title: Hisaishi Joe

text:
, tên thật là , sinh ngày 6 tháng 12 năm 1950, là nhà soạn nhạc của hơn 100 tác phẩm soundtracks cho các bộ phim và các tác phẩm độc tấu khác, nằm trong những album được phát hành từ năm 1981 trở lại đây.

Sở hữu một phong cách nghệ thuật đặc biệt trong âm nhạc, Hisaishi được biết đến với công chúng bằng những tác phẩm mang sự kết hợp chặt chẽ của nhiều thể loại khác nhau. Các tác phẩm vừa mang hơi thở của minimalist (một thể loại nhạc thử nghiệm), vừa mang phong cách của nhạc điện tử, nhạc cổ điển châu Âu và âm nhạc dân gian Nhật Bản.

Tên tuổi của Joe Hisaishi bắt đầu được nhiều người biết đến sau những tác phẩm anime của họa sĩ phim hoạt hình Miyazaki Hayao. Joe đã viết nhạc cho tất cả các bộ phim của Miyazaki bao gồm Cô bé người cá Ponyo (2008), Sen và Chihiro ở thế giới thần bí (2001), Lâu đài bay của pháp sư Howl (2004), Công chúa sói Mononoke (1997), Hàng xóm của tôi là Totoro (1988), và Nausicaä của Thung lũng gió (1984). Ngoài ra ông còn viết nhạc cho nhà sản xuất phim Takeshi Kitano với các bộ phim Dolls (2002), Kikujiro (1999), Hana-bi (1997), Kids Return (1996), Sonatine (1993).

Sự nghiệp
Joe Hisaishi sinh ra và lớn lên ở Nakano, Nagano, Nhật Bản. Khi mới lên 5, ông đã được học violin và phát hiện ra niềm đam mê của mình đối với âm nhạc. Năm 1969 ông vào học trường cao đẳng âm nhạc Kunitachi ngành sáng tác. Ông bắt đầu cộng tác với một số nghệ sĩ nhạc chủ nghĩa tối giản làm công việc ghi chép nhạc, công việc đã góp một phần không nhỏ đến sáng tác của Joe sau này.

Thành công đầu tiên của ông là vào năm 1974 khi ông viết nhạc cho một bộ phim hoạt hình ngắn có tên là Gyatoruzu. Nhưng lúc đó ông vẫn để tên thật của mình cùng với những bản nhạc. Trong thời kỳ này, ông còn sáng tác nhạc cho Sasuga no Sarutobi (Học viện Ninja) và Futari Taka (A Full Throttle).

Những năm 1970 là giai đoạn các tác phẩm nhạc hiện đại Nhật Bản, new-age, nhạc khí điện tử bắt đầu tràn lan trên đất nước mặt trời mọc. Tất cả những thể loại nhạc này, cũng như là nhạc của Yellow Magic Orchestra (một nhóm nhạc điện tử của Nhật khá nổi trong khoảng thời gian từ 1978–1983), đã làm ảnh hưởng tới sáng tác của Joe Hisaishi. Ông phát triển âm nhạc của mình từ những ý tưởng trong nhạc minimalist nhưng hướng chúng trở thành tác phẩm giao hưởng. Trong năm 1975, Hisaishi đã có buổi diễn trước công chúng lần đầu. Album đầu tay của ông, MKWAJU, được phát hành năm 1981, một năm sau đó tiếp tục tung ra Information.

Khi bắt đầu nổi tiếng, ông lấy cho mình một bí danh xuất phát từ nhà soạn nhạc người Mỹ gốc Phi tên là Quincy Jones, phiên âm sang tiếng Nhật trở thành Joe Hisaishi ("Quincy" phát âm trong tiếng Nhật là "Kuishi, nhưng có thể viết dưới hệ thống chữ kanji là "Hisaishi", còn "Joe" phiên âm từ "Jones")

Năm 1983, với tên mới của mình, Hisaishi được giới thiệu đến một công ty thu âm cho nhạc phim Nausicaä của thung lũng gió. Hisaishi cùng với đạo diễn của bộ phim này - Miyazaki Hayao - đã trở thành những người bạn rất thân thiết và họ đã cùng làm việc với nhau trong rất nhiều dự án sau đó. Sự thành công to lớn này đã đưa tên tuổi Joe đến khắp nơi với vai trò một người viết nhạc phim xuất sắc. Năm 1986, ông tiếp tục viết cho Laputa: Lâu đài trên không, rồi sau đó, vào những năm 1990, Công chúa Mononoke và Sen và Chihiro ở thế giới thần bí tiếp tục được phát hành.

Là một trong những nhà soạn nhạc có cống hiến lớn nhất cho các bộ phim hoạt hình, Hisaishi không ngừng nỗ lực viết nhạc trong những năm 80 và 90. Hisaishi còn sáng tác nhạc cho những bộ phim xếp hàng top hits như Sasuga no Sarutobi, Two Down Full Base (1982), Sasrygar (1983), Futari Taka (1984) và Honō no Alpen Rose (1985). Ông cũng viết nhạc cho thể loại phim phiêu lưu viễn tưởng Mospeada (1983). Ngoài ra còn có phim Arion, Hàng xóm của tôi là Totoro (1988), Venus Wars, Dịch vụ giao hàng của phù thủy Kiki (1989), và Porco Rosso (1992).

Cùng với sự kết hợp âm nhạc trong ngành công nghiệp phim hoạt hình, Joe tiếp tục sự nghiệp của mình với vai trò một nhà sản xuất nhạc, một nghệ sĩ biểu diễn tài năng và làm chủ một công ty riêng của mình với cái tên Wonder Land Inc. Một năm sau, công ty cho phát hành album đầu tiên, Pretender ở Thành phố New York.

Sau tất cả những thành quả đạt được trong từng ấy năm, Joe Hisaishi đã giành được giải thưởng âm nhạc xuất sắc nhất của viện hàn lâm Nhật Bản 6 lần: năm 1992, 1993, 1994, 1999, 2000 và mới nhất là năm 2009. Ông cũng nhận được giải Newcomer Award lần thứ 48 của Bộ giáo dục cùng nhiều giải thưởng khác, trở thành một nhân vật tiêu biểu của ngành công nghiệp điện ảnh Nhật.

Năm 1998, ông viết nhạc cho Thế vận hội Mùa đông 1998 (tổ chức ở Nagano, Nhật Bản). Năm sau đó, ông viết nhạc cho tập 3 của một series phim hoạt hình giáo dục về loài người.

Năm 2001, Hisaishi sản xuất nhạc cho phim của Kitano Takeshi, Brother, và tác phẩm kinh điển của Miyazaki Hayao, Sen và Chihiro ở thế giới thần bí. Ông cũng viết bản giao hưởng 4 chương Night Fantasia trong hội chợ Expo Nhật Bản ở Fukushima năm 2001. Vào ngày 6 tháng 10, Hisaishi góp mặt trong bộ phim Quartet, trong đó, nhân vật của ông là một nhà làm phim, vừa viết nhạc vừa viết kịch bản. Bộ phim đã nhận được rất nhiều khen ngợi tại liên hoan phim Montreal. Và trong cùng năm ấy, Joe cũng đã viết bản nhạc đầu tiên dành cho một bộ phim nước ngoài tên là Le Petit Poucet.

Một bộ phim nữa của Miyazaki mà Joe cũng viết nhạc, đó là Lâu đài bay của pháp sư Howl, được phát hành ngày 20 tháng 11 năm 2004 ở Nhật. Từ mùng 3 tháng 11 đến 29 tháng 11 năm 2004, Joe bắt đầu chuyến lưu diễn "Joe Hisaishi Freedom – Piano Stories 2004" cùng các nhạc công người Canada. Năm 2005, ông viết nhạc cho một bộ phim Hàn Quốc Welcome to Dongmakgol (웰컴 투 동막골). Ông còn tới những địa danh lịch sử ở Hàn Quốc, nơi mà các trường quay được dựng để viết nhạc cho bộ phim truyền hình The Legend (태왕사신기 "The Story of the First King's Four Gods") của đài MBC, chiếu trên màn ảnh năm 2007. Cũng từ đó, Hisaishi có một lượng lớn fan hâm mộ ở Hàn Quốc, và các bộ phim của Miyazaki cũng trở nên nổi tiếng.

Năm 2006, Hisaishi phát hành album Asian X.T.C, bao gồm những tác phẩm nhạc khí đương đại phương Đông. Nghệ sĩ chơi đàn erhu trong ban nhạc 12 Girls Band của Trung Quốc - Zhan Li Jun đã biểu diễn trong buổi hòa nhạc giới thiệu cho album này. Năm sau đó, ông lại sáng tác nhạc cho bộ phim của Frederic Lepage, Sunny and the Elephant và bộ phim mới nhất của Miyazaki, Ponyo, cả hai bộ phim đều được công chiếu năm 2008. Ngoài ra còn có một bộ phim nữa của Khương Văn (Trung Quốc) tên là Mặt Trời vẫn mọc.

Năm 2008, Joe viết nhạc cho bộ phim được giải của viện hàn lâm tên là Người tiễn đưa và Watashi wa Kai ni Naritai (私は貝になりたい), một bộ phim tái hiện những tội ác trong Thế chiến thứ 2, dựa trên cuốn tiểu thuyết viết năm 1959 của nhà văn Kato Tetsutaro. Bộ phim do đạo diễn Fukuzawa Katsuo dựng lại, cùng các diễn viên chính là Nakai Masahiro và Nakama Yukie.

Tháng 11 năm 2009, Joe Hisaishi được nhận Huân chương danh giá màu tím (dành cho những người có cống hiến lớn trong nghệ thuật của hoàng gia) do chính phủ Nhật Bản trao tặng để ghi nhận những đóng góp của ông.

Năm 2013, Hisaishi soạn nhạc cho Chuyện công chúa Kaguya, mà ban đầu lẽ ra sẽ được soạn bởi Shinichiro Ikebe.  Đây là một bộ phim hoạt hình chuyển thể từ câu chuyện cổ tích Nhật Bản "Nàng tiên trong ống tre" được thực hiện bởi Studio Ghibli, cũng là tác phẩm cuối cùng của đạo diễn Takahata Isao, khi ông mất vào 5 tháng 4 năm 2018.

Các album

1980 - 1989

1990 - 1999

2000 - 2009

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Website chính thức
 Thông tin tại Nausicaa.net

Nhân vật còn sống
Nhà soạn nhạc Nhật Bản
Sinh năm 1950
Phim và người giành giải Annie
Người Nagano
Toei Animation
Nhà soạn nhạc video game
Nam nhạc sĩ thế kỷ 20


title: Nova Levante

text:
Welschnofen (Nova Levante) tiếng Ý: Nova Levante; tiếng Đức: Welschnofen; Archaic (1307): Nova) là một đô thị ở tỉnh Bolzano-Bozen trong vùng Trentino-Alto Adige/Südtirol của Ý, có vị trí cách khoảng 50 km về phía đông bắc của thành phố Trento và khoảng 15 km về phía đông nam của thành phố Bolzano. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 1.875 người và diện tích là 50,8 km².

Welschnofen (Nova Levante) giáp các đô thị: Karneid (Cornedo all'Isarco), Moena, Deutschnofen (Nova Ponente), Pozza di Fassa, Predazzo, Tiers (Tires), và Vigo di Fassa.

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
  Trang nhà của the city

Đô thị Nam Tirol


title: Tillandsia cernua

text:
Tillandsia cernua là một loài thực vật thuộc họ Bromeliaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và vùng cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng đất cao. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Manzanares, J.M. & Pitman, N. 2003. Tillandsia cernua. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

C
Thực vật đặc hữu Ecuador


title: Hypanthidioides musciformis

text:
Hypanthidioides musciformis là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1902.

Chú thích

Tham khảo

Hypanthidioides
Động vật được mô tả năm 1902


title: Mamers (quận)

text:
Quận Mamers là một quận của Pháp, nằm ở tỉnh Sarthe, ở vùng Pays de la Loire. Quận này có 16 tổng và 202 xã.

Các đơn vị hành chính

Các tổng
Các tổng của quận Mamers là:
 Beaumont-sur-Sarthe
 Bonnétable
 Bouloire
 Conlie
 La Ferté-Bernard
 La Fresnaye-sur-Chédouet
 Fresnay-sur-Sarthe
 Mamers
 Marolles-les-Braults
 Montfort-le-Gesnois
 Montmirail
 Saint-Calais
 Saint-Paterne
 Sillé-le-Guillaume
 Tuffé
 Vibraye

Các xã
Các xã của quận Mamers, và mã INSEE là:

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mamers trên trang Viện quốc gia Pháp và Nghiên cứu kinh tế (INSEE, tiếng Pháp)

Mamers


title: Germigney, Haute-Saône

text:
Germigney là một xã thuộc tỉnh Haute-Saône trong vùng Bourgogne-Franche-Comté phía đông nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Haute-Saône

Tham khảo
 INSEE

Xã của Haute-Saône


title: Merophyas

text:
Merophyas là một chi bướm đêm thuộc phân họ Tortricinae của họ Tortricidae.

Các loài
Merophyas calculata (Meyrick, 1910)
Merophyas divulsana (Walker, 1863)
Merophyas immersana (Walker, 1863)
Merophyas leucaniana (Walker, 1863)
Merophyas paraloxa (Meyrick, 1907)
Merophyas petrochroa (Lower, 1908)
Merophyas scandalota (Meyrick, 1910)
Merophyas siniodes (Turner, 1945)
Merophyas tenuifascia (Turner, 1927)
Merophyas therina (Meyrick, 1910)

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Archipini


title: Trịnh A Sáng

text:
Trềnh A Sáng sinh ngày 4 tháng 11 năm 1962. Ông là 1 kỳ thủ cờ tướng đội cờ Thành phố Hồ Chí Minh. Trong sự nghiệp, ông từng 7 lần vô địch cờ tướng Việt Nam (kỷ lục quốc gia). Ông còn là Đặc Cấp quốc tế đại sư, ông có biệt danh là "Túy Kỳ Tiên".

Xuất thân lao động
Ông sinh ngày 4 tháng 11 năm 1962 tại Chợ Lớn, Sài Gòn, trong một gia đình công nhân người Việt gốc Hoa. Từ nhỏ, do ảnh hưởng môi trường, ông đã sớm bộc lộ sự quan tâm đặc biệt đến môn cờ tướng.

Thời thanh niên, từ năm 1978 đến 1982, để sinh kế, ông thường đạp xe đi giao giày dép cho các bạn hàng ở chợ Trương Minh Giảng, Nhật Tảo, An Đông, Nguyễn Tri Phương, Ông Tạ, Tân Bình… Tuy nhiên, về sau, do quá ham mê chơi cờ tướng nên thường xuyên giao hàng chậm trễ và mất mối. Sau đó, ông chuyển sang làm nghề tiện, nhưng chỉ được vài tháng rồi nghỉ và chuyên chú luyện cờ. Thời gian này, ông bắt đầu kiếm sống bằng cách tham gia những trận cờ độ bất hợp pháp và bắt đầu bước vào con đường kỳ thủ chuyên nghiệp.

Trở thành kỳ thủ chuyên nghiệp
Thông thường, mỗi ngày ông đều dành thời gian nghiên cứu tài liệu và tập luyện cùng người bạn thân là Trương Á Minh, cũng là một danh thủ cờ tướng Việt Nam.

Mãi đến năm 1990, ông mới bắt đầu tham gia thi đấu giải. Trước tiên, ông đoạt hạng nhất giải Sùng Chính rồi chiếm huy chương vàng giải vô địch toàn thành. Hai năm sau, ông góp mặt tại giải vô địch quốc gia và xếp hạng 4. Tuy cũng có những lúc thăng trầm, cho đến hiện tại, ông là kỳ thủ nam vô địch cờ tướng Việt Nam nhiều lần nhất với 7 lần đoạt ngôi vô địch toàn quốc vào các năm 1996, 2000, 2001, 2002, 2006, 2008, 2015. Đặc biệt với 3 lần quán quân liên tiếp từ 2000 đến 2002, được làng cờ xưng tụng danh hiệu "Tam liên quán".

Trên đấu trường quốc tế, ông cũng lưu lại nhiều chiến tích như: hạng 7 cá nhân và hạng nhì đồng đội tại giải vô địch cờ tướng Thế giới lần thứ 9, năm 2005 tại thủ đô Paris (Pháp), vô địch cờ tướng Đông Nam Á năm 1996 tại Philippines, hạng 10 cá nhân và hạng 4 đồng đội giải vô địch thế giới năm 1997 tại Hồng Kông, hạng 6 cá nhân và hạng 4 đồng đội giải vô địch thế giới năm 1999 ở Thượng Hải, hạng 2 đồng đội giải vô địch châu Á năm 2000 tại Malaysia, hạng 4 cá nhân và hạng 3 đồng đội giải vô địch cờ tướng thế giới năm 2001 tại Ma Cao, hạng 2 đồng đội giải vô địch châu Á năm 2002 ở Malaysia… Ông nổi tiếng với phong độ thi đấu rất ổn định, đóng góp quan trọng vào thắng lợi chung cho đoàn Việt Nam.

