title: 22784 Theresaoei

text:
22784 Theresaoei (1999 JM43) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 10 tháng 5 năm 1999 bởi Nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 22784 Theresaoei

Thiên thể phát hiện năm 1999
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: 459

text:
Năm 459 là một năm trong lịch Julius.

Sự kiện

Sinh

Mất

Tham khảo

Năm 459


title: Guignen

text:
Guignen (, Gallo: Ginyen) là một xã của tỉnh Ille-et-Vilaine, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc nước Pháp.

Dân số
Người dân ở Guignen được gọi là Guignennais.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ille-et-Vilaine

Tham khảo

Mayors of Ille-et-Vilaine Association  ;
INSEE ;
IGN

Liên kết ngoài
French Ministry of Culture list for Guignen

Xã của Ille-et-Vilaine


title: Sàng Atkin

text:
Trong toán học, sàng nguyên tố Atkin là một thuật toán nhanh và hiện đại để tìm tất cả các số nguyên tố nhỏ hơn một số nguyên xác định. Đó là một thuật toán tối ưu từ sàng nguyên tố Eratosthenes: sàng Atkin chuẩn bị trước một số việc rồi sau đó đánh dấu các bội số của bình phương các số nguyên tố, chứ không phải là bội của các số nguyên tố. Thuật toán này được xây dựng bở A. O. L. Atkin và Daniel J. Bernstein.

Thuật toán
 Tất cả các số dư là số dư khi chia cho 60 (chia cho 60 và xét số dư).
 Tất cả các số, bao gồm cả x và y đều là số nguyên dương.
 Đảo một ô trong sàng nghĩa là thay đổi đánh dấu (là số nguyên tố hoặc không) thành ngược lại.

Tạo bảng kết quả, điền vào 2, 3, và 5.
Tạo bảng sàng nguyên tố với các số nguyên dương; tất cả các số đánh dấu là không nguyên tố.
Với tất cả các số trong sàng:
 Nếu số đó chia 60 dư 1, 13, 17, 29, 37, 41, 49, hoặc 53, đảo đánh dấu cho các số ở  = số đang xét.
 Nếu số đó chia 60 dư 7, 19, 31, hoặc 43, đảo các ô  = số đang xét.
 Nếu số đó chia 60 dư 11, 23, 47, hoặc 59, đảo các số  = số đang xét.
 Nếu không, không làm gì cả.
Bắt đầu từ số nhỏ nhất trong sàng.
Lấy các số tiếp theo trong sàng được đánh dấu là prime.
Thêm vào danh sách kết quả.
Bình phương số đó và đánh dấu các bội số của số đó là không phải số nguyên tố.
Lặp lại bước 5 cho tới bước 8.

Pseudocode
Pseudocode sau đây mô tả thuật toán này:

// giới hạn tìm kiếm
limit ← 1000000

// khởi tạo lưới lọc
is_prime(i) ← false, ∀ i ∈ [5, limit]

// đưa vào số nguyên tố ứng cử:
// những số nguyên có một số lẻ
// các dạng bậc 2.
for (x, y) in [1, √limit] × [1, √limit]:
 n ← 4x²+y²
 if (n ≤ limit) and (n mod 12 = 1 or n mod 12 = 5):
 is_prime(n) ← ¬is_prime(n)
 n ← 3x²+y²
 if (n ≤ limit) and (n mod 12 = 7):
 is_prime(n) ← ¬is_prime(n)
 n ← 3x²-y²
 if (x > y) and (n ≤ limit) and (n mod 12 = 11):
 is_prime(n) ← ¬is_prime(n)

// loại bỏ bằng cách sàng
for n in [5, √limit]:
 if is_prime(n):
 // n là số nguyên tố, bỏ qua các bội số bậc 2 của nó; điều này là
 // sufficient because composites which managed to get
 // on the list cannot be square-free
 is_prime(k) ← false, k ∈ {n², 2n², 3n²,..., limit}

print 2, 3
for n in [5, limit]:
 if is_prime(n): print n

Tham khảo

Số học sơ cấp


title: Megachile davisi

text:
Megachile davisi là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

D
Động vật được mô tả năm 1930


title: Longitarsus bedeli

text:
Longitarsus bedeli là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhagon miêu tả khoa học năm 1887.

Chú thích

Tham khảo

Longitarsus


title: Aleksey Yermolayevich Evert

text:
Aleksei Evert (Алексей Эверт, sinh ngày 4 Tháng 3 năm 1857 mất ngày 10 tháng 5 năm 1926) là một đại tướng của quân đội đế quốc Nga, ông nổi tiếng khi giữ chức tự lệnh Phương diện quân Tây (Nga) trong Cuộc tổng tấn công của Brusilov.

Evert gia nhập quân đội vào năm 1876 sau khi tốt nghiệp Trường Quân sự Alexander. Từ năm 1882- 1886, ông làm tham mưu cho sư đoàn bộ binh 3.

Trong chiến tranh Nga-Nhật, ông làm tham mưu trưởng Tập đoàn quân Mãn Châu 1.

Từ năm 1908, ông chỉ huy Quân đoàn 13.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Short biography

Tướng Đế quốc Nga
Quân nhân Nga Thế chiến thứ nhất
Mất năm 1918


title: Minutes to Midnight (album của Linkin Park)

text:
Minutes to Midnight là album phòng thu thứ ba của ban nhạc rock Mỹ Linkin Park, được phát hành vào ngày 14 tháng 5 năm 2007, thông qua Warner Bros. Records. Album được sản xuất bởi Mike Shinoda và Rick Rubin, và là album đầu tiên không do Don Gilmore sản xuất, người đã sản xuất hai album tiền nhiệm của ban nhạc. Minutes to Midnight là album tiếp theo của ban nhạc sau Meteora (2003) và có sự thay đổi trong định hướng âm nhạc của nhóm. Đối với ban nhạc, album đánh dấu một sự khởi đầu cho quá trình chuyển mình khỏi âm hưởng nu metal đặc trưng của họ. Cái tên Minutes to Midnight được lấy từ Đồng hồ ngày tận thế. Đây cũng là album có độ dài đầy đủ đầu tiên của ban nhạc mang nhãn Parental Advisory.

Linkin Park bắt đầu thực hiện album phòng thu thứ ba của họ vào năm 2003, sau đó tạm ngưng để đi lưu diễn cho Meteora vào năm 2004. Trong khoảng thời gian này, ban nhạc đã thành lập nhiều dự án phụ; Mike Shinoda thành lập cho ông một dự án phụ nhạc hip hop có tên Fort Minor, trong khi Chester Bennington thành lập Dead by Sunrise, cả hai đều khiến album tạm thời bị gác lại. Ban nhạc trở lại làm việc với đĩa nhạc sau đó, chuyển sang một hướng đi âm nhạc khác với phiên bản năm 2003 lúc còn làm việc với nhà sản xuất Rick Rubin. Việc hoàn thành album đã bị trì hoãn nhiều lần mà không rõ lý do. Cuối cùng, "What I’ve Done" được chọn làm đĩa đơn chính của album vào tháng 4 năm 2007, và album được phát hành tại Bắc Mỹ vào ngày 15 tháng 5 năm 2007.

Album ra mắt ở vị trí số một trên bảng xếp hạng Billboard 200 tại Hoa Kỳ  và tại 15 quốc gia khác, bao gồm Vương quốc Anh và Canada. Tại Hoa Kỳ, album có doanh số tuần đầu tiên lớn nhất năm 2007 vào thời điểm đó, với 623.000  album được tiêu thụ, sau đó được chứng nhận bạch kim 4 lần tại Hoa Kỳ. Nó cũng đã được chứng nhận bạch kim kép ở New Zealand, Ý, Ireland và Úc cũng như chứng nhận bạch kim ở Canada, Pháp, Thụy Sĩ và Anh. Mặc dù thành công về mặt thương mại, Minutes to Midnight nhận được nhiều đánh giá trái chiều từ các nhà phê bình. Tạp chí Rolling Stone xếp nó là album xuất sắc đứng thứ hai mươi lăm của năm 2007. Nó đã tiêu thụ hơn bốn triệu bản ở Mỹ và 20 triệu bản trên toàn thế giới. Nó được xếp hạng thứ 154 trên bảng xếp hạng Hot 200 Albums of the Decade (200 Album Thịnh hành của Thập niên) của Billboard.

Hoàn cảnh
Trong một cuộc phỏng vấn, ca sĩ chính Chester Bennington giải thích rằng album là "sự pha trộn giữa các tiêu chuẩn âm nhạc punk, rock cổ điển và hip-hop " cũng như " Rick đã mang lại một cảm giác âm nhạc đơn giản hơn, rock-cổ diển hơn và hip-hop hơn. "

Trong một cuộc phỏng vấn khác, Bennington khẳng định: "Đối với lần này, Mike Shinoda sẽ có rất nhiều phần hát hơn. Nghe thì có vẻ cậu ấy không góp mặt trong đĩa nhạc, nhưng cậu ấy làm việc rất nhiều với phần hòa âm. Cậu ấy cũng đơn ca một vài bài hát. Chúng tôi đang thể hiện bản thân theo một cách khác. "

Thu âm và sáng tác

Tay guitar Brad Delson đã thử nghiệm với một cái EBow khi ban nhạc đang lắp ráp bài "The Little Things Give You Away". Ban nhạc đã quyết định không sử dụng hiệu ứng cho phần độc tấu trong bài hát đó và thay vào đó họ đã tạo ra "No More Sorrow". Trong bài "Given Up", ông đã tạo ra các tiếng leng keng cũng như vài tiếng vỗ tay trong phần mở đầu của bài hát (như đã đề cập trong cuốn sách lời bài hát: Brad đã thêm các âm thanh vào phần mở đầu bài hát: nhiều đoạn âm thanh vỗ tay - và các tiếng leng keng). Shinoda và Delson đã hợp tác với David Campbell để thêm các âm hưởng nhạc cụ dây vào sáu bài hát;  "Leave Out All the Rest", "Shadow of the Day", "Hands Held High", "The Little Things Give You Away", cũng như hai bài trong mặt sau "No Roads Left" và "Blackbirds" (2 bài hát này sau đó được sử dụng trong trò chơi trên iPhone là 8-Bit Rebellion! cũng như được đưa vào làm bài hát bổ sung cho A Thousand Suns). Tất cả các âm hưởng chà đĩa của Joe Hahn tồn tại trong hai album phòng thu trước đó thì bây giờ đã hầu như vắng mặt vì hạn chế phối âm, ngoại trừ các bài hát "What I’ve Done", "Wake", "The Little Things Give You Away", "Valentine Day" và "In Pieces". Hahn đóng góp nhiều hơn cho lập trình, điện tử và các yếu tố khác trong nhiều bài hát. Ban đầu, đàn organ nhà thờ và nhịp trống quân sự trong "Hands Held High" được sử dụng làm nền cho phần hát du dương, nhưng Rubin khuyến nghị ban nhạc nên thử cách tiếp cận ngược lại, trích theo tập sách của album. Ban nhạc đã thu âm 50 đến 60 bài hát vào tháng 8 năm 2006 cho album. Các album trước của họ chỉ mất khoảng ba đến sáu tháng để hoàn thành, trong khi album này mất 14 tháng.  Họ đã bỏ ra hơn sáu tháng để sáng tác các bài hát.  Trong các album trước, họ sáng tác trung bình 40 bài, nhưng lần này họ đã sáng tác hơn 100 bài.  "Shadow of the Day" là một trong hai bài hát (bài còn lại là "No Roads Left") trong đó Bennington chơi guitar. Trong các buổi biểu diễn trực tiếp, Shinoda thường chơi đàn organ cho "Shadow of the Day", trong khi Bennington chơi guitar đệm. Shinoda phát biểu trong một cuộc phỏng vấn: "Chúng tôi đang nhìn lại những thành phẩm của chúng tôi trong quá khứ... và tôi nghĩ rằng chúng tôi đã tận dụng cạn kiệt thứ âm hưởng đó. Với chúng tôi thì việc sao chép lại rất dễ dàng, các ban nhạc khác cũng dễ sao chép, nên chún tôi cần phải bước tiếp khỏi nó. "

Shinoda trình diễn phần hát rap chỉ trong hai ca khúc, "Bleed It Out" và "Hands Held High". Đây là một sự sụt giảm đáng kể so với số lượng hát rap trong các album trước. Giọng rap trong "Hands Held High" mang phong cách gần với dự án phụ Fort Minor của Mike Shinoda hơn là những khổ hát truyền thống của ông với Linkin Park khi ông rap trong hầu hết bài hát. Bất chấp việc Mike Shinoda giảm vai trò rapper, ông vẫn có ba ca khúc đơn ca chính trong đĩa nhạc: "Hands Held High", "In Between" và ca khúc bổ sung "No Roads Left". Ông cũng rap trong "Bleed It Out", còn các bài "What I’m Done", "Shadow of the Day", "No More Sorrow" và "The Little Things Give You Away" có phần hát bè của Shinoda ở phần cuối. Minutes to Midnight cũng là album đầu tiên của Linkin Park có đoạn độc tấu guitar, đặc biệt là trong các ca khúc "What I’m Done", "In Pieces" và "The Little Things Give You Away". Ngoài ra, không giống như hai album phòng thu trước, Minutes to Midnight có lời bài hát mang tính chính trị, cũng như có chứa ngôn từ tục tĩu và do đó cũng là album phòng thu đầu tiên của Linkin Park  được gắn nhãn Parental Advisory (Cần cha mẹ giám sát). Đĩa nhạc đầu tiên nói chung được gắn nhãn đó là đĩa EP hợp tác của họ với Jay-Z, Collision Course. Các bài hát có chứa ngôn từ tục tĩu là "Given Up", "Bleed It Out" và "Hands Held High".

Ảnh bìa

Bìa trước và sau được ghi hình xung quanh tàn tích của Câu lạc bộ Du thuyền và Bãi biển North Shore ở North Shore, California. Một năm sau khi phát hành Minutes to Midnight, ban nhạc đã phát hành mười bản ảnh bìa khác nhau, ban đầu chúng được xem xét để dùng làm ảnh bìa chính thức cho album trước khi phát hành. Ban nhạc đã cung cấp tất cả mười bản ảnh bìa này để người hâm mộ sử dụng làm ảnh bìa album trên iTunes.

Giới phê bình đón nhận

Minutes to Midnight nhận được nhiều đánh giá trái chiều, dựa trên điểm tổng hợp 56/100 từ Metacritic, với các nhà phê bình đều có các phản ứng khuyến nghị, phản đối và lưỡng lự.

Rolling Stone đã cho Minutes to Midnight 4 trong số 5 sao, nói rằng "hầu hết Minutes đều được mài dũa, là đĩa nhạc metallic pop với một chút hip-hop và một cú kick thức tỉnh", và nó được xếp ở vị trí thứ 25 trong danh sách 50 Album hàng đầu của năm 2007 của họ. IGN đánh giá nó "chắc chắn là một bước đi đúng hướng và là bước đệm cho những thứ trong tương lai". Nhà báo Karen Tye của Herald Sun đã cho nó 3 ½ trong số 4 sao và khen ngợi âm hưởng mới của ban nhạc, và tự hỏi: "Ai mà biết được việc trở thành một ban nhạc rock cũ kỹ đơn giản lại có thể phù hợp với Linkin Park đến vậy?". Mặc dù dành lời khen cho ban nhạc vì tham vọng của họ, Caroline Sullivan từ The Guardian cho album 3 trong 5 sao và cảm thấy 'quyết định đứng mấp mé trên lằn ranh giới thể loại nhạc của họ' là một nhược điểm, và viết rằng "âm hưởng vẫn xoay quanh sự đan xen của hợp âm guitar và lời bài hát tự thể hiện bản thân".

