title: Titan (vệ tinh)

text:
Titan (phát âm tiếng Anh: ˈtaɪtən TYE-tən, tiếng Hy Lạp: Τῑτάν) hoặc Saturn VI là vệ tinh lớn nhất của Sao Thổ, vệ tinh duy nhất có bầu khí quyển đặc và là vật thể duy nhất trừ Trái Đất có bằng chứng rõ ràng về chất lỏng đã được khám phá.

Titan là vệ tinh ở khoảng cách xa thứ hai mươi hai của Sao Thổ và xa thứ sáu trong nhóm những vệ tinh có kích thước đủ lớn để có hình cầu. Thường được miêu tả như một vệ tinh có những đặc điểm giống hành tinh, Titan có đường kính lớn hơn khoảng 50% so với Mặt Trăng của Trái Đất và có khối lượng lớn hơn 80%. Nó là vệ tinh lớn thứ hai trong Hệ Mặt Trời, sau vệ tinh Ganymede của Sao Mộc, và nếu tính theo đường kính nó còn lớn hơn hành tinh nhỏ nhất, Sao Thủy, (dù chỉ có khối lượng bằng một nửa). Titan là vệ tinh được phát hiện đầu tiên của Sao Thổ, nó được khám phá năm 1655 bởi nhà thiên văn học người Hà Lan Christiaan Huygens.

Titan được cấu tạo chủ yếu gồm các vật liệu băng nước và đá. Mật độ khí quyển dày đặc khiến chúng ta khó tìm hiểu về bề mặt của Titan cho tới khi các thông tin mới được thu thập với phi vụ Cassini–Huygens năm 2004, gồm việc phát hiện ra các hồ hydrocarbon lỏng tại các vùng cực của vệ tinh này. Chúng là những vật thể lỏng lớn, ổn định duy nhất tồn tại trên bề mặt của bất kỳ một vật thể từng biết nào ngoài Trái Đất. Về địa chất, bề mặt vệ tinh này còn trẻ; dù các ngọn núi và nhiều núi lửa băng (dạng phun trào giống núi lửa nhưng thành phần chủ yếu là băng) có thể có đã được phát hiện, bề mặt khá phẳng với chỉ một ít hố va chạm.

Khí quyển của Titan chủ yếu gồm nitơ và khí hậu của nó gồm các đám mây methan và ethan. Khí hậu có gió và các đặc điểm bề mặt do mưa tạo ra tương tự như các đặc điểm trên Trái Đất, như các đụn cát và các dải bờ biển, và, giống như Trái Đất, cũng bị chi phối bởi các hình mẫu thời tiết theo mùa. Với chất lỏng (cả ở trên và dưới mặt đất) và lớp khí quyển nitơ dày, Titan được cho là giống Trái Đất thời nguyên thủy, dù có nhiệt độ thấp hơn. Vì thế vệ tinh này đã được cho là có khả năng thích hợp cho vi khuẩn như một sự sống ngoài Trái Đất hay, ít nhất, như một môi trường hóa học tiền vi sinh vật với nhiều hợp chất hóa học hữu cơ phức tạp. Các nhà nghiên cứu đã cho rằng có thể biển chất lỏng dưới bề mặt hoạt động như một môi trường sinh học.

Phát hiện và đặt tên

Titan được nhà thiên văn học người Hà Lan Christiaan Huygens phát hiện ngày 25 tháng 3 năm 1655. Huygens có cảm hứng từ sự khám phá bốn vệ tinh lớn nhất của Sao Mộc của Galileo năm 1610 và những cải tiến kính viễn vọng của ông. Huygens chính mình đã thực hiện các cải tiến kỹ thuật và sự khám phá Titan của ông có được "một phần nhờ chất lượng kính viễn vọng và một phần nhờ may mắn". Ông đặt cho nó cái tên đơn giản là Saturni Luna (hay Luna Saturni, tiếng La tinh có nghĩa "mặt trăng của Sao Thổ"), xuất bản luận văn De Saturni Luna Observatio Nova năm 1655. Sau khi Giovanni Domenico Cassini xuất bản những khám phá của ông về bốn vệ tinh khác của Sao Thổ trong khoảng thời gian 1673 và 1686, các nhà thiên văn học có thói quen gọi những vệ tinh đó và Titan là Saturn I tới V (Titan được xếp ở vị trí thứ 4). Các tên gọi ban đầu khác của Titan gồm "vệ tinh bình thường của Sao Thổ". Titan được đánh số chính thức Saturn VI bởi sau những phát hiện năm 1789 sơ đồ số không được dùng nữa để tránh nhầm lẫn (Titan từng được đánh số II và IV và VI). Từ đó nhiều vệ tinh nhỏ ở gần bề mặt Sao Thổ hơn đã được phát hiện.

Cái tên Titan, và những cái tên của tất cả bảy vệ tinh được biết đến của Sao Thổ ở thời điểm ấy, đều do John Herschel (con trai của William Herschel, người phát hiện Mimas và Enceladus) đặt trong lần xuất bản năm 1847 cuốn Results of Astronomical Observations Made at the Cape of Good Hope của ông. John Herschel đề xuất những cái tên của các Titan trong thần thoại, anh chị em của Cronos, vị thần Saturn của người Hy Lạp.

Quỹ đạo và tự quay

Titan tham gia 5 chuyển động chính: chuyển động tự quay quanh trục; chuyển động quay quanh Sao Thổ; chuyển động cùng Sao Thổ quay quanh Mặt Trời; chuyển động cùng hệ Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà; chuyển động của Ngân Hà cùng toàn thể vũ trụ giãn nở từ Vụ Nổ Lớn.

Titan hoàn thành một vòng quỹ đạo quanh Sao Thổ trong 15 ngày và 22 giờ. Tương tự như Mặt Trăng của Trái Đất và vệ tinh của các hành tinh khí khổng lồ khác, chu kỳ quỹ đạo của nó tương tự với chu kỳ tự quay; vì thế Titan bị khóa thủy triều vào chuyển động đồng bộ với Sao Thổ. Độ lệch tâm của quỹ đạo là 0,0288, và độ nghiêng là 0,348 độ so với xích đạo Sao Thổ. Quan sát từ Trái Đất, vệ tinh này có khoảng cách góc khoảng 20 bán kính Sao Thổ (chỉ hơn 1,2 triệu km) từ Sao Thổ và trương cung 0,8 giây cung đường kính.

Titan bị khóa trong một vị trí cộng hưởng quỹ đạo 3:4 với vệ tinh nhỏ hơn và có hình dạng không đều là Hyperion. Một quá trình cộng hưởng "chậm và êm ái" - theo đó Hyperion sẽ đi khỏi một quỹ đạo không ổn định - được coi là sẽ không diễn ra, dựa trên các mô hình. Hyperion dường như đã được hình thành trong một đảo quỹ đạo ổn định, trong khi Titan to lớn thu hút hay đẩy bắn đi các vật thể tiếp cận gần tới nó.

Độ nghiêng trục quay của Titan bằng không, nghĩa là trục tự quay của nó vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo chuyển động quanh Sao Thổ.

Các đặc điểm chính

Titan có đường kính 5.150 km, lớn hơn cả của Sao Thủy (4.879 km), gần gấp rưỡi Mặt Trăng (3.474 km) và hiện là vệ tinh tự nhiên lớn thứ hai trong toàn hệ Mặt Trời. Trước khi Voyager 1 tới đây vào năm 1980, Titan được cho là hơi lớn hơn Ganymede (đường kính 5.268 km) và vì thế là vệ tinh lớn nhất trong Hệ Mặt Trời; đây là sự ước tính quá mức do mật độ của Titan, khí quyển dày, kéo dài nhiều dặm trên bề mặt của nó làm tăng kích thước đường kính biểu kiến. Khối lượng và đường kính của Titan (và vì thế cả mật độ của nó) tương tự với các vệ tinh của Sao Mộc là Ganymede và Callisto. Dựa trên mật độ chính của nó 1,88 g/cm³, thành phần chính của Titan gồm một nửa băng nước và một nửa vật liệu đá. Dù tương tự về thành phần với Dione và Enceladus, nó đặc chắc hơn vì lực nén hấp dẫn.

Titan có lẽ được phân chia thành nhiều lớp với một tâm đá 3.400 km được bao quanh bởi nhiều lớp gồm các hình thức tinh thể băng khác nhau. Phía bên trong của nó có thể vẫn nóng và có thể có một lớp chất lỏng gồm nước và amonia giữa lớp vỏ băng Ih và các lớp băng phía dưới gồm các hình thức băng áp lực cao. Bằng chứng về một đại dương như vậy gần đây đã được tàu thăm dò Cassini khám phá dưới hình thức sóng radio tự nhiên tần số cực thấp (ELF) trong khí quyển Titan. Bề mặt của Titan được cho là có độ phản xạ kém với các sóng tần số cực thấp, vì thế sóng radio có thể được phản hồi từ một biên giới băng lỏng của một đại dương dưới mặt đất. Các đặc điểm bề mặt được tàu thăm dò Cassini quan sát được nâng lên một cách có hệ thống tới 30 km trong khoảng giữa tháng 10 năm 2005 và tháng 5 năm 2007, cho thấy lớp vỏ đang bị tách ra từ bên trong, và cung cấp bằng chứng thêm nữa về một lớp chất lỏng bên dưới. Bằng chứng hỗ trợ nữa về lớp chất lỏng và lớp vỏ băng thoát ra từ lõi rắn là bắt đầu từ cách thay đổi trường hấp dẫn khi Titan quay quanh Sao Thổ. So sánh trường hấp dẫn này với các quan sát bằng dữ liệu RADAR cũng cho thấy về cơ bản lớp vỏ băng có thể cứng chắc.

Khí quyển

Titan là vệ tinh duy nhất đã được biết có một khí quyển đã phát triển có thành phần không chỉ gồm các khí. Chiều dày của khí quyển được cho là thay đổi trong khoảng 200 km và 880 km. So sánh những con số đó với biên giới Trái Đất, nằm trong khoảng 100 km, với 99,999% trọng lượng khí quyền nằm bên dưới độ cao đó. Khí quyển của Titan chắn sáng ở nhiều bước sóng và một quang phổ phản xạ hoàn toàn của bề mặt là điều không thể thực hiện được từ bên ngoài; tình trạng mù mịt này đã dẫn tới các sai số trong các ước tính đường kính.

Sự hiện diện của một khí quyển đáng chú ý như vậy lần đầu tiên đã được khám phá bởi Gerard P. Kuiper năm 1944 sử dụng một kỹ thuật quang phổ cho thấy ước tính áp lực một phần khí quyển methan là 100 millibar (10 kPa). Những quan sát từ các tàu vũ trụ Voyager đã cho thấy rằng khí quyển Titan đặc hơn khí quyển Trái Đất, với áp lực bề mặt lớn gấp 1,5 lần Trái Đất. Nó chống đỡ các lớp quầng dày phong tỏa hầu hết ánh sáng nhìn thấy từ Mặt Trời và các nguồn khác và khiến các đặc điểm bề mặt Titan khó nhận biết. Khí quyển quá dày và lực hấp dẫn quá thấp tới mức con người có thể bay qua nó bằng cách vỗ những chiếc "cánh" gắn vào tay. Tàu vũ trụ Huygens không thể xác định hướng của Mặt Trời trong lần hạ cánh của nó và mặc dù nó có thể chụp ảnh bề mặt, đội điều khiển Huygens so sánh quá trình này như việc "chụp ảnh một khu đỗ xe trải nhựa đường lúc chạng vạng".

Khí quyển gồm 98,4% nitơ—khí quyển đặc, giàu nitơ duy nhất trong Hệ Mặt Trời bên cạnh khí quyển Trái Đất—1,6% còn lại gồm methan và dấu vết các chất khí khác như hydrocarbon (gồm ethan, diacetylen, methylacetylen, acetylen, propan, cyanoacetylen, hydro cyanide), carbon dioxide, carbon monoxide, cyanogen, argon và heli. Màu cam như được quan sát thấy từ vụ trụ phải được tạo ra bởi các hợp chất hóa học phức tạp hơn khác ở số lượng nhỏ, có thể là tholin, các kết tủa hữu cơ kiểu hắc ín. Các hydrocarbons được cho là đã hình thành nên khí quyển phía trên của Titan trong những phản ứng phát sinh từ sự tan vỡ khí methan bởi ánh sáng cực tím của Mặt Trời, tạo ra một lớp khói màu cam dày. Titan không có từ trường, mặc dù các nghiên cứu năm 2008 cho rằng có còn lưu lại từ trường của Sao Thổ khi nó bay ngang qua quyển từ của Sao Thổ và trực tiếp hứng chịu gió Mặt Trời. Điều này có thể làm ion hóa và mang đi một số phân tử ở phía ngoài cùng khí quyển. Vào tháng 11 năm 2007, các nhà khoa học đã tìm thấy bằng chứng các ion âm với khoảng 10.000 lần khối lượng của hydro trong tầng điện ly của Titan, chúng được cho là đã rơi vào các vùng thấp hơn để tạo thành quầng màu da cam che khuất bề mặt Titan. Cấu trúc của chúng hiện vẫn chưa được biết, nhưng chúng được cho là các tholin, và có thể hình thành căn bản cho sự tạo thành các phân tử phức tạp hơn, như các hydrocarbon thơm đa vòng.

Năng lượng từ Mặt Trời đã biến đổi tất cả dấu vết của methan trong khí quyển Titan thành các hydrocarbon trong vòng 50 triệu năm; một khoảng thời gian khá ngắn so với tuổi của Hệ Mặt Trời. Điều này cho thấy rằng methan phải được cung cấp bổ sung theo một cách nào đó từ một nguồn hay ngay từ chính bên trong Titan. Rằng khí quyển Titan chứa methan nhiều hơn một nghìn lần so với carbon monoxit có thể bởi sự cung cấp lớn từ các vụ va chạm thiên thạch, bởi các sao chổi gồm nhiều carbon monoxide hơn methan. Rằng Titan có thể đã phát triển một khí quyển từ tinh vân Sao Thổ thời kỳ đầu ở thời điểm mà sự thành tạo dường như không thể diễn ra; trong trường hợp như vậy, nó phải có sự đa dạng khí quyển tương tự tinh vân Mặt Trời, gồm hydro và neon. Một nguồn gốc sinh vật học có thể khác của methan vẫn chưa được tính đến (xem bên dưới).

Cũng có một mô hình lưu thông không khí được khám phá thổi theo chiều quay của Titan, từ tây sang đông. Những quan sát của Cassini về bầu khí quyển được thực hiện năm 2004 cũng cho thấy Titan là một "super rotator", giống như Sao Kim, với một khí quyển quay nhanh hơn bề mặt.

Tầng điện ly của Titan cũng phức tạp hơn tầng này của Trái Đất, với tầng điện ly chính ở độ cao 1.200 km nhưng với thêm một lớp các phân tử điện tích ở độ cao 63 km. Tầng này chia khí quyển Titan thành hai khu vực cộng hưởng radio khác nhau. Nguồn gốc của các sóng ELF tự nhiên (xem bên trên) trên Titan chưa rõ ràng bởi không có vẻ có hoạt động sét mạnh ở đó.

Đặc điểm bề mặt

Bề mặt của Titan đã được miêu tả là "phức tạp, có sự tác động của chất lỏng, và còn "trẻ" về địa chất". Tàu vũ trụ Cassini đã sử dụng radar đo độ cao và radar ống kính đồng bộ (SAR) chụp ảnh để vẽ bản đồ các thành phần của Titan trong những chuyến bay ngang qua vệ tinh này. Những hình ảnh đầu tiên cho thấy một nền địa chất, với cả những vùng gồ ghề và bằng phẳng. Có những đặc điểm dường như có nguồn gốc núi lửa, có lẽ đã từng phun ra nước và amonia. Cũng có những đặc điểm những đường sọc, một số dài tới hàng trăm kilômét, có lẽ được tạo ra bởi các phần tử bị gió thổi đi. Việc nghiên cứu cũng cho thấy bề mặt vệ tinh này khá bằng phẳng; một vài vật thể có vẻ là những hố va chạm đã được lắp đầy, có lẽ bởi những trận mưa hydrocarbon hay các vật liệu được phun ra từ núi lửa. Radar độ cao cho thấy sự biến đổi độ cao rất thấp, thông thường không vượt quá 150 mét. Thỉnh thoảng bắt gặp sự biến đổi độ cao lên tới 500 mét và Titan có những ngọn núi có thể cao tới hàng trăm mét đến hơn 1 kilômét.

Bề mặt Titan đáng chú ý bởi những địa hình sáng và tối lớn. Chúng gồm Xanadu, một vùng lớn thuộc xích đạo có tính phản xạ với kích thước cỡ của Úc. Nó lần đầu tiên được xác định trên những bức ảnh hồng ngoại từ kính viễn vọng không gian Hubble năm 1994, và sau này đã được tàu Cassini quan sát. Vùng xoắn này có nhiều quả đồi và bị cắt ngang bởi các thung lũng và các vực thẳm. Nó có đặc trưng ở các đường kẻ ngang dọc tối—các đặc điểm địa hình uốn lượn tương tự với các dải đất hay các đường nứt. Chúng có thể thể hiện hoạt động kiến tạo, có thể cho thấy về mặt địa lý Xanadu còn trẻ. Các đặc trưng này có thể là các kênh do chất lỏng tạo thành, cho thấy dạng địa hình cổ đã bị cắt ngang qua bởi các hệ thống luồng chảy. Có những vùng tối với kích cỡ tương đương nhau trên khắp vệ tinh, được quan sát thấy cả từ Trái Đất và bởi Cassini; có giả thuyết cho rằng chúng là những biển methan hay ethan, nhưng những quan sát của Cassini dường như lại cho thấy một điều khác (xem bên dưới).

Chất lỏng

Khả năng có các biển methan lỏng trên Titan lần đầu tiên được đưa ra dựa trên dữ liệu của Voyager 1 và 2 cho thấy Titan có một khí quyển dày và nhiệt độ cũng như thành phần thích hợp để duy trì chúng, nhưng bằng chứng trực tiếp chỉ có được vào năm 1995 khi dữ liệu từ Hubble và các quan sát khác cho thấy bằng chứng về methan lỏng trên Titan, hoặc trong những túi tách biệt hoặc ở tỷ lệ lớn như các đại dương, tương tự như nước trên Trái Đất.

Phi vụ Cassini đã xác nhận giả thuyết trên, mặc dù không trực tiếp. Khi tàu vũ trụ tới hệ Sao Thổ năm 2004, mọi người hy vọng các hồ hydrocarbon hay các biển có thể được khám phá bởi ánh sáng Mặt Trời phản xạ từ bề mặt của bất kỳ một vật thể lỏng nào, nhưng không phản xạ bề mặt nào được phát hiện. Tại cực nam của Titan, một đặc điểm tối khó hiểu được gọi là Ontario Lacus từng được cho là một cái hồ đã được xác định, có lẽ được tạo ra bởi các đám mây được quan sát thành từng cụm trong vùng. Một đặc điểm có thể là đường bờ biển cũng đã được xác định tại cực bằng hình ảnh radar.

Sau chuyến bay ngang qua ngày 22 tháng 7 năm 2006, trong đó radar trên tàu vũ trụ Cassini đã chụp ảnh các vĩ độ cao phía bắc (khi ấy đang trong mùa đông), một số miếng vá lớn, phẳng (và vì thế tối đối với radar) có các chấm ở gần cực. Dựa trên các quan sát, các nhà khoa học đã thông báo "bằng chứng rõ ràng về các hồ đầy methan trên vệ tinh Titan của Sao Thổ" vào tháng 1 năm 2007.

Đội Cassini–Huygens kết luận rằng các đặc điểm được chụp ảnh hầu như chắc chắn là các hồ hydrocarbon đang được tìm kiếm từ lâu, những vật thể ổn định đầu tiên của chất lỏng bề mặt được tìm thấy bên ngoài Trái Đất. Một số hồ dường như có các kênh liên kết với chất lỏng và nằm ở những vùng địa hình lõm.

Tháng 6 năm 2008, các thiết bị hồng ngoại trên tàu Cassini xác nhận sự nghi ngờ có ethan lỏng tại Ontario Lacus. Ngày 21 tháng 12 năm đó, tàu Cassini tiến gần Ontario Lacus và đã quan sát được sự ánh xạ tích tụ trong rada. Độ dài của ánh xạ phản ánh sự bão hòa của tín hiệu nhận được, cho thấy mực độ hồ trên vệ tinh hầu như không thay đổi. Ảnh chụp ngày 8 tháng 7 năm 2009 đã cho thấy rõ rệt nhất tín hiệu hiện diện của chất lỏng tại khu vực phía bắc, hồ Kraken Mare.

Hố va chạm

Dữ liệu radar, SAR (ảnh radar tổng hợp màu giả) và các hình ảnh thu được từ Cassini đã cho thấy một số lượng khá nhỏ các miệng hố va chạm trên bề mặt Titan, cho thấy đây là một bề mặt trẻ. Các miệng hố va chạm mới được phát hiện gồm cả một lòng chảo đa vòng rộng 440 km được đặt tên Menrva (được nhìn thấy bởi Cassini' ISS với các kiểu mẫu đồng tâm sáng tối). Một hố nhỏ hơn rộng 80 km, đáy phẳng tên là Sinlap và một hố rộng 30 km với một đỉnh trung tâm và một đáy tối tên là Ksa cũng đã được quan sát. Dữ liệu Radar và hình ảnh thu được từ Cassini cũng cho thấy một số "hình miệng núi lửa", các đặc điểm hình vòng cung trên bề mặt Titan có thể liên quan tới nguồn gốc va chạm, nhưng thiếu một số đặc điểm để xác định rõ nguyên nhân này. Ví dụ, một vòng sáng rộng 90 km, thô được gọi là Guabonito đã được Cassini quan sát thấy. Đặc điểm này được cho là một hố va chạm được gió thổi lấp đầy bởi trầm tích tối. Nhiều địa điểm tương tự cũng đã được quan sát trên các vùng tối Shangri-la và Aaru. Radar đã quan sát nhiều vật thể có đặc điểm tròn có thể là các hố va chạm tại vùng sáng Xanadu khi Cassini bay qua Titan ngày 30 tháng 4 năm 2006.

Các mô hình tiền-Cassini về các góc và đường bay va chạm cho thấy rằng nơi vật thể va chạm với vỏ băng nước, một lượng nhỏ vật liệu bắn ra còn lại ở dạng nước lỏng bên trong hố va chạm. Nó có thể tiếp tục tồn tại ở dạng chất lỏng trong nhiều thế kỷ hay lâu hơn nữa, đủ để "sự tổng hợp các phân tử tiền thân đơn giản cho nguồn gốc của sự sống". Tuy sự bồi tụ từ nhiều quá trình địa chất là một trong những lý do dẫn tới số lượng ít hố va chạm trên bề mặt Titan, bầu khí quyển cũng đóng một vai trò trong chuyện này; người ta ước tính khí quyển của Titan đã làm giảm một nửa số lượng hố va chạm.

Tác dụng nhiệt núi lửa và núi

Các nhà khoa học đã cho rằng các điều kiện trên Titan giống với các điều kiện thời kỳ đầu trên Trái Đất, dù ở mức nhiệt độ thấp hơn. Bằng chứng hoạt động núi lửa từ phi vụ gần nhất của Cassini cho thấy nhiệt độ có thể cao hơn nhiều ở các vùng đáy thấp, đủ để nước ở dạng lỏng tồn tại. Việc phát hiện Argon 40 trong khí quyển cho thấy các núi lửa phun ra các đám khói "dung nham" gồm nước và ammonia. Cassini đã phát hiện các phun trào methan từ một núi lửa băng giả định, và thuyết tác dụng nhiệt núi lửa hiện được tin là một nguồn cung cấp methan lớn cho khí quyển. Một trong những đặc điểm đầu tiên được Cassini chụp ảnh, Ganesa Macula, giống với các đặc điểm địa lý được gọi là "vòm bánh ngọt" được phát hiện trên Sao Kim, và vì thế được cho là có nguồn gốc tác dụng nhiệt núi lửa.

Áp suất cần thiết để khiến các núi lửa băng hoạt động có thể do sự "underplating" của nước lớp ngoài của Titan. Băng áp suất thấp, đè trên một lớp chất lỏng ammoni sulfat, trồi lên mạnh, và hệ thống bất ổn định này có thể tạo ra các sự kiện phun khói lớn. Titan đang tái lập bề mặt thông qua các quá trình bồi lấp của tro ammonium và băng cỡ hạt gạo, giúp tạo ra một phong cảnh có đặc điểm kiến tạo do gió và đụn cát.

Một rặng núi dài 150 km, rộng 30 km và cao 1,5 km được Cassini khám phá năm 2006. Rặng núi này nằm ở bán cầu nam và được cho là cấu tạo bởi vật liệu băng và được bao phủ bởi tuyết methan. Sự di chuyển của các đĩa kiến tạo, có lẽ bị ảnh hưởng bởi một lòng chảo va chạm gần đó, có thể tạo ra một vết nứt mà qua đó các vật liệu cấu tạo núi đã được phun lên.

Địa hình tối

Trong các bức ảnh đầu tiên chụp đầu tiên về bề mặt Titan từ kính thiên văn đặt trên Trái Đất vào đầu thập niên 2000 cho thấy các bề mặt tối rộng lớn phân bố hai bên xích đạo của Titan. Trước lần hạ cánh của Cassini, các vùng này được cho là các biển vật chất hữu cơ như nhựa đường hay hydrocarbon lỏng. Các hình ảnh radar do tàu vũ trụ Cassini thực hiện lại cho thấy một số vùng đó là các đồng bằng mở rộng được bao phủ bởi các đụn cát theo chiều dọc, cao tới 330 mét. Các đụn cát theo chiều dọc (hay như đường kẻ) được cho là được hình thành bởi các đợt gió mức trung bình hoặc thổi theo một hướng hay thay đổi giữa hai hướng khác nhau. Các đụn theo kiểu này luôn thẳng với hướng gió trung bình. Trong trường hợp Titan, các cơn gió đới (phía đông) ổn định cộng với những cơn gió thủy triều thay đổi (xấp xỉ 0.5 mét một giây). Gió thủy triều là kết quả của các lực thủy triều từ Sao Thổ và khí quyển Titan, mạnh hơn 400 lần so với các lực thủy triều của Mặt trăng trên Trái Đất và có xu hướng lái gió về phía xích đạo. Mô hình gió khiến những đụn cát được tạo ra theo các đường song song dài theo hướng tây sang đông. Các đụn cát này vỡ ra quanh những ngọn núi, nơi hướng gió thay đổi.

Cát trên Titan có thể đã hình thành khi methan lỏng mưa xuống và làm xói mòn lớp đá băng phía dưới, có thể dưới hình thức những trận lũ ngắn. Nếu không, cát có thể hình thành từ vật rắn hữu cơ được tạo ra bởi các phản ứng quang hoá trong khí quyển Titan. Các nghiên cứu về thành phần các đụn cát vào tháng 5 năm 2008 cho thấy chúng chứa ít nước hơn các thành phần khác của Titan, và dường như xuất phát từ vật liệu hữu cơ kết thành cục sau khi mưa xuống bề mặt.

Khí hậu

Nhiệt độ bề mặt Titan khoảng 94 K (−179 °C, hay −290 °F). Ở nhiệt độ này băng nước không thăng hoa từ trạng thái rắn sang trạng thái khí, vì thế khí quyển hầu như không có hơi nước. Sương mù trong khí quyển Titan góp phần vào hiện tượng hiệu ứng nhà kính ngược khi phản xạ ánh sáng Mặt Trời khỏi vệ tinh này, khiến bề mặt của nó lạnh hơn nhiều so với khí quyển bên trên. Các đám mây trên Titan, có thể gồm methan, ethan hay các chất hữu cơ đơn giản khác, phân tán và biến đổi, lẫn trong đám sương mù. Khí quyển methan này trái lại lại tạo ra hiệu ứng nhà kính trên bề mặt Titan, nếu không có nó nhiệt độ Titan còn lạnh hơn nhiều. Những phát hiện của tàu vũ trụ Huygens cho thấy khí quyển Titan định kỳ tạo ra những cơn mưa methan lỏng và các thành phần hữu cơ khác xuống bề mặt mặt trăng này. Tháng 10 năm 2007, các nhà quan sát nhận thấy một sự gia tăng trong độ chắn sáng trong những đám mây phía trên xích đạo vùng Xanadu, cho thấy khả năng một cơn "mưa methan", dù nó chưa phải là bằng chứng trực tiếp về trận mưa. Có thể các vùng trên bề mặt Titan được bao phủ một lớp tholin, nhưng điều này vẫn chưa được xác nhận.

Các mô hình mô phỏng gió dựa trên dữ liệu gió do Huygens thu được trong lần hạ cánh của nó cho thấy khí quyển Titan chỉ tuần hoàn trong một vòng Hadley rất lớn. Không khí ấm nổi lên ở bán cầu nam Titan -nơi có mùa hè khi Huygens''' hạ cánh— và chìm xuống ở bán cầu bắc, dẫn tới một dòng khí thổi ở trên cao lớn từ nam ra bắc và dòng khí từ bắc vào nam ở dưới thấp. Vòng tuần hoàn Hadley lớn này chỉ có thể có trên một thế giới quay chậm như Titan. Dòng khí di chuyển từ cực tới cực có vẻ tập trung trên tầng bình lưu; các giả lập cho thấy nó sẽ thay đổi mỗi chu kỳ mười hai năm, và giai đoạn chuyển tiếp giữa mỗi chu kỳ là ba năm, với một năm của Titan bằng 30 năm Trái Đất. Mô hình phòng này tạo ra một dải khí áp suất thấp -trên thực tế là một biến đổi của Vùng Hội tụ Chí tuyến trên Trái Đất. Không giống như trên Trái Đất, nơi các đại dương hạn chế Vùng hội tụ Chí tuyến ở các chí tuyến, trên Titan, vùng này di chuyển từ cực này tới cực kia, mang các đám mây methan cùng với nó. Điều này có nghĩa rằng Titan, dù có nhiệt độ ở mức đóng băng, có thể nói có khí hậu nhiệt đới.

Số lượng các hồ methan quan sát được gần cực nam Titan rõ ràng nhỏ hơn nhiều so với số lượng hồ quan sát được ở cực bắc. Bởi ở cực nam hiện đang là mùa hè và cực bắc là mùa đông, một giả thuyết được đưa ra cho rằng các trận mưa methan diễn ra trên các cực vào mùa đông và bốc hơi vào mùa hè.

 Mây

Tháng 9 năm 2006, Cassini đã chụp ảnh một đám mây lớn ở độ cao 40 km trên cực bắc Titan. Dù methan được biết cô đặc lại trong khí quyển Titan, đám mây này dường như lại là ethan, bởi kích thước đo được của các phần tử chỉ 1–3 micromét và ethan cũng có thể đóng băng ở những độ cao đó. Tháng 12, Cassini một lần nữa quan sát đám mây và phát hiện ra methan, ethan và các chất hữu cơ khác. Đám mây này có đường kính 2.400 km và vẫn thấy được trong chuyến bay ngang một tháng sau đó. Một giả thuyết cho rằng nó đang mưa (hay, nếu đủ lạnh, đang rơi tuyết) trên cực bắc; gió thổi xuống ở các vĩ độ bắc đủ mạnh để hướng các phần tử hữu cơ về phía bề mặt. Chúng là những bằng chứng mạnh nhất cho giả thuyết chu trình "methanological" (methan học) từ lâu trước đó (tương tự như chu trình thủy học trên Trái Đất) trên Titan.

Các đám mây cũng được phát hiện phía trên cực nam. Tuy chỉ che phủ 1% đĩa Titan, các sự kiện bùng nổ đã được quan sát thấy trong đó các đám mây nhanh chóng mở rộng lên tới 8%. Một giả thuyết cho rằng các đám mây phía cực nam được hình thành khi các mức ánh sáng tăng lên trong mùa hè của Titan tạo ra những luồng khí đi lên trong khí quyển, dẫn đến sự đối lưu. Cách giải thích này phức tạp bởi thực tế rằng sự hình thành mây đã được quan sát thấy không chỉ sau ngày chí Mặt Trời mà ở ngay giữa mùa xuân. Độ ẩm methan tăng ở cực nam có thể góp phần vào sự mở rộng nhanh chóng của kích thước mây. Hiện tại là mùa hè ở bán cầu nam Titan và sẽ tiếp tục kéo dài tới năm 2010, khi quỹ đạo của Sao Thổ, quyết định chuyển động của mặt trăng, sẽ nghiêng phía bắc bán cầu về phía Mặt Trời. Khi các mùa thay đổi, ethan sẽ bắt đầu cô đặc lại ở trên cực nam.