Danh hiệu làng cờ
Ông là một trong 7 kỳ thủ cờ tướng Việt Nam (tính đến năm 2010) được phong tặng danh hiệu Đặc cấp quốc tế đại sư (danh hiệu tương đương với Đại kiện tướng quốc tế ở môn cờ vua) vào năm 2000.

Trong làng cờ Việt Nam, Trịnh A Sáng được Huấn luyện viên Lê Thiên Vị đặt biệt danh Túy Kỳ Tiên trong bài viết "Túy kỳ tiên danh chấn Đông Nam Á" đăng trên báo Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh nhân dịp ông đoạt huy chương vàng Đông Nam Á 1996. Thật ra, ông không biết uống rượu mà chỉ thỉnh thoảng uống bia với bạn bè. Thấy vậy, ông Vị mới đặt biệt hiệu trên cho vui.

Quan điểm chiến thuật
Theo ông, muốn thành công trong thi đấu, kỳ thủ phải có bước chuẩn bị chu đáo: "Trước khi vào giải vài tháng, tôi thường nghiên cứu để gài đối thủ vào một thế trận nào đó. Chẳng hạn như thế trận Pháo đầu hoành xa do người Trung Quốc sáng tạo, tôi nghiên cứu và sửa chữa để thi đấu và đã đạt kết quả tốt. Tuy nhiên, mỗi thế trận chỉ gây bất ngờ cho đối thủ tại giải đó mà thôi. Kết thúc giải phải bỏ thế trận đó vì đối phương thường tìm được cách hóa giải và tôi lại phải nghiên cứu, tìm tòi thế trận mới. Đặc biệt, khi thi đấu không bao giờ được phép chủ quan, xem thường đối thủ".

Thành tích
 7 lần Vô địch quốc gia (1996, 2000, 2001, 2002, 2006, 2008, 2015).
 4 lần Á quân Giải Vô địch Quốc gia (1993, 1999, 2005, 2021)
 Hạng 3 Giải Vô địch Quốc gia 1997.
 Hạng 3 đồng đội thế giới (2001).
 2 lần hạng 2 đồng đội châu Á (2000, 2002).
 Hạng 1 đồng đội Đông Nam Á (1996)
 2 lần hạng 2 đồng đội Đông Nam Á (1998, 2000)
 Hạng 2 đồng đội Thế giới (2005)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trịnh A Sáng  trên trang web ThangLongKyDao.
 Chuyện về "Túy Kỳ Tiên" Trịnh A Sáng trên báo SGGP.

Vận động viên cờ tướng Việt Nam
Người Sài Gòn
Người Việt gốc Hoa
Nhân vật còn sống


title: Clavus enna

text:
Clavus enna là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Clavus
Drillia


title: Tylotiella malva

text:
Tylotiella malva là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Drilliidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Tylotiella


title: Vittorio Emanuele III của Ý

text:
Victor Emmanuel III (tiếng Ý: Vittorio Emanuele III, tiếng Albania: Viktor Emanueli III; 11 tháng 11 1869 - 28 tháng 12 1947) là một thành viên của Nhà Savoy và là Vua của Ý (từ 29 tháng 7 năm 1900 cho đến khi thoái vị vào 9 tháng 5 năm 1946). Ngoài ra, ông giữ vương miện của Ethiopia và Albania, ông tự tuyên bố là Hoàng đế Ethiopia (1936-1941) và Vua của Albania (1939-1943), mặc dù điều này không được công nhận bởi các cường quốc châu Âu. Trong thời gian 45 năm trị vì của mình, từ khi bắt đầu vụ ám sát cha mình Umberto I cho đến khi nước Ý tham gia vào hai cuộc thế chiến, triều đại của ông cũng chứng kiện sự ra đời và sụp đổ của Phát xít Ý.Quyền lực của ông cũng giảm mức đáng kể khi Benito Mussolini trở thành Thủ tướng và chỉ đơn thuần là Nguyên thủ quốc gia trong giai đoạn này

Victor Emmanuel III đã nhường ngai vàng của mình cho con trai Umberto II, hy vọng rằng sẽ hỗ trợ chế độ quân chủ chống lại chế độ bầu cử qua văn bản hiến pháp (1946) nhưng không thành công. Sau đó ông đã bị đày lưu vong đến Alexandria, Ai Cập, cuối cùng qua đời và chôn cất vào năm 1947.

Ông được mệnh danh là "Re soldato" (vua chiến binh) và "Re vittorioso" (vua chiến thắng) của người Ý sau khi Italia đã chiến thắng trong cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất. Ông cũng được mệnh danh là "Sciabolata" ("little saber") do chiều cao của mình 1,53 m (5 ft 0 in).

Tiểu sử

Victor Emmanuel đã được sinh ra ở Naples, Italy. Ông là người con duy nhất của Umberto I, vua của Ý, và vị phối ngẫu của mình là công chúa Margherita của Savoy. Margherita là con gái của Công tước của Genoa. Không giống như người em họ của mình, Amedeo - công tước thứ ba của Aosta, có chiều cao 1,98 m (6 feet 6), Victor Emmanuel thấp thậm chí theo tiêu chuẩn của thế kỷ 19, ông chỉ cao 1,53 m (chỉ hơn 5 feet). Từ khi sinh ra, Victor Emmanuel được biết đến với danh hiệu Hoàng tử của Naples. Ngày 24 tháng 10 năm 1896, hoàng tử Victor Emmanuel cưới công chúa Elena của Montenegro.

Tham khảo

Quốc vương Ý
Quốc vương Albania
Hoàng đế Ethiopia
Vương tử Ý
Vương tộc Savoia
Vương tử
Người Napoli
Thân vương xứ Piedmont


title: Apophylia chloroptera

text:
Apophylia chloroptera là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Thomson miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Apophylia


title: Averroes

text:
Averroës hay Ibn Rushd (), tên đầy đủ: ),1126 - 11 tháng 12 năm 1198, là một nhà triết học, thầy thuốc và nhà thông thái người Al-Andalus-Ả Rập, ông có những đóng góp nghiên cứu về nhiều lĩnh vực khác nhau như triết học, thần học, luật học, luật Maliki, thiên văn học, địa lý học, toán học, y học, vật lý, tâm lý và khoa học. Ông sinh ra tại Córdoba (thuộc Tây Ban Nha ngày nay) và mất tại Marrakech (thuộc Maroc ngày nay). Trường phái triết học của ông được gọi là trường phái Averroes. Ông cũng được coi là cha đẻ của chủ nghĩa thế tục ở Tây Âu.

Tiểu sử
Averroes được sinh ra trong một gia đình danh giá: Nhiều đời trong gia đình này là những học giả về luật. Những người gần với thế hệ của Averroes nhất gồm có ông nội và cha. Cả hai người đều là các thẩm phán của xứ Córdoba. Vả bản thân của Averroes cũng được tiến cử vào tòa án. Điều này đã giúp ông có được một mối quan hệ bạn bè với nhà vật lý Ibn-Zuhr. Vào năm 1160, Averroes trở thành vọ pháp quan của thành phố Sevilla (thuộc Tây Ban Nha bây giờ). Ấy là chưa kể nhiều chức vụ về luật pháp ở Sevilla và Córdoba.

Tuy nhiên, công việc không được thuận lợi trong mọi lúc. Vào cuối thế kỷ XII, tại Andalusi, làn sóng cuồng tín diễn ra. Chính sự kiện này đã khiến cho Averroes bị đày ra một vùng hẻo lánh thuộc Córdoba.

Và đó không phải là lần duy nhất Averroes bị đi đày. Vì biện hộ triết học trong hoàn cảnh không được thuận lợi, ông đã bị bãi chức và đi đày bởi vua Abu Yusuf. Nhưng may mắn là ông đã không bị thất sủng lâu. Tuy vậy, ông cũng bị ảnh hưởng không hề nhỏ bởi sự kiện này. Sức khỏe giảm sút đã khiến ông trút hơi thở cuối cùng vào năm 1198. Thi hài của ông lúc đầu được chôn cất tại Marrakech, sau đó lại được chuyển đến Córdoba.

Sự nghiệp

Tóm tắt
Mặc dù là một người làm pháp luật, Averroes cũng có những đóng góp ở nhiều lĩnh vực. Tiêu biểu cho những đóng góp của ông đó là triết học.

Những nghiên cứu

Triết học

Triết học Aristotle và tôn giáo
Averroes đac góp phần trình bày và thấu hiểu triết học của Aristotle. Nhà triết học này còn cố gắng tìm ra sự hòa hợp giữa tư tưởng của triết gia người Hy Lạp với tư tưởng của đạo Hồi. Quan điểm của Averroes đó là giữa triết học và tôn giáo không hề có bất kỳ một sự xung đột nào. Cũng theo ông, sự siêu hình có thể được biểu diễn theo hai cách: hoặc theo triết học (kiểu Aristotle), hoặc theo tôn giáo (những gì mà người bình thường có thể hiểu). Dù không đề xuất một thứ chân lý nào cả thể hiện sự hòa hợp của hai điều này, tư tưởng của Averroes được đặt một cái tên cụ thể (bởi các tín đồ của Kitô giáo: chân lý kép.

Ba khảo luận
Đây là bằng chứng tiêu biểu cho thấy Averroes nhiệt tình như thế nào với triết học của Aristotle. Cụ thể của vấn đề, chúng ta sẽ đến với chúng. Chúng ta sẽ chúng thành hai phần:
 Các khảo luận thứ nhất và thứ hai: Ở hai cuốn này, ta có thể để ý đến một điểm quan trọng. Đó là việc Averroes đề cao những nhà siêu hình học sử dụng chứng cứ (phép tam đoạn luận) và thẩm quyền (vả cả nghĩa vụ nữa) hơn những người biện chứng của đạo Hồi trong việc lý giải các học thuyết có trong luật lệ tiên khải. Ông tin rằng tiến tới ý nghĩa sâu xa, đích thực là mục tiêu của triết học trên con đường tời chân lý và chúng không thể nào được tiếp nhận bởi đám đông, những người chỉ có thể tiếp xúc với cái vẻ ngoài đơn sơ của kinh văn. Ở đây, Averroes đã sử dụng ba lập luận rất nổi tiếng của Aristotle: chứng minh, biện chứng và thuyết phục.
 Khảo luận thứ ba lại thể hiện sự bênh vực của Averroes cho triết học Aristotle trước ý kiến của al-Ghazali khi ông này cho rằng triết học của Aristotle đang chống lại những gì mà đạo Hồi đã dạy

Khởi nguồn của thế giới
Với tư tưởng duy tâm, Averroes cho rằng Thượng đế là người khởi tạo của thế giới. Ông không chấp nhận sự phát triển của thế giới theo tiến trình thời gian. Ông tin mọi linh hồn đều bắt nguồn từ một linh hồn phổ quát và cũng tin rằng có sự vĩnh cửu.

Khác
Averroes tiếp thu chọn lọc, thậm chí là phê phán những nhà triết học Themistius, Alexander xứ Aphrodisias, al-Farabi, Avicenna.

Ảnh hưởng

Triết học
 Những chú giải của Averroes về triết học của Aristotle đã ảnh hưởng sâu đậm đến người Do Thái và tín đồ Kitô giáo trong nhiều thế kỷ.
 Những người theo chủ nghĩa kinh viện, tiêu biểu là Thomas Aquinas, gọi Averroes là nhà chú giải.

Viết lách

Chú giải triết học Aristotle
Nói về các trước tác của Averroes, ta có nhiều điều để nói. Trong khoảng thời gian 1169 đến 1195, ông viết chú giải cho hàng loạt tác phẩm của Aristotle (có duy nhất tác phẩm Republica của Plato là tác phẩm ngoài Aristotle vì Averroes không có cuốn Potilica). Những chú giải này được gộp với các tác phẩm tiếng Latin của nhà triết học Hy Lạp. Hiện nay, chú giải của Averroes được lưu giữ theo ba kiểu ngôn ngữ: giữ nguyên tiếng Arab, dịch sang tiếng Do Thái cổ và cả hai.

Tác phẩm
Là người đa tài, Averroes viết các tác phẩm ở nhiều lĩnh vực: triết học, luật pháp, thần học. Tác phẩm đầu tiên của ông là cuốn Y khoa tổng quát. Còn những tác phẩm quan trọng nhất của Averroes là ba khảo luận về tôn giáo và triết học. Rất tiếc là chỉ có số ít tác phẩm luật pháp và không có tác phẩm thần học nào được lưu giữ cho đến bây giờ.

Chú thích

Sinh năm 1126
Mất năm 1198
Nhà triết học Tây Ban Nha
Nhà triết học Ả Rập
Nhà triết học đạo Hồi
Nhà tâm lý học
Người Córdoba, Tây Ban Nha
Nhà tri thức luận
Lịch sử tư tưởng
Lịch sử y học
Lịch sử triết học
Lịch sử khoa học
Nhà logic học
Nhà siêu hình học
Nhà thần học Hồi giáo
Nhà bản thể học
Nhà triết học ngôn ngữ
Nhà triết học khoa học
Triết gia chính trị


title: Niên biểu lịch sử Việt Nam

text:
Niên biểu lịch sử Việt Nam là hệ thống các sự kiện lịch sử Việt Nam nổi bật theo thời gian từ các thời tiền sử, huyền sử, cổ đại, trung đại, cận đại cho tới lịch sử hiện đại ngày nay.

Thời tiền sử

Thời đại đồ đá cũ
25.000 TCN–7.000 TCN Văn hóa Soi Nhụ

23.000 TCN Văn hóa Ngườm

23.000 TCN–1.000 TCN Văn hóa Tràng An

20.000 TCN–12.000 TCN Văn hóa Sơn Vi

Thời đại đồ đá mới
12.000 TCN–10.000 TCN Văn hóa Hòa Bình

10.000 TCN - 8.000 TCN Văn hóa Bắc Sơn

8.000 TCN - 6.000 TCN Văn hóa Quỳnh Văn

7.000 TCN - 5.000 TCN Văn hóa Cái Bèo

6.000 TCN - 5.000 TCN Văn hóa Đa Bút

Thời đại đồ đồng đá
3.000 TCN–1.500 TCN Văn hóa Hạ Long

2.000 TCN–1.500 TCN Văn hóa Phùng Nguyên

2.000 TCN–1.000 TCN Văn hóa Tiền Sa Huỳnh

Thời đại đồ đồng
1.500 TCN–1.000 TCN Văn hóa Đồng Đậu

1.000 TCN - 600 TCN Văn hóa Gò Mun

Thời đại đồ sắt
1.000 TCN - 200 Văn hóa Sa Huỳnh1.000 TCN - 0 Văn hóa Đồng Nai700 TCN–100 Văn hóa Đông Sơn1 - 630 Văn hóa Óc Eo

 Thời sơ sử Thế kỉ VII TCN vua Hùng thành lập quốc gia Văn Lang207 TCN An Dương Vương thôn tính Văn Lang, thành lập quốc gia Âu Lạc218 TCN - 207 TCN Chiến tranh Tần-Việt

 Thời Bắc thuộc
 Thuộc Nam Việt 179 TCN Triệu Đà xâm lược nước Âu Lạc, sáp nhập vào quốc gia Nam Việt111 TCN Chiến tranh Hán-Nam Việt

 Thuộc Hán 111 TCN nhà Hán thôn tính Nam Việt40 khởi nghĩa Hai Bà Trưng, Trưng Trắc thành lập quốc gia Lĩnh Nam, kinh đô đặt tại Mê Linh42 - 43 Chiến tranh Lĩnh Nam - Đông Hán43 Đông Hán thôn tính Lĩnh Nam156–160 Khởi nghĩa Chu Đạt178–181 Khởi nghĩa Lương Long192 Khu Liên khởi nghĩa, tách quận Nhật Nam thành lập quốc gia Lâm Ấp

 Thuộc Đông Ngô 22923 tháng 6 Tôn Quyền xưng đế, lập nước Đông Ngô, ly khai nhà Hán246 - 248 Khởi nghĩa Bà Triệu

 Thuộc Tấn 280 Chiến tranh Tấn – Ngô

 Thuộc Lưu Tống 420 Lưu Dụ ép Tấn Cung Đế nhường ngôi, lập ra nhà Lưu Tống436 Thứ sử Giao Châu Đàn Hòa Chi đánh Lâm Ấp, cướp châu báu rút về468 - 485 khởi nghĩa Lý Trường Nhân

 Thuộc Nam Tề 479 Tiêu Đạo Thành phế Lưu Chuẩn tự làm vua, thành lập nhà Nam Tề

 Thuộc Lương 502 Tiêu Diễn phế truất Tiêu Bảo Dung, thành lập nhà Lương541 khởi nghĩa Lý Bí544 Lý Bí thành lập quốc gia Vạn Xuân