Một trong những người có cái nhìn tiêu cực hơn về album là Stephen Thomas Erlewine từ AllMusic, người đã mô tả âm hưởng của album là "lỗi thời" và tóm tắt thanh quả của ban nhạc là "tạo ra một âm thanh hỗn độn, vô sắc", cho nó 2 sao rưỡi trên 5 sao. Johan Wippsson từ Melodic thừa nhận sự phát triển của ban nhạc nhưng cảm thấy rằng album "yếu ớt" và "quá rời rạc". Dan Silver từ tạp chí NME đã đánh giá nó 2/10, gọi đây là "âm thanh của một ban nhạc đang cố gắng và thất bại trong việc tạo ra một danh tính mới", và đề cập đến bài hát "Hands Held High", một bài hát về các cuộc tấn công khủng bố và chiến tranh, là "thư buồn cười nhất mà bạn sẽ nghe thấy trong suốt cả năm".

Doanh số thương mại
Minutes to Midnight đã bị trì hoãn nhiều lần trước khi phát hành. Dự kiến phát hành lần đầu tiên vào mùa hè năm 2006, sau đó bị hoãn lại đến mùa thu năm 2006, rồi lại đến đầu năm 2007. Ngày phát hành của album cuối cùng đã được ấn định vào ngày 14 tháng 5 năm 2007. Tại Canada, album được phát hành vào ngày 15 tháng 5 năm 2007. Có những bản phát hành "non-Parental Advisory" (không cần Cha mẹ giám sát) cho cả album thông thường và album phiên bản đặc biệt. Các bài hát "Given Up", "Bleed It Out" và "Hands Held High" được chỉnh sửa. Ở Malaysia, phiên bản đã chỉnh sửa cho album có trong bìa digipak trong khi phiên bản gốc có trong Phiên bản Lưu diễn có bìa cứng màu trắng và hộp có ngọc trang sức. Tại Hoa Kỳ, album có doanh số tuần đầu tiên lớn nhất trong năm 2007 vào thời điểm đó, với 625.000 album được tiêu thụ. Tại Canada, album đã tiêu thụ hơn 50.000 bản trong tuần đầu tiên và đứng ở vị trí số một trên Bảng xếp hạng Album của Canada. Trên toàn thế giới, album đã xuất xưởng hơn 3,3 triệu bản trong bốn tuần đầu tiên phát hành.

Năm đĩa đơn đã được phát hành từ album: "What I’m Done", "Bleed It Out", "Shadow of the Day", "Given Up", và "Leave Out All the Rest". Mặc dù "Given Up" và "Leave Out All the Rest" chưa được phát hành dưới dạng đĩa đơn cho đến đầu tháng 3 năm 2008, "Given Up" đã có mặt trên bảng xếp hạng Billboard Hot 100 và Billboard Pop 100 lần lượt ở vị trí 99 và 78 trong năm 2007, còn "Leave Out All the Rest" đã lọt vào bảng xếp hạng Pop 100 của Billboard ở vị trí 98 và bảng xếp hạng Bubbling Under Hot 100 Singles của Billboard ở vị trí thứ 17 vào năm 2007. Các bài hát "Hands Held High" và "No More Sorrow" cũng lọt vào bảng xếp hạng Bubbling Under Hot 100 Singles lần lượt ở vị trí 23 và 24 vào năm 2007. Album đã tiêu thụ hơn 20 triệu bản trên toàn thế giới, với 3,3 triệu bản được bán chỉ riêng tại Hoa Kỳ. Mặc dù doanh số bán album thấp hơn hai album phòng thu đầu tiên của họ, nhưng album thì lại thành công hơn về phương diện đĩa đơn, với cả năm đĩa đơn đã phát hành đều lọt vào Billboard Hot 100 và hai bài hát lọt vào Bubbling Under Hot 100.

Danh sách bài hát

Minutes to Midnight - Live Around the World
Minutes to Midnight - Live Around the World là một album trực tiếp bao gồm các phiên bản trinh diễn trực tiếp của các bài hát trong album phòng thu thứ ba, Minutes to Midnight. Chúng được thu lại ở nhiều thành phố khác nhau trên thế giới từ năm 2007 đến năm 2010.

Danh sách bài hát

Nhân sự

Linkin Park
 Chester Bennington – ca sĩ chính; guitar đệm trong "Shadow of the Day" và "No Roads Left", hát bè trong "Hands Held High"
 Rob Bourdon – trống, nhạc cụ gõ, hát bè "Hands Held High"
 Brad Delson – guitar chính; nhạc cụ dây trong "Leave Out All the Rest", "Shadow of the Day", "Hands Held High", "The Little Things Give You Away", và "No Roads Left", nhạc cụ phím và hát bè trong "Hands Held High"
 Dave "Phoenix" Farrell – guitar bass; hát bè trong "The Little Things Give You Away" và "Hands Held High"
 Joe Hahn – Bàn xoay, sampling, lập trình,  hát bè trong "Hands Held High"
 Mike Shinoda – hát, guitar đệm, nhạc cụ phím, piano, sản xuất; nhạc cụ dây trong "Leave Out All the Rest", "Shadow of the Day", "Hands Held High", "The Little Things Give You Away", và "No Roads Left"; guitar acoustic trong "The Little Things Give You Away", hát chính trong "In Between", "Hands Held High" và "No Roads Left", hát rap trong "Bleed It Out" và "Hands Held High"
Sản xuất
 Rick Rubin – sản xuất
 Dana Nielsen – kỹ sư
 Andrew Scheps – kỹ sư
 Ethan Mates – kỹ sư
 Phillip Broussard, Jr. – trợ lý kỹ sư
 Neal Avron – phối âm
 Nicolas Fournier – trợ lý phối âm
George Gumbs – trợ lý phối âm
 Dave Collins – mastering

Nhạc sĩ khách mời trong "Leave Out All the Rest", "Shadow of the Day", "Hands Held High", "The Little Things Give You Away", và "No Roads Left"
 David Campbell – nhạc cụ dây và nhạc trưởng
 Charlie Bisharat – vĩ cầm
 Mario DeLeon – vĩ cầm
 Armen Garabedian – vĩ cầm
 Julian Hallmark – vĩ cầm
 Gerry Hilera – vĩ cầm
 Songa Lee-Kitto – vĩ cầm
 Natalie Leggett – vĩ cầm
 Josefina Vergara – vĩ cầm
 Sara Parkins – vĩ cầm
 Matt Funes – viola
 Andrew Picken – viola
 Larry Corbett – cello
 Suzie Katayama – cello
 Oscar Hidalgo – bass

Bảng xếp hạng

Bảng xếp hạng tuần

Bảng xếp hạng cuối năm

Đĩa đơn

Chứng nhận

Tham khảo

Album chủ đề
Album năm 2007
Album sản xuất bởi Rick Rubin
Album của Warner Bros. Records
Album video của Linkin Park
Album của Linkin Park
Album sản xuất bởi Mike Shinoda


title: Jonthonota nigripes

text:
Jonthonota nigripes là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Olivier miêu tả khoa học năm 1790.

Chú thích

Tham khảo

Jonthonota


title: Orthopsyche peta

text:
Orthopsyche peta là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Tham khảo

Orthopsyche


title: Desertoplusia

text:
Desertoplusia là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Desertoplusia bella Christoph, 1887
 Desertoplusia colornata Varga & Ronkay, 1991
 Desertoplusia paghmana Wiltshire, 1971

Chú thích

Tham khảo

 Desertoplusia at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Plusiinae


title: Mompha epilobiella

text:
Mompha epilobiella là một loài bướm đêm thuộc họ Momphidae. It has a Holarctic distribution, it được tìm thấy ở Bắc Mỹ, bao gồm Ontario và khắp châu Âu.

Sải cánh dài 10–13 mm. Con trưởng thành bay quanh năm nhưng phổ biến nhất là vào tháng 7 và tháng 8 ở Đại Anh.

Ấu trùng ăn Chamerion angustifolium, Epilobium hirsutum, Epilobium montanum, Epilobium palustre và Oenothera nhưng Epilobium hirsutum là thức ăn chính của nó.

Hình ảnh

Tham khảo

Liên kết ngoài
bladmineerders.nl
UKmoths
Bug Guide
Fauna Europaea

Mompha
Côn trùng châu Âu


title: Hylaeus nelumbonis

text:
Hylaeus nelumbonis là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Robertson mô tả khoa học năm 1890.

Chú thích

Tham khảo

N
Động vật được mô tả năm 1890


title: Phản sắt từ

text:
Phản sắt từ là nhóm các vật liệu từ có trật tự từ mà trong cấu trúc gồm có 2 phân mạng từ đối song song và cân bằng nhau về mặt giá trị.

Thuật ngữ "phản sắt từ" còn được dùng để mô tả tính chất của các vật liệu phản sắt từ, hoặc dùng để chỉ các liên kết spin trong từ học có spin đối song song với nhau.
Người ta còn dùng tên "phản sắt từ bù trừ không hoàn toàn" cho một nhóm vật liệu có trật tự từ khác là feri từ.

Cơ chế của tính phản sắt từ
Vật liệu phản sắt từ được liệt vào nhóm vật liệu có trật tự từ. Đôi khi, cũng có người gọi vật liệu phản sắt từ là vật liệu phi từ bởi từ tính của chúng cũng yếu. Tính chất phản sắt từ bắt nguồn từ tương tác trao đổi giữa các spin. Nếu như tương tác trao đổi trong các vật liệu sắt từ là tương tác trao đổi dương, làm cho các spin song song nhau thì tương tác trao đổi trong phản sắt từ là tương tác trao đổi âm, làm cho các spin phản song song với nhau. Để nghiên cứu rõ ràng các tính chất của các phân mạng này, phương pháp nhiễu xạ neutron thường được dùng để khảo sát do neutron không có điện tích, nhưng có mômen từ nên gây ra các tán xạ trên các phân mạng từ.

Các tính chất cơ bản
Ở không độ tuyệt đối (0 Kelvin), các spin của vật liệu phản sắt từ sắp xếp đối song song nhau nên từ độ. Nhiệt độ tăng dần dẫn đến việc phá vỡ trật tự từ kiểu phản song song làm tăng độ từ hóa (và độ cảm từ, χ) của vật liệu phản sắt từ. Từ trường ngoài cũng là nguyên nhân phá vỡ trật tự phản song song của vật liệu.
 Nhiệt độ Néel (TN, đặt theo tên nhà vật lý người Pháp Louis Néel): Là đại lượng đặc trưng của vật liệu phản sắt từ (cũng giống như nhiệt độ Curie trong chất sắt từ) là nhiệt độ mà tại đó trật tự phản sắt từ bị phá vỡ và vật liệu sẽ chuyển sang tính chất thuận từ. Ở dưới nhiệt độ Néel, vật liệu sẽ mang tính chất phản sắt từ. Nếu ta đo sự phụ thuộc của hệ số từ hóa (độ cảm từ χ) vào nhiệt độ của chất phản sắt từ thì tại nhiệt độ Néel sẽ xuất hiện một cực đại, hay nói cách khác có chuyển pha tại nhiệt độ Néel. Một số chất phản sắt từ điển hình:
Crôm - Cr, TN = 310 K
FeO - TN = 198 K
MnO - TN = 122 K
NiO - TN = 523 K
CoO - TN = 291 K

Ứng dụng của vật liệu phản sắt từ
 Vật liệu phản sắt từ trong các ứng dụng từ tính thường không được sử dụng độc lập mà thường dùng làm các chất bổ trợ, ví dụ lớp ngăn cách Cr trong các màng đa lớp Fe/Cr có hiệu ứng từ điện trở khổng lồ. Ứng dụng lớn nhất của phản sắt từ là trong các màng van spin (valse-spin) từ điện trở khổng lồ trong các đầu đọc ổ đĩa cứng.
 Liên kết phản sắt từ: Sử dụng trong các cấu trúc màng mỏng đa lớp có các lớp sắt từ xen kẽ bởi các lớp không từ tính hoặc các lớp phản sắt từ làm cho mômen từ giữa các lớp sắt từ sắp xếp phản song song với nhau, thường sử dụng trong các màng từ điện trở.

Xem thêm
Từ học
Sắt từ
Thuận từ
Từ điện trở khổng lồ
Nhiệt độ Curie

Tham khảo

Vật lý chất rắn
Từ học
Vật liệu từ


title: Orival, Seine-Maritime

text:
Orival là một xã thuộc tỉnh Seine-Maritime trong vùng Normandie miền bắc nước Pháp.

Huy hiệu

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Seine-Maritime
Seine-Maritime
Normandy

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài
Official Website of Orival
Orival on the Quid website

Xã của Seine-Maritime


title: Cyligramma

text:
Cyligramma là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
Cyligramma amblyops Mabille, 1891
Cyligramma conradsi Berio, 1954
Cyligramma disturbans (Walker, 1858)
Cyligramma duplex Guenée, 1852
Cyligramma fluctuosa (Drury, 1773)
Cyligramma griseata Gaede, 1936
Cyligramma joa Boisduval, 1833
Cyligramma latona (Cramer, 1775)
Cyligramma limacina (Guerin-Meneville, 1832)
Cyligramma magus (Guerin-Meneville, 1844)
Cyligramma simplex Gruenberg, 1910

Hình ảnh

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Liên kết ngoài

Catocalinae


title: Annicco

text:
Annicco là một đô thị ở tỉnh Cremona, vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 60 km về phía đông nam của Milan và khoảng 20 km về phía tây bắc của Cremona. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.956 người và diện tích là 19,3 km².

Đô thị Annicco có các frazioni (đơn vị trực thuộc, chủ yếu là các làng) Grontorto and Barzaniga.

Annicco giáp các đô thị: Cappella Cantone, Casalmorano, Grumello Cremonese ed Uniti, Paderno Ponchielli, Sesto ed Uniti, Soresina.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Cremona
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Công tước xứ Edinburgh

text:
Công tước xứ Edinburgh (), hay Công tước Edinburgh, là một tước vị công tước của xứ Edinburgh, Scotland. Đã từng có ba lần phong tước này từ năm 1726. Người đang giữ tước này hiện nay là Vương tử Edward, con trai út của cố Nữ vương Elizabeth II, em trai Quốc vương Charles III.

Lần phong năm 1726
Tước vị lần đầu tiên được tạo ra trong thời kỳ Quý tộc của Đại Anh vào ngày 26 tháng 7 năm 1726 bởi Vua George I, người đã phong nó cho cháu trai của mình là Vương tử Frederick, người cũng trở thành Thân vương xứ Wales vào năm sau đó. Các tước vị phụ của tước vị này là Nam tước Snowdon, ở Hạt Caernarvon, Tử tước Launceston, ở Hạt Cornwall, Bá tước xứ Eltham, ở Hạt Kent, và Hầu tước Đảo Ely. Những danh hiệu này cũng tồn tại trong Thời kỳ Quý tộc của Đại Anh. Sau khi Frederick qua đời, các tước vị được con trai ông là Vương tử George kế vị. Khi Vương tử George trở thành Vua George III vào năm 1760, các tước vị được "hợp nhất vào Vương miện ", và không còn tồn tại.