Các mô hình nghiên cứu thích ứng tốt với các quan sát cho thấy các đám mây trên Titan tập hợp ở các toạ độ thích hợp và rằng độ bao phủ của mây thay đổi theo khoảng cách từ bề mặt trên những vùng khác nhau của vệ tinh. Ở các vùng cực (trên 60 độ vĩ độ), những đám mây ethan thường trực và rộng lớn xuất hiện phía trên tầng đối lưu; ở các vĩ độ thấp, chủ yếu các đám mây ethan được phát hiện giữa 15 và 18 km, và lác đác cũng như cố định hơn. Ở bán cầu đang là mùa hè, thông thường, những đám mây methan dày nhưng rời rạc dường như tụ tập quanh 40°.

Những quan sát trên Trái Đất cũng cho thấy những biến đổi mùa ở những vùng mây bao phủ. Trong chu kỳ quay 30 năm của Sao Thổ, các hệ thống mây của Titan dường như xuất hiện trong 25 năm, và sau đó mờ đi trong bốn tới năm năm trước khi tái xuất hiện.

 Quan sát và thám hiểm

Không thể quan sát Titan bằng mắt thường, nhưng có thể thực hiện điều đó bằng kính viễn vọng nhỏ hay ống nhòm mạnh. Việc quan sát nghiệp dư khó khăn bởi sự gần kề của vệ tinh này với cầu sáng và hệ thống vành đai Sao Thổ; một thanh che khuất, bao phủ một phần thị kính và được dùng để ngăn ánh sáng từ hành tinh, sẽ tăng đáng kể chất lượng quan sát. Titan có độ sáng biểu kiến +7,9, so với +4,6 của vật thể có kích thước tương tự Ganymede, trong hệ Sao Mộc.

Những cuộc quan sát Titan trước kỷ nguyên vũ trụ khá hạn chế. Năm 1907 nhà thiên văn học Tây Ban Nha Josep Comas Solá đã cho rằng ông đã quan sát thấy vật tối gần các cạnh đĩa của Titan và hai vòng, màu trắng ở trung tâm của nó. Sự suy luận về một khí quyển của Kuiper trong thập niên 1940 là sự kiện quan sát lớn tiếp theo.

Tàu vũ trụ đầu tiên tới hệ Sao Thổ là Pioneer 11 năm 1979, nó xác định rằng Titan dường như quá lạnh để phát sinh sự sống. Tàu vũ trụ đã chụp những bức ảnh đầu tiên của mặt trăng này (gồm một số bức riêng và một số với Sao Thổ), nhưng chúng có chất lượng kém; chuyến bay tiếp cận Titan lần đầu tiên diễn ra ngày 2 tháng 9 năm 1979.

Titan được cả Voyager 1 và Voyager 2 thám sát năm 1980 và 1981. Đường bay của Voyager 1 đã được làm chệch hướng cố ý để đi gần qua Titan. Không may thay, tàu vũ trụ không có bất kỳ thiết bị nào có thể nhìn xuyên qua tầng sương của Titan, một yếu tố chưa được tính trước. Nhiều năm sau, các quá trình xử lý số lọc màu cam phức tạp với những bức ảnh do Voyager 1' chụp đã phát lộ một số dấu vết các địa hình màu sáng và tối hiện được gọi là Xanadu và Shangri-la, nhưng tới khi ấy các đặc điểm địa hình này đã được quan sát thấy bằng hồng ngoại bởi Kính viễn vọng Vũ trụ Hubble. Voyager 2 chỉ bay lượt qua Titan. Đội chỉ huy Voyager 2 có thể điều khiển hướng tàu để quan sát kỹ Titan hoặc sử dụng một đường bay khác cho phép nó tới thăm Uranus và Neptune. Vì thiếu các đặc điểm bề mặt do Voyager 1 quan sát, họ đã chọn kế hoạch sau.

 Cassini–Huygens

Thậm chí với các dữ liệu từ các phi vụ Voyagers, Titan vẫn là một vật thể dạng vệ tinh giống hành tinh bí ẩn ẩn sau một bầu khí quyển dày khiến các quan sát chi tiết khó thực hiện. Sự tò mò bao quanh Titan từ các quan sát hồi thế kỷ 17 của Christiaan Huygens và Giovanni Cassini cuối cùng đã giải tỏa với chiếc tàu vũ trụ được đặt theo tên họ để vinh danh.

Tàu vũ trụ Cassini–Huygens tiếp cận Sao Thổ ngày 1 tháng 7 năm 2004 và bắt đầu quá trình vẽ bề mặt Titan bằng radar. Là một dự án liên kết giữa Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA) và NASA, Cassini–Huygens, đã chứng minh nó là một dự án rất thành công. Tàu vũ trụ Cassini bay qua Titan ngày 26 tháng 10 năm 2004 và chụp những bức ảnh có độ phân giải cao nhất từng có về bề mặt vệ tinh này, với khoảng cách chỉ 1.200 km, phân biệt được những khoảng sáng tối không thể phân biệt được bằng mắt thường từ Trái Đất. Huygens hạ cánh xuống Titan ngày 14 tháng 1 năm 2005, khám phá rằng nhiều đặc điểm bề mặt mặt trăng này dường như được hình thành bởi chất lỏng từ một khoảng thời gian trong quá khứ. Ngày 22 tháng 7 năm 2006, Cassini đã thực hiện chuyến bay qua đầu tiên trong 21 chuyến đã được lập kế hoạch với khoảng cách 950 km từ Titan; chuyến bay ngang cuối cùng dự định diễn ra ngày 12 tháng 5 năm 2008. Sự hiện diện chất lỏng trên bề mặt đã được phát hiện gần cực bắc, ở hình thức nhiều hồ gần đây đã được Cassini khám phá. Titan là vật thể xa nhất từ Trái Đất từng có một tàu vũ trụ hạ cánh. Titan cũng là mặt trăng thứ hai trong Hệ Mặt Trời có vật thể nhân tạo hạ cánh trên bề mặt.
 Địa điểm hạ cánh của Huygens

Tàu vũ trụ Huygens hạ cánh ngay bên ngoài cực đông của một vùng sáng hiện được gọi là Adiri, nơi nó chụp được những ngọn đồi xám (cũng được gọi là các cao nguyên) gồm chủ yếu băng nước. Các thành phần hữu cơ tối, được tạo ra ở vùng trên khí quyển bởi phát xạ tia cực tím của Mặt Trời, có thể mưa từ khí quyển Titan. Chúng rửa sạch các ngọn đồi bằng những trận mưa methan và ngấm xuống các đồng bằng sau các quy trình địa chất.

Sau khi đổ bộ, Huygens đã chụp ảnh một đồng bằng tối được bao phủ những viên đá và đá cuội nhỏ, được cấu tạo từ băng nước. Hai hòn đá ngay phía dưới vùng giữa hình phía trái nhỏ hơn kích thước thực: viên phía trái đường kính 15 centimét, và một trong những viên ở giữa 4 centimét, ở khoảng cách khoảng 85 centimét từ Huygens. Có bằng chứng ăn mòn ở đáy những hòn đá, cho thấy có khả năng có hoạt động sông ngòi. Bề mặt tối hơn mọi người từng nghĩ trước đây, gồm một hỗn hợp nước và băng hydrocarbon. Mọi người tin rằng "đất" nhìn thấy được trong các hình được lắng đọng xuống từ đám sương mù hydrocarbon phía trên.

Tháng 3 năm 2007, NASA, ESA, và COSPAR quyết định đặt tên vùng đất Huygens hạ cánh là Điểm Tưởng niệm Hubert Curien để tưởng nhớ vị cựu chủ tịch ESA.

 Các chương trình thám hiểm dự định
 Titan Mare Explorer (TiME): là bộ phận tiếp xúc mặt vệ tinh Titan trong chương trình thám hiểm hệ thống Sao Thổ-Titan (Titan Saturn System Mission hay TSSM), hợp tác giữa NASA và ESA, một chương trình độc lập với kế hoạch thám hiểm Sao Mộc-Europa (Europa Jupiter System Mission hay EJSM). Theo kế hoạch thì EJSM sẽ được tiến hành trước
 Dragonfly (tàu vũ trụ)

 Những điều kiện tiền sinh và khả năng có sự sống

Các nhà khoa học cho rằng khí quyển của Trái Đất lúc đầu tương đối giống với khi quyển của Titan hiện tại. Nhiều giả thuyết đã cố gắng tìm những gạch nối giữa các thành phần hóa học trong khí quyển Titan hiện nay và khả năng xuất hiện sự sống.

Thí nghiệm Miller-Urey và một số thí nghiệm khác sau đó cho thấy, với khí quyển như khí quyển của Titan, nếu có thêm tác dụng của tia tử ngoại thì một số chất hữu cơ phức tạp có thể được hình thành. Đó có thể là một số hợp chất polyme như tholin. Quá trình phản ứng bắt đầu với việc phân rã nitrogen và methan để hình thành hydrocyan và ethyne. Các nhà khoa học vẫn đang tiếp tục nghiên cứu về vấn đề này.

Những thí nghiệm nói trên đã đặt ra câu hỏi: liệu những chất hóa học tìm thấy trên bề mặt Titan đã đủ để hình thành sự sống giống như quá trình tương tự trên Trái Đất hay chưa ? Nếu có một quá trình tương tự như thế, Titan cần phải có nước thể lỏng tồn tại tương đối ổn định và lâu dài trên bề mặt. Mặc dù không quan sát được sự tồn tại như vậy của nước trên bề mặt Titan, người ta vẫn đưa ra giả thuyết lạc quan rằng nước sinh ra do các thiên thạch rơi xuống Titan được bảo tồn dưới một lớp băng phía ngoài. Người ta cũng cho rằng amonia ở dạng lỏng có thể tồn tại phía dưới bề mặt của vệ tinh.Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean Saturn Moon Titan May Have Underground Ocean 20/3/2008 Một giả thuyết cho rằng bên dưới lớp băng đá phía trên có thể là một lớp hỗn hợp nước - amonia. Mặc dù điều kiện trong một môi trường như vậy là vô cùng khắc nghiệt, khi so với điều kiện trên Trái Đất, nhưng vẫn có thể tồn tại sự sống. Trao đổi nhiệt giữa phần lõi và lớp vỏ của vệ tinh là yếu tố then chốt cho khả năng có tồn tại sự sống trong lòng Titan hay không.
Việc phát hiện cuộc sống vi khuẩn trên Titan có thể phụ thuộc vào các hiệu ứng phát sinh sinh vật của nó. Ví dụ khí methan và nitơ trong khí quyển là nguồn gốc sự sống sinh vật đã được xác định. Hydro đã được coi là một phân tử thích hợp để thử nghiệm sự sống trên Titan: nếu sự sống phát sinh từ methan sử dụng một lượng đáng kể khí hydro, nó sẽ gây một hiệu ứng đo được trong tỷ lệ pha trộn của tầng đối lưu.

Dù có những khả năng cuộc sống sinh vật như vậy, có rất nhiều cản trở cho cuộc sống trên Titan, và bất kỳ sự tương tự nào với Trái Đất đều không chính xác. Với khoảng cách to lớn tới Mặt Trời, Titan lạnh lẽo (một sự thực càng tăng thêm với hiệu ứng nhà kính ngược của những đám mây bao phủ nó), và bầu khí quyển của nó không có CO2. Dù có những khó khăn như vậy, chủ đề cuộc sống trên Titan có thể được miêu tả chính xác nhất như một cuộc thực nghiệm chứng minh các lý thuyết về các điều kiện cần thiết trước khi cuộc sống phát sinh trên Trái Đất. Tuy cuộc sống có thể không tồn tại, các điều kiện tiền sinh vật của môi trường Titan, và khả năng hiện diện của hóa chất hữu cơ, vẫn là một chủ đề gây hứng thú để tìm hiểu buổi đầu lịch sử sinh quyển Trái Đất. Sử dụng thực nghiệm tiền sinh học Titan không chỉ liên quan tới việc thám sát bằng tàu vũ trụ, mà cả thực nghiệm trong phòng thí nghiệm và các mô hình hóa học và quang hóa trên Trái Đất.

Một giải thích khác cho sự tồn tại lý thuyết của cuộc sống trên Titan đã được đưa ra: nếu sự sống được tìm thấy trên Titan, về mặt thống kê nó dường như sẽ có nguồn gốc từ Trái Đất chứ không phải xuất hiện một cách độc lập, một quá trình được gọi là tha sinh. Nó đặt giả thiết rằng những vụ va chạm thiên thạch lớn và sao chổi trên bề mặt Trái Đất có thể khiến hàng triệu mảnh đá chứa đầy vi khuẩn bay lên thoát khỏi lực hút Trái Đất. Các tính toán cho thấy một số viên đá đó có thể va chạm với các thiên thể trong hệ Mặt Trời, gồm cả Titan.

Các điều kiện trên Titan có thể trở nên thích hợp hơn cho sự sống trong tương lai. Sáu tỷ năm nữa, khi Mặt Trời trở thành sao khổng lồ đỏ, các nhiệt độ bề mặt có thể tăng lên ~200K, đủ lớn để các đại dương hỗn hợp nước/ammonia tồn tại ổn định trên bề mặt. Khi lượng phát xạ tia cực tím của Mặt Trời giảm đi, lớp sương phía trên khí quyển Titan sẽ mất đi, làm giảm hiệu ứng nhà kính ngược trên bề mặt và cho phép hiệu ứng nhà kính được tạo ra do methan khí quyển đóng một vai trò quan trọng hơn. khi các điều kiện đó cùng hoạt động có thể tạo ra một môi trường thích hợp cho các dạng sự sống ngoại lai, và sẽ tồn tại trong hàng trăm triệu năm, đủ lâu để ít nhất một dạng sự sống nguyên thủy hình thành.

Tuy phi vụ Cassini–Huygens'' không được trang bị để tìm bằng chứng về các hợp chất hữu cơ sinh học, nó thực sự cho thấy lý thuyết về một môi trường trên Titan, ở một số mặt, tương tự với môi trường nguyên thủy trên Trái Đất là có thể.

Mặc dù vậy, một số nhà khoa học vẫn tin rằng với bầu khí quyển dày không có oxy, Titan có thể duy trì các dạng sống dựa trên silic và khiến chúng không bị hoá đá do tác động của oxy.

Xem thêm

 Thực dân hóa Titan
 Tàu vũ trụ Huygens
 Danh sách vật thể hành tinh
 Danh sách vật thể trong Hệ Mặt Trời theo bán kính quỹ đạo
 Các vệ tinh của Sao Thổ trong tiểu thuyết
 Biểu thời gian khám phá các hành tinh trong Hệ Mặt Trời và các vệ tinh của chúng
 Titan trong tiểu thuyết

Tham khảo

Đọc thêm

Liên kết ngoài

  Bản âm thanh này được tái lập từ các âm thanh thu được bởi máy ghi của Huygens.
  và các tài liệu khác
  theo NASA's Solar System Exploration

Bài viết thiên văn chọn lọc
Titan (vệ tinh)
Thiên thể phát hiện năm 1655
Vệ tinh của Sao Thổ
Được phát hiện bởi Christiaan Huygens


title: Mirabeau, Vaucluse

text:
Mirabeau là một xã trong tỉnh Vaucluse thuộc vùng Provence-Alpes-Côte d’Azur ở đông nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 330 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Vaucluse


title: Tritocleis microphylla

text:
Tritocleis microphylla là một loài bướm đêm thuộc chi đơn loài Tritocleis trong họ Geometridae. Chúng là loài đặc hữu của quần đảo Hawaii, sải cánh dài khoảng 20 mm.

Chú thích

Tham khảo

M
Động vật được mô tả năm 1899


title: Quế Thanh

text:
Quế Thanh (quế Thanh Hóa), còn gọi là quế Quỳ (Quỳ Châu, Quỳ Hợp Nghệ An) dù cây sinh trưởng tại hai địa phương này ít nhiều cũng có dị biệt, đôi khi còn có các tên gọi khác như quế Trà My, quế Trà Bồng (danh pháp hai phần: Cinnamomum loureiroi, là một loài cây thân gỗ với lá thường xanh, thuộc chi Quế (Cinnamomum), có nguồn gốc ở vùng Đông Nam Á đại lục và được biết đến như một loài quế nổi tiếng sản sinh từ một số tỉnh miền Trung Việt Nam đặc biệt là Thanh Hóa. Nó có quan hệ họ hàng gần gũi với nhục quế (quế Trung Quốc) (C. aromaticum) hơn là so với quế quan (quế Tích Lan) (C. verum), mặc dù cùng ở một chi với hai loài trên.

