánh sáng. Ví dụ, ảnh động minh họa ở đây sóng hấp dẫn dao động động khoảng 1 lần trong 2 giây. Tương ứng với sóng này có tần số 0,5 Hz, và bước sóng vào khoảng 600.000 km, hay 47 lần đường kính Trái Đất.

Trong ví dụ vừa nêu, chúng ta đã giả sử một số điều đặc biệt về sóng. Chúng ta giả sử rằng sóng hấp dẫn là phân cực tuyến tính, hay phân cực "cộng", viết là . Sự phân cực của sóng hấp dẫn giống như phân cực của sóng ánh sáng ngoại trừ rằng sóng hấp dẫn phân cực ở góc 45 độ, như ngược lại đối với 90 độ. Đặc biệt, nếu chúng ta có sóng hấp dẫn phân cực "chéo", , hiệu ứng tác dụng lên các hạt thử về cơ bản là như nhau, nhưng góc quay đi 45 độ, như được chỉ ra ở hình thứ hai. Giống như phân cực ở sóng ánh sáng, sự phân cực ở sóng hấp dẫn cũng được biểu diễn theo kiểu sóng phân cực tròn. Sóng hấp dẫn bị phân cực bởi vì bản chất của nguồn phát ra chúng. Sự phân cực phụ thuộc vào góc từ nguồn, mà được trình bày ở phần tiếp theo.

Ước lượng giới hạn trên của biên độ
Một hệ nguồn điển hình có các thành phần tứ cực  với độ lớn , với M và R lần lượt là khối lượng và bán kính của hệ. Nếu chuyển động bên trong nguồn không có tính đối xứng cầu, thì đạo hàm bậc hai theo thời gian của thành phần tứ cực  sẽ có độ lớn , trong đó  là thành phần không đối xứng cầu của bình phương vận tốc bên trong nguồn phát ra sóng hấp dẫn. Khi thay vào công thức xác định biên độ sóng hấp dẫn từ các thành phần tứ cực ta có ước lượng biên độ

.

Lưu ý ở đây  là thế hấp dẫn Newton tại khoảng cách r nằm bên ngoài nguồn sóng, và tỉ số  của biên độ sóng với thế hấp dẫn bên ngoài  của nguồn tại khoảng cách r đến quan sát viên là
.

Theo định lý virial đối với hệ hấp dẫn, tỷ số này không thể vượt quá giá trị lớn nhất của thế hấp dẫn Newton đối với bên trong nguồn sóng . Kết quả này rất thuận tiện và thiết thực đối với phương pháp ước tính giới hạn trên của biên độ sóng hấp dẫn. Đối với một sao neutron nằm trong cụm thiên hà ở chòm sao Xử Nữ thì biên độ bức xạ hấp dẫn nó phát ra có giới hạn trên xấp xỉ bằng 5. Trong hàng thập kỷ, các nhà khoa học đã sử dụng cách này để ước tính độ nhạy tối thiểu cho các máy dò sóng hấp dẫn phải bằng hoặc nhỏ hơn .

Ước lượng tần số
Trong một số trường hợp, tần số sóng hấp dẫn bị ảnh hưởng bởi chuyển động của nguồn, ví dụ, tần số của sóng hấp dẫn phát ra từ sao xung bằng hai lần tần số tự quay của ngôi sao. Nhưng đối với hầu hết các hệ thống sao đôi, tần số bức xạ hấp dẫn có liên quan đến tần số động lực tự nhiên của hệ hấp dẫn được định nghĩa là:

Ở đây  là mật độ trung bình của khối lượng - năng lượng của nguồn sóng. Nó có cùng độ lớn với tần số quỹ đạo của hệ sao đôi (binary orbital frequency-tương đương với chu kỳ quỹ đạo) và tần số xung nhịp cơ bản (fundamental pulsation frequency) của vật thể.

Nếu ước lượng nguồn sóng phân bố trong mặt cầu với khối lượng M và bán kính R thì . Đối với một sao neutron có khối lượng 1,4 lần khối lượng Mặt Trời, bán kính bằng 10 km, tần số tự nhiên của nó sẽ là 1,9 kHz; đối với một lỗ đen có khối lượng 10 lần khối lượng của mặt trời, bán kính chân trời sự kiện bằng 30 km, tần số tự nhiên của nó bằng 1 kHz; và cho lỗ đen siêu khối lượng bằng 2,5 × 106 lần khối lượng của Mặt Trời, tần số tự nhiên của nó là 4 milliHertz, vì mật độ trung bình của nó thấp hơn. Nói chung, việc ước lượng tần số sóng hấp dẫn từ tần số tự nhiên của nguồn là đúng, về bản chất đó là một phương pháp thô cho phép ước lượng một cách nhanh chóng, cung cấp cho việc tính giá trị giới hạn trên của tần số đúng của nguồn sóng hấp dẫn.

Nguồn sóng hấp dẫn

Sóng hấp dẫn phát ra do sự không đối xứng của mô men tứ cực gây bởi chuyển động có gia tốc, với điều kiện là các chuyển động không hoàn toàn đối xứng cầu (giống như một quả cầu nở rộng hoặc co lại) hoặc đối xứng trụ (giống như một đĩa quay hoặc hình cầu quay quanh trục). Một ví dụ đơn giản của nguyên tắc này đó là trường hợp ở quả tạ quay. Nếu quả tạ quay tít như bánh xe trên một trục, nó sẽ không tỏa ra sóng hấp dẫn; nếu quay quanh trục như hai hành tinh quay quanh nhau, nó sẽ tỏa ra sóng hấp dẫn. Quả tạ càng nặng, và quay càng nhanh thì sóng hấp dẫn sẽ phát ra càng mạnh. Nếu chúng ta tưởng tượng một trường hợp cực hạn, trong đó hai đầu của quả tạ là những thiên thể lớn như sao neutron hoặc lỗ đen quay quanh nhau rất nhanh, thì một lượng đáng kể các bức xạ hấp dẫn sẽ phát ra từ hệ này.

Tần số sóng hấp dẫn phụ thuộc vào đặc trưng hệ động lực quy mô theo thời gian. Đối với hệ sao đôi, tần số quỹ đạo của hai thiên thể quay quanh nhau chính là tần số của sóng hấp dẫn mà hệ phát ra. Các nguồn sóng hấp dẫn thường được phân loại theo dải tần số. Tần số 1 Hz đến 10 kHz là dải nguồn sóng cao tần, như hệ hai sao neutron, hệ hai lỗ đen, siêu tân tinh... và đây cũng chính là dải tần mà các máy thăm dò sóng hấp dẫn trên mặt đất có thể phát hiện ra được. Từ 1mHz đến 1 Hz được phân loại thành nguồn sóng thấp tần, như lỗ đen siêu khối lượng, hệ hai sao lùn trắng... những nguồn này có thể phát hiện từ những vệ tinh quan trắc sóng hấp dẫn dựa trên phương pháp giao thoa kế laser để đo dịch chuyển Doppler của chùm tia laser. Nguồn sóng từ 1nHz đến 1mHz được phân loại thành dải tần rất thấp, từ các nguồn lỗ đen siêu khối lượng, dây vũ trụ... Phương pháp phát hiện sóng hấp dẫn bằng cách theo dõi cũng một lúc thời gian đến của xung sóng vô tuyến từ nhiều sao xung một lúc cho phép xác định sóng hấp dẫn trong phạm vi tần số rất nhỏ từ 10−18 Hz đến 10−15 Hz, tương ứng với sóng hấp dẫn phát ra từ thời điểm vũ trụ lạm phát sau Vụ Nổ Lớn mà những sóng này có thể để lại dấu vết trong bức xạ phông vi sóng vũ trụ.

Hệ sao đôi

Những hệ sao đôi có khả năng phát ra sóng hấp dẫn ở mức quan sát được bao gồm hệ chứa một sao lùn trắng, hoặc một sao neutron hoặc lỗ đen và các hệ sao đôi khoảng cách quỹ đạo giữa hai thiên thể là nhỏ, như hệ sao quay quanh một lỗ đen, hệ sao neutron quay quanh lỗ đen, hệ hai sao neutron, hệ hai sao lùn trắng... Những hệ này có thành phần mô men tứ cực với độ biến thiên theo thời gian lớn, và là những nguồn quan trọng đối với các trạm quan trắc trên mặt đất như LIGO và trạm thăm dò trong không gian như eLISA. Cho tới nay chỉ có những chứng cứ gián tiếp xác nhận sự tồn tại của sóng hấp dẫn thông qua việc quan sát những nguồn sóng này (chẳng hạn hệ sao xung và sao PSR 1913+ 16). Trên toàn bộ, quá trình bức xạ sóng hấp dẫn từ hệ sao đôi bao gồm quá trình ba giai đoạn, hai thiên thể quay xoáy ốc càng gần về nhau (inspiral) với tốc độ ngày càng nhanh hơn và càng gần nhau hơn, sáp nhập vào nhau (merger) tạo thành vật thể duy nhất quay xung quanh trục của nó một cách ổn định khi nó phát ra sóng hấp dẫn mang theo thông tin về khối lượng và spin của vật thể này (ringdown phase - giai đoạn rung ngân).

Bức xạ hấp dẫn phát ra từ hệ sao đôi làm hệ mất mô men động lượng, khiến cho quỹ đạo của hệ suy giảm dần với một tốc độ rất chậm, dần dần làm cho hai thiên thể va chạm vào nhau. Nói cách khác, thời gian làm cho quỹ đạo của hệ suy giảm lớn hơn rất nhiều lần so với chu kỳ quỹ đạo của nó, do đó giai đoạn sáp nhập thường được tinh toán bằng phương pháp xấp xỉ hậu Newton dùng để tiên đoán ra dạng sóng hấp dẫn mà hệ sẽ phát ra. Tần số sóng hấp dẫn có thể được suy ra từ phương pháp xấp xỉ, do tần số này tỉ lệ với căn bậc hai của mật độ trung bình của khối lượng - năng lượng của hệ đôi. Các trạm quan trắc mặt đất có thể phát hiện ra các hệ sao đôi neutron và lỗ đen khối lượng sao, trong khi eLISA được phát triển để thăm dò các hệ đôi sao lùn trắng và các lỗ đen siêu khối lượng khác.

Sóng hấp dẫn lấy đi năng lượng từ quỹ đạo khiến cho quỹ đạo của hệ hai thiên thể sẽ dần co lại, kết quả là tần số sóng hấp dẫn phát ra sẽ tăng theo thời gian, hay được gọi là tín hiệu di tần (chirp signal). Tín hiệu di tần có thể được theo dõi trong một khoảng thời gian dài, và chúng ta có thể tính được khối lượng của hệ hai thiên thể nhờ tín hiệu chirp, và từ kết quả quan trắc được biên độ sóng hấp dẫn ta sẽ thu được khoảng cách từ nguồn đến Trái Đất, và có nghĩa là phương pháp này sẽ bổ sung thêm một cách để đo hằng số Hubble và hằng số vũ trụ khác.

Với bán kính quỹ đạo của hệ thiên thể đôi giảm tăng dần, phương pháp gần đúng đoạn nhiệt không còn được áp dụng, hệ tiến tới giai đoạn hai vật sáp nhập vào nhau: giai đoạn hai vật thể sáp nhập dữ dội tạo ra một lỗ đen mới, và một lượng đáng kể năng lượng và động lượng được giải phóng dưới dạng sóng hấp dẫn (nhưng ngoài ra phần lớn dạng mô men động lượng không bị sóng hấp dẫn mang đi bởi định luật bảo toàn mô men động lượng, điều này dẫn tới hình thành một đĩa bồi tụ xung quanh lỗ đen mới, đĩa bồi tụ vật chất sẽ phát ra các chớp tia gamma), phương pháp xấp xỉ Newton cũng không áp dụng được ở đây (xem lỗ đen khối lượng sao); sau cùng một lỗ đen hình thành trong trạng thái xoay quanh một trục với vận tốc xoay chậm dần, cùng với đó là tần số sóng hấp dẫn phát ra cũng giảm dần, và cuối cùng lỗ đen sẽ ổn định về dạng lỗ đen miêu tả bằng mêtric Kerr.

Theo kết quả thống kê và mô hình lý thuyết, số lượng các hệ đôi sao neutron là tương đối hiếm trong Vũ trụ, và số lượng chúng có thể quan sát được nhỏ hơn so với số lượng hệ đôi chứa một sao neutron và một sao lùn trắng, và phổ biến hơn là hệ chứa hai sao lùn trắng với sóng hấp dẫn phát ra có tần số thấp (10−5 đến 10−1 Hz). Những hệ hai sao lùn trắng chắc chắn sẽ nhiều hơn hệ hai sao neutron quay trên quỹ đạo chật nổi tiếng là PSR B1913 + 16. Điều này bởi vì hầu hết trong Vũ trụ chiếm đa số là các ngôi sao có khối lượng nhỏ và trung bình, và hầu hết chúng ở trong hệ sao đôi. Các nhà vật lý thiên văn ước lượng được rằng, eLISA có khả năng phát hiện ra hàng ngàn những hệ đôi sao lùn trắng này, với xác suất tìm thấy cao hơn so với khả năng tìm thấy các hệ đôi sao neutron của những trạm thăm dò mặt đất. Nhưng mặt khác, trong Ngân Hà có quá nhiều hệ đôi sao lùn trắng sẽ dẫn tới mức độ ồn trong tần số dưới 1 milli-hertz, và mức ồn nền này được gọi là "mức ồn gây hiểu nhầm", vì nó cao hơn mức độ ồn từ thiết bị của các vệ tinh eLISA, nhưng mức ồn này lại không ảnh hưởng tới những tín hiệu thu từ các hệ có chứa lỗ đen. Các hệ hai sao lùn trắng nằm bên ngoài Ngân Hà có biên độ sóng hấp dẫn tới Trái Đất quá nhỏ, mặc dù khi ấy mức ồn từ những hệ như vậy có tần số ồn tới 1 Hz, và mức ồn này vẫn còn thấp hơn nhiều so với mức ồn từ thiết bị của LISA.

