title: Phí (họ)

text:
Phí là một họ của người thuộc  vùng Văn hóa Đông Á Họ này có mặt ở Việt Nam và Trung Quốc (chữ Hán: 費, Bính âm: Fei).

Họ Phí tại Việt Nam
Dòng họ Phí tại Việt Nam là một dòng họ có lịch sử từ lâu đời, không phải là hậu duệ của bất cứ dòng họ nào trong lịch sử. Ngoài ra, một số chi họ khác có gốc gác từ họ Phí như họ Bùi ở Thái Bình và Hà Tĩnh (thủy tổ là Phí Mộc Lạc/Bùi Mộc Đạc) và họ Lê Quốc ở Thái Bình và Thanh Hóa (thủy tổ là Bùi Quốc Hưng/Lê Quốc Hưng, cháu nội Phí Mộc Lạc/Bùi Mộc Đạc), họ Nhâm ở Thái Bình, họ Nguyễn Phí ở Hải Dương, họ Hà ở Vĩnh Phúc... Bộ " Bùi thị gia phả" của họ Bùi gốc Phí ở Đức Thọ Hà Tĩnh được Giáo sư Sử học Phan Huy Lê đánh giá là bộ gia phả cổ nhất của Hà Tĩnh, được viết dưới thời Lê Thánh Tông.

Đã có gần 100 nhân vật họ Phí được lịch sử phong kiến Việt Nam ghi lại, trong đó có 02 vị là Thượng thư, 09 vị đã đỗ tiến sĩ trong các triều đại phong kiến.

Nhiều danh nhân họ Phí được ghi trong chính sử của Việt Nam từ thời kỳ dựng nước đến thời kỳ giữ nước và công cuộc đổi mới ngày nay. Tiêu biểu trong thời kỳ dựng nước có: Phí Yêm làm quan Thứ sử Giao Châu từ năm 457 đến năm 465; Phí Sùng Đức được vua Lê Đại Hành cử sang sứ nhà Tống năm Giáp Ngọ (994). Phí Xa Lỗi có công phò tá Lý Công Uẩn lên ngôi nên Cảnh Thụy năm thứ 2-1009, Lý Thái Tổ vừa lên ngôi một ngày đã phong Phí Xa Lỗi làm Tả Kim Ngô (Quan Võ); Phí Hoàn là danh nhân Phật giáo nhà Lý; Phí Công Tín lập nhiều công lao được vua nhà Lý ban quốc tính cho đổi sang thành họ Lý, gọi là Lý Công Tín. Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng ông làm đến chức Thiếu Bảo, đến năm Mậu Dần, ông đổi lại họ Phí.

Trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong lịch sử dân tộc Việt Nam, họ Phí có rất nhiều đóng góp. Chỉ tính riêng trong 2 cuộc chiến tranh Đông Dương, họ Phí đã thống kê được hàng trăm liệt sĩ, hàng chục bà mẹ Việt Nam anh hùng, hàng ngàn quân nhân tham gia hai cuộc kháng chiến của dân tộc.

Hiện có hơn 50 sĩ quan cao cấp, hàng trăm tiến sĩ khoa học… trong đó, có thể kể đến: Thiếu tướng Phí Triệu Hàm, nguyên Phó Tư lệnh kiêm chính ủy quân khu Thủ đô; Thiếu tướng Phí Văn Hải – Phó Tư lệnh binh chủng Tăng Thiết Giáp, Phó Tư lệnh quân đoàn 21; Trung tướng Phí Quốc Tuấn – Tư lệnh Quân khu Thủ đô; Ông Phí Thái Bình – Phó Chủ tịch UBND TP Hà Nội (nguyên Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Vinaconex), GS.TS Phí Văn Lịch – Vụ trưởng Vụ Tổ chức Ủy ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước, Phí Văn Chỉ, Vụ trưởng Ban Tổ chức Trung ương, Phí Văn Điển- Phó TBT Báo Nông nghiệp Việt Nam, Ủy viên Ban chấp hành Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam, Phó Tổng biên tập Tạp chí Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam.
Những sưu tầm, nghiên cứu về dòng họ Phí theo đánh giá của GS Sử học Đinh Xuân Lâm và GS Hán Nôm Phan Văn Các: Họ Phí "không chỉ làm lịch sử cho dòng họ, mà còn làm lịch sử cho đất nước".

Ngày 17 – 11 – 2012, Hội đồng Phí tộc Việt Nam (HĐPTVN) đã tiến hành đại hội đại biểu lần thứ hai, nhằm tổng kết nhiệm kỳ I, bầu ra Ban Chấp hành HĐPTVN nhiệm kỳ II. Hơn 200 đại biểu của 81 chi họ trong dòng họ Phí Việt Nam đã về dự. Ông Phí Văn Chiến được bầu là Chủ tịch HĐPTVN nhiệm kỳ II. Ông Phí Văn Đấu được bầu là Phó Chủ tịch Thường trực phụ trách Tổ chức – Hành chính và Tổng hợp.

Nhiều tài liệu chính thống của dòng họ Phí hiện do ông Phí Văn Chiến – Chủ tịch Hội đồng Phí tộc Việt Nam đang lưu giữ.

Một số nhân vật nổi bật

 Phí Công, vị tướng nhà Đinh có công giúp Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp 12 sứ quân thế kỷ X.
 Phí Xa Lỗi, Tả Kim Ngô (Quan Võ) thời Lý Thái Tổ
 Phí Công Tín, đại thần thời Lý Thần Tông, Lý Anh Tông
 Phí Hoàn, danh nhân Phật giáo nhà Lý
 Phí Mộc Lạc, sau được vua Trần Anh Tông đổi tên thành Bùi Mộc Đạc, danh thần đời Trần
 Phí Triệu Hàm, Thiếu tướng, nguyên Phó Tư lệnh kiêm Chính ủy Quân khu Thủ đô
 Phí Văn Hải, Thiếu tướng, Phó Tư lệnh binh chủng Tăng Thiết Giáp, Phó Tư lệnh quân đoàn 21
 Phí Thái Bình, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội, Chủ tịch HĐQT Tổng công ty Vinaconex, nổi tiếng về vụ 19 lần vỡ đường ống nước sông Đà.
 Phí Quốc Tuấn, Trung tướng, Tư lệnh Quân khu Thủ đô
 Phí Văn Lịch, PGS.TS Vụ trưởng Vụ Tổ chức Ủy ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước
 Phí Văn Chỉ, Vụ trưởng Ban Tổ chức Trung ương
 Phí Văn Điển, Phó TBT Báo Nông nghiệp Việt Nam, Ủy viên Ban chấp hành Hội Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam, Phó Tổng biên tập Tạp chí Khoa học Phát triển Nông thôn Việt Nam.
 Phí Trường Thành, PGS,TS Trưởng khoa Địa chất, trường Đại học Tài nguyên Và Môi trường Hà Nội.
 Phí Tiến Sơn, NSƯT - đạo diễn truyền hình
 Phí Minh Long, cầu thủ bóng đá, thành viên của Câu lạc bộ bóng đá Hà Nội
 Phí Phương Anh, quán quân The Face Vietnam - Gương Mặt Thương Hiệu mùa 1 - 2016, là thành viên team Hồ Ngọc Hà
 Phí Quỳnh Anh, nghệ danh Quỳnh Anh Shyn, diễn viên
Tuấn Tiền Tỉ có tên thật là Phí Anh Tuấn, là một bình luận viên hàng đầu của AOE Việt Nam. Anh gây ấn tượng với sự hoạt ngôn, hài hước, và am hiểu sâu về AOE. Anh còn được người hâm mộ AOE gọi với danh hiệu "Linh hồn của AOE Việt Nam".

Thông tin thêm
Ngọc phả của Tả tướng Thủy quân Phật Nguyệt, Tổng Trấn hồ Động Đình, Bà là một trong nhiều nữ tướng của Hai Bà Trưng. Bà có mẹ đẻ là người họ Phí. Điều này chứng tỏ, vào những năm đầu thế kỷ thứ nhất của Công Nguyên đã có họ Phí của Việt Nam (khác với nhánh họ Phí từ Trung Quốc sang vào thế kỷ V của Công Nguyên). Hiện nay vẫn còn lưu giữ Thần tích, thần sắc, Ngọc phả của Bà. Bà đang được nhân dân ở ba xã của huyện Thanh Ba – Phú Thọ thờ cúng với những lễ nghi của tổ tiên họ Phí.

Một nhánh lớn của họ Bùi có xuất phát từ họ Phí: Bùi Mộc Đạc là một danh thần đời nhà Trần, vốn tên thật là Phí Mộc Lạc nhưng vì vua Trần Nhân Tông cho là Mộc Lạc là tên xấu, mang điềm chẳng lành (Mộc Lạc trong tiếng Hán nghĩa là cây đổ, cây rụng) nên vua đổi tên Phí Mộc Lạc thành Bùi Mộc Đạc với nghĩa Mộc Đạc là cái mõ đánh vang. Trong quá trình làm quan, Bùi Mộc Đạc được ghi nhận làm việc hết sức tận tụy, công minh, đem lại nhiều điều lợi cho nhân dân, hiến nhiều kế hay cho triều đình, nổi tiếng trong giới nho học, sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận "Sau này, người họ Phí trong cả nước hâm mộ danh tiếng của Mộc Đạc, nhiều người đổi làm họ Bùi". Đến nay giữa họ Bùi và họ Phí thường có quan hệ hữu hảo tốt đẹp với nhau là vì thế. Chắt nội Bùi Mộc Đạc là Bùi Quốc Hưng là người tham gia hội thề Lũng Nhai và cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Sau khi Lê Lợi lên ngôi, phong ông là Nhập nội Thiếu úy, tước Hương thượng hầu, sau thăng Nhập nội Tư đồ, được vua ban Quốc tính họ Lê, nên đổi là Lê Quốc Hưng. Bộ " Bùi thị gia phả" của họ Bùi gốc Phí ở Đức Thọ Hà Tĩnh được Giáo sư Sử học Phan Huy Lê đánh giá là bộ gia phả cổ nhất của Hà Tĩnh, được viết dưới thời Lê Thánh Tông. Theo gia phả của chi họ Bùi gốc Phí ở Nam Sách (Hải Dương) thì một trong số hậu duệ của Bùi Mộc Đạc là Bùi Thị Hý là tổ nghề của làng gốm Chu Đậu nổi tiếng. Bà Bùi Thị Hý được thờ làm tổ nghề của làng gốm Chu Đậu.

Họ Phí tại Trung Quốc
 Bắt nguồn tử họ Cơ, Xuân Thu thời kỳ Cháu trái của Lỗ Ý công phong ở đất Phí nên lấy Phí làm họ.
 Bắt nguồn tử họ Cơ, Xuân Thu thời kỳ Hậu duệ của Lỗ Hoàn công phong ở đất Phí nên lấy Phí làm họ.
 Bắt nguồn từ họ Tử hậu duệ của Hạ Vũ.

Một số nhân vật nổi bật của họ Phí tại Trung Quốc

 Phí Tuấn Long, nhà du hành vũ trụ Trung Quốc
 Phí Y (còn gọi là Phí Vĩ), thừa tướng nước Thục Hán thời Tam Quốc
 Phí Ngọc Thanh, nam ca sĩ và người dẫn chương trình người Đài Loan
 Phí Khải Minh, sinh ngày 16 tháng 9 năm 1996 là  ca sĩ, diễn viên có nguyên quán thành phố cấp huyện Trang Hà, địa cấp thị Đại Liên, tỉnh Liêu Ninh, Trung Quốc.
Phí Thấm Nguyên: nữ ca sĩ thành viên nhóm SNH48.

Tham khảo

Phạm Ngọc Dương. Đi tìm nguồn gốc những ngôi mộ khổng lồ ở Hải Dương. VTC News. Truy cập 04/9/2010

Họ người Việt Nam
Họ người Trung Quốc


title: Molinchart

text:
Molinchart  là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Xã của Aisne


title: Elephantomyia nigriclava

text:
Elephantomyia nigriclava là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Elephantomyia
Limoniidae ở vùng Indomalaya


title: Zell (Mosel)

text:
Zell an der Mosel là một đô thị thuộc huyện Cochem-Zell, Rheinland-Pfalz, nước Đức. Đô thị Zell (Mosel) có diện tích 44,98 km². Zell là thủ phủ của Verbandsgemeinde ("đô thị tập thể") Zell.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Cochem-Zell


title: Ellipteroides plumbeus

text:
Ellipteroides plumbeus là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Tân bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Ellipteroides
Limoniidae ở vùng Nearctic


title: Cladura hakonensis

text:
Cladura hakonensis là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Cladura
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Longué-Jumelles

text:
Longué-Jumelles là một xã trong vùng hành chính Pays de la Loire, thuộc tỉnh Maine-et-Loire, quận Saumur, tổng Longué-Jumelles. Tọa độ địa lý của xã là 47° 22' vĩ độ bắc, 00° 06' kinh độ đông. Longué-Jumelles nằm trên độ cao trung bình là 40 mét trên mực nước biển, có điểm thấp nhất là 20 mét và điểm cao nhất là 65 mét. Xã có diện tích 96,00 km², dân số vào thời điểm 2005 là 7059 người; mật độ dân số là 74 người/km².

Thông tin nhân khẩu

Các thành phố kết nghĩa
  Sinsheim, Đức

Tham khảo

Xã của Maine-et-Loire


title: Sympistis ptah

text:
Sympistis ptah là một loài bướm đêm thuộc họ Noctuidae. Loài này có ở New Mexico.

