title: Tashkent

text:
Tashkent (, Toshkent, ; , ) là thủ đô và là thành phố lớn nhất của Uzbekistan, cũng là thành phố đông dân nhất Trung Á với dân số là 2.750.000 người vào năm 2022. Thành phố nằm ở mạn đông bắc đất nước, ngay gần biên giới với Kazakhstan.

Vời thời kỳ đầu, Tashkent được ảnh hưởng bởi văn hóa Sogdia và Turk bản địa, trước khi Hồi giáo được du nhập vào thế kỷ VIII. Sau khi bị quân Mông Cổ của Thành Cát Tư Hãn chiếm đóng và cướp phá năm 1219, thành phố được xây dựng lại, đồng thời hưởng lợi từ những hoạt động giao thương thông qua Con đường Tơ lụa. Từ thế kỷ XVIII- thế kỷ XIX, đây là một thành bang độc lập vào năm 1784, trước khi bị Hãn quốc Kokand tái chiếm. Năm 1865, thành phố rơi vào tay Đế quốc Nga, và trở thành thủ phủ của Turkestan thuộc Nga. Thời Liên Xô, Tashkent chứng kiến sự phát triển mạnh về sự thay đổi thành phần dân cư do chính sách buộc di dân của chính quyền.

Ngày nay, là thủ đô của nước Uzbekistan độc lập, Tashkent vẫn là nơi cư ngụ của nhiều dân tộc, tuy người Uzbek vẫn chiếm số đông. Năm 2009, thành phố chào mừng 2.200 năm lịch sử.

Lịch sử
Trong suốt lịch sử lâu dài của thành phố, Tashkent đã có những thay đổi khác nhau trong tên gọi cũng như liên kết chính trị và tôn giáo.

Lịch sử ban đầu
Tashkent được người dân cổ đại định cư như một ốc đảo trên sông Chirchik, gần chân núi của dãy núi Tây Thiên Sơn. Trong thời cổ đại, khu vực này có tên là Beitian, có nghĩa là "kinh đô mùa hè" của liên minh Kangju. Một số học giả tin rằng có một tòa tháp bằng đá được nhắc đến bởi Claudius Ptolemaeus và các nguồn từ những người du mục khác trên con đường tơ lụa để đề cập đến khu định cư này ("Tashkent" có nghĩa là "lâu đài bằng đá"). Tháp này được cho là đã đánh dấu ranh giới giữa châu Âu và Trung Quốc. Tuy nhiên, các học giả khác không đồng ý với nhận định này, mặc dù Tashkent vẫn là một trong bốn địa điểm tiềm năng nhất của tòa tháp đá.

Thành phố Chach

Trong thời kỳ tiền Hồi giáo và đầu Hồi giáo, thị trấn và tỉnh này được gọi là Chach. Các Shahnameh của Ferdowsi cũng nhắc đến thành phố với cái tên Chach. Sau đó, thị xã được gọi là Chachkand / Chashkand, có nghĩa là "thành phố Chach". Nơi đây là trạm dừng chân của các thương nhân trên con đường tơ lụa để giao dịch các loại hàng hóa, trong đó nổi bật là các loại đá quý, vì thế Chach được giới thương nhân đặt cho mệnh danh là "thế giới đá" hay "thành phố ngọc lam".

Triều đình Chach có một kinh đô hình vuông được xây dựng từ thế kỷ 5 đến 3 TCN, cách sông Syr Darya khoảng 8 km về phía nam. Vào thế kỷ thứ 7, Chach có hơn 30 thị trấn và mạng lưới hơn 50 kênh rạch, tạo thành một trung tâm thương mại giữa người Sogd và người Thổ Nhĩ Kỳ. Vị sư Huyền Trang khi du hành đến Ấn Độ qua Trung Á, đề cập đến tên của thành phố là Giả-thì (赭時). Các sách Biên niên sử của Trung Quốc như Tùy thư, Bắc sử và Đường thư, đều đề cập đến tên gọi là Thạch (石) hoặc Giả-thì (赭時) với cùng một kinh đô kể từ thế kỷ thứ V sau công nguyên.

Vào năm 751, khu vực này đã bị người Hồi giáo chinh phục.

Lịch sử thời kì Hồi giáo
Vào giữa thế kỷ thứ VII, Đế quốc Sasan của Ba Tư sụp đổ sau cuộc chinh phạt của người Ả Rập. Dưới triều đại Samanid (819-999), người sáng lập Saman Khuda là một người Ba Tư hỏa giáo cải đạo sang Hồi giáo, thành phố này được gọi là Binkath. Tuy nhiên, người Ả Rập vẫn giữ lại tên cũ Chach cho khu vực xung quanh, thay vào đó phát âm thành ash-Shash (الشاش)  (tiếng Ả Rập). Kand, qand, kent, kad, kath, kud, tất cả đều có nghĩa là một thành phố, có nguồn gốc từ tiếng Ba Tư/Sogdian کندهه kanda, có nghĩa là một thị trấn hoặc một thành phố. Chúng được tìm thấy trong các tên thành phố khác như Samarkand, Yarkand, Panjakent, Khujand, v.v.). Sau thế kỷ 16, tên này phát triển từ Chachkand / Chashkand đến Tashkand. Cách viết chữ hiện đại của "Tashkent" phản ánh chính tả của tiếng Nga và ảnh hưởng Xô viết của thế kỷ 20.

Tên hiện đại theo tiếng Thổ Nhĩ Kỳ của Tashkent (Thành phố Đá) xuất phát từ luật Kara-Khanid vào thế kỷ thứ 10 ("Tash" theo tiếng Thổ có nghĩa là đá).

Mông Cổ chinh phục và hậu quả
Thành phố này đã bị phá hủy bởi Thành Cát Tư Hãn vào năm 1219 và mất đi phần lớn dân số do cuộc chiến giữa Mông Cổ và đế quốc Khwarezmid vào năm 1220.

Đế quốc Tymurid
Dưới sự cai trị của đế quốc Timurid và Shaybanid, dân số và văn hoá của thành phố dần dần được phục hồi như là một trung tâm chiến lược nổi bật về thương mại dọc theo con đường tơ lụa. Dưới thời trị vì của Timur (1336-1405), Tashkent đã được khôi phục do là một phần của đế chế. Đối với Timur, Tashkent được coi là một khu vực chiến lược. Năm 1391, Timur xuất quân vào mùa xuân từ Tashkent đến Desht-i-Kipchak để giao chiến với khả hãn Tokhtamysh của hãn quốc Kim Trướng. Timur trở về Samarkand sau chiến dịch thắng lợi này cũng từ Tashkent.

Thời Shaybanid
Vào thế kỷ 16, Tashkent được cai trị bởi triều đại Shaybanid.

Shaybanid Suyunchkhoja Khan là một nhà cai trị người Uzbekistan khai sáng; theo truyền thống của tổ tiên Mirzo Ulugh Beg và khả hãn Abul Khair, ông đã tập hợp các nhà khoa học, nhà văn và nhà thơ nổi tiếng tại triều đình của mình, trong số họ: Vasifi, Abdullah Nasrullahi, Masud bin Osmani Kuhistani. Kể từ năm 1518, Vasifi là nhà giáo dục cho con trai của Suyunchhoja Khan Keldi Muhammad, người mà sau cái chết của cha mình vào năm 1525, ông chuyển đến sống ở Tashkent. Sau cái chết của người học trò cũ, ông trở thành nhà giáo dục cho con trai mình, Abu-l-Muzaffar Hasan-Sultan.

Sau đó thành phố nằm dưới quyền của Shaybanid Abdullah Khan II (người cai trị thực sự từ năm 1557, chính thức vào năm 1583–1598), người đã phát hành tiền xu của mình ở đây. Từ năm 1598 đến năm 1604, Tashkent được cai trị bởi Shaybanid Keldi Muhammad, người đã phát hành bạc và đồng tiền xu thay mặt cho anh ấy.

Thế kỷ 17 đến nửa đầu thế kỷ 18
Năm 1598, khả hãn Kazakh Taukeel Khan giao chiến với Hãn quốc Bukhara. Quân đội Bukhara được gửi đến tấn công ông đã bị người Kazakh đánh bại trong trận chiến giữa Tashkent và Samarkand. Dưới thời trị vì của khả hãn Yesim Khan, một hiệp ước hòa bình đã được ký kết giữa Bukhara và người Kazakh, theo đó người Kazakh từ bỏ Samarkand, nhưng chiếm được Tashkent, Turkestan và một số thành phố Syr Darya.

Yesim cai trị Hãn quốc Kazakh từ năm 1598 đến năm 1628, công lao chính của ông là đã thống nhất được hãn quốc này.

Thành bang Tashkent
Vào năm 1784, Yunus Khoja, người cai trị của Dakha (quận) Shayhantahur, đã thống nhất toàn bộ thành phố dưới sự cai trị của mình và tạo ra một nhà nước Tashkent độc lập (1784-1807), vào đầu thế kỷ 19 đã chiếm giữ những vùng đất rộng lớn.

Hãn quốc Kokand
Năm 1809, Tashkent được sáp nhập vào hãn quốc Kokand. Vào thời điểm đó, Tashkent có dân số khoảng 100.000 người và được xem là thành phố giàu nhất ở Trung Á. Thành phố phát triển mạnh thông qua thương mại với Nga nhưng bị áp đặt dưới mức thuế cao của Kokand. Giới giáo sĩ ở Tashkent cũng ủng hộ các giáo sĩ của Bukhara hơn là của Kokand. Tuy nhiên, trước khi Emir của Bukhara có thể lợi dụng sự bất mãn này, quân đội Nga đã đến và thôn tính toàn bộ khu vực.

Thời kì thuộc Nga

Vào tháng 5 năm 1865, Mikhail Grigorevich Chernyayev (Cherniaev) âm mưu hành động chống lại lệnh của sa hoàng, đã tổ chức cuộc tập kích vào ban đêm táo bạo chống lại chính quyền cai trị thành phố với bức tường dài 25 cây số (16 dặm) với 11 cửa và 30.000 người bảo vệ. Trong khi một đội ngũ nhỏ đã tổ chức một cuộc tấn công khác, thì lực lượng chính đã xuyên thủng các bức tường, do một linh mục Giáo hội Chính thống giáo Nga chỉ trang bị một cây thánh giá. Mặc dù các đáp trả về quốc phòng gặp nhiều khó khăn, người Nga đã chiếm được thành phố này sau hai ngày chiến đấu vất vả khiến 25 người chết so với hàng nghìn vệ binh (bao gồm cả Alimqul, người cai trị hãn quốc Kokand). Chernyayev được gọi là "Sư tử của Tashkent" bởi các trưởng lão thành phố, khi ông tổ chức một chiến dịch "trái tim và lòng" để giành được lòng dân. Ông ta bãi bỏ thuế trong một năm, cưỡi ngựa qua đường phố và chợ trời để gặp gỡ, giúp đỡ những người dân thường và tự bổ nhiệm mình là "Thống đốc quân đội của Tashkent". Chernyayev đề xuất với sa hoàng Alexander II của Nga rằng thành phố sẽ được tạo thành một hãn quốc độc lập dưới sự bảo hộ của Nga.

Sa hoàng đã khen ngợi Chernyayev và những thuộc hạ của ông bằng những huy chương và tiền thưởng, nhưng coi tướng tổng quát là "súng đại bác" và nhanh chóng thay thế ông ta bằng Tướng Konstantin Petrovich von Kaufman. Không được độc lập, Tashkent trở thành thủ đô vùng lãnh thổ mới của Nga Turkestan, với Kaufman là Thống đốc đầu tiên. Một căn cứ quân sự và khu định cư của người Nga đã được xây dựng trên kênh Ankhor từ khu phố cổ, nơi người Nga và các thương gia đổ xô vào. Tashkent là một trung tâm của gián điệp trong cuộc chiến tranh Ván Cờ Lớn giữa Nga và Vương quốc Anh trên khu vực Trung Á. Quân đội Turkestan được thành lập như là một phần của các cuộc cải cách quân sự năm 1874. Tuyến đường sắt Trans - Caspian được xây dựng đến năm 1889, và các công nhân đường sắt xây dựng nó cũng định cư ở Tashkent, mang theo mầm mồng của chủ nghĩa Bolshevik.

Ảnh hưởng từ Cách mạng tháng Mười

Với sự sụp đổ của đế quốc Nga, Chính phủ Lâm thời Nga đã xóa bỏ tất cả các hạn chế dân sự dựa trên tôn giáo và quốc tịch, góp phần vào sự ủng hộ nhiệt tình của địa phương cho cuộc Cách mạng Tháng Hai. Viên chức của Liên Xô và Công nhân đã sớm thành lập, nhưng đại diện chủ yếu là cư dân người Nga, chiếm khoảng một phần năm dân số Tashkent. Các nhà lãnh đạo Hồi giáo nhanh chóng thành lập Hội đồng Hồi giáo Tashkent (Tashkand Shura-yi-Islamiya), có trụ sở tại khu phố cổ. Ngày 10 tháng 3 năm 1917, có một cuộc diễu hành của các công nhân người Nga đi với những lá cờ đỏ, lính Nga hát La Marseillaise cùng hàng ngàn người Trung Á ở địa phương. Sau nhiều bài phát biểu, Thống đốc Aleksey Kuropatkin đã kết thúc các sự kiện bằng chữ "Sự trường tồn là một nước Nga tự do".

Hội nghị Hồi giáo Turkestan đầu tiên được tổ chức tại Tashkent từ ngày 16 đến 20 tháng 4 năm 1917. Giống như Hội đồng Hồi giáo, nó bị chi phối bởi các nhà cải cách Hồi giáo Jadid. Một phe bảo thủ hơn xuất hiện ở Tashkent tập trung quanh Ulema. Phe này đã thành công hơn trong cuộc bầu cử địa phương vào tháng 7 năm 1917. Họ lập nên một liên minh với những người Nga bảo thủ, trong đó phe theo Liên Xô trở nên triệt để hơn. Nỗ lực của Liên Xô nhằm kiểm soát thành phố vào tháng 9 năm 1917 đã không thành công.

Tháng 4 năm 1918, Tashkent trở thành thủ đô của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết tự trị Turkestan (Turkestan ASSR). Chế độ mới bị đe doạ bởi lực lượng phản động từ Triều Tiên và Basmachi; cuộc nổi dậy từ bên trong, đã bị ra lệnh đàn áp từ quân đội Moskva. Năm 1930, sau một cuộc cải cách hành chính, Tashkent nằm trong địa phận của SSR Uzbek, và trở thành thủ phủ chính thức của SSR Uzbek, thay thế cho Samarkand.

Thời kì Xô viết
Thành phố bắt đầu được công nghiệp hóa vào những năm 1920 và 1930.

Vi phạm Hiệp ước Molotov-Ribbentrop, Đức Quốc xã đã xâm lược Liên Xô vào tháng 6 năm 1941. Chính phủ đã quyết định chuyển các nhà máy từ miền Tây nước Nga và Ukraine tới Tashkent để bảo vệ năng lực công nghiệp của Xô viết. Điều này đã dẫn tới sự gia tăng vai trò của thành phố như một trung tâm công nghiệp trong Chiến tranh Thế giới thứ hai.

Liên Xô cũng huy động di tản hầu hết các emigra của cộng sản Đức tới Tashkent. Dân số Nga ở thành phố tăng mạnh khi họ đến sơ tán từ các vùng chiến sự, khiến tổng dân số Tashkent tăng lên hơn một triệu người. Người Nga và Ukraina dần dần chiếm hơn một nửa tổng số cư dân của Tashkent. Nhiều người tị nạn vẫn sống ở Tashkent sau chiến tranh, thay vì trở về nhà cũ.

Trong thời kỳ hậu chiến, Liên Xô đã thành lập nhiều cơ sở khoa học và kỹ thuật tại Tashkent.

Vào ngày 10 tháng 1 năm 1966, Thủ tướng Ấn Độ Lal Bahadur Shastri và Tổng thống Pakistan Ayub Khan đã ký một hiệp ước ở Tashkent với Thủ tướng Xô viết Alexei Kosygin làm hòa giải viên. Vào ngày hôm sau, Shastri chết đột ngột, theo báo cáo là do một cơn đau tim. Người ta cho rằng Shastri đã bị giết chết vì bị hạ độc từ nước ông uống.

Vào ngày 26 tháng 4 năm 1966, phần lớn kiến trúc cũ của thành phố đã bị phá hủy bởi trận động đất. Hơn 300.000 cư dân đã bị vô gia cư. Khoảng 78.000 căn nhà thiết kế nghèo nàn đã bị phá hủy, chủ yếu ở những khu vực dày đặc của thành phố cổ, nơi mà ngôi nhà adobe truyền thống chiếm ưu thế. Các nước cộng hòa Xô viết, và một số nước khác như Phần Lan, đã gửi "tiểu đoàn các nước huynh đệ" và các nhà quy hoạch đô thị đến để giúp xây dựng lại Tashkent vốn đã bị tàn phá nặng nề. Họ đã tạo ra một thành phố mô hình của Liên Xô trên những con đường rộng lớn trồng cây che bóng, các công viên, những quảng trường bao la cho những cuộc diễu hành, đài phun nước, tượng đài, và các khối nhà chung cư. Tàu điện ngầm Tashkent cũng được xây dựng trong thời gian này. Khoảng 100.000 ngôi nhà mới được xây dựng vào năm 1970, nhưng chủ yếu dành cho các nhà thầu xây dựng, chứ không phải là người vô gia cư ở Tashkent. Quá trình phát triển trong những năm tiếp theo đã tăng quy mô của thành phố với những khu vực phát triển mới như Chilonzor, phía đông bắc và đông nam của thành phố.

