text:
CPU
CPU viết tắt của chữ Central Processing Unit (tiếng Anh), tạm dịch là bộ xử lý trung tâm, là các mạch điện tử trong một máy tính, thực hiện các câu lệnh của chương trình máy tính bằng cách thực hiện các phép tính số học, logic, so sánh và các hoạt động nhập/xuất dữ liệu (I/O) cơ bản do mã lệnh chỉ ra. Thuật ngữ này đã được sử dụng trong ngành công nghiệp máy tính kể từ đầu những năm 1960.[1] Theo truyền thống, thuật ngữ "CPU" chỉ một bộ xử lý, cụ thể là bộ phận xử lý và điều khiển (Control Unit) của nó, phân biệt với những yếu tố cốt lõi khác của một máy tính nằm bên ngoài như bộ nhớ và mạch điều khiển xuất/nhập dữ liệu.[2]
Hình thức, thiết kế và thực hiện của CPU đã thay đổi theo tiến trình lịch sử, nhưng hoạt động cơ bản của nó vẫn còn gần như không thay đổi. Thành phần chủ yếu của CPU bao gồm các bộ phận số học logic (ALU) thực hiện phép tính số học và logic, các thanh ghi lưu các tham số để ALU tính toán và lưu trữ các kết quả trả về, và một bộ phận kiểm soát với nhiệm vụ nạp mã lệnh từ bộ nhớ và "thực hiện" chúng bằng cách chỉ đạo các hoạt động phối hợp của ALU, các thanh ghi và các thành phần khác.
Hầu hết các CPU hiện đại đều là các vi xử lý, có ý nghĩa là chúng được đặt trên một chip vi mạch (IC) đơn. Một vi mạch có chứa một CPU cũng có thể chứa bộ nhớ, giao diện cho các thiết bị ngoại vi, và các thành phần khác của một máy tính; việc các thiết bị tích hợp như vậy được gọi theo nhiều cách khác nhau: vi điều khiển hoặc hệ thống trên một vi mạch (SoC). Một số máy tính sử dụng một CPU đa nhân là một con chip duy nhất có chứa hai hoặc nhiều CPU được gọi là "lõi"; Trong bối cảnh đó, các chip đơn đôi khi được gọi là "khe cắm" - socket.[3] Mảng vi xử lý và bộ xử lý vector có nhiều bộ xử lý hoạt động song song, không có bộ xử lý nào được coi là trung tâm.
Một CPU năm 1971 chỉ có 2.300 transitor thì hiện nay (2016) đã có tới 7,2 tỉ transitor với 22 nhân nhờ quá trình sản xuất 14nm (dòng 22-core Xeon Broadwell-E5).[4] Hiện nay người ta đang hướng tới công nghệ sản xuất 7nm và 5nm với CPU, hứa hẹn sẽ có những dòng CPU tiết kiệm năng lượng và hiệu suất cao hơn nữa.
Mục lục
- 1 Lịch sử
- 2 Hoạt động
- 3 Thành phần
- 4 Tốc độ
- 5 Các nhà sản xuất
- 6 Chú thích
- 7 Tham khảo
- 8 Xem thêm
- 9 Liên kết ngoài
Lịch sử
Máy tính cổ như ENIAC muốn thực hiện các nhiệm vụ khác nhau thì phải nối lại hoàn toàn các mạch điện, điều này khiến các máy này được gọi là "máy tính có chương trình cố định".[5] Thuật ngữ "CPU" thường được định nghĩa là một thiết bị để chạy phần mềm (chương trình máy tính), các thiết bị đầu tiên mà có thể được gọi là CPU đi kèm với sự ra đời của máy tính có khả năng lưu trữ chương trình.
Ý tưởng về một máy tính lưu trữ chương trình đã hiện diện trong thiết kế ENIAC của J. Presper Eckert và John William Mauchly, nhưng đã được bỏ qua ngay từ đầu để nó có thể được hoàn thành sớm hơn.[6] Ngày 30 tháng sáu năm 1945, trước khi ENIAC được tạo ra, nhà toán học John von Neumann công bố bài báo mang tên First Draft of a Report on the EDVAC. Bài báo là phác thảo của một máy tính chạy chương trình được lưu trữ mà cuối cùng sẽ được hoàn thành vào tháng 8 năm 1949.[7] EDVAC được thiết kế để thực hiện một số lượng nhất định các lệnh khác nhau. Đáng chú ý là các chương trình viết cho EDVAC đã được lưu trữ trong bộ nhớ máy tính có tốc độ cao thay cho hệ thống dây điện vật lý của máy tính.[8] Điều này đã vượt qua một hạn chế nghiêm trọng của ENIAC, đó là thời gian đáng kể và nỗ lực cần thiết để cấu hình lại máy tính để thực hiện một nhiệm vụ mới. Với thiết kế von Neumann, các chương trình mà EDVAC chạy có thể được thay đổi chỉ đơn giản bằng cách thay đổi các nội dung của bộ nhớ. Tuy nhiên, EDVAC không phải là máy tính lưu trữ chương trình đầu tiên; Manchester Small-Scale Experimental Machine,một nguyên mẫu máy tính có lưu trữ một chương trình nhỏ, chạy chương trình đầu tiên của mình vào ngày 21 tháng 6 năm 1948[9] và Manchester Mark 1 chạy chương trình đầu tiên của mình trong đêm 16-17 tháng 6 năm 1949.[10]
Các CPU đời đầu sử dụng các thiết kế tùy chỉnh như là một phần của một máy tính lớn và đôi khi rất khác biệt.[11] Tuy nhiên, phương pháp này thiết kế CPU tùy chỉnh cho một ứng dụng cụ thể đã nhường chỗ cho sự phát triển của bộ vi xử lý đa mục đích sản xuất với số lượng lớn. Tiêu chuẩn này bắt đầu trong thời đại máy tính mainframe sử dụng transistor, máy tính mini và đã nhanh chóng tăng tốc với sự phổ biến của các vi mạch (IC). Các vi mạch đã cho phép CPU ngày càng phức tạp được thiết kế và sản xuất nhỏ đến cỡ nanômét.[12] Hai quy trình thu nhỏ hóa và tiêu chuẩn hóa của CPU đã làm tăng nhanh sự có mặt của các thiết bị kỹ thuật số trong cuộc sống hiện đại vượt xa các ứng dụng hạn chế của máy tính chuyên dụng. Bộ vi xử lý hiện đại xuất hiện trong các thiết bị điện tử khác nhau, từ xe ô tô[13] đến điện thoại di động,[14] và thậm chí cả trong đồ chơi.[15]
Trong khi von Neumann thường được ghi công với việc thiết kế của máy tính có khả năng lưu trữ chương trình vì thiết kế EDVAC của ông, và thiết kế này được gọi là kiến trúc von Neumann, những người khác trước ông như Konrad Zuse cũng đã đề xuất và thực hiện những ý tưởng tương tự.[16] Cái gọi là kiến trúc Harvard của Harvard Mark I, được hoàn thiện trước EDVAC,[17][18] cũng sử dụng một thiết kế được lưu trữ chương trình sử dụng băng giấy đục lỗ thay vì bộ nhớ điện tử.[19] Sự khác biệt cơ bản giữa các kiến trúc von Neumann và Harvard là máy Harvard tách rời việc lưu trữ và xử lý các lệnh CPU và dữ liệu, trong khi máy của von Neumann sử dụng bộ nhớ không gian chung cho cả hai.[20] Hầu hết các CPU hiện đại chủ yếu sử dụng ý tưởng von Neumann trong thiết kế, nhưng CPU với kiến trúc Harvard được xem là tốt, đặc biệt là trong các ứng dụng nhúng; Ví dụ, các vi điều khiển Atmel AVR là các bộ xử lý kiến trúc Harvard.[21]
Rơle và đèn điện tử chân không đã được sử dụng phổ biến để làm các thành phần chuyển mạch;[22][23] một máy tính hữu ích đòi hỏi hàng ngàn hoặc hàng chục ngàn các thiết bị chuyển mạch như vậy. Tốc độ tổng thể của một hệ thống phụ thuộc vào tốc độ của thiết bị chuyển mạch. Máy tính dùng đèn chân không như EDVAC có thời gian sử dụng trung bình tám giờ trước khi nó bị hỏng, trong khi máy tính dùng rơle như Harvard Mark I (chậm hơn, nhưng được tạo ra sớm hơn) rất ít khi hỏng hóc.[1] Cuối cùng, CPU dùng đèn chân không đã trở thành thống trị bởi vì những lợi thế đáng kể về tốc độ của nó đã thắng những vấn đề về độ tin cậy. Hầu hết các CPU đồng bộ ban đầu chạy ở tốc độ thấp hơn so với các thiết kế vi điện tử hiện đại. tần số tín hiệu đồng hồ khác nhau, từ 100 kHz đến 4 MHz rất phổ biến vào thời kỳ này, giới hạn phần lớn bởi tốc độ của các thiết bị chuyển mạch của CPU.[24]
Các CPU dùng tranzito
Sự phức tạp thiết kế của CPU tăng lên khi hàng loạt công nghệ khác nhau tạo thuận lợi cho việc xây dựng các thiết bị điện tử nhỏ hơn và đáng tin cậy hơn. Những cải tiến đầu tiên như vậy đi kèm với sự ra đời của transistor. CPU bán dẫn trong suốt những năm 1950 và 1960 không còn phải được xây dựng bằng các phần tử chuyển mạch cồng kềnh, không đáng tin cậy và mong manh như đèn điện tử chân không và rơle.[25] Với cải tiến này nhiều CPU phức tạp và đáng tin cậy được xây dựng trên một hoặc một số mạch in chứa các thành phần riêng biệt.
Năm 1964, IBM giới thiệu kiến trúc máy tính System/360, được sử dụng trong một loạt các máy tính có khả năng chạy các chương trình tương tự với tốc độ và hiệu suất khác nhau.[26] Điều này có ý nghĩa tại thời điểm đó khi hầu hết các máy tính điện tử là không tương thích với nhau, ngay cả những máy tính có chung nhà sản xuất. Để tạo điều kiện cho cải tiến này, IBM sử dụng các khái niệm về một vi chương trình (thường được gọi là "vi mã"), vi mã này vẫn được sử dụng rộng rãi trong các CPU hiện đại.[27] Kiến trúc System/360 trở nên phổ biến đến mức nó thống trị thị trường máy tính mainframe trong hàng thập kỷ và để lại một di sản vẫn được tiếp tục với các máy tính hiện đại zSeries của IBM.[28][29] Năm 1965, Digital Equipment Corporation (DEC) giới thiệu một máy tính có ảnh hưởng nhằm vào thị trường khoa học và nghiên cứu, PDP-8.[30]
Máy tính mạch bán dẫn có một số lợi thế khác biệt so với những máy tính trước đó. Bên cạnh độ tin cậy tăng lên và tiêu thụ điện năng giảm đi, bóng bán dẫn cũng cho phép CPU hoạt động với tốc độ cao hơn nhiều vì thời gian chuyển đổi ngắn hơn của một bóng bán dẫn so với một đèn điện tử hoặc rơle.[31] Nhờ độ tin cậy tăng lên cũng như việc tăng đáng kể tốc độ của các thành phần chuyển mạch (với các bóng bán dẫn được dùng gần như hoàn toàn trong thời gian này), tốc độ xung nhịp CPU tăng lên tới hàng chục megahertz trong giai đoạn này.[32] Ngoài ra, trong khi CPU dùng bóng bán dẫn rời rạc và vi mạch CPU được sử dụng rộng rãi, các thiết kế mới có hiệu suất cao như các xử lý vectơ SIMD (Single Instruction Multiple Data) bắt đầu xuất hiện.[33] Những thiết kế thử nghiệm đầu tiên này sau đó đã dẫn đến thời đại của các siêu máy tính chuyên ngành như các máy được Cray Inc và Fujitsu Ltd sản xuất.
Các CPU tích hợp quy mô nhỏ
Trong thời gian này, một phương pháp sản xuất nhiều transistor kết nối với nhau trong một không gian nhỏ gọn đã được phát triển. Các mạch tích hợp (IC) cho phép một số lượng lớn các bóng bán dẫn được sản xuất trên một chip bán dẫn. Lúc đầu chỉ mạch kỹ thuật số rất cơ bản không chuyên đầu tiên như cổng NOR được thu nhỏ vào vi mạch. CPU dựa trên những khối vi mạch thường được gọi là thiết bị "tích hợp quy mô nhỏ"(SSI). Vi mạch SSI, chẳng hạn như những vi mạch được dùng trong các máy tính hướng dẫn tàu Apollo, thường chứa lên đến một vài nghìn transistor. Để xây dựng toàn bộ một CPU trên vi mạch SSI cần hàng ngàn chip, nhưng vẫn tiêu thụ ít không gian và điện năng hơn nhiều so với thiết kế bằng bóng bán dẫn trước đó.
System/370 của IBM, phiên bản kế tục System/360, sử dụng vi mạch SSI thay vì dùng module bán dẫn rời rạc của Solid Logic Technology. Máy tính PDP-8/I and KI10 PDP-10 của DEC cũng chuyển từ các bóng bán dẫn riêng lẻ được PDP-8 và PDP-10 sử dụng và chuyển qua dùng vi mạch SSI, và dòng máy PDP-11 cực kỳ phổ biến của họ ban đầu được xây dựng với vi mạch SSI nhưng cuối cùng đã được thay thế bằng các vi mạch LSI khi nó ra đời.
Các CPU tích hợp quy mô lớn
Lee Boysel xuất bản các bài báo có ảnh hưởng, trong đó có một "tuyên ngôn" năm 1967, trong đó mô tả làm thế nào để xây dựng máy tính tương đương với một máy tính mainframe 32-bit từ một số lượng tương đối nhỏ các mạch tích hợp quy mô lớn (LSI).[34][35] Vào thời điểm đó, cách duy nhất để xây dựng chip LSI, một con chip với một trăm hoặc nhiều cổng, bằng cách xây dựng chúng sử dụng một quá trình MOS (chẳng hạn PMOS logic, NMOS logic, hoặc CMOS logic). Tuy nhiên, một số công ty tiếp tục xây dựng các bộ xử lý dùng chip lưỡng cực vì các bán dẫn lưỡng cực nhanh hơn nhiều so với các chip MOS; chẳng hạn, Datapoint tạo các bộ vi xử lý bằng chip TTL cho đến đầu những năm 1980.[35]
Các nhà sản xuất máy tính tốc độ cao muốn chúng chạy nhanh chóng, vì vậy trong những năm 1970 họ xây dựng các CPU từ các vi mạch tích hợp quy mô nhỏ (SSI) và quy mô trung bình (MSI) bao gồm các cổng TTL của vi mạch họ 7400. Vào thời điểm đó, vi mạch MOS quá chậm đến nỗi chúng chỉ được coi là hữu ích trong một vài ứng dụng thích hợp với yêu cầu công suất thấp.[36][37]
Khi công nghệ vi điện tử phát triển mạnh, nó gia tăng số lượng bóng bán dẫn được đặt trên một IC, giảm số lượng IC riêng cần thiết để tạo ra một CPU hoàn chỉnh. Các vi mạch MSI và LSI tăng lượng transistor lên đến hàng trăm, và sau đó hàng ngàn. Đến năm 1968, số lượng IC cần thiết để xây dựng một CPU hoàn chỉnh đã được giảm xuống còn 24 IC của tám loại khác nhau, với mỗi IC chứa khoảng 1000 MOSFET.[38] Tương phản hoàn toàn với các vi mạch SSI và MSI của nó, vi mạch LSI đầu tiên của PDP-11 chứa một CPU bao gồm chỉ có bốn mạch tích hợp LSI.[39]
Các bộ vi xử lý
- Xem chi tiết: Vi xử lý
Trong những năm 1970, những phát minh cơ bản của Federico Faggin (IC MOS cổng silicon với cổng tự liên kết cùng với các phương pháp thiết kế logic ngẫu nhiên mới của ông) đã thay đổi việc thiết kế và sản xuất CPU mãi mãi. Kể từ sự ra đời của bộ vi xử lý thương mại đầu tiên (Intel 4004) vào năm 1970, và bộ vi xử lý lần đầu tiên được sử dụng rộng rãi (Intel 8080) năm 1974, mô hình này của CPU đã gần như hoàn toàn vượt qua tất cả các bộ phận xử lý trung tâm khác. Các nhà sản xuất máy tính lớn và máy tính mini thời kỳ này tung ra các chương trình phát triển vi mạch độc quyền để nâng cấp kiến trúc máy tính cũ của họ, và cuối cùng tạo ra bộ vi xử lý tương thích với tập lệnh cũ của các phần cứng và phần mềm cũ. Kết hợp với sự ra đời và cuối cùng thành công khắp nơi của máy tính cá nhân, thuật ngữ CPU bây giờ được áp dụng gần như độc quyềnBản mẫu:Efn cho các bộ vi xử lý. Một số CPU (gọi là lõi) có thể được kết hợp trong một chip xử lý duy nhất.[40]
