title: Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng

text:
Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng (tiếng Latin: Dioecesis Langsonensis et Caobangensis) là một giáo phận Công giáo Rôma tại Việt Nam. Giáo phận rộng 17.815 km², tương ứng với các tỉnh Lạng Sơn (trừ huyện Hữu Lũng), Cao Bằng và một phần tỉnh Hà Giang bên tả ngạn sông Lô. Tính đến năm 2019, giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng có 6.277 giáo dân (chiếm 0,35% dân số), 18 linh mục và 24 giáo xứ trong tổng số dân trên địa bàn là 1.769.385 người. Đây là giáo phận có số giáo dân ít nhất tại Việt Nam .

Từ năm 2016, Giám mục giáo phận là Giuse Châu Ngọc Tri.

Lịch sử
Cho đến nửa cuối thế kỷ 19, vùng Lạng Sơn và Cao Bằng vẫn còn là những vùng núi hoang sơ biên viễn, là nơi cư trú của các dân tộc thiểu số hầu như không liên lạc với bên ngoài. Những tín đồ Công giáo đầu tiên của vùng này có lẽ là những người bị đi đày theo các chỉ dụ cấm đạo. Những ghi nhận đầu tiên ghi chép một tín đồ là ông phó Nhậm (phó lý trưởng), con của Thánh tử đạo Antôn Nguyễn Đích bị đày lên Cao Bằng và một đại chủng sinh tên Trần Triêm (về sau được biết với tên gọi cụ sáu Trần Lục, hay linh mục Phêrô Trần Lục, người đã cho xây dựng nhà thờ đá Phát Diệm) bị đày lên Lạng Sơn vào năm 1858 thời Tự Đức. Cho đến năm 1876, tại Cao Bằng có chừng 300 tín đồ, phần lớn là những người bị triều đình Huế phát vãng lên đây.

Ngày 13 tháng 6 năm 1881, một đoàn giáo sĩ gồm 2 linh mục và 3 thầy giảng do linh mục Fuentes (tên Việt: Phê), một thừa sai Đa Minh người Tây Ban Nha dẫn đầu, đã đến vùng này. Đoàn đã để lại một thầy giảng ở Cao Bằng và một linh mục ở Lạng Sơn.

Sau khi chiếm được quyền kiểm soát ở Bắc Kỳ, quân Pháp đã cho thiết lập nhiều đồn bót trên tuyến biên giới Việt-Trung. Để đáp ứng các nhu cầu tôn giáo, tháng 3 năm 1895, tòa Giám mục Bắc Ninh đã cử một linh mục lên Lạng Sơn làm tuyên úy và lập một nhà nguyện tại khu Văn Miếu, Cửa Nam, thị xã Lạng Sơn. Tại đây đã có chừng 50 giáo dân miền xuôi lên lập nghiệp.

Đầu thế kỷ 20, dưới áp lực của chính quyền thực dân Pháp, các giáo sĩ người Tây Ban Nha phải rời khỏi Việt Nam, để lại việc truyền giáo cho các đồng nghiệp người Pháp. Những cơ sở Công giáo đầu tiên được thành lập ở Bản Quấn, dưới chân núi Mẫu Sơn, tại Vườn Cam, thị xã Cao Bằng và Cao Bình, gần sông Bằng Giang.

Ngày 31 tháng 12 năm 1913, Tòa Thánh Roma ra sắc lệnh thành lập Hạt Phủ doãn Tông tòa Lạng Sơn, gồm hai tỉnh Cao Bằng, Lạng Sơn và một phần đất tỉnh Hà Giang (phía Đông sông Lô). Phủ doãn Tông tòa Lạng Sơn được đặt dưới quyền coi sóc của Tỉnh Dòng Đa Minh Lyon. Bấy giờ, cả vùng Lạng Sơn–Cao Bằng có 12.000 người Kinh, 6.000 người Hoa, 270.000 người Tày và Nùng, 15.000 người Mông và người Dao. Tổng số khoảng 300.000 người.

Các Phủ doãn Tông tòa thời kỳ này gồm:
 Đức ông Bertrand Cothonay Chiểu, O.P. (1913-1939).
 Đức ông Marie Dominique Maillet Bính, O.P. (1925-1929).
 Đức ông Félix Maurice Hedde Minh, O.P. (1929-1939).

Ngày 11 tháng 7 năm 1939, Hạt Phũ doãn Tông tòa được nâng lên thành Hạt Đại diện Tông tòa. Ngày 30 tháng 11 năm 1939, Đức ông Hedde Minh được Khâm Sứ Tòa Thánh Drapier làm lễ tấn phong Giám mục. Ông được bổ nhiệm làm Đại diện Tông tòa Lạng Sơn. Ngày 6 tháng 7 năm 1948, Tòa Khâm sứ Huế thông báo tấn phong linh mục André Réginal Jacques Mỹ làm Giám mục Hiệu tòa Cerasa (Sades) và cử ông làm Phó Đại diện Tông tòa với quyền kế vị.

Do hoàn cảnh chiến tranh, đến năm 1958, hầu hết các giáo sĩ nước ngoài đều phải rời miền Bắc Việt Nam. Vùng Cao Bằng Lạng Sơn chỉ còn lại Giám mục Hedde Minh và 4 linh mục người Việt. Linh mục Vincent Phạm Văn Dụ được Tòa Thánh bổ nhiệm làm Tổng quản giáo phận sau đó phong ông là Giám mục hiệu tòa Boseta. Sau khi Giám mục Hedde Minh qua đời, ông là giáo sĩ cao cấp nhất coi sóc địa phận. Ngày 24 tháng 11 năm 1960, Giáo phận Lạng Sơn và Cao Bằng chính thức được thành lập và Giám mục Phạm Văn Dụ trở thành Giám mục chính tòa Lạng Sơn.

Danh sách các giáo xứ
Địa giới giáo phận: phía bắc giáp Tổng giáo phận Nam Ninh (Trung Quốc), phía nam giáp giáo phận Bắc Ninh, phía đông nam giáp giáo phận Hải Phòng, phía tây giáp giáo phận Hưng Hóa, phía tây bắc giáp Tổng giáo phận Côn Minh (Trung Quốc).

Giáo hạt Lạng Sơn
Giáo hạt Lạng Sơn gồm 13 giáo xứ nằm trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn, xếp theo ABC:
 Giáo xứ Mỹ Sơn - 93 Mỹ Sơn, phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Bản Lìm - Thôn Bản Lìm, xã Gia Cát, huyện Gia Lộc, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Bản Quấn - Thôn Bản Quấn, xã Tú Đoạn, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Bình Gia - Thị trấn Bình Gia, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Chính Tòa - 1 Tổ Sơn, phường Chi Lăng, thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Đồng Đăng - Thị trấn Đồng Đăng, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Đồng Mỏ - Thị trấn Đồng Mỏ, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Lộc Bình - Thị trấn Lộc Bình, huyện Lộc Bình, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Lũng Thuông - Thôn Lũng Thuông, xã Trùng Quán, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Na Sầm - Thị trấn Na Sầm, huyện Văn Lãng, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Ngạn Sơn - Phường Vĩnh Trại, thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Thất Khê - Thị trấn Thất Khê, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn
 Giáo xứ Vũ Lễ - Ngã Hải - Xã Vũ Lễ, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn

Giáo hạt Cao Bằng
Giáo hạt Cao Bằng gồm 8 giáo xứ nằm trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, xếp theo ABC:
 Giáo xứ Bó Tờ - Thị trấn Tà Lùng, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng
 Giáo xứ Cao Bình - Phố Cao Bình, xã Hưng Đạo, thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng
 Giáo xứ Nà Cáp - Tổ 1, phường Đề Thám, thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng
 Giáo xứ Quảng Uyên - Thị trấn Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng
 Giáo xứ Tà Lùng - Thị trấn Tà Lùng, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng
 Giáo xứ Thanh Sơn - Tổ 13, phường Sông Hiến, thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng
 Giáo xứ Thánh Tâm - Tổ 7, phường Quang Trung, thành phố Hà Giang, tỉnh Hà Giang.
 Giáo xứ Tĩnh Túc - Thị trấn Tĩnh Túc, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng.

Các danh địa giáo phận

Nhà thờ chính tòa và Tòa Giám mục
Nhà thờ Thánh Giuse ở Lạng Sơn đã được chỉ định làm nhà thờ chính tòa của giáo phận.

Thánh địa hành hương

Các nhà thờ và tu viện lớn

Các đời giám mục quản nhiệm

Ghi chú:
: Giám mục chính tòa
: Giám mục phó, phụ tá hoặc Đại diện tông tòa
: Giám quản tông tòa
: Phủ doãn tông toà, Giám quản (linh mục)

Xem thêm

Chú thích

Liên kết ngoài
gcatholic.org
catholic-hierarchy.org

Cao Bằng
Lạng Sơn
Lạng Sơn và Cao Bằng


title: Dolicholatirus spiceri

text:
Dolicholatirus spiceri là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Fasciolariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Dolicholatirus


title: Le Malzieu-Ville

text:
Le Malzieu-Ville là một xã ở tỉnh Lozère trong vùng Occitanie, phía nam nước Pháp. Khu vực này có độ cao trung bình 860 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

 INSEE commune file

Xã của Lozère


title: Agrypnus pictilis

text:
Agrypnus pictilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schwarz miêu tả khoa học năm 1899.

Chú thích

Tham khảo

Agrypnus


title: Đắk Buk So

text:
Đắk Buk So là một xã thuộc huyện Tuy Đức, tỉnh Đắk Nông, Việt Nam.

Địa lý
Xã Đắk Buk So nằm ở trung tâm huyện Tuy Đức và là nơi đặt trung tâm hành chính huyện, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp huyện Đắk Song
Phía tây giáp xã Quảng Trực
Phía nam giáp các xã Quảng Tâm và Đắk R'Tih
Phía bắc giáp huyện Đắk Song và Campuchia.

Xã có diện tích 83,06 km², dân số năm 2006 là 4.706 người, mật độ dân số đạt 57 người/km².

Lịch sử
Trước đây, Đắk Buk So là một xã thuộc huyện Đắk R'lấp.

Ngày 22 tháng 11 năm 2006, Chính phủ ban hành Nghị định 142/2006/NĐ-CP. Theo đó:
Thành lập xã Quảng Tâm trên cơ sở 3.088 ha diện tích tự nhiên và 680 người của xã Đắk R'Tih, 3.907 ha diện tích tự nhiên và 2.348 người của xã Đắk Buk So
Chuyển các xã Đắk Buk So, Đắk R'Tih và Quảng Tâm về huyện Tuy Đức mới thành lập.

Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính, xã Đắk Búk So còn lại 8.306 ha diện tích tự nhiên và 4.706 người.

Chú thích

Tham khảo

Huyện lỵ Việt Nam
Xã, phường, thị trấn biên giới Việt Nam - Campuchia


title: Xói mòn

text:
Theo khoa học Trái Đất, xói mòn là sự vận động của các quá trình bề mặt (chẳng hạn như dòng chảy hoặc gió) để loại bỏ đất, đá hoặc vật chất hòa tan khỏi một vị trí trên vỏ Trái Đất sau đó đưa nó đến một vị trí khác (không nên nhầm lẫn với phong hóa - là hiện tượng không liên quan đến chuyển động). Quá trình tự nhiên này là do hoạt động mạnh của các tác nhân ăn mòn như nước, băng (sông băng), tuyết, không khí (gió), thực vật, động vật và con người. Dựa vào các tác nhân này, xói mòn đôi khi được chia thành xói mòn nước, xói mòn băng, xói mòn tuyết, xói mòn do gió, xói mòn do động vật và xói mòn do con người gây ra. Nở đá hoặc đất vào vụn trầm tích được gọi là sự xói mòn về thể chất hoặc cơ khí; điều này trái ngược với xói mòn hóa học, trong đó đất hoặc đá bị loại bỏ khỏi một khu vực bằng cách hòa tan vào dung môi (thường là nước), sau đó là dòng chảy của dung dịch đó. Trầm tích hoặc chất hòa tan bị xói mòn có thể được vận chuyển chỉ vài mm hoặc hàng nghìn km.

Tốc độ xói mòn tự nhiên được kiểm soát bởi hoạt động của các trình điều khiển địa chất, chẳng hạn như lượng mưa; đá gốc ở sông; xói lở bờ biển do biển và sóng; tuốt băng, mài mòn và cọ rửa; lũ lụt isal; sự mài mòn của gió; các quy trình nước ngầm; và các quá trình di chuyển khối lượng lớn trong cảnh quan dốc như lở đất,... Tốc độ mà các quá trình như vậy hoạt động kiểm soát tốc độ ăn mòn của bề mặt. Thông thường, xói mòn vật lý nhanh nhất ở trên dốc bề mặt, và tỷ lệ cũng có thể nhận dạng với một số đặc tính về khí hậu điều khiển bao gồm một lượng nước cấp (ví dụ, do mưa), storminess, tốc độ gió, sóng lấy, hoặc nhiệt độ khí quyển (đặc biệt là đối với một số các quá trình liên quan đến băng). Các kết quả cũng có thể cho thấy tốc độ xói mòn và lượng vật chất bị xói mòn đã được mang đi, ví dụ, một con sông hoặc sông băng. Các quá trình xói mòn tạo ra trầm tích hoặc chất hòa tan từ một địa điểm tương phản với các quá trình lắng đọng, kiểm soát sự xuất hiện và dịch chuyển của vật chất tại một địa điểm mới. Ta có thể thấy xói mòn là một quá trình tự nhiên có thể xảy ra bất cứ lúc nào thì các hoạt động của con người vẫn tiếp tục tăng gấp 10-40 lần so với tốc độ xói mòn đang xảy ra trên toàn cầu. Tại các địa điểm nông nghiệp nổi tiếng như Dãy núi Appalachian, các phương thức canh tác thâm canh vẫn gây ra xói mòn nhanh gấp 100 lần so với tốc độ xói mòn tự nhiên trong khu vực. Xói mòn quá mức (hoặc tăng tốc) gây ra cả một đống vấn đề "tại chỗ" và "ngoài địa điểm". Các tác động tại chỗ bao gồm giảm năng suất nông nghiệp và suy sụp sinh thái (về cảnh quan tự nhiên), và nguyên nhân đều là do bị mất lớp đất giàu dinh dưỡng phía trên. Trong một số trường hợp thì tạo nên hiện tượng sa mạc hóa. Các tác động bên ngoài bao gồm bồi lắng đường nước và phú dưỡng các vùng nước, cũng như thiệt hại liên quan đến trầm tích đối với đường xá và nhà cửa. Xói mòn do nước và gió là hai nguyên nhân chính gây suy thoái đất; đặc biệt chúng là nguyên nhân của khoảng 84% diện tích đất bị thoái hóa trên toàn cầu, khiến xói mòn quá mức trở thành một trong những vấn đề môi trường nghiêm trọng nhất trên toàn thế giới.

Thâm canh nông nghiệp, phá rừng, đường sá, biến đổi khí hậu do con người gây ra và đô thị hóa là một trong những hoạt động quan trọng nhất của con người liên quan đến tác động của chúng trong việc kích thích xói mòn. Tuy nhiên, có nhiều biện pháp phòng ngừa và khắc phục có thể hạn chế hoặc hạn chế xói mòn các loại đất dễ bị xói mòn.

Quy trình vật lý

Lượng mưa và dòng chảy bề mặt

Lượng mưa và dòng chảy bề mặt có thể do mưa, tạo ra bốn loại xói mòn đất chính: xói mòn theo tia, xói mòn tấm, xói mòn rãnh và xói mòn rãnh. Xói mòn do tia lửa bắn ra thường được coi là giai đoạn đầu tiên và ít nghiêm trọng nhất trong quá trình xói mòn đất, tiếp theo là xói mòn dạng tấm, sau đó là xói mòn rãnh và cuối cùng là xói mòn rãnh (nghiêm trọng nhất trong bốn dạng).

Trong xói mòn bắn, tác động của một hạt mưa rơi xuống sẽ tạo ra một miệng núi lửa nhỏ trong đất, đẩy các hạt đất ra ngoài. Khoảng cách mà các hạt đất này di chuyển có thể là 0,6 m (hai feet) theo chiều dọc và 1,5 m (năm feet) theo chiều ngang trên mặt đất bằng phẳng.