Lần phong năm 1866
Victoria của Anh đã phong tước hiệu, lần này là tại Vương quốc Anh, vào ngày 24 tháng 5 năm 1866 cho con trai thứ hai của bà là Vương tử Alfred, thay vì phong cho ông làm Công tước xứ York, tước vị truyền thống dành cho con trai thứ hai của Quân vương. Các tước vị phụ của tước vị này là Bá tước xứ Kent và Bá tước xứ Ulster, cũng thuộc Vương quốc Anh. Khi Alfred trở thành Công tước xứ Saxe-Coburg và Gotha vào năm 1893, ông vẫn giữ các tước vị từ Anh của mình. Con trai duy nhất của ông là Alfred, Hoàng tử Nối dõi xứ Saxe-Coburg và Gotha, đã tự sát vào năm 1899, vì vậy tước vị Công tước của Edinburgh và các tước hiệu phụ biến mất sau cái chết của Alfred vào năm 1900.

Lần phong năm 1947
Tước hiệu được phong lần thứ ba vào ngày 19 tháng 11 năm 1947 bởi Vua George VI, người đã phong nó cho con rể tương lai Philip Mountbatten, một ngày trước khi ông kết hôn với Công chúa Elizabeth. Sau đó, Elizabeth được thụ phong tước hiệu từ chồng mình là "Công chúa Elizabeth Điện hạ, Công tước phu nhân xứ Edinburgh" cho đến khi trở thành Nữ vương vào năm 1952. Các tước vị phụ của tước vị này là Bá tước xứ Merioneth và Nam tước Greenwich xứ Greenwich của Quận London. Giống như công quốc, những tước hiệu này cũng thuộc Vương quốc Anh. Đầu năm 1947, Philip đã từ bỏ tất cả các tước vị hoàng gia xuất phát từ Hy Lạp và Đan Mạch của mình (ông sinh ra là Vương tử của Hy Lạp và Đan Mạch, là cháu của Vua George I của Hy Lạp và là chắt nam của Vua Christian IX của Đan Mạch.) cùng với quyền kế vị ngai vàng Hy Lạp của mình. Năm 1957, Philip trở thành Vương tử của Vương quốc Anh.

Sau cái chết của Philip vào ngày 9 tháng 4 năm 2021, con trai cả của ông, Charles, Thân vương xứ Wales, đã kế vị tất cả các tước vị của ông.

Lần phong năm 2023
Vào năm 1999, tại thời điểm đám cưới của Vương tử Edward, Vương thất Anh thông báo rằng ông sẽ nối gót cha mình làm Công tước xứ Edinburgh. Người ta mong đợi rằng trong Lần phong mới (lần thứ tư) sẽ được phong cho Vương tử Edward sau Lần phong hiện tại (lần thứ ba) "cuối cùng cũng được hợp nhất với Vương miện" vào lúc người nắm giữ hiện tại, Charles, Thân vương xứ Wales, trở thành vua. Theo kịch bản này, James Mountbatten-Windsor, Tử tước Severn, sẽ trở thành người thừa kế rõ ràng, với tư cách là con trai của Vương tử Edward. Tuy vậy, vào tháng 7 năm 2021, The Times đưa tin rằng Charles đã quyết định không tái phong tước vị cho em trai mình khi trở thành vua. Clarence House tuyên bố rằng "chưa có quyết định cuối cùng nào được đưa ra" và từ chối bình luận thêm.

Ngày 10 tháng 3 năm 2023, Vua Charles III quyết định chính thức phong tước vị Công tước xứ Edinburgh cho Vương tử Edward mà không có người thừa kế.

Danh sách Công tước xứ Edinburgh

Lần phong thứ nhất

Lần phong thứ hai

Lần phong thứ ba

Lần phong thứ tư

Công tước xứ Edinburgh, hư cấu
Vương tử Edmund Blackadder (1461–1498) trong bộ phim hài lịch sử của BBC có tên The Black Adder. Rowan Atkinson đóng vai Vương tử Edmund Plantagenet, Công tước xứ Edinburgh, Lãnh chúa xứ Roxburgh, Selkirk và Peebles, Lord Warden của Hội đồng Cơ mật Hoàng gia, Tổng giám mục xứ Canterbury, là con trai không hợp pháp của Donald MacAngus, Công tước xứ Argyll thứ 3 và Nữ vương Gertrude xứ Flanders. Vương tử Edmund do đó là con riêng của Vua Richard IV (một phiên bản hư cấu của Richard xứ Shrewsbury, Công tước xứ York).

Xem thêm
 Edinburgh

Tham khảo

Liên kết ngoài
 HRH The Duke of Edinburgh  on Burke's Peerage
 Duke of Edinburgh

Edinburgh
Hoàng gia Anh


title: Ninh Đô

text:
Ninh Đô (tiếng Trung: 宁都县, Hán Việt: Ninh Đô huyện) là một huyện của địa cấp thị Cám Châu (赣州市), tỉnh Giang Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Huyện này có diện tích 4053,16 km2, dân số năm 2003 là 714.000 người.

Hành chính
Ninh Đô được chia ra làm 24 đơn vị hành chính cấp hương, gồm 12 trấn và 12 hương. Ngoài ra huyện này còn quản lí 1 đơn vị tương đương cấp hương khác
Trấn: Mai Giang (梅江镇), Thanh Đường (青塘镇), Trường Thắng (长胜镇), Hoàng Pha (黄陂镇), Cố Thôn (固村镇), Lại Thôn (赖村镇), Thạch Thượng (石上镇), Đông Sơn Bá (东山坝镇), Lạc Khẩu (洛口镇), Tiểu Bố (小布镇) Hoàng Thạch (黄石镇), Điền Đầu (田头镇)
Hương: Trúc Trách (竹笮乡), Đối Phường (对坊乡), Cố Hậu (固厚乡), Điền Phụ (田埠乡), Hội Đồng (会同乡), Trạm Điền (湛田乡), An Phúc (安福乡), Đông Thiều (东韶乡), Tiếu Điền (肖田乡), Điếu Phong (钓峰乡), Đại Cô (大沽乡), Thái Giang (蔡江乡)
Đơn vị ngang cấp hương khác
Khu công nghiệp Thủy Đông (宁都县水东工业园)

Tham khảo

Đơn vị cấp huyện Giang Tây
Cám Châu


title: Marseulia dilativentris

text:
Marseulia dilativentris là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Reiche miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Marseulia


title: Paraminota bhaumiki

text:
Paraminota bhaumiki là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Basu & Sen Gupta miêu tả khoa học năm 1982.

Chú thích

Tham khảo

Paraminota


title: Lasioglossum chiromense

text:
Lasioglossum chiromense là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1945.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1945


title: Meezen

text:
Meezen là một đô thị thuộc quận Rendsburg-Eckernförde, bang Schleswig-Holstein.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Rendsburg-Eckernförde


title: Chrysolina colasi

text:
Chrysolina colasi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Cobos miêu tả khoa học năm 1952.

Chú thích

Tham khảo

Chrysolina


title: Gibbula multicolor

text:
Gibbula multicolor, common name the multicoloured topshell, là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Trochidae, họ ốc đụn.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Gibbula


title: Chalepoxenus tarbinskii

text:
Chalepoxenus tarbinskii là một loài kiến thuộc họ Formicidae. Đây là loài đặc hữu của Kyrgyzstan.

Chú thích

Tham khảo

 Social Insects Specialist Group 1996. Chalepoxenus tarbinskii. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 31 tháng 7 năm 2007.

Chalepoxenus
Động vật cánh màng châu Á
Động vật Kyrgyzstan
Động vật đặc hữu Kyrgyzstan


title: Heterochroma

text:
Heterochroma là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Các loài
 Heterochroma albipuncta Jones, 1908
 Heterochroma amphion (Druce, 1889)
 Heterochroma bellona (Felder, 1874)
 Heterochroma berylloides Hampson, 1908
 Heterochroma beryllus (Guenée, 1852)
 Heterochroma celestina Schaus, 1921
 Heterochroma chlorographa Hampson, 1908
 Heterochroma eriopioides Guenée, 1852
 Heterochroma exundata Schaus, 1911
 Heterochroma hadenoides Guenée, 1852
 Heterochroma hypatia (Druce, 1889)
 Heterochroma insignis (Walker, 1857)
 Heterochroma ligata Schaus, 1911
 Heterochroma lineata (Druce, 1898)
 Heterochroma luma (Druce, 1889)
 Heterochroma metallica (H. Edwards, 1884)
 Heterochroma rollia Schaus, 1921
 Heterochroma sarepta (Druce, 1889)
 Heterochroma singularis (Butler, 1879)
 Heterochroma thermeola Hampson, 1911
 Heterochroma thermida Hampson, 1908
 Heterochroma thermographa Hampson, 1910
 Heterochroma viridipicta Schaus, 1911

Tham khảo

 Heterochroma at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Hadeninae


title: Monnina pseudoaestuans

text:
Monnina pseudoaestuans là một loài thực vật thuộc họ Polygalaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Freire-Fierro, A. & Pitman, N. 2004. Monnina pseudoaestuans. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
Monnina
Thực vật dễ tổn thương


title: 20574 Ochinero

text:
20574 Ochinero (1999 RZ139) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 9 tháng 9 năm 1999 bởi nhóm nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất phòng thí nghiệm Lincoln ở Socorro.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1999


title: Bullata analuciae

text:
Bullata analuciae là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Bullata


title: Margaridisa acalyphaea

text:
Margaridisa acalyphaea là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Bechyne miêu tả khoa học năm 1997.

Chú thích

Tham khảo

Margaridisa


title: Iridi

text:
Iridi là một nguyên tố hóa học với số nguyên tử 77 và ký hiệu là Ir. Là một kim loại chuyển tiếp, cứng, màu trắng bạc thuộc nhóm platin, iridi là nguyên tố đặc thứ 2 (sau osmi) và là kim loại có khả năng chống ăn mòn nhất, thậm chí ở nhiệt độ cao khoảng 2000 °C. Mặc dù chỉ các muối nóng chảy và halogen nhất định mới ăn mòn iridi rắn, bụi iridi mịn thì phản ứng mạnh hơn và thậm chí có thể cháy. Các hợp chất iridi quan trọng nhất được sử dụng là các muối và acid tạo thành với clo, mặc dù iridi cũng tạo thành một số các hợp chất kim loại hữu cơ được dùng làm chất xúc tác và nghiên cứu.191Ir và 193Ir là hai đồng vị tự nhiên của iridi và cũng là hai đồng vị bền; trong đó đồng vị 193Ir phổ biến hơn.

Iridi được Smithson Tennant phát hiện năm 1803 ở Luân Đôn, Anh, trong số các tạp chất không hòa tan trong platin tự nhiên ở Nam Mỹ. Mặc dù nó là một trong những nguyên tố hiếm nhất trong vỏ Trái Đất, với sản lượng và tiêu thụ hàng năm chỉ 3 tấn, nó có nhiều ứng dụng trong công nghiệp đặc thù và trong khoa học. Iridi được dùng với chức năng chống ăn mòn cao ở nhiệt độ cao như nồi nung làm tái kết tinh của các chất bán dẫn ở nhiệt độ cao, các điện cực trong sản xuất clo, và máy phát nhiệt điện đồng vị phóng xạ được dùng trong phi thuyền không người lái. Các hợp chất iridi cũng được dùng làm các chất xúc tác trong sản xuất acid axetic. Trong công nghiệp ôtô, iridi được dùng làm bugi (high-end after-market sparkplugs) với vai trò điện cực trung tâm, thay thế việc sử dụng các kim loại thông thường.

Các dị thường iridi cao trong lớp sét thuộc ranh giới địa chất K-T (kỷ Creta-kỷ Trias) đã đưa đến giả thuyết Alvarez, mà theo đó sự ảnh hưởng của một vật thể lớn ngoài không gian đã gây ra sự tiệt chủng của khủng long và các loài khác cách đây 65 triệu năm. Iridi được tìm thấy trong các thiên thạch với hàm lượng cao hơn hàm lượng trung bình trong vỏ Trái Đất. Người ta cho rằng lượng iridi trong Trái Đất cao hơn hàm lượng được tìm thấy trong lớp vỏ đá của nó, nhưng có mật độ cao và khuynh hướng của iridi liên kết với sắt, hầu hết iridi giảm theo chiều từ bên dưới lớp vỏ đi vào tâm Trái Đất khi Trái Đất còn trẻ và vẫn nóng chảy.

Iridi có thể được làm thành dải hoặc dây mảnh bằng cách cán hoặc chuốt kéo.

Tính chất

Tính chất vật lý

Là thành viên của các kim loại nhóm platin, iridi có màu trắng tương tự platin nhưng hơi ngả sang màu vàng nhạt. Do độ cứng, giòn, và điểm nóng chảy rất cao của nó, iridi rắn khó gia công, định hình, và thường được sử dụng ở dạng bột luyện kim. Nó là kim loại duy nhất duy trì được các đặc điểm cơ học tốt trong không khí ở nhiệt độ trên 1600 °C. Iridi có điểm nóng chảy cao và trở thành chất siêu dẫn ở nhiệt độ dưới 0,14 K.

Mô đun đàn hồi của iridi lớn thứ 2 trong các kim loại, sau osmi. Điều này kết hợp với mô đun độ cứng cao và hệ số Poisson thấp cho thấy cấp độ của độ cứng và khả năng chống biến dạng lớn nên để chế tạo các bộ phận hữu ích là vấn đề rất khó khăn. Mặc dù có những hạn chế và giá cao, nhiều ứng dụng đã được triển khai trong các môi trường cần độ bền cơ học cao đặc biệt trong công nghệ hiện đại.

Mật độ được đo đạc của iridi chỉ thấp hơn của osmi một ít (khoảng 0,1%). Có một số nhập nhằng liên quan đến hai nguyên tố này là nguyên tố nào đặc hơn, do kích thước nhỏ khác nhau về mật độ và khó khăn về độ chính xác của phép đo, nhưng, khi độ chính xác tăng khi tính mật độ bằng dữ liệu tinh thể học tia X thì mật độ của iridi là 22,56 g/cm³ và của osmi là 22,59 g/cm³.

Tính chất hóa học
Iridi là kim loại có khả năng chống ăn mòn lớn nhất: nó không phản ứng với hầu hết acid, nước cường toan, kim loại nóng chảy hay các silicat ở nhiệt độ cao. Tuy nhiên, nó có thể phản ứng với một số muối nóng chảy như natri xyanua và kali xyanua, cũng như oxy và các halogen (đặc biệt flo) ở nhiệt độ cao hơn.

Các hợp chất

Iridi tạo thành các hợp chất ở dạng oxide có trạng thái oxy hóa từ −3 đến +6; trạng thái oxy hóa phổ biến nhất là +3 và +4. Các mẫu có tính chất đặc trưng tốt của các trạng thái oxy hóa cao nhất thì hiếm có, nhưng có một số dạng như  và 2 oxide hỗn hợp  và . Ngoài ra, năm 2009, iridi(VIII) tetroxide () đã được điều chế ở dạng matrix isolation conditions (6 K trong Ar) bằng cách chiếu tia cực tím vào phức iridium-peroxo. Tuy nhiên, mẫu này không ổn định như mong đợi khi mà trạng thái rắn của nó phải được duy trì ở nhiệt độ cao hơn. Trạng thái oxy hóa cao nhất (+9) cũng là điểm mà nhiệt độ cao nhất được ghi nhận đối với bất kỳ nguyên tố này, chỉ được biết đến ở một cation ; đó là loại pha khí duy nhất được biết đến và không hình thành bất kỳ muối nào.

Iridi dioxide, , một chất bột màu nâu, là oxide của iridi được mô tả chi tiết nhất. Sesquioxide, , đã được mô tả là một chất bộ màu xanh-đen bị oxy hóa thành  bởi . Disulfide, diselenua, sesquisulfide, và sesquiselenua tương ứng cũng đã được biết đến, và  cũng đã được nghiên cứu. Iridi cũng tạo thành các iridat có trạng thái oxy hóa +4 và +5, như  và , các chất này có thể được điều chế từ phản ứng của kali oxide hoặc kali superoxide với iridi ở nhiệt độ cao.