Sao xung

Đối với một sao neutron quay độc lập (hay pulsar đơn lẻ hoặc những vật thể đặc tương tự khác), để trở thành nguồn phát sóng hấp dẫn tuần hoàn (preriodic gravitational waves) hay sóng liên tục (continuous gravitational waves) thì phải tồn tại sự phân bố khối lượng ở dạng bất đối xứng cầu (hay tồn tại dòng khối lượng). Những nguyên nhân gây ra sự bất đối xứng này gồm hai loại sau đây:

Kịch bản đầu tiên gắn với cấu hình hình học bất đối xứng của nó, bao gồm các cơ chế：
Bản thân ngôi sao là một hình phỏng cầu đối xứng không hoàn hảo （như trường hợp PSR J1748-2446ad trong cụm sao cầu Terzan 5, sao xung quay nhanh nhất được biết đến với tốc độ 716 lần trong một giây)）
Trục đối xứng của sao neutron không trùng với trục quay của nó, hoặc tương đương trục từ trường ngôi sao không trùng với trục quay （như ở PSR 1828-11）
Quá trình bồi tụ vật chất gây ra sự phân bố khối lượng bất đối xứng （chẳng hạn ở những hệ sao đôi khối lượng nhỏ phát ra tia X, ví dụ như Cygnus X-1）

Sự phân bố khối lượng bất đối xứng trên lớp vỏ sao neutron hiện nay được ước lượng nhỏ hơn 10−5 khối lượng Mặt Trời. Ví dụ, LIGO ước lượng được giá trị giới hạn trên của độ dẹt elipsoid (ε) của nguồn sóng hấp dẫn từ sao xung PSR J2124-3358 không lớn hơn 1,1. Từ điều này có thể ước tính được thời gian suy giảm chu kỳ tự quay của sao neutron gây bởi sóng hấp dẫn là rất lớn. Do vậy bức xạ hấp dẫn dường như không phải là nguyên nhân chính làm giảm xuống chu kỳ quay thực sự của chúng. Chẳng hạn, bên trong tinh vân Con Cua với sao xung còn trẻ PSR J0534+2200， sự bất đối xứng của sao này có giới hạn trên với ε < 3, và biên độ biến dạng sóng hấp dẫn phát ra từ nguồn này h < 2; đối với các sao xung miligiây già hơn độ dẹt này vào khoảng 10−9, và nếu đo từ khoảng cách 1parsec thì giá trị biên độ biến dạng thu được rất nhỏ cỡ 10−28. Mặc dù những biên độ điển hình này thấp hơn rất nhiều độ nhạy của LIGO, nhưng các dữ liệu thu được cho phép các nhà vật lý thu được kết quả tương quan tương ứng với giới hạn trên của tín hiệu sóng hấp dẫn phát ra từ sao xung.。

Một kịch bản thứ hai tạo ra sự bất đối xứng nằm ở chế độ r (r-mode), một dạng dao động chất lưu xảy ra bên trong lòng sao neutron (còn gọi là sóng Rossby) do hiệu ứng Coriolis. Những chế độ này có thể không tồn tại ổn định đủ để dẫn tới hình thành sóng hấp dẫn dưới những điều kiện thiên văn vật lý thực tế. Đối với trường hợp này, tính toán lý thuyết cho kết quả tần số của sóng hấp dẫn phát ra bằng 4/3 tần số quay của sao xung.

Xem thêm
 Phình to vũ trụ
 Phát biểu toán học của thuyết tương đối rộng
 Graviton
 Sóng điện từ
 Einstein@Home

Chú thích

Tham khảo

Đọc thêm
Chakrabarty, Indrajit, "Gravitational Waves: An Introduction". arXiv:physics/9908041 v1, Aug 21, 1999.
Landau, L. D. and Lifshitz, E. M., The Classical Theory of Fields (Pergamon Press),(1987).
Will, Clifford M., The Confrontation between General Relativity and Experiment. Living Rev. Relativity 9 (2006) 3.
Peter Saulson, "Fundamentals of Interferometric Gravitational Wave Detectors", World Scientific, 1994.
J. Bicak, W.N. Rudienko, "Gravitacionnyje wolny w OTO i probliema ich obnarużenija", Izdatielstwo Moskovskovo Universitieta, 1987.
A. Kułak, "Electromagnetic Detectors of Gravitational Radiation", PhD Thesis, Cracow 1980 (In Polish).
P. Tatrocki, "On intuitive description of graviton detector", www.philica.com.
P. Tatrocki, "Can the LIGO, VIRGO, GEO600, AIGO, TAMA, LISA detectors really detect?", www.philica.com.

Thư mục tham khảo
Berry, Michael, Principles of cosmology and gravitation (Adam Hilger, Philadelphia, 1989). ISBN 0-85274-037-9
Collins, Harry, Gravity's Shadow: the search for gravitational waves, University of Chicago Press, 2004.
P. J. E. Peebles, Principles of Physical Cosmology (Princeton University Press, Princeton, 1993). ISBN 0-691-01933-9.
Wheeler, John Archibald and Ciufolini, Ignazio, Gravitation and Inertia (Princeton University Press, Princeton, 1995). ISBN 0-691-03323-4.
Woolf, Harry, ed., Some Strangeness in the Proportion (Addison–Wesley, Reading, Massachusetts, 1980). ISBN 0-201-09924-1.

Liên kết ngoài

The LISA Brownbag  – Selection of the most significant e-prints related to LISA science
Astroparticle.org . To know everything about astroparticle physics, including gravitational waves
Caltech's Physics 237-2002 Gravitational Waves by Kip Thorne  Video plus notes: Graduate level but does not assume knowledge of General Relativity, Tensor Analysis, or Differential Geometry; Part 1: Theory (10 lectures), Part 2: Detection (9 lectures)
www.astronomycast.com ngày 14 tháng 1 năm 2008 Episode 71: Gravitational Waves
Laser Interferometer Gravitational Wave Observatory. LIGO Laboratory, operated by the California Institute of Technology and the Massachusetts Institute of Technology
The LIGO Scientific Collaboration
Einstein's Messengers  – The LIGO Movie by NSF
Home page for Einstein@Home project, a distributed computing project processing raw data from LIGO Laboratory, searching for gravitational waves
The National Center for Supercomputing Applications  – a numerical relativity group
Caltech Relativity Tutorial  – A basic introduction to gravitational waves, and astrophysical systems giving off gravitational waves
Resource Letter GrW-1: Gravitational waves – a list of books, journals and web resources compiled by Joan Centrella for research into gravitational waves
Mathematical and Physical Perspectives on Gravitational Radiation – written by B F Schutz of the Max Planck Institute explaining the significance and background of some key concepts in gravitational radiation
Binary BH Merger – estimating the radiated power and merger time of a BH binary using dimensional analysis

Sao đôi
Lỗ đen

Tác dụng của lực hấp dẫn
Vấn đề chưa được giải quyết trong vật lý học


title: Vokesimurex danilai

text:
Vokesimurex danilai là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Vokesimurex


title: Chilicola deserticola

text:
Chilicola deserticola là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Toro & Moldenke mô tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

Chilicola
Động vật được mô tả năm 1979


title: Mai Động (xã)

text:
Mai Động là một xã thuộc huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên, Việt Nam.

Địa lý
Xã Mai Động nằm ở phía tây huyện Kim Động, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp Đức Hợp
Phía tây và phía nam giáp Sông Hồng
Phía bắc giáp xã Phú Thịnh.

Xã Mai Động có diện tích 6,47 km², dân số năm 2019 là 5.436 người, mật độ dân số đạt 841 người/km².

Hành chính
Xã Mai Động được chia thành 3 thôn: Nho Lâm, Hạnh Lâm, Văn Nghệ.

Văn hóa
Chùa Nho Lâm.

Chú thích

Tham khảo


title: Bulbophyllum pantlingii

text:
Bulbophyllum pantlingii là một loài phong lan thuộc chi Bulbophyllum.

Chú thích

Tham khảo

The Bulbophyllum-Checklist
The internet Orchid species Photo Encyclopedia

pantlingii]]

P


title: Xyletobius blackburni

text:
Xyletobius blackburni là một loài bọ cánh cứng thuộc họ Ptinidae.

Chú thích

Tham khảo

blackburni


title: Leptocerus atsou

text:
Leptocerus atsou là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Chú thích

Leptocerus


title: Trận Agrigentum

text:
Trận Agrigentum (Sicilia, năm 261 TCN) là trận giao tranh lớn đầu tiên trong chiến tranh Punic lần thứ nhất và là cuộc xung đột quy mô lớn đầu tiên giữa Carthage và Cộng hòa La Mã. Trận chiến diễn ra sau một cuộc bao vây kéo dài được bắt đầu vào năm 262 TCN và kết quả là tất cả đều là chiến thắng của người La Mã và bắt đầu của sự kiểm soát của La Mã đối với Sicilia.

Thành phố
Agrigentum là một thành phố trên đảo Sicilia, nó cách bờ biển phía Nam hai dặm rưỡi. Thành phố nằm trên một cao nguyên, bao quanh bởi các sườn núi dốc ở tất cả các bên, ngoại trừ phía tây. Nó còn được bảo vệ bởi sông Hypsas (Drago) về phía tây và sông Akragas về phía đông. Các rào cản tự nhiên khiến cách duy nhất để tấn công thành phố được là từ phía tây, làm cho thành phố dễ dàng phòng thủ. Nó kiểm soát một tuyến đường chính dọc theo bờ biển phía nam và ngoài ra còn với cả các tuyến đường chính và quan trọng hướng về phía bắc và phía đông tới các thành phố khác. Sự quan trọng của Agrigentum khiến cho nó trở thành một mục tiêu cho các thế lực xâm lược và trong 262 TCN, người La Mã tấn công thành phố để ngăn chặn người Carthage đang nắm giữ nó và sử dụng nó như một cứ điểm chuẩn bị cho việc tấn công vào thành La Mã.

Mở đầu cuộc vây hãm Agrigentum
năm 288 TCN, người Mamertine, lính đánh thuê người Ý đã được thuê để tấn công người Carthage, đặt chân tới thành phố Messana để bảo vệ cho nó, nhưng thay vào đó là một cuộc tàn sát những người đàn ông của thành phố, chiếm lấy đất đai, và bắt ép những người phụ nữ trở thành vợ của họ. Sau đó, họ sử dụng thành phố như một căn cứ cho các hoạt động đánh phá các thành phố lân cận. Sau đó, Hiero II, vua của Syracuse đã lãnh đạo chiến dịch chống lại người Mamertines. Trong khoảng thời gian giữa năm 268 và 265 TCN, Hiero II đã giành được chiến thắng quyết định trước người Mamertine tại sông Longanus mà khiến cho người Mamertine phải cầu cứu Carthage và La Mã, các nước lớn khác trong khu vực ngoài Syracuse, với mục đích viện trợ quân sự. Một chỉ huy Carthage ở Sicilia đã đáp ứng lời kêu gọi và phái một lực lượng nhỏ tới đồn trú tại thành Messana. Hiero II không muốn công khai tấn công Carthage và tham gia vào một cuộc chiến tranh nên ông rút lui trở về Syracuse.

Carthage đã luôn cố gắng để kiểm soát Sicilia trong nhiều thế kỷ và đối thủ chính của họ là các thuộc địa của Hy Lạp lan rộng trên khắp hòn đảo. Syracuse, thành bang giàu có và hùng mạnh nhất trong số các thuộc địa của Hy Lạp ở Sicilia, đã luôn luôn là đối thủ chính của họ. Việc kiểm soát của Messana cho phép họ làm suy yếu quyền lực của Syracuse và lúc đó Carthage đã kiểm soát Bắc Phi, một phần của Tây Ban Nha, Sardinia, và một số đảo nhỏ ở Địa Trung Hải, kiểm soát Messana có thể dẫn đến cuộc chinh phục toàn bộ Sicilia. Ngoài ra Messana có thể là một bàn đạp tuyệt vời nếu người Carthage muốn đổ bộ và tấn công thành La Mã ở Ý.

Trong khi người La Mã đã ổn định được phần lãnh thổ mở rộng của họ trong hơn một thế kỷ và quân đội của họ đã không bao giờ chiến đấu một trận chiến nào ở bên ngoài bán đảo Ý. Sự kiểm soát của Carthage đối với một tuyến đường xâm lược vào Ý đã đe dọa lãnh thổ mới chiếm của La Mã ở miền nam Ý cũng như chính bản thân thành La Mã. Năm 264 TCN, viện nguyên lão La Mã đã bỏ phiếu tán thành việc gửi một đoàn viễn chinh đến Sicilia dưới sự chỉ huy của Appius Cluadius Caudex, một trong những chấp chính quan năm đó.

Người La Mã có ý định gửi hai quân đoàn đến Sicilia năm 262 TCN, có thể để sẵn sàng đàm phán hòa bình với Carthage. Từ năm 264 TCN, khi họ đã tuyên chiến với Carthage, ở đó đã không có nhiều trận chiến quan trọng giữa hai bên trừ một cuộc chiến nhỏ trong khu vực eo biển của Messana. Người Carthage cũng đã có cử chỉ hòa giải ở giai đoạn đầu cuộc chiến tranh, nhưng trong năm 262 TCN, họ bắt đầu gia tăng quân đội của họ ở Sicilia. Một khi người Carthage bắt đầu gia tăng lực lượng của họ trên đảo, người La Mã đã phái các chấp chính quan đến đó. Các chấp chính quan là các tướng lĩnh của quân đội La Mã, và đi cùng với họ là một số quân đoàn. Người Carthage tuyển mộ người Liguria, Celt, và lính đánh thuê Tây Ban Nha để thành lập quân đội của họ ở Sicilia nhằm tấn công những người La Mã ở khu vực nửa hòn đảo mà người La Mã kiểm soát. Agrigentum vào thời điểm này đã trở thành căn cứ chính của Carthage.

Người Carthage đã bắt đầu đưa các lực lượng tới Sardinia bằng việc sử dụng sức mạnh trên biển, nhưng phần lớn quân đội của họ là ở Sicilia. Có vẻ như họ sẽ sử dụng hòn đảo này là một căn cứ cho các cuộc tấn công vào Ý. Hai chấp chính quan La Mã, Lucius Postumius Megellus và Quintus Mamilius Vitulus tập trung lực lượng của họ về Agrigentum. Hai vị chấp chính quan có một lực lượng kết hợp gồm 40.000 lính. Hannibal, con trai của Gisco và cũng là chỉ huy của Agrigentum, đã tập trung nhiều người sống ở khu vực xung quanh thành phố về phía sau những bức tường thành của nó, khiến dân số ở đây vào khoảng 50.000 người, tuy nhiên quân lính của ông là tương đối nhỏ. Hannibal đã từ chối chiến đấu ở bên ngoài các bức tường thành phố, mà người La Mã có thể đã xem như là một dấu hiệu của sự yếu đuối. Người La Mã sau đó thiết lập trại của họ cách thành phố một dặm và thu hoạch vụ mùa trong khu vực.

