markdown:
# Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 2
Chia sẻ: Song Song Cuoc | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:14
lượt xem 85
download
![](http://image1.tailieu.vn/document/thumbnail/2011/20110611/songsongcuoc/80x100/gtchongiongcaytrong_c2_0095.jpg)
##
Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 2
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static1.tailieu.vn/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Chương 2: Nguồn gen thực vật trong chọn giống cây trồng Khái niệm nguồn gen thực vật và ý nghĩa của nguồn gen thực vật trong chọn giống Nguồn gen thực vật là một tập hợp vật liệu thực vật, có thể là các giống địa phương, các giống cải tiến, hay các loài hoang dại
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 2
- 10 CHƯƠNG II NGU N GEN TH C V T TRONG CH N GI NG CÂY TR NG M c tiêu h c t p c a chương 1. Hi u ñư c s c n thi t, vai trò và ý nghĩa c a ngu n gen và ña d ng di truy n trong ch n gi ng và nông nghi p. 2. N m ñư c các trung tâm phát sinh và ña d ngg cây tr ng trên th gi i 3. Phân lo i ñư c ngu n gen thưc v t s d ng trong ch n gi ng và trong ñ i s ng 4. Phân tích ñư c s c p thi t và phương pháp thu th p, b o t n và s d ng ngu n tài nguyên di truy n th c v t 1. Khái ni m ngu n gen th c v t và ý nghĩa c a ngu n gen th c v t trong ch n gi ng Ngu n gen th c v t là m t t p h p v t li u th c v t, có th là các gi ng gi ng ñ a phương, các gi ng c i ti n, hay các loài hoang d i h hàng thân thu c, v.v. làm cơ s cho c i ti n cây tr ng, ch n t o gi ng cây tr ng m i hay các ho t ñ ng nghiên c u có liên quan. ðó là m t t p h p tính ña d ng di truy n th c v t ñư c tích lu qua nhi u năm ti n hoá trong ñi u ki n ch n l c t nhiên và nhân t o. Ngu n gen cũng có nghĩa là cung c p thông tin ñã tư li u hoá v ngu n gen liên quan t i m t loài trong các ngân hàng gen trên toàn th gi i ñ các nhà ch n gi ng s d ng. M t thu t ng khác do Nhóm chuyên gia v khám phá và du nh p th c v t c a FAO năm 1970 dùng ñ ch ngu n gen là Tài nguyên di truy n (Các Trung tâm tài nguyên di truy n). M c tiêu chính c a các trung tâm tài nguyên di truy n là b o t n ngu n gen lâu dài, nhân và phân ph i ngu n gen. S t p h p s ña d ng di truy n hay ngu n gen th c v t cung c p ngu n bi n d to l n cho các chương trình ch n gi ng ñ t o ra các gi ng m i ưu vi t có nhi u tính tr ng mong mu n. Ngu n v t li u càng ña d ng bao nhiêu, thì kh năng/xác su t t o ra gi ng t t càng cao b y nhiêu. Vavilov, nhà ch n gi ng ngư i Nga ñã nh n ra nguyên lý gi n ñơn này t nh ng năm ñ u c a th k 20. Trong kho ng t 1923 ñ n 1931, Vavilov ñã t ch c nhi u ñoàn thám hi m và thu th p cây tr ng trên toàn th gi i, v i trên 300.000 m u c a các d ng tr ng tr t l n các loài hoang d i h hàng và ñã ch ng minh s ña d ng di truy n c a cây tr ng và ý nghĩa c a tính ña d ng ñ i v i ch n gi ng. Công trình ñi u tra, thu th p và phân lo i ñã cung c p ngu n d li u giá tr và ý nghĩa to l n v phân b cây tr ng trên th gi i, s gi ng trong m t loài, s bi n ñ ng c a các tính tr ng có ích, dãy bi n d tương ñ ng, t n s và s phân b các gen ñ i v i các tính tr ng ñ c thù, v.v.. Trên cơ s các công trình này Vavilov ñã k t lu n và ñ xu t 8 trung tâm kh i nguyên cây tr ng trên th gi i (B ng 1.2.). Ngày nay, nhi u trung tâm qu c t , trung tâm vùng và qu c gia ñư c thành l p ñ thu th p và b o t n ngu n gen. ð c bi t, vi c thu th p và b o t n ngu n gen ngày càng tr nên c p thi t do nguy cơ sói mòn gen hay sói mòn di truy n. Hàng nghìn gi ng ñ a phương c a hàng trăm loài hình thành do ch n l c t nhiên và nhân t o và các loài h hàng ñang m t d n và b thay th b i các gi ng m i và khai hoang m r ng di n tích tr ng các gi ng c i ti n. S m t mát ñáng k nh t x y ra trong nh ng th p k g n ñây. Ví d , trong năm 1949 Trung Qu c gieo tr ng g n 10.000 gi ng lúa mì , nhưng ñ n năm 1970 s lư ng gi ng ch còn kho ng 1.000 (FAO, 1995) . Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….6
- 11 2. Phân lo i ngu n gen (t p ñoàn), ngu n thu th p và trung tâm kh i nguyên 2.1 Phân lo i ngu n gen th c v t Ngu n gen th c v t ñư c phân thành m t s lo i sau: i) T p ñoàn cơ b n (base collection): ðây là nh ng t p h p l n c a ngu n gen ñư c gi b ng h t trong kho qu c gia và qu c t ñ b o t n lâu dài, ch a ñ ng thông tin di truy n c a m i loài ñư c b o qu n d i h n (các trung tâm b o t n). Ngu n gen này ch cung c p và s d ng trong nh ng trư ng h p c n thi t, khi t p ñoàn ho t ñ ng b thi u h t, m t mát. ð b o qu n lâu dài c n có nh ng ñi u ki n c n thi t gi ñư c t l n y m m và tính n ñ nh di truy n. H t thư ng ñư c b o qu n ñi u ki n nhi t ñ -18 ñ n -20oC v i ñ m 3- 5%. H t ñư c ñóng gói trong bao bì kín cách ly v i môi trư ng ngoài và ki m tra ñ nh kỳ t l n y m m. ii) T p ñoàn ho t ñ ng (active collection): T p ñoàn này g m các m u gi ng các lo i cây tr ng c th c a t p ñoàn cơ b n ñư c l p l i, ñư c b o qu n v i s lư ng l n trong ñi u ki n thích h p, ñư c tư li u hoá và ñư c các nhà ch n gi ng s d ng tr c ti p cho công tác ch n t o. T p ñoàn ho t ñ ng thư ng xuyên bi n ñ ng và ñư c nhân b sung ñ s d ng. ði u ki n b o qu n m c trung h n (10-15 năm) nhi t ñ 5oC, ñ m không khí tương ñ i 30-45% và ñ m h t 7-8%. N u s lư ng và ngu n g c ñ a lí c a các m u gi ng ñ t t i lu ng ñáp ng nhu c u toàn th gi i thì t p ñoàn công tác ñó ñư c g i là T p ñoàn th gi i. iii) T p ñoàn công tác (working collection): Là t p ñoàn g m s lư ng m u gi ng c n thi t do cơ s nghiên c u gi ph c v cho công tác ch n t o gi ng ho c nghiên c u. T p ñoàn công tác thư ng ñư c b o qu n ng n h n (2-3 năm) nhi t ñ 18-20oC, ñ m không khí 50-60%, hàm lư ng nư c trong h t 8-10%. Có 3 ngu n ña d ng di truy n ñư c thu th p i) Cây hoang d i và các d ng sơ ñ ng t i các trung tâm ña d ng sơ c p (kh i nguyên). Ngu n gen này ñư c thu th p thông qua các ñoàn thám hi m có t ch c t i các vùng ña d ng cây tr ng. ii) Th c v t du nh p s ng trong các trung tâm tr ng tr t th c p, nơi mà s ña d ng ñư c b sung. Ngu n gen này cũng có th thu th p thông qua các ñoàn thám hi m t i các vùng thích h p. iii) S n ph m c a quá trình ch n gi ng, bao g m ñ t bi n c m ng, ña b i th , các dòng ch n gi ng k t h p ñư c nhi u tính tr ng có l i, các gi ng c i ti n (Hình 2.2a, 2.2b). 2.2 Trung tâm kh i nguyên c a cây tr ng Alphonse de Candolle (1886) là ngư i ñ u tiên ñ xu t ý tư ng v Trung tâm kh i nguyên c a cây tr ng. De Candolle cho r ng trung tâm kh i nguyên c a cây tr ng là vùng ña d ng mà t i ñó cây ñư c thu n hoá ñ u tiên và còn t n t i các d ng t tiên hoang d i. ði u ñó có th h tr thông qua b ng ch ng kh o c , l ch s và ngôn ng h c. ð u nh ng năm 1920 c a th k 20 Nikolai I. Vavilov m ra m t phương pháp m i ñ ñ nh v ngu n gen và ng d ng ki n th c ñó vào th c ti n ch n gi ng. Ngu n gen kh ng l thu th p và t p h p t i Vi n Th c v t toàn Liên bang là ngu n gen phong phú nh t th gi i th i b y gi ñã giúp Vavilov ñ xu t 8 trung tâm kh i nguyên c a cây tr ng hay trung tâm ñ a lý c a tính ña d ng (B ng 1.2, Hình 1.2; 2.2; 3.2). S t p trung mang tính ñ a lý c a tính ña d ng là m t hi n tư ng th c t , ph n ánh ý nghĩa v ñ a lý và nông h c. Vavilov cũng ñ xu t lu t c a dãy bi n d tương ñ ng: các cây tr ng quan h g n nhau có nh ng bi n d gi ng nhau. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….7
- 12 Qua nhi u năm nghiên c u các nhà khoa h c ñã ch rõ s chuy n d ch c a nhi u loài cây tr ng t trung tâm kh i nguyên ñ n các vùng ñ t xa xôi vì m c ñích tr ng tr t d n ñ n s hình thành các trong tâm ña d ng th c p. Trung tâm sơ c p: T i trung tâm sơ c p s ña d ng c a loài t n t i trong s c nh tranh v i các ph n t t nhiên khác trong cùng môi trư ng s ng. Ví d , trung tâm sơ c p c a khoai tây Nam M , c a ngô Trung M . Trung tâm th c p: T i trung tâm th c p nh ng y u t sinh v t và phi sinh v t b t l i tr thành nh ng y u t ch n l c. Các gi ng sơ ñ ng trung tâm th c p là m t ph n quan tr ng c a ngu n gen vì có s tham gia, tác ñ ng c a con ngư i trong quá trình hình thành. nhi u m t, nh ng trung tâm th c p này ñã tr thành ngu n thu th p gen quan tr ng, ñ c bi t ñ i v i các h sinh thái, sinh h c khác nhau. Ví d , trung tâm th c p c a cà phê Braxin. Sau công trình công b c a Vavilov v ngu n g c c a cây tr ng, r t nhi u thông tin, d li u ñư c tích lũy v v n ñ này. Zhukovsky (1968) ñã x p s p l i b n ñ th gi i v trung tâm kh i nguyên và phân b ngu n gen th c v t. Nh ng vùng l n ñư c chia thành nh ng ti u vùng ñ c thù cho các loài nh t ñ nh, hình thành b n ñ th gi i m i v tính ña d ng di truy n mang tên Vavilov- Zhukovsky v trung tâm ña d ng và tài nguyên th c v t. B ng 1.2: Các trung tâm ña d ng di truy n c a cây tr ng trên th gi i Trung tâm kh i nguyên Các loài cây tr ng quan tr ng 1. Trung tâm Trung Qu c Lúa mi n, ñ u tương, tre trúc, hoa cúc, mơ, c i, ñào, cam quýt 2. Trung tâm n ð Lúa nư c, cà, dưa chu t, xoài, mía 2a. Trung tâm Indo-Malay Chu i, mít, d a, mía 3. Trung tâm Trung á Lúa mì, lanh, ñ u, bông, h nh nhân 4. Trung tâm C n ðông Lúa mì, ñ i m ch, mì ñen, lanh 5. Trung tâm ð i Trung Lúa mì, ñ u lupin, c ba lá, lanh, ô liu, c n tây, v.v. Hi 6. Trung Tâm Abixini Lúa mì c ng, cao lương, cà phê, hành tây, v.v. 7. Trung tâm Mêhicô và Ngô, ñ u Lima, khoai lang, bí ngô, bông, ñu ñ , h tiêu, Trung M v.v. 8. Trung tâm Nam M Khoai tây, s n, ñ u, cà chua, bí ngô, v.v. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….8
- 13 Hình 1.2: Các trung tâm kh i nguyên c a cây tr ng I Trung tâm Trung Qu c VI Trung Tâm Abixini II Trung tâm n ð VII Trung tâm Trung M IIa Trung tâm Indo-Malay VIII Trung tâm Nam M III Trung tâm Trung Á VIIIa Trung tâm Chiloe IV Trung tâm C n ðông VIIIb Trung tâm Brazin – Paraguay V Trung tâm ð a Trung H i Hình 2.2: S ña d ng c a các Hình 3.2: S ña d ng c a các gi ng ñ u gi ng ngô ñ a phương Phaseolus Peru 3. Các trung tâm tài nguyên di truy n th c v t 3.1 Các t ch c qu c gia c p qu c gia nhi u t ch c tham gia vào các ho t ñ ng thu th p và b o t n tài nguyên di truy n (B ng 2.2) B ng 2.2. Các trung tâm tài nguyên th v t qu c gia trên th gi i Nư c T ch c Anh Vư n Th c v t Hoàng Gia, Vi n John Innes, Tr m ch n gi ng cây Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….9
- 14 tr ng vùng Scotland, Vi n ch n gi ng th c v t nð C c Tài nguyên di truy n th c v t qu c gia, Niu Deli Brazin Trung tâm Tài nguyên di truy n qu c gia ðc H i H p tác k thu t (GTZ), Vi n Di truy n và Nghiên c u cây tr ng trung ương Hà Lan Vi n Ch n gi ng cây làm vư n, Vi n ch n gi ng cây tr ng, Vi n nghiên c u gi ng cây tr ng, Tr m ki m nghi m gi ng In ñô nê xia Vi n Sinh h c qu c gia, Bogor Italia Phòng Nghiên c u ngu n gen, ðH Bari Mêhicô Vi n nghiên c u nông nghi p qu c gia M H th ng ngu n gen th c v t qu c gia (NPGS), B Nông nghi p M Nga Vi n Cây tr ng toàn Liên Bang (VIR) Nh t B n Trung tâm Nghiên c u Nông nghi p Qu c gia Yatabe, Tsukuba, Vi n Nghiên c u Nông nghi p Qu c gia Kyoto Pháp Vi n Nghiên c u Nhi t ñ i và cây lương th c (IRAT), Vi n Nghiên c u Nông nghi p Qu c gia (INRA), Cơ quan nghiên c u khoa h c và k thu t h i ngo i Ôxtrâylia T ch c Nghiên c u Khoa h c và Công nghi p Liên hi p Anh (CSIRO), B Nông nghi p bang New South Wales Thu ði n Ngân hàng gen Scandivania 3.2 Các trung tâm tài nguyên di truy n qu c t và vùng Các trung tâm nghiên c u nông nghi p qu c t và vùng g m: - Vi n nghiên c u lúa qu c t (IRRI), Los Banos, Philippin - Trung tâm C i ti n ngô và lúa mì qu c t (CIMMYT), El Batan, Mêhicô - Vi n Nông nghi p nhi t ñ i (IITA), Ibadan, Nigeria - Trung tâm Nông nghi p qu c t (CIAT), Cali, Colombia - Trung tâm nghiên c u và hu n luy n nông nghi p nhi t ñ i (CATIE), Turrialba, Costa Rica - Ngân hàng Khoai tây ð c-Hà Lan, Braunschweig, CHLB ð c - Vi n nghiên c u cây tr ng qu c t cho vùng nhi t ñ i bán khô h n (ICRISAT), Hyderabad, n ð - Trung tâm khoai tây qu c t (CIP), Lima, Peru - Trung tâm nghiên c u nông nghi p qu c t vùng khô h n (ICARDA), Aleppo, Syria - Trung tâm nghiên c u và phát tri n rau châu Á (AVRDC), Shanhua, ðài Loan 3.3 Vi n Tài nguyên di truy n th c v t qu c t (IPGRI) Vi n Tài nguyên di truy n th c v t qu c t (IPGRI) do Nhóm tư v n v nghiên c u nông nghi p qu c t (CGIAR) thành l p năm 1974 (ban ñ u là H i ñ ng Tài nguyên Di truy n Th c v t Qu c t , IBPGR) có tr s ñ t t i T ch c Luơng th c và Nông nghi p c a Liên hi p qu c (FAO) Rôm, Italia. Vi n Tài nguyên di truy n th c v t qu c t nghiên c u, thu th p, b o t n, tư li u hoá, ñánh giá và s d ng s ña d ng di truy n c a cây tr ng có ích vì l i ích c a con ngư i trên toàn th gi i. Vi n Tài nguyên di truy n th c v t qu c t ñóng vai trò xúc tác khuyên khích các ho t ñ ng ñ duy trì m ng lư i c a các t ch c nh m b o t n ngu n tài nguyên di truy n th c v t. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….10