 Thuộc Tùy 602 Chiến tranh Tùy–Vạn Xuân

 Thuộc Đường 618tháng 3 Lý Uyên tuyên bố thành lập nhà Đườngtháng 5 Lý Uyên ép Dương Hựu nhường ngôi687 khởi nghĩa Lý Tự Tiên713 - 723 khởi nghĩa Mai Hắc Đế776-791 khởi nghĩa Phùng Hưng

 Thời phong kiến độc lập
 Tự chủ 905 Khúc Thừa Dụ xây dựng chính quyền tự chủ938 Trận Bạch Đằng, Ngô Quyền đánh bại quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng

 Nhà Ngô 939 Ngô Quyền xưng vương, kinh đô Cổ Loa944 - 968 Loạn 12 sứ quân

 Nhà Đinh 968 Đinh Bộ Lĩnh xưng đế, thành lập quốc gia Đại Cồ Việt, kinh đô Hoa Lư970 Đinh Bộ Lĩnh cho đúc Thái Bình hưng bảo, đồng tiền đầu tiên của Việt Nam979 Đinh Bộ Lĩnh cùng con trai bị sát hại

 Nhà Tiền Lê 980 Lê Hoàn lên ngôi vua, thành lập nhà Tiền Lê981tháng 1 - tháng 4 Chiến tranh Tống - Việt

 Nhà Lý 100921 tháng 11 Lý Công Uẩn lên ngôi vua, thành lập nhà Lý1010 Lý Công Uẩn dời đô về Thăng Long1054 Lý Thánh Tông lên ngôi, đổi tên nước từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt1069 Chiến tranh Việt-Chiêm, Đại Việt chiếm được 3 châu của Chiêm Thành1075–1077 Chiến tranh Tống-Việt107718 tháng 1 – 28 tháng 2 Trận Như Nguyệt, đẩy lùi quân xâm lược Tống

 Nhà Trần 122610 tháng 1 Lý Chiêu Hoàng nhường ngôi cho Trần Cảnh, thành lập nhà Trần1258 Chiến tranh Nguyên Mông–Đại Việt lần 11282 Hội nghị Bình Than, triệu họp vương hầu, trăm quan1284 Hội nghị Diên Hồng, triệu họp bô lão cả nước1285 Chiến tranh Nguyên Mông-Đại Việt lần 21287–1288 Chiến tranh Nguyên Mông–Đại Việt lần 31396 phát hành Thông Bảo hội sao theo chủ trương của Hồ Quý Ly, đây là tiền giấy đầu tiên của Việt Nam1397 Hồ Quý Ly ép Trần Thuận Tông dời đô về Tây Đô

 Nhà Hồ 140022 tháng 3 Hồ Quý Ly lên ngôi, thành lập nhà Hồ, đổi tên nước thành Đại Ngu1400–1407 Chiến tranh Việt-Chiêm1406–1407 Chiến tranh Đại Ngu–Đại Minh

 Thuộc Minh 1407 nhà Minh thôn tính Đại Ngu, đặt làm quận Giao Chỉ, trung tâm hành chính là Đông Quan2 tháng 10 Trần Ngỗi xưng Giản Định đế, lập nên nhà Hậu Trần1413 nhà Hậu Trần bị nhà Minh đánh bại1418–1427 khởi nghĩa Lam Sơn

 Nhà Lê sơ 142829 tháng 4 Lê Lợi thành lập quốc gia Đại Việt, đặt kinh đô tại Đông Kinh1442 Vụ án Lệ Chi viên1459–1460 Chính biến Thiên Hưng, Lê Thánh Tông lên ngôi1471 Chiến tranh Việt–Chiêm, miền bắc Chiêm Thành sáp nhập vào Đại Việt1478–1480 Chiến tranh Đại Việt–Lan Xang1483 biên soạn Luật Hồng Đức1511–1512 khởi nghĩa Trần Tuân1516–1521 khởi nghĩa Trần Cảo1516-1526 Khủng hoảng cuối nhà Lê sơ và nội chiến

 Nhà Mạc 1527 Mạc Đăng Dung ép Lê Cung Hoàng nhường ngôi, lập lên nhà Mạc1533 Nguyễn Kim lập Lê Ninh làm vua, tái lập nhà Lê, đóng đô tại Vạn Lại1533–1677 Chiến tranh Lê–Mạc

 Nhà Lê trung hưng 1592 nhà Lê trung hưng đánh bại nhà Mạc, lên nắm quyền điều hành đất nước1597 Lê Thế Tông dời đô về Đông Kinh1558 Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa1627–1672 Trịnh – Nguyễn phân tranh1683 nhà Lê trung hưng đánh bại hoàn toàn nhà Mạc1771 khởi nghĩa Tây Sơn1774–1775 chiến tranh Bình Nam1777 Nguyễn Ánh xưng vương1778 Nguyễn Nhạc xưng Hoàng đế, đặt niên hiệu Thái Đức, lập lên nhà Tây Sơn, đặt kinh đô tại Quy Nhơn
Nguyễn Nhạc phong Nguyễn Huệ làm Bắc Bình Vương178519 tháng 1 – 20 tháng 1 Nguyễn Huệ phá tan quân Xiêm tại Rạch Gầm – Xoài Mút

 Nhà Tây Sơn 1788 Nguyễn Nhạc từ bỏ đế hiệu, chỉ xưng Tây Sơn vương22 tháng 12 Nguyễn Huệ xưng đế, đặt niên hiệu Quang Trung, đặt kinh đô tại Phú Xuân1789 Trận Ngọc Hồi – Đống Đa, đẩy lui quân xâm lược nhà Thanh, nhà Hậu Lê sụp đổ179216 tháng 9 Nguyễn Huệ qua đời, con trai Nguyễn Quang Toản lên ngôi

 Nhà Nguyễn 1802 Nguyễn Ánh đánh bại nhà Tây Sơn, lên ngôi vua, đặt niên hiệu là Gia Long, lập lên nhà Nguyễn, đặt kinh đô tại Phú Xuân1803–1855 Nổi dậy Đá Vách1804 Nguyễn Ánh đổi tên nước thành Việt Nam1821–1827 Khởi nghĩa Phan Bá Vành1833–1834 Chiến tranh Việt–Xiêm1836 Việt Nam thôn tính Chân Lạp, đặt làm Trấn Tây Thành183915 tháng 2 Minh Mạng đổi tên nước thành Đại Nam1841 rút quân khỏi Trấn Tây Thành, Xiêm đặt Ang Duong lên ngôi, tái lập Chân Lạp1858–1884 Chiến tranh Pháp-Đại Nam1861–1865 Bạo loạn ven biển1866 Chính biến chày vôi1867 nhà Nguyễn cắt Nam Kỳ lục tỉnh nhượng cho Pháp

 Pháp thuộc 18846 tháng 6 Hòa ước Giáp Thân, kết thúc Chiến tranh Pháp–Đại Nam, triều đình nhà Nguyễn chấp nhận sự bảo hộ của Pháp1885–1895 phong trào Cần Vương188717 tháng 10 thực dân Pháp thành lập Liên bang Đông Dương, gồm Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ và Campuchia, đặt thủ đô tại Sài Gòn18933 tháng 10 sáp nhập Lào vào Liên bang Đông Dương189812 tháng 4 sáp nhập Quảng Châu Loan vào Liên bang Đông Dương1902 Liên bang Đông Dương dời thủ đô về Hà Nội1906–1908 phong trào Duy Tân1908 phong trào chống sưu thuế Trung Kỳ1914–1918 khoảng 100.000 người Việt bị ép sang châu Âu chiến đấu cho Pháp trong Chiến tranh thế giới thứ nhất1917 khởi nghĩa Thái Nguyên191918 tháng 6 Nguyễn Ái Quốc gửi Yêu sách của nhân dân An Nam tới Hội nghị Hòa bình Versailles19303 tháng 2 hợp nhất ba tổ chức cộng sản thành Đảng Cộng sản Việt Nam1930–1931 phong trào Xô Viết Nghệ Tĩnh1939 khoảng 20.000 thanh niên Việt Nam bị cưỡng bức phục vụ Pháp trong chiến tranh thế giới thứ hai194030 tháng 8 quân đội Nhật Bản tiến vào Đông Dương25 tháng 9 chính phủ Pháp chấp nhận mọi yêu sách, chấp nhận việc chiếm đóng cùng giao quyền điều hành những căn cứ quân sự cho quân đội Nhật194422 tháng 12 Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân được thành lập1945tháng 3 Nhật đảo chính thực dân Pháp11 tháng 3 thành lập Đế quốc Việt Nam, phụ thuộc Đế quốc Nhật Bản14 tháng 8 - 30 tháng 8 cách mạng tháng Tám23 tháng 8 Đế quốc Việt Nam  sụp đổ30 tháng 8 Bảo Đại thoái vị

 Thời hiện đại
 Việt Nam Dân chủ Cộng hòa 19452 tháng 9 Hồ Chí Minh tuyên bố độc lập, thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa8 tháng 9 phát động phong trào Bình dân học vụ23 tháng 9 quân Pháp nổ súng tại Sài Gòn, bắt đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần 223 tháng 9 Trần Văn Giàu kêu gọi Nam Bộ kháng chiến19466 tháng 1   Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên26 tháng 3 Pháp lập nên Cộng hòa Tự trị Nam Kỳ thuộc Liên hiệp Pháp, thủ đô Sài Gòn14 tháng 9 Tạm ước Việt - Pháp9 tháng 11 thông qua Hiến pháp 1946, hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam độc lập19 tháng 12 Hồ Chí Minh kêu gọi Toàn quốc kháng chiến19477 tháng 10 - 22 tháng 12 Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947194914 tháng 6 Pháp lập nên Quốc gia Việt Nam, quốc trưởng Bảo Đại, thủ đô Sài Gòn19508 tháng 5 Mỹ bắt đầu can thiệp quân sự vào Việt Nam16 tháng 9–17 tháng 10 Chiến dịch Biên giới1954 13 tháng 3 - 7 tháng 5 Chiến dịch Điện Biên Phủ20 tháng 7 Hiệp định Genève, Pháp rút quân khỏi Việt Nam và đất nước bị chia cắt10 tháng 10 Giải phóng Thủ đô1955 Ngô Đình Diệm phế truất Bảo Đại, lên làm Tổng thống, lập nên Việt Nam Cộng hòa1959–1960 Phong trào Đồng khởi196020 tháng 12 thành lập Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam196115 tháng 12 thành lập Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam1961–1965 chiến dịch Chiến tranh đặc biệt1963 đảo chính lật đổ chính quyền Ngô Đình Diệm19658 tháng 3 Mỹ bắt đầu đưa quân vào tham chiến tại miền Nam Việt Nam1965–1968 chiến dịch Chiến tranh cục bộ1968–1973 chiến dịch Việt Nam hóa chiến tranh19698 tháng 6 thành lập Cộng hòa Miền Nam Việt Nam, thủ đô Tây Ninh2 tháng 9 Chủ tịch Hồ Chí Minh từ trần197218 tháng 12 - 30 tháng 12 Chiến dịch Điện Biên Phủ trên không197327 tháng 1 Hiệp định Paris, Mỹ rút quân khỏi Việt Nam197419 tháng 1 Hải chiến Hoàng Sa, Việt Nam Cộng hòa mất toàn bộ quần đảo Hoàng Sa vào tay Trung Quốc197526 tháng 4 - 2 tháng 5 Chiến dịch Hồ Chí Minh30 tháng 4 chính phủ Việt Nam Cộng hòa đầu hàng vô điều kiện Cộng hòa Miền Nam Việt Nam, kết thúc Chiến tranh Việt Nam

 Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam 19762 tháng 7 tái thống nhất, đổi tên nước thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam197720 tháng 9 gia nhập Liên Hợp Quốc1975–1979 chiến tranh biên giới Tây Nam1979 chiến tranh biên giới phía Bắc198618 tháng 12 bắt đầu Đổi Mới198814 tháng 3 Xung đột Trường Sa, Trung Quốc chiến được đá Gạc Ma, Việt Nam giữ được đá Cô Lin và đá Len Đao19917 tháng 11 bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc199511 tháng 7 bình thường hóa quan hệ với Mỹ28 tháng 7 gia nhập ASEAN199814 tháng 11 gia nhập APEC200711 tháng 1 gia nhập WTO201328 tháng 11 thông qua Hiến pháp 2013, hiến pháp hiện hành của Việt Nam2020–2023''' Đại dịch COVID-19

Tham khảo

Việt


title: Tấn Thành

text:
Tấn Thành (tiếng Trung: 晋城市; Hán Việt: Tấn Thành thị, là một địa cấp thị tại tỉnh, Sơn Tây, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Diện tích: 9490 km2, dân số 2,28 triệu người, chủ yếu là người Hán.

Địa lý
Tấn Thành nằm ở đông nam tỉnh Sơn Tây, phía bắc giáp với Trường Trị, phía tây bắc giáp với Lâm Phần, phía tây nam giáp với Vận Thành còn phía đông và phía nam giáp với tỉnh Hà Nam.

Các đơn vị hành chính
Địa cấp thị Tấn Thành quản lý các đơn vị thị hạt khu (quận nội thành) và các huyện:

Quận nội thành
Thành (城区)

Thành phố cấp huyện
Thành phố cấp huyện Cao Bình (高平市)

Các huyện
Trạch Châu (泽州县)
Lăng Xuyên (陵川县)
Dương Thành (阳城县)
Thấm Thủy (沁水县)

Tham khảo

Thành phố tỉnh Sơn Tây


title: Dolichopeza borinquenia

text:
Dolichopeza borinquenia là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Tham khảo

Dolichopeza


title: Tipula palenca

text:
Tipula palenca là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Colaspoides piceus

text:
Colaspoides piceus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kimoto & Gressitt miêu tả khoa học năm 1982.

Chú thích

Tham khảo

Colaspoides


title: Asymmetrarcha

text:
Asymmetrarcha là một chi bướm đêm thuộc phân họ Olethreutinae trong họ Tortricidae.

Các loài
Asymmetrarcha iograpta (Meyrick, 1907)
Asymmetrarcha metallicana Kuznetsov, 1992
Asymmetrarcha thaiensis Kawabe, 1989
Asymmetrarcha torquens Diakonoff, 1973
Asymmetrarcha xenopa Diakonoff, 1973

Xem thêm
Danh sách các chi của Tortricidae

Chú thích

Tham khảo

 tortricidae.com

Gatesclarkeanini


title: Govenia utriculata

text:
Govenia utriculata là một loài phong lan.

Synonyms
Limodorum utriculatum Sw. (1788) is the basionym. Other synonyms include:
Cymbidium utriculatum (Sw.) Sw. (1799)
Epidendrum utriculatum (Sw.) Poir. (1810)
Govenia capitata Lindl. (1835)
Govenia gardneri Hook. (1838)
Govenia andrieuxii Rchb.f. (1852)
Govenia sulphurea Rchb.f. (1885)
Govenia boliviensis Rolfe (1895)
Govenia ernsti Schltr. (1919)
Govenia platyglossa Schltr. (1920)
Govenia powellii Schltr. (1922)
Govenia utriculata var. capitata (Lindl.) Correll (1947)

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

u
Thực vật được mô tả năm 1788


title: Nair Bello

text:
Nair Bello Sousa Francisco (28 tháng 4 năm 1931 — 17 tháng 4 năm 2007 tại São Paulo), là diễn viên Brasil và là diễn viên hài của nước này.

Các phim, vở hài nổi tiếng
2005 - Bang Bang - vai Dona Zorra (Leona Lake; special participation)
2003 - Kubanacan - vai Dolores
2002 - O Quinto dos Infernos - vai Giovanna (Marquesa de Pesto)
2000 - Uga Uga - vai Pierina
1998 - Torre de Babel - vai Carlotinha Bimbatti
1998 - Era Uma Vez - vai Dona Santa
1996 - Vira-lata - vai Antonieta
1995 - Malhação - vai Olga Prata
1994 - A Viagem - vai Cininha
1993 - O Mapa da Mina - vai Zilda Machado
1992 - Perigosas Peruas - vaiDona Gema
1983 - Maçã do Amor (Rede Bandeirantes) - vai Filomena
1982 - Dona Santa (Rede Bandeirantes) - vai Dona Santa
1980 - Olhai os lírios do campo - vai Micaela
1978 - João Brasileiro, o Bom Baiano (Rede Tupi) - vai Pina

Tham khảo

Nữ diễn viên Brasil
Sinh năm 1931
Năm 2007
Người Brasil gốc Ý


title: Thang máy

text:
Thang máy là một thiết bị vận tải chạy theo chiều đứng để vận chuyển người, hàng hoá giữa các tầng của một con tàu, công trình xây dựng hoặc cấu trúc khác. Có nhiều loại thang máy như: thang máy nâng hàng, thang máy gia đình, thang máy tải khách, thang máy tải giường bệnh, thang máy tải hàng, thang tải thực phẩm... Thang máy thường được trang bị động cơ điện tạo lực kéo dây cáp và hệ thống đối trọng như cần trục, hoặc máy bơm chất lỏng thủy lực để nâng cao một piston hình trụ.