Mặc dù các hydride hai cấu tử của iridi,  đã được biết đến, các phức được cho là có chứa  và , trong các phức này iridi có trạng thái oxy hóa tương ứng là +1 và +3. Hydride ba cấu tử  được tin là chứa cả  và  18-electron.

Không monohalide hoặc dihalide nào tồn tại trong khi trihalide, , kết hợp với tất cả halogen. Đối với trạng thái oxy hóa +4 và cao hơn, chỉ có tetrafluorua, pentafluorua và hexafluorua là tồn tại. Iridi hexafluorua, , là chất rắn màu vàng có tính phản ứng mạnh, bao gồm các phân tử tám mặt. Nó phân hủy trong nước và bị khử thành  ở dạng chất rắn kết tinh bằng iridi màu đen. Iridi pentaflorua có tính chất tương tự nhưng thật sự là một tetramer, , được tạo thành bởi bát diện dùng chung 4 góc. Kim loại iridi tan trong cyanide-kali kim loại nóng chảy tạo ra ion  (hexacyanoiridat).

Acid hexachloroiridic(IV), , và các muối của nó là những hợp chất iridi quan trong nhất trong lĩnh vực công nghiệp. Chúng liên quan đến việc làm tinh khiết iridi và được sử dụng như các tiền chất để tạo các hợp chất iridi quan trọng khác, cũng như trong việc mạ anode. Ion  có màu nâu sẫm, và có thể dễ dàng bị khử thành  nhạt màu hơn và ngược lại. Iridi trichlorua, , có thể thu được ở dạng anhydrat từ sự oxy hóa trực tiếp bột iridi bằng clo ở 650 °C, hoặc dạng hydrat bằng cách hòa tan  trong Acid clohydric, thường được dùng làm vật liệu ban đầu trong việc tổng hợp các hợp chất Ir(III) khác. Hợp chất khác được sử dụng làm tiến chất là ammoni hexachloroiridat(III), . Các phức iridi(III) là nghịch từ (spin thấp) và thường có phân tử tám mặt đối xứng.

Các hợp chất iridi hữu cơ chứa các liên kết iridi–carbon trong đó kim loại thường có trạng thái oxy hóa thấp hơn. Ví dụ, trong thái oxy hóa zero được phát hiện trong tetrairidi dodecacarbonyl, , đây là một carbonyl của iridi hai cấu tử bền ổn định và phổ biến nhất. Trong hợp chất này, mỗi nguyên tử iridi được liên kết đến 3 nguyên tử khác, tạo thành ô mạng tứ diện. Một vài hợp chất kim loại hữu cơ Ir(I) không đủ nổi tiếng để đặt tên sau khi được phát hiện ra. Ví dụ một chất là phức Vaska, , nó có tính chất liên kết bất thường với phân tử oxy, . Một chất khác là xúc tác Crabtree, xúc tác đồng nhất trong các phản ứng tạo hydro. Các hợp chất này đều có cấu trúc phẳng vuông, phức d8, có tổng cộng 16 electron liên kết, chúng liên quan đến tính hoạt động của chất này.

Một vật liệu hữu cơ gốc iridi LED đã được ghi nhận, và được phát hiện là sáng hơn nhiều so với DPA hoặc PPV, vì vậy nó có thể là nền tảng cho ánh sáng OLED chủ động trong tương lai.

Đồng vị

Iridi có hai đồng vị bền trong tự nhiên là 191Ir và 193Ir, với thành phần thứ tự 37,3% và 62,7%. Có ít nhất 34 đồng vị phóng xạ đã được tổng hợp có số khối từ 164 đến 199. 192Ir, nằm giữa hai đồng vị bền là đồng vị phóng xạ bề nhất với chu kỳ bán rã là 73,827 ngày, và được ứng dụng trong cận xạ trị và trong chụp ảnh phóng xạ công nghiệp, đặc biệt trong các thí nghiệm không phá hủy các mối hàn của thép và trong công nghiệp dầu khí; các nguồn iridi-192 liên quan đến nhiều sự cố phóng xạ. Ba đồng vị khác có chu kỳ bán rã ít nhất một ngày—188Ir, 189Ir, và 190Ir. Các đồng vị có số khối dưới 191 phân rã theo cách kết hợp giữa phân rã β+, α, và (hiếm hơn) phát xạ proton, ngoại trừ 189Ir phân rã bằng cách bắt giữ electron. Các đồng vị tổng hợp nặng hơn 191 phân rã β−, mặc dù 192Ir cũng có bắt giữ một ít electron. Tất cả các đồng vị đã biết của iridi đã được phát hiện trong khoảng thời gian 1934 và 2001; đồng vị được phát hiện gần đây nhất là 171Ir.

Ít nhất có 32 đồng phân hạt nhân đã được mô tả có số khối từ 164 đến 197. Đồng phân ổn định nhất là 192m2Ir, nó phân rã thành đồng phân chuyển tiếp với chu kỳ bán rã 241 năm, nên nó là đồng phân ở định hơn trong tất cả các đồng vị tổng hợp ở trạng thái ổn định. Đồng phân kém bền nhất là 190m3Ir có chu kỳ bán rã chỉ 2 µ giây. Đồng vị 191Ir là đồng vị đầu tiên trong bất kỳ nguyên tổ nào thể hiện hiệu ứng Mössbauer. Điều này rất hữu ích trong phổ Mössbauer trong nghiên cứu vật lý, hóa học, sinh hóa, luyện kim và khoáng vật học.

Lịch sử

Việc phát hiện ra iridi đan xen với việc phát hiện ra platin và các kim loại khác trong nhóm platin. Platin tự sinh được sử dụng bởi người Ethiopia cổ đại và trong các nền văn hóa Nam Mỹ cũng có chứa một lượng nhỏ các kim loại khác thuộc nhóm platin bao gồm cả iridi. Platin đến Châu Âu với tên gọi là platina ("silverette"), được tìm thấy trong thế kỷ 17 bởi những kẻ xâm lược người Tây Ban Nha trong vùng mà ngày nay được gọi là Chocó ở Colombia. Việc phát hiện kim loại này không ở dạng hợp kim của các nguyên tố đã biết, nhưng thay vào đó là một nguyên tố hoàn toàn mới, mà đã không được biết đến cho mãi tới năm 1748.

Các nhà hóa học nghiên cứu platin đã hòa tan nó trong nước cường toan để tạo ra các muối tan. Chúng được quan sát từ một lượng nhỏ có màu sẫm, chất còn lại không tan. Joseph Louis Proust đã nghĩ rằng chất không tan này là graphit. Các nhà hóa học Pháp Victor Collet-Descotils, Antoine François, comte de Fourcroy, và Louis Nicolas Vauquelin cũng đã quan sát chất cặn này năm 1803, nhưng không thu thập đủ cho các thí nghiệm sau đó.

Năm 1803, nhà khoa học Anh Smithson Tennant (1761–1815) đã phân tích chất cặn không tan và kết luận rằng nó phải chứa một kim loại mới. Vauquelin đã xử lý bột trộn với kiềm và các acid và thu được một oxide dễ bay hơn mới, mà từ đó ông tin rằng đây là kim loại mới, ông đặt tên nó là ptene, trong tiếng Hy Lạp  ptēnós nghĩa là "cánh chim". Tennant đã có thuận lợi hơn trong việc thu được lượng cặn lớn hơn, và ông tiếp tục nghiên cứu của mình và xác định hai nguyên tố mà trước đó chưa được phát hiện trong chất cặn đen, là iridi và osmi. Ông thu được các tinh thể màu đỏ sẫm (có lẽ là ]·n) bằng một chuỗi các phản ứng với natri hydroxide và Acid clohydric. Ông đặt tên iridium theo tên Iris (), the Greek winged goddess of the rainbow and the messenger of the Olympian gods, bởi vì nhiều muối mà ông thu được có nhiều màu. Việc phát hiện ra nguyên tố mới được ghi nhận trong một lá thư gởi Hiệp hội hoàng gia ngày 21 tháng 6 năm 1804.

Nhà khoa học người Anh John George Children là người đầu tiên nấu chảy mẫu iridi năm 1813 với sự trợ giúp của "pin mạ lớn nhất từng được chế tạo" (vào lúc đó). Lần đầu tiên thu nhận được iridi độ tinh khiết cao do Robert Hare thực hiện năm 1842. Ông đã phát hiện nó có tỉ trọng khoảng 21,8 g/cm³ và ghi nhận rằng kim loại này gần như không thể uốn và rất cứng. Việc nấu chảy đầu tiên với số lượng đáng kể được thực hiện bởi Henri Sainte-Claire Deville và Jules Henri Debray năm 1860. Họ đã đốt hơn 300 lit khí  và  tinh khiết để thu được mỗi kg iridi.

Những điểm cực kỳ khó trong việc nung chảy kim loại đã làm hạn chế khả năng xử lý iridi. John Isaac Hawkins was looking to obtain a fine and hard point for fountain pen nibs, và năm 1834 đã kiểm soát việc tạo ra bút vàng có đầu iridi. Năm 1880, John Holland và William Lofland Dudley đã có thể nấu chảy iridi bằng cách cho thêm phosphor vào và nhận được bằng sáng chế công nghệ này ở Hoa Kỳ; Công ty Anh Johnson Matthey sau đó đã chỉ ra họ đã đang sử dụng công nghệ tương tự từ năm 1837 và đã trình diễn nấu chảy iridi tại nhiều hội chợ Thế giới. Ứng dụng đầu tiên của hợp kim iridi và rutheni là làm cặp nhiệt điện, nó được tạo ra bởi Otto Feussner năm 1933. Cặp nhiệt điện này cho phép đo nhiệt độ trong không khí lên đến 2000 °C.

Ở Munich, Đức vào năm 1957 Rudolf Mößbauer, trong bối cảnh được gọi là "một trong những thí nghiệm ấn tượng của vật lý thế kỷ 20", đã phát hiện ra sự cộng hưởng và recoil-phát xạ và hấp thụ tự do các tia gama bởi các nguyên tử trong kim loại rắn chỉ chứa 191Ir. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng Mössbauer (từng được quan sát trên các hạt nhân khác như 57Fe), và đã phát triển thành phổ Mössbauer, đã có những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu vật lý, hóa học, sinh hóa, luyện kim, và khoáng vật học. Mössbauer đã nhận giải Giải Nobel vật lý năm 1961 ở tuổi 32, chỉ 3 năm sau khi phát hiện của ông được công bố. Năm 1986 Rudolf Mössbauer đã được vinh dự nhận được huy chương Albert Einstein và Elliot Cresson từ thành tựu này.

Phân bố

Iridi là một trong 9 nguyên tố bền ít phổ biến nhất trong vỏ Trái Đất, có tỉ lệ khối trung bình 0,001 ppm trong đá của vỏ; trong khi vàng phổ biến hơn gấp 40 lần, platin gấp 10 lần, và bạc và thủy ngân gấp 80 lần. Teluride có độ phổ biến bằng với iridi. Ngược lại với tính phố biến thấp của nó trong đá của vỏ, iridi tương đối phổ biến trong các thiên thạch, với hàm lượng 0,5 ppm hoặc hơn. Tổng hàm lượng iridi trên Trái Đất được cho rằng lớn hơn nhiều so với những gì đã quan sát được trong đá của vỏ, nhưng do mật độ và tính siderophilic ("ái sắt") của iridi, nó chìm xuống bên dưới vỏ và đi vào trong lõi Trái Đất khi hành tinh còn ở trạng thái nóng chảy.

Iridi được tìm thấy trong tự nhiên ở dạng nguyên tố không kết hợp hoặc trong dạng hợp kim tự nhiên; đặc biệt là các hợp kim iridi–osmis, osmiridi (giàu osmi), và iridosmi (giàu iridi). Trong các mỏ nikel và đồng, các kim loại platin tồn tại ở dạng sulfide (như (Pt,Pd)S), tellurua (như PtBiTe), antimonua (PdSb), và arsenua (như ). Trong tất cả các hợp chất này, platin là được trao đổi bởi một lượng nhỏ iridi và osmi. Cũng như với tất cả các kim loại nhóm platin, iridi có thể được tìm thấy trong tự nhiên ở dạng hợp kim với nikel tự sinh hoặc đồng tự sinh.

Trong vỏ Trái Đất, iridi được tìm thấy với hàm lượng cao nhất trong ba kiểu cấu trúc địa chất: quặng mácma (các thể mácma xâm nhập từ bên dưới), các hố va chạm, và quặng tái lắng đọng từ một trong các cấu trúc vừa kể trên. Trữ lượng nguyên sinh lớn nhất từng được biết là trong phức hệ mácma Bushveld ở Nam Phi, mặc dù các quặng lớn khác là mỏ đồng-nikel lớn gần Norilsk ở Nga, và bồn trũng Sudbury ở Canada cũng có một lượng đáng kể iridi. Các trữ lượng nhỏ hơn được tìm thấy ở Hoa Kỳ. Iridi cũng được tìm thấy ở dạng mỏ thứ sinh cùng với platin và các kim loại nhóm platin trong các trầm tích sông. Mỏ nguồn gốc sông được sử dụng bởi người tiền Columbia vùng Chocó, Colombia vẫn là nguồn cung cấp kim loại nhóm platin. Cho đến năm 2003, trữ lượng trên thế giới vẫn chưa được ước lượng.

Có mặt trong ranh giới tuyệt chủng Creta-Paleogen

Ranh giới Kỷ Creta-Paleogen cách đây 66 triệu năm, đánh dấu mốc thời gian giữa Kỷ Creta và Paleogen trong thang thời gian địa chất, được xác định từ một lớp địa tầng mỏng là sét giàu iridi. Một nhóm nghiên cứu dẫn đầu là Luis Alvarez đã đề xuất năm 1980 về nguồn gốc ngoài Trái Đất của lượng iridi này, đó là do sự va chạm của một tiểu hành tinh hay sao chổi. Giả thuyết của họ, được gọi là giả thiết Alvarez, hiện được chấp nhận rộng rãi để giải thích sự kiện tuyệt chủng các loài khủng long phi chim. Một hố va chạm lớn bị chôn vùi với tuổi ước tính khoảng 66 triệu năm sau đó được xác định nằm ở nơi mà ngày nay là bán đảo Yucatán (tên gọi hố va chạm Chicxulub). Dewey M. McLean và những người khác đã tranh luận rằng iridi có thể có nguồn gốc phun trào, do lõi Trái Đất giàu iridi, và các núi lửa hoạt động như Piton de la Fournaise, ở đảo Réunion, vẫn đang giải phóng iridi.

Sản xuất

Iridi được sản xuất thương mại ở dạng sản phẩm phụ của quá trình khai thác mỏ và chế biến nickel và đồng. Trong quá trình điện luyện đồng và nickel, các kim loại hiếm như bạc, vàng và kim loại nhóm platin cũng như selen và tellur lắng đọng ở đáy lò ở dạng "bùn anốt", là điểm khởi đầu của việc tách chúng. Để tách các kim loại này, chúng phải được chuyển thành dung dịch. Nhiều phương pháp tách khách nhau có thể áp dụng tùy theo thành phần của hỗn hợp; hai phương pháp điển hình là phản ứng với natri peroxide sau khi hòa tan bằng nước cường toan, và phương pháp hòa tan vào hỗn hợp clo bằng Acid clohydric.

