text:
Thời đại đồ đồng
Thời đại đồ đồng là một thời kỳ trong sự phát triển của nền văn minh khi phần lớn công việc luyện kim tiên tiến (ít nhất là trong sử dụng có hệ thống và rộng rãi) bao gồm các kỹ thuật để nấu chảy đồng và thiếc từ các loại quặng lộ thiên sẵn có trong tự nhiên, và sau đó phối trộn các kim loại này với nhau để tạo ra đồng đỏ (đồng thiếc). Thời đại đồ đồng tạo thành một phần của hệ thống ba thời đại cho các xã hội tiền sử. Trong hệ thống đó, nó diễn ra sau thời đại đồ đá mới trong một số khu vực trên thế giới. Tại nhiều khu vực của châu Phi hạ Sahara thì thời đại đồ đá mới được kế tiếp là thời đại đồ sắt mà không có thời đại đồ đồng.
Mục lục
Nguồn gốc[sửa | sửa mã nguồn]
Khu vực và thời gian phát minh ra của thời đại đồ đồng là gây tranh cãi, và nó có thể là kỹ thuật chế tạo đồng đỏ đã được phát hiện ra một cách độc lập tại nhiều khu vực. Các vật bằng đồng thanh chứa thiếc đã biết sớm nhất có từ khu vực ngày nay là Iran và Iraq có niên đại vào cuối thiên niên kỷ 4 TCN, nhưng có các tuyên bố cho rằng có sự xuất hiện sớm hơn của đồng đỏ chứa thiếc tại Thái Lan vào thiên niên kỷ 5 TCN. Đồng đỏ asen đã được sản xuất tại Tiểu Á (Anatolia) và tại cả hai phía của dãy núi Kavkaz vào đầu thiên niên kỷ 3 TCN. Một số học giả xác định niên đại của một số cổ vật từ đồng đỏ asen của nền văn hóa Maykop tại Bắc Kavkaz tới tận giữa thiên niên kỷ 4 TCN, điều này làm chúng trở thành các loại đồ từ đồng đỏ cổ nhất đã biết, nhưng những người khác xác định niên đại của cùng các cổ vật này của nền văn hóa Maykop là giữa thiên niên kỷ 3 TCN.
Cận Đông cổ đại[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ đồng tại Cận Đông được chia ra làm 3 thời kỳ chính (niên đại là xấp xỉ):
- EBA – Thời đại đồ đồng sớm (khoảng 3500 -2000 TCN)
- MBA - Thời đại đồ đồng giữa (khoảng 2000-1600 TCN)
- LBA - Thời đại đồ đồng muộn (khoảng 1600-1200 TCN)
Mỗi thời kỳ chính lại có thể chia ra thành các thể loại nhỏ hơn như EB I, EB II, MB IIa v.v.
Nghề luyện kim đã phát triển đầu tiên tại Tiểu Á, ngày nay là Thổ Nhĩ Kỳ. Các dãy núi trên cao nguyên Anatolia có các trầm tích giàu đồng và thiếc. Đồng cũng được khai thác tại Cyprus, sa mạc Negev, Iran và khu vực xung quanh vịnh Ba Tư. Đồng thông thường bị trộn lẫn với asen, do nhu cầu tăng lên đối với thiếc nên đã tạo ra kết quả là sự hình thành của các hành trình buôn bán đường xa ở trong và ra ngoài Anatolia. Đồng tinh khiết cũng được nhập khẩu bằng các hành trình đường biển tới đại vương quốc Mesopotamia.
Thời đại đồ đồng sớm cho thấy có sự gia tăng của tiến trình đô thị hóa thành các dạng nhà nước thành bang có tổ chức và sự phát minh ra chữ viết (thời kỳ Uruk trong thiên niên kỷ 5 TCN). Trong thời đại đồ đồng giữa, sự di chuyển của con người đã thay đổi phần nào hình thái chính trị của khu vực Cận Đông (người Amorite, người Hittite, người Khurrite, người Hyksos và có thể là cả người Israelite). Thời đại đồ đồng cuối được đặc trưng bằng các vương quốc hùng mạnh cạnh tranh lẫn nhau cùng các nước chư hầu của chúng (Assyria, Babylonia, Hittite, Mitanni). Hàng loạt các tiếp xúc đã được thực hiện với nền văn hóa Aegea (Ahhiyawa, Alashiya) trong đó buôn bán đồng đóng vai trò quan trọng. Thời kỳ này kết thúc bằng sự sụp đổ lớn, ảnh hưởng mạnh tới cả phần lớn khu vực Đông Địa Trung Hải và Trung Đông.
Sắt đã bắt đầu được gia công vào cuối thời đại đồ đồng tại Anatolia. Sự chuyển tiếp thành thời đại đồ sắt vào khoảng năm 1200 TCN chủ yếu là do các thay đổi chính trị tại Cận Đông hơn là do các phát triển trong kỹ thuật luyện kim.
Dưới đây là giai đoạn của thời đại đồ đồng tại Cận Đông:[1][2][3]
Ấn Độ[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ đồng tại tiểu lục địa Ấn Độ đã bắt đầu khoảng năm 3300 TCN với sự bắt đầu của văn minh sông Ấn. Các dân cư cổ đại của thung lũng sông Ấn (Indus), người Harappa, đã phát triển các kỹ thuật mới trong luyện kim và sản xuất đồng, đồng đỏ, chì và thiếc.
Đông Á[sửa | sửa mã nguồn]
Trung Quốc[sửa | sửa mã nguồn]
Các cổ vật từ đồng đỏ đã được phát hiện tại khu vực khảo cổ của nền văn hóa Mã Gia Diêu (3100 TCN tới 2700 TCN) tại Trung Quốc.[4][5] Tuy nhiên, nói chung người ta hay chấp nhận là thời kỳ đồ đồng của Trung Quốc đã bắt đầu vào khoảng năm 2100 TCN, trong thời kỳ nhà Hạ.
Văn hóa Nhị Lý Đầu, nhà Thương và văn hóa Tam Tinh Đôi của Trung Quốc sơ kì đã sử dụng đồng đỏ để làm các bình, chai, lọ từ đồng đỏ cho các lễ nghi cũng như các công cụ nông nghiệp và vũ khí.[6]
Bán đảo Triều Tiên[sửa | sửa mã nguồn]
Bắt đầu thời kỳ đồ đồng trên bán đảo Triều Tiên vào khoảng 900 TCN - 800 TCN.[7][8] Mặc dù văn hóa Đồ đồng ở Triều Tiên bắt nguồn từ Liêu Ninh và Mãn Châu, nó thể hiện phong cách và hình dạng độc đáo, đặc biệt là những đồ vật có tính nghi lễ.[9]
Văn hóa thời kỳ đồ gốm Mumun (Mô Vấn) giữa ở miền nam bán đảo Triều Tiên đã dần dần chấp nhận sản xuất đồ đồng đỏ (khoảng 700-600? TCN) sau thời kỳ khi các dao găm từ đồng đỏ kiểu Liêu Ninh và các cổ vật đồng đỏ khác đã được trao đổi tới tận phần sâu bên trong của miền nam bán đảo (khoảng 900-700 TCN). Các dao găm từ đồng đỏ đã tăng thêm thanh thế và uy quyền cho các nhân vật sử dụng chúng và được chôn cất cùng họ trong các khu vực chôn cất kiểu cự thạch của các nhân vật có địa vị cao tại các trung tâm ở ven biển miền nam bán đảo, chẳng hạn như khu vực khảo cổ Igeum-dong (Lê Cầm động) [3]. Đồng đỏ là một yếu tố quan trọng trong các nghi lễ cũng như là đồ tùy táng cho tới tận khoảng năm 100.
Đông Nam Á[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Ban Chiang, Thái Lan và Vĩnh Phúc, Việt Nam các cổ vật đồng đỏ đã được phát hiện có niên đại vào khoảng năm 2100 TCN.[10] Tại Nyaunggan, Myanma, các công cụ bằng đồng đỏ đã được khai quật cùng với các cổ vật bằng đá và gốm sứ. Niên đại của chúng hiện nay còn khá rộng (3500 TCN - 500 TCN).[11]
Aegea[sửa | sửa mã nguồn]
Các nền văn minh thời đại đồ đồng tại Aegea bắt đầu khoảng 3200 TCN,[12] đã hình thành một mạng lưới thương mại phạm vi xa. Mạng lưới này nhập khẩu thiếc và than củi vào Cyprus, tại đây đồng được khai thác và nấu chảy lẫn với thiếc để sản xuất đồng đỏ. Các đồ vật đồng đỏ sau đó được xuất khẩu đi xa và rộng, và nó hỗ trợ cho thương mại phát triển. Phân tích đồng vị thiếc trong một số đồ vật bằng đồng đỏ ở khu vực Địa Trung Hải chỉ ra rằng chúng có thể có nguồn gốc từ Vương quốc Anh ngày nay.[13]
Kiến thức về hàng hải cũng đã phát triển mạnh trong thời gian này, và đã đạt tới đỉnh cao không thể vượt qua của các kỹ năng cho đến khi phương pháp xác định kinh độ và vĩ độ được phát hiện (hay tái phát hiện) vào khoảng năm 1750, với ngoại lệ đáng chú ý là các thủy thủ Polynesia.
Văn minh Minoa với nền tảng ở Knossos dường như đã phối hợp và bảo vệ thương mại thời đại đồ đồng của mình. Illyria cũng được cho là có nguồn gốc vào đầu thời kỳ đồ đồng. Các đế chế cổ xưa đã trao đổi những hàng hóa sang trọng để đổi lại chủ yếu phẩm, dẫn đến nạn đói.[14]
Một thiếu hụt chủ chốt trong thời kỳ này là không có các phương pháp kế toán như ngày nay. Một số tác giả cho rằng các đế quốc cổ đại đã thiên lệch trong việc đánh giá sai tầm quan trọng của các lương thực, thực phẩm thông dụng, cơ bản và thiên về mua bán các đồ vật quý hiếm. Vì thế chúng đã bị tàn lụi do nạn đói kém, được tạo ra do thương mại mà không tính tới mặt kinh tế.
Thời đại đồ đồng đã kết thúc trong khu vực này như thế nào vẫn còn đang được nghiên cứu. Có chứng cứ cho thấy sự quản lý của người Mycenae đối với thương mại trong khu vực diễn ra sau sự suy thoái của văn minh Minoa..[15] Các chứng cứ cũng hỗ trợ cho giả thuyết rằng một vài quốc gia vệ tinh của Minoa đã mất phần lớn dân số của mình do nạn hạn hán đói kém và/hoặc bệnh dịch hạch, và nó chỉ ra rằng mạng lưới thương mại có thể đã bị phá vỡ ở một số điểm, điều đó ngăn cản tiến trình thuận lợi của thương mại mà trước đây đã phần nào giúp giảm nhẹ các loại hạn hán, đói kém này cũng như ngăn cản một số loại bệnh tật (do dinh dưỡng). Người ta cũng biết rằng khu vực sản xuất nhiều lương thực của đế quốc Minoa, vùng phía bắc biển Đen, cũng đột ngột mất một lượng đáng kể dân cư của mình, và vì thế có lẽ cũng làm sút giảm phần nào công việc trồng trọt trong khu vực.
Nghiên cứu gần đây đã nghi ngờ thuyết cho rằng sự kiệt quệ của các cánh rừng tại Síp đã gây ra sự kết thúc của thời đại đồ đồng.[16][17][18] Các cánh rừng ở Cyprus được biết là tồn tại đến nhiều năm sau này, và các thực nghiệm đã chỉ ra rằng sản xuất than củi ở quy mô cần thiết cho sản xuất đồng thanh ở cuối thời đại đồ đồng chỉ có thể làm kiệt quệ chúng trong không ít hơn 50 năm sau đó.
Một thuyết khác cho rằng các công cụ sắt đã trở nên phổ biến hơn, sự biện hộ chính cho buôn bán thiếc đã kết thúc và mạng lưới thương mại đã giảm sút các hoạt động của một thời nó đã từng có.[19] Các thuộc địa riêng lẻ của đế quốc Minoa sau đó hứng chịu khô hạn, đói kém, chiến tranh hay một số sự kết hợp của các yếu tố này và vì thế họ đã không thể sử dụng các nguồn ở xa trong đế quốc, mà nếu dựa vào đó họ có thể dễ dàng hồi phục.
Một nhóm giả thuyết khác lại coi Knossos là nguyên nhân. Phun trào Thera đã diễn ra vào thời gian này, khoảng 40 dặm về phía bắc Crete. Một số học giả còn cho rằng sóng thần (tsunami) từ Thera đã phá hủy các thành thị của người Crete. Những người khác cho rằng có lẽ sóng thần đã phá hủy các tàu thuyền hải quân của người Crete tại bến cảng quê hương của chúng, điều này sau đó đã dẫn tới thất bại trong các trận thủy chiến quyết định; vì thế trong sự kiện LMIB/LMII (khoảng 1450 TCN) các thành phố của Crete đã bị đốt cháy và văn minh Mycenae đã chiếm đóng Knossos. Nếu phun trào núi lửa đã diễn ra vào cuối thế kỷ 17 TCN (như phần lớn các nhà niên đại học nghĩ vậy), thì các hiệu ứng trực tiếp của chúng thuộc về thời kỳ đồ đồng giữa tới sự chuyển tiếp sang thời kỳ đồ đồng cuối, mà không thuộc về thời kỳ kết thúc của thời kỳ đồ đồng cuối; nhưng có thể nó đã gây ra sự không ổn định để dẫn tới sự sụp đổ đầu tiên của Knossos và sau đó là của xã hội thời đại đồ đồng nói chung. Một trong các giả thuyết lại nhìn vào vai trò của giới chuyên môn Crete trong việc quản lý đế quốc thời kỳ hậu Thera. Nếu giới chuyên môn đã tập trung tại Crete, thì người Mycenae có thể đã mắc những sai lầm về mặt chính trị và thương mại mang tính quyết định khi quản lý đế quốc Crete.
Các phát hiện khảo cổ học gần đây, bao gồm cả các phát hiện trên đảo Thera (ngày nay gọi là Santorini), cho thấy trung tâm của nền văn minh Minoa vào thời điểm phun trào núi lửa trên thực tế đã nằm trên đảo này hơn là ở Crete. Một số người nghĩ rằng nó chính là Atlantis theo truyền thuyết (bản đồ vẽ trên tường của một cung điện của người Minoa tại Crete mô tả hòn đảo tương tự như những gì đã được Plato mô tả và có lẽ tương tự như hình dạng của Thera trước khi nó bị nổ tung). Theo giả thuyết này, sự mất đi đầy thê thảm của trung tâm chính trị, hành chính và kinh tế này do phun trào cũng như các tổn thất gây ra bởi sóng thần cho các vùng ven biển của Crete đã làm trầm trọng thêm sự thoái trào của nhà nước Minoa. Một thực thể chính trị suy yếu với nền kinh tế cùng tiềm lực quân sự suy giảm cũng như sự giàu có theo truyền thuyết có thể đã trở nên dễ bị tổn thương trước các thế lực đối địch.
Mỗi một giả thuyết này đều có sức thuyết phục nhất định và các khía cạnh của tất cả chúng có thể có một số điểm đáng tin cậy trong việc miêu tả sự kết thúc thời đại đồ đồng tại khu vực này.
Châu Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Trung Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Tại Trung Âu, nền văn hóa Únětice thời đại đồ đồng sớm (khoảng 1800 TCN-1600 TCN) bao gồm hàng loạt các nhóm nhỏ như Straubingen, Adlerberg và Hatvan. Một số trong đó rất giàu các đồ chôn cất, chẳng hạn một khu vực nằm gần Leubingen với các đồ mộ táng được làm thủ công từ vàng, chỉ ra sự phân tầng xã hội khá mạnh trong nền văn hóa Únětice. Nhìn chung, các nghĩa địa của thời kỳ này là hiếm và có kích thước nhỏ. Tiếp theo nền văn hóa Únětice là nền văn hóa Tumulus (văn hóa nấm mộ) trong thời đại đồ đồng giữa (khoảng 1600 TCN-1200 TCN), được đặc trưng bằng các chôn cất trong các nấm nộ (tumulus). Tại khu vực sông Körös ở miền đông Hungary, thời đại đồ đồng sớm có cùng khi ra đời của nền văn hóa Mako, tiếp theo là các nền văn hóa Ottomany và Gyulavarsand.
Nền văn hóa bình đựng hài cốt thời kỳ cuối thời đại đồ đồng, (khoảng 1300 TCN-700 TCN) được đặc trưng bằng các ngôi mộ chôn cất theo kiểu hỏa táng. Nó bao gồm văn hóa Lausitz ở miền đông Đức và Ba Lan (1300 TCN-500 TCN) được kéo dài tới thời đại đồ sắt. Thời đại đồ đồng ở Trung Âu được kế tiếp là văn hóa Hallstatt của thời đại đồ sắt (700 TCN-450 TCN).
Các khu vực khảo cổ quan trọng có:
Bắc Âu[sửa | sửa mã nguồn]
Tại miền bắc Đức, Đan Mạch, Thụy Điển và Na Uy, các cư dân thời đại đồ đồng đã sản xuất nhiều vật tạo tác cổ rất khác biệt và đẹp, chẳng hạn các cặp nhạc khí bằng đồng thanh, gọi là lur, giống như các cặp sừng, được phát hiện trong các đầm lầy ở Đan Mạch. Một số nhà ngôn ngữ học tin rằng ngôn ngữ tiền Ấn-Âu có lẽ đã được đưa vào khu vực này vào khoảng thế kỷ 20 TCN, và cuối cùng nó trở thành tổ tiên của các loại tiếng Đức. Điều này có thể khớp với sự tiến hóa của thời đại đồ đồng ở Scandinavia thành thời đại đồ sắt tiền La Mã ở Đức (có thể nhất).
Theo Oscar Montelius thì thời đại đồ đồng trong khu vực này được chia thành các thời kỳ I-VI. Tại các khu vực khác, thời gian tương ứng với thời kỳ Montelius V của khu vực này đã thuộc về thời đại đồ sắt.
Quần đảo Anh & Ireland[sửa | sửa mã nguồn]
Tại quần đảo Anh, thời đại đồ đồng được coi là thời kỳ từ khoảng 2100 TCN tới 700 TCN. Quá trình di cư đã đem những người dân mới từ lục địa tới quần đảo. Nghiên cứu đồng vị trên men răng gần đây trên các thi thể tìm thấy trong các mồ mả thuộc thời đại đồ đồng sớm ở gần Stonehenge chỉ ra rằng ít nhất thì một số người di cư đã tới đây từ khu vực ngày nay thuộc Thụy Sỹ. Người Beaker (beaker từ tiếng Anh có nghĩa là cốc vại hay chén tống, một loại cốc được tìm thấy nhiều trong các khu vực khảo cổ thuộc thời đại này ở Tây Âu) đã thể hiện các hành vi khác biệt so với người thuộc thời đại đồ đá mới sớm và các thay đổi văn hóa là đáng kể. Sự hòa nhập này được coi là hòa bình do nhiều khu vực henge (một kiểu công trình kiến trúc tiền sử) sớm dường như đã được những người mới đến chấp nhận ngay. Nền văn hóa Wessex đã phát triển tại miền nam Anh vào thời gian này. Ngoài ra, khí hậu cũng đang dần xấu đi, với khí hậu trước đây ấm và khô hơn thì trong thời gian của thời đại đồ đồng nó đã trở thành ẩm ướt hơn, buộc dân cư phải rời xa các khu vực dễ phòng thủ trên các ngọn đồi để tiến vào các thung lũng màu mỡ. Các trại nuôi gia súc lớn đã phát triển tại các vùng đất thấp, dường như đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và thúc đẩy chặt phá rừng. Văn hóa Deverel-Rimbury bắt đầu nổi lên vào nửa sau của 'Thời đại đồ đồng giữa' (khoảng 1400 TCN-1100 TCN) để khai thác các điều kiện này. Cornwall đã từng là nguồn cung cấp chính về thiếc cho phần lớn khu vực Tây Âu và đồng đã được khai thác và tách ra từ các khu vực như mỏ Great Orme ở miền bắc Wales. Các nhóm xã hội dường như là mang tính chất bộ lạc, nhưng với độ phức tạp tăng lên và tôn ti thứ bậc đã trở thành thấy được.
Ngoài ra, việc chôn cất người chết (cho đến trước thời kỳ này thường là mộ chôn tập thể) đã trở thành cá thể hơn. Ví dụ, trong khi ở thời đại đồ đá mới người ta sử dụng các ụ đá hình tháp có chia khoang hay các gò đất dài để chôn người chết, thì ở 'thời đại đồ đồng sớm' người ta đã chôn cất những người chết trong các nấm mộ riêng biệt (được biết và đánh dấu trên các bản đồ chi tiết tại Anh như là các tumulus), hay đôi khi là trong các mộ đá được che phủ bằng các ụ đá hình tháp.
Lượng lớn nhất các đồ vật bằng đồng thanh được tìm thấy tại Anh đã được phát hiện tại East Cambridgeshire, trong đó các đồ vật quan trọng nhất được phát hiện tại Isleham (trên 6.500 đồ vật)[20].
Ireland[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ đồng tại Ireland được khởi đầu vào khoảng năm 2000 TCN khi đồng đã được nấu chảy lẫn với thiếc để sản xuất rìu phẳng kiểu Ballybeg và các công việc liên quan tới kim loại khác. Thời kỳ trước đó được biết đến với tên gọi Thời đại đồng đỏ (sử dụng đồng gần như nguyên chất) và được đặc trưng bằng việc sản xuất các loại rìu phẳng, dao găm, kích và dùi bằng đồng. Thời đại đồ đồng được chia ra thành 3 giai đoạn là Thời đại đồ đồng sớm (khoảng 2000 TCN-1500 TCN); Thời đại đồ đồng giữa (khoảng 1500 TCN-1200 TCN) và Thời đại đồ đồng muộn (khoảng 1200 TCN-500 TCN). Ireland cũng được biết tới vì một lượng lớn các ngôi mộ chôn cất thuộc thời đại đồ đồng sớm.
Một trong các cổ vật đặc trưng của thời kỳ đồng đỏ/đồng thanh tại Ireland là rìu phẳng. Có 5 kiểu rìu phẳng chính là Lough Ravel (khoảng 2200 TCN), Ballybeg (khoảng 2000 TCN), Killaha (khoảng 2000 TCN), Ballyvalley (khoảng 2000-1600 TCN), Derryniggin (khoảng 1600 TCN) và một loạt các thỏi kim loại trong hình dạng như rìu[21][22]
Châu Mỹ[sửa | sửa mã nguồn]
Andes thời đại đồ đồng[sửa | sửa mã nguồn]
Thời đại đồ đồng tại khu vực Andes của Nam Mỹ được cho là bắt đầu vào khoảng năm 900 TCN khi các nghệ nhân Chavin phát hiện ra cách phối trộn đồng với thiếc. Các đồ vật đầu tiên được sản xuất ra chủ yếu là các đồ vật thiết thực, như rìu, dao hay các công cụ nông nghiệp. Tuy nhiên, sau này, khi người Chavin trở nên có kinh nghiệm hơn trong công nghệ sản xuất đồng thanh thì họ đã sản xuất nhiều đồ vật hoa mỹ và nhiều trang trí cho các mục đích chính trị, tôn giáo và các nghi lễ khác, cũng như các vật dụng thông thường, do công việc trang trí vàng, bạc và đồng đã từng là một truyền thống phát triển cao của người Chavin.
Thư mục[sửa | sửa mã nguồn]
- Figueiredo, Elin (2010) "Smelting and Recycling Evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baioes," Journal of Archaeological Science, Volume 37, Issue 7, p. 1623–1634
- Eogan, George (1983) The hoards of the Irish later Bronze Age, Dublin: University College, 331p., ISBN 0-901120-77-4
- Hall, David and Coles, John (1994) Fenland survey: an essay in landscape and persistence, Archaeological report 1, London: English Heritage, 170 p., ISBN 1-85074-477-7
- Pernicka, E., Eibner, C., Öztunah, Ö., Wagener, G.A. (2003) "Early Bronze Age Metallurgy in the Northeast Aegean", In: Wagner, G.A., Pernicka, E. and Uerpmann, H-P. (eds), Troia and the Troad: scientific approaches, Natural science in archaeology, Berlin; London: Springer, ISBN 3-540-43711-8, p. 143–172
- Waddell, John (1998) The prehistoric archaeology of Ireland, Galway University Press, 433 p., ISBN 1-901421-10-4
- Siklosy et al. (2009): Bronze Age volcanic event recorded in stalagmites by combined isotope and trace element studies. Rapid Communications in Mass Spectrometry, 23/6, 801-808. http://www3.interscience.wiley.com/journal/122202090/abstract
- Roberts, B.W., Thornton, C.P. and Pigott, V.C. 2009. Development of Metallurgy in Eurasia. Antiquity 83, 112-122.
- Childe, V. G. (1930). The bronze age. New York: The Macmillan Company.
- Kelleher, B. D. (1980). Treasures from the Bronze Age of China: An exhibition from the People's Republic of China, the Metropolitan Museum of Art, New York. New York: Ballantine Books.
- Kuijpers, M. H. G. (2008). Bronze Age metalworking in the Netherlands (c. 2000-800 BCE): A research into the preservation of metallurgy related artefacts and the social position of the smith. Leiden: Sidestone Press.
- Müller-Lyer, F. C.; Lake, E. C.; Lake, H. A. (1921). The history of social development. New York: Alfred A. Knopf.
- Figueiredo, Elin (2010) "Smelting and Recycling Evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baioes," Journal of Archaeological Science, Volume 37, Issue 7, p. 1623–1634
- Eogan, George (1983) The hoards of the Irish later Bronze Age, Dublin: University College, 331p., ISBN 0-901120-77-4
- Hall, David and Coles, John (1994) Fenland survey: an essay in landscape and persistence, Archaeological report 1, London: English Heritage, 170 p., ISBN 1-85074-477-7
- Pernicka, E., Eibner, C., Öztunah, Ö., Wagener, G.A. (2003) "Early Bronze Age Metallurgy in the Northeast Aegean", In: Wagner, G.A., Pernicka, E. and Uerpmann, H-P. (eds), Troia and the Troad: scientific approaches, Natural science in archaeology, Berlin; London: Springer, ISBN 3-540-43711-8, p. 143–172
- Waddell, John (1998) The prehistoric archaeology of Ireland, Galway University Press, 433 p., ISBN 1-901421-10-4
- Siklosy et al. (2009): Bronze Age volcanic event recorded in stalagmites by combined isotope and trace element studies. Rapid Communications in Mass Spectrometry, 23/6, 801-808.
- Roberts, B.W., Thornton, C.P. and Pigott, V.C. 2009. Development of Metallurgy in Eurasia. Antiquity 83, 112-122.
Tham khảo[sửa | sửa mã nguồn]
- ^ The Near East period dates and phase ranges being unrelated to the bronze chronology of other regions of the world.
- ^ Piotr Bienkowski, Alan Ralph Millard (editors). Dictionary of the ancient Near East. Page 60.
- ^ Amélie Kuhr. The ancient Near East, c. 3000-330 BC. Page 9.
- ^ Martini, I. Peter (2010). Landscapes and Societies: Selected Cases. Springer. tr. 310. ISBN 90-481-9412-1.
- ^ Higham, Charles (2004). Encyclopedia of ancient Asian civilizations. Infobase Publishing. tr. 200. ISBN 0-8160-4640-9.
- ^ [1]
- ^ Carter J. Eckert, el., "Korea, Old and New: History", 1990, pp. 9
- ^ “1000 BC to 300 AD: Korea | Asia for Educators | Columbia University”. Afe.easia.columbia.edu. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2012.
- ^ [2][liên kết hỏng]
- ^ “Bronze from Ban Chiang, Thailand: A view from the Laboratory”. Museum.upenn.edu. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2010.
- ^ “Nyaunggan City — Archaeological Sites in Myanmar”. Myanmartravelinformation.com. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2010.
- ^ “Ancient Greece”. British Museum. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2012.
- ^ Carl Waldman, Catherine Mason. Encyclopedia of European peoples: Volume 1. 2006. Page 524.
- ^ Lancaster, H. O. (1990). Expectations of life: A study in the demography, statistics, and history of world mortality. New York: Springer-Verlag. Page 228.
- ^ Drews, R. (1993). The end of the Bronze Age: Changes in warfare and the catastrophe ca. 1200 B.C. Princeton, N.J: Princeton University Pres
- ^ Cities on the Sea., Swiny, S., Hohlfelder, R. L., & Swiny, H. W. (1998). Res maritimae: Cyprus and the eastern Mediterranean from prehistory to late antiquity: proceedings of the Second International Symposium "Cities on the Sea", Nicosia, Cyprus, October 18–22, 1994. Atlanta, Ga: Scholars Press.
- ^ Creevey, B. (1994). The forest resources of Bronze Age Cyprus
- ^ A. Bernard Knapp, Steve O. Held and Sturt W. Manning. The prehistory of Cyprus: Problems and prospects.
- ^ Lockard, Craig A. (2009). Societies, Networks, and Transitions: To 600. Wadsworth Pub Co. Page 96.
- ^ Hall, David. Fenland survey: an essay in landscape and persistence / David Hall và John Coles. London; English Heritage. ISBN 1-85074-477-7., trang 81-88
- ^ Waddell J. 1998. The Prehistoric Archaeology of Ireland. Galway.
- ^ Eogan G. 1983. The Hoards of the Irish Later Bronze Age. Dublin
Liên kết ngoài[sửa | sửa mã nguồn]
- Chỉ mục Web về thời đại đồ đồng tại châu Âu
- Thiếc cổ đại: Câu hỏi cũ và câu trả lời mới
- Pretanic World – Thời đại đồ đồng tại Vương quốc Anh
- Pretanic World - Thời đại đồ đồng tại Ireland
- Khảo cổ học thực nghiệm và phục chế bảo tàng thời đại đồ đồng