Trong nông nghiệp và sản xuất, thang máy là bất kỳ loại thiết bị băng tải nào được sử dụng để nâng vật liệu theo dòng liên tục vào thùng hoặc silo. Một số loại tồn tại, chẳng hạn như thang máy xích và gầu, băng tải vít tải hạt sử dụng nguyên lý trục vít của Archimedes, hoặc xích và cánh khuấy hoặc dĩa của thang máy vận chuyển cỏ khô. Các ngôn ngữ khác ngoài tiếng Anh có thể có từ mượn dựa trên elevator/lift. Do luật dành cho xe lăn, thang máy thường là yêu cầu pháp lý trong các tòa nhà nhiều tầng mới, đặc biệt là những nơi không thể sử dụng đường dốc dành cho xe lăn.

Ngoài ra còn có một số thang máy có thể đi ngang ngoài chuyển động lên xuống thông thường.

Lịch sử

Thời kỳ tiền công nghiệp

Tài liệu tham khảo sớm nhất về thang máy là trong công trình của kiến trúc sư La Mã Vitruvius, người đã báo cáo rằng Archimedes (khoảng năm 287 trước Công nguyên - khoảng năm 212 trước Công nguyên) đã xây dựng thang máy đầu tiên của mình có lẽ vào năm 236 trước Công nguyên. Một số nguồn từ các thời kỳ lịch sử sau này đề cập đến thang máy như một chiếc thùng chạy trên một sợi dây gai dầu kéo bằng tay hoặc bằng động vật.

Năm 1000, Cuốn sách Bí mật của al-Muradi ở Hồi giáo Tây Ban Nha đã mô tả việc sử dụng một thiết bị nâng giống như thang máy, để nâng một con tàu lớn đập phá pháo đài. Vào thế kỷ 17, nguyên mẫu của thang máy được đặt trong các tòa nhà cung điện của Anh và Pháp. Louis XV của Pháp đã chế tạo một cái gọi là 'ghế bay' cho một trong những tình nhân của ông tại lâu đài Chateau de Versailles vào năm 1743.

Thang máy cổ đại và trung cổ sử dụng hệ thống truyền động dựa trên palăng hoặc kính chắn gió. Việc phát minh ra hệ thống dựa trên truyền động trục vít có lẽ là bước quan trọng nhất trong công nghệ thang máy từ thời cổ đại, dẫn đến sự ra đời của thang máy tải khách hiện đại. Thang máy trục vít đầu tiên được xây dựng bởi Ivan Kulibin và được lắp đặt trong Cung điện Mùa đông vào năm 1793, mặc dù có thể đã có một thiết kế trước đó của Leonardo da Vinci. Vài năm sau, một thang máy khác của Kulibin đã được lắp đặt ở Arkhangelskoye gần Moscow.

Kỷ nguyên công nghiệp
Sự phát triển của thang máy được dẫn đầu bởi nhu cầu di chuyển nguyên liệu thô bao gồm than và gỗ từ các sườn đồi. Công nghệ được phát triển bởi các ngành công nghiệp này và sự ra đời của kết cấu dầm thép đã làm việc cùng nhau để cung cấp thang máy chở khách và thang máy được sử dụng ngày nay.

Bắt đầu từ các mỏ than, đến giữa thế kỷ 19 thang máy được vận hành bằng năng lượng hơi nước và được sử dụng để di chuyển hàng hóa với số lượng lớn trong các hầm mỏ và nhà máy. Các thiết bị điều khiển bằng hơi nước này nhanh chóng được ứng dụng cho nhiều mục đích khác nhau — vào năm 1823, hai kiến trúc sư làm việc ở London, Burton và Hormer, đã xây dựng và vận hành một điểm thu hút khách du lịch mới, mà họ gọi là "phòng đi lên". Nó đã nâng những khách hàng trả tiền lên một tầm cao đáng kể ở trung tâm London, cho phép họ có một cái nhìn toàn cảnh tuyệt đẹp của trung tâm thành phố.

Các thang máy chạy bằng hơi nước sơ khai, thô sơ đã được cải tiến trong thập kỷ tiếp theo; vào năm 1835, một chiếc thang máy sáng tạo được gọi là "Teagle" được phát triển bởi công ty Frost and Stutt ở Anh. Thang máy được dẫn động bằng dây đai và sử dụng một đối trọng để tăng thêm sức mạnh.

Henry Waterman ở New York được ghi nhận là người phát minh ra "điều khiển dây đứng" cho thang máy vào năm 1850.

Năm 1845, kiến trúc sư người Neapolitan Gaetano Genovese đã lắp đặt "Ghế bay" cho Cung điện Hoàng gia Caserta, một chiếc thang máy đi trước thời đại, được bao phủ bởi gỗ hạt dẻ bên ngoài và bên trong bằng gỗ phong. Nó bao gồm một đèn chiếu sáng, hai ghế dài và một tín hiệu điều khiển bằng tay, và có thể được kích hoạt từ bên ngoài mà không cần bất kỳ nỗ lực nào của người ngồi trong xe. Lực kéo được điều khiển bởi một thợ cơ khí sử dụng hệ thống bánh răng. Một hệ thống an toàn đã được thiết kế để có hiệu lực nếu dây bị đứt. Nó bao gồm một chùm được đẩy ra ngoài bởi một lò xo thép.

Vào năm 1852, Elisha Otis đã giới thiệu thang máy an toàn, có tác dụng ngăn chặn sự rơi tự do của cabin nếu dây cáp bị đứt. Ông đã chứng minh điều đó tại cuộc triển lãm ở New York ở Crystal Palace trong một bài thuyết trình đầy kịch tính, bất chấp tử thần vào năm 1854, và chiếc thang máy chở khách đầu tiên như vậy được lắp đặt tại 488 Broadway ở Thành phố New York vào ngày 23 tháng 3 năm 1857.

Trục thang máy đầu tiên có trước thang máy đầu tiên 4 năm. Việc xây dựng tòa nhà Cooper Union Foundation của Peter Cooper ở New York bắt đầu vào năm 1853. Một trục thang máy được đưa vào thiết kế, vì Cooper tự tin rằng thang máy chở khách an toàn sẽ sớm được phát minh. Trục có hình trụ vì Cooper cho rằng đó là thiết kế hiệu quả nhất. Sau đó, Otis đã thiết kế một thang máy đặc biệt cho tòa nhà.

Tòa nhà Equitable Life hoàn thành vào năm 1870 ở thành phố New York được cho là tòa nhà văn phòng đầu tiên có thang máy chở khách. Tuy nhiên, Peter Ellis, một kiến trúc sư người Anh, đã lắp đặt những chiếc thang máy đầu tiên có thể được gọi là thang máy paternoster ở Oriel Chambers ở Liverpool vào năm 1868.

Thang máy điện đầu tiên được xây dựng bởi Werner von Siemens vào năm 1880 tại Đức. Nhà phát minh Anton Freissler đã phát triển các ý tưởng của von Siemens và xây dựng một doanh nghiệp thành công ở Áo-Hungary. Frank Sprague đã nâng cao đáng kể độ an toàn và tốc độ của thang máy điện, người đã bổ sung hệ thống kiểm soát tầng, thang máy tự động, kiểm soát gia tốc của thang và độ an toàn. Thang máy của ông chạy nhanh hơn và có tải trọng lớn hơn thang máy thủy lực hoặc hơi nước, và 584 thang máy điện đã được lắp đặt trước khi Sprague bán công ty của mình cho Công ty Thang máy Otis vào năm 1895. Sprague cũng phát triển ý tưởng và công nghệ cho nhiều thang máy trong một trục duy nhất.

Vào năm 1882, khi năng lượng thủy lực là một công nghệ đã được thành lập, một công ty sau này có tên là Công ty Điện thủy lực London được thành lập bởi Edward B. Ellington và những người khác. Nó được xây dựng một mạng lưới các đường ống áp suất cao ở cả hai bên sông Thames mà, cuối cùng, mở rộng đến 184 dặm và được hỗ trợ một số 8.000 máy, chủ yếu là thang máy và cần cẩu.

Schuyler Wheeler được cấp bằng sáng chế cho thiết kế thang máy điện của mình vào năm 1883.

Năm 1874, JW Meaker được cấp bằng sáng chế cho một phương pháp cho phép cửa thang máy đóng mở an toàn. Năm 1887, nhà phát minh người Mỹ Alexander Miles ở Duluth, Minnesota đã cấp bằng sáng chế cho thang máy có cửa tự động đóng.

Thang máy đầu tiên ở Ấn Độ được Otis lắp đặt tại Raj Bhavan ở Calcutta (nay là Kolkata) vào năm 1892.

Đến năm 1900, thang máy hoàn toàn tự động đã ra đời, nhưng hành khách ngần ngại không muốn sử dụng. Có một cuộc đình công của những người điều hành thang máy năm 1945 ở thành phố New York và bắt đầu có việc áp dụng nút dừng khẩn cấp, điện thoại khẩn cấp và hỗ trợ áp dụng tự động bằng giọng nói giải thích nhẹ nhàng.

Năm 2000, thang máy chân không đầu tiên được đưa ra thị trường hàng loạt ở Argentina.

Thiết kế
Một số người cho rằng thang máy bắt đầu như một  sợi dây thừng hoặc dây chuyền tời đơn giản(xem thang máy kéo dưới đây). Thang máy về cơ bản là một nền tảng được kéo hoặc đẩy lên bằng một phương tiện cơ học. Thang máy ngày nay bao gồm một cabin (còn được gọi là "lồng", "toa") được gắn trên một bệ trong một không gian kín được gọi là trục hoặc đôi khi là "vận thăng". Trước đây, các cơ cấu dẫn động thang máy chạy bằng piston thủy lực hơi và nước hoặc bằng tay. Trong thang máy "lực kéo", lồng được kéo lên bằng cách cuộn dây thép qua một ròng rọc có rãnh sâu, thường được gọi là puly trong nội bộ ngành. Trọng lượng của lồng được cân bằng bởi một đối trọng. Đôi khi hai thang máy được chế tạo để xe của chúng luôn chuyển động đồng bộ ngược chiều nhau và là đối trọng của nhau.

Ma sát giữa các sợi dây và ròng rọc tạo ra lực kéo mang lại tên gọi cho loại thang máy này.

Thang máy thủy lực sử dụng các nguyên tắc của thủy lực (theo nghĩa là sức mạnh thủy lực) để tạo áp lực cho một piston trên mặt đất hoặc trên mặt đất để nâng và hạ xe (xem Thang máy thủy lực bên dưới). Thủy lực có dây sử dụng kết hợp cả dây thừng và trợ lực thủy lực để nâng và hạ lồng. Những cải tiến gần đây bao gồm động cơ nam châm vĩnh cửu, máy không hộp số gắn trên đường ray không cần phòng máy và bộ điều khiển vi xử lý.

Công nghệ được sử dụng trong lắp đặt mới phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Thang máy thủy lực rẻ hơn, nhưng việc lắp đặt các xi lanh lớn hơn một chiều dài nhất định trở nên không thực tế đối với các vận thăng thang máy rất cao. Đối với các tòa nhà cao hơn bảy tầng, thang máy kéo phải được sử dụng để thay thế. Thang máy thủy lực thường chậm hơn thang máy dùng sức kéo.

Thang máy là một ứng cử viên cho việc tùy biến hàng loạt. Có những nền kinh tế được tạo ra từ việc sản xuất hàng loạt các cấu kiện, nhưng mỗi tòa nhà lại có những yêu cầu riêng như số tầng, kích thước giếng và mật độ sử dụng khác nhau.

Cửa
Cửa thang máy ngăn chặn người đi thang máy rơi vào, đi vào, hoặc làm xáo trộn bất cứ điều gì trong trục thang. Cấu hình phổ biến nhất là có hai tấm bảng gặp nhau ở giữa và trượt mở sang hai bên. Trong cấu hình kính thiên văn xếp tầng (có khả năng cho phép lối vào rộng hơn trong không gian hạn chế), các cánh cửa lăn trên các rãnh độc lập để khi mở, chúng được đặt phía sau nhau và khi đóng, chúng tạo thành các lớp xếp tầng ở một bên. Điều này có thể được cấu hình để hai bộ cửa xếp tầng hoạt động giống như cửa mở trung tâm được mô tả ở trên, cho phép một cabin thang máy rất rộng. Trong những cách lắp đặt ít tốn kém hơn, thang máy cũng có thể sử dụng một cửa "phiến" lớn: một cửa panel duy nhất có chiều rộng của ô cửa mở ra bên trái hoặc bên phải. Một số tòa nhà có thang máy với cửa đơn trên đường trục và cửa xếp đôi trên cabin.

Thang máy không phòng máy (MRL)

Thang máy không phòng máy được thiết kế sao cho hầu hết các bộ phận nằm gọn trong trục chứa toa thang; và một tủ nhỏ chứa bộ điều khiển thang máy. Khác với máy móc trong vận thăng, thiết bị này tương tự như thang máy thủy lực có lực kéo thông thường hoặc không có lỗ. Thang máy không phòng máy đầu tiên trên thế giới, Kone MonoSpace, được Kone giới thiệu vào năm 1996,. Những lợi ích là:

 tạo ra nhiều không gian sử dụng hơn
 sử dụng ít năng lượng hơn (ít hơn 70–80% so với thang máy thủy lực tiêu chuẩn)
 không sử dụng dầu (giả sử đó là thang máy kéo)
 tất cả các thành phần nằm trên mặt đất tương tự như thang máy loại thủy lực có dây (điều này loại bỏ mối quan tâm về môi trường được tạo ra bởi xi lanh thủy lực trên thang máy loại thủy lực trực tiếp được lưu trữ dưới lòng đất)
 chi phí thấp hơn một chút so với các loại thang máy khác; đáng kể như vậy đối với thang máy MRL thủy lực
 có thể hoạt động với tốc độ nhanh hơn thủy lực nhưng không phải là đơn vị lực kéo thông thường.

Nhược điểm: Thiết bị có thể khó bảo trì và bảo dưỡng, và nguy hiểm hơn đáng kể khi thực hiện bảo trì và bảo dưỡng.

Chi tiết thực tế

 Độ ồn ở mức 50–55 dBA (decibel trọng số A), có thể thấp hơn một số nhưng không phải tất cả các loại thang máy.
 Thường được sử dụng cho các tòa nhà thấp tầng đến trung tầng
 Cơ cấu động cơ được đặt trong chính vận thăng
 Hoa Kỳ đã chậm chấp nhận Thang máy MRL thương mại vì mã
 Bộ luật xây dựng quốc gia và địa phương không đề cập đến thang máy không có phòng máy. Thang máy MRL dân dụng vẫn không được phép sử dụng theo mã ASME A17 ở Mỹ. Thang máy MRL đã được công nhận trong bản bổ sung năm 2005 cho Bộ luật thang máy A17.1 2004.
 Ngày nay, một số thang máy thủy lực không có phòng máy của Otis và ThyssenKrupp đã tồn tại; chúng không liên quan đến việc sử dụng pít-tông nằm dưới lòng đất hoặc trong phòng máy, giảm thiểu các mối quan tâm về môi trường; tuy nhiên, mã vẫn chưa chấp nhận chúng ở tất cả các vùng của Hoa Kỳ.

Thang máy hai tầng
Thang máy hai tầng là loại thang máy kéo lồng có tầng trên và tầng dưới. Cả hai thang có thể phục vụ một tầng cùng một lúc và cả hai thang thường được truyền động bởi cùng một động cơ. Hệ thống này giúp tăng hiệu quả trong các tòa nhà cao tầng và tiết kiệm diện tích để không cần bổ sung thêm trục và toa xe.

Năm 2003, ThyssenKrupp đã phát minh ra một hệ thống gọi là TWIN, trong đó hai toa thang chạy độc lập trong cùng một trục.

Xem thêm
 Thang bộ

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiết bị vận tải chiều đứng


title: Les Peintures

text:
Les Peintures  là một xã thuộc tỉnh Gironde trong vùng Nouvelle-Aquitaine tây nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Gironde

Tham khảo

Peintures


title: Singles, Puy-de-Dôme

text:
Singles là một xã trong tỉnh Puy-de-Dôme, thuộc vùng hành chính Auvergne-Rhône-Alpes của nước Pháp, có dân số là 210 người (thời điểm 1999). Singles nằm trong vùng đồi núi trên độ cao trung bình là 785 m, cách La Bourboule 18 km.

