text:
Lụt
Lụt là hiện tượng nước trong sông, hồ tràn ngập một vùng đất[1]. Lụt cũng có thể dùng để chỉ ngập do thủy triều, nước biển dâng do bão. Lụt có thể xuất hiện khi nước trong sông, hồ tràn qua đê hoặc gây vỡ đê làm cho nước tràn vào các vùng đất được đê bảo vệ[2]. Trong khi kích thước của hồ hoặc các vực nước có thể thay đổi theo mùa phụ thuộc vào giáng thủy hoặc tuyết tan, nó không có nghĩa là lũ lụt trừ khi lượng nước này tràn ra gây nguy hiểm cho các vùng đất như làng, thành phố hoặc khu định cư khác.
Lụt có thể xảy ra khi mực nước sông dâng cao do lũ lớn làm tràn ngập và phá hủy các công trình, nhà cửa dọc theo sông. Có thể giảm thiệt hai do lũ bằng cách di dời dân cư xa sông, tuy nhiên các hoạt động kinh tế, dân sinh thường gắn liền với sông. Do vậy, con người vẫn cứ định cư trong những khu vực có nhiều rủi ro bị thiệt hại do lũ, khi đó giá trị thu được do sống gần vực sông cao hơn là chi phí dự báo lũ định kỳ.
Mục lục
- 1 Các loại điển hình và nguyên nhân
- 2 Đối phó với lũ lụt
- 3 Tác động
- 4 Những trận lũ lụt gây thiệt mạng nhiều nhất
- 5 Chú thích
- 6 Tài liệu
- 7 Xem thêm
- 8 Liên kết ngoài
Các loại điển hình và nguyên nhân[sửa | sửa mã nguồn]
Lụt ven sông[sửa | sửa mã nguồn]
- Lụt chậm: do mưa kéo dài (thường gặp ở các vùng nhiệt đới) hay do tuyết tan nhanh (thường ở vùng ôn đới) làm lượng nước đổ xuống vượt mức chứa của kênh đào hay sông ngòi. Mưa rào, mưa bão, áp thấp nhiệt đới là những nguyên nhân khác của lụt loại này.
- Lụt nhanh: xảy ra nhanh chóng và thường do các cơn bão mạnh.
Lụt hạ lưu[sửa | sửa mã nguồn]
Thường do ảnh hưởng kết hợp: sức gió mạnh của bão làm triều dâng cao.
Lụt ven biển[sửa | sửa mã nguồn]
Do những cơn bão biển dữ dội hay thảm họa khác như sóng thần.
Lụt do thảm họa[sửa | sửa mã nguồn]
Các nguyên nhân khác như vỡ đê, động đất, núi lửa,... cũng có thể dẫn đến lụt.
Lụt do con người[sửa | sửa mã nguồn]
Tai nạn do con người gây ra với kênh đào và đường ống.
Khác[sửa | sửa mã nguồn]
Lụt xảy ra do nước tích lại trên một bề mặt không có khả năng thấm nước. Ví dụ: mưa sẽ làm ẩm mặt đất nhưng mưa kéo dài làm giảm và làm mất khả năng thấm nước của đất nên nước sẽ đọng lại trên mặt đất. Nếu mưa kéo dài lượng nước sẽ tăng trong khi nước mất đi do bay hơi không đáng kể sẽ dần dần gây ra lụt. Hoặc có thể xảy ra lụt do nhiều cơn bão tràn qua.
Đối phó với lũ lụt[sửa | sửa mã nguồn]
Ở phương Tây, đa phần đất đai đã được con người trải nhựa làm đường và tiến hành bê tông hóa đồng loạt. Dễ thấy là lớp phủ mặt đường này khiến cho hầu hết lượng mưa tích tụ lại đều biến thành dòng chảy. Trong một khu công nghiệp không có hệ thống tiêu thoát nước hữu hiệu, có lẽ không cần quá nhiều mưa cũng có thể gây ra lụt nặng. Nhiều thành phố đã xây dựng các cống dẫn nước bằng bê tông để phòng ngừa lũ lụt. Khi mưa nhiều, nước sẽ chảy vào trong các cống dẫn chạy quanh khu vực ngoại ô thành phố, nơi nước được hấp thụ tốt hơn. Song, biết đâu một lúc nào đó chính những cống dẫn nước này lại gây lũ lụt. Bản thân hoạt động rải bê tông, nhựa đường trên mặt đất cũng đã đồng nghĩa với việc chúng ta đang cắt đi một phần của miếng bọt biển tự nhiên và dồn thêm nước vào phần bọt biển còn lại. Tương tự, con người xây rất nhiều đê chống lũ. Có thể hình dung đây là những bức tường thành lớn được xây dựng dọc các bờ sông để ngăn sông tràn ra thành lũ. Trong suốt thời gian qua, những con đê này đã hoàn thành tương đối tốt sứ mệnh của mình, nhưng với những khu vực không có đê thì hoàn toàn ngược lại, sẽ phải hứng toàn bộ lượng nước lũ khi nước sông dâng lên. Hơn nữa, không khác đập là mấy, hệ thống đê có thể vỡ. Nếu điều này xảy ra thì việc những khu vực gần sông bị nước lũ nhấn chìm chỉ còn là vấn đề thời gian. Riêng đối với hoạt động kiểm soát lũ dọc bờ biển, loài người thực chất không đạt được nhiều thành tựu. Những con sóng lớn có khả năng phá hủy các công trình xây dựng bằng cách gâyxói mòn. Để kiểm soát xói mòn, chúng ta đã áp dụng phương pháp xây các hàng rào và đê chắn sóng. Song thực tế, chúng lại gây trở ngại cho tiến trình hình thành bãi biển bởi khi chúng ta ngăn nước di chuyển về phía bờ, biển không thể "chở" cát vào bờ tạo nên những bãi biển đẹp. Đối với nhiều khu vực [nội địa cũng vậy. Thoạt nhìn, người ta có thể tưởng rằng sông là một đặc trưng không đổi của cảnh quan nói chung, nhưng thật ra nó lại là một thực thể động, nhất là những con sông lớn như Mississippi (Hoa Kỳ), Dương Tử, Hoàng Hà (Trung Quốc)… Trải qua thời gian, sông dần dần mở rộng ra, rồi đột ngột chuyển hướng, thậm chí có thể biến đổi cả dòng chảy. Vì lý do này mà những vùng đất ven bờ sông thường có nguy cơ ngập lụt rất cao.
Nguồn: Lũ lụt hoạt động như thế nào ?
Tác động[sửa | sửa mã nguồn]
Tác động trước mắt[sửa | sửa mã nguồn]
- Phá hủy vật chất: Lụt có thể làm hại, gây hư hỏng hay sập đổ hoàn toàn các công trình giao thông như cầu, cống, đường tàu, hệ thống thoát nước, nhà cửa,...
- Thương vong: người và động vật bị chết đuối hoặc bị thương do tai nạn do ngập nước gây ra.
Tác động thứ cấp[sửa | sửa mã nguồn]
- Ảnh hưởng đến nước sinh hoạt nói riêng và nguồn nước nói chung: nước bị ô nhiễm do nước mang theo các chất thải từ cống, rãnh, ao hồ tràn lên đường phố, nhà, khu vực các vòi nước công cộng,... Gây khan hiếm nước uống và nhiều tình trạng khác.
- Bệnh cho người và động vật: do vệ sinh kém, do các bệnh truyền nhiễm dựa vào nước để phán tán. Trong điều kiện ấy, bệnh dịch dễ dàng nảy sinh và lây lan, bởi đa số dịch bệnh đều truyền qua đường nước nhanh hơn là qua không khí, chẳng hạn dịch tả.
- Thiệt hại trong nông nghiệp: gây ngập các khu vực trồng trọt nên có thể làm giảm năng suất, là nguyên nhân gây ra mất mùa, gây khan hiếm lương thực. Nhiều loài thực vật không có khả năng chịu úng bị chết.
Tác động lâu dài[sửa | sửa mã nguồn]
Gây khó khăn cho nền kinh tế: giảm "tức thời" các hoạt động du lịch, chi phí cho tái xây dựng, đồng thời đẩy mạnh việc tăng giá các mặt hàng lương thực thực phẩm,...
Những trận lũ lụt gây thiệt mạng nhiều nhất[sửa | sửa mã nguồn]
Dưới đây là danh sách các trận lũ lụt gây thiệt mạng nhiều nhất trên thế giới, từ 100.000 trở lên.
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ MSN Encarta Dictionary. Flood. Truy cập 2006-12-28
- ^ Glossary of Meteorology (2009)Flood. Truy cập 2009-01-09
- ^ Worst Natural Disasters In History. Nbc10.com (2012-06-07). Truy cập 2012-06-12.
Tài liệu[sửa | sửa mã nguồn]
- O'Connor, Jim E. and John E. Costa. (2004). The World's Largest Floods, Past and Present: Their Causes and Magnitudes [Circular 1254]. Washington, D.C.: U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey.
- Thompson, M.T. (1964). Historical Floods in New England [Geological Survey Water-Supply Paper 1779-M]. Washington, D.C.: United States Government Printing Office.
- Powell, W. Gabe. 2009. Identifying Land Use/Land Cover (LULC) Using National Agriculture Imagery Program (NAIP) Data as a Hydrologic Model Input for Local Flood Plain Management. Applied Research Project. Texas State University–San Marcos
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Các khái niệm về lụt trên trang Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn Trung ương
- (tiếng Việt) "Vietnamese - King County Flood Safety Video." (Archive) King County Flood Control District, Quận King, Washington (YouTube)

markdown:
# Lụt
![ ](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Erschrecklichewasserfluth.jpg/200px-Erschrecklichewasserfluth.jpg)
![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Erschrecklichewasserfluth.jpg/200px-Erschrecklichewasserfluth.jpg)
[trận lụt Burchardi](/w/index.php?title=Tr%E1%BA%ADn_l%E1%BB%A5t_Burchardi&action=edit&redlink=1)đã tấn công vào bờ biển [biển Bắc](/wiki/Bi%E1%BB%83n_B%E1%BA%AFc)thuộc Đức và Đan Mạch vào đêm ngày 11 và 12 tháng 10 năm 1634. **Lụt** là hiện tượng nước trong sông, hồ tràn ngập một vùng đất . Lụt cũng có thể dùng để chỉ ngập do [1] [thủy triều](/wiki/Th%E1%BB%A7y_tri%E1%BB%81u), nước biển dâng do [bão](/wiki/B%C3%A3o). Lụt có thể xuất hiện khi nước trong [sông](/wiki/S%C3%B4ng), [hồ](/wiki/H%E1%BB%93)tràn qua [đê](/wiki/%C4%90%C3%AA)hoặc gây vỡ đê làm cho nước tràn vào các vùng đất được đê bảo vệ . Trong khi kích thước của hồ hoặc các vực nước có thể thay đổi theo mùa phụ thuộc vào giáng thủy hoặc tuyết tan, nó không có nghĩa là lũ lụt trừ khi lượng nước này tràn ra gây nguy hiểm cho các vùng đất như làng, thành phố hoặc khu định cư khác. [[2]](#cite_note-2)
Lụt có thể xảy ra khi mực nước sông dâng cao do
**lũ** lớn làm tràn ngập và phá hủy các công trình, nhà cửa dọc theo sông. Có thể giảm thiệt hai do lũ bằng cách di dời dân cư xa sông, tuy nhiên các hoạt động kinh tế, dân sinh thường gắn liền với sông. Do vậy, con người vẫn cứ định cư trong những khu vực có nhiều rủi ro bị thiệt hại do lũ, khi đó giá trị thu được do sống gần vực sông cao hơn là chi phí dự báo lũ định kỳ.