Nếu đất bão hòa, hoặc nếu lượng mưa lớn hơn tốc độ nước có thể thấm vào đất, thì hiện tượng chảy tràn bề mặt sẽ xảy ra. Nếu dòng chảy có đủ năng lượng dòng chảy, nó sẽ đưa các hạt đất lỏng lẻo (trầm tích) xuống dốc. Xói mòn bề mặt là sự vận chuyển các hạt đất lỏng lẻo bằng dòng chảy trên cạn.

Suối xói mòn là sự phát triển của nhỏ, phù du con đường tập trung dòng chảy mà chức năng như cả hai nguồn trầm tích và trầm tích hệ thống phân phối cho xói mòn trên sườn đồi. Nói chung, ở những nơi mà tỷ lệ xói mòn do nước trên các khu vực vùng cao bị xáo trộn là lớn nhất, thì các cuộc vận động diễn ra sôi nổi. Độ sâu dòng chảy trong suối thường vào khoảng vài cm (khoảng một inch) trở xuống và độ dốc dọc theo kênh có thể khá dốc. Điều này có nghĩa là các đường trượt thể hiện vật lý thủy lực rất khác với nước chảy qua các kênh suối và sông sâu hơn, rộng hơn.

Xói mòn của nước tạo rãnh xảy ra khi nước chảy tích tụ và chảy nhanh trong các kênh hẹp trong hoặc ngay sau khi mưa lớn hoặc tuyết tan, làm trôi đất đến độ sâu đáng kể.

Sông suối

Xói mòn thung lũng hoặc dòng chảy xảy ra với dòng nước tiếp tục dọc theo một đối tượng địa lý dạng tuyến. Xói mòn vừa xuôi xuống, vừa khoét sâu thung lũng, vừa hướng về phía trước, kéo dài thung lũng vào sườn đồi, tạo ra những vết cắt đầu và bờ dốc. Trong giai đoạn sớm nhất của xói mòn suối, hoạt động ăn mòn chủ yếu là theo phương thẳng đứng, các thung lũng có mặt cắt ngang điển hình V và độ dốc của dòng tương đối dốc. Khi đạt đến một số mức cơ bản, hoạt động ăn mòn chuyển sang xói mòn bên, làm mở rộng đáy thung lũng và tạo ra một vùng ngập lụt hẹp. Độ dốc của dòng suối trở nên gần như bằng phẳng, và sự lắng đọng trầm tích theo chiều trở nên quan trọng khi dòng chảy uốn khúc qua đáy thung lũng. Trong tất cả các giai đoạn xói mòn suối, cho đến nay, xói mòn nhiều nhất xảy ra trong thời gian lũ lụt khi nước chảy ngày càng nhiều và nhanh hơn mang theo một lượng phù sa lớn hơn. Trong các quá trình như vậy, không phải chỉ có nước mới bị xói mòn: các hạt mài mòn, đá cuội và đá tảng cũng có thể hoạt động ăn mòn khi chúng đi qua một bề mặt, trong một quá trình được gọi là lực kéo.

Xói mòn bờ là sự bào mòn của bờ suối hoặc sông. Điều này được phân biệt với những thay đổi trên nền của nguồn nước, được gọi là sự cọ rửall. Có thể đo xói mòn và thay đổi hình thức bờ sông bằng cách đưa các thanh kim loại vào bờ và đánh dấu vị trí của bề mặt bờ dọc theo các thanh tại các thời điểm khác nhau.Xói mòn của nhiệt là kết quả của sự tan chảy và làm suy yếu lớp băng vĩnh cửu do nước di chuyển. Nó có thể xảy ra ở cả ven sông và ven biển. Sự di cư nhanh chóng của các kênh sông được quan sát thấy ở sông Lena của Siberia là do xói mòn nhiệt, vì các phần này của các bờ được cấu tạo bởi các vật liệu không kết dính bằng xi măng đóng băng vĩnh cửu. Phần lớn sự xói mòn này xảy ra do các bờ bị suy yếu bị sụt lở lớn. Xói mòn do nhiệt cũng ảnh hưởng đến bờ biển Bắc Cực, nơi tác động của sóng và nhiệt độ gần bờ kết hợp làm xói mòn lớp băng vĩnh cửu vô tội vạ dọc theo bờ biển và khiến chúng bị hỏng. Tốc độ xói mòn hàng năm dọc theo đoạn dài  của bờ biển Beaufort trung bình là  mỗi năm từ năm 1955 đến năm 2002.

Hầu hết xói mòn sông xảy ra gần cửa sông. Trên một khúc cua sông, cạnh dài nhất có nước chảy chậm hơn. Tại đây một lớp chất được tích tụ. Ở phía hẹp nhất, sắc nét nhất của khúc cua, có nước di chuyển nhanh hơn nên phía này có xu hướng bị xói mòn gần hết.

Duyên hải ven biển

Xói mòn bờ biển, xảy ra ở cả bờ biển tự nhiên và bờ biển nhân tạo, chủ yếu xảy ra do tác động của dòng chảy và sóng nhưng sự thay đổi mực nước biển (thủy triều) cũng có thể đóng một vai trò nào đó.

Hoạt động thủy lực xảy ra khi không khí trong khe nứt bị nén đột ngột bởi một làn sóng che khe nứt. Điều này sau đó làm nứt nó. Sóng đập là khi năng lượng tuyệt đối của sóng đập vào vách đá hoặc đá vỡ ra. Mài mòn được gây ra bởi sóng tung tải biển ở vách đá. Đây là hình thức xói mòn bờ biển nhanh chóng và hiệu quả nhất (không nên nhầm lẫn với ăn mòn). Ăn mòn là sự hòa tan của đá bởi axit cacbonic trong nước biển. Các vách đá vôi đặc biệt dễ bị xói mòn bởi loại xói mòn này. Lực hút là nơi các hạt / tải trọng biển do sóng mang theo bị mài mòn khi chúng va vào nhau và vào các vách đá. Điều này sau đó làm cho vật liệu dễ bị rửa trôi hơn. Vật liệu cuối cùng là ván lợp và cát. Một nguồn xói mòn đáng kể khác, đặc biệt là trên các đường bờ biển cacbonat, là do mài mòn, cạo và nghiền các sinh vật, một quá trình được gọi là xói mòn sinh học.

Trầm tích được vận chuyển dọc theo bờ biển theo hướng của dòng chảy chủ đạo (trôi dạt vào bờ biển). Khi lượng phù sa chảy ngược ít hơn lượng được mang đi, xói mòn xảy ra. Khi lượng trầm tích dòng chảy lớn hơn, các bờ cát hoặc sỏi sẽ có xu hướng hình thành do sự lắng đọng. Các bờ này có thể di chuyển chậm dọc theo bờ biển theo hướng trôi dạt vào bờ, luân phiên bảo vệ và làm lộ ra các phần của bờ biển. Ở những nơi có đường bờ biển bị uốn cong, thường xảy ra hiện tượng tích tụ vật chất bị xói mòn tạo thành một bờ dài hẹp (một vết nhổ). Các bãi biển và các bãi cát chìm ngoài khơi cũng có thể bảo vệ các phần của bờ biển khỏi bị xói mòn. Trong những năm qua, khi các bãi cạn dần dịch chuyển, xói mòn có thể chuyển hướng tấn công các phần khác nhau của bờ biển.

Xói mòn hóa học
Xói mòn hóa học là sự mất mát vật chất trong cảnh quan dưới dạng chất hòa tan. Xói mòn hóa học thường được tính toán từ các chất hòa tan có trong các dòng suối. Anders Rapp đã đi tiên phong trong việc nghiên cứu xói mòn hóa học trong công trình của ông về Kärkeveens xuất bản năm 1960.

Sông băng
Các sông băng bị xói mòn chủ yếu bởi ba quá trình khác nhau: mài mòn / cọ rửa, kéo và đập băng. Trong một quá trình mài mòn, các mảnh vụn trong lớp băng nền sẽ quét dọc theo lớp đá, đánh bóng và khoét các lớp đá bên dưới, tương tự như giấy nhám trên gỗ. Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng, ngoài vai trò của nhiệt độ trong việc đào sâu thung lũng, các quá trình băng hà khác, chẳng hạn như xói mòn cũng kiểm soát các biến thể xuyên thung lũng. Trong mô hình xói mòn nền tảng đồng nhất, mặt cắt kênh cong bên dưới lớp băng được tạo ra. Mặc dù sông băng tiếp tục nghiêng theo chiều thẳng đứng, hình dạng của kênh bên dưới lớp băng cuối cùng vẫn không đổi, đạt đến hình dạng trạng thái ổn định hình parabol hình chữ U như chúng ta thấy hiện nay trong các thung lũng băng. Các nhà khoa học cũng đưa ra một ước tính số về thời gian cần thiết để hình thành cuối cùng của một thung lũng hình chữ U ổn định — khoảng 100.000 năm. Ngược lại, trong nền đá gốc yếu (chứa vật liệu dễ ăn mòn hơn các đá xung quanh), số lượng xói mòn quá sâu bị hạn chế vì vận tốc băng và tốc độ xói mòn đều giảm.

Sông băng cũng có thể làm cho các mảnh đá gốc bị nứt ra trong quá trình kéo. Trong quá trình đẩy băng, sông băng đóng băng thành đáy của nó, sau đó khi dâng về phía trước, nó di chuyển các mảng lớn trầm tích đóng băng ở đáy cùng với sông băng. Phương pháp này đã tạo ra một số trong số hàng ngàn lưu vực hồ nằm rải rác ở rìa của Canadian Shield. Sự khác biệt về độ cao của các dãy núi không chỉ là kết quả của các lực kiến tạo, chẳng hạn như sự nâng lên của đá, mà còn là sự biến đổi khí hậu cục bộ. Các nhà khoa học sử dụng phân tích toàn cầu về địa hình để chỉ ra rằng xói mòn do băng kiểm soát chiều cao tối đa của các ngọn núi, vì sự giải tỏa giữa các đỉnh núi và đường tuyết thường giới hạn ở độ cao dưới 1500 m. Sự xói mòn do sông băng gây ra trên toàn thế giới làm xói mòn núi hiệu quả đến mức thuật ngữ glacial buzzsaw đã được sử dụng rộng rãi, mô tả tác động hạn chế của sông băng đối với chiều cao của các dãy núi. Khi núi phát triển cao hơn, chúng thường cho phép hoạt động băng nhiều hơn (đặc biệt là trong vùng tích tụ trên độ cao đường cân bằng băng), làm tăng tốc độ xói mòn núi, giảm khối lượng nhanh hơn sự phục hồi đẳng áp có thể thêm vào núi. Điều này cung cấp một ví dụ điển hình về vòng lặp phản hồi tiêu cực. Nghiên cứu đang tiến hành cho thấy trong khi các sông băng có xu hướng giảm kích thước núi, ở một số khu vực, sông băng thực sự có thể làm giảm tốc độ xói mòn, hoạt động như một lớp áo giáp băng. Băng không chỉ có thể làm xói mòn núi mà còn có thể bảo vệ chúng khỏi bị xói mòn. Tùy thuộc vào chế độ sông băng, ngay cả những vùng đất núi cao dốc cũng có thể được bảo tồn qua thời gian với sự trợ giúp của băng. Các nhà khoa học đã chứng minh lý thuyết này bằng cách lấy mẫu tám đỉnh của Tây Bắc Svalbard sử dụng Be10 và Al26, cho thấy rằng Tây Bắc Svalbard đã chuyển từ trạng thái xói mòn sông băng dưới nhiệt độ cực đại của sông băng tương đối nhẹ, sang trạng thái giáp sông băng được bao phủ bởi lớp băng bảo vệ lạnh giá trong nhiệt độ cực đại của băng giá lạnh hơn nhiều khi kỷ băng hà tiến triển.

Các quá trình này, kết hợp với sự xói mòn và vận chuyển của mạng lưới nước bên dưới sông băng, để lại các địa hình băng giá như moraines, drumlins, moraine trên mặt đất (đến), kames, kame deltas, moulins, và công thái học trên sông băng, điển hình là ở ga cuối hoặc trong quá trình rút lui của sông băng.

Hình thái thung lũng băng phát triển tốt nhất dường như bị hạn chế đối với các cảnh quan có tỷ lệ nâng đá thấp (nhỏ hơn hoặc bằng 2 mm mỗi năm) và giảm nhẹ, dẫn đến thời gian doanh thu dài. Trường hợp tỷ lệ tăng rock vượt quá 2 mm mỗi năm, hình thái thung lũng băng nói chung đã được thay đổi đáng kể trong thời gian hậu băng hà. Sự tác động lẫn nhau của xói mòn băng hà và cưỡng bức kiến tạo chi phối tác động hình thái của các hốc đá lên các orogens đang hoạt động, bằng cách ảnh hưởng đến chiều cao của chúng và bằng cách thay đổi mô hình xói mòn trong các thời kỳ băng hà tiếp theo thông qua mối liên hệ giữa sự nâng lên của đá và hình dạng mặt cắt ngang của thung lũng.

Lũ lụt
Ở các dòng chảy cực cao, các đường gấp khúc hoặc xoáy được hình thành bởi một lượng lớn nước chảy xiết. Đá sạt lở gây xói mòn cục bộ cực độ, tuốt lớp nền và tạo ra các đặc điểm địa lý kiểu ổ gà được gọi là lưu vực đá cắt. Có thể thấy các ví dụ về các vùng lũ lụt do hồ Missoula băng hà, nơi đã tạo ra các vùng đất có kênh ở vùng lòng chảo Columbia ở phía đông Washington.

Xói mòn gió

Xói mòn do gió là một tác động địa mạo chính, đặc biệt ở các vùng khô hạn và bán khô hạn. Nó cũng là nguồn gốc chính của sự suy thoái đất, bốc hơi, sa mạc hóa, bụi độc hại trong không khí và thiệt hại về cây trồng - đặc biệt là sau khi bị tăng cao hơn nhiều so với tỷ lệ tự nhiên bởi các hoạt động của con người như phá rừng, đô thị hóa và nông nghiệp.

Xói mòn do gió có hai dạng chính: giảm phát, nơi gió đón và mang đi các hạt rời; và mài mòn, nơi các bề mặt bị mài mòn khi chúng bị tác động bởi các hạt trong không khí do gió mang theo. Giảm phát được chia thành ba loại: (1) hiện tượng rão bề mặt, nơi các hạt lớn hơn, nặng hơn trượt hoặc lăn dọc theo mặt đất; (2) muối hóa, trong đó các hạt được nâng lên một độ cao ngắn trong không khí, nảy lên và tạo muối trên bề mặt đất; và (3) huyền phù, nơi các hạt rất nhỏ và nhẹ được gió đưa vào không khí và thường được mang đi trong một quãng đường dài. Muối là nguyên nhân gây ra phần lớn (50-70%) xói mòn do gió, sau đó là hiện tượng huyền phù (30-40%), và sau đó là hiện tượng xói mòn bề mặt (5-25%).

Xói mòn do gió còn nghiêm trọng hơn nhiều ở những khu vực khô cằn và trong thời gian hạn hán. Ví dụ, ở Great Plains, người ta ước tính rằng mất đất do gió xói mòn có thể lớn hơn 6100 lần trong những năm hạn hán so với những năm ẩm ướt.

Sạt lở

Chuyển động khối là chuyển động xuống và ra ngoài của đá và trầm tích trên bề mặt dốc, chủ yếu là do tác dụng của trọng lực.

Chuyển động khối là một phần quan trọng của quá trình xói mòn và thường là giai đoạn đầu tiên trong quá trình phá vỡ và vận chuyển vật liệu phong hóa ở các vùng núi.  Nó di chuyển vật liệu từ độ cao cao hơn đến độ cao thấp hơn, nơi các tác nhân xói mòn khác như suối và sông băng sau đó có thể lấy vật liệu và di chuyển đến độ cao thậm chí còn thấp hơn. Các quá trình chuyển động khối lượng luôn diễn ra liên tục trên mọi mặt dốc; một số quá trình chuyển động của khối lượng hoạt động rất chậm; những người khác xảy ra rất đột ngột, thường với kết quả thảm hại. Mọi chuyển động xuống dốc có thể cảm nhận được của đá hoặc trầm tích thường được gọi chung là trượt đất. Tuy nhiên, sạt lở đất có thể được phân loại theo cách chi tiết hơn phản ánh các cơ chế gây ra chuyển động và vận tốc mà chuyển động xảy ra. Một trong những biểu hiện địa hình có thể nhìn thấy một hình thức rất chậm hoạt động như là một dốc đá vụn.

