title: Rạn san hô

text:
Rạn san hô hay ám tiêu san hô là cấu trúc aragonit được tạo bởi các cơ thể sống. Các rạn san hô thường được thấy ở các vùng biển nhiệt đới nông mà trong nước có ít hoặc không có dinh dưỡng. Mức dinh dưỡng cao chẳng hạn như nước thải từ các vùng nông nghiệp có thể làm hại rạn san hô do sự phát triển nhanh của tảo. Tại hầu hết các rạn san hô, sinh vật thống trị là các loài san hô đá, các quần thể thích ti tạo ra bộ xương ngoài bằng cacbonat calci (đá vôi). Sự tích lũy các chất tạo xương, bị phá vỡ và dồn đống bởi sóng biển và sự xâm thực sinh học, tạo nên cấu trúc đá vôi lớn nâng đỡ san hô đang sống và làm chỗ trú ẩn cho rất nhiều loài động thực vật khác. Tuy san hô được tìm thấy ở cả các vùng biển nhiệt đới cũng như ôn đới, nhưng các rạn san hô chỉ hình thành ở khu vực hai bên đường xích đạo trải từ vĩ độ 30° Bắc đến 30° Nam; mặc dù các loại san hô tạo rạn không sống tại các độ sâu quá 30 m (100 ft) nhiệt độ có ảnh hưởng ít hơn đến phân bố của san hô, nhưng người ta thường cho rằng không có san hô sống trong những vùng nước có nhiệt độ dưới 18 °C.

Sinh học

Rạn san hô được xây dựng từ các thế hệ san hô tạo rạn và các sinh vật khác với cấu tạo cơ thể chứa cacbonat calci. Ví dụ, khi một đầu san hô sinh trưởng, nó tạo một cấu trúc xương bao quanh mỗi polip mới. Sóng, các loài sinh vật (như cá vẹt, nhím biển, hải miên) và các lực khác làm vỡ các bộ xương san hô thành các mảnh nhỏ lấp các chỗ trống trong cấu trúc rạn. Nhiều sinh vật khác trong cộng đồng rạn san hô cũng đóng góp bộ xương cacbonat calci của mình một cách tương tự. Các loài tảo san hô (Coralline algae), gồm tảo zooxanthelat (Symbiodinium spp.) và tảo sợi, là những nhân tố đóng góp quan trọng đối với cấu trúc rạn ở những phần rạn phải chịu sóng lớn (ví dụ mặt rạn đối diện với đại dương). Các loài tảo này xây rạn bằng cách tiết đá vôi thành từng lớp phủ lên bề mặt của rạn, nhờ đó làm tăng tính đồng nhất về cấu trúc của rạn.

Các loài san hô tạo rạn hoặc san hô hermatypic chỉ được tìm thấy ở những vùng có ánh sáng (độ sâu tối đa 50 m), độ sâu đủ ánh sáng mặt trời cho sự quang hợp. Các polip san hô không quang hợp mà có quan hệ cộng sinh với loại tảo đơn bào có tên zooxanthellae; từ trong các mô của polip san hô, các tế bào tảo thực hiện quang hợp và tạo dinh dưỡng dư thừa mà polip san hô sử dụng. Do quan hệ này, các rạn san hô phát triển nhanh hơn trong các vùng nước trong, nơi nhận được nhiều ánh sáng mặt trời. Quan hệ cộng sinh này giúp cho rạn san hô ở chỗ: nếu không có tảo cộng sinh, san hô sẽ sinh trưởng quá chậm để có thể hình thành các cấu trúc rạn lớn. San hô có thể lấy tối đa 90% dinh dưỡng cho mình từ tảo zooxanthellae cộng sinh.

Tuy người ta có thể thấy san hô sinh trưởng tại hầu như khắp nơi trên một rạn san hô khỏe mạnh, việc mặt rạn phẳng ngày càng cao lên so với mực nước biển dẫn tới hạn chế đáng kể đối với sự tăng trưởng của san hô. Nói chung, chỉ có một số ít các loài san hô cứng có thể mọc tốt trên mặt rạn phẳng, và những loài này không thể phát triển ở trên một độ cao nhất định vì khả năng chịu đựng không cao của các polip đối với việc bị phơi ra trong không khí khi thủy triều xuống. Tất nhiên, một số mặt rạn san hô có thể phát triển cao lên và mang theo khoảng 1 m nước biển ở trên bề mặt, và khi đó sự tăng trưởng của san hô sẽ rất nhanh. Chính sự phát triển hướng lên trên của tảo san hô trên phần bên ngoài của mặt rạn dẫn tới sự nâng cao của bề mặt rạn, bề mặt này dốc thoai thoải về phía bờ biển hoặc phá nước và rất dốc về phía biển. Sự phát triển nhanh của các loại tảo này là kết quả đối với chuyển động của sóng mang các sinh dưỡng vô cơ tới và mang rác thải đi. Hiệu ứng xấu của việc bị phơi ra khi triều xuống phần nào đó được cải thiện bởi các đợt sóng mạnh liên tục đánh vào mép rạn. Tuy nhiên, các rạn trưởng thành ở trong trạng thái cân bằng giữa cả mực nước biển cộng với sóng và tốc độ nâng cao bề mặt của mình, lượng đá vôi thừa được sóng đánh khỏi mép rạn mở rộng rạn theo chiều ngang và lấp các vùng thấp.

Người ta thấy sự phát triển của san hô ở các vùng nước nông bị lộ ra khi triều xuống không cao bằng của san hô ở vùng nước sâu hơn: dốc phía trước mặt rạn, trong phá nước, và dọc theo các kênh rãnh cắt qua mặt rạn. Trong điều kiện nước trong, nước biển nhiều sóng, san hô tạo ra lượng lớn vật liệu xương tạo nên rạn và cấu trúc phức tạp, dẫn tới sự đa dạng sinh học cao của các loài cá và động vật không xương sống trong rạn.

Phân bố

Rạn san hô ngầm ước tính bao phủ trên 284.300 km². Vùng biển Ấn Độ-Thái Bình Dương (bao gồm Hồng Hải, Ấn Độ Dương, Đông Nam Á và Thái Bình Dương) chiếm 91,9% trong tổng số. Đông Nam Á chiếm 32,3% trong khi Thái Bình Dương bao gồm cả Australia chỉ bao phủ 40,8%. Tại Đại Tây Dương và biển Caribbe thì rạn san hô chỉ bao phủ 7,6% diện tích san hô trên thế giới.

Rạn san hô không xuất hiện dọc theo bờ biển phía Tây của châu Mỹ cũng như châu Phi. Vì sự gia tăng của mực nước và những dòng biển lạnh ven bờ làm giảm nhiệt độ nước trong những vùng này. San hô cũng không xuất hiện ở bờ biển Nam Á từ Pakistan tới Bangladesh. Chúng hầu như không có dọc theo bờ biển xung quanh Đông Bắc Bắc Mỹ và Bangladesh vì nước ngọt từ sông Amazon và Hằng làm giảm chất lượng nước.

Những rạn san hô và vùng san hô nổi tiếng của thế giới:
 Rạn san hô Great Barrier - Quần thể san hô lớn nhất trên thế giới, Queensland, Australia;
 Rạn san hô Belize Barrier – Quần thể lớn thứ hai trên thế giới, trải ra từ Quintana Roo, miền Nam Mexico và dọc theo bờ biển Belize tới quần đảo Bay của Honduras.
 Dải san hô Hồng Hải – Bờ biển của Ai Cập và Ả Rập Xêút.
 Pulley Ridge - rạn san hô quang hợp sâu nhất, Florida
 Nhiều rạn san hô được tìm thấy rải rác ở Maldives

Sinh thái học và đa dạng sinh học

Tuy ở tại các vùng nước nhiệt đới ít dinh dưỡng, các rạn san hô hỗ trợ một hệ thống đa dạng sinh học đặc biệt. Quá trình luân chuyển dinh dưỡng giữa san hô, tảo đơn bào, và các sinh vật khác sống trong rạn giải thích tại sao các rạn san hô sinh sôi nảy nở tại những vùng nước này; sự tái sử dụng làm giảm tổng lượng dinh dưỡng cần cho cả cộng đồng.

Vi khuẩn lam cũng cung cấp các muối nitrat hòa tan cho rạn san hô bằng quá trình cố định nitơ. San hô hút các chất dinh dưỡng trực tiếp từ nước, trong đó có nitơ và phosphor vô cơ, và ăn các sinh vật phù du theo nước trôi ngang qua các polip. Do đó, hiệu suất sơ cấp của một rạn san hô là rất cao, dẫn đến giá trị cao nhất trên mỗi mét vuông ở mức 5-10g C m−2/ngày. Các "nhà sản xuất" trong các cộng đồng rạn san hô gồm có tảo đơn bào cộng sinh, tảo san hô, và nhiều loại rong biển, cùng một số tảo loại nhỏ.

Các rạn san hô là nơi trú ngụ của nhiều loài cá nhiệt đới hoặc cá chuyên sống trong rạn san hô, chẳng hạn như các loài cá bướm (Chaetodontidae), cá thia (Pomacentridae), cá bướm đuôi gai (Pomacanthidae), cá mó (Scaridae) nhiều màu sắc. Ngoài ra còn có các nhóm cá khác như cá mú (Epinephelinae), cá hồng (Lutjanidae), Haemulidae và cá bàng chài (Labridae). Hơn 4.000 loài cá sống tại các rạn san hô.

Các rạn san hô còn là nhà của nhiều loại sinh vật khác, trong đó có bọt biển, một số loài thích ti (san hô và sứa), giun, một số loài giáp xác (tôm, tôm rồng, và cua), động vật thân mềm (động vật chân đầu (Cephalopoda), động vật da gai (sao biển, nhím biển và hải quỳ), động vật có bao (Tunicata), rùa biển và rắn biển. Động vật có vú ít gặp trên các rạn san hô, ngoại trừ các loài thuộc bộ Cá voi thỉnh thoảng ghé qua, trong đó cá heo là nhóm chính. Một số loài trực tiếp lấy san hô làm thức ăn, trong khi một số loài khác ăn tảo và tham gia vào các lưới thức ăn phức tạp.

Nhiều loài động vật không xương sống trú ngụ ngay tại nền đá san hô, hoặc khoét vào trong bề mặt đá vôi, hoặc sống trong các hốc và khe có sẵn. Các động vật khoét đá gồm có bọt biển, động vật thân mềm 2 mảnh vỏ, và các loài thuộc nhóm sá sùng (Sipuncula). Sống trên rạn san hô còn có nhiều loại khác, đặc biệt là các loài giáp xác và giun nhiều tơ (Polychaeta).

Do đa dạng sinh học lớn của các rạn san hô, nhiều chính phủ trên thế giới thực hiện các biện pháp nhằm bảo vệ các rạn san hô trong vùng biển của mình. Ở Úc, rạn san hô Great Barrier được bảo vệ bởi Cơ quan công viên biển rạn san hô Great Barrier, và là đối tượng của nhiều kế hoạch và điều luật, trong đó có Kế hoạch hành động vì đa dạng sinh học.

Những mối đe dọa

Các hoạt động của con người tiếp tục là mối đe dọa lớn nhất và duy nhất đối với các rạn san hô trong các đại dương của Trái Đất. Cụ thể, sự ô nhiễm và lạm dụng nghề cá là những mối đe dọa nghiêm trọng nhất đối với các hệ sinh thái này. Sự phá hoại về vật lý đối với các rạn san hô so giao thông hàng hải gây ra cũng là một vấn đề. Ngành kinh doanh hải sản tươi sống đã được xem là một nguyên nhân của sự suy thoái do việc sử dụng xyanua và các hóa chất khác khi đánh bắt các loài cá nhỏ. Cuối cùng, nhiệt độ nước cao hơn bình thường do các hiện tượng khí hậu như El Niño và sự ấm lên toàn cầu có thể làm san hô bạc màu. Theo The Nature Conservancy, nếu sự phá hủy tăng lên theo tốc độ hiện hành, 70% các rạn san hô trên thế giới sẽ biến mất trong vòng 50 năm tới. Sự mất mát này sẽ là một thảm họa kinh tế đối với những đất nước ở vùng nhiệt đới. Hughes, (2003), viết rằng "với dân số thế giới ngày càng tăng và các hệ thống vận tải và lưu trữ ngày càng phát triển, ảnh hưởng của con người đối với các rạn san hô sẽ có quy mô tăng theo cấp lũy thừa."

Hiện nay, các nhà nghiên cứu đang tìm hiểu mức độ ảnh hưởng của các nhân tố khác nhau đối với các hệ thống rạn san hô. Có nhiều nhân tố, trong đó có vai trò của các đại dương như chìm lún dioxide cacbon, các thay đổi trong khí quyển Trái Đất, tia cực tím, sự axít hóa đại dương, virus sinh học, ảnh hưởng của bão cát, các chất ô nhiễm khác nhau, ảnh hưởng của sự bùng nổ tảo v.v.

Phát triển và ô nhiễm đất
Sự phát triển nhanh nhưng được quản lý kém trên đất liền có thể đe dọa sự sống sót của các rạn san hô. Trong 20 năm trở lại đây, những khu rừng đước lớn, hấp thu những lượng lớn dinh dưỡng và trầm tích từ nước thải nông nghiệp và các công trình xây dựng, đang bị phá hủy. Nước giàu dinh dưỡng gây ra sự phát triển quá nhanh của tảo và phiêu thực vật tại các vùng biển ven bờ, được gọi là sự bùng nổ tảo. Các rạn san hô là các cấu trúc sinh học phù hợp với những vùng nước dinh dưỡng thấp, và sự gia tăng dinh dưỡng trong nước làm mất cân bằng của các cộng đồng rạn san hô. Sự phá hủy của rừng đước cũng như sự giảm diện tích các vùng đất ngập mặt đều được xem là các nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng nước tại các rạn san hô ngoài biển.

Người ta còn thấy rằng chất lượng nước thấp làm tăng sự lan tràn của các bệnh truyền nhiễm giữa các loài san hô.

Đồng, một chất thải công nghiệp thường gặp, can thiệp vào vòng đời và sự phát triển của các polip san hô.

Kinh doanh cá cảnh
Thú chơi cá cảnh nước mặn đã trở nên ngày càng phổ biến trên thế giới kể từ thập kỳ 1990. Sản phẩm chính của ngành công nghiệp cá cảnh là cá. Cá cảnh được yêu cầu trên thị trường thường là các loại nhiều màu sắc và có thể nuôi trong bể, đặc điểm sau quan trọng nhất.

Tuy một số loài cá (chẳng hạn Pomacentridae) có thể nuôi và cho sinh sản trong bể, 95% cá cảnh thương mại được khai thác trực tiếp từ môi trường san hô. Việc sưu tầm cá ở rạn san hô, đặc biệt ở Đông Nam Á (Indonesia và Philippines), đã gây ra những thiệt hại lớn đối với môi trường. Tình trạng nghèo trong các cộng đồng nghề cá là chất xúc tác chính cho việc đánh cá bằng xyanua. Ở những nơi như Philippines, nơi xyanua được thường xuyên sử dụng để bắt sống cá cảnh, phần trăm dân số sống dưới mức nghèo là 40%. Tại những nước đang phát triển này, một ngư dân có thể dùng đến những phương cách như vậy để giữ cho gia đình mình khỏi bị đói.

Khoảng 80–90% cá cảnh được xuất khẩu từ Philippines được bắt bằng xyanua natri. Chất hóa học này tan trong nước biển và thâm nhập nơi trú ngụ của cá. Cá nhanh chóng bị ảnh hưởng của chất gây mê và bị bắt dễ dàng. Tuy nhiên, hầu hết cá bị bắt do xyanua chết trong vòng vài tháng sau khi bị bắt do tổn thương gan. Hơn nữa, các loài cá khác không được thị trường cá cảnh quan tâm nhưng sống vùng bị thả chất độc cũng bị chết.

Đánh cá bằng thuốc nổ
Đánh cá bằng thuốc nổ là một phương pháp có tính hủy diệt khác mà ngư dân sử dụng để đánh bắt cá nhỏ. Những thanh đinamit, lựu đạn, hoặc thuốc nổ tự chế được châm ngòi hoặc kích hoạt rồi ném xuống nước. Vụ nổ gây chấn động dưới nước, làm nội tạng cá bị vỡ nát và cá chết gần như ngay lập tức. Người ta thường cho nổ lần thứ hai để giết các con cá ăn mồi lớn hơn bị thu hút bởi xác những con cá nhỏ bị chết do vụ nổ đầu. Phương pháp đánh bắt này không chỉ giết cá trong khu vực nổ chính, là còn lấy đi sự sống của nhiều sinh vật khác tại rạn san hô, những sinh vật không phải mục tiêu đánh bắt. Ngoài ra, nhiều xác cá không nổi lên mặt nước để được vớt mà chìm xuống đáy biển. Vụ nổ còn giết cả san hô trong khu vực, tiêu diệt chính cấu trúc của rạn, phá hủy nơi cư trú cho cá và các động vật quan trọng khác có tầm quan trọng đối với việc bảo tồn một rạn san hô mạnh khỏe. Những vùng từng phủ đầy san hô trở thành hoang mạc đầy vụn san hô, cá chết, và không còn gì khác sau cuộc đánh cá bằng thuốc nổ. Kiểu đánh cá này đã làm cho nhiều loài cá bắt đầu quá trình tuyệt chủng.

