markdown:
# Khmer Đỏ
|
|Khmer Đỏ
ខ្មែរក្រហម (Khmaer Krahom)
|
|![]()
Đảng kỳ được sử dụng từ những năm 1950, sau này có một số thay đổi
**Lãnh tụ** [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) **Tổng bí thư** [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)(cuối cùng) **Phát ngôn viên** [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary)(cuối cùng) **Thành lập** **Giải tán** **Trụ sở** [Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh) **Báo chính thức** [L'Observateur](/w/index.php?title=L%27Observateur&action=edit&redlink=1) **Tổ chức thanh niên** [Đoàn Thanh niên Cộng sản Khmer](/w/index.php?title=%C4%90o%C3%A0n_Thanh_ni%C3%AAn_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Khmer&action=edit&redlink=1) **Thành viên** **Hệ tư tưởng/**
vị thế chính trị
vị thế chính trị
[Chủ nghĩa Mao](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Mao) [chủ nghĩa Sô vanh](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_S%C3%B4_vanh) **Thuộc quốc gia** ![ Flag of Democratic Kampuchea.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_Democratic_Kampuchea.svg/23px-Flag_of_Democratic_Kampuchea.svg.png)
![ Flag of Democratic Kampuchea.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Flag_of_Democratic_Kampuchea.svg/23px-Flag_of_Democratic_Kampuchea.svg.png)
[Campuchia Dân chủ](/wiki/Campuchia_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7) **Thuộc tổ chức quốc tế** [Quốc tế Cộng sản](/wiki/Qu%E1%BB%91c_t%E1%BA%BF_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) **Nhóm Nghị viện châu Âu** ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c3/Flag_of_France.svg/23px-Flag_of_France.svg.png)
[Pháp](/wiki/Ph%C3%A1p) **Màu sắc chính thức** [Đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%8F) **Khmer Đỏ** (ខ្មែរក្រហម) ( [tiếng Pháp](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Ph%C3%A1p): **Khmer Rouge**), tên chính thức **Đảng Cộng sản Campuchia** và sau này là **Đảng Campuchia Dân chủ**, là một tổ chức [chính trị](/wiki/Ch%C3%ADnh_tr%E1%BB%8B)cầm quyền tại [Campuchia](/wiki/Campuchia)từ [1975](/wiki/1975)đến [1979](/wiki/1979). Tên Khmer Đỏ được dịch từ tiếng Pháp, do Pol Pot đặt ra . Tổ chức này còn được biết với các tên **Đảng Cộng sản Khmer**, **Quân đội Nhân dân Campuchia Dân chủ**.
Tuy tuyên bố là đi theo
[chủ nghĩa Cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n), song thực chất Khmer Đỏ có khuynh hướng của một tổ chức theo [chủ nghĩa Sô vanh](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_S%C3%B4_vanh) và tư tưởng bài ngoại Tới năm 1981, Khmer Đỏ chính thức tuyên bố họ không đi theo [1] [chủ nghĩa Cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) [[2]](#cite_note-Rowley-2)
Họ đã bị chính quyền và quân đội
[Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) đổ quân đánh chiếm Campuchia năm 1979 và lập nhà nước [Cộng hòa Nhân dân Campuchia](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Campuchia) và đưa [Hun Sen](/wiki/Hun_Sen) lên làm thủ tướng. Chế độ Khmer Đỏ nay được biết đến vì đã giết chết khoảng 2 triệu người (từ một dân số 7,1 triệu) bằng các biện pháp [3] [tử hình](/wiki/T%E1%BB%AD_h%C3%ACnh)bằng các dụng cụ thô sơ như cuốc, mai, xẻng, bỏ đói và [lao động cưỡng bức](/w/index.php?title=Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_c%C6%B0%E1%BB%A1ng_b%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1). Nó được nhiều học giả xem là một trong những chế độ hung bạo nhất trong [thế kỷ 20](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20)- thường được so sánh với chế độ của [Adolf Hitler](/wiki/Adolf_Hitler). Nếu tính theo tỷ lệ người bị giết so sánh với dân số, có thể nó là chế độ giết người nhiều nhất trong thế kỷ 20.
Trong khi cầm quyền, nó đã được hậu thuẫn bởi
[Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), vì muốn cô lập nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam lúc đó đang được Liên Xô hậu thuẫn. [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) cùng với [Mỹ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) và [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), vào thời kì mặn nồng nhất của quan hệ Trung-Mỹ, cung cấp vũ khí, thông tin tình báo và căn cứ để tiếp tế và cung cấp nơi trú ẩn cho bính lính Khmer Đỏ . Hoa Kỳ, Trung Quốc, Tây Âu, và khối [Asean](/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) phản đối hành động mà họ cho là "chiếm đóng" của Việt Nam . Họ đòi Việt Nam rút quân và lực lượng [Liên Hợp Quốc](/wiki/Li%C3%AAn_H%E1%BB%A3p_Qu%E1%BB%91c) sẽ vào tiếp quản . Quan hệ giữa Việt Nam và khối [Asean](/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), đặc biệt là [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), trong thời kỳ này rất căng thẳng và trong nhiều trường hợp đứng bên bờ vực chiến tranh. Sau khi Việt Nam rút khỏi Campuchia, quan hệ Việt Nam - [Asean](/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) dần được cải thiện và bình thường hóa.
Đến năm
[2006](/wiki/2006), chỉ có ba trong số các lãnh đạo nhóm Khmer Đỏ đã bị bỏ tù từ khi bị lật đổ. Năm [1981](/wiki/1981), [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) chính thức giải tán Đảng Cộng sản Campuchia; [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) qua đời ở Anlong Veng, Campuchia vì bệnh tim năm [1998](/wiki/1998) sau khi bị đàn em [Ta Mok](/wiki/Ta_Mok) hạ bệ vào năm 1997.
## Mục lục
[1 Tên gọi](#T.C3.AAn_g.E1.BB.8Di) [2 Hình thành](#H.C3.ACnh_th.C3.A0nh) [3 Con đường tới quyền lực và cai trị](#Con_.C4.91.C6.B0.E1.BB.9Dng_t.E1.BB.9Bi_quy.E1.BB.81n_l.E1.BB.B1c_v.C3.A0_cai_tr.E1.BB.8B) [4 Cầm quyền](#C.E1.BA.A7m_quy.E1.BB.81n) [5 Bị lật đổ](#B.E1.BB.8B_l.E1.BA.ADt_.C4.91.E1.BB.95) [6 Thời kỳ sau 1979](#Th.E1.BB.9Di_k.E1.BB.B3_sau_1979) [7 Sụp đổ](#S.E1.BB.A5p_.C4.91.E1.BB.95) [8 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [9 Tài liệu tham khảo](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u_tham_kh.E1.BA.A3o) [10 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [11 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Tên gọi[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=1)]
Thuật ngữ "Khmer Đỏ", tiếng Pháp "Khmer Rouge", được
[nguyên thủ](/wiki/Nguy%C3%AAn_th%E1%BB%A7_qu%E1%BB%91c_gia) Campuchia [Norodom Sihanouk](/wiki/Norodom_Sihanouk) đặt ra và sau này được [những người nói tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh) chấp nhận. Nó được dùng để chỉ một sự tiếp nối của các [Đảng Cộng sản](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) tại Campuchia, từ [Đảng Nhân dân Cách mạng Khmer](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Khmer) (KPRP) (1951 - 1963) phát triển lên thành Đảng Công nhân Campuchia (1963 - 1970) rồi thành [Đảng Cộng sản Kampuchea](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Kampuchea&action=edit&redlink=1) (CPK) (1971 - 1981) và sau này thành lập nhà nước [Kampuchea Dân chủ](/wiki/Kampuchea_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7). Tổ chức này cũng được gọi là **Đảng Cộng sản Khmer**.
## Hình thành[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=2)]
### Lịch sử ban đầu[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=3)]
Lịch sử phong trào cộng sản tại Campuchia có thể được chia thành 6 giai đoạn:
- Sự xuất hiện của
[Đảng Cộng sản Đông Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam)(ICP), với các thành viên hầu hết là người Việt Nam, trước [Thế chiến II](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai);
- Cuộc chiến tranh 10 năm giành độc lập từ Pháp, khi một đảng cộng sản Campuchia riêng rẽ,
[Đảng Nhân dân Cách mạng Khmer](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Khmer)(KPRP), được thành lập dưới sự ủng hộ của Việt Nam;
- Giai đoạn sau Đại hội thứ hai của KPRP, lúc này đã được đổi tên thành
[Đảng Công nhân Kampuchea](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%C3%B4ng_nh%C3%A2n_Kampuchea&action=edit&redlink=1)(WPK), năm 1963, khi Saloth Sar ( [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)sau năm 1976) và những lãnh đạo tương lai của Khmer Đỏ giành được quyền kiểm soát Đảng Công nhân Kampuchea;
- Cuộc đấu tranh cách mạng từ khi Khmer Đỏ bắt đầu nổi dậy năm 1967–68 tới sự sụp đổ của chính phủ Lon Nol tháng 4 năm 1975. Thời điểm nắm chính quyền KPRP có tên
[Đảng Cộng sản Kampuchea](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Kampuchea&action=edit&redlink=1)(CPK);
- Chế độ
[Kampuchea Dân chủ](/wiki/Campuchia_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7), từ tháng 4 năm 1975 đến tháng 1 năm 1979;
- Giai đoạn sau Đại hội thứ ba của KPRP tháng 1 năm 1979, khi
[Hà Nội](/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i)nắm được toàn bộ ảnh hưởng đối với Chính phủ Cộng hoà Nhân dân Campuchia và Đảng Nhân dân Cách mạng Khmer (KPRP) được những người cộng sản Campuchia thân Việt Nam tái lập.
Năm 1930
[Hồ Chí Minh](/wiki/H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh) thành lập [Đảng Cộng sản Việt Nam](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) bằng cách hợp nhất ba phòng trào cộng sản nhỏ đã xuất hiện ở miền bắc, miền trung và miền nam Việt Nam cuối những năm 1920. Cái tên được thay đổi hầu như ngay lập tức thành Đảng Cộng sản Đông Dương, bề ngoài là gộp cả các phong trào cách mạng từ Campuchia và [Lào](/wiki/L%C3%A0o).
Hầu như không có ngoại lệ, hầu hết các thành viên ban đầu của đảng là người Việt Nam. Tới cuối
[Thế chiến II](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_hai) khoảng mười người Campuchia đã gia nhập tổ chức, nhưng ảnh hưởng của họ lên phong trào cộng sản Đông Dương và trên sự phát triển của nó tại Campuchia hầu như không đáng kể.
Các đơn vị
[Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) thỉnh thoảng đột nhập vào các căn cứ ở Campuchia trong cuộc chiến tranh chống Pháp, và, liên kết với chính phủ [cánh tả](/wiki/C%C3%A1nh_t%E1%BA%A3) cầm quyền ở Thái Lan cho tới năm 1947, [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) khuyến khích thành lập các đội vũ trang [Khmer Issarak](/wiki/Khmer_Issarak) cánh tả. Và vào ngày 17 tháng 4 năm 1950 (25 năm trước khi Khmer Đỏ chiếm [Phnom Penh](/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh)), đại hội toàn quốc đầu tiên của các nhóm [Khmer Issarak](/wiki/Khmer_Issarak) được triệu tập, và Mặt trận Issarak Thống nhất được thành lập.
Lãnh đạo mặt trận là
[Sơn Ngọc Minh](/wiki/S%C6%A1n_Ng%E1%BB%8Dc_Minh), và một phần ba giới lãnh đạo là thành viên của [Đảng Cộng sản Đông Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Theo nhà sử học [David P. Chandler](/w/index.php?title=David_P._Chandler&action=edit&redlink=1), các nhóm Issarak cánh tả, được [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) hỗ trợ, chiếm giữ một phần sáu lãnh thổ Campuchia năm 1952; trước [Hội nghị Geneva](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954), họ kiểm soát tới một nửa đất nước. [[4]](#cite_note-4)
Năm 1951
[Đảng Cộng sản Đông Dương](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam) được tổ chức lại thành ba tổ chức quốc gia — [Đảng Lao động Việt Nam](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam), [Neo Lào Issara](/wiki/L%C3%A0o_Issara), và [Đảng Nhân dân Cách mạng Khmer](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Khmer) (KPRP). Theo một tài liệu được xuất bản sau việc tái tổ chức, Đảng Lao động Việt Nam sẽ tiếp tục "giám sát" các phong trào nhỏ hơn của [Lào](/wiki/L%C3%A0o) và Campuchia. Hầu hết lãnh đạo KPRP và đảng viên các cấp đều hoặc là người [Khmer Krom](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khmer_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), hoặc người Việt Nam sống tại Campuchia. Sự hấp dẫn của KPRP với người Khmer bản xứ dường như rất nhỏ.
Theo phiên bản lịch sử đảng của Kampuchea Dân chủ, việc
[Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) không thể đàm phán một vai trò chính trị cho KPRP tại [Hội nghị Geneva năm 1954](/wiki/Hi%E1%BB%87p_%C4%91%E1%BB%8Bnh_Gen%C3%A8ve,_1954) thể hiện một sự phản bội với phong trào của Campuchia, vốn vẫn đang kiểm soát những vùng rộng lớn ở thôn quê và có ít nhất 5,000 binh sĩ. Sau hội nghị, khoảng 1,000 thành viên của KPRP, gồm cả [Sơn Ngọc Minh](/wiki/S%C6%A1n_Ng%E1%BB%8Dc_Minh) đã thực hiện một cuộc "di tản" vào miền [Bắc Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a), nơi họ tiếp tục lưu vong.
Cuối năm 1954, những người vẫn còn ở lại Campuchia thành lập một đảng chính trị hợp pháp,
[Đảng Pracheachon](/wiki/Pracheachon), tham gia vào những cuộc bầu cử quốc hội năm 1955 và 1958. Trong cuộc bầu cử tháng 9 năm 1955, đảng giành 4% phiếu bầu nhưng không có được ghế trong nghị viện.
Các thành viên của
[Pracheachon](/wiki/Pracheachon) thường bị quấy nhiễu và bắt giữ bởi đảng của họ vẫn ở bên ngoài tổ chức chính trị của Sihanouk là * (Cộng đồng xã hội chủ nghĩa bình dân). Các cuộc tấn công của chính phủ khiến đảng không thể tham gia cuộc bầu cử năm 1962 và bắt đầu hoạt động bí mật. Sihanouk thường gọi những người dân theo cánh tả là Khmer Đỏ, một thuật ngữ đã trở thành biểu tượng của đảng và nhà nước do Sangkum Reastr Niyum* [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot), [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary), [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan), và tay chân lãnh đạo.