markdown:
# Thời đại đồ đồng
**Thời đại đồ đồng** là một thời kỳ trong sự phát triển của nền văn minh khi phần lớn công việc [luyện kim](/wiki/Luy%E1%BB%87n_kim) tiên tiến (ít nhất là trong sử dụng có hệ thống và rộng rãi) bao gồm các kỹ thuật để nấu chảy [đồng](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng) và [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc) từ các loại quặng lộ thiên sẵn có trong tự nhiên, và sau đó [phối trộn](/wiki/H%E1%BB%A3p_kim) các kim loại này với nhau để tạo ra [đồng đỏ](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F) (đồng thiếc). Thời đại đồ đồng tạo thành một phần của [hệ thống ba thời đại](/w/index.php?title=H%E1%BB%87_th%E1%BB%91ng_ba_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) cho các [xã hội tiền sử](/wiki/Th%E1%BB%9Di_ti%E1%BB%81n_s%E1%BB%AD). Trong hệ thống đó, nó diễn ra sau [thời đại đồ đá mới](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_m%E1%BB%9Bi) trong một số khu vực trên thế giới. Tại nhiều khu vực của [châu Phi](/wiki/Ch%C3%A2u_Phi) hạ [Sahara](/wiki/Sa_m%E1%BA%A1c_Sahara) thì thời đại đồ đá mới được kế tiếp là [thời đại đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt) mà không có thời đại đồ đồng.
## Mục lục
## Nguồn gốc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=1) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=1)]
Khu vực và thời gian phát minh ra của thời đại đồ đồng là gây tranh cãi, và nó có thể là kỹ thuật chế tạo đồng đỏ đã được phát hiện ra một cách độc lập tại nhiều khu vực. Các vật bằng đồng thanh chứa thiếc đã biết sớm nhất có từ khu vực ngày nay là
[Iran](/wiki/Iran) và [Iraq](/wiki/Iraq) có niên đại vào cuối [thiên niên kỷ 4 TCN](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_4_TCN&action=edit&redlink=1), nhưng có các tuyên bố cho rằng có sự xuất hiện sớm hơn của đồng đỏ chứa thiếc tại [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) vào [thiên niên kỷ 5 TCN](/w/index.php?title=Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_5_TCN&action=edit&redlink=1). [Đồng đỏ asen](/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F_asen&action=edit&redlink=1) đã được sản xuất tại [Tiểu Á](/wiki/Ti%E1%BB%83u_%C3%81) (Anatolia) và tại cả hai phía của dãy núi Kavkaz vào đầu [thiên niên kỷ 3 TCN](/wiki/Thi%C3%AAn_ni%C3%AAn_k%E1%BB%B7_3_TCN). Một số học giả xác định niên đại của một số cổ vật từ đồng đỏ asen của nền [văn hóa Maykop](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Maykop&action=edit&redlink=1) tại [Bắc Kavkaz](/w/index.php?title=B%E1%BA%AFc_Kavkaz&action=edit&redlink=1) tới tận giữa thiên niên kỷ 4 TCN, điều này làm chúng trở thành các loại đồ từ đồng đỏ cổ nhất đã biết, nhưng những người khác xác định niên đại của cùng các cổ vật này của nền văn hóa Maykop là giữa thiên niên kỷ 3 TCN.
## Cận Đông cổ đại[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=2) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=2)]
Thời đại đồ đồng tại
[Cận Đông](/wiki/C%E1%BA%ADn_%C4%90%C3%B4ng) được chia ra làm 3 thời kỳ chính (niên đại là xấp xỉ):
- EBA – Thời đại đồ đồng sớm (khoảng 3500 -2000 TCN)
- MBA - Thời đại đồ đồng giữa (khoảng 2000-1600 TCN)
- LBA - Thời đại đồ đồng muộn (khoảng 1600-1200 TCN)
Mỗi thời kỳ chính lại có thể chia ra thành các thể loại nhỏ hơn như EB I, EB II, MB IIa v.v.
Nghề luyện kim đã phát triển đầu tiên tại Tiểu Á, ngày nay là
[Thổ Nhĩ Kỳ](/wiki/Th%E1%BB%95_Nh%C4%A9_K%E1%BB%B3). Các dãy núi trên cao nguyên Anatolia có các trầm tích giàu đồng và thiếc. Đồng cũng được khai thác tại [Cyprus](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp), sa mạc [Negev](/wiki/Negev), [Iran](/wiki/Iran) và khu vực xung quanh [vịnh Ba Tư](/wiki/V%E1%BB%8Bnh_Ba_T%C6%B0). Đồng thông thường bị trộn lẫn với [asen](/wiki/Asen), do nhu cầu tăng lên đối với thiếc nên đã tạo ra kết quả là sự hình thành của các hành trình buôn bán đường xa ở trong và ra ngoài Anatolia. Đồng tinh khiết cũng được nhập khẩu bằng các hành trình đường biển tới đại vương quốc [Mesopotamia](/wiki/L%C6%B0%E1%BB%A1ng_H%C3%A0).
Thời đại đồ đồng sớm cho thấy có sự gia tăng của tiến trình
[đô thị hóa](/wiki/%C4%90%C3%B4_th%E1%BB%8B_h%C3%B3a) thành các dạng nhà nước thành bang có tổ chức và sự phát minh ra chữ viết ( [thời kỳ Uruk](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_Uruk&action=edit&redlink=1) trong thiên niên kỷ 5 TCN). Trong thời đại đồ đồng giữa, sự di chuyển của con người đã thay đổi phần nào hình thái chính trị của khu vực Cận Đông ( [người Amorite](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Amorite&action=edit&redlink=1), [người Hittite](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hittite&action=edit&redlink=1), [người Khurrite](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Khurrite&action=edit&redlink=1), [người Hyksos](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Hyksos) và có thể là cả [người Israelite](/w/index.php?title=Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Israelite&action=edit&redlink=1)). Thời đại đồ đồng cuối được đặc trưng bằng các vương quốc hùng mạnh cạnh tranh lẫn nhau cùng các nước chư hầu của chúng ( [Assyria](/wiki/Assyria), [Babylonia](/w/index.php?title=Babylonia&action=edit&redlink=1), [Hittite](/w/index.php?title=Hittite&action=edit&redlink=1), [Mitanni](/w/index.php?title=Mitanni&action=edit&redlink=1)). Hàng loạt các tiếp xúc đã được thực hiện với nền [văn hóa Aegea](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Aegea&action=edit&redlink=1) ( [Ahhiyawa](/w/index.php?title=Ahhiyawa&action=edit&redlink=1), [Alashiya](/w/index.php?title=Alashiya&action=edit&redlink=1)) trong đó buôn bán đồng đóng vai trò quan trọng. Thời kỳ này kết thúc bằng [sự sụp đổ](/w/index.php?title=S%E1%BB%A5p_%C4%91%E1%BB%95_th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit&redlink=1) lớn, ảnh hưởng mạnh tới cả phần lớn khu vực Đông [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i) và [Trung Đông](/wiki/Trung_%C4%90%C3%B4ng).
Sắt đã bắt đầu được gia công vào cuối thời đại đồ đồng tại Anatolia. Sự chuyển tiếp thành thời đại đồ sắt vào khoảng năm 1200 TCN chủ yếu là do các thay đổi chính trị tại Cận Đông hơn là do các phát triển trong kỹ thuật luyện kim.
Dưới đây là giai đoạn của thời đại đồ đồng tại Cận Đông:
[[1]](#cite_note-1) [[2]](#cite_note-2) [[3]](#cite_note-3)
|
|Thời đại đồ đồng
(3300–1200 TCN)
|Thời đại đồ đồng sớm
|
(3300–2200 TCN)
|Thời đại đồ đồng sớm I||3300–3000 TCN|
|Thời đại đồ đồng sớm II||3000–2700 TCN|
|Thời đại đồ đồng sớm III||2700–2200 TCN|
|Thời đại đồ đồng giữa
|
(2200–1550 TCN)
|Thời đại đồ đồng giữa I||2200–2000 TCN|
|Thời đại đồ đồng giữa II A||2000–1750 TCN|
|Thời đại đồ đồng giữa II B||1750–1650 TCN|
|Thời đại đồ đồng giữa II C||1650–1550 TCN|
|Thời đại đồ đồng muộn
|
(1550–1200 TCN)
|Thời đại đồ đồng muộn I||1550–1400 TCN|
|Thời đại đồ đồng muộn II A||1400–1300 TCN|
|
|
## Ấn Độ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=3) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=3)]
Thời đại đồ đồng tại
[tiểu lục địa Ấn Độ](/wiki/Ti%E1%BB%83u_l%E1%BB%A5c_%C4%91%E1%BB%8Ba_%E1%BA%A4n_%C4%90%E1%BB%99) đã bắt đầu khoảng năm 3300 TCN với sự bắt đầu của [văn minh sông Ấn](/wiki/V%C4%83n_minh_l%C6%B0u_v%E1%BB%B1c_s%C3%B4ng_%E1%BA%A4n). Các dân cư cổ đại của thung lũng sông Ấn (Indus), [người Harappa](/w/index.php?title=Harappa&action=edit&redlink=1), đã phát triển các kỹ thuật mới trong luyện kim và sản xuất đồng, đồng đỏ, [chì](/wiki/Ch%C3%AC) và thiếc.
## Đông Á[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=4) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=4)]
### Trung Quốc[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=5) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=5)]
Các cổ vật từ đồng đỏ đã được phát hiện tại khu vực khảo cổ của nền
[văn hóa Mã Gia Diêu](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_M%C3%A3_Gia_Di%C3%AAu) (3100 TCN tới 2700 TCN) tại [Trung Quốc](/wiki/Trung_Qu%E1%BB%91c). [[4]](#cite_note-4) Tuy nhiên, nói chung người ta hay chấp nhận là thời kỳ đồ đồng của Trung Quốc đã bắt đầu vào khoảng năm 2100 TCN, trong thời kỳ [5] [nhà Hạ](/wiki/Nh%C3%A0_H%E1%BA%A1). [Văn hóa Nhị Lý Đầu](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_Nh%E1%BB%8B_L%C3%BD_%C4%90%E1%BA%A7u), [nhà Thương](/wiki/Nh%C3%A0_Th%C6%B0%C6%A1ng) và [văn hóa Tam Tinh Đôi](/wiki/Tam_Tinh_%C4%90%C3%B4i) của Trung Quốc sơ kì đã sử dụng đồng đỏ để làm các bình, chai, lọ từ đồng đỏ cho các lễ nghi cũng như các công cụ nông nghiệp và vũ khí. [[6]](#cite_note-6)
### Bán đảo Triều Tiên[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=6) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=6)]
Bắt đầu thời kỳ đồ đồng trên bán đảo Triều Tiên vào khoảng 900 TCN - 800 TCN.
[[7]](#cite_note-7) Mặc dù văn hóa Đồ đồng ở Triều Tiên bắt nguồn từ [8] [Liêu Ninh](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng_Li%C3%AAu_Ninh&action=edit&redlink=1)và Mãn Châu, nó thể hiện phong cách và hình dạng độc đáo, đặc biệt là những đồ vật có tính nghi lễ. [[9]](#cite_note-9)
Văn hóa
[thời kỳ đồ gốm Mumun](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_k%E1%BB%B3_%C4%91%E1%BB%93_g%E1%BB%91m_Mumun&action=edit&redlink=1) (Mô Vấn) giữa ở miền nam [bán đảo Triều Tiên](/wiki/B%C3%A1n_%C4%91%E1%BA%A3o_Tri%E1%BB%81u_Ti%C3%AAn) đã dần dần chấp nhận sản xuất đồ đồng đỏ (khoảng 700-600? TCN) sau thời kỳ khi các dao găm từ đồng đỏ kiểu Liêu Ninh và các cổ vật đồng đỏ khác đã được trao đổi tới tận phần sâu bên trong của miền nam bán đảo (khoảng 900-700 TCN). Các dao găm từ đồng đỏ đã tăng thêm thanh thế và uy quyền cho các nhân vật sử dụng chúng và được chôn cất cùng họ trong các khu vực chôn cất kiểu [cự thạch](/wiki/C%E1%BB%B1_th%E1%BA%A1ch) của các nhân vật có địa vị cao tại các trung tâm ở ven biển miền nam bán đảo, chẳng hạn như khu vực khảo cổ [Igeum-dong](/w/index.php?title=Igeum-dong&action=edit&redlink=1) (Lê Cầm động) [[3]](http://www.gai.or.kr/). Đồng đỏ là một yếu tố quan trọng trong các nghi lễ cũng như là đồ tùy táng cho tới tận khoảng năm [100](/wiki/100).
## Đông Nam Á[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=7) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=7)]
Tại
[Ban Chiang](/wiki/Ban_Chiang), [Thái Lan](/wiki/Th%C3%A1i_Lan) và [Vĩnh Phúc](/wiki/V%C4%83n_h%C3%B3a_%C4%90%E1%BB%93ng_%C4%90%E1%BA%ADu), [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam) các cổ vật đồng đỏ đã được phát hiện có niên đại vào khoảng năm [2100 TCN](/w/index.php?title=2100_TCN&action=edit&redlink=1). Tại [10] [Nyaunggan](/w/index.php?title=Nyaunggan&action=edit&redlink=1), [Myanma](/wiki/Myanma), các công cụ bằng đồng đỏ đã được khai quật cùng với các cổ vật bằng đá và gốm sứ. Niên đại của chúng hiện nay còn khá rộng (3500 TCN - 500 TCN). [[11]](#cite_note-11)
## Aegea[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=8) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=8)]
Các nền văn minh thời đại đồ đồng tại
[Aegea](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Aegea&action=edit&redlink=1) bắt đầu khoảng 3200 TCN, đã hình thành một mạng lưới [12] [thương mại](/wiki/Th%C6%B0%C6%A1ng_m%E1%BA%A1i)phạm vi xa. Mạng lưới này nhập khẩu [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc)và than củi vào [Cyprus](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp), tại đây đồng được khai thác và nấu chảy lẫn với thiếc để sản xuất đồng đỏ. Các đồ vật đồng đỏ sau đó được xuất khẩu đi xa và rộng, và nó hỗ trợ cho thương mại phát triển. Phân tích [đồng vị](/wiki/%C4%90%E1%BB%93ng_v%E1%BB%8B)thiếc trong một số đồ vật bằng đồng đỏ ở khu vực [Địa Trung Hải](/wiki/%C4%90%E1%BB%8Ba_Trung_H%E1%BA%A3i)chỉ ra rằng chúng có thể có nguồn gốc từ [Vương quốc Anh](/wiki/V%C6%B0%C6%A1ng_qu%E1%BB%91c_Anh)ngày nay. [[13]](#cite_note-13)
Kiến thức về
[hàng hải](/w/index.php?title=H%C3%A0ng_h%E1%BA%A3i&action=edit&redlink=1) cũng đã phát triển mạnh trong thời gian này, và đã đạt tới đỉnh cao không thể vượt qua của các kỹ năng cho đến khi phương pháp xác định [kinh độ](/wiki/Kinh_%C4%91%E1%BB%99) và [vĩ độ](/wiki/V%C4%A9_%C4%91%E1%BB%99) được phát hiện (hay tái phát hiện) vào khoảng năm [1750](/wiki/1750), với ngoại lệ đáng chú ý là các thủy thủ [Polynesia](/wiki/Polynesia). [Văn minh Minoa](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Minoa&action=edit&redlink=1) với nền tảng ở [Knossos](/w/index.php?title=Knossos&action=edit&redlink=1) dường như đã phối hợp và bảo vệ thương mại thời đại đồ đồng của mình. [Illyria](/w/index.php?title=Illyria&action=edit&redlink=1) cũng được cho là có nguồn gốc vào đầu thời kỳ đồ đồng. Các đế chế cổ xưa đã trao đổi những hàng hóa sang trọng để đổi lại [chủ yếu phẩm](/w/index.php?title=Ch%E1%BB%A7_y%E1%BA%BFu_ph%E1%BA%A9m&action=edit&redlink=1), dẫn đến nạn đói. [[14]](#cite_note-14)
Một thiếu hụt chủ chốt trong thời kỳ này là không có các phương pháp
[kế toán](/wiki/K%E1%BA%BF_to%C3%A1n) như ngày nay. Một số tác giả cho rằng các đế quốc cổ đại đã thiên lệch trong việc đánh giá sai tầm quan trọng của các lương thực, thực phẩm thông dụng, cơ bản và thiên về mua bán các đồ vật quý hiếm. Vì thế chúng đã bị tàn lụi do nạn đói kém, được tạo ra do thương mại mà không tính tới mặt kinh tế.
Thời đại đồ đồng đã kết thúc trong khu vực này như thế nào vẫn còn đang được nghiên cứu. Có chứng cứ cho thấy sự quản lý của
[người Mycenae](/w/index.php?title=Hy_L%E1%BA%A1p_Mycenaea&action=edit&redlink=1) đối với thương mại trong khu vực diễn ra sau sự suy thoái của văn minh Minoa.. Các chứng cứ cũng hỗ trợ cho giả thuyết rằng một vài [15] [quốc gia vệ tinh](/w/index.php?title=Qu%E1%BB%91c_gia_v%E1%BB%87_tinh&action=edit&redlink=1)của Minoa đã mất phần lớn dân số của mình do nạn hạn hán đói kém và/hoặc bệnh dịch hạch, và nó chỉ ra rằng mạng lưới thương mại có thể đã bị phá vỡ ở một số điểm, điều đó ngăn cản tiến trình thuận lợi của thương mại mà trước đây đã phần nào giúp giảm nhẹ các loại hạn hán, đói kém này cũng như ngăn cản một số loại bệnh tật (do dinh dưỡng). Người ta cũng biết rằng khu vực sản xuất nhiều lương thực của đế quốc Minoa, vùng phía bắc [biển Đen](/wiki/Bi%E1%BB%83n_%C4%90en), cũng đột ngột mất một lượng đáng kể dân cư của mình, và vì thế có lẽ cũng làm sút giảm phần nào công việc trồng trọt trong khu vực.
Nghiên cứu gần đây đã nghi ngờ thuyết cho rằng sự kiệt quệ của các cánh rừng tại
[Síp](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp) đã gây ra sự kết thúc của thời đại đồ đồng. [[16]](#cite_note-16) [[17]](#cite_note-17) Các cánh rừng ở Cyprus được biết là tồn tại đến nhiều năm sau này, và các thực nghiệm đã chỉ ra rằng sản xuất [18] [than củi](/w/index.php?title=Than_c%E1%BB%A7i&action=edit&redlink=1)ở quy mô cần thiết cho sản xuất đồng thanh ở cuối thời đại đồ đồng chỉ có thể làm kiệt quệ chúng trong không ít hơn 50 năm sau đó.
Một thuyết khác cho rằng các công cụ
[sắt](/wiki/S%E1%BA%AFt) đã trở nên phổ biến hơn, sự biện hộ chính cho buôn bán thiếc đã kết thúc và mạng lưới thương mại đã giảm sút các hoạt động của một thời nó đã từng có. Các thuộc địa riêng lẻ của đế quốc Minoa sau đó hứng chịu khô hạn, đói kém, chiến tranh hay một số sự kết hợp của các yếu tố này và vì thế họ đã không thể sử dụng các nguồn ở xa trong đế quốc, mà nếu dựa vào đó họ có thể dễ dàng hồi phục. [19]
Một nhóm giả thuyết khác lại coi Knossos là nguyên nhân.
[Phun trào Thera](/w/index.php?title=Phun_tr%C3%A0o_Thera&action=edit&redlink=1) đã diễn ra vào thời gian này, khoảng 40 dặm về phía bắc Crete. Một số học giả còn cho rằng [sóng thần](/wiki/S%C3%B3ng_th%E1%BA%A7n) (tsunami) từ Thera đã phá hủy các thành thị của người Crete. Những người khác cho rằng có lẽ sóng thần đã phá hủy các tàu thuyền hải quân của người Crete tại bến cảng quê hương của chúng, điều này sau đó đã dẫn tới thất bại trong các trận thủy chiến quyết định; vì thế trong sự kiện [LMIB/LMII](/w/index.php?title=Ni%C3%AAn_%C4%91%E1%BA%A1i_Minoa&action=edit&redlink=1) (khoảng 1450 TCN) các thành phố của [Crete](/wiki/Kr%C3%ADti) đã bị đốt cháy và [văn minh Mycenae](/w/index.php?title=V%C4%83n_minh_Mycenae&action=edit&redlink=1) đã chiếm đóng Knossos. Nếu phun trào núi lửa đã diễn ra vào cuối thế kỷ 17 TCN (như phần lớn các nhà niên đại học nghĩ vậy), thì các hiệu ứng trực tiếp của chúng thuộc về thời kỳ đồ đồng giữa tới sự chuyển tiếp sang thời kỳ đồ đồng cuối, mà không thuộc về thời kỳ kết thúc của thời kỳ đồ đồng cuối; nhưng có thể nó đã gây ra sự không ổn định để dẫn tới sự sụp đổ đầu tiên của Knossos và sau đó là của xã hội thời đại đồ đồng nói chung. Một trong các giả thuyết lại nhìn vào vai trò của giới chuyên môn Crete trong việc quản lý đế quốc thời kỳ hậu Thera. Nếu giới chuyên môn đã tập trung tại Crete, thì [người Mycenae](/w/index.php?title=Hy_L%E1%BA%A1p_Mycenae&action=edit&redlink=1) có thể đã mắc những sai lầm về mặt chính trị và thương mại mang tính quyết định khi quản lý đế quốc Crete.
Các phát hiện khảo cổ học gần đây, bao gồm cả các phát hiện trên đảo Thera (ngày nay gọi là Santorini), cho thấy trung tâm của nền văn minh Minoa vào thời điểm phun trào núi lửa trên thực tế đã nằm trên đảo này hơn là ở Crete. Một số người nghĩ rằng nó chính là Atlantis theo truyền thuyết (bản đồ vẽ trên tường của một cung điện của người Minoa tại Crete mô tả hòn đảo tương tự như những gì đã được Plato mô tả và có lẽ tương tự như hình dạng của Thera trước khi nó bị nổ tung). Theo giả thuyết này, sự mất đi đầy thê thảm của trung tâm chính trị, hành chính và kinh tế này do phun trào cũng như các tổn thất gây ra bởi sóng thần cho các vùng ven biển của Crete đã làm trầm trọng thêm sự thoái trào của nhà nước Minoa. Một thực thể chính trị suy yếu với nền kinh tế cùng tiềm lực quân sự suy giảm cũng như sự giàu có theo truyền thuyết có thể đã trở nên dễ bị tổn thương trước các thế lực đối địch.
Mỗi một giả thuyết này đều có sức thuyết phục nhất định và các khía cạnh của tất cả chúng có thể có một số điểm đáng tin cậy trong việc miêu tả sự kết thúc thời đại đồ đồng tại khu vực này.
## Châu Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=9) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=9)]
### Trung Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=10) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=10)]
Tại
[Trung Âu](/wiki/Trung_%C3%82u), nền [văn hóa Únětice](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_%C3%9An%C4%9Btice&action=edit&redlink=1) thời đại đồ đồng sớm (khoảng [1800 TCN](/w/index.php?title=1800_TCN&action=edit&redlink=1)- [1600 TCN](/wiki/1600_TCN)) bao gồm hàng loạt các nhóm nhỏ như [Straubingen](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Straubingen&action=edit&redlink=1), [Adlerberg](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Adlerberg&action=edit&redlink=1) và [Hatvan](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Hatvan&action=edit&redlink=1). Một số trong đó rất giàu các đồ chôn cất, chẳng hạn một khu vực nằm gần [Leubingen](/w/index.php?title=Leubingen&action=edit&redlink=1) với các đồ mộ táng được làm thủ công từ [vàng](/wiki/V%C3%A0ng), chỉ ra sự phân tầng xã hội khá mạnh trong nền văn hóa Únětice. Nhìn chung, các nghĩa địa của thời kỳ này là hiếm và có kích thước nhỏ. Tiếp theo nền văn hóa Únětice là nền [văn hóa Tumulus](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Tumulus&action=edit&redlink=1) (văn hóa nấm mộ) trong thời đại đồ đồng giữa (khoảng [1600 TCN](/wiki/1600_TCN)- [1200 TCN](/w/index.php?title=1200_TCN&action=edit&redlink=1)), được đặc trưng bằng các chôn cất trong các [nấm nộ](/w/index.php?title=N%E1%BA%A5m_n%E1%BB%99&action=edit&redlink=1) (tumulus). Tại khu vực [sông Körös](/w/index.php?title=S%C3%B4ng_K%C3%B6r%C3%B6s&action=edit&redlink=1) ở miền đông [Hungary](/wiki/Hungary), thời đại đồ đồng sớm có cùng khi ra đời của nền [văn hóa Mako](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Mako&action=edit&redlink=1), tiếp theo là các nền văn hóa [Ottomany](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Ottomany&action=edit&redlink=1) và [Gyulavarsand](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Gyulavarsand&action=edit&redlink=1).
Nền văn hóa
[bình đựng hài cốt](/w/index.php?title=B%C3%ACnh_%C4%91%E1%BB%B1ng_h%C3%A0i_c%E1%BB%91t&action=edit&redlink=1) thời kỳ cuối thời đại đồ đồng, (khoảng [1300 TCN](/w/index.php?title=1300_TCN&action=edit&redlink=1)- [700 TCN](/wiki/700_TCN)) được đặc trưng bằng các ngôi mộ chôn cất theo kiểu hỏa táng. Nó bao gồm [văn hóa Lausitz](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Lausitz&action=edit&redlink=1) ở miền đông [Đức](/wiki/%C4%90%E1%BB%A9c) và [Ba Lan](/wiki/Ba_Lan) ( [1300 TCN](/w/index.php?title=1300_TCN&action=edit&redlink=1)- [500 TCN](/wiki/500_TCN)) được kéo dài tới [thời đại đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt). Thời đại đồ đồng ở Trung Âu được kế tiếp là [văn hóa Hallstatt](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Hallstatt&action=edit&redlink=1) của thời đại đồ sắt ( [700 TCN](/wiki/700_TCN)- [450 TCN](/wiki/450_TCN)). [Các khu vực khảo cổ](/w/index.php?title=Danh_s%C3%A1ch_c%C3%A1c_khu_v%E1%BB%B1c_kh%E1%BA%A3o_c%E1%BB%95&action=edit&redlink=1) quan trọng có:
### Bắc Âu[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=11) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=11)]
Tại miền bắc Đức,
[Đan Mạch](/wiki/%C4%90an_M%E1%BA%A1ch), [Thụy Điển](/wiki/Th%E1%BB%A5y_%C4%90i%E1%BB%83n) và [Na Uy](/wiki/Na_Uy), các cư dân thời đại đồ đồng đã sản xuất nhiều vật tạo tác cổ rất khác biệt và đẹp, chẳng hạn các cặp nhạc khí bằng đồng thanh, gọi là lur, giống như các cặp [sừng](/wiki/S%E1%BB%ABng), được phát hiện trong các đầm lầy ở Đan Mạch. Một số nhà ngôn ngữ học tin rằng [ngôn ngữ tiền Ấn-Âu](/w/index.php?title=Ng%C3%B4n_ng%E1%BB%AF_ti%E1%BB%81n_%E1%BA%A4n-%C3%82u&action=edit&redlink=1) có lẽ đã được đưa vào khu vực này vào khoảng [thế kỷ 20 TCN](/w/index.php?title=Th%E1%BA%BF_k%E1%BB%B7_20_TCN&action=edit&redlink=1), và cuối cùng nó trở thành tổ tiên của các loại [tiếng Đức](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_%C4%90%E1%BB%A9c). Điều này có thể khớp với sự tiến hóa của thời đại đồ đồng ở Scandinavia thành [thời đại đồ sắt tiền La Mã](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt_ti%E1%BB%81n_La_M%C3%A3&action=edit&redlink=1) ở Đức (có thể nhất).
Theo
[Oscar Montelius](/w/index.php?title=Oscar_Montelius&action=edit&redlink=1) thì thời đại đồ đồng trong khu vực này được chia thành các thời kỳ I-VI. Tại các khu vực khác, thời gian tương ứng với thời kỳ Montelius V của khu vực này đã thuộc về [thời đại đồ sắt](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_s%E1%BA%AFt).
### Quần đảo Anh & Ireland[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=12) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=12)]
Tại quần đảo Anh, thời đại đồ đồng được coi là thời kỳ từ khoảng
[2100 TCN](/w/index.php?title=2100_TCN&action=edit&redlink=1) tới [700 TCN](/wiki/700_TCN). Quá trình [di cư](/wiki/Di_c%C6%B0) đã đem những người dân mới từ lục địa tới quần đảo. Nghiên cứu đồng vị trên men răng gần đây trên các thi thể tìm thấy trong các mồ mả thuộc thời đại đồ đồng sớm ở gần [Stonehenge](/wiki/Stonehenge) chỉ ra rằng ít nhất thì một số người di cư đã tới đây từ khu vực ngày nay thuộc [Thụy Sỹ](/wiki/Th%E1%BB%A5y_S%C4%A9). [Người Beaker](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_c%E1%BB%91c_v%E1%BA%A1i&action=edit&redlink=1) (beaker từ tiếng Anh có nghĩa là cốc vại hay chén tống, một loại cốc được tìm thấy nhiều trong các khu vực khảo cổ thuộc thời đại này ở Tây Âu) đã thể hiện các hành vi khác biệt so với người thuộc [thời đại đồ đá mới](/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%C3%A1_m%E1%BB%9Bi) sớm và các thay đổi văn hóa là đáng kể. Sự hòa nhập này được coi là hòa bình do nhiều khu vực [henge](/w/index.php?title=Henge&action=edit&redlink=1) (một kiểu công trình kiến trúc tiền sử) sớm dường như đã được những người mới đến chấp nhận ngay. Nền [văn hóa Wessex](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Wessex&action=edit&redlink=1) đã phát triển tại miền nam Anh vào thời gian này. Ngoài ra, khí hậu cũng đang dần xấu đi, với khí hậu trước đây ấm và khô hơn thì trong thời gian của thời đại đồ đồng nó đã trở thành ẩm ướt hơn, buộc dân cư phải rời xa các khu vực dễ phòng thủ trên các ngọn đồi để tiến vào các [thung lũng](/wiki/Thung_l%C5%A9ng) màu mỡ. Các trại nuôi gia súc lớn đã phát triển tại các vùng đất thấp, dường như đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và thúc đẩy chặt phá rừng. [Văn hóa Deverel-Rimbury](/w/index.php?title=V%C4%83n_h%C3%B3a_Deverel-Rimbury&action=edit&redlink=1) bắt đầu nổi lên vào nửa sau của 'Thời đại đồ đồng giữa' (khoảng [1400 TCN](/w/index.php?title=1400_TCN&action=edit&redlink=1)- [1100 TCN](/w/index.php?title=1100_TCN&action=edit&redlink=1)) để khai thác các điều kiện này. [Cornwall](/wiki/Cornwall) đã từng là nguồn cung cấp chính về [thiếc](/wiki/Thi%E1%BA%BFc) cho phần lớn khu vực Tây Âu và đồng đã được khai thác và tách ra từ các khu vực như mỏ [Great Orme](/w/index.php?title=Great_Orme&action=edit&redlink=1) ở miền bắc [Wales](/wiki/Wales). Các nhóm xã hội dường như là mang tính chất bộ lạc, nhưng với độ phức tạp tăng lên và tôn ti thứ bậc đã trở thành thấy được.
Ngoài ra, việc chôn cất người chết (cho đến trước thời kỳ này thường là mộ chôn tập thể) đã trở thành cá thể hơn. Ví dụ, trong khi ở thời đại đồ đá mới người ta sử dụng các ụ đá hình tháp có chia khoang hay các gò đất dài để chôn người chết, thì ở 'thời đại đồ đồng sớm' người ta đã chôn cất những người chết trong các nấm mộ riêng biệt (được biết và đánh dấu trên các bản đồ chi tiết tại Anh như là các tumulus), hay đôi khi là trong các mộ đá được che phủ bằng các ụ đá hình tháp.
Lượng lớn nhất các đồ vật bằng đồng thanh được tìm thấy tại
[Anh](/wiki/Anh) đã được phát hiện tại [East Cambridgeshire](/w/index.php?title=East_Cambridgeshire&action=edit&redlink=1), trong đó các đồ vật quan trọng nhất được phát hiện tại [Isleham](/w/index.php?title=Isleham&action=edit&redlink=1) (trên 6.500 đồ vật) . [20]
### Ireland[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=13) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=13)]
Thời đại đồ đồng tại
[Ireland](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_Ireland) được khởi đầu vào khoảng năm 2000 TCN khi đồng đã được nấu chảy lẫn với thiếc để sản xuất rìu phẳng kiểu [Ballybeg](/w/index.php?title=Ballybeg&action=edit&redlink=1) và các công việc liên quan tới kim loại khác. Thời kỳ trước đó được biết đến với tên gọi [Thời đại đồng đỏ](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93ng_%C4%91%E1%BB%8F&action=edit&redlink=1) (sử dụng đồng gần như nguyên chất) và được đặc trưng bằng việc sản xuất các loại [rìu](/wiki/R%C3%ACu) phẳng, [dao găm](/w/index.php?title=Dao_g%C4%83m&action=edit&redlink=1), [kích](/wiki/K%C3%ADch_(v%C5%A9_kh%C3%AD)) và [dùi](/w/index.php?title=D%C3%B9i&action=edit&redlink=1) bằng đồng. Thời đại đồ đồng được chia ra thành 3 giai đoạn là [Thời đại đồ đồng sớm](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng_s%E1%BB%9Bm&action=edit&redlink=1) (khoảng 2000 TCN-1500 TCN); [Thời đại đồ đồng giữa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng_gi%E1%BB%AFa&action=edit&redlink=1) (khoảng 1500 TCN-1200 TCN) và [Thời đại đồ đồng muộn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng_mu%E1%BB%99n&action=edit&redlink=1) (khoảng 1200 TCN-500 TCN). Ireland cũng được biết tới vì một lượng lớn các ngôi mộ chôn cất thuộc thời đại đồ đồng sớm.
Một trong các cổ vật đặc trưng của thời kỳ đồng đỏ/đồng thanh tại Ireland là rìu phẳng. Có 5 kiểu rìu phẳng chính là
[Lough Ravel](/w/index.php?title=Lough_Ravel&action=edit&redlink=1) (khoảng 2200 TCN), [Ballybeg](/w/index.php?title=Ballybeg&action=edit&redlink=1) (khoảng 2000 TCN), [Killaha](/w/index.php?title=Killaha&action=edit&redlink=1) (khoảng 2000 TCN), [Ballyvalley](/w/index.php?title=Ballyvalley&action=edit&redlink=1) (khoảng 2000-1600 TCN), [Derryniggin](/w/index.php?title=Derryniggin&action=edit&redlink=1) (khoảng 1600 TCN) và một loạt các thỏi kim loại trong hình dạng như rìu [[21]](#cite_note-21) [[22]](#cite_note-22)
## Châu Mỹ[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=14) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=14)]
### Andes thời đại đồ đồng[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=15) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=15)]
Thời đại đồ đồng tại khu vực
[Andes](/wiki/Andes) của [Nam Mỹ](/wiki/Nam_M%E1%BB%B9) được cho là bắt đầu vào khoảng năm [900 TCN](/wiki/900_TCN) khi các nghệ nhân [Chavin](/w/index.php?title=Chavin&action=edit&redlink=1) phát hiện ra cách phối trộn đồng với thiếc. Các đồ vật đầu tiên được sản xuất ra chủ yếu là các đồ vật thiết thực, như rìu, dao hay các công cụ nông nghiệp. Tuy nhiên, sau này, khi người Chavin trở nên có kinh nghiệm hơn trong công nghệ sản xuất đồng thanh thì họ đã sản xuất nhiều đồ vật hoa mỹ và nhiều trang trí cho các mục đích chính trị, tôn giáo và các nghi lễ khác, cũng như các vật dụng thông thường, do công việc trang trí vàng, bạc và đồng đã từng là một truyền thống phát triển cao của người Chavin.
## Thư mục[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=16) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=16)]
- Figueiredo, Elin (2010) "Smelting and Recycling Evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baioes," Journal of Archaeological Science, Volume 37, Issue 7, p. 1623–1634
- Eogan, George (1983)
*The hoards of the Irish later Bronze Age*, Dublin: University College, 331p., [ISBN 0-901120-77-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0901120774)
- Hall, David and Coles, John (1994)
*Fenland survey: an essay in landscape and persistence*, Archaeological report **1**, London: English Heritage, 170 p., [ISBN 1-85074-477-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1850744777)
- Pernicka, E., Eibner, C., Öztunah, Ö., Wagener, G.A. (2003) "Early Bronze Age Metallurgy in the Northeast Aegean", In: Wagner, G.A., Pernicka, E. and Uerpmann, H-P. (eds),
*Troia and the Troad: scientific approaches*, Natural science in archaeology, Berlin; London: Springer, [ISBN 3-540-43711-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3540437118), p. 143–172
- Waddell, John (1998)
*The prehistoric archaeology of Ireland*, Galway University Press, 433 p., [ISBN 1-901421-10-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1901421104)
- Siklosy et al. (2009): Bronze Age volcanic event recorded in stalagmites by combined isotope and trace element studies. Rapid Communications in Mass Spectrometry, 23/6, 801-808.
[http://www3.interscience.wiley.com/journal/122202090/abstract](http://www3.interscience.wiley.com/journal/122202090/abstract)
- Roberts, B.W., Thornton, C.P. and Pigott, V.C. 2009.
[Development of Metallurgy in Eurasia](http://britishmuseum.academia.edu/BenjaminRoberts/Papers/340888/Development_of_metallurgy_in_Eurasia). Antiquity 83, 112-122.
- Childe, V. G. (1930).
*The bronze age*. New York: The Macmillan Company.
- Kelleher, B. D. (1980).
*Treasures from the Bronze Age of China: An exhibition from the People's Republic of China, the Metropolitan Museum of Art, New York*. New York: Ballantine Books.
- Kuijpers, M. H. G. (2008).
*Bronze Age metalworking in the Netherlands (c. 2000-800 BCE): A research into the preservation of metallurgy related artefacts and the social position of the smith*. Leiden: Sidestone Press.
- Müller-Lyer, F. C.; Lake, E. C.; Lake, H. A. (1921).
*The history of social development*. New York: Alfred A. Knopf.
- Figueiredo, Elin (2010) "Smelting and Recycling Evidences from the Late Bronze Age habitat site of Baioes," Journal of Archaeological Science, Volume 37, Issue 7, p. 1623–1634
- Eogan, George (1983)
*The hoards of the Irish later Bronze Age*, Dublin: University College, 331p., [ISBN 0-901120-77-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0901120774)
- Hall, David and Coles, John (1994)
*Fenland survey: an essay in landscape and persistence*, Archaeological report **1**, London: English Heritage, 170 p., [ISBN 1-85074-477-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1850744777)
- Pernicka, E., Eibner, C., Öztunah, Ö., Wagener, G.A. (2003) "Early Bronze Age Metallurgy in the Northeast Aegean", In: Wagner, G.A., Pernicka, E. and Uerpmann, H-P. (eds),
*Troia and the Troad: scientific approaches*, Natural science in archaeology, Berlin; London: Springer, [ISBN 3-540-43711-8](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/3540437118), p. 143–172
- Waddell, John (1998)
*The prehistoric archaeology of Ireland*, Galway University Press, 433 p., [ISBN 1-901421-10-4](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1901421104)
- Siklosy et al. (2009): Bronze Age volcanic event recorded in stalagmites by combined isotope and trace element studies. Rapid Communications in Mass Spectrometry, 23/6, 801-808.
- Roberts, B.W., Thornton, C.P. and Pigott, V.C. 2009.
[Development of Metallurgy in Eurasia](http://britishmuseum.academia.edu/BenjaminRoberts/Papers/340888/Development_of_metallurgy_in_Eurasia). Antiquity 83, 112-122.
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=17) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=17)] **The Near East period dates and phase ranges being unrelated to the bronze chronology of other regions of the world.** [^](#cite_ref-1) **Piotr Bienkowski, Alan Ralph Millard (editors). Dictionary of the ancient Near East. Page 60.** [^](#cite_ref-2) **Amélie Kuhr. The ancient Near East, c. 3000-330 BC. Page 9.** [^](#cite_ref-3) **Martini, I. Peter (2010).** [^](#cite_ref-4) *Landscapes and Societies: Selected Cases*. [Springer](/w/index.php?title=Springer_Science%2BBusiness_Media&action=edit&redlink=1). tr. 310. [ISBN](/wiki/ISBN) [90-481-9412-1](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/90-481-9412-1). [^](#cite_ref-5) [Higham, Charles](/w/index.php?title=Charles_Higham_(archaeologist)&action=edit&redlink=1)(2004). *Encyclopedia of ancient Asian civilizations*. [Infobase Publishing](/w/index.php?title=Infobase_Publishing&action=edit&redlink=1). tr. 200. [ISBN](/wiki/ISBN) [0-8160-4640-9](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/0-8160-4640-9). [^](#cite_ref-6) [[1]](http://www.nga.gov/exhibitions/chbro_bron.shtm) **Carter J. Eckert, el., "Korea, Old and New: History", 1990, pp. 9** [^](#cite_ref-7) [^](#cite_ref-8) [“1000 BC to 300 AD: Korea | Asia for Educators | Columbia University”](http://afe.easia.columbia.edu/tps/1000bce_ko.htm). Afe.easia.columbia.edu. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2012. [^](#cite_ref-9) [[2]](http://daegu.museum.go.kr/museum/english/body_02/body02_1_03.htm) [^](#cite_ref-10) [“Bronze from Ban Chiang, Thailand: A view from the Laboratory”](http://penn.museum/documents/publications/expedition/PDFs/43-2/Science.pdf). Museum.upenn.edu. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2010. [^](#cite_ref-11) [“Nyaunggan City — Archaeological Sites in Myanmar”](http://myanmartravelinformation.com/mti-archealogical-sites/nyaunggan.htm). Myanmartravelinformation.com. Truy cập ngày 17 tháng 1 năm 2010. [^](#cite_ref-12) [“Ancient Greece”](http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/europe/ancient_greece.aspx). British Museum. Truy cập ngày 3 tháng 8 năm 2012. **Carl Waldman, Catherine Mason.** [^](#cite_ref-13) *Encyclopedia of European peoples: Volume 1*. 2006. Page 524. **Lancaster, H. O. (1990). Expectations of life: A study in the demography, statistics, and history of world mortality. New York: Springer-Verlag. Page 228.** [^](#cite_ref-14) **Drews, R. (1993). The end of the Bronze Age: Changes in warfare and the catastrophe ca. 1200 B.C. Princeton, N.J: Princeton University Pres** [^](#cite_ref-15) **Cities on the Sea., Swiny, S., Hohlfelder, R. L., & Swiny, H. W. (1998). Res maritimae: Cyprus and the eastern Mediterranean from prehistory to late antiquity: proceedings of the Second International Symposium "Cities on the Sea", Nicosia, Cyprus, October 18–22, 1994. Atlanta, Ga: Scholars Press.** [^](#cite_ref-16) **Creevey, B. (1994). The forest resources of Bronze Age Cyprus** [^](#cite_ref-17) **A. Bernard Knapp, Steve O. Held and Sturt W. Manning. The prehistory of Cyprus: Problems and prospects.** [^](#cite_ref-18) **Lockard, Craig A. (2009). Societies, Networks, and Transitions: To 600. Wadsworth Pub Co. Page 96.** [^](#cite_ref-19) **Hall, David.** [^](#cite_ref-20) *Fenland survey: an essay in landscape and persistence / David Hall và John Coles*. London; English Heritage. [ISBN 1-85074-477-7](/wiki/%C4%90%E1%BA%B7c_bi%E1%BB%87t:Ngu%E1%BB%93n_s%C3%A1ch/1850744777)., trang 81-88 **Waddell J. 1998.** [^](#cite_ref-21) *The Prehistoric Archaeology of Ireland*. Galway. **Eogan G. 1983.** [^](#cite_ref-22) *The Hoards of the Irish Later Bronze Age*. Dublin
## Liên kết ngoài[
[sửa](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&veaction=edit&vesection=18) | [sửa mã nguồn](/w/index.php?title=Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng&action=edit§ion=18)] [Wikisource](/wiki/Wikisource)có văn bản gốc từ [1911 Encyclopædia Britannica](/w/index.php?title=Encyclop%C3%A6dia_Britannica_Eleventh_Edition&action=edit&redlink=1)về:
|
|![]()
[Thời đại đồ đồng](//commons.wikimedia.org/wiki/Category:Bronze_Age?uselang=vi) [Chỉ mục Web về thời đại đồ đồng tại châu Âu](http://www.webcitation.org/query?id=1256578648288728&url=www.geocities.com/Athens/Crete/4162/) [Thiếc cổ đại: Câu hỏi cũ và câu trả lời mới](http://antiquity.ac.uk/ProjGall/nezafati%20et%20al/index.html) [Pretanic World – Thời đại đồ đồng tại Vương quốc Anh](http://www.pretanicworld.com/Bronze_Age.html) [Pretanic World - Thời đại đồ đồng tại Ireland](http://www.pretanicworld.com/Bronze_Age_Ireland.html) [Khảo cổ học thực nghiệm và phục chế bảo tàng thời đại đồ đồng](http://www.bronze-age-craft.com)
|
| | | Thời đại đồ đồng

X-Cache: cp1068 miss (0), cp1068 frontend miss (0)


text:
Wikipedia:Cẩm nang biên soạn
Một trong những nguyên tắc và phương châm hoạt động của Wikipedia Tiếng Việt là:
- Tuân theo thông lệ - Dự án biên soạn từ điển bách khoa Wikipedia Tiếng Việt này hoàn toàn không có một trụ sở biên soạn nào cả. Tất cả mọi thao tác đều được thực hiện dựa trên sự đóng góp tình nguyện của các thành viên tham gia trên toàn thế giới. Để tránh lộn xộn và để hệ thống hóa các bài viết, mọi thành viên tham gia được khuyến khích tuân theo các thông lệ mà cả cộng đồng đã xây dựng.
Những quy tắc nêu dưới đây nhằm giúp đạt được một sự thống nhất trong các bài viết của Wikipedia Tiếng Việt, nó liệt kê các cách trình bày (bài viết) chính thức của Wikipedia. Người viết không bắt buộc phải tuân theo toàn bộ hay bất kỳ quy tắc nào: niềm vui khi viết bài theo kiểu wiki là không bắt buộc phải hoàn hảo ngay lập tức. Tuy nhiên, các thành viên Wikipedia tham gia sửa bài cần tham khảo hướng dẫn này.
Tài liệu này chỉ nhằm mục tiêu giúp các bài dễ đọc hơn bằng cách trình bày nhất quán — gọi là hướng dẫn cách trình bày. Các quy tắc sau không phải là bất di bất dịch. Cách này hay cách kia đều có thể hay cả, tuy nhiên nếu tất cả đều tuân theo một phong cách chung sẽ giúp cho Wikipedia tiếng Việt dễ đọc và sử dụng là điểm quan trọng nhất, cũng như dễ viết và dễ sửa hơn.
Mục lục
- 1 Các nguyên tắc chung
- 2 Tên bài viết
- 3 Cấu trúc bài và đề mục
- 4 Viết hoa
- 5 Dùng chữ đậm
- 6 Dùng chữ nghiêng
- 7 Nêu nguồn tham khảo
- 8 Chính tả tiếng Việt
- 9 Dấu câu
- 10 Dùng chữ hoa
- 11 Ngày giờ
- 12 Cách viết các đơn vị đo lường=
- 13 Số lượng
- 14 Các từ lóng và cách viết tắt
- 15 Chú thích cho hình ảnh
- 16 Cách ẩn lời bình luận
- 17 Xem thêm
- 18 Tham khảo
Các nguyên tắc chung[sửa]
Ðịnh dạng thống nhất[sửa]
Nguyên tắc quan trọng nhất khi viết một trang Wikipedia là định dạng thống nhất trong bài viết đó, mặc dù không cần thiết phải thống nhất chung cho các trang của Wikipedia. Việc thống nhất định dạng trong bản thân mỗi trang giúp cho bài viết dễ hiểu và chặt chẽ hơn.
Sự ổn định về phong cách[sửa]
Các biên tập viên nên tránh sửa đổi từ một phong cách này sang phong cách khác và gây ra mâu thuẫn phong cách mà không có một lý do chính đáng nào khác ngoài ý thích riêng của biên tập viên đó về phong cách. Trong trường hợp có mâu thuẫn phong cách giữa các biên tập viên, thì phong cách do người đóng góp quan trọng đầu tiên được lựa chọn.
Ưu tiên theo nguồn trích dẫn[sửa]
Một số cách viết, thể hiện hay biểu đạt không thống nhất, ví dụ cách viết tên đúng theo các ngôn ngữ khác nhau, cần quay lại đối chiếu và sử dụng cách viết của nguồn dẫn có chất lượng cao. Trừ khi có một lý do thích đáng, còn lại nên dùng theo đúng ngôn ngữ tiếng Việt chuẩn. Nếu bản thân cách viết hay diễn đạt của nguồn mâu thuẫn với cách viết hay biểu đạt chuẩn của tiếng Việt, thì nên sử dụng cách viết hay biểu đạt của tiếng Việt.
Diễn đạt rõ ràng[sửa]
Ngôn ngữ viết cần rõ ràng, súc tích. Tránh cách sử dụng ngôn từ có thể mang hàm ý khác. Tránh cách viết câu quá dài, cấu trúc phức tạp và khó hiểu nghĩa.
Tên bài viết[sửa]
Tên bài viết cần ngắn gọn, đúng chính tả tiếng Việt và ngữ pháp tiếng Việt, và phù hợp với nội dung bài viết.
Cố gắng cho tựa bài làm chủ ngữ của câu đầu tiên trong bài. Trong mọi trường hợp, tựa bài nên xuất hiện càng sớm càng tốt, tốt nhất là trong câu đầu tiên.
Tựa bài cần được viết đậm bằng cách sử dụng ba dấu lược (') khi nó được đề cập lần đầu trong bài. Ví dụ:
'''tựa bài''' sẽ thành tựa bài. Không được để liên kết trong tựa bài.
Cần tuân thủ quy tắc thông thường về in nghiêng khi định viết đậm và nghiêng một phần hay cả tựa bài.
Cấu trúc bài và đề mục[sửa]
Bài viết nên được cấu trúc theo dạng bắt đầu bằng một định nghĩa hay một đoạn văn giới thiệu ngắn và bao quát về đề tài. Tiếp theo là các ý phát triển theo từng đề mục. Cuối cùng là các nguồn tham khảo, liên kết ngoài, xem thêm, tạo thể loại và liên kết đến phiên bản Wikipedia ngôn ngữ khác.
Các đề mục được viết bằng mã wiki dưới dạng
- =Tên đề mục=
Các tiểu đề mục được thêm các dấu "=" như
- ===Tiểu đề mục===
- ====Mục con của tiểu đề mục====
Khi số lượng tên đề mục hơn hoặc bằng ba, mục lục sẽ được tạo tự động phía trên tên đề mục đầu tiên.
Các phân đoạn nên được chia với độ dài vừa phải, như thế giúp cho mắt nhìn của bạn đọc ít bị mỏi khi phải đọc những đoạn văn dầy đặc chi chít. Tương tự, bài viết phải được cô đọng nhưng súc tích.
Viết hoa[sửa]
Chức vụ[sửa]
Những chức vụ như chủ tịch, vua, hay tổng thống bình thường không viết hoa, nhưng nếu đặt trước một tên nhân vật cụ thể thì phải viết hoa chữ đầu, ngoại trừ những trường hợp ngoại lệ. Ví dụ "Chủ tịch nước Trương Tấn Sang" chứ không phải "chủ tịch nước Trương Tấn Sang".
Tên riêng & Địa danh[sửa]
- Việt Nam: Nên giữ nguyên theo phát âm tiếng Việt. Ví dụ: Sài Gòn thay cho Saigon. Nếu là địa danh đặt theo tiếng dân tộc thiểu số nên được phiên âm theo chữ quốc ngữ: Đắc Nông thay cho Đắk Nông.
- Nước ngoài: Để đảm bảo liên kết đến các bài viết khác trong Wikipedia, tên riêng và địa danh nước ngoài nên được giữ như nguyên gốc trong tiếng Anh. Ví dụ: Ireland thay cho Ai Len. Nếu từ tên riêng và địa danh nước ngoài quá xa lạ với cách phát âm của người Việt nên được Việt hóa để tránh khó hiểu cho người đọc. Ví dụ: Cộng hòa Síp thay cho Cyprus
Tên trường, viện[sửa]
Tên các kiểu trường, viện (bệnh viện, đại học, học viện, v.v) thường không viết hoa ngoại trừ khi đi với danh từ riêng, ví dụ: "danh sách các bệnh viện" nhưng "Viện Goethe".
Tên của tôn giáo, thần thánh, triết lý, học thuyết[sửa]
Thông thường viết hoa chữ đầu tiên cho tên tôn giáo, thần thánh, ví dụ: đạo Phật, đức Phật, Chúa, thánh Alla, v.v. Các dòng triết lý, học thuyết nên viết thường, ví dụ: chủ nghĩa cộng sản, trường phái nghệ thuật ấn tượng, v.v. ngoại trừ danh từ riêng, ví dụ Đảng Cộng sản Trung Quốc hay các trường hợp ngoại lệ.
Tên ngày tháng[sửa]
- Tên thứ và tháng được viết hoa như sau: thứ Hai, tháng Tám. Cũng là cách để tránh nhầm lẫn giữa thứ hai và thứ Hai như trong đoạn văn sau:
(Điều) thứ hai tôi muốn nói rằng vào thứ Hai tuần tới chúng ta sẽ có một cuộc họp báo quan trọng cho tháng Tám.
- Nhưng không áp dụng cho mùa màng như: mùa xuân, mùa hè
Tên động thực vật các loại[sửa]
Tên các loài động thực vật nên viết thường, kể cả trong phân loại và danh pháp khoa học, ngoại trừ trong các danh từ riêng đặc biệt. Ví dụ: cá chép, voi, nước Triệu Voi.
Tên các hành tinh[sửa]
Tên các hành tinh thông thường viết hoa, ví dụ: sao Hỏa, Mộc Tinh. Tuy nhiên các từ như mặt trăng, mặt trời, trái đất sẽ viết thường ngoại trừ trong văn cảnh khoa học, ví dụ: "Mặt Trời là một định tinh", và "trăng tròn vào đêm rằm".
Tên hướng và vùng[sửa]
Tên hướng thông thường không viết hoa, ngoại trừ trong danh từ riêng và những trường hợp đặc biệt. Ví dụ: đông, tây, nhưng Bờ Tây, và Bến xe Miền Đông. Tên các vùng và miền thường viết hoa, trừ những trường hợp đặc biệt: miền Trung, Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam.
Dùng chữ đậm[sửa]
Chữ đậm được viết bằng mã wiki như sau:
'''chữ đậm'''
Một số trường hợp dùng chữ đậm:
- Tên của chủ đề bài viết, ở phần định nghĩa mở đầu, thường chỉ viết đậm một lần đầu.
- Các tên đồng nghĩa với chủ đề bài viết; thí dụ, Hồ Chí Minh, còn được biết với các tên khác như Nguyễn Ái Quốc...
Dùng chữ nghiêng[sửa]
Chữ nghiêng được viết bằng mã wiki như sau:
''chữ nghiêng''
Một số trường hợp dùng chữ nghiêng:
- Từ vay mượn từ tiếng nước ngoài
- Trích dẫn một câu nói hay nguyên văn một tác phẩm (nếu không viết giữa hai ngoặc kép)
- Tên của một cuốn sách, một bản kịch, một cuộn phim, tác phẩm... (nếu không viết giữa hai ngoặc kép)
Nêu nguồn tham khảo[sửa]
Chất lượng thông tin phụ thuộc vào khả năng có thể kiểm chứng hay tham khảo sâu thêm về thông tin đó. Do vậy, các bài viết trong Wikipedia tiếng Việt được khuyến khích đưa ra các nguồn sách vở, hay liên kết đến mạng bên ngoài, để giúp độc giả kiểm chứng nội dung và khám phá thêm về chủ đề của bài viết. Điều này cũng đòi hỏi tác giả viết bài cần tham khảo thu thập thông tin, có thể là nhiều khía cạnh, nhiều xu hướng, từ nhiều nguồn khác nhau.
Nguồn tham khảo trên sách vở có thể viết dưới đề mục ==Tham khảo==. Nguồn tham khảo liên kết đến các trang mạng khác có thể viết dưới đề mục ==Liên kết ngoài==. Các bài đã có trong Wikipedia tiếng Việt giúp tìm hiểu sâu thêm về đề tài có thể liệt kê dưới đề mục ==Xem thêm==.
Chính tả tiếng Việt[sửa]
Mọi nội dung văn bản đưa vào Wikipedia tiếng Việt cần tuân thủ đúng chính tả và ngữ pháp tiếng Việt.
Đặt dấu thanh[sửa]
Với các khó khăn khi đặt dấu thanh trong tiếng Việt, xin xem thêm bài chính tả Tiếng Việt.
I và Y[sửa]
Trừ tên riêng, cách dùng hai chữ i-ngắn và y-dài như sau.
- Dùng i-ngắn với các phụ âm B-, H-, K-, L-, M-, T-. Ví dụ: bí ẩn, hi vọng, ki bo, phân li, bánh mì, ti tiện...
- Dùng i-ngắn cho từ thuần Việt với âm này đứng riêng lẻ. Ví dụ: í ới.
- Dùng y-dài cho từ Hán-Việt với âm đứng riêng lẻ. Ví dụ: thầy y.
Dấu hỏi hay dấu ngã[sửa]
Với các khó khăn khi phân biệt hai dấu hỏi và ngã, xin mời tham khảo bài viết của nhà ngôn ngữ học Đoàn Xuân Kiên.
Một số từ thường dễ nhầm lẫn: thư giãn, hỗ trợ, cũng, củng cố, vẽ tranh, vẻ đẹp, chẵn, lẻ, cũ, chỗ...
Nguyên âm và phụ âm[sửa]
ch và tr
ng và ngh
d và gi
s và x
ân và anh
Dấu câu[sửa]
Sau các dấu câu như dấu chấm (.), dấu phẩy (,), dấu chấm than (!), dấu chấm hỏi (?), dấu hai chấm (:), dấu chấm phẩy (;) v.v.. ở giữa hai câu cần có một khoảng trắng. Giữa từ cuối của câu và các dấu câu không có khoảng trống.
Ví dụ:
- Viết đúng: Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa, phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.
- Viết sai: Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa,phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.
- Viết sai: Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa ,phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.
- Viết sai: Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa , phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.
Dùng chữ hoa[sửa]
Tham khảo Quy định tạm thời về viết hoa tên riêng trong sách giáo khoa [liên kết hỏng] của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và Quy tắc chính tả [liên kết hỏng] của Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam.
MỚI NHẤT (2006): Dự thảo về quy định viết hoa của Bộ Nội vụ Bản lưu trữ tại Wayback Machine
Ngày giờ[sửa]
- Ngày tháng theo định dạng Thứ ttt, ngày nn tháng tt năm nnnn.
- Ví dụ: Chủ nhật, ngày 30 tháng 8 năm 2015.
- Giờ theo định dạng gg:pp:ss
trong đó: gg=giờ, pp=phút, ss=giây; gg,pp,ss là các số tự nhiên có hai chữ số (0<=gg<=23, 0<=pp<=59, 0<=ss<=59)
- Ví dụ: 08:14:00.
- Thập niên theo định dạng [[thập niên xxxx]] hay, ít thông dụng hơn, [[thập kỷ xxxx]]. Không nên viết "những năm 40" vì sẽ tạo ra câu hỏi là 1840 hay 1940.
- Thế kỷ theo định dạng [[thế kỷ nn]] (hay "thế kỷ thứ n" khi n ≥ 1 và n ≤ 10).
- Những năm, thế kỷ... trước Công nguyên theo dạng [[nnnn TCN]] và [[thế kỷ kk TCN]]. Theo đúng định nghĩa của Công nguyên, Wikipedia tiếng Việt không dùng cụm từ "sau Công nguyên". Do đó, năm nay là 2015, không phải là 2015 sau Công nguyên và cũng không cần phải viết là 2015 Công nguyên.
Cách viết các đơn vị đo lường=[sửa]
Wikipedia tiếng Việt tuân thủ cách viết theo hệ đo lường SI. Đặc biệt trong tiếng Việt, dấu phẩy (,) được dùng để phân chia phần số nguyên với phần số lẻ (thí dụ, "ông ta cao 1.60 m) và dấu chấm (.) được dùng để góp từng ba chữ số trong phần số nguyên cho dễ đọc (thí dụ, "dân số của thành phố là 2.148.524 người").
- đổi Tên của trang đổi hướng tớiquảng bình.#...Lỗi chú thích: Mã
<ref>sai; thẻ ref không có tên thì phải có nội dung
Số lượng[sửa]
Trong các bài viết Wikipedia, chúng ta thống nhất dùng cách viết "một", "hai", "ba",... thay cho "1", "2", "3" trong một câu văn; trừ phi con số có đơn vị đo lường kèm theo sau hoặc nằm trong danh sách, số liệu.
Ví dụ, nên viết
- Tam quyền phân lập nói đến ba nhánh quyền lực song song trong chính trị: lập pháp, hành pháp và tư pháp trong cùng một ngày.
thay cho:
- Tam quyền phân lập nói đến 3 nhánh quyền lực song song trong chính trị: lập pháp, hành pháp và tư pháp trong cùng 1 ngày
Các từ lóng và cách viết tắt[sửa]
Để có thể phục vụ cho tất cả mọi độc giả với trình độ ngôn ngữ khác nhau, các từ lóng, các cách dùng đặc biệt cho một địa phương, các cách viết tắt... (nếu không được giải thích trong bài hay vì một lý do đặc biệt) nên được hạn chế.
Ở những cụm từ thuật ngữ dài hoặc tên dài thường được viết tắt và được lặp lại nhiều lần trong một đề tài, lần đầu tiên cần viết cả tên và chú thích vào ngoặc đơn chữ viết tắt của nó. Sau đó có thể dùng từ viết tắt ở phần tiếp theo của đề tài. Trong những đề tài rất dài, thỉnh thoảng nên sử dụng tên đầy đủ để người đọc không khó tìm nghĩa của từ viết tắt. Ví dụ: Trong Wikipedia, thái độ trung lập (TĐTL) là một yêu cầu quan trọng. Việc tuân theo TĐTL cần ...
Chú thích cho hình ảnh[sửa]
Các hình ảnh, bức ảnh trong Wikipedia nên có chú thích giải thích bức hình có nghĩa gì trừ khi người đọc có thể đã hiểu bức hình nói gì mà không cần phải đọc (Ví dụ như bìa sách, album, v.v.) hoặc hình có ý nói đến một cái gì đó không rõ trong bài viết. Hình ảnh cá nhân đó thì không cần thiết phải chú thích, nhưng nếu cần thì có thể chú thích tên tuổi, ngày tháng năm hoặc một số thông tin khác kèm theo tên của người trong bức ảnh.
Cách lập trình chú thích ảnh[sửa]
- Các chú thích hình ảnh thường bắt đầu với chữ được viết hoa.
- Đa số các chú thích hình ảnh không được viết thành nguyên câu nhưng được viết thành khúc câu không bao gồm dấu chấm câu. Nếu như trong chú thích hình ảnh có một nguyên câu thì chú thích đó cần được kết thúc bằng dấu chấm câu.
- Các chữ chú thích trong hình không nên viết theo kiểu đặc biệt (ví dụ như kiểu in nghiêng), nói cách khác nên viết theo kiểu bình thường, trừ khi nó có mục đích đặc biệt.
- Các chú thích trong hình nên được viết ngắn gọn và súc tích. Nếu cần thiết thì có thể viết thêm thông tin về hình trong bài viết.
Tránh để chữ bên trong ảnh[sửa]
Các thông tin hầu như lúc nào cũng nên được viết bằng chữ thay vì bằng hình ảnh. Các chữ trong bài có thể được chỉnh sửa bằng CSS, nhưng chữ trong ảnh thì không. Chữ trong ảnh không thể tìm kiếm được, tải chậm hơn và khó đọc tùy theo thiết bị người đọc sử dụng. Nếu trong bức hình có những chữ nào quan trọng thì chữ đó cần phải được viết chú thích hình ảnh luôn.
Cách ẩn lời bình luận[sửa]
Người viết bài có thể sử dụng cách ẩn bình luận để thông báo với nhau trong bài viết. Những lời bình luận này chỉ có thể thấy được khi đang sửa đổi bài. Người đọc không thể thấy được.
Ẩn lời bình luận rất có ích khi muốn để lại lời chỉ dẫn hoặc cảnh báo về một cái gì đó để phòng chống phải cãi vã trong trang thảo luận. Nên thận trọng dùng chức năng này bởi vì nó có thể làm người viết bối rối khi viết bài. Bạn nên kiểm tra lời bình luận ẩn của bạn có ảnh hưởng gì đến cách nhìn của bài không, ví dụ như nó có thể tạo ra những khoảng trống không cần thiết trong bài.
Để viết một lời bình luận ẩn dành cho người viết khác thì bạn dùng mã
<!-- và
-->. Ví dụ:
<!--Nếu bạn thay đổi tên của mục này, thì làm phiền bạn thay đổi luôn liên kết của nó đến các trang khác ...-->.

markdown:
# Wikipedia:Cẩm nang biên soạn
[Wikipedia:Cẩm nang về cách biên soạn](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_v%E1%BB%81_c%C3%A1ch_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&redirect=no))
|
|Cẩm nang biên soạn
|
|
|
|
Bố cục
Một trong những
[nguyên tắc và phương châm hoạt động của Wikipedia](/wiki/Wikipedia:Nguy%C3%AAn_t%E1%BA%AFc_v%C3%A0_ph%C6%B0%C6%A1ng_ch%C3%A2m_ho%E1%BA%A1t_%C4%91%E1%BB%99ng) Tiếng Việt là: **Tuân theo thông lệ**- *Dự án biên soạn từ điển bách khoa Wikipedia Tiếng Việt này hoàn toàn không có một trụ sở biên soạn nào cả. Tất cả mọi thao tác đều được thực hiện dựa trên sự đóng góp tình nguyện của các thành viên tham gia trên toàn thế giới. Để tránh lộn xộn và để hệ thống hóa các bài viết, mọi thành viên tham gia được khuyến khích tuân theo các thông lệ mà cả cộng đồng đã xây dựng.*
Những quy tắc nêu dưới đây nhằm giúp đạt được một sự thống nhất trong các bài viết của Wikipedia Tiếng Việt, nó liệt kê các cách trình bày (bài viết) chính thức của Wikipedia. Người viết
*không* bắt buộc phải tuân theo toàn bộ hay bất kỳ quy tắc nào: [niềm vui khi viết bài theo kiểu wiki](/w/index.php?title=Wikipedia:Quy_%C4%91%E1%BB%8Bnh_v%E1%BB%81_so%E1%BA%A1n_th%E1%BA%A3o&action=edit&redlink=1) là không bắt buộc phải hoàn hảo ngay lập tức. Tuy nhiên, [các thành viên Wikipedia](/wiki/Wikipedia:Th%C3%A0nh_vi%C3%AAn_Wikipedia) tham gia sửa bài cần tham khảo hướng dẫn này.
Tài liệu này chỉ nhằm mục tiêu giúp các bài dễ đọc hơn bằng cách trình bày nhất quán — gọi là
[hướng dẫn cách trình bày](/w/index.php?title=H%C6%B0%E1%BB%9Bng_d%E1%BA%ABn_c%C3%A1ch_tr%C3%ACnh_b%C3%A0y&action=edit&redlink=1). Các quy tắc sau không phải là bất di bất dịch. Cách này hay cách kia đều có thể hay cả, tuy nhiên nếu tất cả đều tuân theo một phong cách chung sẽ giúp cho [Wikipedia](/wiki/Wikipedia) tiếng Việt dễ đọc và sử dụng là điểm quan trọng nhất, cũng như dễ viết và dễ sửa hơn.
## Mục lục
[1 Các nguyên tắc chung](#C.C3.A1c_nguy.C3.AAn_t.E1.BA.AFc_chung) [2 Tên bài viết](#T.C3.AAn_b.C3.A0i_vi.E1.BA.BFt) [3 Cấu trúc bài và đề mục](#C.E1.BA.A5u_tr.C3.BAc_b.C3.A0i_v.C3.A0_.C4.91.E1.BB.81_m.E1.BB.A5c) [4 Viết hoa](#Vi.E1.BA.BFt_hoa) [5 Dùng chữ đậm](#D.C3.B9ng_ch.E1.BB.AF_.C4.91.E1.BA.ADm) [6 Dùng chữ nghiêng](#D.C3.B9ng_ch.E1.BB.AF_nghi.C3.AAng) [7 Nêu nguồn tham khảo](#N.C3.AAu_ngu.E1.BB.93n_tham_kh.E1.BA.A3o) [8 Chính tả tiếng Việt](#Ch.C3.ADnh_t.E1.BA.A3_ti.E1.BA.BFng_Vi.E1.BB.87t) [9 Dấu câu](#D.E1.BA.A5u_c.C3.A2u) [10 Dùng chữ hoa](#D.C3.B9ng_ch.E1.BB.AF_hoa) [11 Ngày giờ](#Ng.C3.A0y_gi.E1.BB.9D) [12 Cách viết các đơn vị đo lường=](#C.C3.A1ch_vi.E1.BA.BFt_c.C3.A1c_.C4.91.C6.A1n_v.E1.BB.8B_.C4.91o_l.C6.B0.E1.BB.9Dng.3D) [13 Số lượng](#S.E1.BB.91_l.C6.B0.E1.BB.A3ng) [14 Các từ lóng và cách viết tắt](#C.C3.A1c_t.E1.BB.AB_l.C3.B3ng_v.C3.A0_c.C3.A1ch_vi.E1.BA.BFt_t.E1.BA.AFt) [15 Chú thích cho hình ảnh](#Ch.C3.BA_th.C3.ADch_cho_h.C3.ACnh_.E1.BA.A3nh) [16 Cách ẩn lời bình luận](#C.C3.A1ch_.E1.BA.A9n_l.E1.BB.9Di_b.C3.ACnh_lu.E1.BA.ADn) [17 Xem thêm](#Xem_th.C3.AAm) [18 Tham khảo](#Tham_kh.E1.BA.A3o)
## Các nguyên tắc chung[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=1)]
### Ðịnh dạng thống nhất[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=2)]
Nguyên tắc quan trọng nhất khi viết một trang Wikipedia là định dạng thống nhất trong bài viết đó, mặc dù không cần thiết phải thống nhất chung cho các trang của Wikipedia. Việc thống nhất định dạng trong bản thân mỗi trang giúp cho bài viết dễ hiểu và chặt chẽ hơn.
### Sự ổn định về phong cách[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=3)]
Các biên tập viên nên tránh sửa đổi từ một phong cách này sang phong cách khác và gây ra mâu thuẫn phong cách mà không có một lý do chính đáng nào khác ngoài ý thích riêng của biên tập viên đó về phong cách. Trong trường hợp có mâu thuẫn phong cách giữa các biên tập viên, thì phong cách do người đóng góp quan trọng đầu tiên được lựa chọn.
### Ưu tiên theo nguồn trích dẫn[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=4)]
Một số cách viết, thể hiện hay biểu đạt không thống nhất, ví dụ cách viết tên đúng theo các ngôn ngữ khác nhau, cần quay lại đối chiếu và sử dụng cách viết của nguồn dẫn có chất lượng cao. Trừ khi có một lý do thích đáng, còn lại nên dùng theo đúng ngôn ngữ tiếng Việt chuẩn. Nếu bản thân cách viết hay diễn đạt của nguồn mâu thuẫn với cách viết hay biểu đạt chuẩn của tiếng Việt, thì nên sử dụng cách viết hay biểu đạt của tiếng Việt.
### Diễn đạt rõ ràng[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=5)]
Ngôn ngữ viết cần rõ ràng, súc tích. Tránh cách sử dụng ngôn từ có thể mang hàm ý khác. Tránh cách viết câu quá dài, cấu trúc phức tạp và khó hiểu nghĩa.
## Tên bài viết[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=6)]
Tên bài viết cần ngắn gọn, đúng
[chính tả tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.ADnh_t.E1.BA.A3) và ngữ pháp tiếng Việt, và phù hợp với nội dung bài viết.
Cố gắng cho tựa bài làm
[chủ ngữ](/wiki/Ch%E1%BB%A7_ng%E1%BB%AF) của câu đầu tiên trong bài. Trong mọi trường hợp, tựa bài nên xuất hiện càng sớm càng tốt, tốt nhất là trong câu đầu tiên.
Tựa bài cần được viết đậm bằng cách sử dụng ba dấu lược (') khi nó được đề cập lần đầu trong bài. Ví dụ:
'''tựa bài''' sẽ thành
**tựa bài**. Không được để liên kết trong tựa bài.
Cần tuân thủ quy tắc thông thường về in nghiêng khi định viết đậm và nghiêng một phần hay cả tựa bài.
## Cấu trúc bài và đề mục[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=7)]
Bài viết nên được cấu trúc theo dạng bắt đầu bằng một định nghĩa hay một đoạn văn giới thiệu ngắn và bao quát về đề tài. Tiếp theo là các ý phát triển theo từng đề mục. Cuối cùng là các nguồn tham khảo, liên kết ngoài, xem thêm, tạo thể loại và liên kết đến phiên bản Wikipedia ngôn ngữ khác.
Các đề mục được viết bằng mã wiki dưới dạng
- =Tên đề mục=
Các tiểu đề mục được thêm các dấu "=" như
- ===Tiểu đề mục===
- ====Mục con của tiểu đề mục====
Khi số lượng tên đề mục hơn hoặc bằng ba, mục lục sẽ được tạo tự động phía trên tên đề mục đầu tiên.
Các phân đoạn nên được chia với độ dài vừa phải, như thế giúp cho mắt nhìn của bạn đọc ít bị mỏi khi phải đọc những đoạn văn dầy đặc chi chít. Tương tự, bài viết phải được cô đọng nhưng súc tích.
## Viết hoa[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=8)]
### Chức vụ[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=9)]
Những chức vụ như
*chủ tịch*, *vua*, hay *tổng thống* bình thường không viết hoa, nhưng nếu đặt trước một tên nhân vật cụ thể thì phải viết hoa chữ đầu, ngoại trừ những trường hợp ngoại lệ. Ví dụ " **C**hủ tịch nước Trương Tấn Sang" chứ không phải " **c**hủ tịch nước Trương Tấn Sang".
### Tên riêng & Địa danh[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=10)] [Việt Nam](/wiki/Vi%E1%BB%87t_Nam): Nên giữ nguyên theo phát âm [tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t). Ví dụ: [Sài Gòn](/wiki/S%C3%A0i_G%C3%B2n)thay cho [Saigon](/wiki/Saigon). Nếu là địa danh đặt theo tiếng dân tộc thiểu số nên được phiên âm theo [chữ quốc ngữ](/wiki/Ch%E1%BB%AF_qu%E1%BB%91c_ng%E1%BB%AF): [Đắc Nông](/wiki/%C4%90%E1%BA%AFc_N%C3%B4ng)thay cho [Đắk Nông](/wiki/%C4%90%E1%BA%AFk_N%C3%B4ng).
- Nước ngoài: Để đảm bảo liên kết đến các bài viết khác trong Wikipedia, tên riêng và địa danh nước ngoài nên được giữ như nguyên gốc trong
[tiếng Anh](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Anh). Ví dụ: [Ireland](/wiki/Ireland)thay cho Ai Len. Nếu từ tên riêng và địa danh nước ngoài quá xa lạ với cách phát âm của [người Việt](/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_Vi%E1%BB%87t)nên được Việt hóa để tránh khó hiểu cho người đọc. Ví dụ: [Cộng hòa Síp](/wiki/C%E1%BB%99ng_h%C3%B2a_S%C3%ADp)thay cho [Cyprus](/wiki/Cyprus)
### Tên trường, viện[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=11)]
Tên các kiểu trường, viện (
*bệnh viện*, *đại học*, *học viện*, v.v) thường không viết hoa ngoại trừ khi đi với danh từ riêng, ví dụ: "danh sách các bệnh viện" nhưng "Viện Goethe".
### Tên của tôn giáo, thần thánh, triết lý, học thuyết[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=12)]
Thông thường viết hoa chữ đầu tiên cho tên tôn giáo, thần thánh, ví dụ:
*đạo Phật*, *đức Phật*, *Chúa*, *thánh Alla*, v.v. Các dòng triết lý, học thuyết nên viết thường, ví dụ: *chủ nghĩa cộng sản*, *trường phái nghệ thuật ấn tượng*, v.v. ngoại trừ danh từ riêng, ví dụ *Đảng Cộng sản Trung Quốc* hay các trường hợp ngoại lệ.
### Tên ngày tháng[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=13)]
- Tên thứ và tháng được viết hoa như sau: thứ Hai, tháng Tám. Cũng là cách để tránh nhầm lẫn giữa thứ hai và thứ Hai như trong đoạn văn sau:
*(Điều) thứ hai tôi muốn nói rằng vào thứ Hai tuần tới chúng ta sẽ có một cuộc họp báo quan trọng cho tháng Tám.*
- Nhưng không áp dụng cho mùa màng như: mùa xuân, mùa hè
### Tên động thực vật các loại[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=14)]
Tên các loài động thực vật nên viết thường, kể cả trong phân loại và danh pháp khoa học, ngoại trừ trong các danh từ riêng đặc biệt. Ví dụ:
*cá chép*, *voi*, *nước Triệu Voi*.
### Tên các hành tinh[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=15)]
Tên các hành tinh thông thường viết hoa, ví dụ:
*sao Hỏa*, *Mộc Tinh*. Tuy nhiên các từ như *mặt trăng*, *mặt trời*, *trái đất* sẽ viết thường ngoại trừ trong văn cảnh khoa học, ví dụ: "Mặt Trời là một định tinh", và "trăng tròn vào đêm rằm".
### Tên hướng và vùng[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=16)]
Tên hướng thông thường không viết hoa, ngoại trừ trong danh từ riêng và những trường hợp đặc biệt. Ví dụ:
*đông*, *tây*, nhưng *Bờ Tây*, và *Bến xe Miền Đông*. Tên các vùng và miền thường viết hoa, trừ những trường hợp đặc biệt: *miền Trung*, *Mặt trận Dân tộc Giải phóng Miền Nam Việt Nam*.
## Dùng chữ đậm[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=17)]
Chữ
**đậm** được viết bằng mã wiki như sau:
'''chữ đậm'''
Một số trường hợp dùng chữ đậm:
- Tên của chủ đề bài viết, ở phần định nghĩa mở đầu, thường chỉ viết đậm một lần đầu.
- Các tên đồng nghĩa với chủ đề bài viết; thí dụ,
**Hồ Chí Minh**, còn được biết với các tên khác như **Nguyễn Ái Quốc**...
## Dùng chữ nghiêng[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=18)]
Chữ
*nghiêng* được viết bằng mã wiki như sau:
''chữ nghiêng''
Một số trường hợp dùng chữ nghiêng:
- Từ vay mượn từ tiếng nước ngoài
- Trích dẫn một câu nói hay nguyên văn một tác phẩm (nếu không viết giữa hai ngoặc kép)
- Tên của một cuốn sách, một bản kịch, một cuộn phim, tác phẩm... (nếu không viết giữa hai ngoặc kép)
## Nêu nguồn tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=19)]
Chất lượng thông tin phụ thuộc vào khả năng có thể kiểm chứng hay tham khảo sâu thêm về thông tin đó. Do vậy, các bài viết trong Wikipedia tiếng Việt được khuyến khích đưa ra các nguồn sách vở, hay liên kết đến mạng bên ngoài, để giúp độc giả kiểm chứng nội dung và khám phá thêm về chủ đề của bài viết. Điều này cũng đòi hỏi tác giả viết bài cần tham khảo thu thập thông tin, có thể là nhiều khía cạnh, nhiều xu hướng, từ nhiều nguồn khác nhau.
Nguồn tham khảo trên sách vở có thể viết dưới đề mục ==Tham khảo==. Nguồn tham khảo liên kết đến các trang mạng khác có thể viết dưới đề mục ==Liên kết ngoài==. Các bài đã có trong Wikipedia tiếng Việt giúp tìm hiểu sâu thêm về đề tài có thể liệt kê dưới đề mục ==Xem thêm==.
## Chính tả tiếng Việt[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=20)]
Mọi nội dung văn bản đưa vào Wikipedia tiếng Việt cần tuân thủ đúng chính tả và ngữ pháp tiếng Việt.
### Đặt dấu thanh[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=21)]
Với các khó khăn khi đặt dấu thanh trong tiếng Việt, xin xem thêm bài
[chính tả Tiếng Việt](/wiki/Ti%E1%BA%BFng_Vi%E1%BB%87t#Ch.C3.ADnh_t.E1.BA.A3).
### I và Y[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=22)]
Trừ tên riêng, cách dùng hai chữ i-ngắn và y-dài như sau.
- Dùng
**i-ngắn**với các phụ âm **B-, H-, K-, L-, M-, T-**. Ví dụ: bí ẩn, hi vọng, ki bo, phân li, bánh mì, ti tiện...
- Dùng
**i-ngắn**cho từ **thuần Việt**với âm này đứng riêng lẻ. Ví dụ: í ới.
- Dùng
**y-dài**cho từ **Hán-Việt**với âm đứng riêng lẻ. Ví dụ: thầy y.
### Dấu hỏi hay dấu ngã[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=23)]
Với các khó khăn khi phân biệt hai dấu
**hỏi** và **ngã**, xin mời tham khảo [bài viết](http://www.mevietnam.org/NgonNgu/DXK/dxk-dauhoinga.html) của nhà ngôn ngữ học Đoàn Xuân Kiên.
Một số từ thường dễ nhầm lẫn: thư giãn, hỗ trợ, cũng, củng cố, vẽ tranh, vẻ đẹp, chẵn, lẻ, cũ, chỗ...
### Nguyên âm và phụ âm[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=24)] **ch** và **tr** **ng** và **ngh** **d** và **gi** **s** và **x** **ân** và **anh**
## Dấu câu[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=25)] **Sau các dấu câu** như dấu chấm (.), dấu phẩy (,), dấu chấm than (!), dấu chấm hỏi (?), dấu hai chấm (:), dấu chấm phẩy (;) v.v.. ở giữa hai câu **cần có một khoảng trắng**. Giữa từ cuối của câu và các dấu câu không có khoảng trống.
Ví dụ:
- Viết đúng:
*Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa, phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.*
- Viết sai:
*Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa,phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.*
- Viết sai:
*Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa ,phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.*
- Viết sai:
*Phía bắc Nghệ An giáp tỉnh Thanh Hóa , phía nam giáp tỉnh Hà Tĩnh.*
## Dùng chữ hoa[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=26)]
Tham khảo
[Quy định tạm thời về viết hoa tên riêng trong sách giáo khoa](http://vanban.moet.gov.vn/?page=1.15&script=viewdoc&view=16325&opt=brpage) của Bộ Giáo dục và Đào tạo, và [Quy tắc chính tả](http://www.bachkhoatoanthu.gov.vn/Default.aspx?cmd=CouncilIntrodution&cmdID=16) của Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn Từ điển bách khoa Việt Nam.
MỚI NHẤT (2006):
[Dự thảo về quy định viết hoa của Bộ Nội vụ Bản lưu trữ](http://web.archive.org/web/*/http://ngonngu.net/diendan/viewtopic.php?f=14&t=450&st=0&sk=t&sd=a&sid=b0c7d0f9060ce74432cee4f62661323f&start=15) tại [Wayback Machine](/w/index.php?title=Wayback_Machine&action=edit&redlink=1)
## Ngày giờ[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=27)]
- Ngày tháng theo định dạng
**Thứ ttt, ngày nn tháng tt năm nnnn**.
- Ví dụ:
**Chủ nhật, ngày**. [30 tháng 8](/wiki/30_th%C3%A1ng_8)năm [2015](/wiki/2015)
- Giờ theo định dạng
**gg:pp:ss**
trong đó: gg=giờ, pp=phút, ss=giây; gg,pp,ss là các số tự nhiên có hai chữ số (0<=gg<=23, 0<=pp<=59, 0<=ss<=59)
- Ví dụ:
**08:14:00**.
- Thập niên theo định dạng [[thập niên xxxx]] hay, ít thông dụng hơn, [[thập kỷ xxxx]]. Không nên viết "những năm 40" vì sẽ tạo ra câu hỏi là 1840 hay 1940.
- Thế kỷ theo định dạng [[thế kỷ nn]] (hay "thế kỷ thứ n" khi n ≥ 1 và n ≤ 10).
- Những năm, thế kỷ... trước
[Công nguyên](/wiki/C%C3%B4ng_nguy%C3%AAn)theo dạng [[nnnn TCN]] và [[thế kỷ kk TCN]]. Theo đúng định nghĩa của Công nguyên, Wikipedia tiếng Việt không dùng cụm từ "sau Công nguyên". Do đó, năm nay là 2015, không phải là 2015 sau Công nguyên và cũng không cần phải viết là 2015 Công nguyên.
## Cách viết các đơn vị đo lường=[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=28)]
Wikipedia tiếng Việt tuân thủ cách viết theo hệ đo lường
[SI](/wiki/SI). Đặc biệt trong tiếng Việt, dấu phẩy (,) được dùng để phân chia phần số nguyên với phần số lẻ (thí dụ, "ông ta cao 1.60 m) và dấu chấm (.) được dùng để góp từng ba chữ số trong phần số nguyên cho dễ đọc (thí dụ, "dân số của thành phố là 2.148.524 người").
- đổi
[Tên của trang đổi hướng tớiqu](/w/index.php?title=T%C3%AAn_c%E1%BB%A7a_trang_%C4%91%E1%BB%95i_h%C6%B0%E1%BB%9Bng_t%E1%BB%9Bi&action=edit&redlink=1)ảng bình.#... **Lỗi chú thích: Mã**
<ref>sai; thẻ ref không có tên thì phải có nội dung
## Số lượng[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=29)]
Trong các bài viết Wikipedia, chúng ta thống nhất dùng cách viết "một", "hai", "ba",... thay cho "1", "2", "3" trong một câu văn; trừ phi con số có
[đơn vị đo lường](/wiki/%C4%90%C6%A1n_v%E1%BB%8B_%C4%91o_l%C6%B0%E1%BB%9Dng) kèm theo sau hoặc nằm trong danh sách, số liệu.
Ví dụ, nên viết
*Tam quyền phân lập nói đến ba nhánh quyền lực song song trong chính trị: lập pháp, hành pháp và tư pháp trong cùng một ngày.*
thay cho:
*Tam quyền phân lập nói đến 3 nhánh quyền lực song song trong chính trị: lập pháp, hành pháp và tư pháp trong cùng 1 ngày*
## Các từ lóng và cách viết tắt[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=30)]
Để có thể phục vụ cho tất cả mọi độc giả với trình độ ngôn ngữ khác nhau, các từ lóng, các cách dùng đặc biệt cho một địa phương, các cách viết tắt... (nếu không được giải thích trong bài hay vì một lý do đặc biệt) nên được hạn chế.
Ở những cụm từ thuật ngữ dài hoặc tên dài thường được viết tắt và được lặp lại nhiều lần trong một đề tài, lần đầu tiên cần viết cả tên và chú thích vào ngoặc đơn chữ viết tắt của nó. Sau đó có thể dùng từ viết tắt ở phần tiếp theo của đề tài. Trong những đề tài rất dài, thỉnh thoảng nên sử dụng tên đầy đủ để người đọc không khó tìm nghĩa của từ viết tắt. Ví dụ:
*Trong Wikipedia, thái độ trung lập (TĐTL) là một yêu cầu quan trọng. Việc tuân theo TĐTL cần ...*
## Chú thích cho hình ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=31)]
Các hình ảnh, bức ảnh trong Wikipedia nên có chú thích giải thích bức hình có nghĩa gì trừ khi người đọc có thể đã hiểu bức hình nói gì mà không cần phải đọc (Ví dụ như bìa sách, album, v.v.) hoặc hình có ý nói đến một cái gì đó không rõ trong bài viết. Hình ảnh cá nhân đó thì không cần thiết phải chú thích, nhưng nếu cần thì có thể chú thích tên tuổi, ngày tháng năm hoặc một số thông tin khác kèm theo tên của người trong bức ảnh.
### Cách lập trình chú thích ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=32)]
- Các chú thích hình ảnh thường bắt đầu với chữ được viết hoa.
- Đa số các chú thích hình ảnh không được viết thành nguyên câu nhưng được viết thành khúc câu không bao gồm dấu chấm câu. Nếu như trong chú thích hình ảnh có một nguyên câu thì chú thích đó cần được kết thúc bằng dấu chấm câu.
- Các chữ chú thích trong hình không nên viết theo kiểu đặc biệt (ví dụ như kiểu in nghiêng), nói cách khác nên viết theo kiểu bình thường, trừ khi nó có mục đích đặc biệt.
- Các chú thích trong hình nên được viết ngắn gọn và súc tích. Nếu cần thiết thì có thể viết thêm thông tin về hình trong bài viết.
### Tránh để chữ bên trong ảnh[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=33)]
Các thông tin hầu như lúc nào cũng nên được viết bằng chữ thay vì bằng hình ảnh. Các chữ trong bài có thể được chỉnh sửa bằng
[CSS](/wiki/CSS), nhưng chữ trong ảnh thì không. Chữ trong ảnh không thể tìm kiếm được, tải chậm hơn và khó đọc tùy theo thiết bị người đọc sử dụng. Nếu trong bức hình có những chữ nào quan trọng thì chữ đó cần phải được viết chú thích hình ảnh luôn.
## Cách ẩn lời bình luận[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=34)]
Người viết bài có thể sử dụng cách ẩn bình luận để thông báo với nhau trong bài viết. Những lời bình luận này chỉ có thể thấy được khi đang sửa đổi bài. Người đọc không thể thấy được.
Ẩn lời bình luận rất có ích khi muốn để lại lời chỉ dẫn hoặc cảnh báo về một cái gì đó để phòng chống phải cãi vã trong trang thảo luận. Nên thận trọng dùng chức năng này bởi vì nó có thể làm người viết bối rối khi viết bài. Bạn nên kiểm tra lời bình luận ẩn của bạn có ảnh hưởng gì đến cách nhìn của bài không, ví dụ như nó có thể tạo ra những khoảng trống không cần thiết trong bài.
Để viết một lời bình luận ẩn dành cho người viết khác thì bạn dùng mã
<!-- và
-->. Ví dụ:
<!--Nếu bạn thay đổi tên của mục này, thì làm phiền bạn thay đổi luôn liên kết của nó đến các trang khác ...-->.
## Xem thêm[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=35)]
## Tham khảo[
[sửa](/w/index.php?title=Wikipedia:C%E1%BA%A9m_nang_bi%C3%AAn_so%E1%BA%A1n&action=edit§ion=36)]
|
|

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

Content-Type: text/html; charset=UTF-8

Connection: close

X-Content-Type-Options: nosniff

Content-language: vi

X-UA-Compatible: IE=Edge

Vary: Accept-Encoding,Cookie

Content-Encoding: gzip

Via: 1.1 varnish, 1.1 varnish

Accept-Ranges: bytes

X-Cache: cp1066 miss (0), cp1068 frontend miss (0)

Cache-Control: private, s-maxage=0, max-age=0, must-revalidate

Set-Cookie: WMF-Last-Access=30-Aug-2015;Path=/;HttpOnly;Expires=Thu, 01 Oct 2015 00:00:00 GMT


text:
HƯỚNG DẪN Hướng dẫn chơi Heroes of Order and Chaos (HOC) toàn tập - Post bài lịch sự
Thảo luận trong '[Android] Trò chơi' bắt đầu bởi KeVoDanh, 19/2/13. Trả lời: 38925, Xem: 1782454.
Trang 402 / 1947
Trang 402 / 1947
Thảo luận trong '[Android] Trò chơi' bắt đầu bởi KeVoDanh, 19/2/13. Trả lời: 38925, Xem: 1782454.

markdown:
# HƯỚNG DẪN Hướng dẫn chơi Heroes of Order and Chaos (HOC) toàn tập - Post bài lịch sự
Thảo luận trong '
[[Android] Trò chơi](forums/android-tro-choi.467/)' bắt đầu bởi [KeVoDanh](members/kevodanh.16826/), [19/2/13](threads/huong-dan-choi-heroes-of-order-and-chaos-hoc-toan-tap-post-bai-lich-su.1894984/).
Trả lời: 38925, Xem: 1782454.
Trang 402 / 1947
Trang 402 / 1947
Thảo luận trong '
[[Android] Trò chơi](forums/android-tro-choi.467/)' bắt đầu bởi [KeVoDanh](members/kevodanh.16826/), [19/2/13](threads/huong-dan-choi-heroes-of-order-and-chaos-hoc-toan-tap-post-bai-lich-su.1894984/).
Trả lời: 38925, Xem: 1782454.

WARC-Truncated: length

Server: cloudflare-nginx

Set-Cookie: xf_session=d8b63fd6e52ff9949151afafebf6d6bc; path=/; secure; httponly

Vary: User-Agent

Cache-control: private, max-age=0

X-Frame-Options: SAMEORIGIN