Sải cánh dài khoảng 31 mm.

Liên kết ngoài
 Images at mothphotographersgroup

Chú thích

Sympistis


title: Mèo nhà lông ngắn

text:
Mèo nhà lông ngắn là những con mèo nhà có lông ngắn, thuộc dạng mèo lai tạp hoặc có nguồn gốc lai giống không rõ ràng - vì vậy chúng không được xếp vào một nòi mèo nào cả. Trong cộng đồng những người yêu mèo, danh mục "mèo nhà lông ngắn" (Domestic Shorthair - DSH, House Cat, Shorthair - HCS, Shorthair Household Pet) tượng trưng cho một "nòi" giả và được dùng với mục đích phân loại (tuy nhiên nhiều cá thể thuộc các nòi "xịn" cũng bị đưa nhầm vào nhóm này). Ở đây, cần phân biệt mèo nhà lông ngắn với mèo Mỹ lông ngắn, mèo Anh lông ngắn hay các nòi mèo khác mang hai chữ "lông ngắn"; lý do đơn giản là, "mèo nhà lông ngắn" là tên mô tả... một con mèo nhà có lông ngắn, còn các tên sau là tên gọi riêng của các nòi mèo thật sự.

Mèo nhà lông ngắn là loại mèo phổ biến nhất ở Hoa Kỳ, chiếm 90-95 phần trăm số mèo ở nước này.

Mèo nhà lông ngắn thường có nhiều màu lông khác nhau và thường có xu hướng trở lại màu lông cũ sau nhiều thế hệ - tức là chúng mang trở lại màu lông của mèo khoang hay mèo mướp. Diện mạo của chúng cũng khá đa dạng và vì vậy, mèo nhà lông ngắn ở các quốc gia khác nhau thường có hình dáng và kích cỡ cũng khác nhau - vì chúng có vốn gen khác nhau. Mèo lông ngắn châu Á thường có diện mạo gần giống như mèo Xiêm hay mèo Tonkin trong khi đồng loại châu Âu thường tròn và to nặng hơn. Mèo lông ngắn cũng có ưu thế lai vì chúng sở hữu vốn gien rất đa dạng, do đó chúng ít bị bệnh về di truyền hơn so với các nòi mèo thuần chủng.

Xem thêm

 Mèo nhà lông dài

Chú thích

Liên kết ngoài

Giống mèo
Sơ khai mèo


title: Belloy-Saint-Léonard

text:
Belloy-Saint-Léonard là một commune ở tỉnh Somme trong vùng Hauts-de-France, Pháp.

Địa lý
Thị trấn này tọa lạc trên đường D157, khoảng  về phía tây của Amiens and  về phía nam của Abbeville.

Dân số

Xem thêm
 Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Belloy-Saint-Léonard trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Belloy-Saint-Léonard sur le site de l'Insee
 Belloy-Saint-Léonard sur le site du Quid
 Localisation de Belloy-Saint-Léonard sur une carte de France et communes limitrophes

Xã của Somme


title: Hepsidera

text:
Hepsidera là một chi bướm đêm thuộc họ Erebidae.

Chú thích

Tham khảo

Natural History Museum Lepidoptera genus database

Erebidae


title: Neognophomyia hostica

text:
Neognophomyia hostica là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Neognophomyia
Limoniidae ở vùng Neotropic


title: Adhemarius roessleri

text:
Adhemarius roessleri là một loài bướm đêm thuộc họ Sphingidae. Nó được miêu tả bởi Eitschberger năm 2002, và được tìm thấy ở Brasil, Columbia, Guyana, miền bắc Peru và Guyane thuộc Pháp.

There are probably at least two generations per year.

Ấu trùng có thể ăn các loài Ocotea, như Ocotea veraguensis, Ocotea atirrensis và Ocotea dendrodaphne.

Chú thích

Tham khảo

Adhemarius


title: 2681 Ostrovskij

text:
2681 Ostrovskij (1975 VF2) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 2 tháng 11 năm 1975 bởi T. Smirnova ở Nauchnyj.

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 2681 Ostrovskij

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1975
Được phát hiện bởi Tamara Mikhaylovna Smirnova


title: 9427 Righini

text:
9427 Righini (1996 CV7) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 14 tháng 2 năm 1996 bởi M. Tombelli và U. Munari ở Cima Ekar.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 9427 Righini

Thiên thể phát hiện năm 1996
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Cephaloleia dilaticollis

text:
Cephaloleia dilaticollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Baly miêu tả khoa học năm 1858.

Chú thích

Tham khảo

Cephaloleia


title: Sieversdorf-Hohenofen

text:
Sieversdorf-Hohenofen là một đô thị thuộc huyện Ostprignitz-Ruppin, bang Brandenburg, Đức. Đô thị Sieversdorf-Hohenofen có diện tích 19,83 km², dân số thời điểm 31 tháng 12 năm 2006 là 843 người.

Tham khảo


title: Blumenthal, Rendsburg-Eckernförde

text:
Blumenthal là một đô thị thuộc quận Rendsburg-Eckernförde, bang Schleswig-Holstein.

Tham khảo

Xã và đô thị ở huyện Rendsburg-Eckernförde


title: Trạng Quỳnh

text:
Trạng Quỳnh là một nhân vật giai thoại trong các truyện kể văn học dân gian Việt Nam, nổi tiếng với tính cách trào lộng, hài hước với bối cảnh thời vua Lê chúa Trịnh. Nhân vật Trạng Quỳnh được cho là mang nhiều dáng dấp của một nhân vật lịch sử có thật, Nguyễn Quỳnh (1677 - 1748), một danh sĩ thời Lê Trung Hưng, người xã Hoằng Lộc, huyện Hoằng Hóa, Thanh Hóa, từng đỗ bậc Cống sĩ nên còn được gọi là Cống Quỳnh.

Một nhân vật giai thoại khác trong các truyện kể văn học dân gian Việt Nam là Xiển Bột, cũng nổi tiếng với tính cách trào lộng, hài hước trong bối cảnh thời Nguyễn, được gán là hậu duệ (chắt) của nhân vật Trạng Quỳnh.

Mô tả
Trong các mô tả giai thoại, Trạng Quỳnh người Thanh Hóa, từ bé đã nổi tiếng thông minh, khắp vùng gọi là sao sáng xứ Thanh, từng đỗ đạt Trạng nguyên. Do tính cách trào lộng, hay đả kích quan lại, nhiều lần bỡn cợt với cả vua Lê chúa Trịnh. Cuối cùng, chúa Trịnh bày mưu đầu độc hại chết ông, nhưng dù vậy, ông vẫn bày kế làm cho chúa Trịnh chết theo, trở thành điển tích nổi tiếng "Trạng chết, Chúa cũng băng hà".

Một số giai thoại điển hình
Dưới đây là một số giai thoại điển hình, được biết đến nhiều như các điển tích dân gian. Nội dung có thể có những dị biệt tuỳ theo phiên bản.

Thừa giấy vẽ voi
Trong kỳ thi Hương cống, Quỳnh làm bài rất nhanh, xong sớm trước nhiều thí sinh khác. Lẽ ra phải nộp quyển, nhưng vì Quỳnh chẳng thiết chuyện đỗ đạt, nên táy máy dở bài ra xem lại. Thấy còn một đoạn giấy trắng bên dưới, Quỳnh liền chấm bút vẽ một bầy voi, rồi tiện tay đề luôn bên cạnh mấy câu thơ ngẫu hứng:
Văn chương phú lục đã xong rồiThừa giấy làm chi chẳng vẽ voi?
Tớ có một điều xin bảo thậtThằng nào cười tớ, nó ăn bòi.

Lúc ấy, có viên quan giám thị liếc thấy bài thơ tứ tuyệt ngạo mạn của Quỳnh, liền chạy đi báo với quan giám khảo. Quan sơ khảo và quan phúc khảo rón rén đến dòm thử thì quả đúng như vậy. Quỳnh biết, nhưng tảng lờ , lại đưa bút viết tiếp hai câu thơ nữa:
Voi mẹ, voi con, voi lúc nhúcChú sơ, chú phúc, rúc mà coi.

Đám quan viên lúc này cảm thấy sượng sùng nên bấm nhau rút lẹ, đứng lâu ở đó e không khéo lại bị Quỳnh chơi khăm, mất mặt nữa.

Đối đáp sứ Tàu
Triều đình chuẩn bị đón sứ Tàu sang nước ta. Chúa nghe nói viên chánh sứ là kẻ hống hách, hợm hĩnh, bèn giao cho Quỳnh giữ việc nghênh tiếp. Quỳnh phụng mạng, đồng thời xin triệu thêm bà Ðoàn Thị Ðiểm giả làm người bán hàng nước cho khách qua đường, còn mình giả trang làm anh lái đò đưa sứ bộ qua sông.

Sứ Tàu đi ngang quán bà Ðiểm, thấy trong hàng có một cô gái xinh xắn ngồi bán, liền hùa nhau kéo vào uống nước, sẵn có buông lời chọc ghẹo, bỡn cợt. Một tên líu lo đọc bâng quơ:
Nam bang nhất thốn thổ, bất tri nhân canh
("Một tấc đất nước Nam không biết bao nhiêu người cày", ý cho rằng đàn bà nước Nam lẳng lơ)

Bà Ðiểm đang nhai trầu, nhổ toẹt một bãi, đọc:Bắc quốc đại trượng phu, giai do thử đồ xuất
("Đại trương phu Bắc quốc đều từ chỗ đó chui ra", hàm ý sứ Tàu oai nghi đến mấy đều luỵ chỗ đàn bà đẻ)

Nghe xong câu ấy, cả bọn ngừng uống nước, tròn mắt, há hốc miệng nhìn bà Ðiểm.

Lúc sứ Tàu qua đò, một tên trong sứ bộ chột bụng, vãi ra một tiếng "bủm". Hắn bèn đọc một câu chữa thẹn xấc xược:
Lôi động Nam bang
(Sấm động nước Nam)

Quỳnh đang cầm chèo, liền đứng dậy vạch quần đái vòng xuống sông, đọc ngay vế đáp:Vũ quá Bắc hải
(Mưa qua bể Bắc)

Sứ Tàu thẹn quá, xộc lại định đánh Quỳnh. Quỳnh trở cán chèo thủ thế rồi mắng:
Tiền phát lôi, hậu phát vũ, thiên địa chi lý nại hỉ
(Sấm động trước, ắt sau sẽ có mưa, luật trời đất là thế)

Cả bọn sứ bộ sửng sốt nhìn nhau, không thốt nên lời vì câu đối đáp quá chỉnh của anh lái đò, bèn ngậm miệng chờ đến nơi.

Món ăn mầm đá
Có một dạo, Chúa mắc bệnh ăn không ngon, dù là sơn hào hải vị, trân quý ê hề. Một hôm, Quỳnh vào hầu, Chúa hỏi:

- Độ rày ta ăn uống không thấy ngon, dù của ngon vật lạ cũng thấy dửng dưng. Trạng có biết món nào ngon không?

Quỳnh nghe xong bèn tâu:

- Khải Chúa, xin hỏi Chúa đã từng dùng món mầm đá chưa?

- Mầm đá? Chà, món đó thì chưa cả nghe đến. Chắc hẳn là ngon lắm?

- Khải Chúa, quả thật có vậy!

Chúa nghe lòng hớn hở, bèn cho Quỳnh về nhà chuẩn bị, để buổi chiều Chúa sẽ sang ngự dụng.

Mới đầu xế chiều, Chúa đã ngự đến nhà Quỳnh thật. Quỳnh sai người nhà bắc bếp râm ran chế biến, dao thớt lộc cộ, phi đảo gia vị bay mùi thơm lừng; còn mình thì châm trà ngồi hầu chuyện với Chúa. Đến gần tối, Chúa thấy đói meo, bụng chỉ toàn nước trà khan, chốc chốc lại hỏi thăm, nhưng Quỳnh vẫn tấu Chúa gắng chờ thêm, lại giục người nhà lăng xăng dao thớt.

Gần đến khuya, Chúa đói đến rã ruột, bèn nói Quỳnh dâng món gì dùng tạm. Quỳnh khi đó sai người nhà bưng lên một mâm cơm trắng, đích thân xới cơm cho Chúa ngự. Mỗi chén cơm, Quỳnh lại kính cẩn xúc vào chén một ít món gì đấy từ một cái lọ be bé, trên thân dán 2 chữ "Đại Phong". Chúa thấy chén cơm trắng có món ấy thơm lừng, ăn một hơi mấy chén thật ngon miệng. Khi qua cơn đói, Chúa mới hỏi Quỳnh.

- Này Trạng, Đại Phong là món ngon gì mà ta chưa từng dùng?

- Khải Chúa, đó chỉ là món ăn thường ngày dân dã của nhà thần thôi ạ!

- Nhưng đó là món gì?

- Khải Chúa, "Đại Phong" là gió lớn. Gió lớn thì đổ chùa, đổ chùa thì tượng lo, mà tượng lo tức là... Lọ tương ạ!

Chúa khi ấy mới biết là mình bị Quỳnh lỡm. Do dùng sơn hào hải vị lâu ngày nên khẩu vị bị nhờn, Quỳnh dùng mẹo để Chúa đói bụng rã ruột mới cho Chúa ăn, nên món gì cũng thấy ngon.

Trạng chết Chúa cũng băng hà
Sau nhiều lần bị Quỳnh bỡn cợt, Chúa có bụng ghét Quỳnh, bèn cho đòi Quỳnh vào thị yến, định đánh thuốc độc cho chết. Quỳnh biết lần này có hoạ sát thân, nên trước khi đi có dặn vợ con rằng:

- Hôm nay ta vào hầu yến Chúa, lành ít, dữ nhiều. Ta có mệnh hệ nào, thì không được phát tang ngay, cứ phải để ta vào võng, cắt hai đứa quạt hầu, rồi gọi nhà trò về hát, đợi bao giờ phủ Chúa phát tang thì ở ngoài hãy phát tang.

Dặn xong, bèn vào cung hầu yến Chúa. Lúc dùng yến, Chúa hỏi:

- Bao giờ Quỳnh chết?

Quỳnh thưa:

- Bao giờ Chúa băng hà thì Quỳnh cũng chết?

Ăn xong, Quỳnh thấy trong người khác lạ, bèn cáo xin về. Vừa về đến nhà thì tắt hơi. Vợ con theo lời dặn mà làm. Chúa sai người dò xét, thấy Quỳnh đương nằm võng nghe nhà trò hát, mà người nhà đi lại vui vẻ như thường. Chúa liền đòi đầu bếp lên hỏi xem đánh thuốc thế nào mà Quỳnh không việc gì. Chúa ăn thử, được một chốc thì lăn ra chết.

Nhà Quỳnh nghe thấy trong phủ Chúa phát tang thì ở nhà cũng phát tang. Chúa và Trạng đưa ma một ngày. Thế mới biết Quỳnh chết đến cổ còn lừa được Chúa chết theo. Người đời sau có thơ rằng:Trạng chết chúa cũng băng hà
Dưa gang đỏ đít thì cà đỏ trôn.

 Trong văn hoá đại chúng
{| class="wikitable" style="width:100%;"
|- style="background:gold; color:black; text-align:center;"
|Năm||Tác Phẩm||Diễn Viên||Nhân Vật'''
|-
| style="text-align:center;"|1989 || style="text-align:center;"|Trang Quỳnh|| style="text-align:center;"| Hoàng Dũng || style="text-align:center;"| Trạng Quỳnh
|-
| style="text-align:center;"|2019 || style="text-align:center;"|Trạng Quỳnh|| style="text-align:center;"| Quốc Anh || style="text-align:center;"| Trạng Quỳnh
|}
Ở miền Bắc Trung bộ Việt Nam, người địa phương hay dùng từ "trạng" để chỉ về những người ra vẻ, thích thể hiện, kể cả, hay khoe mẽ, và thường biểu đạt bằng thán từ "trạng hè'' !" ("thằng ni trạng hè").

Chú thích
Văn học Việt Nam
Người Việt Nam giả tưởng


title: Rhectomia liebherri

text:
Rhectomia liebherri là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Engel mô tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Rhectomia
Động vật được mô tả năm 1995
Loài ít quan tâm


title: Psychomyia mindorella

text:
Psychomyia mindorella là một loài Trichoptera trong họ Psychomyiidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Psychomyia


title: Anthurium pichinchae

text:
Anthurium pichinchae là một loài thực vật]] thuộc họ Araceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador. Môi trường sống tự nhiên của chúng là vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo

 Benavides, G. & Pitman, N. 2003. Anthurium pichinchae. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 20 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
P


title: Bouillé-Ménard

text:
Bouillé-Ménard là một xã thuộc tỉnh Maine-et-Loire trong vùng Pays de la Loire tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 99 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Bouillemenard


title: Rhamphomyia albidiventris

text:
Rhamphomyia albidiventris là một loài ruồi nhảy trong họ Empididae. Nó có phạm vi phân bố hạn chế. Nó được ghi nhận ở Đại Anh, Đức, Áo, Slovakia, Bosnia, Phần Lan và miền trung Nga.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo
Fauna Europaea

Liên kết ngoài

Empididae
Động vật được mô tả năm 1898
Côn trùng hai cánh châu Âu


title: Lyces striata

text:
Lyces striata là một loài bướm đêm thuộc họ Notodontidae. Nó là loài đặc hữu của Thái Bình Dương slope của Ecuador và Colombia.
Nó bắt chước với loài Crocomela erectistria.

Ấu trùng ăn Passiflora chelidonea.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Species page at Tree of Life project


title: Stigmella spinosissimae

text:
Stigmella spinosissimae là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được tìm thấy ở Đảo Anh và Ireland. Nó cũng có mặt ở phần phía đông của the Palearctic ecozone.

Ấu trùng ăn Rosa pimpinellifolia và possibly other Rosa species. Chúng ăn lá nơi chúng làm tổ.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Fauna Europaea
Leaf và stem mines of British flies và other insects

S


title: Kakizaki Kageie

text:
là một daimyo thời kỳ Sengoku làm chủ vùng Echigo (nay là Niigata) và là một thuộc tướng của Uesugi Kenshin luôn được khen ngợi. Kageie được đặt cho một cái hiệu là Izumi no kami. Ông đã tham gia 3 trận chiến ở Kawanakajima. Trong trận thứ 4, ông đã lãnh đạo lính của mình tấn công Takeda và tiêu diệt binh lính của Takeda Nobushige. Trong trận đánh đó, Nobushige đã bị giết, kết thúc một trận đấu quyết liệt. Kageie còn tham gia với Kenshin đi tấn công Hôjô và Ashina, nhưng bị nghi ngờ làm phản. Năm 1570, Kakizaki đã đem con trai mình làm con tin cho nhà Hojo để tạo hòa bình giữa nhà Uesugi và nhà Hojo.

Tham khảo

Daimyo
Thời kỳ Sengoku
Sinh năm 1513
Mất năm 1575
Niigata


title: Eucera ferruginea

text:
Eucera ferruginea là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Lepeletier mô tả khoa học năm 1841.

Chú thích

Tham khảo

Eucera
Động vật được mô tả năm 1841


title: Yadkinville, North Carolina

text:
Yadkinville là một đô thị, quận lỵ quận Yadkin , tiểu bang Bắc Carolina, Hoa Kỳ. Theo kết quả điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, thành phố này có dân số người .
Thành phố này có diện tích  km², trong đó có  km² là diện tích mặt nước.

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận Yadkin, Bắc Carolina


title: Malacorhinus tricolor

text:
Malacorhinus tricolor là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Jacoby miêu tả khoa học năm 1887.

Chú thích

Tham khảo

Malacorhinus


title: Hyphydrus dissimilis

text:
Hyphydrus dissimilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Biström miêu tả khoa học năm 1983.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hyphydrus


title: Labidostomis pallidipennis

text:
Labidostomis pallidipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Gebler miêu tả khoa học năm 1830.

Chú thích

Tham khảo

Labidostomis


title: Loạn 12 sứ quân

text:
Loạn 12 sứ quân (chữ Nôm: 亂12使君; chữ Hán: 十二使君之亂, Thập nhị sứ quân chi loạn) là một giai đoạn nội chiến diễn ra vào cuối thời nhà Ngô, kéo dài từ năm 944 sau khi Ngô Quyền mất cho đến khi Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước, lập ra nhà Đinh năm 968, được ghi chép trong phần Bản kỷ Ngô sứ quân Ngô Xương Xí.

Cuộc loạn lạc này có nguyên nhân sâu xa từ quá trình phân hóa xã hội thời Bắc thuộc, dẫn đến việc xuất hiện tầng lớp thổ hào, quan lại có thế lực mạnh về kinh tế, chính trị và tạo ra sự phân tán cát cứ. Thực chất của cuộc nội chiến này là việc đấu tranh giành quyền lực tối cao trên đất Tĩnh Hải quân của các thủ lĩnh địa phương khi nhà Đường suy yếu, người Việt có cơ hội đứng lên tranh giành quyền lãnh đạo. Giai đoạn này có mầm mống từ đầu thế kỷ X và có cơ hội phát triển mạnh từ khi Dương Tam Kha cướp ngôi nhà Ngô, các nơi không chịu thuần phục, các thủ lĩnh nổi lên cát cứ một vùng, nhiều người còn xưng Vương như An vương Ngô Nhật Khánh, Vũ Ninh vương Nguyễn Thủ Tiệp, Quang Hiển quốc vương Kiều Thuận, Quảng Trí quân Nguyễn Khoan hoặc tranh ngôi vua như Lã Xử Bình, Dương Huy, Đỗ Cảnh Thạc, Kiều Công Hãn và đem quân đánh chiếm lẫn nhau.

Giai đoạn 12 sứ quân kéo dài hơn 20 năm (944–968) và kết thúc khi Đinh Tiên Hoàng thống nhất đất nước, lập ra nhà nước Đại Cồ Việt – Nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên trong lịch sử của nước Việt Nam. Giống với thời Xuân Thu – Chiến Quốc của Trung Quốc và Chiến Quốc (Nhật Bản) của Nhật Bản, giai đoạn này cũng có thể coi là một thời kỳ chiến quốc của Việt Nam.

Bối cảnh và lịch sử

Các Hào trưởng trở thành Tiết độ sứ
Năm 905, nhà Đường suy yếu, Khúc Thừa Dụ là Hào trưởng Chu Diên, được dân chúng ủng hộ, đã tiến quân ra chiếm đóng phủ thành Đại La, tự xưng là Tiết độ sứ. Họ Khúc đã mở đầu thời kỳ tự chủ của người Việt sau hơn 1000 năm Bắc thuộc.

Năm 906, tướng Nguyễn Nê theo lệnh vua Đường đem 7000 quân sang An Nam đòi họ Khúc triều cống. Nguyễn Nê dựng bản doanh ở Thành Quả, lấy vợ Việt sinh ra ba con trai sau này là các sứ quân Nguyễn Khoan, Nguyễn Thủ Tiệp và Nguyễn Siêu. Cũng trong thời kỳ nhà Đường suy yếu, nhiều thủ lĩnh Trung Hoa chạy loạn xuống Tĩnh Hải quân lập ấp mà con cháu họ sau này trở thành các sứ quân như Đỗ Cảnh Thạc và Trần Lãm.

Năm 918, Khúc Hạo mất, Khúc Thừa Mỹ lên thay hèn yếu, bất lực dù đã có Đại La (Hà Nội) vẫn không khống chế nổi các hào trưởng địa phương, phải cầu viện nhà Hậu Lương (Trung Quốc). Quân Nam Hán tiến sang, bắt Khúc Thừa Mỹ và đem về Quảng Châu.

Năm 931, hào trưởng Dương Đình Nghệ từ Ái châu đánh đuổi Thứ sử Lý Tiến của nước Nam Hán, giải phóng thành Đại La. Lưu Cung sai Trần Bảo mang quân sang tiếp viện. Dương Đình Nghệ chủ động mở cửa thành nghênh đón địch, tiêu diệt viện binh Nam Hán, chém chết Trần Bảo. Sau đó ông tự lập làm Tiết độ sứ, dùng Ngô Quyền, Đinh Công Trứ (thân sinh của Đinh Bộ Lĩnh), Kiều Công Tiễn làm nha tướng.

Năm 937, Kiều Công Tiễn, hào trưởng Phong Châu, một tướng dưới quyền đã giết hại Dương Đình Nghệ để cướp quyền với lý do Đình Nghệ là người gây ra cái chết của Khúc Thừa Mỹ, chúa cũ của Tĩnh Hải quân. Hai cháu nội Tiễn là Kiều Công Hãn và Kiều Thuận sau này trở thành các sứ quân ở gần khu vực Phong Châu.

Năm 938, Ngô Quyền là con rể Dương Đình Nghệ ra Đại La giết Kiều Công Tiễn rồi dẹp giặc Nam Hán ở sông Bạch Đằng, lên ngôi Vua, lập ra nhà Ngô, dựng lại quyền tự chủ. Trong số các tướng có Sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, Sứ quân Kiều Công Hãn và Sứ quân Phạm Bạch Hổ. Tàn dư họ Kiều còn lại là Sứ quân Kiều Thuận chạy về chiếm vùng núi Hồi Hồ và liên kết với Ma Xuân Trường thâu tóm các tộc trưởng miền núi.

Triều đình Cổ Loa dẹp loạn

Năm 944, Ngô Quyền mất, con trai Dương Đình Nghệ là Dương Tam Kha cướp ngôi, tự lập mình làm vua, xưng Dương Bình vương. Ngô Xương Ngập (con trưởng Ngô Quyền) chạy về nhà một hào trưởng là Phạm Lệnh Công ở làng Trà Hương (Hải Dương). Dương Tam Kha ba lần sai quân đi bắt Ngô Xương Ngập mà không được.

Từ khi Dương Tam Kha lấy ngôi của nhà Ngô, thêm nhiều nơi không chịu thần phục. Đặc biệt là loạn ở hai thôn Đường - Nguyễn, nhiều thủ lĩnh nổi lên chống đối như Sứ quân Ngô Nhật Khánh ở Đường Lâm (thôn Đường) và Sứ quân Nguyễn Khoan nổi dậy ở Tam Đái (thôn Nguyễn), Sứ quân Phạm Bạch Hổ là con của Phạm Lệnh Công chiếm Đằng Châu, Sứ quân Trần Lãm chiếm giữ ở Bố Hải Khẩu.