Sạt lở đất xảy ra trên các sườn đồi dốc, xảy ra dọc theo các đới đứt gãy riêng biệt, thường nằm trong các vật liệu như đất sét, một khi được giải phóng, có thể di chuyển xuống dốc khá nhanh. Chúng thường sẽ cho thấy sự suy giảm đẳng áp hình thìa, trong đó vật liệu đã bắt đầu trượt xuống dốc. Trong một số trường hợp, độ sụt là do nước bên dưới mái dốc làm suy yếu nó. Trong nhiều trường hợp, nó chỉ đơn giản là kết quả của kỹ thuật kém dọc theo các đường cao tốc, nơi nó thường xuyên xảy ra.

Rào bề mặt là chuyển động chậm của các mảnh vụn đất và đá do trọng lực thường không thể cảm nhận được trừ khi quan sát mở rộng. Tuy nhiên, thuật ngữ này cũng có thể mô tả sự lăn của các hạt đất rời  theo đường kính gió dọc theo bề mặt đất.

Các nhân tố ảnh hưởng tới tình trạng xói mòn

Khí hậu
Lượng và cường độ mưa là yếu tố khí hậu chính chi phối sự xói mòn đất do nước. Mối quan hệ đặc biệt mạnh mẽ nếu lượng mưa lớn xảy ra vào những thời điểm hoặc ở những vị trí mà bề mặt đất không được bảo vệ tốt bởi thảm thực vật. Điều này có thể xảy ra trong thời kỳ các hoạt động nông nghiệp khiến đất trống, hoặc ở các vùng bán khô hạn nơi thực vật tự nhiên thưa thớt. Xói mòn do gió đòi hỏi phải có gió mạnh, đặc biệt là trong thời gian khô hạn khi thảm thực vật thưa thớt và đất khô (và vì vậy càng dễ bị xói mòn). Các yếu tố khí hậu khác như nhiệt độ trung bình và phạm vi nhiệt độ cũng có thể ảnh hưởng đến xói mòn, thông qua ảnh hưởng của chúng đến thảm thực vật và tính chất của đất. Nhìn chung, với thảm thực vật và hệ sinh thái tương tự, các khu vực có lượng mưa nhiều hơn (đặc biệt là lượng mưa cường độ cao), nhiều gió hơn hoặc nhiều bão hơn được cho là sẽ có nhiều xói mòn hơn.

Ở một số vùng trên thế giới (ví dụ như các trung tây Hoa Kỳ), cường độ mưa là yếu tố chính của tình trạng xói mòn (đối với một định nghĩa về kiểm tra tình trạng xói mòn) với cường độ cao hơn lượng mưa thường dẫn đến xói mòn đất hơn bằng nước. Kích thước và vận tốc của giọt mưa cũng là một yếu tố quan trọng. Những giọt mưa lớn hơn và vận tốc cao hơn có động năng lớn hơn, và do đó tác động của chúng sẽ làm dịch chuyển các hạt đất với khoảng cách lớn hơn những giọt mưa nhỏ hơn, di chuyển chậm hơn.

Ở các khu vực khác trên thế giới (ví dụ như Tây Âu), dòng chảy và xói mòn là kết quả của cường độ tương đối thấp của lượng mưa địa tầng rơi xuống đất bão hòa trước đó. Trong những tình huống như vậy, lượng mưa thay vì cường độ là yếu tố chính xác định mức độ nghiêm trọng của xói mòn đất do nước.

Ở Đài Loan, nơi tần suất bão gia tăng đáng kể trong thế kỷ 21, mối liên hệ chặt chẽ giữa sự gia tăng tần suất bão với sự gia tăng lượng phù sa ở các sông và hồ chứa, làm nổi bật những tác động của biến đổi khí hậu đối với xói mòn.

Lớp phủ thực vật
Thảm thực vật hoạt động như một mặt phân cách giữa khí quyển và đất. Nó làm tăng tính thấm của đất với nước mưa, do đó làm giảm dòng chảy. Nó che chở đất khỏi gió, dẫn đến giảm xói mòn do gió, cũng như những thay đổi thuận lợi trong vi khí hậu. Rễ của cây liên kết đất với nhau và đan xen với các rễ khác, tạo thành một khối vững chắc hơn, ít bị tác động của nước và xói mòn do gió. Việc loại bỏ thảm thực vật sẽ làm tăng tốc độ xói mòn bề mặt.

Địa hình
Địa hình của vùng đất quyết định vận tốc mà dòng chảy bề mặt sẽ chảy, từ đó xác định độ ăn mòn của dòng chảy. Các sườn dốc dài hơn, dốc hơn (đặc biệt là những nơi không có lớp phủ thực vật đầy đủ) dễ bị xói mòn với tốc độ rất cao trong những trận mưa lớn hơn là những sườn dốc ngắn hơn, ít dốc hơn. Địa hình dốc cũng dễ xảy ra lở bùn, lở đất và các dạng khác của quá trình xói mòn do trọng lực.

Kiến tạo
Các quá trình kiến tạo kiểm soát tốc độ và sự phân bố xói mòn trên bề mặt Trái Đất. Nếu hoạt động kiến tạo khiến một phần bề mặt Trái Đất (ví dụ, một dãy núi) được nâng lên hoặc hạ xuống so với các khu vực xung quanh, thì điều này nhất thiết phải thay đổi độ dốc của bề mặt đất. Vì tốc độ xói mòn hầu như luôn nhạy cảm với độ dốc cục bộ (xem ở trên), điều này sẽ làm thay đổi tốc độ xói mòn ở khu vực được nâng lên. Hoạt động kiến tạo cũng mang đá tươi, chưa phong hóa về phía bề mặt, nơi nó tiếp xúc với hoạt động xói mòn.

Tuy nhiên, xói mòn cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình kiến tạo. Việc loại bỏ bằng cách xói mòn một lượng lớn đá từ một khu vực cụ thể và sự lắng đọng của nó ở những nơi khác, có thể làm giảm tải trọng lên lớp vỏ và lớp phủ bên dưới. Bởi vì các quá trình kiến tạo được thúc đẩy bởi độ dốc trong trường ứng suất phát triển trong lớp vỏ, sự dỡ tải này có thể gây ra sự nâng lên kiến tạo hoặc đẳng áp trong khu vực.   Trong một số trường hợp, người ta đã đưa ra giả thuyết rằng những phản hồi kép này có thể hoạt động để khoanh vùng và tăng cường các khu vực khai quật rất nhanh của đá lớp vỏ sâu bên dưới những nơi trên bề mặt Trái Đất với tốc độ xói mòn cực cao, chẳng hạn như bên dưới địa hình cực kỳ dốc của Nanga Parbat ở phía tây Himalayas. Một nơi như vậy đã được gọi là một "chứng phình động mạch kiến tạo".

Phát triển
Sự phát triển đất của con người, dưới các hình thức bao gồm phát triển nông nghiệp và đô thị, được coi là một yếu tố đáng kể trong xói mòn và vận chuyển phù sa. Ở Đài Loan, sự gia tăng lượng phù sa ở các khu vực phía bắc, trung tâm và nam của hòn đảo có thể được theo dõi với thời gian phát triển của từng khu vực trong suốt thế kỷ 20.

Xói mòn ở các quy mô khác nhau

Các dãy núi
Các dãy núi được biết là phải mất hàng triệu năm để xói mòn đến mức chúng không còn tồn tại. Các học giả Pitman và dự toán Golovchenko rằng phải mất lẽ hơn 450 triệu năm xói mòn một khối núi giống với Himalaya thành gần như phẳng bán bình nguyên nếu không có chính sự thay đổi mực nước biển. Xói mòn các khối núi có thể tạo ra một mô hình các đỉnh cao bằng nhau được gọi là đỉnh phù hợp. Người ta đã lập luận rằng việc mở rộng trong quá trình sụp đổ sau khi tạo núi là một cơ chế hiệu quả hơn để hạ thấp chiều cao của núi cao hơn là xói mòn.

Ví dụ về các dãy núi bị xói mòn nghiêm trọng bao gồm Timanides của miền Bắc nước Nga. Sự xói mòn của orogen này đã tạo ra các trầm tích hiện được tìm thấy ở Nền tảng Đông Âu, bao gồm Hệ tầng Cambri Slya gần Hồ Ladoga. Các nghiên cứu về các trầm tích này chỉ ra rằng có khả năng quá trình xói mòn của orogen bắt đầu từ kỷ Cambri và sau đó tăng cường trong kỷ Ordovic.

Đất
Nếu tốc độ xói mòn cao hơn tốc độ hình thành đất thì đất đang bị phá hủy do xói mòn. Ở những nơi đất không bị xói mòn phá hủy, xói mòn trong một số trường hợp có thể ngăn cản sự hình thành các đặc điểm của đất hình thành từ từ. Đất bạc màu là loại đất phổ biến hình thành ở những khu vực xói mòn nhanh.

Trong khi xói mòn đất là một quá trình tự nhiên, các hoạt động của con người đã tăng gấp 10-40 lần tốc độ xói mòn đang xảy ra trên toàn cầu. Xói mòn quá mức (hoặc tăng tốc) gây ra cả vấn đề "tại chỗ" và "ngoài địa điểm". Các tác động tại chỗ bao gồm giảm năng suất nông nghiệp và suy sụp sinh thái (về cảnh quan tự nhiên), cả hai đều do mất lớp đất giàu dinh dưỡng phía trên. Trong một số trường hợp, kết quả cuối cùng là sa mạc hóa. Các tác động bên ngoài bao gồm bồi lắng đường nước và phú dưỡng các vùng nước, cũng như thiệt hại liên quan đến trầm tích đối với đường xá và nhà cửa. Xói mòn do nước và gió là hai nguyên nhân chính gây suy thoái đất; cộng lại, chúng là nguyên nhân của khoảng 84% diện tích đất bị thoái hóa trên toàn cầu, khiến xói mòn quá mức trở thành một trong những vấn đề môi trường nghiêm trọng nhất.

Giám sát, đo đạc và mô hình hóa xói mòn

Giám sát và mô hình hóa các quá trình xói mòn có thể giúp con người hiểu rõ hơn về nguyên nhân, đưa ra dự báo và có kế hoạch phòng chống và phục hồi đất. Tuy nhiên, tính phức tạp của các quá trình xói mòn và nhiều khía cạnh cần phải được nghiên cứu để hiểu và mô hình hóa chúng (như khí hậu học, thủy văn học, địa chất học, hóa học, vật lý...) làm cho độ chính xác của mô hình vẫn còn là thách thức với khoa học hiện tại. Các mô hình xói mòn cũng không phải tuyến tính, nên khó khăn trong việc mô phỏng, và khó hoặc không thể mở rộng quy mô phục vụ dự đoán trên phạm vi rộng lớn từ dữ liệu thu thập được từ thí nghiệm pilot nhỏ hơn.

Mô hình được sử dụng rộng rãi nhất trong việc dự báo xói mòn đất do nước là Phương trình mất đất toàn cầu (USLE), phương trình này ước tính lượng đất mất đi trung bình hàng năm  như sau:

với R là khả năng xói mòn do mưa, K là yếu tố kháng xói mòn của đất, L và S là các thông số về địa hình là chiều dài sườn dốc và gốc dốc, và C và P là các yếu tố canh tác mùa vụ.

Chú thích

Đọc thêm

Montgomery, David R. (2007) Soil erosion and agricultural sustainability  PNAS 104: 13268-13272.

Liên kết ngoài

The Soil Erosion Site
International Erosion Control Association
USDA National Soil Erosion Laboratory
The Soil and Water Conservation Society
International Soil Conservation Organization
Bioerosion website at The College of Wooster
Pulawy Erosion Research Center
Southwest Watershed Research Center

Địa mạo học
Quá trình địa chất
Khoa học đất
Khoa học môi trường đất
Các vấn đề môi trường
Vấn đề môi trường
Nông học


title: Ziba flammea

text:
Ziba flammea là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Mitridae, họ ốc méo miệng.

Miêu tả
Loài này có kích thước giữa 10 mm and 34 mm

Phân bố
Chúng phân bố ở Biển Đỏ và ở Ấn Độ Dương dọc theo Madagascar và Mauritius; hải vực Ấn Độ Dương-Tây Thái Bình Dương.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Dautzenberg, P. (1923). Liste preliminaire des mollusques marins de Madagascar et description de deux especes nouvelles. Journal de Conchyliologie 68: 21-74
 Dautzenberg, Ph. (1929). Mollusques testacés marins de Madagascar. Faune des Colonies Francaises, Tome III
 Vine, P. (1986). Red Sea Invertebrates. Immel Publishing, London. 224 pp.
 Cernohorsky W. O. (1991). The Mitridae of the world (Part 2). Monographs of Marine Mollusca 4. page(s): 52

Liên kết ngoài
 Gastropods.com: Ziba flammea; truy cập: 13 tháng 12 năm 2010

Ziba


title: Braunsdorf

text:
Braunsdorf là một đô thị ở huyện Greiz, ở bang Thüringen, Đức. Đô thị này có diện tích 6,18 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 244 người.

Tham khảo

Làng ở Thüringen
Sachsen-Weimar-Eisenach


title: Platymantis batantae

text:
Platymantis batantae là một loài ếch trong họ Ranidae. Chúng là loài đặc hữu của Tây Papua, Indonesia.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và đầm nước. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Richards, S. & Iskandar, D. 2004. Platymantis batantae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Platymantis
Động vật lưỡng cư Tây New Guinea


title: Dactylispa melanaria

text:
Dactylispa melanaria là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Motschulsky miêu tả khoa học năm 1861.

Chú thích

Tham khảo

Dactylispa


title: Lohnstorf

text:
Lohnstorf là một đô thị trong huyện Bern-Mittelland, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 1.8 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2019 là 242 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị của bang Bern


title: Conanthalictus cockerelli

text:
Conanthalictus cockerelli là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1961.

Chú thích

Tham khảo

Conanthalictus
Động vật được mô tả năm 1961


title: Tateyama, Chiba

text:
là một thành phố thuộc tỉnh Chiba, Nhật Bản.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thành phố tỉnh Chiba


title: Tả đại thần (Nhật Bản)

text:
, là tên một chức quan trong triều đình Nhật Bản xuất hiện trong thời kỳ Nara và thời kỳ Heian. Chức vụ này được quy định trong Thái Bảo luật lệnh năm 702. Phi điểu Ngự tịnh Nguyên lệnh năm 689 đánh dấu sự xuất hiện sơ khởi của Tả đại thần trong một cơ quan hành chính tập trung mang tên Thái chính quan. Thái chính quan ban đầu bao gồm ba vị trí là Thái chính đại thần, Tả đại thần và Hữu đại thần.

Chức vụ Tả đại thần xử lý mọi sự vụ quốc gia cùng với viên Hữu đại thần.Phẩm hàm của Tả đại thần là Chính nhị vị (正二位) hoặc Tòng nhị vị(従二位).

Xét trong cơ cấu Thái chính quan, chức vụ Tả đại thần đứng hàng thứ hai sau Thái chính đại thần. Thông thường chức vụ Tả đại thần sẽ do dòng họ Fujiwara nắm giữ để dòng họ này có thể thực thi quyền lực và ảnh hưởng của mình. Khi chế độ Mạc phủ được thành lập thì Chinh di đại tướng quân cũng hay nắm chức này. Có một thực tế là Thái chính đại thần nhiều khi bị bỏ trống dẫn đến trong nhiều giai đoạn Tả đại thần là quan chức đứng đầu triều đình.