Sau khi hỗn hợp được hòa tan, iridi được tách ra khỏi nhóm kim loại platin bằng cách tạo kết tủa amoni hexachloroiridate () hoặc tách  bằng các amin hữu hơ. Phương pháp kết tủa tương tự như quy trình Tennant và Wollaston sử dụng để tách chúng. Phương pháp thứ 2 có thể được thực hiện bằng cách chiết tách chất lỏng-chất lỏng liên tục và thích hợp hơn với sản xuất quy mô công nghiệp. Trong cả hai trường hợp, sản phẩm được khử bằng hydro, tạo ra kim loại ở dạng bột hoặc kim loại dạng bọt, loại này có thể được xử lý bằng các kỹ thuật luyện kim bột.

Giá iridi dao động trong khoảng đáng kể. Với khối lượng tương đối nhỏ trên thị trường thế giới (so với các kim loại công nghiệp khác như nhôm hay đồng), giá iridi thay đổi mạnh với sự không ổn định về sản lượng, nhu cầu, đầu cơ, tích trữ, và tình hình chính trong ở các quốc gia sản xuất. Là một chất có các tính chất hiếm, giá của nó đặc biệt bị ảnh hưởng bởi những thay đổi của công nghệ hiện đại:
Giá nó giảm liên tục trong khoảng 2001 và 2003 liên quan đến tình trạng thừa cung từ các lò nấu Ir được sử dụng trong phát triển công nghiệp các tinh thể lớn đơn lẻ.
Tương tự giá đạt trên 1000 USD/oz trong khoảng 2010 và 2014 được giải thích là do việc lắp đặt các nhà máy tổng hợp tinh thể sapphire đơn dùng trong LED TV.

Ứng dụng
Nhu cầu iridi dao động trong khoảng từ 2,5 tấn năm 2009 đến 10,4 năm 2010, hầu hết là các ứng dụng liên quan đến điện tử làm tăng từ 0,2 đến 6 tấn – các nồi nấu kim loại iridi được sử dụng phổ biến để nuôi các tinh thế đơn lẻ chất lượng cao, làm cho nhu cầu tăng mạnh. Việc tăng lượng tiêu thụ iridi được dự đoán đạt bảo hòa vì được dồn vào các lò nấu kim loại, như đã diễn ra trước đây trong thập niên 2000. Các ứng dụng chính khác như làm bugi đánh lửa tiêu thụ 0,78 tấn iridi năm 2007, điện cực trong công nghệ chloralkali (1,1 tấn năm 2007) và xúc tác hóa học (0,75 năm 2007).

Trong công nghiệp và y học

Tính chống mòn, độ cứng và nóng chảy cao của iridi và các kim loại của nó định hình nên hầu hết các ứng dụng của chúng. Iridi và đặc biệt là hợp kim iridi-platin hoặc iridi-osmi có a low wear và được sử dụng, ví dụ trong hệ thống pét phun nhiều lỗ, qua đó nhựa polymer lỏng được đẩy ra tạo thành các sợi chỉ nhân tạo. Osmi–iridi được dùng làm vòng la bàn và để giữa thăng bằng.

Khả năng chống lại ăn mòn hồ quang làm cho các hợp kim iridi là vật liệu lý tưởng để làm bề mặt tiếp xúc điện trong bugi, và các bugi dùng iridi đặc biệt được sử dụng trong ngành hàng không.

Iridi tinh khiết cực giòn, rất khó hàn các đới nứt chịu tác động của nhiệt, nhưng nó có thể dễ uốn hơn khi thêm một lượng nhỏ titan và zirconi (khoảng 0,2%)

Sự ăn mòn và chịu nhiệt làm cho iridi là một hợp kim quan trọng. các bộ phận động cơ máy bay có tuổi thọ lâu nhất định được làm từ hợp kim iridi, và hợp kim iridi-titan được dùng làm các ống dẫn ở vùng nước sâu do đặc điểm chống ăn mòn của nó. Iridi cũng được dùng làm chất làm cứng hơn trong các hợp kim platin. Độ cứng Vickers của platin nguyên chất là 56 HV, trong khi đó khi thêm vào với tỷ lệ 50% iridi nó làm tăng độ cứng của hợp kim lên hơn 500 HV.

Các thiết bị phải làm việc trong điều kiện nhiệt độ cực kỳ cao thường được làm từ iridi. Ví dụ, các lò nấu kim loại nhiệt độ cao làm từ iridi được dùng trong công nghệ Czochralski để tạo ra các tinh thể oxide đơn lẻ (như sapphire) để sử dụng trong các thiết bị bộ nhới của máy tính và trong các máy laser trạng thái rắn. Các tinh thể như gadolinium gallium garnet và ytrium gallium garnet, được nuôi dưỡng bằng cách làm tan chảy tiền thiêu kết hỗn hợp các oxide trong điều kiện oxy hóa ở nhiệt độ lên đến 2100 °C.

Các hợp chất iridi được sử dụng làm chất điện phân trong công nghệ Cativa để cacbonyl hóa methanol tạo ra acid acetic.

Đồng vị phóng xạ iridi-192 là một trong 2 nguồn năng lượng quan trọng nhất được dùng trong công nghiệp như chụp ảnh phóng xạ-γ trong các thí nghiệm không phá hủy các kim loại. Ngoài ra, 192Ir được sử dụng làm nguồn cung cấp phóng xạ gama trong điều trị ung thư, một dạng xạ trị mà các nguồn phóng xạ đóng gói được đặt bên trong hoặc gần khu vực cần điều trị trong cơ thể. Các điều trị đặc biệt như cận xạ trị tiền liệt liều cao, cận xạ trị ống mật, và cận xạ trị hốc cổ tử cung.

Iridi là chất điện phân tốt trong việc phân hủy hydrazine (thành nitơ và ammoniac), và việc phân hủy này được dùng trong các động cơ tên lửa đẩy lực thấp; xem thêm ở tên lửa một động cơ đẩy (monopropellant rocket).

Trong khoa học

Một hợp kim gồm 90% platinvà 10% iridi được sử dụng năm 1889 để làm thiết bị đo International Prototype Metre và kilogram, được lưu trữ tại International Bureau of Weights and Measures gần Paris. Thanh thước được thay thế bằng việc định nghĩa đơn vị đo chiều dài cơ bản vào năm 1960 bởi một vạch quang phổ nguyên tử của krypton, nhưng nguyên mẫu đo kilogram vẫn được dùng làm thang chuẩn quốc đế về đo khối lượng.

Iridi từng được sử dụng trong việc phát nhiệt điện đồng vị phóng xạ của một phi thuyền không gian chưa được đặt tên thuộc các chương trình Voyager, Viking, Pioneer, Cassini, Galileo, và New Horizons. Iridi đã được chọn để đóng gói nhiên liệu plutoni-238 trong các máy phát điện vì nó có thể chịu được nhiệt độ hoạt động lên đến 2000 °C và do nó có độ bền lớn.

Ứng dụng khác quan tâm đến tính quang học của tia-X, đặc biệt là các kính viễn vọng tia-X. Các gương của đài thiên văn tia X Chandra được phủ bởi một lới iridi dày 60 nm. Iridi thể hiện là lựa chọn tốt nhất cho các phản xạ tia X sau nickel, vàng và platin được thử nghiệm. Lớp iridi phải nhẵn ở mức vài phân tử đã được ứng dụng bằng cách đắp lớp hơn iridi trong chân không trên lớp nền crôm.

Iridi được dùng trong vật lý hạt để tạo ra các phản proton, một hạt phản vật chất. Các phản protons được tạo ra bằng cách bắn phá một chùm proton mật độ cao ở một mục tiêu chuyển đổi (conversion target), điều này cần được tạo ra từ một vật liệu tỉ trọng rất cao. Thay vì có thể dùng tungsten, thì iridi là loại có thuận lợi hơn do tính ổn định tốt hơn trong điều kiện các sóng chấn động được tạo ra khi nhiệt độ tăng do tác động của các tia.

Kích hoạt liên kết C-H (Carbon–hydrogen bond activation) là một lĩnh vực nghiên cứu về các phản ứng tách các liên kết C-H, mà trước đây được coi là không thể phản ứng. Thông cáo đầu tiên về sự thành công trong việc tác liên kết C-H trong các hydrocarbon bảo hòa được công bố năm 1982, đã sử dụng các phức cơ kim iridi thông qua quá trình cộng hợp oxy hóa với hydroacbon.

Các phức của iridi đang được nghiên cứu ở dạng chất điện phân trong phản ứng hydro hóa đối xứng. Các chất điện phân này được sử dụng trong việc tổng hợp các sản phẩm tự nhiên và có thể hydro hóa các chất khó hydro hóa hơn như các anken phi chức năng, tổng hợp không đối xứng (chỉ tạo ra một trong hai đồng phân đối hình tiềm năng).

Iridi tạo thành một loạt các phức cơ bản of fundamental interest in triplet harvesting.

Lịch sử ứng dụng

Các hợp kim iridi–osmi đã được sử dụng làm ngòi bút bút máy. Ứng dụng quan trọng đầu tiên của iridi được thực hiện năm 1834 trong một đầu bút gắn trên vàng. Từ năm 1944, cây bút máy nổi tiếng Parker 51 có đầu là hợp kim rutheni và iridi (với 3,8% iridi). các nguyên liệu quan trọng làm đầu bút máy hiện đại về truyền thống vẫn được gọi là "iridi", mặc dù chúng không có một ít iridi nào trong đó; các kim loại khác như rutheni, osmi và tungsten được dùng thay cho iridi.

Một hợp kim iridi–platin đã được dùng làm touch hole hay rãnh nhỏ trong súng thần công. Theo một báo cáo về Triễn lãm Paris năm 1867, một trong những mảnh này được Johnson and Matthey trưng bày "has been used in a Withworth gun for more than 3000 rounds, and scarcely shows signs of wear yet. Those who know the constant trouble and expense which are occasioned by the wearing of the vent-pieces of cannon when in active service, will appreciate this important adaptation".

Chất tạo màu đen iridi gồm các bột iridi rất mịn, được dùng trong sơn porcelain an intense black; it was said that "all other porcelain black colors appear grey by the side of it".

Chú ý
Iridi ở dạng khối kim loại không có vai trò sinh học quan trọng hoặc nguy hiểm đối với sức khỏe do nó không phản ứng với các tế bào; chỉ có khoảng 20 ppt (một phần tỉ) iridi có mặt trong tế bào. Tuy nhiên, bột iridi mịn có thể nguy hiểm khi tiếp xúc, vì nó là một chất kích thích và có thể cháy trong không khí.
Có rất ít thông tin về độc tính của các hợp chất iridi do chúng được sử dụng với số lượng rất nhỏ, nhưng các muối hòa tan như iridi halide, có thể nguy hiểm do các nguyên tố khác trong hợp chất hơn là do iridi. Hầu hết các hợp chất iridi không hòa tan nên nó khó hấp thụ vào trong cơ thể.

Đồng vị phóng xạ của iridi, 192Ir thì nguy hiểm giống như các đồng vị phóng xạ khác. Tổn thương được thông báo duy nhất liên quan đến việc tiếp xúc 192Ir là loại được dùng trong cận xạ trị. Bức xạ gama năng lượng cao của 192Ir có thể làm tăng nguy cơ gây ung thư. Tiếp xúc bên ngoài có thể gây bỏng, nhiễm độc phóng xạ, và chết. Ăn 192Ir vào có thể đốt cháy lớp lót dạ dày và ruột. 192Ir, 192mIr, và 194mIr có xu hướng tích tụ trong gan, và có thể gây nguy hiểm cho sức khỏe do bức xạ beta và gamma.

Chú thích

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Iridium at The Periodic Table of Videos (University of Nottingham)
 Iridium in Encyclopædia Britannica

Kim loại chuyển tiếp
Iridi
Kim loại quý


title: Saint-Julien-le-Roux

text:
Saint-Julien-le-Roux  là một xã ở tỉnh Ardèche, vùng Rhône-Alpes ở đông nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ardèche

Tham khảo

Saintjulienleroux


title: Cattleya granulosa

text:
Cattleya granulosa (the "granulose Cattleya") là một bifoliate Cattleya loài phong lan. Số nhiễm sắc thể lưỡng bội của C. granulosa là 2n = 40.<ref>page 251 of L. P. Felix and M. Guerra: "Variation in chromosome number and the basic number of subfamily Epidendroideae (Orchidaceae)" Botanical Journal of the Linnean Society 163(2010)234—278. The Linnean Society of London. Downloaded October 2010 from http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1095-8339.2010.01059.x/abstract</small></ref>

Footnotes and Liên kết ngoài

Hình ảnh

granulosa
granulosa


title: Falcimala

text:
Falcimala là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Lasioglossum seabrai

text:
Lasioglossum seabrai là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Moure mô tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1956


title: Persicula cingulata

text:
Persicula cingulata là một loài ốc biển rất nhỏ, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Cystiscidae.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Persicula


title: Cassolus

text:
Cassolus là một chi bọ cánh cứng thuộc họ Scarabaeidae.

Chú thích

Tham khảo

Onthophagini


title: Fusō (lớp thiết giáp hạm)

text:
Lớp thiết giáp hạm Fusō (tiếng Nhật: 扶桑, một cái tên cũ của Nhật Bản), là một lớp thiết giáp hạm bao gồm hai chiếc của Hải quân Đế quốc Nhật Bản, được thiết kế và chế tạo trong giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Chúng được cải biến đáng kể trong những năm giữa hai cuộc thế chiến; vào giai đoạn cuối của Chiến tranh Thế giới thứ hai, cả hai chiếc đều bị đánh chìm vào năm 1944 trong trận chiến eo biển Surigao

Thiết kế
Các tháp pháo chính 355 mm (14 inch) được sắp xếp theo kiểu không chính thống 2-1-1-2 (chiếc Yamashiro có tháp pháo thứ ba ngược lại khi so sánh với chiếc Fusō) và một ống khói tách rời việc sắp đặt các tháp pháo giữa. Cách bố trí như vậy không hoàn toàn thành công khi phần vỏ giáp bảo vệ bị kéo dài thêm một cách vô ích, và các tháp pháo giữa gặp khó khăn trong việc ngắm đích. Dù sao, dáng của thân tàu hoàn hảo cho phép những chiếc trong lớp Fusō đạt được tốc độ tối đa 42,6 km/h (23 knot) khi hoàn tất.

Cải tiến

Giữa hai cuộc thế chiến, Fusō và Yamashiro được cải biến đáng kể giống như tất cả các thiết giáp hạm Nhật đang hoạt động vào lúc đó. Fusō được kéo dài thêm 7,5 m (25 ft), cặp ống khói được nhập làm một, 24 nồi hơi đốt hỗn hợp than-dầu được thay thế bằng sáu nồi hơi đốt dầu Kampon, và các tháp kiểm soát được bổ sung thành một kiểu "tháp chùa" đặc trưng cho các tàu chiến Nhật vào thời đó. Vỏ giáp bảo vệ được gia tăng cả về số lượng và cải thiện về chất lượng trên cả hai con tàu, đặc biệt là bên trên vị trí của phòng máy và bên dưới mực nước, một biện pháp được áp dụng do kinh nghiệm đối phó lại ngư lôi của những tàu chiến Anh (ví dụ như, chiếc HMS Marlborough hầu như bị một quả ngư lôi Đức duy nhất đánh chìm ngay sau trận Jutland). Các cải tiến bao gồm đai giáp dày hơn quanh các vị trí của phòng máy ở giữa tàu, được thực hiện bằng cách mở rộng các khu vực này khi các nồi hơi nguyên thủy được thay thế, và việc bổ sung một đai giáp chống ngư lôi. Những chiếc trong lớp Fusō có khả năng đạt được tốc độ 47 km/h (25,4 knot) vào lúc những cải tiến này hoàn tất, chủ yếu là nhờ cải thiện hiệu quả của các nồi hơi trong những năm 1930.