Tên gọi
Trong các sách khoa học, dù phân loài thực vật hay dược liệu thì quế Thanh Hóa đều được xếp thành một loại riêng. Nhưng tên khoa học của nó thì cho đến nay chưa hoàn toàn nhất trí giữa các nhóm, các nhà khoa học như Nes (1838), Perrot, Eberhardt (1909), Chevalier (1919), Merril (1935). Nhóm nghiên cứu Nguyễn Tích, Trần Hợp của Việt Nam (1971) nghiêng về cách gọi của Leconte (1913) nhưng đoàn khảo sát rừng Thanh Hóa lại muốn chấp nhận cách gọi của Thorenli<ref>Lê Tuấn Lộc (chủ biên) Minh Hiệu Tuyển tập, bài Đất Linh Sơn, cây quế Ngọc trong phần "Quế ngọc Châu Thường. Nhà xuất bản Hội Nhà văn, H. 2014. trang 805.</ref>.

Người Pháp trước đây gọi cây quế này là Cannelier royal hay Cannelier d'Annam, tức quế ngự, quế tiến vua, hoặc quế Trung Kỳ An Nam.

Tên gọi khoa học ban đầu của quế Thanh là Cinnamomum loureirii, nhưng do nó được đặt theo tên của nhà thực vật học João de Loureiro, nên tên gọi này được ICBN coi là lỗi chính tả của tên gọi chính xác là loureiroi.

Sản xuất và sử dụng

Quế Thanh được sản xuất chủ yếu ở miền Trung Việt Nam và vùng trung tâm của quế là ba châu Lang Chánh, Thường Xuân, Quan Hóa tỉnh Thanh Hóa theo sách sử xưa ghi lại. Quế Thanh được dùng trong y học như một trong những vị thuốc quan trọng chữa trị nhiều loại bệnh (quế đứng thứ ba trong "tứ đại danh dược" bao gồm sâm, nhung, quế, phụ), dùng chưng cất tinh dầu sử dụng trong hóa phẩm, mỹ phẩm; làm gia vị cho các món ăn. Có những cây quế Thanh phẩm chất thượng hạng như quế bạch (đun trong nước khiến nước trắng đục màu sữa) rất hiếm gặp, có giá trị gấp hàng trăm lần quế nơi khác. Bộ phận dùng của quế Thanh tương tự các loài quế khác, bao gồm vỏ (vỏ thân, vỏ rễ, vỏ cành), lá (thường dùng chưng cất tinh dầu), gỗ. Mùi thơm của quế Thanh gần tương tự như nhục quế Trung Quốc nhưng hương vị phức tạp và rõ ràng hơn.

Các thành phần của quế được sử dụng trong y học dưới các tên gọi như quế thông (vỏ quế nói chung); nhục quế (quế bóc ở thân hoặc cành to dày); quế tâm (vỏ đã cạo sạch lớp ngoài chỉ lấy lớp trong); quế chi (cành nhỏ), quế tiêm (cành nhọn hoắt đầu), quế đố (sâu bắt trong cây quế). Tuy nhiên, với riêng quế Thanh thì cách phân loại thường là 4 hạng bao gồm quế phiến thuộc hạng tốt nhất, thứ đến quế tâm thẻ tương đối nhỏ hơn, kế nữa là quế bao tức quế vụn và sau cùng quế nhọn là vỏ các cành nhỏ. Cây quế được thu hoạch sau 5 năm tuổi, nhưng cây 20-30 năm tuổi cho chất lượng quế tốt nhất. Vỏ quế bóc về không phơi mà cần ủ để gia tăng phẩm chất chứ không được phơi nắng. Kỹ thuật ủ phức tạp nhưng thường bao gồm các công đoạn ngâm nước, để ráo, cho vào sọt đậy kỹ buộc chặt ủ một thời gian cho quế chín rồi đem ra lại rửa, ép, để khô tự nhiên. Sau đó quế được quấn vải, cho vào ống kẽm hay hòm gỗ, bên dưới có mật ong để giữ độ ẩm tránh cho quế bị khô dầu, bảo đảm hương vị. Thậm chí khi cắt quế còn phải lấy sáp ong để bôi vào vết cắt.

Quế Thanh mọc hoang dại nhưng hiện đã được trồng ở quy mô công nghiệp tại nhiều số vùng miền Bắc và miền Trung Việt Nam, được sử dụng phổ biến cả nội địa lẫn xuất khẩu từ rất lâu đời. Cuộc chiến tranh Việt Nam đã làm gián đoạn việc sản xuất quế Thanh, nhưng kể từ đầu thế kỷ 21 thì Việt Nam đã phục hồi xuất khẩu loại gia vị này tới cả Hoa Kỳ, là nơi mà nó đã không có mặt trong khoảng 20 năm gần đây. Tại Hoa Kỳ quế Thanh được đánh giá cao hơn quế Trung Quốc, Indonesia, Sri Lanka.

Trong ẩm thực Việt Nam, quế (đặc biệt quế Thanh) là một thành phần quan trọng góp phần tạo nên hương vị nước dùng của nồi phở'', bên cạnh các gia vị khác như hành khô nướng, gừng nướng, đinh hương, hoa hồi, thảo quả. Ngoài ra các món chả quế, thịt bò sốt vang, thịt kho tàu và nhiều loại bánh kẹo cũng thường dùng quế dạng miếng hay bột quế.

Quế Thanh, Quế Quỳ
Tuy cùng phân loài nhưng theo địa phương, thổ nhưỡng, khí hậu, cách chăm sóc v.v. vẫn tạo nên dị biệt ít nhiều trong phẩm chất quế Thanh tại Thanh Hóa và quế Quỳ của Nghệ An. Dân gian vẫn từng ví "kể bì nhất Quỳ nhì Thanh, kể tinh anh nhất Thanh nhì Quỳ", theo đó quế Quỳ vỏ dày, xốp hơn quế Thanh và ít tinh dầu hơn. Cũng có quan điểm phân biệt quế vỏ dày là quế đực (ít dầu), quế vỏ mỏng là quế cái (nhiều dầu hơn)

Quế Thường Xuân
Quế Thường Xuân, quế bạch, quế ngọc, quế ngọc châu Thường, quế châu Thường là các tên gọi của giống quế Thanh khai thác ở thuộc huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.

Sản phẩm vỏ quế Thường Xuân dài trên 50 cm, thường được phơi khô tự nhiên để cuộn tròn thành ống. Độ dày tiêu chuẩn: vỏ thân: 3,06 mm – 5,14 mm; lớp tinh dầu vỏ thân: 0,96 mm – 1,97 mm; vỏ cành: 1,28 mm – 3,62 mm; lớp tinh dầu vỏ cành: 0,41mm – 1,11 mm.
Bề mặt ngoài vỏ quế ít xù xì, màu nâu đến nâu xám, nhiều vết loang (bạch hoa). Bề mặt phía trong màu nâu hơi đỏ đến nâu sẫm, nhẵn, dễ bẻ gãy, mặt bẻ màu nâu đỏ, có ít sợi. Quế Thường Xuân có mùi thơm nồng rất đặc trưng. Khi cạo một lớp mỏng ở đầu thanh quế, nhìn thấy các lớp dầu, nếm có vị cay hơi chát, khi pha với nước có màu trắng đục. Tinh dầu của quế Thường Xuân có độ cay đặc trưng riêng, khi nếm thử cảm nhận vị cay mạnh nhưng không quá nồng, hậu vị ngọt the.

Các chỉ tiêu chất lượng của tinh dầu vỏ quế thân bao gồm:
 Hàm lượng tinh dầu: 4,12 % đến 6,08 % v/w;
 Chỉ số khúc xạ: 1,5926 đến 1,5978 nD;
 Độ ẩm: 14,2 % đến 16,0 %;
 Tỷ trọng: 1,0192 đến 1,0219;
 Hàm lượng Aldehyt cinnamic: 80,92 % đến 91,22 % v/w.

Chỉ tiêu chất lượng của tinh dầu vỏ quế cành bao gồm:
 Hàm lượng tinh dầu: 3,28 % đến 4,85 % v/w;
 Chỉ số khúc xạ: 1,5328 đến 1,5978;
 Độ ẩm: 13,2 % đến 15,2%;
 Tỷ trọng: 1,0104 đến 1,0182;
 Hàm lượng Aldehyt cinnamic: 72,12 % đến 83,11 % v/w.

Tháng 10 năm 2016, Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam đã cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý số 00051 cho sản phẩm "quế Thường Xuân" đối với khu vực địa lý gồm các xã Vạn Xuân, xã Xuân Lẹ, xã Xuân Chính, xã Xuân Thắng, xã Xuân Lộc, xã Xuân Cẩm, xã Yên Nhân, xã Bát Mọt, xã Lương Sơn, xã Ngọc Phụng, xã Xuân Cao, xã Luận Khê, xã Xuân Thành, xã Luận Thành, xã Thọ Thanh, xã Xuân Dương, thị trấn Thường Xuân thuộc huyện Thường Xuân, tỉnh Thanh Hóa.

Chú thích

Liên kết ngoài
Trang về quế thanh (Cinnamomum loureirii Nees.) (Gernot Katzer)
Trang về quế thanh tại The Spice House
Trang về quế  tại Regency Spices

Xem thêm
Chi Quế
Nhục quế
Quế quan

L
Gia vị
Thanh Hóa


title: Giáo hoàng đối lập Ursicinus

text:
Ursicinus, cũng được biết đến như là Ursinus, người đã được lựa chọn làm Giáo hoàng trong một cuộc cạnh tranh khốc liệt vào năm 366 như là một đối thủ của Giáo hoàng Đamasô I. Ông đã cai trị tại Rôma trong một vài tháng giữa năm 366 – 367 và sau đó đã tuyên bố công khai là một giáo hoàng đối lập, ông qua đời sau năm 381.

Giáo hoàng Liberius đã bị trục xuất vào năm 355, kết quả của việc bất đồng quan điểm với hoàng đế Constantinus II về thái độ với giáo phái Arianism. Ngụy Giáo hoàng Felix II đã được áp đặt là người kế nhiệm của ông. Sau khi hoàng đế băng hà, Liberius đã quay trở lại và Felix đã bị trục xuất khỏi Rôma.

Liberius qua đời ngày 24 tháng 9 năm 366. Chúng ta cần lưu ý rằng: vào thời kỳ giáo hội sơ khai, vị tân Giám mục của Rôma đã được lựa chọn theo cách thức thông thường như các giáo phận khác. Nghĩa là các giáo sĩ cùng với giáo dân trong giáo phận ấy sẽ bầu cử hoặc lựa chọn vị tân Giám mục trong sự chứng kiến của các Giám mục khác trong tổng giáo phận đó. Đây là một cách thức đơn giản trong một cộng đồng Kitô giáo nhỏ, những cộng đồng đang phải đương đầu với những cuộc bách hại.

Tuy nhiên, Giáo đoàn Kitô giáo ở Rôma ngày càng lớn mạnh và việc tán thành một vị tân Giám mục đầy bất đồng. Những ứng cử viên đối lập và chắc chắn sự bất đồng giữa những ứng viên quý tộc và ứng viên bình dân đã làm đảo lộn các cuộc bầu cử Giám mục. Vào cùng thời gian đó, các hoàng để của thế kỷ IV đã yêu cầu để được xác nhận một vị tân Giáo hoàng.

Nhóm người tầng lớp trên của Felix đã ủng hộ cuộc bầu cử Damasus, nhưng một nhóm đối lập với Liberius, bao gồm một số phó tế và những người thế tục đã ủng hộ Ursicius; cuộc bầu cử của cả hai đã diễn ra cùng một thời điểm giữa một bầu không khí náo loạn. Những nhóm đối địch đã đụng độ vào tháng Mười. Cuộc đụng độ này đã dẫn đến bạo lực và đổ máu, hai đơn vị praefecti của thành phố đã được điều đến để vãn hồi trật tự, sau trở ngại đầu tiên, khi họ đang tiến vào vùng ngoại ô thì một vụ thảm sát đã xảy ra làm cho 137 người chết trong thánh đường Sicinius (như được trích dẫn trong Ammianus Marcellinus), tổng trấn đã đày Ursicinus tới xứ Gaul. Đến năm 367 thì Hoàng đế Valentinian cho Ursinus trở về lại Roma, nhưng lại gây ra những nổi loạn khác nên Ursinus lại bị trục xuất khỏi Roma.

Các sử gia của Giáo hội như Jerome và Rufinus trong phần viết về Damasus đã kể tới một hội nghị tôn giáo vào năm 378, Ursicinus đã tìm cách lên án Damasus. Những người ủng hộ Ursicinus tìm cách đưa Damasus ra toà về một tội phạm – có lẽ tội dâm dục và Damasus đã phải thanh minh trước toà dân sự cũng như trước một thượng hội đồng của Giáo hội.

Theo Ambrose (Epistle iv) thì Ursicinus là một trong những người theo giáo phái Arian ở Milan.

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Henry Wace, Dictionary of Christian Biography: as "Ursinus"; a balanced historical account, with a detailed quote from the impartial pagan historian Ammianus Marcellinus.

U


title: Malaconida madagascariensis

text:
Malaconida madagascariensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Duvivier miêu tả khoa học năm 1891.

Chú thích

Tham khảo

Malaconida


title: Umma declivium

text:
Umma declivium là một loài chuồn chuồn kim thuộc họ Calopterygidae. Loài này có ở Malawi và Tanzania. Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới và sông ngòi. Chúng hiện đang bị đe dọa vì mất môi trường sống.

Chú thích

Tham khảo
 Clausnitzer, V. 2005. Umma declivium. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 10 tháng 8 năm 2007.

Umma
Chuồn chuồn châu Phi
Động vật được mô tả năm 1906


title: Limfjorden

text:
Limfjorden () là tên  1 Vịnh hẹp khoét sâu vào đất liền của Đan Mạch, ở phần bắc bán đảo Jutland, nay đã thành 1 eo biển, ngăn cách đảo Nørrejysk với phần bán đảo Jutland còn lại ở phía nam. Limfjorden bắt đầu từ Kênh Thyborøn ở phía  Bắc Hải tới thành phố Hals phía Kattegat, dài khoảng 180 km và có dạng bất thường với nhiều vịnh nhỏ bên trong và có một số đảo, trong đó đảo lớn nhất là đảo Mors. Chỗ sâu nhất của Limfjorden ở Hvalpsund (24 m). Cảng chính trong Vịnh hẹp này là cảng Aalborg, nơi có 1 cầu dành cho xe hơi và xe lửa ngang qua vịnh hẹp Limfjorden tới thành phố Nørresundby, trong khi xa lộ châu Âu E45 chạy xuyên qua vịnh hẹp này trong 1 đường hầm ở phía đông.

Tên Limfjorden gồm Lim (gốc từ tiếng Đức vùng cao - High German)(tiếng Anh: lime=vôi) + fjord(en): vịnh hẹp khoét sâu vào đất liền. Đá vôi ở Vách đá Bulbjerg gần Vust (cửa phía tây cũ của Vịnh) vẫn bị các đợt sóng từ Bắc Hải làm cho xói mòn, chảy vào vịnh này. Bề mặt vôi được nhìn thấy rõ ở Aalborg, (vôi được dùng để sản xuất xi-măng trong nhà máy xi-măng Aalborg)

Lịch sử
Ban đầu, Limfjorden nối với Bắc Hải ở cửa vịnh phía tây tại Vust. Vua Knud Cả (tiếng Anh: Canute the Great) đã đi tàu buồm từ Anh về Đan Mạch qua Limfjorden năm 1027. Theo Saxo Grammaticus thì cửa chỗ Vust đó bị cát lấp đầy và trở thành vịnh hẹp khoảng năm 1200. Ngày 3.2.1825 một trận bão lụt đã phá vỡ quãng gọi là kênh Agger ở phía tây bắc dài khoảng 13 km và rộng gần 1 km khiến Limfjorden trở thành eo biển. Rồi quãng này lại bị cát lấp đầy dần năm 1877.

Nhưng trước đó, năm 1862, một trận bão lụt khác đã phá qua eo đất chỗ kênh Thyborøn (xem hình vệ tinh), nên Limfjorden ngày nay trở thành eo biển.

Limfjorden nổi tiếng về loài vẹm  (Mytilus edulis) và loài hàu (oysters) rất lớn và rất ngon.