Vai trò của Tả đại thần cũng như của thiết chế Thái chính quan dần dần mờ nhạt đi trong thế kỷ thứ 10 và 11 khi dòng họ Fujiwara thống trị toàn bộ triều đình Nhật Bản. Thiết chế Thái chính quan trở nên hữu danh vô thực vào thế kỷ thứ 12 khi dòng họ Minamoto giành lấy quyền lực quốc gia từ tay các công khanh triều đình. Tuy nhiên người ta vẫn chưa rõ liệu thiết chế Thái chính quan có bị hủy bỏ trong lúc đó hay không.

Xem thêm
 Thái chính quan (Nhật Bản)
 Kugyō
 Sessho và Kampaku
 Kōkyū
 Kuge
 Cung nội sảnh (Nhật Bản)

Chú thích

Tham khảo
  Asai, T. (1985). Nyokan Tūkai. Tokyo: Kōdansha.
 Dickenson, Walter G. (1869). Japan: Being a Sketch of the History, Government and Officers of the Empire. London: W. Blackwood and Sons. OCLC 10716445
 Hall, John Whitney, Delmer M. Brown and Kozo Yamamura. (1993).  The Cambridge History of Japan. Cambridge: Cambridge University Press. 10-ISBN 0-521-22352-0; 13-ISBN 978-0-5212-2352-2
 Ozaki, Yukio. (2001). The Autobiography of Ozaki Yukio: The Struggle for Constitutional Government in Japan. [Translated by Fujiko Hara]. Princeton: Princeton University Press. 10-ISBN 0-691-05095-3 (cloth)
  Ozaki, Yukio. (1955). Ozak Gakudō Zenshū. Tokyo: Kōronsha.
 Sansom, George (1958). A History of Japan to 1334. Stanford: Stanford University Press.
 Screech, Timon. (2006). Secret Memoirs of the Shoguns: Isaac Titsingh and Japan, 1779–1822. London: RoutledgeCurzon. ISBN 0-700-71720-X
  Titsingh, Isaac. (1834). [Siyun-sai Rin-siyo/Hayashi Gahō, 1652], Nipon o daï itsi ran; ou,  Annales des empereurs du Japon. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland.
 Varley, H. Paul, ed. (1980). [ Kitabatake Chikafusa, 1359], Jinnō Shōtōki ("A Chronicle of Gods and Sovereigns: Jinnō Shōtōki of Kitabatake Chikafusa" translated by H. Paul Varley). New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-04940-4

Minh Trị Duy Tân
Chính phủ Nhật Bản


title: Amblycerus simulator

text:
Amblycerus simulator là một loài bọ cánh cứng trong họ Bruchidae. Loài này được Jacquelin-Duval miêu tả khoa học năm 1857.

Chú thích

Tham khảo

Amblycerus


title: Văn tự ngữ tố

text:
Văn tự ngữ tố (tiếng Anh: morphographic writing), còn gọi là văn tự biểu từ, văn tự từ phù (logographic writing), là tập hợp các ký hiệu văn tự mang đặc điểm là một mình ký hiệu đó đã biểu thị toàn bộ một từ hoặc một ngữ tố (đơn vị nhỏ nhất mang ý nghĩa trong ngôn ngữ). Ký hiệu biểu thị toàn bộ một từ hoặc một ngữ tố gọi là từ phù (logogram). Thuật ngữ văn tự ngữ tố thường được dùng để chỉ các hệ thống văn tự có ký hiệu chủ yếu được sử dụng dưới dạng từ phù, chẳng hạn như chữ Hán, chữ Nôm, chữ tượng hình Ai Cập, chữ Maya.

Từ phù

Các hệ thống văn tự thường được gọi là văn tự ngữ tố như chữ Hán đều là các hệ thống văn tự có ký hiệu chủ yếu được dùng theo dạng từ phù chứ không phải là hệ thống văn tự có tất cả các ký hiệu của nó đều là từ phù. Ngoài từ phù ra, các hệ thống văn tự này còn có các ký hiệu âm tiết hoặc ký hiệu âm tiết và chữ cái. Tuỳ theo cách ký hiệu được dùng để ghi lại lời nói mà cùng một ký hiệu có thể có lúc là từ phù có lúc là ký hiệu âm tiết hoặc chữ cái.

 Hệ thống văn tự gồm từ phù, ký hiệu âm tiết, chữ cái biểu thị phụ âm:
Chữ tượng hình Ai Cập – Ai Cập cổ đại
 Hệ thống văn tự gồm từ phù và ký hiệu âm tiết:
 Chữ tượng hình Anatolia và chữ hình nêm – các dân tộc cổ đại ở Tây Á
 Chữ Hán – các dân tộc ở Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam
 Chữ Nôm – các dân tộc ở Việt Nam, phát triển bổ sung dựa trên chữ Hán
 Chữ Bu Ma (cổ) – dân tộc Di ở tây nam Trung Quốc
 Chữ Maya – các dân tộc Maya ở Trung Mỹ

Trong các loại văn tự nêu trên, chữ Hán là loại văn tự duy nhất còn được dùng phổ biến trong thời hiện đại.

Thanh phù
Trong một hệ thống văn tự ngữ tố, thường có những chữ mang theo một thành phần định âm hoặc có âm được suy ra từ những chữ liên quan, và cả những chữ chỉ dành để định âm.
 Có thành phần định âm: Trong chữ Hán, chữ hình thanh (xem Lục Thư) gồm một "phần hình" mang ý nghĩa và một "phần thanh" mang phát âm. Ví dụ: chữ 忠 (trung) gồm phần hình 心 (tâm, mang nghĩa "trái tim", "tấm lòng") và phần thanh 中 (trung, có nghĩa "ở trong", "ở giữa") hợp lại thành nghĩa "tấm lòng trung" (như trong "trung thành").
 Có âm suy ra từ chữ liên quan: Trong chữ Nôm, những chữ Nôm "giả tá âm" mượn âm Hán – Việt của một chữ Hán, nhưng được hiểu theo nghĩa tương ứng với âm Nôm (âm thuần Việt). Ví dụ: chữ 終 (Hán – Việt "chung") có nghĩa là kết thúc (như trong "chung kết") được mượn làm chữ "chung" nghĩa là "cùng nhau" (như trong "chung một giàn").
 Chữ định âm: Phần lớn chữ trong chữ hình nêm là những chữ chỉ dùng để chỉ một âm nào đó (giống như chữ cái trong chữ tượng thanh). Ví dụ: 𒀀="a", 𒐀="ba", 𒁕="da".

Nghĩa phù
Trong một hệ thống văn tự ngữ tố, một chữ thường được cấu tạo từ (hoặc mang theo) một vài thành phần mang ý nghĩa cơ bản, như những bộ thủ trong chữ Hán, hay những định tố trong chữ tượng hình Ai Cập.

Chữ tượng hình

Trong các cách cấu tạo chữ Hán, hay còn gọi là Lục Thư, "tượng hình" còn là cách cấu tạo đơn giản nhất dùng để tạo nên các chữ Hán sơ khai nhất mang những ý nghĩa cơ bản nhất bằng cách "vẽ lại" hình dạng của những thứ thường gặp. Ví dụ: để chỉ Mặt Trăng người ta vẽ , sau thành chữ 月; để chỉ dòng nước, người ta vẽ , sau thành chữ 水.

Ưu khuyết điểm

Ưu điểm
Không có quan hệ giữa chữ và tiếng: mỗi chữ có thể mang một nghĩa thống nhất cho mọi ngôn ngữ. Đây là cái lợi lớn nhất mà người Trung Quốc đã tận dụng được để thống nhất các phương ngữ tiếng Hán khác nhau trong ngữ tộc Hán được người Trung Quốc xem là các "phương ngôn" khác nhau của một ngôn ngữ duy nhất là tiếng Hán trong quốc gia rộng lớn của họ. Nhờ sức mạnh biểu ý đó mà chữ Hán đã lan rộng ra các nước lân cận như Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản. Cũng nhờ tính biểu ý đó mà các dân tộc cổ đại lưu truyền kiến thức lại được một cách dễ dàng (các nhà khảo cổ học có thể hiểu được những ký hiệu khắc trên đá, dù không biết tiếng nói thời đó ra sao).

Khuyết điểm
 Không có quan hệ giữa chữ và tiếng: một người không thể nào phát âm được một chữ mới, và ngược lại không thể viết lại khi nghe những từ lạ.
 Phức tạp: số chữ trong một hệ thống văn tự ngữ tố của một ngôn ngữ thường lớn hơn rất nhiều so với số chữ cái trong một hệ thống văn tự tự mẫu tương ứng; hơn nữa, những ký hiệu văn tự ngữ tố diễn tả những khái niệm trừu tượng thường có cấu tạo phức tạp. Đây là bất lợi lớn nhất của văn tự ngữ tố khiến cho người học tốn nhiều công sức để học và nhớ hết các chữ, khiến cho quá trình tự động hóa như in ấn, truyền điện tín, lưu trữ điện tử trở nên vô cùng khó khăn (thực tế là ngày xưa, ngay cả việc khắc bản in, người ta cũng phải làm thủ công).

Tham khảo

Chữ tượng hình
Hệ thống viết


title: Quảng Hòa, Ba Đồn

text:
Quảng Hòa là một xã thuộc thị xã Ba Đồn, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã Quảng Hòa nằm ở phía tây nam thị xã Ba Đồn, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp xã Quảng Văn
Phía tây giáp các xã Quảng Sơn và Quảng Thủy
Phía nam giáp xã Quảng Minh
Phía bắc giáp xã Quảng Lộc và Quảng Tân.

Xã Quảng Hòa có diện tích 5,63 km², dân số năm 2019 là 9.472 người, mật độ dân số đạt 1.682 người/km².

Hành chính
Xã Quảng Hòa được chia thành 5 thôn: Cao Cựu, Thanh Tân, Nhân Hòa, Vĩnh Phú, Hợp Hòa.

Lịch sử
Trước đây, xã Quảng Hòa thuộc huyện Quảng Trạch.

Từ ngày 20 tháng 12 năm 2013, xã trực thuộc thị xã Ba Đồn như hiện nay.

Di tích
Đình Hòa Ninh

Chú thích

Tham khảo


title: Người Xibe

text:
Người Xibe, Sibo hay người Tích Bá ( Sibe; ) là một dân tộc Tungus sinh sống chủ yếu ở khu vực đông bắc Trung Quốc và Tân Cương. Họ là một trong 56 dân tộc được công nhận chính thức tại Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.

Lịch sử
Người Tích Bá đầu tiên sinh sống tại các thung lũng Nộn Giang và sông Tùng Hoa ở trung tâm Mãn Châu. Họ được biết đến là một trong 9 nước đã bị Nỗ Nhĩ Cáp Xích tiêu diệt vào năm 1593. Họ nằm dưới quyền kiểm soát lỏng lẻo của người Mông Cổ Khoa Nhĩ Thấm kể cả khi Mông Cổ đã thần phục Nhà Thanh.

Người Tích Bá bắt đầu liên hệ trực tiếp với nhà Thanh khi họ tiến hành các chiến dịch quân sự chống lại Nga. Họ được cung cấp hậu cần hỗ trợ của nhà Thanh. Năm 1692, người Khorchin đã trao người Tích Bá, Gūwalca và Daur cho Hoàng đế Khang Hy để đổi lấy bạc. Người Tích Bá được hợp nhất vào Bát Kỳ và đóng quân tại Tề Tề Cáp Nhĩ và các thành phố khác ở Mãn Châu. Sau khi nhà Thanh chính phục Đông Thổ (Tân Cương ngày nay), Hoàng đế Càn Long năm 1764 đã cử một số người Tích Bá đến để bảo vệ biên giới mới. Họ hình thành một cộng đồng tại Huyện tự trị dân tộc Tích Bá Qapqal ở phía nam sông Ili.

Văn hóa
Các trang phục truyền thống của người Tích Bá tương tự như trang phục truyền thống của người Mãn Châu. Ngày nay hầu như tất cả người Tích Bá đều mặc quần áo hiện đại và quần áo truyền thống chỉ được những người lớn tuổi mặc trong lễ hội. Theo truyền thống, người Tích Bá được chia thành Hala, các thị tộc bao gồm những người cùng họ. Cho đến thời hiện đại, các nhà ở của Xibe có lên đến ba thế hệ khác nhau trong cùng một gia đình, vì người ta tin rằng trong khi người cha còn sống không có người con trai nào có thể ra khỏi thị tộc và gia đình.

Ngôn ngữ
Người Tích Bá ở phía đông bắc Trung Quốc hiện sử dụng tiếng Trung Quốc như ngôn ngữ thứ nhất, tên của người Tích Bá hiện đều theo tiếng Hán. Tại Tân Cương, hậu duệ của quân đồn trú triều đại nhà Thanh vẫn bảo tồn ngôn ngữ của họ, là một phương ngữ của tiếng Mãn Châu. Không giống như tiếng Mãn Châu, tiếng Tích Bá được ghi nhận là có 8 nguyên âm so với 6 nguyên âm của tiếng Mãn Châu, có sự khác biệt về hình thái học, và một kiểu hòa hợp nguyên âm phức tạp. Các từ vựng và cấu trúc chung của tiếng Xibe đã không bị ảnh hưởng nhiều bởi ảnh hưởng của tiếng Trung Quốc như tiếng Mãn Châu. Tuy nhiên, có một số từ vay mượn của từ tiếng Trung Quốc, và một số lượng lớn các thuật ngữ xã hội học, chẳng hạn như gəming (cách mạng) và gungshə (xã), đã được vay mượn từ tiếng Trung và đưa vào vốn từ vựng của ngôn ngữ này. Họ sử dụng chữ Tích Bá, một biến thể nhỏ của chữ Mãn Châu.

Tham khảo

Đọc thêm
 Wu Yuanfen, Zhao Zhiqiang. 1981. "Xibozu xiqian gaishu" [A general account of the westward migration of the Xibo]. Minzu yanjiu 2:22–29.
 Ramsey, S. Robert. 1987. The Languages of China. Princeton University Press, Princeton New Jersey ISBN 0-691-06694-9
 C. G. Mannerheimin Valokuvia Aasian-Matkalta 1906–1908 (Photographs By C. G. Mannerheim From His Journey Across Asia 1906–1908), (Otava, Keuruu: 1990) ISBN 9511113577. Contains photographs of Xibe/Xibo and other ethnic groups.

Liên kết ngoài
 Sibe Culture (in Chinese)
 Website on Xibe archery
 Sibe Culture (in Eng and Chinese)

Nhóm sắc tộc được Trung Quốc chính thức công nhận
Người Tungus


title: Ếch rừng Rabor

text:
Platymantis rabori (tên tiếng Anh: Rabor's Forest Frog) là một loài ếch trong họ Ranidae. Chúng là loài đặc hữu của Philippines.

Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu rừng khô nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, và các khu rừng vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.
Discovered năm 1943

Chú thích

Tham khảo

 Diesmos, A., Alcala, A., Brown, R., Afuang, L., Dolino, C., Gee, G., Hampson, K., Diesmos, M.L., Mallari, A., Ong, P., Paguntalan, L., Pedregosa, M., Ubaldo, D. & Gutierrez, B. 2004. Platymantis rabori. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

R
Động vật lưỡng cư Philippines
Động vật được mô tả năm 1997


title: Madoryx

text:
Madoryx là một chi bướm đêm thuộc họ Sphingidae.