Vào thời điểm sụp đổ của Liên bang Xô viết năm 1991, Tashkent là thành phố lớn thứ tư của Liên Xô và là trung tâm nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học và kỹ thuật.

Do trận động đất tầm 7-8 độ richter vào ngày 26 tháng 4 năm 1966 và sự phát triển nhanh chóng của Liên Xô, ít di sản kiến trúc trong lịch sử cổ đại của Tashkent còn tồn tại. Còn rất ít những kiến trúc đánh dấu tầm quan trọng của thành phố như một điểm giao dịch trên con đường tơ lụa lịch sử.

Thủ đô của Uzbekistan

Tashkent là thành phố quốc tế hóa nhất ở Uzbekistan. Thành phố được ghi nhận bởi những con phố nhiều cây xanh, nhiều đài phun nước, và những công viên, ít nhất là cho tới khi các chính sách địa phương bắt đầu có hiệu lực vào năm 2009.

Từ năm 1991, thành phố đã thay đổi về mặt kinh tế, văn hoá và kiến trúc. Sự phát triển mới đã thay thế các biểu tượng của thời kỳ Xô viết. Tượng của Lenin đã được thay thế bằng một quả địa cầu, có bản đồ địa lý của Uzbekistan. Các tòa nhà từ thời Liên Xô đã được thay thế bằng những tòa nhà hiện đại mới. Khu thương mại Tashkent bao gồm tòa nhà Ngân hàng NBU 22 tầng, khách sạn Intercontinental, Trung tâm Kinh doanh Quốc tế và Tòa nhà Plaza.

Quận kinh doanh Tashkent là một quận đặc biệt, được thành lập để phát triển các doanh nghiệp nhỏ, vừa và lớn ở Uzbekistan.

Năm 2007, Tashkent được báo Moscow News đặt tên là "thủ đô văn hoá của thế giới Hồi giáo" vì thành phố này có nhiều nhà thờ Hồi giáo lịch sử và các địa điểm quan trọng của Hồi giáo, bao gồm cả trường Đại học Hồi giáo. Tashkent có Samarkand Kufic Quran, một trong những bản sao bằng văn bản đầu tiên của kinh Koran, đã được đặt tại thành phố này từ năm 1924.

Tashkent là thành phố được ghé thăm nhiều nhất trong cả nước, và đã được hưởng lợi rất nhiều từ việc gia tăng khách du lịch do kết quả của những cải cách dưới thời tổng thống Shavkat Mirziyoyev, bao gồm việc mở cửa du lịch bằng cách bãi bỏ chính sách thị thực cho du khách từ Liên minh châu Âu và nhiều nước đang phát triển khác hoặc thiết lập một chính sách cấp thị thực dễ dàng hơn cho những người nước ngoài.

Địa lí và khí hậu

Địa lí

Tashkent nằm ở tọa độ 41 ° 18'N 69 ° 16'E, tọa lạc ở phía Đông của Uzbekistan, nằm trên đồng bằng được tưới nước tươi tốt về phía tây của dãy núi Altay trên đường giữa Shymkent và Samarkand. Tashkent nằm ở vị trí hợp lưu của sông Chirchiq và một số chi lưu của nó, được xây dựng trên các trầm tích bồi tụ sâu đến 15 mét (49 ft). Thành phố này nằm trong khu vực kiến tạo năng động, dẫn đến xảy ra rất nhiều dư chấn và một số trận động đất. Giờ địa phương ở Tashkent là UTC / GMT + 5.

Khí hậu
Tashkent có khí hậu Địa Trung Hải (Köppen: Csa) với ảnh hưởng mạnh mẽ của khí hậu lục địa (Köppen: Dsa). Tashkent trải qua mùa đông lạnh giá và mùa hè khô nóng. Mùa đông thường lạnh dưới 0 °C và thường xuyên có tuyết, kéo dài từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau. Hầu hết lượng mưa xuất hiện trong những tháng này. Thành phố hai lần trải qua lượng mưa đạt đỉnh là vào đầu mùa đông và mùa xuân. Mô hình lượng mưa bất thường hơi khác một phần do độ cao 500 m (khoảng 1600 bộ). Mùa hè ở Tashkent dài, thường kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9. Tashkent có thể rất nóng vào tháng 7 và tháng 8. Thành phố có lượng mưa rất ít trong mùa hè, đặc biệt từ tháng 6 đến tháng 9.

Nhân khẩu

Tính đến năm 1983, Tashkent có 1.902.000 người sinh sống trong một khu vực thành phố có diện tích 256 km2 (99 sq mi). Đến năm 1991, (sau thời Liên bang Xô viết) số người thường trú tại thủ đô đã tăng lên khoảng 2.136.600 người. Tashkent là thành phố đông dân thứ tư của Liên Xô cũ, sau Moskva, Leningrad (St. Petersburg) và Kiev. Ngày nay, Tashkent vẫn là thành phố đông dân thứ tư trong các nước thuộc khối CIS. Dân số của thành phố là 2.295.300 người vào năm 2004.

Vào năm 2008, cấu trúc nhân khẩu học của Tashkent như sau:

63,0% - người Uzbek
20,0% - người Nga
4,5% - người Tatar
2,2% - người Triều Tiên
2,1% - người Tajik
1,2% - người Duy Ngô Nhĩ
7,0% - các dân tộc khác

Hành chính

Tashkent hiện tại được chia thành các quận như sau (Uzbek:Tuman}}):

Các địa danh

Sự tàn phá của phần lớn các di tích cổ trong cuộc cách mạng Nga (1917) và sau đó là trận động đất năm 1966 đã phá hủy đáng kể những di sản kiến trúc truyền thống của Tashkent. Tuy nhiên, các địa danh đáng chú ý ở Tashkent vẫn còn rất phong phú với các bảo tàng và các di tích thời Xô viết. Chúng bao gồm:

 Kukeldash Madrasah: Có niên đại từ thời Abdullah Khan II (1557-1598), hiện đang được Hội đồng Tôn giáo Mawarannahr khôi phục. Có đề xuất biến nó trở thành một viện bảo tàng, nhưng nó hiện đang được sử dụng như một madrasa.
Chorsu Bazaar: nằm gần Kukeldash Madrassa. Khu chợ ngoài trời khổng lồ này là trung tâm của thị trấn Tashkent cũ, được xem như một trong những tòa nhà có kiến trúc ấn tượng nhất Tashkent với mái vòm như một viên ngọc xanh lam khổng lồ. Đây là nơi chủ yếu bày bán những đặc sản của Uzbekistan như pilaf, nhưng cũng có kim chi và những món ẩm thực Triều Tiên do cư dân Triều Tiên định cư và phát triển mạnh tại đây.
 Khu phức hợp Hazrati Imam:  Nó bao gồm một số nhà thờ Hồi giáo, đền thờ và một thư viện chứa bản thảo Qur'an bằng chữ Kufic, được coi là kinh Qur'an cổ nhất còn tồn tại trên thế giới. Có niên đại từ năm 655 và được nhuộm bằng máu của vị vua bị sát hại, Othman bin Affan, nó được Timur mang đến Samarkand, bị người Nga thu giữ như một chiến tích và đưa đến Saint Petersburg. Nó được trả lại cho Uzbekistan vào năm 1924.
 Lăng mộ Yunus Khan: Đây là một nhóm ba lăng mộ thế kỷ 15, được phục hồi vào thế kỷ 19. Lớn nhất là ngôi mộ của Yunus Khan, ông nội của người sáng lập đế quốc Mogul Babur.
Cung điện Hoàng tử Romanov: Trong thế kỷ 19, Đại công tước Nikolai Konstantinovich, người anh họ đầu tiên của Aleksandr III của Nga đã bị trục xuất sang Tashkent vì một số giao dịch liên quan đến đến đồ trang sức vương miện Nga. Cung điện của ông vẫn còn tồn tại ở trung tâm của thành phố. Từng là một viện bảo tàng, nó đã được sử dụng bởi Bộ Ngoại giao.
Nhà hát Opera và Ballet Alisher Navoi: được xây dựng bởi cùng một kiến trúc sư đã thiết kế lăng của Lenin ở Moskva, Aleksey Shchusev, với sự hỗ trợ của những tù nhân lao động chiến tranh Nhật Bản trong chiến tranh thế giới thứ hai. Nhà hát thường tổ chức ba lê và opera Nga.
Bảo tàng Mỹ thuật Uzbekistan: Bảo tàng chứa một bộ sưu tập lớn của nghệ thuật từ thời kỳ tiền thuộc Nga, bao gồm bức tranh Sogdian, tượng Phật giáo và nghệ thuật Hỏa giáo, cùng với một bộ sưu tập hiện đại hơn của nghệ thuật áp dụng vào thế kỷ 19 và 20, chẳng hạn như vải thêu suzani. Được quan tâm nhiều hơn là bộ sưu tập lớn các bức tranh "mượn" từ bảo tàng Ermitazh bởi hoàng tử Romanov để trang trí cung điện của ông khi lưu vong tại Tashkent, và không bao giờ trả lại. Phía sau bảo tàng là một công viên nhỏ, chứa những ngôi mộ bị bỏ quên của những người Bolshevik đã qua đời trong cuộc Cách mạng Nga năm 1917 và sự phản bội của Osipov vào năm 1919, cùng với Tổng thống đầu tiên của Uzbekistan Yuldosh Akhunbabayev.
Bảo tàng Nghệ thuật ứng dụng: Nằm trong một ngôi nhà truyền thống ban đầu được ủy nhiệm cho một nhà ngoại giao giàu có, chính ngôi nhà này là điểm thu hút chính, chứ không phải là bộ sưu tập nghệ thuật ứng dụng của thế kỷ 19 và 20.
Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Uzbekistan: là bảo tàng lớn nhất trong thành phố. Nơi này từng là Bảo tàng Lenin cũ.
Bảo tàng Amir Timur: nằm trong một tòa nhà với mái vòm màu xanh nước biển rực rỡ và nội thất trang trí công phu. Nó trưng bày các hiện vật mô tả cuộc đời của Timur và tổng thống Islam Karimov. Một khu vườn bên ngoài có một bức tượng Timur trên lưng ngựa, được bao quanh bởi một số khu vườn và đài phun nước đẹp nhất trong thành phố.
Bảo tàng văn học Navoi: kỷ niệm người anh hùng văn học của Uzbekistan, Alisher Navoi, với bản sao chép, thư pháp Hồi giáo và các bức tranh thu nhỏ vào thế kỷ 15.
Tàu điện ngầm Tashkent được biết đến với thiết kế và kiến trúc lộng lẫy trong các ga tàu. Chụp ảnh trong các ga tàu bị cấm trong vòng 40 năm cho đến tháng 7 năm 2018.

Nhà thờ chính thống giáo Nga ở quảng trường Amir Temur, được xây dựng vào năm 1898, đã bị phá hủy vào năm 2009. Tòa nhà không được phép sử dụng cho mục đích tôn giáo từ những năm 1920 do chiến dịch chống tôn giáo được thực hiện trên toàn Liên Xô cũ bởi chính quyền Bolshevik ở Moskva. Trong thời kỳ Xô viết, tòa nhà được sử dụng cho các mục đích phi tôn giáo khác nhau; sau khi độc lập, nó trở thành một ngân hàng.

Tashkent cũng có một công viên tưởng niệm các nạn nhân trong chiến tranh Thế giới thứ hai và một đài tưởng niệm các binh sĩ trong chiến dịch bảo vệ Tổ quốc.

Giáo dục
Các cơ quan khoa học quan trọng nhất của Uzbekistan, chẳng hạn như Học viện Khoa học của Uzbekistan, nằm ở Tashkent. Có một số trường đại học và cơ sở giáo dục đại học:

 Viện công trình xây dựng đường ô tô Tashkent
 Đại học Kỹ thuật Bang Tashkent
 Viện Kiến trúc và Xây dựng Tashkent
 Viện Thủy lợi và Melioration Tashkent
 Trường Kinh doanh Quốc tế Kelajak Ilmi
 Đại học Công nghệ Thông tin Tashkent
 Đại học Quốc tế Westminster ở Tashkent
 Đại học Bách khoa Turin ở Tashkent
 Đại học Quốc gia Uzbekistan
 Đại học Kinh tế Thế giới và Ngoại giao
 Đại học Kinh tế Tiểu bang Tashkent
 Viện Luật Tashkent State
 Viện Tài chính Tashkent
 Đại học Ngoại ngữ Ngoại ngữ
 Nhạc viện
 Viện y tế nhi khoa Tashkent
 Học viện Y học Tashkent State
 Viện nghiên cứu phương Đông
 Đại học Hồi giáo Tashkent
 Viện Phát triển Quản lý Singapore tại Tashkent
 Viện dệt may và công nghiệp nhẹ Tashkent
 Viện kỹ thuật vận tải đường sắt Tashkent
 Viện Nghệ thuật và Thiết kế Quốc gia đặt theo tên Kamaleddin Bekhzod
 Đại học Inha Tashkent

Nguồn gốc của truyền hình
Buổi ra mắt đầu tiên của một chiếc TV hoàn toàn điện tử được thiết lập cho công chúng và ủy ban đã được thực hiện tại Tashkent vào mùa hè năm 1928 bởi Boris Grabovsky và nhóm của ông. Trong phương pháp đã được cấp bằng sáng chế ở Saratov vào năm 1925, Boris Grabovsky đã đề xuất một nguyên tắc mới của hình ảnh TV dựa trên chùm tia điện tử dọc và ngang quét dưới điện áp cao. Ngày nay, nguyên tắc hình ảnh TV này được sử dụng thực tế trong tất cả các ống tia âm cực hiện đại. Nhà sử học và nhà dân tộc học, ông Vladimir Golender, trong một bài giảng bằng video, đã mô tả sự kiện này. Ngày trình diễn của TV hoàn toàn điện tử này là sớm nhất được biết đến cho đến nay. Bất chấp thực tế này, hầu hết các nhà sử học hiện đại đều tranh cãi rằng Vladimir Zworykin và Philo Farnsworth là những người phát minh ra TV hoàn toàn điện tử đầu tiên. Năm 1964, những đóng góp cho sự phát triển của truyền hình sớm của Grabovsky đã được chính phủ Uzbekistan thừa nhận chính thức và ông đã được trao bằng cấp uy tín "Nhà phát minh danh dự của Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết Uzbekistan".

Truyền thông
 Thành phố có chín tờ báo tiếng Uzbek, bốn tờ tiếng Anh và chín ấn phẩm bằng tiếng Nga
 Thành phố có một số phương tiện dịch vụ truyền hình và truyền hình cáp, bao gồm tháp Tashkent, kiến trúc cao thứ hai ở Trung Á

Hơn nữa, có các hệ thống phát sóng kỹ thuật số có sẵn ở Tashkent, là duy nhất ở Trung Á.

Mua sắm và giải trí
Có một số trung tâm mua sắm ở Tashkent, nơi phù hợp cho cả giải trí và mua sắm. Chúng bao gồm các trung tâm mua sắm Next, Samarqand Darvoza và Kontinent.

Trung tâm mua sắm Next rất phổ biến cho các gia đình và nổi bật với Phòng thí nghiệm Khoa học dành cho trẻ em, bảo tàng khủng long, Ice Rink và rạp chiếu phim.

Samarqand Darvoza cung cấp một loạt các loại hình giải trí bao gồm cả sân chơi cho trẻ em, khu vực trò chơi, bowling và chỗ đậu xe nhiều lớp thuận tiện. Đây là một nơi phù hợp cho các bữa tiệc sinh nhật của trẻ em và nhu cầu giải trí cho gia đình.

Trung tâm mua sắm Kontinent Mall nằm ngay cạnh khách sạn Grand Mir. Đây là một nơi nhỏ hơn nhưng kết hợp nhiều lựa chọn ăn uống khác nhau như các khu thức ăn nhanh và quán cà phê.

Thể thao

Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất ở Tashkent, với các câu lạc bộ bóng đá nổi bật nhất là FC Pakhtakor Tashkent và FC Bunyodkor (nơi cầu thủ nổi tiếng người Brazil Rivaldo từng thi đấu), cả hai đều đang thi đấu ở giải bóng đá vô địch quốc gia Uzbekistan. Thành phố có hai sân vận động lớn là Pakhtakor và Milliy, đều là đại bản doanh của hai đội bóng kể trên, và cũng thường được đội tuyển bóng đá quốc gia Uzbekistan chọn làm sân nhà. Tashkent là quê hương của những cầu thủ bóng đá như Maksim Shatskikh, Peter Odemwingie và Vassilis Hatzipanagis.