- 15 M ng lư i c a Vi n Tài nguyên di truy n th c v t qu c t có trên 600 vi n trên 100 qu c gia. ð i v i m i nư c trong chương trình, Vi n Tài nguyên di truy n th c v t qu c t ñ u h tr các ho t ñ ng theo nhu c u c a chương trình tài nguyên di truy n qu c gia. 4. Thu th p và b o t n ngu n gen 4.1 Thu th p ngu n gen V i s phát tri n nông nghi p hàng hoá và hi n ñ i hoá trong nông nghi p nhi u gi ng cây tr ng ñ a phương gi m d n v s lư ng th m chí b thay th hoàn toàn b i các gi ng m i, m t nguy cơ g i là s sói mòn gen hay sói mòn di truy n. Tăng tính ñ ng nh t c a các gi ng cây tr ng v i n n di truy n ngày càng h p d n t i nguy cơ d ch h i do sâu, b nh, tăng r i do cho nông dân và ñe do tính b n v ng. Vi c thu th p và b o t n ngu n tài nguyên di truy n là m t nhi m v quan tr ng ñ i v i c m c tiêu trư c m t l n m c tiêu lâu dài c a t t c các nư c trên th gi i. Ngày nay vi c thu th p ngu n gen cây tr ng ñư c các nhà chuyên môn ti n hành có h th ng thông qua nhóm chuyên gia bao g m các lĩnh v c ch n gi ng, di truy n, nông h c, b o v th c v t và các chuyên gia ñ a phương. ði u quan tr ng nh t c n chú ý khi thu th p là k thu t l y m u và s phân b qu n th . Có th s d ng c hai phương pháp l y m u ng u nhiên và l y m u ñ nh hư ng. Tư li u hoá các d li u có ích m t cách chính xác có ý nghĩa c c kỳ quan tr ng ñ i v i ngư i thu th p, ngư i ñánh giá và ngư i s d ng. Ngu n ña d ng di truy n c n thu th p và b o t n g m: - Các gi ng ñ a phương, nh t là các gi ng chưa ñư c s dung trong ch n gi ng - Các gi ng c i ti n ñã và ñang ñư c gieo tr ng - V t li u ch n gi ng, tuy không có giá tr canh tác nhưng có giá tr ch n gi ng (các tính tr ng mong mu n ñ c thù như kh năng kháng sâu b nh, ch t lư ng cao, v.v.) - Các v t li u di truy n ñ c bi t (th ñ t bi n, ña b i th , b t d c ñ c, cây chuy n gen...) - Các loài hoang d i h hàng, các loài t tiên c a cây tr ng - V t li u nh p n i Vi c t ch c thu th p ngu n gen có th th c hi n thông qua các hình th c sau: a. T ch c các ñoàn chuyên môn ñi ñi u tra, thám hi m ñ thu th p các vùng khác nhau trong nư c. b. Các cán b nông nghi p và các cá nhân, cơ quan liên quan có trách nhi m thu th p v t li u và g i ngu n v t li u thu th p ñư c v cá cơ quan chuyên môn. c. H p tác v i các t ch c vùng và qu c t ñ ñ nh kỳ trao ñ i v t li u. Thu th p và b o t n ngu n gen bao g m nhi u ho t ñ ng, ñó là thu th p, mô t , ñánh giá, tư li u hoá, b o t n, trao ñ i và s d ng. Vi c b o t n là m t công vi c ñòi h i h t s c c n th n và chu ñáo ñ tránh l n, m t mát và ñư c tư li u hoá (cơ s d li u) ñáp ng nhu c u c a công tác ch n t o gi ng. Các m u gi ng có th ñư c duy trì trong ñi u ki n c a h sinh thái t nhiên hay h sinh thái nông nghi p truy n th ng, trên ñ ng ru ng, trong nhà kính ho c b ng h t. Phương pháp thu th p Thu th p cây l y h t M u thu thu th p: Chi n lư c l y m u ph thu c vào t ng loài cây, ñ c bi t là phương th c sinh s n, m c ñ chu chuy n gen gi a các qu n th , v.v. Tuy nhiên ñi u ñó thư ng không bi t trư c nên vi c thu th p c n bao trùm c vùng b ng cách l y m u ng u nhiên v i kho ng cách không gian nh t ñ nh (l y m u ki u phân ô). Kho ng cách ph thu c vào s ña d ng c a ñi u ki n môi trư ng. Ch ng h n, n u vùng thu th p tương ñ i ñ ng nh t v khí Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….11
- 16 h u, lo i ñ t, th m th c v t, bi n pháp canh tác, các gi ng cây tr ng và vĩ ñ , kho ng cách không gian có th r t l n (20-50 km ho c hơn). Ngư c l i, n u các y u t môi trư ng thay ñ i m nh (nh t là vĩ ñ ), thì m u thu th p ph i nhi u hơn (ch ng h n m i m t km, ho c 100m ñ cao). Vi c l y m u ph i theo nguyên t c l y m u qu n th ch không ph i l y m u cá th . ði m l y m u: ði m l y m u là vùng mà trong ñó m u c a qu n th ñư c thu th p. M i m u s mang s hi u thu th p riêng v i nh ng ghi chép nh t ñ nh, ví d : - Tên gi ng (c tên ñ a phương) và tên loài (tên La tinh) - ð a ñi m thu th p, mùa v , ñi u ki n t nhiên - ði u kiên sinh thái, ch ñ canh tác nơi thu th p - Nh ng tính tr ng ch y u: năng su t, kh năng ch ng ch u sâu, b nh và ñi u kiên ngo i c nh b t thu n. - Ghi tên ch c v , chuyên môn c a ngư i thu th p - C n tuân theo ch ñ ki m d ch th c v t ñã ban hành ñ tránh lây lan d ch h i nh t là các loài d ch h i nguy hi m. Vi c ch n ñi m thu th p ph thu c vào: i) s ña d ng c a môi trư ng, ii) ki u phân b và m t ddooj cá th trong qu n th , iii) quan sát nh ng bi n d hi m trong qu n th . ð bi n ñ ng gi a các ñi m càng l n thì ñi m l y m u càng g n nhau. S cây và h t thu th p m i cây trong t ng m u: Thông thư ng phương pháp l y m u ñư c th c hi n theo ki u ng u nhiên hay l y m u không l a ch n. Sai s l y m u nh nh t khi m u l n. Phương th c chung là l y m u ng u nhiên b ng cách thu th p cây theo m t kho ng cách nh t ñ nh d c theo m t c t ngang cho ñ n khi không ít hơn 50 nhưng không nhi u hơn 100 cây. M i cây l y 50 h t sao cho m i m u ch a t 2.500 ñ n 5.000 h t B ng 3.2). N u loài cây ch có qu nh và ít h t có th thu m t s qu c a ba cây sát bên c nh ñ ñ 50 h t. N u loài cây có nhi u chùm qu , bông, v.v. v i s lư ng h t l n, thì ch thu m t ph n c a m i cây ñ có ñ 50 h t. N u qu n th thu th p có ñ bi n ñ ng l n ngư i thu th p có th i) l y m u l n hơn ho c ii) l y nhi u m u khác nhau. Trong quá trình l y m u c n chú ý thu th p h t t nh ng cây kh e không b hư h i, ñ m b o h t có s c s ng t t. B ng 3.2: S lư ng h t m u thu th p Lo i qu n th S cây S h t m i cây T ng s h t m i mu Bi n ñ ng l n 100 50 5.000 Tương ñ i ñ ng 50 50 2.500 nh t Thu th p cây có c Thu th p cây l y c khó khăn hơn so v i cây l y h t. Nh ng khó khăn ch y u g m: - T n nhi u th i gian hơn ñ thu th p - Ph i thu ho ch vào ñúng giai ño n chín. Thu ho ch non khó b o qu n, ñ già cây ch t khó tìm - V t li u c ng k nh khó b o qu n và v n chuy n - M u thu th p khó gi s ng trong quá trình v n chuy n và b o qu n Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….12
- 17 Thu th p v t li u hoang d i: các loài hoang d i t n t i thành qu n th , nhưng m i ki u gen có th t nhân lên trên di n tích r ng l n. C n quan sát k lư ng ki u hình và m u không quá g n nhau theo phương th c sau: i) Thu th p ch m t c t m i m t trong 10-15 cá th làm m u h n h p ii) Di n tích ñi m l y m u có th 100 x 100m ho c nh hơn iii) L y m u nhi u ñi m t t hơn là l y nhi u cây ít ñi m iv) Ch n ñi m l y m u trên ph m vi môi trư ng càng l n càng t t v) B sung băng m u h t n u ñư c vi) Làm tiêu b n n u th i gian cho phép Thu th p v t li u tr ng tr t: ðây là nh ng dòng nhân vô tính (dòng vô tính), ch không ph i là qu n th , vì th vi c l y m u mang tính ch n l c. Phương pháp l y m u theo nh ng tiêu chí sau: i) Thu th p t ng gi ng (ki u hình thái phân bi t ñư c b ng m t thư ng) khác bi t t i m i ch ho c m i làng ii) L y m u l p l i kho ng cách 10-50 km trong vùng; kho ng cách ph thu c vào kho ng cách gi a các ch ho c các làng iii) Thu th p toàn b các ki u hình thái m i ñi m thu th p. M u trùng l p có th ch nh lý và lo i b sau iv) B sung b ng m u h t n u có Thu th p cây ăn qu và cây thân g Khác v i cây l y h t, thu th p cây ăn qu và cây thân g cũng khó và ph c t p hơn vì nh ng lý do sau: i) H t c a m t s cây ăn qu nhi t ñ i và cây thân g như chôm chôm, cà phê, cao su, cacao là h t khó b o qu n, không th b o qu n trong ñi u ki n bình thư ng và h t s ng r t ng n. Vì v y, n u thu th p h t c n ñư c gieo ngay. ii) Vì lý do nêu trên, thư ng ph i thu th p cành giâm (m t). iii) Phương th c thu th p ph i g n li n v i vi c b o qu n. C n gieo h t tr c ti p; cành ph i giâm b ng k thu t phù h p ho c m t ph i ghép lên g c ghép và m i ki u gen ph i ñư c gi lâu dài trên cây to. iv) S lư ng h t ho c cành giâm thu th p c n ph i ñư c cân nh c k lư ng trư c khi lên k ho ch thu th p. v) Cây thư ng phân b r i rác nên l y m u ch th c hi n ñư c khi phát hi n cây th c s mà không có ý ni m gì v m u c a qu n th Thu th p v t li u hoang d i: i) Thu h t 10 hay 15 cá th trên kho ng 10 hecta và h p l i thành m t m u ii) Thu càng nhi u h t cho m t m u càng t t. N u h t l n, như d a ch ng h n, 10-15 h t là ñ iii) N u không có h t ho c không có thi t b ñ gi h t kh i ch t, thu cành ho c b ph n vô tính, m i cây m t cành, t 10 ñ n 15 cá th trên 10 hecta iv) Ti n hành l p l i kho ng không gian nh t ñ nh, tùy theo s khác bi t v khí h u, ñ cao và ñ t ñai. v) Thu x p ñ chuy n h t ho c cành v tr m ñ gieo ho c tr ng, n u h t thu c lo i khó b o qu n Th th p v t li u tr ng tr t: Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….13
- 18 i) C g ng thu th p h t ho c qu b t kỳ ñâu có th ñư c; n u không thu cành ho c m t, b ph n vô tính, v.v. ii) N u cây ñư c tr ng t h t thì coi c làng là m t ñi m thu th p và thu th p ki u ng u nhiên t 10-15 cá th . iii) N u cây ñư c nhân b ng phương pháp vô tính t các gi ng ñư c ch n l c, thu th p t ng gi ng khác bi t và gi m i gi ng thành m u riêng iv) Thu th p càng nhi u ñi m càng t t, thu th p r i rác nh ng kho ng cách nh t ñ nh trong c vùng v) H t ho c cành thu th p ñư c ph i ñư c gi mát và m, t t nh t là gi nguyên h t trong qu và chuy n v tr m ngay, n u h t thu c lo i khó b o qu n. 4.2 B o t n ngu n gen a) B o t n ngo i vi (ex-situ conservation) ðây là hình th c b o t n ch y u hi n nay trên th gi i, m t hình th c b o t n ngoài ph m vi cư trú t nhiên c a các loài. Tài nguyên di truy n ñư c b o t n trong các trung tâm tài nguyên qu c gia, vùng và qu c t khác v i môi trư ng s ng t nhiên d ng b o qu n h t, tr ng ngoài ru ng hay b o qu n in vitro. Vi t Nam ngân hàng gen qu c gia hi n ñang lưu gi 12.500 m u gi ng c a 115 loài, trong ñó: - 10.700 m u b ng h t - 1.800 m u ñ ng ru ng - 102 m u trong ñi u ki n in vitro B o qu n h t B o qu n ng n h n: H t gi ng ñư c làm khô t i ñ m thích h p (9%); th i gian b o qu n h t gi ng trong vòng 5 năm. B o qu n trung h n: H t gi ng ñư c làm khô t i ñ m th p hơn so v i b o qu n ng n h n (7%), b o quan trong d ng c bao gói và kho chuyên d ng ñ m 10%, nhi t ñ -1 ñ n - 5oC. B o qu n dài h n: H t gi ng ñư c làm khô t i ñ m 3%, ñ ng trong h p kim lo i, b o qu n trong kho l nh sâu nhi t ñ -15 ñ n -20oC. H t gi ng ñư c b o qu n t 20-30 năm. B o qu n in vitro Ngu n v t li u di truy n ñư c b o qu n trong môi trư ng dinh dư ng nhân t o. ð i tư ng b o qu n d ng in vitro là nh ng v t li u sinh s n vô tính, ho c các loài mà h t khó b o qu n (recalcitrant seed), h t ph n và ngân hàng ADN. Trong ñi u ki n in vitro cũng có th b o qu n ng n h n, trung h n và dài h n. Trong b o qu n ng n h n, v t li u ñư c cung c p cho nhu c u ch n t o gi ng và nghiên c u c a cơ s . Trong b o qu n trung h n, ph i gi m t c ñ sinh trư ng c a v t li u m t cách ñáng k b ng cách gi nhi t ñ và ánh sáng th p, ho c gi m n ng ñ ô-xy. B o qu n m u trong ñi u ki n nhi t ñ r t th p -180oC trong môi trư ng ni tơ l ng là phương pháp b o qu n dài h n. V i ñi u ki n này m i quá trình s ng b ñình ch hoàn toàn. B o qu n trên ñ ng ru ng ðây là cách b o qu n t p ñoàn th c v t s ng ngoài khu v c cư trú t nhiên. ð i tư ng b o qu n ñ ng ru ng là cây lâu năm như cây ăn qu , cây công nghi p, cây thu c, cây sinh s n vô tính và h u tính khác. B o qu n ngu n gen trên ñ ng ru ng có ưu ñi m là d ti p c n ñ nghiên c u, ñánh giá và s d ng nhưng d b m t mát do ñi u ki n không thu n l i và ñòi h i di n tích ñ t ñai l n và nhân l c. b) B o t n n i vi (hay b o t n t i ch , in-situ conservation) Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….14