Các loài
Madoryx bubastus - (Cramer 1777)
Madoryx oiclus - (Cramer 1779)
Madoryx plutonius - (Hubner 1819)
Madoryx pseudothyreus - (Grote 1865)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Dilophonotini


title: Viện bảo tàng

text:
nhỏ|Bản đồ các bảo tàng trên thế giới
nhỏ|Grand Egyptian Museum, Cairo, Ai Cập
nhỏ|Bảo tàng quốc gia về lịch sử và văn hóa người Mỹ gốc Phi, Washington, D.C., Mỹ
nhỏ|Lăng mộ Tần Thủy Hoàng, một địa điểm bảo tàng ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc
nhỏ|House of Slaves, một bảo tàng và đài tưởng niệm buôn bán nô lệ Đại Tây Dương, ở Gorée, Senegal
nhỏ|Anne Frank House, Amsterdam, Hà Lan

Viện bảo tàng hay ngắn gọn là bảo tàng, là nơi trưng bày và lưu giữ tài liệu, hiện vật cổ liên quan đến một hoặc nhiều lĩnh vực như lịch sử, văn hóa của một dân tộc hay một giai đoạn lịch sử nào đó. Mục đích của viện bảo tàng là giáo dục, học tập, nghiên cứu và thỏa mãn trí tò mò tìm hiểu về quá khứ. Nhiều bảo tàng công cộng cung cấp những vật phẩm này cho công chúng xem thông qua các cuộc triển lãm có thể là vĩnh viễn hoặc tạm thời. Các bảo tàng lớn nhất nằm ở các thành phố lớn trên thế giới, trong khi hàng nghìn bảo tàng địa phương tồn tại ở các thành phố, thị trấn và khu vực nông thôn nhỏ hơn. Các bảo tàng có nhiều mục đích khác nhau, từ bảo tồn và tài liệu cho bộ sưu tập của họ, phục vụ các nhà nghiên cứu và chuyên gia đến phục vụ công chúng. Mục tiêu của việc phục vụ các nhà nghiên cứu không chỉ là khoa học, mà còn nhằm phục vụ công chúng.

Có nhiều loại bảo tàng, bao gồm bảo tàng nghệ thuật, bảo tàng lịch sử tự nhiên, bảo tàng khoa học, bảo tàng chiến tranh và bảo tàng trẻ em. Theo Hội đồng Bảo tàng Quốc tế (ICOM), có hơn 55.000 bảo tàng ở 202 quốc gia.

Tiếng Việt đầu thế kỷ 20 còn dùng danh từ viện tàng cổ để chỉ những cơ sở này.

Mục đích

Mục đích của các bảo tàng hiện đại là thu thập, bảo quản, giải thích và trưng bày các hiện vật có ý nghĩa nghệ thuật, văn hóa hoặc khoa học cho việc nghiên cứu và giáo dục của công chúng. Từ góc độ khách truy cập hoặc cộng đồng, mục đích này cũng có thể phụ thuộc vào quan điểm của mỗi người. Một chuyến đi đến bảo tàng lịch sử địa phương hoặc bảo tàng nghệ thuật thành phố lớn có thể là một cách giải trí và thú vị để dành cả ngày. Đối với các nhà lãnh đạo thành phố, một cộng đồng bảo tàng đang hoạt động có thể được coi là thước đo sức khỏe văn hóa hoặc kinh tế của thành phố, và là một cách để tăng sự tinh tế của cư dân thành phố. Đối với một chuyên gia bảo tàng, bảo tàng có thể được coi là một cách để giáo dục công chúng về sứ mệnh của bảo tàng, chẳng hạn như quyền dân sự hoặc chủ nghĩa môi trường. Trên tất cả, bảo tàng là kho kiến thức. Năm 1829, yêu cầu của James Smithson về việc tài trợ cho Viện Smithsonian, tuyên bố rằng ông muốn thành lập một tổ chức "để tăng cường và phổ biến kiến thức".

Các bảo tàng lịch sử tự nhiên vào cuối thế kỷ 19 thể hiện mong muốn khoa học trong việc phân loại và giải thích thế giới. Mục đích của việc thu thập tất cả các ví dụ cho từng lĩnh vực kiến thức để nghiên cứu và trưng bày. Khi các trường cao đẳng ở Mỹ phát triển vào thế kỷ 19, họ đã phát triển các bộ sưu tập lịch sử tự nhiên của riêng mình để sinh viên của họ sử dụng. Vào 1/4 cuối thế kỷ 19, nghiên cứu khoa học trong các trường đại học đã chuyển sang nghiên cứu sinh học ở cấp độ tế bào, và các nghiên cứu tiên tiến đã chuyển từ bảo tàng sang phòng thí nghiệm của trường đại họ. Trong khi nhiều bảo tàng lớn, chẳng hạn như Viện Smithsonian, vẫn được coi là trung tâm nghiên cứu thì nghiên cứu lại không còn là mục đích chính của hầu hết các viện bảo tàng. Trong khi có, một cuộc tranh luận đang diễn ra về mục đích diễn giải bộ sưu tập của bảo tàng, thì đã có một sứ mệnh nhất quán là bảo vệ và gìn giữ hiện vật văn hóa cho các thế hệ tương lai. Nhiều công sức, chuyên môn và chi phí được đầu tư vào nỗ lực bảo quản để làm chậm phân hủy các tài liệu, đồ tạo tác, tác phẩm nghệ thuật và các tòa nhà đã cũ. Tất cả các bảo tàng đều trưng bày những đồ vật quan trọng đối với một nền văn hóa. Như nhà sử học Steven Conn viết, "Việc tận mắt nhìn thấy sự vật ở một nơi công cộng, xung quanh là những người khác có cùng trải nghiệm với một phiên bản nào đó, có thể làm cho chúng ta cảm thấy bị mê hoặc."

Mục đích của bảo tàng khác nhau giữa các tổ chức. Một số ủng hộ giáo dục hơn bảo tồn, hoặc ngược lại. Ví dụ, vào thập niên 1970, Bảo tàng Khoa học và Công nghệ Canada ủng hộ giáo dục hơn việc bảo quản các đồ vật của họ. Họ đã hiển thị các đối tượng cũng như chức năng của chúng. Một cuộc triển lãm có một máy in lịch sử mà một nhân viên đã sử dụng cho khách tham quan để tạo ra các kỷ vật trong bảo tàng.  Một số bảo tàng tìm cách tiếp cận nhiều đối tượng, chẳng hạn như bảo tàng quốc gia hoặc tiểu bang, trong khi những bảo tàng khác có những đối tượng cụ thể, như LDS Bảo tàng Lịch sử Nhà thờ hoặc các tổ chức lịch sử địa phương. Nói chung, các viện bảo tàng thu thập các đồ vật có ý nghĩa tuân thủ tuyên bố sứ mệnh của họ để bảo tồn và trưng bày.

Mặc dù hầu hết các bảo tàng không cho phép tiếp xúc vật lý với các hiện vật liên quan, nhưng có một số bảo tàng có tính tương tác và khuyến khích cách tiếp cận thực hành nhiều hơn. Năm 2009, Hampton Court Palace, cung điện của Henry VIII, ở Anh đã mở cửa phòng hội đồng cho công chúng để tạo ra một môi trường tương tác cho du khách. Tuy nhiên, thay vì cho phép du khách cầm nắm những đồ vật 500 năm tuổi, bảo tàng đã tạo ra các bản sao, cũng như trang phục sao chép. Các hoạt động hàng ngày, quần áo lịch sử và thậm chí sự thay đổi nhiệt độ khiến du khách chìm trong ấn tượng về cuộc sống ở Tudor có thể đã từng như thế nào.

Định nghĩa của các tổ chức bảo tàng chuyên nghiệp lớn
Các tổ chức chuyên nghiệp về bảo tàng lớn trên thế giới đưa ra một số định nghĩa về bảo tàng là gì và mục đích của chúng. Các chủ đề chung trong tất cả các định nghĩa là công ích và việc chăm sóc, bảo quản và giải thích các bộ sưu tập.

Định nghĩa hiện tại của Hội đồng Bảo tàng Quốc tế về bảo tàng (được thông qua vào năm 1970): "Bảo tàng là một tổ chức phi lợi nhuận, vĩnh viễn phục vụ xã hội và sự phát triển của nó, mở cửa cho công chúng. , nghiên cứu, truyền đạt và trưng bày di sản vật thể và phi vật thể của nhân loại và môi trường của nó cho các mục đích giáo dục, học tập và thưởng thức."

Phân loại

Không có tiêu chuẩn rõ ràng nào về các loại hình bảo tàng. Ngoài ra, cảnh quan bảo tàng đã trở nên rất đa dạng, đến mức có thể không đủ sử dụng các danh mục truyền thống để hiểu được toàn bộ sự đa dạng rộng lớn hiện có trên khắp thế giới. Tuy nhiên, có thể hữu ích nếu phân loại các bảo tàng theo nhiều cách khác nhau dưới nhiều góc độ. Các viện bảo tàng có thể thay đổi tùy theo quy mô, từ các tổ chức lớn đến các tổ chức rất nhỏ tập trung vào một đối tượng cụ thể, chẳng hạn như một địa điểm cụ thể, một người đáng chú ý hoặc một khoảng thời gian nhất định. Các bảo tàng cũng có thể dựa trên nguồn tài trợ chính: chính phủ trung ương hoặc liên bang, các tỉnh, khu vực, các trường đại học; thị trấn và cộng đồng; trợ cấp khác; không trợ cấp và tư nhân.

Viện bảo tàng được chia làm ba nhóm chính:

 Viện bảo tàng chuyên đề (chủ đề): Phụ thuộc vào đặc điểm của hiện vật (kỹ thuật, khoa học tự nhiên, lịch sử, nghệ thuật, văn học, âm nhạc, sân khấu, công nghệ...)
 Viện bảo tàng cấp địa phương hoặc cấp quốc gia: Trong đó thu thập, giữ gìn và bảo vệ các tài liệu lịch sử, các tác phẩm nghệ thuật, các tác phẩm mẫu mực của công nghiệp, nông nghiệp, khoáng sản, thực vật và các hiện vật khác trong lĩnh vực kinh tế, lịch sử, dân tộc học v.v.
 Viện bảo tàng tưởng niệm: Được sử dụng cho các sự kiện lịch sử hoặc các nhà hoạt động quốc gia, nhà văn, họa sĩ, nghệ sĩ, nhạc công lớn v.v.

Ngoài ra viện bảo tàng còn được phân chia theo hiện vật trưng bày: loại có hiện vật cố định và loại có hiện vật tạm thời.

Khung pháp lý của bảo tàng

Công và tư
Các bảo tàng tư nhân được tổ chức bởi các cá nhân và được quản lý bởi một hội đồng và các viên chức bảo tàng, nhưng các bảo tàng công được tạo ra và quản lý bởi chính quyền liên bang, tiểu bang hoặc địa phương. Chính phủ có thể thuê bảo tàng thông qua hành động lập pháp nhưng bảo tàng vẫn có thể là tư nhân vì nó không thuộc chính phủ. Sự khác biệt quy định quyền sở hữu và trách nhiệm pháp lý đối với việc chăm sóc các bộ sưu tập.

Phi lợi nhuận và lợi nhuận
Tổ chức phi lợi nhuận có nghĩa là một tổ chức được phân loại là một công ty từ thiện và được miễn nộp hầu hết các loại thuế và số tiền mà tổ chức kiếm được được đầu tư vào chính tổ chức đó. Tiền do bảo tàng tư nhân tạo ra vì lợi nhuận được trả cho chủ sở hữu hoặc cổ đông của bảo tàng.

Theo chủ thể điều hành
Ủy thác là một công cụ pháp lý trong đó những người được ủy thác quản lý tài sản của ủy thác vì lợi ích của bảo tàng theo mong muốn cụ thể của nhà tài trợ. Điều này mang lại lợi ích về thuế cho nhà tài trợ và cũng cho phép nhà tài trợ kiểm soát cách phân phối tài sản.

Đặc điểm bố trí hiện vật
Để có giải pháp kiến trúc đúng đắn cho công trình bảo tàng, triển lãm và các vị trí trưng bày, cần phải chú ý đến các đặc điểm sau:
 Xác định được đặc tính các vật trưng bày cùng với việc nghiên cứu tỉ mỉ hình dạng, kích thước, vật liệu, vị trí trong không gian của chúng v.v.
 Xác định đúng tuần tự trưng bày và khả năng chiếu sáng để gây chú ý
 Đặc điểm và chức năng hay ảnh hưởng của công trình
 Thời gian triển lãm

Xem thêm

Viện bảo tàng lớn trên thế giới
Bảo tàng Louvre, Paris
Viện bảo tàng Anh, London
Metropolitan Museum of Art, New York
 National Gallery, London
Viện bảo tàng Vatican
Trung tâm Georges-Pompidou, Paris
Bảo tàng Orsay, Paris
Bảo tàng
 Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại, New York
Bảo tàng Prado, Madrid

Việt Nam
 Bảo tàng Lịch sử Việt Nam
 Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
 Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
 Bảo tàng Nghệ thuật điêu khắc Chăm Đà Nẵng

Tham khảo

Đọc thêm

 Rentzhog, Sten (2007). Open air museums: The history and future of a visionary idea. Stockholm and Östersund: Carlssons Förlag / Jamtli.
 Simon, Nina K. (2010). The Participatory Museum. Santa Cruz: Museums 2.0
  – also available in English:

Liên kết ngoài

 International Council of Museums
 Museums of the World
 VLmp directory of museums

Bảo tàng học
Hoạt động du lịch
Tòa nhà giáo dục


title: Verbesina brachypoda

text:
Verbesina brachypoda là một loài thực vật có hoa thuộc họ Asteraceae.
Loài này chỉ có ở Ecuador.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao.
Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Montúfar, R. & Pitman, N. 2003. Verbesina brachypoda. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 7 năm 2007.

Verbesina
Thực vật Ecuador


title: Argia sordida

text:
Argia sordida là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Argia sordida is in 1865 voor het eerst wetenschappelijk beschreven door Hagen in Selys.

Chú thích

Tham khảo

Argia


title: Vòng loại Giải vô địch bóng đá thế giới 2010 – Khu vực châu Âu (Vòng 2)

text:
Bài viết sau đây là tóm tắt của các trận đấu ở vòng play-off, vòng loại giải vô địch bóng đá thế giới 2010 khu vực châu Âu. Vòng play-off diễn ra giữa 8 đội nhì thành tích tốt nhất chia 4 cặp thi đấu loại trực tiếp sân nhà - sân khách để giành 4 suất còn lại. Thành tích tốt nhất không tính trên kết quả thi đấu với đội thứ 6, do có 1 bảng đấu 5 đội. Các lượt đấu diễn ra vào hai ngày 14 và 18 tháng 11 năm 2009. Lễ bốc thăm phân cặp diễn ra tại Zürich vào ngày 19 tháng 10, tiến hành lễ bốc thăm là tuyển thủ Nam Phi Steven Pienaar.

Các đội tham dự

Vòng play-off diễn ra giữa 8 đội nhì thành tích tốt nhất chia 4 cặp thi đấu loại trực tiếp sân nhà - sân khách để giành 4 suất còn lại. Thành tích tốt nhất không tính trên kết quả thi đấu với đội thứ 6, do có 1 bảng đấu 5 đội.

Phân loại hạt giống và bốc thăm chia cặp

Lễ bốc thăm chia cặp diễn ra tại Zürich vào ngày 19 tháng 10, các trận đấu diễn ra vào các ngày 14 và 18 tháng 11 năm 2009. 8 đội được xếp hạng theo Bảng xếp hạng của FIFA được công bố vào ngày 16 tháng 10 (thứ tự xếp hạng của các đội được ghi trong ngoặc). 4 đội có vị trí cao nhất được xếp vào nhóm hạt giống, 4 đội kia được xếp vào nhóm còn lại.

Kết quả

Pháp thắng chung cuộc với tổng tỉ số là 2–1 và giành quyền tới Nam Phi
Ireland chính thức yêu cầu FIFA cho đấu lại trận lượt về vì tranh cãi xung quanh bàn thắng của đội tuyển Pháp. Nhưng yêu cầu này không được chấp nhận.

Bồ Đào Nha thắng chung cuộc với tổng tỉ số là 2–0 và giành quyền tới Nam Phi

Hy Lạp thắng chung cuộc với tổng tỉ số là 1–0 và giành quyền tới Nam Phi

2 đội hòa với tổng tỉ số là 2–2. Slovenia giành quyền tới Nam Phi nhờ luật bàn thắng trên sân khách.

Ghi chú

Chú thích

Vòng loại giải vô địch bóng đá thế giới 2010


title: Brietlingen

text:
Brietlingen là một đô thị của huyện Lüneburg, bang Niedersachsen, Đức. Đô thị này có diện tích 19,73 km².

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Lüneburg


title: Hemicrepidius longipennis

text:
Hemicrepidius longipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1863.

Chú thích

Tham khảo

Hemicrepidius


title: Ozodicera cinereipennis

text:
Ozodicera cinereipennis là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Ozodicera


title: An Ngãi (định hướng)

text:
An Ngãi có thể là:

 Xã An Ngãi, huyện Long Điền, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu.
 Xã An Ngãi Tây, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre.
 Xã An Ngãi Trung, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre.