Vận động viên xe đạp Djamolidine Abdoujaparov được sinh ra ở thành phố, trong khi tay vợt Denis Istomin từng được nuôi dưỡng ở đây. Akgul Amanmuradova và Iroda Tulyaganova là những tay vợt nữ đáng chú ý đến từ Tashkent.

Vận động viên thể dục dụng cụ Alina Kabayeva và điền kinh quốc tịch Israel Alexander Shatilov cũng sinh ra ở Tashkent.

Cựu vô địch thế giới và huy chương đồng Olympic của Israel trong sự kiện K-1 500 m Michael Kolganov cũng sinh ra tại Tashkent.

Giao thông

Hệ thống tàu điện ngầm của Tashkent có bốn tuyến và 43 ga tàu, phục vụ 71.2 triệu hành khách trong năm 2019.
Sân bay quốc tế Tashkent là sân bay lớn nhất trong cả nước, nối liền thành phố với các quốc gia châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ.
Tuyến đường sắt cao tốc Tashkent – Samarkand
Hệ thống xe điện bánh hơi đã bị đóng cửa vào năm 2010.
Hệ thống xe điện mặt đất đã ngừng hoạt động vào ngày 1 tháng 5 năm 2016.

Người nổi tiếng
Vasilis Hatzipanagis, cầu thủ bóng đá quốc tế Hy Lạp
Hakim Karimovich Zaripov, người biểu diễn xiếc
Tursunoy Saidazimova, ca sĩ
Ravshan Irmatov, trọng tài bóng đá nổi tiếng châu Á
Vladimir Kozlov, đô vật chuyên nghiệp
Boris Mavashev, nhà địa chất học

Thành phố kết nghĩa

 Thượng Hải, Trung Quốc
 Berlin, Đức
 Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ
 Seattle, Washington, Hoa Kỳ
 Seoul, Hàn Quốc
 Kyiv, Ukraine
 Moskva, Nga
 Nagoya, Nhật Bản
 Ashgabat, Turkmenistan
 Bishkek, Kyrgyzstan
 Cairo, Ai Cập
 Astana, Kazakhstan
 Riga, Latvia

Chú thích

Đọc thêm

 Stronski, Paul, Tashkent: Forging a Soviet City, 1930–1966 (Pittsburgh, University of Pittsburgh Press, 2010).
 Jeff Sahadeo, Russian Colonial Society in Tashkent, 1865–1923 (Bloomington, IN, Indiana University Press, 2010).

Liên kết ngoài

 All about capital of Uzbekistan – Tashkent
 Photos of historical monuments and modern buildings in Tashkent
 Recent photos of Tashkent with comments in English
 Disability Information Resource Centre in Tashkent

Thủ đô của châu Á
Thành phố Uzbekistan
Thành phố Trung Á
Khởi đầu thiên niên kỷ 1 TCN
Khu dân cư thành lập thiên niên kỷ 1 TCN


title: Lão hóa

text:
Trong sinh học, lão hóa (tiếng Anh: senescence, xuất phát từ senex trong tiếng Latin có nghĩa là "người già", "tuổi già") là trạng thái hay quá trình tạo nên tuổi tác, già nua. Lão hóa tế bào là một hiện tượng khi các tế bào phân lập trở nên hạn chế khả năng phân chia trong môi trường nuôi cấy. Lão hóa cơ thể đề cập đến quá trình trưởng thành và già nua của sinh vật. Những quá trình này không liên quan đến cơ chế apoptosis (chết tế bào theo chương trình). Tuổi già của sinh vật thường kèm theo biểu hiện giảm khả năng chống chọi với stress, mất dần cân bằng nội môi và tăng nguy cơ mắc bệnh tật. Do đó, cái chết là một kết cục cuối cùng của lão hóa.

Một số nhà khoa học trong lĩnh vực sinh vật học cho rằng tuổi già bản thân nó là một loại bệnh và có thể cứu chữa được, mặc dù đây là một vấn đề đang tranh cãi. Người ta đã xác định một số yếu tố di truyền và môi trường tác động đến quá trình lão hóa ở các sinh vật mô hình, điều này đem lại hy vọng có thế làm chậm, giữ hoặc phục hồi lại sự lão hóa ở con người. Ví dụ, chế độ ăn kiêng (khoảng 30% nhu cầu thường nhật) đã kéo dài tuổi thọ của nấm men, sâu, ruồi, chuột và khỉ. Một vài gene cần thiết cho quá trình này đã được xác định và việc sửa đổi các gene này cũng đem lại tác dụng như ăn kiêng. Chất Resveratrol, một loại polyphenol có trong rượu vang đỏ cũng cho thấy khả năng kéo dài tuổi thọ của nấm men, sâu và ruồi. Khói thuốc lá là một yếu tố thúc đẩy sự lão hóa, những người hút thuốc thường già nhanh hơn những người không hút.

Giả thuyết về quá trình lão hóa
Nguyên nhân gây lão hóa được giải thích bằng nhiều thuyết khác nhau: thuyết di truyền, thuyết gốc tự do,... Ngoài ra, hiện tượng lão hóa có liên quan đến đột biến gen còn gây hội chứng già trước tuổi hay liên quan đến tuổi thọ con người. Quá trình lão hóa diễn ra ở mọi cơ quan trong cơ thể và gây ra những hậu quả rất nghiêm trọng. Tuy nhiên nếu thực hiện tích cực một số biện pháp, chúng ta có thể trì hoãn quá trình lão hóa. Tại các nước tiên tiến như Nhật Bản, các kiến thức về sự lão hóa được phổ biến rộng rãi cho người dân và các biện pháp này đã giúp cho tuổi thọ của người Nhật kéo dài đến 86 tuổi. Ở Hàn Quốc, các dược thảo chống lão hóa như nhân sâm, dinh dưỡng, thuốc bổ dưỡng, thể dục, các yếu tố gây ra lão hóa... được phổ cập cho người dân và đã giúp kéo dài tuổi thọ đến 78,5 tuổi. Các danh nhân Hy Lạp có các nhân tố di truyền tốt hầu hết đều có tuổi thọ rất cao, Pythagoras sống gần 80 tuổi, Sophocles thọ gần 90 tuổi. Triết gia nổi tiếng như Gorgias 107 tuổi, Democritus 90 tuổi, Platon 80 tuổi, Diogenes thành Sinope 89 tuổi, Cleanthes 99 tuổi. Ở Việt Nam, lão hóa là một trong những vấn đề đang rất được quan tâm, tuy nhiên tài liệu và thông tin về lão hóa còn rất giới hạn.

Thuyết di truyền
Thuyết di truyền có lẽ là thuyết khoa học nhất. Theo thuyết này thì con người có sẵn trong các tế bào của mình một chương trình – mang trong các "gen". Các gen hoạt động theo thứ tự, bất di bất dịch: sinh, lão, bệnh, tử. Các tế bào soma của người bình thường đều có một đời sống có giới hạn. Thông thường tế bào chết đi sau 40-60 chu kì sao chép. Thời gian sống của mỗi tế bào được quyết định về di truyền học bởi hai hệ thống độc lập với nhau.

1.Hệ thống kiểm soát đời sống tế bào nhờ quà trình làm hao mòn các telomere ở các đầu tận cùng nhiễm sắc thể:

Ở động vật có vú, các đầu tận nhiễm sắc thể được bảo vệ bằng các telomere (theo tiếng Hy Lạp, telo có nghĩa là cuối, còn mere là phần), tức là những cấu trúc đặc biệt được hình thành bởi các chuỗi TTAGGG lặp lại kế tiếp nhau. Ở người các chuỗi lặp lại của telomere có từ 5000 đến 15000 base. Telomere có nhiệm vụ bảo đảm sự bền vững của nhiễm sắc thể, chống lại thoái hóa có hại, chống lại sự tái tổ hợp sai lạc và có vai trò điều hòa gen.

Mỗi lần phân chia, các nhiễm sắc thể đều mất một số lượng nhỏ DNA của telomere, khoảng chừng 50-100 base. Khi các telomere trở nên quá ngắn thì các nhiễm sắc thể sẽ kém bền vững, chúng không thể bám vào được màng nhân tế bào, bị dính vào nhau và có hình dạng kì dị. Hậu quả là các tế bào không thể phân chia được nữa. Các nhà nghiên cứu đang bắt đầu đánh giá kích thước của telomere như một " thước đo" chuẩn xác tuổi thọ của các tế bào. Tuy nhiên enzym telomerase hoạt động ở tế bào mầm và tế bào ung thư, giúp cho tế bào phân chia liên tục bằng cách kéo dài các chuỗi DNA của telomere, khiến cho tế bào trở nên "bất tử".

Cấu tạo của telomerase: telomerase của người gồm 2 tiểu đơn vị là hTR và hTERT. hTR (human template for replication) là RNA làm khuôn để sao chép, hTERT (human telomerase reverse trancriptase) là protein xúc tác sự polymer hóa nucleotid. Thành phần RNA của telomerase người có chừng 445 nucleotid, trong đó các nucleotid 46-56 là vị trí gắn vào đầu cùng của telomere, và đó là khuôn để từ đó thêm vào các DNA của telomere. Trong việc kéo dài telomere, đầu tiên telomerase sẽ nhận dạng đầu cùng của telomere thông qua các hoạt động giữa telomere và cả hai tiểu đơn vị hTR và hTERT của telomerase, nhận dạng xong thì thêm chuỗi sáu base TTAGGG của telomere, như vậy là kéo dài thêm một telomere và cứ thế tiếp tục.

2.Hệ thống kiểm soát sự tiến triển chu kì tế bào thông qua các gen p53, DNA- PK và INK4:

Gen DNA- PK sửa chữa những gen bị tổn thương. Trong khi gen p53 không cho các gen bị tổn thương tự nhân lên. Khi có một biến cố lớn trong tế bào, protein p53 còn gọi là "vệ sĩ của bộ gene" sẽ phát đi một hiệu lệnh để tế bào này tự hủy. Các nhà khoa học cũng cho biết rằng các yếu tố lối sống ảnh hưởng đến cơ chế hoạt động bình thường của gen p53. Việc tránh các chất độc hại tác động đến p53 là một bước đi quan trọng tiến tới một lối sống lành mạnh hơn.

Protein p16INK4a là sản phẩm chính từ sự mã hóa của gen INK4, còn được gọi là protein ức chế ung thư p16INK4a. Protein này có vai trò trong sự điều hòa chu trình tế bào khi ở dạng liên kết và làm bất hoạt các dạng CDK vòng khác nhau. Sự biểu hiện p16INK4a sẽ gia tăng theo tuổi tác và quá trình biểu hiện này thì liên quan đến quá trình già hoá của tế bào và được thừa nhận là chi phối tới quá trình lão hóa. Khi càng lớn tuổi thì nồng độ p16INK4a sẽ càng cao. Kết quả nghiên cứu từ các tế bào có các nguồn gốc khác nhau như tủy xương, tuyến nội tiết ở tụy. Cũng như não cho thấy là p16INK4a đã chi phối quá trình lão hóa bằng cách giới hạn sự tự làm mới của các tế bào có khả năng nhân đôi.

Thuyết gốc tự do
Các phản ứng sinh hóa bên trong tế bào "phóng" ra các gốc tự do (radical libre, free radical). Thực chất một gốc tự do là một nguyên tử oxy "không ổn định", sẵn sàng bám vào các phân tử quanh nó (để trở thành ổn định), Thuyết này phát xuất từ ý kiến của BS. Denham Harman (Trường Đại học Nebraska) đưa ra hồi 1950: các gốc tự do là nguyên nhân chính gây xáo trộn hoạt động của các ty lạp thể (mitochondries), bám vào các DNA. Nguyên liệu chính của các mật mã di truyền, gây đột biến bên trong các tế bào….Nói một cách khác là các gốc tự do là nguyên nhân của sự tự hủy hoại, của sự lão hóa ở cấp tế bào.

Gốc tự do là những tiểu phân hóa học (phân tử, nguyên tử, ion) có một nguyên tử đơn độc ở lớp ngoài cùng. Với áp lực mạnh của điện tử đơn độc, gốc tự do có khả năng tương tác với tất cả các phân tử của những tế bào bên cạnh nó, phá vỡ hoàn toàn màng tế bào, làm hư hại gen di truyền hoặc hủy hoại toàn bộ tế bào. Nó làm tế bào già đi và gây ra các bệnh lý tim mạch, viêm khớp, bệnh dạ dày- ruột, đục thủy tinh thể,thoái hóa võng mạc, bệnh phổi, tiểu đường, ung thư, sa sút trí tuệ, parkinson, suy giảm hệ thống miễn dịch…

Gốc tự do sinh ra do chính hoạt động sống của mỗi tế bào và do tác động của môi trường sống (tia phóng xạ, các bức xạ có năng lượng cao, tia tử ngoại, bụi, các chất độc). Thông thường, chúng được sinh ra với lượng rất nhỏ và bị phá hủy ngay bởi các hệ thống chống gốc tự do của cơ thể. Nhưng khi hệ thống bảo vệ này bị quá tải hay rối loạn (do môi trường ô nhiễm, tân lý căng thẳng, tuổi tác…), quá trình lão hóa và các bệnh lý sẽ tiến triển rất nhanh.

Gốc tự do và hiện tượng nhăn da: Các phân tử của chất tạo keo collagen (vốn đứng riêng rẽ với nhau) bị các gốc tự do dán vào nhau, gây nên những "liên kết chéo" (cross- linkage): cấu trúc căn bản của collagen bị xáo trộn. Các tế bào của mô liên kết chịu trách nhiệm bài tiết và trùng tu collagen cũng bị hư hại… nên da mất dần tình đàn hồi. Các vết nhăn xuất hiện. Biết rằng mô liên kết là cái nền chung cho hết thảy các loại mô trong cơ thể thì ta hiểu vai trò của các gốc tự do trong sự lão hóa của cơ thể. Nhưng mâu thuẫn thay, gốc tự do rất cần thiết cho đời sống, nhờ có gốc tự do mà các bạch cầu bám vào được các vi khuẩn và siêu vi để tiêu diệt chúng! Nhưng tế bào cũng sản xuất ra các chất kháng oxy (anti- oxydants) và sự sống bên trong tế bào được thể hiện bởi sự xuất hiện liên tục của hai chất – gốc tự do và kháng oxy - trong khoảnh khắc ngắn ngủi (1/1000 giây đồng hồ)!

Thuyết kích tố
Thuyết này dựa vào nhận xét rằng mọi giai đoạn của đời sống đều do kích tố điều hành. Lúc nhỏ có kích tố tăng trưởng. Từ tuổi dậy thì có các kích tố nam, nữ. Khi sự bài tiết các kích tố yếu đi thì cơ thể già dần. Còn nhiều loại kích tố khác cũng ảnh hưởng tới sự lão hóa, ví dụ như DHEA và Melatonin. Đáng chú ý nhất là hormone tăng trưởng hGH.

Hormone tăng trưởng được sản xuất ở tuyến yên. Các nhà khoa học đã khám phá một yếu tố quan trọng liên quan mật thiết với tuổi già, đó là sự thiếu hụt hormone tăng trưởng hGH. Việc tìm ra các chất kích thích cơ thể sản xuất hGH đã tạo niềm hy vọng về chuyện đảo ngược quá trình lão hóa. hGH được phóng thích bởi tuyến yên từ lúc mới sinh cho đến khi cao tuổi. Sau khi vào máu, nó nhanh chóng đến gan để được chuyển thành chất DGF-1, DGF-2. Đây là những phân tử truyền tin và được xem là "yếu tố tăng trưởng", kích thích sự phát triển các phần khác nhau của cơ thể.

Phân tử hGH là một chất đạm (protein) được tạo bởi một chuỗi 190 amino acid và có phân tử lượng là 22 kilo daltons5 (khoảng 120 lần phân tử lượng của thuốc Aspirin). Giống như các hormone khác, lượng hGH phóng thích vào hệ tuần hoàn sẽ đạt tối đa lúc 20 tuổi và sau đó giảm dần. Đến tuổi 60 thì lượng hGH chỉ bằng khoảng 15-20% so với lúc trẻ. hGH giúp tăng chiều dài xương đến tuổi 20 (vì vậy qua tuổi này chúng ta không thể cao hơn); một số người cao to bất thường là do tình trạng cường hGH làm cơ thể phát triển quá mức.

Nó cũng làm tăng tổng hợp protein trong tế bào, giúp cho cơ rắn chắc, phục hồi sự hư hỏng của da và tim, chống lại sự thoái hóa của tế bào, từ đó ngăn chặn được sự lão hóa. hGH được phóng thích từ tuyến yên vào máu trong khi ngủ. Khi trẻ đang tuổi lớn, hGH sẽ giúp các chất dinh dưỡng hấp thu và chuyển tới xương, cơ, các mô khác mà không tích tụ thành mở (còn ở người cao tuổi thì hay tích tụ thành mỡ). Hormon này kích thích sự tổng hợp collagen – một chất có tính đàn hồi giúp tạo sự khỏe mạnh, dẻo dai cho sụn, gân, dây chằng và xương. Khi tuổi cao, việc giảm collagen dẫn đến nhăn da, yếu cơ xương khớp…

Việc tổng hợp hGH rất khó khăn và tốn kém. Trước đây, người ta chỉ sản xuất hGH để điều trị những vấn đề đặc biệt do thiếu hụt hGH. Vào giữa những năm 1980, công ty Genetech và Eli Lilly đã tổng hợp được hGH thông qua kỹ thuật DNA. Năm 1989, các nhà khoa học ở bệnh viện St.Thomas (London,Anh) do bác sĩ Franco Salomon chủ trì đã tiêm hGH cho 24 người trưởng thành bị cắt tuyến yên do khối u trong 6 tháng. Kết quả là họ tăng trọng lượng nhưng lượng mỡ và cholesterol trong máu giảm. Salomon và cộng sự tiếp tục nghiên cứu để tìm hiểu xem tại sao hGH lại có tác dụng trên những người trưởng thành, bởi từ trước tới nay người ta cho rằng hGH không có tác dụng gì đối với đối tượng này nên mới bị giảm đi. Douglas Crist, một chuyên gia ở Đại học Y khoa New Mexico đã tiêm hGH cho 8 vận động viên điền kinh (5 nam, 3 nữ tuổi 22-23) ba lần một tuần trong 6 tuần. Kết quả thể hình phát triển rất tốt, khối lượng cơ bắp tăng thêm nhưng lượng mỡ giảm, chỉ số cơ/mỡ đạt mức lý tưởng.

Đối với người lớn tuổi, việc bổ sung hGH cho kết quả rất tốt. Tiến sĩ lão khoa Julian Whitaker thuộc viện Wellness ở California cho rằng những khám phá về hGH thực sự là một cuộc cách mạng. Nghiên cứu của bác sĩ Beng Ale Bengtsson ở Thụy Sĩ cũng cho kết quả tương tự về tác dụng của hGH trên người già. Khó khăn lớn nhất là sản phẩm tổng hợp hGH còn quá đắt tiền, chỉ mới có thể dùng trong nghiên cứu. Vì vậy, các nhà khoa học đã nỗ lực tìm kiếm nhằm đưa ra các sản phẩm có thể áp dụng một cách rộng rãi, và người ta đã tìm ra được hai chất: Alpha-GPC và Somabol. Alpha-GPC là một chất chiết xuất từ đậu nành, được chứng minh là có kích thích tuyến yên tiết ra hGH và cũng có thể ức chế vùng dưới đồi trong việc tiết somatostatin (chất ngăn cản việc sản xuất hGH). Somabol là toàn bộ nhóm yếu tố tăng trưởng như EGF, FGF, TGF, được chiết xuất từ lòng đỏ trứng hữu cơ. Như đã nêu trên, khi hGH được phóng thích vào máu, chúng sẽ đến gan và được chuyển hóa thành các yếu tố tăng trưởng và chính các yếu tố này mới có hoạt tính sinh học của hormone tăng trưởng.

Thuyết miễn dịch
Cơ thể sinh ra đã được trang bị một hệ thống phòng thủ chống sự xâm nhập của các vật lạ. Đó là sự miễn dịch. Miễn dịch bảo vệ cơ thể bằng nhiều cách. Có thể là các bạch cầu trực tiếp tấn công, vô hiệu hóa vi trùng, nấm bệnh. Có thể là các bạch cầu đặc biệt tạo ra chất kháng thể, lưu thông trong máu và vô hiệu hóa tác nhân ngoại nhập. Lý thuyết này dựa vào hai nhận xét: thứ nhất là với tuổi già, cơ thể sản xuất ít kháng thể đồng thời phẩm chất cũng kém, thứ hai là với tuổi già, cơ thể đôi khi lại tạo ra kháng thể chống lại chính các phân tử cấu tạo cơ thể, đưa tới bệnh hoạn, suy yếu. Như trường hợp viêm khớp ở người cao tuổi. Một thí dụ nữa là khi bị bệnh cảm cúm thì sức chịu đựng của người cao tuổi kém người trẻ và lâu bình phục hơn.

Thuyết về sự lầm lẫn
Sự lầm lẫn có thể do: Sự hư hao, cơ thể với các chức năng hao mòn theo thời gian vì những va chạm, xâm lấn. Nếu không được tu bổ, chữa trị thì cơ thể sẽ bị tiêu hủy. Thuyết này được bác học người Đức August Weismann đưa ra năm 1882. Theo ông ta, sự chết xảy ra vì khi một mô hư hao không bao giờ tự nó tân trang được. Sự hư hao tả tơi còn làm xói mòn các diễn tiến sinh hóa bình thường trong cơ thể. Theo Dan Georgakas, cơ thể già vì thường xuyên bị tác hại bởi các áp lực từ bên ngoài như xúc động, va chạm thực chất, nhiễm độc ]]môi trường]].

Phản ứng tròng tréo: Chất tròng tréo thường thường là một hóa chất cột hai phân tử riêng rẽ với nhau. Sự tròng tréo (cross linkage) chất đạm làm tổn thương mô và tế bào, ngăn cản sự thu nhập chất dinh dưỡng, giảm bài tiết chất phế thải, đưa tới sự suy yếu cơ thể. Sự tròng tréo thường thấy ở các phân tử đạm trong chất tạo keo khiến cho da khô, nhăn, không đàn hồi. Thuyết này cũng liên hệ tới sự sử dụng chất đường. Khi đường vào máu, nó sẽ bám vào chất đạm, làm đạm chuyển sang màu vàng, không dùng được và thành nguy hiểm cho cơ thể.

Thuyết về sự tích lũy những sai lầm
Để tăng trưởng, cơ thể liên tục biến chế các phân tử đạm và DNA. Nhưng những phần tử này không phải lúc nào cũng được sản xuất hoàn hảo. Có nhiều tổn thương trong việc tổng hợp chất đạm, tạo ra chất đạm bất thường mà khi tích tụ với nhau sẽ gây hư hao cho tế bào, mô và các bộ phận. Theo thuyết này, khi ta về già thì cơ thể dễ phạm các lỗi lầm kể trên, đưa đến sự già.

Trong quá trình biến hóa của từng tế bào, có sự tích lũy các chất phế thải. Sự tích lũy này có thể xem như một phần của tiến trình lão hóa. Về phía các tế bào không có khả năng phân thân như tế bào cơ tim, thận và não, có một sự tích lũy dần dần của nhiều chất liệu mà các khoa học gia có thể nhận ra dưới kính hiển vi nhờ một phương pháp nhuộm màu đặc biệt. Một trong những chất đó là "lipofuscin", một chất mềm biểu hiện tình trạng "hao mòn tả tơi" của mô bào về già. Khoa học chưa tìm được nguồn gốc và ảnh hưởng của lipofuscin, mà chỉ biết rằng nó tích lũy trong não bộ người già và có thể loại khỏi cơ thể bằng vài dược phẩm. Người ta cũng đang nghiên cứu coi sự loại trừ này có lợi hoặc có hại cho cơ thể.

Trong tế bào và mô lành mạnh luôn luôn có một sự luân chuyển các thành phần hệ trọng như: diệu tố, kích thích tố, và hóa chất dẫn truyền tín hiệu thần kinh. Trong mỗi quá trình luân chuyển thường có khả năng xảy ra những sai lầm. Nếu những sai lầm đó tích lũy tới một mức độ cao thì tế bào hoặc mô trở thành bất khả dụng và có thể chết. Ví dụ nếu một hóa chất ở tế bào não bộ bị suy thoái thì dù cho những tế bào đó còn sống nhưng não bộ cũng mất chức năng điều khiển các bộ phận trong cơ thể. Nếu những tế bào khiếm khuyết sinh sôi nảy nở thì dù cho chúng không nằm trong những cơ quan điều khiển cơ thể, toàn bộ cơ thể cũng có thể bị hủy hoại dẫn đến tử vong, như trường hợp các bệnh ung thư.

Tích trữ những đột biến
Thuyết này liên quan tới các tế bào thân (somatic cells) là loại tế bào luôn luôn sinh sản và hủy diệt. Gen trong tế bào bị ảnh hưởng của các tác nhân nguy hại như tia phóng xạ, hóa chất độc, thay đổi cấu tạo, khiến tế bào hư hao, chức năng lệch lạc, cơ thể kém hoạt động. Sự đột biến có thể truyền sang thế hệ kế tiếp của tế bào.

Liên quan đến đột biến gen

Hội chứng già trước tuổi
Nhóm nghiên cứu phát hiện ra 18 trong số 20 bệnh nhân già trước tuổi đều bị đột biến ở gen lamin A, thuộc nhiễm sắc thể số một. Tại đó, trật tự của hai đơn vị DNA cơ bản là guanine và adenine bị đổi chỗ cho nhau. Tiến sĩ Maria Eriksson thuộc nhóm nghiên cứu nói: "Ban đầu, chúng tôi không thể tin được kết quả này, làm sao một đột biến nhỏ như thế lại dẫn đến hậu quả khủng khiếp nhường ấy". Bà cho biết lamin A, hay còn gọi là LMNA còn liên quan đến sáu căn bệnh khác.

Căn bệnh lão hóa ở trẻ em, hay còn gọi là hội chứng già trước tuổi Hutchingson-Gilford, lần đầu tiên được phát hiện vào năm 1886. Bệnh nhân không phát hiện vào lúc mới sinh mà phải 18 tháng sau đó mới có các triệu chứng của tuổi già, như bị lão hóa, còi cọc, da nhăn nheo, mặt nhỏ, quai hàm to gần bằng đầu, xương trở nên giòn, bị hói vào lúc 4 tuổi, cơ quan nội tạng rệu rã và thường tử vong ở tuổi 13 vì những bệnh của người già như bệnh tim, đột quỵ. Chiều cao của trẻ không quá 1m và chỉ cân nặng khoảng 13-15 cân. Tuy nhiên, trẻ mắc căn bệnh này thường có trí thông minh trên mức bình thường. Ví dụ như trường hợp mắc bệnh của cậu bé John Tacket, 15 tuổi, bang Michigan, Mỹ. Cậu chỉ cao khoảng 1m. Tacket học lớp 9, rất giỏi môn toán và chơi trò pool chuyên nghiệp. Tuy nhiên, Tacket bị đau thắt ngực – một triệu chứng của bệnh tim chỉ xuất hiện ở người già vào khoảng 60-70 tuổi.

Trước đây, có giả thiết cho rằng bệnh này mang tính di truyền (đột biến trong tinh trùng của người cha truyền vào phôi của con). Tuy nhiên nghiên cứu mới đã cho thấy bệnh này mang tính tự phát. Trên thế giới, cứ khoảng 4-8 triệu trẻ em thì có một trường hợp bị lão hóa sớm. Chính vì thế việc nghiên cứu bệnh này rất khó vì số bệnh nhân trong một thời điểm là có hạn. Bên cạnh việc phát hiện ra tác nhân gây lão hóa ở trẻ, nghiên cứu này còn giúp các nhà khoa học hiểu rõ hơn về quá trình phát triển tuổi già bình thường. Trong thời gian tới, các nhà khoa học sẽ tập trung tìm ra loại thuốc có khả năng lặp lại trật tự của gen lamin A.

Đột biến gen tạo nên sự trường thọ
Các nhà khoa học đã tìm thấy một đột biến gen chung trên những người sống lâu trăm tuổi. Phát hiện này có thể là chìa khóa quan trọng để tìm ra cách thức tránh được sự lão hóa. Trong nghiên cứu trên 52 cụ già Ý, đều thọ hơn trăm tuổi, các nhà nghiên cứu tại Viện Công nghệ California ở Pasadena (Mỹ) nhận thấy: 17% trong số này có chứa đột biến C150T trong DNA ty thể (loại DNA nằm ngoài nhân tế bào). Trong khi đó, chỉ có 3,4% trong số 117 người dưới tuổi 99 là chứa đột biến trên, nghĩa là chỉ bằng một phần trăm.

Theo các nhà nghiên cứu, dường như đột biến C150T đã kích thích sự tái tạo của DNA ty thể, cho phép cơ thể thay thế những tế bào già nua một cách nhanh hơn. Để kiểm tra xem đột biến trên có phải là do di truyền hay không, các nhà khoa học đã nghiên cứu mẫu tế bào da của những người thí nghiệm được thu thập hai lần cách nhau 9-19 năm. Trên một số người, cả hai mẫu đều chứa đột biến, trong khi những người khác đột biến xuất hiện sau. Điều đó chứng tỏ, đột biến này có thể di truyền, cũng có thể phát sinh trong quá trình sống.

Những giả thuyết tiến hóa
Sự lão hóa xảy ra rất khác nhau giữa các loài và cả trong cùng một loài. Nhìn theo góc độ tiến hóa thì loài nào càng ít thiên địch càng sống lâu. Lý do là sự đóng góp của từng cá thể vào sự tiến hóa của loài chỉ quan trọng cho đến khi cá thể đó hoàn tất quá trình sinh sản, truyền lại vốn di truyền cho thế hệ kế tiếp. Tất cả các đột biến gây chết trước khi một cá thể có thể sinh sản đều bị chọn lọc tự nhiên loại bỏ nhanh chóng, nhưng các đột biến gây chết ở tuổi sau sinh sản thì không bị chọn lọc. Càng ít thiên địch, độ tuổi sinh sản càng được kéo dài, chọc lọc tự nhiên càng có cơ hội loại bỏ những đột biến gây bất lợi ở độ tuổi cao. Ví dụ, chuột và dơi rất giống nhau, cùng kích thước, nhưng dơi sống 30 năm, chuột sống chỉ 2-3 năm. Chim thường sống lâu, chim biển là sống lâu hơn cả.

Điều hòa gene
Lão hóa còn do điều hòa biểu hiện gene. Có một số gene được cho là có vai trò quan trọng trong quá trình lão hóa. Nghiên cứu ở nấm men (Saccharomyces cerevisiae, ruồi dấm (Drosophila melanogaster) và giun Caenorhabditis elegans cho thấy có ít nhất hai con đường lão hóa liên quan đến gene Sir2 và nhóm gene chống oxy hóa (như gene mã hóa cho superoxide dismutase ở nấm men).

Lão hóa tế bào
Lão hóa tế bào là hiện tượng tế bào không còn khả năng phân chia. Tuy nhiên, không phải ở tế bào nào cũng có hiện tượng lão hóa. Sinh vật đơn bào phân chia bằng trực phân, nguyên phân không có hiện tượng này. Ở một số loài như bọt biển, san hô và tôm hùm cũng không có lão hóa tế bào (tuy nhiên chúng có thiên địch và bệnh tật, nên vẫn chết, tôm hùm sẽ lớn mãi nếu không có gì "trở ngại", con lớn kỉ lục cũng cỡ 20 kg). Ở các sinh vật mà tế bào lão hóa, những tế bào này sẽ phân chia đến giai đoạn "hậu-nguyên phân" (post-mitosis), khi đó chúng mất khả năng phân chia. T

Vấn đề còn đang trong giai đoạn nghiên cứu. Tuy nhiên, quan niệm được chấp nhận rộng rãi là sự lão hóa của tế bào có vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn sự phát triển của ung thư. Khi tế bào sinh dưỡng nguyên phân liên tục sẽ có sai sót trong quá trình sao chép DNA, sai sót này tích tụ qua nhiều lần nguyên phân sẽ có nguy cơ biến tế bào thành tế bào ung thư nếu nó không bị lão hóa, ngừng phân chia và cuối cùng là chết đi. Gần đây, telomere (đầu mút của nhiễm sắc thể) được cho là giữ vai trò trong việc giới hạn số lần phân chia của tế bào.

Tác dụng của hóa chất
Lão hóa có thể được gây ra do các tổn thương hóa học. Các đại phân tử sinh học như protein cấu trúc hay DNA có thể bị tổn thương do các tác nhân hóa học như oxy (còn gọi là oxy hóa), đường và căng thẳng gây ra sự lão hóa. Các tổn thương có thể có là phá vỡ mạch đa phân, tạo liên kết chéo giữa các polymer sinh học, hay gắn các gốc hóa học lạ vào phân tử sinh học. Được nói đến nhiều nhất là tác hại của các gốc tự do.

Tham khảo

 Đoàn Yên (1998), Lão hóa, Nhà xuất bản Y học Hà Nội, tr. 350-517
 Nguyễn Hữu Chấn (2000), Những vấn đề hóa sinh hiện đại, Nhà xuất bản Khoa học và kỹ thuật, tr. 220-240
 Braunwald Isselbacher, Martin Wilson, Kasper Fauci (2004), Các nguyên lý y học nội khoa, tập 1, Nhà xuất bản Y Học, tr.820-832
 http://www.medinet.hochiminhcity.gov.vn/data/news/2003/12/1822/xxdinhduonghoplyonguoicaotuoi.htm
 http://www.vnexpress.net/Vietnam/Suc-khoe/2003/11/3B9CD38C/
 http://vnexpress.net/Vietnam/Suc-khoe/2004/03/3B9D01D6/
 http://www.vnexpress.net/Vietnam/Suc-khoe/2005/02/3B9DBC4A/

Liên kết ngoài

Mechanisms of Aging Ben Best.

senescence.info
AgeLab (MIT).
Aging because body loses genetic info
The Longevity Meme (Longevity Activism)
See the artproject "Dialogue with the High Age"

Sinh học tế bào
Sinh lý học động vật
Sinh học phát triển
Lão hóa


title: Adamclisi

text:
Adamclisi () là một xã ở hạt Constanţa, trong vùng Dobrogea của România.