Lịch sử hoạt động
Cho dù có những cải biến đáng kể, Hải quân Nhật vẫn xem những chiếc trong lớp Fusō không được bảo vệ đầy đủ và quá chậm để có thể sử dụng hữu ích, nên cả Fusō lẫn Yamashiro đều được giữ lại trong vùng biển chính quốc Nhật Bản như một lực lượng dự trữ chiến lược – mà cuối cùng lại tỏ ra không cần thiết – vào thời gian diễn ra trận Trân Châu Cảng, và sau đó chủ yếu dùng vào công việc huấn luyện.

Cả hai chiếc trong lớp đều bị Hải quân Mỹ đánh chìm trong trận chiến eo biển Surigao vào ngày 25 tháng 10 năm 1944.

Những chiếc trong lớp

Xem thêm

Tham khảo

Thiết giáp hạm Thế chiến thứ hai của Nhật Bản
Thiết giáp hạm của Hải quân Đế quốc Nhật Bản
Lớp thiết giáp hạm
Tàu chiến trong Thế chiến thứ nhất


title: Doronomyrmex kutteri

text:
Doronomyrmex kutteri là một loài kiến thuộc họ Formicidae. Đây là loài đặc hữu của châu Âu, Đức, Thụy Điển, và Thụy Sĩ.

Chú thích

Tham khảo
 Social Insects Specialist Group 1996. Doronomyrmex kutteri. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. Truy cập 31 tháng 7 năm 2007.

Doronomyrmex
Động vật cánh màng châu Âu
Động vật được mô tả năm 1966


title: Hyphydrus keiseri

text:
Hyphydrus keiseri là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Mouchamps miêu tả khoa học năm 1959.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphydrus


title: Agrypnus parvus

text:
Agrypnus parvus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1934.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Lyssach

text:
Lyssach là một đô thị thuộc huyện Emmental, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 6,05 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2020 là 1466 người. Lyssach được đề cập lần đầu vào năm 894 với tên Lihsacho và với tên Lissacho năm 1255.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị của bang Bern


title: Terrapene coahuila

text:
Terrapene coahuila là một loài rùa trong họ Emydidae. Đây là loài đặc hữu của México.

Hình ảnh

Tham khảo

 Tortoise & Freshwater Turtle Specialist Group 1996. Terrapene coahuila. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded on ngày 29 tháng 7 năm 2007.

Liên kết ngoài

Terrapene
Động vật bò sát México
Động vật đặc hữu México


title: Lưu Tống Vũ Đế

text:
Tống Vũ Đế (chữ Hán: 宋武帝, 16 tháng 4 năm 363 - 26 tháng 6 năm 422), tên thật là Lưu Dụ (劉裕), tên tự Đức Dư (德輿),  Đức Hưng (德興), tiểu tự Ký Nô (寄奴), quê ở thôn Tuy Dư Lý, huyện Bành Thành, là nhà chính trị và quân sự hoạt động vào cuối thời Đông Tấn và đồng thời cũng là vị hoàng đế khai quốc của nhà Lưu Tống trong lịch sử Trung Quốc. Tuy xuất thân bần hàn, nhưng với tài năng của mình, ông bắt đầu đặt chân vào quân đội trong triều đình Đông Tấn, lần lượt kinh qua các chức vụ quan trọng. Năm 405, Lưu Dụ lãnh binh tiêu diệt quân khởi nghĩa của Sở đế Hoàn Huyền, từ đó ông nắm toàn bộ quyền lực trong triều đình. Những năm tiếp theo, Lưu Dụ tiến hành bắc phạt, tiêu diệt các quốc gia của người Hồ ở miền bắc là Nam Yên và Hậu Tần, mở rộng lãnh thổ Đông Tấn. Bên trong, ông tiêu diệt được các thế lực của các tướng lĩnh và quý tộc như Lưu Nghị, Gia Cát Trường Dân, Tư Mã Hưu Chi, củng cố quyền lực lớn mạnh. Năm 416, ông được ban tước vị Tống công và gia phong cửu tích, kiến quốc trên đất 20 quận. Năm 419, ông ép vua Tấn phong cho mình làm Tống vương và sang năm 420 thì đoạt ngôi nhà Tấn, lên ngôi hoàng đế, kiến lập nhà Lưu Tống, triều đại đầu tiên ở phía nam trong thời kì Nam-Bắc triều. Ông ở ngôi được hai năm và qua đời và ngày 26 tháng 6 năm 422, thọ 60 tuổi. Miếu hiệu là Cao Tổ (高祖). Thuỵ hiệu là Vũ Hoàng đế (武皇帝).

Thân thế và thời trẻ

Theo ghi chép trong Tống thư, bộ sử sách viết về thời Lưu Tống thì Lưu Dụ là con cháu đời thứ 21 của Sở Nguyên vương Lưu Giao, em trai Hán Cao Tổ. Lưu Giao sinh ra Hồng Ý hầu Lưu Phú, Lưu Phú sinh ra Lưu Tích Cương, Tích Cương sinh ra Dương Thành Mục hầu Lưu Đức, Lưu Đức sinh Lưu An Dân, được kế tập tước hầu, thụy là Tiết. An Dân sinh Dương Thành Hi hầu Lưu Khánh Kị, Khánh Kị sinh ra Túc hầu Lưu Sầm, Sầm sinh ra Lưu Bình, Lưu Bình sinh ra Lưu Mỗ, sau được phong chức Đông Vũ thành lệnh, Mỗ sinh Lưu Cảnh, được phong chức thái thú Đông Lai, Cảnh sinh Lưu Hiệp, Lưu Hiệp sinh Lưu Hoằng, Lưu Hoằng sinh Lưu Khôi, sau giữ chức Lang Nha đô úy. Khôi sinh ra một người con làm Định Tương thái thú thời nhà Ngụy, không rõ tên. Người này sinh ra Lưu Lượng, sinh thời giữ chức Tà Thành lệnh. Lượng sinh Bắc Bình thái thú Lưu Ưng, Ưng sinh ra Lưu Hi, đương thời làm đến chức tướng quốc nước Duyện. Hi sinh Húc Tôn, làm Khai phong lệnh. Húc Tôn sinh Hỗn. Lúc sinh thời, Lưu Hỗn dời từ huyện Đan Đồ về Kính khẩu. Hỗn sinh ra Lưu Tĩnh làm thái thú Đông An. Tĩnh sinh Lưu Kiều. Kiều sinh được ba người con trai, trong đó Lưu Dụ là con trai trưởng.

Quê quán của ông được sử sách ghi chép đến 2 nơi, ông cố Lưu Hỗn (劉混) vốn sinh sống ở huyện Đan Đồ, quận Tấn Lăng (nay thuộc Từ Châu, Giang Tô), sau chuyển đến làng Tuy Dư thuộc Kinh Khẩu để tránh chiến loạn vùng Hoa Bắc. Lưu Dụ chào đời vào ngày Nhâm Dần, tháng 3 năm Hưng Ninh thứ nhất thời Tấn Ai Đế (tức 16 tháng 4 năm 363. Tuy nhiên Ngụy thư, chỉ cho biết ông quê ở Đan Đồ và phủ nhận việc ông là con cháu nhà Hán. Lúc nhỏ Lưu Dụ sống trong hoàn cảnh nghèo khổ. Cha của ông là Lưu Kiều kết hôn với mẹ ông, Triệu An Tông vào năm 360. Triệu An Tông hạ sinh Lưu Dụ ba năm sau đó rồi qua đời không bao lâu sau. Lúc sinh Lưu Dụ có một vầng sáng kỳ lạ chiếu vào trong phòng, cha ông cho đó là điềm lành, nghĩ rằng đứa trẻ mới sinh sau này tất sẽ được làm vua, nên đặt tên cho ông là Dụ "裕" (nghĩa là giàu có). Vì cha của ông quá nghèo, không thể nuôi được ông, nên Lưu Dụ đã được người cô ruột của mình nuôi thay. Sau đó, cha của Dụ đã lấy một người vợ khác, tên là Tiêu Văn Thọ, sinh ra 2 đứa con khác là Lưu Đạo Liên và Lưu Đạo Quy. Tuy mặc dù đây là bà mẹ kế, nhưng tính tình hiền hậu, nên Lưu Dụ luôn kính yêu bà như mẹ ruột của mình, ngoài ra ông còn có một người anh em họ sống kế bên là Lưu Hoài Túc làm hầu huyện Đông Hưng, giữ chức Tả tướng quân của nhà Đông Tấn cư trú ở làng An Thượng huyện Bành Thành. Khi Lưu Dụ trưởng thành, thì cha của ông mất. Ông là một chàng thanh niên khỏe mạnh, vạm vỡ, dũng cảm, nhưng lại nghèo, ít học. Trong thuở hàn vi như vậy, ông sinh sống bằng nghề bán giày rơm. Nhưng ông có tật xấu là thích đánh bạc. Sau đó, ông tham gia tòng quân, trở thành một tay sai dưới trướng Tôn Vô Chung (孫無終) trong quân Bắc Phủ nhà Đông Tấn (theo Vũ Đế bản kỷ trong Tống thư).

Lưu Dụ từ lúc nhỏ đã tỏ ra là người có tài năng, được Vương Mật, một hậu duệ của danh tướng Vương Đạo kính trọng và khen là một người có tài năng..

Tham gia đánh Tôn Ân

Năm 399, Tôn Ân cùng Lư Tuần và 27 người là tín đồ Ngũ Đấu Mễ Đạo nổi dậy chống lại triều đình Đông Tấn, đem quân từ hải đảo đánh vào quận Cối Kê, được nhiều quận ở Giang Đông hưởng ứng. Loạn Tôn Ân bùng phát và nhanh chóng lan rộng. Nhà Tấn phái Tiền tướng quân Lưu Lao Chi (劉牢之) đi về hướng đông trấn áp loạn quân, Lưu Dụ cũng được phong làm Tham phủ quân sự, đi theo Lưu Lao Chi.

Ban đầu Lưu Dụ được cử đi thám sát quân tình của quân khởi nghĩa cùng với hơn 10 thuộc hạ. Giữa đường gặp quân địch, một số thuộc hạ của ông bị giết hại. Lưu Dụ dùng đao dài giao chiến, giết chết nhiều quân địch. Lưu Kính Tuyên (con trai Lưu Lao Chi) thán phục Lưu Dụ về việc này. Ít lâu sau quân Tấn mở cuộc tấn công lớn và đánh bại quân Tôn Ân, chiếm lại Sơn Âm, trị sở của quận Cối Kê.

Sang năm 400, Tôn Ân một lần nữa tiến đánh Cối Kê, giết chết tướng Tạ Diễm. Tháng 11 ÂL cùng năm, Lưu Dụ lại cùng Lưu Lao Chi ra trận đánh dẹp. Ông được lệnh trấn thủ vùng Câu Chương, một thành nhỏ và ít quân lính. Lưu Dụ tích cực chuẩn bị tác chiến với quân địch. Sang tháng 2 ÂL năm 401, Tôn Ân đem quân từ Tiếp Khẩu tiến đánh Câu Chương. Lưu Dụ đích thân ra trận, đứng trước quân sĩ. Trước sự chiến đấu của quân Tấn và thời tiết không thuận lợi, Tôn Ân đành phải rút quân. Đến tháng 3 ÂL, Tôn Ân tiếp tục đánh chiếm Hải Diêm. Lưu Dụ đưa quân đến giữ thành Diêm Trúc để kháng địch. Sau Tôn Ân lại tiến đánh Đan Đồ. Lưu Dụ dẫn 1.000 quân ra chống và đánh bại quân địch. Nhờ lập được công lao, Lưu Dụ được triều đình phong làm Kiến Vũ tướng quân, thái thú quận Hạ Bi.

Tôn Ân đưa quân về Úc châu. Lưu Dụ tiếp tục được giao nhiệm vụ thảo phạt. Ông nhiều lần đánh thắng quân Tôn Ân, buộc Tôn Ân lui hẳn ra hải đảo.

Dẹp Hoàn Huyền, nắm quyền triều chính

Năm 402 đời Tấn An Đế, Phiêu kị tướng quân Tư Mã Nguyên Hiển do lo ngại thế lực của Hoàn Huyền (con trai đại tướng Hoàn Ôn) ở Kinh châu, bèn quyết định cất quân thảo phạt, cử Lưu Lao Chi làm tiên phong, thống suất Bắc phủ binh tiến công. Tuy nhiên, Lưu Lao Chi không tuân phục Tư Mã Nguyên Hiển và không muốn giao chiến với Hoàn Huyền. Nhân cơ hội đó, Hoàn Huyền suất quân tiến về kinh thành Kiến Khang. Lưu Dụ nghe tin, khuyên Lưu Lao Chi suất quân tiến công nhưng Lao Chi vẫn không chịu và bỏ sang hàng Hoàn Huyền. Lưu Dụ lại cùng Hà Vô Kị cực lực khuyên giải nhưng không có kết quả. Cuối cùng Lao Chi đầu hàng Hoàn Huyền. Hoàn Huyền nhân cơ hội đó, tiêu diệt được Tư Mã Nguyên Hiển và Tư Mã Đạo Tử, nắm quyền khống chế triều đình. Sau đó, ông ta tước hết binh quyền của Lưu Lao Chi, đày sang Quảng Lăng. Lưu Lao Chi tức giận, đưa quân phản lại Hoàn Huyền và sai người đến Hạ Bi cầu Lưu Dụ giúp đỡ. Lưu Dụ biết Lưu Lao Chi không thể nào đánh thắng được Hoàn Huyền nên không chịu giúp. Cuối cùng Lao Chi thua trận và tự sát.

Hoàn Huyền khống chế được triều chính, bèn phong Lưu Dụ làm Trung binh tham quân. Cùng năm đó, Lưu Dụ lại đưa quân tiến đánh dư đảng của Tôn Ân là Lư Tuần. Sau khi thắng trận trở về, ông được phong chức Bành Thành nội sử.

Năm 403, Hoàn Huyền ép Tấn An Đế nhường ngôi, lập ra triều Sở. Năm 404, Lưu Dụ cùng Hoàn Tu vào triều đình Kiến Khang triều kiến Hoàn Huyền, được tiếp đãi trọng thể. Tuy nhiên hoàng hậu của Hoàn Huyền là Lưu thị khuyên ông ta nên giết chết Lưu Dụ nhưng Huyền không nghe theo.

Thấy Hoàn Huyền không được lòng dân chúng, nên khi trở về Kinh Khẩu, Lưu Dụ triệu Hà Vô Kị, Lưu Nghị, Mạnh Sưởng, Gia Cát Trường Dân, Vương Nguyên Đức bàn kế hoạch thảo phạt Hoàn Huyền, định ước thời gian để bốn vùng Kinh Khẩu, Quảng Lăng, Dịch Dương và Kiến Khang cùng nhau khởi binh. Ngày 24 tháng 3 năm 404, Lưu Dụ bỏ đi săn để chuẩn bị tác chiến. Sáng ngày 25 tháng 3 năm 404, Lưu Dụ cùng các nơi đồng loạt khởi binh, giết chết Hoàn Tu. Tư mã của Hoàn Tu là Điêu Hoằng đem quân chống cự lại. Lưu Dụ bèn trá xưng là thứ sử Giang châu Quách Sưởng đang ở Tầm Dương đón Tấn An Đế phục vị. Sau đó ông đưa quân đánh bại Điêu Hoằng, thu phục Kinh Khẩu. Cùng lúc Mạnh Sưởng khống chế được Quảng Lăng, cùng Lưu Dụ hội quân. Ông được tôn làm minh chủ, Tổng đốc Từ châu sự. Đến ngày 26 tháng 3, liên quân tiến công vào Kiến Khang.