Giữa những năm 1950s, các phái của KPRP, "ủy ban đô thị" (do
[Tou Samouth](/w/index.php?title=Tou_Samouth&action=edit&redlink=1) lãnh đạo), và "ủy ban nông thôn" (do [Sieu Heng](/w/index.php?title=Sieu_Heng&action=edit&redlink=1) lãnh đạo), xuất hiện. Theo những thuật ngữ chung nhất, những nhóm này đi theo những đường lối cách mạng khác nhau. Đường lối "đô thị" đang chiếm ưu thế, được [Bắc Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a) hậu thuẫn, công nhận rằng Sihanouk, nhờ thành công trong việc giành độc lập từ nước Pháp, là một lãnh đạo nhà nước thật sự và tính trung lập cùng sự ngờ vực sâu sắc của ông với Mỹ khiến ông trở thành một công cụ quý báu của Hà Nội trong cuộc đấu tranh "giải phóng" miền Nam Việt Nam.
Những người lãnh đạo đường lối này hy vọng rằng vị hoàng thân có thể bị thuyết phục để rời bỏ cánh hữu và chấp nhận các chính sách cánh tả. Đường lối kia, được ủng hộ bởi hầu hết đảng viên ở nông thôn quen thuộc với những thực tế khó khăn ở thôn quê, ủng hộ một cuộc đấu tranh lập tức để lật đổ "
[phong kiến](/wiki/Phong_ki%E1%BA%BFn)" Sihanouk.
Năm 1959 Sieu Heng rời bỏ chính phủ và cung cấp cho các lực lượng an ninh số thông tin đủ để họ tiêu diệt tới 90% cơ sở đảng ở nông thôn. Dù các mạng lưới cộng sản ở
[Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh) và tại các thị trấn khác dưới sự quản lý của Tou Samouth không bị thiệt hại nặng như vậy, tới năm 1960 chỉ còn vài trăm đảng viên cộng sản hoạt động ở nước này.
### Nhóm sinh viên Paris[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=4)]
Trong thập niên 1950, các sinh viên Khmer ở Paris tổ chức phong trào cộng sản riêng của mình, và có ít, nếu có, quan hệ với đảng cộng sản đang bị đàn áp nặng nề ở quê hương. Từ phong trào này có những người nam giới và phụ nữ quay trở về quê nhà và nắm quyền lãnh đạo đảng trong thập niên 1960, lãnh đạo một cuộc nổi dậy hiệu quả chống Lon Nol từ năm 1968 tới năm 1975, và lập ra chế độ Kampuchea Dân chủ.
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot), người nổi lên vào ban lãnh đạo phong trào cộng sản hồi cuối thập niên 1960, sinh năm 1928 (một số nguồn nói năm 1925) tại [tỉnh Kampong Thom](/wiki/Kampong_Thom_(t%E1%BB%89nh)), đông bắc [Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh). Ông theo học một trường cao đẳng kỹ thuật ở thủ đô và sau đó tới Paris năm 1949 để học điện tử radio (các nguồn khác nói rằng ông đã theo học một trường cho thợ in và thợ sắp chữ và cũng học kỹ thuật dân dụng). Được một nguồn tin miêu tả là một "nhà tổ chức kiên quyết, khá cần cù ", ông đã không thành công trong việc có một bằng cấp, nhưng theo [thầy tu dòng Tên](/w/index.php?title=Th%E1%BA%A7y_tu_d%C3%B2ng_T%C3%AAn&action=edit&redlink=1), Cha [François Ponchaud](/w/index.php?title=Fran%C3%A7ois_Ponchaud&action=edit&redlink=1), ông ta có sở thích với [văn học Pháp](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Ph%C3%A1p) cổ điển và những tác phẩm của [Karl Marx](/wiki/Karl_Marx).
Một thành viên khác của nhóm sinh viên Paris là
[Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary), một người Khmer gốc Trung Quốc sinh năm 1925 ở miền Nam Việt Nam. Ông ta theo học trường danh tiếng [Lycée Sisowath](/w/index.php?title=Lyc%C3%A9e_Sisowath&action=edit&redlink=1) tại [Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh) trước khi bắt đầu theo học thương mại và chính trị tại * (thường được biết đến với cái tên Institut d'Etudes Politiques de Paris* *Sciences Po*) ở Pháp. [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan), được coi là "một trong những trí thức nổi bật nhất trong thế hệ của mình", sinh năm 1931 và chuyên về kinh tế và chính trị trong thời gian ở Paris. Về tài năng đối thủ của ông là [Hou Yuon](/w/index.php?title=Hou_Yuon&action=edit&redlink=1), sinh năm 1930, người được tả là "có sức mạnh thể chất và trí thông minh đáng kinh ngạc ", , học kinh tế và luật. Son Sen, sinh năm 1930, học về giáo dục và văn học; Hu Nim, sinh năm 1932, học luật.
Những người này có lẽ là những lãnh đạo có trình độ giáo dục cao nhất trong lịch sử chủ nghĩa cộng sản tại châu Á. Hai người trong số họ,
[Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan) và Hou Yuon, có bằng tiến sĩ của [Đại học Paris](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Paris); Hu Nim có bằng của [Đại học Phnom Penh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Phnom_Penh&action=edit&redlink=1) năm 1965. Nhìn lại, dường như không có thành viên tài năng nào của giới tinh hoa, được gửi tới Pháp bằng học bổng chính phủ, có thể thực hiện cuộc cách mạng đẫm máu và triệt để nhất trong lịch sử châu Á. Hầu hết họ xuất thân từ các gia đình địa chủ và công chức. [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và Hou Yuon có thể có họ hàng với gia đình hoàng gia. Một người chị lớn của [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) đã từng là một người thiếp trong triều đình Vua [Monivong](/wiki/Sisowath_Monivong). Ba người này của nhóm Paris đã có một sự ràng buộc tồn tại sau nhiều năm chiến tranh cách mạng và đấu tranh trong nội bộ đảng, [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary) cưới [Khieu Ponnary](/w/index.php?title=Khieu_Ponnary&action=edit&redlink=1) và Khieu Thirith (cũng được gọi là [Ieng Thirith](/wiki/Ieng_Thirith)), được tuyên bố là họ hàng của [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan). Hai người phụ nữ có giáo dục cao này cũng đóng một vai trò quan trọng trong chính quyền Kampuchea Dân chủ.
Không khí trí thức sôi động của Paris đã là một trải nghiệm mạnh với những thanh niên Khmer trẻ vừa đến từ
[Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh) hay các tỉnh. Một số quay theo [Chủ nghĩa Mác-Lênin](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx-Lenin) chính thống. Ở một số thời điểm trong giai đoạn 1949 tới 1951, [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary) đã gia nhập [Đảng Cộng sản Pháp](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Ph%C3%A1p), phong trào chính thống và có kỷ luật nhất trong số các phong trào cộng sản [Mác-Lênin](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_Marx-Lenin) ở Tây Âu.
Năm 1951 hai người tới
[Đông Berlin](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Berlin) để tham gia một festival thanh niên. Trải nghiệm này được coi là một điểm chuyển biến trong sự phát triển ý thức của họ. Cuộc gặp gỡ với những người Khmer đang chiến đấu với [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) (và là những người sau này bị họ coi là quá phụ thuộc vào Việt Nam), họ trở nên tin rằng chỉ một tổ chức đảng có kỷ luật chặt chẽ và sẵn sàng cho cuộc đấu tranh vũ trang mới có thể thực hiện được cuộc cách mạng. Họ chuyển sang [Hiệp hội Sinh viên Khmer](/w/index.php?title=Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_Sinh_vi%C3%AAn_Khmer&action=edit&redlink=1) (KSA) bao gồm khoảng 200 sinh viên Khmer ở Paris chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa quốc gia và những ý tưởng cánh tả.
Bên trong KSA và những tổ chức hậu thân của nó là một tổ chức mật được gọi là Cercle Marxiste. Tổ chức gồm những tổ ba tới sáu người với hầu hết thành viên không biết gì về cơ cấu tổng thể của tổ chức. Năm 1952
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot), Hou Yuon, [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary), và những người cánh tả khác giành được danh tiếng sau khi gửi một lá thư ngỏ tới Sihanouk gọi ông là "kẻ bóp cổ một nền dân chủ mới ra đời". Một năm sau, chính quyền Pháp đóng cửa KSA. Tuy nhiên, năm 1956, Hou Yuon và [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan) đã giúp đỡ thành lập một nhóm mới, [Liên đoàn Sinh viên Khmer](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_%C4%91o%C3%A0n_Sinh_vi%C3%AAn_Khmer&action=edit&redlink=1). Bên trong, nhóm này vẫn do Cercle Marxiste lãnh đạo.
Luận văn tiến sĩ do Hou Yuon và
[Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan) viết thể hiện những chủ đề căn bản sau này trở thành những hòn đá tảng của chính sách của chế độ Kampuchea Dân chủ. Vai trò trung tâm của người nông dân trong sự phát triển quốc gia được Hou Yuon tán thành trong luận văn năm 1955 của mình, *Người Nông dân Campuchia và Viễn ảnh của họ trong Hiện đại hóa*, đối lập với quan điểm thường thấy rằng đô thị hóa và công nghiệp hóa là những yếu tố cần thiết cho sự phát triển.
Luận điểm chính trong luận văn năm 1959 của
[Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan), *Sự phát triển kinh tế và công nghiệp của Campuchia*, là nước này phải trở nên tự lực và chấm dứt sự phụ thuộc kinh tế vào thế giới phát triển. Trong khuôn khổ chung, tác phẩm của Khieu phản ánh ảnh hưởng của một nhánh của trường phái " [lý thuyết phụ thuộc](/w/index.php?title=L%C3%BD_thuy%E1%BA%BFt_ph%E1%BB%A5_thu%E1%BB%99c&action=edit&redlink=1)", coi sự kém phát triển ở [Thế giới thứ ba](/wiki/Th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_th%E1%BB%A9_ba) có nguyên nhân ở sự thống trị kinh tế của các quốc gia công nghiệp hóa.
## Con đường tới quyền lực và cai trị[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=5)]
### Đại hội thứ hai của KPRP[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=6)]
Sau khi quay lại Campuchia năm 1953,
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) lao mình vào những hoạt động của đảng. Ban đầu ông gia nhập các lực lượng liên minh với [Việt Minh](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Minh) hoạt động tại các vùng nông thôn [tỉnh Kampong Cham](/wiki/Kampong_Cham_(t%E1%BB%89nh)) (Kompong Cham). Sau khi chiến tranh kết thúc ông chuyển tới [Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh) thuộc "ủy ban đô thị" của [Tou Samouth](/w/index.php?title=Tou_Samouth&action=edit&redlink=1) nơi ông trở thành một đầu mối liên lạc quan trọng giữa các đảng bí mật cánh tả và phong trào cộng sản bí mật.
Các đồng chí của ông,
[Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary) và [Hou Yuon](/w/index.php?title=Hou_Yuon&action=edit&redlink=1), trở thành thầy giáo tại một trường trung học mới, trường Lycée Kambuboth, được Hou Yuon giúp thành lập. [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan) trở về từ Paris năm 1959, dạy ở khoa luật trường [Đại học Phnom Penh](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Phnom_Penh&action=edit&redlink=1), và lập ra một ấn bản cánh tả bằng tiếng Pháp, tờ *. Tờ báo nhanh chóng có được danh tiếng trong giới hàn lâm ở L'Observateur* [Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh). Năm sau đó, chính phủ đóng cửa tờ báo và cảnh sát của Sihanouk công khai làm bẽ mặt Khieu bằng cách đánh đập, lột quần áo và chụp ảnh ông ở nơi công cộng – như Shawcross ghi chú, "không phải là kiểu làm nhục mà con người có thể tha thứ hay quên đi ".
Tuy nhiên việc này không ngăn cản Khieu ủng hộ việc hợp tác với Sihanouk nhằm tạo điều kiện cho một mặt trận thống nhất chống lại các hoạt động của Hoa Kỳ ở miền Nam Việt Nam. Như đã đề cập,
[Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan), Hou Yuon, và [Hu Nim](/wiki/Hu_Nim) bị buộc phải "làm việc trong hệ thống" bằng cách gia nhập [Sangkum](/wiki/Sangkum) và bằng cách chấp nhận các chức vụ trong chính phủ của vị hoàng thân.
Cuối tháng 9 năm 1960, 21 lãnh đạo của KPRP tổ chức một đại hội bí mật trong một căn phòng trống ở ga đường sắt
[Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh). Sự kiện then chốt vẫn bị che giấu bởi những nghị quyết của nó đã trở thành một chủ đề tranh cãi (và có thể được coi là sự viết lại lịch sử) giữa các phái Khmer ủng hộ và chống Việt Nam.
Câu hỏi về sự hợp tác, hay chống đối, với Sihanouk được thảo luận kỹ. Tou Samouth, người ủng hộ một chính sách hợp tác, được bầu làm tổng thư ký của KPRP được đổi tên lại thành
[Đảng Công nhân Kampuchea](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%C3%B4ng_nh%C3%A2n_Kampuchea&action=edit&redlink=1) (WPK). Đồng minh của ông, [Nuon Chea](/wiki/Nuon_Chea) (cũng được gọi là Long Reth), trở thành phó tổng thư ký; tuy nhiên, [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary) được chỉ định vào Bộ chính trị giữ các vị trí thứ ba và thứ tư trong đảng mới được đổi tên. Việc đổi tên rất quan trọng. Bằng việc tự xưng là đảng của những người công nhân, phong trào của Campuchia tự tuyên bố có vị thế tương tự như [Đảng Lao động Việt Nam](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Vi%E1%BB%87t_Nam). Chế độ ủng hộ Việt Nam của [Cộng hòa Nhân dân Kampuchea](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Kampuchea&action=edit&redlink=1) (PRK) ngụ ý trong những năm 1980 rằng cuộc gặp vào tháng 9 năm 1960 không mang ý nghĩa gì hơn một kỳ đại hội lần thứ hai của KPRP.
Ngày 20 tháng 7 năm 1962, Tou Samouth bị chính phủ Campuchia giết hại. Tháng 2 năm 1963, tại đại hội lần thứ hai của WPK,
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) được chọn kế vị Tou Samouth trở thành tổng thư ký của đảng. Đồng minh của Tou, [Nuon Chea](/wiki/Nuon_Chea) và [Keo Meas](/w/index.php?title=Keo_Meas&action=edit&redlink=1), bị loại khỏi Ủy ban Trung ương và bị thay thế bởi [Son Sen](/wiki/Son_Sen) và [Vorn Vet](/w/index.php?title=Vorn_Vet&action=edit&redlink=1). Từ đó về sau, [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và các đồng chí trung thành từ nhóm sinh viên tại Paris nắm quyền kiểm soát trung ương đảng, loại bỏ các cựu binh lớn tuổi, những người bị coi là quá ủng hộ Việt Nam.
Tháng 7 năm 1963,
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và hầu hết ủy ban trung ương rời [Phnom Penh](/wiki/Phnom_Penh) để thành lập một căn cứ khởi nghĩa tại [tỉnh Ratanakiri](/wiki/Ratanakiri_(t%E1%BB%89nh)) ở phía đông bắc. [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) ngay trước đó đã được đưa vào một danh sách 34 nhân vật cánh tả được Sihanouk triệu hồi tham gia chính phủ và ký các tuyên bố nói rằng Sihanouk là lãnh đạo duy nhất có thể của đất nước. [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và Chou Chet là những người duy nhất trong danh sách bỏ trốn. Tất cả những người khác đồng ý hợp tác với chính phủ và sau đó bị cảnh sát canh giữ 24/24.