Xã này gồm các làng:
 Adamclisi (tên lịch sử: )
 Abrud (tên lịch sử: Mulciova) - được đặt tên theo Abrud, hạt Alba
 Haţeg (tên lịch sử: Arabagi, ) - được đặt tên theo Haţeg, hạt Hunedoara
 Urluia (tên lịch sử: Urluchioi, )
 Zorile (tên lịch sử: Cherimcuius, )

Tham khảo

Liên kết ngoài
Data about Adamclisi on County council webpage

Xã của hạt Constanța


title: Lưu Văn Lang

text:
Lưu Văn Lang (1880- 1969) là kỹ sư người bản xứ đầu tiên của Việt Nam và toàn cõi Đông Dương. Ông là một nhà trí thức yêu nước nổi tiếng ở miền Nam nửa đầu thế kỷ 20.

Người kỹ sư đầu tiên của Đông Dương thuộc địa
Ông sinh ngày 5 tháng 6 năm 1880 tại làng Tân Phú Đông, hạt Sa Đéc, về sau đổi thành tỉnh Sa Đéc (nay thuộc xã Tân Phú Đông, thành phố Sa Đéc, tỉnh Đồng Tháp) trong một gia đình nghèo làm nghề thủ công phục vụ cho nông nghiệp nhưng có truyền thống hiếu học.

Thân sinh ông là cụ Lưu Văn Cúng, vốn là một người xuất thân Nho học. Vì vậy, ngay từ nhỏ, ông đã được học chữ Nho. Đến năm lên 10, ông bắt đầu học tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ. Vốn có tư chất thông minh lại chăm chỉ, ông nhanh chóng trở thành một học sinh xuất sắc và giành được suất học bổng đặc cách vào học trường Chasseloup-Laubat tại Sài Gòn. Năm 17 tuổi, ông thi đậu tú tài 2 của Pháp với số điểm xuất sắc, do đó nhận được học bổng sang Pháp học tại trường École Centrale de Paris (thời đó gọi là trường Bá Nghệ trung ương Pháp quốc) - nơi đào tạo kỹ sư lớn nhất tại Pháp thời bấy giờ. Năm 1904, ông tốt nghiệp loại ưu bằng Kỹ sư Bá nghệ (Ingénieur des Arts et Manufactures de L’École centrale de Paris), xếp hạng 8/250 sinh viên, trở thành kỹ sư đầu tiên ở Đông Dương là người bản xứ.

Bác vật Lang - người trí thức đất Nam Bộ
Sau khi tốt nghiệp, ông trở về nước và được nhà cầm quyền Pháp trọng dụng, cử ngay sang Vân Nam (Trung Quốc) để tham gia thiết kế và xây dựng tuyến đường sắt nối liền Đông Dương và Vân Nam.

Năm 1909, sau khi tuyến đường sắt hoàn thành, người Pháp đưa ông về Sài Gòn làm việc trong Sở Công chánh Đông Dương, giữ nhiều chức vụ quan trọng ở Sở Công chánh, thường xuống Bạc Liêu theo dõi các công trình xây dựng. Ông không chỉ được người dân đương thời Nam Bộ kính trọng và gọi là "quan Bác vật Lang" mà còn được các kỹ sư Pháp kính nể.

Năm 1929, ông cùng với hai người Việt đứng ra sáng lập Việt Nam Ngân hàng tại Sài Gòn và giữ chức Chủ tịch. Ngoài ra, ông còn tham gia thành lập Hội Khai Trí Việt Đức ở Hà Nội và hội SAMIPIC ở Sài Gòn, giúp nhiều sinh viên nghèo học giỏi được đi du học và trở thành nhà trí thức quan trọng. Từ năm 1943-1944, ông tích cực truyền bá chữ quốc ngữ tại Sài Gòn và các tỉnh.

Sau năm 1945

Sau khi Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương ngày 9 tháng 3 năm 1945, ông được vua Bảo Đại mời ra tham gia nội các Trần Trọng Kim để giữ chức bộ trưởng Công Chánh nhưng ông đã từ chối.

Sau khi người Pháp tái chiếm Nam Bộ, ông được mời tham gia Hội đồng tư vấn Nam Kỳ của chính phủ Nam Kỳ quốc do bác sĩ Nguyễn Văn Thinh đứng đầu. Kỹ sư Lưu Văn Lang đã trả lời thẳng thắn: "Je suis trop vieux pour servir de valet!" (Tôi đã quá già để làm đầy tớ!!)

Tháng 5 năm 1947, ông đã ký tên đầu tiên vào bản Tuyên ngôn của 400 trí thức (gồm những bác sĩ, kỹ sư, giáo sư, luật sư...) có cả Tỉnh trưởng Albert Tình và quan tòa Trần Văn Tỷ) đòi "Chính phủ phải chấm dứt chiến tranh và thương lượng với Chính phủ Cụ Hồ Chí Minh".

Năm 1948, ông được chính phủ kháng chiến mời làm cố vấn Hội trưởng Hội Liên Việt Sài Gòn-Chợ Lớn vừa được thành lập.

Tháng 6 năm 1949, một lần nữa ông cùng hàng trăm tri thức Sài Gòn ký tên vào bảng tuyên ngôn đòi Pháp phải thương thuyết với Hồ Chí Minh để chấm dứt chiến tranh.

Ngày 12 tháng 1 năm 1950, ông là một trong những người dẫn đầu đoàn biểu tình trong đám tang học sinh Trần Văn Ơn tại Sài Gòn.

Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tham gia sáng lập phong trào Hòa Bình đòi thì hành Hiệp định, tổng tuyển cử thống nhất đất nước, được cử làm chủ tịch danh dự. Tháng 11 năm 1954, chính quyền Ngô Đình Diệm đã bắt giam ông cùng một số trí thức lãnh đạo phong trào nhưng một thời gian ngắn sau đó được thả ra.

Tháng 7 năm 1955, một lần nữa ông cùng Phong trào Hòa bình kêu gọi thi hành tổng tuyển cử. Phong trào bị đàn áp mãnh liệt, nhiều trí thức bị bắt giam, giáo sư Nguyễn Thị Diệu bị ám sát, phong trào bị chính quyền giải tán. Kỹ sư Lưu Văn Lang tuy không bị bắt giam, nhưng bị chính quyền quản thúc chặt chẽ cho đến năm 1958.

Thời gian sau đó cho đến tận cuối đời, tuy không trực tiếp tham gia các hoạt động chính trị nữa, nhưng kỹ sư Lưu Văn Lang vẫn có những liên hệ bí mật với Ban Trí vận Trung ương Cục miền Nam.

Ông qua đời tại Sài Gòn ngày 3 tháng 6 năm 1969, thọ 88 tuổi. Sinh thời, ông được đánh giá là một nhân tài của Việt Nam, nhà trí thức tiêu biểu cho nghĩa khí người Nam Bộ.

Ngày 14 tháng 8 năm 1975, Ủy ban quân quản Sài Gòn đã đổi tên đường Tạ Thu Thâu bên hông chợ Bến Thành thành Lưu Văn Lang (nay thuộc Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh).

Ngày này, tại thành phố Sa Đéc, Đồng Tháp cũng có một ngôi trường, một con đường mang tên ông.

Giai thoại cuộc đời
Đương thời, Cụ Lưu Văn Lang nổi tiếng giỏi nghề và rất đức độ nên được sự kính nể của các người Pháp lẫn người Việt. Đặc biệt, người Nam Bộ bấy giờ thường đồn đại nhiều giai thoại về "Bác vật Lang" hiểu thấu nhiều bí mật về "Thiên cơ", chẳng hạn như vùng đất nào sẽ sụp lở, chiếc cầu sắt nào sẽ hư và núi nào sẽ nứt...

Một giai thoại nổi tiếng đầu thế kỷ 20 tại Bạc Liêu, khi cầu Long Thạnh (do một kỹ sư Pháp chủ trì) xây dựng sắp xong, ông lấy gậy gõ vào thành cầu rồi khẳng định với kỹ sư Pháp rằng một tháng nữa cầu sẽ sập. Viên kỹ sư Pháp hết sức phẫn nộ nhưng rồi vô cùng bái phục bởi cây cầu sập đúng thời gian như ông nói. Từ đó cầu Long Thạnh được gọi là cầu Sập. Do việc này, viên tỉnh trưởng Bạc Liêu thời đó rất khâm phục nên đối đãi với ông rất hậu hĩ. Để đáp lại tình cảm đó, ông xây tặng viên tỉnh trưởng một chiếc đồng hồ mặt trời ngay trong dinh tỉnh trưởng Bạc Liêu (nay là Trung tâm Giáo dục thường xuyên tỉnh Bạc Liêu, số 84 Hai Bà Trưng, thành phố Bạc Liêu, tỉnh Bạc Liêu).

Chiếc đồng hồ này xây bằng gạch tàu và xi măng cao khoảng 1m, rộng 0,8m, mặt quay về phía Bắc ở trước sân dinh tỉnh trưởng. Đồng hồ gồm 3 phần: Phần giữa hình chữ nhật đứng, nhô ra phía trước; hai mặt hai bên xây hình vuông bằng gạch tàu, mỗi mặt khắc 6 chữ số La Mã theo hình vòng cung, biểu thị số giờ. Ánh nắng chiếu xuống phần hình chữ nhật tạo ra vệt sáng tối. Con số nào nằm giữa hai vệt này là số giờ lúc ấy.

Một giai thoại khác về Hang Bác vật Lang tại núi Cấm (An Giang). Khi người Pháp thám sát các hang núi Cấm, họ đã đưa Bác vật Lang lên núi Cấm và thòng dây thả ông xuống để thám sát lòng hang này. Trong hang rất tối, lạnh lẽo, thiếu dưỡng khí nên mọi thứ đèn đuốc đều khó cháy sáng. Sau gần một ngày xem xét ở dưới đó, ông trở lên mặt đất và từ đó ông không nói một lời nào… Từ đó, người địa phương gọi tên hang theo tên ông.

Câu nói nổi tiếng
"Je suis trop vieux pour servir de valet!" (Tôi đã quá già để làm tay sai!)

Chú thích

Tham khảo
 Lưu Văn Lang
 Giai thoại ly kỳ về nhà khoa học Lưu Văn Lang
 Bí ẩn chưa lời giải trong hang Bác Vật Lang
 Thất Sơn truyền kỳ - Kỳ 2: Dị nhân và ông bác vật

Kỹ sư Việt Nam
Bộ trưởng Đế quốc Việt Nam
Người Đồng Tháp
Người Sài Gòn
Họ Lưu Việt Nam
Cựu học sinh Collège Chasseloup-Laubat


title: Sangarrén

text:
Sangarrén là một đô thị trong tỉnh Huesca, Aragon, Tây Ban Nha. Theo điều tra dân số 2004 (INE), đô thị này có dân số là 274 người.

Tham khảo

Đô thị ở Huesca


title: Raphitoma arnoldi

text:
Raphitoma arnoldi là một loài ốc biển, là động vật thân mềm chân bụng sống ở biển thuộc họ Conidae.

Miêu tả

Phân bố

Chú thích

Tham khảo

Raphitoma
Động vật được mô tả năm 1904


title: Meikirch

text:
Meikirch là một đô thị trong huyện Bern-Mittelland, bang Bern, Thụy Sĩ. Đô thị này có diện tích 10,23 km2, dân số thời điểm tháng 12 năm 2020 là 2526 người.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Đô thị của bang Bern


title: Puginier

text:
Puginier là một xã của Pháp, nằm ở tỉnh Aude trong vùng Occitanie. Người dân địa phương trong tiếng Pháp gọi là Puginois.

Hành chính

Thông tin nhân khẩu

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Puginier trên trang mạng của Viện địa lý quốc gia

Puginier


title: Sông Nhật Lệ

text:
Sông Nhật Lệ chảy qua địa phận tỉnh Quảng Bình, bắt nguồn từ núi U Bò, Co Roi (Trường Sơn) chảy ra Biển Đông tại cửa Nhật Lệ.

Đặc điểm
Sông có chiều dài 85 km với hai nhánh chính: sông Long Đại (hay Đại Giang) chảy qua huyện Quảng Ninh và sông Kiến Giang chảy qua huyện Lệ Thủy, gặp nhau ở Trần Xá.

Sông Nhật Lệ trong lịch sử Việt Nam

Sông Nhật Lệ cùng sông Gianh, đèo Ngang là những địa danh nổi tiếng của tỉnh Quảng Bình trong dòng chảy lịch sử,văn hoá của dân tộc Việt. Sông Nhật Lệ còn có tên là Đại Uyên được đổi thành sông Nhật Lệ khoảng năm 1069-1075. Theo Đại Nam nhất thống chí, từ thời Văn Lang, Âu Lạc (năm 2879 đến 257 trước Công nguyên) thuở vua Hùng dựng nước thì nước ta đã có 15 bộ (xấp xỉ 15 tỉnh). Từ Hoành Sơn trở vào gọi là bộ Việt Thường. Đến các Triều đại Tần, Hán, Đường bên Trung Quốc thì nước ta bị thôn tính và chia làm quận huyện để cai trị. Thời nhà Tần (221-206 trước Công nguyên), vùng đất Quảng Bình thuộc quận Tượng Lâm, đến thời nhà Triệu (207-111 trước Công nguyên) đổi thành quận Cửu Chân, sang thời Tây Hán (111 trước Công nguyên đến 39 sau Công nguyên) thuộc quận Nhật Nam. Cuối thời Đông Hán, bộ tộc Khu Liên lợi dựng nhà Đông Hán suy yếu đã nổi dậy chiếm Tượng Quận và Nhật Nam lập nên Lâm Ấp (sau này gọi là Chiêm Thành). Quảng Bình là vùng ranh giới thời Đại Việt và Chiêm Thành sau khi người Việt giành được độc lập (939) và trước thời kỳ Nam Tiến của người Việt (1069).

Vua Lý Thánh Tông năm 1054 đã đổi tên nước thành Đại Việt. Do Chiêm Thành thường ra quấy nhiễu, năm 1063 vua Lý Thánh Tông đã đích thân nam chinh. Vua chọn thái uý Lý Thường Kiệt làm nguyên soái tiên phong chỉ huy 5 vạn quân theo đường thủy tiến vào cửa biển Nhật Lệ, đánh bại quân Chiêm, bắt sống Chế Củ. Vua Chiêm đã chuộc mạng bằng cách tôn trọng chủ quyền của Đại Việt ở 3 châu Bố Chính (Tuyên Hoá, Quảng Trạch & Bố Trạch ngày nay), Địa Lý (Lệ Thủy và Quảng Ninh bây giờ), Ma Linh (Quảng Trị hiện tại). Năm 1074, Chế Củ chết, người kế vị lại đánh chiếm 3 châu. Năm 1075, vua Lý Nhân Tông cử Lý Thường Kiệt vào bình định lại, chính thức vẽ bản đồ cương giới 3 châu, đổi lại tên của nhiều địa danh, giữ tên châu Bố Chính, đổi tên châu Địa Lý thành châu Lâm Bình, châu Ma Linh thành châu Minh Linh, xuống chiếu mộ dân vào giữ vùng đất mới và tổ chức việc cai trị. Đây là đợt di dân đầu tiên để vào giữ đất và khai khẩn đất phương Nam. Tên sông Nhật Lệ dường như được đặt lại trong dịp đó.

Thời Trịnh-Nguyễn phân tranh (1570-1786) với xung đột vũ trang gần nửa thế kỷ (1627-1672) giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài thì chiến trường chính là miền Bố Chính, từ đèo Ngang đến Nhật Lệ. Trong cuộc chiến Trịnh-Nguyễn, quân Trịnh án ngữ ở đèo Ngang đến bờ bắc sông Gianh. Bờ nam sông Gianh đến sông Nhật Lệ là tuyến phòng thủ của quân Nguyễn với những thành lũy chắc chắn do Đào Duy Từ tổ chức xây đắp, luỹ Thầy dài 18 km, luỹ Trường Dục dài 10 km. Di tích Lũy Thầy, Quảng Bình quan, thành quách của thời Trịnh-Nguyễn nay vẫn còn.

Trong Chiến tranh Việt Nam (1954-1975), không lực Hoa Kỳ đã đánh phá miền Bắc Việt Nam ác liệt nhất tại tỉnh Quảng Bình. Những trọng điểm nổi tiếng ác liệt, lưu dấu nhiều chứng tích chiến tranh là phà Long Đại (nay là cầu Long Đại), phà Xuân Sơn, phà sông Gianh (nay là cầu sông Gianh), đèo Ngang, quốc lộ 1, đường 15, hệ thống đường 559 (đường Trường Sơn), thành phố Đồng Hới, cửa biển Nhật Lệ.