Bạc màu

Nhiệt độ cao của nước biển bề mặt cộng với mức độ bức xạ cao (nhiều ánh sáng) gây ra tổn thất cho zooxanthallae, một loại tảo cộng sinh cung cấp 95% năng lượng cho san hô chủ. Hậu quả là san hô bị mất lớp sắc tố (bạc màu).

Hiện tượng thời tiết El Niño trong những năm 1998 và 2004 đã làm nhiệt độ nước biển bề mặt tăng cao so với mức bình thường. Nhiều rạn san hô nhiệt đới đã bị bạc màu hoặc chết. Người ta đã nhận thấy sự phục hồi tại một số địa điểm hẻo lánh, nhưng trong tương lai, tình trạng ấm lên toàn cầu có thể đảo ngược lại sự phục hồi này.

Axít hóa đại dương

Sự giảm độ pH của nước biển bề mặt là mối đe đọa lâu dài và ngày càng tăng đối với các rạn san hô.
Lượng khí CO2 trong không khí tăng làm tăng lượng CO2 hòa tan trong nước biển. Dioxide cacbon tan trong các đại dương phản ứng với nước và tạo thành axít cacbonic, gây ra sự axít hóa đại dương. Người ta ước tính rằng độ pH mặt biển đã giảm từ 8,25 xuống 8,14 kể từ khi thời đại công nghiệp bắt đầu,. Trong điều kiện bình thường, các điều kiện cho việc tạo cacbonat calci ổn định tại vùng nước bề mặt, do ion cacbonat ở trạng thái bão hòa. Tuy nhiên, khi độ pH giảm, mật độ của ion này cũng giảm theo, và khi cacbonat trở nên không còn bão hòa, các cấu trúc tạo bởi calci cacbonat sẽ có nguy cơ bị hòa tan. Nghiên cứu đã cho thấy rằng quá trình tạo calci của san hô bị giảm hoặc sự hòa tan calci bị tăng lên khi san hô phải chịu lượng CO2 tăng.

Bùng nổ bụi từ châu Á và châu Phi
Bụi từ sa mạc Sahara chuyển động xung quanh Nam bán cầu của dải cận nhiệt đới di chuyển sang khu vực Caribe và Florida trong mùa nóng khi các dải cát bụi này được hình thành và di chuyển về phía bắc qua Đại Tây Dương cận nhiệt đới. Sự vận chuyển bụi toàn cầu cũng được góp phần từ các sa mạc Gobi và Taklamakan xuyên qua Triều Tiên, Nhật Bản và miền bắc Thái Bình Dương tới quần đảo Hawaii. Kể từ năm 1970, các trận bùng nổ bụi càng trầm trọng thêm do các chu kỳ khô hạn tại châu Phi. Có một sự biến động lớn trong vận chuyển bụi vào khu vực Caribe và Florida từ năm này qua năm khác; tuy nhiên, luồng bụi này là lớn hơn trong các pha tăng của Dao động Bắc Đại Tây Dương. Các sự kiện liên quan tới bụi có liên hệ với sự suy giảm sức sống của các rạn san hô trong khu vực Caribe và Florida, chủ yếu từ thập niên 1970. Các nghiên cứu chỉ ra rằng san hô có thể kết hợp bụi vào bộ xương của chúng như được nhận thấy từ bụi trong vụ phun trào năm 1883 của Krakatoa ở Indonesia trong các dải hình khuyên của san hô tạo đá ngầm Montastraea annularis trong dải đá ngầm Florida. Sự phổ biến tương đối của các nguyên tố hóa học, cụ thể là các kim loại, được sử dụng để phân biệt các loại đất phát sinh từ bụi núi lửa với bụi khoáng.

Phá hủy trên toàn thế giới
Các rạn san hô Đông Nam Á đang chịu nguy cơ bị tàn phá bởi các hoạt động đánh cá (chẳng hạn như đánh cá bằng thuốc nổ và đánh cá bằng xyanua), đánh cá quá mức, trầm tích, ô nhiễm, và bạc màu. Một loạt các hoạt động đa dạng, trong đó có giáo dục, điều tiết, và thiết lập các khu bảo tồn biển đang được thực hiện để bảo vệ các rạn san hô này. Ví dụ, tại Indonesia, các rạn san hô có diện tích gần 33.000 dặm vuông. Vùng biển của nước này là nơi trú ngụ của một phần ba tổng lượng san hô và một phần tư các loài cá của cả thế giới. Các rạn san hô của Indonesia nằm ở trung tâm của Tam giác San Hô và đã là nạn nhân của các kiểu đánh cá hủy diệt, du lịch không có điều tiết, và sự bạc màu do thay đổi khí hậu. Dữ liệu từ 414 trạm quan sát rải khắp Indonesia năm 2000 cho biết rằng chỉ 6% các rạn san hô của nước này ở tình trạng rất tốt, 24% ở tình trạng tốt, và khoảng 70% ở tình trạng từ tồi đến tạm được (Đại học Johns Hopkins, 2003).

Ngày 24 tháng 9 năm 2007, Reef Check (tổ chức bảo tồn san hô lớn nhất thế giới) tuyên bố rằng chỉ có 5% trong số 27.000 km² san hô của Philippines là ở "tình trạng rất tốt": Rạn Tubbataha, Marine Park ở Palawan, Đảo Apo ở Negros Oriental, Rạn Apo ở Puerto Galera, Mindoro, và Đảo Verde ngoài khơi Batangas. Philippines là nước có nhiều rạn san hô thứ hai ở châu Á.

Việt Nam nằm trong vùng đa dạng san hô lớn nhất thế giới, có điều kiện tự nhiên nói chung là thuận lợi cho sự phát triển của san hô tạo rạn. Tuy nhiên, chín phần mười trong số hơn 1000 km² rạn san hô ở Việt Nam đang ở tình trạng nguy cấp. 96% san hô bị đe dọa, trong đó 75% bị đe dọa nghiêm trọng và rất nghiêm trọng. Năm 1985, san hô có mặt ở hầu khắp các vùng ven đảo ở vịnh Hạ Long. Đến năm 1998, diện tích san hô chỉ còn 2/3 so với năm 1985. Một khảo sát vào tháng 6 năm 2006 cho thấy hầu như không còn san hô tại các vịnh Hạ Long và Bái Tử Long. Đi cùng với sự suy thoái của san hô trong vùng là sự vắng bóng của các loài hải sản quý và sự suy giảm sản lượng đánh bắt thủy sản nói chung.

Các ước tính chung cho thấy khoảng 10% các rạn san hô trên thế giới đã chết.

Bảo vệ và khôi phục

Cư dân đảo Ahus, tỉnh Manus, Papua New Guinea, theo một truyền thống kéo dài đã hàng thế hệ về việc hạn chế đánh cá tại 6 vùng trong phá rạn san hô của họ. Theo các truyền thống văn hóa này, đánh cá bằng lưới bị hạn chế tuy vẫn được phép câu cá. Kết quả là cả sinh khối và kích thước của từng con cá tại những vùng này cao hơn đáng kể so với những nơi được đánh bắt cá không hạn chế.
Người ta ước tính rằng khoảng 60% các rạn san hô trên thế giới đang có gặp nguy hiểm do các hoạt động có tính phá hoại của con người. Mối đe dọa đối với san hô đặc biệt lớn tại Đông Nam Á, nơi khoảng 80% các rạn san hô được coi là ở tình trạng nguy cấp.

Các khu bảo tồn biển

Một phương pháp bảo tồn các rạn san sô ven biển đã ngày càng trở nên nổi trội là việc tổ chức các khu bảo tồn biển. Các khu bảo tồn này đã được thành lập ở Đông Nam Á và nhiều nơi khác trên thế giới nhằm nỗ lực khuyến khích quản lý ngư nghiệm có trách nhiệm và bảo vệ sinh thái. Cũng như tại các vườn quốc gia và những nơi trú ngụ của động vật hoang dã, các hoạt động khai thác có tiềm năng gây hại bị cấm tại các khu bảo tồn biển. Các khu bảo tồn biển có các mục tiêu xã hội cũng như sinh học, trong đó có việc khôi phục các rạn san hô, giữ gìn quang cảnh, bảo vệ và tăng đa dạng sinh học, và thu lợi kinh tế.

Công nghệ khôi phục rạn

Các dòng điện yếu được truyền vào nước biển làm các khoáng chất bị phân rã và bám vào các cấu trúc thép. Lớp đá vôi thu được cũng giống như lớp đá vôi tạo nên các rạn san hô tự nhiên. Các loại san hô nhanh chóng tạo quần thể và sinh trưởng với tốc độ rất cao trên các cấu trúc này. Sự thay đổi trong môi trường do kết quả của các dòng điện còn làm tăng tốc sự hình thành và phát triển của cả đá vôi hóa học cũng như các bộ xương của san hô và các sinh vật có vỏ đá vôi khác.

Việc đắp bồi chất khoáng cho các rạn san hô hiện đang được thực hiện tại: Indonesia - Bali, Jamaica, Maldives - Ihuru và Vabbinfaru, Mexico - Yucatan, Panama - quần đảo San Blas, Papua New Guinea, Saya de Malha, Seychelles, Thái Lan - Phuket.

Xem thêm
 San hô
 San hô bạc màu
 Coral rag
 Black band disease
 Bảo tồn biển
 Dự án AWARE
 Coral Reef Alliance
 White band disease
 Reef shark
 Tảo

Tham khảo

Tham khảo chung

 Barber Charles V. và Vaughan R. Pratt. 1998. Poison and Profit: Cyanide Fishing in the Indo-Pacific. Environment, Heldref Publications.
 Butler Steven. 1996. "Rod? Reel? Dynamite? A tough-love aid program takes aim at the devastation of the coral reefs". U.S. News and World Report, ngày 25 tháng 11 năm 1996.
 Christie P. 2005a. Đại học Washington, bài giảng. ngày 18 tháng 5 năm 2005.
 Christie P. 2005b. Đại học Washington, bài giảng. ngày 4 tháng 5 năm 2005.
 CIA - World Factbook -- Philippines
 Clifton Julian. 2003. Prospects for Co-Management in Indonesia's Marine Protected Areas. Marine Policy, 27(5): 389-395.
 Courtney Catherine và Alan White. 2000. Integrated Coastal Management in the Philippines. Coastal Management; Taylor & Francis.
 Fox Helen. 2005. Experimental Assessment of Coral Reef Rehabilitation Following Blast Fishing. The Nature Conservancy Coastal and Marine Indonesia Program. Blackwell Publishers Ltd, tháng 2 năm 2005.
 Gjertsen Heidi. 2004. Can Habitat Protection Lead to Improvements in Human Well-Being? Evidence from Marine Protected Areas in the Philippines.
 Martin Glen. 2002. "The depths of destruction Dynamite fishing ravages Philippines' precious coral reefs". San Francisco Chronicle, ngày 30 tháng 5 năm 2002
 Sadovy Y.J. Ecological Issues and the Trades in Live Reef Fishes, phần 1
 USEPA.

Liên kết ngoài

 Encyclopedia of Earth - Coral reef
 ARC Centre of Excelence in Coral Reef Studies
 Coral reef facts  from The Nature Conservancy
 NOAA's Coral-List Listserver for Coral Reef Information and News
 NOAA's Coral Reef Conservation Program
 NOAA's Coral Reef Information System
 NOAA Report: The State of Coral Reef Ecosystems of the United States and Pacific Freely Associated States: 2005
 ReefBase: A Global Information System on Coral Reefs
 National Coral Reef Institute  Nova Southeastern University
 Global Coral Reef Alliance
 Global Coral Reef Monitoring Network
 Marine Aquarium Council
 NCORE National Center for Coral Reef Research  University of Miami
 The Coral Reef Alliance (CORAL) - Working Together to Keep Coral Reefs Alive
 Science and Management of Coral Reefs in the South China Sea and Gulf of Thailand
 A special report on the plight of the planet's coral reefs—and how you can help—from Mother Jones magazine
 Coral reefs – their distribution and origin
 A guide to finding sources and literature about coral reefs

Sản phẩm động vật

Thủy sản
Địa mạo đại dương và duyên hải
Đảo
Hệ thống sinh thái
Ngư nghiệp và môi trường
Thuật ngữ hải dương học
Hải dương học


title: Espresso

text:
Xem những nghĩa khác của cà phê tại trang Cà phê (định hướng)

Espresso, (, ) là một phương pháp rang và pha chế cà phê có nguồn gốc từ Ý,trong đó một lượng nhỏ nước sôi gần như bị đè nén dưới áp lực (ép) qua hạt cà phê nghiền.Espresso cũng là nền tảng cho nhiều loại đồ uống từ cà phê khác như cà phê latte, cappuccino, macchiato, mocha, flat white, Americano.

Cà phê Espresso có thể được pha chế với nhiều loại hạt cà phê và rang xay. Espresso thường đặc hơn cà phê pha bằng các phương pháp khác, có nồng độ chất rắn lơ lửng và hòa tan cao hơn và có crema trên cùng (một loại bọt có độ đặc của kem).

Kết quả của quá trình pha chế được điều áp, hương vị và kết cấu trong một tách épresso thôn thường rất đậm đặc. Ba giai đoạn phân tán trong espresso là những gì làm cho đồ uống này trở nên độc đáo. Pha phân tán đầu tiên là dạng cô đặc của các giọt dầu. Pha thứ hai là chất rắn lơ lửng, còn lớp thứ ba là lớp bọt khí hoặc bọt. Sự phân tán của các giọt dầu rất nhỏ được cảm nhận trong miệng giống kem. Đặc tính này của espresso góp phần vào những gì được gọi là cơ thể của đồ uống. Những giọt dầu này bảo quản một số hợp chất thơm bị mất trong không khí ở các dạng cà phê khác. Điều này bảo tồn hương vị cà phê mạnh mẽ hiện diện trong espresso.

Espresso có nhiều caffeine trên một đơn vị thể tích hơn hầu hết các loại đồ uống cà phê, nhưng vì kích thước phục vụ thông thường nhỏ hơn nhiều, nên tổng hàm lượng caffeine ít hơn một cốc cà phê pha tiêu chuẩn. Hàm lượng caffeine thực tế của bất kỳ đồ uống cà phê khác nhau tùy theo kích cỡ, xuất xứ hạt cà phê, phương pháp rang và các yếu tố khác, nhưng một khẩu phần espresso thông thường thường chứa 120 đến 170 miligam caffeine, trong khi một ly cà phê nhỏ giọt thông thường thường chứa 150 đến 200 mg.

Thiết bị, dụng cụ

Máy pha cà phê

Công dụng của máy pha là sản xuất ra những tách espresso hoàn hảo. Ngoài ra nó còn một công dụng nữa là đánh sữa để tạo bọt. Chiết xuất espresso và đánh sữa chuẩn cộng với kỹ thuật đổ hình điêu luyện sẽ cho ra những sản phẩm latte art thường thấy như: hình trái tim, hình lá rosetta, hình tulip...

Máy xay cà phê

Có 2 dòng máy xay chính được sử dụng là máy xay tự động và máy chỉnh tay. Hai dòng này khác nhau căn bản ở chỗ dòng tự động sẽ xay bột cà phê xuống thẳng tay pha. Khi bạn cho tay cà phê chạm vào nút xay là máy sẽ tự động xay đến khi bạn dừng. Còn máy xay chỉnh tay thì có phễu chứa bột cà phê. Khi xay bột đi xuống phễu chứa và nằm lại đó. Bạn phải dùng cần gạt dưới đáy phễu để lấy lượng bột cà phê đủ vào tay pha.

Các dụng cụ khác
Các dụng cụ khác đơn giản và nhỏ bé hơn nhưng cũng vô cùng cần thiết đối với barista gồm:

Khăn lau vòi hơi
Công dụng như tên của nó, dùng để vệ sinh vòi hơi mỗi lần đánh sữa xong. Khăn phải được thấm ướt mới có thể lau sạch được sữa nóng bám trên vòi hơi.

Miếng lót chịu lực
Miếng lót này bằng nhựa cứng hoặc cao su. Có chức năng làm đế tỳ tay pha cà phê trong quá trình nén bằng tamper.

Phin mù
Dùng để lắp vào tay pha trong quá trình vệ sinh càng pha cà phê.

Cân nhà bếp
Dùng để định lượng bột hoặc hạt cà phê trong các lần pha.

Chổi vệ sinh máy pha
Chổi thiết kế cong để có thể chà sạch các kẽ và khe dưới càng cà phê.