Xem thêm
 An Nghĩa


title: Isepeolus viperinus

text:
Isepeolus viperinus là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Holmberg mô tả khoa học năm 1886.

Chú thích

Tham khảo

Isepeolus
Động vật được mô tả năm 1886


title: Cung Nội Tỉnh

text:
là một bộ trong Triều đình phong kiến Nhật Bản. Nó được thành lập trong cuộc cải cách Taika và hệ thống Luật lệnh Ritsuryō.

Lịch sử
Tổ chức và chức năng của Bộ được quy định trong Thái Bảo Luật lệnh năm 701-702. Các yếu tố cơ bản của hệ thống này thay đổi theo thời gian, tuy nhiên cấu trúc cơ bản của hệ thống vẫn giữ nguyên cho tới thời kỳ Minh Trị Duy tân.

Những thay đổi đáng kể diễn ra vào các năm 1702, 1870, 1889.

Cấp bậc

 , coi sóc toàn bộ mọi việc trong cung đình.
 .
 , hai vị trí.
 , hai vị trí.
 , hai vị trí.
 .
 .
 , two positions.
 , two positions.
 .
 .
 , two positions.
 , two positions.
 , có nhiệm vụ tính toán chi phí của một công việc đã/sẽ hoàn thành.
 ., xem Đại Xuy liêu
 .
 .
 .
 .
 .
 , hai vị trí.
 , hai vị trí.
 .
 .
 .
 .
 .
 . Chỉ có nữ giới mới có thể khám chữa bệnh cho các phụ nữ trong Hoàng cung.
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 {{nihongo|Chính Thân Lệnh sử|正親令史|Ōkimi-no-sakan}}.
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 {{nihongo|Chủ Thủy Lệnh sử|主水令史|Mondo-no-sakan}}.

Sự dư thừa vị trí tại các chức vụ trên cùng là điểm đặc trưng của cái giản đồ chức vụ ổn định này. Nhiều vị trí phản ánh khuôn mẫu khanh, đại phụ, thiếu, thừa, và lục.

Quyền lực Hoàng gia Nhật Bản tăng và giảm trong suốt các thời kỳ Kamakura, thời kỳ Kiến Vũ thân chính, thời kỳ Nam Bắc Triều, thời kỳ Muromachi, thời kỳ Chiến quốc Nhật Bản, thời kỳ Azuchi-Momoyama, thời kỳ Edo; tuy nhiên thiết chế cơ bản của Cung Nội sảnh không thay đổi.

Xem thêm
 Thái chính quan

Chú thích

Tham khảo
 Nussbaum, Louis Frédéric and Käthe Roth. (2005). Japan Encyclopedia. Cambridge: Harvard University Press. 10-ISBN 0-674-01753-6; 13-ISBN 978-0-674-01753-5; OCLC 48943301
 Titsingh, Isaac. (1834). [Siyun-sai Rin-siyo/Hayashi Gahō, 1652], Nipon o daï itsi ran; ou, [http://books.google.com/books?id=18oNAAAAIAAJ&dq=nipon+o+dai+itsi+ran  Annales des empereurs du Japon.] Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland.
 Varley, H. Paul, ed. (1980). [ Kitabatake Chikafusa, 1359], Jinnō Shōtōki ("A Chronicle of Gods and Sovereigns: Jinnō Shōtōki of Kitabatake Chikafusa" translated by H. Paul Varley).'' New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-04940-4

Chính phủ Nhật Bản
Minh Trị Duy Tân
Phong kiến Nhật Bản


title: Oedostethus graniger

text:
Oedostethus graniger là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Cherepanov miêu tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Oedostethus


title: Ols-et-Rinhodes

text:
Ols-et-Rinhodes  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Olsetrinhodes


title: Walheim, Haut-Rhin

text:
Walheim là một xã trong tỉnh Haut-Rhin, vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 4,83 km², dân số năm 1999 là 899 người. Khu vực này có độ cao 285 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
 Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
 INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: Luperina

text:
Luperina là một chi bướm đêm thuộc họ Noctuidae.

Loài
 Luperina dayensis Oberthür, 1891
 Luperina diversa (Staudinger, 1891)
 Luperina dumerilii (Duponchel, 1826)
 Luperina farsiensis Fibiger & Zahiri, 2005
 Luperina grzimeki Hacker, 1989
 Luperina imbellis (Staudinger, 1888)
 Luperina jelskii (Oberthür, 1908)
 Luperina kaszabi Boursin, 1967
 Luperina kravchenkoi Fibiger & Müller, 2005
 Luperina kruegeri Turati, 1912
 Luperina lacunosa Kozhantschikov, 1925
 Luperina madeirae Fibiger, 2005
 Luperina nickerlii – Sandhill Rustic (Freyer, 1845)
 Luperina powelli Culot, 1912
 Luperina pseudoderthisa Rothschild, 1914
 Luperina rjabovi (Klyuchko, 1967)
 Luperina rubella (Duponchel, [1838])
 Luperina samnii (Sohn-Rethel, 1929)
 Luperina siegeli Berio, 1986
 Luperina taurica (Klyuchko, 1967)
 Luperina testacea – Flounced Rustic (Denis & Schiffermüller, 1775)
 Luperina tiberina (Sohn-Rethel, 1929)

Former species
 Luperina enargia is now Resapamea enargia (Barnes & Benjamin, 1926)
 Luperina innota is now Resapamea innota (Smith, 1908)
 Luperina passer is now Resapamea passer (Guenée, 1852)
 Luperina stipata is now Resapamea stipata (Morrison, 1875)
 Luperina trigona is now Resapamea trigona (Smith, 1902)
 Luperina venosa is now Resapamea venosa (Smith, 1903)

Chú thích

Tham khảo

 Luperina at funet.fi
 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Apameini


title: Belén (Boyacá)

text:
Belén là một thị xã và đô thị ở Boyacá Department, Colombia. Belen cũng thuộc tỉnh Tundama một phân vùng của Boyaca.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức của Belén

Đô thị của Boyacá
Khu dân cư ở tỉnh Boyacá


title: Grimstad

text:
Grimstad là một thị xã và đô thị ở hạt Aust-Agder, Na Uy. Nó thuộc về khu vực địa lý Sørlandet. Trung tâm hành chính của đô thị này là thị xã Grimstad. Những nơi đáng chú ý khác trong Grimstad bao gồm Eide, Fevik, Fjære, Landvik, Prestegårdskogen, Reddal, và Roresanden.
Nó là một thị xã hàng hải nhỏ bé nằm giữa các đảo nhỏ (Skjærgård). Có một bến cảng, một con đường dài mua sắm cho người đi bộ, một quảng trường thị trường nhỏ, nhà thờ, và một viện bảo tàng dành riêng cho cuộc sống ban đầu của Henrik Ibsen, người đã làm một người học việc tại dược sĩ Reimann tại Grimstad giai đoạn 1844-1847, trước khi rời Grimstad vào năm 1850. Hiểu biết của Ibsen về người dân địa phương và môi trường xung quanh có thể được nhìn thấy trong bài thơ của ông Terje Vigen.

Tham khảo

Đô thị Aust-Agder


title: Borgofranco sul Po

text:
Borgofranco sul Po là một đô thị tại tỉnh Mantova trong vùng Lombardia của Italia, có vị trí cách khoảng 170 km về phía đông nam của Milano và khoảng 35 km về phía đông nam của Mantova. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 886 người và diện tích là 15 km².

Đô thị Borgofranco sul Po có các frazione (đơn vị cấp dưới) Bonizzo.

Borgofranco sul Po giáp các đô thị: Bergantino, Carbonara di Po, Magnacavallo, Melara, Ostiglia, Revere.

Biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Mantova
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


Quốc ca Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Byelorussia (tiếng Belarus: Дзяржаўны гімн Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, Dziaržawny himn Biełaruskaj Savieckaj Sacyjalistyčnaj Respubliki) được sáng tác vào năm 1955, do Nestor Sokolovsky soạn nhạc và Mikhail Klimkovich đặt lời. Đây là quốc ca của Belarus trong những năm 1955-1991, khi nước này là một thành phần của Liên bang Xô viết. Từ năm 1991 đến năm 2002, cũng như Liên bang Nga, Belarus cũng sử dụng bài hát này nhưng không có ca từ. Năm 2002, phần nhạc của bài này được sử dụng lại với ca từ mới, trở thành Quốc ca của Cộng hòa Belarus hiện nay.

Lời bài hát (1956–1991)

Lời tiếng Belarus

Lời tiếng Nga

Tạm dịch
Belarus của chúng ta, anh em với người Nga,
Cùng tìm đường tiến tới phồn vinh và hạnh phúc.
Trong cuộc đấu tranh vì tự do, chúng ta cùng sẻ chia,
Và cùng giành được ngọn cờ chiến thắng.

Điệp khúc
Lênin đã liên kết chúng ta lại với nhau
May mắn thay, chúng ta đã có Đảng lãnh đạo
Vinh quang thay, Đảng ta ! Vinh quang thay, Tổ quốc ta !
Vinh quang thay, nhân dân Belorussia!

Hỡi người dân Belorussia, hãy cùng nhau hợp lực
Trong tình đoàn kết anh em, trong một gia đình vững mạnh
Từ nay và mãi về sau, chúng ta, những con người tự chủ
Sống trên một mảnh đất tự do và hạnh phúc!

Điệp khúc
Lênin đã liên kết chúng ta lại với nhau
May mắn thay, chúng ta đã có Đảng lãnh đạo
Vinh quang thay, Đảng ta ! Vinh quang thay, Tổ quốc ta !
Vinh quang thay, người tự do của chúng tôi!

Tình hữu nghị giữa các dân tộc là sức mạnh của nhân dân,
Tỏa ánh nắng trên con đường thiêng liêng của giai cấp công nhân
Vươn lên tự hào trên bầu trời rực nắng,
Lá cờ Cộng sản - lá cờ của niềm vui!

Chúng ta liên kết lại với nhau dưới tên của Lênin
Đảng đã lãnh đạo chúng ta trên con đường kiếm tìm hạnh phúc
Vinh quang thay, Đảng ta ! Vinh quang thay, Tổ quốc ta !
Vinh quang thay, nhân dân Liên Xô !

Chú thích

Liên kết ngoài

 Lyrics - nationalanthems.info

B
B
Lịch sử Belarus
B
B
Biểu tượng quốc gia Belarus


title: Petlawad

text:
Petlawad là một thị xã và là một nagar panchayat của quận Jhabua thuộc bang Madhya Pradesh, Ấn Độ.

Địa lý
Petlawad có vị trí  Nó có độ cao trung bình là 388 mét (1272 feet).

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Petlawad có dân số 12.419 người. Phái nam chiếm 51% tổng số dân và phái nữ chiếm 49%. Petlawad có tỷ lệ 71% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 79%, và tỷ lệ cho phái nữ là 62%. Tại Petlawad, 15% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Madhya Pradesh
Jhabua


title: Gaishorn am See

text:
Gaishorn am See là một đô thị thuộc huyện Liezen bang Steiermark, nước Áo. Đô thị  có diện tích 40,5 km², dân số thời điểm cuối năm 2008 là 1091 người.

Tham khảo


title: 13752 Grantstokes

text:
13752 Grantstokes (1998 SF58) là một tiểu hành tinh vành đai chính.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 13752 Grantstokes

013752
19980917
013752
Tiểu hành tinh được đặt tên


title: Khởi nghĩa Ba Đình

text:
Khởi nghĩa Ba Đình là một trong các cuộc khởi nghĩa của phong trào Cần Vương cuối thế kỷ 19 của nhân dân Việt Nam chống lại ách đô hộ của thực dân Pháp, diễn ra vào năm 1886-1887 tại Ba Đình, huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa.

Sơ lược
Năm 1885, sau khi kinh thành Huế thất thủ, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên chiến khu Tân Sở (Quảng Trị) ra dụ Cần Vương kêu gọi toàn dân kháng chiến. Hưởng ứng, Đinh Công Tráng đã cùng các đồng chí của mình đã chọn Ba Đình làm căn cứ kháng chiến lâu dài.

Khởi nghĩa Ba Đình nổ ra dưới sự chỉ huy chính của Đinh Công Tráng, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt, Nguyễn Đôn Tiết và một số tướng lĩnh khác.

Chuẩn bị
Tháng 3 năm 1886 các Lãnh tụ phong trào Cần Vương ở Thanh Hóa tổ chức cuộc họp tại Đồng Biên (Bồng Trung nay thuộc xã Vĩnh Tâm, huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa) bàn kế hoạch chống Pháp. Hội nghị đã quyết định giao cho Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt phụ trách xây dựng căn cứ Ba Đình ở vùng đồng bằng phía bắc huyện Nga Sơn. Căn cứ Ba Đình là nơi bảo vệ cửa ngõ miền Trung và là bàn đạp tỏa đánh địch ở đồng bằng.Mỗi làng có một ngôi đình và có chung một ngôi nghè. Ba Đình nằm giữa cánh đồng chiêm trũng và hai con sông là Sông Hoạt, Sông Chính Đại biệt lập với khu dân cư lân cận, nhất là vào mùa mưa. Đóng quân ở Ba Đình, nghĩa quân Cần Vương có thể kiểm soát được dòng sông, dễ dàng kéo lên Bỉm Sơn, Đồng Giao để khống chế Quốc lộ 1. Địa thế Ba Đình rất thuận lợi cho việc xây dựng Pháo đài phòng ngự vững chắc, Phạm Bành, Đinh Công Tráng, Hoàng Bật Đạt được phân công xây dựng và chỉ huy căn cứ Ba Đình.

Chỉ trong 1 tháng, căn cứ Ba Đình đã được xây xong, bao quanh ba làng là một hệ thống thung lũng bằng đất, có nơi chân thành rộng 9-10m, mặt thành xếp bằng cọc tre, bên trong tạo lớp bùn và rơm rạ tạo thành chiếc bia đỡ đạn rất công hiệu. Bên ngoài không thể nhìn thấy được vào bên trong, phía trong có hào rộng 4m, sâu 3m, cắm cọc nhọn chông chà bằng tre. Qua cánh đồng trũng là một lũy tre dày đặc bao bọc cả 3 mặt: Phía Bắc, Tây, Tây nam. Lúc đầu nghĩa quân Ba Đình chỉ có khoảng 300 người, nhưng sau đó được bổ sung thêm. Vũ khí của nghĩa quân là súng hỏa mai, súng trường, cung, nỏ, vài khẩu súng thần công tổ chức cho 10 cơ đội, mỗi cơ đội khoảng 30 người do một hiệp quân chỉ huy. Lãnh đạo tối cao của căn cứ Ba Đình là Cán lý quân vụ Phạm Bành, còn người trực tiếp chỉ huy là Đinh Công Tráng được coi là linh hồn của khởi nghĩa Ba Đình.

Thủ lĩnh
Đinh Công Tráng (1842-1887):
Đinh Công Tráng sinh năm Nhâm Dần (1842), quê ở làng Trinh Xá, huyện Thanh Liêm (Hà Nam).

Là một người yêu nước, nên khi quân Pháp đến xâm chiếm, đang làm chánh tổng, Đinh Công Tráng đã rời quê gia nhập đội quân của Hoàng Tá Viêm. Khi Hoàng Tá Viêm phối hợp với quân cờ đen của Lưu Vĩnh Phúc cầm cự với Henri Rivière, Đinh Công Tráng đã tham gia trận đánh ở Cầu Giấy. Nhờ có kinh nghiệm chiến đấu, ý chí dũng cảm và tư chất thông minh nên ông đã trở thành lãnh tụ của cuộc khởi nghĩa Ba Đình.

Phạm Bành (?-1887)
Phạm Bành là một viên quan chủ chiến, quê ở làng Tương Xá (Hậu Lộc, Thanh Hóa). Hưởng ứng phong trào Cần Vương, ông đã treo ấn từ quan về quê vận động sĩ phu và nhân dân khởi nghĩa. Trong cuộc khởi nghĩa này, ông là người đứng thứ hai sau Đinh Công Tráng.