Sông Nhật Lệ là thắng cảnh du lịch

Nhật Lệ là dòng sông tuyệt đẹp của vùng đất miền Trung. Tên sông có nghĩa là "sự rực rỡ của ánh sáng mặt trời" đã được ngợi ca trong câu thơ cổ của Hồ Thiên Du "nhật chi lệ bất vô chi chúc giả" nghĩa là "sự rực rỡ của ánh sáng mặt trời thì không nơi nào là nó không chiếu đến được". Khi mặt trời nhô lên khỏi cồn cát Bảo Ninh, đứng ở bờ nam sông Nhật Lệ nhìn về hướng đông sẽ thấy con sông lấp lánh sáng rực rỡ suốt dọc chiều dài hàng trăm mét. "Người Đồng Hới vẫn có cái thú ra bờ sông ngắm mặt trời mọc. Dẫu có đến ngàn lần thì cứ vẫn háo hức như mới thấy lần đầu".

Ngay tại thành phố Đồng Hới du khách dễ dàng tham quan thành Đồng Hới, Quảng Bình quan, lũy Thầy. Trong một bán kính không xa từ thành phố Đồng Hới, về hướng đông nam là bãi tắm Nhật Lệ và di tích Bàu Tró, làng du lịch Bảo Ninh; về hướng tây là khu di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng, các di tích lịch sử đường Hồ Chí Minh, khu thương mại cửa khẩu quốc tế Cha Lo-Nà Phàu; về phía bắc là các khu danh thắng Lý Hòa, xa hơn một chút là sông Gianh, Đèo Ngang, Vũng Chùa – Đảo Yến; về hướng nam du khách có thể tham quan nhà lưu niệm Võ Nguyên Giáp, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, suối nước khoáng nóng Bang (nguồn nước khoáng duy nhất tại Việt Nam có nhiệt độ sôi tại lỗ phun là 105 độ C), tham quan hồ An Mã với cảnh đẹp nên thơ và nhiều di tích văn hoá, lịch sử khác.

Xem thêm
 Quảng Bình
 Hoành Sơn
 Đèo Ngang
 Sông Gianh
 Động Phong Nha
 Đồng Hới
 Võ Nguyên Giáp
 Đường Hồ Chí Minh

Tài liệu tham khảo chính
 Đào Duy Anh 1994. Đất nước Việt Nam qua các đời, Nhà xuất bản Thuận Hoá.
 Trần Thái Bình 2007. Võ Nguyên Giáp trong cuộc trường chinh thế kỷ. Nhà Xuất bản Văn hoá Sài Gòn 919 trang.
 Trần Hữu Dũng, Hoàng Hải Nam, Nguyễn Hữu Nghĩa, 2004. Du lịch Quảng Bình. Sở Thương mại và Du lịch Quảng Bình ấn hành. 96 trang.
 Lê Văn Hưu, 1272. Đại Việt sử ký toàn thư. Bản in của Nhà Xuất bản Khoa học Xã hội năm 1998.
 Trần Trọng Kim 1921, Việt Nam sử lược, Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin 1999. 617 trang
 Tổng cục Du lịch- Trung tâm Công nghệ Thông tin, 1999. Non nước Việt Nam. 754 trang

Tham khảo

Sông tại Quảng Bình


title: 1812

text:
1812 (số La Mã: MDCCCXII) là một năm nhuận bắt đầu vào thứ Tư trong lịch Gregory.

Sự kiện
 Chiến dịch nước Nga 1812 - quân đội Pháp tấn công Nga
 Chiến tranh năm 1812 - giữa Hoa Kỳ và Anh Quốc

Sinh
 Tả Tông Đường

Mất
 Juana Galán
Phạm Thị Tuyết, phong hiệu Nhị giai Gia phi, phi tần của vua Minh Mạng

Xem thêm

Tham khảo

12


title: Celle (huyện)

text:
Celle () là một huyện (Landkreis) ở Niedersachsen, Đức. Các đơn vị giáp ranh (từ phía bắc theo chiều kim đồng hồ) là: các huyện Uelzen, Gifhorn, Hanover và Soltau-Fallingbostel.

Địa lý
Huyện tọa lạc ở the cực nam của Lüneburg Heath (Lüneburger Heide). Sông Aller River chảy vào huyện ở phía đông, chảy qua thị xã Celle và rời hiyện ở hướng tây bắc.

Các thị xã và đô thị

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Official website

Huyện của bang Niedersachsen
Celle (huyện)


title: Armillaria calvescens

text:
Armillaria calvescens là một loài nấm trong họ Physalacriaceae.

Xem thêm
List of Armillaria species

Tham khảo

calvescens
Nấm Bắc Mỹ
Nấm phát quang


title: Kẻ đi xe không trả tiền

text:
Kẻ đi xe không trả tiền (có gốc từ khái niệm free rider trong tiếng Anh) hay là kẻ hưởng thụ miễn phí, trong kinh tế học, chỉ những người thụ hưởng các lợi ích từ hàng hóa công cộng mà không chịu tham gia gánh những chi phí cần thiết để các hàng hóa đó được cung cấp, hoặc chịu gánh những chi phí nhưng ít hơn so với lợi ích mà họ được hưởng.

Đây là những kẻ ngồi không hưởng lợi, thích thụ hưởng mà không có trách nhiệm với cộng đồng và cũng là vấn đề thảm họa của mọi nền kinh tế và là một thất bại của thị trường.

Nguyên nhân
Có ba nhân tố kết hợp với nhau làm nảy sinh tình trạng có kẻ đi xe không trả tiền. Thứ nhất, hàng hóa công cộng có tính chất không thể loại trừ, nghĩa là không thể ngăn ai đó không sử dụng hàng hóa chung này một khi nó được cung cấp. Thứ hai, với giả định rằng một người tiêu dùng là con người kinh tế điển hình, người ta sẽ luôn có ý thức tối thiểu hóa chi tiêu cho một mức độ thỏa dụng xác định trước. Điều đó có nghĩa là nếu có thể không trả tiền, thì không nên trả. Và thứ ba, người ta có thể có ý nghĩ rằng khi mọi người khác gánh vác chi phí, mình không gánh thì vẫn có hàng hóa công cộng mà tiêu dùng (chiến lược Nash trong lý thuyết trò chơi). Hàng hóa công cộng nào có tính chất không thể bài trừ càng rõ, nhất là những hàng hóa công cộng thuần túy, thì tình trạng này càng nghiêm trọng.

Thói quen sử dụng tài nguyên trên internet miễn phí và khả năng tìm kiếm dễ dàng trên mạng toàn cầu, cũng dẫn đến việc nhiều người thích tìm thông tin, nhạc, phim, phần mềm, dữ liệu mà không muốn trả tiền, đôi khi tiếp tay cho việc vi phạm bản quyền và gây thiệt hại cho người thực hiện và phát triển.

Hậu quả
Tình trạng kẻ đi xe không trả tiền có thể dẫn tới hai hậu quả sau.

Cung cấp không đủ
Lượng cung hàng hóa công cộng sẽ trở nên thấp hơn mức cần thiết, thậm chí bằng không (không cung cấp). Kết quả là mọi người đều bị thiệt. Cái này trong kinh tế học gọi là thiếu hiệu suất Pareto.

Ví dụ, một làng có kế hoạch xây dựng một con đường và kêu gọi dân cư góp tiền để thực hiện kế hoạch. Đường nếu được làm rồi khó mà ngăn ai đó không được sử dụng. Và nếu không có biện pháp nào để buộc mọi người đóng góp đủ mức, tất sẽ có người đóng góp ít, thậm chí có người không chịu đóng góp. Những người này chính là những "kẻ đi xe không trả tiền". Nếu không huy động đủ tiền theo dự toán ngân sách thực hiện kế hoạch, con đường làng có thể sẽ không được làm ra hoặc làm với chất lượng thấp, độ dài và bề rộng không đủ mức cần thiết.

Bi kịch của mảnh đất công

Hiện tượng "bi kịch của mảnh đất công", nghĩa là cá nhân đua nhau khai thác quá mức tài sản chung. Kết quả là tài sản chung bị mất mát đáng kể, rốt cục gây thiệt hại cho tất cả mọi người.

Ví dụ, một cơ quan phải mua điện để hoạt động. Nếu cơ quan này không quản lý sử dụng điện năng tốt, nhân viên sẽ có xu hướng tiêu dùng điện quá mức (chẳng hạn dùng điều hòa nhiệt độ ngay cả khi không cần thiết, thậm chí tan việc về nhà mà không tắt máy; hay chẳng hạn khi có việc ra khỏi phòng làm việc mà ngại tắt đèn). Tồi tệ hơn nữa, người ta có xu hướng theo nhau không tiết kiệm điện, vì người tiết kiệm hơn là người được nhận lợi ích ròng ít hơn. Hậu quả là cơ quan sẽ có chi phí hoạt động rất lớn bởi tiền điện. Về lâu dài, cơ quan sẽ phải giảm chi phí, có thể bằng cách cắt giảm tiền thưởng hoặc bằng cách hạn chế tiêu dùng điện năng của nhân viên một cách khắt khe.

Các giải pháp khắc phục

Tham khảo

Thất bại thị trường
Bi kịch của mảnh đất công
Tiến thoái lưỡng nan


title: L'Isle-Adam

text:
L'Isle-Adam là một xã ở tỉnh Val-d'Oise, thuộc vùng Île-de-France ở miền bắc nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Val-d’Oise

Tham khảo

Association of Mayors of the Val d'Oise
INSEE
IGN

Liên kết ngoài
Official website
Mérimée database - Cultural heritage
Land use (IAURIF)

Xã của Val-d'Oise


title: Cheumatopsyche chinensis

text:
Cheumatopsyche chinensis là một loài Trichoptera thuộc họ Hydropsychidae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Tham khảo

Cheumatopsyche


title: Pen Sovann

text:
Pen Sovann (ប៉ែន សុវណ្ណ; 15 tháng 04 năm 1936 – 29 tháng 10 năm 2016), là một nhà chính trị của Campuchia.

Tiểu sử
Pen Sovann sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở tỉnh Takéo . Năm 1949 khi 13 tuổi, ông tham gia phong trào độc lập Khmer Issarak. Sau đó năm 1951 ông gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương, và trở thành sỹ quan dưới quyền Ta Mok.

Sau đó ông tham gia Khmer Đỏ đến năm 1975. Năm 1979, sau khi lật đổ chế độ Khmer Đỏ ở Campuchia do Pol Pot đứng đầu, Quân đội Việt Nam đã đưa Pen Sovann lên làm Tổng Bí thư Đảng Nhân dân Cách mạng Campuchia (KPRP). Tháng 7 năm 1981 ông được quốc hội nước Cộng hòa Nhân dân Campuchia bầu giữ chức thủ tướng. Tuy nhiên không bao lâu thì bị cách chức do những bất đồng với Heng Samrin, lúc này là Tổng Bí thư Đảng, tiếp đó ông bị đưa sang Hà Nội và bị giam giữ tại đây trong thời gian 7 năm.

Năm 1992 ông trở về Campuchia và tham gia hoạt động chính trị. Ông mất ngày 29 tháng 10 năm 2016 tại Doun Kaev, tỉnh Takéo.

Hoạt động
Năm 1949 khi 13 tuổi Pen Sovann gia nhập Khmer Issarak và chiến đấu chống Pháp. Hai năm sau Sovann gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương và gặp Ta Mok lần đầu tiên, trở thành sỹ quan dưới quyền ông này.

Sau khi hoàng thân Norodom Sihanouk giành độc lập cho Campuchia từ Pháp, năm 1953 Pen Sovann rời Ta Mok, sang Việt Nam và là sỹ quan Quân đội nhân dân Việt Nam. Năm 1954 ông tập kết ra Bắc Việt Nam.

Sau đó Sovann về nước, ủng hộ Khmer Đỏ trong cuộc nội chiến 1970 – 1973 chống lại Cộng hòa Khmer. Ông làm việc cùng với Chan Sy dưới quyền Khieu Thirith, phụ trách đài Tiếng nói Mặt trận Quốc gia Campuchia. Từ năm 1973 đến năm 1979, Sovann sống lưu vong ở Hà Nội .

Ngày 25 tháng 11 năm 1978 Sovann là một trong các thành viên sáng lập ra Mặt trận Đoàn kết Dân tộc Cứu nước Campuchia (tên lúc thành lập là "Mặt trận Thống nhất Cứu nguy Dân tộc Campuchia", viết theo tiếng Anh: KUFNS, Kampuchean United Front for National Salvation, viết theo tiếng Pháp: FUNSK, Front Uni National pour le Salut du Kampuchéa).

Từ ngày 5 tháng 1 năm 1979 Ông là Tổng Bí thư của Đảng Nhân dân Cách mạng Kampuchia (KPRP). Tháng 7 năm 1981 ông được quốc hội nước Cộng hòa Nhân dân Campuchia bầu giữ chức thủ tướng. Ngày 1 tháng 12 năm 1981 ông bị Tổng Bí thư Đảng Nhân dân Cách mạng Heng Samrin cách chức theo áp lực của giới chức Việt Nam .

Ngày 2 tháng 12 năm 1981 Sovann bị bắt vì làm phiền Lê Đức Thọ, cố vấn trưởng của Việt Nam tại Mặt trận Thống nhất Cứu nguy Dân tộc Campuchia (FUNSK) và Cộng hòa Nhân dân Campuchia (PRK). Ông ở nhà tù của Việt Nam hơn 10 năm. Pen Sovann giải thích về án lâu dài của ông ta trong tù: "Khi tôi muốn tự tạo quân đội của mình với năm trung đoàn, người Việt Nam không đồng ý và Lê Đức Thọ tới Liên Xô để phàn nàn".

Pen Sovann được thả ngày 25 tháng 1 năm 1992, và ông trở về Campuchia. Ông được chấp nhận cho gia nhập vào Đảng Nhân dân Campuchia (CPP) nhưng sau đó bị khai trừ do người ta không tin tưởng ông và có những đồn rằng đại ông có thể tham gia vào cả đảng đối lập của Sam Rainsy .

Tháng 1/1998 Pen Sovann thành lập Đảng Cứu giúp dân tộc Campuchia (CNSP, Cambodian National Sustaining Party). Đảng này không giành được ghế nào trong cuộc bầu cử quốc hội năm 1998, và bị tẩy chay trong cuộc bầu cử năm 2003. Tháng 7/2007 ông tham gia Đảng Nhân quyền và rồi năm 2012 đảng này hợp nhất với đảng Sam Rainsy để lập nên Đảng Cứu nguy dân tộc Campuchia (CNRP). Ông giành được ghế nghị sỹ của đảng CNRP ở tỉnh Kampong Speu .

Sovann chết tại Doun Kaev, tỉnh Takéo ngày 29 tháng 10 năm 2016 . Ông được hỏa táng tại Phnôm Pênh ngày 6 tháng 11 năm 2016 .

Ngày 10 tháng 11 năm 2016, Suon Rida được bổ nhiệm thế chỗ nghị viện của Sovann .

Tham khảo

 Luke Young: Cambodian Political History. The Case of Pen Sovann In: Monthly Review 65.1 (November 2013).
 Scalapino, Robert A.; Wanadi, Jusuf; Economic, political, and security issues in Southeast Asia in the 1980s, Institute of East Asian Studies, University of California, 1982,

Xem thêm
 Hun Sen, nhân vật xuất chúng của Campuchia, Harich C. Mehta, Nhà xuất bản Văn học, 2008.
 Danh sách chính đảng Campuchia

Liên kết ngoài

P
Thủ tướng Campuchia
Bộ trưởng Quốc phòng Campuchia
Người Khmer
Người Khmer Krom


title: Copelatus strigipennis

text:
Copelatus strigipennis là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Laporte miêu tả khoa học năm 1835.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Copelatus


title: Megachile sandacana

text:
Megachile sandacana là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Cockerell mô tả khoa học năm 1919.

Chú thích

Tham khảo

S
Động vật được mô tả năm 1919


title: Acanthagrion quadratum

text:
Acanthagrion quadratum là một loài chuồn chuồn kim trong họ Coenagrionidae.

Acanthagrion quadratum được Selys miêu tả khoa học năm 1876.

Chú thích

Tham khảo

Acanthagrion


title: Triplectides deceptimagnus

text:
Triplectides deceptimagnus là một loài Trichoptera thuộc họ Leptoceridae. Chúng phân bố ở miền Ấn Độ - Mã Lai.

Chú thích

Tham khảo

Động vật khu vực sinh thái Indomalaya
Triplectides


title: Puysségur

text:
Puysségur là một xã thuộc tỉnh Haute-Garonne trong vùng Occitanie tây nam nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 200 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Xã của Haute-Garonne


title: Hylaeus lineaticeps

text:
Hylaeus lineaticeps là một loài Hymenoptera trong họ Colletidae. Loài này được Friese mô tả khoa học năm 1913.