Năm 950, Dương Tam Kha sai Ngô Xương Văn (con Ngô Quyền) đi đánh 2 thôn Đường Lâm và Nguyễn Gia Loan ở Thái Bình. Ngô Xương Văn cho rằng đây là các ấp vô tội và thuyết phục các tướng dẫn quân quay lại lật đổ Dương Tam Kha. Xương Văn không giết Tam Kha, chỉ giáng xuống làm Chương Dương công. Ngô Xương Văn tự xưng làm Nam Tấn Vương, đóng đô ở Cổ Loa, cho người đón anh trai Ngô Xương Ngập về cùng làm vua, là Thiên Sách Vương. Lúc đó cùng tồn tại hai vua là Thiên Sách Vương và Nam Tấn Vương, sử sách gọi là Hậu Ngô Vương.

Năm 951, Hậu Ngô Vương tiến đánh Đinh Bộ Lĩnh ở Hoa Lư hơn một tháng không được đành mang Đinh Liễn về Cổ Loa làm con tin. Cũng từ đó Ngô Xương Ngập chuyên quyền, không cho Xương Văn tham dự chính sự nữa.

Năm 954, Ngô Xương Ngập bị bệnh thượng mã phong mà chết, chỉ còn một vua là Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn.

Sau khi Thiên Sách vương mất, thủ lĩnh ở quận Thao Giang là Chu Thái quật cường không thần phục nhà Ngô. Nam Tấn vương thân chinh đi đánh, chém được Chu Thái. Cũng sau thời gian này, Ngô Xương Văn đi đánh giặc Lý Huy/Dương Huy ở châu Tây Long, đóng quân ở cửa Phù Lan, suốt tháng trời giặc tan mới rút quân trở về.

Chiến tranh giữa các sứ quân (966-968)
Năm 965, Ngô Xương Văn đi đánh thôn Đường tức Đường Lâm của sứ quân Ngô Nhật Khánh và thôn Nguyễn Gia Loan của sứ quân Nguyễn Thái Bình bị phục binh bắn nỏ chết. Khi Ngô Xương Xí nối ngôi, Ngô Nhật Khánh là anh em cùng họ cũng kéo quân từ Đường Lâm về Cổ Loa tranh giành.

Cũng trong năm 965 Thứ sử Phong Châu Kiều Công Hãn kéo quân về triều đình Cổ Loa cùng tranh ngôi vua với Lã Xử Bình, con của Ngô Xương Ngập là Ngô Xương Xí phải lui về giữ đất Bình Kiều, trở thành Ngô Sứ quân. Theo sử gia Ngô Thì Sĩ "thì lúc đó Nam Tấn mới mất, trong nước rối ren, Đinh Liễn có công dẹp loạn, lại được phong tước, chứ chẳng như những con tin tầm thường nhân lúc loạn lạc mà trốn về". Đinh Liễn sau 15 năm làm con tin ở Cổ Loa đã trở về Hoa Lư, cùng cha là Đinh Bộ Lĩnh sang đầu quân cho Sứ quân Trần Lãm ở Thái Bình.

Năm 966 Thứ sử Dương Huy, Thứ sử Kiều Công Hãn, Tham mưu Lã Xử Bình và Nha tướng Đỗ Cảnh Thạc tranh nhau làm vua. Đinh Bộ Lĩnh giết được Lã Xử Bình, kiểm soát được thành Cổ Loa. Các tướng Kiều Công Hãn, Đỗ Cảnh Thạc thua chạy về Phong Châu và Đỗ Động, nổi dậy thành sứ quân.

Các sứ quân ra mặt đánh chiếm lẫn nhau: Phạm Bạch Hổ tấn công Trần Lãm, Lã Đường tấn công Đỗ Cảnh Thạc; Kiều Công Hãn tấn công Nguyễn Khoan; Nguyễn Thủ Tiệp giết Dương Huy chiếm Vũ Ninh và tự xưng là Vũ Ninh vương.

Năm 967, Sứ quân Trần Lãm mất, Sứ quân Ngô Nhật Khánh từ Đường Lâm, Đỗ Động Giang tập hợp 500 con em Ngô Tiên chúa đánh Bố Hải Khẩu, khi đến đất Ô Man thì bị Ngô phó sứ chặn đánh phải bỏ về. Đinh Bộ Lĩnh liền cất quân đi đánh, không bộ lạc nào ở đó không hàng phục. Các sứ quân Phạm Bạch Hổ, Ngô Nhật Khánh, Ngô Xương Xí đem quân về hàng, lực lượng họ Đinh ngày càng lớn mạnh. Đinh Bộ Lĩnh đánh dẹp các sứ quân Đỗ Cảnh Thạc, Nguyễn Siêu, Nguyễn Khoan, Kiều Công Hãn, Kiều Thuận.

Năm 968, Đinh Bộ Lĩnh tiếp tục đánh dẹp các sứ quân Lý Khuê, Lã Đường và thống nhất Tĩnh Hải quân, lên ngôi Hoàng đế ở kinh đô Hoa Lư, chính thức lập ra triều đại nhà Đinh trong lịch sử Việt Nam.

12 sứ quân

Đến năm 966, hình thành đầy đủ 12 sứ quân chiếm giữ các địa phương:
 Ngô Xương Xí giữ Bình Kiều (Triệu Sơn, Thanh Hóa).
 Ngô Nhật Khánh tự xưng là Ngô Lãm Công, giữ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội).
 Đỗ Cảnh Thạc tự xưng là Đỗ Cảnh Công, giữ Đỗ Động Giang (Quốc Oai và Thanh Oai, Hà Nội).
 Phạm Bạch Hổ tự xưng là Phạm Phòng Át, giữ Đằng Châu (Hưng Yên).
 Kiều Công Hãn tự xưng Kiều Tam Chế, giữ Phong Châu (Phú Thọ).
 Kiều Thuận tự xưng là Kiều Lệnh Công, giữ Hồi Hồ (Cẩm Khê, Phú Thọ).
 Nguyễn Khoan tự xưng Nguyễn Thái Bình, giữ Tam Đái (Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc).
 Nguyễn Siêu tự xưng là Nguyễn Hữu Công, giữ Tây Phù Liệt (Thanh Trì, Hà Nội).
 Nguyễn Thủ Tiệp tự xưng là Nguyễn Lệnh Công, giữ Tiên Du (Bắc Ninh).
 Lý Khuê tự xưng là Lý Lãng Công, giữ Siêu Loại (Thuận Thành, Bắc Ninh).
 Trần Lãm tự xưng là Trần Minh Công, giữ Bố Hải Khẩu (Thái Bình).
 Lã Đường tự xưng là Lã Tá Công, giữ Tế Giang (Văn Giang, Hưng Yên).

Theo Việt sử kỷ yếu: "Từ khi Dương Tam Kha chiếm vị xưng vương, lòng người không phục. Các thổ hào có quân đội hùng cứ mỗi người một phương, chiếm giữ quận ấp, xung đột tranh giành ảnh hưởng, tiêu diệt lẫn nhau. Một nước phân liệt chia thành nhiều giang sơn. Quốc sử chép là Thập nhị sứ quân. Con số 12 đây là không kể các tù trưởng miền rừng núi và mấy thố hào ít nổi tiếng".

Có ý kiến cho rằng số sứ quân trên mang tính ước lượng cho phù hợp với con số 12 châu Tĩnh Hải quân vì theo các tài liệu lịch sử và thần tích còn lưu lại, một số nhân vật tương tự nhưng không được kê vào danh sách sứ quân trên. Điển hình như cuốn Tục tư trị thông giám trường biên của Lý Đảo (Trung Hoa) ghi:
Tĩnh Hải quân Tiết độ sứ Ngô Xương Văn chết, tham mưu của Văn là Ngô Xử Bình, cùng Phong Châu Thứ sử Kiều Tri Hựu, Vũ Ninh châu Thứ sử Dương Huy, Nha tướng Đỗ Cảnh Thạc, bọn ấy cùng tranh lập. Mười hai châu của Giao Chỉ đại loạn, trộm cướp cùng dấy.
Có thể trong số các nhân vật: Lã Xử Bình, Dương Huy,... hoặc không có thực ấp, không phải là thổ hào, thứ sử hoặc đã chết tại thời cực thịnh của 12 sứ quân.

Theo cuốn "Gốc và Nghĩa từ Việt thông dụng" của Nhà Xuất bản Văn hóa Thông tin năm 1998 thì từ "Sứ quân" được dịch là "Vua cai trị" (sứ: cai trị, quân: vua). Ở Trung Hoa, Sứ quân còn là cách gọi tôn xưng dành cho người nắm giữ chức đầu của một châu mục nào đó, tức Thứ sử (Theo định nghĩa của từ điển Từ nguyên). Cách gọi này được dùng trong các văn bản từ đời Hán cho đến đời Thanh.

Trong các sứ quân trên:
 Ngô Xương Xí và Ngô Nhật Khánh là quý tộc nhà Ngô; Phạm Bạch Hổ, Đỗ Cảnh Thạc, Kiều Công Hãn là tướng nhà Ngô; các sứ quân còn lại được xác định là các thủ lĩnh địa phương..
 5 trong số 12 thủ lĩnh cát cứ có gốc là người Hoa: Đỗ Cảnh Thạc gốc người Quảng Lăng ở tỉnh Giang Tô, Trần Lãm là người gốc Quảng Đông; Nguyễn Khoan, Nguyễn Siêu, Nguyễn Thủ Tiệp là 3 anh em gốc người Phúc Kiến.
 Kiều Công Hãn, Kiều Thuận là 2 anh em, cháu nội Kiều Công Tiễn.
 Lực lượng Sứ quân Trần Lãm sau khi sứ tướng mất hợp nhất về với Sứ quân Đinh Bộ Lĩnh.

Các sứ quân thường được mô tả thân hình dũng mãnh, khí phách anh hùng như: Phạm Bạch Hổ có thân hình vạm vỡ, mạnh mẽ như hổ, thông minh hơn người, văn võ song toàn; Đỗ Cảnh Thạc bị bọn cướp xẻo mất một bên tai, lòng căm thù sôi sục, quyết tìm thầy học võ; Nguyễn Thủ Tiệp mình dài tiếng to, ai nghe thấy tiếng nói cũng phải giật mình, người ta gọi là ông Sấm;; Kiều Thuận khi sinh ra có ánh sáng lạ tràn ngập khắp ngôi nhà; Nguyễn Siêu chết trôi sông 3 tháng không nát, nước da vẫn tươi nguyên...

Cuốn chính sử Việt Nam "Lịch triều hiến chương loại chí" trang trọng xếp 12 sứ quân vào danh sách dòng chính thống các bậc đế vương. Trong số các sứ quân cai trị ở vùng chiếm đóng, nhiều người đã xưng Vương hoặc được tôn xưng là Vương như:
 Nguyễn Thủ Tiệp, vốn xưng Lệnh Công (令公), sau xưng Vũ Ninh vương (武宁王), giống tên hiệu một vị vua thời Tam Quốc Triều Tiên.
 Ngô Nhật Khánh, vốn xưng Lãm Công (覽公), sau xưng An vương (安王).
 Nguyễn Khoan, xưng làm Thái Bình (太平), sau xưng Quảng Trí quân (瀇智君), tức một vị Quân vương có đức lớn tài cao, rộng hiểu biết và đầy tình bác ái, biết canh tân mỹ tục..
 Phạm Bạch Hổ, được người dân một số vùng tôn sùng như một vị Vương. Các đền thờ của ông ở Hưng Yên và Nam Định đều được gọi là đền Vua Mây và có bức đại tự ở chính cung tôn vinh 4 chữ: "Thái Bình vương phủ" (太平王府).
 Trần Lãm được người dân lập đền thờ ở nhiều nơi trong đó thành phố Thái Bình có di tích Miếu Vua Lãm.
 Kiều Thuận, cũng được hậu thế tôn vinh như là một vị Vương. Trong ngôi đền Trù Mật, trên long ngai thờ Kiều Thuận có bốn chữ vàng "Quang Hiển quốc vương" (光顯國王).
 Kiều Công Hãn được gọi là Long Kiều vương (隆橋王), Đỗ Cảnh Thạc là Độc Nhĩ Đại vương (獨耳大王). Đây là 2 sứ quân trực tiếp giành ngôi Vương ở triều đình Cổ Loa khi Nam Tấn vương Ngô Xương Văn mất.
Ngô Xương Xí, tức Ngô sứ quân (吳使君) có nghĩa là sứ quân họ Ngô, chứ không phải tước hiệu Sứ Quân. Chữ 使 chỉ có nghĩa là sứ giả, đi sứ, sai khiến hoặc giả sử. Ông là con vua Ngô Xương Ngập nhưng do thế lực yếu, không tự xưng Vương cũng không được nhân dân suy tôn làm vua. Trong danh sách những vị Quân chủ Việt Nam thì ông không được thừa nhận.

Nguyên nhân và hậu quả

Nguyên nhân
Ngoài trừ vị trí Bình Kiều của Ngô Xương Xí và Hồi Hồ của Kiều Thuận thuộc vùng núi, nhà nghiên cứu Lê Văn Siêu chỉ ra rằng hầu hết lãnh địa của các sứ quân đều dọc theo sông Hồng và sông Đuống, nơi có ruộng đất phì nhiêu, dân cư đông đúc và thuận tiện giao thông đường thủy. Lê Văn Siêu cho rằng loạn 12 sứ quân trong đó nhiều sứ quân nổi dậy không hẳn vì lý do tranh bá đồ vương mà có thể vì lý do kinh tế; Đại Việt sử ký toàn thư ghi về sự kiện này:
Nam Tấn Vương mất, các hùng trưởng đua nhau nổi dậy chiếm cứ quận ấp để tự giữ.