Hoàng Bật Đạt (1827-1887)
Ông là người làng Bộ Đầu, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Năm Tự Đức thứ 21 (1868), ông thi đỗ Cử nhân, được bổ làm Giáo thụ huyện Phong Doanh (nay là huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định). Sau, ông được cử làm Tri huyện Lang Tài (nay là huyện Lương Tài, tỉnh Bắc Ninh). Sau trận kinh thành Huế (tháng 7 năm 1885), phe chủ chiến thất bại, khiến vua Hàm Nghi phải chạy ra Sơn phòng Tân Sở (Cam Lộ, Quảng Trị) ban bố dụ Cần Vương. Hưởng ứng, Hoàng Bật Đạt cùng với Phạm Bành mộ quân, rồi hiệp cùng lực lượng của Đinh Công Tráng, Nguyễn Đôn Tiết, v.v...đi đánh quân Pháp.

Nguyễn Đôn Tiết (1836 - 1887) là quan nhà Nguyễn đã tham gia Khởi nghĩa Ba Đình trong lịch sử Việt Nam.

Nguyễn Đôn Tiết là người làng Thọ Vực, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
Năm Kỷ Mão (1879) ông đỗ Phó bảng, làm Tri phủ một thời gian. Sau tháng 7 năm 1885, hưởng ứng dụ Cần vương, ông về quê chiêu mộ quân rồi tham gia chiến đấu trong cuộc khởi nghĩa ở Ba Đình (thuộc Nga Sơn, Thanh Hóa).
Tháng 3 năm 1886 ông bị quân Pháp bắt được, đày đi Côn Đảo rồi mất tại đấy (1887),[1] hưởng dương 51 tuổi.
Hiện nay, tại thành phố Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh có con đường mang tên Nguyễn Đôn Tiết. Ở Đà Nẵng cũng có một con đường mang tên ông tại phường Thuận Phước quận Hải Châu.

Căn cứ Ba Đình
Căn cứ Ba Đình cách huyện lỵ Nga Sơn 4 km, tây bắc giáp huyện Hà Trung, được xây dựng trên địa bàn ba làng Thượng Thọ, Mậu Thịnh và Mỹ Khê.

Vào mùa mưa, căn cứ này trông như một hòn đảo nổi giữa cánh đồng nước mênh mông, tách biệt với các làng khác. Căn cứ này gọi là Ba Đình vì mỗi làng có một cái đình, từ làng này có thể nhìn thấy đình của hai làng kia.

Để chuẩn bị chiến đấu lâu dài, các lãnh tụ Ba Đình đã cho bao bọc xung quanh căn cứ là lũy tre dày đặc và một hệ thống hào rộng, cắm đầy chông tre. Ở trong là một lớp thành đất cao 3 m, chân rộng 8 đến 10m. Trên mặt thành, nghĩa quân đặt các rọ tre chứa đất nhào rơm xếp vững chắc có những khe hở làm lỗ châu mai sẵn sàng chiến đấu. Thành rộng 400 m, dài 1.200 m. Phía trong thành có hệ thống giao thông hào dùng để vận chuyển lương thực và vận động khi chiến đấu. Ở những nơi xung yếu đều có công sự vững chắc. Các hầm chiến đấu được xây dựng theo hình chữ "chi", nhằm hạn chế thương vong.

Ở mỗi làng, tại vị trí ngôi đình được xây dựng một đồn đóng quân. Ở Thượng Thọ có đồn Thượng, ở Mậu Thịnh có đồn Trung và ở Mỹ Khê có đồn Hạ. Ba đồn này có thể hỗ trợ tác chiến cho nhau khi bị tấn công, đồng thời cũng có thể chiến đấu độc lập. Có thể nói rằng căn cứ Ba Đình có vị trí tiêu biểu nhất, là một chiến tuyến phòng ngự quy mô nhất thời kỳ Cần Vương cuối thế kỷ 19. Ngoài Ba Đình, còn có các căn cứ hỗ trợ: căn cứ Phi Lai của Tống Duy Tân và Cao Điển, căn cứ Quảng Hóa của Trần Xuân Soạn, căn cứ Mã Cao của Hà Văn Mao.

Từ Ba Đình, nghĩa quân có thể tỏa đi các nơi, kiểm soát các tuyến giao thông quan trọng trong vùng, tổ chức phục kích các đoàn xe vận tải của đối phương đi lại trên con đường Bắc-Nam...Chính vì vậy, mà quân Pháp rất quyết tâm đánh dẹp.

Tổ chức biên chế
Lực lượng nghĩa quân Ba Đình có lúc đông tới hai vạn người, tuyển từ ba làng và các vùng Thanh Hóa, bao gồm cả người Kinh, Thái, Mường. Nghĩa quân có 10 toán, mỗi toán có một hiệp quản chỉ huy. Về vũ khí, nghĩa quân tự trang bị bằng súng hỏa mai, giáo mác, cung nỏ.

Diễn biến
Năm 1886, nghĩa quân liên tiếp tiến công các phủ, thành, huyện lỵ, chặn đánh các đoàn xe, các toán quân lẻ, gây cho quân Pháp nhiều thiệt hại. Ngày 12 tháng 3 năm 1886 lợi dụng phiên chợ đã tấn công Tòa Công sứ Thanh Hóa. Và tiếp đó, nghĩa quân đã tấn công nhiều phủ thành, chặn đánh các đoàn xe, gây cho quân Pháp nhiều thiệt hại.

Từ 18 tháng 12 năm 1886 đến 20 tháng 1 năm 1887 Đại tá Brissand thống lĩnh 76 sĩ quan và 3.500 quân vây hãm và tiến đánh căn cứ Ba Đình[1]. Quân Pháp đã nã tới 16.000 quả đại bác trong vòng một ngày trời, biến căn cứ Ba Đình thành biển lửa.
Nghĩa quân Ba Đình đã chiến đấu trong suốt 32 ngày đêm chống lại đối phương đông gấp 12 lần, được trang bị vũ khí tối tân hiện đại. Trong trận chiến đấu vô cùng ác liệt này, nghĩa quân đã tỏ ra mưu trí dũng cảm, nhưng vì hỏa lực mạnh của đối phương nên nghĩa quân Ba Đình bị thương vong nhiều.

Để tránh khỏi bị tiêu diệt hoàn toàn, nghĩa quân Ba Đình đã mở một con đường máu vượt qua vòng vây dày đặc của quân Pháp, rút lên căn cứ Mã Cao.

Đến sáng ngày 21 tháng 1 năm 1887, quân Pháp mới chiếm được Ba Đình. Sau đó, quân Pháp đã triệt hạ hoàn toàn cả ba làng của căn cứ Ba Đình, tiếp tục cho quân truy kích nghĩa quân ở Mã Cao, rồi triệt hạ luôn đồn này vào 2 tháng 2 năm 1887.

Sau đó, một số đông nghĩa rút lên Thung Voi, Thung Khoai, rồi lên miền Tây Thanh Hóa sáp nhập với đội nghĩa quân của Cầm Bá Thước.

Kết cục, thủ lĩnh Nguyễn Khế tử trận. Phạm Bành, Hà Văn Mao, Lê Toại tự sát... Hoàng Bật Đạt sau bị bắt và bị Pháp chém đầu vì tinh thần bất khuất, không hàng giặc. Đinh Công Tráng thì chạy về Nghệ An. Quân Pháp treo giải cái đầu ông với giá trị tiền thưởng rất cao. Tháng 10 năm 1887, vì tham tiền thưởng, viên lý trưởng làng Chính An  đã mật báo cho quân Pháp đến bắt và sát hại Đinh Công Tráng.

Giá trị (về mặt lịch sử)
Cuộc khởi nghĩa Ba Đình và các lãnh tụ Ba Đình được lịch sử đánh giá rất cao. Chính người Pháp đã phải thừa nhận "1886-1887, cuộc công hãm Ba Đình là quan trọng nhất, cuộc chiến đấu này thu hút nhiều quân lực nhất và làm cho các cấp chỉ huy lo ngại nhiều nhất. Mặc dù bị thất bại nhưng khởi nghĩa Ba Đình đã gây cho Pháp nhiều tổn thất

Năm 1945, Bác sĩ Phan Văn Dũng được cử làm Đốc lý Hà Nội (Thị trưởng). Vốn là một trí thức có tinh thần dân tộc, ngay sau khi nhận chức, ông đã quyết định đổi một loạt tên đường phố từ tiếng Pháp sang tiếng Việt lấy theo tên của các vị anh hùng Việt Nam như: Phố Garnier thành phố Đinh Tiên Hoàng, phố Boulevard Carnot thành phố Phan Đình Phùng... Vườn hoa Pugininer trước Phủ Toàn quyền được ông đổi tên thành Vườn hoa Ba Đình để kỷ niệm khởi nghĩa Ba Đình. Tại đây, ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chính phủ Cách mạng lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã cho xây dựng một lễ đài, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên đọc Tuyên ngôn độc lập và chính phủ lâm thời ra mắt quốc dân, chính thức khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Xem thêm
Nga Sơn
Cần Vương

Chú thích

Tham khảo
 Đinh Xuân Lâm - Trịnh Nhu - Từ Ba Đình đến Hùng Lĩnh- Nhà XB Thanh Hóa - 1985.

Liên kết ngoài
Đinh Công Tráng: Lãnh tụ kiên cường của nghĩa quân Ba Đình
120 năm cuộc khởi nghĩa Ba Đình: Nghĩa quân quả cảm

en:Can Vuong#Siege of Ba Dinh, January 1887


title: Eugenia mexicana

text:
Eugenia mexicana là một loài thực vật thuộc họ Myrtaceae. Đây là loài đặc hữu của México.

Chú thích

Tham khảo
 Waldren, S. & Kingston, N. 1998. Eugenia mexicana. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Downloaded 21 tháng 8 năm 2007.

M
Thực vật đặc hữu Mexico
Cây gỗ Mexico
Thực vật dễ tổn thương


title: Pararrhaptica trochilidanus

text:
Pararrhaptica trochilidana là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó là loài đặc hữu của Molokai.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Insects of Hawaii. Volume 9, Microlepidoptera

Pararrhaptica
Loài đặc hữu của Hawaii


title: Sarcus

text:
Sarcus là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 200 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: Macromonycha apicalis

text:
Macromonycha apicalis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gebler miêu tả khoa học năm 1845.

Chú thích

Tham khảo

Macromonycha


title: La Possession

text:
La Possession là một xã thuộc tỉnh Réunion.

Xem thêm
Xã của tỉnh Réunion

Tham khảo
INSEE

Liên kết ngoài

 Official website

Xã của Réunion


title: Times New Roman

text:
Times New Roman là phông chữ kiểu serif được nhật báo The Times (Luân Đôn) ủy thác Stanley Morison thiết kế năm 1931 cùng với Starling Burgess và Victor Lardent. Nó được phát hành lần đầu tiên bởi Công ty Monotype năm 1932. Tuy The Times không còn sử dụng nó, nhưng nó vẫn được sử dụng rộng rãi trong cuốn sách.

Do nó được sử dụng ở khắp mọi nơi, Times New Roman đã có nhiều ảnh hưởng đối với nhiều phông chữ kiểu serif trước và sau thời phông máy tính. Một thí dụ nổi tiếng là Georgia, nó có những nét rất giống với Times New Roman nhưng có serif dày hơn.

Một phiên bản của Times New Roman được phát triển bởi Monotype cho Microsoft, và nó được cung cấp với Microsoft Windows từ khi phiên bản 3.1 được phát hành. Giống như Times trên Apple Macintosh, nó được chọn là phông chữ mặc định trong nhiều phần mềm ứng dụng, nhất là trong trình duyệt mạng và trình soạn thảo.

Times New Roman là tên mà Microsoft đặt cho phiên bản TrueType của Times New Roman PS, một loại hẹp hơn của phông chữ Times New Roman của Monotype. Phiên bản PS được phát hành để hợp với các kích thước của Times Roman (phông PostScript căn bản của Linotype). Các chữ hoa của nó được vẽ nhẹ hơn, mới đầu để in ra tiếng Đức (trong tiếng đó, các danh từ bắt đầu với chữ hoa).

Năm 2004, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ tuyên bố rằng, từ ngày 1 tháng 2 năm 2004, tất cả những văn kiện ngoại giao Mỹ sẽ bắt đầu sử dụng Times New Roman với kích thước 14 point thay vì Courier New với kích thước 12 point như trước.

Phông chữ Unicode này hỗ trợ các ký tự tiếng Việt.

Xem thêm
Arial
Verdana

Tham khảo

Phông chữ kiểu serif
Phông chữ
Unicode
The Times
Giới thiệu năm 1932


title: Argia plana

text:
Argia plana là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Loài này được xếp vào nhóm Loài ít quan tâm trong sách Đỏ của IUCN năm 2007, de trend van de populatie is volgens de IUCN stabiel.

Argia plana được Calvert miêu tả khoa học năm 1902.

Chú thích

Tham khảo

Argia


title: Quận Washington, Colorado

text:
Quận Washington là một quận thuộc tiểu bang Colorado, Hoa Kỳ.
Quận này được đặt tên theo George Washington, Tổng thống Hoa Kỳ. Theo điều tra dân số của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ năm 2010, quận có dân số 4814 người. Quận lỵ đóng ở Akron.

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có diện tích 6540 km2, trong đó có 15 km2 là diện tích mặt nước.

Các xa lộ chính

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Colorado
Quận Washington
Colorado 1887
Khu dân cư thành lập năm 1887
Eastern Plains


title: Dipropus asper

text:
Dipropus asper là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1859.

Chú thích

Tham khảo

Dipropus


title: Montégut-Bourjac

text:
Montégut-Bourjac là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 350 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Montegutbourjac


title: Antocha gladiata

text:
Antocha gladiata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Antocha
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Archirhoe

text:
Archirhoe là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
 Archirhoe associata (McDunnough, 1941)
 Archirhoe indefinata (Grossbeck, 1907)
 Archirhoe multipunctata (Taylor, 1906)
 Archirhoe neomexicana (Hulst, 1896)

Chú thích

Tham khảo

 Archirhoe at funet.fi

Geometridae
Larentiinae


title: (204973) 1993 SN9

text:
{{DISPLAYTITLE:(204973) 1993 SN9}}(204973) 1993 SN9 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henri Debehogne và Eric Walter Elst ở Đài thiên văn La Silla ở Chile ngày 22 tháng 9 năm 1993.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 204001–205000

Tham khảo

Thiên thể phát hiện năm 1993
Được phát hiện bởi Eric Walter Elst
Được phát hiện bởi Henri Debehogne
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Austrotinodes ancylus

text:
Austrotinodes ancylus là một loài Trichoptera trong họ Ecnomidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Austrotinodes


title: Beveren

text:
Beveren là một đô thị tọa lạc ở tỉnh Oost-Vlaanderen. Đô thị này bao gồm các thị xã Beveren, Doel, Haasdonk, Kallo, Kieldrecht, Melsele, Verrebroek và Vrasene.

Cảng Waasland (tiếng Hà Lan: Waaslandhaven) tọa lạc ở Beveren, tả ngạn sông Schelde, đối diện cảng Antwerpen ở bên kia sông.

Ở đây có lâu đài Cortewalle thế kỷ 15 được trùng tu và lâu đài Hof Ter Saksen (thế kỷ 18), pháo đài Haasdonk được xây trước thế chiến I.

Dân địa phương nổi tiếng
Wilfried Van Moer, cầu thủ bóng đá (sinh năm 1945)
Kathleen Smet, vậnd động viên điền kinh 3 môn phối hợp (sinh năm 1970)
Dominique Cornu, cu rơ (sinh năm 1985)
Julie Gould, vận động viên bơi lội (sinh năm 1989)

Xem thêm
K.S.K. Beveren

Tham khảo

Liên kết ngoài

Trang mạng chính thức, bằng tiếng Hà Lan

Đô thị của Oost-Vlaanderen


title: Perdita agasta

text:
Perdita agasta là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1958.