Nhân khẩu học

Tham khảo

Xã của Puy-de-Dôme


title: Polymera cingulata

text:
Polymera cingulata là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Polymera
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Gifu

text:
là một tỉnh nằm ở tiểu vùng Tokai, vùng Chūbu, vị trí trung tâm của Nhật Bản. Trung tâm hành chính là thành phố Gifu.

Địa lý

Là một trong vài tỉnh nằm hoàn toàn trong đất liền, tỉnh Gifu có ranh giới với 7 tỉnh là: Aichi, Fukui, Ishikawa, Mie, Nagano, Shiga và Toyama.

Vùng Hida ở phía Bắc bị chiếm lĩnh bởi những ngọn núi cao, bao gồm cả Alps Nhật Bản. Vùng Mido ở phía Nam phần lớn được bồi đắp bởi sự phì nhiêu của đồng bằng Nōbi, một vùng đồng bằng lớn với đất có thể trồng trọt được. Phần lớn cư dân tỉnh Gifu sống ở phía Nam tỉnh, gần thành phố Nagoya.

Lịch sử

Tỉnh Gifu bao gồm hai tỉnh cũ là Tỉnh Hida và Mino. Tên của tỉnh được lấy từ tên thành phố của nó, thành phố này được đặt tên bởi Oda Nobunaga trong suốt chiến dịch thống nhất toàn Nhật Bản của ông năm 1567. Về phương diện lịch sử, nó đã từng là trung tâm chế tạo kiếm của toàn nước Nhật, với Seki là nơi nổi tiếng nhất về chế tạo Kiếm toàn Nhật Bản. Gần đây hơn thì điểm mạnh của nơi này là nghiên cứu vũ trụ (Kakamigahara).

Hành chính

Những thành phố
21 thành phố được đặt ở tỉnh Gifu:

Thị trấn và làng mạc
Thị trấn và làng mạc ở mỗi vùng

Kinh tế

Kinh tế tỉnh Gifu bao gồm rất nhiều ngành công nghiệp truyền thống như nông nghiệp và làm gỗ. Ngoài ra còn có các ngành công nghiệp chế tạo mở rộng từ khu vực Nagoya, như công nghiệp vũ trụ hay công nghiệp ô tô.

Văn hóa
Gifu đã từng tổ chức giải đua thuyền thế giới năm 2005

Giáo dục
Đại học quốc lập Gifu

Du lịch

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Website chính thức của tỉnh (tiếng Nhật)

  Bản đồ tỉnh Gifu năm 1891 . Lưu trữ quốc gia Nhật Bản.

Tỉnh của Nhật Bản
Chubu


title: Cephaloleia chimboana

text:
Cephaloleia chimboana là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1938.

Chú thích

Tham khảo

Cephaloleia


title: Teucholabis anthracina

text:
Teucholabis anthracina là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Teucholabis
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Giải Hans Christian Andersen

text:
Giải Hans Christian Andersen, hoặc Huy chương Hans Christian Andersen (tiếng Đan Mạch: H.C. Andersen-medaljen) hoặc giải IBBY là một giải thưởng quốc tế dành cho văn học thiếu nhi và tuổi trẻ.

Giải này được tổ chức Ban quốc tế về sách cho các người trẻ (International Board on Books for Young People, viết tắt là IBBY) lập ra từ năm 1956 và được trao hàng năm cho một tác giả. Từ năm 1966 cũng trao thêm một giải cho họa sĩ vẽ minh họa cho sách thiếu nhi.

Giải này được coi là giải thưởng cao nhất dành cho văn học thiếu nhi và thường được gọi là «Giải Nobel nhỏ».

Theo thông lệ, lễ trao giải được tổ chức tại Đan Mạch, do nữ hoàng Margrethe II của Đan Mạch đích thân trao, tuy nhiên trong những năm vừa qua giải cũng được trai tại "Hội chợ sách thiếu nhi" ở Bologna.

Các người đoạt giải

Giải Hans Christian Andersen cho tác giả
 1956: Eleanor Farjeon (Anh)
 1958: Astrid Lindgren (Thụy Điển)
 1960: Erich Kästner (Đức)
 1962: Meindert DeJong (Hoa Kỳ)
 1964: René Guillot (Pháp)
 1966: Tove Jansson (Phần Lan)
 1968 James Krüss (Đức) và José Maria Sanchez-Silva (Tây Ban Nha)
 1970 Gianni Rodari (Ý)
 1972 Scott O'Dell (Hoa Kỳ)
 1974 Maria Gripe (Thụy Điển)
 1976 Cecil Bødker (Đan Mạch)
 1978 Paula Fox (Hoa Kỳ)
 1980 Bohumil Říha (Tiệp Khắc)
 1982 Lygia Bojunga Nunes (Brasil)
 1984 Christine Nöstlinger (Áo)
 1986 Patricia Wrightson (Áo)
 1988 Annie M.G. Schmidt (Hà Lan)
 1990 Tormod Haugen (Na Uy)
 1992 Virginia Hamilton (Hoa Kỳ)
 1994 Michio Mado (Nhật Bản)
 1996 Uri Orlev (Israel)
 1998 Katherine Paterson (Hoa Kỳ)
 2000 Ana Maria Machado (Brasil)
 2002 Aidan Chambers (Anh)
 2004 Martin Waddell (Ireland)
 2006 Margaret Mahy (New Zealand)
 2008 Jürg Schubiger (Thụy Sĩ)
 2010 David Almond (Anh)
 2012 María Teresa Andruetto (Argentina)
 2014 Nahoko Uehashi (Nhật Bản)

Giải Hans Christian Andersen cho nghệ thuật minh họa
 1966: Alois Carigiet (Thụy Sĩ)
 1968: Jiří Trnka (Tiệp Khắc)
 1970: Maurice Sendak (Hoa Kỳ)
 1972: Ib Spang Olsen (Đan Mạch)
 1974: Farshid Mesghali (Iran)
 1976: Tatjana Mawrina (Liên Xô)
 1978: Svend Otto S. (Đan Mạch)
 1980: Suekichi Akaba (Nhật Bản)
 1982: Zbigniew Rychlicki (Ba Lan)
 1984: Mitsumasa Anno (Nhật Bản)
 1986: Robert Ingpen (Úc)
 1988: Dusan Kállay (Tiệp Khắc)
 1990: Lisbeth Zwerger (Áo)
 1992: Kveta Pacovská (Tsjekkia)
 1994: Jörg Müller (Thụy Sĩ)
 1996: Klaus Ensikat (Đ1ưc)
 1998: Tomi Ungerer (Pháp)
 2000: Anthony Browne (Anh)
 2002: Quentin Blake (Anh)
 2004: Max Velthuijs (Hà Lan)
 2006: Wolf Erlbruch (Đức)
 2008: Roberto Innocenti (Ý)
 2010: Jutta Bauer (Đức)
 2012: Petr Sís (Cộng hòa Séc)
 2014: Roger Mello (Brazil)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Om prisen på IBBYs hjemmesider
 jbby.org Japanske prisvinnere og kandidater
 Biografier over prisvinnerne 1956-2002

Giải thưởng văn học thiếu nhi
Giải thưởng văn học Đan Mạch
Giải thưởng thành lập năm 1956
Hans Christian Andersen


title: 1/8

text:
1/8 có thể là:
Tiểu đoàn 1/8, Thủy quân lục chiến Hoa Kỳ
1 tháng 8 (Anh, Việt Nam)
8 tháng 1 (Hoa Kỳ)
Một phần tám hay 0,125 trong cách viết số thập phân


title: Andrena peshinica

text:
Andrena peshinica là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Nurse mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

P
Động vật được mô tả năm 1904


title: Ludioschema nitidissimus

text:
Ludioschema nitidissimus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Fleutiaux miêu tả khoa học năm 1939.

Chú thích

Tham khảo

Ludioschema


title: Mary I của Scotland

text:
Nữ vương Mary của người Scotland (tiếng Anh: Mary, Queen of the Scots; tiếng Pháp: Marie Ire d’Écosse; 8 tháng 12, 1542 – 8 tháng 2, 1587), thường được gọi là Nữ vương Mary, Nữ hoàng Mary, Mary Stuart hoặc Mary I của Scotland, là Nữ vương của Vương quốc Scotland từ ngày 14 tháng 12 năm 1542, đến ngày 24 tháng 7 năm 1567. Bà còn là Vương hậu của Vương quốc Pháp từ ngày 10 tháng 7 năm 1559 đến ngày 6 tháng 12 năm 1560. Tước hiệu Nữ vương của bà hay được gọi thành Nữ hoàng trong ngôn ngữ báo đài Việt Nam.

Mary là người con duy nhất còn sống sót của James V của Scotland, và bà trở thành Nữ vương kế vị cha mình khi chỉ vừa được 6 ngày tuổi kể từ khi cha bà qua đời, điều đó khiến bà trở thành một trong những quân chủ nhỏ tuổi nhất được ghi nhận trong lịch sử thế giới. Bà dành phần lớn tuổi thơ của mình ở Pháp trong khi Vương quốc Scotland được cai trị bởi các nhiếp chính. Vào năm 1558, bà kết hôn với Trữ quân nước Pháp là François thông qua những lợi ích đồng minh được kí kết giữa Pháp và Scotland. François đăng quang ngôi vua và trở thành vua Pháp năm 1559, biến Mary trở thành Vương hậu Pháp cho đến khi François qua đời vào tháng 12 năm 1560. Sớm rơi vào cảnh góa bụa, Mary trở lại triều đình Scotland, bà cập bến Leith ngày 19 tháng 8 năm 1561. Bốn năm sau, bà kết hôn với người em họ, Henry Stuart, Lãnh chúa Darnley, nhưng cuộc hôn nhân không hạnh phúc. Tháng 2 năm 1567, nơi ở của Darnley bị nổ tung và ông ta được phát hiện đã bị giết trong vườn.

James Hepburn, Bá tước thứ 4 xứ Bothwell, bị tình nghi là người đã gây ra cái chết của Darnley, nhưng ông ta được trắng án vào tháng 4 năm 1567, và tháng sau thì kết hôn với Mary. Sau một cuộc nổi loạn, Mary bị giam lỏng trong Lâu đài Loch Leven. Ngày 24 tháng 7 năm 1567, bà bị ép phải thoái vị và nhường ngôi cho hoàng tử James, người con trai mới 1 tuổi với Darnley. Sau nỗ lực giành lại ngai vàng bất thành, bà chạy trốn xuống phía nam tìm kiếm sự giúp đỡ từ người cô họ, Nữ vương Elizabeth I của Anh. Mary trước đó đã tuyên bố chủ quyền đối với ngai vàng của Elizabeth và nhận được sự ủng hộ từ những người Công giáo ở Anh, bao gồm cả những người tham gia vào một cuộc nổi loạn được gọi là Cuộc khởi nghĩa phương Bắc. Nhận thấy Mary là một mối đe dọa, Elizabeth giam lỏng bà ở nhiều tòa lâu đài và thành ấp khác nhau tại Anh quốc. Sau khoảng 18 năm rưỡi ở trong tù, Mary bị buộc tội phản quốc và bị chém đầu.

Tuổi thơ

Nữ vương trẻ tuổi

Mary Stuart chào đời vào ngày 8 tháng 12 năm 1542 tại Linlithgow, Vương quốc Scotland. Bà là con gái của James V, Vua của người Scot, và người vợ thứ hai của ông, Mary xứ Guise, một phụ nữ quý tộc người Pháp. Mẹ bà được cho là đã sinh non và đứa bé chính là người con sống sót và người thừa kế duy nhất của Quốc vương James V. Bà là cháu họ của Quốc vương Henry VIII của Anh, thông qua bà nội của bà là Vương hậu Margaret Tudor, chị của Vua Henry VIII. Ngày 14 tháng 12, khoảng 6 ngày sau khi chào đời, Mary trở thành Nữ vương của người Scot khi phụ thân qua đời. Cái chết này của Vua James có thể là do suy sụp tinh thần từ thất bại trong Trận Solway Moss, hoặc là uống phải nguồn nước nhiễm độc trong khi tham gia chiến dịch.

Một câu chuyện được phổ biến rộng rãi, được kể lại lần đầu bởi John Knox, nói khi Vua James đang hấp hối trên giường bệnh thì được tin vợ ông sinh ra một bé gái, ông đã thốt lên rằng:"Bắt đầu do phụ nữ, và cũng sẽ chấm dứt bởi phụ nữ!" Sự thực, vương triều nhà Stuart giành được ngai vàng của Vương quốc Scotland bằng cuộc hôn nhân của Marjorie Bruce - con gái Robert the Bruce với Walter Stewart, High Steward thứ 6 Scotland. Vương miện đến với gia tộc của ông từ một người phụ nữ, và gia tộc ông cũng sẽ mất vương miện từ một người phụ nữ. Tuyên bố mang tính huyền thoại này đã trở thành sự thực nhiều năm sau đó - mặc dù không qua Mary mà là từ hậu duệ của bà, Nữ vương Anne.

Mary Stuart được rửa tội ở gần Nhà thời St Michael không bao lâu sau khi bà chào đời. Có tin đồn rằng bà rất yếu ớt, nhưng nhà ngoại giao người Anh, Ralph Sadler, khi đến thăm Cung điện Linlithgow tháng 3 năm 1543, ngắm nhìn đứa bé sơ sinh khi các nhũ mẫu mở khăn quấn ra, và ông viết rằng: "Đó thực sự là một đứa trẻ đẹp nhất mà tôi từng gặp. Một đứa trẻ có sức sống phi thường!"

Vì khi kế vị, Mary chỉ là một đứa bé sơ sinh, trong khi đó Vương quốc Scotland được cai trị bởi các nhiếp chính cho đến khi bà trưởng thành. Có hai thế lực có quyền nhiếp chính khi ấy, một đến từ một người Công giáo là Hồng y Beaton, và một người Kháng Cách là Bá tước Arran, người có tên ở hàng thứ hai trong danh sách kế vị. Hồng y Beaton chống lại đối thủ của ông dựa trên bản di chúc được Vua James viết lúc cuối đời, nói rằng Bá tước Arran là một kẻ giả mạo. Trong khi đó, Bá tước Arran với sự hỗ trợ của thế lực đồng minh cũng như địa vị vững chắc sẵng có, đã đánh bại Hồng y Beaton bằng cách tuyên cáo điều tương tự với Hồng y Beaton, giả mạo chữ kí nhà Vua để trở thành Nhiếp chính.

Sự nhiếp chính của Bá tước Arran kéo dài cho tới năm 1554, khi mẹ của Mary là Mary xứ Guise loại bỏ và thay thế ông ta.

Hiệp ước Greenwich

Vua Henry VIII của Anh nắm lấy cơ hội khi các nhiếp chính mong muốn một cuộc hôn nhân giữa Mary và con trai của ông, Vương tử Edward, với hi vọng thiết lập một liên minh giữa hai Vương quốc Scotland và Anh.

Ngày 1 tháng 7 năm 1543, khi Mary chỉ mới 6 tuổi, Hiệp ước Greenwich được ký kết, theo đó khi lên 10 tuổi thì Mary sẽ kết hôn với Edward và chuyển tới nước Anh, nơi Henry có thể giám sát việc giám dục bà. Hiệp ước vẫn ghi rõ là hai nước vẫn tách biệt nhau về mặt pháp lý và nếu hai người không có con, liên minh sẽ tan vỡ. Tuy nhiên, Hồng y Beaton cố gắng giành lại quyền lực bằng cách thúc đẩy chính sách thân Pháp, một nước ủng hộ Công giáo, và Henry tìm cách phá vỡ liên minh của người Scot với người Pháp. Beaton muốn dời Mary từ bờ biển đến một nơi an toàn hơn là Lâu đài Stirling. Nhiếp chính Arran phải đối việc di chuyển nơi ở của Nữ vương, nhưng phải rút lại quyết định khi quân của Beaton tập hợp tại Linlithgow. Bá tước Lennox hộ tống Mary và thái hậu tới Stirling vào ngày 27 tháng 7 năm 1543 cùng 3.500 quân bảo vệ. Mary được làm lễ gia miện tại nhà nguyện trong tòa lâu đài vào ngày 9 tháng 9 năm 1543, với "sự trang trọng như khi họ từng áp dụng ở đất nước này, nhưng không quá tốn kém" theo như tường thuật của Ralph Sadler và Henry Ray.

Không lâu trước ngày đăng quang của Mary, các thương gia Scotland làm tay sai cho Pháp bị bắt giữ bởi Henry, và hàng hóa của họ bị tịch thu. Vụ bắt giữ gây ra sự tức giận đối với người Scotland, và Arran liên minh Beaton rồi trở thành một người Công giáo. Hiệp ước Greenwich bị bác bỏ bởi Nghị viện Scotland vào tháng 12. Sự bác bỏ hiệp ước hôn nhân giữa Anh và Pháp khiến cho Henry tức giận và tiến hành chiến dịch "Rough Wooing", nhằm ép buộc cuộc hôn giữa giữa Mary với con trai ông. Quân Anh mở một loạt cuộc tấn công vào lãnh thổ Scotland và Pháp. Tháng 5 năm 1544, thống soái quân Anh Bá tước Hertford (về sau Công tước Somerset) đột kích vào Edinburgh, và người Scot phải đưa Nữ vương đến Dunkeld để đảm bảo an toàn.