- 19 B o t n n i v hay b o t n t i ch là b o t n ngu n gen trong môi trư ng sinh s ng, ti n hoá t nhiên, ho c thu n hoá ñ u tiên c a cây tr ng ñó. ð i tư ng b o qu n n i v có th là b t kỳ m t loài th c v t nào, nhưng ch y u là các loài t tiên c a cây tr ng, các loài hoang d i có quan h h hàng v i cây tr ng. V i m t s gi ng ñ a phương ñư c hình thành do quá trình ch n l c và tr ng tr t lâu ñ i t i m t ñ a phương cũng có th b o qu n t i ch trên ñ ng ru ng c a nông dân hay b o qu n d a vào c ng ñ ng . 5. Nh p n i Nh p n i theo nghĩa r ng là ñưa v t li u (có th là gi ng, d ng, loài hoang d i h hàng v i cây tr ng) vào môi trư ng m i mà trư c ñây chưa ñư c gieo tr ng. Theo nghĩa h p nh p n i là di chuy n v t li u t nư c này sang nư c khác. N u v t li u nh p n i thích h p t t v i môi trư ng m ithì sau khi kh o nghi m có th ñư c công nh n là gi ng ñưa vào s n xu t mà không c n thay ñ i g i là nh p n i sơ c p (s d ng tr c ti p). Ngư c l i, n u v t li u nh p n i không thích ng mà ph i qua ch n l c ho c s d ng lai ñ chuy n hay k t h p các gen có ích g i là nh p n i th c p (s d ng gián ti p). B ng phương pháp nh p n i trong nhi u th p k qua Vi t Nam ñã ñưa vào s n xu t nhi u gi ng cây tr ng m i như, ch ng h n lúa: IR8, IR22, CR203, IR64, IR17494, IR50404, Khang Dân 18, nhi u gi ng lúa lai ngu n gôc Trung Qu c; Khaoi tây: Diamant, Nicola, Mariella; S n: KM60, KM94,v.v. M c ñích c a nh p n i cây tr ng trong chương trình ch n t o gi ng là: i) S d ng nh ng gi ng ưu vi t ñang ñư c gieo tr ng trên th gi i ii) Nh p cây tr ng m i và ti n hành chương trình ch n gi ng cây tr ng ñó iii) Thu th p ngu n gen ñ s d ng trong vi c c i ti n cây tr ng 5.1 Phương pháp nh p n i gi ng a) Tìm ki m và thu nh n: Căn c vào chi n lư c, m c tiêu ch n t o và nghiên c u vi c tìm ki m và thu nh n v t li u nh p n i có th th c hi n b ng nhi u con ñư ng khác nhau: 1) thư yêu c u chính th c g i t i các trung tâm tài nguyên qu c t , khu v c, hay qu c gia, 2) h p tác song phương, ña phương và trao ñ i v t li u v i các t ch c, 3) thông qua quan h cá nhân v i các nhà khoa h c các t ch c khác nhau. Tuy nhiên dù nh p n i b ng cách nào cũng ph i tuân th m t quy trình xác ñ nh và các quy ñ nh v ki m d ch th c v t. b) Ki m d ch th c v t: Ki m d ch th c v t m t bi n pháp nh m h n ch s lây lan sâu và b nh h i du nh p vào vùng chưa nhi m sâu, b nh thông qua v t li u t nư c ngoài hay vùng khác nh p vào. Phương pháp ki m d ch v t li u nh p n i ñư c ti n hành tùy theo ñ i tư ng sâu, b nh h i, có th c m hoàn toàn hay h n ch . M i nư c có quy ñ nh riêng v ki m d ch trong quá trình nh p và trao ñ i v t li u cây tr ng. Yêu c u chung khi nh p v t li u là gi y ch ng nh n, Gi y phép nh p kh u và ti n hành ki m d ch. c) Gi y phép nh p kh u: Nhà ch n gi ng hay cơ s nghiên c u ph i có gi y phép nh p kh u chính th c ñ nh p v t li u g i cho cơ quan có th m quy n trư c khi v t li u ñư c chuy n ñi. ðơn xin nh p ph i ch a ñ thông tin c n thi t: tên cây tr ng, lo i v t li u (h t, qu , cây trong ng nghi m...), t ch c/nư c s n xu t v t li u, cách th c nh p hàng (ñóng gói và v n chuy n); nơi ñ n và tên, ñ a ch ngư i nh p. Vi c ki m d ch ñư c ti n hành theo các bư c sau: Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….15
- 20 Ki m d ch t i nơi ñ n: Ki m d ch ñư c ti n hành khi nh p v t li u t i ñi m ñ n: c ng, sân bay, c a kh u biên gi i theo lu t và quy ñ nh ki m d ch ñ ngăn ng a s du nh p và lây lan d ch h i m i. Ki m d ch sau khi nh p: V t li u nh p n i trư c khi chính th c chuy n cho các cơ quan hay nhà ch n gi ng ñư c tr ng trong ñi u ki n cách ly trong m t th i gian nh t ñ nh ñ ñ m b o r ng v t li u không có tác nhân gây b nh và sâu h i du nh p t ngoài vào. Ki m d ch sau khi nh p r t c n thi t ñ i v i b nh truy n qua h t, cây gi ng nh t là b nh vi rút. Trong nhi u trư ng h p ph i x lý ñ phòng tr sâu h i trong kho. V t li u nh p n i không tho mãn yêu c u ki m d ch ho c nghi ng nhi m t p s b h y ho c tr l i ngư i g i. 6. ðánh giá, mô t , l p cơ s d li u và s d ng ngu n gen 6.1. ðánh giá, mô t và l p cơ s d li u Ngu n gen ñư c ñánh giá, kh o nghi m và nhân lên nh ng ñ a ñi m nh t ñ nh, thư ng trong 2-3 v ñ xác ñ nh ti m năng và kh năng thích ng c a chúng. Các ñ a ñi m ñư c ch n d a vào ngu n g c v t li u ñ có th t o ra ñi u ki n gieo tr ng tương t nơi nguyên s n. Thông thư ng, ngu n gen ñánh giá ñư c tr ng trong thí nghi m có b trí ñ i ch ng xen k kho ng cách ñ u ñ n ñ ti n so sánh. D li u v nhi u m t và các tính tr ng ñư c theo dõi theo danh sách mô t ñ i v i t t c các m u gi ng, ñ c bi t các ch tiêu v kh năng kháng sâu, b nh, các ñi u ki n b t l i và tính tr ng sinh hoá. D li u và m t ph n h t ñư c g i ñ n b ph n b o qu n lâu dài và ph n còn l i làm “t p ñoàn ho t ñ ng”. Song song v i công tác thu th p, b o t n, ñánh giá m t h th ng tư li u hoá v tài nguyên di truy n là công vi c c n thi t ñ s d ng ngu n gen có hi u qu . Thông qua cơ s d li u các nhà ch n gi ng, nhà nghiên c u d dàng tra c u thông tin c n thi t và tìm ki m v t li u cho các chương trình ch n gi ng. 6.2. S d ng ngu n gen M c tiêu và chi n lư c s d ng ngu n gen th c v t thay ñ i theo th i gian. Trong nh ng năm ñ u c a ch n gi ng nhà ch n gi ng ñơn gi n ch s d ng ngu n gen s n có, ch y u là v t li u ñ a phương cho công tác ch n t o. Cho ñ n khi ngu n gen s n có không cho phép ti p t c c i ti n ti m năng di truy n nhà ch n gi ng m i b t ñ u tìm ki m ngu n bi n d m i. ð c bi t khi d ch h i bùng n do tr ng ph bi n m t s ít gi ng ñ ng nh t, nhà ch n gi ng ph i tìm ki m ngu n kháng di truy n ñ h n ch d ch h i. Chính vào th i ñi m ñó nh n th c v thu th p, b o t n và s d ng m i ñư c hình thành, nh m cung c p ngu n bi n d k p th i theo nhu c u ch n t o gi ng. S d ng tr c ti p làm gi ng Ngu n gen thu th p ñư c có th s d ng tr c ti p làm gi ng m i, nh t là nh ng cây th c ăn gia súc hay cây h ñ u, nh ng cây tr ng mà quá trình ch n gi ng chưa có gì ñáng k . ð i v i nh ng cây tr ng có quá trình ch n gi ng lâu ñ i như ngô, ñ u tương, lúa nư c, v.v. vi c s d ng tr c ti p làm gi ng ít x y ra ho c h u như không th c hi n ñư c. Chuy n các tính tr ng ñơn gen (Introgression) Kh năng s d ng ch y u nh t ngu n gen ph n l n các loài cây tr ng là chuy n các tính tr ng ñơn gen mong mu n t các loài hoang d i ho c ngu n gen không thích nghi vào các gi ng ưu tú, ví d như các gen kháng sâu và b nh h i. Thông thư ng, t p ñoàn m u gi ng ñư c sàng l c v tính tr ng mong mu n (ví d , kh năng kháng b nh) r i lai v i các gi ng ưu tú. Sau nhi u th lai l i gen kháng b nh ñư c chuy n vào thành gi ng m i. Phương pháp này có hi u qu cao ñ i v i cây t th ph n, ho c cây tr ng mà d t o dòng thu n, như lúa mì, ñ u tương, ngô. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….16
- 21 Chuy n tính tr ng s lư ng Phương pháp ñ u tiên ñ c p t i s d ng tính tr ng ph c t p là thông qua phương pháp ch n gi ng truy n th ng (Ininda et al., 1996; Peel và Rasmusson, 2000), ñó là lai tr c ti p r i sau ñó t o dòng thu n. Tuy nhiên, k t qu thư ng kém hơn so v i vi c s d ng và chuy n các tính tr ng ñơn gen. M t s nhà nghiên c u cho r ng ñ chuy n tr c ti p các tính tr ng s lư ng c n ph i ti n hành nhi u chu kỳ ch n l c. Chuy n gen nh ch th M c tiêu là chuy n gen chính xác hơn b ng cách xác ñ nh gen mong mu n nh l p b n ñ di truy n (ho c k thu t khác) và chuy n sang ngu n gen ưu tú. Ch th di truy n là nh ng ví trí gen (locut) khác bi t nhau bao trùm toàn b genom. Hi n nay có nhi u ch th ñ i v i ph n l n các lo i cây tr ng. Ch n l c các ch th này cho phép liên k t chúng v i nh ng ví trí gen tính tr ng s lư ng (QTL) c a tính tr ng m c tiêu. M t khi ñã xác ñ nh ñư c m i liên quan, các gen tính tr ng s lư ng ñư c ch n l c d a vào ch th . Do ñó, các alen có l i n gi u trong m t ki u hình không mong mu n c a ngu n gen hoang d i có th khai thác có hi u qu . Tuy nhiên phương pháp chuy n gen nh ch th thư ng t n kém. Phương pháp k t h p (Incorporation) M t phương pháp khác ñ s d ng ngu n gen là phương pháp k t h p (Simmonds, 1993). phương pháp này m c tiêu không ph i là s d ng ngu n gen hoang d i không thích ng trong chương trình ch n gi ng mà t o ra nh ng qu n th có n n di truy n r ng, ñư c tăng cư ng ñ s d ng trong tương lai. Phương pháp k t h p cho phép s d ng nhi u m u gi ng hơn so v i các chương trình chuy n gen. ði u này ñ c bi t quan tr ng vì ki u hình c a v t li u hoang d i không th hi n h t tính h u d ng c a chúng, các alen t t có th b n gi u. Ví d , gen t t ñ i v i năng su t s không ñư c s d ng n u ngu n gen ñó l i ch a gen chín mu n, m t tính tr ng thư ng b lo i khi ch n l c. Phương pháp k t h p d a trên ý tư ng là các qu n th có nên di truy n r ng là cách t t nh t ñ s d ng nhi u ngu n gen. K t h p nhi u v t li u v i nhau cho phép tái t h p t i ña và ch n l c cư ng ñ th p ñ h n h p các alen l i v i nhau. Các gen có ích ñư c t h p l i và tách ra kh i các gen không có l i. Ti n hành ch n l c theo kh năng thích nghi v i ñi u ki n ñ a phương, trong khi gi qu n th trong ñi u ki n cách ly v i v t li u ch n gi ng ưu tú. K t qu cu i cùng là t o ra m t t p h p ngu n gen b sung cho v t li u ch n gi ng ñ m r ng n n di truy n mà không làm gi m ñáng k v năng su t như khi s d ng tr c ti p ngu n gen. Giá tr c a ngu n gen ñ a phương Ngu n gen ñ a phương hay các gi ng ñ a phương là nh ng qu n th h n h p các dòng khác nhau, t t c ñ u thích nghi t t v i ñi u ki n chúng ñư c t o thành và ti n hoá. Tuy nhiên, các dòng có th ph n ng khác nhau v i sâu b nh h i; m i dòng kháng v i các nòi gây b nh nh t ñ nh, làm cho qu n th gi ng ñ a phương b o v hi u qu ñ i v i d ch b nh. S ña d ng di truy n trong gi ng cũng như gi a các gi ng ñã t o ra cơ ch kháng b nh ñ c trưng ñ i v i các ch ng nh t ñ nh và cho phép ngư i tr ng t n d ng các ñi u ki n ti u khí h u khác nhau. Thông thư ng các gi ng ñ a phương ñư c lai v i v t li u ưu tú sau ñó lai l i m t ho c hai l n, cho giao ph i các qu n th t o thành m t cách ng u nhiên nhi u th h và áp d ng các phương pháp c i ti n qu n th tiêu chu n, ho c ch n các ki u gen có ích thông qua t th ph n. 2.8. Khái ni m v v a gen Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….17
- 22 Khái ni m v a gen do Harlan và de Wet (1971) ñ xu t nh m ñưa ra m t ñ nh hư ng th c t v m i quan h gi a cây tr ng và các loài h hàng c a chúng có ích ñ i v i nhà ch n gi ng khi mu n lai chúng v i nhau. Ngu n tài nguyên di truy n khác nhau ñư c phân thành nh ng v a gen khác nhau c a m t loài cây tr ng nh t ñ nh d a vào kh năng lai, hay nói cách khác là s di chuy n gen gi a chúng v i nhau thông qua con ñư ng sinh s n h u tính. Harlan và de Wet (1971) phân thành 3 v a gen chính: sơ c p, th c p và tam c p. V a gen không ph i là c ñ nh mà thay ñ i khi công ngh m i ñư c s d ng ñ tác ñ ng t i b gen. V a gen sơ c p: V a gen sơ c p g m các qu n th tr ng tr t, các gi ng ñ a phương, các gi ng (hay qu n th ) do nông dân dân t o thành và duy trì, các ki u sinh thái và các loài ph . ð c ñi m quan tr ng nh t là s di chuy n gen gi a các thành viên trong cùng v gen tương ñ i d dàng, chúng lai ñư c v i nhau, không có v n ñ b t d c và gen phân ly bình thư ng. Các chương trình m r ng n n di truy n và ch n gi ng thư ng quan tâm ch y u t i v a gen này. V a gen th c p: Các ñơn v phân lo i trong ngu n gen th c p có th chuy n gen v i nhau, nhưng r t khó khăn. V a gen th c p g m các loài có quan h h hàng trong cùng m t chi, nhưng không ph i t t c các loài trong m t chi n m trong v a gen th c p. Ngư c l i, có th các loài không cùng chi l i là thành viên c a v a gen th c p. Nhìn chung, chúng có kh năng lai v i nhau, nhưng con lai F1 có xu hư ng b t d c. S c p ñôi c a nhi m s c th trong quá trình gi m nhi m kém và con lai thư ng y u t. V a gen tam c p: Chuy n gen gi a các ñơn v phân lo i trong ngu n gen tam c p ñòi h i k thu t cao. V a gen này g m các loài có quan h xa nhau các chi khác nhau hay các loài có quan h xa trong cùng m t chi. Nhìn chung, lai gi a chúng r t khó khăn, ñòi h i ph i c u phôi, nuôi c y noãn, ghép ho c các bi n pháp khác. B t d c c a con lai r t ph bi n, m c dù nhân ñôi nhi m s c th có th ph c h i tính h u d c. Các loài b c c u thư ng là c n thi t ñ chuy n gen t v a gen tam c p sang cây tr ng (xem chương lai xa). M t ví d c ñi n v s d ng loài b c c u ñư c th hi n năm 1950 Nga. Xi-xin ñã lai Elymus x Triticum, nhưng thu ñư c r t ít con lai và con lai l i b t d c. N u s d ng con lai Agropyron x Triticum làm m r i lai v i Elymus có th chuy n gen c a Elymus vào lúa mì (Harlan và de Wet, 1971). TÀI LI U THAM KH O . Anonymous. 1996. Tài nguyên di truy n th c v t Vi t Nam. Báo cáo tai H i th o qu c t v tăng cư ng chương trình tài nguyên di truy n th c v t Vi t nam. NXB Nông nghi p. Harlan, J. R. Genetic resources in wild relatives of crops. Crop Science 16: 329-333 Stephen B. Brush. 1989. Rethinking crop genetic resource conservation. Conservation biology, 3 (No.1)., 19-29 Câu h i ôn t p 1. Ngu n gen th c v t là gì? T i sao g i là tài nguyên di truy n th c v t? 2. T i sao ngu n gen l i c n thi t cho công tác ch n gi ng? Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….18