Ca đánh sữa
Có nhiều loại ca khác nhau về thể tích và công dụng do đó mỗi barista có thể chọn loại ca phù hợp với mục đích sử dụng. Để đảm bảo chất lượng đồ uống phục vụ khách các barista chọn loại ca vừa có thể đánh sữa vừa đổ được latte art hoặc cappuccino.

Tamper (tay nén)
Barista thường sử dụng tamper chuôi kim loại hoặc gỗ để nén cà phê với một lực khoảng 20 kg/cm3 lên bề mặt cà phê trong tay pha sao cho bề mặt cà phê cân bằng và mịn nhất chuẩn bị cho quá trình chiết.

Ly đong
Trên ly có vạch chia ml hoặc oz (1oz=30ml) để người pha định lượng được cà phê chiết xuống một cách chính xác nhất

Lọ rắc bột cacao
Lọ này thường để cho bột cacao hoặc các bột khác như bột quế để phủ 1 lớp mỏng lên về mặt váng cà phê cho thêm phần sinh động

Bột rửa
Bột này sẽ kết hợp với phin mù ở trên để sục vào càng cà phê trong quá trình vệ sinh máy. Việc sử dụng bột rửa nên tiến hành từ 1-2 lần trong 1 tuần.

Chổi vệ sinh phin
Khi đập bỏ bã phin (filter) hay còn gọi là tay pha cà phê sẽ còn dính lại chút cà phê trong lòng phin. Dùng chổi phẩy đi các hạt bụi cà phê này trước khi lắp lại càng hoặc làm cà phê mới.

Cây đánh bột
Sử dụng cây đánh bột này trong trường hợp pha cà phê mocha dùng bột cacao. Việc này sẽ có tác dụng làm tan bột cacao vào cà phê, làm cho quá trình pha diễn ra nhanh hơn.

Nguyên liệu
Nguyên liệu pha cà phê espresso vẫn là các hạt cà phê dùng cho các loại cà phê khác nhưng hạt cà phê thường được rang sẫm màu hơn. Điều này rất cần thiết vì qua cách pha dưới áp suất, axít tự nhiên của hạt cà phê bị hòa tan nhanh hơn các phương pháp pha chế thông thường rất nhiều. Cà phê espresso pha từ hạt cà phê thường vì thế sẽ có vị chua khó chịu. Người ta chống lại hiện tượng này bằng cách rang lâu hơn do hàm lượng axít giảm đi khi rang hạt cà phê. Một điểm yếu là khi rang lâu sẽ làm giảm đi hương thơm của cà phê. Nghệ thuật rang cà phê vì thế chính là ở chỗ tìm được sự cân bằng giữa hàm lượng axít và hương thơm cho mỗi loại hạt cà phê hay từng loại pha trộn các hạt cà phê. Khi rang cà phê sẫm màu như vậy hạt cà phê mất đi hàm lượng caffeine nhưng do có vị đậm đà nên cà phê espresso thường lại được cho là một loại cà phê đậm.

Thường loại cà phê Arabica (Coffea arabica) có chất lượng cao được dùng làm cà phê espresso. Để cà phê espresso có crema nhiều và đặc hơn người ta pha trộn hạt cà phê Arabia với Robusta (Coffea canephora), loại này không có được hương thơm và vị đậm đà như Arabica. Những người trong giới sành điệu vẫn cãi nhau sôi nổi là 100% Arabica hay phương thức pha trộn 60% Arabica và 40% Robusta sẽ mang lại một ly cà phê espresso hoàn hảo.

Cách pha

Kỹ thuật

Có thể dùng ấm pha cà phê espresso để pha loại cà phê này. Thuộc vào trong số các ấm pha cà phê espresso cổ điển là kiểu moka pot "Moka Express" do Alfonso Bialetti thiết kế năm 1933, loại vẫn còn được dùng trong nhiều gia đình trên toàn thế giới ở hình dáng nguyên thủy của nó. Vì ở loại ấm này còn xa mới đạt đến áp suất 8 bar (nhiều nhất chỉ có thể là 1,5 bar) nên chính xác mà nói thì đây không phải là cà phê espresso.

Để pha cà phê espresso ngon và có nhiều crema phải cần dùng đến một máy pha cà phê espresso. Trong máy này nước nóng 88 °C đến 94 °C được ép với áp suất ban đầu vào khoảng 9 bar qua bột cà phê được xay rất nhuyễn. Thời gian chảy qua phải là 25 giây. Nếu lượng nước phù hợp chảy qua nhanh hơn các hương vị không được hòa tan hết, nước chảy qua lớp bột cà phê chậm sẽ có quá nhiều chất đắng hòa tan theo.

Định lượng
Viện quốc gia về cà phê espresso của Ý đưa ra các tiêu chuẩn sau đây:
 Lượng cà phê cần dùng: 7 g ± 0,5 g
 Nhiệt độ nước lúc chảy ra khỏi máy: 90 °C ± 2 °C
 Nhiệt độ cà phê trong tách: 67 °C ± 3 °C
 Thời gian chảy qua: 25 giây ± 2,5 giây
 Độ nhớt ở 45 °C: 1,5 mPa s
 Lượng mỡ tổng cộng: > 2 mg/ml
 Hàm lượng caffeine: 40 mg/tách
 Dung tích trong tách (bao gồm crema): 25 ml ± 2,5 ml.

Các cách uống

Ở nước Ý
 Espresso macchiato (cũng gọi là caffè macchiato): Ở Ý người ta hay rót một ít sữa vào cà phê espresso. Ngoài ra loại cà phê espresso "có đốm" này (machiato: có đốm, lốm đốm) thường được thêm một ít sữa được sủi bọt.
 Cappuccino: Cà phê cappuccino bao gồm ba phần đều nhau: bọt sữa, cà phê espresso và sữa nóng.
 Espresso corretto (cũng gọi là caffè corretto): Cà phê espresso thường được "sửa chữa lại cho đúng" (corretto: sửa chữa lại cho đúng) bằng cách cho thêm một ít rượu, thường là loại Grappa của Ý.
 Caffè latte: Loại cà phê sữa này (latte: sữa) thường được uống vào lúc ăn sáng, được phục vụ trong một ly lớn hay trong một cái bát gồm cà phê espresso (lượng gấp đôi) và sữa nóng. Với sữa sủi bọt kèm theo (mỏng hơn cappuccino).
 Espresso lungo: Cà phê espresso được "kéo dài" ra (lungo: dài, kéo dài) với lượng nước gấp đôi cho cùng một lượng bột cà phê.
 Espresso ristretto: Ngược lại là cà phê espresso đậm đặc, pha chế với lượng nước ít hơn (15 ml).
 Latte macchiato: Loại cà phê sữa uống bằng ly.
 Caffè Americano: Cà phê espresso được pha loãng với cùng một lượng nước hay gấp đôi. (Chú ý: Không phải là cho gấp đôi lượng nước chảy qua bột cà phê).
 Caffè freddo: Cà phê espresso "kéo dài" được pha rất ngọt và ướp lạnh, thường chỉ có vào các tháng mùa hè trong các quán bar ở Ý.
 Espresso doppio: Cà phê espresso gấp đôi tức là 50 ml (doppio: gấp đôi).
 Sospenso: (tiếng Ý: tạm hoãn lại) Cà phê có mục đích từ thiện. C'e un Sospenso? Câu hỏi này được nghe thấy hằng ngày trong các quán cà phê tại thành phố Napoli, xuất phát từ truyền thống giúp đỡ nhau lâu đời tại thành phố này. Nguyên tắc: Khi cảm thấy đây là một ngày tốt đẹp với mình hay vừa có một giao dịch thuận lợi hoặc đơn giản là chỉ muốn góp phần vào cho xã hội người ta gọi một sospenso, tức là uống một tách cà phê espresso và trả tiền cho 2 tách. Khi có người khác đi ngang qua mà không có khả năng trả tiền cho một ly cà phê espresso, họ sẽ hỏi đến cà phê "tạm hoãn lại".

Ở Tây Ban Nha

 Café solo: Tên gọi cà phê espresso thông thường.
 Café cortado: Trong cách uống ở Tây Ban Nha này cà phê espresso cũng có một ít sữa nhưng nhiều hơn espresso macchiato, thường được phục vụ trong ly khoảng 60 ml và có sữa sủi bọt. Thế nhưng cũng có rất nhiều biến đổi ở các địa phương khác nhau thí dụ như uống trong tách hay pha thêm sữa đặc.
 Café con leche: Nhiều sữa hơn café cortado (con leche: với sữa).
 Carajillo: Thời trước người công nhân Tây Ban Nha có truyền thống uống cà phê espresso với rượu mùi (liqueur) vào buổi sáng trước khi đi làm.

Tham khảo

Ẩm thực Ý
Cà phê


title: Công sự

text:
Công sự là công nghệ xây dựng pháo đài dùng để bảo đảm an toàn cho người và phương tiện vật chất, kho tàng, bảo đảm chỉ huy ổn định, nâng cao hiệu quả sử dụng vũ khí và phương tiện kỹ thuật quân sự, chống các phương tiện sát thương của địch.

Tác dụng
1. Bảo đảm an toàn cho người và vũ khí trang bị.

2. Phát huy hỏa lực để tiêu diệt địch.

3. Tạo thế trận vững chắc, duy trì khả năng chiến đấu dài ngày, bảo đảm sinh hoạt cho bộ đội trong điều kiện chiến đấu.

Phân loại
Dựa vào địa hình, tình hình chiến sự và bố chí chiến lược, ta phân loại như sau:

- Các hầm, hào, địa đạo, hố cá nhân chiến đấu...

- Boong ke, lô cốt, pháo đài, thành trì,...

- Các đoạn tường thành, lũy,....

Ảnh hưởng của địa hình, thời tiết đối với công sự
Yếu tố địa hình là điều kiện cực kì quan trọng trong việc lựa chọn công sự cho phù hợp. Địa hình càng cao, càng thuận lợi cho việc bố trí các công sự để phòng thủ. Ví dụ: Hầm pháo của Quân đội nhân dân Việt Nam trong trận chiến Điện Biên Phủ năm 1954,...

Yếu tố của thời tiết đối với công sự cũng là vấn đề khó khăn trong công tác xây dựng công sự phòng thủ chiến lược. Ví dụ:Thời tiết mưa nhiều sẽ làm hư hại các chiến hào, gây ngập hầm, hoặc khi trời nắng, lớp đất phía trên quá cứng để đào công sự,....

Yêu cầu chung khi làm công sự
- Phải chắc chắn, duy trì được trong thời gian dài.

- Phải mang tính chiến lược, tăng khả năng phòng thủ ở mọi vị trí chiến đấu.

- Đảm bảo an toàn tối thiểu cho con người và trang bị khí tài.

Kỹ thuật cơ bản khi làm công sự

Đối với công sự phòng thủ cá nhân, ta chỉ cần xẻng, cuốc chim và vài bao cát, ta có thể làm được công sự đơn giản.

Sử dụng các thiết bị xây dựng để xây dựng các công sự.

Xem thêm
Công sự chiến đấu
Công sự phòng tránh
Hào chiến đấu
Hào cơ động

Tham khảo


title: Chimarra angularis

text:
Chimarra angularis là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Chimarra


title: Quốc lộ 21B

text:
Quốc lộ 21B là tuyến đường bộ cấp quốc gia của Việt Nam.

Hướng tuyến
Quốc lộ 21B hiện nay có điểm đầu tại nút giao Ba La (Hà Đông, Hà Nội) và điểm cuối ở nút giao với quốc lộ 1 (Km 278+200 QL1) thành phố Tam Điệp (Ninh Bình). Đây là tuyến quốc lộ kết nối các đô thị lớn như: Hà Đông - Phủ Lý - Nam Định.

Khởi đầu từ ngã ba giao cắt với Quốc lộ 6 tại Phú Lãm, quận Hà Đông. Quốc lộ 21B chạy theo hướng Bắc-Nam, phía tả ngạn sông Đáy; qua các thị trấn Kim Bài huyện Thanh Oai, Vân Đình huyện Ứng Hòa của Hà Nội; các đô thị Quế huyện Kim Bảng, thành phố Phủ Lý của tỉnh Hà Nam và trở thành tuyến đường nối 2 thành phố Phủ Lý - Nam Định. Khi qua cầu Đò Quan (Nam Định) quốc lộ 21B đi về phía Nam xuyên các huyện Nam Trực, Trực Ninh, Hải Hậu, Nghĩa Hưng của Nam Định. Từ thị trấn Quỹ Nhất Quốc lộ 21B đổi hướng chính Tây Bắc và vượt sông Đáy vào địa phận tỉnh Ninh Bình. Trên tỉnh Ninh Bình, quốc lộ 21B đi từ đê Quang Thiện theo đường Lạc Thiện tới sông Ân đi bên kia sông so với quốc lộ 10, qua đô thị Phát Diệm, đi dọc đê xã Tân Thành tới Lồng, theo đường 480E xuyên hồ Yên Thắng và kết thúc tại thành phố Tam Điệp.

Tổng chiều dài tuyến Quốc lộ 21B sau khi xây dựng khoảng 210 km, tuy nhiên thực tế cự ly từ điểm đầu Hà Đông đến điểm cuối Tam Điệp chỉ khoảng ~120 km theo đường ô tô nếu đi theo các tuyến đường giao thông khác.

Kết nối
Quốc lộ 21B có kết nối với Quốc lộ 38 tại Chợ Dầu (Kim bảng) và các tỉnh lộ 427, 429, 425, 428, 498,... và gặp các tuyến quốc lộ khác như: Quốc lộ 10, quốc lộ 12B, Quốc lộ 1.

Quốc lộ 21B trên từng đoạn có vai trò quan trọng trong việc kết nối giao thông như: giữa 2 thành phố Phủ Lý và Nam Định; giữa thành phố Nam Định và đô thị Thịnh Long cũng như kết nối 2 đô thị Phát Diệm (Ninh Bình) và Thịnh Long (Nam Định) tới thành phố Tam Điệp.

Đây cũng là tuyến đường bộ chủ yếu nối trung tâm Hà Nội với thắng cảnh Chùa Hương và sẽ được nâng cấp trong giai đoạn tới để nối liền chuỗi du lịch tâm linh: trục Mỹ Đình- Chùa Hương - chùa Bái Đính.

Có một tuyến quốc lộ khác gần giống Quốc lộ 21B là Quốc lộ 21A. Quốc lộ 21A là một tuyến giao thông khác chạy từ thị xã Sơn Tây qua Xuân Mai, Chi Nê (một số đoạn trùng với đường Hồ Chí Minh), Phủ Lý, Nam Định - Cổ Lễ - Lạc Quần tới bãi biển Hải Thịnh, huyện Hải Hậu (Nam Định).

Chú thích

Tham khảo
Điều chỉnh quy hoạch Quốc lộ 21B kéo dài: Góp phần hoàn thiện kết nối mạng lưới giao thông đối ngoại của tỉnh Ninh Bình

21B
Giao thông Hà Nội
Giao thông Hà Nam
Giao thông Ninh Bình
Giao thông Nam Định


title: Quint-Fonsegrives

text:
Quint-Fonsegrives là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 153 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Quintfonsegrives


title: Đàng Trong

text:
Đàng Trong (塘中), hay Nam Hà (chữ Hán: 南河) là tên gọi vùng lãnh thổ Đại Việt do chúa Nguyễn kiểm soát, xác định từ sông Gianh (Quảng Bình) trở vào Nam. Bắt đầu từ năm 1600, khi từ Bắc trở về Thuận Hóa, Nguyễn Hoàng đã xây dựng một thế lực độc lập, điều này dẫn tới nội chiến chia cắt hai miền vào năm 1627, và các đời chúa Nguyễn tiếp sau ở thế đối đầu với thế lực chúa Trịnh (cho đến khi quân Tây Sơn đánh đổ cả 2 dòng chúa và thống nhất 2 miền). Tuy nhiên, các chúa Nguyễn vẫn công nhận Đàng Trong là 1 phần lãnh thổ của nước Đại Việt do vua Lê nắm quyền tối cao, họ tự coi mình là quan nhà Lê, thay mặt vua Lê cai trị vùng đất này mà thôi.

Chúa Nguyễn sử dụng tên "An Nam" trong các tài liệu, thư từ ngoại giao. Các tài liệu ngoại quốc đương thời gọi xứ Đàng Trong là Quảng Nam Quốc (廣南國), hay Canglan, Quinan (tiếng Hà Lan), Cochinchina (tiếng Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Anh) và Cocincina (tiếng Ý, Latinh).

Lịch sử

Nguồn gốc sâu xa của sự phân chia Đàng Trong-Đàng Ngoài phải kể từ sự kiện năm 1527, Mạc Đăng Dung phế bỏ vua Lê Cung Hoàng lập nên nhà Mạc. Sự kiện giết vua đoạt quyền, dâng đất cầu lợi cho nhà Minh của Mạc Đăng Dung khiến lòng dân không phục.

Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra, đáng chú ý nhất là cuộc khởi nghĩa của Nguyễn Kim, một tướng cũ của nhà Lê do không thần phục nhà Mạc đã chạy sang Lan Xang (Lào), được vua Sạ Đẩu cho lập bản doanh và tìm được Lê Ninh dòng dõi nhà Lê năm 1533, với danh nghĩa phù Lê các lực lượng khác tề tựu về Nguyễn Kim để diệt Mạc.

Năm 1543, quân của Nguyễn Kim đánh chiếm Tây Đô (Thanh Hoá). Hoạn quan nhà Mạc là Dương Chấp Nhất đầu hàng.

Năm 1545, Dương Chấp Nhất dâng dưa độc cho Nguyễn Kim, Kim ăn vào mà chết. Chấp Nhất bỏ trốn về nhà Mạc. Con rể Nguyễn Kim là Trịnh Kiểm lên thay cầm quyền chỉ huy quân đội và Trịnh Kiểm đã tìm cách loại trừ phe cánh của Nguyễn Kim.

Con trai đầu của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông bị ám hại, con trai thứ Nguyễn Hoàng lo sợ hoàn cảnh của mình đã tìm gặp Nguyễn Bỉnh Khiêm để xin gợi ý. Nguyễn Bỉnh Khiêm đã mở lối đi mới, ảnh hưởng to lớn đến Việt Nam sau này bằng câu nói:
Hoành Sơn nhất đái, khả dĩ dung thân
(sau này nhà Nguyễn sửa lại câu sấm thành:"Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân" với hy vọng giữ được cơ nghiệp muôn đời)

Nguyễn Hoàng đã nhờ sự giúp đỡ của chị ruột Bảo Ngọc là vợ Trịnh Kiểm xin vào trấn thủ ở Thuận Hóa. Năm 1558, Nguyễn Hoàng đã cũng gia quyến, thân thuộc, tướng lĩnh đi vào Thuận Hóa.

Năm 1569, Nguyễn Hoàng ra Thanh Hóa yết kiến Lê Anh Tông, giúp Nam triều đánh nhà Mạc, rồi đến phủ Thái sư lạy mừng Trịnh Kiểm. Trịnh Kiểm hài lòng, phong cho ông trấn thủ luôn đất Quảng Nam. Nguyễn Hoàng làm Tổng Trấn tướng quân kiêm quản cả xứ Quảng Nam.

Năm 1570, Trịnh Kiểm mất, hai con là Trịnh Cối và Trịnh Tùng tranh giành ngôi Chúa.

Năm 1593, Nguyễn Hoàng đưa quân ra Bắc Hà giúp Trịnh Tùng đánh dẹp họ Mạc trong 8 năm trời, rồi bị họ Trịnh lưu giữ lại do lo sợ sự cát cứ và thế lực lớn mạnh của ông.

Năm 1599, Nguyễn Hoàng nhân có nổi loạn chống lại với họ Trịnh ở cửa Đại An (thuộc Nam Định), ông xin Trịnh Tùng cho mình đánh dẹp, để người con thứ năm là Hải và cháu là Hắc làm con tin. Sau đó ông kéo quân theo đường hải đạo về Thuận Hoá.

Sau khi trở về, Nguyễn Hoàng đã quyết tâm xây dựng một thế lực độc lập, nhưng vẫn duy trì nộp thuế hàng năm cho chính quyền họ Trịnh vì biết rằng lực lượng quân sự chưa thể trực tiếp đối đầu. Ông lo phát triển cơ sở, mở mang bờ cõi, phòng bị quân Trịnh vào đánh phá.

Năm 1613, Nguyễn Hoàng qua đời. Con là Nguyễn Phúc Nguyên lên thay. Nguyễn Phúc Nguyên tiếp tục ý chí của cha, tăng cường sức mạnh kinh tế, quân sự, mở rộng lãnh thổ về phía Nam và khuyến khích di dân lập ấp.

Năm 1620, Chúa Phúc Nguyên ngừng nộp thuế cho chính quyền Lê-Trịnh đàng ngoài.

Năm 1627, Chúa Trịnh Tráng mới sai quan vào Thuận Hóa đòi tiền thuế từ ba năm về trước. Chúa Sãi (Nguyễn Phúc Nguyên) tiếp sứ nhưng không chịu nộp thuế. Chúa Trịnh lại sai sứ mang sắc vua Lê vào dụ Chúa Sãi cho con ra chầu, và đòi nộp 30 con voi cùng 30 chiếc thuyền để đưa đi cống nhà Minh. Chúa Sãi không chịu.

Biết rằng họ Nguyễn ly khai, không chịu thần phục nữa, tháng 3 năm 1627, chúa Trịnh mang quân đi đánh họ Nguyễn. Sự kiện này đánh dấu sự chia tách hoàn toàn cả về lý thuyết và thực tế của xứ Thuận Quảng tức Đàng Trong của Chúa Nguyễn với Đàng Ngoài của Chúa Trịnh. Nó cũng tạo ra thời kỳ Trịnh-Nguyễn phân tranh kéo dài 45 năm, từ 1627 đến 1672, với 7 cuộc đại chiến của 2 bên. Dân tình quá khổ cực, chán nản, hai họ Trịnh, Nguyễn phải ngừng chiến, lấy sông Gianh làm ranh giới chia cắt lãnh thổ, miền Nam sông Gianh–Rào Nan thuộc quyền chúa Nguyễn, được gọi là Đàng Trong.

Chính trị, quân sự

Thời Nguyễn Hoàng, họ Nguyễn vẫn thần phục chính quyền Lê-Trịnh trong chính thể Đại Việt thống nhất.

Năm 1558, Nguyễn Hoàng nhậm chức trấn thủ Thuận Hóa.

Năm 1569 kiêm nhận trấn thủ Quảng Nam.

Năm 1593, Nguyễn Hoàng đưa quân ra Bắc Hà giúp Trịnh Tùng đánh dẹp họ Mạc trong 8 năm trời rồi bị họ Trịnh lưu giữ lại do lo sợ sự cát cứ và thế lực lớn mạnh của ông.

Thế đối đầu Nam-Bắc triều chấm dứt khi Trịnh Tùng tiến chiếm được thành Thăng Long, và bắt giết được Mạc Mậu Hợp vào cuối năm 1592, họ Mạc chạy lên Cao Bằng.

Thời Nguyễn Phúc Nguyên bắt đầu xây dựng một vương triều độc lập ở Đàng Trong, từng bước ly khai khỏi chính quyền vua Lê - chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Thế đối đầu Đàng Trong- Đàng Ngoài bắt đầu hình thành.
Năm 1629, Chúa Sãi tạm nhận sắc phong từ Chúa Trịnh để dồn lực đối phó với quân Chăm Pa và lưu thủ Văn Phong làm phản. Tránh cuộc đối đầu từ cả hai phía Bắc- Nam. Năm 1630, Chúa Sãi đã làm theo kế của Đào Duy Từ trả lại sắc cho vua Lê - chúa Trịnh.

Chúa Sãi cho xây gấp lũy Thầy để phòng bị những cuộc tấn công của quân Trịnh, lũy phòng thủ này đã ngăn chặn hiệu quả các cuộc tấn công từ Đàng Ngoài, tính hữu dụng của nó nhanh chóng được chứng minh qua cuộc tấn công tiếp theo năm 1633.

Sang các thời chúa Nguyễn sau tiếp tục củng cố chính quyền Đàng Trong và mở rộng lãnh thổ về phía nam. Sau nhiều cuộc tấn công, tới cuối thế kỷ 17, họ Nguyễn chinh phục lãnh thổ Chiêm Thành (vốn đã suy yếu từ cuộc tấn công của Lê Thánh Tông năm 1471).

Năm 1744, chúa Nguyễn Phúc Khoát xưng vương và Phú Xuân được gọi là Đô thành, nhưng vẫn dùng niên hiệu vua Lê và không đặt quốc hiệu riêng. Ông đúc ấn "quốc vương" thay cho các ấn "Thái phó quốc công" và "Tổng trấn tướng quân" của các đời trước.

Giai đoạn này người ngoại quốc đến giao thương với Việt Nam thường dùng tên gọi Cochinchine để chỉ vùng lãnh thổ này.

Hành chính

Trị sở chính quyền đóng tại Chánh dinh. Chánh dinh di chuyển qua nhiều nơi và từ 1687 dời về Phú Xuân.

Các địa điểm đặt Chánh dinh của Chúa Nguyễn:
Ái Tử (1558 – 1570)
Trà Bát (1570-1600)
Dinh Cát (1600 – 1626)
Phước Yên (1626 – 1636)
Kim Long (1636 – 1687)
Phú Xuân lần thứ nhất (1687 – 1712)
Bác Vọng (1712 – 1738)
Phú Xuân lần hai (1738 -1775)

Từ khi ly khai Đàng Ngoài, Chúa Phước Nguyên đã tiến hành cải tổ lại bộ máy hành chính. Lãnh thổ được chia theo Thừa Tuyên hay Xứ, phân thành Chánh Dinh, Dinh ngoài. Dưới dinh là các phủ huyện.

Được chia ra 7 dinh: Chánh Dinh (Phú Xuân), Cựu Dinh (Ái Tử, Triệu Phong, Quảng Trị), Quảng Bình, Vũ Xá, Bố Chánh, Quảng Nam và Trấn Biên.

Mỗi dinh có thể coi như một tỉnh hiện nay. Hành chính có chức quan lưu thủ đứng đầu, quân sự thì có chức quan tuần thủ chỉ huy.

Khi xưng vương, Nguyễn Phước Khoát đổi ba ty thành Lục bộ gồm Lại bộ, Lễ bộ, Hộ bộ, Hình bộ, Công bộ, Binh bộ.

Ban đầu, Đàng Trong chỉ bao gồm 2 trong số 13 trấn của nước Đại Việt là Thuận Hóa và Quảng Nam (11 trấn còn lại do chúa Trịnh cai quản ở Đàng Ngoài). Đến giữa thế kỷ 18, khi Nguyễn Phúc Khoát xưng vương, họ Nguyễn đã làm chủ vùng lãnh thổ từ Hoành Sơn đến Cà Mau hiện nay. Toàn bộ lãnh thổ Đàng Trong được chia thành 12 dinh và 1 trấn.

Đàng Trong chia làm các dinh, trấn, năm 1744 có 12 dinh: (Bố Chính, Quảng Bình, Lưu Đồn, Cựu Dinh, Chánh Dinh, Quảng Nam, Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận, Trấn Biên, Phiên Trấn, Long Hồ) và 1 trấn (Hà Tiên). Mỗi dinh cai quản một phủ, dưới phủ có huyện, tổng, xã.

Giáo dục khoa cử

Vì Đàng Trong mới hình thành, Nho học tại đây chưa có vị trí sâu, rộng như ở Đàng Ngoài. Thời kỳ đầu, các chúa Nguyễn bổ nhiệm quan lại đều lấy con em quý tộc và theo sự tiến cử của quan lại địa phương. Nhưng do nhu cầu cần nhân tài cho bộ máy cai trị, các chúa Nguyễn đã từng bước xúc tiến việc học tập và thi cử.

Từ năm 1632, Nguyễn Phúc Nguyên thi hành chính sách duyệt tuyển: 3 năm một lần tuyển nhỏ, 6 năm một lần tuyển lớn. Năm 1646, chúa Nguyễn mở khoa thi Thu đầu tiên, gọi là Thu vi hội thí (Thi hội mùa thu). Từ đó định ra lệ thi 9 năm 1 lần, chia làm 2 khoa Chính đồ và Hoa văn.

Chúa Nguyễn Phúc Lan bắt đầu mở khoa thi năm 1647, lấy 7 người trúng chính đồ, 24 người trúng hoa văn, đều được bổ dụng.

Định phép thi 9 năm một kỳ. Ra lệnh cho các học trò về khoa chính đồ và khoa hoa văn đều đến công phủ để ứng thi.

Chính đồ thi 3 ngày: Ngày thứ nhất thi tứ lục. Ngày thứ hai thi thơ phú. Ngày thứ 3 thi văn sách
Lấy văn chức, tri phủ, tri huyện làm sơ khảo; cai bạ, ký lục, nha úy làm giám khảo; nội tả, nội hữu, ngoại tả, ngoại hữu làm giám thí.
Người thi trúng thì làm danh sách đẻ tiến lên, định làm 3 hạng giáp, ất, bính.
Hạng giáp là giám sinh, bổ tri phủ tri huyện; hạng ất làm sinh đồ, bổ huấn đạo; hạng bính cũng làm sinh đồ, bổ lễ sinh hoặc cho làm nhiêu học mãn đại.

 Hoa văn thi 3 ngày, mỗi ngày đều viết một bài thơ. Người trúng cũng chia làm 3 hạng, bổ làm việc ở ba ty Xá sai, Lệnh sử và Tướng thần lại và cho làm nhiêu học.

Năm 1660, Nguyễn Phúc Tần cho mở kỳ thi Hội, lấy đỗ 5 người thi Chính đồ và 15 người thi Hoa văn. Những người thi đỗ được vào Chánh dinh (Phú Xuân) thi Đình.

Thời Nguyễn Phúc Tần, thể lệ liên tục thay đổi, có sự hạn chế người đi thi. Sang thời Nguyễn Phúc Trăn, chính quyền phục hồi lại thể lệ hạn chế thi cử thời trước. Từ đó thi Nhiêu học mới được tiến hành đều đặn.

Năm 1740, chúa Nguyễn Phúc Khoát cho định lại phép thi mùa Thu và quyền lợi của người đỗ. Năm 1768, Nguyễn Phúc Thuần cho mở kỳ thi Hương đầu tiên và cũng là khoa thi cuối cùng trong việc khoa cử ở Đàng Trong.

Kinh tế

Giai đoạn đầu Đàng Trong lãnh thổ là vùng Thuận Quảng chủ yếu là đồi núi đan xen với những đồng bằng nhỏ hẹp, cộng với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt nên dân cư thưa thớt. Chính quyền trung ương không quan tâm nhiều đến việc phát triển vùng biên giới, nó chỉ coi là vùng đệm với quốc gia phía Nam.

Kể từ khi Nguyễn Hoàng vào trấn thủ vùng Thuận Quảng, và có ý định gây dựng cơ đồ tại đây thì cuộc sống lưu dân mới bắt đầu có những thay đổi đáng kể, nó khuyến khích làn sóng dân di cư, khai phá mở rộng những vùng đất hoang, đặc biệt là mở rộng ngoại thương ở mức chưa từng có trong lịch sử.

Những chính sách ban đầu của Nguyễn Hoàng tạo điều kiện thuận lợi như năm 1597 cho lưu dân khai khẩn tại Phú Yên, năm 1608 xứ Thuận Quảng được mùa tạo ra làn sóng dân di cư, binh lính đầu hàng trong những trận chiến đều được vỗ về cho đi khai phá vùng đất mới.

Nguyễn Hoàng tạo sự bứt phá về ngoại thương khi cho hoạt động cảng thị Hội An, ông còn viết nhiều thư trao đổi, bàn bạc chuyện buôn bán với chính quyền Tokugawa (chính quyền quân sự ở Nhật Bản), cho phép người nước ngoài mở phố riêng.

Từ khi khai phá vùng Nam Bộ, các chúa Nguyễn có chính sách quan tâm đến nông nghiệp. Hàng loạt con sông và kênh được đào vét ở Thuận Quảng, điển hình như kênh Trung Đan và Mai Xá. Sang thế kỷ 18, những vùng đất hoang vu ở Nam Bộ đã trở thành ruộng phì nhiêu, ruộng tốt bậc nhất Đại Việt. Nghề nông Đàng Trong đã tạo ra 26 giống lúa nếp và 23 giống lúa tẻ.

Về cơ bản, Đàng Trong có những nét tương đồng trong phát triển thủ công nghiệp so với Đàng Ngoài. Do sự tác động từ sự du nhập của khoa học kỹ thuật phương Tây, thủ công nghiệp Đàng Trong không chỉ phát triển về quy mô mà còn xuất hiện nhiều ngành nghề mới như đóng tàu, thuyền, đúc súng, khai thác mỏ. Trong ngành khai thác mỏ, Đàng Trong không có nhiều tài nguyên khoáng sản như Đàng Ngoài, chỉ có một số mỏ sắt và mỏ vàng.

Nhiều đô thị ven biển, ven sông phát đạt, có quan hệ mậu dịch với các nước Đông Á, Đông Nam Á và một số nước phương Tây. Hội An, Thanh Hà (gần Huế), Gia Định và những đô thị và hải cảng nổi tiếng.

Cùng sự mở mang đất đai vào phía nam, các chợ cũng hình hành ngày càng nhiều vì nhu cầu trao đổi hàng hóa. Sự phát triển của kinh tế hàng hóa đã dẫn đến sự hình thành các luồng buôn bán lưu thông hàng hóa giữa các vùng trong nước.