Tháng 5 năm 1546, Beaton bị những người Kháng Cách ám sát, và vào ngày 10 tháng 9 năm 1547, 9 tháng sau cái chết của Henry VIII, quân Scot bị thất bại nặng nề ở Trận Pinkie Cleugh. Giám hộ của Mary, lo lắng cho sự an toàn của bà, đã gửi bà đến Inchmahome Priory trong gần 3 tuần, và sau đó sang Pháp để tìm kiếm sự giúp đỡ.

Nhà vua nước Pháp, Henri II, mong muốn liên minh Pháp-Scotland bằng buộc hôn nhân giữa Nữ vương trẻ tuổi với con trai mới 3 tuổi của ông, Thái tử nước Pháp, Francois. Người Pháp hứa sẽ giúp Scotland, và trao cho Arran một công quốc trên đất Pháp, cho nên ông ta đồng ý hôn sự. Tháng 2 năm 1548, Mary lại bị di chuyển lần nữa với lý do đảm bảo an toàn, tới Lâu đài Dumbarton. Người Anh đã để lại sự tàn phá khủng khiếp và chiếm được thị trấn trọng yếu, Haddington. Tháng 6, quân đội Pháp cập bến Leith và giúp Scotland lấy lại được Haddington. Ngày 7 tháng 7 năm 1548, Nghị viện Scotland đồng ý Hiệp ước liên minh với người Pháp.

Cuộc sống ở Pháp

Với thỏa thuận hôn nhân được ký kết, Nữ vương 5 tuổi Mary được gửi đến Pháp và dành 13 năm tiếp theo trong cuộc đời bà tại triều đình Pháp. Các hạm đội Pháp được Henri II gửi sang, người chỉ huy là Nicolas de Villegagnon, đón Mary lên thuyền đi từ Dumbarton từ ngày 7 tháng 8 năm 1548 và trở về hơn một tuần sau tại Roscoff hoặc Saint-Pol-de-Léon thuộc Brittany.

Mary được hộ tống bởi những thành viên trong triều đình bao gồm hai người anh em không hợp pháp, và "bốn Mary", bốn cô bé cùng tuổi với bà, cùng tên là Mary, con gái của những gia tộc cao quý ở Scotland: Beaton, Seton, Fleming, và Livingston. Janet, Lady Fleming, mẹ của Mary Fleming và chị khác mẹ của James V, cũng được đi theo.

Hoạt bát, xinh đẹp và thông minh (theo những nhận xét đương thời), Mary có một tuổi thơ đầy hứa hẹn. Tại triều đình Pháp, bà được mọi người yêu mến, chỉ trừ vợ của Henry II, Vương hậu nước Pháp, Caterina de' Medici. Mary học cách chơi sáo và virginals, học văn xuối, thơ, cưỡi ngựa, bắn chim ưng và may vá, cùng với các ngoại ngữ là tiếng Pháp, Italia, Latin, Tây Ban Nha, và Hi Lạp, cùng với tiếng mẹ đẻ của mình Scots. Chị dâu tương lai của bà, Élisabeth của Pháp, trở thành một người bạn thân thiết mà Mary "giữ lại nhiều ký ức trong cuộc sống sau này". Bà ngoại của bà, Antoinette de Bourbon, có ảnh hưởng mạnh mẽ đến Mary lúc bà còn thơ ấu, và trở thành một trong những cố vấn chính của bà. Chân dung của Mary cho thấy bà có một khuôn mặt nhỏ, hình trái xoan, cổ dài và duyên dáng, mái tóc nâu sáng, đôi mắt nâu, mí mắt hạ xuống và lông mày mịn cong, làn da mịn và nhợt nhạt, trán cao, nét mặt rắn chắc. Bà được coi là một đứa trẻ xinh đẹp và sau đó là một người phụ nữ nổi bật và hấp dẫn. Dường như có một thời gian lúc mới sinh hay trong thời thơ ấu, bà mắc bệnh đậu mùa, nhưng nó không ảnh hưởng tới dung mạo của bà.

Mary có chiều cao ấn tượng đối với mặt bằng chung của thế kỉ XVI (lúc trưởng thành bà cao 5 feet 11 inches hay 1.80 m), trong khi con trưởng và người thừa kế của vua Henri, Francois, nói ngọng và khá lùn. Henri nhận xét rằng "ngay từ lần đầu họ gặp nhau, con trai quả nhân và cô ta đã thân thiết đến mức như thể là biết nhau trong một thời gian dài". Ngày 4 tháng 5 năm 1558, Mary ký một thỏa thuận bí mật về việc kế vị ở Scotland và tư cách người đòi ngôi vua nước Anh nếu bà chết mà không có con nối dõi. 20 ngày sau, bà kết hôn với Vương thái tử tại Nhà thờ Đức Bà Paris, và Francois trở thành Vương quân của Scotland.

Tuyên bố là Nữ vương Anh

Tháng 11 năm 1558, con gái lớn của Henry VIII, Nữ vương Mary I của Anh, qua đời và người thừa kế là em gái của bà, Elizabeth I. Theo như Đạo luật Kế vị thứ 3, được thông qua năm 1543 bởi Nghị viện Anh, Elizabeth được công nhận là người kế vị chị bà, và là hậu duệ cuối cùng của Henry VIII nhà Tudor trên ngai vàng nước Anh. Tuy nhiên, trong mắt của những người Công giáo, Elizabeth là con ngoại hôn, bắt hợp pháp, và Mary Stuart, hậu duệ của chị gái vua Henry VIII, là Nữ vương thực sự của họ. Henry II của Pháp tuyên bố rằng con trai và con dâu ông là Vua và Nữ vương của Anh, và thiết kế huy hiệu hoàng gia là quartered cho cả Francois và Mary. Tuyên bố của Mary đối với ngai vàng Anh khởi đầu cho sự đối đầu lâu năm giữa bà với Elizabeth I.

Khi Henri II chết vào ngày 10 tháng 7 năm 1559 do vết thương trong một cuộc đua ngựa, thái tử 15 tuổi Francois trở thành Quốc vương của Pháp, và Mary, 16 tuổi, trở thành Vương hậu. Hai người cậu của Mary, Công tước Guise và Hồng y Lorraine, đang nắm quyền lực rất lớn trong triều đình Pháp, uy quyền của họ được các sử gia gọi là la tyrannie Guisienne.

Ở Scotland, thế lực Kháng Cách Các Lãnh chúa sùng đạo mạnh lên dưới sự cai trị của mẫu thân Nữ vương Mary, tức Mary xứ Guise, người nắm quyền cai trị khá vững chắc thông qua sự giúp đỡ của quân Pháp. Các Lãnh chúa Kháng Cách mời quân Anh tới Scotland trong một cố gắng để đảm bảo an toàn cho mình, và thế lực Huguenot đang gia tăng ở Pháp, gọi là Tumult of Amboise, vào tháng 3 năm 1560 khiến cho Pháp không thể điều quân đến hỗ trợ Scotland. Thay vào đó, anh em nhà Guise gửi đại sứ đến thương lượng nhằm giải quyết vấn đề. Ngày 11 tháng 6 năm 1560, Mary xứ Guise qua đời, và câu hỏi về mối quan hệ tương lai giữa Pháp và Scotland được đặt ra.

Theo các điều khoản của Hiệp ước Edinburgh, được ký bởi đại diện của Mary ngày 6 tháng 7 năm 1560, Pháp và Anh rút quân khởi Scotland và Pháp công nhận Elizabeth là Nữ vương Anh. Tuy nhiên, cô gái 17 tuổi Mary, vẫn ở Pháp và đang than khóc cho mẫu thân, từ chối phê chuẩn Hiệp ước.

Trở về Scotland

Đức bà áo trắng

Vua Francois II qua đời ngày 5 tháng 12 năm 1560, vì chứng nhiễm trùng tai giữa dẫn đến áp xe trong não. Mary tỏ ra đau buồn. Mẹ chồng của bà, Caterina de' Medici, trở thành Nhiếp chính cho người em chồng vừa lên 10, Charles IX, người kế nhiệm ngôi vua Pháp.

Mary trở về Scotland 9 tháng sau cái chết của chồng, cập bến Leith ngày 9 tháng 8 năm 1561. Đã sống ở Pháp từ lúc 5 tuổi, Mary có ít kinh nghiệm về tình hình chính trị nguy hiểm và phức tạp ở Scotland. Là một người Công giáo mộ đạo, bà nhận được ánh mắt nghi ngờ bởi nhiều người, ví dụ như người cô họ Elizabeth. Scotland đang nổ ra một cuộc tranh chấp giữa các tôn giáo, Công giáo Chính Thống và Kháng Cách, trong đó người anh khác mẹ của Mary, Bá tước Moray, là người lãnh đạo phe Kháng Cách. Giám mục Tin Lành John Knox tuyên truyền chống lại Mary, lên án bà vì đã tham dự lễ mét, khiêu vũ và ăn mặc trang phục Công giáo. Bà triệu tập ông ta đến gặp mình khiển trách nhưng không được, và sau đó buộc tội ông ta là phản quốc, nhưng Knox được trắng án và phóng thích.

Nỗi thất vọng lớn đến với người Công giáo khi Mary bổ nhiệm các thành viên Kháng Cách vào triều, và giữ lại anh trai bà, Lãnh chúa Moray làm cố vấn. hội đồng cơ mặt gồm 16 người, được bổ nhiệm ngày 6 tháng 9 năm 1561, mà chiếm ưu thế là những nhà lãnh đạo theo Kháng Cách; vốn thắng thế ở Scotland từ cuộc khủng hoảng cải cách 1559 - 1560: Bá tước Argyll, Glencairn, và Moray. Chỉ có bốn người trong Hội đồng theo Công giáo: Bá tước Atholl, Erroll, Montrose, và Huntly, là người đang giữ chức Quan Chưởng ấn. Nhà sử học hiện đại Jenny Wormald nhấn mạnh rằng Nữ vương Mary có vẻ như đã thất bại trong việc chỉ định một Hội đồng bao dung cho người Công giáo và những hành động của quân Pháp, đây còn là dấu hiệu cho thấy bà quan tâm việc giành ngai vàng ở Anh hơn là vấn đề ở Scotland. Ngay cả sự bổ sung đáng kể vào nội đồng vào tháng 12 năm 1563, Lãnh chúa Ruthven,cũng là một người Kháng Cách mà Mary không ưa.

Về vấn đề này, bà nhận thức được rằng mình đã thất thế khi đối mặt với các lãnh chúa Kháng Cách, vốn liên kết chặt chẽ với nước Anh. Bà hợp tác với Lãnh chúa Moray cùng tiêu diệt nhà lãnh đạo Công giáo, Lãnh chúa Huntly, vào năm 1562 khi ông ta lãnh đạo nhân dân vùng cao chống lại bà. Mary gửi William Maitland xứ Lethington làm đại sứ đến triều đình Anh để đề nghị về việc kế vị của Mary đối với ngai vàng của Elizabeth. Elizabeth từ chối công nhận bà là người kế nhiệm hợp pháp, sợ rằng làm như vậy thì khiến những người chống đối sẽ lập ra âm mưu lật đổ bà và đưa người kế nhiệm lên thay thế. Tuy nhiên, Elizabeth nói với Maitland rằng bà biết rằng không ai thích hợp để kế vị hơn Mary. Cuối năm 1561, đầu năm 1562, một cuộc hội kiến giữa hai Nữ vương dự định sẽ được diễn ra ở York hoặc Nottingham thuộc Anh quốc vào tháng 8 hoặc 9 năm 1562, nhưng Elizabeth cử Sir Henry Sidney hủy bỏ cuộc gặp vào tháng 7 vì vấn đề ở nước Pháp.

Mary tính chuyện tái hôn với một thành viên hoàng tộc ở châu Âu. Tuy nhiên, khi cậu của bà, Hồng y Lorraine, bắt đầu đàm phán về một hôn nhân giữa bà với Đại Công tước Charles của Áo mà không có sự đồng ý của bà, bà tức giận và phản đối cuộc đàm phán ngầm. Nỗi lực của bà trong việc đàm phán hôn sự với Don Carlos, người vốn mắc bệnh tâm thần nhưng giữ địa vị kế thừa hợp pháp của Nhà vua Felipe II của Tây Ban Nha, bị từ chối bởi Philip. Elizabeth cố gắng xoa dịu Mary bằng cách gợi ý về hôn sự của bà với một người Kháng Cách là Robert Dudley, Bá tước thứ nhất của Leicester (em rể của Sir Henry Sidney và là sủng thần của Elizabeth), người Elizabeth tin cậy và cho rằng mình có thể kiểm soát ông ta. Bà gửi đại sứ Thomas Randolph, nói với Mary rằng nếu bà lấy kết hôn với một quý tộc Anh, Elizabeth sẽ "tiến hành xem xét lại quyền lợi và danh hiệu của bà với tư cách em họ và là người thừa kế". Đề xuất trên cũng không đi đến đâu, bởi vì vị hôn phu không sẵn lòng kết hôn.

Ngược lại, một nhà thơ Pháp trong triều đình Mary, Pierre de Boscosel de Chastelard, dường như say đắm Mary. Đầu năm 1563, ông ta được phát hiện đã nấp dưới gầm giường của Nữ vương, gây bất ngờ và sợ hãi cho Nữ vương vì khi đó bà đang ở một mình và ông ta công khai bày tỏ tình yêu với bà. Mary sợ hãi và trục xuất ông ta khỏi Scotland. Ông ta chống lại chỉ dụ trên, và hai ngày sau ông ta lại lẻn vào phòng của Nữ vương lúc bà đang thay quần áo. Bà giận dữ và sợ hãi, và khi Moray vội vã vào phòng vì nghe bà khóc và yêu cầu giúp đỡ; bà hét lên, "Hãy dùng con dao của anh đâm vào kẻ hung ác!", điều mà Moray từ chối làm, khi đó Chastelard đã bị khống chế. Chastelard bị buộc tội phản quốc và bị chặt đầu. Maitland tuyên bố rằng lòng nhiệt thành của Chastelard là giả tạo, một phần trong âm mưu của những người Kháng Cách làm nhằm làm mất uy tín và lu mờ danh tiếng của Mary.

Kết hôn với Lãnh chúa Darnley

Mary Stuart đã gặp người em họ Henry Stuart, Lãnh chúa Darnley vào tháng 2 năm 1561 khi bà đang để tang Vua Francis. Cha mẹ của Darnley, Bá tước Lennox và Margaret Douglas đều thuộc dòng dõi vương tộc của Anh và Scotland, họ đã gửi ông ta đến Pháp để chia buồn với Mary và hi vọng vào một mối mình giữa con trai họ và Mary. Cả Mary và Darnley đều là cháu của Vương hậu Margaret Tudor, chị nhà vua Henry VIII nước Anh và cũng là hậu duệ của High Stewards của Scotland. Darnley còn nằm trên một nhánh của nhà Stuart gần với vương thất hơn thông qua gia tộc Hamilton hậu duệ của Mary Stewart, Nữ Bá tước Arran, con gái vua James II của Scotland. Họ gặp nhau lần nữa vào thứ 7 ngày 17 tháng 2 năm 1565 tại Lâu đài Wemyss tại Scotland, và sau đó Mary nảy sinh tình yêu với "long lad" (cách mà Nữ vương Elizabeth gọi Darnley vì ông ta cao tới 6 feet). Họ kết hôn tại Cung điện Holyrood ngày 29 tháng 7 năm 1565.

Chính khách Anh quốc William Cecil và Bá tước Leicester đã cố gắng đàm phán để Darnley được phép đến Scotland từ nơi ở ban đầu của ông tại Anh. Mặc dù cố vấn của mình đã tác hợp hai người đến với nhau, Elizabeth cảm thấy thất vọng về cuộc hôn nhân, bởi vì nó hợp nhất hai nhánh con cháu của dì bà, do cả Mary và Darnley đều có tư cách đòi ngai vàng ở Anh và con chung của họ, nếu có, sẽ sở hữu tư cách đòi ngôi nhiều hơn nữa.

Tuy nhiên, Mary đã nhấm mạnh rằng cuộc hôn nhân xuất phát từ tình yêu chứ không đơn thuần là sự toan tính. Đại sứ nước Anh Nicholas Throckmorton bảo rằng "câu nói đó chứng tỏ rằng Nữ vương Mary bị bỏ bùa mê", và nói thêm cuộc hôn nhân chỉ có thể bị ngăn chặn "bằng bạo lực". Những người Công giáo tức điên lên vì Elizabeth, người cảm thấy rằng cuộc nhân nhân không nên diễn ra mà không có sự đồng ý của bà, vì Darnley là em họ của bà và là người nằm trong danh sách kế vị ở Anh.