Các cầu qua Limfjorden
(từ tây qua đông):
 Cầu Oddesund, bắc Struer tới Thyholm.
 Cầu Sallingsund, nố Salling với đảo Mors và cầu Vilsund tiếp tục tới Thy.
 Cầu Aggersund, nối Han Herred với Himmerland ở Løgstør.
 Cầu đường sắt ở phía tây trung tâm thành phố Aalborg.
 Cầu Limfjord ở trung tâm thành phố Aalborg tới thành phố Nørresundby.
 Ngoài ra, còn đường hầm Limfjord phía đông trung tâm thành phố Aalborg.

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Limfjord information (tiếng Đan Mạch)
 Nhà bảo tàng Limfjorden

Vịnh hẹp của Đan Mạch
Đại lý Đan Mạch


title: Cystangium

text:
Cystangium là một chi nấm trong họ Russulaceae. Chi này gồm 32 loài phân bố ở Úc và Nam Mỹ.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Russulaceae


title: 81 (số)

text:
81 (tám mươi mốt) là một số tự nhiên ngay sau 80 và ngay trước 82.

 Căn bậc hai của 81 là 9.
 Bình phương của 81 là 6561.
 1/81 = 0,01234567890123456789...

Tham khảo


title: 1364 Safara

text:
1364 Safara (1935 VB) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 18 tháng 11 năm 1935 bởi L. Boyer ở Algiers.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 1364 Safara

Được phát hiện bởi Louis Boyer
Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1935


title: Champillon

text:
Champillon  là một xã thuộc tỉnh Marne trong vùng Grand Est đông nam nước Pháp. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 198 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Marne


title: Ngũ Long

text:
Ngũ Long là một vị vua huyền thoại thời cổ Trung Hoa. Theo Tam Hoàng thiên kinh, nối tiếp Tam Hoàng là Tam Vương, nối tiếp Tam Vương là Ngũ Đế. Ngũ Long là một trong Tam Vương.

Vua Ngũ Long là người đã dạy dân lấy da thú làm quần áo, lấy lá cây làm mũ che đầu. Ông đã kế vị Nhân Hoàng (Tam Hoàng). Sau khi ông qua đời thì Hữu Sào lên thay.

Xem thêm
 Hữu Sào
 Toại Nhân
 Thần thoại Trung Quốc

Tham khảo

 Tam Hoàng Ngũ Đế trong Cao Đài từ điển

Tam Hoàng Ngũ Đế


title: Mạc Đĩnh Chi

text:
Mạc Đĩnh Chi (chữ Hán: 莫挺之 1272 - 1346), tên tự là Tiết Phu (節夫), hiệu là Tích Am (僻庵) là một quan đại thần và nhà ngoại giao nổi tiếng triều Trần trong lịch sử Việt Nam. Năm 1304, đời vua Trần Anh Tông niên hiệu Hưng Long thứ 12, ông thi đỗ trạng nguyên. Nhờ thông minh, hiểu biết sâu rộng, ông nhiều lần được cử đi sứ sang Trung Quốc. Ngoài ra, ông còn được biết đến như là tổ tiên trực hệ của các đời Hoàng đế nhà Mạc, được Mạc Thái Tổ truy tôn thụy là Kiến Thủy Khâm Minh Văn Hoàng Đế (建始欽明文皇帝).

Xuất thân
Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Mạc Đĩnh Chi quê ở xứ làng Bàng Hà và Ba Điểm. Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1287 đã theo hàng quân Nguyên. Nhà Trần sau chiến thắng đã trị tội cả làng, bắt dân làm lính hầu cho các vương hầu nhà Trần, không cho làm quan, nhưng sau này năm 1304, Mạc Đĩnh Chi vẫn được ứng thi và làm quan.

Theo Lịch triều hiến chương loại chí, Mạc Đĩnh Chi là người làng Lũng Động, huyện Chí Linh, Hải Đông (nay là thôn Long Động, xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương), tổ tiên là Mạc Hiển Tích đỗ khoa Thái học sinh năm Bính Dần đời vua Lý Nhân Tông. Ông thông minh hơn người, nhưng tướng mạo xấu xí.

Chiêu Quốc Vương Trần Ích Tắc mở học đường, tập hợp văn sĩ bốn phương, chu cấp cho ăn mặc, đào tạo nhiều nhân tài, trong đó có Mạc Đĩnh Chi. Sách Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng: Ích Tắc là con thứ của Thượng hoàng, thông minh hiếu học, thông hiểu lịch sử, lục nghệ, văn chương nhất đời. Dù nghề vặt như đá cầu, đánh cờ, không nghề gì không thông thạo; từng mở học đường ở bên hữu phủ đệ, tập hợp văn sĩ bốn phương cho học tập, cấp cho ăn mặc, đào tạo thành tài như Mạc Đĩnh Chi ở Bàng Hà, Bùi Phóng ở Hồng Châu,... gồm 20 người, đều được dùng cho đời.

Sự nghiệp
Năm 1304 đời vua Trần Anh Tông niên hiệu Hưng Long thứ 12, triều đình mở khoa thi Cống sĩ lấy 44 người đỗ Thái học sinh (tiến sĩ). Mạc Đĩnh Chi đỗ Trạng nguyên; Bùi Mộ đỗ bảng nhãn, Trương Phóng đỗ thám hoa. Khi mới đỗ nhà vua chê ông xấu, Mạc Đĩnh Chi bèn làm bài phú Ngọc tỉnh liên (Sen trong giếng ngọc) để tự ví mình với sen. Trong bài phú có đoạn:
 Há rằng trống rỗng bất tài
 Thuyền quyên lắm kẻ lỡ thời thương thay.
 Nếu ta giữ mực thẳng ngay.
 Mưa sa gió táp xem nay cũng thường

Vua Trần Anh Tông xem rồi khen hay, thăng làm Thái học sinh dũng thủ, sung chức Nội thư gia.

Tham dự triều chính
Thời vua Trần Minh Tông, Mạc Đĩnh Chi càng được tin dùng hậu đãi. Ông là người liêm khiết, vua biết muốn thử ông, sai người đem 10 vạn quan tiền để trước cửa nhà ông. Sáng hôm sau Đĩnh Chi đem túi tiền lên triều, tâu nhà vua, Vua nói: "Không ai nhận tiền ấy, thì cho khanh lấy mà chi dùng". Ông đã từ chối và không nhận vì cho rằng người mất sẽ lo lắng , lúc này vua cho biết rằng chỉ thử lòng và trao cho Mạc Đĩnh Chi  phần thường vì lòng chính trực.

Mạc Đĩnh Chi cùng với các vị Trần Thời Kiến, Đoàn Nhữ Hài, Độ Thiên Lư, Nguyễn Dũ, Phạm Mại, Phạm Ngộ, Nguyễn Trung Ngạn,... được sử quan Ngô Thì Sĩ nhận định trong Việt sử tiêu án: Các ông này khi làm quan, ngạnh trực dám nói thẳng, có phong độ đại thần và nhân tài thịnh nhất hơn triều các vua khác.

Thời vua Trần Hiến Tông ông làm chức Nhập nội hành khiển, Lang trung hữu ty, chuyển sang làm Lang trung tả ty trải đến chức Tả bộc xạ ở hàng quan to.

Đi sứ nhà Nguyên
Năm 1308 đời vua Trần Anh Tông, Mạc Đĩnh Chi đi sứ nhà Nguyên, mừng vua Nguyên Vũ Tông mới lên ngôi. Đó là lúc mới 20 năm sau chiến tranh chống quân Nguyên thứ 3 (1287-1288), sứ bộ bị nắn gân cốt rất mạnh.

Tuy nhiên trong hoạt động bang giao ông đã tỏ rõ khí phách và tài năng của mình. Hoạt động và tài năng văn chương của ông đã để lại nhiều giai thoại nổi tiếng.

Sau đó năm Nhâm Tuất (1322) ông đi sứ lần 2, nhưng chưa tìm được nguồn tin.

Giai thoại đi sứ

Tại cửa ải
Thử thách văn chương đầu tiên là do trời mưa nên Sứ bộ đến cửa ải Pha Lũy (nay là ải Nam Quan) bị trễ. Quan trấn ải phía Trung Quốc không chịu mở cổng thành, song vì biết danh tiếng ông, nên thử tài bằng câu đối:
 Quá quan trì, quan quan bế, nguyện quá khách quá quan

Nghĩa là: Qua cửa quan trễ, cửa quan đóng, mời khách qua đường qua cửa quan.

Ông đã đáp lại:
 Tiên đối dị, đối đối nan, thỉnh tiên sinh tiên đối

Nghĩa là: Ra câu đối trước thì dễ, đối câu đối mới khó, xin tiên sinh đối trước.

Quan giữ ải phục tài, lập tức mở cửa ải đón sứ bộ và tiếp đãi rất long trọng.

Buổi tiếp kiến đầu tiên
Khi đến Đại Đô (nay là Bắc Kinh, Trung Quốc), thấy Mạc Đĩnh Chi người thấp bé, nên người Nguyên tỏ ý khinh thường. Trong buổi tiếp kiến đầu tiên người triều Nguyên đã ra câu đối:
 Nhật hoả vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thố
Nghĩa là: Mặt trời là lửa, mây là khói, ban ngày thiêu cháy vừng trăng. Hàm ý là đại quốc đủ sức đốt cháy nước nhỏ.

Mạc Đĩnh Chi đã đối lại:
 Nguyệt cung tinh đạn, hoàng hôn xạ lạc kim ô
Nghĩa là: Trăng là cung, sao là đạn, buổi chiều tối bắn rụng mặt trời. Hàm ý là nước nhỏ cũng có thể chống lại nước lớn trong hoàn cảnh thích hợp.

Vế đối này của Mạc Đĩnh Chi còn lấy điển tích Hậu Nghệ xạ nhật, hay Hậu Nghệ bắn rụng chín mặt trời làm gốc. Kim Ô, hay Quạ Mặt Trời, ban ngày bay lên tai hoạ nhân gian. Hậu Nghệ bèn lấy cung bắn rụng chín con, chỉ chừa lại một con duy nhất để chiếu sáng nhân gian.

Bức tranh chim sẻ ở phủ Tể tướng
Khi Tể tướng triều Nguyên mở tiệc chiêu đãi sứ bộ Việt, ông thấy trong phủ Tể tướng có bức tranh thêu chim sẻ vàng đậu trên cành trúc rất đẹp. Đĩnh Chi kéo con chim sẻ xuống xé nát ra, người Nguyên hỏi cớ sao ? Ông nói:Cổ nhân có vẽ mai và tước, chưa thấy vẽ trúc và tước (sẻ). Trúc là quân tử, tước là tiểu nhân, bức trướng thêu này là kẻ tiểu nhân lấn lướt người quân tử, nay tôi vì Thánh triều mà trừ mối tệ ấy đi.

Bài minh cái quạt
Khi vào chầu vua Nguyên Vũ Tông, đang cuối mùa hè oi bức, có người của Sát Hợp Đài hãn quốc dâng cái quạt, ông phụng mệnh làm bài minh vào cái quạt. Sứ thần nước Cao Ly làm xong trước, có 4 câu, 16 chữ, Mạc Đĩnh Chi trông thế bút viết, biết được bài của sứ thần Cao Ly rồi, liền theo ý mà làm phiên câu văn đi, lại dẫn thêm 3 câu ở trong truyện làm câu kết, được khen thưởng hơn, đủ biết ông có tài và nhanh lắm, người Nguyên càng thêm thán phục. Bài minh của sứ Cao Ly:

Uẩn long trùng trùng,
Y Doãn, Chu Công.
Vũ tuyết thê thê,
Bá Di, Thúc Tề.

Bài của Đĩnh Chi:
Lưu Kim thước thạch thiên địa vi lô,
nhĩ ư tư thời hề Y Chu cự nho;
Bắc phong kỳ thê vũ tuyết tái đồ,
nhĩ ư tư thời hề Di Tề ngã phu.
Y,
dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng,
duy ngã dữ nhĩ hữu thi phù.

Văn tế công chúa
Trong thời gian sứ bộ lưu ở Đại Đô, có một công chúa nhà Nguyên chết, sứ thần Việt Mạc Đĩnh Chi được cử đọc văn tế. Để thử tài sứ giả nước Việt, quan Bộ Lễ trao cho ông trang giấy chỉ có 4 chữ Nhất. Thật là một tình thế hết sức hiểm nghèo, nhưng rồi ông rất bình tĩnh ứng khẩu đọc:
 Thanh thiên nhất đóa vân,
 Hồng lô nhất điểm tuyết,
 Thượng uyển nhất chi hoa,
 Dao Trì nhất phiến nguyệt.
 Y ! Vân tán, tuyết tiêu, hoa tàn, nguyệt khuyết !
Dịch nghĩa:

Trời xanh có một áng mây,

Hồng lô có một bông tuyết,

Thượng uyển có một cành hoa,

Dao Trì có một mảnh trăng.

Than ôi ! Mây tán, tuyết tan, hoa tàn, trăng khuyết !

Ý rằng: trên trời có một đám mây, trong lò lửa có một bông tuyết, trong vườn hoa có một nhành hoa, nước Dao Trì có một mặt trăng ! Than ôi ! Mây tan hết, tuyết rã rồi, hoa tàn héo, trăng không tròn !

Tuy nhiên trên thực tế, bài văn tế này là của một tác giả Trung Quốc, sống ở thời Tống và người đời sau đã đem gán cho Mạc Đĩnh Chi cách sau đời Tống đến trên ba thế kỷ, đã tạo thành một câu chuyện giai thoại, và theo Lê Quý Đôn thì bài văn còn được gán cho Nguyễn Đăng Cảo (1619 - ?) sống cách đời Tống sau 600 năm.

Câu đố chết người
Khi sứ bộ bái biệt vua Nguyên Vũ Tông để về nước, thì họ ra câu đố hiểm hóc:
 Có một chiếc thuyền, trong đó có vua, thầy học, và cha mình (quân, sư, phụ) bơi đến giữa sông chẳng may gặp sóng lớn đắm thuyền. Khi ấy ngươi ở trên bờ ra cứu, nhưng chỉ có thể cứu được một người thôi, thế thì ngươi cứu ai?
Vào thời kỳ đó, trả lời sai sẽ bị tội phanh thây, chém đầu hoặc lưu giữ lại, dẫn đến nước Việt mất nhân tài. Nhưng ông đã trả lời:
 Thần đứng trên bờ, thấy thuyền bị đắm, tất phải vội vã nhẩy xuống sông bơi ra cứu, hễ thần gặp ai trước thì thần cứu người ấy trước, bất kể người ấy là vua, thầy học hay cha mình.
Cuối cùng ông được ra về.

Gia đình

 Tổ tiên là Mạc Hiển Tích đỗ khoa Thái học sinh năm Bính Dần đời vua Lý Nhân Tông sinh ra Mạc Hiển Đức, Hiển Đức sinh Hiển Tuấn, Hiển Tuấn sinh Đĩnh Kỳ. Mạc Đĩnh Kỳ sinh Mạc Đĩnh Chi.
 Mạc Đĩnh Chi sinh ra Mạc Cao, Mạc Cao sinh ra Mạc Thúy, Mạc Thúy sinh ra Mạc Tung, dời sang ở xã Lan Khê, huyện Thanh Hà rồi sinh ra Mạc Bình, Mạc Bình lại dời sang xã Cổ Trai, huyện Nghi Dương rồi trú tại đó. Bình sinh ra Mạc Hịch, Mạc Hịch lấy con gái trưởng của Đặng Xuân người cùng xã, sinh được ba con trai, con trưởng là Mạc Đăng Dung, con thứ là Mạc Đăng Đốc, con út là Mạc Đăng Quyết. Mạc Đăng Dung có sức khoẻ, vì đỗ võ cử, được sung vào quân túc vệ, đến đây phong cho chức này. Mạc Đăng Dung sau làm vua - Mạc Thái Tổ của triều Mạc.
 Năm 1406, nhà Minh xâm lược nước Đại Ngu, Mạc Địch, Mạc Thúy, Mạc Viễn và Nguyễn Huân mạo nhận là họ Mạc đều là những kẻ bất đắc chí, đón hàng quân Minh, người Minh đều trao cho quan chức. Sau Mạc Thúy làm đến Tham chính; Mạc Địch làm đến Chỉ huy sứ; Mạc Viễn làm đến Diêm vận sứ; Huân làm đến Bố chính; (Thúy, Địch, Viễn là cháu Mạc Đĩnh Chi).