Có tới 5 sứ quân vốn là người gốc Hoa ở phương Bắc chạy loạn về phía nam để thử thời vận và không được sự hậu thuẫn nào từ chính quốc. Các sứ quân này cũng như các sứ quân người Việt khác, không chủ trương mở đất làm rộng căn cứ mà chỉ cố thủ ở nơi hiểm yếu để chờ biến cố từ phương Bắc. Ông cho rằng chỉ có hai sứ quân họ Ngô thực sự có ý đồ khôi phục nhưng lực lượng nhỏ yếu không đủ để thống nhất.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn cho rằng loạn sứ quân không phải một ngày mà có. Trong thời họ Khúc, họ Dương và họ Ngô cầm quyền, các thế lực phong kiến cát cứ không dám cựa quậy, vì các vị lãnh đạo quốc gia bấy giờ được nhân dân hoàn toàn cảm phục. Họ Khúc nổi tiếng về đức độ và lòng ái quốc. Họ Dương, họ Ngô là những anh hùng giải phóng dân tộc. Dân chúng đâu có chịu vì những kẻ mưu đồ quyền lợi riêng tư để chống lại với các thủ lĩnh uy danh sáng ngời đó. Nhưng khi Ngô Quyền qua đời, Dương Tam Kha phụ lời ủy ký, mối biến loạn đã có sẵn nay mới có cơ hội để bột phát.

Giáo sư Trần Quốc Vượng coi thời kỳ loạn 12 sứ quân như là "Sự hoài cổ tiền Bắc thuộc". Theo Giáo sư, thế kỷ X là một sự đảo lộn chính trị, nhưng khuynh hướng chính là tiến bộ, tiến tới nền tự chủ của nước nhà. Nhiều sử sách Trung Hoa đã nói: "Dân Việt rất khó cai trị, rất thích làm loạn". Chính quyền trung ương quân chủ nhà Đường suy yếu và chết hẳn vào năm 907 để Trung Hoa mở ra cục diện "Ngũ đại Thập quốc" kéo dài hơn nửa thế kỷ. Đấy là thời cơ thuận tiện để dân Việt nổi dậy dành chính quyền tự chủ mà khởi đầu là họ Khúc ở Hồng Châu vốn là một hào trưởng địa phương. Lợi dụng sự trống chỗ của Tiết độ sứ cai quản An Nam, Khúc Thừa Dụ đã nổi dậy kéo quân về Đô hộ phủ và tự xưng Tiết độ sứ năm 905. Khúc Thừa Dụ mất năm 907, con ông là Khúc Hạo chỉ để tang cha có 7 ngày đã bắt tay cầm quyền trị nước, cải cách hành chính, giảm tô thuế để sinh lợi cho dân. Nhưng đến Khúc Thừa Mỹ hèn yếu, bất lực và thần phục nhà Hậu Lương là một trong ngũ đại ở Trung Hoa, Khúc Thừa Mỹ đã đi bước lùi của lịch sử vì đã có Đại La (Hà Nội) vẫn không khống chế nổi các hào trưởng địa phương, phải cầu viện ngoại viện nhà Lương. Quân Nam Hán tiến sang, bắt Khúc Thừa Mỹ và đem về Quảng Châu. Nhưng lại có hào trưởng ở Ái Châu là Dương Đình Nghệ diệt tướng Nam Hán, xưng Tiết độ sứ. Hào trưởng Châu Phong là một thế lực lớn ngoại biên gần châu thổ sông Hồng đã kéo quân giết Dương Đình Nghệ. Ngô Quyền - là con rể Dương Đình Nghệ - đã kết liễu Kiều Công Tiễn rồi dẹp giặc bên Nam Hán ở sông Bạch Đằng, dựng lại quyền tự chủ. Sử cũ ghi chép chuyện đánh lẫn nhau rồi bên yếu cầu ngoại viện. Thực chất của cuộc nội chiến này là sự đấu tranh giành quyền lực tối cao trên đất Việt của các thủ lĩnh địa phương. Chính quyền quân chủ Trung ương nhà Đường suy tàn rồi biến mất tạo ra một khoảng trống quyền lực ở đất Việt (An Nam đô hộ phủ), một cái "hẫng hụt trung ương" mà nhiều hào trưởng địa phương có tham vọng điền vào chỗ trống ấy.

Do vậy thời kỳ "Thập nhị sứ tướng quân" không chỉ như là một cuộc loạn sau thời Ngô Quyền mất. Cái "loạn" ấy có mầm mống ngay sau năm 905, hay còn từ trước đó nữa vì trong số 12 sứ quân mà sử cũ chép theo nhau có đến 2 ông sứ quân họ Kiều là cháu nội của Kiều Công Tiễn ở Phong Châu, 2 ông sứ quân họ Ngô thuộc dòng dõi Ngô Quyền, 3 ông họ Nguyễn là con của tướng Bắc triều và ông sứ quân họ Đỗ - Đỗ Cảnh Thạc mà từ đời Đỗ Viện - Đỗ Tuệ Độ thế kỷ thứ IV đã là một thế lực lớn ở Đỗ Động Giang (Thanh Oai – Hà Nội)...

Hậu quả
Loạn 12 sứ quân dẫn đến tình trạng xóa bỏ chính quyền Trung ương, xu hướng chia cắt phân tán lực lượng tạo điều kiện thuận lợi cho các thế lực xâm lược mà trực tiếp là cường quyền Trung Hoa thâu tóm và khôi phục lại ách đô hộ cũ. Cuốn "Lịch sử Việt Nam" của Ủy ban Khoa học xã hội năm 1971 viết:
"Các thế lực phong kiến nổi dậy, mỗi người hùng cứ một phương và tranh giành nhau quyết liệt... thôn tính lẫn nhau. Loạn 12 sứ quân đã gây ra biết bao tổn thất, đau khổ cho nhân dân và đi ngược lại nguyện vọng hòa bình, thống nhất của dân tộc".

Việc vua Đinh Tiên Hoàng khôn khéo kết hợp dùng võ công và biện pháp chiêu hàng các sứ quân để sớm chấm dứt loạn 12 sứ quân là rất kịp thời, vì không lâu sau đó nhà Tống duỗi tới Quảng Châu, diệt nước Nam Hán (971), áp sát biên giới Đại Cồ Việt. Nếu không có sự xuất hiện của Đinh Bộ Lĩnh để thống nhất quốc gia bị chia sẻ tan nát thì Việt Nam khó thoát khỏi họa xâm lăng từ phương Bắc tái diễn khi nhà Tống hoàn thành việc thống nhất Trung Hoa.

Đinh Bộ Lĩnh thống nhất đất nước

Xây dựng lực lượng
Đinh Bộ Lĩnh là con Đinh Công Trứ làm quan Thứ sử ở Hoan Châu. Cha mất sớm, ông theo mẹ về quê sinh sống nương nhờ người chú ruột. Lớn lên, Đinh Bộ Lĩnh cũng tập hợp dân chúng ở vùng Hoa Lư chờ thời cơ đến. Đầu tiên ông mở rộng căn cứ của mình từ vùng rừng núi Hoa Lư ra vùng đồng bằng ven biển sông Hồng bằng cách cùng con trai là Đinh Liễn sang đầu quân trong đạo binh của Sứ quân Trần Minh Công, tức Trần Lãm, ở Bố Hải Khẩu (Thái Bình). Sau đó ông được Trần Minh Công trao binh quyền, đưa quân về Hoa Lư, chiêu mộ binh lính, chống nhà Ngô và các sứ quân khác.

Cuộc chiến thắng của họ Đinh thật vang dội và đã quyết định tình thế thời bấy giờ vì những hào kiệt của Giao Châu hầu hết đều có mặt dưới cờ của Đinh Bộ Lĩnh (Giao Châu thất hùng gồm: Đinh Bộ Lĩnh, Đinh Liễn, Lê Hoàn, Đinh Điền, Nguyễn Bặc, Phạm Hạp, Phạm Cự Lạng). Sau những chiến công oanh liệt liên tiếp ông được dân chúng tôn làm Vạn Thắng Vương.

Trong nhiều trường hợp, hoàn cảnh, tùy vào thực trạng mỗi sứ quân mà Đinh Bộ Lĩnh tìm cách đánh thích hợp, hoặc bằng quân sự, hoặc bằng liên kết, hay dùng mưu dụ hàng.

Đánh dẹp
Năm 965, sau khi Ngô Xương Văn mất, các lực lượng của Lữ Xử Bình, Kiều Công Hãn, Đỗ Cảnh Thạc, Dương Huy cùng tranh lập ở triều đình Cổ Loa. Với sự trợ giúp của con trai Đinh Liễn trước đó từng bị hai vua Hậu Ngô vương bắt làm con tin, Đinh Bộ Lĩnh chính thức khởi đầu chiến dịch đánh dẹp của mình. Năm 966, phe Lã Xử Bình bị tiêu diệt, Đinh Bộ Lĩnh kiểm soát được Cổ Loa và đuổi các thế lực tranh lập khác khỏi kinh đô.

Sứ quân Đỗ Cảnh Thạc là một sứ quân rất mạnh, có thành cao hào sâu. Theo thần phả, Đỗ Cảnh Thạc là người trí dũng mưu lược, Đinh Bộ Lĩnh phải bàn mưu tính kế mà đánh. Ban đêm, Đinh Bộ Lĩnh cho quân bao vây 4 mặt thành và tiến đánh bất ngờ vào Trại Quyền. Bấy giờ Đỗ Cảnh Thạc đang ở đồn Bảo Đà, quân tướng không ứng cứu được nhau, bị mất cả thành lũy, đồn trại, lương thực bèn bỏ thành chạy. Hai bên giao tranh hơn một năm sau, Đinh Bộ Lĩnh hạ được thành. Đỗ Cảnh Thạc bị trúng tên chết.

Sứ quân Kiều Công Hãn đóng tại Phong Châu. Trước thế mạnh của Sứ quân Đinh Bộ Lĩnh, Kiều Công Hãn đem quân xuống phía nam để hợp sức với Ngô Xương Xí. Khi đến thôn Vạn Diệp (xã Nam Phong, Nam Trực, Nam Định) bị một hào trưởng địa phương là Nguyễn Tấn đem quân chặn đánh, Kiều Công Hãn bị thương chạy đến Lũng Kiều thì mất.

Sứ quân Nguyễn Siêu chiếm Tây Phù Liệt (Thanh Trì, Hà Nội). Được tin Đinh Bộ Lĩnh sắp đánh, Nguyễn Siêu đem 1 vạn quân đóng ở Thanh Đàm dùng Nguyễn Trí Khả làm tiên phong, Trần Côn làm tá dực, Nguyễn Hiền làm tổng quản các đạo quân, ngày đêm luyện tập, đào hào đắp lũy để phòng bị. Trong trận giao tranh đầu tiên Đinh Bộ Lĩnh bị mất 4 tướng là Nguyễn Bồ, Nguyễn Phục, Đinh Thiết và Cao Sơn. Lần thứ 2 Đinh Bộ Lĩnh bày binh bố trận giao chiến, Nguyễn Siêu chia một nửa quân ở lại giữ thành, một nửa cùng sứ tướng vượt sông Hồng tìm viện binh của các sứ tướng khác. Gần tới bờ bắc, gặp gió lớn, thuyền bị đắm. Đinh Bộ Lĩnh biết tin, bèn sai võ sĩ nửa đêm phóng lửa đốt doanh trại. Quân Nguyễn Siêu tan, Nguyễn Siêu tử trận.

Sứ quân Nguyễn Thủ Tiệp ở Tiên Du cũng không chống nổi Đinh Bộ Lĩnh, bỏ chạy về Cần Hải (Cửa Cồn, Quỳnh Lưu, Nghệ An) đánh nhau vài trận rồi chết ở trang Hương Ái.

Cuối năm 967, Đinh Bộ Lĩnh dẫn quân lên vùng Tam Đái, Nguyễn Khoan chống không nổi, tử trận. Hai tướng và hai bà vợ của ông tự vẫn ở Ao Nâu, cạnh gò Đồng Đậu.

Sau khi Đinh Bộ Lĩnh tấn công thành Hồi Hồ, tướng quân Kiều Thuận chống không nổi đành vượt sông Hồng chạy sang thành Mè kết hợp với Ma Xuân Trường chống lại Đinh Bộ Lĩnh. Đinh Bộ Lĩnh đánh chiếm thành Mè, Kiều Thuận tử trận. Ma Xuân Trường chạy lên Yên Bái trốn thoát.

Sứ quân Lý Khuê ở Siêu Loại đánh nhau với lực lượng của Đinh Bộ Lĩnh bị thua chạy và mất ở làng Dương Xá (nay thuộc Gia Lâm, Hà Nội).