Hoàn Huyền phái Ngô Phủ và Hoàng Phủ Phu đưa quân kháng cự Lưu Dụ. Lưu Dụ đưa quân từ Giang Thừa, giết Ngô Phủ và Hoàng Phủ Phu. Ngày 28 tháng 3, Lưu Dụ tiến công núi Phúc Chu và nhanh chóng dùng hỏa công đánh bại quân phòng thủ của Hoàn Huyền. Hoàn Huyền bỏ chạy.

Ngày Nhâm Tuất tháng ba (tức 31 tháng 3), Lưu Dụ được tiến cử làm Sử trì tiết, Đô đốc quân sự tám châu Dự, Thanh, U, Ký, Tịnh, Dương, Duyện, Từ và chức vụ thứ sử Từ Châu. Ông đưa quân tiến vào Kiến Khang và phái các tướng truy kích Hoàn Huyền, cuối cùng giết chết được Hoàn Huyền.

Lưu Dụ đưa quân về Giang Lăng, đón Tấn An Đế về kinh phục vị. Cùng lúc đó, dư đảng họ Hoàn tại Kinh châu lại nổi lên, đưa quân đánh Giang Lăng. Năm 405, Lưu Dụ tái thu phục Giang Lăng và đón được Tấn đế về Kiến Khang, sau đó trở về Đan Đồ.

Năm 406, Lưu Dụ được bái làm Dự Chương quận công, thực ấp vạn hộ. Đến năm 407, Lưu Dụ được phong chức Thị trung, Xa kị tướng quân, Khai phủ nghi đồng tam ti, thứ sử các châu Kinh, Tư, Lương, Ích, Ninh, Ung, Lương, Tịnh, Lục Thượng thư sự, nắm toàn bộ quyền lực trong triều đình.

Đánh diệt Lư Tuần

Sau khi Tôn Ân chết, em rể là Lư Tuần lên thay, tiếp tục củng cố thế lực. Năm 410, Lư Tuần đưa quân tiến công Giang châu. Lưu Dụ (vừa tiêu diệt được Nam Yên) được triều đình triệu về Kiến Khang chống địch. Ông đưa quân đến Sơn Dương thì được tin Hà Vô Kị tử trận ở Dự Chương, bèn quyết định trở về Kinh đô.

Ngày Quý Mùi tháng 4 ÂL (tức, Lưu Dụ về tới Kiến Khang. Lưu Nghị đem quân nam tiến, đến tháng 5 ÂL, thì bị Lư Tuần đánh bại ở Lạc châu. Quân Tấn phải rút lui về Tầm Dương.

Tình thế thành Kiến Khang nguy cấp trong khi quân Lư Tuần có hơn vạn người mà binh triều đình chỉ còn khoảng 1000. Mạnh Sưởng và Gia Cát Trường Dân hoảng sợ, đề nghị dời đô nhưng Lưu Dụ không nghe, quyết chí cố thủ Kiến Khang.

Lư Tuần tiếp tục đưa quân đến Thái châu rồi tiến đến quận Đan Dương. Lưu Dụ bèn đến Thạch Đầu, cho tu sửa Viết Thành giao chiến cùng Lư Tuần. Lư Tuần dùng nghi binh, tiến công Bạch Thạch và Tra Phổ để đánh lạc hướng, còn mình đích thân đem đại quân công đánh thành Đan Dương và giành chiến thắng, tuy nhiên đến tháng 7 ÂL thì phải rút về Giang châu. Đến tháng 10 ÂL cùng năm, Lưu Dụ dẫn Lưu Phiên, Đàn Thiều và Lưu Kính Tuyên suất quân phản công. Đến tháng 12 ÂL năm đó, quân Tấn dùng kế hỏa công, đánh tan được thủy quân Lư Tuần. Lư Tuần bại trận, lui về Tả Lý chống cự. Lưu Dụ tiếp tục tiến công về phía nam. Lư Tuần không thể chống lại, đành rút lui về Quảng châu. Nhân đó Lư Tuần phái Tôn Xứ cùng Điền Tử Kinh đưa quân chiếm căn cứ Phiên Ngung của Lư Tuần. Đến năm 411, Lư Tuần bị thứ sử Giao châu Đỗ Huệ Độ giết chết, cuộc khởi nghĩa Tôn Ân-Lư Tuần tan rã.

Diệt trừ phe cánh, củng cố quyền lực

Diệt Lưu Nghị
Năm 411, Lưu Dụ đánh dẹp được Lư Tuần, trở về Kiến Khang, được phong chức Thái úy, Trung thư giám. Sang năm 412, em trai ông là Lưu Đạo Quy đang giữ chức thứ sử Kinh châu bị bệnh, bèn xin từ chức. Tháng 4 năm đó, Lưu Dụ dời ông ta đến làm thứ sử ở Dự châu và cho Lưu Nghị làm Thứ sử Kinh châu.

Mặc dù nắm được nhiều quyền lực trong tay song Lưu Dụ vẫn còn nhiều chướng ngại khác. Về phần Lưu Nghị, trước đó ông ta luôn bất mãn với Lưu Dụ nên từ khi đến Kinh châu thì chú tâm giao kết với nhiều kẻ sĩ, củng cố quân đội và đem nhiều quân lính cũ ở Giang châu và Dự châu đến Kinh châu. Đồng thời ông này còn lấy cớ bị bệnh nên nói với em họ Lưu Phiên đến giúp mình. Đoán được dã tâm của Lưu Nghị, Lưu Dụ bèn điều Lưu Phiên từ Quảng Lăng, Duyện châu vào triều rồi lấy cớ Lưu Phiên cùng Tạ Hỗn có ý đồ làm phản, ép hai người tự tử. Sau đó ông gấp rút đem quân từ Kiến Khang đến thảo phạt Lưu Nghị, phái Vương Trấn Ác làm tiên phong. Ông dùng kế giả bảo rằng Lưu Phiên đến thăm Lưu Nghị, nhờ đó nhanh chóng tiến đến ngoài thành Giang Lăng năm, sáu dặm mới bị phát hiện. Dân trong thành nghe Lưu Dụ đến thì hoảng hốt, còn Lưu Nghị không địch nổi quân của Vương Trấn Ác, bèn bỏ trốn, sau đó bị giết chết. Lưu Dụ nhanh chóng tiến vào được Giang Lăng, giết chết thân tín của Lưu Nghị và diệt trừ toàn bộ thế lực của Nghị.

Diệt Gia Cát Trường Dân

Thấy Lưu Nghị bị diệt, Gia Cát Trường Dân lo sợ Lưu Dụ sẽ diệt trừ mình, bèn nảy sinh ý định tạo phản. Tuy nhiên Lưu Dụ thông qua Lưu Kính Tuyên đoán biết được ý định này, bèn cố tình kéo dài kỳ hạn quay về của ông ta, một mặt mệnh Chu Kính dẫn quân đội trở lại Kiến Khang đợi lệnh. Sang năm 413, Lưu Dụ từ Giang Lăng ban sư trở về Kiến Khang, gặp Trường Dân, cười nói như ngày thường, mệnh cho người bày tiệc, cả hai cùng ăn uống vui vẻ. Đợi cho Trường Dân đã say, Lưu Dụ sai vệ sĩ túm lấy ông ta, siết cổ giết chết. Sau đó Dụ cho giết hết anh em của Trường Dân và diệt tộc nhà Gia Cát..

Cùng năm 413, Lưu Dụ được triều đình nhà Tấn thăng lên làm Dự châu thứ sử.

Đánh bại tôn thất nhà Tấn

Sau khi đánh bại Lưu Nghị, Lưu Dụ phong cho tôn thất nhà Tấn là Tư Mã Hưu Chi tiếp nhận chức Kinh châu thứ sử. Hưu Chi rất được lòng dân địa phương khiến Lưu Dụ sinh lòng hoài nghi. Năm 414, con trai của Tư Mã Hưu Chi là Tiếu vương Tư Mã Văn Tư vào yết kiến hoàng đế. Văn Tư tính tình hung ác, giết hại quan lại trong triều. Lưu Dụ biết tin bèn chớp lấy cơ hội, giết hết bè đảng nhưng tha chết cho Văn Tư và đưa Văn Tư đến Kinh Châu, lệnh cho Hưu Chi răn dạy. Ý định của Lưu Dụ là muốn Tư Mã Hưu Chi xử tử con trai mình. Hưu Chi chỉ dâng biểu xin phế trừ phong hiệu Tiếu vương của Văn Tư nhưng Lưu Dụ không hài lòng, chuẩn bị tấn công Kinh châu.

Năm 415, Lưu Dụ giết chết con trai thứ của Tư Mã Hưu Chi là Tư Mã Văn Bảo và Tư Mã Văn Tổ đang ở Kiến Khang rồi đem quân đánh Kinh châu. Tư Mã Hưu Chi được tin, dâng biểu lên hoàng đế kể tội trạng của Lưu Dụ. Lưu Dụ sai Từ Quỳ làm tiên phong đem quân ra giao chiến, bị quân Hưu Chi giết chết. Lưu Dụ tức giận bèn dẫn đại quân tiến vào Giang Lăng, Lỗ Quỹ và Tư Mã Hưu Chi đưa quân ra chống, bị Lưu Dụ đánh tan. Lưu Dụ nhân đó tiến vào chiếm được Giang Lăng. Hưu Chi và tông tộc chạy lên phía bắc, theo Hậu Tần.

Bắc phạt mở đất

Diệt Nam Yên

Từ sau loạn Vĩnh Gia, triều đình nhà Tấn bị mất miền bắc, các bộ lạc Ngũ Hồ ở phía bắc nhân đó nổi lên, hình thành Mười sáu nước Ngũ Hồ. Nhà Tấn tuy thiên đô về miền nam nhưng vẫn nuôi ý định thu phục Trung Nguyên, nhiều lần đưa quân bắc phạt. Cùng lúc đó ở miền bắc, hai nước Nam Yên, Hậu Tần suy yếu, liên tục bị Bắc Ngụy đánh bại, dần mất đất ở phía bắc. Lưu Dụ chớp lấy cơ hội này tích cực chuẩn bị đưa quân bắc phạt.

Năm 409, hoàng đế Nam Yên Mộ Dung Siêu phái quân tiến đánh thành Túc Dự ở Hoài Bắc, nhiều dân chúng nhà Tấn bỏ theo Nam Yên. Về sau, Mộ Dung Siêu liên tục đưa quân tiến công Hoài Bắc, bắt được thái thú hai quận Dương Bình, Tế Nam. Lưu Dụ được tin bèn thượng biểu lên hoàng đế xin đưa quân bắc phạt. Tháng 4 ÂL năm 409, đích thân ông đưa quân đánh Nam Yên. Quân Nam Yên tập trung cố thủ Đại Hiện Sơn là một nơi hiểm yếu để ngăn chặn quân Tấn. Trước sự kháng cự của quân Yên, Lưu Dụ chỉ tiến được tới Lâm Cù rồi phải lui về Quảng Cố. Tuy nhiên Mộ Dung Siêu sau đó lại bỏ quân phòng thủ ở Đại Hiện Sơn để quân Tấn đi qua. Nhờ đó Lưu Dụ yên tâm hơn và tập trung chuẩn bị cho cuộc chiến ở Lâm Cù. Tướng Hồ Phiên cho quân tấn công bất ngờ vào Lâm Cù, chiếm được thành này. Mộ Dung Siêu bỏ chạy về Quảng Cố. Lưu Dụ nhanh chóng đưa quân tiến vào Quảng Cố và đến năm 410 thì hạ được thành, tiêu diệt Nam Yên. Mộ Dung Siêu bị tướng Lưu Đạo Liên (em trai Lưu Dụ) bắt sống và bị giải về Kiến Khang rồi bị sát hại.

Diệt Hậu Tần

Sau khi diệt Nam Yên, Lưu Dụ tạm thời đưa quân về phía nam đánh diệt Lư Tuần nên tạm thời không tiếp tục bắc phạt. Đến khi tiêu diệt được phe cánh và nắm được toàn bộ quyền lực, ông lại tiếp tục thực hiện kế hoạch bắc phạt. Ông chuyển thứ sử Từ châu và Duyện châu sang Tư châu và Dự châu, Tháng 5 ÂL năm 416, ông được gia phong làm Bắc Ung châu thứ sử. Đến tháng 8 ÂL, ông lại được gia phong làm thứ sử Từ châu rồi xuất quân từ Kiến Khang tiến sang Bành Thành. Tháng 10 ÂL cùng năm, Lưu Dụ phái Đàn Đạo Tế tiến công thành Lạc Dương thuộc lãnh thổ Hậu Tần và thu phục Lạc Dương.

Sang tháng 1 ÂL năm 417, Lưu Dụ đưa quân từ Bành Thành tiến về phía tây, qua Hoàng Hà rồi vào Đồng Quan, sai Vương Trấn tiến công kinh đô Hậu Tần là Trường An. Vương Trấn Ác đánh bại quân của Diêu Phi tại Trường An. Đến tháng 8 ÂL cùng năm, hoàng đế Hậu Tần Diêu Hoằng đầu hàng, Hậu Tần diệt vong. Lưu Dụ đưa quân về Trường An, khao thưởng tướng sĩ rồi ra lệnh giết hại toàn bộ tông thất Hậu Tần. Sau ông còn đưa quân tiến công vào nước Bắc Lương nhưng giữa đường thì được tin Lưu Mục trấn thủ Kiến Khang qua đời, đành hoãn việc bắc phạt. Ông để người con nhỏ là Lưu Nghĩa Chân mới 11 tuổi ở lại trấn thủ Trường An rồi rút về nam, cử Vương Trấn Ác, Vương Tu, Thẩm Điềm Tử và Mao Đức Tổ ở lại hỗ trợ là Lưu Nghĩa Chân.

Tuy nhiên tình hình Trường An nhanh chóng rơi vào thế rối loạn do các tướng tranh quyền: Thẩm Điền Tử giết Vương Trấn Ác, Vương Tu sau lại giết Trầm Điền Tử, Lưu Nghĩa Chân thấy thế bèn ra lệnh giết Vương Tu. Năm 419, nhân Quan Trung đại loạn, nước Hạ thừa cơ tiến đánh, Lưu Dụ sai người sang Trường An đón con trở về Kiến Khang và phái Chu Linh Thạch đến giữ Trường An, nhưng sau đó không chống nổi quân Hạ phải rút về. Kết quả Trường An bị mất về tay nước Hạ. Cuộc bắc phạt của Lưu Dụ đến đó cũng chấm dứt.

Xưng vương, kiến quốc

Năm 415, Lưu Dụ tự cho phép mình mang kiếm lên điện chầu vua, dâng biểu không phải xưng tên, ép các quan không được gọi thẳng tên húy của mình. Sang năm sau, 416, Lưu Dụ ép hoàng đế phong cho mình làm Bình Bắc tướng quân, Thứ sử Duyện châu, Đô đốc Nam Tần châu chư quân sự, và nắm quyền cai quản 22 châu trong địa giới Tấn triều..