Hậu duệ ở Triều Tiên
Trong thời gian đi sứ Trung Hoa, sứ bộ nước Việt giao lưu rất thân thiết với sứ bộ nước Cao Ly. Sự tương đồng hoàn cảnh của hai nước trước cường quốc Trung Hoa, cùng với tài năng của Mạc Đĩnh Chi làm sứ thần Cao Ly mến mộ. Vị sứ thần Cao Ly đã mời ông sang chơi và gả cháu gái cho ông. Người thiếp này sinh được 1 nữ, và lần ông đi sứ thứ hai thì sinh 1 nam, từ đó lập ra một dòng họ ở bên đó. Một hậu duệ của ông đã tìm đến Việt Nam, bút đàm hán tự với ông Lê Khắc Hòe. Sau đó ông Hòe có viết bài "Người Triều Tiên đi bán sâm là hậu duệ của Mạc Đĩnh Chi", muốn tìm họ Mạc để nhận họ, đăng trên An Nam tạp chí số 4 năm 1926. Sau này Vũ Hiệp sưu tập và đăng trên tạp chí Nghiên cứu Sử số 2, 1996 tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Chỉ dẫn

Tham khảo

Sách tham khảo
Đại Việt sử ký toàn thư, Soạn giả Lê Văn Hưu, Ngô Sĩ Liên,...; Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội, 1993.
Việt sử tiêu án, Soạn giả Ngô Thì Sĩ,Dịch giả: Hội Việt Nam Nghiên cứu Liên Lạc Văn hóa Á Châu. Nhà xuất bản: Văn Sử 1991.
Lịch triều hiến chương loại chí, Tập 1, Soạn giả Phan Huy Chú, Dịch giả Viện sử học Việt Nam; Nhà xuất bản giáo dục, 2005.

Xem thêm
Mạc Thúy
Mạc Đăng Dung

Liên kết ngoài

Quan lại nhà Trần
Người Hải Dương
Sinh năm 1280
Mất năm 1350
Họ Mạc gốc xứ Đông
Nhà ngoại giao Việt Nam thời Trần
Hoàng đế truy tôn Việt Nam
Thái học sinh nhà Trần
Nhà Nho Việt Nam


title: Achaea serva

text:
Achaea serva là một loài bướm đêm thuộc họ Erebidae. Loài này có ở Indo-Australian tropics tới Okinawa, many miền tây quần đảo Micronesian và New Guinea và Úc.

Recorded larval food plants include Buchanania, Ipomoea, Diospyros, Ricinus, Sapindus, Madhuca, Manilkara, Mimusops, Palaquium và Sideroxylon.

Phụ loài
Achaea serva serva
Achaea serva fuscosuffusa (New Guinea)

Hình ảnh

Liên kết ngoài
Species info

==Chú thích==

Động vật được mô tả năm 1775
Achaea (bướm đêm)


title: Nhà máy Phân đạm Hà Bắc

text:
Công ty TNHH MTV Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc, nguyên là nhà máy sản xuất phân đạm đầu tiên của Việt Nam mang tên Nhà máy phân đạm Hà Bắc và nay là Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc, là một thành viên trực thuộc Tổng Công ty Hóa chất Việt Nam. Trụ sở công ty tại phường Thọ Xương, thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang.

Công ty TNHH một thành viên Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc chịu sự quản lý của Nhà nước, trực tiếp là Bộ Công Thương (trước đây là Bộ Công nghiệp Nặng).

Lịch sử
Nhà máy phân đạm Hà Bắc ra đời vào những năm 60 của thế kỷ 20. Lịch sử của nhà máy có thể được tính đến từ ngày 18 tháng 2 năm 1959, khi Chính phủ Việt Nam ký với Chính phủ Trung Quốc hiệp định về việc Trung Quốc giúp Việt Nam xây dựng nhà máy phân đạm. Đầu năm 1960 nhà máy Phân đạm đầu tiên của Việt Nam được khởi công xây dựng trên mảnh đất 40ha thuộc xã Thọ Xương cách thị xã Bắc Giang về phía bắc 1 km (nay thuộc phường Thọ Xương, thành phố Bắc Giang, tỉnh Bắc Giang).

Sau 5 năm xây dựng, nhà máy đã hình thành với tổng số 130 công trình. Ngày 03 tháng 02 năm 1965 khánh thành Phân xưởng Nhiệt điện; ngày 19 tháng 05 năm 1965 Phân xưởng Tạo khí đã khí hóa than thành công và đã sản xuất được khí than để làm nguyên liệu sản xuất Amonia. Ngày 01 tháng 06 năm 1965 Xưởng Cơ khí đi vào hoạt động.

Trong những năm kháng chiến chống sự phá hoại của không quân Mỹ tại miền Bắc Việt Nam, Phân xưởng Nhiệt điện chuyển thành Nhà máy Nhiệt điện Hà Bắc bám trụ sản xuất phục vụ kinh tế và quốc phòng, trong khi Xưởng Cơ khí chuyển thành Nhà máy Cơ khí hóa chất Hà Bắc sơ tán lên Lạng Giang, Khu Hóa tháo dỡ thiết bị đưa trở lại Trung Quốc. Tự vệ nhà máy vừa sản xuất vừa chiến đấu qua 52 trận đánh phá ác liệt của giặc, góp phần bắn rơi 1 máy bay Mỹ và làm bị thương một số chiếc khác.

Đầu năm 1973, Nhà máy được khôi phục, xây dựng và mở rộng. Ngày 01 tháng 05 năm 1975 Chính phủ Việt Nam đã tiến hành hợp nhất Nhà máy Điện Hà Bắc, Nhà máy Cơ khí Hóa chất Hà Bắc và các phân xưởng Hóa để thành lập Nhà máy Phân đạm Hà Bắc.

Tên gọi qua các thời kỳ
Ngày 10 tháng 10 năm 1988 Nhà máy đổi tên thành Xí nghiệp Liên hợp Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc.

Ngày 13 tháng 02 năm 1993 nhà máy đổi tên thành Công ty Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc.

Ngày 20 tháng 10 năm 2006 nhà máy chuyển đổi thành Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Phân Đạm và Hóa chất Hà Bắc.

Ngày 01 tháng 01 năm 2016 Công ty Cổ phần hóa đổi tên thành Công ty Cổ phần Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc.

Sản phẩm
Sản phẩm chính của Công ty là phân đạm Urê, ngoài ra Công ty còn sản xuất thêm các sản phẩm phụ khác như: phân NPK, CO2 lỏng và rắn, Amoniắc lỏng, Oxi, than hoạt tính.

Kể từ năm 1976 đến nay (2008), Công ty Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc đã sản xuất hơn 2 triệu tấn đạm urê, 2 tỷ KWh điện, 45.000 tấn NH3 thương phẩm, 180.000 tấn phân trộn NPK, 30.000 tấn CO2 lỏng rắn chất lượng cao, 3.500.000 chai Oxy thương phẩm, 1500 tấn than hoạt tính phục vụ nền kinh tế quốc dân Việt Nam.

Danh hiệu
Công ty được Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tặng thưởng Huân chương Lao động hạng nhì năm 1996 và Huân chương Lao động hạng nhất năm 2005. 8 đơn vị và cá nhân trực thuộc được tặng thưởng Huân chương lao động hạng ba.

Chú thích

Liên kết ngoài
 Trang chủ của Công ty TNHH một thành viên Phân đạm và Hóa chất Hà Bắc

Công ty Việt Nam


title: Smithiogaster volvoagaricus

text:
Smithiogaster là một chi nấm trong họ Agaricaceae. Đây là chi đơn loài, chứa một loài Smithiogaster volvoagaricus.

Chú thích

Tham khảo

Smithiogaster at Index Fungorum

V


title: Stigmella amuriella

text:
Stigmella amuriella là một loài bướm đêm thuộc họ Nepticulidae. Nó được tìm thấy ở vùng Viễn Đông Nga.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Nepticulidae và Opostegidae of the world

A


title: Megachile atripes

text:
Megachile atripes là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1904.

Chú thích

Tham khảo

A
Động vật được mô tả năm 1904


title: Rosazza

text:
Rosazza là một đô thị ở tỉnh Biella vùng Piedmont của nước Ý, có vị trí cách khoảng 70 km về phía đông bắc của of Torino và khoảng 15 km về phía tây bắc của of Biella. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 89 người và diện tích là 8,7 km².

Rosazza giáp các đô thị: Andorno Micca, Campiglia Cervo, Piedicavallo, Sagliano Micca.

Quá trình thay đổi dân số

Tham khảo

Đô thị tỉnh Biella
Thành phố và thị trấn ở Piemonte


title: Sternostena triangularis

text:
Sternostena triangularis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Uhmann miêu tả khoa học năm 1931.

Chú thích

Tham khảo

Sternostena


title: Rodelle

text:
Rodelle  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
 Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Xã của Aveyron


title: Urbès

text:
Urbès là một xã trong tỉnh Haut-Rhin, vùng Grand Est ở đông bắc Pháp. Xã này có diện tích 12,68 km², dân số năm 1999 là 496 người. Khu vực này có độ cao 450 mét trên mực nước biển.

Xem thêm
 Thị trấn của tỉnh Haut-Rhin

Tham khảo
 INSEE

Xã của Haut-Rhin


title: La Folie

text:
La Folie là một xã ở tỉnh Calvados, thuộc vùng Normandie ở tây bắc nước Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Calvados

Tham khảo

Liên kết ngoài
 La Folie sur le site de l'Institut géographique national

Folie, La


title: Auros

text:
Auros là một xã của tỉnh Gironde, thuộc vùng Nouvelle-Aquitaine, tây nam nước Pháp.

Tham khảo

Xã của Gironde


title: 6074 Bechtereva

text:
6074 Bechtereva (1968 QE) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 24 tháng 8 năm 1968 bởi T. M. Smirnova ở Đài vật lý thiên văn Crimean và đặt tên theo Natalia Bekhtereva.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser 6074 Bechtereva

Tiểu hành tinh vành đai chính
Được phát hiện bởi Tamara Mikhaylovna Smirnova
Thiên thể phát hiện năm 1968


title: Clavatula quinteni

text:
Clavatula quinteni là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Clavatulidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Clavatula


title: Epanthidium erythrocephalum

text:
Epanthidium erythrocephalum là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Schrottky mô tả khoa học năm 1903.

Chú thích

Tham khảo

Epanthidium
Động vật được mô tả năm 1903


title: Archignac

text:
Archignac (trong tiếng Occitan Archinhac) là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Dordogne trong vùng Aquitaine của Pháp. Xã này có diện tích 22,9 km2, dân số năm 2007 là 328 người. Xã nằm ở khu vực có độ cao trung bình 300 m trên mực nước biển.

Thông tin nhân khẩu

1864: 959

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Archignac trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia
 Archignac trên trang mạng của Insee

Archignac


title: Cryptocephalus rugicollis

text:
Cryptocephalus rugicollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được G. A. Olivier miêu tả khoa học năm 1791.

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

R
Động vật được mô tả năm 1791


title: Molau

text:
Molau là một đô thị thuộc huyện Burgenland, bang Sachsen-Anhalt, Đức. Đô thị Molau có diện tích 13,39 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 551 người.

Tham khảo

it:Molau


title: Microcaecilia taylori

text:
Microcaecilia taylori là một loài lưỡng cư thuộc họ Caeciliidae.
Loài này có ở Suriname, có thể cả Brasil, và có thể cả Guyana.
Môi trường sống tự nhiên của chúng là rừng ẩm vùng đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, xavan ẩm, các đồn điền, vườn nông thôn, và rừng thoái hóa nghiêm trọng.

Tham khảo

 Reynolds, R., Hoogmoed, M., MacCulloch, R., Gaucher, P. & Wilkinson, M. 2004. Microcaecilia taylori. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 21 tháng 7 năm 2007.

T


title: Penia jendeki

text:
Penia jendeki là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Schimmel miêu tả khoa học năm 1998.

Chú thích

Tham khảo

Penia


title: Wilhelmus

text:
Wilhelmus van Nassouwe là quốc ca của Hà Lan.
Trong 15 bản stanza, bản 1 & 6 là hai bản chính thức được hát của bài quốc ca Hà Lan. Bản quốc ca này có từ thời ít nhất là năm, là quốc ca có nhạc cổ nhất. Dù "Wilhelmus" không được công nhận là chính thức quốc ca cho đến năm 1932, nó luôn được người dân Hà Lan ưa chuộng và xuất hiện trở lại trong nhiều lần trong quá trình lịch sử Hà Lan trước khi có được vị thế hiện tại. Đây cũng đã là quốc ca của Antilles thuộc Hà Lan từ năm 1954 đến năm 1964.

Nguyên bản tiếng Hà Lan

 Wilhelmus van Nassouwe
 Ben ik van Duitsen bloed
 Den vaderland getrouwe
 Blijf ik tot in den dood
 Een Prinse van Oranje
 Ben ik vrij onverveerd
 Den Koning van Hispanje
 Heb ik altijd geëerd

 In Godes vrees te leven
 Heb ik altijd betracht
 Daarom ben ik verdreven
 Om land om luid' gebracht
 Maar God zal mij regeren
 Als een goed instrument
 Dat ik zal wederkeren
 In mijnen regiment

 Lijdt u mijn onderzaten
 Die oprecht zijn van aard
 God zal u niet verlaten
 Al zijt gij nu bezwaard
 Die vroom begeert te leven
 Bidt God nacht ende dag
 Dat hij mij kracht wil geven
 Dat ik u helpen mag

 Lijf en goed al te samen
 Heb ik u niet verschoond
 Mijn broeders hoog van namen
 Hebben 't u ook vertoond
 Graaf Adolf is gebleven
 In Friesland in den slag
 Zijn ziel in 't eeuwig leven
 Verwacht den jongsten dag

 Edel en hoog geboren
 Van keizerlijken stam
 Een vorst des rijks verkoren
 Als een vroom Christenman
 Voor Godes woord geprezen
 Heb ik vrij onversaagd
 Als een held zonder vrezen
 Mijn edel bloed gewaagd

 Mijn schild ende betrouwen
 Zijt gij o God mijn Heer
 Op u zo wil ik bouwen
 Verlaat mij nimmermeer
 Dat ik doch vroom mag blijven
 Uw dienaar t'aller stond
 Die tirannie verdrijven
 Die mij mijn hert doorwondt

 Van al die mij bezwaren
 En mijn vervolgers zijn
 Mijn God wilt doch bewaren
 Den trouwen dienaar dijn
 Dat zal mij niet verrassen
 In haren bozen moed
 Haar handen niet en wassen
 In mijn onschuldig bloed

 Als David moeste vluchten
 Voor Saul den tiran
 Zo heb ik moeten zuchten
 Met menig edelman
 Maar God heeft hem verheven
 Verlost uit alder nood
 Een koninkrijk gegeven
 In Israel zeer groot

 Na 't zuur zal ik ontvangen
 Van God mijn Heer dat zoet
 Daar na zo doet verlangen
 Mijn vorstelijk gemoed
 Dat is dat ik mag sterven
 Met eren in dat veld
 Een eeuwig rijk verwerven
 Als een getrouwe held

 Niet doet mij meer erbarmen
 In mijnen wederspoed
 Dan dat men ziet verarmen
 Des Konings landen goed
 Dat u de Spanjaards krenken
 O edel Neerland zoet
 Als ik daar aan gedenke
 Mijn edel hert dat bloedt

 Als een Prins opgezeten
 Met mijner heires kracht
 Van den tiran vermeten
 Heb ik den slag verwacht
 Die bij Maastricht begraven
 Bevreesde mijn geweld
 Mijn ruiters zag men draven
 Zeer moedig door dat veld

 Zo het den wille des Heren
 Op die tijd had geweest
 Had ik geern willen keren
 Van u dit zwaar tempeest
 Maar de Heer van hier boven
 Die alle ding regeert
 Die men altijd moet loven
 En heeft het niet begeerd

 Zeer prinselijk was gedreven
 Mijn prinselijk gemoed
 Standvastig is gebleven
 Mijn hert in tegenspoed
 Den Heer heb ik gebeden
 Van mijnes herten grond
 Dat hij mijn zaak wil reden
 Mijn onschuld doen bekend

 Oorlof mijn arme schapen
 Die zijt in groten nood
 Uw herder zal niet slapen
 Al zijt gij nu verstrooid!
 Tot God wilt u begeven
 Zijn heilzaam woord neemt aan
 Als vrome Christen leven
 't Zal hier naast zijn gedaan

 Voor God wil ik belijden
 En zijner groter macht
 Dat ik tot genen tijden
 Den Koning heb veracht
 Dat dat ik God den Here
 Der hoogster Majesteit
 Heb moeten obedieren
 In der gerechtigheid

Lời tiếng Việt
 William xứ Nassau
 Là tôi đây, mang trong mình dòng máu Hà Lan.
 Tôi thề, sẽ trung thành với Tổ quốc
 Cho đến khi từ giã cõi đời.
 Hoàng tử xứ Oranje
 Là tôi đây, từ nay sẽ không bao giờ cúi đầu
 Trước vua Tây Ban Nha
 Kẻ mà tôi phải phục tùng.