### Sihanouk và GRUNK[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=7)]
Vùng
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và những người khác chuyển tới là nơi sinh sống của các bộ lạc thiểu số, *, với hành động đối xử hung bạo (gồm cả việc tái định cư và Khmer Loeu* [cưỡng bức đồng hóa](/w/index.php?title=C%C6%B0%E1%BB%A1ng_b%E1%BB%A9c_%C4%91%E1%BB%93ng_h%C3%B3a&action=edit&redlink=1)) từ chính phủ trung ương khiến họ tự nguyện tham gia vào cuộc chiến tranh du kích. Năm 1965, [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)thực hiện một chuyến viếng thăm kéo dài nhiều tháng tới miền [Bắc Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a)và Trung Quốc.
Ông nhận được một số bài huấn luyện tại Trung Quốc, làm gia tăng ảnh hưởng của mình khi quay lại những vùng giải phóng của WPK. Dù có mối quan hệ hữu nghị giữa
[Norodom Sihanouk](/wiki/Norodom_Sihanouk) và người Trung Quốc, nước này vẫn giữ bí mật chuyến thăm của [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) với Sihanouk. Tháng 9 năm 1966, đảng đổi tên thành Đảng Cộng sản Kampuchea (CPK).
Việc đổi tên đảng được giữ bí mật cao. Những đảng viên cấp thấp của đảng và thậm chí cả người Việt Nam đều không được thông báo về điều này và các đảng viên cũng không biết cho tới nhiều năm sau. Giới lãnh đạo đảng tán thành việc đấu tranh vũ trang chống chính phủ, khi ấy dưới sự lãnh đạo của Sihanouk. Năm 1967, CPK đã có nhiều nỗ lực nổi dậy nhưng không có nhiều thành công.
Năm 1968, các lực lượng Khmer tiến hành một cuộc
[nổi dậy](/w/index.php?title=N%E1%BB%95i_d%E1%BA%ADy&action=edit&redlink=1) trên khắp đất nước Campuchia (xem thêm [Nội chiến Campuchia](/wiki/N%E1%BB%99i_chi%E1%BA%BFn_t%E1%BA%A1i_Campuchia)). Dù Bắc Việt Nam không được thông tin về quyết định này, các lực lượng của họ đã cung cấp nơi ẩn náu và vũ khí cho Khmer Đỏ sau khi cuộc nổi dậy diễn ra. Sự ủng hộ cuộc nổi dậy của người Việt Nam khiến quân đội Campuchia không thể đàn áp một cách hiệu quả. Trong hai năm tiếp sau, cuộc nổi dậy lớn mạnh bởi Sihanouk không có nhiều nỗ lực ngăn chặn. Khi đã trở nên mạnh hơn, cuối cùng đảng công khai tuyên bố mình là Đảng Cộng sản Kampuchea (CPK).
Sức hấp dẫn chính trị của Khmer Đỏ gia tăng như một kết quả của tình hình được tạo ra sau khi
[Sihanouk bị lật đổ năm 1970](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3o_ch%C3%ADnh_Campuchia_n%C4%83m_1970&action=edit&redlink=1). Thủ tướng [Lon Nol](/wiki/Lon_Nol), với sự ủng hộ của Quốc hội, hạ bệ Sihanouk. Sihanouk, lưu vong ở Bắc Kinh, tham gia liên minh với Khmer Đỏ thành lập [Mặt trận thống nhất dân tộc Campuchia](/w/index.php?title=M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Campuchia&action=edit&redlink=1) đứng đầu là Sihanouk, và [Các lực lượng vũ trang nhân dân giải phóng dân tộc Campuchia](/w/index.php?title=C%C3%A1c_l%E1%BB%B1c_l%C6%B0%E1%BB%A3ng_v%C5%A9_trang_nh%C3%A2n_d%C3%A2n_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Campuchia&action=edit&redlink=1) [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan) đứng đầu (ngày 23 tháng Ba năm 1970) và trở thành lãnh đạo danh nghĩa của chính phủ lưu vong đa số Khmer Đỏ (được gọi theo tên viết tắt tiếng Pháp là [GRUNK](/w/index.php?title=GRUNK&action=edit&redlink=1)) và được Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ủng hộ (Chính phủ Vương quốc Đoàn kết Dân tộc Campuchia).
Phong trào giành được sức mạnh và sự ủng hộ ở những khu vực rừng núi phía đông bắc và đã có được vị thế vững chắc khi lãnh đạo Campuchia là Hoàng thân Sihanouk bị lật đổ trong một cuộc đảo chính quân sự năm 1970. Vị cựu hoàng thân sau đó quay sang tìm kiếm sự ủng hộ của Khmer Đỏ. Với mối đe dọa từ cuộc Nội chiến đang đến gần, Khmer Đỏ giành được sự ủng hộ bằng cách nhận lấy hình ảnh của một "đảng vì hòa bình".
Danh tiếng của Sihanouk ở những vùng nông thôn Campuchia cho phép Khmer Đỏ mở rộng quyền lực và ảnh hưởng tới mức vào năm 1973
*trên thực tế* họ kiểm soát đa phần lãnh thổ Campuchia, dù chỉ với một phần nhỏ dân số. Nhiều người Campuchia đã giúp Khmer Đỏ chống lại chính phủ Lon Nol nghĩ rằng họ đang chiến đấu cho sự trở lại của Sihanouk.
Mối quan hệ giữa những cuộc ném bom rải thảm vào Campuchia của Hoa Kỳ và sự lớn mạnh của Khmer Đỏ, trong việc thực hiện tuyển mộ binh lính và sự ủng hộ của dân chúng, là một vấn đề thu hút nhiều nhà sử học. Năm 1984
[Craig Etcheson](/w/index.php?title=Craig_Etcheson&action=edit&redlink=1) thuộc [Trung tâm Tài liệu Campuchia](/wiki/Trung_t%C3%A2m_T%C3%A0i_li%E1%BB%87u_Campuchia) cho rằng "không thể" quả quyết rằng Khmer Đỏ không thể chiến thắng nhưng sự can thiệp của Hoa Kỳ và những cuộc ném bom quả thực có giúp Khmer Đỏ tuyển một số binh sĩ, "dù sao họ cũng sẽ thắng". Một số nhà sử học nêu ra sự can thiệp và các chiến dịch ném bom của Hoa Kỳ (giai đoạn 1965–1973) là một yếu tố quan trọng dẫn tới sự gia tăng ủng hộ dành cho Khmer Đỏ trong tầng lớp nông dân Campuchia. Nhà sử học [5] [Ben Kiernan](/w/index.php?title=Ben_Kiernan&action=edit&redlink=1)và Taylor Owen đã sử dụng một sự tổng hợp bản đồ vệ tinh chi tiết, được giải mật gần đây về phạm vi những hoạt động ném bom, và lời chứng của những người nông dân, để cho rằng đã có sự tương quan giữa những làng mạc bị ném bom và việc tuyển mộ những người nông dân của Khmer Đỏ. Trong cuộc nghiên cứu năm 1996 về cách thức [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)nổi lên nắm quyền lực, Kiernan cho rằng sự can thiệp từ bên ngoài "có lẽ là yếu tố quan trọng duy nhất trong sự trỗi dậy của Khmer Đỏ". Mùa thu năm 2000, Tổng thống Hoa Kỳ [[6]](#cite_note-6) [Bill Clinton](/wiki/Bill_Clinton)trở thành Tổng thống Mỹ đầu tiên từ thời [Nixon](/wiki/Nixon)tới Việt Nam. Trong một động thái mang tính nhân đạo, Clinton đã cho giải mật nhiều dữ liệu của Không quân Mỹ về tất cả những vụ ném bom từ năm 1964 tới năm 1975 tại Đông Dương. Điều này cho phép vẽ bản đồ các địa điểm bị ném bom, và xác định vị trí những nơi có thể còn sót lại bom mìn. [[7]](#cite_note-7)
Tới những năm 1970, lý tưởng của Khmer Đỏ là sự tổng hợp các ý tưởng của họ với các ý tưởng
[chống thực dân](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%91ng_ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_%C4%91%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) của PCF, mà các lãnh đạo của họ có được khi theo học tại các trường Đại học ở Pháp thập niên 1950. Các lãnh đạo Khmer Đỏ cũng cảm thấy bực bội với [người Việt Nam](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t_Nam_(%C4%91%E1%BB%8Bnh_h%C6%B0%E1%BB%9Bng)), và quyết tâm thiết lập một hình thức chủ nghĩa cộng sản khác biệt với kiểu của Việt Nam.
Tới năm 1975, với việc chính phủ Lon Nol không còn vũ khí, rõ ràng vấn đề chỉ còn là thời gian trước khi chính phủ này sụp đổ. Ngày 17 tháng 4 năm 1975, Khmer Đỏ chiếm
[Phnom Penh](/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh).
### Sự tham gia của Hoa Kỳ[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=8)]
Năm 1973, ngay trước khi
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) nắm quyền cai trị toàn bộ nước Campuchia, Chính phủ Khmer Cộng hòa, với sự hỗ trợ của Mỹ, "đã ném khoảng nửa triệu tấn bom xuống Campuchia." Nhiều người mất người thân và bạn bè đã gia nhập vào cuộc cách mạng của Khmer Đỏ. Tuy nhiên không lực của Hạm đội 7 Hoa Kỳ cho rằng việc ném bom đã ngăn chặn sự sụp đổ của [8] [Phnom Penh](/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh)năm 1973 với việc tiêu diệt 16,000 trong số 25,500 chiến binh Khmer Đỏ đang bao vây thành phố.
Sau này hóa ra con số "khoảng một nửa triệu tấn bom" là quá thấp. Khi tổng thống
[Bill Clinton](/wiki/Bill_Clinton) giải mật dữ liệu của Không quân về toàn bộ các cuộc ném bom ở Đông Dương giai đoạn 1964 và 1975. Tính riêng tại Campuchia
Từ ngày 4 tháng 10 năm 1965, đến ngày 15 tháng 8 năm 1973, Hoa Kỳ đã ném lượng bom xuống Campuchia lớn hơn rất nhiều con số mọi người từng tính trước đây: tương đương 2,756,941 tấn, đã được ném xuống trong 230,516 phi vụ vào 113,716 địa điểm. Chỉ hơn 10% trong số đó là không nhắm vào vị trí cụ thể, với 3,580 phi vụ được liệt kê là có mục tiêu "không rõ ràng" và 8,238 phi vụ hoàn toàn không có địa điểm.... Tổng trọng lượng bom ném xuống trong giai đoạn này lớn hơn gần gấp năm lần con số mọi người thường nghĩ. Nếu tính tới con số đã được sửa đổi là 2,756,941, Đồng minh chỉ mém hơn 2 triệu tấn bom trong toàn bộ [Thế chiến II], gồm cả những quả bom ném xuống [Hiroshima]và [Nagasaki]: 15,000 và 20,000 tấn. Campuchia có thể là quốc gia bị ném bom dữ dội nhất trong lịch sử.... Việc ném bom buộc những người Cộng sản Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào trong Campuchia, khiến họ có liên hệ mật thiết hơn với những người nổi dậy Khmer Đỏ [và] đẩy những người dân thường Campuchia vào trong tay Khmer Đỏ, một nhóm dường như ban đầu không có triển vọng thực hiện thành công cuộc cách mạng. [[9]]
Nixon đã ra lệnh rằng, "
*Họ ( Không lực Hoa Kỳ) phải đi tới đó và tôi muốn nói là thật sự vào đó... Tôi muốn tất cả những thứ gì có thể bay được phải đi vào đó và làm chúng khốn đốn. Không có giới hạn về khoảng cách và không có giới hạn về ngân sách. Rõ chưa?*" [[9]](#cite_note-KiernanOwen_2006-9) [Taylor Owen](http://taylorowen.com/?page_id=5)và [Ben Kiernan](/w/index.php?title=Ben_Kiernan&action=edit&redlink=1)thuộc [Đại học Yale](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Yale)lưu ý rằng, " *Trước đó, ước tính trong khoảng 50,000 tới 150,000 thường dân Campuchia thiệt mạng trong những vụ ném bom. Với tổng lượng bom tăng gấp năm lần, con số thương vong chắc chắn sẽ cao hơn.*" [[9]](#cite_note-KiernanOwen_2006-9) [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) ủng hộ Khmer Đỏ trong những nỗ lực lật đổ người Việt Nam và chế độ [Cộng hòa Nhân dân Kampuchea](/w/index.php?title=C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Kampuchea&action=edit&redlink=1) được Việt Nam hậu thuẫn; nó là một phần trong thái độ chống Việt Nam và chống [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) đang thắng thế thời điểm đó, đặc biệt ở lúc cao điểm cuộc [Chia rẽ Trung-Xô](/wiki/Chia_r%E1%BA%BD_Trung-X%C3%B4), bởi [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa) cũng ủng hộ Khmer Đỏ. [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) đã giúp các du kích Khmer Đổ rút chạy vào Thái Lan sau khi quân Việt Nam tràn vào lãnh thổ Campuchia lật đổ chế độ Khmer Đỏ. [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) cùng [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) ủng hộ Khmer Đỏ nhằm làm mất ổn định chính phủ [Hun Sen](/wiki/Hun_Sen) tại Campuchia và đồng minh Việt Nam của họ. [[10]](#cite_note-10)
## Cầm quyền[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=9)]
Năm
[1975](/wiki/1975), khi những người Cộng sản Việt Nam giành được chính quyền trên cả nước Việt Nam, thì Khmer Đỏ cũng giành được chính quyền tại Campuchia, xây dựng quốc gia [Campuchia Dân chủ](/wiki/Campuchia_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7). Quân đội của nhà nước này được gọi là [Quân đội Quốc gia Kampuchea Dân chủ](/w/index.php?title=Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Qu%E1%BB%91c_gia_Kampuchea_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1).
Ban lãnh đạo Khmer Đỏ hầu như không thay đổi từ thập niên 1960 tới giữa những năm 1990. Thành phần lãnh đạo hầu hết xuất thân từ những gia đình trung lưu và đã được giáo dục tại các trường Đại học Pháp.