- 23 3. Th nào g i là trung tâm kh i nguyên (ña d ng) cây tr ng? ð c ñi m quan tr ng và giá tr c a trung tâm kh i nguyên? 4. Nhi m v c a các trung tâm tài nguyên di truy n th c v t qu c gia, vùng và qu c t là gì? 5. Có m y lo i t p ñoàn? S khác nhau c a các lo i t p ñoàn? 6. Th nào là b o t n n i vi? B o t n ngo i vi? S khác nhau cơ b n, thu n l i và khó khăn c a các phương th c b o t n nói trên. 7. Th nào là nh p n i gi ng? Ý nghĩa c a nh p n i gi ng/ngu n gen. 8. ð c ñi m quan tr ng c a gi ng ñ a phương. 9. Nêu các phương pháp s d ng ngu n gen. 10. Nêu s khác nhau gi a v a gen sơ c p, th c p và tam c p. Ý nghĩa và kh năng s d ng c a chúng trong c n gi ng. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình Ch n gi ng cây tr ng………….…..……………….19
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Giáo trình Chọn giống cây trồng - PGS.TS. Vũ Đình Hòa (chủ biên)
172 p |
1146 |
451
-
Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 1
9 p |
350 |
109
-
Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 7&8
24 p |
237 |
86
-
Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 4
17 p |
199 |
84
-
Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 13
14 p |
171 |
76
-
Giáo trình -Chọn giống cây trồng - chương 12
12 p |
337 |
70
-
Phương pháp chọn giống cây trồng part 2
14 p |
202 |
68
-
Ebook Phương pháp chọn giống cây trồng: Phần 2 – NXB Lao động
48 p |
63 |
29
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 5 - TS. Trần Văn Quang
16 p |
89 |
26
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 9 - TS. Trần Văn Quang
14 p |
92 |
22
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 8 - TS. Trần Văn Quang
8 p |
63 |
18
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 1 - TS. Trần Văn Quang
4 p |
66 |
14
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 4 - TS. Trần Văn Quang
7 p |
45 |
11
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 6 - TS. Trần Văn Quang
6 p |
45 |
11
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 2 - TS. Trần Văn Quang
8 p |
53 |
11
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 7 - TS. Trần Văn Quang
5 p |
61 |
8
-
Bài giảng môn học Nguyên lý và phương pháp chọn giống cây trồng: Chương 10 - TS. Trần Văn Quang
6 p |
36 |
6

Set-Cookie: TLDEVNamespace=pekpcenc1671k24n5bqn2afpq3; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly


markdown:
# Giáo trình Tin học đại cương
Chia sẻ: Mai Trần Thúy Hạnh | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:46
lượt xem 1.281
download
![](http://image.tlvnimg.com/document/thumbnail/2009/20090921/maithuyhanh/80x100/69042_057.jpg)
##
Giáo trình Tin học đại cương
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static.tlvnimg.com/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Hệ điều hành là phần mềm quan trọng nhất cho máy tính điện tử có nhiệm vụ điều khiển mọi hoạt động cơ sở của máy tính, giúp phần mềm của người sử dụng có thể chạy được trên máy tính. Các hệ điều hành thông dụng: MS-DOS, Windows, Unix, Linux, OS/2, Macintosh …
Bình luận(1)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Giáo trình Tin học đại cương
- Giáo trình Tin học đại cương BÀI 1:NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN I. Khái niệm chung 1.1. Khái niệm về tin học Tin học là ngành khoa học công nghệ nghiên cứu các phương pháp, các quá trình xử lý thông tin một cách tự động dựa trên các phương tiện kỹ thuật mà chủ yếu là máy tính điện tử. 1.2. Các lĩnh vực của tin học • Phần cứng: Gồm những đối tượng vật lý hữu hình như vi mạch, bản mạch in, dây cáp nối mạch điện, bộ nhớ, màn hình, máy in, thiết bị đầu cuối, nguồn nuôi,...Phần cứng thực hiện các chức năng xử lý thông tin cơ bản ở mức thấp nhất tức là các tín hiệu nhị phân {0,1} • Phần mềm: Là các chương trình (program) điều khiển các hoạt động phần cứng của máy vi tính và chỉ đạo việc xử lý dữ liệu. Phần mềm của máy tính được chia làm hai loại: Phần mềm hệ thống(System software) và phần mềm ứng dụng( Applications software). Phần mềm hệ thống khi được đưa vào bộ nhớ chính, nó chỉ đạo máy tính thực hiện các công việc. Phần mềm ứng dụng là các chương trình được thiết kế đẻ giải quyết một bài toán hay một vấn đề cụ thể để đáp ứng một nhu cầu riêng trong một số lĩnh vực. Máy tính cá nhân PC( Personal Computer). Theo đúng tên gọi của nó là máy tính có thẻ sử dụng bởi riêng một người. 1.3. Đơn vị lưu trữ thông tin: Đơn vị bé nhất dùng để lưu trữ thông tin là bit. Lượng thông tin chứa trong 1 bit là vừa đủ để nhận biết một trong 2 trạng thái có xác suất xuất hiện như nhau.Trong máy vi tính tuỳ theo từng phần mềm, từng ngôn ngữ mà các số khi đưa vào máy tính có thể là các hệ cơ số khác nhau, tuy nhiên mọi cơ số khác nhau đều được chuyển thành hệ cơ số 2 ( hệ nhị phân). Tại mỗi thời điểm trong 1 bit chỉ lưu trữ được hoặc là chữ số 0 hoặc là chữ số 1. Từ bit là từ viết tắt của Binary Digit (Chữ số nhị phân). Trong tin học ta thường dùng một số đơn vị bội của bit sau đây: tên gọi Viết tắt Giá trị Byte B 8 bit 1024 bytes = 210B Kilobyte KB 1024KB = 210KB Megabyte MB 1024MB = 210MB Gigabyte GB II. Hệ Điều Hành MS-DOS 2.1. Hệ điều hành là gì? Hệ điều hành là phần mềm quan trọng nhất cho máy tính điện tử có nhiệm vụ điều khiển mọi hoạt động cơ sở của máy tính, giúp phần mềm của người sử dụng có thể chạy được trên máy tính. Các hệ điều hành thông dụng: MS-DOS, Windows, Unix, Linux, OS/2, Macintosh … 2.2. Hệ điều hành MS - DOS 1 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương MS-DOS (Microsoft Disk Operating System) là hệ điều hành(HĐH) của tập đoàn khổng lồ Microsoft. Phiên bản đầu tiên của MS-DOS được viết năm 1981. MS-DOS là HĐH đơn nhiệm (tại một thời điểm chỉ chạy được một trình ứng dụng). MS-DOS giao diện với người sử dụng thông qua dòng lệnh. 2.3. Khởi động hệ thống: Để khởi động hệ thống, Chúng ta phải có một đĩa mềm gọi là đĩa hệ thống hoặc đĩa cứng được cài đặt ổ đĩa C là đĩa hệ thống. Đĩa hệ thống chứa các chương trình hạt nhân của hệ điều hành DOS. Ít nhất trên đĩa phải có các tập tin IO.SYS, MSDOS.SYS và COMMAND.COM. Chúng ta có thể khởi động MS-DOS bằng các cách sau: TH1: Khởi động từ ổ đĩa cứng ta chỉ việc bật công tắc điện của máy tính (Power). TH2: Khởi động từ ổ đĩa mềm: đặt đĩa khởi động vào giá đỡ của ổ đĩa mềm và bật công tắc điện. TH3: Khởi động từ HĐH Windows 98: Start/ Run/ Command/OK TH4: Khởi động từ HĐH Windows 2000/ XP: Start/ Run/ CMD/ OK Khởi động lại hệ thống: Ta chọn 1 trong các cách sau: - Ấn nút Reset trên khối hệ thống ( khởi động nóng). - Dùng tổ hợp phím CTRL + ALT + DEL (khởi động nóng). - Khi 2 cách này không có tác dụng, chúng ta phải tắt công tắc khốI hệ thống và chờ khoảng 1 phút rồi khởi động lại ( khởi động nguội) 2.4. Tập tin (File): Tập tin (hay còn gọi là Tệp) là hình thức, đơn vị lưu trữ thông tin trên đĩa của Hệ điều hành. Tệp gồm có tên tệp và phần mở rộng (Phần mở rộng dùng để nhận biết tệp đó do chương trình nào tạo ra nó). TênTệp tin được viết không quá 8 ký tự và không có dấu cách, + , - ,* , / . Phần mở rộng không quá 3 ký tự và không có dấu cách. Giữa tên và phần mở rộng cách nhau bởi dấu chấm (.). Tập tin có thể là nội dung một bức thư, công văn, văn bản, hợp đồng hay một tập hợp chương trình. Ví dụ: COMMAND.COM Phần tên tệp là COMMAND còn phần mở rộng là COM MSDOS.SYS Phần tên tệp là MSDOS còn phần mở rộng là SYS BAICA.MN Phần tên tệp là BAICA còn phần mở rộng là MN THO.TXT. Phần tên tệp là THO còn phần mở rộng là TXT Người ta thường dùng đuôi để biểu thị các kiểu tập tin. Chẳng hạn tệp văn bản thường có đuôi DOC, TXT, VNS, ... Tệp lệnh thường có đuôi COM, EXE 2 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Tệp dữ liệu thường có đuôi DBF, ... Tệp chương trình thường có đuôi PRG, ... Tệp hình ảnh thường có đuôi JPG, BMP... 2.5. Thư mục và cây thư mục Để có thể tổ chức quản lý tốt tập tin trên đĩa người ta lưu các tập tin thành từng nhóm và lưu trong từng chỗ riêng gọi là thư mục. Mỗi thư mục được đặc trưng bởi 1 tên cụ thể, quy tắc đặt tên thư mục giống như tên tệp. Các thư mục có thể đặt lồng trong nhau và tạo thành một cây thư mục. Trong thư mục có thể tạo ra các thư mục con và cứ tiếp tục nhau do đó dẫn đến sự hình thành một cây thư mục trên đĩa. Như vậy các thư mục bạn tạo ra có thể là thư mục cấp1 hay thư mục 2 ... Thư mục gốc là thư mục do định dạng đĩa tạo ra và chúng ta không thể xoá được. Mỗi đĩa chỉ có một thư mục gốc, từ đây người sử dụng tạo ra các thư mục con. Ký hiệu thư mục gốc là dấu (\). Ví dụ : Cây thư mục Trong đó C:\>_ là thư mục gốc. Sau đó là đến các thư mục con các cấp và các tệp. Thư mục hiện hành là thư mục đang được mở, và con trỏ đang nhâp nháy chờ lệnh. Khi thực thi, DOS sẽ tìm kiếm và thi hành ở thư mục hiện hành trước, sau đó mới tìm các thư mục và ổ đĩa được chỉ ra. Đường dẫn. Khi cần tác động đến một thư mục hoặc tập tin ta phải chỉ ra vị trí của thư mục hay tập tin đó ở trên đĩa hay là phải chỉ ra đường dẫn, tên đường dẫn của thư mục hoặc tập tin tác động tới. Ví dụ: Muốn truy xuất tới tệp dữ liệu kyson.txt ở cây thư mục trên ta phải tiến hành chỉ ra đường dẫn như sau; C:\>Nghean\kyson.txt Ký tự đại diện * và ? Ký tự đại diện *: Nó có thể đứng trong phần tên chính hay phần tên mở rộng của tập tin, nó đứng ở vị trí nào sẽ đại diện cho kí tự đó hoặc nhóm ký tự từ vị trí đó đến kí tự sau nó. Ví dụ: C:\>_NGHEAN\A*B.DOC : Nghĩa là chỉ ra tất cả các tệp có trong thư mục NGHEAN có 3 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương phần mở rộng là DOC mà có tên bắt đầu bằng kí tự A và kết thúc bằng kí tự B C:\>_NGHEAN\*.* : Nghĩa là chỉ ra tất cả các tệp có trong thư mục NGHEAN C:\>_NGHEAN\*.TXT : Nghĩa là chỉ ra tất cả các tệp có trong thư mục NGHEAN mà có phần mở rộng là TXT Ký tự đại diện ?: Nó có thể đứng trong phần tên chính hay phần tên mở rộng của tập tin, nó đứng ở vị trí nào sẽ đại diện cho 1 ký tự tại vị trí đó. Ví dụ: C:\>_?.TXT : Nghĩa là muốn chỉ ra Các tệp có trong ổ đĩa C mà có phần tên chỉ là một kí tự bất kỳ và có phần mở rộng là TXT 2.6. Ổ đĩa Bao gồm : ổ đĩa mềm - gọi là ổ đĩa A: Đĩa mềm có dung lượng 1,44 MB. ổ đĩa cứng - Thường là ổ C,D,E...: và nó nằm ở trong thùng máy, thường có dung lượng lớn gấp nhiều lần so với đĩa mềm. ổ đĩa CD - Là dùng để đọc các đĩa quang. Đĩa quang thường có dung lượng vài trăm MB. 2.7.Một số lệnh nội trú và lệnh ngoại trú 1. Lệnh nội trú: Lệnh nội trú là loại lệnh lưu thường trực trong bộ nhớ trong của máy tính. Nó được nạp vào khi nạp hệ điều hành. Chúng ta thường gặp một số lệnh nội trú sau: Lệnh xem danh sách thư mục và tập tin : DIR Lệnh tạo lập thư mục: MD Lệnh huỷ bỏ thư mục rỗng: RD Lệnh chuyển đổi thư mục: CD Lệnh thay đổi dấu nhắc lệnh : PROMPT Lệnh tạo lập tệp tin: COPY CON Lệnh đổi tên tập tin: REN Lệnh sao chép tập tin: COPY Lệnh hiển thị nội dung tệp tin: TYPE Lệnh xoá tập tin: DEL Lệnh xoá màn hinh: CLS Lệnh sửa đổi giờ của hệ thống: TIME Lệnh sửa đổi ngày của hệ thống : DATE Lệnh hỏi nhãn đĩa: VOL Lệnh xem phiên bản của DOS: VER 2. Lệnh ngoại trú: Lệnh ngoại trú là lệnh nằm trong bộ nhớ ngoài. Muốn thực hiện các lệnh ngoại trú thì buộc trên đĩa phải có các tệp này. Nếu không có thì phải COPY vào để thực hiện. Chúng ta thường gặp một số lệnh ngoại trú sau: Lệnh đặt nhãn đĩa: LABEL Lệnh hiển thị cây thư mục: TREE Lệnh tạo khuôn cho đĩa (định dạng đĩa): FORMAT Lệnh kiểm tra đĩa: CHKDSK Lệnh gán thuộc tính :ATTRIB Lệnh in: PRINT Lệnh khôi phục tệp đã bị xoá: UNDELETE 4 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương BÀI 2: CÁC LỆNH HỆ ĐIỀU HÀNH CỦA MS- DOS I. Các lệnh nội trú Lệnh nội trú là những lệnh thi hành những chức năng của HĐH, thường xuyên được sử dụng, được lưu trữ vào bộ nhớ của máy tính từ khi khởi động và thường trú ở trong đó cho tới khi tắt máy. Cách viết chung: [] [] 1.1. Một số lệnh về hệ thống . Lệnh xem và sửa ngày: DATE Current Date is Sat 02-04-2000 Enter new Date (mm-dd-yy) Lúc này có hai tuỳ chọn Nếu không thay đổi ngày giờ gõ Enter Nếu sửa ngày hiện hành ở dòng một thì sửa theo khuôn mẫu (tháng -ngày-năm). Bạn hãy thay đổi ngày lại cho máy tính ví dụ 31/07/2004. . Lệnh xem và sửa giờ: TIME Current time is 4:32:35.23a Enter new time: Lúc này có hai lựa chọn: -Nếu không sửa giờ hiện hành của dòng một thì gõ Enter - Nếu sửa giờ hiện hành thì sửa theo khuôn mẫu (giờ: phút:giây.% giây) Bạn hãy thay đổi giờ lại cho máy tính thành 05 giờ 05 phút. . Lệnh thay đổi dấu nhắc lệnh của DOS: PROMPT Lệnh thay đổi dấu đợi lệnh để có thể hiện thị một số thông tin hiện hành theo ý riêng của Người sử dụng. Prompt [Chuỗi ký tự] $P: Thư mục hiện hành $D: Ngày hiện hành $G: Dấu > $T: Giờ hiện hành $: Xuống dòng Ví dụ: C>PROMPT $T $P$G . Lệnh xem phiên bản DOS: VER VER Bạn muốn xem hiện tại mình đang giao tiếp với HĐH MS-DOS là phiên bản nào. Ví dụ: C:\VER Windows 98 [Version 4.10.2222] . Lệnh xoá màn hình: CLS 5 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương CLS Lệnh xoá toàn bộ dữ liệu trên màn hình đưa con trỏ về góc trên cùng bên trái màn hình. . Chuyển đổi ổ đĩa Gõ tên ổ đĩa và dấu hai chấm, sau đó nhấn ENTER. Ví dụ: A: C: 1.2. Các lệnh về thư mục . Lệnh xem nội dung thư mục. DIR [drive:] [Path] [Tên thư mục] [/A][/S]{/P][W]} Trong đó: /P : để xem từng trang /W: Trình bày theo hàng ngang /A : xem các tập tin có thuộc tính ẩn và hệ thống /S: Xem cả thư mục con Ví dụ: DIR C:\WINDOWS /P /W Lệnh trên sẽ hiển thị các tệp, thư mục thuộc thư mục WINDOWS nằm trong thư mục gốc ổ đĩa C thành 5 hàng và dừng lại sau khi hiển thị hết một trang màn hình. Muốn xem tiếp chỉ việc nhấn một phím bất kỳ. . Lệnh chuyển về thư mục gốc và vào một thư mục nào đó. + Chuyển từ thư mục hiện thời về thư mục gốc của ổ đĩa hiện hành. CD\ + Lệnh chuyển về cấp thư mục cao hơn một bậc. CD.. + Chuyển vào một thư mục Lệnh này thay đổi thư mục hiện hành cần làm việc của đĩa nào đó CD [drive:]\[path] ( tên thư mục cần vào) Ví dụ: - Từ thư mục C:\ chuyển vào thư mục DAIHOC (Thư mục DAIHOC nằm trên ổ đĩa C) C:\CD DAIHOC C:\DAIHOC>_ - Từ thư mục DAIHOC, chuyển sang thư mục BAITAP( Thư mục BAITAP nằm trên ổ đĩa C) C:\DAIHOC>CD BAITAP C:\DAIHOC\BAITAP>_ . Lệnh xem ý nghĩa của câu lệnh C:\> [Tên lệnh] /? Ví dụ: Xem ý nghĩa của câu lệnh CD C:\CD /? . Lệnh tạo thư mục con(MD): MD [drive:]\[path] [drive:]\[path] : Chỉ ra đường dẫn đến nơi cần tạo thư mục. Ví dụ: C:\MD HOC Tạo Thư mục HOC Trên thư mục gốc của Ổ đĩa C 6 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương C:\MD HOC\HOCDOS Tạo thư mục HOCDOS là thư mục con cua thư mục HOC C:\MD A:\DAIHOC Tạo thư mục DAIHOC trên ổ đĩa A .Lệnh xoá thư mục con(RD) Lệnh huỷ bỏ (xoá) thư mục: RD [drive:]\[path] Chú ý: thư mục cần xoá không phi là thư mục hiện hành và phi là thư mục rỗng (Empty Directory) ( tức là không có một tệp hay một thư mục nào năm trong nó). Ví dụ: C:\RD DAIHOC Xoá thư mục DAIHOC( Là thư mục rỗng) trên ổ đĩa C 1.3. Các lệnh làm việc với tập tin . Lệnh sao chép tập tin(COPY): Lệnh này sao chép một hay một nhóm tệp từ thư mục này sang thư mục khác. Copy [drive1:]\[path1]\[Filename 1] [drive2:]\[path2]\[Filename 2] Copy [ổ đĩa]\[đường dẫn]\[tên tệp nguồn] ổ đĩa ]\[đường dẫn đích] Ví dụ1: Chép tệp BAOCAO.VNS từ thư mục A:\BKED vào thư mục gốc của ổ đĩa C: và lấy tên là BAOCAO.VNS. C:\>COPY A:\BKED\BAOCAO.VNS Ví dụ2: Sao chép tệp TUHOC.TXT từ thư mục gốc ổ đĩa C thành tệp HOCTHUOC.TXT ở thư mục HOC nằm trong thư mục gố ổ đĩa A. C:\COPY C:\TUHOC.TXT A:\HOC\HOCTHUOC.TXT Lệnh cộng tệp: Cộng nội dung file: Copy [ổ đĩa][đường dẫn][tên tệp 1]+[ổ đĩa][đường dẫn] [tên tệp 2]+ ... [ổ đĩa][đường dẫn][tên tệp mới] Trong cú pháp trên lệnh sẽ thực hiện như sau: Lần lượt cộng nội dung của các tệp: Tên tệp 1, Tên tệp 2, ... thành một tệp duy nhất có tên là Tên tệp mới. Chú ý: Trước tên tệp mới không có dấu (+), còn trước tên tệp muốn công phi có dấu cộng. Ví dụ: C:\COPY CD1.TXT+CD2.TXT+CD3.TXT C:\MYDOCU~1\CD.TXT Lệnh tạo tệp tin(COPY CON): Tạo ra file để lưu trữ nội dung của một vấn đề nào đó. C:\COPY CON [drive:]\[path]\[File name] .... Nhập nội dung của tệp F6 1 file(s) is copied C:\_ (Nếu như tệp được tạo thì sau khi nhấn F6 sẽ có thông báo: 1 file(s) is copied trên màn hình, nếu như tệp không được tạo vì một lý do nào đó thì dòng thông báo sẽ là 0 file(s) is copied) Ví dụ: C:\>COPY CON BAITHO.TXT Tạo tệp BAITHO.TXT trên ổ đĩa C . Lệnh xem nội dung tập tin (TYPE): Lệnh dùng để xem (hiển thị) nội dung một tệp tin trên màn hình. TYPE \ Sau khi nhập đúng đường dẫn và tập tin thì nội dung sẽ được hiển thị trên màn hình. Nếu như trong cú pháp trên không đúng hoặc sai tên tệp tin, đường dẫn thì sẽ có dòng thông báo lỗi hiển thị ví dụ như: - Bad command or filename - Invalid drive Specification - Path not found - ... - Requirent parameter missing Ví dụ: C:\>TYPE BAITHO.TXT Dùng để xem nội dung tập tin BAITHO.TXT 7 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Trên Ổ Đĩa C. . Đổi tên tệp tin(REN): Thay đổi tên file còn nội dung thì giữ nguyên. REN [d:][path][fileName] Ví dụ: C:\REN VANBAN\THUVIEN.DOC \VANBAN\HOPDONG.TXT¿ Đổi tên file THUVIEN.DOC thành file HOPDONG.TXT nằm trong cùng một thư mục. . Xoá nội dung tập tin(DEL): DEL [ổ đĩa][đường dẫn][tên tệp cần xoá] VD: C:\DEL C:\VANBAN\HOPDONG.TXT Xoá tên file HOPDONG.TXT trong thư mục VANBAN ở ổ đĩa C: II. Lệnh ngoại trú Là những lệnh thi hành chức năng nào đó của HĐH nhưng ít được sử dụng và đỡ tốn bộ nhớ của máy người ta lưu trữ nó trên đĩa dưới dạng các tập tin có phần mở rộng là: COM hoặc EXE [d:] [path] [] [] [d:] [path]: ổ đĩa đường dẫn đến tên lệnh : là tên chính của tên tệp tin chương trình Lệnh định dạng đĩa (FORMAT) Tạo dạng cho đĩa mềm hay đĩa cứng ... [d:] [path] Format [d1] [/tham số] [d:][Path]: ổ đĩa đường dẫn đến tên lệnh [d:]: Tên ổ đĩa cần định dạng Tham số: /s: Tạo đĩa hệ thống. /u: format mà sau đó không thể sử dụng lệnh UNFORMAT để lấy lại dữ liệu. /q: định dạng nhanh Ví dụ: Định dạng đĩa mềm trong ổ đĩa A theo đúng dung lượng của ổ đĩa và sao chép các tệp cần thiết để khởi động máy vào đĩa. C\:FORMAT A: /S Lệnh sao chép các tập tin hệ thống: Tác dụng: cho phép chép các tập tin hệ thống. [d:][Path]sys [d1:] Ví dụ: C:\sys A: Lệnh phục hồi đĩa(UNDELETE) Phục hồi đĩa bị xoá bởi lệnh định dạng đĩa FORMAT [d:][Path] UNDELETE [d1][path1][file Name] Lệnh kiểm tra đĩa(CHKDSK): Kiểm tra đĩa và thông báo tình trạng đĩa. CHKDSK[/F] Tham số /F sẽ hiển thị số Sector bị hỏng khi kết thúc quá trình kiểm tra. Ví dụ: CHKDSK C: Lệnh SCANDISK : Lệnh này dùng để kiểm tra cấu trúc tệp của đĩa và sau đó tiến hành kiểm tra các lỗi vật lý trên bề mặt đĩa. SCANDISK tên ổ đĩa Ví dụ: SCANDISK A: Tệp lệnh bó: Lệnh bó thực chất là một tệp trong đó liệt kê thứ tự thực hiện các lệnh được liệt kê trong tệp. Trong số các tệp lệnh bó, quan trọng nhất bao gồm hai tệp sau: Tệp AUTOEXEC.BAT Tệp lệnh Autoexec.bat là một tệp lệnh đặc biệt nằm ở thư mục gốc ổ đĩa khởi động. Khi khởi động hệ điều hành, các lệnh trong tệp Autoexec.bat sẽ thực hiện theo tuần tự. 8 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Ví dụ: @ECHO - Lệnh hiển thị một dòng trắng trên màn hình SMARTDRV.EXE - Gọi tệp tạo vùng đệm cho đĩa MSCDEX /D:MSCD001 /V - Gọi tệp khởi tạo chương trình điều khiển ổ CD trên DOS. SET BLASTER=A220 I5 D0 P300 - Lệnh đặt đường điều khiển âm thanh trên DOS ra loa. SET PATH=%PATH%;C:\PROGRA~1\COMMON~1\AUTODE~1 - Lệnh thiết đặt đường dẫn mặc định khi tìm tệp. Tệp CONFIG.SYS Tệp lệnh CONFIG.SYS là tệp được gọi chạy đầu tiên của hệ điều hành khi khởi động máy. Sau khi nhận được lệnh khởi động máy từ ROM-BIOS, hệ điều hành sẽ lần lượt gọi chạy các tệp COMMAND.COM, MS-DOS.SYS, IO.SYS. Sau khi quá trình trên kết thúc, hệ điều hành sẽ tìm kiếm trên thư mục gốc ổ đĩa khởi động xem có tệp CONFIG.SYS hay không, nếu có nó sẽ tuần tự thực hiện các lệnh trong tệp đó, nếu có/không thì sau đó vẫn tiếp tục kiểm tra xem có tệp AUTOEXEC.BAT hay không, nếu có thì cũng tuần tự thực hiện các lệnh có trong tệp này, nếu có/không thì kết thúc quá trình khởi động và trả lại quyền điều khiển cho người sử dụng. Ví dụ: Nội dung của một tệp CONFIG.SYS DEVICE=C:\WINDOWS\HIMEM.SYS - Nạp chương trình khởi tạo và điều khiển bộ nhớ mở rộng DEVICE=C:\CDPRO\VIDE-CDD.SYS /D:MSCD001 Nạp chương trình khởi tạo và điều khiển ổ CD FILES=90 - Quy định số tệp được mở đồng thời tối đa BUFFERS=40 - Quy định số bộ nhớ đệm cho mỗi lần mở tệp III. VIRUS tin học 3.1. Khái niệm VIRUS VIRUS tin học là một chương trình máy tính do con người tạo ra nhằm thực hiện ý đồ nào đó. Các chương trình này có đặc điểm: - Kích thước nhỏ. - Có khả năng lây lan, tức là tự sao chép chính nó lên các thiết bị lưu trữ dữ liệu như đĩa cứng, đĩa mềm, bằng từ ... - Hoạt động ngầm: hầu như người sử dụng không thể nhận biết được sự thực hiện của một chương trình VIRUS vì kích thước của nó nhỏ, thời gian thực hiện nhanh và người viết VIRUS luôn tìm cách che dấu sự hiện diện của nó. VIRUS nằm thường trú ở bộ nhớ trong để tiến hành lây lan và phá hoại. Hầu hết các VIRUS đều thực hiện công việc phá hoại như ghi đè lên các tệp dữ liệu, phá hỏng bảng FAT, khống chế bàn phím, sửa đổi cấu hình hệ thống, chiếm vùng nhớ trong. Tuỳ theo nguyên tắc hoạt động, có thể chia VIRUS thành hai loại: - Boot VIRUS là các loại nhiễm vào Master Boot và Boot Sector. Những virus này có thể làm máy tính không khởi động được, làm mất hết dữ liệu trên đĩa cững, thậm chí không khởi tạo được đĩa cứng. -File virus là loại nhiễm vào các tệp chương trình có đuôi EXE và COM. VIRUS này làm các chương trình chạy sai hoặc không chạy. VIRUS thường nối thân của mình vào đầu hoặc cuối tệp chương trình, như vậy kích thước tệp tăng khi nhiễm. - Nếu một đĩa mềm có VIRUS ta cho đĩa này vào máy có ổ cứng sạch thì ổ cứng của máy này sẽ bị nhiễm VIRUS. Nếu một máy tính có ổ cứng đã bị nhiễm VIRUS, ta cho một đĩa mềm sạch vào ổ A và chạy nhưng không đóng nút chống ghi lại thì đĩa mềm sẽ bị nhiễm VIRUS, từ đĩa mềm này khi ta mang đĩa mềm sang các máy khác để chạy thì VIRUS sẽ lan sang máy khác. 3.2. Nguyên tắc phòng ngừa VIRUS. Vì vật trung gian để lây VIRUS là đĩa mềm, để phòng VIRUS ta phải rất hạn chế dùng một đĩa mềm lạ. Nếu bắt buộc phải dùng thì ta kiểm tra VIRUS đĩa mềm lạ bằng các chương trình chống VIRUS trước khi sử dụng. Song điều đó không thể hoàn toàn tin tưởng vì các chương trình chống VIRUS chỉ có khả năng phát hiện và diệt những VIRUS mà chúng đã biết. Các VIRUS mới không phát hiện được. Các chương trình chống VIRUS của nước ngoài không thể phát hiện các VIRUS sản xuất trong nước. Cần kết hợp nhiều chương trình chống VIRUS và luôn cập nhật chương trình mới nhất. Khi mang đĩa mềm của mình đi chạy ở các nơi khác có ổ cứng thì phải bật lẫy chống ghi để tránh 9 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương VIRUS xâm nhập vào đĩa. Hết sức lưu ý khi ghi thông tin từ máy khác vào đĩa của mình. Nếu trên máy có nhiều người sử dụng thì trước khi làm việc ta nên sử dụng các chương trình chống VIRUS để kiểm tra VIRUS trên đĩa cứng. Để phòng chống nên có một hệ thống sạch (không có virus) để khởi động máy từ ổ A, đĩa này ngoài các tệp cần thiết để khởi động máy còn cần có các tệp của DOS như: Format.com, Fdisk.exe, unformat.com, Undelete.com, Scandisk.exe. Đồng thời ta phải có các đĩa mềm chứa các chương trình chống virus với các phiên bản mới nhất bộ SCAN, FPROT, ATV, BKAV,D2… các chương trình này cũng phải lấy từ nguồn đáng tin cậy, các đĩa mềm luôn được dán nhãn bảo vệ. 3.3. Một số triệu chứng khi máy nhiễm virus - Một số tệp có đuôi COM và EXE tự nhiên bị tăng thêm số byte, khi đó ta nghĩ máy nhiễm F- virus. Để biết điều đó ta nhờ kích thước của một số tệp quan trọng: command.com 54645 byte (của DOS6.22), foxpro.exe 411032 byte (forpro 2.6) - Tệp chương trình đuôi COM hoặc EXE không chạy hoặc sai. - Máy không khởi động được từ đĩa cứng hoặc không nhận biết được ổ cứng khi khởi động máy từ ổ đĩa mềm, khi đó ta nghi máy bị nhiễm B-virus. - Máy chạy bị treo. Tất nhiên các triệu chứng trên còn có thể là do lỗi phần cứng. 3.4. Cách xử lý khi máy bị nhiễm virus. Khi máy bị nhiễm VIRUS chúng ta tiến hành các bước sau: 1. Tắt hoàn toàn máy tính để loại virus ra khỏi bộ nhớ trong. Khởi động lại máy bằng đĩa mềm hệ thống từ ổ A. 2. Sau khi thực hiện xong bước một máy nhận biết được ổ C thì thực hiện bước 3. Nếu máy không nhận được ổ C thì thực hiện bước 4: 3. Chạy các chương trình kiểm tra và diệt virus. Sau khi kết thúc quá trình trên thì khởi động lại máy từ ổ cứng và làm việc bình thường. 4. Chạy chương trình kiểm tra và sửa đĩa nếu như cần giữ lại thông tin trên đĩa cứng (NDD.EXE). Sau khi sao lưu dữ liệu nên làm theo các bước sau: a. Chạy FDISK.EXE để khởi tạo lại bảng Partition (FAT) cho ổ cứng. b. Chạy FORMAT.COM C: /S để định dạng lại ổ đĩa. c. Cài lại hệ điều hành và ứng dụng cần thiết. d. Sao dữ liệu lại ổ đĩa và làm việc bình thường. Nếu như trên ổ đĩa không cần sao lưu dữ liệu lại thì có thể chạy ngay FDISK.EXE mà không cần chạy qua NDD.EXE. BÀI 3:Norton Commander (NC) 1. NC là gì? NC là phần mềm quản lý tệp và thư mục, cho phép sử dụng các lệnh cơ bản của DOS dưới dạng nhanh chóng, hiệu quả hơn. 2.Phương pháp làm việc: - Sử dụng phím chức năng để thi hành lệnh, Sử dụng hộp thoại để giao tiếp với người dùng. 10 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương - Sử dụng hình ảnh trực quan. - Hỗ trợ việc sử dụng chuột trong các hoạt động của chương trình. - Có phần hướng dẫn sử dụng (F1). Để sử dụng được NC ít nhất ta phải có các tập tin sau: • NC. EXE • NCMAIN. EXE • NC.HLP • NC.INI 3. Khởi động và thoát khỏi NC: 3.1. Khởi động NC: Chương trình NC. EXE thường được đặt trong thư mục NC của ổ đĩa C Để khởi động NC ta chạy tập tin NC. EXE từ dấu nhắc lệnh của MS-DOS như sau: C:\>NC\NC 3.2. Thoát khỏi NC: Để thoát khỏi NC ta ấn phím F10 rồi chon YES 3.3. Màn hình làm việc của NC: Khi khởi động NC sẽ hiển thị như sau: 11 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Dòng dưới cùng thể hiện một số phím chức năng tắt tương ứng với các phím từ F1 đến F10 và tổ hợp CTRL + Fn, ALT + Fn, (trong đó n = 1..10 ). trong đó: Lệnh F1: (Help)Lệnh trợ giúp Lệnh F2: (Menu)Lệnh tạo menu cho người sử dụng Lệnh F3: (View) Lệnh xem nội dung tệp Lệnh F4: (Edit)Lệnh xem và sửa nội dung tệp Lệnh F5: (Copy)Lệnh sao chép (copy) Lệnh F6: (RenMov)Lệnh đổi tên và di chuyển tập tin Lệnh F7: (MkDir)Lệnh tạo thư mục Lệnh F8: (Delete)Lệnh xoá thư mục và tập tin Lệnh F9: (PullDn)Truy cập thanh menu của NC Lệnh F10: (Quit)Thoát khỏi NC. Lệnh ATL + F1: Lệnh chuyển đổi ổ đĩa bên cửa sổ bên trái. Lệnh ATL + F2: Lệnh chuyển đổi ổ đĩa bên cửa sổ bên phải. Lệnh ATL + F3: Lệnh xem nội dung tập tin 12 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Lệnh ATL + F4: Lệnh soạn thảo tập tin Lệnh ATL + F5: Lệnh nén các tập tin Lệnh ATL + F6: Lệnh giải nén tập tin nén Lệnh ATL + F7: Lệnh tìm kiếm Lệnh ATL + F8: Lệnh hiển thị các dòng lệnh sử dụng gần đây nhất Lệnh ATL + F9: Lênh chuyển đổi màn hình về dạng 40 dòng hoặc 25 dòng. Lệnh ATL + F10: Lệnh hiển thị cây thư mục của ổ đĩa hiện thời. Lệnh CTRL + F1: Tắt mở khung panel bên trái Lệnh CTRL + F2: Tắt mở khung panel bên phi Lệnh CTRL + F3: Sắp xếp tệp và thư mục theo tên Lệnh CTRL + F4: Sắp xếp tệp và thư mục theo phần mở rộng Lệnh CTRL + F5: Sắp xếp tệp và thư mục theo thời gian tạo Lệnh CTRL + F6: Sắp xếp tệp và thư mục theo kích thước tệp Lệnh CTRL + F7: Bỏ chế độ Sắp xếp Lệnh CTRL + F8: So sánh 2 thư mục với nhau Lệnh CTRL + F9: In tệp Lệnh CTRL + F10: Chia hoặc trộn tệp Ngoài các tổ hợp phím trên, NC còn chứa nhiều lệnh khác trên thanh menu trỏ xuống khi bạn nhấn phím F9. Tất cả các công tác làm việc với tệp, trước tiên bạn phải dùng các phím di chuyển để di chuyển thanh sáng đến tệp cần làm việc. Dùng phím TAB để di chuyển thanh sáng qua lại giữa 2 khung Panel, dùng phím Insert để chọn các tệp cần làm việc với các lệnh như Copy, Move,Delete ... Dùng phím (+) bên phím số để chọn tất cả các tệp và thư mục trong thư mục hiện thời, phím (-) để bỏ chọn, phím (*) để đổi chọn. Các nguyên tắc làm việc với thư mục giống như trên MS-DOS, tuy nhiên cần chú ý rằng chương trình đã tạo ra một giao diện thân thiện hơn để ta làm việc vì vậy mà có một số nguyên tắc làm trong MS-DOS có thể bỏ qua trong NC. Việc chuyển đổi thư mục hiện hành rất đơn giản, bạn chỉ việc di chuyển thanh sáng đến thư mục cần vào và nhấn ENTER, muốn thoát khỏi thư mục trở về thư mục cấp cao hơn, hãy di 13 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương chuyển thanh sáng về dòng có hai dấu chấm (..) và nhấn ENTER. IV. Một số ví dụ về cách thực hiện các lệnh trong NC 4.1. Tạo mới một thư mục: Di chuyển thanh sáng đến vị trí cần tạo thư mục - Nhấn F7 - Nhập tên thư mục cần tạo sau đó nhấn ENTER. 4.2. Tạo mới tệp: - Di chuyển thanh sáng đến vị trí cần tạo tệp - Nhấn tổ hợp phím SHIFT+F4 và nhập tên tệp cần tạo - NC sẽ mở ra cho bạn một khung hội thoại để nhập nội dung tệp, khi nhập xong bạn nhấn phím F2 để ghi lại nội dung và ấn ESC để thoát. 4.3. Sao chép, di chuyển: - Chọn các tệp, thư mục muốn sao chép hoặc di chuyển trên một khung panel - Trên khung panel còn lại dùng thanh sáng di chuyển đến vị trí cần sao chép hoặc di chuyển đến. - Di chuyển thanh sáng về khung panel chứa các tệp được chọn - Nhấn F5 (copy) hoặc F6 (move) 14 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương 4.4. Nén các tập tin: - Chọn các tệp cần nén ở trên một khung Panel, trên khung panel còn lại di chuyển thanh sáng vào trong thư mục muốn để tệp đích. - Di chuyển thanh sáng về khung panel có tệp chọn - Nhấn ALT + F5 - Đưa tên tệp đích vào (không cần phần mở rộng) 4.5. Giải nén tệp: - Chọn tệp cần giải nén ở trên một khung Panel, trên khung panel còn lại di chuyển thanh sáng vào trong thư mục muốn để các tệp sau khi giải nén. - Di chuyển thanh sáng về khung panel có tệp chọn - Nhấn ALT + F6 . Chia một tệp thành nhiều tệp: - Chọn tệp cần chia ra ở trên một khung Panel, trên khung panel còn lại di chuyển thanh sáng vào trong thư mục muốn để các tệp sau khi chia. - Di chuyển thanh sáng về khung panel có tệp chọn - Nhấn CTRL + F10 - Sau khi đưa số tệp cần chia ra trong mục Number of splids chọn Splids. Các tệp sau khi được chia sẽ giữ nguyên tên như tệp đích và phần mở rộng mặc định là *. 001, *.002, ... 4.7. Trộn nhiều tệp được chia ra thành một tệp duy nhất: - Chọn các tệp cần gộp lại ở trên một khung Panel, trên khung panel còn lại di chuyển thanh sáng vào trong thư mục muốn để các tệp sau khi được gộp lại. - Di chuyển thanh sáng về khung panel có tệp chọn - Nhấn CTRL + F10 - Sau khi đưa đường dẫn, tên tệp và phần mở rộng của tệp được gộp trong mục Merge n files to sau đó chọn Merge. (trong đó n là tổng số tệp chọn để gộp lại). 4.8. Xoá tệp và thư mục: - Chọn các tệp và thư mục cần xoá - Nhấn F8 - Một hộp hội thoại sẽ mở ra và hỏi xem chắc chắn bạn muốn xoá các tệp hoặc thư mục hay không, nếu chắc chắn các bạn chọn DELETE. 15 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương 4.9. In tệp: - Di chuyển thanh sáng đến tệp cần in - Nhấn CTRL + F9 - Chọn OK 4.10. Tìm kiếm tệp: 16 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương - Di chuyển thanh sáng về ổ đĩa cần tìm kiếm - Nhấn ALT + F7 - Đưa tên tệp cần tìm trong Find Files và chọn Start để bắt đầu. Nếu tìm thấy tệp thì trên danh sách phía trên sẽ hiển thị tên tệp, vị trí của tệp. BÀI 4:TỔNG QUAN I. Sử dụng Keyboard (Bàn phím) và Mouse (Chuột) 1.1 - Keyboard Bàn phím phổ biến hiện nay có từ 101 phím đến 105 phím. Trên bàn phím có 3 vùng từ trái sang phải như sau: Nhóm phím chức năng: Gồm các phím F1,F2,…F12 Mỗi phím có một chức năng nhất định tuỳ theo phần mềm Printscreen Dùng để in nội dung từ màn hình ra máy in Pause Tạm ngưng một hoạt động của máy Capslock Tắt mở chế độ gõ chữ in hoa Shift trái và Shift Một ký tự được gõ trong khi in ấn giữ phím Shift sẽ được in ra chữ phải hoa hoặc in ra ký tự ở trên nếu phím đó có 2 ký tự Backspace Xoá lùi về bên trái Delete Xoá ký tự tại vị trí con trỏ Xuống dòng hoặc kết thúc một công việc hoặc thực hiện một công Enter việc. Nhóm phím ký tự: Trên mỗi phím có thể được in một hoặc hai ký tự. Trong trường hợp trên phím có hai ký tự nếu muốn có ký tự phía trên thì giữ SHIFT trong khi gõ ký tự đó. Nhóm phím điều khiển: Các phím mũi tên , Tab: điều khiển con trỏ Home, End, Page Up, Page Down, Ctrl, Atl, Del,… 1.2 - Mouse - Chuột Các thao tác cơ bản của chuột - Mouse Thao tác Công dụng Con trỏ (Point) Di chuyển để con trỏ Mouse tới đúng vị trí mong muốn 17 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Nhắp (Click) Nhắp nhả nút trái của chuột, thương dùng để chọn lệnh cần thi hành Nhắp nút phải (Right Click) Nhắp nhả nút phải chuột Nhắp đúp (Double Click) Nhắp nhả nút trái của chuột 2 lần với tốc độ nhanh Kéo (Drag) Trỏ chuột đúng vị trí, bấm giữ nút trái của chuột đồng thời di chuyển chuột sang một vị trí mới II- Khởi động Windows 98 Khi Microsoft Windows 98 sẽ hiện ra lúc ấy trên màn hình ta sẽ thấy có dạng tương tự như sau: 18 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương - Desktop: Vùng diện tích làm nền cho các mục trong Windows. Có thể tạo thêm các Folder và Shortcut khác để công việc sau này được thực hiện nhanh hơn. - Shortcut: Các biểu tượng có hình dạng riêng với mũi tên đen nhỏ nằm ở góc dưới bên trái tượng trưng cho một chương trình ứng dụng, một tài liệu … - Folder: Có thể xem folder như một cặp tài liệu dùng để quản lý một chương trình ứng dụng - Taskbar: Thanh hiện thị các cửa sổ chương trình đang được mở. Ví dụ: Taskbar cho biết có ba chương trình cửa sổ ứng dụng đang được mở đó là MSWord Adoble Photshop và MS Excel. - Clock: Đồng hồ hệ thống báo cho chúng ta biết giờ hiện hành trong máy. - Start button: Nhắp nút này để mở Menu Start - Menu Start: Giúp khởi động chương trình nhanh hơn. Chú ý: Có thể mở Menu Start bằng tổ hợp phím Ctrt+ ESC 19 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
- Giáo trình Tin học đại cương Thoát khỏi Windows 98 Nhấn nút Start để mở Menu start, nhấn chon lệnh Shutdow… hoặc dùng tổ hợp phím Alt-F4 Thoát khỏi Windows bằng cách đóng tất cả các chương trình Shutdown the computer? đang mở, sau đó hiện ra câu thông báo 'It's now safe to turn off your Computer'(Bây giờ có thể an toàn tắt máy tính của bạn) Thoát khỏi chương trình bằng cách đóng tất cả các chương Restart the Computer? trình đang mở, sau đó tự khởi động lại máy tính. Restart the Computer in MS Thoát khỏi Windows bằng cách đóng tất cả các chương trình DOS mode? đang mở và trở về dấu nhắc hệ thố ng của MS-D OS IV. Cửa sổ chương trình ứng dụng 20 Trung tâm Phát triển Phần mềm - Đại học Đà Nẵng
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Giáo trình Tin học đại cương - ĐH Khoa học Huế
106 p |
556 |
263
-
Giáo trình Tin học đại cương - ĐH Đà Nẵng
46 p |
589 |
218
-
Giáo trình Tin học đại cương - Chương 5 - Bộ nhớ RAM
11 p |
259 |
120
-
Giáo trình Tin học đại cương - Chương 4 - CPU
11 p |
253 |
101
-
Giáo trình Tin học đại cương - Chương 1 - Tổng quan về máy vi tính
14 p |
328 |
98
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 1 - ĐH Sư phạm TP.HCM
166 p |
220 |
93
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 2 - ĐH Sư phạm TP.HCM
193 p |
144 |
73
-
Giáo trình Tin học đại cương A1: Phần 2 - NXB ĐHQG TP.HCM
231 p |
84 |
41
-
Giáo trình Tin học đại cương trình độ A - ĐH Kỹ thuật công nghệ
0 p |
84 |
35
-
Giáo trình Tin học đại cương A1: Phần 1 - NXB ĐHQG TP.HCM
53 p |
76 |
32
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 1 - Đại học Sư phạm TP.HCM
129 p |
82 |
32
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 2 - Đại học Sư phạm TP.HCM
230 p |
60 |
25
-
Giáo trình Tin học đại cương - Phan Thị Hà, Nguyễn Tiến Hùng
85 p |
40 |
21
-
Giáo trình Tin học đại cương dùng cho khối A: Phần 1 - Đỗ Thị Mơ (chủ biên)
83 p |
62 |
17
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 1 - ĐH Kinh tế Quốc Dân
130 p |
51 |
13
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 2 - ĐH Nông Nghiệp I
79 p |
40 |
7
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 1 - ĐH Nông Nghiệp I
190 p |
32 |
5
-
Giáo trình Tin học đại cương: Phần 2
79 p |
24 |
2

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Server: Apache/2.2.31 (CentOS)

Connection: close

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Set-Cookie: TLDEVNamespace=239i20539nu132tlq56ojm0vj4; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly

Vary: Accept-Encoding

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
# Hướng dẫn sử dụng và giải toán trên máy tính casio fx500MS
Chia sẻ: Lee KenVil | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:188
lượt xem 125
download
![](http://image1.tailieu.vn/document/thumbnail/2011/20110330/leethanhbinhf/80x100/huong_dan_su_dung_va_giai_toan_tren_may_tinh_casio_fx_500ms_8435.jpg)
##
Hướng dẫn sử dụng và giải toán trên máy tính casio fx500MS
[Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ](javascript:void(0);)
Download
![](http://static1.tailieu.vn/b2013az/templates/version1/default/images/down16x21.png)
Tài liệu tham khảo cho các bạn học sinh ôn thi toán tốt
Bình luận(0)
[Đăng nhập để gửi bình luận!](javascript:void(0);)
##
Nội dung Text: Hướng dẫn sử dụng và giải toán trên máy tính casio fx500MS
- NGUYEÃN VAÊN TRANG (Chuû bieân) NGUYEÃN TRÖÔØNG CHAÁNG- NGUYEÃN THEÁ THAÏCH - NGUYEÃN HÖÕU THAÛO
- NGUYEÃN VAÊN TRANG (Chuû bieân) NGUYEÃN TRÖÔØNG CHAÁNG – NGUYEÃN HÖÕU THAÛO NGUYEÃN THEÁ THAÏCH DUØNG CHO CAÙC LÔÙP 6 – 7 – 8 – 9 (Taùi baûn laàn thöù nhaát) NHAØ XUAÁT BAÛN GIAÙO DUÏC 1
- 03-2008/CXB/57-1966/GD Maõ soá : PTK01n8-LKH 2
- Lôøi noùi ñaàu M aùytöøtính CASIO cô sôû ñeán Trung ihoïc phoå tthoânngthieát chovìhoïc fx–500MS laø loaï maùy raá caà sinh Trung hoïc (THPT) : – Maùy giaûi quyeát haàu heát caùc baøi toaùn ôû Trung hoïc cô sôû vaø moät phaàn ôû THPT. – Maùy theo quy trình aán phím môùi (hieän bieåu thöùc, tính thuaän …). – Maùy goïn nheï vaø phuø hôïp vôùi hoïc sinh. Vôùi caùc tính naêng aáy, chaéc chaén loaïi maùy naøy seõ giuùp cho hoïc sinh Trung hoïc cô sôû raát nhieàu trong hoïc taäp. Taøi lieäu naøy chuùng toâi bieân soaïn vôùi muïc ñích : – Giuùp söû duïng toát laïi maùy tính treân trong vieäc giaûi caùc baøi toaùn theo chöông trình cuûa saùch giaùo khoa vôùi söï chæ daãn roõ raøng, deã hieåu, deã thöïc haønh. – Giaûi moät soá baøi toaùn naâng cao ñeå hoïc sinh khaù, gioûi vaø giaùo vieân tham khaûo. – Trình baøy caùc baøi taäp thöïc haønh vaø ñeà thi maùy tính boû tuùi cuûa Sôû, Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo vôùi ñaùp soá keøm theo. Maëc duø ñaõ coá gaéng, nhöng chaéc chaén khoâng traùnh khoûi nhöõng sai soùt. Kính mong baïn ñoïc vui loøng goùp yù ñeå caùc laàn taùi baûn sau ñöôïc hoaøn chænh hôn. Tp. Hoà Chí Minh, ngaøy 22 thaùng 05 naêm 2006 3
- 4
- BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO COÄNG HOAØ XAÕ HOÄI CHUÛ NGHÓA VIEÄT NAM Ñoäc laäp – Töï do – Haïnh phuùc Soá 3343/KT&KÑ V/v: Höôùng daãn toå chöùc thi Haø Noäi, ngaøy 29 thaùng 4 naêm 2005 toát nghieäp phoå thoâng naêm 2005 Kính göûi : – Ban Chæ ñaïo thi toát nghieäp phoå thoâng naêm 2005 – Caùc Sôû giaùo duïc vaø ñaøo taïo – Cuïc Nhaø tröôøng – Boä quoác phoøng Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo höôùng daãn toå chöùc caùc kì thi toát nghieäp trung hoïc cô sôû, trung hoïc phoå thoâng, boå tuùc trung hoïc cô sôû, boå tuùc trung hoïc phoå thoâng naêm 2005 nhö sau: I. COÂNG TAÙC CHÆ ÑAÏO ................................ V. COI THI ................................ 3. Phoå bieán saâu roäng ñoàng thôøi quaùn trieät thöïc hieän nghieâm tuùc quy ñònh veà caùc taøi lieäu, vaät duïng thí sinh ñöôïc vaø khoâng ñöôïc pheùp mang vaøo phoøng thi sau ñaây: a) Thí sinh ñöôïc pheùp mang vaøo phoøng thi: – .................................................... – Maùy tính caàm tay khoâng coù chöùc naêng soaïn thaûo vaên baûn, ghi cheùp, ghi soá ñieän thoaïi vaø khoâng coù theû nhôù. Cuï theå laø caùc maùy tính chæ laøm ñöôïc caùc pheùp tính coäng, tröø, khai caên, naâng leân luõy thöøa; caùc maùy tính nhaõn hieäu Casio fx95, fx200, fx500A, fx500MS, fx570MS vaø caùc maùy tính coù tính naêng töông ñöông (coù pheùp tính sieâu vieät, löôïng giaùc nhö sin, cos, ln, exp …). – .................................................... X. DUYEÄT THI TOÁT NGHIEÄP .................................................... Nhaän ñöôïc coâng vaên naøy, caùc sôû giaùo duïc vaø ñaøo taïo, Cuïc Nhaø tröôøng – Boä Quoác phoøng nghieâm tuùc nghieân cöùu vaø trieån khai thöïc hieän. Neáu coù nhöõng vöôùng maéc hoaëc ñeà xuaát caàn baùo caùo ngay veà Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo (Cuïc Khaûo thí Kieåm ñònh chaát löôïng giaùo duïc) ñeå xem xeùt, ñieàu chænh, boå sung. KT. BOÄ TRÖÔÛNG BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO Nôi göûi: THÖÙ TRÖÔÛNG – Nhö ñaõ kính göûi (ñeå thöïc hieän); – ……… – Caùc vuï GDTrH, GDTX, KH&TC, BAØNH TIEÁN LONG ……................................… (ñeå TH). (ñaõ kyù) 5
- BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO COÄNG HOAØ XAÕ HOÄI CHUÛ NGHÓA VIEÄT NAM Ñoäc laäp – Töï do – Haïnh phuùc Soá : 5300/BGD&ÑT-ÑH&SÑH V/v: taêng cöôøng chæ ñaïo kyø thi Haø Noäi, ngaøy 23 thaùng 6 naêm 2006 tuyeån sinh ÑH, CÑ 2006 Kính göûi : Chuû tòch Hoäi ñoàng tuyeån sinh caùc ñaïi hoïc, hoïc vieän, KHAÅN tröôøng ñaïi hoïc, cao ñaúng Thöïc hieän coâng ñieän soá 898/CÑ–TTg ngaøy 13 thaùng 6 naêm 2006 cuûa Thuû töôùng Chính phuû vaø quy cheá tuyeån sinh, Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo yeâu caàu Chuû tòch Hoäi ñoàng tuyeån sinh caùc ñaïi hoïc, hoïc vieän, tröôøng ñaïi hoïc, cao ñaúng taêng cöôøng raø soaùt, kieåm tra toaøn boä coâng taùc chuaån bò cho kyø thi tuyeån sinh ñaïi hoïc, cao ñaúng, ñaëc bieät löu yù moät soá coâng taùc troïng taâm sau ñaây : 1. Veà coâng taùc coi thi : Kieåm tra coâng taùc chuaån bò nhaân löïc vaø cô sôû vaät chaát cho kì thi, ñaûm baûo ñaày ñuû phoøng thi, ñieän, nöôùc vaø thoâng tin lieân laïc thoâng suoát. Coù bieän phaùp phoøng chaùy, noå, luït, baõo. Coù phöông aùn ñeå xöû lí khi xaûy ra caùc söï coá, ruûi ro. Boá trí caùn boä y teá ñeå xöû lí nhöõng tröôøng hôïp caàn thieát. ....................................................... – .................................................... – Trích in quy ñònh veà kæ luaät thi, daùn taïi phoøng thi ñeå nhaéc nhôû thí sinh. Chæ cho pheùp thí sinh mang caùc vaät duïng sau ñaây vaøo phoøng thi : buùt vieát, buùt chì ñen, compa, taåy, thöôùc keû, eâke, thöôùc tính; maùy tính khoâng coù chöùc naêng soaïn thaûo vaên baûn vaø khoâng coù theû nhôù nhö caùc maùy tính nhaõn hieäu Casio fx95, fx220, fx500A, fx500MS, fx570MS vaø caùc maùy tính coù chöùc naêng töông töï. Ngoaøi caùc vaät duïng noùi treân, thí sinh khoâng ñöôïc mang baát kì taøi lieäu, vaät duïng naøo khaùc vaøo phoøng thi. Thí sinh mang taøi lieäu, vaät duïng traùi pheùp vaøo phoøng thi, duø söû duïng hay chöa söû duïng ñeàu bò ñình chæ thi. – .................................................... – .................................................... 4. Veà cheá ñoä baùo caùo Yeâu caàu Hoäi ñoàng tuyeån sinh caùc tröôøng caàn thöïc hieän ñuùng cheá ñoä baùo caùo vôùi Ban Chæ ñaïo tuyeån sinh cuûa Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo, ñaëc bieät laø baùo caùo nhanh tình hình caùc buoåi thi. Vaên baûn naøy phoå bieán roäng raõi cho caùc boä phaän tham gia coâng taùc tuyeån sinh KT. BOÄ TRÖÔÛNG BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO Nôi nhaän : – Nhö treân ; THÖÙ TRÖÔÛNG – Boä tröôûng (ñeå baùo caùo) ; Ban Chæ ñaïo TS ÑH, CÑ 2006; BAØNH TIEÁN LONG – Cuïc KT&KÑ CLGD; (Ñaõ kyù) – Löu : VT, Vuï ÑH&SÑH 6
- Ñieän khaån soá 5812/CÑ–BGDÑT Ngaøy 8 thaùng 7 naêm 2006, Thöù Tröôûng Baønh Tieán Long ñaõ kí ñieän khaån soá 5812/CÑ–BGDÑT Trong ñôït 1 kì thi tuyeån sinh ñaïi hoïc, cao ñaúng (toå chöùc ngaøy 4, 5 thaùng 7 naêm 2006) moät soá Hoäi ñoàng coi thi chöa quaùn trieät ñaày ñuû cho caùc caùn boä coi thi veà vieäc phaùt hieän vaø xöû lí thí sinh vi phaïm Quy cheá thi .................................................... Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo yeâu caàu Chuû tòch Hoäi ñoàng tuyeån sinh caùc tröôøng ñaïi hoïc, cao ñaúng thöïc hieän nghieâm tuùc caùc vaán ñeà sau : 1. Boá trí caùn boä coù ñuû naêng löïc laøm nhieäm vuï coi thi, tuyeät ñoái khoâng boá trí 2 giaùm thò chöa coù kinh nghieäm coi thi tuyeån sinh ñaïi hoïc, cao ñaúng vaøo moät phoøng thi. .................................................... 6. Maùy tính Casio FX 570 ES ñöôïc mang vaøo phoøng thi./. 7
- MUÏC LUÏC HÖÔÙNG DAÃN SÖÛ DUÏNG MAÙY CASIO fx-500MS (duøng chung cho hoïc sinh THCS vaø THPT) Trang Môû ñaàu 9 Tính toaùn cô baûn 15 Pheùp toaùn coù nhôù 20 Pheùp tính vôùi haøm khoa hoïc 21 Giaûi phöông trình 25 Thoáng keâ 29 Toaùn hoài quy 31 Thöù töï öu tieân caùc pheùp tính 37 Cung caáp naêng löôïng 41 Ñaëc ñieåm cuûa maùy 42 GIAÛI CAÙC BAØI TOAÙN THUOÄC CHÖÔNG TRÌNH TRUNG HOÏC CÔ SÔÛ LÔÙP 6 SOÁ TÖÏ NHIEÂN 43 Pheùp tính coäng, nhaân 43 Pheùp tính tröø, chia 47 Pheùp tính hoãn hôïp 48 Luõy thöøa 49 Pheùp chia coù soá dö 50 Pheùp ñoàng dö 52 Daáu hieäu chia heát 55 Öôùc soá vaø boäi soá 55 Soá nguyeân toá 58 Phaân tích moät soá ra thöøa soá nguyeân toá 59 Öôùc chung vaø Boäi chung 60
- SOÁ NGUYEÂN Taäp hôïp soá nguyeân – Pheùp coäng – Tröø – Nhaân 60 PHAÂN SOÁ Caùc pheùp tính veà phaân soá vaø hoãn soá 62 Öôùc soá chung lôùn nhaát vaø Boäi soá chung nhoû nhaát 64 Soá thaäp phaân – Phaàn traêm 70 Nghòch ñaûo 72 GOÙC Soá ño goùc – Caùc pheùp tính 72 LÔÙP 7 ÑAÏI SOÁ Taäp hôïp caùc soá höõu tæ – Caùc pheùp tính 75 Luõy thöøa höõu tæ vaø luõy thöøa thaäp phaân 79 Soá thaäp phaân höõu haïn – Soá thaäp phaân tuaàn hoaøn 81 Laøm troøn soá 83 Soá voâ tæ – Khaùi nieäm veà caên baäc hai 83 Tæ leä thuaän 86 Tæ leä nghòch 90 Haøm soá 92 Thoáng keâ 94 Caùc baøi toaùn veà ñôn thöùc – ña thöùc 99 HÌNH HOÏC Goùc ñoái ñænh vaø sole trong 101 Ñònh lyù Pi-ta-go 104 Quan heä giöõa goùc vaø caïnh ñoái dieän trong moät tam giaùc 106 Tính chaát 3 ñöôøng trung tuyeán 107 LÔÙP 8 ÑAÏI SOÁ Caùc baøi toaùn veà ña thöùc 108 Tính giaù trò cuûa ña thöùc 108
- Pheùp chia ñôn thöùc 109 Lieân Phaân Soá 112 Phöông trình baäc nhaát moät aån 115 HÌNH HOÏC LÔÙP 9 ÑAÏI SOÁ Luõy thöøa – Caên soá 119 Tính giaù trò cuûa bieåu thöùc coù chöùa caên 121 Haøm soá 121 Heä phöông trình baäc nhaát 2 aån 124 Heä phöông trình baäc nhaát 3 aån 127 Tính giaù trò cuûa haøm baäc hai 128 Phöông trình baäc 2 moät aån 129 Phöông trình baäc 3 moät aån 131 HÌNH HOÏC Tæ soá löôïng giaùc cuûa moät goùc nhoïn 132 Tính giaù trò cuûa bieåu thöùc löôïng giaùc 134 Goùc noäi tieáp – Ña giaùc ñeàu noäi tieáp 135 Hình truï 137 Hình noùn – Hình caàu 138 ÑEÀ THI MAÙY TÍNH CASIO CAÁP THAØNH PHOÁ TAÏI TP.HCM 141 ÑEÀ THI MAÙY TÍNH CASIO CUÛA BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO 149 ÑEÀ THI MAÙY TÍNH CASIO CUÛA CAÙC TÆNH 168 CAÙCH NAÂNG CAÁP MAÙY TÍNH CASIO fx-500MS 184 THAØNH CASIO fx-570MS Löu yù : Muïc coù ñaùnh daáu * laø phaàn daønh cho hoïc sinh gioûi vaø giaùo vieân. Baøi taäp thöïc haønh vaø ñeà thi coù ñaùp soá ñeå baïn ñoïc tham khaûo.
- BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO COÄNG HOAØ XAÕ HOÄI CHUÛ NGHÓA VIEÄT NAM Ñoäc laäp – Töï do – Haïnh phuùc Soá : 3542/BGD&ÑT–KT&KÑ V/v : Toå chöùc thi toát nghieäp Haø Noäi, ngaøy 05 thaùng 05 naêm 2006 THPT naêm 2006 Kính göûi : – Caùc Sôû giaùo duïc vaø ñaøo taïo – Cuïc Nhaø tröôøng – Boä Quoác phoøng Boä giaùo duïc vaø ñaøo taïo yeâu caàu chuaån bò vaø trieån khai toå chöùc kyø thi toát nghieäp trung hoïc phoå thoâng (THPT) naêm 2006 nhö sau: I. YEÂU CAÀU CHUNG : .................................................... VII. COI THI .................................................... 1. Phoå bieán saâu roäng vaø thöïc hieän nghieâm tuùc quy ñònh veà caùc taøi lieäu, vaät duïng thí sinh ñöôïc vaø khoâng ñöôïc pheùp mang vaøo phoøng thi. a) Thí sinh ñöôïc pheùp mang vaøo phoøng thi : – Buùt vieát (khoâng coù gaén ñeøn phaùt ra aùnh saùng), thöôùc keû, buùt chì ñen, taåy chì, compa, eâke, thöôùc veõ ñoà thò, duïng cuï veõ hình, maùy tính caàm tay khoâng coù chöùc naêng soaïn thaûo vaên baûn vaø khoâng coù theû nhôù; – Baûng tuaàn hoaøn caùc nguyeân toá hoaù hoïc vaø Baûng tính tan (trong giôø thi moân hoaù hoïc), Atlat Ñòa lí Vieät Nam (trong giôø thi moân Ñòa lí). Caùc taøi lieäu naøy do Nhaø xuaát baûn Giaùo duïc aán haønh vaø khoâng ñöôïc ñaùnh daáu hoaëc vieát theâm baát cöù noäi dung gì. b) .................................................... .................................................... Nôi nhaän : TL. BOÄ TRÖÔÛNG – Nhö treân (ñeå thöïc hieän) ; CUÏC TRÖÔÛNG CUÏC KHAÛO THÍ – Thöù tröôûng Baønh Tieán Long VAØ KIEÅM ÑÒNH CLGD (ñeå baùo caùo) ; – Caùc Vuï GDTrH, GDTX, KH–TC ; Thanh tra Boä vaø Ñaõ kí: Nguyeãn An Ninh caùc ñôn vò lieân quan ; – Löu : VT, Cuïc KT&KÑ 8
- MÔÛ ÑAÀU Môû vaø ñaët naép • Môû naép : Laät maùy laïi (phía löng leân treân : thaáy roõ ñöôïc 6 loã (ñinh oác), duøng ngoùn tay caùi ñaåy maùy leân ñeå laáy naép ra. • Ñaët naép ñeå laøm vieäc : Ñeå maët phím maùy quay leân, ñaët naép phía döôùi vaø ñaåy leân cho saùt laïi. • Khoâng ñöôïc ñaåy tröôït naép töø phía maøn hình xuoáng. Giöõ an toaøn cho maùy Phaûi ñoïc caùc ñieàu naøy tröôùc khi söû duïng maùy vaø giöõ laïi ñeå nghieân cöùu veà sau. ! Caån thaän Daáu hieäu naøy duøng ñeå theå hieän thoâng tin maø coù theå daãn ñeán toån thöông hoaëc hö hoûng maùy neáu khoâng chuù yù. 9
- Pin • Sau khi thaùo pin ra khoûi maùy, haõy caát vaøo nôi an toaøn xa taàm tay treû em. • Neáu treû em baát ngôø nuoát phaûi, haõy ñöa ngay ñeán baùc só. • Khoâng ñöôïc saïc laïi, haõy laáy pin ra khi bò yeáu. Khoâng ñöôïc boû pin vaøo löûa hay huyû chuùng baèng caùch ñoát. • Söû duïng pin khoâng ñuùng caùch coù theå laøm pin bò roø ræ, gaây hoûng caùc thieát bò cuûa maùy tính vaø coøn coù theå gaây ra hoaû hoaïn, gaây toån thöông cho caù nhaân. • Luoân ñaët pin ñuùng cöïc döông vaø aâm khi laép vaøo maùy. • Haõy thaùo pin ra neáu baïn khoâng söû duïng maùy tính trong thôøi gian daøi. • Chæ söû duïng ñuùng loaïi pin ghi trong höôùng daãn cuûa loaïi maùy tính. Huyû maùy tính • Khoâng ñöôïc huyû boû maùy tính baèng caùch ñoát boû. Neáu laøm nhö vaäy moät soá linh kieän coù theå gaây noå baát ngôø taïo ruûi ro hoaû hoaïn vaø toån haïi caù nhaân. • Phaàn theå hieän vaø minh hoaï (nhö laø minh hoaï phím) trong höôùng daãn naøy chæ nhaèm muïc ñích minh hoaï vaø coù theå khaùc bieät ñoâi chuùt töø saûn phaåm thöïc teá. Caån thaän khi söû duïng • Luoân aán phím khi söû duïng maùy. • Thaäm chí khi maùy vaãn hoaït doäng bình thöôøng, haõy neân thay pin ít nhaát 3 naêm 1 laàn. Pin cheát coù theå roø ræ gaây hö hoûng vaø tính toaùn sai. Khoâng ñöôïc ñeå pin heát naêng löôïng trong maùy. • Pin keøm theo maùy coù theå bò giaûm naêng löôïng trong quaù trình vaän chuyeån vaø löu kho. Vì theá neân thay pin sôùm hôn tuoåi thoï pin. 10
- • Pin yeáu coù theå laøm cho noäi dung boä nhôù bò hö hoûng hoaëc hoaøn toaøn bò maát ñi. Haõy luoân giöõ soá lieäu quan troïng baèng vaên baûn. • Traùnh söû duïng vaø ñeå maùy trong moâi tröôøng nhieät ñoä cao hay quaù thaáp. Nhieät ñoä quaù thaáp coù theå gaây neân chaäm hieån thò hay hoaøn toaøn khoâng hieån thò vaø laøm giaûm tuoåi thoï cuûa pin. Traùnh ñeå maùy tieáp xuùc tröïc tieáp vôùi aùnh saùng maët trôøi, gaàn cöûa soå, loø söôûi hay baát cöù nôi naøo coù nhieät ñoä cao. Ñoä noùng coù theå gaây bieán maøu, bieán daïng voû maùy vaø hö hoûng caùc maïch ñieän töû beân trong. • Traùnh söû duïng vaø caát maùy ôû nhöõng nôi coù ñoä aåm cao vaø buïi baëm. Caån thaän khoâng ñöôïc ñeå maùy bò nöôùc rôi vaøo hay ñaët ôû nôi coù ñoä aåm cao vaø buïi baëm. Nhöõng ñieàu kieän nhö vaäy coù theå gaây hö hoûng maïch beân trong. • Khoâng ñöôïc laøm rôi maùy hay taùc ñoäng maïnh vaøo maùy. • Khoâng ñöôïc vaën hay beû cong maùy. Traùnh boû maùy vaøo tuùi quaàn hay nhöõng nôi chaät choäi cuûa quaàn aùo vì noù coù theå laøm vaën vaø cong maùy. • Khoâng ñöôïc thaùo maùy ra. • Khoâng ñöôïc aán phím baèng ñaàu buùt bi hay vaät nhoïn. • Duøng vaûi meàm, khoâ ñeå lau saïch beân ngoaøi maùy. Neáu maùy bò dô, lau saïch baèng vaûi hôi aåm vôùi moät ít boät giaët trung tính. Vaét thaät raùo tröôùc khi lau saïch. Khoâng ñöôïc söû duïng chaát pha sôn, benzen hay caùc hoaù chaát deã bay hôi ñeå laøm saïch maùy. Neáu laøm nhö vaäy seõ bò maát ñi lôùp in vaø coù theå laøm hoûng voû maùy. Maøn hình hai doøng 11
- Maøn hình 2 doøng giuùp ta xem cuøng luùc caû bieåu thöùc vaø keát quaû : • Doøng treân laø bieåu thöùc. • Doøng döôùi laø keát quaû. • Khi keát quaû coù hôn 3 chöõ soá ôû phaàn nguyeân thì coù daáu caùch töøng nhoùm 3 chöõ soá keå töø ñôn vò. Tröôùc khi tính toaùn Mode Tröôùc khi tính toaùn, baïn phaûi choïn ñuùng mode theo baûng döôùi ñaây : Pheùp tính AÁn Vaøo Mode Tính thoâng thöôøng COMP Thoáng keâ SD Hoài quy REG Giaûi phöông trình EQN • AÁn nhieàu laàn ta coù maøn hình caøi ñaët maùy, theo höôùng daãn treân maøn hình ta löïa choïn caøi ñaët hay vaøo chöùc naêng thích hôïp. • Trong höôùng daãn naøy teân cuûa mode caàn vaøo ñeå thöïc hieän pheùp tính ñöôïc ghi baèng tieâu ñeà chính cuûa moãi phaàn. Ví duï : Chuù yù : Ñeå trôû laïi caøi ñaët ban ñaàu, ta aán (MODE) Khi aáy : Tính toaùn : COMP 12
- Ñôn vò goùc : Deg Daïng a × 10n : Norm 1 Daïng phaân soá : ab / c Daáu caùch phaàn leû : chaám (Dot) • Mode ñöôïc hieän ôû phaàn treân maøn hình (tröø Mode COMP). • Mode COMP, SD vaø REG ñöôïc duøng keát hôïp vôùi ñôn vò ño goùc. • Phaûi kieåm tra mode hieän haønh (SD, REG, COMP) vaø ñôn vò ño goùc (ñoä : Deg(D), radian(R), Grad(G) tröôùc khi tính toaùn. Khaû naêng nhaäp n • Maøn hình nhaäp bieåu thöùc tính ñöôïc 79 böôùc. Moãi phím daáu , , , , moät phím soá laø 1 böôùc. • Caëp phím hay laø 1 böôùc. • Ñeán böôùc thöù 73 trôû ñi con troû hieän (thay vì _). Neáu bieåu thöùc daøi hôn 79 böôùc, ta phaûi caét ra 2 hay nhieàu bieåu thöùc. • AÁn ñeå goïi keát quaû vöøa tính xong. ñöôïc duøng nhö moät bieán trong bieåu thöùc sau (xem theâm phaàn soá nhôù Ans). Söûa loãi khi nhaäp n • Duøng phím hay ñeå di chuyeån con troû ñeán choã caàn chænh. • AÁn ñeå xoaù kí töï ñang nhaáp nhaùy (coù con troû). • AÁn con troû trôû thaønh (traïng thaùi cheøn) vaø cheøn theâm tröôùc kí töï ñang nhaáp nhaùy. Khi aáy aán , kí töï tröôùc con troû bò xoaù. • AÁn laàn nöõa hoaëc ta ñöôïc traïng thaùi bình thöôøng (thoaùt traïng thaùi cheøn). Hieän laïi bieåu thöùc tính n • Sau moãi laàn tính toaùn, maùy löu bieåu thöùc vaø keát quaû vaøo boä nhôù. AÁn hai laàn ñeå xem laïi maøn hình tröôùc ñoù (bao goàm bieåu thöùc vaø keát quaû ñaõ tính tröôùc doù). • Khi maøn hình cuõ hieän laïi, ta duøng hoaëc ñeå chænh söûa vaø tính laïi (keå caû maøn hình ñang tính). 13
- AÁn , con troû hieän ôû ñaàu doøng bieåu thöùc. • AÁn xoaù maøn hình nhöng khoâng bò xoaù trong boä nhôù. • Boä nhôù maøn hình löu ñöôïc 128 byte cho boä bieåu thöùc vaø keát quaû. • Boä nhôù maøn hình bò xoaù khi : AÁn • • Laäp laïi mode vaø caøi ñaët ban ñaàu (aán (MODE) ). • Ñoåi mode. • Taét maùy. Ñònh vò trí sai AÁn hay sau khi coù thoâng baùo loãi, con troû nhaáp nhaùy lieàn sau kí töï loãi. Noái keát nhieàu bieåu thöùc Duøng daáu : ( ) ñeå noái hai bieåu thöùc tính. Ví duï : Tính 2 + 3 vaø laáy keát quaû nhaân 4 4 3 2 Daïng a × 10n Maøn hình chæ hieän 10 chöõ soá. Giaù trò lôùn hôn ñöôïc hieän daïng a × 10n . Vôùi soá thaäp phaân ta ñöôïc choïn 1 trong 2 daïng cuûa a × 10n . • Ñeå thay ñoåi daïng hieän ta aán vaø aán tieáp moät soá töông öùng vôùi söï löïa choïn cuûa ta : 14
- AÁn vaø aán tieáp (Norm 1), hoaëc (Norm 2) n • Norm 1 : ñöa vaøo daïng a × 10 nhöõng soá x coù : x < 10−2 hay x ≥ 1010 • Norm 2 : ñöa vaøo daïng a × 10n nhöõng soá x coù : x < 10−9 hay x ≥ 1010 Taát caû caùc ví duï trong taøi lieäu naøy ñeàu ôû Norm 1. Daáu caùch phaàn leû thaäp phaân vaø daáu nhoùm 3 chöõ soá • Ta coù theå choïn löïa daáu chaám “.” (dot) ñeå ngaên caùch phaàn nguyeân vôùi phaàn leû thaäp phaân vaø daáu “,” (comma) ñeå taïo nhoùm 3 chöõ soá ôû phaàn nguyeân (daáu nghìn, trieäu, tyû...) hoaëc ngöôïc laïi. Muoán vaäy ta aán 5 laàn ñeå maøn hình hieän : AÁn Sau ñoù aán (Dot) neáu choïn daáu caùch phaàn leû laø chaám “.” vaø daáu nhoùm 3 chöõ soá laø phaåy “,” (kieåu vieát soá cuûa Mó) hoaëc aán (Comma) neáu choïn daáu caùch phaàn leû laø phaåy “,” vaø daáu nhoùm 3 chöõ soá laø chaám “.” (gioáng kieåu vieát soá Vieät Nam). Trôû veà traïng thaùi ban ñaàu Muoán ñöa maùy veà traïng thaùi ban ñaàu cuûa caøi ñaët mode vaø xoaù nhôù thì aán : (ALL) Thöïc hieän ôû mode COMP Pheùp tính thoâng thöôøng Vaøo COMP mode aán (COMP) 15
- Soá aâm trong pheùp tính phaûi ñaët trong daáu ngoaëc sin – 1.23 → 1.23 Neáu soá aâm laø soá muõ thì khoûi ñaët trong daáu ngoaëc sin2.34 × 10−5 → 2.34 5 −9 −8 • Ví duï 1 : Tính 3 × (5 × 10 ) = 1.5 × 10 AÁn 3 5 9 • Ví duï 2 : Tính 5 × (9 + 7) = 80 AÁn 5 9 7 Coù theå boû qua daáu tröôùc Toaùn veà phaân soá n • Phaân soá Caùc hoãn soá hay phaân soá coù toång caùc kí töï (soá nguyeân + töû + maãu + daáu caùch) vöôït 10 kí töï ñöôïc töï ñoäng döa vaøo daïng thaäp phaân. 2 1 13 • Ví duï 1 : += 3 5 15 AÁn 2 3 1 5 1 2 11 3 +1 = 4 • Ví duï 2 : 4 3 12 AÁn 3 1 4 1 2 3 21 • Ví duï 3 : Ñôn giaûn = 42 AÁn 2 4 1 • Ví duï 4 : Tính + 1.6 = 2.1 2 AÁn 1 2 1.6 • Keát quaû cuûa pheùp giöõa tính phaân soá vôùi soá thaäp phaân luoân laø soá thaäp phaân. 16
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Các chuyên đề giải toán trên máy tính CASIO
60 p |
1396 |
679
-
Hướng dẫn sử dụng và giải toán trên máy tính Casio fx 570ES
0 p |
2259 |
676
-
Hướng dẫn sử dụng và giải toán trên máy tính Casio FX 570MS
129 p |
3193 |
624
-
Hướng dẫn sử dụng và giải tóan trên máy tính Casio FX 500MS
188 p |
1706 |
291
-
Hướng dẫn sử dụng và giải toán trên máy tính CASIO fx 500VN PLUS
136 p |
859 |
205
-
Hướng dẫn sử dụng máy tính CASIO fx 500MS
188 p |
1112 |
185
-
Giải toán trên máy tính cầm tay
25 p |
671 |
151
-
CHUYÊN ĐỀ NGOẠI KHÓA HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG MÁY TÍNH CẦM TAY TRONG GIẢI TOÁN THPT 2011- 2012 - TRƯỜNG THPT VĨNH ĐỊNH
8 p |
519 |
121
-
GIẢI TOÁN TRÊN MÁY TÍNH ĐIỆN TỬ CASIO
56 p |
259 |
93
-
Tổng hợp các phương pháp giải toán trên máy tính casino (phần 1)
15 p |
201 |
76
-
Tổng hợp các phương pháp giải toán trên máy tính casino ( phần 2)
15 p |
166 |
68
-
Tài liệu bồi dưỡng: Giải toán trên máy tính Casio
43 p |
134 |
66
-
Rèn luyện kĩ năng giải phương trình, bất phương trình và hệ phương trình dưới sự hỗ trợ của máy tính Casio - Châu Thanh Hải
91 p |
141 |
65
-
Hướng dẫn sử dụng máy tính CASIO fx 500ES
0 p |
258 |
55
-
Giải toán trên máy tính P2
13 p |
127 |
37
-
Giải toán trên máy tính P1
12 p |
127 |
35
-
Kỳ thi chọn học sinh giỏi toán trên máy tính cầm tay năm 2012 môn Vật lý - Sở GD&ĐT Lâm Đồng
8 p |
24 |
4

Set-Cookie: TLDEVNamespace=phcpn76ebp4on58cvjk0un7g47; path=/; domain=.tailieu.vn; HttpOnly