Các thế hệ trước của CPU cũng được sản xuất như các linh kiện điện tử và vô số vi mạch (IC) trên một hay nhiều mạch in.[41] Bộ vi xử lý là các CPU được sản xuất trên một số lượng rất nhỏ các IC; thường chỉ là một.[42] Tổng thể kích thước CPU nhỏ hơn, là một kết quả của việc sản xuất trên cùng một khuôn, khiến thời gian chuyển đổi nhanh hơn vì các yếu tố vật lý như giảm điện dung ký sinh tại cổng.[43][44] Điều này đã cho phép các bộ vi xử lý đồng bộ có tốc độ xung nhịp từ hàng chục megahertz đến vài gigahertz. Ngoài ra, vì khả năng để xây dựng transistor cực nhỏ trên một vi mạch đã tăng lên, sự phức tạp và số lượng bóng bán dẫn trong một CPU duy nhất đã tăng lên nhiều lần. Xu hướng được kiểm chứng rộng rãi này được đặt tên là Định luật Moore, mà đã được chứng minh qua thực tế là một yếu tố dự báo khá chính xác về sự phát triển của CPU (và các IC phức tạp khác).[45]
Trong khi mức độ phức tạp, quy mô, xây dựng, và dạng tổng quát của CPU đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 1950,[46] đáng chú ý là các thiết kế cơ bản và chức năng của nó đã không thay đổi chút nào. Hầu như tất cả các CPU phổ biến hiện nay có thể được mô tả rất chính xác như các máy lưu trữ chương trình theo kiểu von Neumann.Bản mẫu:Efn Khi định luật Moore nói trên vẫn tiếp tục đúng,[45] mối quan tâm phát sinh về các giới hạn của công nghệ bóng bán dẫn mạch tích hợp. Thu nhỏ tối đa các cửa điện tử đang gây ra những ảnh hưởng của hiện tượng như electromigration và rò rỉ dưới ngưỡng đã nhiều hơn đáng kể. Những mối quan tâm mới là một trong nhiều yếu tố khiến các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu các phương pháp mới của máy tính như máy tính lượng tử, cũng như để mở rộng việc sử dụng tính toán song song và các phương pháp khác nhằm mở rộng tính hữu ích của các mô hình von Neumann cổ điển.
Hoạt động
Các hoạt động cơ bản của hầu hết các CPU, không phụ thuộc hình thức vật lý, là thực hiện một chuỗi các tập lệnh được lưu trữ, gọi là chương trình. Các mã lệnh chờ thực hiện này được lưu giữ trong một số loại bộ nhớ máy tính. Gần như tất cả các CPU có các bước: lấy thông tin, giải mã và thực hiện lệnh khi hoạt động, và được gọi chung là chu kỳ lệnh.
Sau khi thực hiện một lệnh, toàn bộ quá trình lặp đi lặp lại, với sự chu kỳ lệnh tiếp theo thường lấy các lệnh tiếp theo trong chuỗi vì giá trị tăng lên trong thanh ghi con trỏ lệnh. Nếu một lệnh nhảy được thực hiện, con trỏ lệnh sẽ được sửa đổi để chứa địa chỉ của lệnh đã thay đổi và thực hiện chương trình tiếp tục như bình thường. Trong các CPU phức tạp hơn, nhiều lệnh có thể được tải xuống, giải mã, và thực hiện đồng thời. Phần này mô tả những gì thường được gọi là "đường ống RISC cổ điển", vốn khá phổ biến trong các CPU đơn giản được sử dụng trong nhiều thiết bị điện tử (thường được gọi là vi điều khiển). Nó chủ yếu bỏ qua vai trò quan trọng của CPU cache, và do đó bỏ qua các giai đoạn tiếp cận của các đường ống.
Một số lệnh thao tác truy cập chương trình chứ không phải tạo ra dữ liệu kết quả trực tiếp; lệnh như vậy thường được gọi là "lệnh nhảy" và cho phép chương trình chạy lặp vòng, thực hiện chương trình có điều kiện (thông qua việc sử dụng một bước nhảy có điều kiện), và khả năng viết các chương trình con.Bản mẫu:Efn Trong một số bộ vi xử lý, một số lệnh khác thay đổi trạng thái của các bit trong một thanh ghi "cờ". Những cờ này có thể được sử dụng để thay đổi cách ứng xử của chương trình, vì chúng thường chỉ ra kết quả của các toán tử khác nhau. Ví dụ, trong bộ vi xử lý khi một lệnh "so sánh" đánh giá hai giá trị, chúng xóa bit trong những thanh ghi cờ để chỉ ra số nào lớn hơn số nào, hoặc hai số được so sánh là bằng nhau; một trong những cờ này sau đó có thể được một lệnh nhảy sử dụng để xác định rẽ nhánh tùy theo kết quả so sánh trên.
Thành phần
Khối điều khiển (CU - Control Unit)
Là thành phần của CPU có nhiệm vụ thông dịch các lệnh của chương trình và điều khiển hoạt động xử lí, được điều tiết chính xác bởi xung nhịp đồng hồ hệ thống.Phần này là phần cốt lõi của một bộ xử lí được cấu tạo từ các mạch logic so sánh với các linh kiện bán dẫn như transistor tạo thành.
Khối tính toán ALU (Arithmetic Logic Unit)
Chức năng thực hiện các phép toán số học và logic sau đó trả lại kết quả cho các thanh ghi hoặc bộ nhớ.
Các thanh ghi (Registers)
Là các bộ nhớ có dung lượng nhỏ nhưng tốc độ truy cập rất cao, nằm ngay trong CPU, dùng để lưu trữ tạm thời các toán hạng, kết quả tính toán, địa chỉ các ô nhớ hoặc thông tin điều khiển. Mỗi thanh ghi có một chức năng cụ thể. Thanh ghi quan trọng nhất là bộ đếm chương trình (PC - Program Counter) chỉ đến lệnh sẽ thi hành tiếp theo.
Opcode
Phần bộ nhớ chứa mã máy của cpu(không bắt buộc) để có thể thực thi các lệnh trong file thực thi.
phần điều khiển
Thực hiện việc điều khiển các khối và điều khiển tần số xung nhịp. Mạch xung nhịp đồng hồ hệ thống dùng để đồng bộ các thao tác xử lí trong và ngoài CPU theo các khoảng thời gian không đổi. Khoảng thời gian chờ giữa hai xung gọi là chu kỳ xung nhịp. Tốc độ theo đó xung nhịp hệ thống tạo ra các xung tín hiệu chuẩn thời gian gọi là tốc độ xung nhịp – tốc độ đồng hồ tính bằng triệu đơn vị mỗi giây (MHz).Phần này là không cần thiết cho một cpu nhưng hầu hết có trong kiến trúc cisc.
Tốc độ
Tốc độ xử lý của máy tính chủ yếu phụ thuộc vào tốc độ của CPU, nhưng nó cũng phụ thuộc vào các phần khác như bộ nhớ RAM, bo mạch đồ họa, ổ cứng, v.v..
Có nhiều công nghệ làm tăng tốc độ xử lý của CPU. Ví dụ: pipeline, turbo boost, siêu phân luồng, v.v..
Tốc độ CPU có liên hệ với tần số đồng hồ làm việc của nó (tính bằng các đơn vị như MHz, GHz, v.v..). Trước năm 2005, tần số này cao hơn cũng có nghĩa là tốc độ xử lý cao hơn. Tuy nhiên khi chỉ so sánh như vậy là bỏ qua rất nhiều yếu tố khác. (Ví dụ: CPU Intel Core 2 Duo (2 nhân) có tần số 2,6 GHz có thể xử lí nhanh hơn CPU Intel Pentium 4 (1 nhân) 3,4 GHz hay dòng Intel Core 2 Duo (2 nhân) 2,6 GHz GHz lại yếu hơn dòng Core i3 (2 nhân) với cùng 2,6 GHz GHz rất nhiều). Do vậy hiện nay, nhà sản xuất CPU như Intel dùng khái niệm đánh giá trên hiệu suất làm việc (performance rating -P.R) cho các dòng Core i3, i5, i7.
Tốc độ CPU còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:
- Số nhân xử lý (2,4,10,22 nhân...), càng nhiều nhân càng mạnh
- Công nghệ sản xuất (32nm, 22nm,14nm..), càng nhỏ càng tiết kiệm điện và hiệu năng cao hơn.
- Công nghệ làm tăng tốc độ xử lý của CPU (pipeline, turbo boost, siêu phân luồng, v.v.),
- Bộ nhớ đệm - bộ nhớ dùng để lưu các lệnh/dữ liệu thường dùng hay có khả năng sẽ được dùng trong tương lai gần, giúp giảm bớt thời gian chờ đợi của CPU. Ví dụ: Intel Core 2 Duo sử dụng chung cache L2 (shared cache) giúp cho tốc độ xử lý của hệ thống hai nhân mới này cao hơn so với hệ thống hai nhân thế hệ thứ nhất (Intel Pentium D) với mỗi nhân từng bộ nhớ đệm L2 riêng biệt.
- Đồ họa tích hợp (vd: Intel HD Graphics 530 mạnh ngang một card màn hình mạnh như Inno3D GT 730 1 GB)[47]
- TDP (công suất thoát nhiệt), lượng nhiệt chip xử lý tỏa ra mà hệ thống làm mát cần phải giải tỏa. TDP thường cho biết mức tiêu thụ điện của con chip, con số này càng thấp càng tốt.
Các nhà sản xuất
Hai nhà sản xuất CPU lớn nhất hiện nay là Intel và AMD.
Một trong những CPU đầu tiên của hãng Intel là Intel 4004. Được tung ra thị trường vào tháng 11 năm 1971, Intel 4004 có 2250 transistor và 16 chân. Một CPU khác của Intel được tung ra thị trường năm 2006 là Intel Northwood P4ntium, có 55 triệu transistor và 478 chân.
Nhà sản xuất AMD (Advanced Micro Devices) cũng được đánh giá cao:
APU(Dòng tích hợp nhân đồ họa của AMD):
-A10[ 58xx(k), 68xx(k), 78xx(k)] với sức mạnh đồ họa tích hợp sánh ngang với các GPU tầm trung.
Chú thích
Tham khảo
- ↑ 1,0 1,1 Weik, Martin H. (1961). A Third Survey of Domestic Electronic Digital Computing Systems. Ballistic Research Laboratory. http://ed-thelen.org/comp-hist/BRL61.html.
- ↑ Kuck, David (1978). Computers and Computations, Vol 1. John Wiley & Sons, Inc.. tr. 12. ISBN 0471027162.
- ↑ “Intel Performance Counter MonitorBản mẫu:Snd A better way to measure CPU utilization” (December 18, 2014). Truy cập February 17, 2015.
- ↑ “Transistor_count”.
- ↑ Regan, Gerard. A Brief History of Computing. tr. 66. ISBN 1848000839. https://books.google.com/books?isbn=1848000839. Truy cập 26 November 2014.
- ↑ “Bit By Bit”. Haverford College. Bản chính lưu trữ October 13, 2012. Truy cập August 1, 2015.
- ↑ First Draft of a Report on the EDVAC. Moore School of Electrical Engineering, University of Pennsylvania. 1945. http://www.virtualtravelog.net/entries/2003-08-TheFirstDraft.pdf.
- ↑ Stanford University. “The Modern History of Computing”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Truy cập September 25, 2015.
- ↑ Enticknap, Nicholas (Summer 1998), “Computing's Golden Jubilee”, Resurrection (The Computer Conservation Society) (20), ISSN 0958-7403, http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d. Truy cập 19 April 2008
- ↑ “The Manchester Mark 1”. The University of Manchester. Truy cập September 25, 2015.
- ↑ “The First Generation”. Computer History Museum. Truy cập September 29, 2015.
- ↑ “The History of the Integrated Circuit”. Truy cập September 29, 2015.
- ↑ “Motoring with microprocessors”. Embedded. Truy cập November 15, 2015.
- ↑ “Mobile Processor Guide – Summer 2013”. Android Authority. Truy cập November 15, 2015.
- ↑ “ARM946 Processor”. ARM. Truy cập November 15, 2015.
- ↑ “Konrad Zuse”. Computer History Museum. Truy cập September 29, 2015.
- ↑ “Timeline of Computer History: Computers”. Computer History Museum. Truy cập November 21, 2015.
- ↑ White, Stephen. “A Brief History of Computing - First Generation Computers”. Truy cập November 21, 2015.
- ↑ “Harvard University Mark - Paper Tape Punch Unit”. Computer History Museum. Truy cập November 21, 2015.
- ↑ “What is the difference between a von Neumann architecture and a Harvard architecture?”. ARM. Truy cập November 22, 2015.
- ↑ “Advanced Architecture Optimizes the Atmel AVR CPU”. Atmel. Truy cập November 22, 2015.
- ↑ “Switches, transistors and relays”. BBC. Truy cập 7 February 2016.
- ↑ “Introducing the Vacuum Transistor: A Device Made of Nothing”. IEEE Spectrum. Truy cập 7 February 2016.
- ↑ “What Is Computer Performance?”. The National Academies Press. Truy cập May 16, 2016.
- ↑ “1953: Transistorized Computers Emerge”. Computer History Museum. Truy cập June 3, 2016.
- ↑ “IBM System/360 Dates and Characteristics”. IBM.
- ↑ Amdahl, G. M.; Blaauw, G. A.; Brooks, F. P. Jr. (April 1964). "Architecture of the IBM System/360". IBM Journal of Research and Development (IBM) 8 (2): 87–101. doi:10.1147/rd.82.0087. ISSN 0018-8646.
- ↑ “50 years ago, IBM created mainframe that helped send men to the Moon”. Ars Technica. Truy cập 9 April 2016.
- ↑ “Why won't you DIE? IBM's S/360 and its legacy at 50”. The Register. Truy cập 9 April 2016.
- ↑ “Online PDP-8 Home Page, Run a PDP-8”. Truy cập September 25, 2015.
- ↑ “Transistors, Relays, and Controlling High-Current Loads”. New York University. ITP Physical Computing. Truy cập 9 April 2016.
- ↑ “A Brief History of CPUs: 31 Awesome Years of x86”. PC Gamer. Truy cập June 15, 2016.
- ↑ Patterson, David A.; Hennessy, John L.; Larus, James R. (1999). Computer organization and design: the hardware/software interface (ấn bản 2. ed., 3rd print.). San Francisco: Kaufmann. tr. 751. ISBN 1558604286.
- ↑ Ross Knox Bassett.
- ↑ 35,0 35,1 Ken Shirriff.
- ↑ "Speed & Power in Logic Families".
- ↑ T. J. Stonham.
- ↑ R. K. Booher.
- ↑ "LSI-11 Module Descriptions". LSI-11, PDP-11/03 user's manual (ấn bản 2nd). Maynard, Massachusetts: Digital Equipment Corporation. November 1975. 4–3. http://www.bitsavers.org/pdf/dec/pdp11/1103/EK-LSI11-TM-002.pdf.
- ↑ Margaret Rouse (March 27, 2007). “Definition: multi-core processor”. TechTarget. Truy cập March 6, 2013.
- ↑ Richard Birkby. “A Brief History of the Microprocessor”. Truy cập October 13, 2015.
- ↑ Osborne, Adam (1980). An Introduction to Microcomputers. Volume 1: Basic Concepts (ấn bản 2nd). Berkeley, California: Osborne-McGraw Hill. ISBN 0-931988-34-9.
- ↑ “Why has CPU frequency ceased to grow?”. Intel. Truy cập October 14, 2015.
- ↑ “MOS Transistor - Electrical Engineering & Computer Science”. University of California. Truy cập October 14, 2015.
- ↑ 45,0 45,1 (PDF) Excerpts from A Conversation with Gordon Moore: Moore's Law. Intel. 2005. ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf. Truy cập 25 tháng 7 năm 2012.
- ↑ “A Brief History of CPUs: 31 Awesome Years of x86”. Maximum PC. Truy cập December 10, 2015.
- ↑ “So sánh HD530 với cảd màn hình”.
Xem thêm
Liên kết ngoài
- 25 vi chip khuynh đảo thế giới – bài viết tiếng Anh của Institute of Electrical and Electronics Engineers.

markdown:
![ Bulbgraph.png](https://tusach.thuvienkhoahoc.com/images/thumb/6/60/Bulbgraph.png/32px-Bulbgraph.png)
**Chủ đề nóng:** [Phương pháp kỷ luật tích cực](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_k%E1%BB%B7_lu%E1%BA%ADt_t%C3%ADch_c%E1%BB%B1c)- [Cổ học tinh hoa](/wiki/C%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc_tinh_hoa._Nguy%E1%BB%85n_V%C4%83n_Ng%E1%BB%8Dc,_Tr%E1%BA%A7n_L%C3%AA_Nh%C3%A2n)- [Những thói hư tật xấu của người Việt](/wiki/Nh%E1%BB%AFng_th%C3%B3i_h%C6%B0_t%E1%BA%ADt_x%E1%BA%A5u_c%E1%BB%A7a_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)- [Công lý: Việc đúng nên làm](/wiki/C%C3%B4ng_l%C3%BD:_Vi%E1%BB%87c_%C4%91%C3%BAng_n%C3%AAn_l%C3%A0m)- [Giáo án Điện tử](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Gi%C3%A1o_%C3%A1n_%C4%90i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD)- [Sách giáo khoa](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:S%C3%A1ch_gi%C3%A1o_khoa)- [Học tiếng Anh](/wiki/H%E1%BB%8Dc_ti%E1%BA%BFng_Anh_tr%E1%BB%B1c_tuy%E1%BA%BFn_v%E1%BB%9Bi_Mr_Duncan)- [Bài giảng trực tuyến](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:B%C3%A0i_gi%E1%BA%A3ng_tr%E1%BB%B1c_tuy%E1%BA%BFn)- [Món ăn bài thuốc](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:M%C3%B3n_%C4%83n_b%C3%A0i_thu%E1%BB%91c)- [Chăm sóc bà bầu](/wiki/Ch%C4%83m_s%C3%B3c_b%C3%A0_b%E1%BA%A7u)- [Môi trường](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:200_c%C3%A2u_h%E1%BB%8Fi_%C4%91%C3%A1p_v%E1%BB%81_m%C3%B4i_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng)- [Tiết kiệm điện](/wiki/C%C3%A1c_ph%C6%B0%C6%A1ng_ph%C3%A1p_ti%E1%BA%BFt_ki%E1%BB%87m_%C4%91i%E1%BB%87n_hi%E1%BB%87u_qu%E1%BA%A3)- [Nhi khoa](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Nhi_khoa)- [Ung thư](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:Ung_th%C6%B0)- [Tác hại của thuốc lá](/wiki/Th%E1%BB%83_lo%E1%BA%A1i:T%C3%A1c_h%E1%BA%A1i_c%E1%BB%A7a_thu%E1%BB%91c_l%C3%A1)- [Các kỹ thuật dạy học tích cực](/wiki/C%C3%A1c_k%E1%BB%B9_thu%E1%BA%ADt_d%E1%BA%A1y_h%E1%BB%8Dc_t%C3%ADch_c%E1%BB%B1c)
# CPU
[Intel 80486DX2](/index.php?title=Intel_80486DX2&action=edit&redlink=1), với các chân cắm. **CPU** viết tắt của chữ * ( Central Processing Unit* [tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh)), tạm dịch là **bộ xử lý trung tâm**, là các mạch điện tử trong một [máy tính](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh), thực hiện các [câu lệnh](/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_t%E1%BA%ADp_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1)của [chương trình máy tính](/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)bằng cách thực hiện các phép tính số học, logic, so sánh và các hoạt động nhập/xuất dữ liệu (I/O) cơ bản do mã lệnh chỉ ra. Thuật ngữ này đã được sử dụng trong ngành công nghiệp máy tính kể từ đầu những năm 1960. Theo truyền thống, thuật ngữ "CPU" chỉ một bộ xử lý, cụ thể là bộ phận xử lý và điều khiển (Control Unit) của nó, phân biệt với những yếu tố cốt lõi khác của một máy tính nằm bên ngoài như [[1]](#cite_note-weik1961-1) [bộ nhớ](/index.php?title=B%E1%BB%99_nh%E1%BB%9B&action=edit&redlink=1)và mạch điều khiển xuất/nhập dữ liệu. [[2]](#cite_note-kuck-2)
Hình thức, thiết kế và thực hiện của CPU đã thay đổi theo tiến trình lịch sử, nhưng hoạt động cơ bản của nó vẫn còn gần như không thay đổi. Thành phần chủ yếu của CPU bao gồm các bộ phận số học logic (ALU) thực hiện phép tính số học và logic,
[các thanh ghi](/index.php?title=Thanh_ghi&action=edit&redlink=1) lưu các tham số để ALU tính toán và lưu trữ các kết quả trả về, và một bộ phận kiểm soát với nhiệm vụ nạp mã lệnh từ bộ nhớ và "thực hiện" chúng bằng cách chỉ đạo các hoạt động phối hợp của ALU, các thanh ghi và các thành phần khác.
Hầu hết các CPU hiện đại đều là các
[vi xử lý](/index.php?title=Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD&action=edit&redlink=1), có ý nghĩa là chúng được đặt trên một chip [vi mạch](/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) (IC) đơn. Một vi mạch có chứa một CPU cũng có thể chứa bộ nhớ, giao diện cho các [thiết bị ngoại vi](/index.php?title=Thi%E1%BA%BFt_b%E1%BB%8B_ngo%E1%BA%A1i_vi&action=edit&redlink=1), và các thành phần khác của một máy tính; việc các thiết bị tích hợp như vậy được gọi theo nhiều cách khác nhau: [vi điều khiển](/index.php?title=Vi_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n&action=edit&redlink=1) hoặc [hệ thống trên một vi mạch](/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_tr%C3%AAn_m%E1%BB%99t_vi_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) (SoC). Một số máy tính sử dụng một [CPU đa nhân](/index.php?title=CPU_%C4%91a_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) là một con chip duy nhất có chứa hai hoặc nhiều CPU được gọi là "lõi"; Trong bối cảnh đó, các chip đơn đôi khi được gọi là "khe cắm" - socket. Mảng vi xử lý và bộ xử lý vector có nhiều bộ xử lý hoạt động song song, không có bộ xử lý nào được coi là trung tâm.
[3]
Một CPU năm 1971 chỉ có 2.300 transitor thì hiện nay (2016) đã có tới 7,2 tỉ transitor với 22 nhân nhờ quá trình sản xuất 14nm (dòng 22-core
[Xeon Broadwell-E5](/index.php?title=Broadwell_(microarchitecture)&action=edit&redlink=1)). Hiện nay người ta đang hướng tới công nghệ sản xuất 7nm và 5nm với CPU, hứa hẹn sẽ có những dòng CPU tiết kiệm năng lượng và hiệu suất cao hơn nữa.
[4]
## Mục lục
[1 Lịch sử](#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [2 Hoạt động](#Ho.E1.BA.A1t_.C4.91.E1.BB.99ng) [3 Thành phần](#Th.C3.A0nh_ph.E1.BA.A7n) [4 Tốc độ](#T.E1.BB.91c_.C4.91.E1.BB.99) [5 Các nhà sản xuất](#C.C3.A1c_nh.C3.A0_s.E1.BA.A3n_xu.E1.BA.A5t) [6 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [7 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [9 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Lịch sử
[Tập tin:Edvac.jpg](/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=Edvac.jpg)
Máy tính cổ như
[ENIAC](/index.php?title=ENIAC&action=edit&redlink=1) muốn thực hiện các nhiệm vụ khác nhau thì phải nối lại hoàn toàn các mạch điện, điều này khiến các máy này được gọi là "máy tính có chương trình cố định".
Thuật ngữ "CPU" thường được định nghĩa là một thiết bị để chạy [5] [phần mềm](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_m%E1%BB%81m)(chương trình máy tính), các thiết bị đầu tiên mà có thể được gọi là CPU đi kèm với sự ra đời của máy tính có khả năng lưu trữ chương trình.
Ý tưởng về một máy tính lưu trữ chương trình đã hiện diện trong thiết kế
[ENIAC](/index.php?title=ENIAC&action=edit&redlink=1) của J. Presper Eckert và John William Mauchly, nhưng đã được bỏ qua ngay từ đầu để nó có thể được hoàn thành sớm hơn. Ngày 30 tháng sáu năm 1945, trước khi ENIAC được tạo ra, nhà toán học [6] [John von Neumann](/index.php?title=John_von_Neumann&action=edit&redlink=1)công bố bài báo mang tên *First Draft of a Report on the EDVAC*. Bài báo là phác thảo của một máy tính chạy chương trình được lưu trữ mà cuối cùng sẽ được hoàn thành vào tháng 8 năm 1949. EDVAC được thiết kế để thực hiện một số lượng nhất định các lệnh khác nhau. Đáng chú ý là các chương trình viết cho EDVAC đã được lưu trữ trong bộ nhớ máy tính có tốc độ cao thay cho hệ thống dây điện vật lý của máy tính. [[7]](#cite_note-7) Điều này đã vượt qua một hạn chế nghiêm trọng của ENIAC, đó là thời gian đáng kể và nỗ lực cần thiết để cấu hình lại máy tính để thực hiện một nhiệm vụ mới. Với thiết kế von Neumann, các chương trình mà EDVAC chạy có thể được thay đổi chỉ đơn giản bằng cách thay đổi các nội dung của bộ nhớ. Tuy nhiên, EDVAC không phải là máy tính lưu trữ chương trình đầu tiên; Manchester Small-Scale Experimental Machine,một nguyên mẫu máy tính có lưu trữ một chương trình nhỏ, chạy chương trình đầu tiên của mình vào ngày 21 tháng 6 năm 1948 [[8]](#cite_note-8) và Manchester Mark 1 chạy chương trình đầu tiên của mình trong đêm 16-17 tháng 6 năm 1949. [[9]](#cite_note-9) [[10]](#cite_note-10)
Các CPU đời đầu sử dụng các thiết kế tùy chỉnh như là một phần của một máy tính lớn và đôi khi rất khác biệt.
Tuy nhiên, phương pháp này thiết kế CPU tùy chỉnh cho một ứng dụng cụ thể đã nhường chỗ cho sự phát triển của bộ vi xử lý đa mục đích sản xuất với số lượng lớn. Tiêu chuẩn này bắt đầu trong thời đại [11] [máy tính mainframe](/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_l%E1%BB%9Bn&action=edit&redlink=1)sử dụng [transistor](/wiki/Tranzito), máy tính mini và đã nhanh chóng tăng tốc với sự phổ biến của các [vi mạch](/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1)(IC). Các vi mạch đã cho phép CPU ngày càng phức tạp được thiết kế và sản xuất nhỏ đến cỡ [nanômét](/index.php?title=Nan%C3%B4m%C3%A9t&action=edit&redlink=1). Hai quy trình thu nhỏ hóa và tiêu chuẩn hóa của CPU đã làm tăng nhanh sự có mặt của các thiết bị kỹ thuật số trong cuộc sống hiện đại vượt xa các ứng dụng hạn chế của máy tính chuyên dụng. Bộ vi xử lý hiện đại xuất hiện trong các thiết bị điện tử khác nhau, từ xe ô tô [[12]](#cite_note-nobel-12) đến điện thoại di động, [[13]](#cite_note-13) và thậm chí cả trong đồ chơi. [[14]](#cite_note-14) [[15]](#cite_note-15)
Trong khi von Neumann thường được ghi công với việc thiết kế của máy tính có khả năng lưu trữ chương trình vì thiết kế EDVAC của ông, và thiết kế này được gọi là kiến trúc von Neumann, những người khác trước ông như Konrad Zuse cũng đã đề xuất và thực hiện những ý tưởng tương tự.
Cái gọi là [16] [kiến trúc Harvard](/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_Harvard&action=edit&redlink=1)của [Harvard Mark I](/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t_b%E1%BA%AFn_Mark_I&action=edit&redlink=1), được hoàn thiện trước EDVAC, [[17]](#cite_note-17) cũng sử dụng một thiết kế được lưu trữ chương trình sử dụng băng giấy đục lỗ thay vì bộ nhớ điện tử. [[18]](#cite_note-18) Sự khác biệt cơ bản giữa các kiến trúc von Neumann và Harvard là máy Harvard tách rời việc lưu trữ và xử lý các lệnh CPU và dữ liệu, trong khi máy của von Neumann sử dụng bộ nhớ không gian chung cho cả hai. [[19]](#cite_note-19) Hầu hết các CPU hiện đại chủ yếu sử dụng ý tưởng von Neumann trong thiết kế, nhưng CPU với kiến trúc Harvard được xem là tốt, đặc biệt là trong các ứng dụng nhúng; Ví dụ, các vi điều khiển [[20]](#cite_note-20) [Atmel AVR](/index.php?title=H%E1%BB%8D_vi_%C4%91i%E1%BB%81u_khi%E1%BB%83n_Atmel&action=edit&redlink=1)là các bộ xử lý kiến trúc Harvard. [[21]](#cite_note-21) [Rơle](/index.php?title=R%C6%A1_le&action=edit&redlink=1) và [đèn điện tử chân không](/index.php?title=%C4%90%C3%A8n_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_ch%C3%A2n_kh%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) đã được sử dụng phổ biến để làm các thành phần chuyển mạch; [[22]](#cite_note-22)
một máy tính hữu ích đòi hỏi hàng ngàn hoặc hàng chục ngàn các thiết bị chuyển mạch như vậy. Tốc độ tổng thể của một hệ thống phụ thuộc vào tốc độ của thiết bị chuyển mạch. Máy tính dùng đèn chân không như EDVAC có thời gian sử dụng trung bình tám giờ trước khi nó bị hỏng, trong khi máy tính dùng rơle như [23] [Harvard Mark I](/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_ki%E1%BB%83m_so%C3%A1t_b%E1%BA%AFn_Mark_I&action=edit&redlink=1)(chậm hơn, nhưng được tạo ra sớm hơn) rất ít khi hỏng hóc. Cuối cùng, CPU dùng đèn chân không đã trở thành thống trị bởi vì những lợi thế đáng kể về tốc độ của nó đã thắng những vấn đề về độ tin cậy. Hầu hết các CPU đồng bộ ban đầu chạy ở tốc độ thấp hơn so với các thiết kế vi điện tử hiện đại. tần số tín hiệu đồng hồ khác nhau, từ 100 [[1]](#cite_note-weik1961-1) [kHz](/index.php?title=Hertz&action=edit&redlink=1)đến 4 MHz rất phổ biến vào thời kỳ này, giới hạn phần lớn bởi tốc độ của các thiết bị chuyển mạch của CPU. [[24]](#cite_note-24)
### Các CPU dùng tranzito
Sự phức tạp thiết kế của CPU tăng lên khi hàng loạt công nghệ khác nhau tạo thuận lợi cho việc xây dựng các thiết bị điện tử nhỏ hơn và đáng tin cậy hơn. Những cải tiến đầu tiên như vậy đi kèm với sự ra đời của
[transistor](/wiki/Tranzito). CPU bán dẫn trong suốt những năm 1950 và 1960 không còn phải được xây dựng bằng các phần tử chuyển mạch cồng kềnh, không đáng tin cậy và mong manh như [đèn điện tử chân không](/index.php?title=%C4%90%C3%A8n_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD_ch%C3%A2n_kh%C3%B4ng&action=edit&redlink=1) và [rơle](/index.php?title=R%C6%A1_le&action=edit&redlink=1). Với cải tiến này nhiều CPU phức tạp và đáng tin cậy được xây dựng trên một hoặc một số [25] [mạch in](/index.php?title=M%E1%BA%A1ch_in&action=edit&redlink=1)chứa các thành phần riêng biệt.
Năm 1964,
[IBM](/index.php?title=IBM&action=edit&redlink=1) giới thiệu kiến trúc máy tính [System/360](/index.php?title=IBM_System/360&action=edit&redlink=1), được sử dụng trong một loạt các máy tính có khả năng chạy các chương trình tương tự với tốc độ và hiệu suất khác nhau. Điều này có ý nghĩa tại thời điểm đó khi hầu hết các máy tính điện tử là không tương thích với nhau, ngay cả những máy tính có chung nhà sản xuất. Để tạo điều kiện cho cải tiến này, IBM sử dụng các khái niệm về một vi chương trình (thường được gọi là "vi mã"), vi mã này vẫn được sử dụng rộng rãi trong các CPU hiện đại. [26] Kiến trúc System/360 trở nên phổ biến đến mức nó thống trị thị trường [[27]](#cite_note-amdahl1964-27) [máy tính mainframe](/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_l%E1%BB%9Bn&action=edit&redlink=1)trong hàng thập kỷ và để lại một di sản vẫn được tiếp tục với các máy tính hiện đại zSeries của IBM. [[28]](#cite_note-28) Năm 1965, Digital Equipment Corporation (DEC) giới thiệu một máy tính có ảnh hưởng nhằm vào thị trường khoa học và nghiên cứu, PDP-8. [[29]](#cite_note-29) [[30]](#cite_note-30)
Máy tính mạch bán dẫn có một số lợi thế khác biệt so với những máy tính trước đó. Bên cạnh độ tin cậy tăng lên và tiêu thụ điện năng giảm đi, bóng bán dẫn cũng cho phép CPU hoạt động với tốc độ cao hơn nhiều vì thời gian chuyển đổi ngắn hơn của một bóng bán dẫn so với một đèn điện tử hoặc rơle.
Nhờ độ tin cậy tăng lên cũng như việc tăng đáng kể tốc độ của các thành phần chuyển mạch (với các bóng bán dẫn được dùng gần như hoàn toàn trong thời gian này), tốc độ xung nhịp CPU tăng lên tới hàng chục megahertz trong giai đoạn này. [31] Ngoài ra, trong khi CPU dùng bóng bán dẫn rời rạc và vi mạch CPU được sử dụng rộng rãi, các thiết kế mới có hiệu suất cao như các xử lý vectơ SIMD (Single Instruction Multiple Data) bắt đầu xuất hiện. [[32]](#cite_note-32) Những thiết kế thử nghiệm đầu tiên này sau đó đã dẫn đến thời đại của các [[33]](#cite_note-33) [siêu máy tính](/index.php?title=Si%C3%AAu_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1)chuyên ngành như các máy được Cray Inc và [Fujitsu Ltd](/index.php?title=Fujitsu&action=edit&redlink=1)sản xuất.
### Các CPU tích hợp quy mô nhỏ
[Tập tin:PDP-8i cpu.jpg](/index.php?title=%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:T%E1%BA%A3i_l%C3%AAn&wpDestFile=PDP-8i_cpu.jpg) [bus ngoài](/index.php?title=Bus_(m%C3%A1y_t%C3%ADnh)&action=edit&redlink=1)của một máy tính DEC PDP-8/I, được tích hợp ở quy mô trung bình.
Trong thời gian này, một phương pháp sản xuất nhiều transistor kết nối với nhau trong một không gian nhỏ gọn đã được phát triển. Các mạch tích hợp (IC) cho phép một số lượng lớn các bóng bán dẫn được sản xuất trên một chip
[bán dẫn](/wiki/Ch%E1%BA%A5t_b%C3%A1n_d%E1%BA%ABn). Lúc đầu chỉ mạch kỹ thuật số rất cơ bản không chuyên đầu tiên như cổng NOR được thu nhỏ vào vi mạch. CPU dựa trên những khối vi mạch thường được gọi là thiết bị "tích hợp quy mô nhỏ"(SSI). Vi mạch SSI, chẳng hạn như những vi mạch được dùng trong các máy tính hướng dẫn tàu Apollo, thường chứa lên đến một vài nghìn transistor. Để xây dựng toàn bộ một CPU trên vi mạch SSI cần hàng ngàn chip, nhưng vẫn tiêu thụ ít không gian và điện năng hơn nhiều so với thiết kế bằng bóng bán dẫn trước đó.
System/370 của IBM, phiên bản kế tục System/360, sử dụng vi mạch SSI thay vì dùng module bán dẫn rời rạc của Solid Logic Technology. Máy tính PDP-8/I and KI10 PDP-10 của DEC cũng chuyển từ các bóng bán dẫn riêng lẻ được PDP-8 và PDP-10 sử dụng và chuyển qua dùng vi mạch SSI, và dòng máy PDP-11 cực kỳ phổ biến của họ ban đầu được xây dựng với vi mạch SSI nhưng cuối cùng đã được thay thế bằng các vi mạch LSI khi nó ra đời.
### Các CPU tích hợp quy mô lớn
Lee Boysel xuất bản các bài báo có ảnh hưởng, trong đó có một "tuyên ngôn" năm 1967, trong đó mô tả làm thế nào để xây dựng máy tính tương đương với một máy tính mainframe 32-bit từ một số lượng tương đối nhỏ
[các mạch tích hợp quy mô lớn](/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) (LSI). [[34]](#cite_note-34) Vào thời điểm đó, cách duy nhất để xây dựng chip LSI, một con chip với một trăm hoặc nhiều cổng, bằng cách xây dựng chúng sử dụng một quá trình MOS (chẳng hạn PMOS logic, NMOS logic, hoặc [35] [CMOS logic](/index.php?title=CMOS&action=edit&redlink=1)). Tuy nhiên, một số công ty tiếp tục xây dựng các bộ xử lý dùng chip lưỡng cực vì [các bán dẫn lưỡng cực](/index.php?title=BJT&action=edit&redlink=1)nhanh hơn nhiều so với các chip MOS; chẳng hạn, Datapoint tạo các bộ vi xử lý bằng chip TTL cho đến đầu những năm 1980. [[35]](#cite_note-shirriff-35)
Các nhà sản xuất máy tính tốc độ cao muốn chúng chạy nhanh chóng, vì vậy trong những năm 1970 họ xây dựng các CPU từ các
[vi mạch tích hợp quy mô nhỏ](/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) (SSI) và quy mô trung bình (MSI) bao gồm các cổng TTL của [vi mạch họ 7400](/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch_h%E1%BB%8D_7400&action=edit&redlink=1). Vào thời điểm đó, vi mạch MOS quá chậm đến nỗi chúng chỉ được coi là hữu ích trong một vài ứng dụng thích hợp với yêu cầu công suất thấp. [[36]](#cite_note-36) [[37]](#cite_note-37)
Khi công nghệ vi điện tử phát triển mạnh, nó gia tăng số lượng bóng bán dẫn được đặt trên một IC, giảm số lượng IC riêng cần thiết để tạo ra một CPU hoàn chỉnh. Các vi mạch MSI và LSI tăng lượng transistor lên đến hàng trăm, và sau đó hàng ngàn. Đến năm 1968, số lượng IC cần thiết để xây dựng một CPU hoàn chỉnh đã được giảm xuống còn 24 IC của tám loại khác nhau, với mỗi IC chứa khoảng 1000 MOSFET.
Tương phản hoàn toàn với các vi mạch SSI và MSI của nó, vi mạch LSI đầu tiên của PDP-11 chứa một CPU bao gồm chỉ có bốn mạch tích hợp LSI. [38] [[39]](#cite_note-39)
### Các bộ vi xử lý
*Xem chi tiết:* [Vi xử lý](/index.php?title=Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD&action=edit&redlink=1) [Die](/index.php?title=Die_(integrated_circuit)&action=edit&redlink=1)of an [Intel 80486DX2](/index.php?title=Intel_80486DX2&action=edit&redlink=1)microprocessor (actual size: 12×6.75 mm) in its packaging [Intel](/index.php?title=Intel&action=edit&redlink=1)Core i5 CPU on a [Vaio E series](/index.php?title=Sony_Vaio_E_series&action=edit&redlink=1)laptop motherboard (on the right, beneath the [heat pipe](/index.php?title=Heat_pipe&action=edit&redlink=1))
Trong những năm 1970, những phát minh cơ bản của Federico Faggin (IC MOS cổng silicon với cổng tự liên kết cùng với các phương pháp thiết kế logic ngẫu nhiên mới của ông) đã thay đổi việc thiết kế và sản xuất CPU mãi mãi. Kể từ sự ra đời của bộ vi xử lý thương mại đầu tiên (Intel 4004) vào năm 1970, và
[bộ vi xử lý](/index.php?title=Vi_x%E1%BB%AD_l%C3%BD&action=edit&redlink=1) lần đầu tiên được sử dụng rộng rãi (Intel 8080) năm 1974, mô hình này của CPU đã gần như hoàn toàn vượt qua tất cả các bộ phận xử lý trung tâm khác. Các nhà sản xuất máy tính lớn và máy tính mini thời kỳ này tung ra các chương trình phát triển vi mạch độc quyền để nâng cấp [kiến trúc máy tính](/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_m%C3%A1y_t%C3%ADnh&action=edit&redlink=1) cũ của họ, và cuối cùng tạo ra bộ vi xử lý tương thích với [tập lệnh](/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_t%E1%BA%ADp_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1) cũ của các phần cứng và phần mềm cũ. Kết hợp với sự ra đời và cuối cùng thành công khắp nơi của [máy tính cá nhân](/index.php?title=M%C3%A1y_t%C3%ADnh_c%C3%A1_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1), thuật ngữ *CPU* bây giờ được áp dụng gần như độc quyền [Bản mẫu:Efn](/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Efn&action=edit&redlink=1)
cho các bộ vi xử lý. Một số CPU (gọi là lõi) có thể được kết hợp trong một chip xử lý duy nhất. [[40]](#cite_note-40)
Các thế hệ trước của CPU cũng được sản xuất như các
[linh kiện điện tử](/wiki/Linh_ki%E1%BB%87n_%C4%91i%E1%BB%87n_t%E1%BB%AD) và vô số [vi mạch](/index.php?title=Vi_m%E1%BA%A1ch&action=edit&redlink=1) (IC) trên một hay nhiều mạch in. Bộ vi xử lý là các CPU được sản xuất trên một số lượng rất nhỏ các IC; thường chỉ là một. [41] Tổng thể kích thước CPU nhỏ hơn, là một kết quả của việc sản xuất trên cùng một khuôn, khiến thời gian chuyển đổi nhanh hơn vì các yếu tố vật lý như giảm điện dung ký sinh tại cổng. [[42]](#cite_note-Osborne80-42) [[43]](#cite_note-43) Điều này đã cho phép các bộ vi xử lý đồng bộ có tốc độ xung nhịp từ hàng chục megahertz đến vài gigahertz. Ngoài ra, vì khả năng để xây dựng transistor cực nhỏ trên một vi mạch đã tăng lên, sự phức tạp và số lượng bóng bán dẫn trong một CPU duy nhất đã tăng lên nhiều lần. Xu hướng được kiểm chứng rộng rãi này được đặt tên là [[44]](#cite_note-44) [Định luật Moore](/index.php?title=%C4%90%E1%BB%8Bnh_lu%E1%BA%ADt_Moore&action=edit&redlink=1), mà đã được chứng minh qua thực tế là một yếu tố dự báo khá chính xác về sự phát triển của CPU (và các IC phức tạp khác). [[45]](#cite_note-MooresLaw-45)
Trong khi mức độ phức tạp, quy mô, xây dựng, và dạng tổng quát của CPU đã thay đổi rất nhiều kể từ năm 1950,
đáng chú ý là các thiết kế cơ bản và chức năng của nó đã không thay đổi chút nào. Hầu như tất cả các CPU phổ biến hiện nay có thể được mô tả rất chính xác như các máy lưu trữ chương trình theo kiểu von Neumann. [46] [Bản mẫu:Efn](/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Efn&action=edit&redlink=1)Khi định luật Moore nói trên vẫn tiếp tục đúng, mối quan tâm phát sinh về các giới hạn của công nghệ bóng bán dẫn mạch tích hợp. Thu nhỏ tối đa các cửa điện tử đang gây ra những ảnh hưởng của hiện tượng như electromigration và rò rỉ dưới ngưỡng đã nhiều hơn đáng kể. Những mối quan tâm mới là một trong nhiều yếu tố khiến các nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu các phương pháp mới của máy tính như [[45]](#cite_note-MooresLaw-45) [máy tính lượng tử](/wiki/M%C3%A1y_t%C3%ADnh_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_t%E1%BB%AD), cũng như để mở rộng việc sử dụng [tính toán song song](/index.php?title=T%C3%ADnh_to%C3%A1n_song_song&action=edit&redlink=1)và các phương pháp khác nhằm mở rộng tính hữu ích của các mô hình von Neumann cổ điển.
## Hoạt động
Các hoạt động cơ bản của hầu hết các CPU, không phụ thuộc hình thức vật lý, là thực hiện một chuỗi các
[tập lệnh](/index.php?title=Ki%E1%BA%BFn_tr%C3%BAc_t%E1%BA%ADp_l%E1%BB%87nh&action=edit&redlink=1) được lưu trữ, gọi là chương trình. Các mã lệnh chờ thực hiện này được lưu giữ trong một số loại bộ nhớ máy tính. Gần như tất cả các CPU có các bước: lấy thông tin, giải mã và thực hiện lệnh khi hoạt động, và được gọi chung là chu kỳ lệnh.
Sau khi thực hiện một lệnh, toàn bộ quá trình lặp đi lặp lại, với sự chu kỳ lệnh tiếp theo thường lấy các lệnh tiếp theo trong chuỗi vì giá trị tăng lên trong thanh ghi con trỏ lệnh. Nếu một lệnh nhảy được thực hiện, con trỏ lệnh sẽ được sửa đổi để chứa địa chỉ của lệnh đã thay đổi và thực hiện chương trình tiếp tục như bình thường. Trong các CPU phức tạp hơn, nhiều lệnh có thể được tải xuống, giải mã, và thực hiện đồng thời. Phần này mô tả những gì thường được gọi là "đường ống RISC cổ điển", vốn khá phổ biến trong các CPU đơn giản được sử dụng trong nhiều thiết bị điện tử (thường được gọi là vi điều khiển). Nó chủ yếu bỏ qua vai trò quan trọng của
[CPU cache](/index.php?title=CPU_cache&action=edit&redlink=1), và do đó bỏ qua các giai đoạn tiếp cận của các đường ống.
Một số lệnh thao tác truy cập chương trình chứ không phải tạo ra dữ liệu kết quả trực tiếp; lệnh như vậy thường được gọi là "lệnh nhảy" và cho phép chương trình chạy lặp vòng, thực hiện chương trình có điều kiện (thông qua việc sử dụng một bước nhảy có điều kiện), và khả năng viết các
[chương trình con](/index.php?title=Ch%C6%B0%C6%A1ng_tr%C3%ACnh_con&action=edit&redlink=1). [Bản mẫu:Efn](/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Efn&action=edit&redlink=1)
Trong một số bộ vi xử lý, một số lệnh khác thay đổi trạng thái của các bit trong một thanh ghi "cờ". Những cờ này có thể được sử dụng để thay đổi cách ứng xử của chương trình, vì chúng thường chỉ ra kết quả của các toán tử khác nhau. Ví dụ, trong bộ vi xử lý khi một lệnh "so sánh" đánh giá hai giá trị, chúng xóa bit trong những thanh ghi cờ để chỉ ra số nào lớn hơn số nào, hoặc hai số được so sánh là bằng nhau; một trong những cờ này sau đó có thể được một lệnh nhảy sử dụng để xác định rẽ nhánh tùy theo kết quả so sánh trên.
## Thành phần
### Khối điều khiển (CU - Control Unit)
Là thành phần của CPU có nhiệm vụ thông dịch các lệnh của chương trình và điều khiển hoạt động xử lí, được điều tiết chính xác bởi xung nhịp đồng hồ hệ thống.Phần này là phần cốt lõi của một bộ xử lí được cấu tạo từ các mạch logic so sánh với các linh kiện bán dẫn như
[transistor](/index.php?title=Transistor&action=edit&redlink=1) tạo thành.
### Khối tính toán ALU (Arithmetic Logic Unit)
Chức năng thực hiện các phép toán số học và logic sau đó trả lại kết quả cho các thanh ghi hoặc bộ nhớ.
### Các thanh ghi (Registers)
Là các bộ nhớ có dung lượng nhỏ nhưng tốc độ truy cập rất cao, nằm ngay trong CPU, dùng để lưu trữ tạm thời các toán hạng, kết quả tính toán, địa chỉ các ô nhớ hoặc thông tin điều khiển. Mỗi thanh ghi có một chức năng cụ thể. Thanh ghi quan trọng nhất là bộ đếm chương trình (PC - Program Counter) chỉ đến lệnh sẽ thi hành tiếp theo.
### Opcode
Phần bộ nhớ chứa mã máy của cpu(không bắt buộc) để có thể thực thi các lệnh trong file thực thi.
### phần điều khiển
Thực hiện việc điều khiển các khối và điều khiển tần số xung nhịp.
Mạch xung nhịp đồng hồ hệ thống dùng để đồng bộ các thao tác xử lí trong và ngoài CPU theo các khoảng thời gian không đổi. Khoảng thời gian chờ giữa hai xung gọi là
[chu kỳ](/index.php?title=Chu_k%E1%BB%B3&action=edit&redlink=1) xung nhịp. Tốc độ theo đó xung nhịp [hệ thống](/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng&action=edit&redlink=1) tạo ra các xung [tín hiệu](/index.php?title=T%C3%ADn_hi%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) chuẩn thời gian gọi là tốc độ xung nhịp – tốc độ đồng hồ tính bằng triệu đơn vị mỗi giây (MHz).Phần này là không cần thiết cho một cpu nhưng hầu hết có trong kiến trúc [cisc](/index.php?title=Cisc&action=edit&redlink=1).
## Tốc độ
Tốc độ xử lý của máy tính chủ yếu phụ thuộc vào tốc độ của CPU, nhưng nó cũng phụ thuộc vào các phần khác như bộ nhớ
[RAM](/index.php?title=RAM&action=edit&redlink=1), [bo mạch đồ họa](/index.php?title=Bo_m%E1%BA%A1ch_%C4%91%E1%BB%93_h%E1%BB%8Da&action=edit&redlink=1), ổ cứng, v.v..
Có nhiều công nghệ làm tăng tốc độ xử lý của CPU. Ví dụ:
[pipeline](/index.php?title=Pipeline&action=edit&redlink=1), turbo boost, siêu phân luồng, v.v..
Tốc độ CPU có liên hệ với tần số đồng hồ làm việc của nó (tính bằng các đơn vị như MHz, GHz, v.v..). Trước năm 2005, tần số này cao hơn cũng có nghĩa là tốc độ xử lý cao hơn. Tuy nhiên khi chỉ so sánh như vậy là bỏ qua rất nhiều yếu tố khác.
*(Ví dụ: CPU Intel Core 2 Duo (2 nhân) có tần số 2,6 GHz có thể xử lí nhanh hơn CPU Intel Pentium 4 (1 nhân) 3,4 GHz hay dòng Intel Core 2 Duo (2 nhân) 2,6 GHz GHz lại yếu hơn dòng Core i3 (2 nhân) với cùng 2,6 GHz GHz rất nhiều)*. Do vậy hiện nay, nhà sản xuất CPU như Intel dùng khái niệm đánh giá trên hiệu suất làm việc (performance rating -P.R) cho các dòng Core i3, i5, i7.
Tốc độ CPU còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như:
- Số nhân xử lý (2,4,10,22 nhân...), càng nhiều nhân càng mạnh
- Công nghệ sản xuất (32nm, 22nm,14nm..), càng nhỏ càng tiết kiệm điện và hiệu năng cao hơn.
- Công nghệ làm tăng tốc độ xử lý của CPU (
[pipeline](/index.php?title=Pipeline&action=edit&redlink=1), turbo boost, [siêu phân luồng](/index.php?title=Si%C3%AAu_ph%C3%A2n_lu%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), v.v.),
- Bộ nhớ đệm - bộ nhớ dùng để lưu các lệnh/dữ liệu thường dùng hay có khả năng sẽ được dùng trong tương lai gần, giúp giảm bớt thời gian chờ đợi của CPU.
*Ví dụ: Intel Core 2 Duo sử dụng chung cache L2 (* [shared cache](/index.php?title=Shared_cache&action=edit&redlink=1)) giúp cho tốc độ xử lý của hệ thống hai nhân mới này cao hơn so với hệ thống hai nhân thế hệ thứ nhất (Intel Pentium D) với mỗi nhân từng bộ nhớ đệm L2 riêng biệt.
- Đồ họa tích hợp (vd: Intel HD Graphics 530 mạnh ngang một card màn hình mạnh như Inno3D GT 730 1 GB)
[[47]](#cite_note-47)
- TDP (công suất thoát nhiệt), lượng nhiệt chip xử lý tỏa ra mà hệ thống làm mát cần phải giải tỏa. TDP thường cho biết mức tiêu thụ điện của con chip, con số này càng thấp càng tốt.
## Các nhà sản xuất
Hai nhà sản xuất CPU lớn nhất hiện nay là
[Intel](/index.php?title=Intel&action=edit&redlink=1) và [AMD](/index.php?title=AMD&action=edit&redlink=1).
Một trong những CPU đầu tiên của hãng
[Intel](/index.php?title=Intel&action=edit&redlink=1) là Intel 4004. Được tung ra thị trường vào tháng 11 năm 1971, Intel 4004 có 2250 transistor và 16 chân. Một CPU khác của Intel được tung ra thị trường năm 2006 là Intel Northwood P4ntium, có 55 triệu transistor và 478 chân.
Nhà sản xuất
[AMD](/index.php?title=AMD&action=edit&redlink=1) (Advanced Micro Devices) cũng được đánh giá cao:
APU(Dòng tích hợp nhân đồ họa của AMD):
-A10[ 58xx(k), 68xx(k), 78xx(k)] với sức mạnh đồ họa tích hợp sánh ngang với các GPU tầm trung.
## Chú thích
## Tham khảo
- ↑
[1,0](#cite_ref-weik1961_1-0) Weik, Martin H. (1961). [1,1](#cite_ref-weik1961_1-1) *.* [A Third Survey of Domestic Electronic Digital Computing Systems](http://ed-thelen.org/comp-hist/BRL61.html) [Ballistic Research Laboratory](/index.php?title=Ballistic_Research_Laboratory&action=edit&redlink=1). [http://ed-thelen.org/comp-hist/BRL61.html](http://ed-thelen.org/comp-hist/BRL61.html). [↑](#cite_ref-kuck_2-0)Kuck, David (1978). *Computers and Computations, Vol 1*. John Wiley & Sons, Inc.. tr. 12. [ISBN 0471027162](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0471027162). [↑](#cite_ref-intel-pcm_3-0) [“Intel Performance Counter Monitor](https://software.intel.com/en-us/articles/intel-performance-counter-monitor-a-better-way-to-measure-cpu-utilization) [Bản mẫu:Snd](/index.php?title=B%E1%BA%A3n_m%E1%BA%ABu:Snd&action=edit&redlink=1)A better way to measure CPU utilization” (December 18, 2014). Truy cập February 17, 2015. [↑](#cite_ref-4) [“Transistor_count”](https://en.wikipedia.org/wiki/Transistor_count). [↑](#cite_ref-5)Regan, Gerard. *. tr. 66.* [A Brief History of Computing](https://books.google.com/books?isbn=1848000839) [ISBN 1848000839](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1848000839). [https://books.google.com/books?isbn=1848000839](https://books.google.com/books?isbn=1848000839). Truy cập 26 November 2014. [↑](#cite_ref-6) [“Bit By Bit”](https://web.archive.org/web/20121013210908/http://ds.haverford.edu/bitbybit/bit-by-bit-contents/chapter-five/5-1-stored-program-computing/). Haverford College. [Bản chính](http://ds.haverford.edu/bitbybit/bit-by-bit-contents/chapter-five/5-1-stored-program-computing/)lưu trữ October 13, 2012. Truy cập August 1, 2015. [↑](#cite_ref-7) *.* [First Draft of a Report on the EDVAC](http://www.virtualtravelog.net/entries/2003-08-TheFirstDraft.pdf) [Moore School of Electrical Engineering](/index.php?title=Moore_School_of_Electrical_Engineering&action=edit&redlink=1), [University of Pennsylvania](/index.php?title=University_of_Pennsylvania&action=edit&redlink=1). 1945. [http://www.virtualtravelog.net/entries/2003-08-TheFirstDraft.pdf](http://www.virtualtravelog.net/entries/2003-08-TheFirstDraft.pdf). [↑](#cite_ref-8)Stanford University. [“The Modern History of Computing”](http://plato.stanford.edu/entries/computing-history/). The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Truy cập September 25, 2015. [↑](#cite_ref-9)Enticknap, Nicholas (Summer 1998), “ [Computing's Golden Jubilee](http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d)”, *Resurrection*(The Computer Conservation Society) (20), [ISSN](/index.php?title=International_Standard_Serial_Number&action=edit&redlink=1) [0958-7403](http://worldcat.org/issn/0958-7403), [http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d](http://www.cs.man.ac.uk/CCS/res/res20.htm#d). Truy cập 19 April 2008 [↑](#cite_ref-10) [“The Manchester Mark 1”](http://curation.cs.manchester.ac.uk/digital60/www.digital60.org/birth/manchestercomputers/mark1/manchester.html). *The University of Manchester*. Truy cập September 25, 2015. [↑](#cite_ref-11) [“The First Generation”](http://www.computerhistory.org/revolution/birth-of-the-computer/4/92). Computer History Museum. Truy cập September 29, 2015. [↑](#cite_ref-nobel_12-0) [“The History of the Integrated Circuit”](http://www.nobelprize.org/educational/physics/integrated_circuit/history/). Truy cập September 29, 2015. [↑](#cite_ref-13) [“Motoring with microprocessors”](http://www.embedded.com/electronics-blogs/significant-bits/4024611/Motoring-with-microprocessors). Embedded. Truy cập November 15, 2015. [↑](#cite_ref-14) [“Mobile Processor Guide – Summer 2013”](http://www.androidauthority.com/mobile-processor-guide-summer-2013-234354/). Android Authority. Truy cập November 15, 2015. [↑](#cite_ref-15) [“ARM946 Processor”](https://www.arm.com/products/processors/classic/arm9/arm946.php). ARM. Truy cập November 15, 2015. [↑](#cite_ref-16) [“Konrad Zuse”](http://www.computerhistory.org/fellowawards/hall/bios/Konrad,Zuse/). Computer History Museum. Truy cập September 29, 2015. [↑](#cite_ref-17) [“Timeline of Computer History: Computers”](http://www.computerhistory.org/timeline/computers/). Computer History Museum. Truy cập November 21, 2015. [↑](#cite_ref-18)White, Stephen. [“A Brief History of Computing - First Generation Computers”](http://trillian.randomstuff.org.uk/~stephen/history/timeline-GEN1.html). Truy cập November 21, 2015. [↑](#cite_ref-19) [“Harvard University Mark - Paper Tape Punch Unit”](http://www.computerhistory.org/collections/catalog/102698407). Computer History Museum. Truy cập November 21, 2015. [↑](#cite_ref-20) [“What is the difference between a von Neumann architecture and a Harvard architecture?”](http://infocenter.arm.com/help/index.jsp?topic=/com.arm.doc.faqs/3738.html). ARM. Truy cập November 22, 2015. [↑](#cite_ref-21) [“Advanced Architecture Optimizes the Atmel AVR CPU”](http://www.atmel.com/technologies/cpu_core/avr.aspx). Atmel. Truy cập November 22, 2015. [↑](#cite_ref-22) [“Switches, transistors and relays”](http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/design/electronics/switchesrev5.shtml). BBC. Truy cập 7 February 2016. [↑](#cite_ref-23) [“Introducing the Vacuum Transistor: A Device Made of Nothing”](http://spectrum.ieee.org/semiconductors/devices/introducing-the-vacuum-transistor-a-device-made-of-nothing). IEEE Spectrum. Truy cập 7 February 2016. [↑](#cite_ref-24) [“What Is Computer Performance?”](http://www.nap.edu/read/12980/chapter/5#55). The National Academies Press. Truy cập May 16, 2016. [↑](#cite_ref-25) [“1953: Transistorized Computers Emerge”](http://www.computerhistory.org/siliconengine/transistorized-computers-emerge/). *Computer History Museum*. Truy cập June 3, 2016. [↑](#cite_ref-26) [“IBM System/360 Dates and Characteristics”](http://www-03.ibm.com/ibm/history/exhibits/mainframe/mainframe_FS360.html). IBM. [↑](#cite_ref-amdahl1964_27-0) [Amdahl, G. M.](/index.php?title=Gene_Amdahl&action=edit&redlink=1); [Blaauw, G. A.](/index.php?title=Gerrit_Blaauw&action=edit&redlink=1); [Brooks, F. P. Jr.](/index.php?title=Fred_Brooks&action=edit&redlink=1)(April 1964). "Architecture of the IBM System/360". *IBM Journal of Research and Development*( [IBM](/index.php?title=IBM&action=edit&redlink=1)) **8**(2): 87–101. [doi](/index.php?title=DOI&action=edit&redlink=1): [10.1147/rd.82.0087](http://dx.doi.org/10.1147%2Frd.82.0087). [ISSN](/index.php?title=ISSN&action=edit&redlink=1) [0018-8646](http://worldcat.org/issn/0018-8646). [↑](#cite_ref-28) [“50 years ago, IBM created mainframe that helped send men to the Moon”](http://arstechnica.com/information-technology/2014/04/50-years-ago-ibm-created-mainframe-that-helped-bring-men-to-the-moon/). Ars Technica. Truy cập 9 April 2016. [↑](#cite_ref-29) [“Why won't you DIE? IBM's S/360 and its legacy at 50”](http://www.theregister.co.uk/2014/04/07/ibm_s_360_50_anniversary/). The Register. Truy cập 9 April 2016. [↑](#cite_ref-30) [“Online PDP-8 Home Page, Run a PDP-8”](http://www.pdp8.net/index.shtml). Truy cập September 25, 2015. [↑](#cite_ref-31) [“Transistors, Relays, and Controlling High-Current Loads”](https://itp.nyu.edu/physcomp/lessons/electronics/transistors-relays-and-controlling-high-current-loads/). *New York University*. ITP Physical Computing. Truy cập 9 April 2016. [↑](#cite_ref-32) [“A Brief History of CPUs: 31 Awesome Years of x86”](http://www.pcgamer.com/a-brief-history-of-cpus-31-awesome-years-of-x86/). PC Gamer. Truy cập June 15, 2016. [↑](#cite_ref-33)Patterson, David A.; Hennessy, John L.; Larus, James R. (1999). *Computer organization and design: the hardware/software interface*(ấn bản 2. ed., 3rd print.). San Francisco: Kaufmann. tr. 751. [ISBN 1558604286](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1558604286). [↑](#cite_ref-34)Ross Knox Bassett.
- ↑
[35,0](#cite_ref-shirriff_35-0) Ken Shirriff. [35,1](#cite_ref-shirriff_35-1) [↑](#cite_ref-36) ["Speed & Power in Logic Families"](http://www.engin.brown.edu/faculty/daniels/ddzo/speed.html). [↑](#cite_ref-37)T. J. Stonham. [↑](#cite_ref-38)R. K. Booher. [↑](#cite_ref-39)" [LSI-11 Module Descriptions](http://www.bitsavers.org/pdf/dec/pdp11/1103/EK-LSI11-TM-002.pdf)". *LSI-11, PDP-11/03 user's manual*(ấn bản 2nd). Maynard, Massachusetts: [Digital Equipment Corporation](/index.php?title=Digital_Equipment_Corporation&action=edit&redlink=1). November 1975. 4–3. [http://www.bitsavers.org/pdf/dec/pdp11/1103/EK-LSI11-TM-002.pdf](http://www.bitsavers.org/pdf/dec/pdp11/1103/EK-LSI11-TM-002.pdf). [↑](#cite_ref-40)Margaret Rouse (March 27, 2007). [“Definition: multi-core processor”](http://searchdatacenter.techtarget.com/sDefinition/0,,sid80_gci1015740,00.html). TechTarget. Truy cập March 6, 2013. [↑](#cite_ref-41)Richard Birkby. [“A Brief History of the Microprocessor”](http://www.computermuseum.li/Testpage/MicroprocessorHistory.htm). Truy cập October 13, 2015. [↑](#cite_ref-Osborne80_42-0)Osborne, Adam (1980). *An Introduction to Microcomputers*. **Volume 1: Basic Concepts**(ấn bản 2nd). Berkeley, California: Osborne-McGraw Hill. [ISBN 0-931988-34-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0931988349). [↑](#cite_ref-43) [“Why has CPU frequency ceased to grow?”](https://software.intel.com/en-us/blogs/2014/02/19/why-has-cpu-frequency-ceased-to-grow). Intel. Truy cập October 14, 2015. [↑](#cite_ref-44) [“MOS Transistor - Electrical Engineering & Computer Science”](http://www.eecs.berkeley.edu/~tking/theses/bsriram.pdf). University of California. Truy cập October 14, 2015.
- ↑
[45,0](#cite_ref-MooresLaw_45-0) (PDF) [45,1](#cite_ref-MooresLaw_45-1) *. Intel. 2005.* [Excerpts from A Conversation with Gordon Moore: Moore's Law](ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf) [ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf](ftp://download.intel.com/museum/Moores_Law/Video-Transcripts/Excepts_A_Conversation_with_Gordon_Moore.pdf). Truy cập [25 tháng 7](/index.php?title=25_th%C3%A1ng_7&action=edit&redlink=1)năm [2012](/index.php?title=2012&action=edit&redlink=1). [↑](#cite_ref-46) [“A Brief History of CPUs: 31 Awesome Years of x86”](http://www.pcmech.com/article/a-cpu-history/). Maximum PC. Truy cập December 10, 2015. [↑](#cite_ref-47) [“So sánh HD530 với cảd màn hình”](http://genk.vn/do-choi-so/h110-core-i3-ddr4-card-roi-chac-gi-da-hoi-20160204172025514.chn).
## Xem thêm
## Liên kết ngoài
-
[25 vi chip khuynh đảo thế giới](http://spectrum.ieee.org/25chips)– bài viết tiếng Anh của [Institute of Electrical and Electronics Engineers](/index.php?title=Institute_of_Electrical_and_Electronics_Engineers&action=edit&redlink=1).

Cache-Control: no-cache, no-store, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding, Cookie


text:
Chiến dịch Bó đuốc
Chiến dịch Bó đuốc (Operation Torch, lúc đầu được đặt tên Chiến dịch Gymnast) là cuộc tấn công của liên minh Hoa Kỳ–Anh lên lãnh thổ Bắc Phi thuộc Pháp trong Chiến tranh thế giới thứ hai. Chiến dịch này bắt đầu ngày 8 tháng 11 năm 1942 và là một phần của Mặt trận Bắc Phi.
Phía Liên Xô đã nhiều lần yêu cầu Hoa Kỳ và Anh phải bắt đầu hành động tại châu Âu và tiến hành mở một mặt trận thứ hai nhằm chia sẻ gánh nặng với Hồng quân Liên Xô trong cuộc chiến với quân đội Đức Quốc xã. Trong khi các viên tư lệnh Hoa Kỳ ủng hộ Chiến dịch Sledgehammer nhằm đổ bộ trực tiếp lên lục địa châu Âu đang bị chiếm đóng, thì bộ chỉ huy Anh lại tin rằng cách làm đó sẽ kết thúc trong thảm họa. Thay vào đó, ho đề xuất một cuộc tấn công lên phần lãnh thổ của Pháp tại Bắc Phi, để quét sạch các lực lượng Phe Trục ra khỏi Bắc Phi, tăng cường khả năng kiểm soát trên biển Địa Trung Hải và chuẩn bị cho một cuộc đổ bộ vào miền Nam Pháp trong năm 1943. Tổng thống Hoa Kỳ Franklin D. Roosevelt nghi ngờ rằng những hoạt động tại châu Phi sẽ làm làm ảnh hưởng đến khả năng tiến công châu Âu trong năm 1943 nhưng vẫn nhất trí ủng hộ Thủ tướng Anh Winston Churchill.
Mục lục
- 1 Bối cảnh
- 2 Diễn biến cuộc chiến
- 3 Kết quả
- 4 Xem thêm
- 5 Chú thích
- 6 Thư mục
- 7 Liên kết ngoài
Bối cảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Tin tức tình báo[sửa | sửa mã nguồn]
Tiếp xúc sơ bộ[sửa | sửa mã nguồn]
Diễn biến cuộc chiến[sửa | sửa mã nguồn]
Casablanca[sửa | sửa mã nguồn]
Oran[sửa | sửa mã nguồn]
Những cuộc đổ bộ không vận[sửa | sửa mã nguồn]
Algiers[sửa | sửa mã nguồn]
Kháng cự và đảo chính[sửa | sửa mã nguồn]
Cuộc tiến công[sửa | sửa mã nguồn]
Kết quả[sửa | sửa mã nguồn]
Kết quả chính trị[sửa | sửa mã nguồn]
Kết quả về quân sự[sửa | sửa mã nguồn]
Toulon[sửa | sửa mã nguồn]
Tunisia[sửa | sửa mã nguồn]
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
Thư mục[sửa | sửa mã nguồn]
Hồ sơ chiến tranh chính thức[sửa | sửa mã nguồn]
- Les Cahiers Français, La part de la Résistance Française dans les évènements d'Afrique du Nord (Official reports of French Resistance Group leaders who seized Algiers on ngày 8 tháng 11 năm 1942, to allow allied landing), Commissariat à l'Information of Free French Comité National, London, Aug. 1943.
Ghi chép của phóng viên chiến trường[sửa | sửa mã nguồn]
- Melvin K. Whiteleather, Main street's new neighbors, J.B. Lippincott Co., Philadelphia, 1945.
Nghiên cứu[sửa | sửa mã nguồn]
- Anderson, Charles R. (1993). Algeria-French Morocco ngày 8 tháng 11 năm 1942-ngày 11 tháng 11 năm 1942. WWII Campaigns. Washington: United States Army Center of Military History. ISBN 0-16-038105-3. CMH Pub 72-11.
- Aboulker, Professeur José; Levisse-Touzé, Christine (2002). “8 novembre 1942: Les armées américaine et anglaise prennent Alger en quinze heures”. Espoir (bằng tiếng Pháp) (Paris) (n° 133).
- Breuer, William B. (1985). Operation Torch: The Allied Gamble to Invade North Africa. New York: St.Martins Press.
- Danan, Professeur Yves Maxime (1963). La vie politique à Alger de 1940 à 1944 (bằng tiếng Pháp). Paris: L.G.D.J.
- Edwards, Bernard (1999). Dönitz and the Wolf Packs. Brockhampton Press. ISBN 1-86019-927-5.
- Funk, Arthur L. (1974). The politics of Torch. University Press of Kansas.
- Hague, Arnold (2000). The Allied Convoy System 1939-1945. Naval Institute Press. ISBN 1-55750-019-3.
- Howe, George F. (1991) [1957]. North West Africa: Seizing the initiative in the West. The United States Army in World War II. Washington, D.C.: United States Army Center of Military History. CMH Pub 6-1.
- Levisse-Touzé, Christine (1998). L'Afrique du Nord dans la guerre, 1939-1945 (bằng tiếng Pháp). Paris: Albin Michel.
- Lewis, Adrian S. (2001). Omaha Beach: a flawed victory. Chapel Hill: University of North Carolina Press. ISBN 0-8078-2609-X.
- Meyer, Leo J. (2000) [1960)]. “Chapter 7: The Decision to Invade North Africa (Torch)”. Trong Kent Roberts Greenfield. Command Decisions. United States Army Center of Military History. CMH Pub 70-7.
- Michel, Henri (1993). Darlan. Paris: Hachette.
- Moses, Sam (tháng 11 năm 2006). At All Costs; How a Crippled Ship and Two American Merchant Mariners Turned the Tide of World War II. Random House.
- Playfair, Major-General I.S.O.; Molony, Brigadier C.J.C.; with Flynn, Captain F.C. (R.N.) & Gleave, Group Captain T.P. (2004) [1st. pub. HMSO:1966]. Butler, Sir James, biên tập. The Mediterranean and Middle East, Volume IV: The Destruction of the Axis Forces in Africa. History of the Second World War, United Kingdom Military Series. Uckfield, UK: Naval & Military Press. ISBN 1-84574-068-8.
- Rohwer, J. and Hummelchen, G. (1992). Chronology of the War at Sea 1939-1945. Naval Institute Press. ISBN 1-55750-105-X.
- Watson, Bruce Allen (2007) [1999]. Exit Rommel: The Tunisian Campaign, 1942-43. Stackpole Military History Series. Mechanicsburg, PA: Stackpole Books. ISBN 978-0-8117-3381-6.
Tổng quan[sửa | sửa mã nguồn]
- Atkinson, Rick (2002). An Army at Dawn. Henry Holt. ISBN 0-8050-6288-2.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- A detailed history of ngày 8 tháng 11 năm 1942
- Combined Ops
- History and photos of the operations of the USS Ranger and its Air Group during Operation Torch
- The accord Franco-Américan of Messelmoun (bằng tiếng Pháp)
- Royal Engineers Museum Royal Engineers and Second World War (Operation Torch)[liên kết hỏng]
- Report of the Commander-in-Chief Allied Forces to the Combined Chief of Staff on Operations in North Africa
- Operation Torch: Allied Invasion of North Africa article by Williamson Murray
- Eisenhower's report on operation Torch
- Operation TORCH Motion Pictures from the National Archives
- Operation Torch

markdown:
# Chiến dịch Bó đuốc
|
|
![]()
|
|![]()
[François Darlan](/w/index.php?title=Fran%C3%A7ois_Darlan&action=edit&redlink=1) ![ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
![ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
[Charles Noguès](/w/index.php?title=Charles_Nogu%C3%A8s&action=edit&redlink=1) ![ Pháp](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
![ Pháp](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
[Frix Michelier](/w/index.php?title=Frix_Michelier&action=edit&redlink=1) ![ Đức Quốc xã](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/War_Ensign_of_Germany_%281938-1945%29.svg/23px-War_Ensign_of_Germany_%281938-1945%29.svg.png)
![ Đức Quốc xã](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/War_Ensign_of_Germany_%281938-1945%29.svg/23px-War_Ensign_of_Germany_%281938-1945%29.svg.png)
[Ernst Kals](/w/index.php?title=Ernst_Kals&action=edit&redlink=1)
(33.000 tại Morocco,
39.000 gần Algiers,
35.000 gần Oran)
**Chính phủ Vichy:**60.000 **Đức:**2 tàu ngầm ở gần Casablanca
720 bị thương
1.997 bị thương
|
|**Chiến dịch Bó đuốc** ( *Operation Torch*, lúc đầu được đặt tên **Chiến dịch Gymnast**) là cuộc tấn công của liên minh Hoa Kỳ–Anh lên lãnh thổ [Bắc Phi](/wiki/B%E1%BA%AFc_Phi) thuộc Pháp trong [Chiến tranh thế giới thứ hai](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai). Chiến dịch này bắt đầu ngày 8 tháng 11 năm 1942 và là một phần của [Mặt trận Bắc Phi](/wiki/M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_B%E1%BA%AFc_Phi).
Phía
[Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) đã nhiều lần yêu cầu Hoa Kỳ và Anh phải bắt đầu hành động tại [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) và tiến hành mở một mặt trận thứ hai nhằm chia sẻ gánh nặng với [Hồng quân Liên Xô](/wiki/H%E1%BB%93ng_Qu%C3%A2n) trong cuộc chiến với quân đội [Đức Quốc xã](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c_Qu%E1%BB%91c_x%C3%A3). Trong khi các viên tư lệnh Hoa Kỳ ủng hộ [Chiến dịch Sledgehammer](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_Sledgehammer&action=edit&redlink=1) nhằm đổ bộ trực tiếp lên lục địa châu Âu đang bị chiếm đóng, thì bộ chỉ huy Anh lại tin rằng cách làm đó sẽ kết thúc trong thảm họa. Thay vào đó, ho đề xuất một cuộc tấn công lên phần lãnh thổ của Pháp tại Bắc Phi, để quét sạch các lực lượng [Phe Trục](/wiki/Phe_Tr%E1%BB%A5c) ra khỏi Bắc Phi, tăng cường khả năng kiểm soát trên biển [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) và chuẩn bị cho một cuộc đổ bộ vào miền Nam Pháp trong năm 1943. [Tổng thống Hoa Kỳ](/wiki/T%E1%BB%95ng_th%E1%BB%91ng_Hoa_K%E1%BB%B3) [Franklin D. Roosevelt](/wiki/Franklin_D._Roosevelt) nghi ngờ rằng những hoạt động tại châu Phi sẽ làm làm ảnh hưởng đến khả năng tiến công châu Âu trong năm 1943 nhưng vẫn nhất trí ủng hộ [Thủ tướng Anh](/wiki/Th%E1%BB%A7_t%C6%B0%E1%BB%9Bng_Anh) [Winston Churchill](/wiki/Winston_Churchill).
## Mục lục
[1 Bối cảnh](#B.E1.BB.91i_c.E1.BA.A3nh) [2 Diễn biến cuộc chiến](#Di.E1.BB.85n_bi.E1.BA.BFn_cu.E1.BB.99c_chi.E1.BA.BFn) [3 Kết quả](#K.E1.BA.BFt_qu.E1.BA.A3) [4 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [5 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [6 Thư mục](#Th.C6.B0_m.E1.BB.A5c) [7 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Bối cảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=1)]
### Tin tức tình báo[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=2)]
### Tiếp xúc sơ bộ[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=3)]
## Diễn biến cuộc chiến[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=4)]
### Casablanca[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=5)]
### Oran[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=6)] ![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Supermarine_Spitfire_Mark_Vs_assembled_by_the_Special_Erection_Party_in_Gibraltar_for_Operation_Torch%2C_1942.jpg/220px-Supermarine_Spitfire_Mark_Vs_assembled_by_the_Special_Erection_Party_in_Gibraltar_for_Operation_Torch%2C_1942.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/14/Supermarine_Spitfire_Mark_Vs_assembled_by_the_Special_Erection_Party_in_Gibraltar_for_Operation_Torch%2C_1942.jpg/220px-Supermarine_Spitfire_Mark_Vs_assembled_by_the_Special_Erection_Party_in_Gibraltar_for_Operation_Torch%2C_1942.jpg)
[Supermarine Spitfire](/wiki/Supermarine_Spitfire)được chuyển đến bằng đường biển được lắp ráp chỉ trong vòng 11 ngày tại [Gibraltar](/wiki/Gibraltar).
#### Những cuộc đổ bộ không vận[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=7)]
### Algiers[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=8)]
#### Kháng cự và đảo chính[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=9)]
#### Cuộc tiến công[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=10)]
## Kết quả[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=11)]
### Kết quả chính trị[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=12)]
### Kết quả về quân sự[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=13)]
#### Toulon[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=14)]
#### Tunisia[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=15)]
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=16)]
|
|![]()
|
|
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=17)]
## Thư mục[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=18)]
### Hồ sơ chiến tranh chính thức[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=19)]
- Les Cahiers Français,
*La part de la Résistance Française dans les évènements d'Afrique du Nord*(Official reports of French Resistance Group leaders who seized Algiers on ngày 8 tháng 11 năm 1942, to allow allied landing), Commissariat à l'Information of Free French Comité National, London, Aug. 1943.
### Ghi chép của phóng viên chiến trường[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=20)]
- Melvin K. Whiteleather,
*Main street's new neighbors*, J.B. Lippincott Co., Philadelphia, 1945.
### Nghiên cứu[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=21)]
- Anderson, Charles R. (1993).
[. WWII Campaigns. Washington:](http://www.history.army.mil/brochures/algeria/algeria.htm) *Algeria-French Morocco ngày 8 tháng 11 năm 1942-ngày 11 tháng 11 năm 1942* [United States Army Center of Military History](/w/index.php?title=United_States_Army_Center_of_Military_History&action=edit&redlink=1). [ISBN](/wiki/ISBN) [0-16-038105-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-16-038105-3). CMH Pub 72-11.
- Aboulker, Professeur José; Levisse-Touzé, Christine (2002). “8 novembre 1942: Les armées américaine et anglaise prennent Alger en quinze heures”.
*Espoir*(bằng tiếng Pháp) (Paris) (n° 133).
- Breuer, William B. (1985).
*Operation Torch: The Allied Gamble to Invade North Africa*. New York: St.Martins Press.
- Danan, Professeur Yves Maxime (1963).
*La vie politique à Alger de 1940 à 1944*(bằng tiếng Pháp). Paris: L.G.D.J.
- Edwards, Bernard (1999).
*Dönitz and the Wolf Packs*. Brockhampton Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-86019-927-5](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-86019-927-5).
- Funk, Arthur L. (1974).
*The politics of Torch*. University Press of Kansas.
- Hague, Arnold (2000).
*The Allied Convoy System 1939-1945*. Naval Institute Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-55750-019-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-55750-019-3).
- Howe, George F. (1991) [1957].
[. The United States Army in World War II. Washington, D.C.:](http://www.history.army.mil/books/wwii/11-9/6-1.htm) *North West Africa: Seizing the initiative in the West* [United States Army Center of Military History](/w/index.php?title=United_States_Army_Center_of_Military_History&action=edit&redlink=1). CMH Pub 6-1.
- Levisse-Touzé, Christine (1998).
*L'Afrique du Nord dans la guerre, 1939-1945*(bằng tiếng Pháp). Paris: Albin Michel.
- Lewis, Adrian S. (2001).
*Omaha Beach: a flawed victory*. Chapel Hill: University of North Carolina Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8078-2609-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8078-2609-X).
- Meyer, Leo J. (2000) [1960)].
[“Chapter 7: The Decision to Invade North Africa (Torch)”](http://www.history.army.mil/books/70-7_07.htm). Trong Kent Roberts Greenfield. [.](http://www.history.army.mil/books/70-7_0.htm) *Command Decisions* [United States Army Center of Military History](/w/index.php?title=United_States_Army_Center_of_Military_History&action=edit&redlink=1). CMH Pub 70-7.
- Michel, Henri (1993).
*Darlan*. Paris: Hachette.
- Moses, Sam (tháng 11 năm 2006).
*At All Costs; How a Crippled Ship and Two American Merchant Mariners Turned the Tide of World War II*. Random House. [Playfair, Major-General I.S.O.](/w/index.php?title=Ian_Stanley_Ord_Playfair&action=edit&redlink=1); Molony, Brigadier C.J.C.; with Flynn, Captain F.C. (R.N.) & Gleave, Group Captain T.P. (2004) [1st. pub. [HMSO](/w/index.php?title=HMSO&action=edit&redlink=1):1966]. [Butler, Sir James](/w/index.php?title=James_Ramsay_Montagu_Butler&action=edit&redlink=1), biên tập. *The Mediterranean and Middle East, Volume IV: The Destruction of the Axis Forces in Africa*. History of the Second World War, United Kingdom Military Series. Uckfield, UK: Naval & Military Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-84574-068-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-84574-068-8).
- Rohwer, J. and Hummelchen, G. (1992).
*Chronology of the War at Sea 1939-1945*. Naval Institute Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [1-55750-105-X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1-55750-105-X).
- Watson, Bruce Allen (2007) [1999].
*Exit Rommel: The Tunisian Campaign, 1942-43*. Stackpole Military History Series. Mechanicsburg, PA: Stackpole Books. [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8117-3381-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8117-3381-6).
### Tổng quan[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=22) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=22)] [Atkinson, Rick](/w/index.php?title=Rick_Atkinson&action=edit&redlink=1)(2002). *An Army at Dawn*. Henry Holt. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8050-6288-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8050-6288-2).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&veaction=edit§ion=23) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_B%C3%B3_%C4%91u%E1%BB%91c&action=edit§ion=23)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[A detailed history of ngày 8 tháng 11 năm 1942](http://www.usswashington.com/dl08no42c.htm) [Combined Ops](http://www.combinedops.com/Torch.htm) [History and photos of the operations of the USS Ranger and its Air Group during Operation Torch](http://airgroup4.com/operation-torch.htm) [The accord Franco-Américan of Messelmoun (bằng tiếng Pháp)](http://war.megabaze.com/page_html/009-Algerian%20Resistance-1942) [Royal Engineers Museum](http://www.remuseum.org.uk/corpshistory/rem_corps_part16.htm)Royal Engineers and Second World War (Operation Torch) [Report of the Commander-in-Chief Allied Forces to the Combined Chief of Staff on Operations in North Africa](http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/rep/TORCH/DDE-Torch.html) [Operation Torch: Allied Invasion of North Africa](http://www.historynet.com/magazines/world_war_2/3026106.html)article by Williamson Murray [Eisenhower's report on operation Torch](http://www.american-divisions.com/doc.asp?documentid=138&pagenumber=1) [Operation TORCH Motion Pictures from the National Archives](http://www.wwiireels.com) [Operation Torch](http://www.defensemedianetwork.com/stories/operation-torch-ybsob-decoded/)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

X-Cache-Status: hit

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.05:-77.47:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

X-Cache: cp1052 hit/2, cp1052 miss

X-Content-Type-Options: nosniff

Connection: close

Via: 1.1 varnish-v4, 1.1 varnish-v4

Accept-Ranges: bytes

X-UA-Compatible: IE=Edge

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Content-Language: vi

Link: </static/images/project-logos/viwiki.png>;rel=preload;as=image;media=not all and (min-resolution: 1.5dppx),</static/images/project-logos/viwiki-1.5x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 1.5dppx) and (max-resolution: 1.999999dppx),</static/images/project-logos/viwiki-2x.png>;rel=preload;as=image;media=(min-resolution: 2dppx)


text:
Spirostachys
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Spirostachys là một chi thực vật có hoa trong họ Đại kích[2]
Mục lục
Loài[sửa | sửa mã nguồn]
Chi này gồm các loài sau:
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Kew World Checklist of Selected Plant Families
- ^ The Plant List (2010). “Spirostachys”. Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Spirostachys tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Spirostachys tại Wikispecies

markdown:
*Spirostachys*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Spirostachys
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Malpighiales](/wiki/B%E1%BB%99_S%C6%A1_ri) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Euphorbiaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%A1i_k%C3%ADch) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Hippomaneae](/w/index.php?title=Hippomaneae&action=edit&redlink=1) [Phân tông](/wiki/Ph%C3%A2n_t%C3%B4ng)( *subtribus*) [Hippomaninae](/w/index.php?title=Hippomaninae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Spirostachys** [Sond.](/w/index.php?title=Otto_Wilhelm_Sonder&action=edit&redlink=1)1850 not Ung.-Sternb. 1866 nor Sternb. ex S. Wats. 1874, both of the latter in Amaranthaceae [Các loài](/wiki/Lo%C3%A0i) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-r-1) *Pax* [Excoecariopsis](/w/index.php?title=Excoecariopsis&action=edit&redlink=1) * là một chi Spirostachys* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Đại kích](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%A1i_k%C3%ADch) [[2]](#cite_note-2)
## Mục lục
## Loài[
[sửa](/w/index.php?title=Spirostachys&veaction=edit§ion=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Spirostachys&action=edit§ion=1)]
Chi này gồm các loài sau:
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Spirostachys&veaction=edit§ion=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Spirostachys&action=edit§ion=2)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Spirostachys&veaction=edit§ion=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Spirostachys&action=edit§ion=3)] [^](#cite_ref-r_1-0) [Kew World Checklist of Selected Plant Families](http://apps.kew.org/wcsp/acceptedRef.do?name_id=194610) **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-2) [“](http://www.theplantlist.org/browse/A/Euphorbiaceae/Spirostachys/). Truy cập ngày 7 tháng 6 năm 2013. *Spirostachys*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Spirostachys&veaction=edit§ion=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Spirostachys&action=edit§ion=4)]
Phương tiện liên quan tới
[Spirostachys](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Spirostachys)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Spirostachys](https://species.wikimedia.org/wiki/Spirostachys)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

X-Cache: cp1052 hit/1, cp1052 miss


text:
- Tất cả danh mục
- Học tập
- Trắc nghiệm
- Tiếng Anh
-
Biểu mẫu
- Thủ tục hành chính
- Hôn nhân - Gia đình
- Giáo dục - Đào tạo
- Tín dụng - Ngân hàng
- Giao thông vận tải
- Khiếu nại - Tố cáo
- Hợp đồng - Nghiệm thu - Thanh lý
- Thuế - Kế toán - Kiểm toán
- Đầu tư - Kinh doanh
- Việc làm - Nhân sự
- Xuất - Nhập khẩu
- Xây dựng - Nhà đất
- Văn hóa - Du lịch - Thể thao
- Bộ đội - Quốc phòng - Thương binh
- Bảo hiểm
-
Pháp luật
- Thuế - Lệ phí - Kinh phí
- Giáo dục - Đào tạo
- Y tế - Sức khỏe
- Thể thao
- Bảo hiểm
- Chính sách
- Hành chính
- Cơ cấu tổ chức
- Quyền Dân sự
- Tố tụng - Kiện cáo
- Dịch vụ Pháp lý
- An ninh trật tự
- Trách nhiệm hình sự
- Nông - Lâm - Ngư nghiệp
- Tài nguyên - Môi trường
- Công nghệ - Thông tin
- Bưu chính - Viễn thông
- Sở hữu Trí tuệ
- Khoa học công nghệ
- Giao thông vận tải
- Hàng không
- Hàng hải
- Ngoại giao
- Văn hóa Xã hội
- Du lịch
- Doanh nghiệp
- Kế toán - Kiểm toán
- Xuất - Nhập khẩu
- Tài chính - Ngân hàng
- Lao động - Tiền lương
- Đầu tư - Chứng khoán - Thương mại
- Xây dựng - Đô thị - Đất đai - Nhà ở
- Lĩnh vực khác
- Hỏi đáp pháp luật
-
Tài liệu
- Thủ thuật văn phòng
- Nông - Lâm - Ngư Nghiệp
- Văn khấn cổ truyền
- Công nghệ thông tin
- Khoa học Kỹ thuật
- Phong thủy & Đời sống
- Văn hóa - Giải trí
- Kinh tế - Quản lý
- Lời bài hát
- Quốc Tế Phụ Nữ
- Kinh nghiệm du lịch
- Mẫu Template - Slide Powerpoint
- Món ngon mỗi ngày
- Tiểu sử nhân vật
- Truyện kể bé nghe
- Kỹ năng sống
- Lễ Tết Cổ Truyền
- DIY Handmade
- Mẹo vặt cuộc sống
- Hỏi - Đáp thắc mắc
- Thủ thuật Pokemon Go
- Giáo Án - Bài Giảng
- Sức khỏe
- Sách
- Học Online

markdown:
-
Tất cả danh mục
-
Học tập
-
Trắc nghiệm
-
Tiếng Anh
-
Biểu mẫu
-
Thủ tục hành chính
-
Hôn nhân - Gia đình
-
Giáo dục - Đào tạo
-
Tín dụng - Ngân hàng
-
Giao thông vận tải
-
Khiếu nại - Tố cáo
-
Hợp đồng - Nghiệm thu - Thanh lý
-
Thuế - Kế toán - Kiểm toán
-
Đầu tư - Kinh doanh
-
Việc làm - Nhân sự
-
Xuất - Nhập khẩu
-
Xây dựng - Nhà đất
-
Văn hóa - Du lịch - Thể thao
-
Bộ đội - Quốc phòng - Thương binh
-
Bảo hiểm
-
-
Pháp luật
-
Thuế - Lệ phí - Kinh phí
-
Giáo dục - Đào tạo
-
Y tế - Sức khỏe
-
Thể thao
-
Bảo hiểm
-
Chính sách
-
Hành chính
-
Cơ cấu tổ chức
-
Quyền Dân sự
-
Tố tụng - Kiện cáo
-
Dịch vụ Pháp lý
-
An ninh trật tự
-
Trách nhiệm hình sự
-
Nông - Lâm - Ngư nghiệp
-
Tài nguyên - Môi trường
-
Công nghệ - Thông tin
-
Bưu chính - Viễn thông
-
Sở hữu Trí tuệ
-
Khoa học công nghệ
-
Giao thông vận tải
-
Hàng không
-
Hàng hải
-
Ngoại giao
-
Văn hóa Xã hội
-
Du lịch
-
Doanh nghiệp
-
Kế toán - Kiểm toán
-
Xuất - Nhập khẩu
-
Tài chính - Ngân hàng
-
Lao động - Tiền lương
-
Đầu tư - Chứng khoán - Thương mại
-
Xây dựng - Đô thị - Đất đai - Nhà ở
-
Lĩnh vực khác
-
Hỏi đáp pháp luật
-
-
Tài liệu
-
Thủ thuật văn phòng
-
Nông - Lâm - Ngư Nghiệp
-
Văn khấn cổ truyền
-
Công nghệ thông tin
-
Khoa học Kỹ thuật
-
Phong thủy & Đời sống
-
Văn hóa - Giải trí
-
Kinh tế - Quản lý
-
Lời bài hát
-
Quốc Tế Phụ Nữ
-
Kinh nghiệm du lịch
-
Mẫu Template - Slide Powerpoint
-
Món ngon mỗi ngày
-
Tiểu sử nhân vật
-
Truyện kể bé nghe
-
Kỹ năng sống
-
Lễ Tết Cổ Truyền
-
DIY Handmade
-
Mẹo vặt cuộc sống
-
Hỏi - Đáp thắc mắc
-
Thủ thuật Pokemon Go
-
-
Giáo Án - Bài Giảng
-
Sức khỏe
-
Sách
-
Học Online

Cache-Control: private, max-age=907

Content-Type: text/html; charset=utf-8