Chú thích

Tham khảo

L
Động vật được mô tả năm 1913


title: Rhyacophila rupta

text:
Rhyacophila rupta là một loài Trichoptera trong họ Rhyacophilidae. Chúng phân bố ở miền Cổ bắc.

Tham khảo

Rhyacophila


title: Thézillieu

text:
Thézillieu là một xã ở tỉnh Ain, vùng Auvergne-Rhône-Alpes thuộc miền đông nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Ain

Tham khảo

Thezillieu


title: Gerd Faltings

text:
Gerd Faltings (sinh ngày 28 tháng 7 năm 1954 ở Gelsenkirchen-Buer) là một nhà toán học người Đức với các công trình về hình học đại số số học.

Từ 1972 đến 1978, ông học toán học và vật lý tại Đại học Münster. Năm 1978 ông nhận bằng tiến sĩ toán học và vào năm 1981 ông nhận được chức danh venia legendi (Habilitation) trong toán học, cả hai đều ở đại học Münster. Cũng trong thời gian này ông là trợ lý giáo sư tại đại học Münster. Từ 1982 đến 1984, ông là giáo sư tại đại học Wuppertal. Sau đó ông trở thành giáo sư tại đại học Princeton (1985-1994).

Faltings được trao huy chương Fields năm 1986 nhờ chứng minh được phỏng đoán Mordell, nói rằng: bất kì đường cong xạ ảnh không kỳ dị với giống g > 1 xác định trên trường số K chỉ chứa hữu hạn các điểm K-hữu tỉ.

Từ năm 1995 ông trở thành giám đốc viện toán học Max Planck (Max-Planck-Institut für Mathematik) ở Bonn. Năm 1996, ông được tặng Giải Gottfried Wilhelm Leibniz của Deutsche Forschungsgemeinschaft (Quỹ Nghiên cứu Đức), là giải thưởng cao nhất trong nghiên cứu khoa học ở Đức.

Giải thưởng
 Huy chương Fields (1986)
 Guggenheim Fellowship (1988/89)
 Giải Gottfried Wilhelm Leibniz (1996)

Tham khảo

Liên kết ngoài

 Faltings' home page at the University of Bonn

Người đoạt Huy chương Fields
Nhà toán học thế kỷ 20
Nhà toán học thế kỷ 21
Nhà toán học Đức
Nhà lý thuyết số
Người Gelsenkirchen


title: Paridea oculata

text:
Paridea oculata là một loài bọ cánh cứng trong họ Chrysomelidae. Loài này được Laboissiere miêu tả khoa học năm 1930.

Chú thích

Tham khảo

Paridea


title: Pandanus lacuum

text:
Pandanus lacuum là một loài của thực vật thuộc họ Pandanaceae. Đây là loài đặc hữu của New Caledonia.

Tham khảo

 Jaffré, T. et al. 1998. Pandanus lacuum. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 23 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Nouvelle-Calédonie
L


title: Heriades trigibbiferus

text:
Heriades trigibbiferus là một loài Hymenoptera trong họ Megachilidae. Loài này được Brauns mô tả khoa học năm 1929.

Chú thích

Tham khảo

Heriades
Động vật được mô tả năm 1929


title: Catelet (tổng)

text:
Tổng Catelet là một tổng ở tỉnh Aisne trong vùng Hauts-de-France.

Địa lý
Tổng này được tổ chức xung quanh Catelet thuộc quận Saint-Quentin. Độ cao thay đổi từ 83 m (Vendhuile) đến 155 m (Levergies) với độ cao trung bình 130 m.

Hành chính

Các đơn vị cấp dưới
Tổng này gồm 18 xã với dân số là 8 530 người (điều tra năm 1999, dân số không tính trùng)

|-
| Aubencheul-aux-Bois || align="right" | 272 || align="right" | 2420 || align="right" | 02030
|-
| Beaurevoir || align="right" | 1 498 || align="right" | 2110 || align="right" | 02057
|-
| Bellenglise || align="right" | 410 || align="right" | 2420 || align="right" | 02063
|-
| Bellicourt || align="right" | 680 || align="right" | 2420 || align="right" | 02065
|-
| Bony || align="right" | 124 || align="right" | 2420 || align="right" | 02100
|-
| Le Catelet || align="right" | 218 || align="right" | 2420 || align="right" | 02143
|-
| Estrées || align="right" | 446 || align="right" | 2420 || align="right" | 02291
|-
| Gouy || align="right" | 649 || align="right" | 2420 || align="right" | 02352
|-
| Hargicourt || align="right" | 559 || align="right" | 2420 || align="right" | 02370
|-
| Lehaucourt || align="right" | 832 || align="right" | 2420 || align="right" | 02374
|-
| Joncourt || align="right" | 332 || align="right" | 2420 || align="right" | 02392
|-
| Lempire || align="right" | 107 || align="right" | 2420 || align="right" | 02417
|-
| Levergies || align="right" | 577 || align="right" | 2420 || align="right" | 02426
|-
| Magny-la-Fosse || align="right" | 141 || align="right" | 2420 || align="right" | 02451
|-
| Nauroy || align="right" | 681 || align="right" | 2420 || align="right" | 02539
|-
| Sequehart || align="right" | 217 || align="right" | 2420 || align="right" | 02708
|-
| Vendhuile || align="right" | 476 || align="right" | 2420 || align="right" | 02776
|-
| Villeret || align="right" | 311 || align="right" | 2420 || align="right" | 02808
|}

Biến động dân số

Tham khảo

Liên kết ngoài
 Le canton du Catelet trên trang mạng của Insee
 plan du canton du Catelet sur Mapquest
 Localisation du canton du Catelet trên một bưu thiếp của Pháp

Catelet]]

Tổng của Aisne


title: Tansey Coetzee

text:
Tansey Coetzee (sinh năm 1985 tại Johannesburg, Nam Phi) là một hoa hậu đến từ Nam Phi. Cô đoạt danh hiệu Hoa hậu Nam Phi 2007 và giành quyền đại diện cho Nam Phi tại các cuộc thi sắc đẹp lớn trên thế giới trong năm 2008.

Tháng 7 năm 2008, cô đến Việt Nam để tham dự cuộc thi Hoa hậu Hoàn vũ 2008 và lọt vào top 15 người đẹp nhất (xếp thứ 13 chung cuộc). Đến tháng 12 cùng năm, cô trở thành thí sinh nước chủ nhà của cuộc thi Hoa hậu Thế giới 2008 khi đêm chung kết diễn ra tại chính thành phố quê hươnh cô Johannesburg. Trong đêm chung kết, cô đã nhận được sự ủng hộ nhiệt liệt của khán giả quê nhà và đã lọt vào top 5 người đẹp nhất của cuộc thi.

Tansey Coetzee đã trao vương miện cho tân Hoa hậu Nam Phi 2008, cô Tatum Keshwar.

Tham khảo

Hoa hậu Nam Phi
Thí sinh Hoa hậu Hoàn vũ 2008
Thí sinh Hoa hậu Thế giới 2008
Nữ người mẫu Nam Phi
Sinh năm 1984
Nhân vật còn sống


title: Morinda fasciculata

text:
Morinda fasciculata là một loài thực vật thuộc họ Rubiaceae. Đây là loài đặc hữu của Ecuador.

Chú thích

Tham khảo
 Jaramillo, T., Cornejo, X. & Pitman, N. 2004. Morinda fasciculata. 2006 IUCN Red List of Threatened Species.  Truy cập 22 tháng 8 năm 2007.

Thực vật Ecuador
Chi Nhàu


title: (5353) 1989 YT

text:
(5353) 1989 YT là một tiểu hành tinh vành đai chính. Nó được phát hiện bởi Yoshiaki Oshima ở Gekko Observatory ở Shizuoka Prefecture, Nhật Bản, ngày 20 tháng 12 năm 1989.

Xem thêm
Danh sách các tiểu hành tinh: 5001–6000

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser

Thiên thể phát hiện năm 1989
Tiểu hành tinh vành đai chính


title: Schreckensteinia felicella

text:
Schreckensteinia felicella là một loài bướm đêm thuộc họ Schreckensteiniidae. Nó được tìm thấy ở miền tây Bắc Mỹ, bao gồm và possibly limited to California.

Sải cánh dài 10–12 mm.

Ấu trùng ăn Castilleja affinis.

Tham khảo

Liên kết ngoài
mothphotographersgroup

Schreckensteinioidea


title: Nakajima Ki-115

text:
Chiếc Nakajima Ki-115 Tsurugi (剣|Kiếm) là một kiểu Máy bay cảm tử (Kamikaze) một chỗ ngồi được phát triển bởi Không lực Lục quân Đế quốc Nhật Bản vào giai đoạn kết thúc của Thế Chiến II cuối năm 1945. Hải quân Đế quốc Nhật Bản gọi kiểu máy bay này là Tōka (藤花|Đằng hoa).

Thiết kế và phát triển
Mục đích dự tính của kiểu máy bay này là dùng trong các cuộc tấn công Thần phong (Kamikaze) vào các tàu bè thuộc Hạm Đội Đồng Minh sẽ tham gia cuộc tấn công tương lai vào Nhật Bản, Chiến dịch Downfall, mà cuối cùng đã không xảy ra. Khi Bộ chỉ huy Tối cao Nhật Bản nghĩ rằng họ không có đủ những chiếc máy bay cũ lỗi thời dùng cho những cuộc tấn công kamikaze, họ đã quyết định phải chế tạo nhanh chóng một số lượng lớn những chiếc máy bay tự sát rẻ tiền đơn giản đề phòng việc tấn công vào nước Nhật.

Cấu tạo
Chiếc máy bay rất đơn giản, được làm bằng các vật liệu "không chiến lược" (chủ yếu là gỗ và thép). Nó sử dụng một kiểu bánh cất cánh vứt được (vì không cần hạ cánh) để giảm trọng lượng, nên bộ bánh đơn giản bằng ống thép hàn được gắn vào máy bay. Mặt cắt ngang thân chiếc máy bay có hình tròn chứ không phải hình elip như đa số các máy bay loại này và cỡ này vào thời đó. Kiểu thân này rất dễ chế tạo. Tuy nhiên, Tsurugi cũng có bảng điều khiển   với một số công cụ bay, bàn đạp bánh lái bổ sung cho cần nâng bánh lái và vị trí trang bị radio. Các điều khiển bay bao gồm cả bánh lái lượn và cánh nắp (trên phiên bản sản xuất).

Chiếc Ki-115 được thiết kế để có khả năng gắn bất kỳ kiểu động cơ nào đang được lưu trữ để dễ chế tạo, và cũng để tận dụng số động cơ lạc hậu của những năm 1920 và 1930. Chiếc máy bay đầu tiên (Ki-115a) được trang bị động cơ Nakajima Ha-35 bố trí hình tròn 1.150 mã lực, nhưng không rõ là liệu có kiểu động cơ nào khác đã được trang bị hay không. Sau khi thử nghiệm, những chiếc máy bay sản xuất đầu tiên được trang bị kiểu bánh cất cánh cải tiến và hai ống JATO (rocket hỗ trợ cất cánh)  (các nguồn khác cho rằng chúng được thiết kế để gia tốc giai đoạn cuối về hướng mục tiêu).

Tính năng bay

Chiếc máy bay đạt được tốc độ tối đa 512 km/h (320 dặm mỗi giờ) và có thể mang một bom nặng đến 800 kg, đủ để cắt đôi một chiếc tàu chiến Mỹ. Tuy nhiên chúng lại không có vũ khí tự vệ trên đường đi, nên trở thành một mục tiêu dễ dàng cho các máy bay tiêm kích đối phương.

Các điều khiển bay thô thiển, tầm nhìn tệ hại và tính năng bay kém cõi. Do tính đơn sơ, điều khiển cứng chắc và tầm nhìn mặt đất kém, Tsurugi có đặc tính cất cánh và hạ cánh rất kém và không ai có thể lái được trừ những phi công kinh nghiệm. Đã có những tai nạn rơi chết người khi thử nghiệm và huấn luyện . Dù vậy, phiên bản mới tốt hơn  có cải thiện các điều khiển bay và tầm nhìn được khẩn trương phát triển. Bộ chỉ huy Tối cao Nhật Bản dự tính chế tạo 8.000 chiếc mỗi tháng trong các xưởng trên khắp nước Nhật.

Tuy nhiên, chiến tranh kết thúc trước khi chúng được đem ra sử dụng. Từng chiếc máy bay riêng lẻ xem ra là một vũ khí không hiệu quả, nhưng nếu sử dụng từng đợt hằng trăm hoặc hằng ngàn chiếc chúng, có thể có hiệu quả hủy diệt thật sự. Tiêu bản máy bay duy nhất còn lại đến ngày nay là một chiếc tại Bảo tàng Quốc gia Hàng không và Không gian, trong tình trạng tháo rời.

Các phiên bản
 Ki-115 Tsurugi: Máy bay tấn công cảm tử (kamikaze) một chỗ ngồi, phiên bản sản xuất hàng loạt.

Các nước sử dụng

Lục quân Đế quốc Nhật Bản
Hải quân Đế quốc Nhật Bản

Đặc điểm kỹ thuật (Ki-115)

Đặc tính chung
 Đội bay: 01 người
 Chiều dài: 8,55 m (28 ft 1 in)
 Sải cánh: 8,60 m (28 ft 3 in)
 Chiều cao: 3,30 m (10 ft 10 in)
 Trọng lượng không tải: 1.690 kg (3.718 lb)
 Động cơ: 1 x động cơ Nakajima Ha-115 bố trí hình tròn, công suất 1.150 mã lực (860 kW) và hai rocket JATO hỗ trợ cất cánh

Đặc tính bay
 Tốc độ lớn nhất: 512 km/h (276 knot, 320 mph)
 Tầm bay tối đa: 1.200 km (648 nm, 745 mi)

Vũ khí
 800 kg (1.760 lb) bom

Tham khảo

Nội dung liên quan

Trình tự thiết kế
Ki-112 -
Ki-113 -
Ki-114 -
Ki-115 -
Ki-116 -
Ki-117 -
Ki-118

Danh sách liên quan
 Danh sách máy bay chiến đấu
 Danh sách máy bay quân sự Nhật Bản

Ki-115, Nakajima
Ki-115
Máy bay chiến đấu
Máy bay quân sự
Máy bay cường kích
Máy bay cánh dưới
Máy bay cảm tử
Máy bay quân sự trong Thế chiến thứ hai
Vũ khí tự sát Chiến tranh thế giới thứ hai Nhật Bản
Máy bay một động cơ cánh quạt


title: Hydroglyphus godeffroyi

text:
Hydroglyphus godeffroyi là một loài bọ cánh cứng trong họ Bọ nước. Loài này được Sharp miêu tả khoa học năm 1882.

Chú thích

Tham khảo

Bọ nước
Hydroglyphus


title: Cicciano

text:
Cicciano là một đô thị ở tỉnh Napoli ở vùng Campania, cách khoảng 30 km về phía đông bắc của Napoli. Tại thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2004, đô thị này có dân số 12.360 người và diện tích là 7,1 km².

Cicciano giáp các đô thị: Camposano, Comiziano, Nola, Roccarainola, Tufino.

Trung tâm thành phố có quảng trường Piazza Mazzini.

Biến động dân số

Tham khảo

Comune của tỉnh Napoli
Thành phố và thị trấn ở Campania


title: Biệt điện Trần Lệ Xuân

text:
Biệt điện Trần Lệ Xuân là một quần thể gồm ba biệt thự nằm ở số 2 đường Yết Kiêu, thành phố Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng, Việt Nam .

Vào thời kỳ Đệ Nhất Cộng hòa Việt Nam, công trình này là nơi nghỉ của gia đình Trần Lệ Xuân, Ngô Đình Nhu. Sau khi Ngô Đình Nhu và anh trai là Tổng thống Ngô Đình Diệm bị ám sát, Trần Lệ Xuân sống lưu vong, công trình này trở thành địa điểm du lịch. Sau đó, khu biệt thự được dùng làm Bảo tàng Sắc tộc Tây Nguyên và ngày nay trở thành Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, nơi lưu giữ Mộc bản triều Nguyễn.

Biệt điện Trần Lệ Xuân gồm ba biệt thự:
 Biệt thự Bạch Ngọc: nơi giải trí của gia đình Trần Lệ Xuân và sĩ quan cao cấp thời kỳ Đệ Nhất Cộng hòa.
 Biệt thự Hồng Ngọc: Trần Lệ Xuân xây dựng dự định dành cho cha của mình, ông Trần Văn Chương.
 Biệt thự Lam Ngọc: nơi nghỉ cuối tuần của riêng gia đình Trần Lệ Xuân.

Toàn bộ khuôn viên khu biệt thự rộng trên 13 ngàn mét vuông. Biệt thự Bạch Ngọc được trang bị hồ bơi nước nóng. Phía sau biệt thự Lam Ngọc là vườn hoa Nhật Bản. Biệt thự Lam Ngọc còn có đường hầm thoát hiểm và hầm trú ẩn.

Sau một thời gian trùng tu, Biệt điện Trần Lệ Xuân tiếp tục tái hoạt động trở lại vào năm 2008.

Tham khảo

Liên kết ngoài

Theo Báo Đất Việt, Bí mật 'chốn hưởng lạc' 13.000m2 của bà Trần Lệ Xuân, Báo Giáo dục Việt Nam, ngày 26/4/2011, truy cập ngày 23/6/2011.
Biệt điện Trần Lệ Xuân  trên trang của tỉnh Lâm Đồng

Công trình kiến trúc tại Đà Lạt
Du lịch Đà Lạt


title: Champigneulles-en-Bassigny

text:
Champigneulles-en-Bassigny là một xã thuộc tỉnh Haute-Marne trong vùng Grand Est đông bắc nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 350 mét trên mực nước biển.

Tham khảo

Champigneullesenbassigny


title: Limonius mirus

text:
Limonius mirus là một loài bọ cánh cứng trong họ Elateridae. Loài này được LeConte miêu tả khoa học năm 1853.

Chú thích

Tham khảo

Limonius


title: Connectix Virtual Game Station

text:
Virtual Game Station (VGS) là một trình giả lập của Connectix cho phép các trò chơi của Sony PlayStation chơi được trên máy vi tính. Lần đầu tiên nó ra mắt là cho máy Macintosh, năm 1999. VGS tạo ra bởi Aaron Giles. Trình giả lập CPU được biên dịch lại bởi Eric Traut.

Phát hành trong thời điểm Sony PlayStation đứng đầu về mức độ phổ biến, Virtual Game Station là trình giả lập PlayStation đầu tiên, cho bất kỳ nền tảng nào, cho phép các trò chơi chạy ở tốc độ tối đa ở các máy tính mạnh nhất, và trình giả lập này có thể chơi hầu hết các trò chơi cho PlayStation. Nó được quảng cáo là có thể chạy mức tối đa trên hệ thống iMac G3/233 MHz (dựa vào phần cứng đồ họa ATi), và trong một số trường hợp nó có thể chạy với tốc độ 200 MHz trên hệ thống 604el. Sự ra đời của sản phẩm này là một biến chuyển lớn về các trò chơi có mặt trên Macintosh từ rất ít, cho đến bộ sưu tập các trò chơi Playstation. Đồ họa có thể hiển thị toàn màn hình, ở tốc độ tối đa. Một vài tay cầm dạng Playstation có mặt trong VGS. Chức năng thiếu hụt duy nhất là không nhận được sức rung của DualShock hoặc súng ánh sáng.

VGS thực chất được thiết kế cho hệ NTSC nhưng sau này đã có thêm hệ PAL cho các trò chơi. Như PS1, chỉ có những trò chơi phát hành cho VGS mới chạy được, các đĩa sao cóp sẽ không chơi được, nhưng nó cũng không quá lâu để các tin tặc ra mắt phiên bản "Mod Chipped" cho phép chơi đĩa sao cóp. Phiên bản VGS 1.1 và 1.2 đã cố gắng làm cho việc chỉnh sửa để chơi đĩa sao cóp khó khăn hơn nhưng không thành, các phiên bản cho phép chơi đĩa cóp vẫn được ra mắt.
VGS được phổ biến mạnh mẽ, và giá của nó chỉ bằng một nửa giá của PS1 và không đòi hỏi phần cứng đặc biệt nào. VGS sau này được phát triển cho Microsoft Windows. Nó trở nên kém phổ biến hơn bởi có sự cạnh tranh của các trình giả lập khác như Bleem!, mặc dù nó có tính tương thích cao hơn.

Sony thấy được VGS như một mối nguy hại, và đệ đơn kiện  chống lại sự vi phạm bản quyền của Connectix. Trường hợp này đã kết thúc sự ân huệ đối với Connectix, Connectix đã không bán được sản phẩm trong thời gian chờ đợi vì Sony đã tuyên bố lệnh cấm của tòa . Sau này, Sony mua lại VGS từ Connectix và kết thúc sự phát triển của nó. Nhưng trong thời gian này PS2 đã gần ra mắt và PlayStation đã không còn đứng đầu nữa, mọi người đã chuyển sang chờ hệ máy mới.

Dẫn chứng

Xem thêm
 PlayStation
 Connectix
 Kỹ thuật phân tích ngược
 Bleem

Liên kết ngoài

Trình giả lập PlayStation
Phần mềm giả lập cho Mac OS


title: Melissodes nigroaenea

text:
Melissodes nigroaenea là một loài Hymenoptera trong họ Apidae. Loài này được Smith mô tả khoa học năm 1854.

Chú thích

Tham khảo

Melissodes
Động vật được mô tả năm 1854


title: 11606 Almary

text:
11606 Almary (1995 UU6) là một tiểu hành tinh vành đai chính được phát hiện ngày 19 tháng 10 năm 1995 bởi D. J. Tholen ở Mauna Kea Observatory.

Tham khảo

Liên kết ngoài
JPL Small-Body Database Browser ngày 11606 Almary

Tiểu hành tinh vành đai chính
Thiên thể phát hiện năm 1995


title: Mướp hương

text:
Mướp hay mướp ta, mướp hương, mướp gối (danh pháp khoa học: Luffa cylindrica) là loài thực vật có hoa thuộc họ Bầu bí, được (L.) M.Roem. mô tả khoa học lần đầu năm 1846. Nguồn gốc bản địa của cây được cho là ở Đông Nam Á và Nam Á, nhưng có ý kiến cho rằng xuất hiện sớm nhất ở Tây Phi .

Mô tả

Mướp là một loại cây thảo dạng dây leo. Lá mọc so le, dạng tim, có 5-7 thùy có răng. Hoa đơn tính, các hoa đực tập hợp thành chùm dạng chùy, các hoa cái mọc đơn độc. Quả dài 25-30cm hay hơn, rộng 6–8 cm, hình trụ thuôn, khi già thì khô, bên trong có nhiều xơ dai.

Thành phần hóa học
Quả chứa chất đắng, saponin, chất nhầy, xylan, mannan, galactan, lignin, mỡ, protein 1,5%. Trong quả tươi có nhiều choline, phytin, các amino acid tự do: lysin, arginin, acid aspartic, glycin, threonin, acid glutamic, alanin, tryptophan, phenylalanin và leucin.
Hạt chứa một chất đắng là cucurbitacin B, một saponin đắng kết tinh khi thủy phân cho acid oleonolic và một sapogenin trung tính; còn có một saponin khác.

Sử dụng
Cây mướp hương được trồng để lấy quả xanh và được dùng như một loại rau, hoặc được trồng làm cảnh. Xơ từ quả chín được dùng làm vật cọ rửa. Mướp hương cũng được sử dụng trong đông y.

Sử dụng trong đông y

Bộ phận dùng
Xơ mướp (retinervus Luffae Fructus), thường gọi là Ty qua lạc, Quả tươi (Fructus Luffae), thường gọi là Sinh ty qua. Lá, dây, rễ, hạt cũng được dùng.

Tính vị, tác dụng
Tính vị
 Xơ Mướp có vị ngọt, tính bình, có tác dụng thanh nhiệt giải độc, hoạt huyết thông lạc, lợi niệu tiêu thủng.
 Lá Mướp có vị đắng, chua, hơi hàn; có tác dụng chỉ huyết, thanh nhiệt giải độc, hoá đàm chỉ khái.
 Hạt Mướp có vị hơi ngọt, tính bình; có tác dụng thanh nhiệt hoá đàm, nhuận táo, sát trùng.
 Dây Mướp có vị ngọt, tính bình; có tác dụng thông kinh hoạt lạc, chỉ khái hoá đàm.
 Rễ Mướp có vị ngọt, tính bình; có tác dụng thanh nhiệt giải độc.
 Quả Mướp có vị ngọt, tính mát; có tác dụng thanh nhiệt hoá đàm, lương huyết giải độc.

Công dụng
 Quả Mướp thường dùng ăn chữa được chứng đậu sởi, khỏi lở sưng đau nhức, lại kích thích sự tiết sữa ở các bà mẹ đang nuôi con và tăng cường sự tuần hoàn.
 Xơ Mướp thường dùng trị gân cốt đau nhức, đau mình mẩy ngực sườn, bế kinh, sữa chảy không thông, viêm tuyến sữa, thủy thủng.
 Lá dùng trị ho gà, ho, nắng nóng miệng khát; dùng ngoài trị vết thương chảy máu ghẻ lở, bệnh mụn.
 Hạt dùng trị ho nhiều đờm, giun đũa, đái khó.
 Dây Mướp dùng trị đau lưng, ho, viêm mũi, viêm nhánh khí quản.
 Rễ dùng trị viêm mũi, viêm các xoang phụ của mũi.

Ảnh

Chú thích

Tham khảo
 Luffa aegyptiaca Picture

A
Rau ăn quả
Cây sợi
Cây thuốc
Thực vật ăn được


title: Châu Giang (huyện)

text:
Châu Giang là một huyện cũ thuộc tỉnh Hải Hưng, sau thuộc tỉnh Hưng Yên.

Địa lý
Huyện Châu Giang nằm ở phía tây tỉnh Hải Hưng, có vị trí địa lý:
Phía đông giáp các huyện Mỹ Văn và Kim Thi
Phía tây giáp thành phố Hà Nội và tỉnh Hà Sơn Bình với ranh giới là sông Hồng
Phía nam giáp huyện Kim Thi
Phía bắc giáp thành phố Hà Nội.

Lịch sử
Huyện được thành lập vào ngày 24 tháng 2 năm 1979 trên cơ sở hợp nhất huyện Khoái Châu với 14 xã của huyện Văn Yên (gồm phần lớn huyện Văn Giang cũ).

Đơn vị hành chính của huyện Châu Giang gồm 39 xã: An Vĩ, Bình Kiều, Bình Minh, Chí Tân, Cửu Cao, Dạ Trạch, Đại Hưng, Đại Tập, Dân Tiến, Đông Kết, Đông Ninh, Đông Tảo, Đồng Tiến, Hàm Tử, Hoàn Long, Hồng Tiến, Kim Ngưu, Liên Khê, Liên Nghĩa, Long Hưng, Mễ Sở, Minh Châu, Nhuế Dương, Ông Đình, Phụng Công, Phùng Hưng, Tân Châu, Tân Dân, Tân Tiến, Thắng Lợi, Thành Công, Thuần Hưng, Tứ Dân, Văn Phúc, Việt Cường, Việt Hòa, Xuân Quan, Yên Hòa, Yên Phú.

Ngày 6 tháng 11 năm 1996, tỉnh Hải Hưng được chia lại thành hai tỉnh Hải Dương và Hưng Yên. Huyện Châu Giang thuộc tỉnh Hưng Yên vừa tái lập.

Ngày 24 tháng 9 năm 1997, thành lập thị trấn Khoái Châu trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Kim Ngưu.

Ngày 14 tháng 5 năm 1999, thành lập thị trấn Văn Giang trên cơ sở toàn bộ diện tích tự nhiên và dân số của xã Văn Phúc.

Từ đó, huyện Châu Giang có 2 thị trấn: Khoái Châu, Văn Giang và 37 xã: An Vĩ, Bình Kiều, Bình Minh, Chí Tân, Cửu Cao, Dạ Trạch, Đại Hưng, Đại Tập, Dân Tiến, Đông Kết, Đông Ninh, Đông Tảo, Đồng Tiến, Hàm Tử, Hoàn Long, Hồng Tiến, Liên Khê, Liên Nghĩa, Long Hưng, Mễ Sở, Minh Châu, Nhuế Dương, Ông Đình, Phụng Công, Phùng Hưng, Tân Châu, Tân Dân, Tân Tiến, Thắng Lợi, Thành Công, Thuần Hưng, Tứ Dân, Việt Cường, Việt Hòa, Xuân Quan, Yên Hòa, Yên Phú.

Ngày 24 tháng 7 năm 1999, chuyển 5 xã: Hoàn Long, Minh Châu, Việt Cường, Yên Hòa, Yên Phú về huyện Yên Mỹ vừa tái lập. Đồng thời, chia lại huyện Châu Giang thành 2 huyện Khoái Châu và Văn Giang.
 Huyện Khoái Châu có thị trấn Khoái Châu và 24 xã: An Vĩ, Bình Kiều, Bình Minh, Chí Tân, Dạ Trạch, Đại Hưng, Đại Tập, Dân Tiến, Đông Kết, Đông Ninh, Đông Tảo, Đồng Tiến, Hàm Tử, Hồng Tiến, Liên Khê, Nhuế Dương, Ông Đình, Phùng Hưng, Tân Châu, Tân Dân, Thành Công, Thuần Hưng, Tứ Dân, Việt Hòa.
 Huyện Văn Giang có thị trấn Văn Giang và 10 xã: Cửu Cao, Liên Nghĩa, Long Hưng, Mễ Sở, Nghĩa Trụ, Phụng Công, Tân Tiến, Thắng Lợi, Vĩnh Khúc, Xuân Quan. Trong đó, 2 xã Nghĩa Trụ và Vĩnh Khúc được chuyển từ huyện Mỹ Văn về huyện Văn Giang.

Chú thích

Xem thêm

Hành chính Hưng Yên
Huyện cũ Việt Nam


title: Quincié-en-Beaujolais

text:
Quincié-en-Beaujolais là một xã thuộc tỉnh Rhône trong vùng Auvergne-Rhône-Alpes phía đông nước Pháp. Xã này nằm ở khu vực có độ cao trung bình 234 mét trên mực nước biển.

Tham khảo
INSEE

Xã của Rhône


title: Rapala (chi bướm)

text:
Rapala là một chi bướm ngày thuộc họ Lycaenidae.

Một số loài tiêu biểu
 Rapala arata (Bremer, 1861)
 Rapala cassidyi
 Rapala iarbus
 Rapala lankana
 Rapala melampus
 Rapala manea (Hewitson, [1863])
 Rapala schistacea
 Rapala scintilla
 Rapala selira
 Rapala sphinx
 Rapala suffusa
 Rapala tomokoae H. Hayashi, Schrőder & Treadaway, [1978]

Chú thích

Tham khảo

 images representing Rapala  at Consortium for the Barcode of Life

Deudorigini


title: Phóng sự ảnh

text:
Phóng sự ảnh còn được gọi là Câu chuyện bằng ảnh là một bộ hay một loạt các bức ảnh báo chí dùng để kể một câu chuyện hoặc gợi lên nhiều cảm xúc ở người xem từ những sự kiện có thật. Một phóng sự ảnh thường thể hiện những hình ảnh ở những lát cắt điển hình và sâu sắc.
Về phần trình bày, phóng sự ảnh trên báo in thường được bố trí vào một trang báo hoặc nhiều trang liên tiếp (phần lớn là hai trang giao nhau trên mặt báo).

Tác phẩm ảnh trong phóng sự
Ảnh trong phóng sự hoàn toàn là những tác phẩm nhiếp ảnh được chụp bằng phương pháp phóng sự (không có sự can thiệp, sắp đặt của người chụp ảnh) và luôn luôn phải có phần chú thích cụ thể đi kèm bức ảnh để chứng minh tính chân thực của sự việc. Một vài bức ảnh có thể có chú thích chung nếu diễn tả cùng một sự việc nhưng tại những góc nhìn khác nhau.

Cấu trúc của phóng sự ảnh
Như tất cả các tác phẩm báo chí khác, phóng sự ảnh bao gồm phần tít bài và nội dung tác phẩm. Có thể có hoặc không phần giới thiệu (Sa-pô).
Nội dung của một bài phóng sự ảnh bao gồm 3 phần chính: Tóm tắt nội dung tác phẩm bằng lời, bộ ảnh và chú thích ảnh.

Trình tự sắp xếp ảnh
Trình tự của một phóng sự ảnh có thể theo diễn biến thời gian, không gian (từ ngoài vào trong) hoặc cảm xúc (được sắp xếp một cách đặc biệt theo ý đồ của tác giả). Ngoài ra, một phóng sự ảnh có thể không tuân theo bất cứ trình tự nào, nghĩa là tác phẩm bao gồm một loạt những bức ảnh không được sắp đặt thứ tự, để có thể xem được tất cả trong một lúc hay được lựa chọn thứ tự bởi chính người xem.

Phân biệt phóng sự ảnh và chùm ảnh
Tất cả các phóng sự ảnh có thể coi là một bộ sưu tập các bức ảnh nhưng không phải tất cả các bộ ảnh đều là phóng sự ảnh. Chú ý điều này để phân biệt phóng sự ảnh và chùm ảnh. Có thể hiểu như sau: chùm ảnh cũng gồm nhiều ảnh nhưng hầu như chỉ đưa ra được một lát cắt của sự kiện còn phóng sự ảnh mang nội dung sâu sắc hơn, đôi khi là cả cái tốt và cái xấu.

Nguồn tham khảo

Tham khảo

Báo chí
Nhiếp ảnh


title: Balaguier-d'Olt

text:
Balaguier-d'Olt  là một xã ở tỉnh Aveyron, thuộc vùng Occitanie ở miền nam nước Pháp.

Xem thêm
Xã của tỉnh Aveyron

Tham khảo

Balaguierdolt