Dù bị các chúa Trịnh và chúa Nguyễn ngăn cấm, giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài vẫn có luồng buôn bán trao đổi không chính thức.

Đàng Trong sụp đổ
Từ giữa thế kỉ 18, chế độ chúa Nguyễn suy đồi, khởi nghĩa nông dân bùng nổ và cuối cùng phong trào Tây Sơn đã lật đổ chế độ chúa Nguyễn. Năm 1786, chấm dứt sự phân chia Đàng Trong-Đàng Ngoài.

Sau khi Võ Vương Nguyễn Phúc Khoát chết, chính quyền họ Nguyễn rơi vào tay quyền thần Trương Phúc Loan. Loan thao túng triều chính, tự xưng là "Quốc phó", giết Nguyễn Phúc Luân (cha Nguyễn Phúc Ánh) và lập Nguyễn Phúc Thuần, lúc đó mới 12 tuổi lên ngôi, tức là Định vương.

Năm 1769, vị vua mới của nước Xiêm là Taksin tức Trịnh Quốc Anh tung ra một cuộc chiến nhằm tìm cách lấy lại quyền kiểm soát nước Chân Lạp vốn chịu nhiều ảnh hưởng của chúa Nguyễn. Chúa Nguyễn buộc phải lùi bước khỏi những vùng đất mới chiếm.

Năm 1771, anh em Tây Sơn do Nguyễn Nhạc cầm đầu nổi dậy chống chúa Nguyễn. Năm 1773, Tây Sơn chiếm được Quy Nhơn. Do sự can thiệp của Đàng Ngoài, năm 1774 chúa Trịnh điều binh đánh chiếm Phú Xuân, chính quyền họ Nguyễn phải rút vào Nam Bộ.

Tây Sơn thần phục họ Trịnh và dồn sức tấn công họ Nguyễn. Năm 1777, hai chúa Nguyễn Phúc Thuần và Nguyễn Phúc Dương bị Tây Sơn bắt giết. Nguyễn Ánh được dựng làm chúa để kế tục. Sau nhiều nỗ lực gây dựng lại cơ nghiệp không thành, kể cả việc cầu ngoại binh của Xiêm La (1784), Nguyễn Ánh bại trận phải chạy sang Xiêm lưu vong. Không lâu sau chính quyền họ Trịnh ở Đàng Ngoài cũng bị Tây Sơn tiêu diệt (1786), chính thể Đàng Ngoài và Đàng Trong chấm dứt.

Nguyên nhân
Chính sự họ Nguyễn ngay từ thời Nguyễn Phước Khoát đã gây những ảnh hưởng tiêu cực cho dân chúng. Hệ thống thuế khóa phức tạp, cồng kềnh, nặng nề, quan dưới lạm thu khiến dân phải nộp nhiều hơn quy định. Thuế thổ sản có tới hàng ngàn thứ, tính cả những sản vật nhỏ nhặt. Năm 1741, Phúc Khoát ra lệnh truy thu thuế của cả những người bỏ trốn. Tới năm 1765 lại có lệnh truy thu thuế còn thiếu của 10 năm trước

Sang thời Trương Phúc Loan nắm quyền, dân Đàng Trong càng bị bóc lột nặng nền hơn. Loan nổi tiếng là tham lam, vơ vét của công, mua quỵt của các thương nhân nước ngoài. Có đợt sau trận lụt, nhà Loan bày vàng ra phơi "sáng chóe" cả sân.

Thất bại trước những cuộc đụng độ với Xiêm La cộng với sưu thuế nặng nề cùng tình trạng tham nhũng tại địa phương khiến cho chính quyền họ Nguyễn đã yếu càng yếu thêm. Đó chính là thời cơ để ba anh em Tây Sơn bắt đầu khởi nghĩa chống lại chúa Nguyễn.

Ảnh hưởng lịch sử
Hai triều đại quân chủ cuối cùng trong lịch sử Việt Nam là nhà Tây Sơn (1778–1802) và nhà Nguyễn (1802–1945) đều có điểm chung là các triều đại được thiết lập bởi những người sinh trưởng trên đất Đàng Trong ở thế kỷ 18. Nhà Tây Sơn do ba anh em Nguyễn Nhạc, Nguyễn Huệ và Nguyễn Lữ sáng lập. Còn nhà Nguyễn do Nguyễn Phúc Ánh, một hậu duệ trực hệ của các chúa Nguyễn (1558–1777), sáng lập sau khi đánh bại nhà Tây Sơn. Đây là 2 triều đại có nhiều điểm khác biệt so với các triều đại trước đó của người Việt. Họ về cơ bản lấy đất Đàng Trong làm thủ phủ cai trị mà không phải là Thăng Long như truyền thống. Họ cũng kiểm soát một lãnh thổ rộng lớn với biên độ phát triển của các vùng miền (về kinh tế, văn hóa, sắc tộc...) lớn hơn bất cứ triều đại nào từng đóng đô ở đất Bắc Hà. Một trong những đóng góp lớn nhất của 2 triều đại này với lịch sử dân tộc Việt Nam là đã nối tiếp nhau hoàn thành công cuộc thống nhất và đồng thời mở rộng lãnh thổ đất nước sau hàng trăm năm bị chia cắt bởi các cuộc tranh giành quyền lực giữa các thế lực lớn Mạc-Trịnh-Nguyễn kể từ khi nhà Lê sơ (1428–1527) sụp đổ.

Lịch sử hình thành và phát triển của nhiều đô thị trên dải đất miền Nam như Thanh Hà – Bao Vinh, Phú Xuân – Huế, Hội An, Mỹ Tho, Cù lao Phố (Nông Nại đại phố), Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định, Hà Tiên... đều cơ bản bắt nguồn từ thế kỷ 17 trở đi với những cuộc di dân lớn chủ yếu từ các vùng đất thuộc xứ Thanh, xứ Nghệ, Quảng Bình và cả miền Nam Trung Quốc sau khi nhà Thanh diệt nhà Minh (xem cụ thể ở bài viết về người Minh Hương). Với một khoảng thời gian trên dưới 200 năm (1600–1800), dải đất Đàng Trong cơ bản có một nhịp độ phát triển kinh tế-xã hội năng động hơn hẳn Đàng Ngoài. Cần nhớ rằng, bên cạnh đô thị truyền thống là kinh đô Thăng Long thì Đàng Ngoài chỉ phát triển được thêm một đô thị Phố Hiến mang vai trò là đô thị vệ tinh của Thăng Long. Trong khi đó ở Đàng Trong, các chúa Nguyễn nhận biết rõ những ưu và nhược điểm của xứ mình nên dần hình thành tầm nhìn kinh tế năng động hơn hẳn các chúa Trịnh ở Đàng Ngoài và cả các vua nhà Nguyễn sau này. Bởi vậy với tư cách là những nhà cai trị thực quyền trên đất phương Nam (thay vì vua nhà Lê trung hưng), các chúa Nguyễn đã khôn ngoan đón nhận và tận dụng cộng đồng di dân vùng Hoa Nam (chủ yếu là những người Khách Gia, Phúc Kiến và Quảng Đông vốn đặc biệt năng động và thạo nghề kinh doanh) sau biến loạn cuối thời Minh để điều động họ khai phá và phát triển một loạt các đô thị năng động thương mại nối dài từ Hội An cho đến tận Hà Tiên ngày nay.

Sự hình thành của xứ Đàng Trong lúc đầu là một giải pháp tình thế, bất đắc dĩ, mang tính chất đối phó của hai đời chúa Nguyễn đầu tiên (Nguyễn Hoàng và Nguyễn Phúc Nguyên). Giải pháp mang tính "phản loạn, li khai" này nhằm mục đích trước tiên là bảo tồn lợi ích sống còn của dòng họ Nguyễn, khi họ Trịnh về thực quyền đã thay thế hoàn toàn họ Lê để cai trị cả miền Bắc Hà sau khi đánh bại nhà Mạc (1592). Tuy nhiên trải qua hàng trăm năm hình thành và phát triển, thì dải đất phương Nam thuộc xứ Đàng Trong cũ đã có ảnh hưởng không thể lường tính hết về mọi mặt với lịch sử Việt Nam từ thời trung-cận đại cho đến nay. Không phải đến thời Nguyễn Hoàng thì kế hoạch Nam tiến của người Việt (mà chủ yếu là của tầng lớp cai trị) mới trỗi dậy. Nhưng trước thời Nguyễn Hoàng, người Việt vẫn coi miền đất phương Nam, đặc biệt từ Quảng Trị trở vào, là một chốn "ác địa", nhiều bất trắc, phong thổ lạ lẫm và nhất là một quan hệ phức tạp trong lịch sử giữa 2 tộc người là người Việt và người Chăm. Việc họ Nguyễn đặt chế độ cai trị thực quyền trên dải đất này (mặc dù về danh nghĩa vẫn thần phục nhà Lê Trung Hưng) đã khích lệ những cuộc di dân lớn, không chỉ của người Việt từ Bắc bộ mà còn của một bộ phận không nhỏ người vùng Nam Trung Quốc sau cuộc chuyển giao quyền lực từ Hán tộc sang Mãn tộc vào năm 1644. Xứ Đàng Trong hình thành và phát triển cũng xóa bỏ thế phát triển mang tính thống trị của trung tâm truyền thống là vùng Đồng bằng Bắc bộ với vai trò độc tôn về mọi mặt của Thăng Long. Lịch sử phát triển của một số vùng kinh tế đồng bằng trù phú như Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ (đồng bằng sông Cửu Long) dưới thời các chúa Nguyễn cũng cho thấy xu hướng chuyển dịch dần về phương Nam của quá trình phát triển kinh tế Việt Nam. Thậm chí cho tới ngày nay, ở những thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 thì xu hướng "Nam tiến" của nguồn lực lao động từ các vùng đồng bằng Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ vẫn đang diễn ra mạnh mẽ và áp đảo. Theo số liệu năm 2011, tổng dân số của vùng Đông Nam Bộ là 14.890.800 người (chiếm khoảng 17% dân số cả nước) trên một diện tích tự nhiên 23.597,9 km² (chiếm khoảng 7,5% diện tích cả nước), mật độ dân số là 631 người/km². Theo số liệu điều tra di cư nội địa quốc gia được Tổng cục Thống kê và Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) công bố tại Hà Nội ngày 16/12/2016 thì vùng Đông Nam Bộ là nơi có tỷ lệ dân di cư đến cao nhất cả nước. Diễn đàn Kinh tế Đông Nam Bộ thường niên trong năm 2017 tại Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận rằng "vùng Đông Nam bộ chiếm khoảng 40% GDP, đóng góp gần 60% thu ngân sách quốc gia, GDP tính theo đầu người cao gần gấp 2,5 lần mức bình quân cả nước; có tỷ lệ đô thị hóa cao nhất nước; tốc độ tăng trưởng kinh tế của vùng luôn cao hơn khoảng 1,4 lần đến 1,6 lần tốc độ tăng trưởng bình quân chung cả nước."

Xem thêm
 Nhà Lê trung hưng
 Đàng Ngoài
 Trịnh – Nguyễn phân tranh
 :Thể loại:Người Đàng Trong

Chú thích

Tài liệu đương thời
 Trịnh Hoài Đức (1765–1825), Gia Định thành thông chí.
 Christoforo Borri (1583–1632). Xứ Đàng Trong năm 1621. Hồng Nhuệ Nguyễn Khắc Xuyên và Nguyễn Nghị dịch và chú thích. Nhà xuất bản Thành phố Hồ Chí Minh, 1998.
 Chu Thuấn Thủy (1600–1682). An Nam cung dịch kỷ sự.
 Thích Đại Sán (1633–1705). Hải ngoại kỷ sự. Viện Đại học Huế xuất bản năm 1963.
 Sir John Barrow, 1st Baronet. A Voyage to Cochinchina, in the Years 1792 and 1793. London, UK: Cadell & Davies, 1806.

Tham khảo

 Viện Sử học (2007). Lịch sử Việt Nam, Tập 4. Trần Đức Cường (tổng chủ biên). Trần Thị Vinh (chủ biên). Nhà xuất bản Khoa học xã hội.
 Phan Khoang (1967). Việt sử Xứ Đàng Trong 1558–1777. Nhà xuất bản Khai Trí, Sài Gòn.

 Xứ Đàng Trong: Lịch sử kinh tế - xã hội Việt Nam thế kỷ 17 - 18. Nguyễn Nghị dịch. Nhà xuất bản Trẻ, 2013.

Lịch sử Việt Nam thời Lê trung hưng
Địa danh cũ Việt Nam
Đ
Lịch sử Việt Nam
Đàng Trong


title: Aclosma bispinosum

text:
Aclosma bispinosum là một loài Trichoptera trong họ Sericostomatidae. Chúng phân bố ở vùng nhiệt đới châu Phi.

Tham khảo

Trichoptera ở vùng nhiệt đới châu Phi
Aclosma


title: Platyxantha viridis

text:
Platyxantha viridis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Weise miêu tả khoa học năm 1922.

Chú thích

Tham khảo

Platyxantha


title: Westendorf, Ostallgäu

text:
Westendorf là một đô thị ở Ostallgäu bang Bayern thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Tipula breviligula

text:
Tipula breviligula là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Nearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Malus

text:
Malus không phải là từ trong tiếng Việt, nhưng có thể dùng để chỉ một trong các nghĩa sau:
Malus - tên gọi khoa học của một chi thực vật với khoảng 30-35 loài cây thân gỗ hay cây bụi nhỏ có lá sớm rụng trong họ Hoa hồng (Rosaceae), bao gồm táo tây và hải đường.
Malus - một chòm sao trong chòm sao Argo Navis.
Malus - một cậu bé là sự tái sinh của Dracula trong trò chơi điện tử Castlevania và Castlevania: Legacy of Darkness.
Étienne-Louis Malus (23 tháng 7 năm 1775 – 24 tháng 2 năm 1812) - một sĩ quan, kỹ sư, nhà vật lý và nhà toán học người Pháp.
Malus, một con quỷ xuất hiện trong loạt phim khoa học viễn tưởng Doctor Who.
Trong trò chơi điện tử Shadow of the Colossus.


title: Lipotriches minutula

text:
Lipotriches minutula là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1909.

Chú thích

Tham khảo

Lipotriches
Động vật được mô tả năm 1909


title: Dương Ngạn Địch

text:
Dương Ngạn Địch (chữ Hán: 楊彥迪, ?-1688), là một thủ lĩnh phản Thanh phục Minh, tổng binh của nhà Minh Trịnh ở Long Môn (龍門), Khâm Châu, Quảng Tây, Trung Quốc. Năm 1679, ông cùng tùy tùng đi thuyền sang thần phục chúa Nguyễn và trở thành người có công trong việc phát triển vùng đất Mỹ Tho, Việt Nam.

Thân thế
Dương Ngạn Địch còn được gọi là Dương Nhị (楊二), người em trai của ông gọi là Dương Tam (楊三). Quê quán của ông chưa rõ, có thể là Lôi Châu, Ngô Xuyên (吳川) hoặc Khâm Châu (欽州).

Từ năm 1640-1650, anh em họ Dương làm thổ phỉ, và có quan hệ với thủ lĩnh hải tặc tên Hoàng Chiêm Tam (黃占三), và một hải tặc người Đàng Ngoài tên Hoàng Minh Phiếu (黃明票). Năm 1655, hai anh em họ có đến cướp phá ở Lăng Thủy (陵水) trên đảo Hải Nam.

Dương Ngạn Địch sau đó gia nhập lực lượng của Trịnh Thành Công. Theo sách Phòng Thành huyện chí (防城縣志), năm 1661, Dương Ngạn Địch xuất quân chiếm cứ đảo Long Môn ở Khâm Châu và kiểm soát khu vực biển xung quanh Khâm Châu và Phòng Thành, tự xưng hiệu Dương Vương. Sau đó, con trai Trịnh Thành Công là Trịnh Kinh phong cho Ngạn Địch chức Vũ trấn tổng binh (武鎮總兵).

Năm 1677, loạn Tam Phiên xảy ra, Dương Ngạn Địch theo lệnh Trịnh Kinh tái chiếm đảo Long Môn, Khâm Châu. Năm 1679, quân Thanh công phá đảo Long Môn, Ngạn Địch nhận thấy không còn hi vọng khôi phục triều Minh, bèn cùng gia quyến lên thuyền đi tị nạn ở Đàng Trong. Người em trai Dương Tam vẫn ở lại làm cướp biển và bị quân Thanh giết năm 1700.

Tại Phòng Thành, Dương Ngạn Địch được tưởng nhớ với danh hiệu Dương Nghĩa (楊義) kèm với giai thoại xây dựng đồn thủy binh ở đảo Long Môn của ông.