Cuộc vây hãm
Hannibal cuối cùng đã tấn công những người La Mã trong khi những người La Mã đang đi thu hoạch vụ mùa trên các cánh đồng. Người La Mã bị áp đảo về số lượng và không được vũ trang, vì vậy họ đã bỏ chạy khỏi khu vực này. Đội quân cảnh bảo vệ trại là lực lượng duy nhất kháng cự, và mặc dù họ bị mất nhiều người, họ đã có thể đánh bại một đội quân Carthage đã cố gắng để xâm nhập vào trại thật tốt. Cuộc giao tranh đầu tiên này khiến cho Hannibal nhận ra rằng ông không thể đủ khả năng để mất thêm người lính nào nữa;. Ông ta trở thành ngày càng không muốn tấn công một lần nữa, và người La Mã nhận ra rằng họ đã đánh giá thấp đối thủ của họ

Hai vị chấp chính quan La Mã nhận ra rằng họ phải chia cắt Agrigentum khỏi thế giới bên ngoài và phong tỏa thành phố để gây ra nạn đói, điều đó sẽ buộc người dân phải đầu hàng. Người La Mã đã bắt đầu đào hệ thống mương và pháo đài nhỏ xung quanh thành phố để người dân sẽ không có đủ thời gian để chuẩn bị cho cuộc bao vây. Các chấp chính quan đã phân chia lực lượng giữa họ với việc một người đóng quân gần ngôi đền Asklepios về phía nam của thành phố, và người kia đóng quân ở phía tây của thành phố. Có một bế tắc trong năm tháng cho đến tháng 11 năm 262 trước Công nguyên khi nguồn cung bắt đầu cạn kiệt ở Agrigentum  Hannibal ngày càng trở nên lo lắng hơn vì các nguồn lực hạn chế nên ông đã gửi tin báo khẩn cấp tới Carthage để được giúp đỡ  Carthage đã phái một lực lượng từ châu Phi, chỉ huy bởi Hanno, người mà các sử gia tin rằng là con trai của Hannibal. Có nhiều nguồn khác nhau cũng như các chi tiết của quân đội của Hanno. Polybius, sử gia Hy Lạp, nói rằng có khoảng 50 con voi, một đạo kỵ binh người Numidia, và lính đánh thuê. Diodoros, một sử gia, đã viết là có 50.000 bộ binh, 6000 kỵ binh, và 60 con voi. Tuy nhiên, một sử gia khác, Orosius nói rằng có khoảng 30.000 binh, 1.500 kỵ binh, và 30 con voi.

Hanno tiến quân đầu tiên và tập trung quân của ông ở Heraclea Minoa khoảng 25 dặm về phía tây Agrigentum. Hanno cố gắng để chiếm lấy trại quân lương của La Mã tại Herbesos, gây ra tình trạng thiếu nguồn tiếp tế trong trại La Mã, dẫn tới bệnh tật và sự thiếu thốn. Việc chiếm giữ trại quân lương La Mã này cũng cắt đứt sự liên lạc. Hanno sau đó hành quân tới, ra lệnh cho kỵ binh Numidia của mình tấn công các kỵ binh La Mã và sau đó giả vờ rút lui. Người La Mã truy đuổi người Numidia khi họ rút lui và bị dẫn đến đội quân Carthage chính. Người La Mã đã phải chịu nhiều mất mát. Hanno sau đó chiếm vị trí trên Toros (Torus), một ngọn đồi cách khoảng một dặm từ trại La Mã, nơi cuộc giao tranh tiếp tục diễn ra trong hai tháng, gây ra cuộc vây hãm kéo dài 6-7 tháng.

Trận Agrigentum
Với Hanno đóng trại bên ngoài trại riêng của họ, nguồn tiếp tế từ Syracuse của La Mã không còn nữa. Với quân đội của họ có nguy cơ chết đói, các chấp chính quan đã chọn cách chiến đấu. Lần này là tới lượt Hanno từ chối, có lẽ với ý định đánh bại người La Mã bằng cơn đói. Trong khi đó, tình hình bên trong Agrigentum sau hơn sáu tháng bị bao vây gần như tuyệt vọng. Hannibal, liên lạc với bên ngoài bởi các tín hiệu khói, gửi những lời yêu cầu cứu trợ khẩn cấp và Hanno đã buộc phải chấp nhận một trận chiến và khó chịu.

Hai phiên bản của trận chiến cuối cùng
Polybius là một nhà sử học Hy Lạp, người đã được sinh ra vào khoảng thế kỷ thứ ba trước Công nguyên  Ông đã cố gắng tìm ra chân lý trong các sự kiện và chỉ trích người khác khi họ không làm vậy. Ông cũng đã có thể nói chuyện với người tham gia cuộc chiến chống lại Hannibal và là một nhân chứng của một số sự kiện của bản thân mình Zonaras, một nhà sử học Byzantine vào thế kỷ thứ mười hai, đã sao chép các tác phẩm được viết bởi người La Mã trong khoảng thời gian của các cuộc chiến tranh Punic.

Polybius
Polybius nói rằng trong hai tháng, hai bên đã đóng quân gần nhau ở ngay bên ngoài thành phố mà không có bất kỳ cuộc giao tranh trực tiếp nào. Tuy nhiên, Hannibal, vẫn còn trong thành phố, đã liên tục phát những thư tín và tín hiệu lửa nhấn mạnh tình trạng thiếu lương thực của thành phố và tình trạng đào ngũ của kẻ thù để thúc giục Hanno giao chiến. Người La Mã, những người cũng gần chết đói, chấp nhận giao chiến  Sau khi một trận đánh kéo dài, người La Mã đã giết chết hầu hết quân Carthage, người Carthage bị mất 3.000 bộ binh, 200 kỵ binh, và 4.000 lính bị bắt làm tù binh. Người La Mã đã mất 3000 bộ binh và 540 kỵ binh.

Zonaras
Zonaras viết rằng Hanno đã triển khai quân đội của mình để chiến đấu, nhưng người La Mã từ chối chiến đấu vì thất bại trước đó của kỵ binh. Tuy nhiên, vì tình trạng thiếu lương thực trở nên nghiêm trọng hơn, các chấp chính quan cuối cùng quyết định chiến đấu, nhưng Hanno đã nao núng bởi sự tự tin bất ngờ của họ  Hanno ban đầu muốn phối hợp cuộc tấn công của mình với của Hannibal, nhưng người La Mã đã biết được kế hoạch. Người La Mã sau đó phục kích phía sau quân Carthage, vì vậy khi Hanno tấn công họ, ông bị đánh cả từ phía trước và phía sau. Người La Mã cũng đã đánh bại một cuộc tấn công của quân đồn trú Carthage.

Vào đêm sau trận chiến, Hannibal đã cố gắng để rút khỏi Agrigentum với lính đánh thuê của mình bằng cách lấp đầy vào các chiến hào La Mã bằng rơm. Sáng hôm sau, người La Mã truy đuổi Hannibal và đội quân đồn trú của ông, họ tấn công vào đội quân chặn hậu, nhưng cuối cùng họ quay trở lại để nắm quyền kiểm soát Agrigentum. Trong khi chiếm đóng thành phố, họ gặp phải sự kháng cự nào, họ cướp bóc thành phố, và bán 25.000 cư dân làm nô lệ.

Kết quả
Sau trận chiến này, người La Mã chiếm đóng Agrigentum và bán toàn bộ dân cư làm nô lệ. Mặc dù hành vi tàn bạo như thế này vốn phổ biến, nó đã tỏ ra phản tác dụng. Việc chiếm được Agrigentum là một chiến thắng quan trọng cho những người La Mã, mặc dù họ đã đến gần với thảm họa nhiều lần. Tuy nhiên, với việc Hannibal và đơn vị đồn trú của ông ta đã cố gắng để rút khỏi đó mà không hề hấn gì, hai viên chấp chính quan đã không có được bất cứ cuộc diễu hành chiến thắng nào dành cho họ, và nó làm giảm bớt đi thành công của trận chiến .

Kể từ sau năm 261 TCN, Rome đã kiểm soát hầu hết Sicilia và thu được nguồn ngũ cốc ở đây để sử dụng riêng cho nó. Chiến thắng trong chiến dịch quy mô lớn đầu tiên xảy ra bên ngoài nước Ý này đã cho những người La Mã thêm tự tin để theo đuổi những lợi ích ở nước ngoài.

Chú thích

Agrigentum
Năm 261 TCN
Lịch sử Sicilia
Xung đột thập niên 260 TCN
Ý thế kỷ 3 TCN
Cộng hòa La Mã thế kỷ 3 TCN
Sicilia cổ đại


title: Chính trị Việt Nam

text:
Chính trị Việt Nam đi theo nguyên mẫu nhà nước xã hội chủ nghĩa, đơn đảng. Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam là người lãnh đạo cao nhất trong hệ thống chính trị tại Việt Nam. Hiến pháp mới được thông qua vào tháng 11 năm 2013, tái khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong chính trị và xã hội, phác thảo việc tái tổ chức chính phủ và tăng cường cải cách thị trường trong nền kinh tế. Dù Việt Nam là một quốc gia đơn đảng, việc đi theo đường lối tư tưởng chính thống của Đảng đã "giảm bớt phần quan trọng và ưu tiên với mục tiêu phát triển kinh tế và bảo vệ an ninh tổ quốc".

Tổng quan

Cách tổ chức chính trị ở Việt Nam được sắp xếp theo trục dọc với Đảng Cộng sản giữ địa vị trên hết, không như mô hình tam quyền phân lập như các tổ chức chính phủ dân chủ nghị viện khác. Mô hình khác biệt này được Ủy ban Pháp luật Quốc hội Việt Nam xác nhận. Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam, Nguyễn Phú Trọng trong Hội nghị Trung ương lần thứ năm của Đảng cộng sản Việt Nam năm 2012 tại Hà Nội đã thẳng thừng bác bỏ nguyên tắc tam quyền phân lập vốn là nền tảng chính trị của hầu hết các quốc gia trên thế giới, ông cho rằng "quyền lực nhà nước là thống nhất; có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp".

Cựu Bộ trưởng Bộ Tư pháp Việt Nam, Nguyễn Đình Lộc (tại nhiệm từ năm 1992 đến 2002) thì cho là Việt Nam tuân theo mô hình "quyền lực nhà nước là thống nhất, nhưng có phân công, phối hợp giữa các quyền lực đó" với một đảng lãnh đạo và cầm quyền.

Quyền lực quan trọng nhất bên trong Chính phủ Việt Nam – ngoài Đảng Cộng sản – là các cơ quan hành pháp do hiến pháp năm 2013 quy định: các chức vụ chủ tịch nước và thủ tướng. Chủ tịch nước Việt Nam hoạt động với tư cách nguyên thủ quốc gia, Thống lĩnh các lực lượng vũ trang và Chủ tịch Hội đồng quốc phòng và an ninh kiêm Tổng Tư lệnh các lực lượng vũ trang. Thủ tướng Việt Nam lãnh đạo một chính phủ hiện gồm 4 phó thủ tướng và 22 bộ trưởng và các ủy ban, tất cả các chức vụ và ủy ban trên đều được Quốc hội thông qua và Chủ tịch nước bổ nhiệm.

Dưới đây là Sơ đồ tổ chức hệ thống chính trị của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam:

Phân bố quyền lực
Hiến pháp 2013 tái khẳng định vai trò ưu tiên của Đảng Cộng sản, tuy nhiên, cũng theo bản hiến pháp đó thì Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân và là tổ chức duy nhất nắm quyền lập pháp. Cơ quan này có trách nhiệm to lớn trong việc giám sát mọi chức năng của Chính phủ.

Tổng Bí thư là chức danh dành cho người lãnh đạo cao nhất trong hệ thống chính trị tại Việt Nam, kiêm nhiệm chức danh Bí thư Quân ủy Trung ương là người lãnh đạo tối cao của Quân đội nhân dân Việt Nam. Chủ tịch nước với vai trò là Nguyên thủ quốc gia, là người đại diện về mặt Nhà nước, là nhân vật quyền lực số 2 trong hệ thống chính trị. Thủ tướng Chính phủ là người đứng đầu cơ quan hành pháp, là nhân vật quyền lực số 3. Chủ tịch Quốc hội đứng đầu Quốc hội, tức cơ quan lập pháp, là nhân vật quyền lực số 4.

Từng được coi là một cơ quan chỉ để phê chuẩn, Quốc hội đã vươn ra tiếp nhận vai trò quan trọng hơn trong việc thực thi quyền lực thông qua trách nhiệm lập pháp, nhất trong những năm 2000 trở đi. Tuy nhiên, Quốc hội vẫn là đối tượng chịu sự lãnh đạo của Đảng. Khoảng gần 90% đại biểu Quốc hội là Đảng viên. Số còn lại dù không phải là Đảng viên, nhưng phải được Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thông qua mới có thể tranh cử vào Quốc hội.

Quốc hội họp 2 lần 1 năm, mỗi lần kéo dài từ 7–10 tuần; đại biểu Quốc hội có nhiệm kỳ 5 năm.

Việt Nam có một cơ quan tư pháp riêng biệt, nhưng nhánh này có vai trò khá mờ nhạt. Nói chung, số lượng luật sư còn ít và các thủ tục tòa án còn nhiều vấn đề bất cập. Tuy nhiên từ năm 2016, hệ thống tư pháp ngày càng được cải thiện rõ rệt và có vai trò rất quan trọng trong phòng chống tham nhũng ở Việt Nam.

Đảng Cộng sản

Điều 4 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 khẳng định Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng duy nhất lãnh đạo Nhà nước và xã hội. Bộ Chính trị với 16 thành viên hiện nay, được bầu ra vào tháng 1 năm 2021 và do Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đứng đầu, quyết định chính sách của Đảng; Ban Bí thư gồm 10 người giám sát việc thi hành chính sách hàng ngày. Dù đã có một số nỗ lực nhằm giảm sự chồng chéo và hạn chế sự can thiệp lẫn nhau giữa các vị trí của Đảng và chính quyền, cách quản lý này hiện vẫn đang được áp dụng và mở rộng. Các thành viên chính của Bộ Chính trị như Võ Văn Thưởng, Phạm Minh Chính, Vương Đình Huệ hiện cũng giữ các vị trí cao trong Nhà nước, Chính phủ và Quốc hội. Ngoài ra, Quân ủy Trung ương của Đảng quyết định chính sách quốc phòng, Tổng Bí thư (kiêm nhiệm Bí thư Quân ủy Trung ương) là lãnh đạo tối cao của Quân đội nhân dân Việt Nam, thể hiện quan điểm Đảng lãnh đạo Quân đội trực tiếp, tuyệt đối.

Đại hội Đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam tiến hành 5 năm/lần để đưa ra phương hướng lãnh đạo của Đảng và Chính phủ. Đại hội gần nhất tính đến hiện nay (2021) là Đại hội Đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XIII diễn ra từ ngày 25 tháng 1 đến ngày 1 tháng 2 năm 2021 tại Hà Nội với sự tham gia của 1587 đại biểu.

Ban Chấp hành Trung ương Đảng với 169 Ủy viên chính thức, 20 Ủy viên dự khuyết, do Đại hội Đại biểu toàn quốc của đảng bầu ra, họp (thường kỳ) 2 lần/năm.