Tham khảo

Hà Lan
Quốc ca
Quốc ca châu Âu


title: Vaudancourt

text:
Vaudancourt là một xã thuộc tỉnh Oise trong vùng Hauts-de-France phía bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 135 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

INSEE

Xã của Oise


title: Empire World Towers

text:
Empire World Towers là dự án đề xuất xây dựng 2 nhà chọc trời siêu cao xây ở Miami, Florida, Hoa Kỳ. Phức hợp này bao gồm hai tòa tháp Empire World Tower I và Empire World Tower II. Nếu được xây, cả hai tòa tháp sẽ có chiều cao là 366 m, mỗi tháp cao 106 tầng. Chúng sẽ được xây ở Biscayne Boulevard. Nếu được xây, Empire World Towers sẽ vượt qua Four Seasons Hotel and Tower để trở thành tòa nhà cao nhất ở Florida và cũng có thể trở thành 2 tòa nhà toàn bộ dành cho dân cư cao nhất thế giới. Ngoài ra, hai tháp này cũng sẽ là các kết cấu bê tông cao nhất thế giới và thuộc trong nhóm các tòa nhà cao nhất Hoa Kỳ. Tuy nhiên, không chắc liệu các tòa tháp này có được phê duyệt hay không do nó có khả năng can thiệp vào lưu thông hàng không đến và đi Sân bay quốc tế Miami.

Xem thêm
Danh sách các tòa nhà cao nhất Miami

Tham khảo

Liên kết ngoài
Entry on Emporis.com
Entry on Skyscraperpage.com

Nhà chọc trời ở Miami
Công trình xây dựng ở Miami
Miami
Tháp đôi


title: Andainville

text:
Andainville là một xã in the Somme department in Hauts-de-France in northern Pháp.

Dân số

Xem thêm
Xã của tỉnh Somme

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Map of'Andainville on Mapquest
This article is based on the equivalent article from the French Wikipedia.

Xã của Somme


title: Torridincolidae

text:
Torridincolidae là một họ bọ cánh cứng trong phân bộMyxophaga.

Tham khảo

Họ côn trùng
Myxophaga


title: Dactylispa mixta

text:
Dactylispa mixta là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Kung & Tan miêu tả khoa học năm 1961.

Chú thích

Tham khảo

Dactylispa


title: Impages marqueti

text:
Impages marqueti là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Terebridae, họ ốc dài.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Impages


title: Thaanumella cookei

text:
Thaanumella cookei là một loài ốc đầm nước mặn có nắp, là động vật thân mềm chân bụng sống dưới nước trong họ Assimineidae. Nó là loài đặc hữu của Micronesia.

Nguồn
 Mollusc Specialist Group 1996. Thaanumella cookei. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 7 tháng 8 năm 2007.

Chú thích

Tham khảo

Động vật Micronesia
Thaanumella
Động vật được mô tả năm 1946


title: Conoderus planiusculus

text:
Conoderus planiusculus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1878.

Chú thích

Tham khảo

Conoderus


title: Lopérec

text:
Lopérec () là một xã của tỉnh Finistère, thuộc vùng Bretagne, miền tây bắc Pháp.

Dân số
Người dân ở Lopérec được gọi là Lopérécois.

Xem thêm
Xã của tỉnh Finistère

Tham khảo

Mayors of Finistère Association  ;
INSEE ;
IGN

Liên kết ngoài

Official website
French Ministry of Culture list for Lopérec

Xã của Finistère


Vương miện Đế quốc Nga, hay Sự trở lại của những kẻ báo thù không bao giờ bị bắt (tiếng Nga: Корона Российской империи, или Снова неуловимые) là phần tiếp theo của bộ phim Những cuộc phiêu lưu mới của những kẻ báo thù không bao giờ bị bắt, ra mắt lần đầu năm 1972.

Truyện phim phỏng theo tiểu thuyết Lũ quỷ đỏ của nhà văn Pavel Blyakhin.

Nội dung

Diễn viên
 Viktor Kosykh... Dan'ka
 Mikhail Metyolkin... Valerka
 Vasily Vasilyev... Yashka (cậu bé Sygan)
 Valentina Kurdyukova... Ksanka
 Lev Sverdlin
 Yefim Kopelyan... Ataman Burmash
 Vladimir Treshchalov... Sidor Luty
 Boris Sichkin... Buba Kastorsky
 Inna Churikova
 Nadezhda Fedosova
 Gleb Strizhenov
 Savely Kramarov
 Lev Barashkov
 Vladimir Belokurov

Ê-kíp

Hậu trường

Sự kiện thú vị

Nhạc phim

Xem thêm

 Thông tin trên Website NasheKino
 Thông tin trên Website Kino-Teatr

Edmond Keosayan
Phim của Mosfilm
Phim thiếu nhi Liên Xô
Phim về Nội chiến Nga
Phim Viễn Tây Đỏ
Phim hành động Liên Xô
Phim dựa theo tác phẩm của Pavel Blyakhin
Phim năm 1971


title: Yesenin (phim)

text:
Yesenin (tiếng Nga: Есенин) là một bộ phim truyền hình dài tập của đạo diễn Igor Zaytsev.

Nội dung
Chuyện phim xoay quanh cuộc đời ngắn ngủ nhưng đầy hào hoa và mâu thuẫn của thi sĩ Sergey Yesenin, bắt đầu từ thời điểm anh lên thủ đô học Đại học rồi gặp Isadora Duncan...

Diễn viên
 Sergey Bezrukov... Sergey Yesenin
 Sean Young... Isadora Duncan
 Gary Busey... Paris Zinger (chồng thứ hai của Isadora Duncan)
 Ksenya Rappoport... Galina Benislavskaya
 Yekaterina Guseva... Avgusta Miklashevskaya
 Aleksandr Mikhailov... Aleksandr Khlystov (Thanh tra KGB)
 Oleg Tabakov... Simagin (Trưởng Thanh tra KGB)
 Gosha Kutsenko... Yakov Blyumkin
 Vitaly Bezrukov... Aleksandr Nikitich (cha Sergey Yesenin)
 Valentina Telichkina... Tatyana Fyodorovna (mẹ Sergey Yesenin)
 Yury Dubrovin... ông ngoại Sergey Yesenin
 Anatoly Gushchin... Ilya (em trai Sergey Yesenin)
 Irina Apeksimova... Anna Abramovna Berzin
 Maria Golubkina... Sofia Andreyevna (vợ Lev Tolstoy)
 Tatyana Lyutayeva... Olga Konstantinovna Tolstaya
 Marina Zudina... Zinaida Raykh
 Denis Nikiforov... Aleksandr Borisovich Kusikov
 Maksim Lagashkin... Aleksey Yeliseyevich Kruchenykh
 Pavel Derevyanko... Aleksey Ganin
 Avangard Leontev... Anatoly Lunacharsky
 Dmitry Shcherbin... Anatoly Mariengof
 Irina Bezrukova... Lidya Kashina
 Natalia Rogozhkina... Anna Izryadnova
 Sergey Astakhov... Ilya Shneider
 Yevgeny Dyatlov... Vladimir Mayakovsky
 Aleksey Grishin... Osip Mandelstam
 Igor Ivanov... Loman
 Konstantin Khabensky... Leon Trotsky
 Yevgeny Koryakovsky... Boris Pasternak
 Andrey Krasko... Iosif Stalin
 Olga Krasko... Yelena (nhân viên lưu trữ)
 Vladimir Kuznetsov... Maksim Gorky
 Oleg Komarov... Grigory Zinovyev
 Andrey Leonov... Aleksandr Sakharov
 Oleg Lopukhov... Vladimir Nasedkin
 Roman Madyanov... Sergey Kirov
 Natalia Rogozhkina... Anna Izryadnova (vợ đầu của Sergey Yesenin)
 Pyotr Merkuryev... Vsevolod Meyerhold
 Aleksandr Mezentsev... Feliks Dzerzhinsky
 Yulia Peresild... Yekaterina (em gái Sergey Yesenin)
 Nikolai Olyalin... Grigory Samokhin
 Aleksandr Robak... Pribludny
 Andrey Rudensky... Aleksandr Blok
 Yury Sherstnev... nhà bệnh lý học
 Anna Snatkina... Công chúa Tatyana
 Daniil Spivakovsky... Vladimir Vetlugin
 Andrey Tolubeyev... nhân viên KGB
 Sergey Veksler... nhân viên KGB

Ê-kíp

Hậu trường
Hình tượng điều tra viên Aleksandr Khlystov được lấy nguyên mẫu từ một nhân vật có thật: Eduard Khlystalov (1932 - 2003) - nhà văn, Đại tá, Thanh tra Tổng cục Chính trị Bộ Nội vụ Liên Xô.

Ông là người đã viết rất nhiều bài báo, tiểu luận, truyện ngắn cũng như tiểu thuyết mà trong đó mang nội dung phản ánh cuộc đấu tranh chống tội phạm, thái độ tôn trọng sự thật, trung thành nhất mực với lý tưởng nhân dân và tình yêu Tổ quốc cao cả. Ít ai biết rằng, ông cũng là người đã viết nhiều tiểu luận chính trị với nội dung tố cáo những vụ gian lận đã bị che giấu trong lịch sử.

Trong suốt cuộc đời mình, Eduard Khlystalov đã góp phần rất lớn trong việc đánh giá, phân tích và từng bước "tẩy rửa" những vết nhơ trong lý lịch của nhiều nhân vật đã để lại dấu ấn dù ít dù nhiều trong suốt chiều dài tồn tại của Nhà nước Soviet như: Georgy Gapon, Đô đốc Hải quân Aleksandr Kolchak, những nghi vấn xung quanh số phận đầy bi kịch của nhà thơ Sergey Yesenin, Aleksey Ganin, Vladimir Nasedkin, Pyotr Vasilyev, S.Klychkov, P.Oreshina và nhiều người khác. Trong số họ có nhiều người bị coi là kẻ thù của nhân dân hoặc nhân vật đối lập với chính quyền Soviet... Khlystalov đặc biệt quan tâm đến những nghi án quanh cái chết của thiên tài thi ca Nga - Sergey Yesenin. Ông đã có nhiều bài viết nghiên cứu về sự kiện khó quên trong tiềm thức nhân dân Nga này.

Chi tiết thú vị
Vai diễn Sergey Yesenin do nam diễn viên Sergey Bezrukov - con trai nhà biên kịch Vitaly Bezrukov (cũng chính ông thủ vai cha Sergey Yesenin) - đóng, tài năng của anh đã được công chúng yêu điện ảnh thừa nhận qua hình tượng Aleksandr Sergeyevich Pushkin trong một bộ phim cùng tên.

Cũng chính nhờ thành công của bộ phim này mà anh tiếp tục được thể hiện khả năng diễn xuất trong vai một nhà thơ khác - người được tôn vinh chỉ sau Pushkin - đó chính là Yesenin. Một điểm thú vị nữa trong bộ phim "Yesenin" là nhân vật nhà đạo diễn kỳ cựu gốc Đức Vsevolod Meyerhold - một trong những huyền thoại Điện ảnh Soviet - do chính con trai ông Pyotr Merkuryev đảm nhận.

Xem thêm
 Xem phim online
 Thông tin trên Website RuData
 Thông tin trên Website Kino-Teatr

Tham khảo

Phim của Kênh truyền hình 1
Phim truyền hình Nga


title: Sân bay Ancona

text:
Sân bay Ancona  là một sân bay ở gần Ancona, Italia. Sân bay này có một đường băng dài 2962 m rải asphalt.

Các hãng không và các tuyến điểm
 Air Alps (Milan-Malpensa)
 Alitalia (Rome-Fiumicino)
 Carpatair (Timisoara)
 Lufthansa (München)
 Ryanair (London-Stansted)

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Trang mạng sân bay Ancona

Sân bay Ý
Ancona


title: Trầm cảm sau sinh

text:
Trầm cảm sau sinh là một dạng của bệnh trầm cảm ảnh hưởng chủ yếu đến phụ nữ và một số ít nam giới sau khi đứa con sinh ra. Các báo cáo cho thấy tỉ lệ mắc bệnh biến thiên rất rộng, từ chỉ một vài cho đến hàng chục phần trăm, nguyên nhân là do các tiêu chuẩn chẩn đoán không thống nhất ở các nước. Theo một nghiên cứu nhỏ tại Bệnh viện Hùng Vương, Thành phố Hồ Chí Minh tỉ lệ bệnh nhân có dấu hiệu trầm cảm sau sinh là 41%, còn theo báo cáo mới hơn tại Bệnh viện Từ Dũ con số này chỉ là 12,5% trong đó 5,3% trầm cảm thực sự. Một nghiên cứu khác cho thấy, cứ 7 phụ nữ Mỹ thì có khoảng 1 người mắc trầm cảm trước lúc có bầu, trong thời gian mang thai và sau khi sinh em bé, kết quả còn phát hiện thêm rằng hơn một nửa số phụ nữ bị trầm cảm sau khi sinh cũng từng trải qua cơn trầm cảm trước khi có bầu và trong suốt thời gian mang thai. Trầm cảm sau sinh ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe bà mẹ, đặc biệt là sự phát triển trí tuệ, cảm xúc và thể chất của đứa trẻ, tuy vậy đáng mừng là bệnh này đáp ứng tốt với điều trị. Bệnh còn có tên khác là Trầm cảm hậu sản, trầm cảm sau sanh. Ngoài ra ở những thời điểm đặc biệt khác của cuộc đời, phái nữ cũng có nguy cơ cao như trầm cảm trong giai đoạn tiền kinh nguyệt, rối loạn khí sắc liên quan đến thời kì mãn kinh.

Triệu chứng

Các triệu chứng có thể xuất hiện vào bất kỳ thời điểm nào đó trong năm đầu sau sinh, bao gồm các triệu chứng thường gặp sau:

Tôi không biết là mình có thể chịu đựng được bao lâu nữa. Tôi thấy kiệt sức, thèm ngủ mà không ngủ được, đói bụng mà không muốn ăn, tôi phải làm sao?

Tâm sự của một phụ nữ bị ảnh hưởng của bệnh trầm cảm sau sinh

 Cảm thấy mình không xứng đáng chăm sóc em bé
 Sao nhãng trong việc chăm sóc con
 Cáu gắt với người khác
 Dễ lo âu và hoảng sợ
 Buồn bã
 Cảm thấy có tội
 Không còn thích thú với những thứ, hoạt động mình ưu thích trước kia
 Giảm thiểu giao tiếp với người khác
 Rối loạn giấc ngủ (thường là mất ngủ)
 Ăn uống thất thường
 An ủi không đem lại kết quả
 Cảm thấy trống rỗng
 Cảm thấy yếu ớt hoặc không còn sức lực
 Không cảm thấy thoải mái trong quan hệ tình dục
 Giảm khả năng diễn đạt chính xác khi nói hoặc viết
 Tuyệt vọng
 Lòng tự trọng thấp

Những ý nghĩ ám ảnh có thể xuất hiện và thường liên quan đến bạo lực đối với đứa trẻ. Trong trường hợp bị nặng ý nghĩ và hành vi giết đứa trẻ ngay sau khi sanh có thể xảy ra với những hoang tưởng hoặc ảo giác.