Sự nghiệp ở Việt Nam

Cập bến Đàng Trong
Sách Đại Nam thực lục (Tiền biên) chép:
Kỷ Mùi (1679), mùa xuân tháng Giêng, tướng cũ nhà Minh là Long Môn tổng binh Dương Ngạn Địch và phó tướng Hoàng Tiến (黃進 - Huỳnh Tấn) cùng Cao Lôi Liêm tổng binh Trần Thượng Xuyên và phó tướng Trần An Bình, đem hơn 3000 quân và hơn 50 chiến thuyền đến các cửa biển Tư Dung (cửa Tư Hiền) và Đà Nẵng, tự trần là bô thần (bề tôi mất nước, trốn ra nước ngoài) nhà Minh, không chịu làm tôi tớ nhà Thanh, nên đến xin để làm tôi tớ.
Bấy giờ bàn bạc rằng phong tục, tiếng nói của họ đều khác nhau, khó bề sai đúng, nhưng họ bị thế cùng bức bách đến đây thì không nỡ cự tuyệt. Nay đất Đông phố nước Chân Lạp phì nhiêu nghìn dặm, triều đình chưa rỗi mà kinh lý, chi bằng lấy sức của họ đến khai khẩn để ở, làm một việc mà lợi ba điều. Chúa (Nguyễn Phúc Tần) theo lời bàn, bèn sai đặt yến ủy lạo khen thưởng, trao cho quan chức đến ở đất Đông Phố.

Trước đó, năm 1673, ở Chân Lạp đã nổ ra cuộc tranh chấp quyền lực giữa một bên là hai anh em Ang Chea (Nặc Ông Đài)-Ang Sur (Nặc Thu) và bên kia là hai bác cháu Ang Tan (Nặc Tân)-Ang Nan (Nặc Nộn). Phe Ang Tan-Ang Nan cầu cứu chúa Nguyễn Phúc Tần. Năm 1674, Ang Tan chết, ba năm sau, Ang Chea bị giết. Chúa Nguyễn giải hòa hai phe bằng cách phong cho Ang Sur làm chính vương (đóng đô ở Oudong) và Ang Nan làm phó vương (đóng đô ở Prei Nokor, nay là Sài Gòn...)

Vào thời điểm nhóm người Hoa xin tị nạn, biên giới Việt–Champa phía Nam còn dừng lại ở sông Phan Rang, cho nên chúa Nguyễn Phúc Tần đã cho người đưa thư đến Ang Nan (vị phó vương đang được chúa Nguyễn bảo vệ) yêu cầu chia cấp đất cho họ vào làm ăn sinh sống quanh vùng đất Sài Gòn và Ang Nan đã đồng ý. Vậy là, nhóm Trần Thượng Xuyên đến ở vùng Kâmpéâp Srêkatrey (Biên Hòa) và nhóm Dương Ngạn Địch đến ở vùng Peam Mesar (Mỹ Tho).

Sách Đại Nam thực lục (Tiền biên) chép chuyện:
Binh thuyền của Ngạn Địch và Hoàng Tiến vào cửa Soài Rạp đến đóng ở Mỹ Tho; binh thuyền của Thượng Xuyên và An Bình thì vào cửa Cần Giờ, đến đóng ở Bàn Lân (Biên Hoà)...’’

Mở mang vùng Mỹ Tho
Mỹ Tho đại phố được thiết lập ở bên sông Mỹ Tho.

Sách Đại Nam thực lục (Tiền biên) chép:Nhóm Dương Ngạn Địch đến Mỹ Tho cho dựng nhà cửa, họp người Kinh, người Di, kết thành làng xóm. Sau đó dựng 9 trường biệt nạp là Quy Ang, Duy Hoá, Cảnh Dương, Thiên Mụ, Gian Thảo, Hoàng Lạp, Tam Lạch, Bả Cạnh, Tân Thạch; cho dân lập ấp khai khẩn ruộng đất cày cấy lại lập thành trang trại, man, nậu, nhân dân đều theo nghề nghiệp của mình làm ăn để nộp thuế.

Sách Đại Nam nhất thống chí khen ngợi:Phong tục của Định Tường-Mỹ Tho cũng giống Gia Định, nhưng vật lực có hơn, cho nên cũng ham vui và thích chơi nhiều hơn. Phục sức xa xỉ cũng hơn., phụ nữ nuôi tằm, dệt vải cũng hơn, mà nhà nông cày cấy cũng hơn...Trong bài Đô thị ở Nam Bộ thời cận đại, tác giả Nguyễn Thị Hậu kể:Dương Ngạn Địch sang xin qui phục, chúa Hiền sai Văn Trinh, Văn Chiêu đưa dụ văn sang vua Cao Miên là Nặc Thu, bảo chia đất này cho nhóm Dương Ngạn Địch ở. Tháng 5 năm 1679, Văn Trinh dẫn cả binh biền và thuyền bè của Dương Ngạn Địch đến đóng ở vùng Mỹ Tho. Dương Ngạn Địch cho xây dựng nhà cửa, qui tụ người Việt, người Thổ (người Khmer) kết thành thôn xóm. Đến đời Nguyễn Phúc Chu lập ra phủ trị ở phía bắc chợ, lệ thuộc vào dinh Phiên Trấn. Đời Nguyễn Phúc Thuần cải đặt làm đạo Trường Đồn có một viên cai cơ hoặc cai đội và một thư ký ở làm việc, sau nầy mới lập dinh trấn...Phía nam lỵ sở là chợ phố lớn Mỹ Tho, mái ngói cột chạm phủ, đình cao, nha thự rộng, thuyền bè sông biển ra vào, buồm thuyền trông như mắc cửi, thật là nơi đô hội lớn phồn hoa huyên náo.

Tiến sĩ Nguyễn Phúc Nghiệp kể: Do chợ Mỹ Tho đã nổi lên như một trung tâm kinh tế-thương mại sầm uất, nên năm 1781, chúa Nguyễn Phúc Ánh cho dời lỵ sở của dinh Trấn Định từ giống Kiến Định (nay thuộc Tân Lý-Tân Hiệp, huyện Châu Thành) về thôn Mỹ Chánh-chợ Mỹ Tho. Kể từ đó, Mỹ Tho trở thành trung tâm chính trị của dinh Trấn Định- một trong năm dinh của Nam Bộ lúc đó..

Những tài liệu trên cho thấy, trong khi Trần Thượng Xuyên chỉ chú trọng mở mang thương mại và tiểu công nghệ ở vùng Cù lao Phố, thì Dương Ngạn Địch đến vùng Mỹ Tho, tuy vẫn chú trọng đến thương mại nhưng vẫn cho lập ra những trang trại, phát triển nghề ruộng rẩy và cùng cộng cư với dân Việt, dân bản địa (người Khmer).

Bàn về vấn đề này, nhà văn Sơn Nam viết:Cần phải xác định vai trò của các di thần nhà Minh ở miền Nam, lúc họ mới đến. Trừ trường hợp Dương Ngạn Địch ở Mỹ Tho, các ông Mạc Cửu và Trần Thắng Tài chỉ chú trọng việc thương mại, tổ chức phố chợ mà thôi. Nhứt là ông Mạc cửu, ông này quá thiên về hoạt động chánh trị. Vì vậy, chúng ta không lấy làm lạ khi thấy vùng phụ cận chợ Hà Tiên và chợ Biên Hòa còn quá nhiều đất hoang, chưa canh tác...Sau một thời gian, chợ Mỹ Tho nổi lên như một trung tâm kinh tế-thương mại sầm uất; đến năm 1785, quân Xiêm đã tràn sang và biến nơi đây thành bãi chiến trường. Phố xá bị tàn phá, của cải bị cướp bóc nên Mỹ Tho đại phố trở nên tiêu điều. Thương nhân ở đây hầu hết đều chuyển lên làm ăn ở Sài Gòn-Bến Nghé. Năm 1788, mặc dù được khôi phục dần, nhưng không còn nhộn nhịp như trước. Chung số phận như Cù lao Phố, nó chấm dứt thời thịnh đạt của một trong những chợ được xem là thành lập sớm nhất ở Nam Bộ.

Bị nội phản
Năm Mậu Thìn (1688), tức 9 năm sau kể từ khi Dương Ngạn Địch sang đất Việt, ông bị phó tướng Hoàng Tiến giết chết ở cửa biển Mỹ Tho. Sách Đại Nam thực lục Tiền biên chép:
...Ám hại xong, Hoàng Tiến tự xưng là "Phấn dũng hổ oai tướng quân", dời đồn sang Nan Khê, thủ hiểm đắp lũy, đúc đại bác, đóng chiến thuyền, thả quân đi cướp bóc tứ tung, người Chân Lạp vô cùng khổ sở. Vua chính nước Chân Lạp là Nặc Thu oán giận (tưởng là chúa Nguyễn ngầm xui để lấy cớ xâm chiếm nước), bèn mưu với bề tôi là Óc Nha Cống Sa bỏ việc triều cống và đắp ba luỹ Bích Đôi, Cầu Nam và Nam Vang, rồi chằng xích sắt ngăn cửa sông, làm kế cố thủ...Vua thứ nhì Chân Lạp là Nặc Nộn (đang đóng ở Sài Gòn), cấp báo đến dinh Trấn Biên. Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Trăn (1687 - 1691) nổi giận, bèn cử tướng Mai Vạn Long ở Dinh Thái Khương giả hiệp quân cùng Tiến đi đánh dẹp Nặc Thu, nhưng kỳ thực cũng để hạ Hoàng Tiến.Tháng Giêng năm Kỷ Tỵ (1689), Mai Vạn Long kéo quân đến cửa biển Mỹ Tho, đóng ở Rạch Gầm, sai người đến Nan Khê triệu Hoàng Tiến đem quân sở bộ đến.Vạn Long phải dùng mẹo đánh lừa Tiến đến hội. Quả nhiên Tiến cưỡi thuyền ra sông đến hội. Phục binh vùng dậy, bốn mặt đánh vào, Tiến bỏ thuyền chạy, nhằm lẩn về phía cửa biển Soài Rạp, trốn thoát. Vạn Long vào lũy, bắt được vợ con Tiến đều chém cả, chiêu tập dư chúng quân Long Môn, sai bộ tướng là Trần Thượng Xuyên quản lãnh để làm tiên phong...''

Chú thích

Liên kết ngoài
Buổi đầu khai phá - xây dựng tên website Bến Tre.
Lược sử vùng đất Nam Bộ
Đô thị ở Nam Bộ thời cận đại trên website vanchuongviet.org.
Vài nét về Mỹ Tho xưa
广西防城港市发现一座被人遗忘的神秘的皇城
http://beihai.gov.cn/11443/2010_4_12/11443_97063_1271041828469.html
Zottoli, Brian A, Reconceptualizing Southern Vietnamese History from the 15th to the 18th Centuries: Competition along the Coasts from Guangdong to Cambodia, UNIVERSITY OF MICHIGAN LIBRARY (2011).
The junk trade from Southeast Asia: Translations from the Tôsen fusetsu-gaki, 1674-1723 (Data paper series sources for the economic history of Southeast Asia), Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National History (January 1, 1998)

Võ tướng chúa Nguyễn
Người Mỹ Tho
Người Đàng Trong
Người Minh Hương
Mất năm 1688
Người Việt gốc Hoa


title: Basilepta binhanum

text:
Basilepta binhanum là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Pic mô tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

Basilepta


title: Lasioglossum nummatum

text:
Lasioglossum nummatum là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Krombein mô tả khoa học năm 1950.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1950


title: Băng sơn

text:
nhỏ|260x260px|Một băng sơn cỡ nhỏ trên Bắc Băng Dương, có thể thấy phần chìm vào trong nước nhiều hơn rất nhiều so với phần lộ ra mặt nước.
nhỏ|Băng sơn ở Greenland do NASA quay phim vào năm 2015.
Băng sơn (tiếng Anh: iceberg) là chỉ khối băng nước ngọt lớn do sự nứt vỡ từ một đầu của sông băng hoặc tấm băng địa cực gần sát biển mà rơi xuống trôi nổi giữa biển, thường thấy ở Nam Đại Dương, Bắc Băng Dương và phía tây bắc Đại Tây Dương. Bởi vì tính chất của băng sơn cứng rắn vững chắc, thể tích lớn, cho nên thường dẫn đến tai nạn khi va đụng với thuyền tàu, nổi tiếng trong số đó là tai nạn tàu RMS Titanic xảy ra vào năm 1912.

Bởi vì băng sơn dễ hình thành mối nguy hiểm của các ngành nghề trên biển, cho nên trước mắt đã hình thành đội tuần tra băng sơn quốc tế để giám sát và dự đoán hướng chuyển động của băng sơn thế giới, các quốc gia cũng có hệ thống giám trắc tương quan.

Vào tháng 4 năm 2021, "băng sơn lớn nhất thế giới" ở sát gần châu Nam Cực mã hiệu là A-68 có diện tích che phủ gần 6.000 kilômét vuông đã tan chảy giải phóng thành rất nhiều băng sơn nhỏ, là hiện tượng tự nhiên, không liên quan đến sự biến đổi khí hậu do hoạt động của con người gây ra.

Từ nguyên
Iceberg - tiếng Anh của băng sơn là dịch âm ijsberg từ tiếng Hà Lan, ý nghĩa về mặt chữ của nó là "băng sơn", trong đó ijs là băng, berg là sơn, ijsberg đồng âm với isbjerg của tiếng Đan Mạch, eisberg của tiếng Đức, iesbarg của tiếng Hạ Đức và isber của tiếng Na Uy và tiếng Thuỵ Điển.

Tham khảo

Liên kết ngoài

  Hình ảnh băng sơn
  Dịch vụ Finder của băng sơn ở bờ biển phía đông của Canada
  Băng sơn Bắc Cực và Nam Cực
  Băng sơn trên bản đồ Google - Nam Georgia

Địa lý học
Thuật ngữ hải dương học
Băng đá trong giao thông


title: Xanthopenthes gibbus

text:
Xanthopenthes gibbus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 2003.

Chú thích

Tham khảo

Xanthopenthes


title: Siphocampylus loxensis

text:
Siphocampylus loxensis là một loài thực vật thuộc họ Campanulaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Chú thích

Tham khảo

 Moreno, P. & Pitman, N. 2003. Siphocampylus loxensis. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
Loxensis
Thực vật cực kỳ nguy cấp


title: Laphris apophysata

text:
Laphris apophysata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Yang miêu tả khoa học năm 1993.

Chú thích

Tham khảo

Laphris


title: Turritella praetermissa

text:
Turritella praetermissa là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turritellidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Turritella


title: Vương Linh Hoa

text:
Vương Linh Hoa (tên tiếng Trung:王苓华) sinh năm 1961, nguyên là nghệ sĩ múa nổi tiếng và diễn viên điện ảnh Trung Quốc. Cô từng là nghệ sĩ múa chính Đoàn kịch múa và Opera Thượng Hải, thành viên Hiệp hội Múa Trung Quốc. Năm 1988, cô di cư sang Mĩ và hiện sống tại San Francisco, làm giảng viên múa cổ điển Trung Hoa rất nổi tiếng tại đây. Trong thời gian ở Trung Quốc cô còn tham gia đóng một số phim truyền hình trong đó có phim Tây Du Ký, vào vai Hạnh Tiên. Đặc biệt Vương Linh Hoa nổi bật qua vai chính trong phim điện ảnh "Quỷ muội" sản xuất năm 1985. Cô lập gia đình với một người Canada gốc Hoa, có hai con trai.

Tham khảo

Nữ diễn viên Trung Quốc
Người họ Vương tại Trung Quốc
Họ Vương
Người Trung Quốc


title: Fulgence Bienvenüe

text:
Fulgence Marie Auguste Bienvenüe (1852 - 1936) là một kỹ sư xây dựng người Pháp, cha đẻ của hệ thống tàu điện ngầm Métro Paris.

Xuất thân
Fulgence Bienvenüe sinh ngày 27 tháng 1 năm 1852 tại Uzel, Côtes-d'Armor. Ông là con út trong một gia đình 13 anh em. Gia đình ông gốc Bretagne và có thông gia với gia đình Thống chế Ferdinand Foch và Mazurié de Kéroualin vùng Segré.

Cha ông là một công chứng viên (notaire) và rất có học thức, người đã có những ảnh hưởng quan trọng đến con đường học vấn của Bienvenüe. Ông của Fulgence Bienvenüe, một quan tòa, luật gia, nhà văn, nhà bút chiến, được bầu vào Hội đồng dân biểu (Chambre des Représentants) năm 1815. Anh họ của Bienvenüe là Edouard Bienvenüe (1901-1980), công chứng viên ở Mayenne từ 1934 đến 1965 và ủy viên Hội đồng thành phố đó từ 1940 đến 1958.

Sự nghiệp
Bienvenüe đỗ tú tài năm 15 tuổi. Ba năm sau đó, năm 1870, ông vào học ở trường Bách khoa Paris, nhưng cùng các sinh viên Bách khoa khác, ông phải bỏ dở vì Công xã Paris xảy ra. Năm 1872, Bienvenüe vào học tại trường Cầu đường Quốc gia (École nationale des ponts et chaussées).