Năm 2021, Đại hội Đảng nhóm họp 1587 đảng viên từ các tỉnh thành. Danh sách ứng cử viên được Trung ương Đảng Cộng sản soạn ra và đại hội sẽ bỏ phiếu chọn 180 người (2021) vào Trung ương và 18 người vào Bộ Chính trị, đứng đầu là Tổng Bí thư. Đây là những nhân vật quyền lực nhất trong đảng.

Nhà nước

Đứng đầu Nhà nước là Chủ tịch nước Việt Nam do Quốc hội bầu ra trong số các đại biểu Quốc hội với nhiệm kỳ 5 năm.

Nhà nước Việt Nam bao gồm 4 cơ quan là:
 Cơ quan quyền lực nhà nước (lập pháp), tức Quốc hội Việt Nam;
 Cơ quan hành chính nhà nước (hành pháp), tức Chính phủ Việt Nam;
 Cơ quan xét xử nhà nước (tư pháp), tức Tòa án nhân dân tối cao Việt Nam;
 Cơ quan kiểm sát nhà nước (công tố), tức Viện kiểm sát nhân dân tối cao Việt Nam.

Lập pháp

Quốc hội Việt Nam theo mô hình đơn viện. Đại biểu Quốc hội do nhân dân trực tiếp bầu lên với nhiệm kỳ 5 năm.

Đứng đầu Quốc hội là Chủ tịch Quốc hội Việt Nam do các đại biểu bầu ra.

Với Việt Nam là một quốc gia độc đảng, điều này có nghĩa là chỉ có một đảng chính trị duy nhất theo luật pháp quy định có quyền nắm quyền cai trị. Chiếu theo Điều 4 của Hiến pháp năm 2013 thì đảng đó là Đảng Cộng sản Việt Nam. Tuy nhiên nhiều người Việt Nam trong và ngoài nước, nhất là những người bất đồng chính kiến, cho rằng không có một điều luật nào trong các văn bản hiện hành cấm các chính đảng khác thành lập và hoạt động tại Việt Nam. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, một tổ chức chính trị ngoại vi của Đảng Cộng sản Việt Nam đứng làm trung gian để thông qua và thanh lọc chọn ra danh sách những người có quyền ứng cử. Trong số 500 đại biểu Quốc hội thì chỉ có khoảng 10% đại biểu không phải là Đảng viên.

Hành pháp

|Thủ tướng Chính phủ
|Phạm Minh Chính
|Đảng Cộng sản Việt Nam
|05/04/2021
|-
|rowspan=7|Các Phó Thủ tướng
|Trần Lưu Quang
|Đảng Cộng sản Việt Nam
|5/1/2023
|-
|Trần Hồng Hà
|Đảng Cộng sản Việt Nam
|5/1/2023
|-
|Lê Văn Thành
|Đảng Cộng sản Việt Nam
|08/04/2021
|-
|Lê Minh Khái
|Đảng Cộng sản Việt Nam
|08/04/2021
|}

Chính phủ là cơ quan chấp hành của Quốc hội Việt Nam và là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất – trực thuộc Chủ tịch nước. Chính phủ chịu sự giám sát của Quốc hội và Chủ tịch nước. Chính phủ phải chấp hành:

1. Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội

2. Pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội

3. Lệnh, quyết định của Chủ tịch nước

Chính phủ Việt Nam được thành lập trong kỳ họp thứ nhất của Quốc hội mỗi khóa và có nhiệm kỳ là 5 năm.

Đứng đầu Chính phủ Việt Nam là Thủ tướng Chính phủ. Thủ tướng do Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội bầu trong số đại biểu Quốc hội và được Quốc hội phê chuẩn; các Phó thủ tướng do Thủ tướng chỉ định và trình cho Quốc hội phê chuẩn. Các thành viên Chính phủ do Chủ tịch nước bổ nhiệm theo đề xuất của Thủ tướng và được Quốc hội phê chuẩn.

Tư pháp

Tòa án nhân dân tối cao Việt Nam là cơ quan xét xử cao nhất của nhà nước – trực thuộc Chủ tịch nước. Tòa án trên nguyên tắc là cơ quan xét xử độc lập với Chính phủ và Quốc hội. Tuy nhiên, Hiến pháp Việt Nam không chấp nhận quy chế tam quyền phân lập, tức là không tách riêng ba nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp ra, và không cho phép ba nhánh khống chế lẫn nhau.

Đứng đầu Tòa án tối cao là Chánh án tối cao, do Chủ tịch nước chỉ định và Quốc hội phê chuẩn.

Viện kiểm sát nhân dân tối cao là cơ quan kiểm sát và công tố nhà nước cao nhất - trực thuộc Chủ tịch nước.

Cán bộ đứng đầu Viện kiểm sát nhân dân tối cao là Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao do Chủ tịch nước bổ nhiệm.

Hiện nay, cả ba nhánh này đều phải phối hợp trong công tác quản lý nhà nước bằng pháp luật dưới sự lãnh đạo thống nhất và toàn bộ của Chủ tịch nước. Do vậy, tính độc lập của ngành tòa án còn khá nhiều hạn chế. Tòa án thường phải nghe theo các cơ quan điều tra (Bộ Công an) và cơ quan tố tụng (Viện kiểm sát nhân dân tối cao - trực thuộc Chủ tịch nước).

Mặt trận Tổ quốc

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị Việt Nam, là tổ chức liên minh và liên hiệp các tổ chức chính trị, xã hội, tôn giáo, và các đoàn thể thanh thiếu niên tại Việt Nam. MTTQVN dưới sự quản lý của Chủ tịch nước.

Trong các cuộc bầu cử quốc hội tại Việt Nam, các ứng cử viên đều phải được Mặt trận Tổ quốc phê chuẩn để đưa vào danh sách ứng cử viên. Đồng thời, Mặt trận Tổ quốc còn đảm nhiệm việc giám sát cuộc bầu cử.

Đứng đầu MTTQVN là Chủ tịch Mặt trận do Ủy ban Trung ương MTTQVN chọn ra với nhiệm kỳ 5 năm.

Các đảng chính trị và các cuộc bầu cử

Không có các đảng chính trị đối lập hợp pháp ở Việt Nam, dù một số nhóm đối lập có tồn tại và hoạt động ở nước ngoài, bên trong các cộng đồng người Việt tại các nước như Pháp và Hoa Kỳ. Tại Việt Nam, sau năm 2006, có một số đảng đối lập hoạt động công khai, dù không được Nhà nước Việt Nam chấp nhận và bị đặt ngoài vòng pháp luật. Những nhóm nổi bật gồm có Đảng Việt Tân, Đảng Vì dân, Đảng Thăng tiến Việt Nam, Đảng Dân chủ, Đảng Nhân dân Hành Động và Chính phủ Việt Nam tự do. Chính phủ Việt Nam tự do đã tuyên bố chịu trách nhiệm về một số hành động khủng bố bên trong Việt Nam.

Mặc dù có những ý kiến muốn lập ra những chính đảng khác hoạt động trong nước, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam ngày 10 tháng 9 năm 2013 đã khẳng định lập trường không chấp nhận một số điểm cơ bản, trong đó có việc không chấp nhận "hình thành tổ chức chính trị đối lập".

Các đảng chính trị cũ gồm Việt Nam Quốc dân Đảng, Đảng Cần lao, và Việt Nam Duy tân Hội ở thời thuộc địa.

Ngoài ra còn có một số nhóm tự nhận đấu tranh cho dân chủ và nhân quyền tại Việt Nam mà phía chính quyền cho rằng do một số thế lực thù địch, phản động, phản bội Tổ quốc lập ra, mà không trực thuộc Mặt trận Tổ quốc, như Khối 8406, Liên minh Dân chủ, Nhân quyền Việt Nam, Câu lạc bộ Nhà báo Tự do.

Các khu vực hành chính

Việt Nam được chia thành 58 tỉnh: An Giang, Bắc Giang, Bắc Kạn, Bạc Liêu, Bắc Ninh, Bà Rịa – Vũng Tàu, Bến Tre, Bình Định, Bình Dương, Bình Phước, Bình Thuận, Cà Mau, Cao Bằng, Đắk Lắk, Đắk Nông, Điện Biên, Đồng Nai, Đồng Tháp, Gia Lai, Hà Giang, Hải Dương, Hà Nam, Hà Tĩnh, Hoà Bình, Hậu Giang, Hưng Yên, Khánh Hòa, Kiên Giang, Kon Tum, Lai Châu, Lâm Đồng, Lạng Sơn, Lào Cai, Long An, Nam Định, Nghệ An, Ninh Bình, Ninh Thuận, Phú Thọ, Phú Yên, Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Quảng Ninh, Quảng Trị, Sóc Trăng, Sơn La, Tây Ninh, Thái Bình, Thái Nguyên, Thanh Hoá, Thừa Thiên-Huế, Tiền Giang, Trà Vinh, Tuyên Quang, Vĩnh Long, Vĩnh Phúc, Yên Bái.

Và 5 thành phố trực thuộc trung ương (cấp Trung ương): Cần Thơ, Đà Nẵng, Hải Phòng, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh.

Các tổ chức quốc tế có tham gia
Việt Nam là thành viên của Liên Hợp Quốc, Cộng đồng Pháp ngữ, ASEAN và APEC. Năm 2005, Việt Nam tham gia khai trương Hội nghị thượng đỉnh Đông Á, với mục đích để thay thế ASEAN trong tương lai. Việt Nam được phép gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào ngày 7 tháng 11 năm 2006.

Ngoài ra Việt Nam còn tham gia ACCT, AsDB, ESCAP, FAO, G77, IAEA, IBRD, ICAO, ICRM, IDA, IFAD, IFC, IFRCS, ILO, IMF, IMO, Inmarsat, Intelsat, Interpol, IOC, IOM (quan sát viên), ISO, ITU, NAM, OPCW, UN, UNCTAD, UNESCO, UNIDO, UPU, WCL, WCO, WFTU, WHO, WIPO, WMO, WTO.

Các ý kiến đánh giá về hệ thống chính trị Việt Nam

Hai hệ thống Đảng và Nhà nước song hành nhưng Đảng là lãnh đạo
Nguyên Chủ tịch Quốc hội, Nguyễn Văn An nhận xét rằng: "Từ chỗ đánh giá Cách mạng dân tộc dân chủ đã hoàn thành, chúng ta phải chuyển ngay sang Cách mạng xã hội chủ nghĩa theo luận thuyết cách mạng không ngừng. Luận thuyết cách mạng không ngừng là đúng, còn cái sai là ở chỗ chúng ta đánh giá cách mạng dân tộc dân chủ đã hoàn thành tới mức phải chuyển ngay sang cách mạng xã hội chủ nghĩa". Ngoài ra, ông còn cho rằng "Với thể chế như hiện nay ở Việt Nam thì mọi thành công hay thất bại đều bắt nguồn từ sự lãnh đạo của Đảng." Cũng theo ông An, mặc dù "Hiến pháp và Pháp luật đã ghi rất rõ: Nhà nước ta là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật là tối thượng. Song trong thực tiễn thì không ít trường hợp chỉ thị, nghị quyết của Đảng mới là tối thượng. Thực chất chúng ta có hai hệ thống quyền lực song song, đó là hệ thống của Đảng và hệ thống Nhà nước đi kèm theo là hai hệ thống tòa nhà của hai cơ quan đảng và nhà nước cồng kềnh chưa từng có... Quốc hội là nhánh lập pháp có quyền lực cao nhất, song cũng còn nhiều hình thức, thực chất là Trung ương, Bộ Chính trị quyết... Chính phủ là nhánh hành pháp song cũng rất yếu, chủ yếu là chấp hành chỉ thị nghị quyết của Đảng".

Từ năm 2016, Việt Nam bắt đầu thực hiện cải cách hệ thống bằng cách hợp nhất một số cơ quan Đảng và Chính phủ tại địa phương (ví dụ như Ban dân vận hợp nhất với sở truyền thông, hợp nhất chức danh chủ tịch xã và bí thư đảng ủy xã) để tinh giản biên chế, hạn chế sự cồng kềnh của bộ máy chính quyền, tránh chồng chéo về chức năng giữa các đơn vị.

Không theo tam quyền phân lập
Quyền lực nhà nước ở Việt Nam được phân công ra làm ba nhánh song lại thống nhất ở sự chỉ đạo của Đảng... cần phải được khắc phục theo quy luật thống nhất theo Hiến pháp và Pháp luật, tức là thống nhất ở nơi dân. Nếu hiểu ba nhánh quyền lực nhà nước đều đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng đã được thể chế hóa trong Hiến pháp và pháp luật là đúng, còn nếu hiểu thống nhất trực tiếp ở ban lãnh đạo hoặc cá nhân lãnh đạo cụ thể nào đó thì lại là sai... Mọi chủ trương chính sách của đảng phải được cụ thể hoá bằng Hiến pháp và Pháp luật. Chấp hành Hiến pháp và Pháp luật tức là chấp hành sự lãnh đạo của Đảng. Xã hội sẽ được nhà nước quản trị bằng pháp luật, chứ không quản trị bằng chỉ thị, nghị quyết trực tiếp của đảng. Theo ông Đinh Thế Huynh, Thường trực Ban bí thư: "Việt Nam chúng tôi không có nhu cầu đa nguyên đa đảng, và dứt khoát không đa nguyên đa đảng. Điều đơn giản là Việt Nam đã có lúc đa đảng; tức là năm, 1946 khi chúng tôi Tổng tuyển cử lần đầu tiên thì cũng đã có mấy đảng tham gia. Nhưng khi thực dân Pháp quay lại xâm lược đất nước chúng tôi thì chỉ có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo nhân dân Việt Nam kháng chiến để bảo vệ tổ quốc. Và bây giờ thì Đảng Cộng sản Việt Nam đang tiếp tục lãnh đạo nhân dân Việt Nam giành thắng lợi trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc".

Phe cánh, trách nhiệm tập thể
Chính quyền Việt Nam có hai nhược điểm là: vấn nạn phe cánh, và cơ chế trách nhiệm tập thể.

Theo nhà phân tích David Koh của Viện Nghiên cứu Đông Nam Á ở Singapore thì tư tưởng phe cánh đã ăn sâu vào trong cơ chế, trong nền văn hóa người Việt nên không thể gỡ ra được. Còn về trách nhiệm tập thể, cơ chế tập thể chịu trách nhiệm khiến cho trách nhiệm của cá nhân lãnh đạo trở nên không tách bạch, khi họ làm sai thì thường đổ lỗi cho tập thể.