Cuộc hôn nhân của Nữ vương với một người Công giáo đã ảnh hưởng đến quyền lợi của hoàng huynh là Bá tước Moray, sau đó ông ta cùng các lãnh chúa Kháng Cách khác, bao gồm, Bá tước Argyll và Glencairn, lập mưu chống đối. Mary lên đường rời Edinburgh vào ngày 26 tháng 8 năm 1565 và chuẩn bị đối đầu với họ, và ngày 30 Moray tiến vào Edinburgh, nhưng sớm phải rút quân do thất bại trong nỗ lực giành lấy tòa lâu đài. Mary trở về Edinburgh vào tháng sau để tuyển thêm quân. Trong cái chiến dịch gọi là Chaseabout Raid, Mary cùng những người chống đối và Moray hành quân khắp Scotland mà không đối đầu trực tiếp với nhau. Lực lượng của Mary được tăng lên sau khi tha tội và phục chức cho con traiLord Huntly, và sự trở về của James Hepburn, Bá tước thứ 4 xứ Bothwell, sau chuyến lưu vong ở Pháp. Không thể tập hợp đủ lực lượng, vào tháng 10 Moray rời khỏi Scotland sang tị nạn ở Anh. Mary mở rộng Hội đồng Cơ mật, phong thêm các thành viên Công giáo (Giám mục của Ross John Lesley và Thị trưởng Edinburgh Simon Preston xứ Craigmillar) và thành viên Kháng Cách (Lãnh chúa mới của Huntly, Giám mục Galloway Alexander Gordon, John Maxwell xứ Terregles và Sir James Balfour).

Sau khoảng một thời gian, Darnley trở nên kiêu ngạo. Không hài lòng với vị trí phu quân của Nữ vương, ông đòi được lên ngôi vua nếu như Mary chết trước mình. Mary từ chối yêu cầu này, và xung đột nổ ra giữa họ dù Mary mang thai vào tháng 10 năm 1565. Ông ta ganh ghét người bạn thân và là thư ký (theo Công giáo) của Nữ vương, David Rizzio, người được cho là cha thực sự của đứa bé. Tháng 3 năm 1566, Darnley bí mật tham gia vào một âm mưu của các lãnh chúa Kháng Cách, bao gồm những người từng chống lại Nữ vương trong vụ Chaseabout Raid..

Ngày 9 tháng 3, một nhóm những kẻ có mưu đồ từ trước, dẫn đầu là Darnley đã sát hại Rizzio ngay trước mặt Mary trong một bữa tiệc tối tại Cung điện Holyrood. Lúc này Mary đang mang thai tháng thứ 7. Hơn hai ngày sau, mơ ước của Darnley tan vỡ, và Mary đón Moray về ở Holyrood. Tối ngày 11-12 tháng 3, Darnley và Mary thoát khỏi cung điện, và đến trú ở Lâu đài Dunbar trước khi trở về Edinburgh ngày 18 tháng 3. Những người nổi loạn trước kia gồm Lãnh chúa Moray, Argyll và Glencairn được khôi phục chức vị trong Hội đồng.

Cái chết của Darnley

Con trai của Mary với Darnley, James, chào đời ngày 19 tháng 6 năm 1566 ở Lâu đài Edinburgh, nhưng cái chết Rizzio vẫn là nguyên nhân dẫn đến sự đổ vỡ của hôn nhân. Tháng 10 năm 1566, khi ở Jedburgh thuộc Scottish Borders, Mary cưỡi ngựa đến thăm Bá tước Bothwell trong khoảng ít nhất 4 tiếng đồng hồ tại Lâu đài Hermitage, nơi ông ta đang nằm bệnh vì vết thương trong trận chiến ở biên cương. Việc này được những người chống đối Mary coi như là bằng chứng họ đã là tình nhân của nhau, mặc dù không một ai nghi ngờ ngay vào thời điểm đó và Mary được ủy viên Hội đồng đi theo bảo vệ. Bất ngờ sau khi trở lại Jedburgh, bà mặc một căn bệnh nặng với triệu chứng là nôn mửa thường xuyên, mất thị giác, giọng nói, thường co giật và nhiều khi bất tỉnh. Bà được cho là đã sắp băng hà. Sự phục hồi của Nữ vương từ ngày 25 tháng 10 có thể là do trình độ cao của bác sĩ người Pháp của bà. Nguyên nhân của căn bệnh này không ai biết; dự đoán là do thể chất suy yếu và tinh thần căng thẳng, xuất huyết vì loét dạ dày, và porphyria.

Tại Craigmillar Castle, gần Edinburgh, cuối tháng 11 năm 1566, Mary và các quý tộc trong nước đã mở cuộc họp thảo luận về "vấn đề Darnley". Việc li hôn cũng đã được tính đến, nhưng quyết định cuối cùng được các quý tộc thống nhất là sẽ dần loại bỏ Darnley bằng nhiều cách khác nhau: ""Thực là thích hợp và có lợi nhất cho sự thịnh vượng chung;... một kẻ ngốc trẻ con, xảo quyệt và tàn bạo như thế không nên cai trị hay lãnh đạo mọi người;  ... ông ta nên bị loại bỏ bởi một trong những phương thức nào đó,. và bất cứ ai cũng nên chấp thuận và thực hiện điều đó, họ cần phải bảo vệ." Darnley lo sợ cho sự an toàn của mình sau lễ rửa tội cho con trai ông tại Stirling không lâu trước Giáng sinh, ông đến Glasgow cư trú tại lãnh địa của phụ thân. Khi vừa mới lên đường, ông lên cơn sốt, có thể do bệnh đậu mùa, bệnh giang mai, hoặc là do bị đầu độc; ông ốm nặng sau vài tuần.

Cuối tháng 1 năm 1567, Mary yêu cầu phu quân trở về Edinburgh. Ông dần hồi phục trong ngôi nhà của em trai của Sir James Balfour thuộc một tu viện cũ ở Kirk o' Field, nằm gọn trong lòng thành phố. Mary đến thăm chồng mỗi ngày, và hai người dường như đã hòa giải với nhau. Vào đêm 9-10 tháng 2 năm 1567, Mary đến thăm phu quân vào chập tối và sau đó đến dự hôn lễ của một thành viên hoàng tộc là Bastian Pagez. Tờ mờ sáng hôm sau, một vụ nổ làm tan hoang Kirk o' Field, và xác của Darnley được tìm thấy trong một khu vườn, dường như là bị bóp mũi cho chết. Không có bằng chứng của vết thắt cổ hay vết bầm nào trên thi thể. Bothwell, Moray, Bộ trưởn Maitland, Bá tước Morton và chính Mary là những người bị tình nghi hàng đầu. Elizabeth viết cho Mary nói về tin đồn, "Bản vương thấy xui rủi thay cho người em họ trung thành và một người bạn yêu quý ... nói cho bản vương biết cả thế giới đang nghĩ gì. Người ta nói rằng, thay vì phát giác kế hoạch mưu sát, Nữ vương đã phớt lờ cho bộ hạ khi chúng bỏ trốn; rằng Nữ vương sẽ không tìm cách trả thù những người đem đến cho Nữ vương niềm vui, như thể rằng các hành động có lẽ sẽ không bao giờ xảy ra cũng như kẻ gây ra nó sẽ không bị trừng phạt. Với bản thân bổn vương, bổn vương cầu xin Nữ vương sẽ tin rằng bản vương không nuôi dưỡng một ý nghĩ như thế."

Cuối tháng 2, Bothwell bị tuyên bố là có liên can trong cái chết của Darnley. Lennox, cha của Darnley, đòi Bothwell trình diện trước Nghị viện Scotland, điều này được Mary đồng ý, nhưng yêu cầu của Lennox trong việc hoãn thời gian xét xử để có thêm chứng cứ bị từ chối. Khi Lennox không có mặt, và không có bằng chứng cụ thể, Bothwell được tha bổng sau phiên tòa kéo dài 7 giờ ngày 12 tháng 4. Một tuần sau, Bothwell lập mưu thuyết phục hơn 20 lãnh chúa và Giám mục ký vào Ainslie Tavern Bond, theo đó họ ủng hộ Bothwell kết hôn với Nữ vương.

Thoái vị

Từ ngày 21 đến ngày 23 tháng 4 năm 1567, Mary đến thăm con trai tại Stirling và đây là lần cuối cả hai gặp nhau. Khi bà trở về Edinburgh ngày 24 tháng 4, Mary bị bắt cóc bởi Lãnh chúa Bothwell và bị đưa tới Lâu đài Dunbar, nơi có lẽ ông ta đã cưỡng hiếp bà. Ngày 6 tháng 5, Mary và Bothwell cùng nhau trở về Edinburgh và vào ngày 15 tháng 5, tại Cung điện Holyrood và Tu viện Holyrood, họ làm lễ kết hôn theo nghi thức Tin Lành. Bothwell và người vợ đầu tiên, Jean Gordon, em gái của Lord Huntly, đã li hôn 12 ngày trước.

Vốn rằng Nữ vương Mary tin rằng nhiều quý tộc sẽ ủng hộ hôn nhân của bà, nhưng mọi hi vọng sớm bị dập tắt. Bothwell được tấn phong Công tước Orkney và Vương phu; nhưng cuộc hôn nhân không được quần chúng ủng hộ. Người Công giáo coi cuộc hôn nhân là bất hợp pháp, vì họ không công nhận Bothwell đã li hôn với người vợ trước và cộng thêm hôn lễ tổ chức theo nghi thức Kháng Cách. Cả phe Công giáo và Kháng Cách đều bị sốc khi Mary kết hôn với kẻ bị cho là vừa giết chồng mình. Cuộc hôn nhân bị chống đối khiến Mary rất thất vọng. 26 lãnh chúa Scotland, tuyên xưng là Liên minh các lãnh chúa, chống lại Mary và Bothwell. Mary và Bothwell đối đầu với quân các lãnh chúa ở Carberry Hill ngày 15 tháng 6, nhưng cuộc chiến không diễn ra vì hầu hết quân của Mary đã đào ngũ hoặc đầu hàng. Bothwell chạy thoát khỏi nơi đó, và các lãnh chúa đưa Mary về Edinburgh, nơi bà bị quần chúng lên án như một kẻ giết người và một người đàn bà ngoại tình. Đêm hôm sau, bà bị giam lỏng vào Lâu đài Loch Leven, trong một hòn đảo giữa Loch Leven.

Khoảng từ 20 đến 23 tháng 7, Mary sẩy thai một cặp song sinh. Ngày 24 tháng 7, bà bị ép phải thoái vị nhường ngôi cho con trai mới lên 1, James. Moray được tấn phong làm Nhiếp chính, trong khi Bothwell phải sống lưu vong. Ông bị giam giữ ở Đan Mạch, phát bệnh tâm thần và chết vào năm 1578.

Trốn thoát và bị cầm tù ở Anh

Ngày 2 tháng 5 năm 1568, Mary thoát khỏi Lâu đài Loch Leven với sự giúp đỡ của George Douglas, em trai của Sir William Douglas, chủ tòa lâu đài. Lãnh đạo một đội quân 6000 người, bà giáp chiến với lực lượng mỏng hơn của Moray tại Trận Langside ngày 13 tháng 5. Bị đánh bại, bà trốn xuống phía nam; sau khi qua đêm tại Tu viện Dundrennan, bà vượt qua Solway Firth vào Anh quốc trên một chiếc thuyền đánh cá ngày 16 tháng 5. Bà đổ bộ vào Workington thuộc Cumberland miền Bắc nước Anh và ở lại một đêm tại Lâu đài Workington. Ngày 18 tháng 5, các quan địa phương đón bà và đứa tới Lâu đài Carlisle.

Elizabeth đã tính chuyện giúp Mary giành lại ngai vàng. Elizabeth sau đó thận trọng suy nghĩ lại, phái người điều tra về hành vi của các lãnh chúa và liệu Mary có tham gia giết chồng hay không. Giữa tháng 7 năm 1568, chính quyền Anh chuyển Mary tới Lâu đài Bolton, một nơi hơi xa biên giới Scotland nhưng cũng không quá gần London. Một hội nghị điều tra được tổ chức tại York và sau đó là Westminster giữa tháng 10 năm 1568 và tháng 1 năm 1569. Tại Scotland, những người ủng hộ bà đã tiến hành chiến tranh dân sự chống lại Nhiếp chính Moray và người kế nhiệm ông ta.

Những bức thư trong quan tài

Là Nữ vương đã được xức dầu, Mary Stuart từ chối công nhận quyền hạn của bất kì tòa án nào và từ chối tham gia cuộc điều tra nhằm vào bà tại York (thay vào đó bà gửi đại diện), và Elizabeth cấm bà xuất hiện trong phiên tòa. Như là một bằng chứng chống lại Mary, Moray trình lên cái gọi là bức thư trong quan tài— với 8 mật tự công khai từ Mary gửi đến Bothwell, hai thỏa thuận hôn nhân, và một bài thơ tình đã được tìm thấy trong một chiếc quan tài bạc mạ vàng có diện tích bề mặt nhỏ hơn một bàn chân, dài (30 cm), được trang trí với vài dòng chữ của vua Francis II. Mary không công nhận những văn bản đó, cho rằng chữ viết tay của bà không khó để bắt chước, và khẳng định tất cả là giả mạo. Người ta quan tâm đến việc Mary cảm nhận như thế nào về cái chết của Darnley. Chánh án phiên tòa, Công tước Norfolk, mô tả những dòng chữ là xấu và nguệch ngoạc, và gửi bản sao cho Elizabeth, nói rằng nếu lá thư là thực thì có thể chứng minh được tội lỗi của Mary.

Tính xác thực của những lá thư trong quan tài cho đến nay vẫn là đề tài bàn tán sôi nổi giữa các sử gia. Rất khó để điều tra ngọn ngành sự việc. Bản gốc của những bức thư, viết bằng tiếng Pháp, có lẽ đã bị tiêu hủy vào năm 1584 bởi con trai của Mary. Các bản sao còn sót lại, có cả bản viết bằng tiếng Pháp và bản dịch ra tiếng Anh, đều không hoàn chỉnh. Có thêm những bản sao chép không đầy đủ bằng tiếng Anh, Scotland, Pháp và Latinh trong những năm 1570. Các tài liệu khác xem xét kĩ việc li hôn của Bothwell và Jean Gordon. Moray đã cử sứ giả tới Dunbar vào tháng 9 để lập bản sao các thủ tục tố cáo từ sổ sách của thành phố.

Những người viết tiểu sử cho Mary, bao gồm Antonia Fraser, Alison Weir, và John Guy, đã kết luận rằng các tài liệu trên là giả mạo, hoặc là những đoạn buộc tội được cố tình thêm vào thư, hoặc là những bức thư trên do người khác gửi cho Bothwell và Mary viết cho một người khác. Guy chỉ ra rằng các bức thư khá rời rạc với nhau, và việc sử dụng ngữ pháp tiếng Pháp trong thư khá vụng về, không phù hợp với một người am hiểu tiếng Pháp và sống ở Pháp từ nhỏ như Mary. Tuy nhiên, một số cụm từ nhất định (bao gồm cả câu thơ viết theo phong cách của Ronsard) và một số dấu hiệu khác tương thích với cách hành văn trong các tác phẩm của Mary còn tồn tại đến giờ.

Những lá thư trong quan tài không xuất hiện công khai cho đến Hội nghị năm 1568, mặc dù Hội đồng cơ mật Scotland đã phát hiện ra chúng vào tháng 12 năm 1567. Mary đã bị buộc phải thoái vị và bị giam lỏng trong một năm ở Scotland. Các bức thư không bao giờ được công bố công khai để biện minh cho việc người ta bỏ tù và ép Nữ vương phải thoái vị. Sử gia Jenny Wormald tin rằng sự thực là phía Scotland đã miễn cưỡng tạo ra những bức thư, và tiêu hủy chúng vào năm 1584, bất cứ nội dung trong thư đều là bằng chứng thực sự chống lại Mary, trong khi Weir nghĩ rằng phải mất một thời gian không ít để ngụy tạo những bức thư. Ít nhất cũng có một số người đương thời khi nhìn thấy những bức thư nhưng không nghi ngờ gì và cho chúng là thực. Một trong số đó là Công tước Norfolk, người bí mật lập mưu thành hôn với Mary, mặc dù ông phủ nhân việc này khi Elizabeth nói bóng gió về dự định kết hôn của ông với Mary, nguyên văn là "ông ta không bao giờ kết hôn với một người, nếu ông ta không chắc chắn về gối của ông ta".