Ban thường vụ Ủy ban Trung ương của Khmer Đỏ trong giai đoạn cầm quyền gồm:
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)(Saloth Sar) (chết năm 1998), "Anh cả", Tổng thư ký từ năm 1963 tới khi ông chết, lãnh đạo thực tế của phong trào. [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)là một lãnh đạo chủ chốt của phong trào sau khi ông từ Pháp quay về Campuchia. Ông đã trở thành một thành viên của Đảng Cộng sản Pháp (PCF) đưa ra hướng dẫn cho những ý tưởng của Khmer Đỏ. [Nuon Chea](/wiki/Nuon_Chea)(Long Bunruot), "Anh hai", Thủ tướng, bị bắt giữ năm 2007, vị trí cao khiến ông trở thành "cánh tay phải" của [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary)(anh em đồng hao của [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)), "Anh ba", Phó thủ tướng, bị bắt giữ năm 2007 [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan), "Anh tư", Chủ tịch Kampuchea Dân chủ, bị bắt năm 2007 [Ta Mok](/wiki/Ta_Mok)(Chhit Chhoeun) (chết 21 tháng 7 năm 2006), "Anh năm", Thư ký vùng Tây nam, lãnh đạo cuối cùng của Khmer Đỏ, chết khi đang bị giam giữ chờ xét xử về tội [diệt chủng](/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng) [Son Sen](/wiki/Son_Sen)(chết năm 1997), Bộ trưởng Quốc phòng, lãnh đạo của [Kaing Guek Eav](/wiki/Kaing_Guek_Eav)tức "đồng chí Duch". [Yun Yat](/w/index.php?title=Yun_Yat&action=edit&redlink=1)(chết năm 1997) [Ke Pauk](/wiki/Ke_Pauk)(chết năm 2002), "Anh mười ba", cựu thư ký vùng Bắc [Ieng Thirith](/wiki/Ieng_Thirith), bị bắt năm 2007, em vợ [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) [[11]](#cite_note-11)
### Cải cách xã hội[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=10)]
Khi Khmer Đỏ giành được quyền lực họ tập trung vào ý tưởng thành lập một xã hội nông nghiệp thuần khiết.
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) ảnh hưởng mạnh tới việc tuyên truyền chính sách này. Mọi người tin rằng ông ta bị ảnh hưởng bởi cách sống của các bộ tộc vùng rừng núi đông bắc. Ông đánh giá cao cách họ sống "không có Phật giáo, tiền bạc hay giáo dục" và quyết định rằng đây là một cách thức tốt để người dân Campuchia bắt đầu sống. Ông muốn các định chế xã hội phải bị xóa bỏ và thiết lập xã hội toàn nông nghiệp. Đây là cách để ông "[tạo ra] một xã hội Cộng sản hoàn toàn mà không lãng phí thời gian cho các bước trung gian" như Khmer Đỏ nói với Trung Quốc năm 1975. Trong suốt thời gian cầm quyền, Khmer Đỏ đã xây dựng xã hội theo mô hình "Công xã nhân dân" rập khuôn của [12] [Mao Trạch Đông](/wiki/Mao_Tr%E1%BA%A1ch_%C4%90%C3%B4ng)ở [Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Trung_Hoa), cùng với khẩu hiệu "thanh lọc dân tộc" thực hiện cuộc tàn sát gần 2 triệu người Campuchia, mà nhiều người cho là diệt chủng man rợ, hoặc thanh lọc dân tộc ấu trĩ [tả khuynh](/w/index.php?title=T%E1%BA%A3_khuynh&action=edit&redlink=1). Khmer Đỏ tiến hành một cuộc cải cách xã hội triệt để ở Campuchia với mục tiêu tạo ra một [xã hội cộng sản dựa trên nông nghiệp](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_X%C3%A3_h%E1%BB%99i_N%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1)thuần túy. Khmer Đỏ bắt buộc khoảng 2 triệu người từ các thành phố về nông thôn để làm việc trên các cánh đồng. Họ không chỉ buộc người dân phải rời bỏ nhà cửa, mà sau đó còn tước bỏ của mọi người các quyền căn bản bằng cách kiểm soát hoạt động của người dân, cách ăn mặc, người được nói chuyện, và nhiều khía cạnh khác trong cuộc sống. [[13]](#cite_note-Uwe_Ewald-13)
Khi nắm quyền lực, Khmer Đỏ đã tiến hành một chương trình quyết liệt gồm việc cách ly đất nước khỏi ảnh hưởng từ nước ngoài, đóng cửa trường học, bệnh viện và nhà máy, xóa bỏ ngân hàng, tài chính và tiền tệ, đặt ra ngoài vòng pháp luật mọi tôn giáo, tịch thu tất cả
[tài sản tư nhân](/w/index.php?title=T%C3%A0i_s%E1%BA%A3n_t%C6%B0_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1) và tái bố trí nhân dân từ các khu đô thị về các [nông trang hợp tác xã](/w/index.php?title=N%C3%B4ng_trang_h%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_x%C3%A3&action=edit&redlink=1) nơi có tình trạng cưỡng bức lao động trên diện rộng. Mục tiêu của chính sách này nhằm biến người dân Campuchia trở thành "Người Cổ" thông qua lao động nông nghiệp. Những hành động này dẫn tới những cái chết hàng loạt vì hành quyết, làm việc quá sức, ốm yếu và đói khát.
Những khẩu hiệu khác, ám chỉ tới
[Dân tộc Mới](/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_M%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1), là: "Giữ mày cũng không có lợi. Giết mày cũng chẳng thiệt gì ". Triết lý của Khmer Đỏ đã phát triển cùng với thời gian. Nó bắt đầu như một đảng cộng sản hợp tác và chịu sự lãnh đạo của lực lượng cộng sản Việt Nam đang chiến đấu trong cuộc nội chiến riêng của mình. [14]
Khmer Đỏ đã nỗ lực biến Campuchia thành một xã hội một tầng lớp bằng cách tản cư hoàn toàn dân cư thành thị và buộc họ ("Người Mới") vào các
[làng xã](/w/index.php?title=H%E1%BB%A3p_t%C3%A1c_x%C3%A3_n%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1) nông thôn. Toàn bộ dân số bị buộc phải trở thành những người nông dân trong các [trại lao động](/wiki/Tr%E1%BA%A1i_lao_%C4%91%E1%BB%99ng). Tại Phnom Penh và các thành phố khác, Khmer Đỏ nói với [dân chúng](/w/index.php?title=D%C3%A2n_ch%C3%BAng&action=edit&redlink=1) rằng họ sẽ chỉ bị chuyển đi "hai hay ba kilômét" ra ngoài thành phố và sẽ quay lại trong "hai hay ba ngày". Một số nhân chứng nói họ đã được ra lệnh di tản bởi "mối đe dọa từ những cuộc ném bom của Mỹ " và rằng họ không cần khóa cửa bởi Khmer Đỏ sẽ "chăm lo mọi thứ" cho tới khi họ quay lại. Đây không phải là những cuộc sơ tán dân thường đầu tiên của Khmer Đỏ. Những cuộc sơ tán tương tự mà dân chúng không được đem theo tài sản đã diễn ra ở mức độ nhỏ hơn ngay từ đầu thập niên 1970. Nghị quyết Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Campuchia ngày 15 tháng 10 năm 1975 nhận định: "Đường lối di dân của chúng ta là quan trọng nhất sau ngày 17-4-1975. Làm việc này, chúng ta thủ tiêu được mọi lực lượng chống đối, làm chủ đất nước 100%." [[15]](#cite_note-15) [[16]](#cite_note-16)
Trong bốn năm cầm quyền, Khmer Đỏ đã bắt dân chúng làm việc quá sức trong tình trạng đói khát, cùng lúc họ hành quyết các nhóm dân chúng đã được lựa chọn, những người có khả năng gây hại cho nhà nước mới (gồm cả
[trí thức](/wiki/Tr%C3%AD_th%E1%BB%A9c) hay thậm chí những người có dấu hiệu có học thức, như đeo kính), và giết hại bất kỳ người nào vì những vi phạm nhỏ nhất. Nếu bị bắt, người có lỗi thường bị lẳng lặng dẫn vào một khu rừng hay cánh đồng và bị giết hại. Khmer Đỏ đã giết hại nhiều trí thức, cư dân thành thị, người dân tộc thiểu số, và nhiều đảng viên cũng như binh sĩ của chính họ, những người bị nghi ngờ là phản bội. Dân số Campuchia khoảng 7,100,000 người ở thời kỳ đầu cầm quyền của Khmer Đỏ. Trong mười năm sau đó, 3,300,000 người (gồm cả nam giới, phụ nữ, trẻ em và người nước ngoài) bị giết hại và tới cuối cuộc [17] [diệt chủng](/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)chỉ còn chưa tới 4 triệu người sống sót khỏi chế độ Khmer Đỏ. Khmer Đỏ muốn loại bỏ bất kỳ ai bị nghi ngờ "tham gia vào các hoạt động của [[18]](#cite_note-Th.E1.BB.91ng_k.C3.AA_di.E1.BB.87t_ch.E1.BB.A7ng_Campuchia-18) [thị trường tự do](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_t%E1%BB%B1_do)". Những thợ chuyên nghiệp bị nghi ngờ liên thuộc tư bản và hầu hết mọi người có giáo dục, nhiều dân thành thị, và những người có quan hệ với các chính phủ nước ngoài. Khmer Đỏ cũng [thanh trừng](/w/index.php?title=Thanh_tr%E1%BB%ABng&action=edit&redlink=1)nội bộ dữ dội đối với những người Cộng sản thân Liên Xô hoặc Việt Nam.
Tiền tệ bị xóa bỏ, sách vở bị đốt, giáo viên, thương nhân, và hầu hết giới trí thức đất nước bị giết hại, để thực hiện chế độ cộng sản nông nghiệp, như
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) mong muốn. Kế hoạch tái định cư dân chúng về vùng nông thôn khiến hầu như một nửa hoạt động kinh tế: thập chí cả các trường học, bệnh viện bị đóng cửa, cũng như toàn bộ ngân hàng, và các công ty công nghiệp và dịch vụ. Các ngân hàng bị cướp phá và toàn bộ tiền tệ cũng như hồ sơ bị đốt bỏ để loại bỏ bất kỳ yêu cầu nào với tiền tệ.
Người Campuchia được yêu cầu sản xuất ra ba tấn gạo mỗi hécta; trước thời kỳ Khmer Đỏ, sản lượng trung bình chỉ một tấn mỗi hécta. Khmer Đỏ buộc mọi người làm việc liên tục 12 giờ, không được nghỉ hay ăn uống đầy đủ. Họ không tin vào thuốc men của phương Tây, thay vào đó chuộng loại thuốc truyền thống của nông dân; vì thế nhiều người đã chết. Sự hoàn toàn thiếu hiểu biết về nông nghiệp của các cư dân thành thị cũ khiến
[nạn đói](/wiki/N%E1%BA%A1n_%C4%91%C3%B3i) trở nên không thể tránh khỏi. Những hành động như hái củ hay quả dại bị coi là " [tư tưởng cá nhân](/w/index.php?title=T%C6%B0_t%C6%B0%E1%BB%9Fng_c%C3%A1_nh%C3%A2n&action=edit&redlink=1)" và bị kết tội chết.
Mối quan hệ gia đình vốn được nhà nước thừa nhận cũng bị cấm đoán, và các thành viên gia đình có thể bị tội chết nếu liên lạc với nhau. Trong bất kỳ trường hợp nào, các thành viên gia đình thường bị đưa tới những địa điểm khác nhau trong nước với tất cả các dịch vụ thư tín và viễn thông đã bị xóa bỏ. Khmer Đỏ tin rằng các bậc cha mẹ đã bị hư hỏng với chủ nghĩa tư bản. Vì thế, trẻ em bị cách ly khỏi cha mẹ và được giáo huấn chủ nghĩa cộng sản cũng như được dạy các biện pháp tra tấn súc vật. Trẻ em là một "công cụ chuyên chính của đảng "
và được giao quyền lãnh đạo việc tra tấn và hành quyết. [19]
Ngôn ngữ cũng bị chuyển đổi theo những hình thức khác. Khmer Đỏ phát minh ra những thuật ngữ mới. Mọi người được tuyên truyền để "tạo ra" (
*lot dam*) một nhân vật cách mạng mới, là "những công cụ" (ឧបករណ៍; *opokar*) của cơ quan cầm quyền được gọi là " [Angkar](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n_Kampuchea&action=edit&redlink=1)" (អង្គការ, "Tổ chức"), và việc lưu luyến với những thời kỳ tiền cách mạng ( *chheu satek arom*, hay "ký ức bệnh hoạn") có thể dẫn tới việc bị hành quyết. Tương tự, những thuật ngữ nông thôn như *Mae* (ម៉ែ; mẹ) bị thay thế bằng những thuật ngữ như *Mak* (ម៉ាក់; mẹ). [Tiếng Khmer](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Khmer) có một hệ thống sử dụng phức tạp để định nghĩa vị thế và cấp bậc của người nói. Trong thời cai trị của Khmer Đỏ, việc sử dụng chúng bị bãi bỏ. Mọi người được khuyến khích gọi nhau là "bạn" hay " [đồng chí](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_ch%C3%AD)" (មិត្ត; *mitt*), và tránh những dấu hiệu tôn trọng theo truyền thống như cúi mình hay khoanh tay chào, được gọi là *samphea*.
Nhiều người Campuchia đã vượt biên vào
[Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) xin [tị nạn](/w/index.php?title=Quy%E1%BB%81n_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n&action=edit&redlink=1). Từ đây, họ bị chuyển vào các [trại tị nạn](/wiki/Tr%E1%BA%A1i_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n) như [Sa Kaeo](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%A1i_t%E1%BB%8B_n%E1%BA%A1n_Sa_Kaeo&action=edit&redlink=1) hay [Khao-I-Dang](/w/index.php?title=Khao-I-Dang&action=edit&redlink=1), trại duy nhất cho phép tái định cư tại các quốc gia như [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3), [Canada](/wiki/Canada), và [Australia](/wiki/Australia). Trong một số trại tị nạn như tại Site 8, Phnom Chat hay Ta Prik cán bộ Khmer Đỏ kiểm soát việc phân phối lương thực và hạn chế hoạt động của các cơ quan viện trợ nước ngoài. [[20]](#cite_note-20)
### Những tội ác chống lại loài người[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=11)]
#### Hành động diệt chủng[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=12)]
Chính phủ Khmer Đỏ đã bắt giữ,
[tra tấn](/wiki/Tra_t%E1%BA%A5n) và sau đó hành quyết bất kỳ ai bị nghi ngờ thuộc một trong nhiều tiêu chí bị nghi ngờ là "kẻ thù":
- Bất kỳ ai có quan hệ với chính phủ cũ hay các chính phủ nước ngoài.
- Người chuyên nghiệp và trí thức – trên thực tế tiêu chí này bao gồm hầu hết mọi người có giáo dục, hay thậm chí những người đeo kính (mà, theo chế độ, có nghĩa là họ có học). Chính
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)là một người có trình độ giáo dục đại học (dù bỏ ngang) với lòng yêu mến [văn học Pháp](/wiki/V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc_Ph%C3%A1p)và cũng là một người nói thạo tiếng Pháp. Nhiều nghệ sĩ, gồm cả các nhạc sĩ, tác gia và nhà làm phim đã bị hành quyết. Một số người như [Ros Sereysothea](/w/index.php?title=Ros_Sereysothea&action=edit&redlink=1), [Pan Ron](/w/index.php?title=Pan_Ron&action=edit&redlink=1)và [Sinn Sisamouth](/w/index.php?title=Sinn_Sisamouth&action=edit&redlink=1)đã có được danh tiếng nhờ tài năng và đến ngày nay vẫn được người Khmer biết đến.
- Sắc tộc Việt Nam, sắc tộc Trung Quốc, sắc tộc Thái và các sắc tộc thiểu số khác ở Cao nguyên miền Đông, người Campuchia theo Cơ đốc giáo (hầu hết là Công giáo), tín đồ Hồi giáo (
[người Chăm](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Ch%C4%83m)) và các [tu sỹ Phật giáo](/w/index.php?title=Tu_s%E1%BB%B9_Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o&action=edit&redlink=1). Thánh đường Công giáo ở Phnom Penh bị phá hủy hoàn toàn. Khmer Đỏ buộc các tín đồ Hồi giáo phải ăn thịt lợn, thứ họ kiêng ( [ḥarām](/w/index.php?title=%E1%B8%A4ar%C4%81m&action=edit&redlink=1)). Nhiều người từ chối thực hiện bị giết hại. (Một chính sách tương tự cũng được thực hiện ở Trung Quốc thời Mao Trạch Đông, nơi những tín độ Hồi giáo bị buộc phải nuôi lợn). Giáo sĩ Công giáo và Hồi giáo bị hành quyết. Một trong những chỉ huy cũ của Khmer Đỏ, *, đã chuyển theo* [Comrade Duch](/wiki/Kaing_Guek_Eav) [Tin Lành](/wiki/Tin_L%C3%A0nh)vài năm sau khi chế độ này sụp đổ .
- "Những kẻ phá hoại kinh tế": nhiều người dân thành thị cũ (những người chưa chết vì đói khát) được cho là có tội vì thiếu khả năng làm nông nghiệp.
Trong suốt những năm 1970, và đặc biệt sau nửa đầu năm 1975, đảng cũng rung chuyển bởi những cuộc đấu tranh phe nhóm. Đã có những âm mưu quân sự lật đổ
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot). Những cuộc thanh trừng sau đó lên đến đỉnh điểm năm 1977 và 1978 khi hàng nghìn người, gồm cả một số lãnh đạo quan trọng của Đảng Cộng sản Kampuchea bị hành quyết.
Ngày nay, các ví dụ về các phương pháp tra tấn được Khmer Đỏ sử dụng được trưng bày trong
[Bảo tàng diệt chủng Tuol Sleng](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_Tuol_Sleng). Bảo tàng được dựng trên nền đất cũ của một trường trung học bị biến thành [trại tù](/w/index.php?title=Giam_gi%E1%BB%AF&action=edit&redlink=1) do [Khang Khek Ieu](/wiki/Khang_Khek_Ieu) (Kaing Guek Eav) chỉ huy, thường được biết với cái tên " *Đồng chí Duch*". Khoảng 17,000 đã bị chuyển qua trung tâm này trước khi họ bị đưa tới những địa điểm (cũng được gọi là *những cánh đồng chết*), bên ngoài Phnom Penh như [Choeung Ek](/w/index.php?title=Choeung_Ek&action=edit&redlink=1)nơi hầu hết bị hành quyết (chủ yếu bằng [cuốc chim](/w/index.php?title=Cu%E1%BB%91c_chim&action=edit&redlink=1)để tiết kiệm đạn) và bị chôn trong những ngôi [mộ tập thể](/w/index.php?title=M%E1%BB%99_t%E1%BA%ADp_th%E1%BB%83&action=edit&redlink=1). Trong hàng nghìn người phải vào [Trung tâm Tuol Sleng](/wiki/B%E1%BA%A3o_t%C3%A0ng_di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng_Tuol_Sleng)(còn được gọi là S-21), chỉ 12 người sống sót. Những người này được cho là đã còn sống bởi có kỹ năng, được những kẻ giam giữ coi là hữu ích.
Những tòa nhà tại
[Tuol Sleng](/wiki/Tuol_Sleng) đã được giữ nguyên như khi Khmer Đỏ rút khỏi đây năm 1979. Nhiều phòng hiện treo những bức ảnh đen trắng của hàng nghìn người do Khmer Đỏ chụp. [[21]](#cite_note-Tuol_Sleng_Museum-21)
#### Số lượng người chết[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=13)]
Con số chính xác những người chết vì những chính sách của Khmer Đỏ đã bị tranh cãi, bởi nguyên nhân của cái chết của họ. Việc tiếp cận nước này trong thời kỳ cầm quyền của Khmer Đỏ và thời kỳ Việt Nam có mặt rất hạn chế. Đầu những năm 1980, chế độ do người Việt Nam hậu thuẫn kế tục Khmer Đỏ đã tiến hành một cuộc điều tra hộ dân trên toàn quốc, với kết luận rằng hơn 4.8 triệu người đã chết, nhưng hầu hết các nhà sử học hiện đại coi con số trên là không chính xác.
Những cuộc khảo sát hiện đại đã định vị được hàng nghìn ngôi mộ tập thể từ thời Khmer Đỏ trên khắp Campuchia. Nhiều cuộc điều tra ước tính con số người chết trong khoảng 740,000 tới 3,000,000, hầu hết trong khoảng 1.4 triệu tới 2.2 triệu, với khoảng một nửa chết vì bị hành quyết, và số còn lại vì đói khát và bệnh tật.
[[22]](#cite_note-Mekong.net_deaths-22)
Dự án Diệt chủng Campuchia của trường Yale được
[Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ](/wiki/B%E1%BB%99_Ngo%E1%BA%A1i_giao_Hoa_K%E1%BB%B3) tài trợ đưa ra các ước tính con số người chết xấp xỉ 1.7 triệu người, chiếm khoảng 21% dân số. [[23]](#cite_note-Cambodian_Genocide_Project-23) [R. J. Rummel](/w/index.php?title=R._J._Rummel&action=edit&redlink=1), một phân tích lịch sử những vụ giết hại chính trị, đưa ra con số 2 triệu. [[24]](#cite_note-24)
### Đối ngoại[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=14)]
Về mặt đối ngoại, ngay từ khi mới giành được chính quyền, Khmer Đỏ đã gây hấn với các nước láng giềng là Việt Nam và Thái Lan.
Các cuộc xung đột lẻ tẻ trên biên giới Thái Lan và Campuchia diễn ra do tranh chấp các vùng lãnh thổ nhỏ dọc biên giới tại các tỉnh [25] [Trat](/w/index.php?title=Trat&action=edit&redlink=1), Aranyaprathet-Poipet và [[26]](#cite_note-26) [Surin](/w/index.php?title=Surin&action=edit&redlink=1), bắt đầu từ tháng 4 năm 1975 và gia tăng mạnh trong tháng 11. Ngoài tranh chấp biên giới, cuộc xung đột còn có nguồn gốc do các lực lượng [Khmer Serei](/wiki/Khmer_T%E1%BB%B1_do)chống Khmer Đỏ sử dụng lãnh thổ Thái làm căn cứ xuất phát để tấn công Khmer Đỏ. Đáp lại, Khmer Đỏ cũng hỗ trợ lực lượng cộng sản Thái Lan thiết lập "Angka Siam" chống đối chính quyền Thái, và huấn luyện lực lượng này từ các tỉnh [[27]](#cite_note-27) [tỉnh Sisaket](/wiki/Sisaket_(t%E1%BB%89nh)), Buriram và [tỉnh Surin](/wiki/Surin_(t%E1%BB%89nh))trên biên giới Thái. [[25]](#cite_note-Rungswasdisab-25)
Trong năm 1976, dưới chính quyền bảo thủ của
[Thanin Kraivichien](/w/index.php?title=Thanin_Kraivichien&action=edit&redlink=1), được giới quân sự hỗ trợ, Thái Lan đã tính đến việc sử dụng quân đội tổng tấn công Khmer Đỏ để ngăn chặn các cuộc các cuộc đột kích qua biên giới ngày càng gia tăng. Xung đột biên giới từ tháng 11 năm 1976 còn trở nên tồi tệ hơn thời kỳ trước năm 1976. Chỉ kể từ tháng 1 tới tháng 8 năm 1977, quân Khmer Đỏ đã hơn 400 lần đột kích qua lãnh thổ Thái Lan, giết chóc, cướp phá và bắt cóc dân thường mang qua Campuchia. [25] Cùng thời gian, Khmer Đỏ cũng bắt đầu xung đột với [[28]](#cite_note-28) [Lào](/wiki/L%C3%A0o). [[29]](#cite_note-29)
Tuy nhiên, khi chính quyền Thanin sụp đổ, Thái Lan bắt đầu tiến hành thương thuyết với Khmer Đỏ để giải quyết xung đột, nhằm cân bằng ảnh hưởng của Việt Nam mà Thái Lan cho rằng đang chiếm ưu thế trên bán đảo Đông Dương.
tới tháng 10 năm 1977, ngoại trưởng Thái gặp ngoại trưởng Khmer Đỏ [25] [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary)tại trụ sở Liên Hiệp Quốc tại New York, hai bên chấp thuận chấm dứt xung đột. Dù vậy, các cuộc chạm trán tại biên giới giữa Thái Lan và Khmer Đỏ tiếp tục tiếp diễn cho tới khi quân Việt Nam lật đổ [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)đầu năm 1979 và thiết lập một chính quyền thân Việt Nam tại Campuchia. Quan hệ giữa Thái Lan và Khmer Đỏ chuyển từ thù địch thành đồng minh, và Thái Lan như vậy ngay từ đầu đã tham gia tích cực vào cuộc xung đột tại Campuchia. [[25]](#cite_note-Rungswasdisab-25)
Từ 1975-1978, tin vào sự hậu thuẫn của chính quyền Trung Quốc, chính quyền Khmer Đỏ đã nhiều lần tấn công biên giới Tây Nam Việt Nam, tàn sát thường dân, đánh phá các cơ sở kinh tế và quân sự dọc biên giới với mục đích làm kiệt quệ đối phương. Những hành động này, cùng với làn sóng di tản của người
[Campuchia](/wiki/Campuchia) chạy trốn chính quyền Khmer Đỏ đã làm quan hệ giữa Việt Nam và Campuchia đổ vỡ hoàn toàn. Sợ rằng Việt Nam sẽ có phản ứng về mặt [quân sự](/wiki/Qu%C3%A2n_s%E1%BB%B1), [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) phát lệnh tấn công phủ đầu Việt Nam. Tuy nhiên, dù được Trung Quốc hỗ trợ, quân Campuchia vẫn nhanh chóng bị [30] [quân đội](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i)chính quy Việt Nam đẩy lùi và nhanh chóng thất trận. Quân Việt Nam tràn qua biên giới phản công Campuchia (các nước phương Tây và Trung Quốc gọi hành động này là *) và đến mùng 7 tháng 1 năm 1979 thì chiếm được* [xâm lược](/wiki/X%C3%A2m_l%C6%B0%E1%BB%A3c) [Phnom Penh](/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh). Việt Nam, sau đó, hỗ trợ những người Cộng sản Campuchia thân Việt Nam tái lập lại [đảng Nhân dân Cách mạng Campuchia](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A3ng_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_C%C3%A1ch_m%E1%BA%A1ng_Campuchia&action=edit&redlink=1)và sau khi đưa quân vào Campuchia đã thành lập chính quyền Cộng hòa Nhân dân Campuchia thay chính quyền Khmer Đỏ vào năm [1979](/wiki/1979).
## Bị lật đổ[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=15)]
Sau bốn năm cầm quyền, chế độ Khmer Đỏ bị lật đổ năm 1979 sau cuộc
[Chiến dịch phản công biên giới Tây-Nam Việt Nam](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_d%E1%BB%8Bch_ph%E1%BA%A3n_c%C3%B4ng_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_T%C3%A2y-Nam_Vi%E1%BB%87t_Nam) của [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) và bị thay thế bởi những người Cộng sản ôn hòa hơn và ủng hộ Việt Nam. Khmer Đỏ tiếp tục tồn tại đến những năm 1990 như một [phong trào kháng chiến](/w/index.php?title=Phong_tr%C3%A0o_kh%C3%A1ng_chi%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) hoạt động tại phía tây Campuchia từ các căn cứ ở [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan). Năm 1996, sau một [thỏa thuận hòa bình](/w/index.php?title=Th%E1%BB%8Fa_thu%E1%BA%ADn_h%C3%B2a_b%C3%ACnh&action=edit&redlink=1), lãnh đạo [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) của họ chính thức giải tán tổ chức. [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) chết ngày 15 tháng 4 năm 1998, chưa bao giờ bị đưa ra xét xử. [[31]](#cite_note-Economist0707-31)
Chế độ Khmer Đỏ chủ yếu bị nhớ tới với cái chết của ước tính 1.5 triệu người hay 1/5 tổng dân số đất nước
(các con số ước tính từ 850,000 đến 2.5 triệu người), trong những vụ hành quyết [32] [tra tấn](/wiki/Tra_t%E1%BA%A5n), [đói khát](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B3i_kh%C3%A1t&action=edit&redlink=1)và [lao động cưỡng bức](/w/index.php?title=Lao_%C4%91%E1%BB%99ng_c%C6%B0%E1%BB%A1ng_b%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1). Bởi một số lượng lớn người chết, và bởi các nhóm sắc tộc và tôn giáo nhỏ là mục tiêu, những cái chết trong thời gian [Khmer Đỏ cầm quyền tại Campuchia](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F_c%E1%BA%A7m_quy%E1%BB%81n_t%E1%BA%A1i_Campuchia&action=edit&redlink=1)thường được coi là một vụ [diệt chủng](/wiki/Di%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)như được định nghĩa theo Hội nghị Liên hiệp quốc năm 1948. [[33]](#cite_note-33)
## Thời kỳ sau 1979[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=16)]
Tháng 12 năm 1978, quan hệ giữa Campuchia và Việt Nam đã trở nên hết sức căng thẳng do các hoạt động quân sự của Khmer Đỏ tại biên giới, cũng như do dòng người chạy tị nạn từ Campuchia. Cùng với
[Mặt trận thống nhất giải phóng dân tộc Kampuchea](/w/index.php?title=M%E1%BA%B7t_tr%E1%BA%ADn_th%E1%BB%91ng_nh%E1%BA%A5t_gi%E1%BA%A3i_ph%C3%B3ng_d%C3%A2n_t%E1%BB%99c_Kampuchea&action=edit&redlink=1), gồm nhiều cựu thành viên Khmer Đỏ, [[34]](#cite_note-34) [quân đội nhân dân Việt Nam](/wiki/Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) mở chiến dịch tấn công, đánh chiếm [Phnom Penh](/wiki/Phn%C3%B4m_P%C3%AAnh) ngày 7 tháng 1 năm 1979. Những cựu thành viên Khmer Đỏ này giúp đỡ Việt Nam, và được hỗ trợ từ Việt Nam, thành lập [Cộng hòa Nhân dân Campuchia](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Campuchia), mà Khmer Đỏ và Trung Quốc coi là chính phủ bù nhìn.
Bị đánh bại, Khmer Đỏ rút về phía tây, và tiếp tục kiểm soát khu vực biên giới với Thái Lan trong thập kỷ kế tiếp. Các vùng này bao gồm
[Phnom Malai](/w/index.php?title=Phnom_Malai&action=edit&redlink=1), vùng núi gần [Pailin](/wiki/Pailin) thuộc rặng [Cardamom](/w/index.php?title=Cardamom&action=edit&redlink=1) và [Anlong Veng](/wiki/Anlong_Veng) ở dãy [núi Dângrêk](/wiki/D%C3%A3y_n%C3%BAi_D%C3%A2ngr%C3%AAk). Các khu căn cứ này không có khả năng tự cung tự cấp, nên Khmer Đỏ tiến hành các hoạt động buôn lậu gỗ và đá quý, nhận hỗ trợ quân sự từ Trung Quốc thông qua quân đội Thái. [2] Tổng cộng, theo cựu tổng thống [[35]](#cite_note-35) [Lý Quang Diệu](/wiki/L%C3%BD_Quang_Di%E1%BB%87u), trong khoảng thời gian một thập kỷ, Khmer Đỏ nhận được hỗ trợ từ khối [ASEAN](/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81), Mỹ và Trung Quốc khoảng 1,3 tỷ dollar.
Dù bị lật đổ, Khmer Đỏ tiếp tục giữ ghế tại
[Liên Hiệp Quốc](/wiki/Li%C3%AAn_Hi%E1%BB%87p_Qu%E1%BB%91c), đại diện bởi [Thiounn Prasith](/w/index.php?title=Thiounn_Prasith&action=edit&redlink=1), đồng chí cũ của [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) và [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary) từ thời sinh viên ở Paris, dưới tên "Kampuchea Dân chủ" cho tới 1982, rồi "Liên minh chính phủ Kampuchea dân chủ" cho tới 1993. Các chính phủ phương Tây tiếp tục ủng hộ Khmer Đỏ tại LHQ và bỏ phiếu ủng hộ Khmer Đỏ giữ ghế tại đây. Thụy Điển ngược lại thay đổi ý kiến và rút lui sự ủng hộ cho Khmer Đỏ sau khi một số lớn công dân Thụy Điển viết thư cho chính phủ đòi thay đổi thái độ với chính phủ [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot). [[36]](#cite_note-autogenerated1-36)
Chiến thắng quân sự của Việt Nam có tác động mạnh mẽ trong khu vực; Trung Quốc mở cuộc
[tấn công](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_bi%C3%AAn_gi%E1%BB%9Bi_Vi%E1%BB%87t-Trung,_1979) vào biên giới phía bắc Việt Nam. Trung Quốc, Hoa Kỳ và các quốc gia [ASEAN](/wiki/Hi%E1%BB%87p_h%E1%BB%99i_c%C3%A1c_qu%E1%BB%91c_gia_%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) hỗ trợ việc thành lập chính phủ Campuchia lưu vong và các hoạt động quân sự [Liên minh chính phủ Kampuchea dân chủ](/w/index.php?title=Li%C3%AAn_minh_ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Kampuchea_d%C3%A2n_ch%E1%BB%A7&action=edit&redlink=1) bao gồm Khmer Đỏ, KPNLF và lực lượng bảo hoàng ANS. Khu vực phía đông và trung tâm Campuchia tiếp tục nằm dưới sự kiểm soát của Việt Nam và chính quyền Phnom Penh, trong khi vùng phía tây tiếp tục là bãi chiến trường trong suốt thập niên 1980, với hàng triệu quả mìn rải khắp nơi. Khmer Đỏ có lực lượng quân sự mạnh nhất trong liên minh ba phe chống đối, và nhận được nhiều viện trợ quân sự từ Trung Quốc, Hoa Kỳ, Anh quốc, và tin tình báo từ quân đội Thái. [37]
Tới năm 1981, Khmer Đỏ còn đi xa tới mức tuyên bố từ bỏ
[chủ nghĩa Cộng sản](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ngh%C4%A9a_c%E1%BB%99ng_s%E1%BA%A3n) , và chuyển trọng tâm sang chủ nghĩa dân tộc và bài Việt Nam. Tuy nhiên, một số nhà phân tích nhận định rằng sự thay đổi này không mang lại chuyển biến đáng kể gì, vì theo như sử gia Kelvin Rowley, "Luận điệu của Khmer Đỏ luôn dựa vào chủ nghĩa dân tộc hơn là kêu gọi cách mạng". [2] [[36]](#cite_note-autogenerated1-36)
Mặc dù
[Pol Pot](/wiki/Pol_Pot) từ bỏ vị trí lãnh đạo Khmer Đỏ cho [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan) năm 1985, ông ta tiếp tục là động lực thúc đẩy phe nổi dậy, bằng những bài diễn thuyết cho người của Khmer Đỏ. Các nhà báo như [Nate Thayer](/w/index.php?title=Nate_Thayer&action=edit&redlink=1), người ở cùng Khmer Đỏ trong thời gian đó, nhận xét rằng, dù cộng đồng quốc tế gần như nhất loạt lên án sự cai trị tàn bạo của Khmer Đỏ, một số đáng kể dân Campuchia sống trong vùng Khmer Đỏ kiểm soát tỏ vẻ thực lòng ủng hộ [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot). [[38]](#cite_note-pbs-38)
Dù Việt Nam đề nghị rút quân để đổi lại một thỏa thuận chính trị nhằm loại trừ việc Khmer Đỏ quay trở lại nắm quyền lực, chính phủ của phe chống đối cũng như ASEAN và Trung Quốc và Hoa Kỳ coi điều này là không thể chấp nhận được.
Dù vậy năm 1985 Việt Nam tuyên bố sẽ hoàn tất việc rút quân vào năm 1990 và hoàn thành rút quân vào năm 1989, sau khi tạo điều kiện cho chính phủ Phnom Penh củng cố và tăng cường thực lực quân sự. [2] Lúc cực điểm, Khmer Đỏ kiểm soát khoảng 20% lãnh thổ Campuchia, nhưng chỉ kiểm soát được khoảng 5% dân số, so với chính quyền Phnom Penh. [[36]](#cite_note-autogenerated1-36) [[39]](#cite_note-39)
Sau một thập kỷ xung đột bất phân thắng bại, chính phủ Phnom Penh thân Việt Nam và phe chống đối ký kết hiệp định năm 1991 nhằm tiến hành bầu cử và giải giáp. Tuy vậy tới năm 1992, Khmer Đỏ lại tiến hành các hoạt động quân sự trở lại, tẩy chay bầu cử, và tuyên bố không chấp nhận kết quả bầu cử. Khmer Đỏ giờ đánh lại chính phủ liên hiệp mới tại Campuchia, bao gồm những người cộng sản được Việt Nam hỗ trợ khi trước (lãnh đạo bởi
[Hun Sen](/wiki/Hun_Sen)) cũng như các đồng minh cũ của Khmer Đỏ gồm những lực lượng phi-cộng sản và bảo hoàng (như hoàng thân [Norodom Ranariddh](/wiki/Norodom_Ranariddh)).
## Sụp đổ[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=17)]
Lực lượng Khmer Đỏ khi tháo chạy khỏi Phnom Penh tới biên giới Thái Lan còn khoảng hơn 20 ngàn quân. Được sự hỗ trợ từ Trung Quốc cũng như ASEAN và Hoa Kỳ, khi mạnh nhất họ có trong tay tới khoảng 50 ngàn quân. Tuy nhiên cùng với việc các nhà bảo trợ giảm viện trợ và quá trình hòa giải tại Campuchia bắt đầu, hàng ngũ Khmer Đỏ bắt đầu suy yếu. Cuộc chiến tranh kéo dài cũng làm hàng ngũ Khmer Đỏ tiêu hao, "đại bộ phận" (có lẽ khoảng 80%) lực lượng Khmer Đỏ gồm quân tuyển mộ từ sau năm 1979.
[[2]](#cite_note-Rowley-2)
Ngay sau khi Việt Nam tiến hành rút quân, Khmer Đỏ tiến hành các chiến dịch phản công lớn, đánh chiếm
[Pailin](/wiki/Pailin), thành lập các căn cứ mới, tiến hành đột kích đánh phá tại các vùng do chính phủ kiểm soát, gây bất an và hoảng loạn trong khắp các tỉnh miền tây Campuchia, tới tận các tỉnh miền bắc như [Kompong Thom](/wiki/Kampong_Thom_(t%E1%BB%89nh)) và miền nam như [Kampong Speu](/wiki/Kampong_Speu_(t%E1%BB%89nh)) và [Kampot](/wiki/Kam_p%E1%BB%91t). Tới năm 1990, Khmer Đỏ có hai căn cứ quan trọng là [Anlong Veng](/wiki/Anlong_Veng) và [Pailin](/wiki/Pailin). Tuy nhiên họ không mở rộng quyền kiểm soát vào sâu trong nội địa được, và phần lớn dân cư Campuchia tiếp tục nằm trong các vùng do chính quyền kiểm soát. [[2]](#cite_note-Rowley-2)
Khmer Đỏ kết luận họ không có nhiều cơ hội thu được ủng hộ từ phiếu bầu của dân chúng. Họ không muốn từ bỏ quyền lực tuyệt đối tại các vùng kiểm soát và giải giáp quân đội để đổi lại việc được chia sẻ quyền lực thông qua thỏa hiệp thành lập chính phủ liên hiệp và bầu cử tự do. Tuy nhiên việc này đã dẫn đến sự chia rẽ và bất mãn nghiêm trọng trong hàng ngũ Khmer Đỏ. Đa phần binh lính Khmer Đỏ là những lính tuyển mộ sau giai đoạn 1975-1979,
những thành phần này ngày càng mệt mỏi vì chiến tranh, mà họ lại phải gánh vác phần tổn thất [40] . Hàng ngũ lãnh đạo Khmer Đỏ phân rã, Son Sen và [[2]](#cite_note-Rowley-2) [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary)bị đưa ra khỏi ban lãnh đạo, nay bao gồm chỉ có [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot), [Ta Mok](/wiki/Ta_Mok)và [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan).
Việc Khmer Đỏ từ chối tham gia quá trình thỏa hiệp chính trị cũng gây ra phản ứng bất lợi cho họ. Cộng đồng quốc tế dần ít quan tâm đến Campuchia, hỗ trợ bên ngoài cho Khmer Đỏ giảm dần rồi ngưng hẳn. Trung Quốc cũng bỏ rơi Khmer Đỏ, thay vào đó bắt đầu viện trợ kinh tế, rồi quân sự cho chính phủ liên hiệp Campuchia.
Khmer Đỏ tiếp tục các hoạt động quân sự phá hoại, kích động hằn thù chống Việt Nam và tàn sát hàng trăm kiều dân Việt Nam, làm hàng ngàn người khác phải chạy tị nạn, gây ra cuộc khủng hoảng người tị nạn lớn nhất kể từ khi LHQ tiếp quản Campuchia. [2]
Năm 1994, chính phủ Campuchia mở chiến dịch quân sự lớn đánh vào căn cứ
[Pailin](/wiki/Pailin) của Khmer Đỏ. Chiến dịch này khởi đầu thuận lợi, quân chính phủ lần lượt đánh chiếm Phnom Chhat, [Anlong Veng](/wiki/Anlong_Veng) và [Pailin](/wiki/Pailin), nhưng Khmer Đỏ với lực lượng ít hơn nhiều nhanh chóng phản công và tái chiếm các khu vực bị chiếm, liên tiếp đánh bại quân chính phủ trong các cuộc giao chiến. Quân Khmer Đỏ truy kích quân chính phủ, uy hiếp tận [41] [Battambang](/wiki/Battambang). Quân Khmer Đỏ của [Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary)định chiếm thành phố này, nhưng không được, cũng như không giữ được các khu vực mà họ mới chiếm được. Quân chính phủ cũng mất hơn 20 xe tăng và xe bọc thép, cũng như khoảng 10 pháo vào tay Khmer Đỏ. [[2]](#cite_note-Rowley-2) Tương quan trên chiến trường không thay đổi khi chiến sự kết thúc. [[42]](#cite_note-42)
Tuy giành được thắng lợi quân sự, khủng hoảng trong nội bộ Khmer Đỏ không suy giảm. Mất đi viện trợ lương thực, hàng hóa, bị buộc phải tự cung tự cấp, phải rời các khu trại tị nạn vốn được quốc tế viện trợ thuốc men, thực phẩm, tinh thần dân chúng trong các khu vực Khmer Đỏ kiểm soát giảm sút. Việc giới lãnh đạo Khmer Đỏ kêu gọi tiếp tục chiến tranh không được các thành viên Khmer Đỏ cấp thấp ủng hộ.
Quân Khmer Đỏ tiếp tục rã ngũ ra hàng chính phủ, khiến giới lãnh đạo Khmer Đỏ phải tiến hành các cuộc "thanh trừng" mới để ngăn chặn. Theo Youk Chhang, giám đốc Viện Dữ liệu Campuchia, có khoảng 3.000 người bị tàn sát và chôn trong các mộ tập thể tại [43] [Anlong Veng](/wiki/Anlong_Veng)từ năm 1993 tới 1997. Các cuộc tàn sát này được tiến hành bởi các sĩ quan dưới quyền [[2]](#cite_note-Rowley-2) [Ta Mok](/wiki/Ta_Mok). [[44]](#cite_note-44)
Việc Khmer Đỏ tiến hành "tự cung tự cấp" dẫn đến việc hình thành một nhóm lãnh chúa mới tại các khu vực Khmer Đỏ kiểm soát, là các sĩ quan cấp cao của Khmer Đỏ kiểm soát khu vực này.
Họ tiến hành các hoạt động buôn lậu gỗ, đá quý, hàng hóa để duy trì quân đội, nhưng đồng thời việc này cũng làm yếu đi sự kiểm soát từ ban lãnh đạo Khmer Đỏ, và những viên lãnh chúa này cũng dễ tìm kiếm thỏa hiệp với chính quyền mới ở Campuchia. [45] [[2]](#cite_note-Rowley-2)
Quân Khmer Đỏ bắt đầu đào ngũ hàng loạt năm 1996, khi khoảng một nửa trong số binh sĩ còn lại đào ngũ. Các chỉ huy Khmer Đỏ như Y Chhean và Sok Pheat theo
[Ieng Sary](/wiki/Ieng_Sary) đào ngũ về phe chính phủ với điều kiện binh lính Khmer Đỏ sẽ được ân xá, còn các chỉ huy Khmer Đỏ tiếp tục được quản lý lãnh thổ cũ của mình. Son Sen đưa quân đến để trừng trị "bọn phản bội", nhưng lính Khmer Đỏ nổi loạn và nhanh chóng gia nhập phe đào ngũ. Khmer Đỏ như vậy mất khoảng 4.000 binh sĩ và tất cả các căn cứ ở phần biên giới phía nam, từ Samlaut cho tới Phnom Chhat. Tới cuối năm, Khmer Đỏ lần lượt mất tất cả các căn cứ nằm trong nội địa Campuchia. Năm 1997, hai phe nhóm chính trong chính phủ liên hiệp Campuchia xung đột, khiến Hoàng thân [46] [Norodom Ranariddh](/wiki/Norodom_Ranariddh)tìm kiếm ủng hộ từ một số thủ lĩnh Khmer Đỏ, trong khi vẫn từ chối thỏa hiệp với [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot). [[36]](#cite_note-autogenerated1-36) Việc này dẫn đến cuộc xung đột phe phái đẫm máu trong giới lãnh đạo Khmer Đỏ, rốt cục khiến [[47]](#cite_note-pbs1-47) [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)bị bắt giữ, bị xét xử và bị giam cầm bởi lực lượng Khmer Đỏ của [Ta Mok](/wiki/Ta_Mok). [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)chết tháng 4 năm 1998. [Khieu Samphan](/wiki/Khieu_Samphan)đầu hàng chính phủ tháng 12 cùng năm.
Tới 29 tháng 12 năm 1998, các thủ lĩnh Khmer Đỏ còn lại xin lỗi vì cuộc diệt chủng trong những năm 1970. Tới năm 1999, hầu hết lực lượng Khmer Đỏ còn lại hạ vũ khí đầu hàng hoặc bị bắt. Tháng 12 năm 1999,
[Ta Mok](/wiki/Ta_Mok) và các thủ lĩnh còn lại đầu hàng, Khmer Đỏ trên thực tế chấm dứt sự tồn tại.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=18)] **Johnman, Albert J. (1996). "The Case of Cambodia". Contemporary Genocides: Causes, Cases, Consequences. Programma Interdisciplinair Onderzoek naar Oorzaken van Mensenrechtenschendingen. p. 61** [^](#cite_ref-1)
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** **e** **ê** **g** **h** [“Kelvin Rowley, ''Second Life, Second Death: The Khmer Rouge After 1978''”](http://opus.macmillan.yale.edu/workpaper/pdfs/GS24.pdf)(PDF). Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2010. [^](#cite_ref-3) [“The Beleaguered Cambodians”](http://www.nybooks.com/articles/archives/2011/jan/13/beleaguered-cambodians/). Truy cập ngày 13 tháng 1 năm 2011. **Chandler, 180–181** [^](#cite_ref-4) **Etcheson, Craig,** [^](#cite_ref-5) *The Rise and Demise of Democratic Kampuchea*, Westview Press, 1984, p. 97 **Kiernan, Ben, The Pol Pot Regime,1996, Yale University Press, p. 16** [^](#cite_ref-6) [^](#cite_ref-7) [Bombs Over Cambodia](http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf) [^](#cite_ref-8) [http://www.cambodiatribunal.org/history/khmer-rouge-history.html](http://www.cambodiatribunal.org/history/khmer-rouge-history.html)
- ^
**a** **ă** **â** [Ben Kiernan](/w/index.php?title=Ben_Kiernan&action=edit&redlink=1); Taylor Owen (tháng 10 năm 2006). [“Bombs over Cambodia”](http://www.yale.edu/cgp/Walrus_CambodiaBombing_OCT06.pdf)(PDF). *The Walrus*. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2012. [^](#cite_ref-10) [Ủng hộ Pol Pot: Hoa Kỳ hỗ trợ Khmer Đỏ](http://www.thirdworldtraveler.com/US_ThirdWorld/US_PolPot.html) [^](#cite_ref-11) [http://www.law.berkeley.edu/files/IHRLC/Leaders_of_the_Khmer_Rouge.pdf](http://www.law.berkeley.edu/files/IHRLC/Leaders_of_the_Khmer_Rouge.pdf) **Fletcher, Dan (ngày 17 tháng 2 năm 2009).** [^](#cite_ref-Fletcher.2C_Dan._A_BRIEF_HISTORY_OF_The_Khmer_Rouge._TIMEWORLD._2.2F17.2F2009:_n._page._Web._1_Nov._2011._12-0) [“The Khmer Rouge”](http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1879785,00.html). *Time*. **Ewald, Uwe (ngày 7 tháng 12 năm 2006). K. Turkovic, biên tập.** [^](#cite_ref-Uwe_Ewald_13-0) [. IOS Press. tr. 208.](http://books.google.co.uk/books?id=iG_DEIY8QroC&pg=PA208&dq=Khmer+Rouge++agrarian-based&hl=en&ei=LTZCTLCjMcv44Ab_1JzDDg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=Khmer%20Rouge%20%20agrarian-based&f=false) *Ngược đãi trên diện rộng như một Nguồn tiềm năng của các hoạt động khủng bố* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-1586036942](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-1586036942). **Crochet, Soizick (1997).** [^](#cite_ref-14) [. Paris: Karthala.](http://books.google.fi/books/about/Le_Cambodge.html?id=EAAznFz3OoMC) *Le Cambodge* [ISBN](/wiki/ISBN) [2-86537-722-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/2-86537-722-9). Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2011. [^](#cite_ref-15) ['Những cánh đồng chết'](http://thegioi.baotintuc.vn/the-gioi/anhung-canh-dong-chet-20140104090553808.htm) [^](#cite_ref-16) [Sự nghiệp quốc tế cao cả của nhân dân Việt Nam trong thế kỷ XX](http://119.15.167.94/qdndsite/vi-vn/61/43/phong-su/su-nghiep-quoc-te-cao-ca-cua-nhan-dan-viet-nam-trong-the-ky-xx/45633.html) **Scheffer, David; Chhang, Youk.** [^](#cite_ref-L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD_Campuchia_17-0) [“Tổng quan Lịch sử Khmer Đỏ”](http://www.cambodiatribunal.org/history/khmer-rouge-history). Cambodia Tribunal Monitor. Truy cập ngày 20 tháng 12 năm 2011. [^](#cite_ref-Th.E1.BB.91ng_k.C3.AA_di.E1.BB.87t_ch.E1.BB.A7ng_Campuchia_18-0) [STATISTICS OF DEMOCIDE](http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP4.HTM), Chapter 4, Statistics Of Cambodian Democide Estimates, Calculations, And Sources, By R.J. Rummel Retrieved ngày 27 tháng 7 năm 2010 **Jackson, Karl D. (1992).** [^](#cite_ref-19) *Cambodia, 1975–1978: Rendezvous with Death*. [Princeton University Press](/wiki/Princeton_University_Press). [ISBN](/wiki/ISBN) [069102541X](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/069102541X). **Picq L.** [^](#cite_ref-20) *Beyond the horizon: five years with the Khmer Rouge.*1st ed. New York: St. Martin's Press, 1989. [^](#cite_ref-Tuol_Sleng_Museum_21-0) [Tuol Sleng Museum](http://www.tuolslengmuseum.com) **Sharp, Bruce (ngày 1 tháng 4 năm 2005).** [^](#cite_ref-Mekong.net_deaths_22-0) [“Counting Hell: The Death Toll of the Khmer Rouge Regime in Cambodia”](http://www.mekong.net/cambodia/deaths.htm). Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2006. [^](#cite_ref-Cambodian_Genocide_Project_23-0) [“Cambodian Genocide Program | Yale University”](http://www.yale.edu/cgp/). Yale.edu. Ngày 18 tháng 7 năm 2007. Truy cập 27 tháng 7 năm 2010. [^](#cite_ref-24) [“Rummel, RJ, "Statistics of Cambodian Democide: Estimates, Calculations, And Sources."”](http://www.hawaii.edu/powerkills/SOD.CHAP4.HTM). Hawaii.edu. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2010.
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [“Puangthong Rungswasdisab, ''Thailand’s Response to the Cambodian Genocide''”](http://opus.macmillan.yale.edu/workpaper/pdfs/GS21.pdf)(PDF). Truy cập ngày 14 tháng 8 năm 2010. **Bangkok Post, 13 tháng 6 năm 1975** [^](#cite_ref-26) **The Nation, 28 tháng 11 năm 1975; 15 tháng 12 năm 1975** [^](#cite_ref-27) **Steven Heder,** [^](#cite_ref-28) *Thailand’s Relations with Kampuchea: Negotiation and Confrontation Along the Prachinburi-Battambang Border*, unpublished paper, Cornell University, 1977 **Ben Kiernan, trang 357** [^](#cite_ref-29) **Trong khoảng thời gian 1975 - 1977 Trung Quốc đã viện trợ cho** [^](#cite_ref-30) [Pol Pot](/wiki/Pol_Pot)2 tàu chiến tốc độ cao tải trọng 800 tấn, 4 tàu tuần tiễu, 200 xe tăng, 300 xe bọc thép, 300 pháo, 6 máy bay tiêm kích, 2 máy bay ném bom, 1300 xe vận tải và 30.000 tấn đạn dược các loại. Ben Kiernan, trang 132, 133 [^](#cite_ref-Economist0707_31-0) [Tại sao kẻ mạnh đang sụp đổ](http://www.economist.com/world/international/displaystory.cfm?story_id=9441341). *The Economist* **Doyle, Kevin (14 tháng 10 năm 2008).** [^](#cite_ref-32) [“Nó được gọi là Ngày Căm thù Quốc gia hay Ngày Tưởng niệm (Campuchia). Những kẻ giết người của Khmer Đỏ bị kết án”](http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1849959,00.html). [TIME](/wiki/Time_(t%E1%BA%A1p_ch%C3%AD)). Truy cập ngày 22 tháng 2 năm 2009. **Adam Jones,** [^](#cite_ref-33) *Genocide, a Comprehensive Introdcution*, London, 2006 **Vickery, Michael (1984).** [^](#cite_ref-34) *Cambodia: 1975–1982*. Boston: South End Press. [ISBN](/wiki/ISBN) [0896081893](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0896081893). **Tom Fawthrop & Helen Jarvis,** [^](#cite_ref-35) *Getting away with genocide?*, [ISBN 0-86840-904-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0868409049)
- ^
**a** **ă** **â** [Pilger, John. 2004. In](#cite_ref-autogenerated1_36-3) **b** *Tell me no lies", Jonathan Cape Ltd* **Rowley, Kevin. 2004.** [^](#cite_ref-autogenerated11_37-0) ["Second Life, Second Death: The Khmer Rouge After 1978".](http://research.yale.edu/ycias/database/files/GS24.pdf)In *Genocide in Cambodia and Rwanda: New Perspectives*, ed. Susan E. Cook, New Haven: Yale University Center for International and Area Studies, pp. 201–225 [^](#cite_ref-pbs_38-0) [CONTINUING UNREST.](http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/june97/cambodia_6-18.html)PBS. 18 tháng 6 năm 1997 TRANSCRIPT **Phillip Short, trang 431** [^](#cite_ref-39) **Christophe Peschoux, Les "Nouveaux" Khmer Rouge 1979-90, Paris, l’Harmattan, 1992.** [^](#cite_ref-40) **Phillip Short, trang 432** [^](#cite_ref-41) **Human Rights Watch,** [^](#cite_ref-42) *Cambodia at war*, 1995 **Phillip Short, trang 433** [^](#cite_ref-43) **Marc Levy, Boston Globe, 7 tháng 6 năm 1998** [^](#cite_ref-44) **Phillip Short, trang 436** [^](#cite_ref-45) **Phillip Short, trang 437** [^](#cite_ref-46) [^](#cite_ref-pbs1_47-0) [“CONTINUING UNREST. PBS. 18 tháng 6, 1997 TRANSCRIPT”](http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/june97/cambodia_6-18.html). Pbs.org. Truy cập ngày 27 tháng 7 năm 2010.
## Tài liệu tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=19)]
Các học giả phương Tây am hiểu nhất về Campuchia và có nhiều công trình đã công bố về Campuchia phải kể đến Ben Kiernan,
[David P. Chandler](/w/index.php?title=David_P._Chandler&action=edit&redlink=1) và Michael Vickery. [Nayan Chanda](/w/index.php?title=Nayan_Chanda&action=edit&redlink=1), phóng viên của tờ *, cũng là người có bề dày về Campuchia thời kỳ này (thông qua các cuộc phỏng vấn với nhiều yếu nhân có liên quan). Far Eastern Economic Review*
- Elizabeth Becker (1998).
[. Public Affairs.](http://books.google.com/books?id=3NHoI2HoFiQC&printsec=frontcover) *When the war was over: Cambodia and the Khmer Rouge revolution* [ISBN](/wiki/ISBN) [9780671417871](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780671417871).
- Nayan Chanda (1986).
*Brother Enemy. The War after the War.* *. Harcourt Brace Jovanovich.* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-15-114420-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-15-114420-6). [David P. Chandler](/w/index.php?title=David_P._Chandler&action=edit&redlink=1): *A History of Cambodia*(Westview Press 2000); [ISBN 0-8133-3511-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813335116).
- David P. Chandler (5 tháng 3, 1999).
[. Westview Press 1999.](http://books.google.com/books?id=OWVFpQjmNaAC) *'*Brother Number One *: A Political Biography'* [ISBN](/wiki/ISBN) [0813335108](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0813335108).
- David P. Chandler:
*Facing the Cambodian past*: Selected essays, 1971–1994 (Silkworm Books 1996); [ISBN 974-7047-74-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9747047748).
- David P. Chandler, Ben Kiernan etc.:
*Revolution and Its Aftermath in Kampuchea*: Eight Essays (Yale University Press 1983); [ISBN 0-938692-05-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0938692054).
- JoAn D. Criddle,
*;* [To Destroy You Is No Loss](/w/index.php?title=To_Destroy_You_Is_No_Loss&action=edit&redlink=1): The Odyssey of a Cambodian Family [ISBN 978-0-9632205-1-6](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9780963220516)
- Chanrithy Him:
*When Broken Glass Floats*
- Ben Kiernan (19 tháng 8, 2008).
[. Yale University Press; 3rd ed.](http://books.google.com/books?id=Mq8sAcvg-AgC) *'The Pol Pot Regime: Race, Power, and Genocide in Cambodia under the Khmer Rouge, 1975-79'* [ISBN](/wiki/ISBN) [0300144342](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0300144342).
- Ben Kiernan (11 tháng 8, 2004).
[. Yale University Press; 2nd ed.](http://books.google.com/books?id=KoaKt8a_7ngC) *'How Pol Pot Came to Power: Colonialism, Nationalism, and Communism in Cambodia, 1930-1975;'* [ISBN](/wiki/ISBN) [0-300-10262-3](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-300-10262-3).
- Haing Ngor,
*A Cambodian Odyssey*
- Sorpong Peou (1997).
*'Conflict neutralization in the Cambodia war: from battlefield to ballot-box'*. Oxford University Press, USA (27 tháng 3, 1997). [ISBN](/wiki/ISBN) [9835600112](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/9835600112).
- Dith Pran, (compiled by):
*Children of Cambodia's Killing Fields: Memoirs by Survivors*
- William Shawcross:
*Sideshow: Kissinger, Nixon, and the Destruction of Cambodia*
- Loung Ung,
*;* [First They Killed My Father](/w/index.php?title=First_They_Killed_My_Father&action=edit&redlink=1): A Daughter of Cambodia Remembers [ISBN 0-06-093138-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0060931388)
- Michael Vickery,
*Cambodia 1975–1982*, South End Press (tháng 3 năm 1984), [ISBN 0896081893](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0896081893)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=20)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&veaction=edit&vesection=21) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Khmer_%C4%90%E1%BB%8F&action=edit§ion=21)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Chương trình Nghiên cứu Diệt chủng Campuchia](http://www.yale.edu/cgp/): từ [Đại học Yale](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Yale) [Tại sao gọi là Khmer Đỏ? - Theo "Quốc tế điện tử"](http://www.mofa.gov.vn/quocte/tg17,03/tai%20sao%20khampha17,03.html)

X-Cache-Status: hit

X-Cache: cp1068 hit/1, cp1067 miss


markdown:
*Polypedates feae*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Rhacophorus feae
|
|![]()
[Tình trạng bảo tồn](/wiki/T%C3%ACnh_tr%E1%BA%A1ng_b%E1%BA%A3o_t%E1%BB%93n) [Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Amphibia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_l%C6%B0%E1%BB%A1ng_c%C6%B0) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Anura](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Rhacophoridae](/wiki/Rhacophoridae) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) *(but Xem trong bài)* [Polypedates](/wiki/Polypedates) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **R. feae** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Rhacophorus feae* [Boulenger](/wiki/George_Albert_Boulenger), [1893](/wiki/1893) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Polypedates feae*(Boulenger, 1893) * là một loài Rhacophorus feae* [ếch](/wiki/B%E1%BB%99_Kh%C3%B4ng_%C4%91u%C3%B4i)trong họ [Rhacophoridae](/wiki/Rhacophoridae). Nó là một thành viên thuộc chi *. Chúng được tìm thấy ở* [Rhacophorus](/wiki/Rhacophorus) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), [Lào](/wiki/L%C3%A0o), [Myanma](/wiki/Myanma), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan), và [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam). Các môi trường sống tự nhiên của chúng là các khu [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)ẩm ướt đất thấp nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, các khu [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)vùng núi ẩm nhiệt đới hoặc cận nhiệt đới, [sông](/wiki/S%C3%B4ng), [đầm nước](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7m_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1), [đầm nước](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A7m_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1)ngọt, đầm nước ngọt có nước theo mùa, các [vùng đô thị](/wiki/V%C3%B9ng_%C4%91%C3%B4_th%E1%BB%8B), [ao](/wiki/Ao), đất có tưới tiêu, và đất nông nghiệp có lụt theo mùa. Loài này đang bị đe dọa do mất môi trường sống.
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Polypedates_feae&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Polypedates_feae&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Polypedates_feae&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Polypedates_feae&action=edit§ion=2)]
Dữ liệu liên quan tới
[Polypedates feae](https://species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Polypedates_feae)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
- van Dijk, P.P., Bain. R., Datong, Y. & Shunqing, L. 2004.
[Polypedates feae](http://www.iucnredlist.org/search/details.php/58948/all). [2006 IUCN Red List of Threatened Species.](http://www.iucnredlist.org)Truy cập 23 tháng 7 2007.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.04:-77.49:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

X-Cache-Status: miss

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1055 miss, cp1067 miss

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
# Tàu ngầm Proyekta 641
[Tàu ngầm Đề án 641](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_%C4%90%E1%BB%81_%C3%A1n_641&redirect=no))
|
|![]()
Tàu ngầm Proyekta 641 của Cuba đang di chuyển
[Leningrad](/wiki/Sankt-Peterburg) [Tàu ngầm Proyekta 611](/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_611) [Tàu ngầm Proyekta 641B Som](/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641B_Som) [Tàu ngầm](/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m) [Trọng tải choán nước](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Dng_t%E1%BA%A3i_cho%C3%A1n_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1):
- 1.983 tấn khi nổi
- 2.515 tấn khi lặn
[Độ dài](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%99_d%C3%A0i_t%E1%BB%95ng_c%E1%BB%99ng&action=edit&redlink=1): [Sườn ngang](/w/index.php?title=S%C6%B0%E1%BB%9Dn_ngang_(t%C3%A0u)&action=edit&redlink=1): [Mớn nước](/w/index.php?title=M%E1%BB%9Bn_n%C6%B0%E1%BB%9Bc&action=edit&redlink=1):
- 3 động cơ diesel Kolomna 2D42M 2000 mã lực (1.500 kW)
- 3 mô tơ điện gồm 2 mô tơ 1.350 mã lực (1.010 kW) và 1 mô tơ 2.700 mã lực (2.000 kW)
- 1 động cơ phụ trợ 180 mã lực (130 kW)
- 3 trục chân vịt mỗi trục có một chân vịt 6 cánh
- 16 knot (30 km/h) khi nổi
- 15 knot (28 km/h) khi lặn
- 9 knot (17 km/h) khi đang sử dụng ống thông khí
- 20.000 nmi (37.000 km) với 8 kn (15 km/h) khi nổi
- 11,000 nmi (20,000 km) khi sử dụng ống thông khí
- 380 nmi (700 km) với 2 kn (3,7 km/h) khi lặn
đầy đủ:
- 10 ống phóng ngư lôi (6 phía trước, 4 phía sau)
- 22
[ngư lôi](/wiki/Ng%C6%B0_l%C3%B4i) **Tàu ngầm Proyekta 641** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga): **Проекта 641**) loại [tàu ngầm điện-diesel](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_%C4%91i%E1%BB%87n-diesel&action=edit&redlink=1) tuần dương được đóng bởi [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4). [NATO](/wiki/NATO) gọi loại tàu ngầm này là **lớp Foxtrot**.
Tàu ngầm Proyekta 641 được thiết kế để thay thế
[tàu ngầm Proyekta 611](/wiki/T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_611) loại có vấn đề trầm trọng vì cấu trúc vô cùng yếu, nó gây ra rất nhiều rung động liên tiếp nhau khi di chuyển khiến nó bị giới hạn về tốc độ di chuyển cũng như độ sâu hoạt động và tốc độ khi lặn. Tàu ngầm Proyekta 641 đầu tiên được hạ thủy vào năm 1957 được đưa vào hoạt động năm 1958 và chiếc cuối cùng hoàn tất vào năm 1983. Tổng công có 58 chiếc Proyekta 641 được đóng cho [hải quân Liên Xô](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1) ở bộ phận Sudomekh của xưởng đóng tàu Admiralty (bây giờ là cảng Admiralty) tại [St. Petersburg](/wiki/Sankt-Peterburg). Các vỏ rỗng của loại tàu này được chế tạo để bán sang các nước khác.
Proyekta 641 được cho là một trong những thiết kế tàu ngầm hiện đại nhất khi nó được giới thiệu. Tuy nhiên ba con ốc của nó đặc tại vị trí khiến nó trở nên ồn hơn hầu hết các thiết kế tàu ngầm của phương Tây khi di chuyển. Cùng với việc Proyekta 641 là lớp tàu ngầm cuối cùng được giới thiệu trước khi khái niệm thân tàu hình giọt nước được phát triển vốn tạo ra tính thủy động học cao hơn nhiều trong việc lặn. Tàu ngầm Proyekta 641 đã hoàn toàn bị lỗi thời khi chiếc cuối cùng trong loại tàu ngầm này được hạ thủy.
[Hải quân Nga](/w/index.php?title=H%E1%BA%A3i_qu%C3%A2n_Nga&action=edit&redlink=1) đa cho ra khỏi biên chế chiếc tàu cuối cùng trong Proyekta 641 khoảng năm 1995 - 2005, dù vậy hiện nay một số vẫn còn hoạt động ở các quốc gia khác.
## Khủng hoảng tên lửa Cuba[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&action=edit§ion=1)]
Tàu ngầm Proyekta 641 đóng vai trò quan trọng trong cuộc
[khủng hoảng](/wiki/Kh%E1%BB%A7ng_ho%E1%BA%A3ng_t%C3%AAn_l%E1%BB%ADa_Cuba) này. Hải quân Xô Viết đã trang bị 4 chiếc Proyekta 641 cho Cuba. Các [khu trục hạm](/wiki/T%C3%A0u_khu_tr%E1%BB%A5c) Hoa Kỳ đã thả các [bom chống tàu ngầm](/wiki/Bom_ch%E1%BB%91ng_t%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m) gần các chiếc Proyekta 641 để bắt các tàu ngầm này phải nổi lên. Ba chiếc bắc buộc phải nổi lên chiếc còn lại thì ra khỏi tầm của các khu trục hạm. Hoa Kỳ không hề biết rằng các tàu ngầm này được trang bị ngư lôi gắn đầu đạn hạt nhân và sẵn sàng được sử dụng, ngay khi các thông báo của bộ chỉ huy Hoa Kỳ thông báo cho họ biết thì tất cả các tàu khu trục được lệnh rút lui ngay lập tức. Trên tàu ngầm B-59 thuyền trường ra lệnh chuẩn bị phóng ngư lôi vào đội hình của các khu trục hạm Hoa Kỳ tuy nhiên hai hoa tiêu trưởng của tàu trong đó có [Vasiliy Arkhipov](/w/index.php?title=Vasiliy_Arkhipov&action=edit&redlink=1) đã thuyết phục thuyền trưởng là không nên làm thế vì cự ly quá gần nếu bắn sẽ gây hư hại cho chính các tàu ngầm và châm ngòi cho một cuộc chiến hạt nhân khi sự căng thẳng đang lên cao trong khu vực.
## Hoạt động[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&action=edit§ion=2)]
Hầu hết các tàu ngầm Proyekta 641 được thấy hoạt động trong hải quân Liên Xô. Tuy nhiên nó cũng được đóng cho Ấn Độ (8 chiếc từ 1967 đến 1974), Libya (6 chiếc từ 1978 đến 1980) và Cuba (6 chiếc từ 1978 đến 1983). Một số chiếc Proyekta 641 được thấy sử dụng trong hải quân Ba Lan và Ukrainian.
## Cất giữ[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&action=edit§ion=3)]
Một số chiếc Foxtrot được trưng bày tại các viện bảo tàng trên thế giới gồm:
- Chiếc
*B-15*tại [New Westminster](/w/index.php?title=New_Westminster&action=edit&redlink=1)ở [British Columbia](/wiki/British_Columbia).
- Chiếc
*B-39*tại viện bảo tàng hàng hải San Diego ở [San Diego](/wiki/San_Diego), [California](/wiki/California).
- Chiếc
*B-143*tại công viên hàng hải ở [Zeebrugge](/w/index.php?title=Zeebrugge&action=edit&redlink=1), [Bỉ](/wiki/B%E1%BB%89).
- Chiếc
*B-427*tại RMS Queen Mary ở [Long Beach](/w/index.php?title=Long_Beach&action=edit&redlink=1), [California](/wiki/California).
- Chiếc
*B-413*tại [Kaliningrad](/wiki/Kaliningrad), [Nga](/wiki/Nga).
- Chiếc
*B-39*tại [River Medway](/w/index.php?title=River_Medway&action=edit&redlink=1), [Kent](/wiki/Kent).
- Chiếc
*INS Kursura S20*của Ấn Độ tại bãi biển [Rama Krishna](/w/index.php?title=Rama_Krishna&action=edit&redlink=1), [Visakhapatnam](/wiki/Visakhapatnam).
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&action=edit§ion=4)]
- Korabli VMF SSSR, Vol. 1, Yu. Apalkov, Sankt Peterburg, 2003,
[ISBN 5-8172-0072-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/5817200724)
- Miller, David (2002).
*The Illustrated Directory of Submarines of the World*. London: Salamander Books. [ISBN 1-84065-375-2](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1840653752).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=T%C3%A0u_ng%E1%BA%A7m_Proyekta_641&action=edit§ion=5)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/row/rus/641.htm](http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/row/rus/641.htm) [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/row/rus/index.html](http://www.fas.org/man/dod-101/sys/ship/row/rus/index.html) [http://www.cybermodeler.com/naval/foxtrot/foxtrot.shtml](http://www.cybermodeler.com/naval/foxtrot/foxtrot.shtml) [HNSA Ship Page: Soviet](http://www.hnsa.org/ships/b413.htm) *B-413* [Foxtrot Class Submarines - Complete Ship List (English)](http://russian-ships.info/eng/submarines/project_641.htm)
|
|
|Tàu ngầm hạt nhân mang tên lửa hành trình –
||Tàu ngầm tấn công hạt nhân – SSN
||Tàu ngầm mang tên lửa thông thường – SSG hoặc SSB
||Tàu ngầm tấn công thông thường – SS hoặc SSK
||Tàu ngầm hỗ trợ – SSA
|

X-Cache: cp1067 miss, cp1067 miss


markdown:
# Thể loại:Đơn vị đo vận tốc
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
*Bài chính thể loại:* [Đơn vị đo vận tốc](/w/index.php?title=%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_%C4%91o_v%E1%BA%ADn_t%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1)
## Các trang trong thể loại “Đơn vị đo vận tốc”
6 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 6 trang.
6 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 6 trang.

X-Cache: cp1066 miss, cp1067 miss


markdown:
# Tillandsia capillaris
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Tillandsia capillaris
|
|[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Monocots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_m%E1%BB%99t_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m) [Commelinids](/wiki/Nh%C3%A1nh_Th%C3%A0i_l%C3%A0i) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Poales](/wiki/B%E1%BB%99_H%C3%B2a_th%E1%BA%A3o) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Bromeliaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_D%E1%BB%A9a) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Tillandsioideae](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D_D%E1%BB%A9a) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Tillandsia](/wiki/Tillandsia) [Phân chi](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)( *subgenus*) [Diaphoranthema](/w/index.php?title=Tillandsia_subg._Diaphoranthema&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **T. capillaris** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Tillandsia capillaris* [Ruiz](/w/index.php?title=Hip%C3%B3lito_Ruiz_L%C3%B3pez&action=edit&redlink=1)& [Pav.](/w/index.php?title=Jos%C3%A9_Antonio_Pav%C3%B3n&action=edit&redlink=1)1802 [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-y-1)
Danh sách
*Diaphoranthema capillaris*(Ruiz & Pav.) Beer *Tillandsia capillaris*f. *typica*L.B.Sm. *Tillandsia dependens*Hieron. ex Mez *Tillandsia hieronymi*Mez *Tillandsia permutata*A.Cast. *Tillandsia cordobensis*Hieron. * là một Tillandsia capillaris* [loài](/wiki/Lo%C3%A0i)thuộc [chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) *. Đây là loài* [Tillandsia](/wiki/Tillandsia) [bản địa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_b%E1%BA%A3n_%C4%91%E1%BB%8Ba)của [Bolivia](/wiki/Bolivia)và [Ecuador](/wiki/Ecuador).
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Tillandsia_capillaris&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tillandsia_capillaris&action=edit§ion=1)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Tillandsia_capillaris&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tillandsia_capillaris&action=edit§ion=2)] [Checklist of Bolivian Bromeliaceae](http://www.selby.org/clientuploads/pdf_files/BoliviaBrom.pdf)Truy cập 21 tháng 10 năm 2009 [Catalogue of Vascular Plants of Ecuador](http://www.selby.org/clientuploads/research/Bromeliaceae/EcuadorBromeliaceae.pdf)Truy cập 12 tháng 10 năm 2009
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Tillandsia_capillaris&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Tillandsia_capillaris&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Tillandsia capillaris](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tillandsia_capillaris) tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

X-Cache: cp1054 miss, cp1067 miss