Sau khi ra trường, Bienvenüe được bổ nhiệm làm việc (chef d'arrondissement) ở Normandie. Ông đã chỉ huy thi công hai tuyến đường sắt Fougères-Vire và Domfront-Alençon. Ngày 25 tháng 2 năm 1881, trong một tai nạn trên tuyến đường sắt Pré-en-Pail-Mayenne, ông bị mất cánh tay trái.

Năm 1884, Bienvenüe được thuyên chuyển về Paris và làm việc cho thành phố, xây dựng các con đường công cộng. Ông tham gia xây dựng đường sắt cáp kéo (funiculaire) Belleville, được hoàn thành tháng 9 năm 1890. Bienvenüe cũng tham gia sửa chữa Buttes Chaumont và đại lộ République. Những công trình đó đã giúp ông được thăng tiến và nhiều người biết đến.

Tàu điện ngầm - Métro de Paris

Năm 1895, ông chuẩn bị một sơ đồ dự án tàu điện ngầm dựa theo những nghiên cứu của Berlier. Ông trình bày dự án cuối cùng cho Hội đồng thành phố thông qua ngày 9 tháng 7 năm 1897. Ngày 4 tháng 10 1898, bắt đầu khởi công xây dựng hệ thống métro Paris. Tuyến đầu tiên Porte de Vincennes - Porte Maillot hoàn thành 19 tháng 7 1900 bởi Bienvenüe. Cùng năm đó ông được nhận Huân chương Bắc đẩu bội tinh. Năm 1911, ông được bầu vào Ban đường sá công cộng (service de la voie publique, phục vụ xây dựng, chiếu sáng, vệ sinh) phụ trách việc xây dựng métro Paris.

Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất nổ ra, 62 tuổi, Bienvenüe xin nhập ngũ nhưng bị từ chối. Fulgence Bienvenüe khi đó còn quá quan trọng cho thủ đô. Sau đó, năm 1917, ông trở thành giám đốc Port de Paris. Bienvenüe sửa chữa kênh Ourcq và Saint-Denis. Ông cũng cho xây dựng một cảng mới ở Gennevilliers. Năm 1929, Bienvenüe được trao Huân chương Bắc đẩu bội tinh hạng nhất (Grand-Croix de Légion d'honneur) bởi Thống chế Ferdinand Foch. Ông nghỉ hưu vào ngày 6 tháng 12 1932 vào tuổi 80.

Fulgence Bienvenüe mất ngày 3 tháng 8 năm 1936 và được mai táng tại Nghĩa trang Père Lachaise.

Chú thích

Bienvenüe, Fulgence
Bienvenüe, Fulgence
Bienvenüe, Fulgence
Bienvenüe, Fulgence
Sinh năm 1852
Mất năm 1936
Bắc Đẩu Bội tinh hạng nhất
Chôn cất tại nghĩa trang Père-Lachaise


title: 186 Celuta

text:
Celuta  (định danh hành tinh vi hình: 186 Celuta) là một tiểu hành tinh kiểu S, khá lớn ở vành đai chính.

Ngày 6 tháng 4 năm 1878, anh em nhà thiên văn học người Pháp Paul Henry và Prosper Henry phát hiện tiểu hành tinh Celuta khi họ thực hiện quan sát tại Đài thiên văn Paris. Đây là khám phá cuối cùng được ghi nhận của anh em nhà Prosper. Ý nghĩa tên của nó không được biết rõ.

Xem thêm
 Danh sách tiểu hành tinh: 1–1000

Tham khảo

Liên kết ngoài
 186 Celuta - baneparametre hos JPL Solar System Dynamics

Celuta
18780406
Celuta
Tiểu hành tinh kiểu K (SMASS)
Tiểu hành tinh kiểu S (Tholen)
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Andrena phaceliae

text:
Andrena phaceliae là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Mitchell mô tả khoa học năm 1960.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1960


title: Fleurbaix

text:
Fleurbaix là một xã của tỉnh Pas-de-Calais, thuộc vùng Hauts-de-France, miền bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Pas-de-Calais
The Battle of Fromelles

Tham khảo

INSEE
IGN

Liên kết ngoài
 Rue-David CWGC cemetery
 Rue-de-Bois CWGC cemetery
 Rue-Petillon CWGC cemetery
 The CWGC graveyard in the communal cemetery
 Fleurbaix on the Quid website
 Website of the Sports Association  .

Xã của Pas-de-Calais


title: Sphecodes duplipunctatus

text:
Sphecodes duplipunctatus là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Tsuneki mô tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Sphecodes
Động vật được mô tả năm 1983


title: Escúzar

text:
Escúzar là một đô thị trong tỉnh Granada, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2005 (INE), đô thị này có dân số là 785 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Escúzar  - Excmo. Ayuntamiento de Escúzar

Đô thị ở Granada


title: Tasmanelater

text:
Tasmanelater là một chi bọ cánh cứng trong họ
Elateridae.
Chi này được miêu tả khoa học năm 1996 bởi Calder.

Các loài
Chi này có các loài:
 Tasmanelater pelionensis Calder, 1996

Chú thích

Tham khảo

Họ Bổ củi


title: Leptonema naevosum

text:
Leptonema naevosum là một loài Trichoptera trong họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Trichoptera vùng Tân nhiệt đới
Leptonema (Hydropsychidae)


title: Nassarius subspinosus

text:
Nassarius subspinosus là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Nassariidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Nassarius
Động vật được mô tả năm 1822


title: Biên độ

text:
Biên độ (tiếng Anh: amplitude) là thước đo sự thay đổi của một biến tuần hoàn trong một period (chẳng hạn như time hoặc spatial period). Biên độ của tín hiệu không tuần hoàn là cường độ của nó so với giá trị tham chiếu. Có nhiều định nghĩa khác nhau về biên độ, tất cả đều là hàm số về độ lớn của sự khác biệt giữa các giá trị cực trị của biến. Trong các văn bản cũ hơn, pha của hàm tuần hoàn đôi khi được gọi là biên độ.

Tham khảo

Âm thanh
Đại lượng vật lý


title: Euxoa choris

text:
Euxoa choris là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Nó được tìm thấy ở tây nam Saskatchewan, miền trung Alberta và south-miền trung Yukon, phía nam đến New Mexico, Arizona và California.

Sải cánh dài 41–43 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 6 đến tháng 8. Có một lứa một năm.

Liên kết ngoài
Species info
Images

Chú thích

Euxoa


title: Monstrotyphis montfortii

text:
Monstrotyphis montfortii là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Monstrotyphis


title: Güglingen

text:
Güglingen là một thị xã ở huyện Heilbronn trong bang Baden-Württemberg miền nam Đức. Đô thị này có diện tích 16,26 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2020 là 6434 người. Đô thị này tọa lạc 18 km về phía tây nam của Heilbronn.

Güglingen tọa lạc ở thung lũng Zabergäu tây nam huyện Heilbronn.

Đô thị giáp ranh
Các xã và thị trấn giáp ranh (theo chiều kim đồng hồ): Pfaffenhofen, Eppingen, Brackenheim, Cleebronn (tất cả đều thuộc huyện Heilbronn) và Sachsenheim (huyện Ludwigsburg).

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng chính thức (tiếng Đức)


title: Dược Sơn Duy Nghiễm

text:
Dược Sơn Duy Nghiễm (zh. yàoshān wéiyǎn 藥山惟儼, ja. yakusan igen), 745-828 hoặc 750-834, là Thiền sư Trung Quốc đời Đường, môn đệ xuất sắc của thiền sư Thạch Đầu Hi Thiên. Nối pháp của sư có nhiều người, trong đó Đạo Ngô Viên Trí, Vân Nham Đàm Thạnh và Thuyền Tử Đức Thành (Hoa Đình Thuyền Tử) là ba người được sử sách nhắc đến nhiều nhất.

Cơ duyên

Sư họ Hàn (zh. 韓), người ở Ráng Châu (zh. 絳州), Sơn Tây. Năm 17 tuổi sư theo Thiền sư Tuệ Chiêu ở Triều Dương, Tây Sơn xuất gia.

Năm thứ tám đời Đường Đại Lịch (713), sư thọ giới cụ túc nơi luật sư Hy Tháo ở Hành Nhạc. Sư nói: "Đại trượng phu nên rời xa sự trói buộc của thanh qui giới luật mà tự mình thanh tịnh thân tâm, há lại giống như tục sĩ, mỗi mỗi đều phải bo bo theo giới cấm".

Thế là sư đến yết kiến Hòa thượng Thạch Đầu, mật thụ tâm ấn, đốn ngộ huyền chỉ. Một hôm, sư đang tọa Thiền, Hòa thượng Thạch Đầu nhìn thấy hỏi: "Ông đang làm gì nơi đó?" Sư đáp: "Cái gì cũng không làm". Thạch Đầu nói: "Nếu nói như thế thì ông đang ngồi chơi?". Sư đáp: "Nếu ngồi chơi thì cũng là một việc làm đấy!". Thạch Đầu nói: "Ông nói ông không làm bất cứ việc gì, nhưng rốt lại thì không làm việc gì?" Sư nói: "Ngàn Thánh từ xưa cũng không biết". Thạch Đầu làm kệ tán thán rằng: Nguvên văn:

從 來 共 住 不 知 名

任 運 相 將 只 麼 行

自 古 上 賢 猶 不 識

糙 次 凡 流 豈 敢 明

Phiên âm:

Tùng lai cộng trụ bất tri danh

Nhiệm vận tương tương chỉ ma hành

Tự cổ thượng hiền do bất thức

Tháo thứ phàm lưu khởi cảm minh.

Tạm dịch:

Bấy lâu cùng ở chẳng biết tên

Phó mặc cùng nhau theo các hành

Từ xưa Thánh hiền còn chẳng biết

Người phàm hời hợt há rõ rành. Có lúc Hòa thượng Thạch Đầu nói với sư: "Nếu muốn ngộ Thiền thì không nên đeo theo lời lẽ chữ nghĩa mà giao thiệp". Sư nói: "Đối với con, ngay tư tưởng không đeo theo lời lẽ chữ nghĩa cũng không giao thiệp". Thạch Đầu nói: "Ông trong đó thành kim đâm cũng không thấu" (Nguyên văn ‘Châm trác bất tấn’). Sư nói: "Trong đó như trên đá trồng hoa" (Nguyên văn ‘Thạch thượng tài hoa’). Thạch Đầu rất đồng ý.

Sau sư đến trụ trì ở núi Dược Sơn, Lễ Châu. Tăng tục khắp nơi kéo đến tham vấn hỏi đạo rất đông.

Có một đêm, sư lên núi dạo chơi, bỗng thấy mây đen tan hết, trăng sao sáng vằng vặc, bèn cao hứng cười to. Tiếng cười này vang dội đến tận phía Đông Lễ Dương, cách xa ngoài 90 dặm, cư dân nơi đó đều cho là tiếng cười từ nhà bên cạnh. Hôm sau, cư dân một dãy địa phương đó thức dậy đều hỏi nhau tiếng cười ấy từ đâu tới. Câu hỏi này lan dần đến Dược Sơn, đồ chúng mới nói với họ: "Đó là do hôm qua Hòa thượng cười to trên đỉnh núi!".

Tháng 2, năm thứ tám niêu hiệu Đại Hòa (834), sư sắp nhập diệt kêu to: "Pháp đường sập! Pháp đường sập!". Đồ chúng nghe sư phụ kêu toáng lên, đều vội chạy đến lấy cây trụ chống đỡ pháp đường. Sư quơ tay nói: "Các ông không hiểu ý ta".

Nói xong sư viên tịch, thọ 84 tuổi, tăng lạp 60. Đệ tử ruột là Xung Hư lập tháp tại góc Đông viện. Vua thụy phong danh hiệu Hoằng Đạo Đại Sư, tháp hiệu là Hóa Thành.

Pháp ngữ
Sư thấy tăng làm vườn trồng cải nói: Cải thì không cấm ông trồng, nhưng không cho mọc rễ. Tăng làm vườn nói: Nếu không cho mọc rễ thì cải làm sao lớn? Đại chúng lấy gì mà ăn? Sư nói: Ông còn có miệng không? Tăng làm vườn không lời đối đáp.

Một hôm, viện chủ thỉnh sư thượng đường. Đại chúng vừa tụ tập đầy đủ thì chỉ lát sau đó sư quay về phương trượng đóng cửa lại. Viện chủ lẽo đẽo theo sau hỏi: Hòa thượng đáp ứng lời mời thỉnh của con thượng đường, nhưng sao lại mau quay về phương trượng thế?Sư đáp: Này viện chủ, kinh có kinh sư, luật có luật sư, luận có luận sư, để ý đến lão tăng này làm gì?

Tăng hỏi: Thế nào là Niết-bàn? Sư nói: Lúc ông chưa mở miệng gọi là gì?

Sư hỏi tăng: Từ đâu tới? Tăng đáp: Từ Hồ Nam đến. Sư hỏi: Nước Hồ Động Đình đầy chưa? Tăng đáp: Chưa. Sư nói: Mưa biết bao lâu rồi mà sao nước hồ chưa đầy vậy cà? Tăng không lời đối đáp.

Tham khảo
Fo Guang Ta-tz'u-tien 佛光大辭典. Fo Guang Ta-tz'u-tien pien-hsiu wei-yuan-hui 佛光大辭典編修委員會. Taipei: Fo-Guang ch'u-pan-she, 1988. (Phật Quang Đại Từ điển. Phật Quang Đại Từ điển biên tu uỷ viên hội. Đài Bắc: Phật Quang xuất bản xã, 1988.)
Das Lexikon der Östlichen Weisheitslehren, Bern 1986.
Thích Thanh Từ: Thiền sư Trung Hoa I-III. Thành phố Hồ Chí Minh 1990, 1995.
Dumoulin, Heinrich:
Geschichte des Zen-Buddhismus I. Indien und China, Bern & München 1985.
Geschichte des Zen-Buddhismus II. Japan, Bern & München 1986.

Thiền sư Trung Quốc
Đại sư Phật giáo
Sinh năm 745
Mất năm 828
Người Sơn Tây (Trung Quốc)


title: Sản xuất

text:
Sản xuất là quá trình kết hợp các yếu tố đầu vào khác nhau, bao gồm cả vật chất (như kim loại, gỗ, thủy tinh hoặc nhựa) và phi vật chất (như kế hoạch hoặc kiến thức) để tạo ra sản phẩm đầu ra. Lý tưởng nhất là sản phẩm đầu ra này sẽ là một loại hàng hóa hoặc dịch vụ có giá trị và góp phần mang lại tiện ích cho cá nhân. Lĩnh vực kinh tế tập trung vào sản xuất được gọi là lý thuyết sản xuất, và nó có mối quan hệ chặt chẽ với lý thuyết tiêu dùng (hoặc lý thuyết người tiêu dùng) của kinh tế học.

Quá trình sản xuất và sản lượng phụ thuộc trực tiếp vào việc sử dụng có hiệu quả các yếu tố đầu vào ban đầu (hoặc các yếu tố sản xuất). Được gọi là hàng hóa hoặc dịch vụ sản xuất chính, đất đai, lao động và vốn được coi là ba yếu tố cơ bản của sản xuất. Các yếu tố đầu vào chính này không bị thay đổi đáng kể trong quá trình sản xuất, cũng như không trở thành thành phần hoàn chỉnh trong sản phẩm. Theo kinh tế học cổ điển, vật liệu và năng lượng được phân loại là các yếu tố thứ cấp vì chúng là sản phẩm phụ của đất đai, lao động và vốn. Đi sâu hơn, các yếu tố sơ cấp bao gồm tất cả các nguồn lực có liên quan, chẳng hạn như đất đai, bao gồm các nguồn tài nguyên thiên nhiên trên và dưới mặt đất. Tuy nhiên, có sự khác biệt giữa vốn nhân lực và lao động. Ngoài các yếu tố sản xuất thông thường, trong các trường phái tư tưởng kinh tế khác nhau, tinh thần kinh doanh và công nghệ đôi khi được coi là các yếu tố phát triển trong sản xuất. Thông thường, nhiều loại yếu tố đầu vào có thể kiểm soát được được sử dụng để đạt được sản lượng của một sản phẩm. Hàm sản xuất đánh giá mối quan hệ giữa các yếu tố đầu vào và số lượng sản lượng.

Thặng dư kinh tế được tạo ra trong quá trình sản xuất, nghĩa là tất cả các hoạt động kinh tế nhằm trực tiếp hoặc gián tiếp đáp ứng mong muốn và nhu cầu của con người. Mức độ thỏa mãn các nhu cầu thường được chấp nhận là thước đo phúc lợi kinh tế. Trong sản xuất, có hai đặc điểm giải thích sự gia tăng phúc lợi kinh tế. Thứ nhất là cải thiện tỷ lệ giá-chất lượng của hàng hóa và dịch vụ và tăng thu nhập từ sản xuất thị trường ngày càng phát triển và hiệu quả hơn, và thứ hai là tổng sản lượng giúp tăng GDP. Các hình thức sản xuất quan trọng nhất là:

 Sản xuất thị trường: trong đó hàng hóa và dịch vụ được sản xuất để bán ra thị trường.
 Sản xuất công cộng:  do chính phủ thực hiện, cung cấp các hàng hóa và dịch vụ công cộng như giáo dục, y tế, quốc phòng, ...
 Sản xuất hộ gia đình: do các hộ gia đình thực hiện, sản xuất ra các hàng hóa và dịch vụ phục vụ cho nhu cầu của chính mình.