Đa số các thành viên trong Hội đồng công nhận rằng bức thư trong quan tài là thật sau khi nghiên cứu về nội dung và so sánh với nét chữ viết tay của Mary. Elizabeth, đúng như mong đợi của bà, đã tổng kết lại cuộc điều tra với một phán quyết là không có bất cứ điều gì được chứng minh, không đủ bằng chứng chống lại các lãnh chúa liên minh hay Mary. Đối mặt với những tình hình chính trị đương thời, Elizabeth không muốn kết tội nhưng cũng không muốn tha bổng tội giết người cho Mary, và bà không bao giờ có ý định can thiệp vào Scotland; Hội nghị trên rốt cục chỉ là một cuộc thử nghiệm chính trị. Cuối cùng, Moray trở về Scotland làm Nhiếp chính, và Mary vẫn bị giam giữ ở Anh. Elizabeth đã thành công trong việc duy trì chính quyền Kháng Cách ở Scotland, mà không kết tội hay phóng thích người em họ của bà. Theo ý kiến của Fraser, đây là một phiên "xét xử" kì lạ trong lịch sử, kết thúc mà không tìm ra được kết luận nào để buộc tội bất kì bên nào khi một bên đã nắm quyền ở Scotland còn bên kia vẫn bị giam giữ.

Âm mưu

Ngày 26 tháng 1 năm 1569, Mary bị dời đến Lâu đài Tutbury và bị đặt dưới sự giám sát của Bá tước Shrewsbury và người vợ đáng sợ của ông ta là Bess xứ Hardwick. Elizabeth coi tư cách kế vị ngai vàng Mary là một mối đe dọa nghiêm trọng và giới hạn bà trong sự giám sát của Shrewsbury, những nơi bà bị giam bao gồm Tutbury, Lâu đài Sheffield, Wingfield Manor và Chatsworth House, tất cả đều nằm sâu trong nội địa nước Anh, giữa Scotland và London, cách xa bờ biển. Mary được phép có người phục vụ, và không bao giờ ít hơn 16 người, và cần 30 cái xe chở đồ đạc của bà từ nơi ở này sang nơi ở khác. Phòng ngủ của bà được trang trí bằng những tấm thảm xinh xắn, đó là vải của nhà nước mà bà thêm lên đó câu tiếng Pháp En ma fin est mon commencement ("Kết thúc của tôi nằm trên khởi đầu của tôi"). Tấm lót giương của bà được thay đổi hàng ngày, và đầu bếp riêng của bà chuẩn bị bữa ăn gồm sự lựa chọn 32 món ăn đặt trên một tấm đĩa bạc. Bà thỉnh thoảng được phép đi ra ngoài nhưng bị giám sát nghiêm ngặt, bà dành 7 mùa hạ ở thị trấn có bãi tắm nước khoảng thuộc Buxton, và dành nhiều thời gian cho việc thêu thùa. Sức khỏe của bà ngày càng suy yếu, có lẽ bà đã mắc chứng porphyria hoặc thiếu tập thể dục, và đến những năm 1580, bà mắc bệnh thấp khớp ở chân, và bị què.

Tháng 5 năm 1569, Elizabeth cố gắng hòa giải bằng cách cho Mary phục vị nhưng phải đảm bảo sự tồn tại thế lực Kháng Cách ở Scotland, nhưng một quy ước diễn ra ở Perth từ chối thỏa thuận. Norfolk tiếp tục âm mưu kết hôn với Mary, và Elizabeth giam ông ta vào Tháp London trong thời gian từ tháng 10, 1567 đến tháng 8, 1570. Đầu năm sau, Moray bị ám sát. Cái chết của Moray trùng thời điểm với cuộc nổi dậy ở miền bắc nước Anh, lãnh đạo bởi các Bá tước theo Công giáo, càng khiến Elizabeth tin rằng Mary là một mối đe dọa. Quân đội Anh đã can thiệp vào cuộc nội chiến ở Scotland, hỗ trợ cho lực lượng phản đối Mary. Những bộ trưởng chính như Sir Francis Walsingham và William Cecil, Lãnh chúa Burghley, theo dõi Mary rất cẩn thận và bố trí tai mặt bên cạnh người nhà của bà.

Năm 1571, Cecil và Walsingham khám phá ra Âm mưu Ridolfi, một kế hoạch lật đổ Elizabeth và đưa Mary lên thay, được sự trợ giúp của người Tây Ban Nha và Công tước Norfolk. Norfolk bị hành quyết, và Nghị viện Anh thông qua dự luật loại bỏ Mary khỏi danh sách kế vị, điều mà Elizabeth từ chối chuẩn y. Để làm mất thể diện của Mary, những bức thư trong quan tài được phát tán khắp London. Những âm mưu tôn phù Mary cứ tiếp tục. Giáo hoàng Gregory XIII thừa nhận một kế hoạch vào cuối những năm 1570 nhằm tác hợp bà với Thống đốc của Vùng đất thấp và là anh trai khác mẹ với Felipe II của Tây Ban Nha, Don John của Áo, người được cho là đang chuẩn bị cho một cuộc tấn công vào Anh quốc, xuất phát từ Hà Lan thuộc Tây Ban Nha. Sau Âm mưu Throckmorton năm 1583, Walsingham công bố Cam kết hợp tác và Đạo luật về sự an toàn của Nữ vương, theo đó ủng hộ việc giết chết những ai dám chống lại Elizabeth và âm mưu ngăn cản người kế vị giả định nếu bà bị ám sát. Tháng 2 năm 1585, William Parry bị kết án là âm mưu ám sát, điều này Mary không hề hay biết, mặc dù thuộc hạ của bà Thomas Morgan cũng liên can đến vụ này. Vào tháng 4, Mary bị đặt dưới sự giám sát của Sir Amias Paulet, vào Giáng Sinh bà bị chuyển đến nơi giam cầm mới tại Chartley.

Cái chết

Xét xử

Ngày 11 tháng 8 năm 1586, sau khi bị buộc tội trong Kế hoạch Babington, Mary bị bắt khi đang dạo chơi và bị đưa đến Tixall. Trong một âm mưu nhằm gài bẫy bà, Walsingham cố tình sắp xếp cho những bức thư Mary được di chyển trái phép ra khỏi Chartley. Mary nghĩ rằng những lá thư của bà vẫn được giữ cẩn thận, trong khi thực tế là chúng đã được đọc và giải mã bởi Walsingham. Từ nội dung trong những bức thư cho thấy rõ ràng Mary đã tìm cách ám sát Elizabeth. Bà bị chuyển đến Lâu đài Fotheringhay trong một chuyến đi 4 ngày, kết thúc ngày 25 tháng 9, vào tháng 10 bà bị đưa ra xét xử vì tội phản quốc, chiếu theo Đạo luật về sự an toàn của Nữ vương trước một tòa án gồm 36 quý tộc, bao gồm Cecil, Shrewsbury, và Walsingham. Mary dũng cảm đứng dậy tự bào chữa, phủ nhận tội danh. Bà nói với người xét xử, "Hãy coi lại lương tâm của mình và hãy nhớ rằng cả thế giới rộng lớn hơn rất nhiều so với Vương quốc Anh". Bà gây ra được sự chú ý khi từ chối xem các chứng cứ buộc tội, và rằng giấy tờ riêng của bà đã bị bí mật cướp đi, bà từ chối thuê người tư vấn và biện hộ, bà bảo rằng mình là một Nữ vương được xức dầu ở một nước khác, không dính líu đến nước Anh nên không thể bị buộc tội phản quốc.

Mary bị kết án tử hình vào ngày 25 tháng 12 với chỉ có một phiếu chống từ Lãnh chúa Zouche. Mặc dù vậy, Elizabeth tỏ ra ngần ngại khi ban lệnh hành quyết, ngay cả khi đối mặt với áp lực từ Nghị viện Anh. Bà lo lắng rằng việc giết hại một Nữ vương sẽ tạo ra một tiền lệ xấu, và lo sợ về những hậu quả, đặc biệt là, con trai của Mary, James, để trả đũa, có thể thành lập một liên minh với các cường quốc Công giáo và xâm lược nước Anh. Elizabeth hỏi ý kiến của Paulet, người giám sát cuối cùng của Mary, hỏi rằng ông có thể tìm cách nào "rút ngắn tuổi thọ" của Mary, nhưng ông từ chối làm việc mà ông cho rằng "một sự sụp đổ lương tâm của thần, hoặc để lại một vết nhơ cho đám con cháu nghèo của thần". Ngày 1 tháng 2 năm 1587, Elizabeth ký quyết định xử tử, và giao nó cho William Davison, một ủy viên hội đồng cơ mật. Vào ngày 3, 10 thành viên của Hội đồng cơ mật Anh, đã được triệu tập bởi Cecil mà không có sự đồng ý của Elizabeth, đồng ý thực hiện lời tuyên án trong cùng một lúc.

Vụ hành quyết

Tại Fotheringhay vào chiều tối ngày 7 tháng 2 năm 1587, Mary được thông báo rằng bà sẽ bị chém đầu vào sáng hôm sau. Bà dành những khoảnh khắc cuối cùng để cầu nguyện, phân chia của cải cho người nhà, và viết chúc thư và một bức thư đến nhà vua nước Pháp. Đoạn đầu đài được dựng lên ở Great Hall cao 2 feet và được phủ bởi những tấm màn đen. Có khoảng hai hay ba bậc thang với một cái thớt chém ở trên, một cái nệm cho bà quỳ lên thụ án và ba cái ghế đẩu, dành cho bà và hai bá tước Shrewsbury và Kent, những người có mặt để chứng kiến cảnh hành hình. Đao phủ (có tên là Bull và còn thêm một người trợ giúp) quỳ xuống trước bà và xin được tha thứ. Bà đáp lại, "Ta thực lòng tha thứ cho các người, ngay bây giờ, ta hi vọng, các người sẽ kết thúc mọi phiền muộn của ta." Đầy tớ của bà, Jane Kennedy và Elizabeth Curle, và những đao phủ giúp Mary tháo trang phục khoác bên ngoài, để lộ ra một chiếc váy lót bằng nhung và một cặp tay áo màu đỏ nâu, những thứ dùng trong nghi thức tế lễ của người Công giáo, với một áo lót đen bằng xa tanh và những đồ trang sức màu đen. Khi được cởi đồ ngoài, bà cười và nói rằng "không bao giờ có một vị hôn phu trước đó ... cởi quần áo ta trước như các bạn". Bà được bịt mắt bởi Kennedy bằng một cái khăn trắng thêu trên nền vàng, quỳ xuống chiếc nệm trước cái thớt mà đầu bà không lâu nữa sẽ bị đặt lên, và hai tay bà bị kéo ra. Lời nói cuối cùng của bà, "In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum" ("Đưa bàn tay ra, Ô Chúa, con xin gửi gắm tâm hồn của con").

Mary không bị chặt đầu chỉ bằng một nhát đao. Nhát dao thứ nhất sượt qua cổ và đập vào phía sau đầu bà. Nhát dao thứ hai cắt đứt cổ, ngoài trừ một ít gân, thứ mà đao phủ cắt nó ra bằng rìu. Sau đó, ông ta cúi đầu và bảo, "Chúa phù hộ cho Nữ vương." Vào thời điểm đó, mái tóc nâu vàng trên chiếc đầu mà ông ta cầm rơi xuống và để lộ mái tóc thực của Mary, nó rất ngắn và có màu xám. Một con chó nhỏ của Nữ vương, Skye terrier, được cho là bà mang nó trong quần áo của mình, đã không được nhìn thấy lúc đó. Sau khi bà bị chém đầu, nó không chịu rời xa thi thể của chủ nó và lông nó bị nhuốm bởi máu của bà cho đến khi nó được mang đi tắm rửa. Những thứ mà Mary mang hoặc đeo lúc bị hành quyết có nguồn gốc đáng ngờ; những ý kiến hiện đại cho rằng trang phục của bà, thớt chém, và mọi thứ nhuốm máu của bà đều bị đem đốt trong lò sưởi của Đại Lễ đường để ngăn cản những kẻ cướp lấy đi.

Di sản

Khi tin tức xử tử Mary đến tai Elizabeth, bà trở nên phẫn nộ và khẳng định rằng Davison đã không nghe theo mệnh lệnh của bà một phần nào và Hội đồng Cơ mật đã hành động vượt quá thẩm quyền khi không có sự chuẩn tấu của bà. Sự do dự của Elizabeth và sự cố tình chỉ đạo mập mờ của bà đã khiến người ta cảm giác rằng bà không muốn thi hành án, tránh phần nào việc bị quy kết trực tiếp cho cái chết của Mary. Davison bị bắt, tống vào Tháp London, bị kết tội không làm tròn nhiệm vụ. Ông được phóng thích 18 tháng sau khi Cecil và Walsingham ra mặt cầu xin cho.

Đề nghị của Mary trước khi chết là được chôn cất ở Pháp quốc, song Elizabeth từ chối. Di thể của bà được được ướp và để đó chưa an táng trong một chiếc quan tài đến khi lễ an táng theo nghi thức Kháng Cách diễn ra tại Nhà nguyện Peterborough cuối tháng 7 năm 1587. Ruột của bà, bị lấy ra trong quá trình ướp xác, được chôn bí mật trong Lâu đài Fotheringhay. Thi thể bà được khai quật năm 1612 theo lệnh con trai bà, Vua James VI và I, ông hạ lệnh cải táng mẫu thân tại Tu viện Westminster, trong một lăng mộ đối diện với mộ Elizabeth I. Năm 1867, mộ của bà bị khai quật trong một nỗ lực tìm kiếm phần mộ của James I; cuối cùng mộ ông được tìm thấy cùng Henry VII, nhưng nhiều hậu duệ khác của bà, bao gồm Elizabeth của Bohemia, Vương công Rupert của Rhine và các con của Nữ vương Anne của Anh, được tìm thấy trong hầm mộ của bà.

Vào thế kỉ XVI, những nhận định về Mary bị chia làm hai trường phái giữa phe Kháng Cách như George Buchanan và John Knox, người phỉ báng bà không thương tiếc, và phe Công giáo như Adam Blackwood, ủng hộ, bênh vực và ca tụng bà. Sau khi James lên ngôi vua ở Anh, sử gia William Camden đã viết một quyển tiểu sử mà theo đó, ông lên án công trình của Buchanan là bịa đặt, và "nhấn mạnh rằng Mary bị vận rủi chứ không phải là người xấu". Khác với các diễn giải tồn tại vào thế kỉ XVIII: William Robertson và David Hume lập luận rằng những bức thư trong quan tài là thực và Mary là kẻ phạm tội ngoại tình và giết người, trong William Tytler lập luận ngược lại. Nửa cuối thế kỉ XX, công trình của Antonia Fraser được ca ngợi là "khách quan hơn ... không có sự nịnh hót hay lên án thái quá" như các quyển tiểu sử thời trước, và những người cùng thời với bà như Gordon Donaldson và Ian B. Cowan cũng cho ra đời các công trình nghiên cứu đánh giá khách quan hơn về Mary. Sử gia Jenny Wormald cho rằng Mary đã gặp phải thất bại bi thảm, bà không thể đối phó thành công với những mũi dùi chĩa vào mình, nhưng có một điểm bất đồng hiếm hoi, đó là Mary là con tốt trong tay những người quý tộc. Không có bằng chứng cho thấy bà có tham gia vào vụ giết Darnley hoặc có âm mưu với Bothwell. Những cáo buộc như trên chỉ là giả định, và công trình của Buchanan ngày nay đã bị mang tai tiếng vì "tưởng tượng gần như hoàn toàn". Sự can đảm của Mary đã giúp phổ biến hình ảnh của bà là nạn nhân anh hùng của một tấn thảm kịch đầy kịch tính.

Phả hệ

Tổ tiên

Một số hình ảnh

Xem thêm
 Act Anent the demission of the Crown in favour of our Sovereign Lord, and his Majesty's Coronation 1567
 Cultural depictions of Mary, Queen of Scots

Chú thích

Nguồn tham khảo

Xem thêm

Liên kết ngoài

 Biography at the official website of the British monarchy

Nữ vương Scotland
Vương nữ Scotland
Vương tộc Stuart
Vương hậu Pháp
Vương tộc Valois
Trữ quân Anh
Sinh năm 1542
Mất năm 1587
Nữ nguyên thủ thế kỉ XVI
Nhà lãnh đạo châu Âu thế kỉ XVI
Người Scotland thế kỉ XVI
Chống Tin Lành
An táng tại Tu viện Westminster
Nhân vật hoàng gia bị tử hình
Phụ nữ Scotland bị tử hình
Vua thiếu nhi
Người bị giết dưới thời Tudor bằng cách chém đầu
Người bị hành quyết dưới thời Tudor vì chống lại nước Anh
Người bị hành quyết thời Elizabeth I của Anh
Người giành ngôi vương ở Anh
Người Linlithgow
Người sống vào thời Elizabeth
Quân vương Công giáo
Người Scotland bị giết bằng cách chém đầu
Người Công giáo ở Scotland
Bệnh nhân đậu mùa
Phụ nữ thời Tudor