text:
Khương Duy
Khương Duy (姜維, bính âm: Jiang Wei, 202-264), là một tướng và sau này là thừa tướng nhà Thục Hán thời Tam Quốc trong lịch sử Trung Quốc.
Mục lục
- 1 Thân thế
- 2 Hàng Thục
- 3 Đánh Ngụy
- 4 Tận trung với Thục Hán
- 5 Cửu phạt trung nguyên?
- 6 Nhận định
- 7 Trong văn học
- 8 Tham khảo
- 9 Xem thêm
- 10 Chú thích
Thân thế[sửa | sửa mã nguồn]
Khương Duy tự là Bá Ước (伯約), người huyện Ký, Thiên Thuỷ[1].
Cha ông là Khương Quýnh từng làm chức Công tào trong quận. Khi người Nhung và người Khương chống lại nhà Ngụy, Khương Quýnh bảo vệ cho thái thú và bị tử trận. Vì vậy nhà Ngụy phong cho ông làm chức Trung lang.
Cha mất sớm, Khương Duy sống với mẹ, say mê Kinh học của Trịnh Huyền, làm chức Thượng kê duyên (ghi chép) trong quận, sau đó ông được làm tùng sự.
Hàng Thục[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 228, Thừa tướng nhà Thục Hán là Gia Cát Lượng xuất quân bắc phạt, ra Kỳ Sơn lần thứ nhất. Thái thú Thiên Thuỷ là Mã Tuân dẫn ông cùng Lương Tự, Doãn Thưởng, Lương Kiều và thứ sử Ung châu là Quách Hoài đi tuần các nơi.
Nghe tin quân Thục đến Kỳ Sơn, Quách Hoài trở về Thượng Khuê phòng bị. Mã Tuân một mình ở lại Ký huyện xa xôi phía tây, thế cô, có ý lo sợ. Khương Duy khuyên Tuân về phòng thủ Ký huyện nhưng Tuân không nghe và có ý nghi ngờ Khương Duy, nói rằng:
- Bọn các ngươi đều không đáng tin cậy!
Rồi Tuân nhân đêm tối bỏ chạy về Thượng Khuê với Quách Hoài. Khương Duy sau mới phát hiện ra, bèn chạy theo, nhưng đến nơi thì thành Thượng Khuê đóng cửa, không cho ông vào. Ông quay trở về Ký huyện thì Ký huyện cũng đóng cửa ngăn ông. Ông bèn chạy sang đầu hàng Gia Cát Lượng.
Thấy ông lại hàng, Gia Cát Lượng rất mừng. Nhưng sau đó Mã Tốc để mất Nhai Đình nên quân Thục phải triệt thoái. Khương Duy theo quân Thục về nước và lạc mất mẹ.
Gia Cát mến tài ông, phong làm Thương tào duyện, Phụng Nghĩa tướng quân, rồi Đan Dương đình hầu khi ông mới 28 tuổi (230). Trong thư gửi Trương Duệ, Gia Cát khen ngợi tài năng của ông:
- "Khương Bá Ước là người trung thành, cần cù, suy nghĩ chín chắn… Người này đích thực là nhân vật xuất chúng về quân sự... Cái quý nhất là trong lòng anh ta vẫn còn nhà Hán..."
Trong thời gian Gia Cát Lượng ra Kỳ Sơn đánh Tào Ngụy những lần sau đó, Khương Duy đều tham gia chiến trận.
Đánh Ngụy[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 234, Gia Cát Lượng mất. Khương Duy được giao trọng trách giữ việc quân sự. Ông trở về Thành Đô nhận chức Tả giám quân, Phù Hán tướng quân, Bình Tương hầu. Trên thực tế, ông vẫn ở dưới quyền Tưởng Uyển.
Năm 238, Uyển được phong làm Đại tư mã thì Khương Duy được phong làm Tư mã.
Năm 243, ông lại được phong làm Trấn tây đại tướng quân, kiêm nhiệm thứ sử Kinh châu.
Lần thứ nhất[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 247, sau khi Tưởng Uyển mất, Phí Vĩ lên làm Thừa tướng, ông được phong làm Vệ tướng quân.
Năm đó các tộc thiểu số ở Vấn Sơn và huyện Bình Khang nổi dậy, ông thống lĩnh quân mã đi đánh dẹp, bình định hai vùng. Cùng năm, ông mang quân giao chiến với các tướng Nguỵ là Quách Hoài và Trần Thái. Tuy nhiên, ông bị bại trận tại núi Ngưu Đầu và bị thiệt vài vạn quân
Lần thứ hai[sửa | sửa mã nguồn]
Năm diên Hi thứ sáu nhà Thục, nhân lúc quân Đông Ngô thắng trận. Khương Duy cất quân đến Nam An. Ông đã dùng mưu chém được Từ Chất, vây khốn Tư Mã Chiêu trên núi Thiết Lung, nhưng bị quân Nguỵ trà trộn vào quân Khương đón đánh nên bại trận
Lần thứ ba[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 253, Phí Vĩ mất, Khương Duy lên nắm quyền. Ông dẫn quân ra đường Bào Hãn, đối đầu với thứ sử Ung Châu là Vương Kinh. Tại đây, ông đã dùng mẹo dử quân Nguỵ đến gần sông Thao thuỷ rồi quay binh đánh vật lại, giết hơn một vạn quân. Trên đà thắng lợi, Khương Duy tiến đến đồ thành Địch Đạo, nhưng không thành công. Sau đó tướng Ngụy là Trần Thái cùng thứ sử Duyện Châu là Đặng Ngải đến giải vây, ông bị hết lương phải rút quân về
Lần thứ tư[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 255, Khương Duy được Lưu Thiện phong làm Đại tướng. Ông chỉnh đốn binh mã, ước định ngày giờ hội quân với Hồ Tế ở Thượng Khuê nhưng Hồ Tế không đến. Khương Duy giao chiến với Đặng Ngải ở Đoạn Cốc, quân Thục bị đánh bại, thương vong khá nhiều. Vì vậy dân chúng oán hận ông, các địa phương Lũng Tây cũng nhân đó nổi loạn.
Khương Duy dẫn quân về, xin chịu tội, tự giáng chức Thừa tướng như Gia Cát Lượng từng làm khi mất Nhai Đình trước kia để lập công chuộc tội. Lưu Thiện chuẩn y giáng ông làm Hậu tướng quân, lo việc Đại tướng quân.
Lần thứ năm[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 257, tướng Ngụy là Gia Cát Đản phản đối quyền thần Tư Mã Chiêu, làm phản ở Hoài Nam. Khương Duy nhân cơ hội đó mang quân đánh Ngụy, từ lạc Cốc đến Đạt Thẩm Lĩnh. Lúc đó ở Trường Thành của nước Ngụy có nhiều lương thảo nhưng ít quân bảo vệ. Nghe tin ông tiến đến, quân Ngụy bỏ chạy.
Tướng Ngụy là Tư Mã Vọng mang quân đến giao chiến, Đặng Ngải cũng xuất quân từ Lũng Hữu đến Trường Thành. Khương Duy thúc quân tiến đánh. Ông dựa vào sườn núi cắm trại. Tư Mã Vọng và Đặng Ngải cố thủ ở sông Vị Thuỷ, dù ông khiêu chiến nhiều lần nhưng quân Ngụy không ra.
Sang năm 258, có tin Gia Cát Đản đã thất bại truyền tới mà quân Ngụy vẫn phòng thủ vững, ông rút quân về Thành Đô, được phục chức Đại tướng quân
Lần thứ sáu[sửa | sửa mã nguồn]
Năm Cảnh Diệu thứ nhất, Khương Duy kéo quân ra Kỳ Sơn hạ trại. Ông đã liên tục giao đấu và đánh thăng Đặng Ngải nhiều trận. Đặng Ngải sai người vào Thành Đô kết liên với Hoàng Hạo, phao tin đồn rằng Khương Duy có bụng tạo phản. Hậu chủ Lưu Thiện liền giáng chiếu triệu Khương Duy trở về.
Lần thứ bảy[sửa | sửa mã nguồn]
Nhân dịp Tư Mã Chiêu giết nguỵ chủ Tào Mao, Khương Duy cất Mười lăm vạn quân chia làm ba đường. Trương Dực đi ra Lạc Cốc, Liêu Hoá đi lối ra hang Tí Ngọ. Duy ra hang Tà Cốc Ba mặt cung kéo đến Kỳ Sơn Đặng Ngải liền sai Vương Quán giả làm cháu Vương Kinh (Vương Kinh bị giết bởi Tư Mã Chiêu) đến hàng Khương Duy với mục đích làm nội ứng. Tuy nhiên, mưu kế này nhanh chóng bị phát giác. Khương Duy năm rõ giờ giấc liền đổi ngày hẹn rồi đem quân phục sẵn trong hang Đàm Sơn vây đánh Đặng Ngải. Đặng Ngải bị đánh bại, thiệt hại nhiều quân, chuyến này Khương Duy tuy thắng nhưng bị phá mất lương thảo đường sàn do Vương Quán liều chết đốt bỏ. Cho nên ông đành phải rút quân về để đón đánh và giết chết Vương Quán
Lần thứ tám[sửa | sửa mã nguồn]
Khương Duy nghiên cứu địa thế nước Thục, đề ra sách lược mới là "liễm binh tụ cốc" (thu quân tập hợp lương thảo), tức là phòng thủ, thu hết lương thảo vào Hán Thành và Lạc Thành khiến quân địch không có lương, nhân thời cơ quân địch vào sâu nội địa để tập kích, quấy rối. Khi quân địch đi xa thiếu lương sẽ nguy cấp và quân Thục sẽ đồng thời phản công.
Năm 262, Khương Duy mang quân ra khỏi Hán Thành đánh Ngụy, bị Đặng Ngải đánh bại, phải lui quân về Đạp Trung[2].
Khi đó trong triều đình, Hậu chủ Lưu Thiện tin dùng hoạn quan Hoàng Hạo, bỏ việc chính sự. Khương Duy rất bất mãn, muốn xin Lưu Thiện giết Hạo không được. Lưu Thiện lại nói việc đó với Hạo và bắt Hạo xin lỗi ông. Ông lo rằng Hạo sẽ trả thù, nên xin ra trấn thủ Đạp Trung.
Tận trung với Thục Hán[sửa | sửa mã nguồn]
Lần thứ 9 Khương Duy đương đầu với quân Ngụy không phải là đánh vào đất Ngụy mà ông chống cuộc tây tiến của quân Ngụy. Đây cũng là cuộc chiến cuối cùng của Khương Duy.
Chống Chung Hội[sửa | sửa mã nguồn]
Năm 263, quyền thần Tư Mã Chiêu sau khi dẹp bỏ hầu hết các lực lượng chống đối bèn tính việc đánh Thục, sai Chung Hội và Đặng Ngải chia đường tây tiến.
Khương Duy ở Đạp Trung được tin, bèn viết biểu về triều, đề nghị Lưu Thiện điều động Trương Dực, Liêu Hóa bảo vệ Dương An và Âm Bình. Nhưng Lưu Thiện tin theo Hoàng Hạo, không nghe theo những tờ thư của ông, nên quân Thục không được điều động đi phòng thủ.
Đến khi Đặng Ngải sắp kéo đến Đạp Trung, Chung Hội sắp tiến vào Lạc Cốc, triều đình Thục Hán mới cho Trương Dực, Đổng Quyết dẫn quân tới Dương An lập trại tiếp ứng.
Liêu Hóa tiến đến Âm Bình, nghe tin tướng Ngụy là Gia Cát Tự đến Đình Uy, nên dừng lại chờ đón đánh.
Khương Duy nghe tin 2 cánh đại quân Chung Hội, Đặng Ngải tiến vào, bèn lui về phía đông, trên đường rút lui ông bị Đặng Ngải truy kích. Lúc đó Gia Cát Tự cũng chiếm được Vũ Đô, đến gần Âm Bình, cắt đường rút lui của ông. Ông bị dồn vào Khổng U Cốc[3]. Ông dùng mưu lừa Gia Cát Tự, đốt đầu phía bắc cầu Âm Bình, Tự vội chạy qua phía bắc để chặn, ông bèn mau chóng qua cầu mà sang.
Khương Duy gặp viện binh của Liêu Hóa. Ông lệnh cho Liêu Hóa ở lại Âm Bình chống quân Ngụy, còn mình mang quân ra đánh Chung Hội.
Hội tấn công dữ dội vào Hán Trung và Lạc Thành. Tướng giữ ải Dương Quan là Tưởng Thư đầu hàng, để mặc phó tướng Phó Thiêm tử trận. Hội tấn công Lạc Thành không hạ được, nhưng lại nghe tin một cánh quân của mình đã chiếm được Quan Khẩu nên theo đường đó tiến vào.
Khương Duy, Liêu Hóa bỏ Âm Bình rút lui, gặp Đổng Quyết và Trương Dực vừa kéo đến Hán Thọ. Ông cùng các tướng họp quân rút về Kiếm Các cầm cự với Chung Hội.
Chung Hội viết thư dụ hàng Khương Duy. Ông không trả lời mà lập trại bố phòng. Hai bên giữ nhau khá lâu, quân Ngụy đi đánh đường xa, vận chuyển lương thảo khó khăn nên Hội bị thiếu lương. Chung Hội lo sợ xảy ra bất trắc nên toan tính chuyện rút quân.
Nhưng trong khi Chung Hội bắt đầu nản chí thì Đặng Ngải lại đi tắt theo đường núi Âm Bình, vượt qua Cảnh Cốc, đánh bại tướng Thục là Gia Cát Chiêm ở Miên Trúc rồi tiến thẳng vào Thành Đô. Hậu chủ Lưu Thiện bó tay ra hàng Đặng Ngải.
Khương Duy sai dò tin tức ở Thành Đô, thấy tin đồn lung tung. Vừa có tin Lưu Thiện cố thủ ở Thành Đô, lại có tin Lưu Thiện chạy về Kiến Ninh (Jian Ning)phía nam, lại có tin khác là chạy sang Đông Ngô. Do tin tức không chuẩn, ông bèn lui quân từ Quảng Hán về Thê Huyện. Trên đường đi vừa nghe ngóng tin tức vừa tính việc quân.
Trá hàng Chung Hội[sửa | sửa mã nguồn]
Không lâu sau, có thư của Lưu Thiện ở chỗ Đặng Ngải gửi tới, lệnh cho ông đầu hàng. Khương Duy đau lòng đành phải phụng chiếu. Các tướng sĩ dưới quyền ông vô cùng tức giận, lấy gươm chém xuống đá mà than vãn vì Lưu Thiện không đánh địch đã hàng. Biết Chung Hội và Đặng Ngải có mâu thuẫn, tranh công đánh Thục, ông quyết định đến trá hàng Chung Hội để tìm cơ hội khôi phục nước Thục.
Khi được Chung Hội hỏi vì sao đến hàng muộn, ông chảy nước mắt tỏ ý đau xót nói rằng như vậy đã là sớm. Chung Hội mến tài và lòng trung của ông, nên hậu đãi ông và các tướng Thục. Hội cho ông đi cùng xe, ngồi cùng bàn ăn. Hội rất khâm phục tài Khương Duy, tâm sự với Trưởng sử Đỗ Dự rằng nhân tài nước Ngụy như Gia Cát Đản, Hạ Hầu Huyền không bằng ông[4].
Chung Hội tranh công đánh Thục với Đặng Ngải, vu cho Ngải làm phản, sai Vệ Quán bắt Ngải, định nhân Ngải giết Quán thì Hội sẽ có cớ đánh. Nhưng Vệ Quán tự dùng mưu bắt sống được cha con Đặng Ngải nộp cho Chung Hội. Hội sai giải Ngải về Lạc Dương rồi cùng Khương Duy tiến vào Thành Đô.
Biết Chung Hội có ý phản Tư Mã Chiêu để tranh giành thiên hạ, Khương Duy lấy gương Văn Chủng, Hàn Tín ra nói với Hội để kích động. Chung Hội nghe theo, quyết định làm phản.
Chung Hội muốn giao cho ông 5 vạn quân tiến ra Tà Cốc, còn mình dẫn đại quân theo sau để đánh vào Lạc Dương tranh thiên hạ với họ Tư Mã. Thế nhưng Tư Mã Chiêu cũng trù liệu Hội làm phản nên đã dồn đại quân đến Tràng An, sai Giả Sung lén đến Tà Cốc, đóng quân ở Lạc Thành. Hội biết mình đã bị Chiêu nghi ngờ, bèn mượn cớ Ngụy thái hậu họ Quách có thư sai mình đánh quyền thần Tư Mã Chiêu để ra lệnh các tướng phản lại Chiêu. Các tướng Ngụy không nghe theo, Chung Hội liền sai giam cả lại, rồi cho những người thân tín nắm binh quyền.
Khương Duy thấy thời cơ đã tới, ông kích động cho Hội giết các tướng Ngụy, rồi sẽ tìm cơ hội giết chết Chung Hội để khôi phục nhà Hán. Ông viết mật thư gửi cho Lưu Thiện nói rằng[5]:
- "Bệ hạ hãy nhẫn nhục ít ngày, thần muốn làm xã tắc biến nguy thành an".
Trong các tướng bị giam, Hồ Liệt có con là Hồ Uyên đang ở ngoài. Uyên được cha mật báo cho biết việc làm của Chung Hội, bèn ngầm dẫn quân bản bộ cùng Vệ Quán đánh vào Thành Đô, cứu các tướng Ngụy ra. Hồ Liệt trong ngục cũng phao tin rằng Chung Hội chỉ tin tưởng Khương Duy và định chôn sống tất cả quân Ngụy. Vì vậy các tướng sĩ nước Ngụy đều nổi giận, tập hợp binh mã đánh Chung Hội. Khương Duy và Chung Hội không chống nổi cuộc nổi dậy của các tướng Ngụy nên đều bị chết ở Thành Đô đầu năm 264. Ông bị mổ bụng và mọi người thấy quả mật to lớn khác thường.
Khương Duy mất năm 62 tuổi. Họ hàng ông sau đó cũng bị giết.
Sách Hoa Dương Quốc chí cho rằng Khương Duy xui Chung Hội giết hết cả 10 vạn quân Ngụy và được Chung Hội nghe theo, nhưng các sử gia hiện nay cho rằng điều đó không thực tế vì không thể dễ dàng thực hiện được, mà ý định của Khương Duy chỉ giết các tướng Ngụy; do Hồ Liệt phao tin đồn phóng đại lên rằng Chung Hội muốn giết hết họ[6], làm cho các binh sĩ Tào Ngụy sớm biết tin và bị kích động mạnh nên cùng nhau hành động phản kháng; chính lời đồn của Hồ Liệt làm hỏng mưu kế của Khương Duy[5].
Cửu phạt trung nguyên?[sửa | sửa mã nguồn]
Từ năm 247, Khương Duy ra quân đánh Ngụy. Việc Gia Cát Lượng ra Kỳ Sơn 6 lần trước đây được Tam Quốc Diễn Nghĩa gọi là Lục xuất Kỳ Sơn, còn Khương Duy đánh Ngụy được gọi là Cửu phạt trung nguyên. Theo các sử gia Trung Quốc, "Cửu phạt trung nguyên" chỉ chính xác đúng 1 chữ "cửu", còn 3 chữ sau không chính xác:
- Phạt: Trong 9 lần đánh nhau với quân Ngụy, không phải tất cả các lần ông chủ động ra quân, mà có lần đánh trong thế bị động.
- Trung nguyên: Cả 9 lần ông dùng binh đều không phải tại các địa điểm thuộc trung nguyên (vùng trung tâm Trung Quốc)[7]. Khương Duy chỉ đánh vào vùng biên viễn phía tây nước Ngụy. Vì nhà Tào Ngụy cai trị trung nguyên nên việc "đánh Ngụy" được gọi là đánh trung nguyên.
Nhận định[sửa | sửa mã nguồn]
Khương Duy xuất thân là tướng nước Ngụy nhưng gần như cả cuộc đời ông phục vụ nước Thục. Gia Cát Lượng đã nhìn nhận đúng về lòng trung thành với nhà Hán của Khương Duy ngay trong thời gian đầu.
Khương Duy có tài kiêm văn võ, có chí lập công danh, cả đời ông sống cần cù tiết kiệm – giống như phong cách của Gia Cát Lượng. Người đồng liêu của ông là Khước Chính – đã theo Hậu chủ Lưu Thiện sang hàng Ngụy - có nhân định về ông như sau:
- "Khương Bá Ước nắm quyền thượng tướng, dưới một người trên vạn người, vậy mà nhà cửa ông lại sơ sài cũ nát, trong nhà cũng không có vật gì quý giá. Ông không có vợ bé, không có thê thiếp thân cận, hậu đường không có đàn sáo hát ca, quần áo chỉ cần đủ mặc, xe ngựa chỉ cần chỉnh tề, không hề có yêu cầu cao xa gì. Việc ăn uống của ông cũng rất hạn chế, không thừa không thiếu là được. Triều đình cung cấp vật dụng tiền nong cho ông, ông liền phân phát hết... Mọi người cho rằng Khương Duy đầu hàng hai nơi, mình thì bị giết, tông tộc bị diệt, vì vậy chỉ trích ông mà không suy xét các mặt khác của ông. Đó chính là theo nghĩa "khen chê" của Kinh Xuân Thu mà nêu cao. Con người Khương Duy học không biết mỏi, tiết kiệm hết mình, thật đáng cho muôn đời học tập"[8].
Bàn về cái chết của ông, đời sau có cách nhìn nhận khác nhau. Tôn Thịnh tỏ ý bài bác, cho rằng Khương Duy là bất trung, bất nghĩa[5], và có thêm nhận xét:
- Tiến không được, lùi không thống lĩnh được chư tướng, không bảo vệ được vua Thục, kế sách xây dựng đất nước đi ngược với thời thế, làm nước hèn yếu[9].
Các sử gia Trung Quốc hiện đại coi nhận định của Tôn Thịnh là hoàn toàn sai lầm. Khương Duy phải sang hàng Thục vì bị ngăn đường về nhà, buộc phải đầu hàng nước địch, không thể coi là bất nghĩa; nước mất nhưng không chết theo ngay, một là vì vâng lệnh Hậu chủ Lưu Thiện, hai là vì mưu kế khôi phục, không thể nói là ông không trung[5].
Bùi Tùng Chi có ý kiến khác về cái chết của ông:
- Lúc đó Chung Hội đã đến Kiếm Các, Khương Duy và các tướng chống trả quyết liệt... Hội không có cách nào tiến, đã chuẩn bị lui quân, thiếu chút nữa thì Khương Duy lập được đại công bảo vệ nước Thục. Không ngờ Đặng Ngải ngầm đi đường Âm Bình,... Thành Đô tự vỡ… Nếu Khương Duy về chi viện cho Thành Đô, Chung Hội sẽ tập kích đằng sau. Vì vậy nếu trách Khương Duy không bảo vệ được Thục chủ, thật là làm khó cho người… Sau đó Chung Hội… mưu làm việc lớn, giao binh lính cho Khương Duy, dùng ông làm tiền khu. Nếu sự việc không bị vỡ lở, việc ấy thành công… thì khôi phục lại Thục Hán đâu phải chuyện khó... Ta không nên vì sự việc không tiến triển như dự kiến mà cho rằng mưu Khương Duy không tốt. Thử nghĩ, nếu xưa kia Điền Đan định kế xong nhưng cơ hội không tốt mà không thành công thì lẽ nào lại nói Điền Đan ngu xuẩn, đần độn hay sao?[10].
Các sử gia Trung Quốc coi những ý kiến của Bùi Tùng Chi và Khước Chính về ông là "tận tình tận lý, đủ thuyết phục người"[10]. Cái chết của ông được cảm thán là "rất đáng tiếc, rất đáng thương"[5].
Trong văn học[sửa | sửa mã nguồn]
Trong tác phẩm Tam Quốc Diễn Nghĩa, Khương Duy được mô tả tương đối sát thực với chân dung ngoài đời, tận trung với nhà Thục Hán. La Quán Trung khi đề cập tới việc ông về theo hàng Thục đã hư cấu ra tình tiết: Gia Cát Lượng mến tài ông và muốn thu phục nên đã giương bẫy sai người đóng giả làm Khương Duy làm những điều phản nghịch khiến Mã Tuân nghi ngờ ông và dồn ông vào chỗ buộc phải sang hàng Thục. Điều đó khác với sử sách: Mã Tuân đã nghi ngờ ông và sợ ông ngay từ đầu.
Trong bài ca tóm tắt truyện Tam Quốc Diễn Nghĩa ở cuối sách, La Quán Trung nói về việc 9 lần ra quân đánh Ngụy của ông:
- Khương Duy cậy sức làm già
- Chín phen đánh Ngụy kể đà uổng công!
Về cái chết của ông, La Quán Trung mô tả, khi đang đánh giết các tướng Ngụy chống lại ở Thành Đô cùng Chung Hội thì ông bị đau bụng dữ dội không chiến đấu được nữa nên kiệt sức và tự vẫn. La Quán Trung cũng mô tả khi chết Khương Duy bị quân Ngụy mổ bụng, thấy quả mật to như quả trứng gà.
La Quán Trung có bài thơ viếng Khương Duy như sau:
- Anh tài người Ký huyện
- Hào kiệt đất Lương châu
- Con cháu dòng Khương Thượng[11]
- Học theo lối Vũ hầu[12]
- Mật lớn, gan ai địch?
- Lòng trung vững một màu
- Thương thay khi tự vẫn
- Xiết bao nỗi thảm sầu!
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2002), Tướng soái cổ đại Trung Hoa, tập 1, Nhà xuất bản Lao động
- Lê Đông Phương (2007), Kể chuyện Tam Quốc, Nhà xuất bản Đà Nẵng
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Nay là phía đông Hợp Cốc, Cam Túc
- ^ Phía tây huyện Đa Khúc, nam Mân huyện thuộc Cam Túc
- ^ Nay thuộc vùng ngoài Bạch Lang Giang, bến nước Khổng U, huyện Vũ Đô, Cam Túc
- ^ Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 429
- ^ a ă â b c Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 430
- ^ Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 596
- ^ Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 426
- ^ Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 694
- ^ Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 693
- ^ a ă Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 693-694
- ^ Tức là Khương Tử Nha – Lã Vọng, công thần khai quốc nhà Chu. Vì Khương Duy cùng họ Khương với Tử Nha nên tác giả cho rằng ông là dòng dõi Lã Vọng
- ^ Tức Gia Cát Lượng

markdown:
# Khương Duy
|
|
|
|
|
|Tự |Bá Ước (伯約)|
|
|Thông tin chung
|
|Chức vụ |Đại tướng|
|
|Sinh |
|
Quận
**Mất** [264](/wiki/264) **Khương Duy** (姜維, bính âm: Jiang Wei, 202- [264](/wiki/264)), là một tướng và sau này là thừa tướng nhà [Thục Hán](/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%C3%A1n) thời [Tam Quốc](/wiki/Tam_Qu%E1%BB%91c) trong [lịch sử Trung Quốc](/wiki/L%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD_Trung_Qu%E1%BB%91c).
## Mục lục
[1 Thân thế](#Th.C3.A2n_th.E1.BA.BF) [2 Hàng Thục](#H.C3.A0ng_Th.E1.BB.A5c) [3 Đánh Ngụy](#.C4.90.C3.A1nh_Ng.E1.BB.A5y) [4 Tận trung với Thục Hán](#T.E1.BA.ADn_trung_v.E1.BB.9Bi_Th.E1.BB.A5c_H.C3.A1n) [5 Cửu phạt trung nguyên?](#C.E1.BB.ADu_ph.E1.BA.A1t_trung_nguy.C3.AAn.3F) [6 Nhận định](#Nh.E1.BA.ADn_.C4.91.E1.BB.8Bnh) [7 Trong văn học](#Trong_v.C4.83n_h.E1.BB.8Dc) [8 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o) [9 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [10 Chú thích](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch)
## Thân thế[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=1)]
Khương Duy tự là
**Bá Ước** (伯約), người huyện Ký, Thiên Thuỷ . [1]
Cha ông là Khương Quýnh từng làm chức Công tào trong quận. Khi người Nhung và người Khương chống lại nhà Ngụy, Khương Quýnh bảo vệ cho thái thú và bị tử trận. Vì vậy nhà Ngụy phong cho ông làm chức Trung lang.
Cha mất sớm, Khương Duy sống với mẹ, say mê Kinh học của
[Trịnh Huyền](/w/index.php?title=Tr%E1%BB%8Bnh_Huy%E1%BB%81n&action=edit&redlink=1), làm chức Thượng kê duyên (ghi chép) trong quận, sau đó ông được làm tùng sự.
## Hàng Thục[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=2)]
Năm 228,
[Thừa tướng](/wiki/T%E1%BB%83_t%C6%B0%E1%BB%9Bng) nhà [Thục Hán](/wiki/Th%E1%BB%A5c_H%C3%A1n) là [Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) xuất quân bắc phạt, ra Kỳ Sơn lần thứ nhất. Thái thú Thiên Thuỷ là Mã Tuân dẫn ông cùng Lương Tự, Doãn Thưởng, Lương Kiều và thứ sử Ung châu là [Quách Hoài](/wiki/Qu%C3%A1ch_Ho%C3%A0i) đi tuần các nơi.
Nghe tin quân Thục đến Kỳ Sơn, Quách Hoài trở về Thượng Khuê phòng bị. Mã Tuân một mình ở lại Ký huyện xa xôi phía tây, thế cô, có ý lo sợ. Khương Duy khuyên Tuân về phòng thủ Ký huyện nhưng Tuân không nghe và có ý nghi ngờ Khương Duy, nói rằng:
*Bọn các ngươi đều không đáng tin cậy!*
Rồi Tuân nhân đêm tối bỏ chạy về Thượng Khuê với Quách Hoài. Khương Duy sau mới phát hiện ra, bèn chạy theo, nhưng đến nơi thì thành Thượng Khuê đóng cửa, không cho ông vào. Ông quay trở về Ký huyện thì Ký huyện cũng đóng cửa ngăn ông. Ông bèn chạy sang đầu hàng Gia Cát Lượng.
Thấy ông lại hàng, Gia Cát Lượng rất mừng. Nhưng sau đó
[Mã Tốc](/wiki/M%C3%A3_T%E1%BB%91c) để mất Nhai Đình nên quân Thục phải triệt thoái. Khương Duy theo quân Thục về nước và lạc mất mẹ.
Gia Cát mến tài ông, phong làm Thương tào duyện, Phụng Nghĩa tướng quân, rồi Đan Dương đình hầu khi ông mới 28 tuổi (230). Trong thư gửi Trương Duệ, Gia Cát khen ngợi tài năng của ông:
*"Khương Bá Ước là người trung thành, cần cù, suy nghĩ chín chắn… Người này đích thực là nhân vật xuất chúng về quân sự... Cái quý nhất là trong lòng anh ta vẫn còn nhà Hán..."*
Trong thời gian Gia Cát Lượng ra Kỳ Sơn đánh
[Tào Ngụy](/wiki/T%C3%A0o_Ng%E1%BB%A5y) những lần sau đó, Khương Duy đều tham gia chiến trận.
## Đánh Ngụy[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=3)]
Năm 234,
[Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) mất. Khương Duy được giao trọng trách giữ việc quân sự. Ông trở về Thành Đô nhận chức Tả giám quân, Phù Hán tướng quân, Bình Tương hầu. Trên thực tế, ông vẫn ở dưới quyền [Tưởng Uyển](/wiki/T%C6%B0%E1%BB%9Fng_Uy%E1%BB%83n).
Năm 238, Uyển được phong làm Đại tư mã thì Khương Duy được phong làm Tư mã.
Năm 243, ông lại được phong làm Trấn tây đại tướng quân, kiêm nhiệm thứ sử Kinh châu.
### Lần thứ nhất[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=4)]
Năm 247, sau khi Tưởng Uyển mất,
[Phí Vĩ](/wiki/Ph%C3%AD_Y) lên làm Thừa tướng, ông được phong làm Vệ tướng quân.
Năm đó các tộc thiểu số ở Vấn Sơn và huyện Bình Khang nổi dậy, ông thống lĩnh quân mã đi đánh dẹp, bình định hai vùng. Cùng năm, ông mang quân giao chiến với các tướng Nguỵ là Quách Hoài và Trần Thái. Tuy nhiên, ông bị bại trận tại núi Ngưu Đầu và bị thiệt vài vạn quân
### Lần thứ hai[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=5)]
Năm diên Hi thứ sáu nhà Thục, nhân lúc quân Đông Ngô thắng trận. Khương Duy cất quân đến Nam An. Ông đã dùng mưu chém được Từ Chất, vây khốn Tư Mã Chiêu trên núi Thiết Lung, nhưng bị quân Nguỵ trà trộn vào quân Khương đón đánh nên bại trận
### Lần thứ ba[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=6)]
Năm 253, Phí Vĩ mất, Khương Duy lên nắm quyền. Ông dẫn quân ra đường Bào Hãn, đối đầu với thứ sử Ung Châu là Vương Kinh. Tại đây, ông đã dùng mẹo dử quân Nguỵ đến gần sông Thao thuỷ rồi quay binh đánh vật lại, giết hơn một vạn quân. Trên đà thắng lợi, Khương Duy tiến đến đồ thành Địch Đạo, nhưng không thành công. Sau đó tướng Ngụy là Trần Thái cùng thứ sử Duyện Châu là Đặng Ngải đến giải vây, ông bị hết lương phải rút quân về
### Lần thứ tư[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=7)]
Năm 255, Khương Duy được Lưu Thiện phong làm Đại tướng. Ông chỉnh đốn binh mã, ước định ngày giờ hội quân với Hồ Tế ở Thượng Khuê nhưng Hồ Tế không đến. Khương Duy giao chiến với Đặng Ngải ở Đoạn Cốc, quân Thục bị đánh bại, thương vong khá nhiều. Vì vậy dân chúng oán hận ông, các địa phương Lũng Tây cũng nhân đó nổi loạn.
Khương Duy dẫn quân về, xin chịu tội, tự giáng chức Thừa tướng như Gia Cát Lượng từng làm khi mất Nhai Đình trước kia để lập công chuộc tội. Lưu Thiện chuẩn y giáng ông làm Hậu tướng quân, lo việc Đại tướng quân.
### Lần thứ năm[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=8)]
Năm 257, tướng Ngụy là Gia Cát Đản phản đối quyền thần Tư Mã Chiêu, làm phản ở Hoài Nam. Khương Duy nhân cơ hội đó mang quân đánh Ngụy, từ lạc Cốc đến Đạt Thẩm Lĩnh. Lúc đó ở Trường Thành của nước Ngụy có nhiều lương thảo nhưng ít quân bảo vệ. Nghe tin ông tiến đến, quân Ngụy bỏ chạy.
Tướng Ngụy là Tư Mã Vọng mang quân đến giao chiến, Đặng Ngải cũng xuất quân từ Lũng Hữu đến Trường Thành. Khương Duy thúc quân tiến đánh. Ông dựa vào sườn núi cắm trại. Tư Mã Vọng và Đặng Ngải cố thủ ở sông Vị Thuỷ, dù ông khiêu chiến nhiều lần nhưng quân Ngụy không ra.
Sang năm 258, có tin Gia Cát Đản đã thất bại truyền tới mà quân Ngụy vẫn phòng thủ vững, ông rút quân về Thành Đô, được phục chức Đại tướng quân
### Lần thứ sáu[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=9)]
Năm Cảnh Diệu thứ nhất, Khương Duy kéo quân ra Kỳ Sơn hạ trại. Ông đã liên tục giao đấu và đánh thăng Đặng Ngải nhiều trận. Đặng Ngải sai người vào Thành Đô kết liên với Hoàng Hạo, phao tin đồn rằng Khương Duy có bụng tạo phản. Hậu chủ Lưu Thiện liền giáng chiếu triệu Khương Duy trở về.
### Lần thứ bảy[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=10)]
Nhân dịp Tư Mã Chiêu giết nguỵ chủ Tào Mao, Khương Duy cất Mười lăm vạn quân chia làm ba đường. Trương Dực đi ra Lạc Cốc, Liêu Hoá đi lối ra hang Tí Ngọ. Duy ra hang Tà Cốc Ba mặt cung kéo đến Kỳ Sơn Đặng Ngải liền sai Vương Quán giả làm cháu Vương Kinh (Vương Kinh bị giết bởi Tư Mã Chiêu) đến hàng Khương Duy với mục đích làm nội ứng. Tuy nhiên, mưu kế này nhanh chóng bị phát giác. Khương Duy năm rõ giờ giấc liền đổi ngày hẹn rồi đem quân phục sẵn trong hang Đàm Sơn vây đánh Đặng Ngải. Đặng Ngải bị đánh bại, thiệt hại nhiều quân, chuyến này Khương Duy tuy thắng nhưng bị phá mất lương thảo đường sàn do Vương Quán liều chết đốt bỏ. Cho nên ông đành phải rút quân về để đón đánh và giết chết Vương Quán
### Lần thứ tám[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=11)]
Khương Duy nghiên cứu địa thế nước Thục, đề ra sách lược mới là
*"liễm binh tụ cốc"* (thu quân tập hợp lương thảo), tức là phòng thủ, thu hết lương thảo vào Hán Thành và Lạc Thành khiến quân địch không có lương, nhân thời cơ quân địch vào sâu nội địa để tập kích, quấy rối. Khi quân địch đi xa thiếu lương sẽ nguy cấp và quân Thục sẽ đồng thời phản công.
Năm 262, Khương Duy mang quân ra khỏi Hán Thành đánh Ngụy, bị
[Đặng Ngải](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ng%E1%BA%A3i) đánh bại, phải lui quân về Đạp Trung . [2]
Khi đó trong triều đình, Hậu chủ
[Lưu Thiện](/wiki/L%C6%B0u_Thi%E1%BB%87n) tin dùng hoạn quan [Hoàng Hạo](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A1o), bỏ việc chính sự. Khương Duy rất bất mãn, muốn xin Lưu Thiện giết Hạo không được. Lưu Thiện lại nói việc đó với Hạo và bắt Hạo xin lỗi ông. Ông lo rằng Hạo sẽ trả thù, nên xin ra trấn thủ Đạp Trung.
## Tận trung với Thục Hán[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=12)]
Lần thứ 9 Khương Duy đương đầu với quân Ngụy không phải là đánh vào đất Ngụy mà ông chống cuộc tây tiến của quân Ngụy. Đây cũng là cuộc chiến cuối cùng của Khương Duy.
### Chống Chung Hội[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=13)]
Năm 263, quyền thần
[Tư Mã Chiêu](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Chi%C3%AAu) sau khi dẹp bỏ hầu hết các lực lượng chống đối bèn tính việc đánh Thục, sai [Chung Hội](/wiki/Chung_H%E1%BB%99i) và [Đặng Ngải](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7ng_Ng%E1%BA%A3i) chia đường tây tiến.
Khương Duy ở Đạp Trung được tin, bèn viết biểu về triều, đề nghị Lưu Thiện điều động
[Trương Dực](/wiki/Tr%C6%B0%C6%A1ng_D%E1%BB%B1c), [Liêu Hóa](/wiki/Li%C3%AAu_H%C3%B3a) bảo vệ Dương An và Âm Bình. Nhưng Lưu Thiện tin theo Hoàng Hạo, không nghe theo những tờ thư của ông, nên quân Thục không được điều động đi phòng thủ.
Đến khi Đặng Ngải sắp kéo đến Đạp Trung, Chung Hội sắp tiến vào Lạc Cốc, triều đình Thục Hán mới cho Trương Dực,
[Đổng Quyết](/wiki/%C4%90%E1%BB%95ng_Quy%E1%BA%BFt) dẫn quân tới Dương An lập trại tiếp ứng.
Liêu Hóa tiến đến Âm Bình, nghe tin tướng Ngụy là Gia Cát Tự đến Đình Uy, nên dừng lại chờ đón đánh.
Khương Duy nghe tin 2 cánh đại quân Chung Hội, Đặng Ngải tiến vào, bèn lui về phía đông, trên đường rút lui ông bị Đặng Ngải truy kích. Lúc đó Gia Cát Tự cũng chiếm được Vũ Đô, đến gần Âm Bình, cắt đường rút lui của ông. Ông bị dồn vào Khổng U Cốc
. Ông dùng mưu lừa Gia Cát Tự, đốt đầu phía bắc cầu Âm Bình, Tự vội chạy qua phía bắc để chặn, ông bèn mau chóng qua cầu mà sang. [3]
Khương Duy gặp viện binh của Liêu Hóa. Ông lệnh cho Liêu Hóa ở lại Âm Bình chống quân Ngụy, còn mình mang quân ra đánh Chung Hội.
Hội tấn công dữ dội vào Hán Trung và Lạc Thành. Tướng giữ ải Dương Quan là Tưởng Thư đầu hàng, để mặc phó tướng Phó Thiêm tử trận. Hội tấn công Lạc Thành không hạ được, nhưng lại nghe tin một cánh quân của mình đã chiếm được Quan Khẩu nên theo đường đó tiến vào.
Khương Duy, Liêu Hóa bỏ Âm Bình rút lui, gặp Đổng Quyết và Trương Dực vừa kéo đến Hán Thọ. Ông cùng các tướng họp quân rút về Kiếm Các cầm cự với Chung Hội.
Chung Hội viết thư dụ hàng Khương Duy. Ông không trả lời mà lập trại bố phòng. Hai bên giữ nhau khá lâu, quân Ngụy đi đánh đường xa, vận chuyển lương thảo khó khăn nên Hội bị thiếu lương. Chung Hội lo sợ xảy ra bất trắc nên toan tính chuyện rút quân.
Nhưng trong khi Chung Hội bắt đầu nản chí thì Đặng Ngải lại đi tắt theo đường núi Âm Bình, vượt qua Cảnh Cốc, đánh bại tướng Thục là
[Gia Cát Chiêm](/wiki/Gia_C%C3%A1t_Chi%C3%AAm) ở Miên Trúc rồi tiến thẳng vào Thành Đô. Hậu chủ Lưu Thiện bó tay ra hàng Đặng Ngải.
Khương Duy sai dò tin tức ở Thành Đô, thấy tin đồn lung tung. Vừa có tin Lưu Thiện cố thủ ở Thành Đô, lại có tin Lưu Thiện chạy về Kiến Ninh (Jian Ning)phía nam, lại có tin khác là chạy sang
[Đông Ngô](/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Ng%C3%B4). Do tin tức không chuẩn, ông bèn lui quân từ Quảng Hán về Thê Huyện. Trên đường đi vừa nghe ngóng tin tức vừa tính việc quân.
### Trá hàng Chung Hội[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=14)]
Không lâu sau, có thư của Lưu Thiện ở chỗ Đặng Ngải gửi tới, lệnh cho ông đầu hàng. Khương Duy đau lòng đành phải phụng chiếu. Các tướng sĩ dưới quyền ông vô cùng tức giận, lấy gươm chém xuống đá mà than vãn vì Lưu Thiện không đánh địch đã hàng. Biết Chung Hội và Đặng Ngải có mâu thuẫn, tranh công đánh Thục, ông quyết định đến trá hàng Chung Hội để tìm cơ hội khôi phục nước Thục.
Khi được Chung Hội hỏi vì sao đến hàng muộn, ông chảy nước mắt tỏ ý đau xót nói rằng như vậy đã là sớm. Chung Hội mến tài và lòng trung của ông, nên hậu đãi ông và các tướng Thục. Hội cho ông đi cùng xe, ngồi cùng bàn ăn. Hội rất khâm phục tài Khương Duy, tâm sự với Trưởng sử
[Đỗ Dự](/wiki/%C4%90%E1%BB%97_D%E1%BB%B1) rằng nhân tài nước Ngụy như [Gia Cát Đản](/wiki/Gia_C%C3%A1t_%C4%90%E1%BA%A3n), [Hạ Hầu Huyền](/wiki/H%E1%BA%A1_H%E1%BA%A7u_Huy%E1%BB%81n) không bằng ông . [4]
Chung Hội tranh công đánh Thục với Đặng Ngải, vu cho Ngải làm phản, sai
[Vệ Quán](/wiki/V%E1%BB%87_Qu%C3%A1n) bắt Ngải, định nhân Ngải giết Quán thì Hội sẽ có cớ đánh. Nhưng Vệ Quán tự dùng mưu bắt sống được cha con Đặng Ngải nộp cho Chung Hội. Hội sai giải Ngải về [Lạc Dương](/wiki/L%E1%BA%A1c_D%C6%B0%C6%A1ng) rồi cùng Khương Duy tiến vào Thành Đô.
Biết Chung Hội có ý phản
[Tư Mã Chiêu](/wiki/T%C6%B0_M%C3%A3_Chi%C3%AAu) để tranh giành thiên hạ, Khương Duy lấy gương [Văn Chủng](/wiki/V%C4%83n_Ch%E1%BB%A7ng), [Hàn Tín](/wiki/H%C3%A0n_T%C3%ADn) ra nói với Hội để kích động. Chung Hội nghe theo, quyết định làm phản.
Chung Hội muốn giao cho ông 5 vạn quân tiến ra Tà Cốc, còn mình dẫn đại quân theo sau để đánh vào Lạc Dương tranh thiên hạ với họ Tư Mã. Thế nhưng Tư Mã Chiêu cũng trù liệu Hội làm phản nên đã dồn đại quân đến
[Tràng An](/wiki/Tr%C3%A0ng_An), sai [Giả Sung](/wiki/Gi%E1%BA%A3_Sung) lén đến Tà Cốc, đóng quân ở Lạc Thành. Hội biết mình đã bị Chiêu nghi ngờ, bèn mượn cớ Ngụy thái hậu họ Quách có thư sai mình đánh quyền thần Tư Mã Chiêu để ra lệnh các tướng phản lại Chiêu. Các tướng Ngụy không nghe theo, Chung Hội liền sai giam cả lại, rồi cho những người thân tín nắm binh quyền.
Khương Duy thấy thời cơ đã tới, ông kích động cho Hội giết các tướng Ngụy, rồi sẽ tìm cơ hội giết chết Chung Hội để khôi phục nhà Hán. Ông viết mật thư gửi cho
[Lưu Thiện](/wiki/L%C6%B0u_Thi%E1%BB%87n) nói rằng : [5] *"Bệ hạ hãy nhẫn nhục ít ngày, thần muốn làm xã tắc biến nguy thành an".*
Trong các tướng bị giam, Hồ Liệt có con là Hồ Uyên đang ở ngoài. Uyên được cha mật báo cho biết việc làm của Chung Hội, bèn ngầm dẫn quân bản bộ cùng Vệ Quán đánh vào
[Thành Đô](/wiki/Th%C3%A0nh_%C4%90%C3%B4), cứu các tướng Ngụy ra. Hồ Liệt trong ngục cũng phao tin rằng Chung Hội chỉ tin tưởng Khương Duy và định chôn sống tất cả quân Ngụy. Vì vậy các tướng sĩ nước Ngụy đều nổi giận, tập hợp binh mã đánh Chung Hội. Khương Duy và Chung Hội không chống nổi cuộc nổi dậy của các tướng Ngụy nên đều bị chết ở Thành Đô đầu năm 264. Ông bị mổ bụng và mọi người thấy quả [mật](/wiki/M%E1%BA%ADt) to lớn khác thường.
Khương Duy mất năm 62 tuổi. Họ hàng ông sau đó cũng bị giết.
Sách
*Hoa Dương Quốc chí* cho rằng Khương Duy xui [Chung Hội](/wiki/Chung_H%E1%BB%99i) giết hết cả 10 vạn quân Ngụy và được Chung Hội nghe theo, nhưng các sử gia hiện nay cho rằng điều đó không thực tế vì không thể dễ dàng thực hiện được, mà ý định của Khương Duy chỉ giết các tướng Ngụy; do Hồ Liệt phao tin đồn phóng đại lên rằng Chung Hội muốn giết hết họ , làm cho các binh sĩ Tào Ngụy sớm biết tin và bị kích động mạnh nên cùng nhau hành động phản kháng; chính lời đồn của Hồ Liệt làm hỏng mưu kế của Khương Duy [6] . [[5]](#cite_note-ReferenceA-5)
## Cửu phạt trung nguyên?[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=15)]
Từ năm 247, Khương Duy ra quân đánh Ngụy. Việc
[Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) ra Kỳ Sơn 6 lần trước đây được [Tam Quốc Diễn Nghĩa](/wiki/Tam_qu%E1%BB%91c_di%E1%BB%85n_ngh%C4%A9a) gọi là *Lục xuất Kỳ Sơn*, còn Khương Duy đánh Ngụy được gọi là *Cửu phạt trung nguyên*. Theo các sử gia Trung Quốc, *"Cửu phạt trung nguyên"* chỉ chính xác đúng 1 chữ "cửu", còn 3 chữ sau không chính xác: *Phạt*: Trong 9 lần đánh nhau với quân Ngụy, không phải tất cả các lần ông chủ động ra quân, mà có lần đánh trong thế bị động. *: Cả 9 lần ông dùng binh đều không phải tại các địa điểm thuộc trung nguyên (vùng trung tâm Trung Quốc)* [Trung nguyên](/wiki/Trung_nguy%C3%AAn) . Khương Duy chỉ đánh vào vùng biên viễn phía tây nước Ngụy. Vì nhà Tào Ngụy cai trị trung nguyên nên việc "đánh Ngụy" được gọi là [[7]](#cite_note-7) *đánh trung nguyên*.
## Nhận định[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=16)]
Khương Duy xuất thân là tướng nước Ngụy nhưng gần như cả cuộc đời ông phục vụ nước Thục.
[Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) đã nhìn nhận đúng về lòng trung thành với [nhà Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) của Khương Duy ngay trong thời gian đầu.
Khương Duy có tài kiêm văn võ, có chí lập công danh, cả đời ông sống cần cù tiết kiệm – giống như phong cách của Gia Cát Lượng. Người đồng liêu của ông là
[Khước Chính](/wiki/Kh%C6%B0%E1%BB%9Bc_Ch%C3%ADnh) – đã theo Hậu chủ Lưu Thiện sang hàng Ngụy - có nhân định về ông như sau: *"Khương Bá Ước nắm quyền thượng tướng, dưới một người trên vạn người, vậy mà nhà cửa ông lại sơ sài cũ nát, trong nhà cũng không có vật gì quý giá. Ông không có vợ bé, không có thê thiếp thân cận, hậu đường không có đàn sáo hát ca, quần áo chỉ cần đủ mặc, xe ngựa chỉ cần chỉnh tề, không hề có yêu cầu cao xa gì. Việc ăn uống của ông cũng rất hạn chế, không thừa không thiếu là được. Triều đình cung cấp vật dụng tiền nong cho ông, ông liền phân phát hết... Mọi người cho rằng Khương Duy đầu hàng hai nơi, mình thì bị giết, tông tộc bị diệt, vì vậy chỉ trích ông mà không suy xét các mặt khác của ông. Đó chính là theo nghĩa "khen chê" của* [Kinh Xuân Thu](/wiki/Kinh_Xu%C3%A2n_Thu)mà nêu cao. Con người Khương Duy học không biết mỏi, tiết kiệm hết mình, thật đáng cho muôn đời học tập" . [[8]](#cite_note-8)
Bàn về cái chết của ông, đời sau có cách nhìn nhận khác nhau. Tôn Thịnh tỏ ý bài bác, cho rằng Khương Duy là bất trung, bất nghĩa
, và có thêm nhận xét: [5] *Tiến không được, lùi không thống lĩnh được chư tướng, không bảo vệ được vua Thục, kế sách xây dựng đất nước đi ngược với thời thế, làm nước hèn yếu* . [[9]](#cite_note-9)
Các sử gia Trung Quốc hiện đại coi nhận định của Tôn Thịnh là hoàn toàn sai lầm. Khương Duy phải sang hàng Thục vì bị ngăn đường về nhà, buộc phải đầu hàng nước địch, không thể coi là bất nghĩa; nước mất nhưng không chết theo ngay, một là vì vâng lệnh Hậu chủ Lưu Thiện, hai là vì mưu kế khôi phục, không thể nói là ông không trung
. [5] [Bùi Tùng Chi](/w/index.php?title=B%C3%B9i_T%C3%B9ng_Chi&action=edit&redlink=1) có ý kiến khác về cái chết của ông: *Lúc đó Chung Hội đã đến Kiếm Các, Khương Duy và các tướng chống trả quyết liệt... Hội không có cách nào tiến, đã chuẩn bị lui quân, thiếu chút nữa thì Khương Duy lập được đại công bảo vệ nước Thục. Không ngờ Đặng Ngải ngầm đi đường Âm Bình,... Thành Đô tự vỡ… Nếu Khương Duy về chi viện cho* [Thành Đô](/wiki/Th%C3%A0nh_%C4%90%C3%B4), [Chung Hội](/wiki/Chung_H%E1%BB%99i)sẽ tập kích đằng sau. Vì vậy nếu trách Khương Duy không bảo vệ được Thục chủ, thật là làm khó cho người… Sau đó Chung Hội… mưu làm việc lớn, giao binh lính cho Khương Duy, dùng ông làm tiền khu. Nếu sự việc không bị vỡ lở, việc ấy thành công… thì khôi phục lại Thục Hán đâu phải chuyện khó... Ta không nên vì sự việc không tiến triển như dự kiến mà cho rằng mưu Khương Duy không tốt. Thử nghĩ, nếu xưa kia [Điền Đan](/wiki/%C4%90i%E1%BB%81n_%C4%90an)định kế xong nhưng cơ hội không tốt mà không thành công thì lẽ nào lại nói Điền Đan ngu xuẩn, đần độn hay sao? . [[10]](#cite_note-ReferenceB-10)
Các sử gia Trung Quốc coi những ý kiến của Bùi Tùng Chi và Khước Chính về ông là
*"tận tình tận lý, đủ thuyết phục người"* . Cái chết của ông được cảm thán là [10] *"rất đáng tiếc, rất đáng thương"* . [[5]](#cite_note-ReferenceA-5)
## Trong văn học[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=17)]
Trong tác phẩm
[Tam Quốc Diễn Nghĩa](/wiki/Tam_qu%E1%BB%91c_di%E1%BB%85n_ngh%C4%A9a), Khương Duy được mô tả tương đối sát thực với chân dung ngoài đời, tận trung với nhà Thục Hán. [La Quán Trung](/wiki/La_Qu%C3%A1n_Trung) khi đề cập tới việc ông về theo hàng Thục đã hư cấu ra tình tiết: [Gia Cát Lượng](/wiki/Gia_C%C3%A1t_L%C6%B0%E1%BB%A3ng) mến tài ông và muốn thu phục nên đã giương bẫy sai người đóng giả làm Khương Duy làm những điều phản nghịch khiến Mã Tuân nghi ngờ ông và dồn ông vào chỗ buộc phải sang hàng Thục. Điều đó khác với sử sách: Mã Tuân đã nghi ngờ ông và sợ ông ngay từ đầu.
Trong bài ca tóm tắt truyện Tam Quốc Diễn Nghĩa ở cuối sách, La Quán Trung nói về việc 9 lần ra quân đánh Ngụy của ông:
*Khương Duy cậy sức làm già* *Chín phen đánh Ngụy kể đà uổng công!*
Về cái chết của ông, La Quán Trung mô tả, khi đang đánh giết các tướng Ngụy chống lại ở Thành Đô cùng Chung Hội thì ông bị đau bụng dữ dội không chiến đấu được nữa nên kiệt sức và tự vẫn. La Quán Trung cũng mô tả khi chết Khương Duy bị quân Ngụy mổ bụng, thấy quả mật to như quả trứng gà.
La Quán Trung có bài thơ viếng Khương Duy như sau:
*Anh tài người Ký huyện* *Hào kiệt đất Lương châu* *Con cháu dòng Khương Thượng* [[11]](#cite_note-11) *Học theo lối Vũ hầu* [[12]](#cite_note-12) *Mật lớn, gan ai địch?* *Lòng trung vững một màu* *Thương thay khi tự vẫn* *Xiết bao nỗi thảm sầu!*
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=18)]
- Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân (2002),
*Tướng soái cổ đại Trung Hoa*, tập 1, Nhà xuất bản Lao động
- Lê Đông Phương (2007),
*Kể chuyện Tam Quốc*, Nhà xuất bản Đà Nẵng
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=19) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=19)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&veaction=edit&vesection=20) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Kh%C6%B0%C6%A1ng_Duy&action=edit§ion=20)] **Nay là phía đông Hợp Cốc,** [^](#cite_ref-1) [Cam Túc](/wiki/Cam_T%C3%BAc) **Phía tây huyện Đa Khúc, nam Mân huyện thuộc Cam Túc** [^](#cite_ref-2) **Nay thuộc vùng ngoài Bạch Lang Giang, bến nước Khổng U, huyện Vũ Đô,** [^](#cite_ref-3) [Cam Túc](/wiki/Cam_T%C3%BAc) **Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 429** [^](#cite_ref-4)
- ^
**a** **ă** **â** **b** [Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 430](#cite_ref-ReferenceA_5-4) **c** **Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 596** [^](#cite_ref-6) **Lê Đông Phương, sách đã dẫn, tr 426** [^](#cite_ref-7) **Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 694** [^](#cite_ref-8) **Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 693** [^](#cite_ref-9)
- ^
**a** [Trịnh Phúc Điền, Khả Vĩnh Quyết, Dương Hiệu Xuân, sách đã dẫn, tr 693-694](#cite_ref-ReferenceB_10-1) **ă** **Tức là Khương Tử Nha –** [^](#cite_ref-11) [Lã Vọng](/wiki/Kh%C6%B0%C6%A1ng_T%E1%BB%AD_Nha), công thần khai quốc [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu). Vì Khương Duy cùng họ Khương với Tử Nha nên tác giả cho rằng ông là dòng dõi Lã Vọng **Tức Gia Cát Lượng** [^](#cite_ref-12)

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Set-Cookie: GeoIP=US:VA:Ashburn:39.02:-77.54:v4; Path=/; secure; Domain=.wikipedia.org

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

P3P: CP="This is not a P3P policy! See https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:CentralAutoLogin/P3P for more info."

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Content-Language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

X-Cache: cp1065 hit(1), cp1067 frontend miss(0)

Vary: Accept-Encoding,Cookie,Authorization

Accept-Ranges: bytes

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


text:
Lesaka
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Lesaka là một đô thị trong tỉnh và cộng đồng tự trị Navarre, Tây Ban Nha. Đô thị này có diện tích là 54,7 ki-lô-mét vuông, dân số năm 2009 là 2808 người với mật độ 21,33 người/km². Cự ly so với tỉnh lỵ là 75 km.

markdown:
# Lesaka
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|Lesaka
|
Lesaka
Lesaca
|
|![]()
|
|![]()
**Cờ hiệu** ![ Ấn chương chính thức của](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Escudo_de_Lesaka.svg/100px-Escudo_de_Lesaka.svg.png)
![ Ấn chương chính thức của](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Escudo_de_Lesaka.svg/100px-Escudo_de_Lesaka.svg.png)
**Ấn chương** ![ Vị trí của Lesaca](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Navarra_-_Mapa_municipal_Lesaka.svg/250px-Navarra_-_Mapa_municipal_Lesaka.svg.png)
![ Vị trí của Lesaca](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Navarra_-_Mapa_municipal_Lesaka.svg/250px-Navarra_-_Mapa_municipal_Lesaka.svg.png)
Vị trí của Lesaca
[Quốc gia](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_qu%E1%BB%91c_gia) ![ ](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/Flag_of_Spain.svg/23px-Flag_of_Spain.svg.png)
[Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Vùng](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) ![ Bandera de Navarra.svg](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bandera_de_Navarra.svg/20px-Bandera_de_Navarra.svg.png)
![ Bandera de Navarra.svg](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Bandera_de_Navarra.svg/20px-Bandera_de_Navarra.svg.png)
[Navarra](/wiki/Navarra) [Quận](/wiki/Qu%E1%BA%ADn)( *comarca*) [Cinco Villas](/w/index.php?title=Cinco_Villas_(Navarra)&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Th%E1%BB%8B_tr%C6%B0%E1%BB%9Fng) [PNV](/w/index.php?title=PNV&action=edit&redlink=1)) 2(2,110 mi 2) [Độ cao](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) 2(0/mi 2) [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/UTC%2B1)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)) [DST](/wiki/Quy_%C6%B0%E1%BB%9Bc_gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_h%C3%A8)) [CEST](/wiki/UTC%2B2)( [UTC+2](/wiki/UTC%2B2)) [Mã bưu chính](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_T%C3%A2y_Ban_Nha&action=edit&redlink=1) [Tên gọi dân cư](/w/index.php?title=T%C3%AAn_g%E1%BB%8Di_d%C3%A2n_c%C6%B0&action=edit&redlink=1) [www.lesaka.net](http://www.lesaka.net/) **Lesaka** là một đô thị trong [tỉnh](/wiki/T%E1%BB%89nh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) và [cộng đồng tự trị](/wiki/V%C3%B9ng_h%C3%A0nh_ch%C3%ADnh_(T%C3%A2y_Ban_Nha)) [Navarre](/wiki/Navarra), [Tây Ban Nha](/wiki/T%C3%A2y_Ban_Nha). Đô thị này có diện tích là 54,7 [ki-lô-mét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), dân số năm 2009 là 2808 người với mật độ 21,33 người/km². Cự ly so với tỉnh lỵ là 75 km.

X-Cache: cp1052 hit(1), cp1067 frontend miss(0)


text:
Luigi Pirandello
Luigi Pirandello (28 tháng 6 năm 1867 – 10 tháng 12 năm 1936) là nhà văn, nhà viết kịch Ý đoạt giải Nobel Văn học năm 1934.
Tiểu sử[sửa | sửa mã nguồn]
Luigi Pirandello là con thứ hai trong số sáu người con của một gia đình tư sản chủ mỏ lưu huỳnh. Tài năng văn học của ông thể hiện khá sớm. Khi còn học phổ thông, Pirandello đã làm thơ và viết một vở bi kịch có nhan đề Barbaro (về sau bị thất lạc). Năm 1887, ông vào học ngành ngữ văn ở Đại học Palermo và Đại học Roma. Không hài lòng với trình độ giảng dạy ở đây, ông chuyển sang Đại học Bonn học và nhận chứng chỉ tốt nghiệp vào năm 1891. Năm 1889, ông xuất bản tập thơ đầu tiên Mal Giocondo (Nỗi đau sung sướng). Trở về Roma năm 1892, Pirandello cộng tác với các tạp chí văn học và công bố nhiều tập thơ, trong đó có Elegie Renane (Những bi ca trên sông Rhein). Năm 1894 ông kết hôn với Maria Antonietta Portulano. Năm 1898 ông bắt đầu viết kịch và đứng ra thành lập hẳn một đoàn kịch.
Từ 1897 đến 1922, Luigi Pirandello giảng dạy mĩ học và văn học ở viện Magistere Femminile tại Roma. Năm 1901 ông xuất bản tiểu thuyết đầu tiên L'esclusa (Người đàn bà bị ruồng bỏ). Năm 1903, gia đình phá sản vì lụt phá sập hầm mỏ, vợ mắc bệnh tâm thần nặng, nhưng ông vẫn tiếp tục sáng tác; cuốn tiểu thuyết thứ ba Il fu Mattia Pascal (Mittia Pascal quá cố, 1904) đã mang lại cho Pirandello thành công lớn. Từ năm 1915, ông gần như dành toàn bộ thời gian cho sáng tác kịch (trong 6 năm 1915-1921 ông viết 16 vở kịch và tất cả đều được trình diễn). Các tác phẩm của Pirandello mang khuynh hướng duy thực, đi sâu vào tâm lí, miêu tả nỗi đau khổ của con người. Vở kịch Sei personaggi in cerca d'autore (Sáu nhân vật đi tìm tác giả) viết năm 1921 thực sự tạo cú thúc quyết định cho sự phát triển của sân khấu hiện đại.
Tên tuổi của Luigi Pirandello không chỉ được biết đến ở Ý mà ở toàn châu Âu. Năm 1924, ông gia nhập đảng phát xít và với sự giúp đỡ của Benito Mussolini đã sáng lập và trở thành giám đốc Nhà hát Nghệ thuật Quốc gia Ý. Năm 1926, ông viết xong tiểu thuyết cuối cùng Uno, nessuno e centomila (Một, không và mười vạn). Năm 1928, nhà hát của ông phải đóng cửa vì lí do tài chính. Những năm sau đó Pirandello đi du lịch và sống nhiều ở nước ngoài. Năm 1934 ông nhận giải Nobel. Luigi Pirandello mất tại Roma.
Tác phẩm[sửa | sửa mã nguồn]
- Mal Giocondo (Nỗi đau sung sướng, 1889), tập thơ
- Elegie Renane (Những bi ca trên sông Rhein, 1892), thơ
- Amori senza amore (Những mối tình yêu không có tình yêu, 1894), tập truyện
- L'esclusa (Người đàn bà bị ruồng bỏ, 1901), tiểu thuyết
- Il dovere del medico (Nghĩa vụ thầy thuốc, 1902), kịch
- Il fu Mattia Pascal (Mattia Pascal quá cố, 1904), tiểu thuyết
- Arte e scienza (Khoa học và nghệ thuật, 1908), tiểu luận
- L'Umorismo (Cái hài, 1908), tiểu luận
- La morsa (Vết cắn, 1910), kịch
- Lumie di Sicilia (Những quả chanh Sicilia, 1911), kịch
- I vecchi e i giovani (Những người già và những người trẻ, 1913), tiểu thuyết
- Se non cosi (Nếu điều đó không như thế, 1915), kịch
- Sigria (Hạ gục, 1916), tiểu thuyết
- La giara (Vòng lục lạc, 1917), kịch
- Liolà (1917), kịch
- Cosi è (se vi pare) (Điều đó như thế (nếu các anh thấy vậy), 1918), kịch
- Pensaci, Giacomino (Hãy suy nghĩ, Giacomio!, 1920), kịch
- Tutto per bene (Theo cách tốt, 1920), kịch
- Ciascuno a suo modo (Mỗi người theo một cách, 1924), kịch
- Uno, nessuno e centomila' (Một, không và mười vạn, 1926), tiểu thuyết
- Questa sera si recita a soggetto (Hôm nay chúng ta ứng diễn, 1929), kịch
- Come tu mi vuoi (Anh muốn em như thế nào, 1930), kịch
- Maschere nude (Lõa thể, 1918-1935), kịch
- Enrico IV, 1922), kịch
- Vestire gli ignudi (Những người ở trần đang mặc quần áo, 1923), kịch
- La vita che ti diedi (Cuộc sống ta trao cho con, 1924), kịch
- Sei personaggi in cerca d'autore (Sáu nhân vật đi tìm tác giả, 1921), kịch
- Novelle per un anno (Chuyện cho một năm, 1932-1937), tập truyện
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- The complete works of Pirandello in Italian and English section
- Presentation for Nobel Prize
- his bold and ingenious revival of dramatic and scenic art

markdown:
# Luigi Pirandello
**Luigi Pirandello** (28 tháng 6 năm 1867 – 10 tháng 12 năm 1936) là [nhà văn](/wiki/Nh%C3%A0_v%C4%83n), nhà viết kịch [Ý](/wiki/%C3%9D) đoạt [giải Nobel Văn học](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_h%E1%BB%8Dc) năm 1934.
## Tiểu sử[
[sửa](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&action=edit§ion=1)]
Luigi Pirandello là con thứ hai trong số sáu người con của một gia đình tư sản chủ mỏ
[lưu huỳnh](/wiki/L%C6%B0u_hu%E1%BB%B3nh). Tài năng văn học của ông thể hiện khá sớm. Khi còn học phổ thông, Pirandello đã làm thơ và viết một vở bi kịch có nhan đề *Barbaro* (về sau bị thất lạc). Năm 1887, ông vào học ngành ngữ văn ở [Đại học Palermo](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Palermo) và [Đại học Roma](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Roma&action=edit&redlink=1). Không hài lòng với trình độ giảng dạy ở đây, ông chuyển sang [Đại học Bonn](/wiki/%C4%90%E1%BA%A1i_h%E1%BB%8Dc_Bonn) học và nhận chứng chỉ tốt nghiệp vào năm 1891. Năm 1889, ông xuất bản tập thơ đầu tiên *Mal Giocondo* (Nỗi đau sung sướng). Trở về [Roma](/wiki/Roma) năm 1892, Pirandello cộng tác với các tạp chí văn học và công bố nhiều tập thơ, trong đó có *Elegie Renane* (Những bi ca trên sông [Rhein](/wiki/Rhine)). Năm 1894 ông kết hôn với [Maria Antonietta Portulano](/w/index.php?title=Maria_Antonietta_Portulano&action=edit&redlink=1). Năm 1898 ông bắt đầu viết kịch và đứng ra thành lập hẳn một đoàn kịch.
Từ 1897 đến 1922, Luigi Pirandello giảng dạy mĩ học và văn học ở viện
[Magistere Femminile](/w/index.php?title=Magistere_Femminile&action=edit&redlink=1) tại Roma. Năm 1901 ông xuất bản tiểu thuyết đầu tiên *L'esclusa* (Người đàn bà bị ruồng bỏ). Năm 1903, gia đình phá sản vì lụt phá sập hầm mỏ, vợ mắc bệnh tâm thần nặng, nhưng ông vẫn tiếp tục sáng tác; cuốn tiểu thuyết thứ ba *Il fu Mattia Pascal* (Mittia Pascal quá cố, 1904) đã mang lại cho Pirandello thành công lớn. Từ năm 1915, ông gần như dành toàn bộ thời gian cho sáng tác kịch (trong 6 năm 1915-1921 ông viết 16 vở kịch và tất cả đều được trình diễn). Các tác phẩm của Pirandello mang khuynh hướng duy thực, đi sâu vào tâm lí, miêu tả nỗi đau khổ của con người. Vở kịch *Sei personaggi in cerca d'autore* (Sáu nhân vật đi tìm tác giả) viết năm 1921 thực sự tạo cú thúc quyết định cho sự phát triển của sân khấu hiện đại.
Tên tuổi của Luigi Pirandello không chỉ được biết đến ở Ý mà ở toàn
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u). Năm 1924, ông gia nhập đảng phát xít và với sự giúp đỡ của [Benito Mussolini](/wiki/Benito_Mussolini) đã sáng lập và trở thành giám đốc [Nhà hát Nghệ thuật Quốc gia Ý](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_h%C3%A1t_Ngh%E1%BB%87_thu%E1%BA%ADt_Qu%E1%BB%91c_gia_%C3%9D&action=edit&redlink=1). Năm 1926, ông viết xong tiểu thuyết cuối cùng *Uno, nessuno e centomila* (Một, không và mười vạn). Năm 1928, nhà hát của ông phải đóng cửa vì lí do tài chính. Những năm sau đó Pirandello đi du lịch và sống nhiều ở nước ngoài. Năm 1934 ông nhận [giải Nobel](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel). Luigi Pirandello mất tại Roma.
## Tác phẩm[
[sửa](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&action=edit§ion=2)] *Mal Giocondo*(Nỗi đau sung sướng, 1889), tập thơ *Elegie Renane*(Những bi ca trên sông Rhein, 1892), thơ *Amori senza amore*(Những mối tình yêu không có tình yêu, 1894), tập truyện *L'esclusa*(Người đàn bà bị ruồng bỏ, 1901), tiểu thuyết *Il dovere del medico*(Nghĩa vụ thầy thuốc, 1902), kịch *Il fu Mattia Pascal*(Mattia Pascal quá cố, 1904), tiểu thuyết *Arte e scienza*(Khoa học và nghệ thuật, 1908), tiểu luận *L'Umorismo*(Cái hài, 1908), tiểu luận *La morsa*(Vết cắn, 1910), kịch *Lumie di Sicilia*(Những quả chanh Sicilia, 1911), kịch *I vecchi e i giovani*(Những người già và những người trẻ, 1913), tiểu thuyết *Se non cosi*(Nếu điều đó không như thế, 1915), kịch *Sigria*(Hạ gục, 1916), tiểu thuyết *La giara*(Vòng lục lạc, 1917), kịch *Liolà*(1917), kịch *Cosi è (se vi pare)*(Điều đó như thế (nếu các anh thấy vậy), 1918), kịch *Pensaci, Giacomino*(Hãy suy nghĩ, Giacomio!, 1920), kịch *Tutto per bene*(Theo cách tốt, 1920), kịch *Ciascuno a suo modo*(Mỗi người theo một cách, 1924), kịch *Uno, nessuno e centomila' (Một, không và mười vạn, 1926), tiểu thuyết* *Questa sera si recita a soggetto*(Hôm nay chúng ta ứng diễn, 1929), kịch *Come tu mi vuoi*(Anh muốn em như thế nào, 1930), kịch *Maschere nude*(Lõa thể, 1918-1935), kịch *Enrico IV*, 1922), kịch *Vestire gli ignudi*(Những người ở trần đang mặc quần áo, 1923), kịch *La vita che ti diedi*(Cuộc sống ta trao cho con, 1924), kịch *Sei personaggi in cerca d'autore*(Sáu nhân vật đi tìm tác giả, 1921), kịch *Novelle per un anno*(Chuyện cho một năm, 1932-1937), tập truyện
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&action=edit§ion=3)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Luigi_Pirandello&action=edit§ion=4)] [The complete works of Pirandello in Italian and English section](http://www.pirandelloweb.com/) [Presentation for Nobel Prize](http://www.nobel.se/literature/laureates/1934/press.html) [his bold and ingenious revival of dramatic and scenic art](http://www.angelfire.com/ego2/olko/cgi-bin/pirandello-press.html) **Những người đoạt** [giải Nobel](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_Nobel) [Văn học](/wiki/Nh%E1%BB%AFng_ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%91o%E1%BA%A1t_gi%E1%BA%A3i_Nobel_V%C4%83n_ch%C6%B0%C6%A1ng)(1926-1950)
|
|
1926:
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1054 miss(0), cp1067 frontend miss(0)


text:
Mertesdorf
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Mertesdorf là một đô thị thuộc huyện Trier-Saarburg, bang Rheinland-Pfalz, Đức, Trier. Đô thị này có diện tích 6,47 kilômét vuông, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1640 người.
Mertesdorf là một đô thị thuộc huyện Trier-Saarburg, bang Rheinland-Pfalz, Đức, Trier. Đô thị này có diện tích 6,47 kilômét vuông, dân số thời điểm ngày 31 tháng 12 năm 2006 là 1640 người.

markdown:
# Mertesdorf
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Mertesdorf
|
|Huy hiệu |
|Vị trí
|
|Hành chính
|
|[Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) [Bang](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz) [Huyện](/wiki/Huy%E1%BB%87n_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Trier-Saarburg](/wiki/Trier-Saarburg) [Verbandsgemeinde](/w/index.php?title=Verbandsgemeinde&action=edit&redlink=1) [Thị trưởng](/wiki/Burgomaster) [CDU](/wiki/Li%C3%AAn_minh_D%C3%A2n_ch%E1%BB%A7_C%C6%A1_%C4%91%E1%BB%91c_%C4%90%E1%BB%A9c)) **Số liệu thống kê cơ bản** [Diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) [Cao độ](/wiki/Cao_%C4%91%E1%BB%99) [Dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) *(31/12/2006)* [Mật độ](/wiki/M%E1%BA%ADt_%C4%91%E1%BB%99_d%C3%A2n_s%E1%BB%91) **Các thông tin khác** [Múi giờ](/wiki/M%C3%BAi_gi%E1%BB%9D) [CET](/wiki/Gi%E1%BB%9D_Trung_%C3%82u)/ [CEST](/wiki/Gi%E1%BB%9D_m%C3%B9a_H%C3%A8_Trung_%C3%82u)( [UTC+1](/wiki/UTC%2B1)/ [+2](/wiki/UTC%2B2)) [Biển số xe](/wiki/Bi%E1%BB%83n_s%E1%BB%91_xe) [Mã bưu chính](/wiki/Danh_s%C3%A1ch_m%C3%A3_b%C6%B0u_ch%C3%ADnh_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c) [Mã vùng](/w/index.php?title=M%C3%A3_v%C3%B9ng_%E1%BB%9F_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) [Website](/wiki/Website) [www.mertesdorf.de](http://www.mertesdorf.de/) **Mertesdorf** là một [đô thị](/w/index.php?title=%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c&action=edit&redlink=1) thuộc [huyện](/wiki/Bang_c%E1%BB%A7a_%C4%90%E1%BB%A9c) [Trier-Saarburg](/wiki/Trier-Saarburg), bang [Rheinland-Pfalz](/wiki/Rheinland-Pfalz), [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c), [Trier](/wiki/Trier). Đô thị này có [diện tích](/wiki/Di%E1%BB%87n_t%C3%ADch) 6,47 [kilômét vuông](/wiki/Kil%C3%B4m%C3%A9t_vu%C3%B4ng), [dân số](/wiki/D%C3%A2n_s%E1%BB%91) thời điểm ngày [31 tháng 12](/wiki/31_th%C3%A1ng_12) năm [2006](/wiki/2006) là 1640 người.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Mertesdorf&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mertesdorf&action=edit§ion=1)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Mertesdorf&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Mertesdorf&action=edit§ion=2)]
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|

X-Cache: cp1068 miss(0), cp1067 frontend miss(0)


text:
Notopala hanleyi
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Notopala hanleyi là một loài ốc nước ngọt lớn trong họ Viviparidae. Nó cũng được phân loại là một loài phụ Notopala sublineata hanleyi. Loài này đặc hữu Úc và được tìm thấy khắp lưu vực Murray-Darling.[3] Loài này đã được người ta cho rằng đã tuyệt chủng nhưng đã dược tìm thấy trong đường ống năm 1993.[4] Nó ăn các chất hữu cơ và các vi sinh vật.[4]
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ Frauenfeld G. R. von (1864). "Verzeichniss der Namen der fossilen und lebenden Arten der Gattung Paludina Lam. nebst. jenen der nachststehenden und einrechung derselben in der verschieden neneren Gattungen". Verhandlungen der Zoologisch-Botanischen Vereins in Wien 14: 561-672. page 612.
- ^ Martens E. C. von (1865). "Ueber ostasiatische und neuhollandische Paludinen". Malakozoologische Blätter 12: 144-151. page 150.
- ^ a ă “Subspecies Notopala sublineata hanleyi (Frauenfeld, 1864)”. Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2009.
- ^ a ă Sheldon F. & Walker K. F. (1993). "Pipelines as a refuge for freshwater snails". Regulated Rivers 8: 295-299. doi:10.1002/RRR.3450080308.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- River Snail (Notopala sublineata).
- Sanger A. "RECOMMENDATION NOTOPALA SUBLINEATA – (RIVER SNAIL)". Ref. No. FR14, File No. FSC 00/10. (file changed ngày 6 tháng 2 năm 2008).

markdown:
*Notopala hanleyi*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Notopala hanleyi
|
|[Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Animalia](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) [Ngành](/wiki/Ng%C3%A0nh_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *phylum*) [Mollusca](/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt_th%C3%A2n_m%E1%BB%81m) [Lớp](/wiki/L%E1%BB%9Bp_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *class*) [Gastropoda](/wiki/L%E1%BB%9Bp_Ch%C3%A2n_b%E1%BB%A5ng) [Liên họ](/wiki/Li%C3%AAn_h%E1%BB%8D)( *superfamilia*) [Viviparoidea](/w/index.php?title=Viviparoidea&action=edit&redlink=1)
clade
[Caenogastropoda](/wiki/Caenogastropoda) [Architaenioglossa](/wiki/Architaenioglossa) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Viviparidae](/w/index.php?title=Viviparidae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Notopala](/w/index.php?title=Notopala&action=edit&redlink=1) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **N. hanleyi** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Notopala hanleyi*
(
[Frauenfeld](/w/index.php?title=Georg_Ritter_von_Frauenfeld&action=edit&redlink=1), 1864) [[1]](#cite_note-1) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[3]](#cite_note-environment.gov.au-3) *Paludina hanleyi*Frauenfeld, 1864 *Paludina*( *Vivipara*) *purpurea*Martens, 1865 [[2]](#cite_note-2) * là một loài ốc nước ngọt lớn trong họ Notopala hanleyi* [Viviparidae](/w/index.php?title=Viviparidae&action=edit&redlink=1). Nó cũng được phân loại là một [loài phụ](/w/index.php?title=Lo%C3%A0i_ph%E1%BB%A5&action=edit&redlink=1) *. Loài này đặc hữu* **Notopala sublineata hanleyi** [Úc](/wiki/%C3%9Ac)và được tìm thấy khắp [lưu vực Murray-Darling](/w/index.php?title=L%C6%B0u_v%E1%BB%B1c_Murray-Darling&action=edit&redlink=1). Loài này đã được người ta cho rằng đã [[3]](#cite_note-environment.gov.au-3) [tuyệt chủng](/wiki/Tuy%E1%BB%87t_ch%E1%BB%A7ng)nhưng đã dược tìm thấy trong đường ống năm 1993. Nó ăn các chất hữu cơ và các vi sinh vật. [[4]](#cite_note-Sheldon_1993-4) [[4]](#cite_note-Sheldon_1993-4)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Notopala_hanleyi&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Notopala_hanleyi&action=edit§ion=1)] [^](#cite_ref-1) [Frauenfeld G. R. von](/w/index.php?title=Georg_Ritter_von_Frauenfeld&action=edit&redlink=1)(1864). "Verzeichniss der Namen der fossilen und lebenden Arten der Gattung *Paludina*Lam. nebst. jenen der nachststehenden und einrechung derselben in der verschieden neneren Gattungen". *Verhandlungen der Zoologisch-Botanischen Vereins in Wien* **14**: 561-672. page 612. [^](#cite_ref-2) [Martens E. C. von](/w/index.php?title=Eduard_von_Martens&action=edit&redlink=1)(1865). "Ueber ostasiatische und neuhollandische Paludinen". *Malakozoologische Blätter* **12**: 144-151. page 150.
- ^
**a** **ă** [“Subspecies](http://www.environment.gov.au/biodiversity/abrs/online-resources/fauna/afd/taxa/Notopala_sublineata_hanleyi). Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2009. *Notopala sublineata hanleyi*(Frauenfeld, 1864)”
- ^
**a** [Sheldon F. & Walker K. F. (1993). "Pipelines as a refuge for freshwater snails".](#cite_ref-Sheldon_1993_4-1) **ă** [Regulated Rivers](/w/index.php?title=Regulated_Rivers&action=edit&redlink=1) **8**: 295-299. [doi:10.1002/RRR.3450080308](//dx.doi.org/10.1002/RRR.3450080308).
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Notopala_hanleyi&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Notopala_hanleyi&action=edit§ion=2)] [River Snail (](http://www.environment.gov.au/biodiversity/threatened/species/river-snail.html). *Notopala sublineata*) [Sanger A. "RECOMMENDATION](http://www.dpi.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/208263/FR14-river-snail.pdf)(file changed ngày 6 tháng 2 năm 2008). *NOTOPALA SUBLINEATA*– (RIVER SNAIL)". Ref. No. FR14, File No. FSC 00/10.


text:
Oleg Anatolyevich Salenko
Oleg Anatolyevich Salenko (tiếng Nga Cyrillic: Олег Анатольевич Саленко) (sinh 25 tháng 10 năm 1969 tại Leningrad, Liên Xô) là cựu cầu thủ bóng đá Nga, chơi ở vị trí tiền đạo. Anh là cầu thủ duy nhất ghi được 5 bàn thắng trong một trận đấu ở một vòng chung kết World Cup.
Sự nghiệp bóng đá[sửa | sửa mã nguồn]
Salenko lập kỉ lục World Cup - ghi 5 bàn thắng trong một trận đấu - cho đội tuyển Nga trong trận gặp Cameroon ngày 28 tháng 6 năm 1994. Tại World Cup 1994 anh ghi được 6 bàn thắng, giành được danh hiệu Vua phá lưới cùng với Hristo Stoichkov, một thành tích đáng nhớ mặc dù Nga bị loại ngay từ vòng 1, và Stoichkov thi đấu cùng Bulgaria nhiều hơn Salenko 4 trận. Thành tích này của Salenko tương tự thành tích anh lập được tại giải Vô địch thế giới lứa tuổi dưới 20 năm 1989 tại Ả Rập Xê Út: Vua phá lưới với 5 bàn thắng.
Salenko chỉ thi đấu tổng cộng 9 trận đấu quốc tế, trong đó có 1 trận cho Ukraina, mặc dù tiền đạo tài năng này có một sự nghiệp ở câu lạc bộ khá thành công, khoác áo các câu lạc bộ Zenit Leningrad, Dynamo Kiev, Logroñés, Cordoba CF, Valencia, Rangers và Istanbulspor từ năm 1986 đến năm 2000.
Thực ra Salenko sớm phải từ giã sự nghiệp thi đấu quốc tế nói riêng và thi đấu nói chung do gặp phải những chấn thương kể từ mùa bóng 1996-97. Anh trở lại với bóng đá vào mùa bóng 2000-01 khi kí hợp đồng với câu lạc bộ Ba Lan Pogoń Szczecin. Tuy nhiên chỉ sau 1 trận đấu Salenko đã không đủ điều kiện về thể lực và cân nặng, đành chia tay câu lạc bộ và giải nghệ.

markdown:
# Oleg Anatolyevich Salenko
|
|[25 tháng 10](/wiki/25_th%C3%A1ng_10), [1969](/wiki/1969) [Sankt-Peterburg](/wiki/Sankt-Peterburg), [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4) 1⁄ 2in) [Tiền đạo](/wiki/Ti%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BA%A1o) **Đội** **ST** † **(BT)** † [F.K. Zenit Sankt Peterburg](/wiki/F.K._Zenit_Sankt_Peterburg) [Dynamo Kiev](/w/index.php?title=FC_Dynamo_Kyiv&action=edit&redlink=1) [Logroñés](/w/index.php?title=CD_Logro%C3%B1%C3%A9s&action=edit&redlink=1) [Valencia](/wiki/Valencia) [Rangers F.C.](/wiki/Rangers_F.C.) [İstanbulspor](/w/index.php?title=%C4%B0stanbulspor_A.%C5%9E.&action=edit&redlink=1) [Córdoba](/w/index.php?title=C%C3%B3rdoba_CF&action=edit&redlink=1) [Pogoń Szczecin](/w/index.php?title=Pogo%C5%84_Szczecin&action=edit&redlink=1) **248** **(86)** [Ukraina](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Ukraina) [Nga](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Nga)
† Số trận khoác áo (số bàn thắng).
**Oleg Anatolyevich Salenko** ( [tiếng Nga](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Nga) [Cyrillic](/w/index.php?title=Cyrillic&action=edit&redlink=1): Олег Анатольевич Саленко) (sinh [25 tháng 10](/wiki/25_th%C3%A1ng_10) năm [1969](/wiki/1969) tại [Leningrad](/wiki/Sankt-Peterburg), [Liên Xô](/wiki/Li%C3%AAn_X%C3%B4)) là cựu cầu thủ [bóng đá](/wiki/B%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1) [Nga](/wiki/Nga), chơi ở vị trí [tiền đạo](/wiki/Ti%E1%BB%81n_%C4%91%E1%BA%A1o_(b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1)). Anh là cầu thủ duy nhất ghi được 5 bàn thắng trong một trận đấu ở một vòng chung kết [World Cup](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi).
## Sự nghiệp bóng đá[
[sửa](/w/index.php?title=Oleg_Anatolyevich_Salenko&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oleg_Anatolyevich_Salenko&action=edit§ion=1)]
Salenko lập
[kỉ lục World Cup](/w/index.php?title=K%E1%BB%89_l%E1%BB%A5c_World_Cup&action=edit&redlink=1) - ghi 5 bàn thắng trong một trận đấu - cho đội tuyển [Nga](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Nga) trong trận gặp [Cameroon](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Cameroon) ngày [28 tháng 6](/wiki/28_th%C3%A1ng_6) năm [1994](/wiki/1994). Tại [World Cup 1994](/wiki/Gi%E1%BA%A3i_v%C3%B4_%C4%91%E1%BB%8Bch_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi_1994) anh ghi được 6 bàn thắng, giành được danh hiệu *Vua phá lưới* cùng với [Hristo Stoichkov](/wiki/Hristo_Stoichkov), một thành tích đáng nhớ mặc dù Nga bị loại ngay từ vòng 1, và Stoichkov thi đấu cùng [Bulgaria](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Bulgaria) nhiều hơn Salenko 4 trận. Thành tích này của Salenko tương tự thành tích anh lập được tại giải *Vô địch thế giới lứa tuổi dưới 20* năm [1989](/wiki/1989) tại [Ả Rập Xê Út](/wiki/%E1%BA%A2_R%E1%BA%ADp_Saudi): *Vua phá lưới* với 5 bàn thắng.
Salenko chỉ thi đấu tổng cộng 9 trận đấu quốc tế, trong đó có 1 trận cho
[Ukraina](/wiki/%C4%90%E1%BB%99i_tuy%E1%BB%83n_b%C3%B3ng_%C4%91%C3%A1_qu%E1%BB%91c_gia_Ukraina), mặc dù tiền đạo tài năng này có một sự nghiệp ở câu lạc bộ khá thành công, khoác áo các câu lạc bộ [Zenit Leningrad](/wiki/F.K._Zenit_Sankt_Peterburg), [Dynamo Kiev](/w/index.php?title=FC_Dynamo_Kyiv&action=edit&redlink=1), [Logroñés](/w/index.php?title=CD_Logro%C3%B1%C3%A9s&action=edit&redlink=1), [Cordoba CF](/w/index.php?title=C%C3%B3rdoba_CF&action=edit&redlink=1), [Valencia](/wiki/Valencia_CF), [Rangers](/wiki/Rangers_F.C.) và [Istanbulspor](/w/index.php?title=Istanbulspor_AS&action=edit&redlink=1) từ năm 1986 đến năm [2000](/wiki/2000).
Thực ra Salenko sớm phải từ giã sự nghiệp thi đấu quốc tế nói riêng và thi đấu nói chung do gặp phải những chấn thương kể từ mùa bóng 1996-97. Anh trở lại với bóng đá vào mùa bóng
[2000](/wiki/2000)- [01](/wiki/2001) khi kí hợp đồng với câu lạc bộ [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan) [Pogoń Szczecin](/w/index.php?title=Pogo%C5%84_Szczecin&action=edit&redlink=1). Tuy nhiên chỉ sau 1 trận đấu Salenko đã không đủ điều kiện về thể lực và cân nặng, đành chia tay câu lạc bộ và giải nghệ.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Oleg_Anatolyevich_Salenko&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oleg_Anatolyevich_Salenko&action=edit§ion=2)]
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Oleg_Anatolyevich_Salenko&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Oleg_Anatolyevich_Salenko&action=edit§ion=3)]
|Tiền nhiệm:
|![]()
|
|Vua phá lưới World Cup
Đồng danh hiệu:
![]()
|Kế nhiệm:
|![]()
|
|


text:
Phaseolus lunatus
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Phaseolus lunatus là một loài thực vật có hoa trong họ Đậu. Loài này được L. miêu tả khoa học đầu tiên.[2]
Hình ảnh[sửa | sửa mã nguồn]
Chú thích[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Plant List, Phaseolus lunatus
- ^ The Plant List (2010). “Phaseolus lunatus”. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013.
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Phương tiện liên quan tới Phaseolus lunatus tại Wikimedia Commons
- Dữ liệu liên quan tới Phaseolus lunatus tại Wikispecies

markdown:
*Phaseolus lunatus*
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
|
|Phaseolus lunatus
|
|![]()
[Phân loại khoa học](/wiki/Ph%C3%A2n_lo%E1%BA%A1i_sinh_h%E1%BB%8Dc) [Giới](/wiki/Gi%E1%BB%9Bi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *regnum*) [Plantae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt) [Angiospermae](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa) [Eudicots](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_hai_l%C3%A1_m%E1%BA%A7m_th%E1%BA%ADt_s%E1%BB%B1) [Rosids](/wiki/Nh%C3%A1nh_hoa_H%E1%BB%93ng) [Bộ](/wiki/B%E1%BB%99_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *ordo*) [Fabales](/wiki/B%E1%BB%99_%C4%90%E1%BA%ADu) [Họ](/wiki/H%E1%BB%8D_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *familia*) [Fabaceae](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%ADu) [Tông](/wiki/T%C3%B4ng_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *tribus*) [Phaseoleae](/w/index.php?title=Phaseoleae&action=edit&redlink=1) [Chi](/wiki/Chi_(sinh_h%E1%BB%8Dc))( *genus*) [Phaseolus](/wiki/Phaseolus) [Loài](/wiki/Lo%C3%A0i)( *species*) **P. lunatus** [Danh pháp hai phần](/wiki/Danh_ph%C3%A1p_hai_ph%E1%BA%A7n) *Phaseolus lunatus* [L.](/wiki/Carl_Linnaeus) [Danh pháp đồng nghĩa](/wiki/T%C3%AAn_%C4%91%E1%BB%93ng_ngh%C4%A9a_(sinh_v%E1%BA%ADt_h%E1%BB%8Dc)) [[1]](#cite_note-1)
Danh sách
*Dolichos tonkinensis*Bui-Quang-Chieu *Phaseolus bipunctatus*Jacq. *Phaseolus ilocanus*Blanco *Phaseolus inamoenus*L. *Phaseolus limensis*Macfad. *Phaseolus lunatus*var. *macrocarpus*(Moench) Benth. *Phaseolus macrocarpus*Moench *Phaseolus portoricensis*Spreng. *Phaseolus puberulus*Kunth *Phaseolus rosei*Piper *Phaseolus saccharatus*Macfad. *Phaseolus tunkinensis*Lour. *Phaseolus vexillatus*Blanco, nom, illeg, non L. *Phaseolus viridis*Piper *Phaseolus xuaresii*Zuccagni * là một loài Phaseolus lunatus* [thực vật có hoa](/wiki/Th%E1%BB%B1c_v%E1%BA%ADt_c%C3%B3_hoa)trong [họ Đậu](/wiki/H%E1%BB%8D_%C4%90%E1%BA%ADu). Loài này được L. miêu tả khoa học đầu tiên. [[2]](#cite_note-2)
## Hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Phaseolus_lunatus&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phaseolus_lunatus&action=edit§ion=1)]
## Chú thích[
[sửa](/w/index.php?title=Phaseolus_lunatus&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phaseolus_lunatus&action=edit§ion=2)] [^](#cite_ref-1) [The Plant List, Phaseolus lunatus](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-2932) **The Plant List (2010).** [^](#cite_ref-2) [“](http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/ild-2932). Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2013. *Phaseolus lunatus*”
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Phaseolus_lunatus&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Phaseolus_lunatus&action=edit§ion=3)]
Phương tiện liên quan tới
[Phaseolus lunatus](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Phaseolus_lunatus)tại [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons)
Dữ liệu liên quan tới
[Phaseolus lunatus](//species.wikimedia.org/wiki/Phaseolus_lunatus)tại [Wikispecies](/wiki/Wikispecies)

X-Cache: cp1066 miss(0), cp1067 frontend miss(0)


text:
Trợ giúp
Thể loại:Chủ nhật
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Bước tới:
menu
,
tìm kiếm
Bài chính thể loại:
Chủ nhật
Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
Chủ nhật
Các trang trong thể loại “Chủ nhật”
6 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 6 trang.
C
Chủ nhật
Chủ nhật buồn
Chúa nhật Lễ Lá
Chúa Nhật Lòng Chúa Thương Xót
L
Lễ Chúa Nhật
N
Ngày của Mẹ
Lấy từ “
https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Thể_loại:Chủ_nhật&oldid=13018281
”
Thể loại
:
Ngày trong tuần
Trình đơn chuyển hướng
Công cụ cá nhân
Chưa đăng nhập
Thảo luận cho địa chỉ IP này
Đóng góp
Mở tài khoản
Đăng nhập
Không gian tên
Thể loại
Thảo luận
Biến thể
Các hiển thị
Đọc
Sửa đổi
Sửa mã nguồn
Xem lịch sử
Khác
Tìm kiếm
Xem nhanh
Trang Chính
Nội dung chọn lọc
Tin tức
Bài viết ngẫu nhiên
Thay đổi gần đây
Phản hồi lỗi
Quyên góp
Tương tác
Hướng dẫn
Giới thiệu Wikipedia
Cộng đồng
Thảo luận chung
Giúp sử dụng
Liên hệ
Công cụ
Các liên kết đến đây
Thay đổi liên quan
Các trang đặc biệt
Liên kết thường trực
Thông tin trang
Khoản mục Wikidata
In/xuất ra
Tạo một quyển sách
Tải về dưới dạng PDF
Bản để in ra
Tại dự án khác
Wikimedia Commons
Ngôn ngữ khác
العربية
Azərbaycanca
Bahasa Indonesia
Čeština
Chavacano de Zamboanga
Cymraeg
Deutsch
English
Español
Euskara
فارسی
Français
한국어
Ilokano
Македонски
日本語
Slovenčina
کوردیی ناوەندی
Српски / srpski
Svenska
Türkçe
Українська
Winaray
中文
Sửa liên kết
Trang này được sửa đổi lần cuối lúc 20:09 ngày 6 tháng 8 năm 2013.
Văn bản được phát hành theo
Giấy phép Creative Commons Ghi công–Chia sẻ tương tự
; có thể áp dụng điều khoản bổ sung. Với việc sử dụng trang web này, bạn chấp nhận
Điều khoản Sử dụng
và
Quy định quyền riêng tư
.
Wikipedia® là thương hiệu đã đăng ký của
Wikimedia Foundation, Inc.
, một tổ chức phi lợi nhuận.
Quy định quyền riêng tư
Giới thiệu Wikipedia
Lời phủ nhận
Nhà phát triển
Tuyên bố về cookie
Phiên bản di động

markdown:
# Thể loại:Chủ nhật
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
*Bài chính thể loại:* [Chủ nhật](/wiki/Ch%E1%BB%A7_nh%E1%BA%ADt)
|
|![]()
|Wikimedia Commons có thêm thư viện hình ảnh và phương tiện truyền tải về
|
## Các trang trong thể loại “Chủ nhật”
6 trang sau nằm trong thể loại này, trên tổng số 6 trang.


text:
Wikipedia:Tiêu chuẩn chủ đề chọn lọc
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tiêu chuẩn chọn chủ đề nổi bật như thế nào?
Một chủ đề chọn lọc cần thỏa mãn một số yêu cầu sau:
- Hữu ích: Chủ đề chọn lọc nên là những chủ đề có nội dung rộng, nhiều thông tin và đề cập đến những vấn đề nhiều người quan tâm. Các chủ đề nói tới những vấn đề lạ, phạm vi kiến thức nhỏ, ít người quan tâm sẽ không đem lại hiệu quả cao và cũng không thể có nhiều mục từ nằm trong chủ đề đó.
- Hấp dẫn: Chủ đề chọn lọc nên giới thiệu thông tin sao cho lôi cuốn được nhiều người đọc nhất. Các đề mục của chủ đề nên được kết nối với nhau giúp người đọc liên hệ các bài viết riêng lẻ nằm trong chủ đề đó. Không có quy định về việc "làm xanh" toàn bộ các liên kết đỏ trong chủ đề nhưng cũng cần hạn chế tối đa số liên kết đỏ vì như vậy mới chứng tỏ chủ đề được viết toàn diện và đầy đủ.
- Cấu trúc tốt: Chủ đề cần được cấu trúc sao cho tăng tối đa sự tiện lợi của việc tra cứu thông tin và đóng góp các bài viết mới cho chủ đề đó.
- Bảo quản thường xuyên: Chủ đề chọn lọc cần được thường xuyên bảo quản, thêm thông tin và bài viết mới liên quan đến chủ đề.

markdown:
# Wikipedia:Tiêu chuẩn chủ đề chọn lọc
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
**Tiêu chuẩn chọn chủ đề nổi bật như thế nào?**
Một
** cần thỏa mãn một số yêu cầu sau: chủ đề chọn lọc** **Hữu ích**: Chủ đề chọn lọc nên là những chủ đề có nội dung rộng, nhiều thông tin và đề cập đến những vấn đề nhiều người quan tâm. Các chủ đề nói tới những vấn đề lạ, phạm vi kiến thức nhỏ, ít người quan tâm sẽ không đem lại hiệu quả cao và cũng không thể có nhiều mục từ nằm trong chủ đề đó. **Hấp dẫn**: Chủ đề chọn lọc nên giới thiệu thông tin sao cho lôi cuốn được nhiều người đọc nhất. Các đề mục của chủ đề nên được kết nối với nhau giúp người đọc liên hệ các bài viết riêng lẻ nằm trong chủ đề đó. Không có quy định về việc "làm xanh" toàn bộ các liên kết đỏ trong chủ đề nhưng cũng cần hạn chế tối đa số liên kết đỏ vì như vậy mới chứng tỏ chủ đề được viết toàn diện và đầy đủ. **Cấu trúc tốt**: Chủ đề cần được cấu trúc sao cho tăng tối đa sự tiện lợi của việc tra cứu thông tin và đóng góp các bài viết mới cho chủ đề đó. **Bảo quản thường xuyên**: Chủ đề chọn lọc cần được thường xuyên bảo quản, thêm thông tin và bài viết mới liên quan đến chủ đề.

X-Cache: cp1052 miss(0), cp1067 frontend miss(0)


text:
Ông Nguyễn Vĩnh, nguyên Tổng Biên tập báo Quốc Tế (nay là báo Thế Giới và Việt Nam), kể về một câu chuyện trắc trở xung quanh bài phỏng vấn nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt
Ông Vĩnh kể đó là một trong những bài báo in trên Quốc Tế được xây dựng công phu nhất nhưng cũng lại là bài báo có số phận trải đủ cung bậc thăng trầm…
. Xây dựng công phu nghĩa là thế nào, thưa ông?
+ Cuối năm 2004, anh em nghiên cứu chính sách đối ngoại bên ngoại giao và báo Quốc Tế được gặp ông Võ Văn Kiệt nhằm trao đổi một số vấn đề đối ngoại. Sau buổi gặp, một phó tổng biên tập được phân công chấp bút, lựa những điều ông Kiệt trăn trở và tâm đắc nhất để soạn lại thành một bài viết dạng phỏng vấn. Hướng nhắm tới là cột mốc quan trọng năm 2005: 30 năm ngày giải phóng miền Nam, rất thích hợp để phát đi một tín hiệu đối ngoại quan trọng từ một nhân vật nguyên là lãnh đạo cấp cao. Bài được gửi xin ý kiến và được nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đồng ý cho đăng với kế hoạch thời gian sẽ đăng Quốc Tế số tết Ất Dậu 2005.
. Vậy còn thăng trầm?
+ Đó là khi bài đã lên khuôn ở nhà in thì tôi nhận được chỉ đạo qua điện thoại không cho phép đăng bài đó.
. Một bài báo quan trọng như thế thông thường khi chưa lên trang chỉ nhân vật và tòa soạn biết, tại sao lại rò rỉ để đến mức bị chỉ đạo gỡ bài?
+ Đó cũng chính là câu tôi đã hỏi vị lãnh đạo đó. Nhưng ông ấy từ chối trả lời mà chỉ yêu cầu tôi thực hiện không cho bài ấy xuất hiện. Cuối cùng, chúng tôi phải bóc hết một “tay in” là tám trang, rồi thay vào một bài khác.
. Bài bị gỡ thường là “có vấn đề”, lúc đó ông có sợ trách nhiệm cá nhân của mình không?
+ Khi thực hiện bài phỏng vấn đặc biệt này, tôi đều có báo cáo với cơ quan chủ quản của báo là Bộ Ngoại giao. Bài viết hoàn thành, chúng tôi cũng gửi lại cho nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đọc, sau đó ông có phê vào bản thảo là đồng ý cho đăng.
Nhà báo Nguyễn Vĩnh.
. Phản ứng của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt khi biết bài không được đăng như thế nào?
+ Ông ấy không hài lòng. Nguyên Thủ tướng còn viết thư riêng gửi cho một lãnh đạo cao cấp yêu cầu giải thích về việc này. Tôi vẫn còn giữ hai lá thư đó, bản gửi cho tôi biết, như một kỷ niệm công việc.
. Nhưng cuối cùng bài báo đó cũng được đăng với tựa đề là “Những đòi hỏi mới của thời cuộc”.
+ Đúng rồi, sau lá thư của ông Võ Văn Kiệt, không rõ từ lý do nào và ra sao mà một thời gian sau ngày bị dừng thì tổng biên tập lại nhận được chỉ đạo phải đăng bài này. Nhưng đúng lúc đó thì nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt lại không đồng ý để bài đó được đăng nữa.
. Báo Quốc Tếđã làm gì để thuyết phục ông Võ Văn Kiệt đồng ý?
+ Việc này vượt ra ngoài tầm của Ban Biên tập. Đích thân đồng chí Nguyễn Phú Bình lúc đó là thứ trưởng Bộ Ngoại giao vất vả lắm mới nhận được cái gật đầu của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt và bài báo đã được in vào ngày 30-3-2005.
. Dư luận về bài báo đó ra sao, thưa ông?
+ Dư luận rất tốt, rất nhiều báo ở trong nước và ngoài nước in lại hoặc đưa lên mạng bài báo này.
Bài báo hay ở nội dung và tư tưởng. Ngay mở đầu bài viết, nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt tái khẳng định rằng chiến thắng 30-4 là vĩ đại nhưng người Việt Nam cũng “đã phải trả giá cho chiến thắng đó bằng cả nỗi đau và nhiều sự mất mát”. Vì thế một sự kiện liên quan đến chiến tranh khi nhắc lại theo các lối cũ vẫn làm sẽ “có hàng triệu người vui mà cũng có hàng triệu người buồn”. Vết thương chung của dân tộc như vậy cần được giữ lành, “thay vì lại tiếp tục làm cho nó thêm rỉ máu”. Và muốn để mọi người Việt Nam chung tay hàn gắn thì chúng ta, người chiến thắng và đang lãnh đạo đất nước, “phải thực tâm khoan dung và hòa hợp”. Ở một lãnh đạo cấp cao, ý trên thật mới và rất quan trọng cho hòa hợp dân tộc.
. Trong bài trả lời phỏng vấn đó, nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt còn có đánh giá về tướng Dương Văn Minh?
+ Đúng, nguyên Thủ tướng phân tích tướng Minh nhậm chức tổng thống Việt Nam Cộng hòa ngày 28-4-1975 là thời điểm mà “một nhà quân sự như ông có thể đoán được sự thất thủ của Sài Gòn”, rồi Sài Gòn không “tử thủ” như các tướng tá khác muốn, trái lại thành phố giữ được nguyên vẹn do ông Minh chấp nhận đầu hàng. Sự việc được ông Kiệt kể lại: “Tôi và Thành ủy do anh Mai Chí Thọ phụ trách, sáng 30-4, khi nghe ông Minh kêu gọi binh lính buông súng để chờ bàn giao chính quyền cho cách mạng đã thở phào nhẹ nhõm. Phải ở chiến trường và vào đúng giờ phút ấy mới cảm nhận được tầm quan trọng của quyết định này”. Với cách nhìn nhận như vậy, ông Kiệt muốn nêu lên một thực tế, ông nói: “Điều quan trọng tôi muốn nói ở đây là tất cả những ai đã vì lòng yêu nước thương nòi, bằng nhiều con đường khác nhau, từng đóng góp vào cái chung và không đòi hỏi gì cho riêng mình thì đều có quyền tự hào về những đóng góp đó và hãy tiếp tục cống hiến nhiều hơn nữa nhằm xây dựng Tổ quốc Việt Nam chúng ta giàu mạnh, văn minh, dân chủ và hạnh phúc”.
. Việc đánh giá về ông Dương Văn Minh như thế phải chăng cũng là một nguyên do khiến bài phỏng vấn đó bị yêu cầu dừng xuất bản?
+ Nguyên nhân thực sự tôi không rõ. Tuy nhiên, với hai ý lớn như thế, lại xuất hiện ở thời điểm 2005, khi mà trong nội bộ chúng ta còn có nhận thức và đánh giá chênh nhau, thậm chí khác nhau về thực chất của hòa hợp dân tộc và lực lượng thứ ba có liên quan đến tướng Dương Văn Minh, thì việc bài báo bị dừng lại, tôi nghĩ cũng là điều có thể hiểu được.
. Về hưu nhưng ông dường như vẫn quan tâm đến thời cuộc với nhiều bài viết trên blog cá nhân và Facebook… Ông nghĩ thế nào về ngoại giao của ta trong thời điểm hiện nay?
+ Chúng ta vẫn thường nghe câu “thêm bạn bớt thù” trong quan hệ quốc tế. Như vậy tức là chúng ta vẫn thừa nhận có thù, làm như điều này “không thể hết được”. Nhưng tôi nghĩ không nên tư duy về thù và “sắp xếp” hai khái niệm bạn/thù theo lối cũ, được như thế thì vẫn tốt hơn. Nói cách khác là nên xác định ở thời nay sẽ chẳng có bạn hay thù nào là vĩnh viễn mà chỉ có quyền lợi đất nước và dân tộc là vĩnh viễn và vĩnh cửu.
. Nhưng có lúc đấu tranh để bảo vệ quyền lợi dân tộc, chúng ta phải chạm trán với kẻ thù, thưa ông?
+ Như thế chúng ta mới cần phải có đường lối và chính sách ngoại giao đúng đắn. Cần nhiều cách ứng xử và biện pháp khác nhau vận dụng khôn ngoan. Trong quan hệ là hợp tác cùng có lợi và bình đẳng, là mềm mỏng nhưng cần thì phải đấu tranh khi lợi ích dân tộc bị xâm hại. Trải qua bao chục năm dâu bể, tôi thoáng nghĩ đến phương cách trung lập. Cái thế địa-chính trị của nước ta nó mách bảo điều này. Lãnh đạo cấp cao chúng ta chẳng nói là nước ta không liên minh với nước này chống lại nước kia, cũng không cho ai đặt căn cứ quân sự và nếu phải sắm vũ khí cũng là để phòng thủ… Đây là một chủ đề rất lớn nên chúng mình để lúc khác bàn đến…
Theo Pháp Luật TPHCM

markdown:
**Ông Nguyễn Vĩnh, nguyên Tổng Biên tập báo Quốc Tế (nay là báo Thế Giới và Việt Nam), kể về một câu chuyện trắc trở xung quanh bài phỏng vấn nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt**
Ông Vĩnh kể đó là một trong những bài báo in trên Quốc Tế được xây dựng công phu nhất nhưng cũng lại là bài báo có số phận trải đủ cung bậc thăng trầm…
. Xây dựng công phu nghĩa là thế nào, thưa ông?
+ Cuối năm 2004, anh em nghiên cứu chính sách đối ngoại bên ngoại giao và báo Quốc Tế được gặp ông Võ Văn Kiệt nhằm trao đổi một số vấn đề đối ngoại. Sau buổi gặp, một phó tổng biên tập được phân công chấp bút, lựa những điều ông Kiệt trăn trở và tâm đắc nhất để soạn lại thành một bài viết dạng phỏng vấn. Hướng nhắm tới là cột mốc quan trọng năm 2005: 30 năm ngày giải phóng miền Nam, rất thích hợp để phát đi một tín hiệu đối ngoại quan trọng từ một nhân vật nguyên là lãnh đạo cấp cao. Bài được gửi xin ý kiến và được nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đồng ý cho đăng với kế hoạch thời gian sẽ đăng Quốc Tế số tết Ất Dậu 2005.
. Vậy còn thăng trầm?
+ Đó là khi bài đã lên khuôn ở nhà in thì tôi nhận được chỉ đạo qua điện thoại không cho phép đăng bài đó.
. Một bài báo quan trọng như thế thông thường khi chưa lên trang chỉ nhân vật và tòa soạn biết, tại sao lại rò rỉ để đến mức bị chỉ đạo gỡ bài?
+ Đó cũng chính là câu tôi đã hỏi vị lãnh đạo đó. Nhưng ông ấy từ chối trả lời mà chỉ yêu cầu tôi thực hiện không cho bài ấy xuất hiện. Cuối cùng, chúng tôi phải bóc hết một “tay in” là tám trang, rồi thay vào một bài khác.
. Bài bị gỡ thường là “có vấn đề”, lúc đó ông có sợ trách nhiệm cá nhân của mình không?
+ Khi thực hiện bài phỏng vấn đặc biệt này, tôi đều có báo cáo với cơ quan chủ quản của báo là Bộ Ngoại giao. Bài viết hoàn thành, chúng tôi cũng gửi lại cho nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt đọc, sau đó ông có phê vào bản thảo là đồng ý cho đăng.
Nhà báo Nguyễn Vĩnh.
. Phản ứng của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt khi biết bài không được đăng như thế nào?
+ Ông ấy không hài lòng. Nguyên Thủ tướng còn viết thư riêng gửi cho một lãnh đạo cao cấp yêu cầu giải thích về việc này. Tôi vẫn còn giữ hai lá thư đó, bản gửi cho tôi biết, như một kỷ niệm công việc.
. Nhưng cuối cùng bài báo đó cũng được đăng với tựa đề là “Những đòi hỏi mới của thời cuộc”.
+ Đúng rồi, sau lá thư của ông Võ Văn Kiệt, không rõ từ lý do nào và ra sao mà một thời gian sau ngày bị dừng thì tổng biên tập lại nhận được chỉ đạo phải đăng bài này. Nhưng đúng lúc đó thì nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt lại không đồng ý để bài đó được đăng nữa.
. Báo Quốc Tếđã làm gì để thuyết phục ông Võ Văn Kiệt đồng ý?
+ Việc này vượt ra ngoài tầm của Ban Biên tập. Đích thân đồng chí Nguyễn Phú Bình lúc đó là thứ trưởng Bộ Ngoại giao vất vả lắm mới nhận được cái gật đầu của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt và bài báo đã được in vào ngày 30-3-2005.
. Dư luận về bài báo đó ra sao, thưa ông?
+ Dư luận rất tốt, rất nhiều báo ở trong nước và ngoài nước in lại hoặc đưa lên mạng bài báo này.
Bài báo hay ở nội dung và tư tưởng. Ngay mở đầu bài viết, nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt tái khẳng định rằng chiến thắng 30-4 là vĩ đại nhưng người Việt Nam cũng “đã phải trả giá cho chiến thắng đó bằng cả nỗi đau và nhiều sự mất mát”. Vì thế một sự kiện liên quan đến chiến tranh khi nhắc lại theo các lối cũ vẫn làm sẽ “có hàng triệu người vui mà cũng có hàng triệu người buồn”. Vết thương chung của dân tộc như vậy cần được giữ lành, “thay vì lại tiếp tục làm cho nó thêm rỉ máu”. Và muốn để mọi người Việt Nam chung tay hàn gắn thì chúng ta, người chiến thắng và đang lãnh đạo đất nước, “phải thực tâm khoan dung và hòa hợp”. Ở một lãnh đạo cấp cao, ý trên thật mới và rất quan trọng cho hòa hợp dân tộc.
. Trong bài trả lời phỏng vấn đó, nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt còn có đánh giá về tướng Dương Văn Minh?
+ Đúng, nguyên Thủ tướng phân tích tướng Minh nhậm chức tổng thống Việt Nam Cộng hòa ngày 28-4-1975 là thời điểm mà “một nhà quân sự như ông có thể đoán được sự thất thủ của Sài Gòn”, rồi Sài Gòn không “tử thủ” như các tướng tá khác muốn, trái lại thành phố giữ được nguyên vẹn do ông Minh chấp nhận đầu hàng. Sự việc được ông Kiệt kể lại: “Tôi và Thành ủy do anh Mai Chí Thọ phụ trách, sáng 30-4, khi nghe ông Minh kêu gọi binh lính buông súng để chờ bàn giao chính quyền cho cách mạng đã thở phào nhẹ nhõm. Phải ở chiến trường và vào đúng giờ phút ấy mới cảm nhận được tầm quan trọng của quyết định này”. Với cách nhìn nhận như vậy, ông Kiệt muốn nêu lên một thực tế, ông nói: “Điều quan trọng tôi muốn nói ở đây là tất cả những ai đã vì lòng yêu nước thương nòi, bằng nhiều con đường khác nhau, từng đóng góp vào cái chung và không đòi hỏi gì cho riêng mình thì đều có quyền tự hào về những đóng góp đó và hãy tiếp tục cống hiến nhiều hơn nữa nhằm xây dựng Tổ quốc Việt Nam chúng ta giàu mạnh, văn minh, dân chủ và hạnh phúc”.
. Việc đánh giá về ông Dương Văn Minh như thế phải chăng cũng là một nguyên do khiến bài phỏng vấn đó bị yêu cầu dừng xuất bản?
+ Nguyên nhân thực sự tôi không rõ. Tuy nhiên, với hai ý lớn như thế, lại xuất hiện ở thời điểm 2005, khi mà trong nội bộ chúng ta còn có nhận thức và đánh giá chênh nhau, thậm chí khác nhau về thực chất của hòa hợp dân tộc và lực lượng thứ ba có liên quan đến tướng Dương Văn Minh, thì việc bài báo bị dừng lại, tôi nghĩ cũng là điều có thể hiểu được.
. Về hưu nhưng ông dường như vẫn quan tâm đến thời cuộc với nhiều bài viết trên blog cá nhân và Facebook… Ông nghĩ thế nào về ngoại giao của ta trong thời điểm hiện nay?
+ Chúng ta vẫn thường nghe câu “thêm bạn bớt thù” trong quan hệ quốc tế. Như vậy tức là chúng ta vẫn thừa nhận có thù, làm như điều này “không thể hết được”. Nhưng tôi nghĩ không nên tư duy về thù và “sắp xếp” hai khái niệm bạn/thù theo lối cũ, được như thế thì vẫn tốt hơn. Nói cách khác là nên xác định ở thời nay sẽ chẳng có bạn hay thù nào là vĩnh viễn mà chỉ có quyền lợi đất nước và dân tộc là vĩnh viễn và vĩnh cửu.
. Nhưng có lúc đấu tranh để bảo vệ quyền lợi dân tộc, chúng ta phải chạm trán với kẻ thù, thưa ông?
+ Như thế chúng ta mới cần phải có đường lối và chính sách ngoại giao đúng đắn. Cần nhiều cách ứng xử và biện pháp khác nhau vận dụng khôn ngoan. Trong quan hệ là hợp tác cùng có lợi và bình đẳng, là mềm mỏng nhưng cần thì phải đấu tranh khi lợi ích dân tộc bị xâm hại. Trải qua bao chục năm dâu bể, tôi thoáng nghĩ đến phương cách trung lập. Cái thế địa-chính trị của nước ta nó mách bảo điều này. Lãnh đạo cấp cao chúng ta chẳng nói là nước ta không liên minh với nước này chống lại nước kia, cũng không cho ai đặt căn cứ quân sự và nếu phải sắm vũ khí cũng là để phòng thủ… Đây là một chủ đề rất lớn nên chúng mình để lúc khác bàn đến…
Theo Pháp Luật TPHCM

WARC-Truncated: length

Link: <https://www.ttxva.net/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <https://www.ttxva.net/?p=140414>; rel=shortlink

Cache-Control: max-age=0, no-cache

Server: shield

Via: 1.1 google