Sự thỏa mãn nhu cầu bắt nguồn từ việc sử dụng các hàng hóa được sản xuất ra. Sự thỏa mãn nhu cầu tăng lên khi tỷ lệ chất lượng-giá cả của hàng hóa được cải thiện và đạt được nhiều sự thỏa mãn hơn với chi phí thấp hơn. Cải thiện tỷ lệ chất lượng-giá cả của hàng hóa là một cách thiết yếu của nhà sản xuất để nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm, nhưng loại lợi ích này được phân phối cho khách hàng không thể đo lường bằng dữ liệu sản xuất. Cải thiện sức cạnh tranh của sản phẩm thường có nghĩa là giá thấp hơn và đối với nhà sản xuất là thu nhập của nhà sản xuất thấp hơn, được bù đắp bằng khối lượng bán hàng cao hơn.

Thặng dư kinh tế cũng tăng lên do thu nhập tăng từ việc tăng sản xuất. Sản xuất thị trường là hình thức sản xuất duy nhất tạo ra và phân phối thu nhập cho các bên liên quan. Sản xuất công cộng và sản xuất hộ gia đình được tài trợ bởi thu nhập được tạo ra trong sản xuất thị trường. Như vậy, sản xuất thị trường có vai trò kép: tạo ra phúc lợi và sản xuất hàng hóa và dịch vụ và tạo ra thu nhập. Do vai trò kép này, sản xuất thị trường là "động lực chính" của phúc lợi kinh tế.

Tham khảo

Xem thêm
 Kinh tế
 Hàng hóa

Kinh tế chính trị Marx-Lenin
Kinh tế học vi mô
Sản xuất
Xã hội
Kinh tế sản phẩm
Sản xuất và phát hành


title: Oecetis erskinensis

text:
Oecetis erskinensis là một loài Trichoptera trong họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Chú thích

Tham khảo

Oecetis


title: 1836

text:
1836 (số La Mã: MDCCCXXXVI) là một năm nhuận bắt đầu vào thứ Sáu trong lịch Gregory.

Sự kiện

Sinh

13 tháng 2 – Nguyễn Phúc Miên Điều, tước phong Kiến Hòa Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1891).
20 tháng 5 – Nguyễn Phúc Miên Hoang, tước phong Kiến Phong Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1888).
 31 tháng 7 – Nguyễn Phúc Nhu Hòa, phong hiệu Đa Lộc Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1929).
20 tháng 9 – Nguyễn Phúc Miên Chí, tước phong Vĩnh Lộc Quận công, hoàng tử con vua Minh Mạng (m. 1888).
4 tháng 12 – Nguyễn Phúc Hòa Trinh, phong hiệu Lâm Thạnh Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1869).
Không rõ – Nguyễn Phúc An Nhàn, phong hiệu Xuân Vân Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (m. 1854).
Không rõ – Nguyễn Phúc Lệ Nhàn, phong hiệu Quy Chính Công chúa, công chúa con vua Thiệu Trị (m. 1882).

Mất

 28 tháng 6 – James Madison, tổng thống thứ tư của Hoa Kỳ (s. 1751).
29 tháng 8 – Nguyễn Phúc Uyển Diễm, phong hiệu Lộc Thành Công chúa, công chúa con vua Minh Mạng (s. 1815).

Xem thêm

Tham khảo

36


title: Namborn

text:
Namborn là một đô thị thuộc huyện Sankt Wendel,bang Saarland, Đức. Đô thị Namborn có diện tích 26 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 7397 người. Namborn có cự ly khoảng 7 km về phía bắc của Sankt Wendel, và 25 km về phía tây nam của Idar-Oberstein.

Tham khảo


title: Eratoidea hematita

text:
Eratoidea hematita là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Marginellidae, họ ốc mép.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Eratoidea


title: Ohm

text:
Ohm (phát âm tiếng Việt: Ôm), ký hiệu Ω, đơn vị đo điện trở R (X, Z) trong hệ SI, đặt tên theo nhà Vật lý Đức Georg Simon Ohm. Đơn vị Ohm xuất phát từ định luật Ohm.

Định nghĩa

Một Ohm là giá trị điện trở của vật khi đặt giữa hiệu điện thế 1 volt thì có dòng điện cường độ 1 ampere chạy qua.

Các ước số-bội số của ôm

Các tiền tố kết hợp với đơn vị ôm

Bảng chuyển đổi giá trị giữa các ước số-bội số khác nhau

Xem thêm
 Điện trở
 Điện trở suất
 Volt
 Ampere
 Kelvin

Tham khảo

Đơn vị dẫn xuất trong SI
Đơn vị điện
Đơn vị điện trở


title: Raj thuộc Anh

text:
Ấn Độ thuộc Anh (, raj trong tiếng Devanagari: राज, tiếng Urdu: راج, tiếng Anh: |ɑː|dʒ) là tên gọi đặt cho giai đoạn cai trị thuộc địa Anh ở Nam Á giữa 1858 và 1947; cũng có thể đề cập đến sự thống trị chính nó và thậm chí cả khu vực thuộc dưới sự cai trị của Anh giai đoạn này. Khu vực này, thường được gọi là Ấn Độ trong việc sử dụng đương đại, bao gồm các khu vực quản lý trực tiếp của Anh, cũng như các vương bang cai trị của cá nhân cai trị dưới quyền tối cao của Hoàng gia Anh. Sau năm 1876, do kết quả đoàn chính trị chính thức được gọi là Đế quốc Anh (Devanagari: भारतीय साम्राज्य) và cấp hộ chiếu dưới cái tên đó. Đế quốc Ấn Độ thuộc Anh là một thành viên sáng lập của Hội Quốc Liên, (tiền thân của Liên Hợp Quốc), là một quốc gia thành viên của IOC, tham gia các Thế vận hội mùa hè năm 1900, 1920, 1928, 1932 và 1936.

Hệ thống quản trị được thiết lập vào năm 1858 khi các quy tắc của Công ty Đông Ấn Anh đã được chuyển giao cho cá nhân Hoàng gia Anh là Victoria của Anh (và năm 1877 được công bố là Nữ hoàng của Ấn Độ). Nó kéo dài cho đến năm 1947, khi đế chế Ấn Độ Anh được phân chia thành hai chủ thể quốc gia: Lãnh thổ Tự trị Ấn Độ (sau này là Cộng hòa Ấn Độ) và Lãnh thổ Tự trị Pakistan (sau này là Cộng hòa Hồi giáo Pakistan, một nửa phía đông trong đó, vẫn còn sau đó, đã trở thành một phần phía đông nước Cộng hòa Hồi Giáo Pakistan). Miến Điện ở khu vực phía đông của đế chế Ấn Độ là một thuộc địa riêng biệt vào năm 1937 và trở thành quốc gia độc lập Myanmar năm 1948.

Các toàn quyền
Danh sách Toàn quyền Anh ở Ấn Độ:
 Warren Hastings: 20/10/1773 - 01/2/1785
 Nam tước John Macpherson: 1/2/1785 - 12/9/1786
 Bá tước Charles Cornwallis: 12/9/1786 - 28/10/1793
 Nam tước John Shore: 28/10/1793	- 18/3/1798
 Thống chế Alured Clarke: 18/3/1798 - 18/5/1798
 Bá tước xứ Mornington Richard Wellesley: 18/5/1798 - 30/7/1805
 Bá tước Charles Cornwallis: 30/7/1805- 5/10/1805
 Nam tước George Barlow: 10/10/1805 - 31/7/1807
 Bá tước Minto: 31/7/1807 - 04/10/1813
 Bá tước Moira: 04/10/1813 - 9/1/1823
 John Adam: 9/1/1823 - 01/8/1823
 Bá tước Amherst: 01/8/1823 - 13/3/1828
 William Butterworth Bayley: 13/3/1828 - 04/7/1828
 William Bentinck: 04/7/1828 - 20/3/1835
 Bá tước Charles Metcalfe: 20/3/1835 - 04/3/1836
 Nam tước Auckland: 04/3/1836 - 28/2/1842
 Bá tước Ellenborough: 28/2/1842	- tháng 6/1844
 Thống đốc William Wilberforce Bird: Tháng 6/1844 - 23/7/1844
 Tử tước Henry Hardinge: 23/7/1844 - 12/1/1848
 Hầu tước Dalhousie: 12/1/1848 - 28/2/1856
 Bá tước Canning: 28/2/1856 - 21/3/1862
 Bá tước Elgin: 21/3/1862 - 20/11 1863
 Nam tước Robert Napier:21/11/1863 - 02/12/1863
 Sir William Denison: 02/12/1863 - 12/1/1864
 Nam tước John Lawrence: 12/1/1864 - 12/1/1869
 Bá tước Mayo: 12/1/1869 - 8/2/1872
 Sir John Strachey: 09/2/1872 - 23/2/1872
 Nam tước Napier: 24/2/1872 - 03/5/1872
 Bá tước Northbrook: 03/5/1872 - 12/4/1876
 Bá tước Lytton: 12/4/1876 - 08/6/1880
 Huân tước Ripon: 08/6/1880 - 13/12/1884
 Bá tước Dufferin: 13/12/1884 - 10/12/1888
 Hầu tước Lansdowne: 10/12/1888 - 11/10/1894
 Bá tước Elgin: 11/10/1894 - 06/1/1899
 Huân tước Curzon: 06/1/1899 - 18/11/1905
 Bá tước Minto: 18/11/1905 - 23/11/1910
 Nam tước Penshurst: 23/11/1910 - 04/4/1916
 Lord Chelmsford: 04/4/1916 - 02/4/1921
 Bá tước Reading: 02/4/1921 - 03//1926
 Bá tước Irwin: 03/4/1926 - 18/4/1931
 Bá tước Willingdon: 18/4/1931 - 18/4/1936
 Hầu tước Linlithgow: 18/4/1936 - 1/10/1943
 Bá tước Wavell: 01/10/1943 - 21/2/1947
 Tử tước Mountbatten: 21/2/1947 - 21/6/1948
 Luật sư C. Rajagopalachari: 21/6/1948 - 26/1/1950

Tham khảo

Cựu thuộc địa và xứ bảo hộ Anh tại châu Á
Bangladesh và Khối Thịnh vượng chung Anh
Ấn Độ và Khối Thịnh vượng chung Anh
Pakistan và Khối Thịnh vượng chung Anh
Cựu chính thể trong Chiến tranh Lạnh


title: Nhập Dược Kính

text:
Nhập Dược Kính(入藥鏡) là sách luyện nội đan của Đạo giáo, tác giả là Thôi Hi Phạm đời nhà Hán, có thuyết nói là giữa đời nhà Đường và Ngũ Đại. Toàn văn 82 câu, mỗi câu 3 chữ. Từ đời nhà Tống, sách được chú giải rất nhiều. Sách được đưa vào Đạo Tạng Tập Yếu và Đạo Tạng Tinh Hoa Lục.

Tham khảo

Thư tịch Đạo giáo
Khí công


title: Kankalaba

text:
Kankalaba  là một tổng thuộc  Léraba (tỉnh) ở tây nam  Burkina Faso. Thủ phủ là thị xã Kankalaba. Theo điều tra dân số năm 1996, tổng này có tổng dân số 9.199 người.

Các thị xã và làng xã

 Thị xã Kankalaba	(1 633 dân) (thủ phủ)
 Bougoula	(1 652 dân)
 Dagban	(1 854 dân)
 Dionso	(716 dân)
 Fassaladougou	(256 dân)
 Kaniagara	(849 dân)
 Kolasso	(1 210 dân)
 Niantono	(1 029 dân)

Tham khảo

Tổng của Burkina Faso
Tỉnh Léraba


title: Crassispira eurynome

text:
Crassispira eurynome là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Turridae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Crassispira


title: Candes-Saint-Martin

text:
Candes-Saint-Martin là một xã thuộc tỉnh Indre-et-Loire trong vùng Centre-Val de Loire ở miền trung nước Pháp.

Xem thêm
Commune của tỉnh Indre-et-Loire

Tham khảo
INSEE
IGN

Xã của Indre-et-Loire


title: Berzano di San Pietro

text:
Berzano di San Pietro là một đô thị ở tỉnh Asti vùng Piedmont thuộc Ý, nằm ở vị trí cách khoảng 20 km về phía đông của Torino và khoảng 30 km về phía tây bắc của Asti. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 440 người và diện tích là 7,4 km².

Berzano di San Pietro giáp các đô thị: Albugnano, Aramengo, Casalborgone, Cinzano và Moncucco Torinese.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Asti
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Pseudagapostemon similis

text:
Pseudagapostemon similis là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cure mô tả khoa học năm 1989.

Chú thích

Tham khảo

Pseudagapostemon
Động vật được mô tả năm 1989


title: Gurat

text:
Gurat là một xã thuộc tỉnh Charente trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp. Xã nay có độ cao trung bình 87 mét trên mực nước biển. Diện tích xã này là 16,03 km2.

Sông Lizonne tạo thành ranh giới đông nam thị trấn.

Tham khảo

Xã của Charente


title: Lasioglossum sturti

text:
Lasioglossum sturti là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1906.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1906


title: Pseudanostirus orodromus

text:
Pseudanostirus orodromus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Gurjeva miêu tả khoa học năm 1982.

Chú thích

Tham khảo

Pseudanostirus


title: Cửu Giang

text:
Cửu Giang () là một địa cấp thị nằm bên bờ nam của sông Trường Giang ở tây bắc tỉnh Giang Tây, Trung Quốc.

Thành phố này bị hư hỏng nhẹ trong trận động đất Thụy Xương năm 2005, nhưng đã có nhiều người chết ở các khu vực bên ngoài.

Dân số
Địa cấp thị này có tổng dân số khoảng 4.728.763 người(2010), trong đó có khoảng 896.000 người là dân thành thị. Mật độ dân số 255 người/km². Người Hán chiếm 99,8% dân số nhưng có khoảng 25 dân tộc thiểu số khác, bao gồm sáu dân tộc với tổng dân số hơn 100 người: Hồi, Miêu, Choang, Thổ Gia, và Dư.

Không giống như các phương ngữ Cám đặc trưng của Giang Tây, dân địa phương ở đây sử dụng nhiều giọng khác nhau của tiếng Quan Thoại.

Công nghiệp

Lọc hóa dầu
 Sản xuất hóa chất nông nghiệp
 Xuất nhậtp khẩu (qua cảng sông)

Các trường đại học cao đẳng
 Học viện Kinh tế Tài chính Cửu Giang

Các thành phố kết nghĩa
Cửu Giang có các thành phố kết nghĩa sau:

 Louisville, Kentucky, Hoa Kỳ
 Kajaani, Phần Lan (từ năm 2006)
 Koper, Slovenia

Du lịch
Núi Lư Sơn, nằm ở phía Nam trung tâm đô thị, được công nhận là một di sản thế giới.

Hành chính
Cửu Giang được chia ra làm 13 đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm 3 quận, 3 thành phố cấp huyện và 7 huyện
Quận: Liêm Khê (濂溪区), Tầm Dương (浔阳区), Sài Tang (柴桑区)
Thành phố cấp huyện: Thụy Xương (瑞昌市), Cộng Thanh Thành (共青城市), Lư Sơn (庐山市)
Huyện: Vũ Ninh (武宁县), Tu Thủy (修水县), Vĩnh Tu (永修县), Đức An (德安县), Đô Xương (都昌县), Hồ Khẩu (湖口县), Bành Trạch (彭泽县)

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang web chính thức (tiếng Hoa)
 Trang web chính thức (phần tiếng Anh)
 九江信息港 Jiujiang China Telecom Portal
 Jiujiang Traffic Police Information Portal

Thành phố tỉnh Giang Tây
Thành phố cảng ở Trung Quốc


title: La Nouaille

text:
La Nouaille là một xã thuộc tỉnh Creuse trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 576 mét trên mực nước biển.

Địa lý
Thị trấn nằm trong thung lũng các sông Thaurion và Banize rivers, cự ly độ  về phía tây nam của Aubusson, tại giao lộ các tuyến đường D26 với tuyến D59 và D992.

Dân số

Địa điểm nổi bật
 Nhà thờ thế kỷ 12 Saint-Pierre-et-Saint-Paul.
 Trang viên thế kỷ 15 Domaine de Banizette, một di sản quốc gia.

Liên kết ngoài
La Nouaille on the Quid website

Tham khảo

Nouaille