## Mục lục
[1 Các loại điển hình và nguyên nhân](#C.C3.A1c_lo.E1.BA.A1i_.C4.91i.E1.BB.83n_h.C3.ACnh_v.C3.A0_nguy.C3.AAn_nh.C3.A2n) [2 Đối phó với lũ lụt](#.C4.90.E1.BB.91i_ph.C3.B3_v.E1.BB.9Bi_l.C5.A9_l.E1.BB.A5t) [3 Tác động](#T.C3.A1c_.C4.91.E1.BB.99ng) [4 Những trận lũ lụt gây thiệt mạng nhiều nhất](#Nh.E1.BB.AFng_tr.E1.BA.ADn_l.C5.A9_l.E1.BB.A5t_g.C3.A2y_thi.E1.BB.87t_m.E1.BA.A1ng_nhi.E1.BB.81u_nh.E1.BA.A5t) [5 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch) [6 Tài liệu](#T.C3.A0i_li.E1.BB.87u) [7 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [8 Liên kết ngoài](#Li.C3.AAn_k.E1.BA.BFt_ngo.C3.A0i)
## Các loại điển hình và nguyên nhân[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=1)]
### Lụt ven sông[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=2)] **Lụt chậm**: do mưa kéo dài (thường gặp ở các vùng nhiệt đới) hay do tuyết tan nhanh (thường ở vùng ôn đới) làm lượng nước đổ xuống vượt mức chứa của kênh đào hay sông ngòi. Mưa rào, mưa bão, áp thấp nhiệt đới là những nguyên nhân khác của lụt loại này. **Lụt nhanh**: xảy ra nhanh chóng và thường do các cơn bão mạnh.
### Lụt hạ lưu[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=3)]
Thường do ảnh hưởng kết hợp: sức gió mạnh của bão làm
[triều](/w/index.php?title=Tri%E1%BB%81u_c%C6%B0%E1%BB%9Dng&action=edit&redlink=1) dâng cao.
### Lụt ven biển[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=4)]
Do những cơn bão biển dữ dội hay thảm họa khác như
[sóng thần](/wiki/S%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n).
### Lụt do thảm họa[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=5)]
Các nguyên nhân khác như vỡ đê, động đất, núi lửa,... cũng có thể dẫn đến lụt.
### Lụt do con người[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=6)]
Tai nạn do con người gây ra với kênh đào và đường ống.
### Khác[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=7)]
Lụt xảy ra do nước tích lại trên một bề mặt không có khả năng thấm nước. Ví dụ: mưa sẽ làm ẩm mặt đất nhưng mưa kéo dài làm giảm và làm mất khả năng thấm nước của đất nên nước sẽ đọng lại trên mặt đất. Nếu mưa kéo dài lượng nước sẽ tăng trong khi nước mất đi do bay hơi không đáng kể sẽ dần dần gây ra lụt. Hoặc có thể xảy ra lụt do nhiều cơn bão tràn qua.
## Đối phó với lũ lụt[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=8)]
Ở
[phương Tây](/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y), đa phần đất đai đã được con người trải nhựa làm đường và tiến hành [bê tông](/wiki/B%C3%AA_t%C3%B4ng) hóa đồng loạt. Dễ thấy là lớp phủ mặt đường này khiến cho hầu hết lượng [mưa](/wiki/M%C6%B0a) tích tụ lại đều biến thành dòng chảy. Trong một khu [công nghiệp](/wiki/C%C3%B4ng_nghi%E1%BB%87p) không có hệ thống tiêu thoát [nước](/wiki/N%C6%B0%E1%BB%9Bc) hữu hiệu, có lẽ không cần quá nhiều mưa cũng có thể gây ra lụt nặng. Nhiều [thành phố](/wiki/Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91) đã xây dựng các cống dẫn nước bằng bê tông để phòng ngừa lũ lụt. Khi mưa nhiều, nước sẽ chảy vào trong các cống dẫn chạy quanh khu vực ngoại ô thành phố, nơi nước được hấp thụ tốt hơn. Song, biết đâu một lúc nào đó chính những cống dẫn nước này lại gây lũ lụt. Bản thân hoạt động rải [bê tông](/wiki/B%C3%AA_t%C3%B4ng), nhựa đường trên mặt đất cũng đã đồng nghĩa với việc chúng ta đang cắt đi một phần của miếng bọt biển tự nhiên và dồn thêm nước vào phần bọt biển còn lại. Tương tự, con người xây rất nhiều đê chống lũ. Có thể hình dung đây là những bức tường thành lớn được xây dựng dọc các bờ sông để ngăn sông tràn ra thành lũ. Trong suốt thời gian qua, những con đê này đã hoàn thành tương đối tốt sứ mệnh của mình, nhưng với những khu vực không có đê thì hoàn toàn ngược lại, sẽ phải hứng toàn bộ lượng nước lũ khi nước sông dâng lên. Hơn nữa, không khác đập là mấy, hệ thống đê có thể vỡ. Nếu điều này xảy ra thì việc những khu vực gần sông bị nước lũ nhấn chìm chỉ còn là vấn đề thời gian. Riêng đối với hoạt động kiểm soát lũ dọc bờ [biển](/wiki/Bi%E1%BB%83n), loài người thực chất không đạt được nhiều thành tựu. Những con [sóng](/wiki/S%C3%B3ng) lớn có khả năng phá hủy các công trình xây dựng bằng cách gây [xói mòn](/wiki/X%C3%B3i_m%C3%B2n). Để kiểm soát xói mòn, chúng ta đã áp dụng phương pháp xây các hàng rào và đê chắn sóng. Song thực tế, chúng lại gây trở ngại cho tiến trình hình thành bãi biển bởi khi chúng ta ngăn nước di chuyển về phía bờ, biển không thể "chở" [cát](/wiki/C%C3%A1t) vào bờ tạo nên những bãi [biển](/wiki/Bi%E1%BB%83n) đẹp. Đối với nhiều khu vực [nội địa cũng vậy. Thoạt nhìn, người ta có thể tưởng rằng [sông](/wiki/S%C3%B4ng) là một đặc trưng không đổi của cảnh quan nói chung, nhưng thật ra nó lại là một thực thể động, nhất là những con sông lớn như [Mississippi](/wiki/Mississippi) [(Hoa Kỳ)](/w/index.php?title=(Hoa_K%E1%BB%B3)&action=edit&redlink=1), [Dương Tử](/wiki/D%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD), [Hoàng Hà](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%C3%A0) [(Trung Quốc)](/w/index.php?title=(Trung_Qu%E1%BB%91c)&action=edit&redlink=1)… Trải qua thời gian, [sông](/wiki/S%C3%B4ng) dần dần mở rộng ra, rồi đột ngột chuyển hướng, thậm chí có thể biến đổi cả dòng chảy. Vì lý do này mà những vùng đất ven bờ sông thường có nguy cơ ngập lụt rất cao.
Nguồn:
[Lũ lụt hoạt động như thế nào ?](http://www.phongchonglutbaotphcm.gov.vn/?id=44&cid=3637)
## Tác động[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=9)]
### Tác động trước mắt[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=10)]
- Phá hủy vật chất: Lụt có thể làm hại, gây hư hỏng hay sập đổ hoàn toàn các công trình giao thông như cầu, cống, đường tàu, hệ thống thoát nước, nhà cửa,...
- Thương vong: người và động vật bị chết đuối hoặc bị thương do tai nạn do ngập nước gây ra.
### Tác động thứ cấp[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=11)]
- Ảnh hưởng đến nước sinh hoạt nói riêng và nguồn nước nói chung: nước bị ô nhiễm do nước mang theo các chất thải từ cống, rãnh, ao hồ tràn lên đường phố, nhà, khu vực các vòi nước công cộng,... Gây khan hiếm nước uống và nhiều tình trạng khác.
- Bệnh cho người và động vật: do vệ sinh kém, do các bệnh truyền nhiễm dựa vào nước để phán tán. Trong điều kiện ấy, bệnh dịch dễ dàng nảy sinh và lây lan, bởi đa số dịch bệnh đều truyền qua đường nước nhanh hơn là qua không khí, chẳng hạn
[dịch tả](/wiki/B%E1%BB%87nh_t%E1%BA%A3).
- Thiệt hại trong nông nghiệp: gây ngập các khu vực trồng trọt nên có thể làm giảm năng suất, là nguyên nhân gây ra mất mùa, gây khan hiếm lương thực. Nhiều loài thực vật không có khả năng chịu úng bị chết.
### Tác động lâu dài[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=12)]
Gây khó khăn cho nền kinh tế: giảm "tức thời" các hoạt động du lịch, chi phí cho tái xây dựng, đồng thời đẩy mạnh việc tăng giá các mặt hàng lương thực thực phẩm,...
## Những trận lũ lụt gây thiệt mạng nhiều nhất[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=13)]
Dưới đây là danh sách các trận lũ lụt gây thiệt mạng nhiều nhất trên thế giới, từ 100.000 trở lên.
|Số người chết||Sự kiện||Địa điểm||Thời gian|
|2.500.000–3.700.000
||
|[Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Lũ lụt Hoàng Hà năm 1887](/w/index.php?title=L%C5%A9_l%E1%BB%A5t_Ho%C3%A0ng_H%C3%A0_n%C4%83m_1887&action=edit&redlink=1) [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) [Lũ lụt Hoàng Hà năm 1938](/w/index.php?title=L%C5%A9_l%E1%BB%A5t_Ho%C3%A0ng_H%C3%A0_n%C4%83m_1938&action=edit&redlink=1) [Banqiao Dam](/w/index.php?title=Banqiao_Dam&action=edit&redlink=1), do [Bão Nina](/wiki/B%C3%A3o_Nina_(1975)). Khoảng 86.000 người chết do lũ và 145.000 người chết do dịch bệnh. [Sóng thần Ấn Độ Dương 2004](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_%C4%91%E1%BA%A5t_v%C3%A0_s%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_D%C6%B0%C6%A1ng_2004) [Indonesia](/wiki/Indonesia) [Lũ sông Dương Tử 1935](/w/index.php?title=L%C5%A9_s%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_1935&action=edit&redlink=1) [Lũ St. Felix](/w/index.php?title=L%C5%A9_St._Felix&action=edit&redlink=1), bão [Hà Lan](/wiki/H%C3%A0_Lan) [Lũ lụt Hà Nội và Đồng bằng Sông Hồng](/wiki/Tr%E1%BA%ADn_l%E1%BB%A5t_%C4%91%E1%BB%93ng_b%E1%BA%B1ng_s%C3%B4ng_H%E1%BB%93ng_n%C4%83m_1971) [Miền bắc Việt Nam](/wiki/Mi%E1%BB%81n_b%E1%BA%AFc_Vi%E1%BB%87t_Nam) [Lũ lụt sông Dương Tử 1911](/w/index.php?title=L%C5%A9_l%E1%BB%A5t_s%C3%B4ng_D%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_1911&action=edit&redlink=1)
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=14)] **MSN Encarta Dictionary.** [^](#cite_ref-1) [Flood.](http://encarta.msn.com/encnet/features/dictionary/DictionaryResults.aspx?refid=1861612277)Truy cập [2006-12-28](/w/index.php?title=2006-12-28&action=edit&redlink=1) **Glossary of Meteorology (2009)** [^](#cite_ref-2) [Flood.](http://amsglossary.allenpress.com/glossary/search?id=flood1)Truy cập 2009-01-09 [^](#cite_ref-3) [Worst Natural Disasters In History](http://www.nbc10.com/news/4030540/detail.html). Nbc10.com (2012-06-07). Truy cập 2012-06-12.
## Tài liệu[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=15)]
- O'Connor, Jim E. and John E. Costa. (2004).
*The World's Largest Floods, Past and Present: Their Causes and Magnitudes*[Circular 1254]. [Washington, D.C.](/wiki/Washington,_D.C.): [U.S. Department of the Interior](/w/index.php?title=U.S._Department_of_the_Interior&action=edit&redlink=1), [U.S. Geological Survey](/w/index.php?title=U.S._Geological_Survey&action=edit&redlink=1).
- Thompson, M.T. (1964).
*Historical Floods in*[Geological Survey Water-Supply Paper 1779-M]. Washington, D.C.: [New England](/wiki/New_England) [United States Government Printing Office](/w/index.php?title=United_States_Government_Printing_Office&action=edit&redlink=1).
- Powell, W. Gabe. 2009. Identifying Land Use/Land Cover (LULC) Using National Agriculture Imagery Program (NAIP) Data as a Hydrologic Model Input for Local Flood Plain Management. Applied Research Project.
[Texas State University–San Marcos](/w/index.php?title=Texas_State_University%E2%80%93San_Marcos&action=edit&redlink=1)
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=16)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=L%E1%BB%A5t&action=edit§ion=17)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|[Các khái niệm về lụt](http://www.nchmf.gov.vn/website/vi-VN/71/89/251/Default.aspx)trên trang Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn Trung ương **(tiếng Việt)**" [Vietnamese - King County Flood Safety Video](http://winmedia.kingcounty.gov/dnr/dnrp/FloodPSAVietnamese.wmv)." ( [Archive](http://www.webcitation.org/6HY9R0YnQ)) King County Flood Control District, [Quận King, Washington](/wiki/Qu%E1%BA%ADn_King,_Washington)( [YouTube](http://www.youtube.com/watch?v=Lrfv1Z12u7g))

X-Cache: cp1054 miss(0), cp1066 frontend miss(0)


text:
Notoryctes
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ Notoryctidae)
Notoryctes là một chi động vật có vú trong bộ Notoryctemorphia. Đây là chi duy nhất trong họ Notoryctidae, được Ogilby miêu tả năm 1892.[1] Họ này họ duy nhất trong bộ của nó, và gồm 2 loài còn sinh tồn.
Mục lục
Phân loại[sửa | sửa mã nguồn]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “Notoryctidae”. Mammal Species of the World . Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang). ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494. Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “msw3” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Dữ liệu liên quan tới Notoryctes tại Wikispecies
- Phương tiện liên quan tới Notoryctes tại Wikimedia Commons

markdown:
*Notoryctes*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(đổi hướng từ
[Notoryctidae](/w/index.php?title=Notoryctidae&redirect=no))
|
|Notoryctes
|Thời điểm hóa thạch: 20–0Ma
| ![ Notoryctes typhlops.jpg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Notoryctes_typhlops.jpg/280px-Notoryctes_typhlops.jpg)
![ Notoryctes typhlops.jpg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Notoryctes_typhlops.jpg/280px-Notoryctes_typhlops.jpg)
Notoryctes typhlops
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Chordata](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_d%C3%A2y_s%E1%BB%91ng) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Mammalia](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) **Notoryctidae**
(Ogilby, 1892)
[[1]](#cite_note-msw3-1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) **Notoryctes** [Stirling](/w/index.php?title=Edward_Charles_Stirling&action=edit&redlink=1), [1891](/wiki/1891) [[1]](#cite_note-msw3-1) ![ NotoryctesMAD.png](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/NotoryctesMAD.png/280px-NotoryctesMAD.png)
![ NotoryctesMAD.png](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/NotoryctesMAD.png/280px-NotoryctesMAD.png)
[Các loài](/wiki/Lo%C3%A0i) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Neoryctes*Stirling, 1891 *Psammoryctes*Stirling, 1889 * là một Notoryctes* [chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc)) [động vật có vú](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Th%C3%BA)trong bộ *. Đây là chi duy nhất trong họ* **Notoryctemorphia** *, được Ogilby miêu tả năm 1892.* **Notoryctidae** Họ này họ duy nhất trong bộ của nó, và gồm 2 loài còn sinh tồn. [[1]](#cite_note-msw3-1)
## Mục lục
## Phân loại[
[sửa](/w/index.php?title=Notoryctes&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Notoryctes&action=edit§ion=1)]
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Notoryctes&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Notoryctes&action=edit§ion=2)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Notoryctes&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Notoryctes&action=edit§ion=3)]
- ^
**a** **ă** [Wilson, D. E.; Reeder, D. M. biên tập (2005). “](#cite_ref-msw3_1-2) **â** *Notoryctidae*”. [. Baltimore: Nhà in Đại học Johns Hopkins, 2 tập (2.142 trang).](http://www.bucknell.edu/msw3/browse.asp?id=10700002) *Mammal Species of the World* [ISBN](/wiki/ISBN) [978-0-8018-8221-0](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/978-0-8018-8221-0). [OCLC](/wiki/OCLC) [62265494](//www.worldcat.org/oclc/62265494). Lỗi chú thích: Thẻ
<ref>không hợp lệ: tên “msw3” được định rõ nhiều lần, mỗi lần có nội dung khác
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Notoryctes&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Notoryctes&action=edit§ion=4)]
Dữ liệu liên quan tới
[Notoryctes](//species.wikimedia.org/wiki/Special:Search/Notoryctes)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)
Phương tiện liên quan tới
[Notoryctes](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Notoryctes)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1068 miss(0), cp1066 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Paul LePage
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Paul Richard LePage (sinh 9 tháng mười năm 1948) là thống đốc thứ 74 và là đương kim tiểu bang Maine, Hoa Kỳ. Ông bắt đầu giữ chức vụ này từ 5 tháng 1 năm 2011. Ông là một doanh nhân, là Đảng Cộng hòa Hoa Kỳ, ông là thị trưởng thành phố Waterville giai đoạn 2003-2011, và là một ủy viên hội đồng thành phố trước đó. Ông làm việc trong khu vực tư nhân là giám đốc của chuỗi cửa hàng giảm giá 14, Marden's Surplus and Salvage giai đoạn 1996-2011.

markdown:
# Paul LePage
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Paul LePage|
|
|![]()
Chức vụ
Thống đốc thử 74 của Maine
[John Baldacci](/w/index.php?title=John_Baldacci&action=edit&redlink=1)
Thông tin chung
[Đảng Cộng hòa](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_(Hoa_K%E1%BB%B3)) [9 tháng 10](/wiki/9_th%C3%A1ng_10), [1948](/wiki/1948) [Lewiston](/w/index.php?title=Lewiston,_Maine&action=edit&redlink=1), [Maine](/wiki/Maine), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3) [Blaine House](/w/index.php?title=The_Blaine_House&action=edit&redlink=1) [Học hiệu](/wiki/H%E1%BB%8Dc_hi%E1%BB%87u) [Husson College](/w/index.php?title=Husson_University&action=edit&redlink=1) [Đại học Maine](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Maine&action=edit&redlink=1) [Roman Catholicism](/w/index.php?title=Catholic_Church&action=edit&redlink=1) [Official website](http://www.maine.gov/governor/lepage/index.shtml/) **Paul Richard LePage** (sinh 9 tháng mười năm 1948) là thống đốc thứ 74 và là đương kim [tiểu bang](/wiki/Ti%E1%BB%83u_bang_Hoa_K%E1%BB%B3) [Maine](/wiki/Maine), [Hoa Kỳ](/wiki/Hoa_K%E1%BB%B3). Ông bắt đầu giữ chức vụ này từ 5 tháng 1 năm 2011. Ông là một doanh nhân, là [Đảng Cộng hòa Hoa Kỳ](/wiki/%C4%90%E1%BA%A3ng_C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_(Hoa_K%E1%BB%B3)), ông là thị trưởng thành phố Waterville giai đoạn 2003-2011, và là một ủy viên hội đồng thành phố trước đó. Ông làm việc trong khu vực tư nhân là giám đốc của chuỗi cửa hàng giảm giá 14, Marden's Surplus and Salvage giai đoạn 1996-2011.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Paul_LePage&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Paul_LePage&action=edit§ion=1)]
|
|

X-Cache: cp1055 miss(0), cp1066 frontend miss(0)


text:
Sâm Ngọc Linh
Sâm Ngọc Linh (danh pháp hai phần: Panax vietnamensis) là một loài cây thuộc Họ Cuồng cuồng (Araliaceae), còn gọi là sâm Việt Nam, sâm Khu Năm (sâm K5), sâm trúc (sâm đốt trúc, trúc tiết nhân sâm) củ ngải rọm con hay cây thuốc giấu, là loại sâm quý được tìm thấy tại miền Trung Trung Bộ Việt Nam, mọc tập trung ở các huyện miền núi Ngọc Linh thuộc huyện Đăk Tô tỉnh Kon Tum, huyện Trà My tỉnh Quảng Nam. Ngoài Ngọc Linh, sâm còn phân bố tại núi Ngọc Lum Heo thuộc xã Phước Lộc, huyện Phước Sơn và còn có thể có ở đỉnh Ngọc Am tỉnh Quảng Nam theo những kết quả điều tra mới nhất. Trên độ cao 1.200 đến 2.100m, sâm Ngọc Linh mọc dày thành đám dưới tán rừng dọc theo các suối ẩm trên đất nhiều mùn.
Sâm Ngọc Linh cũng là loại nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới.[1] Theo kết quả nghiên cứu từ năm 1978 của Bộ Y tế Việt Nam, phần thân rễ của cây sâm Ngọc Linh Việt Nam chứa 26 hợp chất saponin có cấu trúc hóa học đã biết và 24 saponin có cấu trúc mới không có trong các loại sâm khác, trong khi sâm Triều Tiên có khoảng 25 saponin.[2][3] Những kết quả nghiên cứu, phân lập thành phần hóa học mới nhất được công bố còn kéo dài danh sách saponin của sâm Ngọc Linh hơn nữa, lên tổng cộng 52 loại.[4] Như vậy, sâm Việt Nam là một trong những loại sâm có hàm lượng saponin nhiều nhất, tương tự một số cây sâm quý đã từng được nghiên cứu sử dụng từ lâu trên thế giới.[5] Hợp chất hóa học đa dạng và tác dụng thực tiễn đối với sức khỏe của con người khiến sâm Ngọc Linh hiện nay được bán trên thị trường với giá càng ngày càng cao,[6] thậm chí còn cao hơn sâm Triều Tiên nhiều lần.[4]
Mục lục
Lịch sử phát hiện
Trước khi có sự phát hiện từ phía các nhà khoa học, sâm Ngọc Linh đã được các đồng bào dân tộc thiểu số Trung Trung bộ Việt Nam, đặc biệt là dân tộc Xê Đăng, sử dụng như một loại củ rừng, mà họ gọi là củ ngải rọm con hay cây thuốc giấu, chữa nhiều loại bệnh theo các phương thuốc cổ truyền. Dựa trên những thông tin lưu truyền trong cộng đồng các dân tộc thiểu số Quảng Nam, Kon Tum về một loại củ quý hiếm trên núi Ngọc Linh có tác dụng tốt đối với sức khỏe con người, và do nhu cầu của kháng chiến đã khiến ngành dược khu Trung Trung Bộ quyết phải tìm ra cây sâm chi Panax tại miền Trung, mặc dù trước đó nhiều nhà khoa học cho rằng chi Panax chỉ có ở miền Bắc.[7]
Năm 1973, khu Y tế Trung Trung Bộ cử một tổ 4 cán bộ do dược sĩ Đào Kim Long làm trưởng đoàn, kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, dược sĩ Nguyễn Châu Giang, dược sĩ Trần Thanh Dân là thành viên, đi điều tra phát hiện cây sâm theo hướng chân núi Ngọc Linh thuộc huyện Đắc Tô tỉnh Kon Tum. Khi đoàn lên tỉnh Kon Tum, Ban Dân y Kon Tum cử thêm dược tá Nguyễn Thị Lê trợ giúp cho đoàn, dẫn đường lên núi Ngọc Linh. Sau nhiều ngày vượt suối băng rừng, đến 9 giờ sáng ngày 19 tháng 03 năm 1973, ở độ cao 1.800 mét so với mặt biển, đoàn đã phát hiện hai cây sâm đầu tiên và ngay buổi chiều cùng ngày đã phát hiện được một vùng sâm rộng lớn thuộc phía Tây núi Ngọc Linh. Sau 15 ngày nghiên cứu toàn diện về hình thái, sinh thái, quần thể, quần lạc, phân bố, di cư và phát tán, dược sĩ Đào Kim Long đã xác định núi Ngọc Linh là quê hương của cây sâm mới, đặc biệt quý hiếm, chưa từng xuất hiện tại bất cứ nơi nào khác trên thế giới.[8] Theo đánh giá của Tiến sĩ Trần Chí Liêm, Thứ trưởng Bộ Y tế Việt Nam: đây là cống hiến quan trọng cho khoa học, bổ sung tri thức mới về vùng phân bố chi Panax xuống tới vĩ tuyến 15 và bổ sung cho chi Panax họ Araliaceae một loài mới.[1] Sau khi sâm được phát hiện, Khu uỷ Khu 5 đã chỉ đạo Ban Dân y bí mật bảo vệ và khai thác, giao cho xưởng Dược Trung Trung Bộ chế biến làm thuốc phục vụ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân; đồng thời gửi mẫu ra Bộ Y tế, Viện Dược liệu Hà Nội nghiên cứu.
Những năm sau khi hòa bình lập lại, tháng 10 năm 1978 một tổ công tác thứ hai lên vùng núi Ngọc Linh với nhiệm vụ ước lượng sơ bộ diện tích sâm mọc. Kết quả chuyến đi là việc tìm ra được một vùng dài hàng chục kilômét, có trữ lượng khoảng 6.000-7.000 cây sâm mọc dày đặc với mật độ từ 1 mét vuông một cây đến 7,8 mét vuông một cây.
Nǎm 1979, Ty Y tế Quảng Nam tổ chức điều tra ở 5 xã của huyện Trà My với sự giúp đỡ của Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh. Kết quả đợt điều tra là việc tìm thấy 1.337 cây trong 211 ô tiêu chuẩn. Trọng lượng trung bình thân rễ sâm là 5,26 gam; số thân có trọng lượng trên 25 gam là 7,39% và số thân rễ có trên 10 sẹo (ước tính trên 8 năm tuổi) là 36,9%. Đợt điều tra này đã thu được 1 thân rễ có tới 52 sẹo (ước tính cây trên 50 năm tuổi), đường kính 1,2 cm,[7] tuy đây chưa phải là thân rễ sống lâu nhất. Trong những đợt tìm kiếm, điều tra về sau còn phát hiện ra cây khoảng 82 năm tuổi có rễ, củ và thân rễ dài hơn nửa mét.[4]
Danh pháp khoa học
Ngày 8 tháng 6 năm 1973 tại văn phòng ban dân y quân khu 5 dược sĩ Đào Kim Long, chủ nhiệm đề tài nghiên cứu sâm Ngọc Linh đã nêu rõ đặc điểm hình thái, sinh thái học, quần thể, thảm thực vật, khả năng thích nghi, cách phát tán, khả năng tái sinh của cây nhân sâm này, kèm theo báo cáo có các tiêu bản mẫu cây ép khô, ảnh chụp và 3 kg sâm đã phơi khô. Đào Kim Long đã tự đặt danh pháp khoa học cho loài sâm Ngọc Linh là Panax articulatus KL Dao. Năm 1985 loài Nhân sâm Việt Nam được chính thức công bố tại Viện Thực vật Kamarov (Liên Xô cũ) bởi Hà Thị Dung và I. V. Grushvistky với danh pháp khoa học là Panax vietnamesis Ha & Grushv. (1985), thuộc họ Araliaceae. Năm 2003, tại khu vực núi cao khoảng 1.800 m ở huyện tự trị Kim Bình, châu Hồng Hà, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc phát hiện quần thể được mô tả là một thứ của loài này với danh pháp khoa học Panax vietnamensis var. fuscidiscus K.Komatsu, S.Zhu & S.Q.Cai (2003), tuy nhiên hiện tại danh pháp khoa học này chỉ được xem như là một danh pháp đồng nghĩa của loài.[9] Năm 2004 danh pháp đầy đủ và đúng nhất của Sâm Ngọc Linh được ngành thực vật học thế giới công nhận là Panax vietnamensis Ha & Grushv., Bot. Zhurn. (Moscow & Leningrad) 70: 519 (1985).[10]
Đặc điểm
Cây sâm được phát hiện ở độ cao từ 1.200m trở lên[7] (có tài liệu cho biết cao độ tìm thấy sâm Ngọc Linh là khoảng 1.500m[5]), đạt mật độ cao nhất ở khoảng từ 1.700-2.000m dưới tán rừng già, và cho tới nay chỉ có hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam là có cây sâm này. Sâm mọc tập trung dưới chân núi Ngọc Linh, một ngọn núi cao 2.578m với lớp đất vàng đỏ trên đá granit dày trên 50 cm, có độ mùn cao, tơi xốp và rừng nguyên sinh còn rộng, nên được gọi là sâm Ngọc Linh, tuy những nghiên cứu thực địa mới nhất cho thấy sâm còn mọc cả ở núi Ngọc Lum Heo thuộc xã Phước Lộc, huyện Phước Sơn, tỉnh Quảng Nam,[11] đỉnh núi Ngọc Am thuộc Quảng Nam,[11] Đắc Glây thuộc Kontum, núi Langbian ở Lạc Dương tỉnh Lâm Đồng[12] cũng rất có thể có loại sâm này. Đây là một loại cây thân thảo sống lâu năm, cao 40 cm đến 100 cm, thoạt nhìn rất giống nhân sâm Triều Tiên, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy thân rễ có sẹo và các đốt như đốt trúc do thân khí sinh rụng hàng năm để lại.
Sâm Ngọc Linh có dạng thân khí sinh thẳng đứng, màu lục hoặc hơi tím, nhỏ, có đường kính thân độ 4-8mm, thường tàn lụi hàng năm tuy thỉnh thoảng cũng tồn tại một vài thân trong vài năm. Thân rễ có đường kính 1–2 cm, mọc bò ngang như củ hoàng tinh trên hoặc dưới mặt đất độ 1–3 cm, mang nhiều rễ nhánh và củ. Các thân mang lá và tương ứng với mỗi thân mang lá là một đốt dài khoảng 0,5-0,7 cm, tuy sâm chỉ có một lá duy nhất không rụng suốt từ năm thứ 1 đến năm thứ 3 và chỉ từ năm thứ 4 trở đi mới có thêm 2 đến 3 lá. Trên đỉnh của thân mang lá là lá kép hình chân vịt mọc vòng với 3-5 nhánh lá. Cuống lá kép dài 6-12mm, mang 5 lá chét, lá chét ở chính giữa lớn hơn cả với độ dài 12–15 cm, rộng 3–4 cm. Lá chét phiến hình bầu dục, mép khía răng cưa, chóp nhọn, lá có lông ở cả hai mặt. Cây 4-5 năm tuổi có hoa hình tán đơn mọc dưới các lá thẳng với thân, cuống tán hoa dài 10–20 cm có thể kèm 1-4 tán phụ hay một hoa riêng lẻ ở phía dưới tán chính. Mỗi tán có 60-100 hoa, cuống hoa ngắn 1-1.5 cm, lá đài 5, cánh hoa 5, màu vàng nhạt, nhị 5, bầu 1 ô với 1 vòi nhụy. Quả mọc tập trung ở trung tâm của tán lá, dài độ 0,8 cm-1 cm và rộng khoảng 0,5 cm-0,6 cm, sau hai tháng bắt đầu chuyển từ màu xanh đến xanh thẫm, vàng lục, khi chín ngả màu đỏ cam với một chấm đen không đều ở đỉnh quả. Mỗi quả chứa một hạt, một số quả chứa 2 hạt và số quả trên cây bình quân khoảng 10 đến 30 quả.
Mọc dưới tán rừng ẩm, nhiều mùn, thích hợp với nhiệt độ ban ngày từ 20 °C-25 °C, ban đêm 15 °C-18 °C, sâm Ngọc Linh có thể sống rất lâu, thậm chí trên 100 năm,[4] sinh trưởng khá chậm. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là thân rễ, củ và ngoài ra cũng có thể dùng lá và rễ con. Vào đầu tháng 1 hàng năm, sâm xuất hiện chồi mới sau mùa ngủ đông, thân khí sinh lớn dần lên thành cây sâm trưởng thành có 1 tán hoa. Từ tháng 4 đến tháng 6, cây nở hoa và kết quả. Tháng 7 bắt đầu có quả chín và kéo dài đến tháng 9. Cuối tháng 10, phần thân khí sinh tàn lụi dần, lá rụng, để lại một vết sẹo ở đầu củ sâm và cây bắt đầu giai đoạn ngủ đông hết tháng 12. Chính căn cứ vào vết sẹo trên đầu củ mỗi mùa đông đến mà người ta có thể nhận biết cây sâm bao nhiêu tuổi, phải ít nhất 3 năm tuổi tức trên củ có một sẹo (sau 3 năm đầu sâm chỉ rụng một lá) mới có thể khai thác, khuyến cáo là trên 5 năm tuổi.[7] Mùa đông cũng là mùa thu hoạch tốt nhất phần thân rễ của sâm.[5]
Dược tính
Từ năm 1973 đến nay, đã có nhiều cơ quan, nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về sâm Ngọc Linh, và gần 50 nghiên cứu sinh đã bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ, tiến sĩ từ các công trình nghiên cứu về loài cây quý hiếm này.[8]
Trong hai năm 1974 và 1975, Viện Dược liệu thuộc Bộ Y tế nghiên cứu thấy thành phần saponin triterpen của tam thất, nhân sâm và sâm Ngọc Linh có 9 hoặc 11 chất có Rf ngang nhau, màu giống nhau ở hai hệ dung môi khác nhau. Theo đánh giá của Nguyễn Minh Đức, Võ Duy Huấn trong nǎm 1994 thì từ sâm Ngọc Linh đã chiết được 50 hợp chất, xác định cấu trúc hóa học cho thấy 26 hợp chất có cấu trúc đã biết (thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật) và 24 saponin pammaran có cấu trúc mới không bắt gặp tại các loại sâm khác trên thế giới. Sâm Ngọc Linh chứa chủ yếu các saponin triterpen, nhưng cũng là một trong những cây sâm có hàm lượng saponin khung pammaran cao nhất (khoảng 12-15%) và số lượng saponin nhiều nhất so với các loài khác của chi Panax. Ngoài ra trong sâm Ngọc Linh còn có 14 axít béo, 16 axít amin (trong đó có 8 axít amin không thay thế được) và 18 nguyên tố đa lượng, vi lượng.[7]
Những kết quả nghiên cứu mới nhất bổ sung thêm danh sách saponin và axít amin dài hơn nữa. Theo tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt cán bộ Viện Dược liệu thì về mặt hoá học, thân rễ và rễ củ sâm Ngọc Linh hiện nay (2007) đã phân lập được 52 saponin trong đó 26 sanopin thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật. Trong lá và cọng đã phân lập được 19 saponin pammaran, trong đó có 8 saponin có cấu trúc mới. Đã xác định được trong sâm Ngọc Linh 17 axít amin, 20 chất khoáng vi lượng và hàm lượng tinh dầu là 0,1%.[4]
Tác dụng đối với sức khỏe
Trước khi có những nghiên cứu kỹ lưỡng về tác dụng đối với sức khỏe của sâm Ngọc Linh, sâm đã được các dân tộc thiểu số Việt Nam, như người Xê Đăng, dùng như một loại thuốc trong những bài thuốc cổ truyền cầm máu, lành vết thương, làm thuốc bổ, trị sốt rét, đau bụng. Theo tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt, Phó viện trưởng Viện Dược liệu Việt Nam, những kết quả nghiên cứu dược lý thực nghiệm sâm Ngọc Linh đã chứng minh tác dụng chống stress vật lý, stress tâm lý và trầm cảm, kích thích hệ miễn dịch, chống ôxi hóa, lão hóa, phòng chống ung thư, bảo vệ tế bào gan. Nghiên cứu dược lý lâm sàng của sâm Ngọc Linh cũng cho kết quả tốt: bệnh nhân ăn ngon, ngủ tốt, lên cân, tăng thị lực, hoạt động trí tuệ và thể lực cải thiện, gia tăng sức đề kháng, cải thiện các trường hợp suy nhược thần kinh và suy nhược sinh dục, nâng cao huyết áp ở người bị huyết áp thấp.[1] Ngoài ra sâm hiệp lực tốt với thuốc kháng sinh, thuốc trị bệnh tiểu đường.[4]
Bảo tồn và nhân giống
Sau khi dược tính và tác dụng đối với sức khỏe của sâm Ngọc Linh được công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng, những năm 80 của thế kỷ 20, trên thị trường tự do giá sâm Ngọc Linh tương đương giá sâm Triều Tiên và vào những năm 90, giá sâm Ngọc Linh còn đắt hơn sâm Triều Tiên nhiều lần. Theo dược sĩ Đào Kim Long thì ngay cả dân Hàn Quốc, Nhật Bản, xứ sở của sâm, cũng qua đây tìm cho được sâm Ngọc Linh để chữa bệnh.[4] Việc khai thác, mua bán và sử dụng tràn lan chưa có quy định quản lý, bảo vệ cùng các chính sách, giải pháp đầu tư, quy hoạch phát triển khiến trên 108 vùng sâm mọc tự nhiên giữa Quảng Nam và Kon Tum dần cạn kiệt, kéo theo hàng ngàn hecta rừng nguyên sinh bị tàn phá nặng nề.
Trước nguy cơ tuyệt chủng của giống sâm quý, Chính phủ Việt Nam đã quyết định thành lập vùng cấm quốc gia ở khu vực có sâm mọc tập trung tại 2 tỉnh Kon Tum và Quảng Nam, đồng thời xếp sâm Ngọc Linh vào danh sách các loại cây cấm khai thác, mua bán bất hợp pháp.[cần dẫn nguồn]
Để bảo vệ và phát triển cây thuốc này cùng một số cây dược liệu khác, Trại dược liệu Trà Linh được thành lập tại Quảng Nam. Tính đến tháng 4 năm 1987, trại đã thu được 53,3 kg thân rễ, trồng được 81.000 cây sâm và đến tháng 9 nǎm 1992 trại đã có 100.000 cây. Từ nǎm 1985, Trại đã áp dụng các biện pháp bón phân và chǎm sóc để tǎng nǎng suất thân rễ, tǎng tỷ lệ nảy mầm và tỷ lệ cây sống.[cần dẫn nguồn]
Từ tháng 1 năm 1995, công việc nghiên cứu gieo trồng sâm Ngọc Linh được tiến hành một cách có hệ thống hơn tại Trại Dược liệu Trà Linh, với việc nhân giống bằng cây lai hữu tính và vô tính, gia tăng diện tích trồng, vận động bà con dân tộc thiểu số trong vùng nhận giống về nuôi. Kết quả của những nỗ lực từ Trại Dược liệu đã giúp tăng số lượng hạt đậu trên cây, tỷ lệ nảy mầm của hạt cao đến 75% khi gieo trồng và tỷ lệ cây sống khi trồng đại trà lên tới 95%. Đặc biệt, với việc áp dụng thành công phương pháp nhân giống vô tính bằng cách ươm đoạn đầu của thân rễ trong túi polyethylen hoặc ươm trên đất mùn cho tỷ lệ sống và đâm chồi tới 65%. Cây nhân bản vô tính mọc khỏe, nhanh, ra hoa sớm và năng suất thân rễ và củ cao hơn so với cây mọc từ hạt.[cần dẫn nguồn]
Đến nay, trại Trà Linh đã quản lý điểm trồng sâm trên 3ha với hơn 270.000 cá thể, trong đó gần 100.000 cây đang ra hoa đậu quả (cây trên 4 tuổi); đồng thời gieo ươm 50-70 ngàn cây giống mỗi năm. Trong khi đó, tại Kon Tum, lâm trường Ngọc Linh đang lưu giữ 4.000 mét vuông cây sâm ở xã Măng Ri (huyện Đăk Tô) nhưng trồng chưa đúng kỹ thuật nên cây còi cọc, ra hoa đậu quả không đáng kể nên trước mắt còn chưa sản xuất được giống.[cần dẫn nguồn]
Thương hiệu sâm Việt Nam
Tuy cây sâm Ngọc Linh đã thoát nguy cơ tuyệt chủng nhưng độ an toàn còn thấp và mức độ đe dọa vẫn ở bậc E trong sách đỏ Việt Nam.[12] Chính phủ Việt Nam và Bộ Y tế đang từng bước nghiên cứu giải pháp đầu tư phát triển bền vững cho công nghiệp dược phẩm và xuất khẩu với việc đưa sâm Ngọc Linh trở thành cây trồng chính cho vùng cao, khai thác lợi thế khí hậu, thổ nhưỡng để trồng sâm theo hướng sản xuất hàng hóa và tạo vùng nguyên liệu, hướng tới khẳng định một thương hiệu "sâm Việt Nam" [5] như "sâm Triều Tiên", "sâm Trung Quốc", "sâm Nhật Bản", "sâm Mỹ". Cùng với hướng mở rộng diện tích trồng sâm là sự nghiêm cấm khai thác khi cây sâm còn non, chưa đủ 6 tuổi, và các nhà khoa học cũng đồng thời tiến hành nghiên cứu thăm dò tại những vùng núi khác có khí hậu, cao độ tương đương thuộc Trung Trung bộ, để xác định và mở rộng vùng sinh trưởng của sâm.
Tuy vậy, loại sâm quý này bị làm giả và bày bán trên thị trường. Sâm giả là củ tam thất vũ diệp, mọc nhiều ở vùng núi cao thuộc một số tỉnh phía bắc Việt Nam và vùng Vân Nam (Trung Quốc). Lá củ tam thất nhọn hơn, lông tơ của lá cứng hơn, nhưng củ thì giống y sâm Ngọc Linh. Khi nấu nước uống, củ tam thất đắng nghét chứ không có vị đắng lẫn ngọt mát đặc trưng của sâm Ngọc Linh. Loại củ này chỉ có giá chừng vài trăm ngàn đồng/kg nhưng khi đội lốt sâm Ngọc Linh, giá lên đến vài chục triệu đồng/kg.[13]
Những củ tam thất này được bơm chất kích thích trong quá trình trồng để lên mầm sớm, giúp vòng đời của cây nhanh hơn so với tự nhiên nhằm tạo nên những mắt giống củ sâm Ngọc Linh thật. Ngoài ra, vị đắng ngọt của sâm cũng được làm giả rất nguy hiểm bằng cách tẩm hóa chất vào củ tam thất hay tiêm chất bảo quản để giữ củ tươi lâu.[13]
Chú thích
- ^ a ă â “Sâm ngọc linh thoát khỏi nguy cơ tuyệt chủng!” (Thông cáo báo chí). Thanh Hải, Vietnamnet. 16/05/2003 (GMT+7). Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2011. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=, |accessdate=(trợ giúp)
- ^ “Cách phân biệt sâm ngọc linh thật”.
- ^ Võ Văn Manh (10 tháng 12 năm 2010). “Thu hút đầu tư nhằm bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh - Kon Tum”. Trung tâm Xúc tiến đầu tư miền Trung, Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam. Truy cập 13/9/2011.
2. Thành phần hóa học của Sâm Ngọc Linh – Kon Tum:Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
Đã phân lập và xác định cấu trúc của 25 saponin như Ginsenoside - Rb1 (2%), Ginsenoside - Rg1 (1,4%), Ginsenoside - Rd (0,87%). Đặc biệt là sự có mặt của 24 hợp chất saponin dammaran mới (được đặt tên là Vinaginsennoside 1 - 14 và a-j) với một lượng lớn saponin dammaran kiểu ocotillol (5,58%) chiếm hơn 50% saponin toàn phần.
|accessdate=(trợ giúp)
- ^ a ă â b c d đ www.laodong.com.vn “Mong manh thương hiệu "sâm Việt"”. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011. Đã bỏ qua văn bản “date+29/5/2007” (trợ giúp)
- ^ a ă â b “Ngọc Linh, từ cây sâm quý đến thương hiệu quý” (Thông cáo báo chí). Cam Lu - Trương Hiệu, Vietnamnet. 27/12/2003. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2011. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=, |accessdate=(trợ giúp)
- ^ “Giá sâm Ngọc Linh đạt mức kỷ lục” (Thông cáo báo chí). Thiên Trúc, Báo Thanh Niên. 25/12/2007. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2011. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=, |accessdate=(trợ giúp)
- ^ a ă â b c www.cimsi.org.vn “Cây sâm Ngọc Linh tại tỉnh [[Quảng Nam]]”. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011. Tựa đề URL chứa liên kết wiki (trợ giúp)
- ^ a ă www.kontum.gov.vn “link hưng”. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011.
- ^ Royal Botanic Gardens, Kew: Panax vietnamensis var. fuscidiscus
- ^ Royal Botanic Gardens, Kew: Panax vietnamensis
- ^ a ă “Quảng Nam: Phát hiện thêm một đỉnh núi có sâm Ngọc Linh”. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011.
- ^ a ă “TRA CỨU THỰC VẬT RỪNG Việt Nam”. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011.
- ^ a ă “Sâm Ngọc Linh bị làm giả”. Thanh Niên Online. Truy cập 7 tháng 2 năm 2015.
Liên kết ngoài
(tiếng Anh)
- Sâm Ngọc Linh tại trang Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ (NCBI).
- Sâm Ngọc Linh tại Encyclopedia of Life
- Sâm Ngọc Linh trên trang GRIN
(tiếng Việt)

markdown:
# Sâm Ngọc Linh
|Sâm Ngọc Linh|
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Asterids](/wiki/Nh%C3%A1nh_C%C3%BAc) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Apiales](/wiki/B%E1%BB%99_Hoa_t%C3%A1n) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Araliaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_Cu%E1%BB%93ng_cu%E1%BB%93ng) [Phân họ](/wiki/Ph%C3%A2n_h%E1%BB%8D)( *subfamilia*) [Aralioideae](/w/index.php?title=Ph%C3%A2n_H%E1%BB%8D_Cu%E1%BB%93ng_cu%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m) [Phân chi](/wiki/Ph%C3%A2n_chi)( *subgenus*) [Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m) [Đoạn](/w/index.php?title=%C4%90o%E1%BA%A1n_(th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)&action=edit&redlink=1)( *section*) [Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. vietnamensis** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Panax vietnamensis* [Ha](/w/index.php?title=H%C3%A0_Th%E1%BB%8B_Dung&action=edit&redlink=1)& [Grushv.](/w/index.php?title=Igor_Vladimirovich_Grushvitzky&action=edit&redlink=1)(1985) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) *Panax vietnamensis*var. *fuscidiscus*K.Komatsu, S.Zhu & S.Q.Cai (2003) [Sâm](/wiki/S%C3%A2m). [Ngọc Linh](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_Linh). **Sâm Ngọc Linh** ( [danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n): *) là một loài cây thuộc Panax vietnamensis* [Họ Cuồng cuồng](/wiki/H%E1%BB%8D_Cu%E1%BB%93ng_cu%E1%BB%93ng)(Araliaceae), còn gọi là **sâm Việt Nam**, **sâm Khu Năm**( *sâm K5*), **sâm trúc**( *sâm đốt trúc*, *trúc tiết nhân sâm*) củ **ngải rọm con**hay cây **thuốc giấu**, là loại [sâm](/wiki/S%C3%A2m)quý được tìm thấy tại miền Trung Trung Bộ [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam), mọc tập trung ở các huyện miền núi [Ngọc Linh](/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_Linh)thuộc huyện [Đăk Tô](/wiki/%C4%90%E1%BA%AFk_T%C3%B4)tỉnh [Kon Tum](/wiki/Kon_Tum), huyện [Trà My](/wiki/Tr%C3%A0_My)tỉnh [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam). Ngoài Ngọc Linh, sâm còn phân bố tại [núi Ngọc Lum Heo](/w/index.php?title=N%C3%BAi_Ng%E1%BB%8Dc_Lum_Heo&action=edit&redlink=1)thuộc xã Phước Lộc, huyện [Phước Sơn](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_S%C6%A1n)và còn có thể có ở đỉnh Ngọc Am tỉnh Quảng Nam theo những kết quả điều tra mới nhất. Trên độ cao 1.200 đến 2.100m, sâm Ngọc Linh mọc dày thành đám dưới tán [rừng](/wiki/R%E1%BB%ABng)dọc theo các suối ẩm trên đất nhiều [mùn](/wiki/M%C3%B9n).
Sâm Ngọc Linh cũng là loại nhân sâm thứ 20 được tìm thấy trên thế giới.
Theo kết quả nghiên cứu từ năm 1978 của [1] [Bộ Y tế Việt Nam](/wiki/B%E1%BB%99_Y_t%E1%BA%BF_(Vi%E1%BB%87t_Nam)), phần [thân rễ](/wiki/Th%C3%A2n_r%E1%BB%85)của cây sâm Ngọc Linh Việt Nam chứa 26 hợp chất [saponin](/wiki/Saponin)có [cấu trúc hóa học](/w/index.php?title=C%E1%BA%A5u_tr%C3%BAc_h%C3%B3a_h%E1%BB%8Dc&action=edit&redlink=1)đã biết và 24 saponin có cấu trúc mới không có trong các loại sâm khác, trong khi sâm Triều Tiên có khoảng 25 saponin. [[2]](#cite_note-samngoclinh-2) Những kết quả nghiên cứu, phân lập thành phần hóa học mới nhất được công bố còn kéo dài danh sách saponin của sâm Ngọc Linh hơn nữa, lên tổng cộng 52 loại. [[3]](#cite_note-VVM-3) Như vậy, sâm Việt Nam là một trong những loại sâm có hàm lượng saponin nhiều nhất, tương tự một số cây sâm quý đã từng được nghiên cứu sử dụng từ lâu trên thế giới. [[4]](#cite_note-laodong-4) Hợp chất hóa học đa dạng và tác dụng thực tiễn đối với sức khỏe của con người khiến sâm Ngọc Linh hiện nay được bán trên thị trường với giá càng ngày càng cao, [[5]](#cite_note-vnn2-5) thậm chí còn cao hơn sâm Triều Tiên nhiều lần. [[6]](#cite_note-thanhnien-6) [[4]](#cite_note-laodong-4)
## Mục lục
## Lịch sử phát hiện
Trước khi có sự phát hiện từ phía các nhà khoa học, sâm Ngọc Linh đã được các đồng bào dân tộc thiểu số Trung Trung bộ Việt Nam, đặc biệt là dân tộc Xê Đăng, sử dụng như một loại củ rừng, mà họ gọi là củ
*ngải rọm con* hay cây *thuốc giấu*, chữa nhiều loại bệnh theo các phương thuốc cổ truyền. Dựa trên những thông tin lưu truyền trong cộng đồng các dân tộc thiểu số Quảng Nam, Kon Tum về một loại củ quý hiếm trên núi Ngọc Linh có tác dụng tốt đối với sức khỏe con người, và do nhu cầu của kháng chiến đã khiến ngành dược khu [Trung Trung Bộ](/w/index.php?title=Trung_Trung_B%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) quyết phải tìm ra cây sâm [chi Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m) tại miền Trung, mặc dù trước đó nhiều nhà khoa học cho rằng [chi Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m) chỉ có ở [miền Bắc](/w/index.php?title=Mi%E1%BB%81n_B%E1%BA%AFc&action=edit&redlink=1). [[7]](#cite_note-cimsi-7)
Năm 1973, khu Y tế Trung Trung Bộ cử một tổ 4 cán bộ do
[dược sĩ](/wiki/D%C6%B0%E1%BB%A3c_s%C4%A9) Đào Kim Long làm trưởng đoàn, kỹ sư Nguyễn Bá Hoạt, dược sĩ Nguyễn Châu Giang, dược sĩ Trần Thanh Dân là thành viên, đi điều tra phát hiện cây sâm theo hướng chân núi Ngọc Linh thuộc huyện Đắc Tô tỉnh [Kon Tum](/wiki/Kon_Tum). Khi đoàn lên tỉnh Kon Tum, Ban Dân y Kon Tum cử thêm dược tá Nguyễn Thị Lê trợ giúp cho đoàn, dẫn đường lên núi Ngọc Linh. Sau nhiều ngày vượt suối băng rừng, đến 9 giờ sáng ngày 19 tháng 03 năm 1973, ở độ cao 1.800 mét so với mặt biển, đoàn đã phát hiện hai cây sâm đầu tiên và ngay buổi chiều cùng ngày đã phát hiện được một vùng sâm rộng lớn thuộc phía Tây núi Ngọc Linh. Sau 15 ngày nghiên cứu toàn diện về hình thái, sinh thái, quần thể, quần lạc, phân bố, di cư và phát tán, dược sĩ Đào Kim Long đã xác định núi Ngọc Linh là quê hương của cây sâm mới, đặc biệt quý hiếm, chưa từng xuất hiện tại bất cứ nơi nào khác trên thế giới. Theo đánh giá của Tiến sĩ Trần Chí Liêm, Thứ trưởng Bộ Y tế Việt Nam: [8] *đây là cống hiến quan trọng cho khoa học, bổ sung tri thức mới về vùng phân bố chi*. [Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m)xuống tới vĩ tuyến 15 và bổ sung cho chi Panax họ Araliaceae một loài mới Sau khi sâm được phát hiện, Khu uỷ Khu 5 đã chỉ đạo Ban Dân y bí mật bảo vệ và khai thác, giao cho xưởng Dược Trung Trung Bộ chế biến làm thuốc phục vụ cán bộ, chiến sĩ và nhân dân; đồng thời gửi mẫu ra Bộ Y tế, Viện Dược liệu Hà Nội nghiên cứu. [[1]](#cite_note-vnn-1)
Những năm sau khi hòa bình lập lại, tháng 10 năm 1978 một tổ công tác thứ hai lên vùng núi Ngọc Linh với nhiệm vụ ước lượng sơ bộ diện tích sâm mọc. Kết quả chuyến đi là việc tìm ra được một vùng dài hàng chục
[kilômét](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t), có trữ lượng khoảng 6.000-7.000 cây sâm mọc dày đặc với mật độ từ 1 mét vuông một cây đến 7,8 mét vuông một cây.
Nǎm 1979, Ty Y tế Quảng Nam tổ chức điều tra ở 5 xã của huyện Trà My với sự giúp đỡ của
[Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh](/wiki/Tr%C6%B0%E1%BB%9Dng_%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Y_D%C6%B0%E1%BB%A3c_Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_H%E1%BB%93_Ch%C3%AD_Minh). Kết quả đợt điều tra là việc tìm thấy 1.337 cây trong 211 ô tiêu chuẩn. Trọng lượng trung bình thân rễ sâm là 5,26 gam; số thân có trọng lượng trên 25 gam là 7,39% và số thân rễ có trên 10 sẹo (ước tính trên 8 năm tuổi) là 36,9%. Đợt điều tra này đã thu được 1 thân rễ có tới 52 sẹo (ước tính cây trên 50 năm tuổi), đường kính 1,2 cm, tuy đây chưa phải là thân rễ sống lâu nhất. Trong những đợt tìm kiếm, điều tra về sau còn phát hiện ra cây khoảng 82 năm tuổi có rễ, củ và thân rễ dài hơn nửa mét. [7] [[4]](#cite_note-laodong-4)
## Danh pháp khoa học
Ngày 8 tháng 6 năm 1973 tại văn phòng ban dân y
[quân khu 5](/wiki/Qu%C3%A2n_khu_5,_Qu%C3%A2n_%C4%91%E1%BB%99i_Nh%C3%A2n_d%C3%A2n_Vi%E1%BB%87t_Nam) dược sĩ Đào Kim Long, chủ nhiệm đề tài nghiên cứu sâm Ngọc Linh đã nêu rõ đặc điểm hình thái, sinh thái học, quần thể, thảm thực vật, khả năng thích nghi, cách phát tán, khả năng tái sinh của cây nhân sâm này, kèm theo báo cáo có các tiêu bản mẫu cây ép khô, ảnh chụp và 3 kg sâm đã phơi khô. Đào Kim Long đã tự đặt danh pháp khoa học cho loài sâm Ngọc Linh là *Panax articulatus* KL Dao. Năm 1985 loài Nhân sâm Việt Nam được chính thức công bố tại [Viện Thực vật Kamarov](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_Kamarov&action=edit&redlink=1) ( [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) cũ) bởi Hà Thị Dung và [I. V. Grushvistky](/w/index.php?title=Igor_Vladimirovich_Grushvitzky&action=edit&redlink=1) với danh pháp khoa học là *Panax vietnamesis* Ha & Grushv. (1985), thuộc họ [Araliaceae](/wiki/Araliaceae). Năm 2003, tại khu vực núi cao khoảng 1.800 m ở huyện tự trị Kim Bình, châu Hồng Hà, tỉnh [Vân Nam](/wiki/V%C3%A2n_Nam), [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c) phát hiện quần thể được mô tả là một thứ của loài này với danh pháp khoa học *Panax vietnamensis* var. *fuscidiscus* K.Komatsu, S.Zhu & S.Q.Cai (2003), tuy nhiên hiện tại danh pháp khoa học này chỉ được xem như là một danh pháp đồng nghĩa của loài. Năm 2004 danh pháp đầy đủ và đúng nhất của Sâm Ngọc Linh được ngành thực vật học thế giới công nhận là [9] *Panax vietnamensis*Ha & Grushv., Bot. Zhurn. (Moscow & Leningrad) 70: 519 (1985). [[10]](#cite_note-10)
## Đặc điểm
Cây sâm được phát hiện ở độ cao từ 1.200m trở lên
(có tài liệu cho biết cao độ tìm thấy sâm Ngọc Linh là khoảng 1.500m [7] ), đạt mật độ cao nhất ở khoảng từ 1.700-2.000m dưới tán rừng già, và cho tới nay chỉ có hai tỉnh Kon Tum và Quảng Nam là có cây sâm này. Sâm mọc tập trung dưới chân [[5]](#cite_note-vnn2-5) [núi Ngọc Linh](/wiki/Kh%E1%BB%91i_n%C3%BAi_Ng%E1%BB%8Dc_Linh), một ngọn núi cao 2.578m với lớp đất vàng đỏ trên đá granit dày trên 50 cm, có độ mùn cao, tơi xốp và rừng nguyên sinh còn rộng, nên được gọi là sâm Ngọc Linh, tuy những nghiên cứu thực địa mới nhất cho thấy sâm còn mọc cả ở núi Ngọc Lum Heo thuộc xã Phước Lộc, huyện [Phước Sơn](/wiki/Ph%C6%B0%E1%BB%9Bc_S%C6%A1n), tỉnh [Quảng Nam](/wiki/Qu%E1%BA%A3ng_Nam), đỉnh núi Ngọc Am thuộc Quảng Nam, [[11]](#cite_note-cema-11) [[11]](#cite_note-cema-11) [Đắc Glây](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%AFc_Gl%C3%A2y&action=edit&redlink=1)thuộc Kontum, núi [Langbian](/w/index.php?title=Langbian&action=edit&redlink=1)ở [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng)tỉnh [Lâm Đồng](/wiki/L%C3%A2m_%C4%90%E1%BB%93ng) cũng rất có thể có loại sâm này. Đây là một loại cây [[12]](#cite_note-vncreatures-12) [thân thảo](/w/index.php?title=Th%C3%A2n_th%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1)sống lâu năm, cao 40 cm đến 100 cm, thoạt nhìn rất giống nhân sâm Triều Tiên, nhưng nhìn kỹ sẽ thấy thân rễ có sẹo và các đốt như đốt trúc do [thân khí sinh](/w/index.php?title=Th%C3%A2n_kh%C3%AD_sinh&action=edit&redlink=1)rụng hàng năm để lại.
Sâm Ngọc Linh có dạng thân khí sinh thẳng đứng, màu lục hoặc hơi tím, nhỏ, có đường kính thân độ 4-8mm, thường tàn lụi hàng năm tuy thỉnh thoảng cũng tồn tại một vài thân trong vài năm. Thân rễ có đường kính 1–2 cm, mọc bò ngang như củ
[hoàng tinh](/wiki/Ho%C3%A0ng_tinh) trên hoặc dưới mặt đất độ 1–3 cm, mang nhiều [rễ](/wiki/R%E1%BB%85) nhánh và [củ](/wiki/C%E1%BB%A7). Các thân mang [lá](/wiki/L%C3%A1) và tương ứng với mỗi thân mang lá là một đốt dài khoảng 0,5-0,7 cm, tuy sâm chỉ có một lá duy nhất không rụng suốt từ năm thứ 1 đến năm thứ 3 và chỉ từ năm thứ 4 trở đi mới có thêm 2 đến 3 lá. Trên đỉnh của thân mang lá là lá kép hình chân vịt mọc vòng với 3-5 nhánh lá. Cuống lá kép dài 6-12mm, mang 5 lá chét, lá chét ở chính giữa lớn hơn cả với độ dài 12–15 cm, rộng 3–4 cm. Lá chét phiến hình bầu dục, mép khía răng cưa, chóp nhọn, lá có lông ở cả hai mặt. Cây 4-5 năm tuổi có hoa hình tán đơn mọc dưới các lá thẳng với thân, cuống tán hoa dài 10–20 cm có thể kèm 1-4 tán phụ hay một hoa riêng lẻ ở phía dưới tán chính. Mỗi tán có 60-100 hoa, cuống hoa ngắn 1-1.5 cm, lá đài 5, cánh hoa 5, màu vàng nhạt, nhị 5, bầu 1 ô với 1 vòi nhụy. Quả mọc tập trung ở trung tâm của tán lá, dài độ 0,8 cm-1 cm và rộng khoảng 0,5 cm-0,6 cm, sau hai tháng bắt đầu chuyển từ màu xanh đến xanh thẫm, vàng lục, khi chín ngả màu đỏ cam với một chấm đen không đều ở đỉnh quả. Mỗi quả chứa một hạt, một số quả chứa 2 hạt và số quả trên cây bình quân khoảng 10 đến 30 quả.
Mọc dưới tán rừng ẩm, nhiều mùn, thích hợp với nhiệt độ ban ngày từ 20 °C-25 °C, ban đêm 15 °C-18 °C, sâm Ngọc Linh có thể sống rất lâu, thậm chí trên 100 năm,
sinh trưởng khá chậm. Bộ phận dùng làm thuốc chủ yếu là thân rễ, củ và ngoài ra cũng có thể dùng lá và rễ con. Vào đầu tháng 1 hàng năm, sâm xuất hiện chồi mới sau mùa ngủ đông, thân khí sinh lớn dần lên thành cây sâm trưởng thành có 1 tán hoa. Từ tháng 4 đến tháng 6, cây nở hoa và kết quả. Tháng 7 bắt đầu có quả chín và kéo dài đến tháng 9. Cuối tháng 10, phần thân khí sinh tàn lụi dần, lá rụng, để lại một vết sẹo ở đầu củ sâm và cây bắt đầu giai đoạn ngủ đông hết tháng 12. Chính căn cứ vào vết sẹo trên đầu củ mỗi mùa đông đến mà người ta có thể nhận biết cây sâm bao nhiêu tuổi, phải ít nhất 3 năm tuổi tức trên củ có một sẹo (sau 3 năm đầu sâm chỉ rụng một lá) mới có thể khai thác, khuyến cáo là trên 5 năm tuổi. [4] Mùa đông cũng là mùa thu hoạch tốt nhất phần thân rễ của sâm. [[7]](#cite_note-cimsi-7) [[5]](#cite_note-vnn2-5)
## Dược tính
Từ năm 1973 đến nay, đã có nhiều cơ quan, nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về sâm Ngọc Linh, và gần 50 nghiên cứu sinh đã bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ, tiến sĩ từ các công trình nghiên cứu về loài cây quý hiếm này.
[[8]](#cite_note-kontum1-8)
Trong hai năm 1974 và 1975,
[Viện Dược liệu](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_D%C6%B0%E1%BB%A3c_li%E1%BB%87u&action=edit&redlink=1) thuộc Bộ Y tế nghiên cứu thấy thành phần saponin [triterpen](/w/index.php?title=Triterpen&action=edit&redlink=1) của [tam thất](/wiki/Tam_th%E1%BA%A5t), [nhân sâm](/wiki/Nh%C3%A2n_s%C3%A2m) và sâm Ngọc Linh có 9 hoặc 11 chất có Rf ngang nhau, màu giống nhau ở hai hệ [dung môi](/wiki/Dung_m%C3%B4i) khác nhau. Theo đánh giá của Nguyễn Minh Đức, Võ Duy Huấn trong nǎm 1994 thì từ sâm Ngọc Linh đã chiết được 50 hợp chất, xác định cấu trúc hóa học cho thấy 26 hợp chất có cấu trúc đã biết (thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật) và 24 saponin [pammaran](/w/index.php?title=Pammaran&action=edit&redlink=1) có cấu trúc mới không bắt gặp tại các loại sâm khác trên thế giới. Sâm Ngọc Linh chứa chủ yếu các saponin [triterpen](/w/index.php?title=Triterpen&action=edit&redlink=1), nhưng cũng là một trong những cây sâm có hàm lượng saponin khung pammaran cao nhất (khoảng 12-15%) và số lượng saponin nhiều nhất so với các loài khác của chi [Panax](/wiki/Chi_S%C3%A2m). Ngoài ra trong sâm Ngọc Linh còn có 14 [axít béo](/wiki/Ax%C3%ADt_b%C3%A9o), 16 [axít amin](/wiki/Axit_amin) (trong đó có 8 axít amin không thay thế được) và 18 [nguyên tố đa lượng](/w/index.php?title=Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_%C4%91a_l%C6%B0%E1%BB%A3ng&action=edit&redlink=1), [vi lượng](/wiki/Nguy%C3%AAn_t%E1%BB%91_vi_l%C6%B0%E1%BB%A3ng). [[7]](#cite_note-cimsi-7)
Những kết quả nghiên cứu mới nhất bổ sung thêm danh sách saponin và axít amin dài hơn nữa. Theo tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt cán bộ Viện Dược liệu thì về mặt hoá học, thân rễ và rễ củ sâm Ngọc Linh hiện nay (2007) đã phân lập được 52 saponin trong đó 26 sanopin thường thấy ở sâm Triều Tiên, sâm Mỹ, sâm Nhật. Trong lá và cọng đã phân lập được 19 saponin
[pammaran](/w/index.php?title=Pammaran&action=edit&redlink=1), trong đó có 8 saponin có cấu trúc mới. Đã xác định được trong sâm Ngọc Linh 17 axít amin, 20 chất khoáng vi lượng và hàm lượng tinh dầu là 0,1%. [[4]](#cite_note-laodong-4)
## Tác dụng đối với sức khỏe
|
|![]()
|
|không bảo đảm tính pháp lý cho các thông tin có liên quan đến y học và sức khỏe.
Đề nghị liên hệ và nhận tư vấn từ các bác sĩ hay các chuyên gia.
Trước khi có những nghiên cứu kỹ lưỡng về tác dụng đối với sức khỏe của sâm Ngọc Linh, sâm đã được các dân tộc thiểu số Việt Nam, như
[người Xê Đăng](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_X%C6%A1_%C4%90%C4%83ng), dùng như một loại thuốc trong những bài thuốc cổ truyền cầm máu, lành vết thương, làm thuốc bổ, trị sốt rét, đau bụng. Theo tiến sĩ Nguyễn Bá Hoạt, Phó viện trưởng [Viện Dược liệu Việt Nam](/w/index.php?title=Vi%E1%BB%87n_D%C6%B0%E1%BB%A3c_li%E1%BB%87u_Vi%E1%BB%87t_Nam&action=edit&redlink=1), những kết quả nghiên cứu dược [lý thực nghiệm](/w/index.php?title=L%C3%BD_th%E1%BB%B1c_nghi%E1%BB%87m&action=edit&redlink=1) sâm Ngọc Linh đã chứng minh tác dụng chống stress vật lý, stress tâm lý và [trầm cảm](/wiki/Tr%E1%BA%A7m_c%E1%BA%A3m), kích thích hệ [miễn dịch](/wiki/Mi%E1%BB%85n_d%E1%BB%8Bch), chống ôxi hóa, [lão hóa](/wiki/L%C3%A3o_h%C3%B3a), phòng chống [ung thư](/wiki/Ung_th%C6%B0), bảo vệ tế bào [gan](/wiki/Gan). Nghiên cứu dược lý lâm sàng của sâm Ngọc Linh cũng cho kết quả tốt: bệnh nhân ăn ngon, ngủ tốt, lên cân, tăng thị lực, hoạt động trí tuệ và thể lực cải thiện, gia tăng sức đề kháng, cải thiện các trường hợp suy nhược thần kinh và suy nhược sinh dục, nâng cao huyết áp ở người bị huyết áp thấp. Ngoài ra sâm hiệp lực tốt với [1] [thuốc kháng sinh](/wiki/Thu%E1%BB%91c_kh%C3%A1ng_sinh), thuốc trị [bệnh tiểu đường](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C4%91%C6%B0%E1%BB%9Dng). [[4]](#cite_note-laodong-4)
## Bảo tồn và nhân giống
Sau khi dược tính và tác dụng đối với sức khỏe của sâm Ngọc Linh được công bố công khai trên các phương tiện thông tin đại chúng, những năm 80 của thế kỷ 20, trên thị trường tự do giá sâm Ngọc Linh tương đương giá sâm Triều Tiên và vào những năm 90, giá sâm Ngọc Linh còn đắt hơn sâm Triều Tiên nhiều lần. Theo dược sĩ Đào Kim Long thì ngay cả dân Hàn Quốc, Nhật Bản, xứ sở của sâm, cũng qua đây tìm cho được sâm Ngọc Linh để chữa bệnh.
Việc khai thác, mua bán và sử dụng tràn lan chưa có quy định quản lý, bảo vệ cùng các chính sách, giải pháp đầu tư, quy hoạch phát triển khiến trên 108 vùng sâm mọc tự nhiên giữa Quảng Nam và Kon Tum dần cạn kiệt, kéo theo hàng ngàn [4] [hecta](/wiki/Hecta)rừng nguyên sinh bị tàn phá nặng nề.
Trước nguy cơ tuyệt chủng của giống sâm quý,
[Chính phủ Việt Nam](/wiki/Ch%C3%ADnh_ph%E1%BB%A7_Vi%E1%BB%87t_Nam) đã quyết định thành lập vùng cấm quốc gia ở khu vực có sâm mọc tập trung tại 2 tỉnh Kon Tum và Quảng Nam, đồng thời xếp sâm Ngọc Linh vào danh sách các loại cây cấm khai thác, mua bán bất hợp pháp. [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Để bảo vệ và phát triển cây thuốc này cùng một số cây dược liệu khác, Trại dược liệu Trà Linh được thành lập tại Quảng Nam. Tính đến tháng 4 năm 1987, trại đã thu được 53,3 kg thân rễ, trồng được 81.000 cây sâm và đến tháng 9 nǎm 1992 trại đã có 100.000 cây. Từ nǎm 1985, Trại đã áp dụng các biện pháp bón phân và chǎm sóc để tǎng nǎng suất thân rễ, tǎng tỷ lệ nảy mầm và tỷ lệ cây sống.
[ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Từ tháng 1 năm 1995, công việc nghiên cứu gieo trồng sâm Ngọc Linh được tiến hành một cách có hệ thống hơn tại Trại Dược liệu Trà Linh, với việc nhân giống bằng cây lai hữu tính và vô tính, gia tăng diện tích trồng, vận động bà con
[dân tộc thiểu số](/w/index.php?title=D%C3%A2n_t%E1%BB%99c_thi%E1%BB%83u_s%E1%BB%91&action=edit&redlink=1) trong vùng nhận giống về nuôi. Kết quả của những nỗ lực từ Trại Dược liệu đã giúp tăng số lượng hạt đậu trên cây, tỷ lệ nảy mầm của hạt cao đến 75% khi gieo trồng và tỷ lệ cây sống khi trồng đại trà lên tới 95%. Đặc biệt, với việc áp dụng thành công phương pháp nhân giống vô tính bằng cách ươm đoạn đầu của thân rễ trong túi [polyethylen](/wiki/Polyetylen) hoặc ươm trên đất mùn cho tỷ lệ sống và đâm chồi tới 65%. Cây nhân bản vô tính mọc khỏe, nhanh, ra hoa sớm và năng suất thân rễ và củ cao hơn so với cây mọc từ hạt. [ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
Đến nay, trại Trà Linh đã quản lý điểm trồng sâm trên 3ha với hơn 270.000 cá thể, trong đó gần 100.000 cây đang ra hoa đậu quả (cây trên 4 tuổi); đồng thời gieo ươm 50-70 ngàn cây giống mỗi năm. Trong khi đó, tại Kon Tum, lâm trường Ngọc Linh đang lưu giữ 4.000 mét vuông cây sâm ở xã Măng Ri (huyện Đăk Tô) nhưng trồng chưa đúng kỹ thuật nên cây còi cọc, ra hoa đậu quả không đáng kể nên trước mắt còn chưa sản xuất được giống.
[ [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c)]
## Thương hiệu sâm Việt Nam
Tuy cây sâm Ngọc Linh đã thoát nguy cơ tuyệt chủng nhưng độ an toàn còn thấp và mức độ đe dọa vẫn ở bậc E trong
[sách đỏ Việt Nam](/wiki/S%C3%A1ch_%C4%91%E1%BB%8F_Vi%E1%BB%87t_Nam). Chính phủ Việt Nam và Bộ Y tế đang từng bước nghiên cứu giải pháp đầu tư phát triển bền vững cho công nghiệp dược phẩm và [12] [xuất khẩu](/wiki/Xu%E1%BA%A5t_kh%E1%BA%A9u)với việc đưa sâm Ngọc Linh trở thành cây trồng chính cho vùng cao, khai thác lợi thế [khí hậu](/wiki/Kh%C3%AD_h%E1%BA%ADu), [thổ nhưỡng](/wiki/Th%E1%BB%95_nh%C6%B0%E1%BB%A1ng_h%E1%BB%8Dc)để trồng sâm theo hướng sản xuất hàng hóa và tạo vùng nguyên liệu, hướng tới khẳng định một thương hiệu "sâm Việt Nam" như "sâm Triều Tiên", "sâm Trung Quốc", "sâm Nhật Bản", "sâm Mỹ". Cùng với hướng mở rộng diện tích trồng sâm là sự nghiêm cấm khai thác khi cây sâm còn non, chưa đủ 6 tuổi, và các nhà khoa học cũng đồng thời tiến hành nghiên cứu thăm dò tại những vùng núi khác có khí hậu, cao độ tương đương thuộc Trung Trung bộ, để xác định và mở rộng vùng sinh trưởng của sâm. [[5]](#cite_note-vnn2-5)
Tuy vậy, loại sâm quý này bị làm giả và bày bán trên thị trường. Sâm giả là củ
[tam thất vũ diệp](/w/index.php?title=Tam_th%E1%BA%A5t_v%C5%A9_di%E1%BB%87p&action=edit&redlink=1), mọc nhiều ở vùng núi cao thuộc một số tỉnh phía bắc Việt Nam và vùng Vân Nam (Trung Quốc). Lá củ tam thất nhọn hơn, lông tơ của lá cứng hơn, nhưng củ thì giống y sâm Ngọc Linh. Khi nấu nước uống, củ tam thất đắng nghét chứ không có vị đắng lẫn ngọt mát đặc trưng của sâm Ngọc Linh. Loại củ này chỉ có giá chừng vài trăm ngàn đồng/kg nhưng khi đội lốt sâm Ngọc Linh, giá lên đến vài chục triệu đồng/kg. [[13]](#cite_note-thanhnien.com.vn-13)
Những củ tam thất này được bơm chất kích thích trong quá trình trồng để lên mầm sớm, giúp vòng đời của cây nhanh hơn so với tự nhiên nhằm tạo nên những mắt giống củ sâm Ngọc Linh thật. Ngoài ra, vị đắng ngọt của sâm cũng được làm giả rất nguy hiểm bằng cách tẩm hóa chất vào củ tam thất hay tiêm chất bảo quản để giữ củ tươi lâu.
[[13]](#cite_note-thanhnien.com.vn-13)
## Chú thích
- ^
**a** **ă** **â** [“Sâm ngọc linh thoát khỏi nguy cơ tuyệt chủng!”](http://vnn.vietnamnet.vn/xahoi/2003/5/11932/)(Thông cáo báo chí). Thanh Hải, Vietnamnet. 16/05/2003 (GMT+7). Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2011. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=, |accessdate=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) [^](#cite_ref-samngoclinh_2-0) [“Cách phân biệt sâm ngọc linh thật”](http://www.nhansamngoclinh.com/tintuc/phan-biet-nhan-sam-ngoc-linh-that-gia/vi-VN-3384-277.aspx). **Võ Văn Manh (10 tháng 12 năm 2010).** [^](#cite_ref-VVM_3-0) [“Thu hút đầu tư nhằm bảo tồn và phát triển sâm Ngọc Linh - Kon Tum”](http://xuctiendautumientrung.gov.vn/bantin/index.php?option=com_content&view=article&id=24%3Asam-ngoc-linh&catid=11%3At9-dia-phuong-gioi-thieu&Itemid=7&lang=vi). Trung tâm Xúc tiến đầu tư miền Trung, Cục Đầu tư nước ngoài, [Bộ Kế hoạch và Đầu tư Việt Nam](/wiki/B%E1%BB%99_K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_v%C3%A0_%C4%90%E1%BA%A7u_t%C6%B0_(Vi%E1%BB%87t_Nam)). Truy cập 13/9/2011.
Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
*2. Thành phần hóa học của Sâm Ngọc Linh – Kon Tum:*
Đã phân lập và xác định cấu trúc của 25 saponin như Ginsenoside - Rb1 (2%), Ginsenoside - Rg1 (1,4%), Ginsenoside - Rd (0,87%). Đặc biệt là sự có mặt của 24 hợp chất saponin dammaran mới (được đặt tên là Vinaginsennoside 1 - 14 và a-j) với một lượng lớn saponin dammaran kiểu ocotillol (5,58%) chiếm hơn 50% saponin toàn phần.
|accessdate=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date))
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** **d** **đ** [www.laodong.com.vn “Mong manh thương hiệu "sâm Việt"”](http://laodong.com.vn/Home/Mong-manh-thuong-hieu-sam-Viet/20075/38448.laodong). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011. Đã bỏ qua văn bản “date+29/5/2007” ( [trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#text_ignored))
- ^
**a** **ă** **â** **b** [“Ngọc Linh, từ cây sâm quý đến thương hiệu quý”](http://vnn.vietnamnet.vn/khoahoc/2003/12/41802/)(Thông cáo báo chí). Cam Lu - Trương Hiệu, Vietnamnet. 27/12/2003. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2011. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=, |accessdate=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date)) [^](#cite_ref-thanhnien_6-0) [“Giá sâm Ngọc Linh đạt mức kỷ lục”](http://www.thanhnien.com.vn/news/Pages/200752/220379.aspx)(Thông cáo báo chí). Thiên Trúc, [Báo Thanh Niên](/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_(b%C3%A1o)). 25/12/2007. Truy cập ngày 9 tháng 5 năm 2011. Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:
|date=, |accessdate=(
[trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#bad_date))
- ^
**a** **ă** **â** **b** **c** [www.cimsi.org.vn “Cây sâm Ngọc Linh tại tỉnh [[Quảng Nam]]”](http://agriviet.com/nd/141-cay-sam-ngoc-linh-tai-tinh-quang-nam/). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011. Tựa đề URL chứa liên kết wiki ( [trợ giúp](//en.wikipedia.org/wiki/Help:CS1_errors#wikilink_in_url))
- ^
**a** **ă** [www.kontum.gov.vn “link hưng”](http://www.kontum.gov.vn/news/news.php?pageid=0000004542&topicid=94). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011. [^](#cite_ref-9) [Royal Botanic Gardens, Kew:](http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=257345) *Panax vietnamensis*var. *fuscidiscus* [^](#cite_ref-10) [Royal Botanic Gardens, Kew:](http://apps.kew.org/wcsp/acceptedRef.do?name_id=146825) *Panax vietnamensis*
- ^
**a** **ă** [“Quảng Nam: Phát hiện thêm một đỉnh núi có sâm Ngọc Linh”](http://www.cema.gov.vn/modules.php?name=Content&op=details&mid=5489). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [“TRA CỨU THỰC VẬT RỪNG Việt Nam”](http://www.vncreatures.net/chitiet.php?page=1&loai=2&ID=3151). Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2011.
- ^
**a** **ă** [“Sâm Ngọc Linh bị làm giả”](http://www.thanhnien.com.vn/pages/20120430/sam-ngoc-linh-bi-lam-gia.aspx). [Thanh Niên Online](/wiki/Thanh_Ni%C3%AAn_(b%C3%A1o)). Truy cập 7 tháng 2 năm 2015.
## Liên kết ngoài
|
|![]()
|
| có thông tin sinh học về **(tiếng Anh)** [Sâm Ngọc Linh](http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=106132)tại trang [Trung tâm Thông tin Công nghệ sinh học quốc gia Hoa Kỳ](/wiki/Trung_t%C3%A2m_Th%C3%B4ng_tin_C%C3%B4ng_ngh%E1%BB%87_sinh_h%E1%BB%8Dc_qu%E1%BB%91c_gia_Hoa_K%E1%BB%B3)(NCBI). [tại Encyclopedia of Life](http://www.eol.org/pages/1153389) *Sâm Ngọc Linh* [Sâm Ngọc Linh](http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/taxon.pl?403702)trên trang GRIN **(tiếng Việt)**

X-Cache: cp1066 miss(0), cp1066 frontend miss(0)


text:
Sân bay Roxas
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Sân bay Roxas (tiếng Filipin: Paliparan ng Roxas, tiếng Hiligaynon: Hulugpaan sang Roxas) (IATA: RXS, ICAO: RPVR) là một sân bay phục vụ vùng Thành phố Roxas, tỉnh lỵ tỉnh Capiz, Philippines. Đây là sân bay thương mại lớn theo xếp hạng của Cục Giao thông hàng không, một cục thuộc Bộ Giao thông Vận tải.
Các hãng hàng không và các tuyến điểm[sửa | sửa mã nguồn]
Các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
- Cebu Pacific (Manila)
- Philippine Airlines (Manila)

markdown:
# Sân bay Roxas
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Bài viết này
|cần thêm .
|Sân bay Roxas|
|Paliparan ng Roxas
|
Hulugpaan sang Roxas
|
|
RPVI
|Vị trí|
|Thành phố||
|[m](/wiki/M%C3%A9t)(10 [ft](/wiki/Foot)) [11°35′51,61″B 122°45′6,01″Đ / 11,58333°B 122,75°Đ](//tools.wmflabs.org/geohack/geohack.php?language=vi&pagename=S%C3%A2n_bay_Roxas¶ms=11_35_51.61_N_122_45_06.01_E_type:airport) [Cục Giao thông hàng không](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Giao_th%C3%B4ng_h%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_(Philippines)&action=edit&redlink=1) **Sân bay Roxas** ( [tiếng Filipin](/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFng_Filipin&action=edit&redlink=1): *Paliparan ng Roxas*, [tiếng Hiligaynon](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Hiligaynon): *Hulugpaan sang Roxas*) ( [IATA](/wiki/M%C3%A3_s%C3%A2n_bay_IATA): **RXS**, [ICAO](/wiki/M%C3%A3_s%C3%A2n_bay_ICAO): **RPVR**) là một sân bay phục vụ vùng [Thành phố Roxas](/w/index.php?title=Th%C3%A0nh_ph%E1%BB%91_Roxas&action=edit&redlink=1), tỉnh lỵ tỉnh [Capiz](/wiki/Capiz), [Philippines](/wiki/Philippines). Đây là sân bay thương mại lớn theo xếp hạng của [Cục Giao thông hàng không](/w/index.php?title=C%E1%BB%A5c_Giao_th%C3%B4ng_h%C3%A0ng_kh%C3%B4ng_(Philippines)&action=edit&redlink=1), một cục thuộc [Bộ Giao thông Vận tải](/w/index.php?title=B%E1%BB%99_Giao_th%C3%B4ng_V%E1%BA%ADn_t%E1%BA%A3i_(Philippines)&action=edit&redlink=1).
## Các hãng hàng không và các tuyến điểm[
[sửa](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Roxas&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=S%C3%A2n_bay_Roxas&action=edit§ion=1)]
Các hãng hàng không sau đang hoạt động tại sân bay này:
[Cebu Pacific](/wiki/Cebu_Pacific)(Manila) [Philippine Airlines](/wiki/Philippine_Airlines)(Manila)

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1066 frontend miss(0)