Tháng 12 ÂL năm 418, Lưu Dụ được thăng làm Tướng quốc, Tổng bách quỹ, Dương châu mục, tiến tước Tống quốc công, được ban thực ấp gồm 10 quận là Bành Thành, Lan Lăng, Hạ Bi, Hoài Dương, Phái quận, Sơn Dương, Quảng Lăng, Cao Bình, Thái Sơn và Lỗ quận. Sang năm 419, ông ép hoàng đế thăng mình làm Tống vương, tăng thực ấp lên thành 20 quận, trong đó 10 quận mới là Hải Lăng, Bắc Đông Hải, Bắc Tiếu, Bắc Lương, Tấn Thái, Bắc Trần Lưu, Trần quận, Nhữ Nam, Dĩnh Xuyên và Huỳnh Dương.

Đoạt ngôi nhà Tấn

Giết An Đế lập Cung Đế

Hoàng đế nhà Tấn từ nhỏ bị bệnh tật không thể nói được. Lưu Dụ gấp rút chuẩn bị kế hoạch cướp ngôi nhà Tấn. Ông tin vào câu trong một bức thư: Sau Xương Minh còn có thêm hai đế nữa, nên lập kế hoạch sát hại An Đế. Để thực hiện mưu đồ thâm độc, Lưu Dụ sai Trung thư thị lang Vương Thiều tìm cách bỏ độc hại chết hoàng đế. Tuy nhiên do em trai của An Đế là Tư Mã Đức Văn luôn ở cùng anh trai và thường nếm thử thức ăn trước nên âm mưu này không thể thực hiện được. Sang đầu năm 419, khi Tư Mã Đức Văn mắc bệnh trở về phủ nghỉ ngơi, Vương Thiều mới ra tay sát hại An Đế bằng cách thắt cổ ông này cho đến chết.

Lưu Dụ lập Lang Nha vương Tư Mã Đức Văn lên làm hoàng đế, tức là Tấn Cung Đế.

Thụ thiện xưng đế

Tháng 8 ÂL năm 419, Lưu Dụ đến Thọ Dương nghỉ dưỡng. Sang năm 420, ông thực hiện bước cuối cùng trong kế hoạch đoạt ngôi nhà Tấn. Mùa xuân năm đó, Lưu Dụ đang ở Thọ Dương thân tín Phó Lượng đến Kiến Khang buộc hoàng đế thoái vị, nhường ngôi cho mình. Cung Đế bèn cho triệu Lưu Dụ về kinh. Ngày Nhâm Tuất tháng 6 ÂL (5 tháng 7) năm 420, Lưu Dụ đến Kiến Khang, Phó Lượng khuyên Tấn Cung Đế thiện vị, lại soạn sẵn chiếu thoái vị trình lên. Ngày Giáp Tý (7 tháng 7), Tấn Cung Đế dời đến Lang Da đệ, bá quan bái từ. Lưu Dụ lập đàn tế Nam Giao vào ngày Đinh Mão tháng 6 ÂL (tức 10 tháng 7), chính thức bước lên ngôi hoàng đế, kết thúc 155 năm cai trị của nhà Tấn trong lịch sử Trung Quốc. Lưu Dụ giáng hoàng đế làm Linh Lăng vương, và sang năm 422 thì sát hại.

Hoàng đế Lưu Tống

Lưu Dụ đặt quốc hiệu là Tống, đổi niên hiệu là Vĩnh Sơ năm thứ nhất. Từ thời điểm này, Trung Quốc chính thức bắt đầu bước vào thời kỳ Nam-Bắc triều. Lãnh thổ mà Lưu Dụ thu phục được vào cuối thời nhà Tấn bao gồm phía bắc đến Tần Lĩnh-Hoàng Hà, giáp ranh Bắc Ngụy, phía tây đến Đại Tuyết Sơn, Tứ Xuyên, phía tây nam bao gồm Vân Nam, phía đông nam giáp biển. Lưu Tống là vương triều có lãnh thổ rộng lớn nhất trong các triều đại Nam triều. Về sau khu vực từ Nam Hoàng Hà đến Bắc Hoài Hà bị Bắc Ngụy chiếm đoạt, trong đó có Tế châu, Duyện Châu, Thanh Châu, Từ Châu. Để trừ hậu hoạn cho con cháu về sau, ông ra lệnh sát hại Tấn Cung Đế và diệt trừ cả gia tộc hoàng thất nhà Đông Tấn.

Sau khi lên ngôi, để tránh cái gương của họ Tư Mã, Tống Vũ Đế liền tước bỏ quyền lực của các chư hầu, phiên trấn, tập trung quyền hành trung ương. Do Kinh châu nhiều lần phản loạn nên biến Kinh Châu phủ thành Kinh Châu hạt, hạn chế quyền hành của các tướng. Để ngừa quyền thần làm loạn nên ra chiếu chỉ phàm sau khi xuất quân hồi sư phải giao lại binh quyền cho triều đình. Quản lý hộ khẩu các thế tộc, giảm bớt nguồn thu của quan phủ chỉnh đốn hộ tịch, thay đổi cách thổ đoạn (thu thuế), chính quyền sở hữu phát hành tiền tệ khuyến khích buôn bán. Tô thuế của nông dân được giảm nhẹ, nuôi dưỡng sức dân, phát triển sinh sản. Từ thời Ngụy Tấn đến nay, triều đình sống xa hoa phú quý, như do Vũ Đế xuất thân nghèo hèn nên chịu khó sống đời thanh bần, đối với ngựa xe, mĩ nữ càng tiết dục, thực hành hàng loạt biện pháp tăng cường trung ương tập quyền, giảm bớt gánh nặng cho nông dân, làm dịu bớt mâu thuẫn giai cấp, đẩy nhanh việc khôi phục và phát triển kinh tế. Vũ Đế đã xây dựng nền tảng vững chắc cho nhà Lưu Tống sau này.

Qua đời

Tháng 5 năm 422, Lưu Dụ bị bệnh nặng, bèn lập di chiếu phó thác thái tử Lưu Nghĩa Phù cho các đại thần gồm Tư không Từ Tiện Chi, Thượng thư bộc xạ Phó Lượng, Lĩnh quân tướng quân Tạ Hối và Hộ quân tướng quân Đàn Đạo Tế, nhưng cương quyết không cho thái hậu lâm triều chấo chính. Sang ngày Quý Hợi tháng 5, tức 26 tháng 6 năm 422, Lưu Dụ băng hà, hưởng thọ 59 tuổi, được truy tôn miếu hiệu là Cao Tổ, thụy hiệu Vũ hoàng đế và được an táng ở Sơ Ninh Lăng.

Thái tử Lưu Nghĩa Phù đăng quang kế vị tức là Tống Thiếu Đế.

Tính cách

Lưu Dụ thường được nhìn nhận là một người hiếu sát và đa nghi. Tính cách này của ông thể hiện rất rõ qua việc giết hại các đại thần và tướng lĩnh như Lưu Nghị, Gia Cát Trường Dân, Tư Mã Hưu Chi... và từng có ý định tàn sát toàn bộ dân chúng trong thành Quảng Cố chỉ vì họ chống cự ngoan cường làm quân mình khó tiến công hay định đem con gái trong thành ban thưởng cho tướng sĩ. Sau khi diệt Nam Yên, ông cho sát hại hơn 3000 quý tộc nước Yên và ra lệnh giết hại tông thất Hậu Tần vào năm 417 mặc dù họ đã đầu hàng. Những hành động này bị nhiều sử gia đời sau chê trách, trong đó có Tư Mã Quang đời Nhà Tống.

Tuy nhiên Lưu Dụ cũng được cho là người biết sống giản dị, tiết dục, nghiêm chỉnh và có pháp độ. Tư trị thông giám dẫn ra một việc làm thể hiện tính cách ấy của ông, đó là câu chuyện vào lúc sau khi ông diệt được Hậu Tần, bắt được một người con gái của Hậu Tần Cao Tổ, ban đầu thì Lưu Dụ rất sủng ái nàng ta, có khi còn cho bàn việc chính sự, nhưng khi Tạ Hối lên tiếng can gián, Lưu Dụ vẫn vui vẻ lắng nghe và đưa mĩ nữ đó ra khỏi phủ. Ông không tham lam tài vật, khi còn làm tướng cũng không giấu giếm của cải. Khi làm hoàng đế, Lưu Dụ vẫn giũ được tính giản dị đó, thậm chí ông còn cấm hoàng tộc theo lối sống xa xỉ.

Thêm vào đó, Lưu Dụ còn là người nghiêm minh. Mỗi khi hành quân, quân đội của ông thường không quấy nhiễu tới dân chúng. Đồng thời ông cũng là một vị tướng tài giỏi. Trong trận chiến với Nam Yên, Lưu Dụ liệu định trước việc quân Yên sẽ không cố thủ lâu ở Đại Hiện Sơn, quả nhiên đúng sự thực. Lúc sai Chu Linh Thạch chinh phạt Tây Thục, Lưu Dụ dặn kế cho Linh Thạch nên tấn công theo tuyến đường dài hơn đến kinh thành Tây Thục là Thành Đô theo Mân giang, và dùng nghi binh theo Phù Giang ở gần nhằm phân tán sự phòng thủ của quân Thục, cuối cùng Linh Thạch dùng kế đó và giành được thắng lợi.

Lưu Dụ thu dùng nhân tài thường chỉ trọng tài năng, không quan tâm đến gia thế. Rất nhiều quan lại nổi tiếng dưới thời Lưu Tống Vũ Đế xuất thân từ hàn môn. Có một lần, lúc Lưu Dụ đã nắm được quyền ở Kiến Khang thì nhận được tin quận Kiến Châu tiến cử lên triều đình một số tú tài và hiếu liêm. Nghi ngờ năng lực thực sự của những người này, Lưu Dụ bèn khảo hạch để kiểm tra tài năng của họ và đích thân trông coi.

Ngoài ra Lưu Dụ cũng chú trọng đến việc chống tham nhũng hối lộ. Năm 415, ông ra lệnh cấm quan lại ở các châu lạm thu tô thuế quá mực đối với người dân và tham nhũng của công.

Một lần khác, Quảng châu tiến cống lên Lưu Dụ một số đồng tế bố. Lưu Dụ thấy những đồng ấy quá tinh xảo, biết được là người dân phải chịu phiền hà và khổ nhọc để làm ra nên không nhận và từ đó cấm sản xuất đồng tế bố nữa. Lại một lần Lưu Dụ bị bệnh nóng, nên được nằm trên giường đá. Tuy nhiên lúc đó ông lại cảm thấy việc làm giường tốn nhiều công sức và nhân lực mà chỉ để phục vụ cho riêng mình, bèn ra lệnh hủy đi.

Ông cũng không tin vào những điều dị đoan. Trong thời gian ở ngôi, Lưu Dụ hạ sinh hủy nhiều đền miếu thần linh, chỉ cho phép thờ những vị hiền nhân hay tướng lĩnh có công. Lúc lâm bệnh sắp mất, ông cũng từ chối việc cầu thần linh để mong khỏi bệnh.

Đánh giá

Lưu Dụ được xem là một tướng lĩnh tài giỏi dưới thời Lưỡng Tấn Nam Bắc triều. Trong vòng khoảng 20 năm, ông đã bình định được nhiều cuộc bạo loạn như Tôn Ân, Lư Tuần, Hoàn Huyền, Lưu Nghi... Về đối ngoại, qua các lần bắc phạt của ông, lãnh thổ nhà Tấn đã được mở rộng đáng kể, và giành lại thế chủ động đối với các quốc gia ở phía bắc (về sau là Bắc Ngụy). Đại thần Bắc Ngụy Thôi Hạo có đánh giá rằng Lưu Dụ tuy xuất thân hàn vi nhưng lập được nhiều công to như diệt Hoàn Huyền, bắt Mộ Dung Siêu, dẹp Lư Tuần và khen ngợi tài năng của ông. Ngoài ra Thôi Hạo còn đánh giá ông như Tào Tháo.

Gia đình

Cha
 Lưu Kiều (được truy tôn là Tống Mục Đế)

Mẹ
 Hiếu Mục Hoàng Hậu Triệu An Tông
 Hiếu Ý Hoàng Hậu Tiêu Văn Thọ (mẹ kế)

Anh em
 Em thứ 2 - Trường Sa Cảnh Vương Lưu Đạo Liên (do mẹ kế sinh)
 Em thứ 3 - Lâm Xuyên Liệt Vũ Vương Lưu Đạo Quy (do mẹ kế sinh)

Hậu phi
 Vũ Kính hoàng hậu Tang Ái Thân: Người vợ kết tóc, chính thất, sau được truy phong Dự Chương công phu nhân, Vũ Kính hoàng hậu.
 Phu nhân Trương Khuyết: Sinh Thiếu Đế Lưu Nghĩa Phù. Sau khi Thiếu Đế tức vị phong làm Hoàng Thái Hậu
 Tôn tu hoa, sinh Lư Lăng vương Lưu Nghĩa Chân
 Văn Chương thái hậu Hồ Đạo An, sinh Văn Đế Lưu Nghĩa Long. Sau khi Văn Đế tức vị truy phong làm thái hậu.
 Vương tu dung, sinh Bành Thành vương Lưu Nghĩa Khang
 Viên mĩ nhân, sinh Giang Hạ vương Lưu Nghĩa Cung
 Lữ mĩ nhân, sinh Hành Dương vương Lưu Nghĩa Quý
 Tôn mĩ nhân,sinh Nam Quận vương Lưu Nghĩa Tuyên
 Diêu thị, con gái nuôi của Diêu Hưng
 Phan thục phi

Hậu duệ

Con trai
 Tống Thiếu Đế Lưu Nghĩa Phù
 Lư Lăng Hiếu Hiến vương Lưu Nghĩa Chân
 Tống Văn Đế Lưu Nghĩa Long
 Bành Thành vương Lưu Nghĩa Khang. Năm 445 bị phế làm thứ nhân.
 Giang Hạ Văn Hiến vương Lưu Nghĩa Cung
 Nam Quận vương Lưu Nghĩa Tuyên
 Hành Dương Văn vương Lưu Nghĩa Quý

Con gái
 Hội Kê Tuyên trưởng công chúa Lưu Hưng Đệ: Tang Ái Thân sinh, còn xưng là Thọ Dương Công Chúa, con Vũ Kính hoàng hậu, lấy Từ Quỳ Chi.
 Nghĩa Hưng Cung trưởng công chúa Lưu Huệ Viện: Trương Khuyết sinh.
 Quảng Đức công chúa: Phù tu nghi sinh.
 Ngô Hưng trưởng công chúa Lưu Vinh Nam, lấy Vương Yển
 Tuyên Thành công chúa, lấy Chu Kiệu
 Tân An công chúa, lấy Vương Cảnh Thâm
 Ngô quận công chúa, lấy Trữ Trạm Chi
 Phú Dương công chúa, lấy Từ Kiều Chi
 Thủy An công chúa, lấy Trữ Trạm Chi
 Dự Chương trưởng công chúa Lưu Hân Nam, trước lấy Từ Kiều, sau lấy Hà Vũ

Xem thêm
Hoàn Huyền
Lưu Lao Chi
Lưu Nghị
Gia Cát Trường Dân
Tư Mã Hưu Chi
Mộ Dung Siêu
Diêu Hoằng
Lưu Tống Thiếu Đế
Lưu Tống
Nam-Bắc triều (Trung Quốc)

Tham khảo
Tấn thư
Ngụy thư
Tống thư
Nam sử
Tư trị thông giám
Thẩm Khởi Vĩ, Kể chuyện Lưỡng Tấn Nam Bắc triều, Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2007
Học viện quân sự cấp cao, Lịch sử Trung Quốc từ thượng cổ đến Năm đời mười nước, 1992

Chú thích

Vua nhà Lưu Tống
Nhân vật chính trị nhà Tấn
Công tước nhà Tấn
Vương tước nhà Tấn
Sinh năm 363
Mất năm 422