Chú thích

Tham khảo

Perdita
Động vật được mô tả năm 1958


title: Poisieux

text:
Poisieux là một xã thuộc tỉnh Cher trong vùng Centre-Val de Loire miền trung Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Cher

Tham khảo

Liên kết ngoài

Xã của Cher


title: Danh sách chương truyện Cang giả kim thuật sư

text:
Bộ manga Nhật Cang giả kim thuật sư (tiếng Anh: Fullmetal Alchemist) viết và minh họa bởi Arakawa Hiromu, bắt đầu in từ ấn phẩm tháng 8 năm 2001 (phát hành ngày 12 tháng 7 năm 2001) của tạp chí nguyệt san Monthly Shōnen Gangan thuộc Square Enix và kết thúc với chương 108 đánh dấu sự kết thúc của bộ truyện, vào tháng 6 năm 2010. Cốt truyện kể về cuộc phiêu lưu của hai anh em nhà giả kim Edward và Alphonse Elric. Họ đang truy tìm Hòn đá của triết gia huyền thoại, thứ có thể giúp họ lấy lại phần cơ thể đã mất khi cố gắng hồi sinh mẹ mình. Sau đó, Edward gia nhập quân đội chính phủ và phát hiện ra rằng một vài thành viên trong chính phủ cũng muốn đoạt được hòn đá.

Square Enix đã biên soạn các chương của truyện lại thành 28 tập tankōbon. Tập đầu tiên phát hành ngày 22 tháng 1 năm 2002, và tập cuối, tập 27, vào ngày 22 tháng 11 năm 2010. Một vài chương cũng được tái phát hành trong 2 tạp chí "Số đặc biệt" và Fullmetal Alchemist, The First Attack, bao gồm 9 chương của manga cũng như vài chuyện ngoài lề khác của bộ truyện. Viz Media phát hành bản manga cho khu vực Bắc Mĩ. Tập đầu tiên phát hành vào ngày 3 tháng 5 năm 2005, và tập mới nhất là 25 phát hành vào ngày 7 tháng 6 năm 2011. Vào ngày 7 tháng 6 năm 2011, Viz bắt đầu phát hành bộ truyện theo từng bộ, với 3 tập trong một bộ.

Bones chuyển thể bộ truyện thành hai bộ anime. Bộ đầu tiên gồm 51 tập với nhiều sửa đổi so với manga và được tiếp tục bằng một phim anime sau đó vào năm 2005. Vào tháng 4 năm 2009, Bones bắt đầu khởi chiếu phiên bản anime chuyển thể mới của bộ truyện với tựa là Fullmetal Alchemist: Brotherhood tại khu vực Bắc Mĩ.

Danh sách tập truyện

Chú thích

Liên kết ngoài
 Manga và tiểu thuyết Fullmetal Alchemist tại website chính thức của Gangan
 Fullmetal Alchemist tại website chính thức của Viz

Chương truyện
Danh sách các tập và chương truyện của manga


title: Dianthidium plenum

text:
Dianthidium plenum là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Timberlake mô tả khoa học năm 1943.

Chú thích

Tham khảo

Dianthidium
Động vật được mô tả năm 1943


title: Hoàng hạc lớn

text:
Hoàng hạc lớn hay lan thanh đạm đơn (danh pháp hai phần: Coelogyne speciosa) là một loài phong lan.

Cây phân bố ở Malaysia và Việt Nam (Đà Lạt).

Hình ảnh

Chú thích

Liên kết ngoài

S


title: Trinh thử

text:
Trinh thử (chữ Nho: 貞鼠, Con chuột trinh tiết) là truyện thơ Nôm Việt Nam, dài 850 câu lục bát và 2 bài thơ thất ngôn luật Đường. Hiện chưa rõ tác giả là ai và thời điểm tác phẩm ra đời.

Tác giả
Trước đây, nhiều người (trong số đó có Dương Quảng Hàm, Bùi Kỷ) cho rằng truyện Trinh thử là của Trần triều xử sĩ Hồ Huyền Quy  soạn. Nhưng hiện nay, theo nhà nghiên cứu Triêu Dương, thì bước đầu đã xác định truyện Trinh thử thoát thai từ một tác phẩm văn xuôi chữ Hán, có nhan đề là Đông thành trinh thử truyện (Truyện con chuột trinh tiết ở tường thành phía Đông) ra đời vào nửa sau thế kỷ 19.

Cũng theo Triêu Dương, thì tác giả có thể là một danh sĩ lúc bấy giờ. Một số bô lão thì nói rằng truyện này do Nguyễn Hàm Nghi (em ruột Nguyễn Hàm Ninh) ở Quảng Bình viết vào thời thực dân Pháp mới sang xâm lược nước Việt, và có ý ám chỉ thời thế.

Trong khi chờ đợi các nhà nghiên cứu văn học Việt xác nhận ai là người viết truyện Trinh Thử, ở đây phần tác giả tạm ghi theo Từ điển văn học (bộ mới) là "khuyết danh".

Lược truyện
Bản in sớm nhất truyện Trinh Thử hiện còn là lần in vào năm Đinh Tỵ (1875). Truyện kể rằng vào năm Long Khánh (niên hiệu của Trần Duệ Tông), đời Trần ở miền Lộc Đỗng có người Hồ sinh, học rộng biết nhiều, lại nghe được tiếng chim muông. Nhân ra chơi kinh thành, chàng ngụ ở gần nhà Thừa tướng Hồ Quý Ly. Đêm nằm bỗng nghe tiếng chó sủa. Chó sủa làm cho một con chuột bạch góa chồng đang đi kiếm ăn bên nhà Hồ Quý Ly kinh hãi chạy vào nấp ở hang chuột đực.

Theo nhà nghiên cứu Dương Quảng Hàm thì trừ đoạn mở đầu và đoạn kết, truyện có thể chia làm 3 đoạn và có nội dung đại để như sau.

Chuột Đực quyến rũ Chuột Bạch, Chuột Bạch cự tuyệt
Đoạn này từ câu 11 đến câu 526.

Chuột Bạch chạy nấp vào hang Chuột Đực, bị Chuột Đực gạ gẫm, nhưng Chuột Bạch nhất định cự tuyệt, bác lại các lý lẽ của Chuột Đực và quyết liều chết để bảo toàn chữ trinh. Chuột Đực biết không thể lay chuyển nổi Chuột Bạch, bèn lấp liếm để chữa thẹn.

Chuột Cái về, nổi ghen, rầy rà Chuột Đực và sinh sự với Chuột Bạch
Đoạn này từ câu 527 đến câu 718.

Đang khi ấy, Chuột Cái về, ngờ rằng chồng (Chuột Đực) và Chuột Bạch có tình gian, tỏ ý giận dữ. Chuột Bạch giãi bày, biện bạch rồi từ biệt ra về. Nhưng Chuột Cái không tin, nổi ghen, đay nghiến chồng, rồi còn đến nhà Chuột Bạch để xỉ vả. Mèo ở đâu chợt đến. Chuột Bạch chạy thoát vào cong gạo, còn Chuột Cái chạy lạc đường sa xuống ao.

Hồ sinh cứu vớt và khuyên nhủ Chuột Cái
Đoạn này từ câu 719 đến câu 802.

Hồ sinh (người biết tiếng chim muông đã đứng nghe câu chuyện từ đầu) thấy thế, bèn đuổi mèo đi, vớt Chuột Cái lên, rồi lấy lời lẽ phải trái nói rõ lòng trinh tiết của Chuột Bạch và khuyên nhủ Chuột Cái về đạo cư xử trong gia đình.

Nhận xét
Nhà nghiên cứu Triêu Dương:
Trinh thử mượn chuyện loài vật để nêu lên hình ảnh người phụ nữ ở góa biết giữ lòng chung thủy đối với người chồng đã mất, đả kích hạng dâm dật giở trò ong bướm đối với người góa bụa, và phê phán những phụ nữ ghen tuông quá đáng.
Trinh thử đề cao lối sống trong sạch, chỉ trích những kẻ keo bẩn ky cóp làm giàu một cách không chính đáng. Tác phẩm cũng chĩa mũi nhọn vào bọn quyền thần, và phản đối lối sống tùy thời của những kẻ chuyên luồn cúi. Luân lý ở đây có phần hợp với nhân dân lao động, nhưng cũng chịu ảnh hưởng nặng nề của lễ giáo phong kiến chính thống...

Thanh Lãng:
Đây là cuộc đấu tranh xoay quanh vấn đề giá trị của đạo đức và ý nghĩa của cuộc sống.
Chuột Đực phản đối trinh tiết, mỉa mai đời sống thanh bần, chê cuộc sống theo nề nếp. Về lý thuyết, Chuột Đực chủ trương thuyết vị lợi, sống là hưởng thụ, và hoài nghi mọi giá trị đạo đức luân lý.
Chuột Bạch bảo vệ trinh tiết, phản đối bội bạc, coi khinh giàu sang bất chính...
Trinh thử là hình ảnh của hạng người trong xã hội đương thời, một bên là trọng nghĩa khinh tài, một bên là phường giá áo túi cơm...

Xét về lời văn, nhà nghiên cứu Dương Quảng Hàm viết:
Lời văn truyện Trinh thử bình thường giản dị mà vẫn chải chuốt thanh tao. Và có một điều đặc sắc là dùng nhiều câu phương ngôn, tục ngữ một cách khéo léo.

Chú thích

Sách tham khảo
Dương Quảng Hàm, Việt Nam thi văn hợp tuyển (mục "Trinh thử"). Trung tâm học liệu xuất bản. Bản in lần thứ 9, Sài Gòn, 1968.
Thanh Lãng, Bảng lược đồ văn học Việt Nam (Quyển Thượng). Nhà xuất bản Trình bày, Sài Gòn, không ghi năm xuất bản.
Triêu Dương, mục từ "Trinh thử" trong Từ điển văn học (bộ mới). Nhà xuất bản Thế giới, 2004.

Truyện thơ Việt Nam
Tác phẩm Nôm


title: Glendora, California

text:
Glendora là một đô thị của quận Los Angeles, California, Mỹ. Năm 2006 dân số của Gledora ước tính là 51.608 dân cư. Glendora được biết đến như một đô thị tập trung các ngôi nhà lớn và cư dân có thu nhập cao. Glendora hầu như là nằm bên trong San Gabriel Valley. Phía Đông của Glendora là thành phố Azusa và phía Tây là San Dimas.
Glendora có lực lượng cảnh sát tốt nên số lượng tội phạm trong thành phố đặc biệt thấp. Cư dân có chiều hướng sống riêng tư nên ít tham gia vào các hoạt động cộng đồng. Cư dân đã chuyển từ các ngôi nhà gỗ đầu thế kỷ 20, đến các ngôi nhà hiện đại hơn rồi đến các dinh thự mới. Glendora cũng có một vài ngôi nhà lớn nhất với quang cảnh đẹp mắt của vùng San Gabriel Valley đến Downtown Los Angeles như: Morgan Ranch, Gordon Highlands, North Glendora Ave., North Barranca Ave., Bluebird Hill, and Easley Canyon, những ngôi nhà thuộc những vùng này có thể lên đến trên 7 triệu đô la.

Tham khảo

Thành phố ở quận Los Angeles, California
Thành phố của California


title: Namling

text:
Namling (; , Hán Việt: Nam Mộc Lâm huyện) là một huyện của địa khu Xigazê (Nhật Khách Tắc), khu tự trị Tây Tạng, Trung Quốc.

Trấn
 Nam Mộc Lâm (南木林镇)

Hương

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang thông tin

Đơn vị cấp huyện Tây Tạng
Xigazê
Khai thác mỏ vàng ở Trung Quốc


title: Dactylolabis hortensia

text:
Dactylolabis hortensia là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Dactylolabis
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Hapatesus globosus

text:
Hapatesus globosus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Neboiss miêu tả khoa học năm 1957.

Chú thích

Tham khảo

Hapatesus


title: Nhận dạng thực thể có tên

text:
Nhận dạng thực thể có tên (tiếng Anh: named-entity recognition, viết tắt NER, còn gọi là nhận dạng thực thể định danh, xác định thực thể hoặc trích xuất thực thể) là một nhiệm vụ con của trích xuất thông tin, trong đó tìm kiếm và phân loại các thành phần nguyên tử trong văn bản vào những loại xác định trước như là tên người, tổ chức, địa điểm, thời gian, số lượng, giá trị tiền tệ, phần trăm và nhiều loại giá trị khác.

Hầu hết các nghiên cứu về hệ thống NER nhận dạng một khối văn bản chưa được chú thích như ví dụ như dưới đây:

Jim bought 300 shares of Acme Corp. in 2006.

và tạo ra một khối văn bản được chú thích như sau:

Jim bought 300 shares of Acme Corp. in 2006.

Trong ví dụ này, các chú thích có thẻ ENAMEX được phát triển cho Hội thảo Hiểu Thông điệp (MUC) vào những năm 1990.

Các hệ thống tiên tiến cho tiếng Anh có hiệu năng gần bằng con người. Ví dụ, hệ thống tốt nhất tham gia MUC-7 đạt điểm 93.39% của F-measure trong khi người chú thích được 97.60% và 96.95%.

Các cách tiếp cận
Các hệ thống NER được tạo ra bằng kỹ thuật ngữ pháp cũng như thống kê. Các hệ thống dựa trên ngữ pháp xây dựng bằng tay thường đạt độ chính xác cao hơn nhưng lại kém recall và tốn nhiều tháng làm việc của các chuyên gia ngôn ngữ có kinh nghiệm. Các hệ thống NER thống kê thường yêu cầu một lượng lớn dữ liệu huấn luyện được chú thích bằng tay.

Các phạm vi bài toán
Nghiên cứu chỉ ra rằng kể cả các hệ thống tiên tiến nhất cũng giòn, nghĩa là một hệ thống phát triển cho một lĩnh vực thường không làm việc tốt với các lĩnh vực khác. Người ta đang nỗ lực để tinh chỉnh các hệ thống NER để hoạt động tốt với những lĩnh vực mới; kể cả hệ thống dựa ngữ pháp và thống kê.

Các loại thực thể có tên

Trong thuật ngữ thực thể có tên, từ có tên giới hạn nhiệm vụ trong những thực thể mà một hoặc nhiều rigid designator, theo định nghĩa của Kripke, tham chiếu đến. Ví dụ, công ty ô tô sáng lập bởi Henry Ford năm 1903 được đề cập là Ford hoặc công ty ô tô Ford. Rigid designator bao gồm cả tên riêng và các khái niệm tự nhiên nhất định như các loài sinh học hoặc các chất.

Các ngữ biểu thị thời gian và số (tiền tệ, phần trăm,...) được thống nhất đưa vào trong ngữ cảnh của nhiệm vụ NER. Trong khi một số trường hợp của các loại trên là ví dụ tốt cho rigid designator (ví dụ: năm 2011), có rất nhiều các trường hợp không hợp lệ (ví dụ: Tôi đi nghỉ vào tháng Sáu). Trong trường hợp đầu, năm 2001 đề cập đến năm thứ 2001 của Dương lịch. Trong trường hợp sau, tháng Sáu có thể nói đến tháng của một năm không xác định (tháng Sáu năm ngoái, tháng 6 năm tới, tháng Sáu nắm 2020, v.v.). Định nghĩa thực thể có tên có được nới lỏng trong các trường hợp trên để phù hợp với thực tiễn hay không là vấn đề tranh cãi. Do đó định nghĩa của thuật ngữ thực thể có tên không chặt chẽ và thường được cắt nghĩa lại trong ngữ cảnh nó được sử dụng..

Có ít nhất là hai phân cấp phân loại thực thể có tên đã được đề xuất trong các tài liệu. Phân loại BBN, đề xuất năm 2002, được sử dụng cho bài toán trả lời câu hỏi và bao gồm 29 kiểu, 64 kiểu con. Phân cấp mở rộng của Sekine, đề xuất năm 2001, tạo bởi 200 kiểu con.

Xem thêm
Coreference
Entity linking (aka named entity normalization, entity disambiguation)
Information extraction
Knowledge extraction
Từ vựng được kiểm soát
Onomastics
Record linkage
Smart tag (Microsoft)

Tham khảo

Ngôn ngữ học tính toán
Tác vụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên


title: Cabezuela

text:
Cabezuela là một đô thị ở tỉnh Segovia, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số năm 2004 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha, đô thị này có dân số 719 người.

Tham khảo

Đô thị ở Segovia