Đầu năm 968, sau khi chiếm lại vùng Bắc Ninh, vốn do các sứ quân Nguyễn Thủ Tiệp và Lý Khuê cát cứ, Vạn Thắng Vương Đinh Bộ Lĩnh chuyển quân về Siêu Loại, cho Đinh Liễn và Nguyễn Bặc đem ba ngàn quân tiến đánh quân Lã Đường. Lã Đường chủ trương tản quân, đóng giữ chỗ hiểm yếu. Khi quân Hoa Lư đi đông thì tránh mà đi lẻ là chặn đánh, diệt một vài lính, rồi lại bỏ chạy. Nguyễn Bặc bày kế cho quân Hoa Lư tập trung, tập kích quân lương tiếp vận của quân Lã Đường. Trong vòng 7 ngày, vòng đai phòng thủ bên ngoài của quân Lã Đường bị tiêu diệt hoàn toàn, Đinh Liễn, Nguyễn Bặc đánh sâu vào trung tâm, bắt được Lã Đường, chém chết, thu phục hoàn toàn đất Tế Giang.

Chiêu hàng
Để thực hiện nhiệm vụ dẹp loạn và thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh đã khôn khéo vận dụng kế sách chính trị kết hợp với quân sự. Khi lực lượng còn non yếu, ông đã liên kết với Sứ quân Trần Lãm ở Bố Hải Khẩu (Kỳ Bố) (Thái Bình) rồi thu phục được Phạm Bạch Hổ ở Đằng Châu (Hưng Yên) về và phong làm Thân vệ Đại tướng quân.

Nhiều vị tướng nhà Đinh vốn là thổ hào địa phương, thực chất họ cũng có tiềm lực trở thành các sứ quân như: Võ Trung, Nguyễn Tấn, Phạm Đông Nga, Phạm Hán, Phạm Phổ, Phạm Hạp, Phạm Cự Lượng, Nguyễn Phúc Thời, Lê Lương, Lê Chương, Lê Du, Đinh Nga, Đào Ngọc Sâm, Cao Điền, Cao Đỗ, Bạch Tượng, Bạch Địa, Đào Lang, Lưu Quyền, Phạm Quảng, Lê Cát Bạo, Lý Mộc Trang, Đinh Hùng Lực, Nguyễn Ninh, Nguyễn Tĩnh, Trương Ma Ni, Lê Khai, Đặng Sỹ Nghị, Phùng Cường Bạo, Từ Hải cũng được Đinh Bộ Lĩnh thu phục và trở thành những công thần dẹp loạn.

Cuối cùng khi lực lượng đủ mạnh ông không tiêu diệt mà hàng phục Ngô Nhật Khánh ở Đường Lâm , Ngô Xương Xí ở Bình Kiều (Thanh Hóa) vốn là những hậu duệ nhà Ngô để lấy lòng thiên hạ.

Dấu tích
Các sứ quân chiếm đóng các vùng và lập căn cứ, xây thành lũy. Một vài thành lũy trong số đó còn tồn tại lâu dài về sau, thậm chí được sử dụng lại. Chẳng hạn như thành Đỗ Động của Đỗ Cảnh Thạc tại Thanh Oai sau này được quân Minh sử dụng trong cuộc chiến chống phong trào khởi nghĩa Lam Sơn vào cuối năm 1426. Thành Tam Giang của Kiều Công Hãn sau được nhà Trần sử dụng làm căn cứ quân sự. Các tòa thành như thành Hồi Hồ, thành Bình Kiều hiện vẫn còn dấu tích.

Hiện nay, ở Nam Định, Thanh Hoá, Hà Nội... có rất nhiều di tích thờ Đinh Tiên Hoàng, các tướng lĩnh và cả các sứ quân. Trong số các vị tướng thời Đinh có rất nhiều vị đến đây từ các vùng đất khác nhau. Những dấu tích cho thấy ở đây chính là vùng chịu sự ảnh hưởng và địa bàn gây dựng lực lượng của nhiều sứ quân hay các vị "hùng trưởng" khác như Phạm Bạch Hổ, Kiều Công Hãn, Lã Đường, Ngô Nhật Khánh, Nguyễn Khoan, Trần Lãm... dần dần trở thành nơi hội tụ và đối đầu quyết liệt của hào kiệt bốn phương.

Trong danh sách thống kê có 280 danh nhân thời Đinh trong đó quê hương các tướng phân bố như sau: Ninh Bình 42 tướng, Hà Nội 49 tướng, Thái Bình 27 tướng, Hải Dương 27 tướng, Hà Nam 23 tướng, Thanh Hóa 22 tướng, Nam Định 21 tướng, Hưng Yên 20 tướng, Bắc Ninh 16 tướng, Hải Phòng 8 tướng, Bắc Giang 8 tướng, Phú Thọ 5 tướng, Trung Hoa 5 tướng, Nghệ An 4 tướng, Vĩnh Phúc 2 tướng, Cao Bằng 2 tướng, Hà Tĩnh 1 tướng.

Trong danh sách thống kê các di tích về thời Đinh, hiện có 500 di tích liên quan tới Vua Đinh và 280 danh nhân thời Đinh trong đó Hà Nội: 100 di tích, Nam Định 36 di tích, Ninh Bình gần 150 di tích, Thái Bình 46 di tích, Hưng Yên 29 di tích, Hải Dương 30 di tích, Hà Nam 28 di tích, Hải Phòng 8 di tích, Bắc Ninh 10 di tích, Nghệ An 13 di tích, Thanh Hóa 10 di tích, Phú Thọ 8 di tích, Bắc Giang 5 di tích, Vĩnh Phúc 6 di tích, Thái Nguyên 4 di tích. Các tỉnh khác cũng có di tích thời Đinh như Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, An Giang, Hòa Bình, Quảng Nam, Đà Nẵng, Đắk Lắk, Thành phố Hồ Chí Minh, Bà Rịa - Vũng Tàu, Hà Tĩnh...

Nhiều di tích thờ các bộ tướng và sứ quân trở thành điểm đến nổi tiếng của các địa phương như:
Di tích lịch sử cấp Quốc gia: Đình làng Phú Khê ở Hoằng Phú huyện Hoằng Hoá tỉnh Thanh Hoá; đình Bến ở Văn Giang và đền Mây ở thành phố Hưng Yên; đền Trù Mật ở thành phố Phú Thọ; đền Gin và đền Xám ở Nam Trực, Nam Định; đền Gia Loan ở Yên Lạc, Vĩnh Phúc; đình Đông Phù ở Thanh Trì, đình Yên Bình ở Gia Lâm, đình Cổ Hiền và đền Tam Xã ở Quốc Oai, Hà Nội; đình Ném Đoài ở thành phố Bắc Ninh; đình Bo ở thành phố Thái Bình, đền Khai Long ở Đô Lương, Nghệ An...

Xét trên lợi ích quốc gia, việc cát cứ của các sứ quân đi ngược lại nguyện vọng thống nhất của dân tộc. Nhưng có thể thấy trong bối cảnh đất nước rơi vào tình trạng vô chủ, việc các vị hào trưởng có thế lực quân sự mạnh, thiết lập chính quyền, duy trì trật tự tại địa phương để nhân dân có thể sống yên bình trong vùng đất của họ là điều cần thiết và thuận lòng dân, dù việc này không có tính toàn cục và chỉ diễn ra trong một thời đoạn ngắn, điều đó lý giải vì sao các sứ quân vẫn được nhân dân trong vùng chiếm đóng lập đền thờ cho dù số đền thờ này là quá ít ỏi so với số lượng đền thờ các trung thần nhà Đinh có công dẹp loạn. Sách "Việt Nam phong sử" bình rằng:
"Nói đến việc tranh nhau thì mười hai sứ quân chẳng tránh khỏi tội; nói về cuộc thống nhất thì mười hai sứ quân lại là có công vì lẽ nó tạo cơ hội cho Đinh Tiên Hoàng thống nhất được quốc gia mà không bị kẻ ngoài cướp đoạt,... người Nam làm vua nước Nam, chắc hẳn 12 Sứ quân có linh thiêng cũng ngậm cười ở nơi chín suối…"

Chiến tranh kết thúc năm 968. Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, lấy hiệu Đinh Tiên Hoàng, lập ra triều đại nhà Đinh, nước Đại Cồ Việt. Thắng lợi của Đinh Bộ Lĩnh là thắng lợi của xu hướng thống nhất quốc gia, của tinh thần dân tộc và ý chí độc lập trong nhân dân.

Xem thêm
 12 sứ quân
 Danh nhân thời Đinh
 Nhà Ngô
 Nhà Đinh
 Đinh Tiên Hoàng

Tham khảo
 Đại Việt Sử ký Toàn thư.
 Nguyễn Danh Phiệt (1990), Nhà Đinh dẹp loạn và dựng nước, Nhà Xuất bản Khoa học xã hội.
 Lê Văn Siêu (2004), Việt Nam văn minh sử cương, Nhà Xuất bản Thanh niên.

Chú thích

Liên kết ngoài

Lịch sử Việt Nam
Chiến tranh liên quan tới Việt Nam
Nhà Ngô
Khởi nghĩa Việt Nam


title: Amegilla salviae

text:
Amegilla salviae là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Morawitz mô tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Amegilla
Động vật được mô tả năm 1876


title: Phengaris xiushani

text:
Phengaris xiushani là một loài bướm ngày trong Họ Bướm xanh. Nó chỉ được biết đến ở Vân Nam, Trung Quốc.

Con đực có chiều dài sải cánh dài 21 mm. Các con cái cũng tương tự, nhưng lớn hơn một chút và biên độ đen của cả hai cánh cũng phát triển hơn.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Notes on and key to the genus Phengaris (s. str.) (Lepidoptera, Lycaenidae) from mainland China with description of a new species

Phengaris


title: An Thủy

text:
An Thủy là một xã thuộc huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, Việt Nam.

Địa lý
Xã An Thủy cách trung tâm thị trấn Kiến Giang khoảng 1,5 km, có vị trí địa lý:
Phía bắc, tây bắc giáp xã Sơn Thủy và xã Hoa Thủy
Phía đông giáp xã Lộc Thủy
Phía đông nam giáp xã Phong Thủy
Phía tây giáp xã Phú Thủy
Phía tây nam giáp xã Xuân Thủy.

Xã An Thủy có diện tích 22,76 km², dân số năm 2019 là 9.774 người, mật độ dân số đạt 429 người/km².

An Thủy có sông Kiến Giang chảy qua phía đông xã, ở đoạn cuối (thôn Phú Thọ) trước khi đổ ra phá Hạc Hải.

Hành chính
Xã An Thủy được chia thành 6 thôn: Lộc Thượng, Lộc Hạ, Lộc An, Thạch Bàn, Phú Thọ, Tân Lệ với tổng cộng 19 xóm.

Kinh tế
Kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, ngoài ra còn có hoạt động buôn bán, tiểu thủ công nghiệp.

Chú thích

Tham khảo


title: (16592) 1992 TM1

text:
{{DISPLAYTITLE:(16592) 1992 TM1}}

(16592) 1992 TM1 là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Henry E. Holt ở Đài thiên văn Palomar ở Quận San Diego, California, ngày 3 tháng 10 năm 1992.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 16001–17000

Tham khảo

016592
Được phát hiện bởi Henry E. Holt
016592
19921003


title: Ilberstedt

text:
Ilberstedt là một đô thị thuộc huyện Salzland, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo


title: Tỏi đá lông

text:
Tỏi đá lông (danh pháp khoa học: Lanariaceae) là một họ thực vật hạt kín, được các hệ thống phân loại của APG đặt trong bộ Asparagales của nhánh monocots.

Họ này mới được các nhà phân loại học công nhận gần đây. Hệ thống APG III năm 2009 (không đổi so với các phiên bản năm 1998 và 2003) công nhận họ này. Họ này chỉ bao gồm 1 chi với 1 loài cây duy nhất (Lanaria lanata, đồng nghĩa Lanaria plumosa) với thân rễ thẳng, sinh sống tại Nam Phi.

Sự phân kỳ của họ Lanariaceae có niên đại khoảng 113 triệu năm trước (Janssen & Bremer 2004). Họ này có quan hệ phát sinh chủng loài gần với các họ Blandfordiaceae, Asteliaceae và Hypoxidaceae.

Các hệ thống phân loại sớm hơn thường xếp loài này trong họ Amaryllidaceae hoặc gần đây thì đôi khi xếp trong họ Tecophilaeaceae.

Phát sinh chủng loài
Cây phát sinh chủng loài dưới đây lấy theo APG III.

Chú thích

Tham khảo

Phân loại trong NCBI

L
Thực vật đặc hữu Nam Phi
Thực vật được mô tả năm 1789


title: Chimarra tagalica

text:
Chimarra tagalica là một loài Trichoptera trong họ Philopotamidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Chimarra


title: Thiruvallur

text:
Thiruvallur là một thành phố và khu đô thị của quận Thiruvallur thuộc bang Tamil Nadu, Ấn Độ.

Nhân khẩu
Theo điều tra dân số năm 2001 của Ấn Độ, Thiruvallur có dân số 45.517 người. Phái nam chiếm 50% tổng số dân và phái nữ chiếm 50%. Thiruvallur có tỷ lệ 76% biết đọc biết viết, cao hơn tỷ lệ trung bình toàn quốc là 59,5%: tỷ lệ cho phái nam là 82%, và tỷ lệ cho phái nữ là 69%. Tại Thiruvallur, 11% dân số nhỏ hơn 6 tuổi.

Tham khảo

Thành phố thuộc bang Tamil Nadu


title: Dira oxylus

text:
Dira oxylus là một loài bướm ngày thuộc họ Nymphalidae. Nó được tìm thấy ở chân núi Drakensberg thấp hơn đến đông Cape đến KwaZulu-Natal ở Nam Phi.