Xem thêm
 Các dạng chính phủ
 Chính trị Hoa Kỳ
 Chính trị Trung Quốc
Xã hội chủ nghĩa
Danh sách các vụ bê bối chính trị ở Việt Nam

Chú thích

Thư mục

Liên kết ngoài

Hiến pháp Việt Nam năm 1992
Website của Đảng cộng sản Việt Nam

Chính phủ Việt Nam


title: 4520 Dovzhenko

text:
4520 Dovzhenko (1977 QJ3) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 22 tháng 8 năm 1977 bởi Chernykh, N. S. ở Nauchnyj.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 4520 Dovzhenko

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Nikolai Chernykh
Thiên thể phát hiện năm 1977


title: Ngô Hạp Lư

text:
Ngô Hạp Lư (chữ Hán: 吳闔閭; trị vì: 514 TCN - 496 TCN), tên thật là Cơ Quang (姬光), là vị vua thứ 24 của nước Ngô - chư hầu nhà Chu thời Xuân Thu trong lịch sử Trung Quốc.

Thân thế
Cơ quang là con của Ngô vương Chư Phàn – vua thứ 20 nước Ngô và cháu đích của Ngô vương Thọ Mộng.

Sau khi Chư Phàn qua đời đã truyền ngôi cho các chú của Quang theo lời dặn của Thọ Mộng, muốn tuần tự tới người chú hiền tài nhất là Quý Trát.

Năm 527 TCN, chú thứ ba của Quang là Dư Muội qua đời. Quý Trát từ chối ngôi vua nên người nước Ngô lập con Dư Muội là Liêu lên nối ngôi vua.

Thời Ngô vương Liêu
Năm 526 TCN, công tử Quang nhận lệnh mang quân đánh nước Sở. Ông bại trận và bị quân Sở chiếm mất đất Vương Thuyên. Sợ tội, ông bí mật đánh úp quân Sở, giành lại đất cũ.

Năm 523 TCN, tướng nước Sở là Ngũ Viên bỏ trốn sang nước Ngô, được công tử Quang thu dụng.

Năm 520 TCN, Ngô Liêu lại sai công tử Quang đánh Sở. Lần này công tử Quang đánh bại quân Sở, nhân đó mang quân lên phía bắc đánh bại quân nước Trần và nước Sái rồi mới rút về.

Năm sau, Ngô Liêu lại sai công tử Quang mang quân đánh nước Sở, chiếm đất Cư Sào và đất Chung Ly.

Năm 516 TCN, Sở Bình vương mất, con thứ là Sở Chiêu vương lên thay. Năm sau, Ngô vương nhân lúc nước Sở có tang, bèn sai hai con là Yểm Dư và Chúc Dung mang quân đánh Sở, bao vây đất Lục Cao. Sở Chiêu vương điều quân chặn đứt đường về của Yểm Dư và Chúc Dung.

Đoạt ngôi vua

Công tử Quang nuôi ý định đoạt ngôi vua từ nhiều năm, do đó ông ngầm nuôi những người tâm phúc như Ngũ Tử Tư, Chuyên Chư.

Tháng 4 năm 515 TCN, nhân lúc các cánh quân chủ lực của Ngô vương Liêu bị mắc kẹt ở nước Sở, công tử Quang quyết định thực hiện ý định đoạt ngôi vua nước Ngô.

Ông mời Ngô vương Liêu đến dự tiệc rồi sai dũng sĩ Chuyên Chư hành thích. Vì vệ sĩ của Ngô Liêu cảnh giới rất nhiều, công tử Quang phải giả cách đau chân, bước vào nhà hầm trốn. Chuyên Chư giấu sẵn lưỡi dao trong bụng cá, khi bưng cá đến gần Ngô vương bèn rút dao ra bất ngờ đâm Ngô vương. Ngô vương chết tại chỗ, Chuyên Chư cũng bị các vệ sĩ của Ngô Liêu giết chết.

Công tử Quang giành ngôi báu, tức là Ngô Hạp Lư. Ngô Quý Trát đi sứ nước Tấn trở về tỏ ý thần phục.

Một người con khác của Ngô vương Liêu là Khánh Kỵ trốn thoát, tập hợp lực lượng chống lại Hạp Lư. Dũng sĩ Yêu Ly tình nguyện hy sinh cả nhà để nhận nhiệm vụ đi giết Khánh Kỵ: chấp nhận bị kết tội mưu phản, bị chặt cánh tay phải và vợ con bị chém rồi chạy tới chỗ Khánh Kỵ xin hàng làm Khánh Kỵ không nghi ngờ. Nhân lúc Khánh Kỵ mất cảnh giác, Yêu Ly dùng tay trái cầm giáo đâm chết Khánh Kỵ rồi tự sát. Lực lượng chống đối Hạp Lư trong nước bị dẹp.

Chiến tranh với nước Sở
Hai người con Ngô Liêu là Yểm Dư và Chúc Dung nghe tin trong nước Ngô có biến bèn hàng nước Sở và được Sở Chiêu vương phong cho ở đất Thư.

Năm 514 TCN, tướng nước Sở là Bá Châu Lê bị giết, con là Bá Hi chạy sang hàng nước Ngô, được Hạp Lư thu dụng.

Được sự tiến cử của Ngũ Viên, Hạp Lư có sự phục vụ của Tôn Vũ – nhà quân sự nổi tiếng thời Xuân Thu.

Năm 512 TCN, Hạp Lư cùng Ngũ Viên, Tôn Vũ và Bá Hi mang quân đánh nước Sở, diệt đất Thư, giết hai công tử Yểm Dư và Chúc Dung con của Ngô Liêu. Các tướng Sở bỏ chạy. Hạp Lư muốn tiến thẳng vào kinh đô Sính của nước Sở nhưng theo lời Tôn Vũ nên chưa đánh mà rút quân về.

Năm 511 TCN, Hạp Lư lại điều binh đánh Sở, chiếm đất Lục và đất Cao. Sang năm 510 TCN, quân Ngô lại đụng độ và đánh bại quân Sở.

Năm 509 TCN, Sở Chiêu vương sai Nang Ngõa và Tử Thường đánh Ngô để trả thù. Tôn Vũ mang quân đón đánh ở Dự Chương, phá tan quân Sở, thừa thắng tiến lên chiếm đất Cư Sào.

Năm 506 TCN, nhân lúc nước Đường và nước Sái oán hận nước Sở, Hạp Lư liên minh với hai nước này mang đại quân đánh Sở. Khi quân Ngô tiến đến sông Hán Thủy, quân Sở đón đánh. Em Hạp Lư là Phu Khái mang quân bản bộ đánh úp quân Sở. Quân Sở thua chạy.

Hạp Lư cùng Tôn Vũ và Ngũ Viên mang đại quân đánh đuổi. Hai bên giao chiến 5 trận lớn, quân Ngô đánh bại quân Sở cả năm lần, tiến đến Sính đô. Sở Chiêu vương bỏ chạy đến đất Viên. Quân Ngô chiếm Sính đô, Ngũ Viên đào mộ Sở Bình vương đã giết oan cha mình, quất lên xác để trả thù.

Năm 505 TCN, vua Việt là Doãn Thường nghe tin Hạp Lư đi đánh Sở bèn mang quân đánh Ngô. Hạp Lư phải điều quân về đón đánh quân Việt.

Trong lúc đó bầy tôi nước Sở là Thân Bao Tư cầu cứu nước Tần. Tần Ai công vốn là ông ngoại Sở Chiêu vương nên điều quân cứu Sở. Quân Tần và quân Ngô giao chiến, quân Ngô bị thua một trận. Công tử Phu Khái bèn bỏ trốn về nước Ngô, tự lập làm Ngô vương. Hạp Lư đành phải bỏ nước Sở, rút về đánh Phu Khái. Sở Chiêu vương khôi phục nước Sở.

Hạp Lư đánh bại Phu Khái và buộc Phu Khái phải chạy qua nước Sở.

Năm 504 TCN, Hạp Lư sai thái tử Phù Sai đánh nước Sở, chiếm đất Phiên. Sở Chiêu vương bị nước Ngô liên tục uy hiếp, sợ hãi phải dời bỏ Sính đô đi đóng đô ở đất Nhược.

Chiến tranh Ngô và Sở thời Ngô Hạp Lư tạm thời chấm dứt. Nước Ngô tuy không chiếm được nước Sở nhưng đã trở nên lớn mạnh, nước Sở suy yếu, bị mất vị thế trước đây.

Chiến tranh với Việt
Năm 510 TCN, quân Việt bại trận trước 3 vạn quân Ngô do Tôn Vũ chỉ huy, nuôi ý báo thù. Năm 496 TCN, Hạp Lư đi đánh nước Việt trả thù trận xâm lấn năm 505 TCN. Hai bên gặp nhau ở Huề Lý. Việt vương Câu Tiễn sai những người đi đầu hét lên và tự đâm cổ. Quân Ngô ngạc nhiên mải nhìn, bị quân Việt đánh úp đại bại.

Ngô Hạp Lư bị thương, quân Ngô phải rút lui 10 dặm. Biết mình không qua khỏi, Hạp Lư gọi cháu là Phù Sai lại dặn nhất định phải đánh Việt để báo thù.

Sau đó Hạp Lư qua đời, ở ngôi được 19 năm, không rõ bao nhiêu tuổi. Phù Sai lên nối ngôi vua.

Trong văn học
Ngô vương Hạp Lư là một nhân vật được đề cập trong tiểu thuyết Đông Chu Liệt Quốc, xuất hiện từ hồi 73 đến hồi 79. Sự nghiệp của Hạp Lư từ khi nuôi chí giành ngôi báu tới khi tử trận khi đụng độ với nước Việt được mô tả sát thực với chính sử.

Tuy nhiên, về gia đình ông, Đông Chu liệt quốc có thông tin khác, theo đó Phù Sai không phải con trai mà là cháu nội của Hạp Lư. Con trai Hạp Lư là thế tử Ba - người sinh ra Phù Sai. Hạp Lư đã lấy con gái Tề Cảnh công cho thế tử Ba. Vì thế tử Ba chết trước Hạp Lư nên ngôi vua được truyền cho Phù Sai.

Xem thêm
 Ngô (nước)
 Ngũ Tử Tư
 Tôn Vũ
 Chuyên Chư
 Ngô Phù Sai

Tham khảo
 Sử ký Tư Mã Thiên, thiên:
Ngô Thái Bá thế gia
 Phương Thi Danh (2001), Niên biểu lịch sử Trung Quốc, Nhà xuất bản Thế giới

Chú thích

Vua nước Ngô
Vua tử trận
Ngũ Bá
Nhân vật được tiểu thuyết hóa
Năm sinh không rõ
Mất năm 496 TCN
Nước Ngô
Mất thập niên 490 TCN
Năm 496 TCN
Quý tộc nhà Chu


title: Nguyễn Đức Trung

text:
Nguyễn Đức Trung có thể là:

 Nguyễn Đức Trung (1404-1477), hay Nguyễn Văn Thường, tướng nhà Lê sơ.
 Nguyễn Đức Trung (1443-?), đại thần nhà Lê sơ, được ban quốc tính nên còn gọi là Lê Đức Trung.
 Nguyễn Đức Trung (sinh năm 1955), một nhạc sĩ nổi tiếng tại Việt Nam.
 Nguyễn Đức Trung (sinh năm 1974), Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An


title: Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp Anh

text:
Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp (Tiếng Anh:Professional Footballers' Association - PFA) là một hiệp hội bóng đá ở Vương quốc Anh. Do các cầu thủ chuyên nghiệp thành lập vào năm 1907 và liên kết với Liên minh Quốc hội ngành nghề, Tổng liên đoàn của Liên minh ngành nghề và FIFPro. Đây là hiệp hội chuyên nghiệp lâu đời nhất thế giới, có 4.000 thành viên và trưởng điều hành là Gordon Taylor.

Giải thưởng PFA

Năm 1974, PFA tạo ra ba giải thưởng để trao cho các cầu thủ - hoặc những người đã đóng góp rất nhiều cho đội bóng - hàng năm. Đầu tiên là giải Cầu thủ xuất sắc nhất Năm, được trao cho cầu thủ được bầu chọn là tốt nhất của mùa giải bởi những đồng nghiệp của anh ta. Thứ hai là giải Cầu thủ Trẻ xuất sắc nhất Năm, được trao cho cầu thủ trẻ được bầu chọn là tốt nhất mùa giải của PFA. Thứ ba là Giải thưởng Tôn trọng, trao cho người đã đóng góp nhiều nhất cho đội bóng suốt mùa giải, được bình chọn bởi PFA.

Năm 2001, họ đã tạo ra một giải thưởng; Cầu thủ xuất sắc nhất Năm của Người hâm mộ, được trao cho cầu thủ được bầu chọn là tốt nhất của mùa giải bởi những người hâm mộ. Trong năm 2005, họ giới thiệu thêm một giải thưởng; Đội bóng xuất sắc nhất Năm, dành tặng cho 11 cầu thủ (Bốn mươi bốn cầu thủ trong tổng số) trong mỗi giải đấu, (Giải ngoại hạng Anh, Giải bóng đá hạng nhất Anh, Football League One, Football League Two) những người được coi là tốt nhất của mùa giải bởi PFA.

Các thành viên

Ban quản lý
Chủ tịch: Chris Powell (Leicester City)
Scott McGleish (Leyton Orient)
Marcus Hahnemann (Wolves)
Gary Neville (Manchester United)
Darren Moore (Barnsley)
Neil Cutler (Retired)
Ben Sedgemore (King's Lynn)
Gareth Griffiths (Northwich Victoria)
Clarke Carlisle (Burnley)
Chris Hope (Corby Town FC)
Colin Murdock (Accrington Stanley)

Chủ tịch cũ
Jimmy Guthrie
Jimmy Hill
Gordon Taylor
Brian Marwood
Derek Dougan
Garth Crooks
Barry Horne
Nick Cusack
Dean Holdsworth

Trưởng điều hành
Trưởng điều hành: Gordon Taylor
Phó Giám đốc điều hành: Mick McGuire
Trợ lý Giám đốc điều hành: Bobby Barnes
Trợ lý Giám đốc điều hành: John Bramhall

Nhân viên điều hành PFA
Richard Jobson
Martin Buchan
Nick Cusack

Xem thêm
Các thành viên của tổ chức
Hiệp hội bóng đá
Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp người Scottland
Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp người Ireland
Hiệp hội Nhà báo Bóng đá

Tham khảo

Liên kết ngoài
Trang web chính thức
Bình chọn cho giải thưởng "Cầu thủ được hâm mộ nhất của Hiệp hội Cầu thủ Chuyên nghiệp"

Công đoàn ở Vương quốc Anh
Tổ chức bóng đá người Anh
Công đoàn thể dục thể thao
Tổ chức được thành lập vào năm 1907


title: Bình Lục, Vận Thành

text:
Bình Lục (chữ Hán giản thể:平陆县, âm Hán Việt: Bình Lục huyện) là một huyện thuộc địa cấp thị Vận Thành, tỉnh Sơn Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện Bình Lục có diện tích 1173,5 km², dân số năm 2003 là 250.000 người. Huyện Bình Lục có 5 trấn và 11 hương.
Trấn: Thành Quan, Thường Lạc, Trương Điếm, Trương Thôn, Tào Xuyên, Hồng Trì.
Hương: Tây Hầu, Lưu Sử, Lão Thành, Đỗ Mã, Bộ Quan, Tình Cương, Nam Thôn, Tam Môn, Pha Để, Hạ Bình.

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Sơn Tây
Vận Thành


title: Tipula tazzekai

text:
Tipula tazzekai là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Sân bay Roskilde

text:
Phi trường Roskilde (tiếng Đan Mạch: Roskilde Lufthavn), tên chính thức là Phi trường Copenhagen, Roskilde, là một phi trường nằm ở phía nam thành phố Roskilde (đảo Zealand, Đan Mạch) khoảng 6 km. Phi trường có 2 đường băng cho máy bay cất cánh và hạ cánh dài 1.500 m và 1.799 m. Ngày nay phi trường này được dùng chủ yếu cho các máy bay taxi, máy bay huấn luyện phi công và máy bay tư nhân.

Lịch sử
Trong thập niên 1960, chính phủ Đan Mạch có kế hoạch lập một phi trường lớn trên đảo Saltholm nằm trong Eo biển Oresund với 3 phi trường phụ ở vùng ngoại ô thành phố Copenhagen. Đầu thập niên 1970 phi trường Roskilde - một trong 3 phi trường phụ dự kiến - bắt đầu được xây dựng với mục đích sử dụng cho các máy bay loại vừa và nhỏ, đồng thời phục vụ một phần các tuyến bay trong nước. Ngày 1 tháng 4 năm 1973 phi trường này được khai trương. Sau đó ít lâu, xảy ra cuộc khủng hoảng năng lượng năm 1974, giá dầu tăng vọt, khiến cho ngành vận tải hàng không chững lại. Kế hoạch lập phi trường lớn và 3 phi trường phụ của chính phủ bị bãi bỏ và chỉ duy nhất một phi trường Roskilde được hoàn thành mà thôi.

Trước kia cũng có một tuyến bay thường xuyên từ phi trường này tới Aberdeen (Scotland), một tuyến tới Latvia, một tuyến tới Aalborg (Đan Mạch), nhưng nay các tuyến này đều ngưng hoạt động và phi trường được sử dụng cho các máy bay taxi, máy bay huấn luyện và máy bay tư nhân.

Cho tới năm 1990, phi tường Roskilde thuộc sở hữu quốc gia. Từ tháng 10/1990 giao cho Công ty phi trường Copenhagen (København Lufthavn A/S) đảm nhiệm việc điều hành cùng với Phi trường Copenhagen.

Các công ty sử dụng phi trường Roskilde
 Copenhagen Airtaxi (các chuyến bay taxi, huấn luyện và thuê máy bay)
 Execujet Scandinavia  (các chuyến bay thuê bao và VIP)
 Ikaros (các chuyến bay huấn luyện và thuê máy bay)
 FlexFlight (các chuyến bay taxi, thuê bao và chở hàng)
 HeliFlight (các chuyến bay trực thăng)
 Center Air (trường dạy lái máy bay)
 Danish Aviation College DAC  (trường dạy lái máy bay)
 Aviatech  (xưởng sửa chữa máy bay)
 DAO Aviation A/S (xưởng sửa chữa máy bay)
 Dansk Fly Elektronik ApS  (xưởng điện tử máy bay)
 Faldskærmsklubben (câu lạc bộ nhảy dù)
 Roskilde Flyveklub (Câu lạc bộ hàng không Roskilde)
 Kongelig Dansk Aeroklub (Câu lạc bộ hàng không hoàng gia Đan Mạch)
 Torben Lund Simonsen (hãng bảo hiểm máy bay)

Tham khảo

 AIP Denmark Copenhagen/Roskilde - EKRK
 VFR Flight Guide Denmark Copenhagen/Roskilde - EKRK

Liên kết ngoài

 http://www.rke.dk/RKE/UK/Travellers/  Roskilde Airport

Roskilde
Roskilde


title: Euclea balfourii

text:
Euclea balfourii là một loài thực vật thuộc họ Ebenaceae. Đây là loài đặc hữu của Yemen.

Chú thích

Tham khảo
 Miller, A.G. 1998. Euclea balfourii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Yemen
Euclea
Thực vật dễ tổn thương


title: Limnophila scitula

text:
Limnophila scitula là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Limnophila (chi ruồi)
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Nyctimystes semipalmatus

text:
Nyctimystes semipalmatus là một loài ếch thuộc họ Pelodryadidae.
Đây là loài đặc hữu của Papua New Guinea.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, sông ngòi, và rừng trước đây suy thoái nghiêm trọng.

Tham khảo

 Richards, S., Zweifel, R. & Kraus, F. 2006. Nyctimystes semipalmatus. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

S
Động vật lưỡng cư Papua New Guinea


title: Verruyes

text:
Verruyes là một xã thuộc tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 185 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Masdevallia pumila

text:
Masdevallia pumila là một loài lan được tìm thấy ở miền nam Colombia into central Bolivia.

Chú thích

Tham khảo

Masdevallia pumila at the Culture Sheet

P


title: Coudes

text:
Coudes là một xã ở tỉnh Puy-de-Dôme trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 359 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Puy-de-Dôme


title: Trentepohlia spinaspersa

text:
Trentepohlia spinaspersa là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Trentepohlia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Phượng tím

text:
Phượng tím (danh pháp hai phần: Jacaranda mimosifolia) là một loài thực vật thuộc họ Chùm ớt (Bignoniaceae) bao gồm các loài chùm ớt, núc nác, đào tiên...

Là một loài cây gỗ lớn (cao 10–15 m), tán lá tỏa rộng (7–10 m) nhưng cành lá thưa, lá phức bao gồm hai lần lá kép, nên khi không có hoa cây trông tương tự phượng vĩ, nhưng vào mùa nở hoa thì trổ nhiều hoa hơn. Hoa hình ống dài 4–5 cm, từng chùm màu tím, hình chuông, cánh hoa mềm mại, dễ bị dập nát, không hề giống hoa phượng. Hoa thường nở vào đầu mùa xuân, tháng 3-4-5 ở Bắc bán cầu và tháng 9-10-11 ở Nam bán cầu. Mùa hoa nở kéo dài khá lâu, có thể đến 4–6 tháng.

Phượng tím có nguồn gốc từ Nam Mỹ, từ lâu đã được du nhập vào Ấn Độ, Nêpan..., tức thích hợp với khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới.

Cây thường được trồng làm cây cảnh ven đường và trong các công viên, nhưng tác dụng cho bóng mát kém vì tán lá quá thưa thớt. Riêng trong công viên, vì không phải quét dọn mỗi ngày như trên đường phố, sau vài ngày hoa rụng trên mặt đất sẽ có một thảm hoa màu tím khá bắt mắt.

Hình thái

Cây phát triển đến chiều cao lên tới . Vỏ cây của nó mỏng và có màu nâu xám, nhẵn khi cây còn nhỏ mặc dù sau này trở nên có vảy mịn. Cành cây mảnh khảnh và hơi ngoằn ngoèo; chúng có màu nâu đỏ nhạt. Những bông hoa dài tới  và được nhóm lại trong các khóm . Hoa xuất hiện vào mùa xuân và đầu mùa hè, và kéo dài đến hai tháng, sau đó thành vỏ hạt gỗ, đường kính khoảng 5 cm (2,0 in), chứa nhiều hạt phẳng, có cánh. Phiến lá kép có lông và có chiều rộng từ 10 đến 20 cm. Ngọn cây tròn.

Các quả cứng có hình dạng bất thường, có chiều dài , thường được thu thập, làm sạch và sử dụng để trang trí cây Giáng sinh và trang trí. Gỗ có màu xám nhạt đến trắng, hạt thẳng, tương đối mềm và không có nút.

Môi trường sống
Jacaranda đã được trồng ở hầu hết các nơi trên thế giới, nơi không có nguy cơ băng giá; Tuy nhiên, những cây được sự bảo vệ với gỗ cứng có thể chịu được những đợt nhiệt độ ngắn xuống khoảng −7 °C.

Ở Hoa Kỳ, Jacaranda được trồng rất rộng rãi ở California, phía tây nam Arizona, đông nam Texas và Florida.

Ở châu Âu, nó được trồng trên toàn bộ bờ biển Địa Trung Hải của Tây Ban Nha (đáng chú ý trong Cộng đồng Valencia, Quần đảo Balearic và Andalusia với các cây đặc biệt lớn ở Valencia, Alicante và Seville và thường ra hoa sớm hơn so với phần còn lại của châu Âu), ở phần phía nam của Bồ Đào Nha (đáng chú ý ở Lisbon), miền nam nước Ý (ở Naples và Cagliari, thật dễ dàng để bắt gặp những mẫu vật tuyệt đẹp), miền nam Hy Lạp (đáng chú ý ở Athens) và trên các đảo của Malta và Síp.

Phượng tím được xem là một loài xâm lấn ở các vùng của Nam Phi và Úc, ngăn chặn sự phát triển của các loài bản địa. Jacaranda được trồng rộng rãi làm cây cảnh ở Úc, từ Melbourne ở phía nam đến Cairns ở phía bắc. Phượng tím có ở Cape Town từ khoảng năm 1829. Ở các vùng khác của Châu Phi, jacaranda đặc biệt có mặt ở Lusaka, thủ đô của Zambia, Nairobi, thủ đô của Kenya và Harare, thủ đô của Zimbabwe. Pretoria ở Nam Phi được biết đến là "Thành phố Jacaranda" do số lượng lớn cây jacaranda được trồng làm cây đường phố và trong các công viên và vườn, nhưng ở Johannesburg thực sự có nhiều cây jacaranda hơn; công ty Nelsonia Nurseryeries đã trồng 30 triệu cây và cây bụi vào năm 1896, trong đó nhiều cây là cây jacaranda; và được cho là đã trồng hơn 100 km cây dọc theo các đường phố ở ngoại ô thành phố Johannesburg, Kensington.

Tại Việt Nam, cây này đã được du nhập vào Đà Lạt bởi kỹ sư canh nông Lương Văn Sáu từ năm 1962, có thấy quanh hồ Xuân Hương, đường Trần Phú,... hoa nở vào tháng 3 tháng 4, cây phát triển tốt do phù hợp với khí hậu và thổ nhưỡng  và có lẽ cũng thích hợp với những vùng mát như Tam Đảo, Lai Châu, Măng Đen ở Việt Nam.... Cây phải trồng bằng hạt, vì thế sau khi đã du nhập một số cây vào Việt Nam, việc nhân rộng khá chậm chạp vì không thể giâm cành. Cây trồng từ hạt ra hoa sau 2–3 năm, khi cây còn khá thấp (người lớn có thể với tay tới hoa).

Hình ảnh

Trong văn hóa dân gian

"Hoảng loạn màu tím" (Purple panic) là một thuật ngữ đề cập đến sự căng thẳng của học sinh, sinh viên trong giai đoạn cuối mùa xuân và đầu mùa hè (tháng 10 đến tháng 12 tại Úc) được sử dụng bởi các sinh viên ở phía đông nam Queensland. Màu tím đề cập đến màu sắc hoa của cây Jacaranda nở vào thời điểm đó và đã được trồng rộng rãi trên khắp quận đó. Sự hoảng loạn đề cập đến sự cần thiết phải hoàn thành bài tập và nghiên cứu cho các kỳ thi cuối cùng. Cây Jacaranda khi nở hoa còn được gọi là cây thi cử (exam tree). Cây phượng tím "Jacaranda" nổi tiếng trong khuôn viên tòa nhà chính (Main Quadrangle) của Viện đại học Sydney, thường nở hoa vào cuối tháng 10 và vào tháng 11 (là cuối mùa xuân tại Úc), theo lời truyền tụng lâu đời tại Đại học Sydney "vào thời gian jacaranda nơi tòa nhà chính của đại học nở hoa là đã quá muộn để bắt đầu học cho các kỳ thi", cây gốc được trồng từ năm 1928 và chết năm 2016.

Ngược lại, trong khi cũng là thời điểm Jacaranda nở hoa ở Pretoria trùng với kỳ thi cuối năm tại Đại học Pretoria, truyền thuyết kể rằng nếu một bông hoa từ cây Jacaranda rơi trên đầu một sinh viên, sinh viên đó sẽ vượt qua tất cả kỳ thi.

Bài hát Giáng sinh của Úc "Christmas Where The Gum Trees Grow" có câu hát "Khi hoa Jacaranda nở ở đây, mùa Giáng sinh đã đến gần". Ở Argentina, nhà văn Alejandro Dolina, trong cuốn sách Crónicas del Ángel Gris ("Biên niên sử của thiên thần xám"), kể về truyền thuyết về một cây jacarandá khổng lồ được trồng ở Plaza Flores (Quảng trường Flores) ở Buenos Aires, có thể huýt sáo bài hát tango theo yêu cầu. Bài hát dân gian Santafesino de veras của Miguel Brascó cũng đề cập đến mùi thơm của jacarandá như là một nét đặc trưng của tỉnh Santa Fe duyên hải (cùng với những cây liễu mọc bên sông).

Thành phố Grafton trên bờ biển phía bắc của bang New South Wales, Úc, cũng nổi tiếng với jacaranda. Mỗi năm vào cuối tháng 10 và đầu tháng 11, thành phố có một lễ hội jacaranda. Vùng ngoại ô Applecross của Perth, Tây Úc, có những con đường được trồng toàn cây jacaranda và tổ chức "Lễ hội Jacaranda" mỗi năm vào tháng 11.

Xem thêm
Phượng vĩ
Kim phượng

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Ghép phượng tím thành phượng trắng
 Missouri Botanical Garden

Jacaranda
Thực vật được mô tả năm 1822
Thực vật Argentina
Thực vật Brasil
Cây thuốc
Cây trang trí


title: 18160 Nihon Uchu Forum

text:
18160 Nihon Uchu Forum (2000 PY12) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 18160 Nihon Uchu Forum

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Feldberger Seenlandschaft

text:
Feldberger Seenlandschaft là một đô thị ở huyện Mecklenburgische Seenplatte (trước thuộc huyện Mecklenburg-Strelitz), bang Mecklenburg-Vorpommern, Đức. Đô thị này có diện tích 199,57 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 là 4656 người.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Mecklenburgische Seenplatte


title: Terzaga

text:
Terzaga là một đô thị trong tỉnh Guadalajara, Castile-La Mancha, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 28 người.

Tham khảo

Đô thị ở Guadalajara


title: 1860 Barbarossa

text:
1860 Barbarossa (1973 SK) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 28 tháng 9 năm 1973 bởi Wild, P. ở Zimmerwald.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1860 Barbarossa

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Paul Wild
Thiên thể phát hiện năm 1973


title: Oreochromis lidole

text:
Oreochromis lidole là một loài cá thuộc họ Cichlidae. Nó được tìm thấy ở Malawi, Mozambique, và Tanzania. Các môi trường sống tự nhiên của chúng là sông và hồ nước ngọt.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Lowe, R.H. (1952) Report on the Tilapia and other fish and fisheries of Lake Nyasa. Fishery Publications of the [British] Colonial Office 1:1–126.

Lowe, R.H. (1953) Notes on the ecology and evolution of Nyasa fishes of the genus Tilapia, with a description of T.saka Lowe. Proc. zool. Soc. Lond. 122:1041–1053.

Robinson, R.L., Turner, G.F., Pitcher, T.J. & Grimm, A.S. (1995). An experimental study of phytoplankton feeding in three tilapiine species. J. Fish Biology 46, 449-456.

Seisay, M.B.D., van Zalinge, N.P. & Turner, G.F. (1992a) Relationships between chambo stocks of Lake Malombe, the Upper Shire River and Lake Malawi. GOM/FAO/UNDP MLW/86/013 Field Document 18, tháng 7 năm 1992.

Seisay, M.B.D., van Zalinge, N.P. & Turner, G.F. (1992b) Population dynamics and stock estimates of chambo (Oreochromis spp.) in the South-East Arm and Lake Malombe- length-based approach. GOM/FAO/UNDP MLW/86/013 Field Document 19.

Sodsuk, P. MacAndrew, B.A. & Turner, G.F. (1995). Allozyme variation in Oreochromis species from Lake Malawi: implications for evolutionary relationships. J. Fish Biology 47, 321-333.

Trewavas, E. (1942) Nyasa fishes of the genus Tilapia and a new species from Portuguese East Africa. Ann. Mag. Nat. Hist. 11:294–306.

Trewavas, E. (1983) Tilapiine fishes of the genera Sarotherodon, Oreochromis and Danakilia. London: British Museum (Natural History). 583pp.

Turner, G.F. (1995) Management, conservation and species changes of exploited fish stocks in Lake Malawi, In: T.J. Pitcher & P.J.B. Hart, eds. The Impact of Species Changes in African Lakes. London, Chapman & Hall, pp. 365–395.

Turner, G.F. Oreochromis lidole http://www.malawicichlids.com/mw10001b.htm

Turner, G.F. & Mwanyama, N.C. (1992) Distribution and biology of Chambo (Oreochromis spp.) in Lake Malawi and Malombe. GOM/UNDP/FAO Chambo Fisheries Research Project, Malawi. FI:DP/MLW/86/013, Field Document 21: 26p. (http://www.fao.org/docrep/006/ad202e/AD202E00.htm#TOC)

Turner, G.F. & Robinson, R.L. (1990) Ecology, morphology and taxonomy of the Lake Malawi Oreochromis (Nyasalapia) species flock. Ann. Mus. Roy. Afr. Centr. Sc. Zool. 262, 23–28.

Turner, G.F., Grimm, A.S., Mhone, O.K., Robinson, R.L. & Pitcher, T.J. (1991) The diet of Oreochromis lidole (Trewavas) and other chambo species in Lakes Malawi and Malombe. J. Fish Biol. 39, 15–24.

Turner, G.F., Witimani, J., Robinson, R.L., Grimm, A.S. & Pitcher, T.J. (1991) Reproductive isolation and the nest sites of Lake Malawi chambo, Oreochromis (Nyasalapia) spp. J.Fish Biol. 39, 775–782.

Oreochromis


title: Cầu Thị Nghè

text:
Cầu Thị Nghè là cây cầu bắc qua rạch Thị Nghè (đoạn gần hạ lưu đổ vào sông Sài Gòn), nối đường Nguyễn Thị Minh Khai thuộc Quận 1 với đường Xô Viết Nghệ Tĩnh thuộc quận Bình Thạnh. Cầu có chiều dài 105,2 mét, rộng 17,6 mét. Có dải phân cách giữa 4 làn xe chạy. Cầu xưa kia do bà Nguyễn Thị Khánh, con gái quan khâm sai Nguyễn Cửu Vân xây để chồng tiện đường qua Sài Gòn làm việc. Chồng bà chỉ là thư ký, không rõ đã đạt đỗ gì, nhưng đương thời gọi là ông Nghè (tức đã đỗ Tiến sĩ), nên nhân dân gọi bà là Bà Nghè. Từ giữa thế kỷ 19, cầu được gọi là cầu Thị Nghè. Đến năm 1970, cầu được xây mới bằng xi măng cốt thép.

Trong suốt giai đoạn Chiến tranh Việt Nam, nơi đây đã diễn ra nhiều trận đánh ác liệt. Ngày 29 tháng 9 và 17 tháng 10 năm 1945, nhiều trận giao tranh đã nổ ra trên cầu Thị Nghè giữa lực lượng cách mạng và quân đội Pháp sau khi họ quay trở lại đánh chiếm Sài Gòn. Trận đánh đã gây thiệt hại nặng cho binh lính Pháp.

Trong một vài năm trở lại đây, hoạt động đón khách của gái mại dâm trên cầu diễn ra khá nhộn nhịp. Mặc dù chính quyền thành phố đã có nhiều đợt truy quét nhưng tình trạng bắt khách trên cầu vẫn thường xuyên xảy ra..

Vào 14 giờ ngày 17 tháng 11 năm 2009, một chiếc xà lan chở những thanh kè phục vụ cho dự án Vệ sinh Môi trường lưu vực Nhiêu Lộc - Thị Nghè đã đâm và kẹt dính vào gầm cầu, làm đà ngang cầu Thị Nghè bị nứt, cong và đội thân cầu lên 3 cm. Nguyên nhân được xác định là do nước thủy triều lên quá nhanh khiến cho dây cáp neo giữ chiếc xà lan nằm cách đó khoảng 100 m bị đứt. Ngay sau khi vụ việc xảy ra, cầu đã được phong tỏa để khắc phục sự cố và ngay lập tức làm tắc nghẽn giao thông khá nghiêm trọng. Các phương tiện giao thông đã phải chuyển hướng lưu thông sang các tuyến đường khác như: Nguyễn Hữu Cảnh, Điện Biên Phủ.

Cầu Thị Nghè 2
Cầu Thị Nghè 2 bắc qua kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè. Nằm trên trục đường Nguyễn Hữu Cảnh nối quận 1 với quận Bình Thạnh. Cầu có 10 làn xe và dải phân cách ở giữa chạy 2 chiều.

Xem thêm
Cầu Bông
Cầu Kiệu

Chú thích

Thị Nghè
Thị Nghè
Thị Nghè


title: Shorea macrobalanos

text:
Shorea macrobalanos (tiếng Anh thường gọi là Yellow Meranti) là một loài thực vật thuộc họ Dipterocarpaceae. Đây là loài đặc hữu của Malaysia.

Chú thích

Tham khảo
 Ashton, P. 1998. Shorea macrobalanos. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Malaysia
macrobalanos


title: Tillandsia gymnobotrya

text:
Tillandsia gymnobotrya là một loài thuộc chi Tillandsia. Đây là loài đặc hữu của México.

Chú thích

Tham khảo

Checklist of Mexican Bromeliaceae with Notes on Species Distribution and Levels of Endemism  truy cập 3 tháng 11 năm 2009

G
Thực vật đặc hữu Mexico


title: Hải lưu California

text:
Hải lưu California là một hải lưu trong Thái Bình Dương, chuyển động về phía nam dọc theo vùng biển miền duyên hải phía tây Bắc Mỹ, bắt đầu từ ngoài khơi phía nam British Columbia và kết thúc tại ngoài khơi phía nam Baja California. Nó là một kiểu hải lưu được biết đến như là hải lưu ranh giới phía đông và là một phần của hoàn lưu Bắc Thái Bình Dương, một dòng chảy xoáy lớn chiếm lĩnh phần bồn địa phía bắc của Thái Bình Dương. Chuyển động của vùng nước phía bắc về phía nam làm cho vùng duyên hải này lạnh hơn so với vùng duyên hải cùng khoảng vĩ độ ở phía đông của Hoa Kỳ. Bên cạnh đó, sự nâng lên mạnh mẽ của nước lạnh hơn tại vùng cận kề bề mặt cũng xảy ra, do gió tây bắc thịnh hành gây ra thông qua hiệu ứng Ekman. Gió đưa nước bề mặt về bên phải của luồng gió (nghĩa là vùng xa bờ trong trường hợp này), làm cho nước từ phía dưới phải nâng lên để thay thế và chiếm lĩnh khoảng trống để lại. Sự nâng lên này tiếp tục làm lạnh luồng nước vốn đã lạnh của hải lưu California. Đó chính là cơ chế tạo ra sương mù đặc trưng của vùng duyên hải California.

Nước lạnh hơn này chứa nhiều dưỡng chất do khi bị nâng lên nó cũng mang tới bề mặt các trầm tích giàu dưỡng chất, hỗ trợ cho các quần thể lớn các động vật biển như cá voi, chim biển và góp phần phát triển nghề cá. Hải lưu hẹp hơn và yếu hơn, chảy ngược chiều là hải lưu Davidson, nó đôi khi đưa một lượng nước ấm hơn về phía bắc trong các tháng mùa đông. Trong thời kỳ xuất hiện hiện tượng El Niño thì hải lưu California bị phá vỡ, dẫn tới sự suy giảm của thực vật phù du, tạo ra hiệu ứng dây chuyền trong chuỗi thức ăn, chẳng hạn suy giảm trong sản lượng cá đánh bắt được, tỷ lệ tử vong cao hơn của động vật và chim biển cũng như gia tăng tần suất thất bại trong sinh sản của chúng. Năm 2005, sự phá vỡ hải lưu California nhưng không gắn liền với hiện tượng El Niño cũng đã gây ra sự suy giảm quần thể nhuyễn thể trong hải lưu này, dẫn tới các tác động tương tự

Ghi chú

California


title: Sân bay Misawa

text:
Để xem phần do Không quân Hoa Kỳ sử dụng, xem bài căn cứ không quân Misawa
Sân bay Misawa  là một sân bay ở Misawa, một thành phố ở tỉnh Aomori của Nhật Bản. Sân bay này sử dụng chung mã sân bay với căn cứ không quân Misawa.

Các hãng hàng không và các tuyến điểm
 Japan Airlines (Osaka-Itami, Sapporo-Chitose, Tokyo-Haneda)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Misawa Airport Terminal Company

Misawa
Misawa
Lực lượng Phòng vệ Trên không Nhật Bản


title: Gonomyia cairnensis

text:
Gonomyia cairnensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Pomachilius fragilis

text:
Pomachilius fragilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1860.

Chú thích

Tham khảo

Pomachilius


title: Công viên Chatuchak

text:
Công viên Chatuchak (tiếng Thái: สวนจตุจักร, đọc là Xun Cha-tu-chác) là một trong những công viên lâu đời nhất ở Thái Lan, được xây dựng vào năm 1975 như một quà tặng của hãng đường sắt quốc gia của Thái Lan. Công viên chính thức mở cửa vào tháng 4 năm 1980. Nó rộng 0,304 kilomet.

Đây được xem là một hạng mục nằm trong khu phức hợp các điểm tham quan gồm: Chợ Chatuchak, Ga Bangkok, v.v...

Xem thêm
 Công viên Lumphini
 Chợ Chatuchak

Tham khảo

Địa điểm du lịch Bangkok
Chatuchak
Quận Chatuchak


title: Acritelater reversa

text:
Acritelater reversa là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1877.

Chú thích

Tham khảo

Acritelater


title: Cassida chrysanthemoides

text:
Cassida chrysanthemoides là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Borowiec & Swietojanska miêu tả khoa học năm 2001.

Chú thích

Tham khảo

Cassida


title: Bài ca người lính

text:
Bài ca người lính (tiếng Nga: Баллада о солдате) là bộ phim điện ảnh Liên Xô sản xuất năm 1959, do Grigori Chukhrai đạo diễn.

Nội dung
Đầu phim, với hình ảnh một phụ nữ nông dân Nga khắc khoải chờ đợi ngày về của người con trai trên một con đường heo hút, một giọng dẫn chuyện đã cho người xem đã biết rằng, Alyosha, con trai của bà, đã hi sinh nơi chiến trường và được chôn ở đâu đó tại một mảnh đất xa lạ.

Quay ngược lại thời gian, tại mặt trận phía Đông, người lính mười chín tuổi Alexei Nikolaevich Skvortsov (Vladimir Ivashov) tự tay tiêu diệt hai xe tăng tấn công của Đức, do phải tự bảo vệ bản thân hơn là sự dũng cảm. Vì thành tích này, tổng chỉ huy muốn trao tặng anh một huân chương. Tuy nhiên, thay vì huân chương, Alyosha muốn được một kỳ nghỉ phép để gặp lại mẹ mình và lợp lại mái nhà đã hỏng cho mẹ. Anh được kỳ nghỉ phép sáu ngày.

Trong hành trình về nhà, anh thấy được sự tàn phá chiến tranh trên đất nước và gặp gỡ những người khác nhau. Khi chiếc xe jeep chở Alyosha bị mắc kẹt trong bùn, anh lính Seryozha Pavlov đã giúp đẩy nó ra khỏi chỗ lầy. Biết được Alyosha sẽ về qua thành phố quê mình, Pavlov đã thuyết phục Alyosha chuyển hộ một món quà cho vợ mình. Trung sĩ ở trung đội của Pavlov miễn cưỡng cấp ra hai bánh xà phòng, đó là chỉ tiêu cho toàn bộ trung đội của họ.

Tại ga tàu, Alyosha đã mang giúp hành lý cho Vasya, một người lính giải ngũ vì bị mất một chân. Vasya không muốn trở về nhà vì sợ phải làm gánh nặng cho vợ và quan hệ của họ sẽ trục trặc. Tuy nhiên, ông đã đổi ý và được chào đón trong vòng tay rộng mở của người phụ nữ mà ông yêu.

Khi cố gắng lên một toa xe của một chuyến tàu chở hàng của quân đội, Alyosha bị Gavrilkin, một anh lính gác, chặn lại. Tuy sợ viên trung úy chỉ huy của mình nhưng anh ta đồng ý cho Alyosha lên sau khi đã nhận hối lộ một lon thịt bò. Shura (Zhanna Prokhorenko) sau đó cũng lẻn được lên trên tàu, nhưng khi cô nhìn thấy Alyosha, cô tỏ ra sợ hãi và cố gắng nhảy ra khỏi tàu đang chạy tốc độ cao. Alyosha đã ngăn cô mạo hiểm với mạng sống của mình. Cô nói với anh rằng cô đi gặp vị hôn phu của mình, một phi công đang hồi phục trong bệnh viện. Thời gian trôi qua, cô đã mất sự sợ hãi và tin tưởng vào anh. Gavrilkin phát hiện ra hành khách trốn vé này, buộc Alyosha phải hối lộ anh ta một lần nữa. Khi viên trung úy phát hiện ra các hành khách trái phép, ông cho phép họ vẫn được trên tàu và thậm chí buộc Gavrilkin phải trả lại tiền hối lộ.

Tại một điểm dừng, Alyosha xuống tàu để lấy nước, nhưng con tàu đã chạy và bỏ anh lại. Anh vội vàng đi nhờ chuyến xe tải của một phụ nữ già để tới ga tiếp theo. Anh đến ga quá muộn; tàu đã khởi hành. Tuy nhiên, Shura đã rời tàu và đang chờ anh ở đây. Cặp đôi sau đó đến gặp vợ của Pavlov. Họ phát hiện rằng cô đang sống với một người đàn ông khác nên lặng lẽ bỏ đi. Alyosha quay lại, lấy bánh xà phòng là món quà gửi cô để gửi cho người cha tàn tật của Pavlov.

Diễn viên

Vinh danh
 Giải đặc biệt của ban giám khảo, đề cử Cành cọ vàng - Liên hoan phim Cannes (1960)

Sự thật thú vị
Bối cảnh phim diễn ra vào năm 1942, nhưng các nhân vật chỉ mặc trang phục được giới thiệu trong quân đội vào năm 1943. Đạo diễn Grigory Chukhrai đã cố tình làm điều đó. Anh ấy mong rằng bộ phim sẽ được phát hành ở châu Âu, nơi hình ảnh người lính Xô Viết-giải phóng quân trong bộ quân phục đặc biệt này, với dây đeo vai, đã hình thành, và anh ấy sợ rằng ở những nước được giải phóng bởi quân đội Liên Xô, họ có thể không nhận ra người lính-giải phóng trong hình thức cũ, nói: "Không, chúng tôi không được giải phóng bởi những người này"

 Ban đầu, Oleg Strizhenov và Lilia Aleshnikova được chấp thuận cho các vai chính , nhưng họ đã bị thay thế theo sự khăng khăng của Grigory Chukhrai
 Vào ngày đầu tiên quay phim (cảnh khởi hành từ phía trước), Grigory Chukhrai bị thương ở chân, và khi họ quay lại, anh ta ngã bệnh vì sốt thương hàn
 Vì quá trình quay phim, Zhanna Prokhorenko phải chuyển từ Trường Sân khấu Nghệ thuật Moskva đến VGIK
 Một bộ phận đoàn phim ra đi do không đồng ý với ý đồ của đạo diễn
 Các diễn viên tham gia bộ phim, những người sau này trong những năm khác nhau được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân Liên Xô - Nikolai Kryuchkov , Evgeny Evstigneev , Vsevolod Sanaev , Lyubov Sokolova . Ngoài ra, một số diễn viên đã trở thành Nghệ sĩ Nhân dân Nga Xô viết, bao gồm Vladimir Ivashov, Zhanna Prokhorenko, Georgy Yumatov, Vladimir Kashpur, Nina Menshikova.

Chú thích

Phim do Grigory Chukhray đạo diễn
Phim của Mosfilm
Phim Liên Xô
Phim về Chiến tranh Vệ quốc
Phim năm 1959
Phim giành giải BAFTA
Phim trắng đen
Phim tiếng Nga
Phim chiến tranh Liên Xô
Phim giành giải BAFTA cho phim hay nhất


title: Mary L. Good

text:
Mary Lowe Good (20.6.1931 tại Grapevine, Texas - mất ngày 20/11/2019 tại Little Rock, Arkansas, Hoa Kỳ) là nhà hóa học vô cơ, nhà nghiên cứu công nghiệp người Mỹ và từng làm việc trong chính phủ Mỹ.

Cuộc đời và Sự nghiệp
Bà đậu bằng cử nhân khoa học ở Đại học miền Trung Arkansas (tại thành phố Conway) và năm 1955 bà đậu bằng tiến sĩ ở Đại học Arkansas (tại Fayetteville).

Năm 1980 bà được tổng thống Jimmy Carter bổ nhiệm vào Ban Khoa học quốc gia của Quỹ Khoa học quốc gia và năm 1986 bà lại được tổng thống Ronald Reagan tái bổ nhiệm giữ chức vụ này. Cựu tổng thống George H. W. Bush bổ nhiệm bà vào Hội đồng cố vấn Khoa học và Công nghệ học của tổng thống. Năm 1993 Dr. Good làm thứ trưởng phụ trách Công nghệ ở Bộ Thương mại dưới thời tổng thống Bill Clinton trong 4 năm.

Hiện nay, bà là giáo sư ở Đại học Arkansas tại Little Rock. và là Chủ nhiệm sáng lập Phân khoa "George W. Donaghey College of Engineering and Information Technology".

Bà làm chủ tịch Hội Hóa học Hoa Kỳ năm 1987

Giải thưởng
 Giải Heinz về Công nghệ học, Kinh tế và Việc làm (2000)
 Giải Vannevar Bush
 Huy chương Priestley
 Huy chương Glenn T. Seaborg
 Giải nghiên cứu Agnes Fay Morgan
 Huy chương Garvan-Olin
 Huy chương vàng của Viện các nhà hóa học Mỹ

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Page of Chemical Heritage Foundation sobre Mary L.Good.

Nữ khoa học gia
Nhà hóa học Hoa Kỳ


title: Pilaria brooksi

text:
Pilaria brooksi là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Pilaria
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Venezuela, Cuba

text:
Venezuela là một đô thị ở tỉnh Ciego de Ávila của Cuba. Đô thị này nằm ngay chính bắc của tỉnh lỵ Ciego de Ávila.

Dân số
Năm 2004, đô thị Venezuela có dân số 27.333. With a total area of , với mật độ dân số .

Tham khảo

Thành phố của Cuba
Tỉnh Ciego de Ávila


title: Đo ván

text:
Cú đo ván (hay nốc-ao, phiên âm từ knockout trong tiếng Anh - viết tắt KO) là một trong những tiêu chí để công nhận sự chiến thắng, luật này thường có trong các môn thể thao đối kháng, vận động mạnh như quyền Anh, các môn võ thuật như quyền Thái, Kickboxing... Đo ván xảy ra khi một (hay một số người) tham gia cuộc đấu không thể gượng dậy trong một khoảng thời gian nhất định, thường là vì bị mất sức, bị thương tích, mất thăng bằng... Đo ván thường do trọng tài của cuộc đấu tuyên bố (trong quyền Anh là sau khi đếm từ 1 đến 10). Trường hợp khác có thể do các bác sĩ, sau khi chẩn đoán võ sĩ và kết quả là anh ta không thể tiếp tục cuộc đấu, mặc dù anh ta không bị thất bại về kỹ thuật thi đấu.

Tham khảo

Đ
Thuật ngữ võ thuật


title: Kỷ Imbrium Sớm

text:
Trong niên đại địa chất Mặt Trăng, kỷ Imbrium Sớm diễn ra từ khoảng 3.850 triệu năm trước tới khoảng 3.800 triệu năm trước. Nó gối lên khoảng thời gian kết thúc của sự kiện bắn phá mạnh muộn của khu vực bên trong của hệ Mặt Trời. Các va chạm đã tạo ra lòng chảo biển Imbrium diễn ra vào đầu kỷ. Các lòng chảo lớn khác thống lĩnh phía bên trái của Mặt Trăng (chẳng hạn Crisium, Tranquilitatis, Serenitatis, Fecunditatis và Procellarum) cũng đã được hình thành trong thời kỳ này. Các lòng chảo này được nhồi đầy các loại đá bazan chủ yếu trong kỷ Imbrium Muộn tiếp theo. Trước khi diễn ra kỷ Imbrium Sớm là giai đoạn thuộc kỷ Nectaris.

Quan hệ với niên đại địa chất Trái Đất
Do có rất ít hoặc không có chứng cứ địa chất nào trên Trái Đất tồn tại trong thời gian tương ứng với kỷ Imbrium Sớm trên Mặt Trăng, nên kỷ Imbrium Sớm (hay Muộn) đã được sử dụng trong ít nhất là một công trình khoa học đáng chú ý như là một đơn vị phân chia không chính thức của liên đại Hỏa Thành trên Trái Đất.

Tham khảo

Xem thêm
 Kỷ Imbrium Muộn


title: Champéon

text:
Champéon là một xã thuộc tỉnh Mayenne trong vùng Pays de la Loire tây bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 280 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Mayenne


title: Glochidion pitcairnense

text:
Glochidion pitcairnense là một loài thực vật thuộc họ Phyllanthaceae. Nó chỉ có ở quần đảo Pitcairn và Mangareva ở quần đảo Gambier của Polynésie thuộc Pháp.

Bị đe doạ
Glochidion pitcairnense hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

P
Thực vật quần đảo Pitcairn
Thực vật dễ tổn thương


title: Hure, Thông Liêu

text:
Hure (, Hán Việt: Khố Luân kỳ) là một kỳ của địa cấp thị Thông Liêu, khu tự trị Nội Mông Cổ, Trung Quốc. Kỳ nằm ở phía đông nam của khu tự tị và tiếp giáp với tỉnh Liêu Ninh ở phía nam, kỳ cách khu vực trung tâm đô thị của Thông Liêu  từ phía đông-đông bắc của huyện. Người Mông Cổ chiếm 56,2% dân số của kỳ.

Trấn
 Khố Luân (库伦镇)
 Ngạch Lặc Thuận (额勒顺镇)
 Khấu Hà Tử (扣河子镇)

Tô mộc
 Bạch Âm Hoa (白音花苏木)
 Tiên Tiến (先进苏木)
 Mang Hãn (茫汗苏木)

Khác
 Lâm trường chăn nuôi gia súc

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin chính thức

Đơn vị cấp huyện Nội Mông
Thông Liêu


title: Vijayapuri

text:
Vijayapuri là một thị trấn thống kê (census town) của quận Erode thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Địa lý
Vijayapuri có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 303 mét (994 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Vijayapuri có dân số 6455 người. Phái nam chiếm 52% tổng số dân và phái nữ chiếm 48%. Vijayapuri có tỷ lệ 68% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 76%, và tỷ lệ cho phái nữ là 59%. Tại Vijayapuri, 10% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thị trấn thuộc huyện Erode


title: Limnophilella victor

text:
Limnophilella victor là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Limnophilella
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Marnes, Deux-Sèvres

text:
Marnes là một xã trong tỉnh Deux-Sèvres trong vùng Nouvelle-Aquitaine ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 101 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Deux-Sèvres


title: Azolette

text:
Azolette là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 540 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: 11844 Ostwald

text:
11844 Ostwald là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 2071.6193330 ngày (5.67 năm).

Nó được phát hiện ngày 22 tháng 8 năm 1987.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1987


title: Gonomyia gillottae

text:
Gonomyia gillottae là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Gonomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Aphthona kuntzei

text:
Aphthona kuntzei là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Roubal miêu tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Aphthona


title: Figline Valdarno

text:
Figline Valdarno là một đô thị ở tỉnh Firenze trong vùng Toscana, tọa lạc khoảng 25 km về phía đông nam của Florence. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 16.769 người và diện tích là 71,7 km².
Đây là nơi sinh của Marsilio Ficino.

Figline Valdarno giáp các đô thị sau: Castelfranco di Sopra, Cavriglia, Greve in Chianti, Incisa in Val d'Arno, Pian di Scò, Reggello, San Giovanni Valdarno.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 www.figline.it/
 www.comune.figline-valdarno.fi.it/

Đô thị tỉnh Firenze


title: Sự tạo dựng Adam

text:
Sự tạo dựng Adam (tiếng Ý: Creazione di Adamo) là một bức tranh tường trên trần nhà nguyện Sistina, thành Vatican. Đây là tác phẩm do Michelangelo sáng tác vào khoảng năm 1511. Đây là một trong những tác phẩm trên trần nhà nguyện này, ngoài ra còn có, Adam và Eve trong Vườn địa đàng, Đại hồng thủy, nhà tiên tri Isaiah và Bà đồng Cumaean.
Bức tranh này mô tả Chúa tạo ra người đàn ông đầu tiên, Adam. Theo kinh Cựu Ước, Thiên Chúa trong buổi đầu tạo dựng thế giới muôn loài chỉ trong 6 ngày. Ngày thứ sáu là ngày con người được dựng lên từ đất.

Tham khảo

Nhà nguyện Sistina


title: Diabrotica alfazema

text:
Diabrotica alfazema là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

A


title: 28340 Yukihiro

text:
28340 Yukihiro là một tiểu hành tinh vành đai chính với chu kỳ quỹ đạo là 1912.8481922 ngày (5.24 năm).

Nó được phát hiện ngày 13 tháng 3 năm 1999.

Tham khảo

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Helius brevinasus

text:
Helius brevinasus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Helius
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Kutzenhausen, Bas-Rhin

text:
Kutzenhausen là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

Twin towns
  Kutzenhausen, Germany since 1987.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Liên kết ngoài
 Parc naturel régional des Vosges du Nord site

Xã của Bas-Rhin


title: Suzunami (tàu khu trục Nhật)

text:
Suzunami (tiếng Nhật: 涼波) là một tàu khu trục thuộc lớp Yūgumo của Hải quân Đế quốc Nhật Bản, từng hoạt động trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Suzunami được đặt lườn tại xưởng đóng tàu của hãng Uraga Dock Company vào ngày 27 tháng 3 năm 1942, được hạ thủy vào ngày 26 tháng 12 năm 1942 và được đưa ra hoạt động vào ngày 27 tháng 7 năm 1943.

Ngày 11 tháng 11 năm 1943, Suzunami bị đánh chìm trong một đợt không kích do máy bay xuất phát từ tàu sân bay Hải quân Hoa Kỳ thực hiện nhắm vào Rabaul, New Britain. Con tàu bị một quả bom đánh trúng trực tiếp đang khi chất dỡ ngư lôi gần lối ra vào cảng Rabaul, nó nổ tung và chìm ở tọa độ , khiến 148 người thiệt mạng, trong đó có Thuyền trưởng, Trung tá Hải quân Kamiyama.

Suzunami được rút khỏi danh sách Đăng bạ Hải quân vào ngày 5 tháng 1 năm 1944.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 CombinedFleet.com: Yugumo-class destroyers
 CombinedFleet.com: Suzunami history

Lớp tàu khu trục Yūgumo
Tàu khu trục của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Tàu khu trục trong Thế Chiến II của Nhật Bản
Xác tàu đắm trong Thế Chiến II tại Thái Bình Dương
Sự cố hàng hải năm 1943