Yếu tố nguy cơ
Một số người có khả năng mắc bệnh này cao hơn người khác điều đó có thể được dự đoán chính xác thông qua một số đặc điểm ở người mẹ giúp phòng tránh từ xa, theo các nghiên cứu thì những yếu tố sau sẽ làm tăng nguy cơ mắc trầm cảm sau sinh ở phụ nữ:

 Bị trầm cảm trong thời kỳ mang thai
 Từng bị trầm cảm sau sinh trước kia
 Khó khăn kinh tế, nghề nghiệp không ổn định
 Sinh con so (con đầu lòng) có nguy cơ mắc bệnh cao hơn sinh con rạ
 Đứa trẻ không có bố chính thức
 Sinh con trong tình trạng ly dị hoặc ly thân
 Sử dụng các chất kích thích như rượu, thuốc lá, ma túy
 Đẻ khó, đẻ mổ
 Sinh con ở độ tuổi vị thành niên
 Không có người hỗ trợ chăm sóc

So sánh khả năng mắc với yếu tố tiền sử bệnh:

Nguyên nhân
Người ta vẫn chưa tìm được chính xác nguyên nhân của trầm cảm sau sinh, một số giải thích được đưa ra là vào thời điểm sau sinh nội tiết tố của người mẹ bị rối loạn thêm vào đó là những mệt mỏi trong thời kỳ mang thai và sau khi sinh cùng những rắc rối trong quan hệ vợ chồng. Với đàn ông nguyên nhân chủ yếu là do sự thay đổi đột ngột lối sống cùng sự suy giảm mối quan tâm của vợ, vì lúc này cô ấy phải tập trung trong vai trò làm mẹ, người chồng có thể cảm thấy cô đơn.

Điều trị và phòng ngừa
Nguyên tắc điều trị giống như các trường hợp trầm cảm khác: phối hợp thuốc chống trầm cảm và tâm lý trị liệu trong đó người bệnh tập trung cải thiện mối quan hệ với người khác chủ yếu với chồng và con. Điều trị tâm lý được ưu tiên bởi vì khi dùng thuốc người mẹ có thể phải ngưng cho con bú do thuốc xuất hiện trong sữa mẹ, tuy nhiên dùng thuốc vẫn là bắt buộc khi xét thấy lợi ích đem lại là cao hơn các yếu tố có hại. Cần theo học một số chương trình giáo dục tiền sản (ví dụ như lớp học tiền sản) cho cả người vợ lẫn chồng trước khi sinh con, hoặc ít nhất tìm sách báo hướng dẫn, hoạt động này giúp cung cấp những kiến thức đúng đắn về sức khỏe sinh sản, nhận thức tốt sẽ giúp phòng tránh trầm cảm sau sinh.

Một phương pháp chẩn định người mẹ có nguy cơ bị trầm cảm sau sinh là bảng điểm Edinburgh. Sau khi trả lời mười câu hỏi trong bảng, nếu số điểm trên 13, người mẹ có nguy cơ bị trầm cảm sau sinh.

Mẹo nhỏ
Dưới đây trình bày 7 mẹo nhỏ giúp ngăn ngừa và hạn chế căn bệnh này:

 Tham gia các lớp học dành cho đối tượng làm cha làm mẹ do bệnh viện tài trợ
 Lên kế hoạch về tiền bạc liên quan mật thiết với chuyện em bé sắp ra đời
 Nghĩ ra các cách thức nhằm chia sẻ trách nhiệm chăm sóc em bé. Ví dụ, người cha có thể lo việc cho bé ăn đêm theo công thức có sẵn hoặc chuẩn bị bình sữa cho bé bú
 Chú ý dồn tâm trí đến các vấn đề quan hệ gia đình trước khi em bé chào đời
 Thuê người giúp việc hoặc nhờ người thân trong gia đình trông giữ giùm em bé mỗi tuần một lần
 Hiểu rằng đời sống tình dục sẽ thay đổi sau khi sinh và có thể không trở lại bình thường trong vòng một năm hoặc lâu hơn
 Tìm kiếm nhóm tương trợ cùng cảnh ngộ, những người mới làm bố, hoặc tra cứu thông tin về trầm cảm

Phân loại và lịch sử
Trầm cảm sau sinh là một dạng trong các rối loạn tâm thần xảy ra vào thời kỳ sinh đẻ, ngoài trầm cảm sau sinh nhóm bệnh này còn bao gồm:
 Trạng thái buồn chán sau sinh (postpartum blues)
 Loạn thần sau sinh

Bảng phân loại rối loạn tâm thần sau sinh:

Hippocrates thường được coi là người đầu tiên nhận biết các rối loạn tâm thần sau sinh, nhưng phải đến đầu thế kỷ 19 mới bắt đầu xuất hiện các thông báo lâm sàng về "bệnh điên sau sinh" trong các tài liệu y khoa ở Đức và Pháp. Năm 1818, Jean Esquirol lần đầu tiên đưa ra các số liệu thuyết phục qua 92 bệnh nhân loạn thần sau sinh được nghiên cứu tại Salpetriere trong thời kỳ chiến tranh Napoléon. Tuy nhiên, người có công nhiều nhất trong lĩnh vực này là Victor Louis Marce, một bác sĩ người Pháp, ông đã bước đầu xây dựng được cơ sở về những khái niệm phù hợp với hiện đại và đưa ra nhận định các thay đổi sinh lý trong thời kỳ sinh đẻ có liên quan đến trạng thái tâm lý của bà mẹ.

Rối loạn riêng biệt
Hiện nay vẫn chưa thống nhất được có nên xếp trầm cảm sau sinh là một rối loạn riêng biệt hay không. Trong khi một số tác giả cho rằng rối loạn tâm thần sau sinh là một nhóm các rối loạn có liên quan đặc biệt đến việc mang thai và sinh đẻ nên cần tồn tại một chẩn đoán riêng biệt. Ngược lại, theo DSM-IV cũng như ICD-10, rối loạn tâm thần sau sinh không được ghi thành một chương riêng biệt và không có tiêu chuẩn chẩn đoán rõ ràng.

Xem thêm
 Rối loạn lo âu
 Trầm cảm
 Trầm cảm theo mùa
 Thuốc chống trầm cảm
 Sinh đẻ

Chú thích

Rối loạn khí sắc
Sản khoa
Chẩn đoán tâm thần


title: Conus fulmen

text:
Conus fulmen là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển trong họ Conidae, họ ốc cối.

Giống như tất cả các loài thuộc chi Conus, chúng là loài săn mồi và có nọc độc. Chúng có khả năng "đốt" con người, do vậy khi cầm chúng phải hết sức cẩn thận.

Miêu tả

Phân bố

Hình ảnh

Chú thích

Tham khảo

 The Conus Biodiversity website

F
Động vật được mô tả năm 1843


title: Sangkhla Buri (huyện)

text:
Sangkhla Buri là một huyện (‘‘amphoe’’) tại tỉnh Kanchanaburi ở phía tây Thái Lan.

Địa lý
Sangkhla Buri nằm ở viễn tây tỉnh, tại biên giới với Myanmar. Đèo Ba Pagodas là trạm biên giới đi Myanmar. Một khu vực lớn của huyện này là hồ chứa nước Khao Laem, một hồ nhân tạo do đập Khao Laem tạo ra trên sông Khwae Noi.

Các đơn vị giáp ranh (từ phía tây theo chiều kim đồng hồ) là Tanintharyi Division, bang Mon và bang Kayin của Myanmar, huyện Umphang của tỉnh Tak, và Thong Pha Phum của Kanchanaburi.

Lịch sử
Năm 1939, huyện Wang Ka (วังกะ) đã được đổi tên thành Sangkhla Buri, tên trước đó là của tiểu huyện Thong Pha Phum. Ngày 20 tháng 5 năm 1941, huyện này đã bị hạ xuống thành một tiểu huyện (King Amphoe) thuộc huyện Thong Pha Phum district. Lúc đó tiểu huyện này gồm 4 tambon Nong Lu, Prangphle, Laiwo and Lang Phu Sa. Tiểu huyện này lại được nâng thành huyện ngày 27 tháng 7 năm 1965.

Hành chính
Huyện này được chia thành 3 phó huyện (tambon), các đơn vị này lại được chia thành 20 làng (muban). Wang Ka là một thị trấn (thesaban tambon) và nằm trên một phần lãnh thổ của the tambon Nong Lu. Ngoài ra có 3 Tổ chức hành chính tambon (TAO).

Tham khảo

Liên kết ngoài
amphoe.com

Huyện của Kanchanaburi


title: Copelatus fijiensis

text:
Copelatus fijiensis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Guignot miêu tả khoa học năm 1955.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Pachyodes

text:
Pachyodes là một chi bướm đêm thuộc họ Geometridae.

Các loài
Pachyodes amplificata (Walker, 1862) (=Hypochroma abraxas Oberthür, 1913)
Pachyodes haemataria (Herrich-Schäffer, [1854]) (=Pachyodes almaria Guenée, [1858])
Pachyodes jianfengensis H.X.Han & D.Y.Xue, 2008
Pachyodes leucomelanaria Poujade, 1895
Pachyodes novata H.X.Han & D.Y.Xue, 2008
Pachyodes ornataria Moore, 1888
Pachyodes pratti (Prout, 1927)
Pachyodes subtrita (Prout, 1914)
Pachyodes subtrita subtrita (Prout, 1914)
Pachyodes subtrita simplicior (Joannis, 1929)

Chú thích

Tham khảo

 Natural History Museum Lepidoptera genus database

Pseudoterpnini


title: 146 Lucina

text:
Lucina  (định danh hành tinh vi hình: 146 Lucina) là một tiểu hành tinh lớn và tối ở vành đai chính. Thành phần cấu tạo của nó là cacbonat. Ngày 8 tháng 6 năm 1875, nhà thiên văn học người Pháp Alphonse L. N. Borrelly phát hiện tiểu hành tinh Lucina khi ông thực hiện quan sát tại Đài thiên văn Marseille và đặt tên nó theo tên Lucina, nữ thần bảo trợ việc sinh con trong thần thoại La Mã.

Cho tới nay đã có 2 lần Lucina che khuất một ngôi sao được quan sát thấy vào năm 1982 và 1989. Trong lần che khuất thứ nhất, có một vệ tinh nhỏ đường kính 0,6 km đã được dò tìm ra. Bằng chứng về vệ tinh này lại xuất hiện năm 2003, căn cứ trên các đo đạc thiên văn.

Xem thêm
 Danh sách tiểu hành tinh: 1–1000

Tham khảo

Liên kết ngoài

Lucina
Thiên thể được quan sát bởi che khuất sao
18750608
Lucina
Tiểu hành tinh kiểu C (Tholen)
Tiểu hành tinh kiểu Ch (SMASS)
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Lasioglossum mellipes

text:
Lasioglossum mellipes là một loài Hymenoptera trong họ Halictidae. Loài này được Crawford mô tả khoa học năm 1907.

Chú thích

Tham khảo

Lasioglossum
Động vật được mô tả năm 1907


title: Lanelater badeni

text:
Lanelater badeni là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Candèze miêu tả khoa học năm 1889.

Chú thích

Tham khảo

Lanelater


title: Cardiophorus picticollis

text:
Cardiophorus picticollis là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được Kraatz miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Cardiophorus


title: Adeuomphalus collinsi

text:
Adeuomphalus collinsi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Turbinidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Adeuomphalus


title: Eschau, Bas-Rhin

text:
Eschau là một xã thuộc tỉnh Bas-Rhin trong vùng Grand Est đông bắc Pháp.

It is situated 8 km south of Strasbourg.

Xem thêm
Xã của tỉnh Bas-Rhin

Tham khảo
 INSEE commune file

Xã của Bas-Rhin


title: Saint-Avit-de-Tardes

text:
Saint-Avit-de-Tardes  là một xã thuộc tỉnh Creuse trong vùng Nouvelle-Aquitaine miền trung nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 540 mét trên mực nước biển.

Thị trấn nằm ở tả ngạn sông Tardes, sông chảy theo hướng tây qua phía nam thị trấn, sau đó chảy theo hướng bắc qua phía tây thị trấn.

Tham khảo
 INSEE commune file

Saintavitdetardes


title: Dümpelfeld

text:
Dümpelfeld là một đô thị thuộc huyện Ahrweiler, bang Rheinland-Pfalz, phía tây nước Đức. Đô thị Dümpelfeld có diện tích 11,86 km², dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 666 người.

Tham khảo


title: Valdetorres de Jarama

text:
Valdetorres de Jarama là một đô thị trong Cộng đồng Madrid, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích 33,52 km², dân số theo điều tra năm 2010 của Viện thống kê quốc gia Tây Ban Nha là 4042 người. Đô thị này nằm ở khu vực có độ cao mét trên mực nước biển. Cự ly so với trung tâm Madrid là 39 km.

Tham khảo

Đô thị ở Cộng đồng Madrid


title: Buhlendorf

text:
Buhlendorf là một đô thị thuộc huyện Anhalt-Bitterfeld, bang Saxony-Anhalt, Đức.

Tham khảo


title: Tipula mecoglossa

text:
Tipula mecoglossa là một loài ruồi trong họ Ruồi hạc (Tipulidae). Chúng phân bố ở vùng Tân nhiệt đới.

Chú thích

Tham khảo

Chi Ruồi hạc


title: Čačak

text:
Čačak  (tiếng Serbia: Чачак) là một thành phố ở trung bộ Serbia. Thành phố Čačak có diện tích km2, dân số là 73.217 người (theo điều tra dân số Serbia năm 2002).  Đây là thủ phủ hành chính của quận Moravica.

Khí hậu
Čačak có khí hậu đại dương (phân loại khí hậu Köppen Cfb) giáp với khí hậu lục địa ẩm (Köppen Dfb).

Khu tự quản
Khu tự quản Čačak gồm có các khu định cư sau:

Tham khảo

Liên kết ngoài

 City of Čačak official website
 Basic information of Čačak

Čačak
Khu dân cư ở Serbia


title: Biểu đồ Ishikawa

text:
Biểu đồ Ishikawa (tiếng Anh: Ishikawa diagram), hay phương pháp Ishikawa, biểu đồ xương cá (fishbone diagram), biểu đồ nguyên nhân - kết quả (cause-and-effect diagram), là một phương pháp nhằm nhận diện vấn đề và đưa ra giải pháp trong quản lý, lãnh đạo.

Nội dung chính của phương pháp
Phương pháp này mang tên một người Nhật là ông Ishikawa Kaoru đưa ra vào những năm 1960. Ông này là người tiên phong về quy trình quản trị chất lượng ở nhà máy đóng tàu của Kawasaki và được xem là một trong những người có công với quản trị hiện đại.

Phương pháp này được sử dụng lần đầu vào những thập niên 1960, được xem là một trong 7 công cụ cơ bản của Quản lý chất lượng, bao gồm histogram, Pareto chart, check sheet, control chart, flowchart, và scatter diagram. Chi tiết tham khảo Các thuật ngữ quản lý chất lượng. Nó còn được biết với tên là đồ thị xương cá vì hình dạng của biểu đồ này tương tự xương cá.

Đọc thêm
6 Sigma
 Ishikawa, Kaoru (1990); (Translator: J. H. Loftus); Introduction to Quality Control; 448 p; ISBN 4-906224-61-X

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Article on Ishikawa diagrams
 Ishikawa diagrams at Tech Republic
 Ishikawa diagrams at ASQ
 Article from HCI Australia on Cause and Effect Diagrams

Lãnh đạo
Quản lý sản xuất
Quản lý chất lượng
Biểu diễn tri thức
Quan hệ nhân quả
Sơ đồ


title: Mauna Loa

text:
Mauna Loa ( hay  trong tiếng Anh,  phát âm Hawai) là ngọn núi lửa lớn nhất Trái Đất tính theo số lần phun và diện tích, là một trong năm núi lửa hình thành nên đảo Hawaii thuộc tiểu bang Hawai'i của Hoa Kỳ. Mauna Loa là một núi lửa hình khiên còn hoạt động với thể tích xấp xỉ , mặc dù đỉnh thấp hơn khoảng  so với đỉnh Mauna Kea gần đó. Danh xưng "Mauna Loa" có nguồn gốc trong tiếng Hawaii, nghĩa là "núi dài". nó đã phun trào được khoảng 75 lần và lần phun trào cuối cùng vào năm 1984

Chú thích

Liên kết ngoài

 United States Geological Survey information page
 VolcanoWorld information
 Hawaii Center for Volcanology pages
 Global Volcanism Program entry
 Mauna Loa Observatory (MLO) – NOAA
 Mauna Loa Solar Observatory (MLSO)
 1934 USGS color video (silent) of Mauna Loa erupting

Điểm cực Trái Đất
Núi lửa hình khiên
Núi lửa còn hoạt động
Núi lửa Thập niên


title: Roxas, Palawan

text:
Roxas là một đô thị hạng 1 ở tỉnh Palawan, Philippines. Theo điều tra dân số năm 2000, đô thị này có dân số 47.242 người trong 9.435 hộ.

Barangay

Roxas được chia thành 31 barangay.

Tham khảo

Liên kết ngoài
Mã địa lý chuẩn Philipin
Thông tin điều tra dân số năm 2000 của Philipin

Đô thị của Palawan