Sải cánh dài 50–60 mm đối với con đực và 55–65 mm đối với con cái. Con trưởng thành bay từ cuối tháng 12 đến đầu tháng 3. Có một lứa một năm

Ấu trùng ăn các loài Poaceae khác nhau, bao gồm Ehrharta erecta.

Chú thích

Tham khảo

Dira


title: Thais lacera

text:
Thais lacera là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Muricidae, họ ốc gai.

Miêu tả

Phân bố
Địa Trung Hải

Chú thích

Tham khảo

Động vật được mô tả năm 1778
Thais


title: Quận Yavapai, Arizona

text:
Quận Yavapai là một quận thuộc tiểu bang Arizona, Hoa Kỳ. Theo điều tra dân số năm 2000 của Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có dân số 167.517 người , dân số năm 2007 là 212.635 người. Quận lỵ đóng ở Prescott

Địa lý
Theo Cục điều tra dân số Hoa Kỳ, quận có tổng diện tích km2, trong đó có km2 là diện tích mặt nước.

Xa lộ

Quận giáp ranh

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Quận của Arizona

Lãnh thổ Arizona 1864
Khu dân cư thành lập năm 1864


title: Phytorus leyteanus

text:
Phytorus leyteanus là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Medvedev miêu tả khoa học năm 1995.

Chú thích

Tham khảo

Phytorus


title: Trung Đông Anpơ

text:
Trung Đông Anpơ là một tập hợp các rặng núi trong dãy núi Alpes trải dài từ miền bắc Ý (vùng Lombardia) tới phía đông Thụy Sĩ (bang Graubünden) dọc theo chiều dài nước Áo (tới tận bang Steiermark), đi qua Liechtenstein. Dãy này là đoạn kéo dài các ngọn núi cao nhất của rặng Alpes glaronaises và Alpes lépontines.

Dãy núi này khác với dãy Alpes đá vôi phía bắc và Alpes đá vôi phía nam về mặt cấu tạo địa chất. Dãy này gồm các đá kết tinh (gơnai, đá bảng, từng chỗ là đá granite), chứ không là những đá trầm tích. Các ngọn núi của dãy này cũng rất cao.

Các rặng núi (từ đông sang tây) làm thành dãy "Trung Đông Anpơ" là :

 Các núi ở phía đông sông Mur (gồm các núi Hochwechsel, Alpes de Fischbach, Grazer Bergland) (1)
 Alpes de Lavanttal (2)
 Niedere Tauern (3)
 Alpes de Gurktal (4)
 Hohe Tauern (5)
 Alpes de Kitzbühel (6)
 Alpes de Zillertal (7)
 Alpes de Tux (8)
 Alpes de Stubai (9)
 Alpes de Sarntal (10)
 Alpes de l'Ötztal (11)
 Massif de Samnaun (12)
 Massif de Verwall (13)
 Dãy núi Rätikon (14)
 Silvretta (15)
 Dãy núi Sesvenna (16)
 Dãy núi Albula (17)
 Dãy núi Plessur (18)
 Dãy núi Oberhalbstein (19)
 Dãy núi Livigno (20)
 Dãy núi Bernina (21)
 Alpes bergamasques (22)

Tham khảo

Dãy núi Alpes
Dãy núi tại Thụy Sĩ
Dãy núi tại Ý
Dãy núi Áo
Dãy núi Slovenia
Dãy núi Liechtenstein


title: Terebra exiguoides

text:
Terebra exiguoides là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Terebra
Động vật được mô tả năm 1913


title: Canthyporus congener

text:
Canthyporus congener là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Omer-Cooper miêu tả khoa học năm 1956.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Canthyporus


title: Aspach-le-Bas

text:
Aspach-le-Bas là một xã thuộc tỉnh Haut-Rhin trong vùng Grand Est, đồng bắc Pháp. Xã này có diện tích 0,8 kilômét vuông, dân số năm 1999 là 1269 người. Khu vực này có độ cao trung bình 290 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Haut-Rhin


title: Parnassius autocrator

text:
Parnassius autocrator là một loài bướm ngày thuộc họ Papilionidae. Nó được tìm thấy ở Afghanistan và Tajikistan.

Hình ảnh

Tham khảo

 Gimenez Dixon, M. 1996. Parnassius autocrator. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 31 tháng 7 năm 2007.
Goran Waldeck Photos.
Rusinsects Text and photos.

Parnassius


title: Limonia hercegovinae

text:
Limonia hercegovinae là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Limonia (Limoniidae)
Limoniidae ở vùng Palearctic


title: Agra, Varese

text:
Agra là một đô thị ở tỉnh Varese, vùng Lombardia thuộc miền nam Italia. Agra có diện tích 3 km2, dân số 370 người. Đô thị này nằm ở độ cao 650 m trên mực nước biển.

Quá trình biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Comunità Montana Valli del Luinese

Đô thị tỉnh Varese
Thành phố và thị trấn ở Lombardia


title: Thương Quân (định hướng)

text:
Thương Quân có thể là một trong những nhân vật sau trong lịch sử Trung Quốc:
 Thương Ưởng, nhà cải cách thời Chiến Quốc, giúp nước Tần giàu mạnh
 Thương Quân, con vua Thuấn thời cổ đại nhưng không được nhà vua chọn truyền ngôi mà truyền cho Hạ Vũ.


title: Microdytes holzmannorum

text:
Microdytes holzmannorum là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Wewalka & Wang miêu tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Microdytes


title: Tên lửa đất đối không

text:
Tên lửa đất đối không (tiếng Anh: surface-to-air missile hay SAM) là một loại đạn tự hành được thiết kế có thể phóng lên từ mặt đất để tiêu diệt các loại máy bay, hay bất cứ vật thể bay nào. Nó là một kiểu của hệ thống chống phi cơ.

Tên lửa đất đối không có thể được phóng lên từ những căn cứ cố định dưới mặt đất, từ những bệ phóng di động hay có thể đặt trên tàu sân bay. Những tên lửa đất đối không nhỏ nhất đã được chế tạo và phát triển bởi Liên Xô, chúng có thể được vận chuyển dễ dàng và sử dụng bởi chỉ một người. Những tên lửa của Liên Xô này đã được xuất khẩu sang rất nhiều nước trên thế giới và ngày nay vẫn còn rất nhiều khách hàng của loại tên lửa này.

Ra đa dẫn đường

 Akash - Ấn Độ
 Arrow - Israel
 Aster - Anh/Pháp/Italy
 Bloodhound - Anh
 Crotale - Pháp
 Hongqi-9 - Trung Quốc
 MEADS - Mỹ/Đức/Ý
 MIM-3 Nike Ajax - Mỹ
 MIM-14 Nike Hercules - Mỹ
 MIM-23 Hawk - Mỹ
 MIM-72 Chaparral FAADS
 MIM-104 Patriot - Mỹ
 MIM-146 ADATS - Canada
 Nike Zeus - Mỹ
 BAe Blindfire Rapier - Anh
 RIM-2 Terrier - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-7 Sparrow - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-24 Tartar - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-66 Standard Missile-1 - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-67 Standard Missile-2 - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-156 Standard Missile-2ER - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-161 Standard Missile-3 - Hải quân Hoa Kỳ
 RIM-162 Evolved SeaSparrow Missile - Hải quân Hoa Kỳ
 Roland - Pháp/Đức
 SA-1 'Guild' - Liên Xô
 SAM-2 - Liên Xô
 SA-3 'Goa' - Liên Xô
 SA-4 'Ganef' - Liên Xô
 SA-5 'Gammon' - Liên Xô
 SA-6 'Gainful' - Liên Xô
 SA-8 'Gecko - Liên Xô
 SA-10 'Grumble' - Liên Xô
 SA-11 'Gadfly' - Liên Xô
 SA-12A 'Gladiator'/SA-12B 'Giant' - Liên Xô
 SA-15 'Gauntlet' - Liên Xô
 SA-17 'Grizzly' - Liên Xô
 SA-19 'Grisom' - Liên Xô
 SA-20 'Triumf' - Nga
 Sea Cat - Anh
 Sea Dart - Anh
 Sea Slug - Anh
 Sea Wolf - Anh
 Thunderbird - Anh
 Tên lửa Trishul - Ấn Độ

Những kiểu khác:
 Patriot, SA-10, SA-12 và SA-20 sử dụng radar dẫn đường track-via-missile.
 SA-1, SA-2, SA-3, SA-6 và SA-15 sử dụng radar dẫn đường điều khiển.
 SA-5 sử dụng radar dẫn đường điều khiển với radar điều khiển chủ động giai đoạn cuối.
 SA-4, SA-11 và SA-17 sử dụng radar điều khiển với radar điều khiển bán chủ động giai đoạn cuối.
 SA-8 sử dụng dẫn đường line-of-sight điều khiển bán chủ động (SACLOS).

IR-chỉ dẫn của SAM
 Anza MK-I - Pakistan
 Anza MK-II - Pakistan
 Anza MK-III - Pakistan
 CA 94 - România
 CA 95 - Romania
 Chaparral - Hoa Kỳ (đây là một phiên bản phóng từ mặt đất của AIM-9 Sidewinder AAM)
 Enzian - Đức (thời Chiến tranh thế giới thứ hai)
 FIM-43 Redeye - Hoa Kỳ
 FIM-92 Stinger - Hoa Kỳ
 Hongqi-7 - Trung Quốc
 Igla - Nga
 Mistral - Pháp
 RIM-116 Rolling Airframe Missile - Mỹ/Đức, cũng có radar thụ động dẫn đường giai đoạn đầu (ESM)
 SA-7 'Grail' - Liên Xô
 SA-9 'Gaskin - Liên Xô
 SA-13 'Gopher' - Liên Xô
 SA-14 'Gremlin' - Liên Xô
 SA-16 'Gimlet' - Liên Xô
 SA-18 'Grouse' - Liên Xô
 Type 91 - Nhật Bản
 Umkhonto-IR - Nam Phi

Xem thêm

 Rest-of-World Missile Systems  from the Federation of American Scientists website

Tham khảo

Vũ khí phòng không
Tên lửa


title: Espinosa del Camino

text:
Espinosa del Camino là một đô thị trong tỉnh Burgos, Castile và León, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 36 người.

Tham khảo

Đô thị ở Burgos


title: Gypsochares

text:
Gypsochares là một chi bướm đêm thuộc họ Pterophoridae.

Các loài
Gypsochares astragalotes Meyrick, 1909
Gypsochares aulotes Meyrick, 1911
Gypsochares baptodactylus (Zeller, 1850)
Gypsochares bigoti Gibeaux & J. Nel, 1989
Gypsochares catharotes (Meyrick, 1908)
Gypsochares kukti Arenberger, 1989
Gypsochares kyraensis (Ustjuzhanin, 1996)
Gypsochares londti Ustjuzhanin et Kovtunovich, 2010
Gypsochares nielswolffi Gielis & Arenberger, 1992

Chú thích

Tham khảo

Oidaematophorini


title: Na Yong (huyện)

text:
Na Yong () là một huyện (amphoe) của tỉnh Trang, Thái Lan.

Lịch sử
Tiểu huyện (king amphoe) Na Yong được thành lập ngày 1 tháng 4 năm 1990 thông qua việc tách 6 tambon từ Mueang Trang. Đơn vị này đã được nâng cấp thành huyện ngày 4 tháng 11 năm 1993.

Địa lý
Các huyện giáp ranh (từ phía nam theo chiều kim đồng hồ) là: Yan Ta Khao và Mueang Trang của tỉnh Trang, Si Banphot và Srinagarindra của tỉnh Phatthalung.

Hành chính
Huyện này được chia thành 6 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia ra thành 53 làng (muban). Na Yong Nuea là một thị trấn (thesaban tambon) nằm trên một phần của tambon Na Yong Nuea. Có 6 Tổ chức hành chính tambon.

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Huyện của Trang


title: Fernandezia

text:
Fernandezia là một chi thực vật có hoa trong họ Orchidaceae.

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan
Phân họ Lan
Cymbidieae


title: Baltimore

text:
Baltimore là một thành phố độc lập thuộc tiểu bang Maryland, bờ biển phía Đông Hoa Kỳ. Năm 2018, dân số của Baltimore là 602.495. Dân số vùng đô thị Baltimore là 2,6 triệu (năm 2005). Baltimore là thành phố lớn nhất tiểu bang Maryland và là trung tâm công nghiệp và văn hóa lớn của tiểu bang này.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Thành phố Baltimore

Thành phố của Maryland
Thành phố độc lập Hoa Kỳ
Thành phố cảng
Trung-Đại Tây Dương


title: Longitarsus erberi

text:
Longitarsus erberi là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Mohr miêu tả khoa học năm 1984.

Chú thích

Tham khảo

Longitarsus


title: Feilitzsch

text:
Feilitzsch là một đô thị ở huyện Hof bang Bavaria thuộc nước Đức.

Tham khảo


title: Auriculella tenella

text:
Auriculella tenella là một loài ốc sên nhiệt đới hô hấp trên cạn, là động vật thân mềm chân bụng có phổi sống trên cạn. Nó là loài đặc hữu của Hoa Kỳ.

Chú thích

Tham khảo

Auriculella
Động vật được mô tả năm 1889
Động vật Mỹ


title: Đại học Ả Rập Beirut

text:
Đại học Ả Rập Beirut (BAU) (tiếng Ả Rập: جـامعة بيروت العربية) là một trường đại học dân lập ở Beirut, Liban. Trường được Hiệp hội El Bir thành lập năm 1960. Trường này có liên hệ về mặt học thuật với Đại học Alexandria ở Ai Cập.

Đại học Beirut Arab là một đại học thành viên của:
Hiệp hội các trường đại học Ả Rập
Hiệp hội Quốc tế các trường đại học
Hiệp hội Các trường đại học Thế giới Hồi Giáo
Hiệp hội các trường đại học các nước sử dụng tiếng Pháp

Các khoa
BAU có 10 khoa:
Khoa Nghệ thuật
Khoa Luật
Khoa Thương mại
Khoa Kiến trúc
Khoa Kỹ thuật
Khoa Khoa học
Khoa Dược học
Khoa Y khoa
Khoa Nha khoa
Khoa Điều dưỡng (Nursing)

Tham khảo

Liên kết ngoài
Beirut Arab University (tiếng Anh và tiếng Ả Rập)

Trường đại học và cao đẳng Liban
Beirut


title: Andrena illini

text:
Andrena illini là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Bouseman & LaBerge mô tả khoa học năm 1979.

Chú thích

Tham khảo

I
Động vật được mô tả năm 1979


title: Rouans

text:
Rouans là một xã thuộc tỉnh Loire-Atlantique, trong vùng Pays de la Loire ở phía tây nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao từ 0-60 mét trên mực nước biển. Theo điều tra dân số năm 2006 của INSEE, xã có dân số 2498 người.

Tham khảo

Xã của Loire-Atlantique


title: 24493 McCommon

text:
24493 McCommon (tên chỉ định: 2000 YT131) là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi dự án Nghiên cứu tiểu hành tinh gần Trái Đất Lincoln ở Socorro, New Mexico, ngày 30 tháng 12 năm 2000. Nó được đặt theo tên Steven Richard McCommon, an American high school student whose environmental sciences project won second place ở the 2008 Giải thưởng Khoa học và Kỹ thuật Intel.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 24001–25000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Thiên thể phát hiện năm 2000


title: Auriculella expansa

text:
Auriculella expansa là một loài ốc sên nhiệt đới hô hấp trên cạn, là động vật thân mềm chân bụng có phổi sống trên cạn. Đây là loài đặc hữu của Hoa Kỳ.

Chú thích

Tham khảo

 Mollusc Specialist Group 1996. Auriculella expansa. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2007.

Auriculella


title: Calais senegalensis

text:
Calais senegalensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Laporte miêu tả khoa học năm 1838.

Chú thích

Tham khảo

biologie|2011|11|12}}

Calais (chi bổ củi)


title: Anizy-le-Château

text:
Anizy-le-Château là một xã ở tỉnh Aisne, vùng Hauts-de-France thuộc miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aisne

Tham khảo

Anizylechateau


title: Dichrorampha petiverella

text:
Dichrorampha petiverella là một loài bướm đêm thuộc họ Tortricidae. Nó được tìm thấy ở the Palearctic ecozone.

Sải cánh dài 10–13 mm. Con trưởng thành bay từ tháng 4 đến tháng 8. .

Ấu trùng ăn Achillea millefolium và Tansy.

Hình ảnh

Ghi chú
The flight season refers to Bỉ và The Netherlands. This may vary in other parts of the range.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 http://www.waarneming.nl/soort.php?id=19460 .
 Lepidoptera of Belgium
 Dichrorampha petiverella at UKmoths

Động vật được mô tả năm 1758
Dichrorampha
Côn trùng châu Âu


title: Tillandsia moscosoi

text:
Tillandsia moscosoi là một loài thuộc chi Tillandsia.

Giống
 Tillandsia 'Summer Dawn'

Chú thích

Tham khảo

BSI Cultivar Registry  Truy cập 11 tháng 10 năm 2009

M


title: Limnophila mira

text:
Limnophila mira là một loài ruồi trong họ Limoniidae. Chúng phân bố ở miền Australasia.

Liên kết ngoài

Tham khảo

Limnophila (chi ruồi)
Limoniidae ở vùng Australasia


title: Ancylandrena timberlakei

text:
Ancylandrena timberlakei là một loài Hymenoptera trong họ Andrenidae. Loài này được Zavortink mô tả khoa học năm 1974.

Chú thích

Tham khảo

Ancylandrena
Động vật được mô tả năm 1974


title: Chiasmocleis mehelyi

text:
Chiasmocleis mehelyi là một loài ếch trong họ Nhái bầu. Chúng là loài đặc hữu của Brasil.
Các môi trường sống tự nhiên của chúng là xavan ẩm, vùng đất ẩm có cây bụi nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, đồng cỏ nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới vùng ngập nước hoặc lụt theo mùa, đầm nước ngọt có nước theo mùa, và vùng đồng cỏ. Loài này đang bị đe dọa do mất nơi sống.

Nguồn
 Colli, G. & Silvano, D. 2004. Chiasmocleis mehelyi. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 7 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Chiasmocleis
Động vật đặc hữu Brasil


title: Brachypeza

text:
Brachypeza là một chi thực vật có hoa trong họ, Orchidaceae.

Một số loài
 Brachypeza archytas (Ridl.) Garay 1972
 Brachypeza brevitibia Van Duzee 1928
 Brachypeza dentica (Guthrie 1917)
 Brachypeza divergens Johannsen 1912
 Brachypeza errans (Garrett 1925)
 Brachypeza indusiata (Rchb.f.) Garay
 Brachypeza koeteiensis (Schltr.) Garay
 Brachypeza laotica (Seidenf.) Seidenf.
 Brachypeza minimipes (J.J.Sm.) Garay
 Brachypeza stenoglottis (Hook.f.) Garay
 Brachypeza subarmata Zaitzev 1989
 Brachypeza zamboangensis (Ames) Garay

Xem thêm
Danh sách các chi Phong lan

Tham khảo

Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (1999). Genera Orchidacearum 1. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2001). Genera Orchidacearum 2. Oxford Univ. Press.
Pridgeon, A.M., Cribb, P.J., Chase, M.A. & Rasmussen, F. eds. (2003). Genera Orchidacearum 3. Oxford Univ. Press
Berg Pana, H. 2005. Handbuch der Orchideen-Namen. Dictionary of Orchid Names. Dizionario dei nomi delle orchidee. Ulmer, Stuttgart

Danh sách các chi phong lan

Thực vật đảo Giáng Sinh
Lan Borneo
Lan Indonesia
Lan Malaysia
Lan New Guinea
Lan Thái Lan


title: Mouy

text:
Mouy là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 42 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: Pomachilius gracilis

text:
Pomachilius gracilis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1897.

Chú thích

Tham khảo

Pomachilius


title: Tráng Việt

text:
Tráng Việt là một xã thuộc huyện Mê Linh, thành phố Hà Nội, Việt Nam.

Xã gồm có 4 thôn: Đông Cao, Tráng Việt, Đẹp Thôn, Thụy An.

Diện tích và dân số
Xã Tráng Việt có diện tích 7,32 km².
 Theo báo cáo Quy hoạc sử dụng đất đai năm 2001-2010 (do UBND Xã Tráng Việt cung cấp), dân số toàn xã hiện nay là 9943 người, 2175 hộ gia đình. Bình quân 4,57 người/hộ.
Trong đó số dân cư phân bố ở các thôn như sau:
Thôn Đông Cao: 4429 người; (976 hộ)
Thôn Tráng Việt: 4013 người; (899 hộ)
Thôn Đẹp Thôn: 976 người; (195 hộ)
Thôn Thụy An: 525 người; (105 hộ).
 Mật độ dân số bình quân toàn xã: 1362,05 người/km²

Địa giới hành chính
Xã Tráng Việt nằm ở cực nam của huyện Mê Linh, cách huyện lị 6 km, thành phố 18 km. Ranh giới cụ thể như sau:
Phía đông giáp xã Tiền Phong, huyện Mê Linh và xã Đại Mạch, huyện Đông Anh;
Phía nam giáp xã Đại Mạch, huyện Đông Anh và các xã Liên Hà, huyện Đan Phượng;
Phía tây giáp xã Diên Hồng, Liên Trung của huyện Đan Phượng;
Phía bắc giáp xã Mê Linh, xã Văn Khê của huyện Mê Linh.

Trước năm 1965, xã Tráng Việt có tên là xã Hiệp Lực.

Địa hình
Tráng Việt là xã thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng, phía Tây của xã có con sông Hồng chảy qua và có đoạn đê Trung ương bảo vệ. Địa hình của xã thấp dần theo hướng từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông. Cao độ khu vực trong và ngoài đê không chênh nhau lớn. Phía trong đê cao độ từ 8.5m đến 9.5m. Phía ngoài đê cao độ từ 10.9m - 12,4m.
Nhìn chung địa hình toàn Xã khá bằng phẳng thuận lợi cho việc sản xuất nông nghiệp.

Khí hậu
Tráng Việt là một xã nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, một năm chia làm 2 mùa rõ rệt:
 # Mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 10.
 # Mùa khô (lạnh) từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau.
Khí hậu của xã được thể hiện qua các yếu tố như: Nhiệt độ trung bình hàng năm là 23˚C, nhiệt độ cao nhất và nóng nhất thường vào tháng 5 đến giữa tháng 8 trong năm (nhiệt độ ở mùa này là dao động ở mức từ 32˚C đến 34˚C), nhiệt độ thấp nhất là từ tháng 12 đến tháng 1, 2 năm sau (nhiệt độ từ 12˚C đến 15˚C bình quân) lượng mua trung bình hàng năm là 700mm cao nhất vào tháng 6,7, 8 thấp nhất vào tháng 11, 12 và tháng 1 năm sau.

Thủy văn, địa chất thủy văn
Xã Tráng Việt có 3,0 km đê sông Hồng đi qua, chạy dọc theo phía Tây. Sông Hồng là con sông cung cấp nước chính trong việc tưới tiêu cho Xã, phục vụ toàn bộ diện tích đất nông nghiệp, việc tưới tiêu của Xã khá thuận lợi.
 Do địa hình thấp xuống phía Đông Nam và tương đối bằng phẳng, hệ thống tưới tiêu được chủ động, nên những năm gần đây xã Tráng Việt không xảy ra tình trạng khô hạn, ngập úng, mất mùa. Đây là điều kiện rất thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.

Cảnh quan
Xã Tráng Việt có đường trục chính đô thị Mê Linh chạy qua, có một số cơ sở công nghiệp tạo nên không gian đa diện phong phú, đặc biệt có nhiều không gian mặt nước tạo nên nhiều khu vực sinh thái và chăn nuôi tập trung. Phần lớn diện tích đất nằm ngoài đê sông Hồng. Địa hình bằng phẳng tạo ra nhiều cảnh quan đẹp mang đậm nét đặc trưng của vùng nông thôn Việt Nam.

Làng Đông Cao
Làng Đông Cao nay thuộc xã Tráng Việt, huyện Mê Linh, Hà Nội. Làng nằm phía trước Đền Hai Bà Trưng, cách Đền Hai Bà một con đê. Trong làng có một ngôi đền thường gọi Đền Ta (đền của làng mình) đền thờ Nữ tướng Hồ Đề- một tướng giỏi của Hai Bà. Tương truyền sau khi thắng trận trở về, Nữ tướng thường dừng ngựa và khao quân tại đây, dân trong làng đi cắt cỏ cho ngựa, đồng thời tổ chức làm tiệc bánh giầy, bánh trôi để dâng cho các tướng sĩ. Sau khi Nữ tướng mất dân làng lập đền thờ để ghi nhớ công lao của Bà và các tướng sĩ.

Đền trước đây gồm đền chính phía trong và đền ngoài. Đền chính hầu như con nguyên vẹn vẻ cổ kính, mái lợp ngói mũi cổ, mũi mái được đắp hình hai con rồng, cửa đền nhìn hướng đông nam; cửa đền đắp tượng hai ông quan văn và quan võ; phía trong có nhiều tượng của tướng Hồ Đề và các phó tướng của Bà. Đền ngoài là một dãy nhà trống;ngay giữa cổng chính vào là Bia ghi tóm tắt về tướng Hồ Đề. Đền được công nhận di tích lịch sử văn hoá năm 1988, do Bộ trưởng Văn hoá Trần Hoàn ký. Hàng năm vào ngày 1 tháng hai làng Đông Cao mở Hội làng. Hội làng có nhiều trò chơi dân gian và thi làm cỗ, văn nghệ giữa các xóm với nhau như: bịt mắt đập niêu, vượt cầu tre, đi xe đốt pháo; thi làm bánh giầy. Ngày nay còn tổ chức thi cầu lông, bóng đá. Riêng đấu vật và cờ tướng thì gồm cả các thôn khác trong xã. Đây cũng là một điểm nằm trong tua du lịch Sông Hồng. Cùng với Đền Hai Bà Trưng, Đình Hạ Lôi - đền thờ Nữ tướng Hồ Đề năm trong quần thể di tích lịch sử Hai Bà Trưng

làng đẹp thôn

có đền thờ nữ Quốc vương thiên tử-Ả Lã Nương Tri Thế kỷ thứ 6 - được công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa Năm 2001

Hàng năm Làng mở hội vào ngày 10 tháng 2 Âm Lịch Hội Diễn Ra 5 ngày từ 9 đến 13 có giao lưu dước kiệu giữa hai thôn Đẹp thôn và thôn mạch lũng

Chú thích


title: Tipula sacerdotula

text:
Tipula sacerdotula là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng sinh thái Palearctic.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc