text:
Thời đại đồ sắt
Trong khảo cổ học, thời đại đồ sắt là một giai đoạn trong phát triển của loài người, trong đó việc sử dụng các dụng cụ bằng sắt như là các công cụ và vũ khí là nổi bật. Việc chấp nhận loại vật liệu này trùng khớp với các thay đổi khác trong một số cộng đồng xã hội trong quá khứ, thông thường bao gồm các tập quán canh tác nông nghiệp, các niềm tin tín ngưỡng và các kiểu thẩm mỹ khác biệt nhau, mặc dù nó không phải là luôn luôn như vậy.
Thời đại đồ sắt là thời kỳ chính cuối cùng trong hệ thống ba thời đại để phân loại các cộng đồng xã hội thời tiền sử, nó diễn ra sau thời đại đồ đồng. Niên đại và bối cảnh diễn ra là không đồng nhất theo từng quốc gia hay khu vực địa lý. Theo các tài liệu kinh điển, thời đại đồ sắt bắt đầu vào thế kỷ 12 TCN tại Trung Đông cổ đại, Ấn Độ cổ đại (với nền văn minh Veda hậu-Rigveda) và Hy Lạp cổ đại (với thời đại hắc ám Hy Lạp). Trong các khu vực khác của châu Âu, thời đại này bắt đầu muộn hơn nhiều. Thời đại đồ sắt bắt đầu vào thế kỷ 8 TCN tại Trung Âu và vào thế kỷ 6 TCN tại Bắc Âu. Việc sử dụng sắt, để nấu chảy và rèn thành các công cụ, đã xuất hiện tại nền văn minh Nok ở Tây Phi vào khoảng năm 1200 TCN[1].
Thời đại đồ sắt thông thường được coi là kết thúc tại khu vực ven Địa Trung Hải với sự bắt đầu của truyền thống lịch sử trong văn hóa cổ Hy Lạp và đế quốc La Mã, sự bắt đầu của Phật giáo và Jaina giáo tại Ấn Độ, sự bắt đầu của Khổng giáo tại Trung Quốc, hay Trung Cổ sớm tại Bắc Âu.
Thời đại đồ sắt tương ứng gần đúng với giai đoạn mà sản xuất sắt là dạng phức tạp nhất trong nghề kim khí. Độ cứng lớn, nhiệt độ nóng chảy cao của sắt cũng như sự phổ biến của các loại quặng sắt làm cho sắt trở thành đáng mong muốn hơn và "rẻ hơn" so với đồ đồng và đóng góp chủ yếu vào việc chấp nhận nó như là kim loại được sử dụng phổ biến nhất. Sự bắt đầu sử dụng sắt trong các khu vực khác nhau được liệt kê dưới đây, chủ yếu là theo trật tự niên đại. Do công việc luyện sắt đã được người châu Âu trực tiếp đưa vào châu Mỹ và Australasia, nên ở các khu vực này hoàn toàn không có thời đại đồ sắt.
Mục lục
Lịch sử[sửa | sửa mã nguồn]
Vào thời đại đồ đồng giữa, một lượng lớn các vật thể làm từ sắt nung chảy (có thể phân biệt được với sắt trong vẫn thạch do thiếu niken trong sản phẩm) đã xuất hiện tại Tiểu Á, Lưỡng Hà, tiểu lục địa Ấn Độ, Levant, Địa Trung Hải và Ai Cập. Tại một số khu vực, việc sử dụng chúng dường như mang tính nghi lễ, và sắt đã là một kim loại quý, đắt tiền hơn cả vàng. Một vài tài liệu cho rằng sắt đã được tạo ra ở một số nơi như là phụ phẩm của việc tinh luyện đồng như là cứt sắt và đã không được nghề luyện kim tái chế vào thời kỳ đó.
Tuy nhiên, tại Tiểu Á (Anatolia), sắt đã được sản xuất có hệ thống từ nguồn lớn chứa sắt trong các vẫn thạch, không xa từ các nguồn thời đại đồ đồng của các kim loại khác. Việc sản xuất có hệ thống và sử dụng các công cụ sắt sớm nhất có nguồn gốc tại đây. Các nghiên cứu khảo cổ gần đây tại thung lũng sông Hằng, Ấn Độ chỉ ra rằng công việc luyện sắt sớm nhất tại khu vực này có từ khoảng năm 1800 TCN[2]. Vào năm 1200 TCN, sắt đã được sử dụng rộng rãi tại Trung Đông nhưng không thay thế cho sự sử dụng còn chiếm ưu thế của đồ đồng đỏ trong một số thời gian. Vào khoảng năm 1800 TCN, vì các lý do mà hiện tại các nhà khảo cổ vẫn chưa thể xác minh rõ, thiếc trở nên khan hiếm tại Levant, dẫn tới khủng hoảng trong sản xuất đồ đồng đỏ. Đồng dường như cũng đã thiếu hụt. Các nhóm "trộm cướp" xung quanh khu vực Địa Trung Hải, từ khoảng 1700-1800 TCN trở đi đã bắt đầu tấn công các pháo thành để tìm kiếm đồng đỏ, nhằm nấu chảy lại để sản xuất vũ khí. Tiểu Á đã từng là nguồn cung cấp đồng đỏ trong một thời gian dài, và việc sử dụng sắt tại đây (từ khoảng 2000 TCN trở đi) đã phát triển mạnh vào khoảng muộn nhất là năm 1500 TCN trong sản xuất vũ khí ưu việt hơn hẳn vũ khí từ đồng đỏ. Sản xuất sắt tại Tây Phi bắt đầu vào cùng khoảng thời gian này, và dường như là một phát minh hoàn toàn độc lập (xem công trình của Stanley J. Alpern trong History in Africa (Lịch sử châu Phi), quyển 2). Các khu vực chứa quặng sắt đã phát triển mạnh mẽ trong thiên niên kỷ cuối cùng trước công nguyên và có lẽ còn kéo dài tới tương lai. Công nghệ quân sự được đưa ra để hoàn thiện việc sử dụng sắt đến từ Assyria. Một cây gậy sắt tìm thấy năm 1902 tại Troia, có niên đại khoảng năm 1200 TCN, có lẽ đã được sản xuất tại Assyria. Trên thực tế, có thể Troia là tiền đồn của Assyria. Ở mức độ nào đó, việc buôn bán sắt giữa hai nơi này cũng đã được thiết lập vững chắc vào thời gian đó, với việc người Assyria luôn tìm cách bảo vệ bí mật sản xuất của mình.
Trung Đông cổ đại[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ sắt tại Trung Đông cổ đại được cho là đã bắt đầu với sự phát hiện ra sắt nóng chảy và kỹ thuật rèn tại khu vực Tiểu Á hay Kavkaz vào cuối thiên niên kỷ 2 TCN (khoảng 1300 TCN)[3]. Từ đây nó đã lan truyền nhanh chóng trong cả khu vực Trung Đông và vũ khí sắt đã thay thế cho vũ khí đồng vào đầu thiên niên kỷ 1 TCN. Việc sử dụng vũ khí sắt của người Hittite được coi là nhân tố chính trong việc phát triển nhanh của đế quốc Hittite[cần dẫn nguồn]. Do khu vực mà công nghệ sắt đã phát triển đầu tiên nằm gần Aegean, nên công nghệ này đã được phổ biến tương đối sớm vào cả châu Á lẫn châu Âu,[4] được hỗ trợ bằng sự mở rộng của đế quốc Hittite. Người Sea và có dân tộc có liên quan là người Philistin, thông thường gắn liền với sự giới thiệu công nghệ sắt vào châu Á, cũng như người Doris với Hy Lạp cổ đại [5]
Vào giai đoạn từ thế kỷ 12 TCN tới thế kỷ 8 TCN, khu vực giàu quặng sắt đã tìm thấy nhất là Syria và Palestine. Đồng đỏ đã phổ biến hơn trong giai đoạn từ trước thế kỷ 12 TCN cho đến thế kỷ 10 TCN. Snodgrass,[6][7] và các tác giả khác cho rằng sự thiếu hụt thiếc, kết quả của sự đổ vỡ thương mại trong khu vực Địa Trung Hải vào thời gian đó đã buộc người ta phải tìm kiếm vật liệu thay thế cho đồng đỏ. Điều này được khẳng định bằng thực tế là trong giai đoạn đó, các đồ vật bằng đồng đỏ đã được tái chế từ công cụ thành vũ khí, chỉ ngay trước khi có sự ra đời của đồ sắt.
Cũng cần lưu ý rằng giai đoạn đầu của đế quốc Assyria, người ta đã có các liên hệ thương mại với các khu vực mà ở đó công nghệ sắt đã được phát triển đầu tiên vào thời gian mà công nghệ này được hình thành và phát triển.
Tiểu lục địa Ấn Độ[sửa | sửa mã nguồn]
Các khu vực khảo cổ tại Ấn Độ, như Malhar, Dadupur, Raja Nala Ka Tila và Lahuradewa tại Uttar Pradesh ngày nay đã cho thấy tồn tại các công cụ bằng sắt trong giai đoạn từ 1800 TCN tới 1200 TCN[2]. Một số học giả tin rằng vào đầu thế kỷ 13 TCN, công việc nung chảy sắt đã là một nghề ở quy mô lớn tại Ấn Độ, cho thấy niên đại của sự khởi đầu công nghệ này có thể là sớm hơn nhiều[2].
Vào đầu thiên niên kỷ 1 TCN đã có sự phát triển mạnh trong công nghệ luyện sắt tại Ấn Độ. Các tiến bộ công nghệ và sự tinh thông trong công nghệ luyện sắt đã thu được trong thời kỳ này. Trung tâm luyện sắt tại miền đông Ấn Độ có niên đại vào thiên niên kỷ 1 TCN[8]
Tại miền nam Ấn Độ (ngày nay là Mysore) sắt đã xuất hiện sớm nhất vào thế kỷ 11 TCN tới thế kỷ 12 TCN; các phát triển này là quá sớm để có thể có bất kỳ sự liên hệ chặt chẽ đáng kể nào với khu vực tây bắc của nước này[8].
Trong Áo nghĩa thư của Ấn Độ cũng đã có các đề cập tới công việc dệt, làm gốm sứ và luyện kim[9]
Thời kỳ Maurya tại Ấn Độ cho thấy có các tiến bộ trong công nghệ; thay đổi công nghệ này bao gồm cả luyện kim[10].
Có lẽ sớm nhất từ khoảng năm 300 TCN, mặc dù chắc chắn là khoảng năm 200, thì thép chất lượng cao đã được sản xuất tại miền nam Ấn Độ bằng phương thức mà sau này người châu Âu gọi là công nghệ nồi nấu. Trong hệ thống này, sắt rèn có độ tinh khiết cao, than củi và thủy tinh được trộn lẫn trong nồi nấu và nung nóng cho đến khi sắt nóng chảy và hấp thụ cacbon[11].
Đông Á[sửa | sửa mã nguồn]
Các đồ cổ bằng gang đã được tìm thấy tại Trung Quốc có niên đại sớm nhất vào thời nhà Chu trong thế kỷ 6 TCN. Nền văn hóa thời kỳ đồ sắt tại cao nguyên Tây Tạng đã gắn liền một cách không chắc chắn với nền văn hóa Dương Đồng, được miêu tả trong các thư tịch cổ Tây Tạng. Năm 1972, gần thành phố Cảo Thành (藁城) ở Thạch Gia Trang (石家庄) (hiện nay là tỉnh Hà Bắc), một chiếc búa bằng đồng đỏ mũi sắt (铁刃青铜钺), có niên đại vào khoảng thế kỷ 14 TCN đã được khai quật. Sau khi có các khảo nghiệm khoa học, người ta phát hiện ra rằng sắt được chế tạo từ aerosiderit.
Các đồ vật bằng sắt cũng đã dược đưa vào bán đảo Triều Tiên thông qua thương mại với các bộ lạc và các xã hội cấp quốc gia tại khu vực Hoàng Hải trong thế kỷ 4 TCN, vào khoảng thời kỳ kết thúc của giai đoạn Chiến Quốc, nhưng trước khi nhà Tây Hán bắt đầu (Kim 2002; Taylor 1989). Yoon cho rằng sắt đã được giới thiệu lần đầu tiên cho các bộ lạc nằm dọc các thung lũng sông ở miền bắc Triều Tiên chảy vào Hoàng Hải, như các sông Cheongcheon và Taedong (Đại Đồng) (Taylor 1989; Yoon 1989). Việc sản xuất sắt nhanh chóng diễn ra vào thế kỷ 2 TCN và các công cụ sắt đã được nông dân sử dụng vào thế kỷ 1 tại miền nam Triều Tiên (Kim 2002). Các rìu bằng gang đã biết sớm nhất tại miền nam Triều Tiên được tìm thấy trong lưu vực sông Geum (Cẩm Giang). Thời gian sản xuất sắt cũng bắt đầu tương tự khi các bộ lạc phức tạp của Tam Hàn nổi lên. Các bộ lạc này là tiền thân của các nhà nước ban đầu như Tân La, Bách Tế, Cao Câu Ly và Gia Da (Barnes 2001; Taylor 1989). Các thỏi sắt là đồ táng quan trọng và chỉ ra sự giàu có hay thanh thế của người đã chết trong thời kỳ này (Lee 1998).
Châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Công việc luyện sắt đã được giới thiệu vào châu Âu vào khoảng năm 1000 TCN, có lẽ từ Tiểu Á và lan tỏa chậm chạp về phía bắc và phía tây trong vòng khoảng 500 năm.
Đông Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Dấu hiệu sớm nhất trong thiên niên kỷ 1 TCN về thời đại đồ sắt là tại Đông Âu. Trên các thảo nguyên ven Hắc Hải và biển Caspi cũng như khu vực Kavkaz, thời đại đồ sắt bắt đầu với các nền văn hóa Koban, Chernogorovka và Novocherkassk từ khoảng năm 900 TCN. Vào khoảng năm 800 TCN, nó đã lan tỏa tới Hallstatt C thông qua cái được coi là sự di cư "Thrace-Cimmeria".
Cùng với các nền văn hóa Chernogorovka và Novocherkassk, trên lãnh thổ của các nước Nga và Ucraina cổ thì thời đại đồ sắt ở mức độ đáng kể gắn liền với người Scythia, những người đã phát triển nền văn hóa đồ sắt từ thế kỷ 7 TCN. Phần lớn các dấu tích còn lại trong sản xuất đồ sắt và công nghiệp luyện kim đen của họ có từ thế kỷ 5 TCN tới thế kỷ 3 TCN đã được tìm thấy gần Nikopol ở Kamenskoe Gorodishche, được coi là khu vực luyện kim chuyên môn hóa của người Scythia cổ đại [12][13].
Từ nền văn hóa Hallstatt, thời đại đồ sắt đã lan tỏa về phía tây với sự bành trướng của người Celt từ thế kỷ 6 TCN. Tại Ba Lan, thời đại đồ sắt đến vào cuối văn hóa Lusatia trong khoảng thế kỷ 6 TCN, tiếp theo trong một số khu vực của nền văn hóa Pomerania.
Các quy kết sắc tộc của nhiều nền văn hóa thời đại đồ sắt đã bị tranh cãi mạnh, do nguồn gốc của người Đức, người Balt và người Slav đều được tìm thấy trong khu vực này.
Trung Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Trung Âu, thời đại đồ sắt nói chung được chia ra thành thời đại đồ sắt sớm của nền văn hóa Hallstatt (HaC và HaD, 800 TCN-450 TCN) và thời đại đồ sắt muộn của nền văn hóa La Tène (bắt đầu khoảng 450 TCN). Thời đại đồ sắt kết thúc với sự xâm lăng của người La Mã.
Italy[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Italy, thời đại đồ sắt có lẽ đã được nền văn hóa Villanova đưa vào, nhưng nền văn hóa này lại được coi là nền văn hóa thời đại đồ đồng, trong khi nền văn minh Etrusci kế tiếp lại được coi như là một phần của thời đại đồ sắt thật sự. Thời đại đồ sắt Etrusci sau đó đã kết thúc với sự nổi lên và xâm lăng của Cộng hòa La Mã, đã xâm chiếm thành phố cuối cùng của Etrusci là Velzna vào năm 265 TCN.
Quần đảo Anh[sửa | sửa mã nguồn]
Tại khu vực quần đảo Anh, thời đại đồ sắt kéo dài từ khoảng thế kỷ 5 TCN cho tới khi người La Mã xâm chiếm và kéo dài tới tận thế kỷ 5 tại các khu vực không bị La Mã hóa. Các công trình phòng thủ có niên đại từ thời kỳ này thường là rất ấn tượng, ví dụ các nhà đá hình tháp tròn tại miền bắc Scotland và các pháo đài trên đồi rải rác trên toàn bộ quần đảo.
Bắc Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ sắt được chia thành Thời đại đồ sắt tiền La Mã và Thời đại đồ sắt La Mã. Nó diẽn ra theo sự di cư của con người. Miền bắc Đức và Đan Mạch đã chủ yếu là nền văn hóa Jastorf, trong khi nền văn hóa của nửa miền nam bán đảo Scandinavia đã chủ yếu là những gì rất giống với thời đại đồ sắt Gregan.
Sản xuất sắt thời kỳ đầu tại Scandinavia thông thường có liên quan tới việc thu lượm sắt đầm lầy. Bán đảo Scandinavia, Phần Lan và Estonia có sản xuất sắt ở quy mô nhỏ từ rất sớm, nhưng việc xác định niên đại xa hơn nữa thì hiện tại là không thể. Nó dao động trong khoảng từ 3000 TCN-1000. Điều này gắn liền với phần phi-Đức của Scandinavia. Công việc chế biến kim loại và đồ sứ amiăng-gốm ở một mức độ nào đó là đồng thời tại Scandinavia do khả năng của đồ sứ trong việc chống và giữ lại nhiệt. Quặng sắt được sử dụng được cho là cát sắt (như đất đỏ), do hàm lượng phốtpho cao của nó có thể được nhận ra trong xỉ. Chúng đôi khi được tìm thấy cùng với các rìu sứ amiăng thuộc về nền văn hóa Ananjino. Sứ amiăng-gốm vẫn là một bí ẩn, do có các bình, chậu, chai, lọ đoạn nhiệt khác mà chưa rõ dùng làm gì.
Châu Phi hạ Sahara[sửa | sửa mã nguồn]
Nền văn minh Nok là khu vực nung chảy sắt đầu tiên tại Tây Phi trước năm 1000 TCN. Luyện sắt và đồng còn lan tỏa về phía nam thông qua lục địa, tới tận khu vực Cape vào khoảng năm 200[1]. Việc sử dụng rộng rãi sắt đã cách mạng hóa các cộng đồng người Bantu làm nông nghiệp, giúp họ loại bỏ các cộng đồng vẫn còn sử dụng các công cụ bằng đá trong săn bắn và hái lượm mà họ trạm chán khi họ mở rộng việc trồng cấy xa hơn về phía các xavan. Ưu thế công nghệ của người Bantu đã lan tỏa dọc theo miền nam châu Phi, giúp họ trở thành giàu có và hùng mạnh hơn, họ đã sản xuất sắt để làm công cụ và vũ khí ở quy mô công nghiệp lớn[1].
Trích dẫn[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ a ă â Duncan E. Miller và N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa' Journal of African History 35 (1994) 1-36; Minze Stuiver và N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' Current Anthropology 1968.
- ^ a ă â The origins of Iron Working in India: New evidence from the Central Ganga plain and the Eastern Vindhyas by Rakesh Tewari (Director, U.P. State Archaeological Department)
- ^ Jane. C. Waldbaum (1978), "From Bronze to Iron. Vol. Studies in Mediterranean Archaeology" (LIV. Paul Astroms Forlag, Goteburg.)
- ^ John Collis (1989), "The European Iron Age". (Tái bản B. T. Batsford, London.)
- ^ Leonard R. Palmer (1980), "Mycenaeans and Minoans: Aegean Prehistory in the Light of the Linear B Tablets" (Finds of Iron Early examples and distribution of non precious metal finds.
- ^ A.M.Snodgrass (1967), "Arms and Armour of the Greeks". (Thames & Hudson, London)
- ^ A. M. Snodgrass (1971), "The Dark Age of Greece" (Nhà in Đại học Edinburgh, Edinburgh).
- ^ a ă Early Antiquity By I. M. Drakonoff. Phát hành năm 1991. Nhà in Đại học Chicago. ISBN 0-226-14465-8. trang 372
- ^ Upanisads By Patrick Olivelle. Phát hành năm 1998. Nhà in Đại học Oxford. ISBN 0-19-283576-9. trang XXIX
- ^ The New Cambridge History of India của J. F. Richards, Gordon Johnson, Christopher Alan Bayly. Phát hành năm 2005. Nhà in Đại học Cambridge. ISBN 0-521-36424-8. trang 64
- ^ Juleff, 1996
- ^ Đại Bách khoa toàn thư Liên Xô, ấn bản lần thứ 3, mục từ "Железный век", có trực tuyến tại đây
- ^ Christian D. A: History of Russia, Central Asia and Mongolia, Nhà xuất bản Blackwell, 1998, trang 141, có trực tuyến tại đây
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- Barnes Gina L. 2001. State Formation in Korea: Historical and Archaeological
- Perspectives. Curzon, London.
- Kim Do-heon. 2002. Samhan Sigi Jujocheolbu-eui Yutong Yangsang-e Daehan Geomto [A Study of
- the Distribution Patterns of Cast Iron Axes in the Samhan Period]. Yongnam Kogohak
- [Yongnam Archaeological Review] 31:1-29.
- Lee Sung-joo. 1998. Silla - Gaya Sahoe-eui Giwon-gwa Seongjang [The Rise and Growth of
- Silla and Gaya Society]. Hakyeon Munhwasa, Seoul.
- Taylor Sarah. 1989. The Introduction and Development of Iron Production in Korea. World
- Archaeology 20(3):422-431.
- Yoon Dong-suk. 1989. Early Iron Metallurgy in Korea. Archaeological Review from
- Cambridge 8(1):92-99.
Xem thêm[sửa | sửa mã nguồn]
- Danh sách các thời kỳ khảo cổ
- Danh sách các khu vực khảo cổ
- Lịch sử của sắt
- Bảng toát yếu về các nền văn hóa tiền sử chính của Cựu thế giới
- Fogou
- Sắt
- Nung chảy kim loại
- Lò cao
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Celtic Britain - A site with a focus on Iron Age Britain từ resourcesforhistory.com
- Khai quật di chỉ thời đại đồ sắt, văn hoá Sa Huỳnh tại cồn An Hải - Côn Đảo

markdown:
# Thời đại đồ sắt
Trong
[khảo cổ học](/wiki/Kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95_h%E1%BB%8Dc), **thời đại đồ sắt** là một giai đoạn trong phát triển của loài người, trong đó việc sử dụng các dụng cụ bằng [sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) như là các công cụ và vũ khí là nổi bật. Việc chấp nhận loại vật liệu này trùng khớp với các thay đổi khác trong một số cộng đồng xã hội trong quá khứ, thông thường bao gồm các tập quán canh tác nông nghiệp, các niềm tin tín ngưỡng và các kiểu thẩm mỹ khác biệt nhau, mặc dù nó không phải là luôn luôn như vậy.
Thời đại đồ sắt là thời kỳ chính cuối cùng trong
[hệ thống ba thời đại](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) để phân loại các cộng đồng xã hội thời [tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD), nó diễn ra sau [thời đại đồ đồng](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng). Niên đại và bối cảnh diễn ra là không đồng nhất theo từng quốc gia hay khu vực địa lý. Theo các tài liệu kinh điển, thời đại đồ sắt bắt đầu vào [thế kỷ 12 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12_TCN) tại [Trung Đông cổ đại](/w/index.php?title=Trung_%C4%90%C3%B4ng_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1), [Ấn Độ cổ đại](/w/index.php?title=%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (với nền [văn minh Veda](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Veda&action=edit&redlink=1) hậu- [Rigveda](/w/index.php?title=Rigveda&action=edit&redlink=1)) và [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) (với [thời đại hắc ám Hy Lạp](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_h%E1%BA%AFc_%C3%A1m_Hy_L%E1%BA%A1p&action=edit&redlink=1)). Trong các khu vực khác của [châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u), thời đại này bắt đầu muộn hơn nhiều. Thời đại đồ sắt bắt đầu vào [thế kỷ 8 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_8_TCN) tại [Trung Âu](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Halstatt&action=edit&redlink=1) và vào [thế kỷ 6 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6_TCN) tại [Bắc Âu](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_ti%E1%BB%81n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1). Việc sử dụng sắt, để nấu chảy và rèn thành các công cụ, đã xuất hiện tại nền văn minh [Nok](/w/index.php?title=Nok&action=edit&redlink=1) ở Tây Phi vào khoảng năm [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1) . [1]
Thời đại đồ sắt thông thường được coi là kết thúc tại khu vực ven
[Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) với sự bắt đầu của truyền thống lịch sử trong [văn hóa cổ Hy Lạp](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Hellen&action=edit&redlink=1) và [đế quốc La Mã](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_La_M%C3%A3), sự bắt đầu của [Phật giáo](/wiki/Ph%E1%BA%ADt_gi%C3%A1o) và [Jaina giáo](/wiki/Jaina_gi%C3%A1o) tại Ấn Độ, sự bắt đầu của [Khổng giáo](/wiki/Nho_gi%C3%A1o) tại [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c), hay [Trung Cổ sớm](/w/index.php?title=Trung_C%E1%BB%95_s%E1%BB%9Bm&action=edit&redlink=1) tại Bắc Âu.
Thời đại đồ sắt tương ứng gần đúng với giai đoạn mà sản xuất sắt là dạng phức tạp nhất trong nghề kim khí. Độ cứng lớn, nhiệt độ nóng chảy cao của sắt cũng như sự phổ biến của các loại
[quặng sắt](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%B7ng_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) làm cho sắt trở thành đáng mong muốn hơn và "rẻ hơn" so với đồ đồng và đóng góp chủ yếu vào việc chấp nhận nó như là kim loại được sử dụng phổ biến nhất. Sự bắt đầu sử dụng sắt trong các khu vực khác nhau được liệt kê dưới đây, chủ yếu là theo trật tự niên đại. Do công việc luyện sắt đã được người châu Âu trực tiếp đưa vào [châu Mỹ](/wiki/Ch%C3%A2u_M%E1%BB%B9) và [Australasia](/wiki/Australasia), nên ở các khu vực này hoàn toàn không có thời đại đồ sắt.
## Mục lục
## Lịch sử[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=1)]
Vào
[thời đại đồ đồng giữa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng_gi%E1%BB%AFa&action=edit&redlink=1), một lượng lớn các vật thể làm từ sắt nung chảy (có thể phân biệt được với sắt trong vẫn thạch do thiếu [niken](/wiki/Niken) trong sản phẩm) đã xuất hiện tại [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81), [Lưỡng Hà](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0), [tiểu lục địa Ấn Độ](/wiki/Ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99), Levant, Địa Trung Hải và [Ai Cập](/wiki/Ai_C%E1%BA%ADp). Tại một số khu vực, việc sử dụng chúng dường như mang tính nghi lễ, và sắt đã là một kim loại quý, đắt tiền hơn cả [vàng](/wiki/V%C3%A0ng). Một vài tài liệu cho rằng sắt đã được tạo ra ở một số nơi như là phụ phẩm của việc tinh luyện [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) như là [cứt sắt](/w/index.php?title=B%E1%BB%8Dt_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) và đã không được nghề luyện kim tái chế vào thời kỳ đó.
Tuy nhiên, tại Tiểu Á (Anatolia), sắt đã được sản xuất có hệ thống từ nguồn lớn chứa sắt trong các vẫn thạch, không xa từ các nguồn thời đại đồ đồng của các kim loại khác. Việc sản xuất có hệ thống và sử dụng các công cụ sắt sớm nhất có nguồn gốc tại đây. Các nghiên cứu khảo cổ gần đây tại thung lũng
[sông Hằng](/wiki/S%C3%B4ng_H%E1%BA%B1ng), Ấn Độ chỉ ra rằng công việc luyện sắt sớm nhất tại khu vực này có từ khoảng năm 1800 TCN . Vào năm [2] [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1), sắt đã được sử dụng rộng rãi tại [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng)nhưng không thay thế cho sự sử dụng còn chiếm ưu thế của đồ [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F)trong một số thời gian. Vào khoảng năm 1800 TCN, vì các lý do mà hiện tại các nhà khảo cổ vẫn chưa thể xác minh rõ, [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc)trở nên khan hiếm tại Levant, dẫn tới khủng hoảng trong sản xuất đồ đồng đỏ. Đồng dường như cũng đã thiếu hụt. Các nhóm "trộm cướp" xung quanh khu vực Địa Trung Hải, từ khoảng 1700-1800 TCN trở đi đã bắt đầu tấn công các pháo thành để tìm kiếm đồng đỏ, nhằm nấu chảy lại để sản xuất vũ khí. Tiểu Á đã từng là nguồn cung cấp đồng đỏ trong một thời gian dài, và việc sử dụng sắt tại đây (từ khoảng 2000 TCN trở đi) đã phát triển mạnh vào khoảng muộn nhất là năm 1500 TCN trong sản xuất vũ khí ưu việt hơn hẳn vũ khí từ [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F). Sản xuất sắt tại Tây Phi bắt đầu vào cùng khoảng thời gian này, và dường như là một phát minh hoàn toàn độc lập (xem công trình của Stanley J. Alpern trong *History in Africa*(Lịch sử châu Phi), quyển 2). Các khu vực chứa quặng sắt đã phát triển mạnh mẽ trong thiên niên kỷ cuối cùng trước công nguyên và có lẽ còn kéo dài tới tương lai. Công nghệ quân sự được đưa ra để hoàn thiện việc sử dụng sắt đến từ Assyria. Một cây gậy sắt tìm thấy năm [1902](/wiki/1902)tại Troia, có niên đại khoảng năm 1200 TCN, có lẽ đã được sản xuất tại Assyria. Trên thực tế, có thể Troia là tiền đồn của Assyria. Ở mức độ nào đó, việc buôn bán sắt giữa hai nơi này cũng đã được thiết lập vững chắc vào thời gian đó, với việc người Assyria luôn tìm cách bảo vệ bí mật sản xuất của mình.
## Trung Đông cổ đại[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=2)]
Thời đại đồ sắt tại
[Trung Đông cổ đại](/w/index.php?title=Trung_%C4%90%C3%B4ng_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) được cho là đã bắt đầu với sự phát hiện ra sắt nóng chảy và kỹ thuật rèn tại khu vực Tiểu Á hay [Kavkaz](/wiki/Kavkaz) vào cuối [thiên niên kỷ 2 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_2_TCN) (khoảng [1300 TCN](/w/index.php?title=1300_TCN&action=edit&redlink=1)) . Từ đây nó đã lan truyền nhanh chóng trong cả khu vực Trung Đông và vũ khí sắt đã thay thế cho vũ khí đồng vào đầu [3] [thiên niên kỷ 1 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_1_TCN). Việc sử dụng vũ khí sắt của [người Hittite](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Hittite)được coi là nhân tố chính trong việc phát triển nhanh của [đế quốc Hittite](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Hittite) [. Do khu vực mà công nghệ sắt đã phát triển đầu tiên nằm gần *]* [cần dẫn nguồn](/wiki/Wikipedia:Ch%C3%BA_th%C3%ADch_ngu%E1%BB%93n_g%E1%BB%91c) [Aegean](/w/index.php?title=Aegean&action=edit&redlink=1), nên công nghệ này đã được phổ biến tương đối sớm vào cả châu Á lẫn châu Âu, được hỗ trợ bằng sự mở rộng của đế quốc Hittite. [[4]](#cite_note-4) [Người Sea](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Sea&action=edit&redlink=1)và có dân tộc có liên quan là [người Philistin](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Philistin&action=edit&redlink=1), thông thường gắn liền với sự giới thiệu công nghệ sắt vào châu Á, cũng như [người Doris](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Doris&action=edit&redlink=1)với [Hy Lạp cổ đại](/wiki/Hy_L%E1%BA%A1p_c%E1%BB%95_%C4%91%E1%BA%A1i) [[5]](#cite_note-5)
Vào giai đoạn từ thế kỷ 12 TCN tới thế kỷ 8 TCN, khu vực giàu quặng sắt đã tìm thấy nhất là Syria và Palestine. Đồng đỏ đã phổ biến hơn trong giai đoạn từ trước thế kỷ 12 TCN cho đến thế kỷ 10 TCN. Snodgrass,
[[6]](#cite_note-6) và các tác giả khác cho rằng sự thiếu hụt thiếc, kết quả của [7] [sự đổ vỡ thương mại](/w/index.php?title=S%E1%BB%B1_s%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1)trong khu vực Địa Trung Hải vào thời gian đó đã buộc người ta phải tìm kiếm vật liệu thay thế cho đồng đỏ. Điều này được khẳng định bằng thực tế là trong giai đoạn đó, các đồ vật bằng đồng đỏ đã được tái chế từ công cụ thành vũ khí, chỉ ngay trước khi có sự ra đời của đồ sắt.
Cũng cần lưu ý rằng giai đoạn đầu của
[đế quốc Assyria](/wiki/Assyria), người ta đã có các liên hệ thương mại với các khu vực mà ở đó công nghệ sắt đã được phát triển đầu tiên vào thời gian mà công nghệ này được hình thành và phát triển.
## Tiểu lục địa Ấn Độ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=3)]
Các khu vực khảo cổ tại Ấn Độ, như
[Malhar](/w/index.php?title=Malhar&action=edit&redlink=1), Dadupur, Raja Nala Ka Tila và Lahuradewa tại [Uttar Pradesh](/wiki/Uttar_Pradesh) ngày nay đã cho thấy tồn tại các công cụ bằng sắt trong giai đoạn từ [1800 TCN](/w/index.php?title=1800_TCN&action=edit&redlink=1) tới [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1) . Một số học giả tin rằng vào đầu [2] [thế kỷ 13 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_13_TCN&action=edit&redlink=1), công việc nung chảy sắt đã là một nghề ở quy mô lớn tại Ấn Độ, cho thấy niên đại của sự khởi đầu công nghệ này có thể là sớm hơn nhiều . [[2]](#cite_note-Tewari-2)
Vào đầu
[thiên niên kỷ 1 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_1_TCN) đã có sự phát triển mạnh trong công nghệ luyện sắt tại Ấn Độ. Các tiến bộ công nghệ và sự tinh thông trong công nghệ luyện sắt đã thu được trong thời kỳ này. Trung tâm luyện sắt tại miền đông Ấn Độ có niên đại vào thiên niên kỷ 1 TCN [[8]](#cite_note-UCP-8)
Tại miền nam Ấn Độ (ngày nay là
[Mysore](/wiki/Mysore)) sắt đã xuất hiện sớm nhất vào [thế kỷ 11 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_11_TCN) tới [thế kỷ 12 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_12_TCN); các phát triển này là quá sớm để có thể có bất kỳ sự liên hệ chặt chẽ đáng kể nào với khu vực tây bắc của nước này . [8]
Trong
[Áo nghĩa thư](/wiki/%C3%81o_ngh%C4%A9a_th%C6%B0) của Ấn Độ cũng đã có các đề cập tới công việc dệt, làm gốm sứ và luyện kim [[9]](#cite_note-9)
Thời kỳ
[Maurya](/wiki/%C4%90%E1%BA%BF_qu%E1%BB%91c_Maurya) tại Ấn Độ cho thấy có các tiến bộ trong công nghệ; thay đổi công nghệ này bao gồm cả luyện kim . [10]
Có lẽ sớm nhất từ khoảng năm
[300 TCN](/wiki/300_TCN), mặc dù chắc chắn là khoảng năm [200](/wiki/200), thì [thép](/wiki/Th%C3%A9p) chất lượng cao đã được sản xuất tại miền nam Ấn Độ bằng phương thức mà sau này người châu Âu gọi là [công nghệ nồi nấu](/w/index.php?title=Th%C3%A9p_n%E1%BB%93i_n%E1%BA%A5u&action=edit&redlink=1). Trong hệ thống này, sắt rèn có độ tinh khiết cao, than củi và thủy tinh được trộn lẫn trong nồi nấu và nung nóng cho đến khi sắt nóng chảy và hấp thụ [cacbon](/wiki/Cacbon) . [11]
## Đông Á[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=4)]
Các đồ cổ bằng
[gang](/wiki/Gang) đã được tìm thấy tại Trung Quốc có niên đại sớm nhất vào thời [nhà Chu](/wiki/Nh%C3%A0_Chu) trong [thế kỷ 6 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_6_TCN). Nền văn hóa thời kỳ đồ sắt tại [cao nguyên Tây Tạng](/wiki/Cao_nguy%C3%AAn_Thanh_T%E1%BA%A1ng) đã gắn liền một cách không chắc chắn với nền [văn hóa Dương Đồng](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_D%C6%B0%C6%A1ng_%C4%90%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1), được miêu tả trong các thư tịch cổ Tây Tạng. Năm 1972, gần thành phố [Cảo Thành](/wiki/C%E1%BA%A3o_Th%C3%A0nh) (藁城) ở [Thạch Gia Trang](/wiki/Th%E1%BA%A1ch_Gia_Trang) (石家庄) (hiện nay là tỉnh [Hà Bắc](/wiki/H%C3%A0_B%E1%BA%AFc_(Trung_Qu%E1%BB%91c))), một chiếc [búa](/wiki/B%C3%BAa) bằng [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F) mũi sắt (铁刃青铜钺), có niên đại vào khoảng [thế kỷ 14 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_14_TCN&action=edit&redlink=1) đã được khai quật. Sau khi có các khảo nghiệm khoa học, người ta phát hiện ra rằng sắt được chế tạo từ [aerosiderit](/w/index.php?title=Aerosiderit&action=edit&redlink=1).
Các đồ vật bằng sắt cũng đã dược đưa vào
[bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) thông qua thương mại với các bộ lạc và các xã hội cấp quốc gia tại khu vực [Hoàng Hải](/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A3i) trong [thế kỷ 4 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_4_TCN), vào khoảng thời kỳ kết thúc của giai đoạn [Chiến Quốc](/wiki/Chi%E1%BA%BFn_Qu%E1%BB%91c), nhưng trước khi [nhà Tây Hán](/wiki/Nh%C3%A0_H%C3%A1n) bắt đầu (Kim 2002; Taylor 1989). Yoon cho rằng sắt đã được giới thiệu lần đầu tiên cho các bộ lạc nằm dọc các thung lũng sông ở miền bắc Triều Tiên chảy vào Hoàng Hải, như các sông Cheongcheon và Taedong (Đại Đồng) (Taylor 1989; Yoon 1989). Việc sản xuất sắt nhanh chóng diễn ra vào thế kỷ 2 TCN và các công cụ sắt đã được nông dân sử dụng vào [thế kỷ 1](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_1) tại miền nam Triều Tiên (Kim 2002). Các rìu bằng gang đã biết sớm nhất tại miền nam Triều Tiên được tìm thấy trong lưu vực [sông Geum](/wiki/S%C3%B4ng_Geum) (Cẩm Giang). Thời gian sản xuất sắt cũng bắt đầu tương tự khi các bộ lạc phức tạp của [Tam Hàn](/wiki/Tam_H%C3%A0n) nổi lên. Các bộ lạc này là tiền thân của các nhà nước ban đầu như [Tân La](/wiki/T%C3%A2n_La), [Bách Tế](/wiki/B%C3%A1ch_T%E1%BA%BF), [Cao Câu Ly](/wiki/Cao_C%C3%A2u_Ly) và [Gia Da](/wiki/Gi%C3%A0_Da) (Barnes 2001; Taylor 1989). Các thỏi sắt là đồ táng quan trọng và chỉ ra sự giàu có hay thanh thế của người đã chết trong thời kỳ này (Lee 1998).
## Châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=5)]
Công việc luyện sắt đã được giới thiệu vào
[châu Âu](/wiki/Ch%C3%A2u_%C3%82u) vào khoảng năm [1000 TCN](/w/index.php?title=1000_TCN&action=edit&redlink=1), có lẽ từ [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) và lan tỏa chậm chạp về phía bắc và phía tây trong vòng khoảng 500 năm.
### Đông Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=6)]
Dấu hiệu sớm nhất trong thiên niên kỷ 1 TCN về thời đại đồ sắt là tại Đông Âu. Trên các
[thảo nguyên](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_c%E1%BB%8F) ven [Hắc Hải](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en) và [biển Caspi](/wiki/Bi%E1%BB%83n_Caspi) cũng như khu vực Kavkaz, thời đại đồ sắt bắt đầu với các nền [văn hóa Koban](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Koban&action=edit&redlink=1), [Chernogorovka và Novocherkassk](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Novocherkassk&action=edit&redlink=1) từ khoảng năm 900 TCN. Vào khoảng năm 800 TCN, nó đã lan tỏa tới [Hallstatt C](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Hallstatt&action=edit&redlink=1) thông qua cái được coi là sự di cư " [Thrace-Cimmeria](/w/index.php?title=Thrace-Cimmeria&action=edit&redlink=1)".
Cùng với các nền văn hóa Chernogorovka và Novocherkassk, trên lãnh thổ của các nước
[Nga](/wiki/Nga) và [Ucraina](/wiki/Ukraina) cổ thì thời đại đồ sắt ở mức độ đáng kể gắn liền với [người Scythia](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Scythia), những người đã phát triển nền văn hóa đồ sắt từ thế kỷ 7 TCN. Phần lớn các dấu tích còn lại trong sản xuất đồ sắt và công nghiệp luyện kim đen của họ có từ thế kỷ 5 TCN tới thế kỷ 3 TCN đã được tìm thấy gần [Nikopol](/wiki/Nikopol,_Ukraina) ở [Kamenskoe Gorodishche](/w/index.php?title=Kamenskoe_Gorodishche&action=edit&redlink=1), được coi là khu vực luyện kim chuyên môn hóa của người Scythia cổ đại [[12]](#cite_note-12) . [13]
Từ nền văn hóa Hallstatt, thời đại đồ sắt đã lan tỏa về phía tây với sự bành trướng của
[người Celt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Celt) từ thế kỷ 6 TCN. Tại [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan), thời đại đồ sắt đến vào cuối [văn hóa Lusatia](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Lusatia&action=edit&redlink=1) trong khoảng thế kỷ 6 TCN, tiếp theo trong một số khu vực của nền [văn hóa Pomerania](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Pomerania&action=edit&redlink=1).
Các quy kết sắc tộc của nhiều nền văn hóa thời đại đồ sắt đã bị tranh cãi mạnh, do nguồn gốc của
[người Đức](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_%C4%90%E1%BB%A9c), [người Balt](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Balt&action=edit&redlink=1) và [người Slav](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Slav) đều được tìm thấy trong khu vực này.
### Trung Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=7)]
Tại Trung Âu, thời đại đồ sắt nói chung được chia ra thành thời đại đồ sắt sớm của nền
[văn hóa Hallstatt](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Hallstatt&action=edit&redlink=1) (HaC và HaD, [800 TCN](/wiki/800_TCN)- [450 TCN](/wiki/450_TCN)) và thời đại đồ sắt muộn của nền [văn hóa La Tène](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_La_T%C3%A8ne&action=edit&redlink=1) (bắt đầu khoảng [450 TCN](/wiki/450_TCN)). Thời đại đồ sắt kết thúc với sự xâm lăng của người La Mã.
### Italy[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=8)]
Tại Italy, thời đại đồ sắt có lẽ đã được nền
[văn hóa Villanova](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Villanova&action=edit&redlink=1) đưa vào, nhưng nền văn hóa này lại được coi là nền văn hóa thời đại đồ đồng, trong khi nền [văn minh Etrusci](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Etrusci&action=edit&redlink=1) kế tiếp lại được coi như là một phần của thời đại đồ sắt thật sự. Thời đại đồ sắt Etrusci sau đó đã kết thúc với sự nổi lên và xâm lăng của [Cộng hòa La Mã](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_La_M%C3%A3), đã xâm chiếm thành phố cuối cùng của Etrusci là [Velzna](/w/index.php?title=Velzna&action=edit&redlink=1) vào năm [265 TCN](/wiki/265_TCN).
### Quần đảo Anh[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=9)]
Tại khu vực
[quần đảo Anh](/wiki/Qu%E1%BA%A7n_%C4%91%E1%BA%A3o_Anh), thời đại đồ sắt kéo dài từ khoảng [thế kỷ 5 TCN](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5_TCN) cho tới khi người La Mã xâm chiếm và kéo dài tới tận [thế kỷ 5](/wiki/Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_5) tại các khu vực không bị La Mã hóa. Các công trình phòng thủ có niên đại từ thời kỳ này thường là rất ấn tượng, ví dụ các [nhà đá hình tháp tròn](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_%C4%91%C3%A1_h%C3%ACnh_th%C3%A1p_tr%C3%B2n&action=edit&redlink=1) tại miền bắc [Scotland](/wiki/Scotland) và các pháo đài trên đồi rải rác trên toàn bộ quần đảo.
### Bắc Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=10)]
Thời đại đồ sắt được chia thành
[Thời đại đồ sắt tiền La Mã](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_ti%E1%BB%81n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) và [Thời đại đồ sắt La Mã](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1). Nó diẽn ra theo sự di cư của con người. Miền bắc [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) và [Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch) đã chủ yếu là nền [văn hóa Jastorf](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Jastorf&action=edit&redlink=1), trong khi nền văn hóa của nửa miền nam bán đảo [Scandinavia](/wiki/Scandinavia) đã chủ yếu là những gì rất giống với *thời đại đồ sắt Gregan*.
Sản xuất sắt thời kỳ đầu tại Scandinavia thông thường có liên quan tới việc thu lượm
[sắt đầm lầy](/w/index.php?title=S%E1%BA%AFt_%C4%91%E1%BA%A7m_l%E1%BA%A7y&action=edit&redlink=1). Bán đảo Scandinavia, [Phần Lan](/wiki/Ph%E1%BA%A7n_Lan) và [Estonia](/wiki/Estonia) có sản xuất sắt ở quy mô nhỏ từ rất sớm, nhưng việc xác định niên đại xa hơn nữa thì hiện tại là không thể. Nó dao động trong khoảng từ 3000 TCN-1000. Điều này gắn liền với phần phi-Đức của Scandinavia. Công việc chế biến kim loại và đồ sứ [amiăng](/wiki/Ami%C4%83ng)- [gốm](/wiki/G%E1%BB%91m) ở một mức độ nào đó là đồng thời tại Scandinavia do khả năng của đồ sứ trong việc chống và giữ lại nhiệt. [Quặng sắt](/w/index.php?title=Qu%E1%BA%B7ng_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) được sử dụng được cho là [cát sắt](/w/index.php?title=C%C3%A1t_s%E1%BA%AFt&action=edit&redlink=1) (như [đất đỏ](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A5t_%C4%91%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1)), do hàm lượng [phốtpho](/wiki/Ph%E1%BB%91tpho) cao của nó có thể được nhận ra trong [xỉ](/w/index.php?title=X%E1%BB%89&action=edit&redlink=1). Chúng đôi khi được tìm thấy cùng với các rìu [sứ amiăng](/w/index.php?title=S%E1%BB%A9_ami%C4%83ng&action=edit&redlink=1) thuộc về nền [văn hóa Ananjino](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Ananjino&action=edit&redlink=1). Sứ amiăng-gốm vẫn là một bí ẩn, do có các bình, chậu, chai, lọ [đoạn nhiệt](/w/index.php?title=%C4%90o%E1%BA%A1n_nhi%E1%BB%87t&action=edit&redlink=1) khác mà chưa rõ dùng làm gì.
## Châu Phi hạ Sahara[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=11)]
Nền văn minh
[Nok](/w/index.php?title=Nok&action=edit&redlink=1) là khu vực nung chảy sắt đầu tiên tại [Tây Phi](/wiki/T%C3%A2y_Phi) trước năm 1000 TCN. Luyện sắt và đồng còn lan tỏa về phía nam thông qua lục địa, tới tận khu vực Cape vào khoảng năm 200 . Việc sử dụng rộng rãi sắt đã cách mạng hóa các cộng đồng [1] [người Bantu](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Bantu&action=edit&redlink=1)làm nông nghiệp, giúp họ loại bỏ các cộng đồng vẫn còn sử dụng các công cụ bằng đá trong săn bắn và hái lượm mà họ trạm chán khi họ mở rộng việc trồng cấy xa hơn về phía các [xavan](/wiki/Xavan). Ưu thế công nghệ của người Bantu đã lan tỏa dọc theo miền nam châu Phi, giúp họ trở thành giàu có và hùng mạnh hơn, họ đã sản xuất sắt để làm công cụ và vũ khí ở quy mô công nghiệp lớn . [[1]](#cite_note-Duncan_E_1994-1)
## Trích dẫn[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=12)]
- ^
**a** **ă** [Duncan E. Miller và N.J. Van Der Merwe, 'Early Metal Working in Sub Saharan Africa'](#cite_ref-Duncan_E_1994_1-2) **â** *Journal of African History*35 (1994) 1-36; Minze Stuiver và N.J. Van Der Merwe, 'Radiocarbon Chronology of the Iron Age in Sub-Saharan Africa' *Current Anthropology*1968.
- ^
**a** **ă** **â** [The origins of Iron Working in India: New evidence from the Central Ganga plain and the Eastern Vindhyas by Rakesh Tewari (Director, U.P. State Archaeological Department)](http://antiquity.ac.uk/projgall/tewari/tewari.pdf) **Jane. C. Waldbaum (1978), "From Bronze to Iron. Vol. Studies in Mediterranean Archaeology" (LIV. Paul Astroms Forlag, Goteburg.)** [^](#cite_ref-3) **John Collis (1989), "The European Iron Age". (Tái bản B. T. Batsford, London.)** [^](#cite_ref-4) **Leonard R. Palmer (1980), "Mycenaeans and Minoans: Aegean Prehistory in the Light of the Linear B Tablets" (** [^](#cite_ref-5) **Finds of Iron** *Early examples and distribution of non precious metal finds*. **A.M.Snodgrass (1967), "Arms and Armour of the Greeks". (Thames & Hudson, London)** [^](#cite_ref-6) **A. M. Snodgrass (1971), "The Dark Age of Greece" (Nhà in Đại học Edinburgh, Edinburgh).** [^](#cite_ref-7)
- ^
**a** [Early Antiquity By I. M. Drakonoff. Phát hành năm 1991. Nhà in Đại học Chicago.](#cite_ref-UCP_8-1) **ă** [ISBN 0-226-14465-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0226144658). trang 372 **Upanisads By Patrick Olivelle. Phát hành năm 1998. Nhà in Đại học Oxford.** [^](#cite_ref-9) [ISBN 0-19-283576-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0192835769). trang XXIX **The New Cambridge History of India của J. F. Richards, Gordon Johnson, Christopher Alan Bayly. Phát hành năm 2005. Nhà in Đại học Cambridge.** [^](#cite_ref-10) [ISBN 0-521-36424-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0521364248). trang 64 **Juleff, 1996** [^](#cite_ref-11) [^](#cite_ref-12) [Đại Bách khoa toàn thư Liên Xô](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BA%A1i_B%C3%A1ch_khoa_to%C3%A0n_th%C6%B0_Li%C3%AAn_X%C3%B4&action=edit&redlink=1), ấn bản lần thứ 3, mục từ "Железный век", có trực tuyến [tại đây](http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=bse/00026/12300.htm) **Christian D. A: History of Russia, Central Asia and Mongolia,** [^](#cite_ref-13) [Nhà xuất bản Blackwell](/w/index.php?title=Nh%C3%A0_xu%E1%BA%A5t_b%E1%BA%A3n_Blackwell&action=edit&redlink=1), 1998, trang 141, có trực tuyến [tại đây](http://books.google.com/books?id=YLQW5lUajgkC&vid=ISBN0631208143&dq=kamenskoe+scythian&q=kamenskoe)
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=13)]
- Barnes Gina L. 2001.
*State Formation in Korea: Historical and Archaeological* *Perspectives*. Curzon, London.
- Kim Do-heon. 2002. Samhan Sigi Jujocheolbu-eui Yutong Yangsang-e Daehan Geomto [A Study of
- the Distribution Patterns of Cast Iron Axes in the Samhan Period].
*Yongnam Kogohak*
- [Yongnam Archaeological Review] 31:1-29.
- Lee Sung-joo. 1998.
*Silla - Gaya Sahoe-eui Giwon-gwa Seongjang*[The Rise and Growth of
- Silla and Gaya Society]. Hakyeon Munhwasa, Seoul.
- Taylor Sarah. 1989. The Introduction and Development of Iron Production in Korea.
*World* *Archaeology*20(3):422-431.
- Yoon Dong-suk. 1989. Early Iron Metallurgy in Korea.
*Archaeological Review from* *Cambridge*8(1):92-99.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=14)] [Danh sách các thời kỳ khảo cổ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Danh sách các khu vực khảo cổ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_khu_v%E1%BB%B1c_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) [Lịch sử của sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt#L.E1.BB.8Bch_s.E1.BB.AD) [Bảng toát yếu về các nền văn hóa tiền sử chính của Cựu thế giới](/w/index.php?title=B%E1%BA%A3ng_to%C3%A1t_y%E1%BA%BFu_v%E1%BB%81_c%C3%A1c_n%E1%BB%81n_v%C4%83n_h%C3%B3a_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD_ch%C3%ADnh_c%E1%BB%A7a_C%E1%BB%B1u_th%E1%BA%BF_gi%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1) [Fogou](/w/index.php?title=Fogou&action=edit&redlink=1) [Sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) [Nung chảy kim loại](/w/index.php?title=Nung_ch%E1%BA%A3y_kim_lo%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) [Lò cao](/wiki/L%C3%B2_cao)
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt&action=edit§ion=15)]
|
|![]()
[Thời đại đồ sắt](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iron_Age?uselang=vi) [Celtic Britain - A site with a focus on Iron Age Britain](http://resourcesforhistory.com)từ resourcesforhistory.com [Khai quật di chỉ thời đại đồ sắt, văn hoá Sa Huỳnh tại cồn An Hải - Côn Đảo](http://www.archives.gov.vn/tin_tuc/mlnewsfolder.2007-01-23.1624569093/tin4%2028112007/view)
|
| | | Thời đại đồ sắt


text:
Tin Ngày
Bình Luận
Cộng Đồng
Hoa Kỳ
Hình Trong Ngày
Kinh Tế - Tài Chánh
Sức Khỏe
Thế Giới
Thư Sài Gòn
Tin Trong Ngày
Trước Thời Cuộc
Việt Nam
Tin Công Nghệ
Blogger
Tin Tuần
Đây đó
Địa Ốc
Gia Đình
Thông Báo Đặc Biệt
Nguời Việt Đất Mỹ
Thẩm Mỹ
Thiếu Nhi
Bé Viết Văn Việt
Chùm Ảnh Dự Thi 2007
Góc Ảnh Của Bé
Tranh Dự Thi 2007
Thơ Bé
Thông Tin - Đời Sống
Văn Học Nghệ Thuật
Xe Hơi
Cuối Tuần
Viết Về Nước Mỹ
VVNM 2015
VVNM 2014
VVNM 2013
VVNM 2012
VVNM 2011
VVNM 2010
VVNM 2009
VVNM 2008
VVNM 2007
VVNM 2006
VVNM 2005
VVNM 2004
VVNM 2003
VVNM 2002
VVNM 2001
VVNM 2000
Thông Báo VVNM
Danh Sách Tác Giả
Thế Giới Phone
WebLinks
Á Châu
Âm Nhạc - Giải Trí
Cá Nhân - Gia Đình
Chính Trị
Cơ sở thương mại
Cộng Đồng
Du Lịch
Hội Đoàn
Truyền thông
Tôn giáo
Tổng Hợp
Văn Học & Nghệ Thuật
Xã Hội - Đời Sống
Youtube Channel
Phim - Ảnh
Video Sinh Hoạt Cộng Đồng
Chuyên Mục
Ảnh Sinh Hoạt
Báo Xuân
Báo Xuân 2013
Chúc Mừng - Nhắn Tin
Chức Năng Web VB
Di Trú
Hội Nhập
Luật Pháp
Lưu Bút
Phân Ưu - Cáo Phó
Sách - Báo - Truyện
Tác Giả - Bạn Đọc
Lưu Trữ
30-4-1975
Ảnh Của Bạn
Bóng Đá Thế Giới 2010
Chuyện Việt Nam
Cờ Vàng
Bạn & Thuế
Bầu Cử
Gia Chánh
Hí Họa
Hội Đoàn
Kinh Doanh
Lược Sử
Nhà Trần Khởi Nghiệp
Nhạc cổ điển
Phong Thủy
Sổ Tay
Sự Thật Tết Mậu Thân 68
Tiểu thuyết
Tâm Linh
Cố Đại Lão Hòa Thượng Thích Mãn Giác
Tham Khảo
Thể thao
Trang Thơ
Trang Văn
Tử Vi 2007
Úc Châu
Văn Hóa
Việt Báo Trẻ
Võ Thuật
Xã Hội
Thời Sự Nóng Bỏng
Thương Mại
Truyện Đọc
UB Xây Dựng
Video Test
Hôm nay,
Trang nhất
VVNM
WebLinks
Diễn Đàn
Rao Vặt
Liên Lạc
Kênh RSS
Tin Ngày
Bình Luận
Cộng Đồng
Hoa Kỳ
Hình Trong Ngày
Kinh Tế - Tài Chánh
Sức Khỏe
Thế Giới
Thư Sài Gòn
Tin Trong Ngày
Trước Thời Cuộc
Việt Nam
Tin Công Nghệ
Blogger
Tin Tuần
Đây đó
Địa Ốc
Gia Đình
Thông Báo Đặc Biệt
Nguời Việt Đất Mỹ
Thẩm Mỹ
Thiếu Nhi
Bé Viết Văn Việt
Chùm Ảnh Dự Thi 2007
Góc Ảnh Của Bé
Tranh Dự Thi 2007
Thơ Bé
Thông Tin - Đời Sống
Văn Học Nghệ Thuật
Xe Hơi
Cuối Tuần
Viết Về Nước Mỹ
VVNM 2015
VVNM 2014
VVNM 2013
VVNM 2012
VVNM 2011
VVNM 2010
VVNM 2009
VVNM 2008
VVNM 2007
VVNM 2006
VVNM 2005
VVNM 2004
VVNM 2003
VVNM 2002
VVNM 2001
VVNM 2000
Thông Báo VVNM
Danh Sách Tác Giả
Thế Giới Phone
WebLinks
Á Châu
Âm Nhạc - Giải Trí
Cá Nhân - Gia Đình
Chính Trị
Cơ sở thương mại
Cộng Đồng
Du Lịch
Hội Đoàn
Truyền thông
Tôn giáo
Tổng Hợp
Văn Học & Nghệ Thuật
Xã Hội - Đời Sống
Youtube Channel
Phim - Ảnh
Video Sinh Hoạt Cộng Đồng
Chuyên Mục
Ảnh Sinh Hoạt
Báo Xuân
Báo Xuân 2013
Chúc Mừng - Nhắn Tin
Chức Năng Web VB
Di Trú
Hội Nhập
Luật Pháp
Lưu Bút
Phân Ưu - Cáo Phó
Sách - Báo - Truyện
Tác Giả - Bạn Đọc
Lưu Trữ
30-4-1975
Ảnh Của Bạn
Bóng Đá Thế Giới 2010
Chuyện Việt Nam
Cờ Vàng
Bạn & Thuế
Bầu Cử
Gia Chánh
Hí Họa
Hội Đoàn
Kinh Doanh
Lược Sử
Nhà Trần Khởi Nghiệp
Nhạc cổ điển
Phong Thủy
Sổ Tay
Sự Thật Tết Mậu Thân 68
Tiểu thuyết
Tâm Linh
Cố Đại Lão Hòa Thượng Thích Mãn Giác
Tham Khảo
Thể thao
Trang Thơ
Trang Văn
Tử Vi 2007
Úc Châu
Văn Hóa
Việt Báo Trẻ
Võ Thuật
Xã Hội
Thời Sự Nóng Bỏng
Thương Mại
Truyện Đọc
UB Xây Dựng
Video Test
Tiệc Văn Nghệ Mừng Xuân Kỷ Mão 1999 Cho Các Tù Nhân
Trang Sử Việt: Lê Ngọc Hân Công Chúa
Xin Đừng Quên Tù Nhân Lương Tâm Việt Nam 2
Đối sách của Trung quốc đối với Các Tổ chức không thuộc chính quyền
Bệnh Viêm Gan B Và Thuốc Thiên Nhiên, Hy Vọng Hay Ảo Vọng
Bắt giữ đối lập Là Tiêu Cực Hay tích Cực Trong Cơ Chế Dân Chủ Pháp Trị?
TC Thua Ở Biển Đông
Tự Vượt Chính Mình
Dân Trả Thuế: Tăng ở Texas, Giảm ở New York, California
Hội Nhập
|
Ghi Danh
Tên thành viên
Mật mã
Quên mật mã ?
|
Ghi danh
Trang nhà
›
Tin Ngày
›
Bình Luận
Trước
Sau
Trang Đất Việt: Thành phố Hà nội
25/07/2013
00:00:00
(Xem: 5350)
Tác giả :
Nguyễn Lộc Yên
THÀNH PHỐ HÀ NỘI
Thành phố Hà Nội, sau khi tỉnh Hà Tây sáp nhập vào Hà Nội. Hà Nội có thể gọi là Hà Nội mới hay Hà Nội mở rộng. Năm 2007, khi chưa sát nhập Hà Tây thì Hà nội có 9 quận, 5 huyện, diện tích: 922 km vuông và dân số 3.4000.000 người. Hà Nội vào năm 2011 (Hà Nội mới): Diện tích: 3.345 km vuông. Dân số: 6.699.600 người, mật độ 2013 người/km vuông. Sắc dân ở Hà Nội đa số người Kinh (98,73 %), người Mường (0,76 %) và người Tày (0,23 %).
Hà Nội mới gồm có: 1 Thị xã: Sơn Tây. 10 quận: Hà Đông, Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Tây Hồ, Cầu Giấy, Long Biên, Hoàng Mai, Thanh Xuân. 18 huyện: Từ Liêm, Sóc Sơn, Phúc Thọ, Đan Phượng, Ba Vì, Mê Linh, Quốc Oai, Thạch Thất, Thanh Oai, Mỹ Đức, Chương Mỹ, Thường Tín, Thanh Trì, Ứng Hoà, Phú Xuyên, Đông Anh, Hoài Đức, Gia Lâm.
Hà Nội ở vị trí từ 20 độ 53 phút đến 21 độ 23 phút vĩ độ Bắc và 105 độ 44 phút đến 106 độ 02 phút kinh độ Đông. Hà Nội ở phía tây bắc trung tâm vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng Hà, bắc giáp Thái Nguyên, Vĩnh Phúc; đông giáp Bắc Giang, Bắc Ninh và Hưng Yên. Tây giáp Hoà Bình, Phú Thọ; phía nam và tây nam giáp Hà Nam, Hoà Bình. Hà Nội giao thông thuận tiện, phi trường Nội Bài là sân bay quốc tế.
Hà Nội có sông Hồng Hà, chạy san sát thành phố, nên từ đó gọi tên thành phố này là Hà Nội (Hà: sông Hồng Hà, Nội: phía trong của sông). Nhiệt độ trung bình của Hà Nội là 23 độ C.
Tỉnh Hà Tây cũ, có diện tích 2.190 km2. Dân số năm 2006 là 2.543.500 người, với sắc dân: Kinh, Mường, Dao, Tàu. Gồm có: Thành phố Hà Đông, thị xã Sơn Tây và 12 huyện: Ba Vì, Phúc Thọ, Đan Phượng, Thạch Thất, Hoài Đức, Ứng Hoà, Phú Xuyên, Quốc Oai, Chương Mỹ, Thanh Oai, Thường Tín, Mỹ Đức. Kể từ ngày 1 tháng 8 năm 2008, toàn bộ đất đai tỉnh Hà Tây sáp nhập vào thành phố Hà Nội; như vậy tỉnh Hà Tây kể từ ngày 1-8-2008, không còn tồn tại nữa.
Lịch sử thành phố Hà Nội: Năm 208 (TCN) An Dương Vương chọn Cổ Loa làm kinh đô. Thế kỷ thứ II đến thứ IV (TCN) thuộc quận Giao Chỉ. Năm 454 (SCN), lập huyện Tống Bình (gồm Hà Nội). Năm 544, Lý Nam Đế đóng đô ở Long Biên. Năm 866 Cao Biền xây thành Đại La.
Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư đến Đại La, đổi Đại La là thành Thăng Long. Năm 1397, Hồ Quí Ly đổi tên là Đông Đô. Nhưng nhà Hồ chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, thì năm 1407, bị nhà Minh (Tàu) tiêu diệt, thành Thăng Long quân Minh đổi tên thành Đông Quan; cho tới năm 1428. Năm 1428, Lê Thái Tổ giành được độc lập, và đến năm 1430, thành phố này đổi tên thành Đông Kinh. Năm 1466, dưới thời Lê Thánh Tông, vào năm niên hiệu Quang Thuận (1460-1469) được gọi là phủ Trung Đô; Hoàng thành Thăng Long, dưới thời nhà Lê, thành Thăng Long được nới rộng lớn hơn.
Sau chiến thắng của vua Quang Trung, đánh tan tác 20 vạn quân Thanh tại Thăng Long. Nhà vua đóng đô ở Huế, Thăng Long trở thành thủ phủ Bắc Thành. Năm 1802, Gia Long lên ngôi, đóng đô ở Phú Xuân (Huế), đến năm 1831, vua Minh Mệnh của Triều Nguyễn thành lập tỉnh Hà Nội.
Ngày 19-7-1888, Tông thống Pháp là Sadi Carnot ký sắc lệnh thành lập thành phố Hà Nội. Với sự quy hoạch của người Pháp, thành phố Hà Nội trở thành bộ mặt mới. Lũy thành cũ dần dần triệt hạ, đến năm 1897, hầu như sang sửa hoàn toàn, chỉ còn lại Cột Cờ, Cửa Bắc, Cửa Đoan môn và lan can rồng đá ở trong hoàng thành cũ. Đến năm 1902, Hà Nội trở thành thủ đô của toàn liên bang Đông Dương.
Kể từ năm 1946, Pháp và Việt Minh giằng co, nhưng Pháp vẫn còn kiểm soát thành Hà Nội, mãi đến năm 1954, sau khi Việt Minh chiến thắng trận Điện Biên Phủ, Hồ Chí Minh thực sự dùng Hà Nội làm thủ đô. Tháng 4-1961, một số xã của Hà Đông, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc và Hưng Yên, sáp nhập vào thành phố Hà Nội, có tổng diện tích là 584 km vuông, dân số 91.000 người. Ngày 29-5-2008, toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh của tỉnh Vĩnh Phúc và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn của tỉnh Hòa Bình sáp nhập vào thành phố Hà Nội. Ngày 11-12-2008, quận Hà Đông được thành lập từ thành phố Hà Đông của tỉnh Hà Tây trước đây và tành phố Sơn Tây cũng được đổi thành thị xã Sơn Tây thuộc tthành phố Hà Nội.
Cung cấm Thành Hà Nội: Hà Nội đã tồn tại 8 thế kỷ, với tên Thăng Long qua các triều đại: Lý, Trần, Lê, đến nhà Nguyễn thì kinh đô dời vào Huế (Phú Xuân), thành Hà Nội là Tổng Trấn Bắc. Thành cổ Hà Nội được kiến trúc ba vòng (tam trùng thành quách). Thành trong cùng gọi là Tử Cấm Thành (nhà Lý gọi là Cung Thành, nhà Trần gọi là Long Phượng thành, đến nhà Lê mới gọi là Cấm thành). Cấm thành chỉ để vua, hoàng hậu và con của vua ở. Vòng giữa gọi là Hoàng thành, để các quan văn võ ở và có chánh điện để hội họp việc nước. Vòng ngoài gọi là Kinh thành là nơi ở và sinh sống của nhân dân.
Thành Hà nội, các nơi thường được nhắc nhở:
- Bắc Môn, là cửa Bắc để giao thông giữa Hoàng thành và Kinh thành. Bắc Môn là cổng duy nhất còn lại của thành Hà Nội.
- Hậu Lâu là tòa nhà ở sau Hành cung, khi xưa Công chúa thường ở đó, nên gọi là Lầu Công chúa.
- Đoan Môn là cổng nối giữa Cung thành và Hoàng thành, cửa chính chỉ dành cho vua đi, người khác đi cửa hai bên.
- Cột Cờ xây năm 1872, vào thời vua Gia Long, đến nay còn nguyên vẹn, thân cột cờ hình lập lăng, có cầu thang xoáy trôn ốc, cao 20m. Chân cờ là 3 tầng bệ vuông vức.
- Thành Cổ Loa: Cổ Loa là thành cổ nhất Việt Nam, An Dương Vương xây vào thế kỷ thứ 3 (TCN), thành Cổ Loa ở huyện Đông Anh, nay còn dấu tích 3 vòng tường thành bằng đất, các nhà khảo cổ tìm nơi đây hàng vạn mũi tên đồng, lưỡi cày, rìu sắt của thời xưa.
(còn tiếp)
Nguyễn Lộc Yên
Trước
Sau
In Trang
Gửi ý kiến của bạn
Tắt
Telex
VNI
Vui lòng nhập tiếng Việt có dấu.
Cách gõ tiếng Việt có dấu
==> http://youtu.be/J5Gebk-OVBI
Tên của bạn
Email của bạn
Tạo bài viết
1
2
3
4
5
6
7
Trang sau
Trang cuối
Trang Sử Việt: Lê Ngọc Hân Công Chúa
31/08/2015
(Xem: 530)
Nguyễn Lộc Yên
công chúa Lê Ngọc Hân là người duyên dáng, văn thơ lưu loát cho Nguyễn Huệ. Năm 1789, vua Quang Trung phong bà làm Bắc cung Hoàng hậu
Xin Đừng Quên Tù Nhân Lương Tâm Việt Nam 2
31/08/2015
(Xem: 261)
Nguyễn Quang Duy
tổ chức tại Springvale Melbourne vào thứ bảy 22-8-2015 với trên 400 người tham dự. Tất cả tiền thu được sau khi trừ chi phí đã được chuyển về cho tù nhân lương tâm
Đối sách của Trung quốc đối với Các Tổ chức không thuộc chính quyền
31/08/2015
(Xem: 372)
Trần Bình Nam
Tuy là chuyện của Trung quốc, nhưng như một thông lệ Việt Nam cũng sẽ rập theo khuôn mẫu này với những sáng kiến tinh vi hơn để kiểm soát hoạt động của các NGO tại Việt Nam
Bắt giữ đối lập Là Tiêu Cực Hay tích Cực Trong Cơ Chế Dân Chủ Pháp Trị?
31/08/2015
(Xem: 370)
Le Nguyen
phân cảnh cho đọan diễn với lời thoại chống Việt Nam mạnh mẽ, là ăn khách nhất trong sự nghiệp làm chính trị của Hun Sen
Sổ Tay Thường Dân Tưởng Năng Tiến – Vũng Lầy Giác Dục
30/08/2015
(Xem: 945)
Tưởng Năng Tiến
Với ý thức và quyết tâm, chắc chắn, chúng ta sẽ “thoát” bất chấp sự ngăn trở (cùng sức ì) của chế độ hiện hành – một chế độ mà mọi người đều biết là sinh mệnh của nó đang được đo đếm từng ngày
Nguyên Nhân Làm Nên Khác Biệt Giữa Campuchia với Việt Nam Xã Nghĩa
30/08/2015
(Xem: 1118)
Le Nguyen
Campuchia có thiết chế chính trị dân chủ, có tam quyền phân lập, có báo chí tự do và lãnh đạo Campuchia không kiên trì chủ nghĩa Mác- Lenin, không chống đa nguyên đa đảng
TNS Janet Nguyễn yêu cầu TT Obama cứu xét chuyện người Việt tị nạn bị truy tố khi về thăm Việt Nam
29/08/2015
(Xem: 3112)
TNS Janet Nguyễn: Kết quả của thủ đoạn đàn áp thô bạo này tạo ra một cảm giác trong cộng đồng người Việt tị nạn tại Hoa Kỳ là họ có thể bị bắt nếu về thăm Việt Nam
Thông Báo Kêu Gọi Đề Cử Ứng Viên Giải Nhân Quyền Việt Nam 2015
29/08/2015
(Xem: 239)
MLNQVN mong ước sẽ đón nhận được nhiều hồ sơ đề cử ứng viên xứng đáng cho Giải Nhân Quyền Việt Nam năm 2015 từ các đoàn thể và cá nhân trong cũng như ngoài nước. Kết quả việc xét giải sẽ được chính thức công bố vào trung tuần tháng 11 năm 2015.
70 năm các “Đầy tớ” xây dựng chế độ “Cộng hòa Chuối”!
29/08/2015
(Xem: 1200)
TS Âu Dương Thệ
ông quyết tâm duy trì và củng cố tiếp tục chế độ “Cộng hòa Chuối”, mặc dầu chế độ này đang đầy các phe nhóm chỉ lo lợi ích thối nát, tham nhũng, bất công và đàn áp
Khi Gã Khổng Lồ Nằm Xuống
29/08/2015
(Xem: 3232)
Nguyễn Xuân Nghĩa
Ngày xưa, Napoléon của Pháp nói rằng Trung Quốc là một gã khổng lồ đang ngủ, khi thức dậy thì sẽ quậy thế giới. Giấc ngủ kéo dài trăm năm, hãy rộng lượng mà tính là từ 1850 đến 1949, cho dễ nhớ!
1
2
3
4
5
6
7
Trang sau
Trang cuối
Tin Ngày
Bình Luận
Cộng Đồng
Hoa Kỳ
Hình Trong Ngày
Kinh Tế - Tài Chánh
Sức Khỏe
Thế Giới
Thư Sài Gòn
Tin Trong Ngày
Trước Thời Cuộc
Việt Nam
Tin Công Nghệ
Blogger
Chọn ngày
Bình luận
Trang Sử Việt: Lê Ngọc Hân Công Chúa
Xin Đừng Quên Tù Nhân Lương Tâm Việt Nam 2
Đối sách của Trung quốc đối với Các Tổ chức không thuộc chính quyền
Tin công nghệ
Bằng Sáng Chế Mới Của Apple: Công Nghệ Tai Nghe Không Dây Truyền Âm Qua Xương
Tháng 08/2015, Apple đã ghi danh bằng sáng chế cho tai nghe không dây, dùng công nghệ truyền âm thanh qua xương (bone conduction), kết hợp hàng loạt cảm biến giúp tăng cường chất lượng đàm thoại.
Rò Rỉ Hình Ảnh Của Xperia Z5 Trước Thềm Ra Mắt
Sony Mobile được cho là sẽ tung ra 3 model Xperia mới tại sự kiện IFA trong tháng 09/2015, bao gồm Xperia Z5, Xperia Z5 Compact và Xperia Z5 Premium.
Samsung Sẽ Phô Diễn Sản Phẩm Gear VR Qua Việc Trình Chiếu Trực Tiếp Sự Kiện IFA 2015
Theo truyền thống hàng năm tại sự kiện IFA, các hãng điện tử sẽ phô diễn những công nghệ, tầm nhìn mới của mình nhằm thu hút người dùng.
LG Công Bố Chiếc Smartwatch Android Wear Mới, Giá 1200 USD
Cuối tháng 08/2015, LG đã chính thức giới thiệu một chiếc đồng hồ thông minh chạy nền tảng Android Wear mới, với tên gọi là Watch Urbane Luxe - được hoàn thiện bằng vàng 23 cara.
Chiếc Smartphone Aero Có Thể Sẽ Có Tên Chính Thức Là HTC One A9
Trong tháng 08/2015, xuất hiện những hình ảnh rò rỉ mặt lưng của chiếc HTC A9 (Aero). Đồng thời, tài khoản twitter @evleaks cũng đã tiết lộ tên gọi chính thức của thiết bị.
Rò Rỉ Thông Tin Về Samsung Galaxy Mega On (SM-G600) Trên Antutu
Để đa dạng hóa danh mục sản phẩm, Samsung được cho là sẽ bổ sung thêm vào dòng Galaxy O thuộc phân khúc bình dân.
ITC Xác Nhận Microsoft Không Vi Phạm Bản Quyền Của InterDigital
Vào cuối tháng 08/2015, ITC – Ủy Ban Thương Mại Quốc Tế Mỹ – đã xác nhận rằng Microsoft Corp không vi phạm bản quyền của InterDigital,
Trợ Lý Ảo “M” Của Facebook Được Tích Hợp Ngay Trong Messenger
Trong tháng 08/2015, Facebook đã bất ngờ công bố trợ lý ảo của riêng mình, có tên là “M”, được tích hợp bên trong ứng dụng Messenger.
Copyright © 2015
vietbao.com
All rights reserved

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Cache-Control: no-cache

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Content-Encoding: deflate

Vary: Accept-Encoding, User-Agent

Set-Cookie: fn.gzip=2; expires=Mon, 01-Sep-2025 03:49:18 GMT; path=/

Connection: close


text:
Thông báo về các vấn đề của diễn đàn hiện tại và giải pháp đề xuất
vozForums
>
Online Events
>
Liên Minh Huyền Thoại
Hỏi cách choi tristana
User Name
Remember Me?
Password
FAQ
Social Groups
Calendar
Mark Forums Read
Thread Tools
#
1
01-02-2013, 12:28
songvidola
Junior Member
Join Date: 02-2013
Posts: 1
Hỏi cách choi tristana
các bác ạ em mới tập chơi lmht cũng để dành ít tiền nên mua dc con này nhưng mak e chơi toàn là bị ăn hành ko àh
các bác.
các pro có thể hướng dẫn em chơi con này dc không ?
đặc biệt là cách dùng combo, dùng ngọc bổ trợ, build đồ
thanks các pro
mà e nghe nói con này là ad carry đúng các bác ợ
mà con này máu giấy chắc ko kill dc ai quá. E tập chơi mà cả trận em giết dc 3/15/21.
songvidola
View Public Profile
Send a private message to songvidola
Find all posts by songvidola
#
2
01-02-2013, 12:32
KunXauXi
Senior Member
Join Date: 01-2013
Posts: 224
Re: Hỏi cách choi tristana
http://www.mobafire.com/league-of-le...tristana-guide
KunXauXi
View Public Profile
Send a private message to KunXauXi
Find all posts by KunXauXi
#
3
01-02-2013, 12:34
thewall2010
Senior Member
Join Date: 01-2009
Location: ••••••••••••••••••••••••••••
Posts: 284
Re: Hỏi cách choi tristana
Quote:
cho em hỏi cách chơi sona
cho em hỏi cách chơi diana
cho em hỏi cách chơi lux
cho em hỏi cách chơi teemo
...................
lạy thánh quá nhiều thớt rồi
Solomid.net mà tìm guide nhé thím
thewall2010
View Public Profile
Send a private message to thewall2010
Find all posts by thewall2010
#
4
01-02-2013, 15:35
hkk626
K.I.A
Join Date: 04-2011
Posts: 97
Re: Hỏi cách choi tristana
Bảng bổ trợ và Ngọc bổ trợ, đồ đạc thì như các ad bình thường khác lên solomid hay mobafire có hết. Cộng điểm thì cấp 1 và cấp 3 + E cấp 2 + W từ cấp 4 trở đi thì cứ max W sau đó max Q và cuối cùng là max E. Phép bổ trợ thì bạn nên 1 cái thiêu đốt và 1 dịch chuyển (cái này có thể thay bằng thanh tẩy, kiệt sức hay lá chắn). Khi đi đường thì cố gắng last hit thật chuẩn - cái này thì khỏi phải nói + liên tục quấy rối đối phương bằng E vào thời gian đầu của game. Khi đánh nhau tuyệt đối không dùng W để nhảy vào đội hình đối phương W chỉ được dùng để chạy là chính thỉnh thoảng để truy đuổi đối phương. Đó là một số kinh nghiệm dùng Tristana còn muốn đánh tốt thì tùy vào bạn farm thế nào, chọn vị trí bắn tốt vài đừng để bị chết trong combat
hkk626
View Public Profile
Find all posts by hkk626
#
5
01-02-2013, 18:13
shadow_man
Junior Member
Join Date: 01-2013
Posts: 10
Re: Hỏi cách choi tristana
Quote:
Originally Posted by
hkk626
Bảng bổ trợ và Ngọc bổ trợ, đồ đạc thì như các ad bình thường khác lên solomid hay mobafire có hết. Cộng điểm thì cấp 1 và cấp 3 + E cấp 2 + W từ cấp 4 trở đi thì cứ max W sau đó max Q và cuối cùng là max E. Phép bổ trợ thì bạn nên 1 cái thiêu đốt và 1 dịch chuyển (cái này có thể thay bằng thanh tẩy, kiệt sức hay lá chắn). Khi đi đường thì cố gắng last hit thật chuẩn - cái này thì khỏi phải nói + liên tục quấy rối đối phương bằng E vào thời gian đầu của game. Khi đánh nhau tuyệt đối không dùng W để nhảy vào đội hình đối phương W chỉ được dùng để chạy là chính thỉnh thoảng để truy đuổi đối phương. Đó là một số kinh nghiệm dùng Tristana còn muốn đánh tốt thì tùy vào bạn farm thế nào, chọn vị trí bắn tốt vài đừng để bị chết trong combat
Thanks bác, để em thử
shadow_man
View Public Profile
Send a private message to shadow_man
Find all posts by shadow_man
«
Previous Thread
|
Next Thread
»
Thread Tools
Show Printable Version
Email this Page
Posting Rules
You
may not
post new threads
You
may not
post replies
You
may not
post attachments
You
may not
edit your posts
BB code
is
On
Smilies
are
On
[IMG]
code is
On
HTML code is
Off
Forum Rules
Forum Jump
User Control Panel
Private Messages
Subscriptions
Who's Online
Search Forums
Forums Home
Đại sảnh
Thông báo
Thắc mắc & Góp ý
Thread post sai mục
Tin tức iNet
Review sản phẩm
Máy tính để bàn
Overclocking & Cooling
Modding
AMD
Intel
Mainboard & Memory
Đồ họa máy tính
Phần cứng chung
Thiết bị ngoại vi & Phụ kiện
Game máy tính
MMO -- Game Online
Liên Minh Huyền Thoại
Phần mềm
Download
Phát triển Phần mềm
Trường đua
Sản phẩm công nghệ
Máy tính xách tay
Tất tần tật thông tin về Dell anh em cần biết
Các sản phẩm Apple
Máy tính chuyên dụng
Thiết bị di động
Đồ điện tử & Thiết bị gia dụng
Multimedia
HDmedia
Online Events
Thế giới game mobile đỉnh cao
9K Truyền Kỳ
Tạo playlist rinh điện thoại khủng
Thật Sảng Khoái hội
Chinh phục bức tường hổ
Giao lưu Doanh nghiệp & Người dùng (theo Alphabet)
AMD VIETNAM
Anh Đức JSC - Supermicro - NVIDIA Quadro
DELL - Thông tin sản phẩm và dịch vụ chính hãng
DiDong.Net - Game Mobile
Genius - Thiết bị ngoại vi cho máy tính
Công ty TNHH thiết bị kỹ thuật tin học Hải Anh
Hoanghamobile.com
Business & Home Networking Linksys VietNam
Công ty TNHH Tin học Mai Hoàng
MSI Gaming Notebook Việt Nam
Công ty TNHH Thương mại – Dịch vụ Tân Doanh
Công ty TNHH Thương mại Quốc tế Thủy Linh
Công ty cổ phần máy tính Vĩnh Xuân
WD - Thương hiệu ổ cứng tin cây, dịch vụ hỗ trợ tốt nhất
We can do
ZOTAC Việt Nam - Công ty Công nghệ Đạt Khang
Khu vui chơi giải trí
Chuyện trò linh tinh™
Superthreads
From f17 with Love
Offline
Các món ăn chơi
Trưng cầu dân ý
Khu thương mại - Mua và Bán
Máy tính để bàn
Máy tính xách tay
Điện thoại di động
Các thiết bị công nghệ khác
All times are GMT +7. The time now is
10:58
.
Contact Us
-
vozExpress
-
Archive
-
Top
Steam Powered by vBulletin® 0.1 pre-alpha
Copyright ©2000 - 2015, Jelsoft Enterprises Ltd.

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Set-Cookie: vflastactivity=0; expires=Wed, 31-Aug-2016 03:58:27 GMT; path=/; domain=vozforums.com

Cache-Control: private, post-check=0, pre-check=0, max-age=0

Pragma: no-cache

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish