markdown:
![ trong dong Ngoc Lu 2](https://nghiencuulichsudotcom.files.wordpress.com/2016/01/trong-dong-ngoc-lu-2.jpg?w=551)
Trống đồng Ngọc Lũ
**Đặng Thanh Bình**
Những phát hiện của khảo cổ học đang cho thấy ngày càng chắc chắn nguồn gốc Trống Đồng tại Việt Nam, đồng thời việc giải mã những ý nghĩa của các hoa văn trên trống đồng cũng có những bước tiến xa.
Trống đồng là một loại nhạc cụ gõ bằng đồng hiện diện tại vùng
[Đông Nam Á](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%B4ng_Nam_%C3%81) và miền Nam Trung Quốc, xuất hiện từ [thời đại đồ đồng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%E1%BB%9Di_%C4%91%E1%BA%A1i_%C4%91%E1%BB%93_%C4%91%E1%BB%93ng). Nó không chỉ có chức năng nhạc khí mà còn có những chức năng khác như làm biểu tượng cho quyền lực, tôn giáo. Trống thường thuộc về những người thủ lĩnh và là biểu tượng của quyền lực.
Tại
[phương Tây](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%C6%B0%C6%A1ng_T%C3%A2y), đã có dấu vết rằng người ta đã biết về trống đồng từ năm [1682](https://vi.wikipedia.org/wiki/1682) và đáng chú ý nhất là nghiên cứu (sự phân loại) của nhà khảo cổ học người Áo [Franz Heger](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz_Heger&action=edit&redlink=1).
Tại nước ta, người giải mã thông điệp trên trống đồng tạo ra nguồn cảm hứng cho những nhà nghiên cứu khác là Đa Minh Lương Kim Định, tác giả (của Việt Lý Tố Nguyên) đã thấy triết lý của người Việt trong trống. Tác giả (của Việt Nam văn minh sử) Lê Văn Siêu phát hiện ra trống đồng là bộ lịch cổ. Đi xa hơn, tác giả (của Người Việt – chủ nhân của kinh Dịch và chữ vuông) Viên Như cho biết trống là cuốn kinh Dịch. Chúng ta sẽ đưa ra giả thuyết giải mã cho những hoa văn trên Trống đồng Ngọc Lũ.
** Trống đồng Ngọc Lũ*
Vào khoảng
[1893](https://vi.wikipedia.org/wiki/1893) – [1894](https://vi.wikipedia.org/wiki/1894), trống được tìm thấy ở xã Như Trác, huyện Nam Xang (phủ Lý Nhân, Hà Nam) và được cúng vào [đình](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C3%ACnh) làng Ngọc Lũ, để khi có đình đám cúng tế thì dùng. Năm 1902 nhân cuộc đấu xảo ở Hà Nội, trống được đem ra trưng bày. Viện Viễn Đông Bác cổ bèn xuất 550 đồng bạc Đông Dương mua lại là lưu trữ ở Hà Nội.
Trống còn tương đối nguyên vẹn, có một lớp pa-tin màu
[xanh](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xanh) ngả [xám](https://vi.wikipedia.org/wiki/X%C3%A1m). Trống có hình dáng cân đối, mặt trống hơi tràn ra ngoài tang trống. Trống có [đường kính](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_k%C3%ADnh) 79 [cm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xentim%C3%A9t), cao 63 cm.Thân trống có 3 phần: Phần trên phình ra gọi là tang, nối liền với mặt trống; phần giữa thân trống [hình trụ tròn](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_tr%E1%BB%A5_tr%C3%B2n) thẳng đứng; phần chân hơi loe thành [hình nón cụt](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%ACnh_n%C3%B3n_c%E1%BB%A5t&action=edit&redlink=1).Có bốn chiếc quai chia làm hai cặp gắn vào tang và phần giữa trống, được trang trí hình bện thừng. Trống có hai loại [hoa văn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Hoa_v%C4%83n&action=edit&redlink=1) là hoa văn [hình học](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc) và hoa văn [người](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di), [động vật](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) và [đồ vật](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=%C4%90%E1%BB%93_v%E1%BA%ADt&action=edit&redlink=1). *Hoa văn trên mặt trống*
Chính giữa mặt trống là
[hình ngôi sao](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%ACnh_ng%C3%B4i_sao&action=edit&redlink=1) nổi 14 cánh. Xen giữa các cánh sao là những [họa tiết](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%E1%BB%8Da_ti%E1%BA%BFt&action=edit&redlink=1) [hình tam giác](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tam_gi%C3%A1c).
Từ trong ra ngoài có tất cả 16 vành hoa văn đồng tâm bao bọc lấy nhau. Các vành 1, 5, 11 và 16 là những hàng chấm nhỏ. Các vành 2, 4, 7, 9, 13 và 14 là những vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến. Vành 3 là những chữ gãy khúc nối tiếp. Vành 12 và 16 là văn răng cưa. Vành 6, 8 và 10 là vành có hình người, động vật được xếp xung quanh ngôi sao và ngược
[chiều kim đồng hồ](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chi%E1%BB%81u_kim_%C4%91%E1%BB%93ng_h%E1%BB%93&action=edit&redlink=1). *Hình người:* Người có thể đang mặc váy dài, có hai vạt tỏa ra hai phía, vừa đi vừa múa, có người tay cầm [rìu](https://vi.wikipedia.org/wiki/R%C3%ACu), có người thổi [kèn](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=K%C3%A8n&action=edit&redlink=1), có người cầm [giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%C3%A1o), cán giáo có trang trí lông [chim](https://vi.wikipedia.org/wiki/Chim). Hoặc có thể người đang quay mặt về phía nhà cầu mùa, xõa tóc, mặc váy hay có đôi trai gái đang cầm [chày](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ch%C3%A0y&action=edit&redlink=1) giã vào một chiếc [cối](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%E1%BB%91i), đầu chày có trang trí lông chim. *Hình nhà:* có hình nhà liên quan đến nghi lễ [tôn giáo](https://vi.wikipedia.org/wiki/T%C3%B4n_gi%C3%A1o), có mái hình cung, hai đầu là hai trụ đứng để chắn [phên](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ph%C3%AAn&action=edit&redlink=1). Hoặc có nhà [hình thang](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_thang) nóc cong lên như hình [thuyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n), hai đầu có hình chim mắt to, hai bên có cột chống đỡ. Nóc nhà có hai con chim đậu, một con trong giống hình [chim công](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng_(chim)), một con trông giống hình [gà trống](https://vi.wikipedia.org/wiki/G%C3%A0_tr%E1%BB%91ng).
Vành 8 gồm hai nhóm, mỗi nhóm có 10 con
[hươu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai) cách nhau bằng hai tốp chim bay, một tốp 6 con và một tốp 8 con. Cứ một con hươu đực thì đến một con hươu cái.
Vành 10 gồm 36 con chim, 18 con chim đậu và 18 con chim đang bay. Chim bay là loại chim mỏ dài, có mào, đuôi và chân dài, mình gầy thuộc loại
[cò](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=C%C3%B2&action=edit&redlink=1), [sếu](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%E1%BA%BFu) hoặc [vạc](https://vi.wikipedia.org/wiki/V%E1%BA%A1c); chim đậu có nhiều loại. Con thì mỏ ngắn vênh lên, con thì mỏ dài chúc xuống, phần đông là chim ngậm mồi. Các con chim đậu đều có đuôi ngắn.
Ngoài những hoa văn trên, ở rìa mặt trống có một số vết lõm, đó là dấu vết của những con kê còn để lại khi đúc trống.
*Hoa văn ở thân trống*
Phần trên cùng của tang trống là đoạn tiếp giáp với mặt trống có 6 vành hoa văn hình học, các vành 1 và 6 là những đường chấm nhỏ thẳng hàng, vành 2 và 5 là văn răng cưa, đỉnh quay về hai phía có những chấm nhỏ xem kẽ, vành 3 và 4 là hoa văn vòng tròn đồng tâm chấm giữa nối với nhau bằng những
[tiếp tuyến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFp_tuy%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) song song.
Tiếp theo đoạn này là hình 6 chiếc thuyền, chuyển động từ trái sang phải, xen giữa các thuyền là hình chim đứng. Chim có từ 1 đến 3 con. Đứng giữa thuyền là người chỉ huy cầm trống đang điều khiển. Mũi thuyền có từ 1 đến 2 người tay cầm vũ khí như giáo hoặc rìu chiến, đó là những thủy binh đánh gần. Mỗi thuyền đều có một người cầm lái đầu đội mũ lông chim cao, tay lái có trang sức lông chim. Trên sàn thuyền có một người bắn cung, không đội mũ lông chim mà búi tóc, đó là những thủy binh đánh xa. Ngoài ra, trên khoảng giữa hai thuyền có một con
[chó](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B3) đứng nghểnh mõm lên phía sàn giống như [chó săn](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ch%C3%B3_s%C4%83n).
Phần dưới của tang trống là ba vành hoa văn hình học.
Chân trống không có trang trí.
** (trống Moulié): Phó sứ Moulié tỉnh * Trống đồng Sông Đà** [Hoà](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%B2a_B%C3%ACnh)Bình đã lấy trống này từ nhà người vợ góa của viên quan lang [ngư](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0%E1%BB%9Di_M%C6%B0%E1%BB%9Dng)ời Mường vùng [sô](https://vi.wikipedia.org/wiki/S%C3%B4ng_%C4%90%C3%A0)ng Đà thuộc tỉnh Hòa Bình. Năm [1889](https://vi.wikipedia.org/wiki/1889), trống được mang trưng bày tại cuộc đấu xảo quốc tế ở Paris và sau đó không được trở về Việt Nam nữa.
Trống còn tương đối nguyên vẹn, mặt và thân trống có nhiều vết sẹo,
[đường kính](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_k%C3%ADnh) mặt là 78 [cm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xentim%C3%A9t), chiều cao là 61 [cm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xentim%C3%A9t). Hoa văn trang trí, hình dáng và kích thước tương tự như trống [Ngọc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_L%C5%A9_I) Lũ I và [Hoàng](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ho%C3%A0ng_H%E1%BA%A1_(tr%E1%BB%91ng_%C4%91%E1%BB%93ng)) Hạ. *Hoa văn tại mặt trống*
Chính giữa mặt trống có hình ngôi sao nổi 14 cánh, xem kẽ các cánh sao là những họa tiết trang trí kiểu lông
[công](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng). Bao quanh ngôi sao là 15 vành hoa văn, gồm hai loại: hoa văn [hình học](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc) và hình khắc [người](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di), [động vật](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) và vật.
Về hoa văn hình học, ngoài những hoa văn tương tự như hoa văn trên trống đồng Ngọc Lũ I như các chấm nhỏ thẳng hàng, chữ gãy nối tiếp, vòng tròn chấm giữa có
[tiếp tuyến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFp_tuy%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) song song, văn răng cưa, còn có thêm một vành gồm hai đoạn hồi văn xen giữa với hai đoạn văn xoắn ốc [hình quả trám](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%ACnh_qu%E1%BA%A3_tr%C3%A1m&action=edit&redlink=1) kèm theo vòng tròn chấm giữa. **, giống với hình chim ở vành 9 của trống Hoàng Hạ và Vành 18 có hình chim, gồm 16 hình chim bay** **.** *hai chim đứng* *Hoa văn ở thân trống*
Phía trên của tang trống có một băng hoa văn hình học gồm 6 vành: hai vành 1 và 6 là những đường chấm nhỏ, các vành 2 và 5 là văn răng cưa, hai vành 3, 4 là vòng tròn chấm giữa có tiếp tuyến.
Dưới băng hình học này là hình 6 chiếc
[thuyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n), xen giữa các thuyền có hình một chim đứng. Đây là loại chim cổ cao, chân giống con [chim hạc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Chim_h%E1%BA%A1c&action=edit&redlink=1). Cứ hai chiếc thuyền thì lại có một con chim đứng. Mỗi thuyền đều có 5 người, mũ trên đầu họ đều có hình đầu chim.
Bên dưới những chiếc thuyền này là một băng hoa văn hình học, gồm 3 vành: một vành hoa văn vòng tròn có chấm giữa nằm giữa hai đường chấm nhỏ.
Trống có hai đôi quai kép trang trí văn thừng. Chân trống không có trang trí.
Việc trống đồng sông Đà, vành 18 có hình chim gồm 16 hình chim bay và 2 hình chim đứng liền nhau, có diện tích bằng với diện tích của 1 hình chim bay, cho thấy: Nghệ nhân làm trống ngay từ đầu có ý định chạm khắc 18 hình chim bay, nhưng do sơ ý đã chia thành 17 khoảng trống, do đó thiếu 1 khoảng trống. Người nghệ nhân này đã khắc phục sai sót bằng cách chạm 2 hình chim đứng ở khoảng trống số 17, để đảm bảo đủ 18 hình chim. Như vậy rõ ràng, con số 18 (hình chim) phải mang thông điệp nào đó, chứ không phải là việc chạm khắc ngẫu nhiên.
Thêm nữa, tại vành 8 của trống đồng Ngọc Lũ có 2 nhóm hươu, mỗi nhóm gồm 10 con và 2 nhóm chim bay, nhóm có 6 con và nhóm có 8 con. Nếu chỉ đơn thuần là trang trí thì 2 nhóm chim bay thường có số lượng con bằng nhau thì mới đảm bảo tính thẩm mỹ, nhưng đằng này lại có sự sai khác về số lượng khiên cho tính cân đối bị mất đi, do vậy chỉ có thể kết luận, việc phân chia này là sự cố ý của nghệ nhân.
** các hoa văn trên trống đồng (Ngọc Lũ) không chỉ đơn thuần mang tính trang trí mà nó còn là một thông điệp. Nhưng thông điệp này có thể là gì? Giả thuyết rằng: Đó là bộ lịch của người Việt cổ. Tóm lại**
Lịch được phát minh ở rất nhiều các nền văn hóa, trong đó có nền văn hóa Hán. Lịch được tính theo mặt trăng (âm lịch) hoặc mặt trời (dương lịch) hoặc cả mặt trăng và mặt trời (âm dương lịch). Trong quá trình tiếp xúc với nền văn hóa Hán, người Việt đã tiếp thu nguyên lý của Hán lịch, đồng thời có sự điều chỉnh cho phù hợp với hoàn cảnh. Hán lịch là loại âm dương lịch, đó là loại lịch tính theo tuần trăng nhưng có sự điều chỉnh thời gian theo mặt trời, việc điều chỉnh thời gian ấy hình thành tháng nhuận. Hán lịch một năm có 12 tháng, mỗi tháng có 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ). Chu kỳ của Hán lịch là 60 năm. Người Việt cổ có lịch không? Trong bài Đi tìm cuốn lịch của người Việt cổ của tác giả Chu Văn Khánh viết:
“GS Hoàng Xuân Hãn cho rằng: “Nay không thấy dấu tích gì giúp ta biết cách xếp đặt ngày tháng của dân Lạc Việt xưa. Nhưng đoán rằng “văn hoá trống đồng” của nước Văn Lang chắc đã dùng năm 12 tháng, tháng lần lượt 29, 30 ngày, cũng không hẳn là vô lý. Tuy ở vùng nhiệt đới, khí nóng lạnh đến cực để làm giới cận cho thời tiết, nhưng gió mùa, nước lũ khá điều hoà, cũng đủ gợi kỳ hạn của năm”.
Nhưng đó cũng chỉ là phỏng đoán mà chưa có cứ liệu gì minh chứng. Nhà nghiên cứu sử học Bùi Huy Hồng đã từng tìm cách giải mã lịch tính trên trống đồng Hoàng Hạ thông qua cách đo bóng nắng trên mặt trống, song cũng không tìm thấy cấu trúc của cuốn lịch xưa.
Trong cuốn Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Lê Mạnh Thát đã dành một mục với nhan đề “Lịch pháp Việt Nam” để tìm cuốn lịch của người Việt xưa. Ông căn cứ vào 10 truyện trong cuốn Lục độ tập kinh có ghi chép các thông tin về lịch để dựng lại cấu trúc lịch cổ. Theo ông: “hệ thống lịch chia năm ra 360 ngày, rồi phân bổ thành bốn mùa, mỗi mùa gồm ba tháng, mỗi tháng có 30 ngày cùng với việc dùng hệ 7 ngày làm tuần là một di sản của lịch pháp thời Hùng Vương còn được bảo lưu trong Lục độ tập kinh qua 10 truyện”
Thực ra đây là cấu trúc của một loại lịch Ấn Độ cổ đại. [lược một đoạn] Vậy tìm cuốn lịch của người Việt cổ xưa ở đâu?” Và
“Đồng dao Việt Nam có bài về thời gian trăng mọc:
Mồng một lưỡi trai/ Mồng hai lá lúa/ Mồng ba câu liêm/ Mồng bốn lưỡi liềm/ Mồng năm liềm giật/ Mồng sáu thật trăng/ Mồng bảy thượng huyền/ Mười rằm trăng náu/ Mười sáu trăng treo/ Mười bảy sảy giường chiếu/ Mười tám rám trấu/ Mười chín đụn dịn/ Hăm mươi giấc tốt/ Hăm mốt nửa đêm/ Hăm hai hạ huyền/ Hăm ba gà gáy/ Hăm bốn ở đâu/ Hăm nhăm ở đấy/ Hăm sáu đã vậy/ Hăm bảy làm sao/ Hăm tám thế nào/ Hăm chín thế ấy/ Ba mươi chẳng thấy/ Mặt mày trăng đâu?
Bài ca dao này không phản ánh lịch âm dương du nhập của Trung Hoa vì nguyên tắc định ngày đầu tháng (ngày sóc) trong lịch Trung Hoa là ngày không trăng chứa thời điểm giao hội, còn ngày mồng một trong bài ca dao trên lại là ngày có trăng non (Mồng một lưỡi trai). Điều này được khẳng định một lần nữa bằng câu “Tối như đêm ba mươi”, nghĩa là ngày cuối tháng mới là ngày không trăng. Mồng một trong bài ca dao ấy thực chất tương ứng với ngày mồng hai trong âm dương lịch. Vậy bài ca dao này phản ảnh cuốn lịch nào?
Chúng tôi bắt gặp ở người Mường Bi (huyện Tân Lạc, Hoà Bình) cũng có một bài ca dao tương tự:
[lược một đoạn] Ngày một bằng lá thai (lá cỏ tranh)/ Ngày hai bằng lá ngả (lá công chít)/ Ngày ba lưỡi liềm/ Ngày bốn trăng sáng quầng/ Ngày năm giữa tháng/ Ngày sáu đóng dấu đồi/ Ngày bảy mọi vật đều ngủ say trăng mới lên/ Ngày tám trẻ khóc vào ban đêm trăng mới lên/ Ngày chín con diều hâu gọi trăng lên.
Bài ca dao này phù hợp với cuốn lịch cổ truyền của người Mường, gọi là sách Đoi (tiếng Mường đọc là Khách Đoi) hay còn gọi là Lịch Tre. Trong bài “Lịch Tre của người Mường” trên tạp chí Văn hoá dân gian số 5 (77) năm 2001, tôi đã công bố những nhận định sơ bộ ban đầu về cách tính lịch cổ truyền của người Mường và cơ bản khôi phục diện mạo của cuốn lịch này. Có thể tóm tắt như sau:
Cuốn lịch Mường được khắc đầy đủ trên 12 thẻ tre tương ứng với 12 tháng. Trên đó ghi các ký hiệu ngày, tháng và các hiện tượng tự nhiên như: ngày mưa, ngày bão; các hiện tượng xã hội như: ngày có khách, ngày đi kiếm cá, ngày săn thú. Một ngày chia thành 16 giờ, mỗi giờ tương ứng với 1,5 giờ dương lich. Người ta không xác định giờ bằng công cụ nhân tạo mà xác định rất linh hoạt thông qua các hiện tượng tự nhiên như: gà gáy, mặt trời mọc, tang tảng sáng. Điều lý thú là ngày không phải bắt đầu từ nửa đêm, bình minh, hay hoàng hôn như các loại lịch khác trên thế giới mà là thời điểm trước bình minh: gà gáy. Tháng phù hợp với tuần trăng, nên có tháng đủ 30 ngày và tháng thiếu 29 ngày. Một tháng chia thành ba tuần, gọi là tuần Cây, tuần Lôồng và tuần Cối tương ứng với thượng tuần, trung tuần và hạ tuần trong lịch âm dương phản ánh chu kỳ chợ phiên truyền thống. Mỗi tuần có 10 ngày, nếu tháng thiếu tuần cuối có 9 ngày. Năm thường có 12 tháng, năm nhuận có thêm 1 tháng. Tôi đồng ý với ông Kiều Bá Mộc cho rằng từ “Lôồng” được bảo lưu và biến âm thành từ “Mồng” dùng để chỉ 10 ngày đầu tháng trong lịch âm dương ngày nay của người Việt”. Và
“Cách tính Lịch Tre cổ truyền đã bị mai một, nhưng chắc chắn trước khi có lịch âm dương họ đã có cách tính riêng của mình. [lược một đoạn] Bóc tách từng lớp bụi mờ thời gian, chúng ta nhận thấy trong Lịch Tre của người Mường có những điểm gạch nối với những mảnh vỡ của cuốn lịch Việt cổ còn lại trong ca dao, tục ngữ. Đó là, đầu tháng là ngày có trăng non, cách gọi 10 ngày đầu tháng là “Mồng”. [lược một đoạn] Như vậy, nếu Lịch Tre có từ trước khi cộng đồng chung Việt-Mường chia tách, cũng có nghĩa nó là tài sản chung mà tổ tiên người Việt, người Mường đã sáng tạo nên.
Kiều Bá Mộc đã sưu tầm tại Mường Bi (Tân Lạc, Hoà Bình) một truyền thuyết có liên quan đến nguồn gốc của cuốn Lịch Tre. Truyện kể rằng:
Vào đời Hùng Vương dựng nước, nhà vua có lần dạo thuyền trên sông, do sơ ý mà để rơi một viên ngọc quý. Nhiều người thợ lặn được gọi đến, song không một ai tìm ra. Nhà vua bèn triệu tất cả các đạo sĩ nổi tiếng trong nước để dò tìm viên ngọc, nhưng đều vô hiệu. Một hôm có một thổ lang Mường Bi, tiếng tăm nổi cồn trong ngoài mường xin yết kiến nhà vua. Sau khi xem quẻ bói bằng chân gà, thổ lang bình tĩnh tâu rằng.
– Cúi xin bệ hạ cứ yên tâm. Viên ngọc quý của Người theo thần được biết, không thể nào mất được. Nó đang đợi giờ tốt để trở về với nhà vua.
Vua tỏ lời cảm ơn thổ lang, nhưng lòng dạ vẫn phân vân nghi hoặc.
Bước sang ngày thứ sáu kể từ khi thổ lang Mường Bi gieo quẻ, vào buổi sáng có người dân chài đem dâng vua một con chép to, vừa bắt được ở dưới sông. Nhà vua vẫn trong tâm trạng không vui, vì chưa có tăm hơi gì về viên ngọc quý. Mãi đến chiều tối, người làm bếp của vua mổ thấy trong bụng cá một viên ngọc sáng rực, vội tâu báo cho vua hay. Tìm ra viên ngọc, nhà vua mừng khôn xiết. Không quên công người báo điểm tốt, nhà vua cho gọi thổ lang Mương Bi lại, gia thưởng nhiều châu báu ngọc ngà, nhưng thổ lang Mường Bi đều từ chối. Ông chỉ xin nhà vua gia ân một điều để cho dân vùng thổ lang cai quản ngày thì lui một ngày, và tháng lại tiến sớm hơn ba tháng. Thấy việc đó có nhiều ý nghĩa, nhà vua ưng thuận liền cho lập đàn tế cáo trời đất chứng giám.
Từ đó, người Mường ở Mường Bi lập lịch và giữ mãi về sau này”. Và
“Như đã trình bày ở trên, nguyên tắc ngày lui, tháng tiến là cách tính lịch bằng phương pháp đối chiếu với lịch âm dương, nó chỉ xuất hiện sau khi lịch Trung Hoa được du nhập vào nước ta và người Mường đã tiếp nhận, sử dụng nó song song với Lịch Tre. Cách lý giải theo truyền thuyết là nguyên tắc đối chiếu xuất hiện từ thời Hùng Vương hoàn toàn không hợp lý và chắc chắn rằng truyền thuyết này xuất hiện vào thời kỳ muộn khi mà cách tính Lịch Tre cổ truyền đã bị mai một và trở thành hoá thạch”. Và
Trong sử thi “Đẻ đất đẻ nước” đã dành một chương nói về việc đặt ra lịch, đó là chương “VII. Chia năm chia tháng”. Chương này dành phần lớn nói về chuyện ông Cuông Minh Vàng Rậm và Ả Sấm Trời khai mỏ đồng, mỏ vàng làm thành Mặt trời và Mặt trăng, còn những thông tin về cuốn lịch khá ít ỏi. Theo áng mo, hai nhân vật truyền thuyết là ông Thu Tha và bà Thu Thiên đã sáng tạo ra lịch của họ:
Mường lớn nhất sinh ra ông Thu Tha
Mường ruộng nhì sinh ra bà Thu Thiên
Đứng ra truyền làm năm, làm tháng.
Áng mo ghi nhận cấu trúc cuốn lịch như sau: năm có 12 tháng, một tháng thường có 30 ngày, nhưng cũng có tháng đủ, tháng thiếu:
Đặt ra rằng:
Một năm có mười hai tháng
Một tháng có ba mươi ngày
Có năm đầy, năm no
Có tháng no, tháng thiếu.
Nguồn tư liệu trên không đưa ra một thông tin gì khả dĩ về thời điểm xuất hiện của Lịch Tre, song chúng đều thống nhất cho rằng, từ xa xưa người Mường đã sáng tạo ra một loại lịch riêng của mình.
Xét về mặt lịch pháp, Lịch Tre là một loại lịch nguyên thuỷ, bởi nó dựa vào việc quan sát trăng, sao trực tiếp để tính lịch. So với lịch âm dương Trung Hoa, Lịch Tre chưa có một hệ thống tính toán chặt chẽ dựa vào các thuật toán và không thể tính toán trước được cho các năm. Bởi vậy nó không thể nảy sinh sau khi mà người ta tiếp nhận lịch Trung Hoa. Hay nói một cách khác, người ta không bao giờ sáng tạo ra cái lạc hậu hơn những cái cùng loại đã và đang có”.
Chúng ta có một vài tóm tắt như sau:
– Các nhà nghiên cứu đã đề xuất những bộ lịch được cho là của người Việt cổ tuy nhiên chưa thể đưa đến kết luận cuối cùng.
– Căn cứ vào bài đồng dao tác giả Chu Văn Khánh phát hiện ra bài đồng dao không mô tả lịch của Trung Hoa.
– Trong khi đó có những dấu vết cho thấy xuất hiện mối quan hệ giữa bộ lịch cổ của người Mường (lịch Đoi) với những mảnh vụn trong văn hóa Việt.
– Cuối cùng có đủ cơ sở về nhân chủng, ngôn ngữ, văn hóa để xác định: Lịch Đoi là bộ lịch chung của tổ tiên người Việt – Mường.
– Lịch Đoi là sản phẩm và được tổ tiên người Việt – Mường sử dụng theo một cách riêng có trước khi tiếp xúc với Hán lịch. Khi tiếp xúc lịch Trung Hoa người Việt đã đối chiếu với lịch Đoi khiến cho cách tính lịch Tre riêng có bị mai một và thất truyền.
– Trước những ưu thế của Hán lịch và Tây lịch, lịch Đoi của người Mường bị ngoại hóa, còn trong cộng đồng người Việt thì nó chỉ còn là những mảnh vụn sót lại trong nền văn hóa mà không đủ để nhận diện.
Tuy nhiên chúng ta cần lưu ý một điểm quan trọng sau: Về nguyên tắc ‘ngày lùi, tháng tiến’ cho chúng ta biết sự giống nhau và khác nhau giữa lịch Đoi của người Mường với lịch âm dương của người Hán. Ngoài những điểm khác nhau (mang tính chất chi tiết) thì về cấu trúc cơ bản, 2 bộ lịch là giống nhau. Hai bộ lịch đều lấy 1 năm gồm 12 tháng, lấy tháng có 29 ngày (tháng thiếu) hoặc 30 ngày (tháng đủ). Năm có tháng nhuận. Điểm khác nhau: Lịch Đoi lùi 1 ngày trong khi tháng thì tiến. Việc chia tháng theo tuần như lịch Đoi và thêm tiết khí trong tháng của lịch Trung Hoa cũng là riêng có tuy nhiên nó không làm thay đổi cấu trúc của các quãng thời gian mà chỉ làm chi tiết thêm mà thôi.
Tôi cho rằng: Sự giống nhau cơ bản về cấu trúc khoảng quãng thời gian giữa lịch Đoi và lịch âm dương Trung Hoa không phải là ngẫu nhiên, đặc biệt là chúng có khoảng thời gian tiếp xúc với nhau rất dài. Có thể ban đầu lịch Đoi không có cấu trúc như chúng ta thấy bây giờ, có sự sai khác tương đối. Nhưng do tiếp xúc với lịch âm dương của người Hán, tổ tiên người Việt – Mường đã cải tiến lịch Đoi trên cơ sở lịch Trung Hoa, vì thế mà diện mạo như chúng ta thấy ngày nay của lịch Đoi có cấu trúc tương đối giống với âm dương lịch của Trung Quốc. Như vậy: Tổ tiên người Việt – Mường đã tạo ra bộ lịch Đoi để sử dụng trong đời sống sinh hoạt xã hội tuy nhiên việc lịch Đoi có thời gian tiếp xúc rất dài và có cấu trúc giống với âm dương lịch của Trung Hoa (được chứng tỏ qua sự tồn tại của nguyên lý chuyển đổi) nên không thể không đặt câu hỏi nghi vấn: Lịch Đoi được cải tiến những gì trên cơ sở lịch âm dương của người Hán hay diện mạo ban đầu tự nhiên của lịch Đoi như thế nào?
Chúng ta sẽ cố gắng lượm lặt những mảnh vụn còn sót lại trong nền văn hoá Việt để phục dựng lại phần nào đó bộ lịch và xa hơn nữa là tìm dấu vết của bộ lịch này trên trống đồng Ngọc Lũ.
Trong bài đồng dao của người Việt: Mồng một lưỡi trai/ Mồng hai lá lúa/ Mồng ba câu liêm/ Mồng bốn lưỡi liềm/ Mồng năm liềm giật/ Mồng sáu thật trăng/ Mồng bảy thượng huyền/ Mười rằm trăng náu/ Mười sáu trăng treo/ Mười bảy sảy giường chiếu/ Mười tám rám trấu/ Mười chín đụn dịn/ Hăm mươi giấc tốt/ Hăm mốt nửa đêm/ Hăm hai hạ huyền/ Hăm ba gà gáy/ Hăm bốn ở đâu/ Hăm nhăm ở đấy/ Hăm sáu đã vậy/ Hăm bảy làm sao/ Hăm tám thế nào/ Hăm chín thế ấy/ Ba mươi chẳng thấy/ Mặt mày trăng đâu? Và câu nói dân gian “Tối như đêm 30”.
Cho chúng ta biết trong bộ lịch cổ của người Việt, ngày cuối tháng mới là ngày không trăng, lịch của người Mường cũng tương tự. Để ý thấy trong bài đồng dao của người Việt, từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 10, đều dùng từ “mồng”. Tác giả Kiều Bá Mộc cho rằng từ “mồng” là biến ấm của từ “lôồng” dùng để chỉ 10 ngày đầu tháng. Một tháng chia thành ba tuần, gọi là tuần Cây, tuần Lôồng và tuần Cối tương ứng với thượng tuần, trung tuần và hạ tuần trong lịch âm dương phản ánh chu kỳ chợ phiên truyền thống. Mỗi tuần có 10 ngày nếu tháng thiếu tuần cuối có 9 ngày. Năm thường có 12 tháng, năm nhuận có thêm 1 tháng. Chúng ta nhận thấy rằng: Trong lịch Đoi của người Mường, 10 ngày tạo thành nhóm, việc sử dụng từ “mồng” với 10 ngày trong lịch của người Việt cũng gợi ý chúng ta tồn tại đơn vị nhóm gồm 10 ngày. Trong bài đồng dao ngoài những ngày đi cùng với từ “mồng” là đặc biệt, thì những ngày còn lại không có gì đáng chú ý. Việc người Mường sử dụng tới thuật ngữ “tuần” đã cho thấy vai trò của nhóm đơn vị 10 ngày. Như vậy, chúng ta lưu ý tới ngày không trăng và nhóm đơn vị 10 ngày liên tục trong lịch của người Việt cổ.
** Trống đồng Hoàng Hạ*
Vào ngày
[13 tháng 7](https://vi.wikipedia.org/wiki/13_th%C3%A1ng_7) năm [1937](https://vi.wikipedia.org/wiki/1937), dân công đào mương dẫn nước xóm Nội, thôn làng Hoàng Hạ, huyện Phú Xuyên, tỉnh Hà Đông ( [Hà](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%A0_N%E1%BB%99i) Nội ngày nay) đã tìm ra được trống này ở độ sâu 1,5 [mét](https://vi.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9t) trong lòng đất. Trống có [đường kính](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%C6%B0%E1%BB%9Dng_k%C3%ADnh) mặt là 79 [cm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xentim%C3%A9t), chiều cao là 61,5 [cm](https://vi.wikipedia.org/wiki/Xentim%C3%A9t). Trống bị long mặt, rỉ gần khắp mặt và cả một phần thân trống. Hoa văn trang trí, hình dáng và kích thước tương tự như trống [Ngọc](https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%E1%BB%8Dc_L%C5%A9_I) Lũ. *Hoa văn tại mặt trống*
Chính giữa mặt trống có hình ngôi sao nổi 16 cánh, xem kẽ các cánh sao là những họa tiết trang trí kiểu lông
[công](https://vi.wikipedia.org/wiki/C%C3%B4ng). Bao quanh ngôi sao là 15 vành hoa văn, gồm hai loại: hoa văn [hình học](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%C3%ACnh_h%E1%BB%8Dc) và hình khắc [người](https://vi.wikipedia.org/wiki/Lo%C3%A0i_ng%C6%B0%E1%BB%9Di), [động vật](https://vi.wikipedia.org/wiki/%C4%90%E1%BB%99ng_v%E1%BA%ADt) và vật.
Về hoa văn hình học, ngoài những hoa văn tương tự như hoa văn trên trống đồng Ngọc Lũ như các chấm nhỏ thẳng hàng, chữ gãy nối tiếp, vòng tròn chấm giữa có
[tiếp tuyến](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Ti%E1%BA%BFp_tuy%E1%BA%BFn&action=edit&redlink=1) song song, văn răng cưa, còn có thêm vành hoa văn [hình xoắn ốc](https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=H%C3%ACnh_xo%E1%BA%AFn_%E1%BB%91c&action=edit&redlink=1) và vòng tròn đồng tâm ở vành thứ 7 từ trong ra ngoài.
Về hình khắc người và động vật thì có vành
[hươu](https://vi.wikipedia.org/wiki/H%E1%BB%8D_H%C6%B0%C6%A1u_nai) [nai](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nai), chim bay xem kẽ. Vành số 9 của trống Hoàng Hạ chỉ có 14 con chim bay. Đó là những hình chim mỏ dài, đuôi và chân dài, có mào, không có những hình chim đứng ngậm mồi. Rìa mặt trống có 30 lỗ nhỏ cách đều nhau, là dấu vết con kê trên khuôn đúc trống. *Hoa văn ở thân trống*
Bố cục trang trí và hình hoa văn giống như trống đồng Ngọc Lũ. Trên tang trống, ngoài các vành hoa văn hình học, cũng có hình 6 chiếc
[thuyền](https://vi.wikipedia.org/wiki/Thuy%E1%BB%81n), xen giữa các thuyền là những hình chim có từ 2 đến 4 con. Về trang sức, tất cả thuyền trưởng cầm trống, vũ sĩ và người cầm lái đều đội mũ lông chim khá cao. Trống có hai đôi quai kép trang trí văn bện thừng. Chân trống không có hoa văn.
So sánh giữa trống đồng Ngọc Lũ với trống đồng Hoàng Hạ thì nhận thấy: Trống đồng Ngọc Lũ có hoa văn gồm 2 nhóm chim bay (14 con) và 2 nhóm hươu (20 con) ở vành 8, trong khi trống đồng Hoàng Hạ không có, thay vào đó là 29 hình tròn – cong liên tục. Giả thuyết rằng: Vành số 8 trên trống đồng Ngọc Lũ là ghi chú (giải thích) cho các vành hoa văn khác. Ở đây chúng ta thấy xuất hiện nhóm đơn vị gồm 10 con hươu.
Tại vành chạm khắc cảnh sinh hoạt trên trống đồng Hoàng Hạ theo chiều ngược kim đồng hồ lần lượt gồm: Nhóm 4 người đánh trống đồng; nhóm 6 người hoá trang; nhà có một người; 2 người đang giã; nhà có nhiều người; 4 người đánh trống đồng; nhóm 6 người hoá trang; nhà có một người; 2 người đang giã; nhà có nhiều người. Chúng ta thấy rằng: Tính cân xứng rất cao và có 10 nhóm hình. Tại vành chạm khắc cảnh sinh hoạt trên trống đồng Ngọc Lũ theo chiều ngược kim đồng hồ lần lượt gồm: Nhóm 4 người đánh trống đồng; nhóm 6 người hoá trang; nhà có một người; nhóm 3 người; nhà có nhiều người; 4 người đánh trống đồng; nhóm 7 người hoá trang; nhà có một người; nhóm 3 người; nhà có nhiều người. Chúng ta thấy rằng: Tính cân xứng đã bị mất đi và cũng có 10 nhóm hình. Sự phá vỡ tính cân đối tại trống đồng Ngọc Lũ cho thấy sự cố tình của nghệ nhân trong việc tạo ra nó. Tuy vậy chúng ta biết được rằng: Vành chạm khắc cảnh sinh hoạt có thể là nhóm đơn vị gồm 10 hình. Nhóm 3 người trên trống đồng Ngọc Lũ gồm 1 người gọi chim và 2 người đang giã, có thể được tách thành 2 hình khi đó nhóm đơn vị gồm 12 hình chứ không phải 10. Tuy nhiên vì trên trống Hoàng Hạ nhóm đơn vị chắc chắn gồm 10 hình, lại nữa việc chạm khắc thêm 1 hình người gọi chim ngay cạnh hình 2 người đang giã có tính đối xứng rất cao (trong khi không cần thiết vì các hình khác đã được chủ động làm sai khác đi để không còn tính đối xứng, mà để đảm bảo tính thông điệp) gợi ý chúng ta rằng: Hình thêm vào này với mục đích làm phong phú nội dung đời sống sinh hoạt, chứ không phải mang một thông điểm nào đó. Do đó vẫn có thể xếp hình 1 người gọi chim và hình 2 người đang giã vào thành 1 hình, vì thế mà vành chạm khắc cảnh sinh hoạt trên trống đồng Ngọc Lũ cũng như Hoàng Hạ, đều là nhóm đơn vị gồm 10 hình. Việc có 2 nhóm hươu mà mỗi nhóm 10 con cũng gợi ý chúng ta hoa văn chạm khắc cảnh sinh hoạt là gồm 10 nhóm đơn vị.
Nếu chúng ta gạch nối giữa nhóm đơn vị gồm 10 hình với nhóm gồm 10 ngày “mồng” thì chúng ta có được: Cảnh sinh hoạt của 10 ngày “mồng” trên trống đồng. Theo đó giả sử rằng: Mồng 1 – Lễ cầu (nhà 1 người); Mồng 2 – Giã gạo (hình 3 người); Mồng 3 – Tại gia (nhà nhiều người); Mồng 4 – Hội trống (4 người đánh trống); Mồng 5 – Đi săn bắt (nhóm 6 người); Mồng 6 – Lễ Cầu (nhà 1 người); Mồng 7 – Giã gạo (hình 3 người); Mồng 8 – Tại gia (nhà nhiều người); Mồng 9 – Hội trống (4 người đánh trống); Mồng 10 – Đi săn bắt (nhóm 7 người).
Cảnh sinh hoạt thường ngày thì rất nhiều không thể chạm khắc hết được, nên những chạm khắc ở trên trống đồng là những cảnh sinh hoạt tương đối cơ bản trong đời sống. Chúng ta cũng nhận thấy những cảnh sinh hoạt cơ bản này (phải) có tính chu kỳ, được lặp đi lặp lại do đó chúng ta đoán rằng: 10 mồng tiếp theo cũng diễn ra như giả sử. Nghĩa là từ mồng 1 đến hết mồng 10 sau đó chu kỳ lặp lại, tạm gọi 10 mồng là tuần.
Trong xã hội cổ xưa chúng ta bắt gặp nhiều sự xuất hiện của tín ngưỡng phồn thực, hình ảnh rõ ràng nhất là cặp nam nữ đang giao hoan trên Thạp đồng Đào Thịnh. Tại vành 8 của trống Ngọc Lũ, chúng ta thấy cứ 1 con hươu đực được xen kẽ với 1 con hươu cái, đây có thể là sự tiếp nối của tín ngưỡng phồn thực. Và vì vành 8 là vành được tạo thêm nên nó được xem như là lời chú giải cho các vành khác, do vậy biểu hiện tín ngưỡng phồn thực qua hình ảnh hươu đực, hươu cái ở vành 8 là lời giải thích cho hình chạm khắc cảnh sinh hoạt. Chúng ta để ý thấy không có hình ảnh nào trong hình chạm khắc cảnh sinh hoạt có liên quan rõ ràng tới tín ngưỡng phồn thực như hình nhà có nhiều người, nhưng do tính đa thông tin (không thể chắc chắn) nên khó có thể kết luận hình nhà nhiều người đang mô tả sự giao hoan. Có một thông tin khác mà chúng ta có thể chấp nhận là có liên quan tới tín ngưỡng phồn thực, đó là sự tăng lên của số lượng người trong 2 hình: Đi săn bắt. Hình đi săn bắt mồng 5 chỉ có 6 người nhưng hình đi săn bắt mồng 10 có thêm 1 người là 7 tuy nhiên người thứ 7 này nhỏ hơn so với những 6 người còn lại. Đây có thể là hình ảnh thể hiện mối quan hệ với tín ngưỡng phồn thực tuy nhiên bản thân hình ảnh ấy không chỉ dừng lại là sự biểu hiện của tín ngưỡng phồn thức (nếu có) mà nó có thể còn mang nhiều thông điệp nữa.
Thế nhưng nếu giả sử của chúng ta là đúng: Tức là quãng đơn vị thời gian có tính chu kỳ bao gồm 10 mồng (tương ứng với 1 tuần) thì thời gian có tính chu kỳ (nếu có) lớn hơn hoặc nhỏ hơn đơn vị tuần này như thế nào? Chúng ta thấy tại vành 10 có 36 con chim trong đó có 18 con chim bay và 18 con chim đậu. Con số 18 (thường là chim bay) xuất hiện trên nhiều trống đồng, đặc biệt là trống đồng sông Đà gợi ý cho chúng ta về tính chu kỳ tuy nhiên trên trống đồng Hoàng Hạ thì chỉ có 14 con chim bay (trùng với 14 cánh của ngôi sao trên trống đồng Ngọc Lũ). Nếu con số 18 có tính chu kỳ thì đó là chu kỳ của cái gì? Vành số 10 là vành cuối cùng chạm khắc nhóm hoa văn người, động vật nên nếu có thì nó thể hiện chu kỳ ở mức độ rộng nhất của thời gian. Nó có thể là chu kỳ của năm không? Giống như 1 giáp (60 năm) trong lịch của người Hán nếu vậy thì trên trống Ngọc Lũ là chu kỳ 18 (hoặc 36) năm nhưng như vậy thì phải có thông tin về 1 năm, thông tin này nếu có tôi cho rằng nó nên nằm từ vành số 6 trở đi. Nó khó có thể nằm trên vành số 6 vì việc 1 vành hình khó có thể mang (biểu hiện) 2 thông tin (đơn vị) trong cùng hệ thống trường hợp này là thời gian. Nó cũng khó mà nằm ở vành 7 và 9 vì như thế sẽ rất khó để người xem biết được trong khi đây là quãng thời gian quan trọng. Vành số 8 tôi cho rằng nó là vành chú giải hơn là vành chứa thông tin của quãng thời gian độc lập nào đó nên quãng thời gian năm (hoặc chu kỳ năm) khó mà nằm trên vành này. Như vậy từ vành 6 tới vành 10 chúng ta có 2 vành là: Vành 6 và vành 10 mang thông tin khả dĩ về quãng thời gian độc lập. Trong khi vành 6 đã thể hiện quãng thời gian 10 ngày mồng (quãng thời gian tuần) và nếu vành 10 thể hiện quãng thời gian có tính chu kỳ nhiều năm, thì không tìm thấy dấu vết của quãng thời gian năm nghĩa là có sự đứt quãng về đơn vị thời gian hay không tìm thấy dấu vết hoá thạch của “loài trung gian” giữa đơn vị tuần và đơn vị chu kỳ nhiều năm. Đơn vị trung gian ấy có thể là tháng, năm hoặc một đơn vị thời gian nào đó đã mất. Sự đứt quãng này gợi ý chúng ta rằng: Nếu kết luận vành 10 là thể hiện của chu kỳ 18 (hoặc 36) năm sẽ dẫn đến sự không vững chắc và không rõ ràng. Do vậy mà vành 10 thể hiện quãng thời gian ít hơn chu kỳ nhiều năm nhưng nhiều hơn tuần (10 mồng). [Chúng ta cũng đã đề cấp tới chu kỳ thời gian lớn hơn tuần (10 mồng) nó có thể là tháng hoặc năm hoặc chu kỳ năm hoặc 1 chu kỳ thời gian nào đó mà ngày nay không còn. Chu kỳ rộng hơn tuần này nếu có thì nó cũng nằm từ vành 6 trở ra]. Tôi phán đoán nó thể hiện năm thời gian!
Chúng ta có tuần gồm 10 ngày, chúng ta lại có chu kỳ thời gian là 36, vậy nếu liên hệ 2 thông tin này thì chúng ta có: 10 x 36 = 360 ngày (36 tuần). Tôi cho rằng 36 con chim ở vành 10 của trống đồng Ngọc Lũ là thể hiện 36 đơn vị tuần (mỗi tuần 10 ngày) và đó chính là độ dài 1 năm thời gian (1 năm thời gian có 360 ngày). So với dương lịch là ít hơn 5 ngày 6 giờ.
Tại vành 6 mồng 5 – đi săn bắt, nhóm 6 người có 1 người đi đầu cầm ngọn giáo có mũi đâm xuống, tương ứng với nó ở vành 8 là con hươu đầu tiên trong nhóm 10 con hươu và tương ứng với nó là con chim đang bay ở vành số 10. Nếu chúng ta lấy cây giáo làm điểm bắt đầu thì: Nhóm 10 con hươu ở vành số 8 tương ứng gọn gàng với 10 con chim (5 con chim bay, 5 con chim đậu) ở vành số 10; 6 con chim ở vành số 8 tương ứng không gọn gàng với 6à7 con chim (3 con chim đậu, 3à 4 con chim bay) ở vành số 10; 10 con hươu ở vành số 8 tương ứng không gọn gàng với 11à12 con chim (6 con chim đậu, 5à6 con chim bay) ở vành số 10; 8 con chim ở vành số 8 tương ứng gọn gàng với 8 con chim (4 con chim bay, 4 con chim đậu) ở vành số 10. Như vậy là trong 4 điểm giao giữa các nhóm chim bay và hươu ở vành số 8 tương ứng với 36 con chim ở vành số 10 thì có 3 điểm giao gọn gàng và 1 điểm giao không gọn gàng. Nếu chúng ta gọi 4 nhóm chim và hươu ở vành số 8 là lời chú giải cho 36 con chim ở vành số 10 thì chúng ta sẽ có 4 quãng thời gian nhỏ trong 1 năm, tôi cho rằng nó rất có thể là quãng thời gian của 4 mùa. Vì tiết khí thời điểm giao giữa mùa đông và mùa xuân không quá rõ ràng nhất nên có thể nó tương ứng với điểm giao không gọn gàng. Lần lượt tượng tự chúng ta có giao của 3 điểm gọn gàng còn lại với giao của các mùa. Vậy thì mùa đông có trong khoảng 6à7 tuần (khoảng 60-70 ngày); mùa xuân có trong khoảng 11à12 tuần (khoảng 110-120 ngày); mùa hạ có 8 tuần (80 ngày); mùa thu có 10 tuần (100 ngày).
Như vậy cuốn lịch trên trống đồng Ngọc Lũ: 1 năm được chia thành 4 mùa và 36 mồng, mỗi mồng gồm 10 ngày.
Trong các trống đồng Đông Sơn, thì tâm trống luôn là hình ảnh của mặt trời, các nhà nghiên cứu đồng ý rằng, đó là biểu tượng của tín ngưỡng thờ mặt trời tuy nhiên những tia sáng phát ra từ mặt trời lại có số lượng khác nhau. Trống Hoàng Hạ có 16 tia mặt trời, trống Ngọc Lũ và trống sông Đà có số lượng bằng nhau và bằng 14 tia, trống Khai Hoá và trống Bản Thôm có số lượng cùng bằng 12 tia, trống Quảng Xương chỉ có 8 tia. Xem xét các hình khắc trên các trống, đặc biệt là chạm khắc cảnh sinh hoạt, thì chúng ta dễ dàng nhận ra giữa các hoa văn có những nét tương đồng, do đó mà rất có thể khi đúc trống các nghệ nhân đã tham khảo những khuân mẫu của các trống trước đó vì thế mà những nội dung trong các hoa văn về cơ bản giống nhau rất cao. Thế nhưng những tia sáng từ mặt trời ở tâm trống thì lại liên tục khác nhau, có vẻ như tia sáng ở mỗi trống đồng có một ý nghĩa khác nhau, chứa những thông điệp khác nhau.
Chúng ta cũng đã thấy vai trò của con số 18 trong tâm thức của nền văn hoá trống đồng, phần lớn con số 18 được thể hiện qua số lượng con chim bay ở vòng ngoài cùng. Việc phải khắc chạm 2 con chim đậu do chia số lượng ô thiếu trên trống đồng sông Đà là bằng chứng vững chắc nhất về sự tồn tại thật sự ý nghĩa của con số 18, thế nhưng trên trống Hoàng Hạ thì lại không hề tìm thấy dấu vết của con số 18 nào cả? Số lượng chim bay là 14. Lời giải thích hợp lý cho hiện tượng này là: Mỗi một trống đồng mang những thông điệp nhất định, các thông điệp này có thể giống nhau hoặc khác nhau ở một số trống đồng, không phải mọi trống đồng đều có thông điệp giống nhau. Do đó mà bản thân những hình chạm khắc cảnh sinh hoạt tuy là cùng mô típ, cùng tham khảo khuân mẫu nhưng ở mỗi trống đồng lại có sự thay đổi không nhiều để cho phù hợp với thông điệp mà trống đồng đó mang. Chúng ta thấy rằng ở trống Quảng Xương có 6 con chim bay trong khi phần lớn các trống khác có 18 con chim bay, đặc biệt là trống Ngọc Lũ có tới 36 con chim bay, do 6 và 18 đều có bội là 36 và đó mới là con số đúng để tìm thông điệp, dù sao thì 18 con chim bay ở trống đồng cũng là phần lớn. Trong trường hợp của trống đồng Ngọc Lũ thì cứ sau một năm, lịch trống đồng sẽ thiếu so với dương lịch ngày nay là 5 ngày 6 tiếng, vậy nên ở năm thứ 2 là có thêm 1 mồng và vẫn thiếu 12 tiếng và 4 năm thiếu 1 ngày, nên ở năm thứ 40 thì có thêm 1 mồng nữa khi ấy không còn dư thiếu so với lịch dương nữa. Việc cứ 2 năm có thêm 1 mồng nữa có lẽ liên quan tới con chim bay và con chim đậu, con chim bay và con chim đậu trong 18 cặp chim trên trống đồng cho thấy chúng là 1 cặp là 2 tầng chứ không phải là riêng lẻ và nối tiếp nhau.
Người trống đồng có biết tới mồng nhuận hay không? Chắc chắn là có, vì họ quan sát vào mùa và trăng là có thể biết được. Căn cứ vào hiện tượng trăng tròn hoặc không có trăng, họ có thể tổng quát hoá được quy trình, quy luật.
Khó khăn lớn nhất vẫn chỉ là những tia sáng ở mặt trời, có lẽ chúng ta phải chấp nhận rằng: ở mỗi trống đồng khác nhau, những tia sáng này mang những ý nghĩa khác nhau, có lẽ chỉ có thế mới giải thích được sự khác nhau rất lớn về số lượng tia sáng. Những tia sáng này có thể chỉ số tháng trong 1 năm (loại tia có số lượng 12), nó cũng có thể là số thị tộc, ở thời điểm của nền văn hoá trống đồng thì cơ cấu xã hội vẫn là chế độ thị tộc, bộ lạc. Trống đồng trước hết là trống, nhưng trong quá trình sử dụng, trống đồng còn mang thêm nhiều chức năng khác, như thể hiện đời sống xã hội của thị tộc, chứa đựng những thông tin, tri thức quan trọng của xã hội và cũng thể hiện quyền uy của người tù trưởng, người đứng đầu thị tộc hoặc bộ lạc. Với ý nghĩa đó, trống đồng cũng góp phần thể hiện cơ cấu quyền lực trong xã hội thông qua số tia sáng, người đứng đầu thị tộc thì có trống đồng, nhưng trống đồng này có thể không có tia sáng nào, chỉ là hình tròn trên mặt trống. Trong khi những tổ chức lớn hơn thị tộc, gồm nhiều thị tộc là bộ lạc, những bộ lạc này tuỳ theo lịch sử phát triển mà có số lượng thị tộc khác nhau và người đứng đầu bộ lạc, vị tù trưởng này sẽ đúc trống đồng có số tia sáng bằng với số lượng thị tộc của bộ lạc ấy.
Trong trường hợp của trống Ngọc Lũ, số lượng tia sáng là 14, con số này khó có thể là số tháng được, nó có thể là số lượng thị tộc trong bộ lạc mà người tù trưởng đứng đầu không? Có thể lắm, tuy nhiên do rằng, nếu như trống Ngọc Lũ mô tả về ngày tháng, thì số tia sáng cũng nhiều khả năng là cũng mang ý nghĩa đó, trong các quãng thời gian mà chúng ta biết tới thì các hình hoa văn khắc trên trống đồng đã thể hiện gần hết chỉ còn có thời gian trong một ngày là chưa có đề cập gì và nếu có thì cả chu kỳ trăng tròn. Liệu rằng 14 tia sáng này có thể hiện 14 giờ trong một ngày hay không? Như chúng ta đã nói, vành 8 là sự chú thích cho các vành khác và lần này còn số 14 tia sáng mặt trời được chú thành nhóm 6 và nhóm 8 con chim, nghĩa là 14 tia sáng không thể hiện con số 14 mà là thể hiện con số 6 và con số 8, thế nhưng con số 6 và con số 8 thì có ý nghĩa gì? Trống đồng sông Đà cũng có 14 tia sáng giống tương đối với trống Ngọc Lũ, số lượng người hoá trang trong vành chạm khắc vẽ cảnh sinh hoạt cũng được chia thành nhóm 6 người và nhóm 8 người, nhưng vậy con số 14 chắc chắn nên hiểu là con số 6 và con số 8. Tuy nhiên khi sang trống Ngọc Lũ thì nhóm 8 người trong vành khắc cảnh sinh hoạt lại biến thành 7, ở trống Hoàng Hạ thì có 2 nhóm người gồm 6 người, trong khi số lượng tia sáng là 16, như vậy ở trống Hoàng Hạ, số lượng người hoá trang (12) không còn tương ứng với số tia sáng, trống Ngọc Lũ cũng vậy, số người hoá trang là 13 trong khi số tia sáng là 14, như vậy số người hoá trang đã không còn mang ý nghĩa giải thích cho số tia sáng ở trống Hoàng Hạ và Ngọc Lũ, nó đã mang một ý nghĩa khác. Ở trống Ngọc Lũ thì giải thích cho con số 14 là nhóm 6 và 8 con chim. Đối với trống sông Đà có lẽ nhóm 6 người và nhóm 8 người trong vành khắc cảnh sinh hoạt vẫn còn là sự chi tiết của số tia sáng mặt trời. Chúng ta thấy rằng nhóm 6 người và nhóm 8 người trên trống sông Đà còn được chia nhỏ thành 4 nhóm, 2 nhóm 4 người và 2 nhóm 3 người. Nếu như số tia sáng mặt trời chỉ đơn giản là thể hiện số lượng thị tộc của bộ lạc thì có lẽ không cần phải thể hiện một cách chi tiết như vậy, do đó chúng ta có thể nghĩ đến sự chi tiết này là thể hiện một cái gì đó cần sự phức tạp như giờ trong ngày chẳng hạn. Một ngày có thể được chia là ban đêm và ban ngày, nếu như thời gian của ngày là 8 thì thời gian của đêm là 6 và ngược lại nếu như thời gian của ngày là 6 thì thời gian của đêm là 8, tuy theo mùa, nhưng tổng thời gian của ngày là bằng nhau và bằng 14. Người Việt có câu: Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng là để chỉ đêm ngắn ngày dài và ngày tháng mười chưa cười đã tối là để chỉ ngày ngắn đêm dài. Nhóm 6 con chim ở vành 8 tương ứng với mùa đông, thể hiện ngày ngắn đêm dài trong khi nhóm 8 con chim ở vành 8 tương ứng với mùa hè, thể hiện ngày dài đêm ngắn. Do một ngày dễ dàng nhận biết được thành ban ngày và ban đêm, ban ngày thì cũng dễ dàng nhận ra sáng và chiều, ban đêm thì cũng dễ dàng nhận ra tối và khuya, do đó dễ dàng chia ngày thành 4 quãng thời gian lớn như được thể hiện trên trống sông Đà. Nếu chúng ta để ý thì thấy rằng, tương ứng gọn gàng với 2 nhóm hươu 10 con ở vành 8 là 2 nhóm tia sáng, mỗi nhóm gồm 4 tia sáng ở trung tâm trống và tương ứng gọn gàng với 2 nhóm chim 6 và 8 con ở vành 8 là 2 nhóm tia sáng, mỗi nhóm gồm 3 tia sáng ở trung tâm trống. Việc xác định giờ người Việt cổ có lẽ dựa trên các hiện tượng tự nhiên hoặc đặc tính của các động vật, do đó việc xác định mang tính chất tương đối.
Một lưu ý nữa là, trên trống đồng sông Đà chỉ có 2 con chim trên vành chạm khắc cảnh sinh hoạt, trong khi ở trống đồng Hoàng Hạ con số là 10, còn trên trống Ngọc Lũ con số chỉ là 5. Con số 5 này có thể là số ngày thiếu mà người Việt cổ nhận biết được sau nhiều năm quan sát giữa việc lấy 1 chu kỳ gồm 36 mồng với sự sai lệch về mùa, chỉ cần sau khoảng 6 năm là có thể nhận biết được dấu hiệu của sự lệch về mùa. Hiện tượng trăng tròn là một hiện tượng chắc chắn sẽ có nhiều ấn tượng và theo chu kỳ thì khoảng 29,5 ngày trăng lại tròn nghĩa là sau khoảng 29 hoặc 30 ngày thì trăng sẽ lại tròn, tuy nhiên con số 29 và 30 được thể hiện như thế nào trên trống đồng. Như đã biết trên trống sông Đà có 2 nhóm người hoá trang có tổng là 14 trong khi trống Hoàng Hạ có 2 nhóm người hoá trang bằng nhau với tổng là 12 người, tuy nhiên ở mỗi trống các con số lại mang những ý nghĩa khác nhau, ở trống Ngọc Lũ thì đặc biệt hơn, đúng ra thì nó phải cùng mang ý nghĩa như trên trống sông Đà, song trên trống Ngọc Lũ ý nghĩa của con số này đã được thể hiện ở nhóm 6 và 8 con chim. Vậy thì đúng ra sẽ không cần nhóm người hoá trang nữa hoặc nhóm người này ở đây là với một ý nghĩa khác, số lượng người hoá trang cũng đã có sự thay đổi, ở nhóm đáng lẽ là 8 người thì bây giờ chỉ còn có 7 người và điều đặc biệt là người thứ 7 này khá nhỏ so với những người còn lại. Nếu hiểu đây là người được thêm vào cũng có cơ sở khi đó nó có ý nghĩa là tháng nhuận, nghĩa là tháng thứ 13 sau 12 tháng trong năm. Nhưng ở đây tôi muốn đề cập tới chiều ngược lại, nghĩa là người này mang ý nghĩa bớt đi, nếu chúng ta cho rằng trống Ngọc Lũ là biến thể trên cơ sở của trống Hoàng Hạ về nhóm người hoá trang thì đó đúng là thêm vào, nhưng nếu chúng ta nhìn trên cơ sở của trống sông Đà thì nó lại mang ý nghĩa bớt đi, mà ở đây có vẻ như trống Ngọc Lũ có tự dạng giống với trống sông Đà hơn là trống Hoàng Hạ! Vậy nếu đây là người có ý nghĩa bớt đi thì chúng ta phải hiểu các con số này ra sao? Để ý thấy rằng nếu tính cả người nhỏ này thì số lượng người hoá trang của 2 nhóm là: 6 + 7 = 13; trong khi nếu không tính người nhỏ này thì số lượng người hoá trang của 2 nhóm là: 6 + 6 = 12. Một điều khá trùng hợp là: Tổng số 1 nhóm hươu và chim là 16 và tổng số 1 nhóm hươu và chim còn lại là 18. Khi chúng ta đem 1 nhóm hươu cộng 1 nhóm chim ở vành 8 cộng với tổng số lượng người hoá trang ở vành 6 ta được (một cách có chủ ý): 16 + 13 = 29 và 18 + 12 = 30. Đây có thể hiểu là số ngày trong tháng, cũng là số ngày mà trăng tròn trong các tháng khác nhau của năm. Có một điều khá đặc biệt nữa, đó là người hoá trang ở vị trí cuối cùng trong nhóm 6 người ở vành 6 khác với những người hoá trang còn lại, trang phục mà người này mặc kín, không có những khe hở như những người khác, thêm nữa lại có 1 thanh gậy và 1 nửa hình elip, kiến ta liên tưởng tới cái đèn lồng, từ đó gợi ý chúng ta người này có thể là tượng trưng cho ngày tối, tức là ngày không có trăng và theo như dân gian thì đó là ngày cuối tháng, ngày 29 hoặc 30.
Như vậy là chúng ta đã tìm thấy được hầu hết các dấu vết của 1 bộ lịch trên trống đồng Ngọc Lũ, nói chính xác hơn là các hình khắc trên trống Ngọc Lũ gợi ý về một cuốn lịch, nghĩa là nó chỉ có tính gợi ý, chứ không thể chắc chắn nó là một bộ lịch. Vẫn còn một số vẫn đề chưa rõ ràng, tuy nhiên do vấn đề ấy không ảnh hưởng nhiều tới mục đích của chúng ta nhưng tôi vẫn xin nói đến, đó là: Tôi vẫn tin rằng trống đồng là biểu tượng của tù trưởng, của thị tộc, do đó mà quyền uy của tộc trưởng và thị tộc phải được biểu hiện trên trống, tuy nhiên tôi không thấy nó được biểu hiện như thế nào trên trống đồng? Chỉ còn 2 thông tin trên trống đồng Ngọc Lũ là chưa khai thác đó là hình thuyền trên thân trống, đó là hình chạm khắc của thuyền chiến, có thể hình chạm khắc ấy thể hiện tình trạng của thị tộc, cũng như uy quyền của người tù trưởng. Và thông tin còn lại là số lượng vòng tròn đồng tâm trên mặt trống, ở mỗi trống số lượng vòng tròn đồng tâm này khác nhau, liệu rằng số lượng vòng tròn có thể nào là biểu tượng quyền uy của người tù trưởng, người tù trưởng là trung tâm, và số lượng vòng tròn là số lượng mà chịu sự cai trị của ông. Tôi vẫn còn chút nghi ngại về con số 3 và số 4 được thể hiện bằng số lượng người hoá trang trên trống sông Đà và hiểu nó là sự thể hiện số giờ trong ngày, về thời gian trong một ngày được người Việt cổ tính ra sao, tôi vẫn chưa tìm hiểu kỹ, chỉ phán đoán con số 14 là thể hiện của nó mà thôi, những dấu hiệu chứng tỏ điều này khá là mờ nhạt, trong bài viết có tên Lịch Tre của người Mường của tác giả Chu Văn Khánh có đề cập tới việc người Việt cổ chia ngày thành 16 “tiếng” và căn cứ vào các hiện tượng tự nhiên, tiếc rằng hiện tôi chưa được tham khảo bài viết chi tiết và thú vị ấy.
Tóm lại: Chúng ta đã tìm hiểu về bộ lịch của người Việt cổ trên trống đồng Ngọc Lũ và những gì chúng ta có thể đưa ra ghi nhớ là:
– 1 năm có 36 mồng, 1 mồng có 10 ngày, 1 ngày có 14 tiếng.
– 1 năm có 4 mùa
– 1 năm có 360 ngày và dư 5 ngày
– 2 năm có 1 mồng nhuận
– 29 hoặc 30 ngày có 1 lần trăng tròn và 1 lần không trăng
Vẫn còn một khó khăn nữa mà chúng ta cần đề cấp đến ở đây là: Sắp xếp thời gian như thế nào trên trống đồng Ngọc Lũ đây.
Nếu lấy người cầm giáo trong nhóm 6 người làm điểm giao và lấy người mặc áo đen cầm lồng đèn cũng trong nhóm 6 người làm điểm cuối của tuần trăng thì, ta thấy tháng bắt đầu từ người nhỏ trong nhóm 7 người hoá trang rồi tính ngược kim đồng hồ lần lượt hết 7 người, tiếp theo sẽ tính vòng xuôi kim đồng hồ từ con chim trong nhóm 6 con rồi tới con hươu nhóm 10 con, khi tới con hươu cuối thì tính tiếp từ người cầm giáo rồi lần lượt tới người mặc áo đen và cầm đèn. Tháng tiếp theo thì bắt đầu từ người đứng trước người nhỏ rồi tính ngược kim đồng hồ lần lượt hết 6 người sau đó tính từ con hươu trong nhóm 10 con, tính ngược kim đồng hồ, rồi đến con chim nhóm 8 con lần lượt tới hết, rồi tính tiếp từ người cầm giáo và xuôi kim đồng hồ tới người cầm đèn và mặc áo đen.
Đối với mồng thì có lẽ sẽ lấy con chim bay trong nhóm 36 con chim ở vành 10 tương ứng với người cầm giáo để tính thời điểm bắt đầu, nó tương ứng với đầu mùa hè, mồng một lấy nhà cầu mùa (hoặc sinh hoạt tôn giáo) trước người cầm giáo để tính.
**, chúng ta đã tìm ra những dấu vết của một bộ lịch của người Việt cổ trên trống đồng Ngọc Lũ, nhưng dù sao cũng chỉ dừng lại ở gợi ý, giả thuyết, để cho những dấu vết này rõ ràng hơn chúng ta sẽ còn phải tìm hiểu thêm về trống đồng, nhất là về vai trò của bộ lịch ấy trong đời sống sinh hoạt xã hội. Tóm lại**
-Trống đồng và hoa văn tương tự được tìm thấy khắp đông nam á và miền nam tq,hà cớ gì mà cứ khăng khăng cho nó chỉ là của người việt?
-các câu đồng dao được dẫn có từ thời nào?phải chứng minh nó ra đời trước khi lịch tq được dùng
-Các suy luận vể lịch trên hoa văn quá ư là gượng ép. Đặc biệt,nó phức tạp như thê thì làm lịch sao được?
1/ Đúng là trống đồng được tìm thấy ở khắp đông nam á và nam trung quốc, tuy nhiên nơi đầu tiên tạo ra trống đồng (cái nôi) thì chỉ có 1, cùng lắm là 2. Vì rất hiếm gặp trường hợp các dân tộc khác nhau, cùng độc lập sáng tạo nên những sản phẩm văn hóa như trống đống, trừ khi có sự tiếp thu, học hỏi lẫn nhau, cũng chính từ học hỏi này mà các dân tộc khác nhau cùng tạo nên trống đồng. Khảo cổ học mới đây tìm thấy rất nhiều mảnh khuân đúc trống đồng ở bắc ninh, do đó mà ngày càng có bằng chứng cho thấy việt nam là cái nôi của nghề đúc trống đồng. Đối với trống Ngọc Lũ, do tìm thấy ở Hà Nam, nên nó thuộc về tộc việt, có thể nó được đưa từ nơi khác đến, song chưa có bằng chứng nào chứng tỏ điều ấy, nên cho đến khi chưa tìm ra bằng chứng thì chúng ta vẫn phải chấp nhận nó thuộc về tộc việt.
2/ Bài đồng dao được tạo ra từ sau khi lịch của người trung quốc du nhập vào việt nam, song điều đó không quá quan trọng, điều quan trọng là từ bài đồng dao chúng ta phát hiện ra chu kỳ 10 ngày, ngoài bài đồng dao, còn nhiều bằng chứng cho thấy sự tồn tại của chu kỳ 10 ngày như 10 hình trên vành 6 của trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và tuần trong lịch của người Mường.
3/ Đúng là cuốn lịch không nên quá phức tạp, nó phải đơn giản, nhưng sự phức tạp ở đây là sự phức tạp của lập luận (phương pháp nghiên cứu) của tác giả chứ không phải là biểu hiện của cuốn lịch trên trống đồng. Nếu tác giả viết rằng: 10 hình trên vành 6 là thể hiện của 10 ngày; 36 con chim là thể hiện của chu kỳ 36 mồng (thời gian của 1 năm); 14 ngôi sao là thể hiện của 14 ‘giờ’ trong 1 ngày; 4 nhóm hươu và chim thể hiện 4 mùa, 5 con chim trên vành 6 là thể hiện số ngày dư, 1 cặp chim trên vành 10 là thể hiện chu kỳ 2 năm có 1 mồng nhuận và tổng số người hóa trang với 1 nhóm chim hươu ở vành 8 là chu kỳ số ngày không có trăng. Nếu viết như thế sẽ rất đơn giản, dễ hiểu, nhưng nếu ai đó nói, hình ở vành 6 không phải là 10 mà là 12 và nó tượng trưng cho số tháng trong năm thì sao? Vậy để biết là 10 hay 12 thì phải lập luận và mà lập luận của tác giả thì phức tạp rồi, nhưng đó là phức tạp của phương pháp nghiên cứu của tác giả chứ không phải là của biểu hiện cuốn lịch trên trống đồng, hay nói cách khác, biểu hiện cuốn lịch trên trống đồng thì rất đơn giản, dễ hiểu nhưng để chứng minh biểu hiện ấy là đúng thì tác giả đã phải sử dụng cách chứng minh rất phức tạp và đôi khi còn không chắc chắn.
Trống Đồng cổ nhất chỉ có ở VN. Các nơi khác có niên đại muộn hơn.
Nam Trung Quốc và các vùng khác ngoài Indonesia và Malaysia có liên quan tới các tộc Việt cổ, Lạc Việt và Âu Việt chỉ là 2 trong số đó.
1/ Đúng là trống đồng được tìm thấy ở khắp đông nam á và nam trung quốc, tuy nhiên nơi đầu tiên tạo ra trống đồng (cái nôi) thì chỉ có 1, cùng lắm là 2. Vì rất hiếm gặp trường hợp các dân tộc khác nhau, cùng độc lập sáng tạo nên những sản phẩm văn hóa như trống đống, trừ khi có sự tiếp thu, học hỏi lẫn nhau, cũng chính từ học hỏi này mà các dân tộc khác nhau cùng tạo nên trống đồng. Khảo cổ học mới đây tìm thấy rất nhiều mảnh khuân đúc trống đồng ở bắc ninh, do đó mà ngày càng có bằng chứng cho thấy việt nam là cái nôi của nghề đúc trống đồng. Đối với trống Ngọc Lũ, do tìm thấy ở Hà Nam, nên nó thuộc về tộc việt, có thể nó được đưa từ nơi khác đến, song chưa có bằng chứng nào chứng tỏ điều ấy, nên cho đến khi chưa tìm ra bằng chứng thì chúng ta vẫn phải chấp nhận nó thuộc về tộc việt.
2/ Bài đồng dao được tạo ra từ sau khi lịch của người trung quốc du nhập vào việt nam, song điều đó không quá quan trọng, điều quan trọng là từ bài đồng dao chúng ta phát hiện ra chu kỳ 10 ngày, ngoài bài đồng dao, còn nhiều bằng chứng cho thấy sự tồn tại của chu kỳ 10 ngày như 10 hình trên vành 6 của trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và tuần trong lịch của người Mường.
3/ Đúng là cuốn lịch không nên quá phức tạp, nó phải đơn giản, nhưng sự phức tạp ở đây là sự phức tạp của lập luận (phương pháp nghiên cứu) của tác giả chứ không phải là biểu hiện của cuốn lịch trên trống đồng. Nếu tác giả viết rằng: 10 hình trên vành 6 là thể hiện của 10 ngày; 36 con chim là thể hiện của chu kỳ 36 mồng (thời gian của 1 năm); 14 ngôi sao là thể hiện của 14 ‘giờ’ trong 1 ngày; 4 nhóm hươu và chim thể hiện 4 mùa, 5 con chim trên vành 6 là thể hiện số ngày dư, 1 cặp chim trên vành 10 là thể hiện chu kỳ 2 năm có 1 mồng nhuận và tổng số người hóa trang với 1 nhóm chim hươu ở vành 8 là chu kỳ số ngày không có trăng. Nếu viết như thế sẽ rất đơn giản, dễ hiểu, nhưng nếu ai đó nói, hình ở vành 6 không phải là 10 mà là 12 và nó tượng trưng cho số tháng trong năm thì sao? Vậy để biết là 10 hay 12 thì phải lập luận và mà lập luận của tác giả thì phức tạp rồi, nhưng đó là phức tạp của phương pháp nghiên cứu của tác giả chứ không phải là của biểu hiện cuốn lịch trên trống đồng, hay nói cách khác, biểu hiện cuốn lịch trên trống đồng thì rất đơn giản, dễ hiểu nhưng để chứng minh biểu hiện ấy là đúng thì tác giả đã phải sử dụng cách chứng minh rất phức tạp và đôi khi còn không chắc chắn.
Pingback: Giả tưởng về nguồn gốc của Can Chi | Nghiên cứu lịch sử
Cái quan niệm phổ biến của những người nghiên cứu về thời cổ (2-3000 TCN) là người Việt, hay nói theo người Việt là Tổ tiên ta vẫn còn mông muội lắm, nên cứ đi tìm những thứ thô sơ. Sao không nghĩ lịch TH hiện nay là lịch của người Việt.

WARC-Type: response

Content-Type: application/http; msgtype=response

WARC-Truncated: length

WARC-Identified-Payload-Type: text/html

Server: nginx

Connection: close

Content-Type: text/html; charset=UTF-8


markdown:
*GS. Eugen Weber* **Lê Quỳnh Ba** *biên tập*
Sau sự sụp đổ của Rome, Đế chế Byzantine đóng đô tại Constantinople trở thành kho lưu trữ văn hóa từ Ai Cập, Hy Lạp và La Mã, do đó bảo tồn và làm phong phú thế giới cổ đại trên khắp Địa Trung Hải.
«Thành Rome thứ 2 », Thành phố vĩ đại nơi châu Âu và Á gặp nhau, nơi văn hóa Hy Lạp – La Mã được gìn giữ để rồi được chuyển giao lại cho phương Tây, khi thành Rome rơi vào tay man di.
**1 . Cách thức những Đế chế Byzantine và Hồi giáo lưu giữ và truyền bá văn hóa.** *Đế chế Byzantine (330 – 1453):* Sức mạnh của Đế chế La Mã kéo dài 5 TK, tuổi đời của Đế chế Babylon, Assyria còn ngắn ngủi hơn thế. Đế chế Ba tư kéo dài 300 năm, trước khi bị Alexandri đánh đổ. Đế quốc Anh kéo dài 200 năm. Nhưng Đế chế Byzantine tồn tại được lâu hơn cả, chỉ sau vương triều Ai Cập. Byzantine, 1 tp cổ Hy Lạp ở Bosphorus về sau thành Constantinople, kinh đô của Đế chế Đông La Mã, và là vương triều văn minh duy nhất toàn châu Âu.
Nếu Đế chế La Mã do Augustus lập nên, thì đế chế Byzantine, đế chế La Mã thứ 2 do Đại Đế Constantine khởi tạo. Ông dời đô đến Byzantine. Ông cũng là người biến Đế chế thành 1 Đế chế Cơ đốc giáo và tự mình trở thành « người được xức dầu thánh ». Đế chế Byzantine hấp thụ và dung dưỡng rất nhiều nghệ thuật, văn học cổ điển và pháp luật La Mã mà giờ đây trở thành khuôn mẫu cho tất cả các quốc gia. Đối với Đông Âu, vai trò của Đế chế này còn quan trọng hơn nữa, bởi vì chính những Giáo hội Byzantine và ân đức của Đế chế này đã khai hóa và truyền đạo cho người Slav từ Baltic đến Balkan và còn xa hơn thế (Gruzia,… mà bây giờ là 1 phần của Liên bang Soviet).
*Lãnh thổ Đế chế Byzantine:* Constantinople được lập nên 330 và đứng vững đến 1453, khi bị người Thổ Nhĩ Kỳ tấn công, lật đỗ vương triều cũ, lập ra vương triều mới. Đổi thủ đô cũ thành Istanbul. Trong suốt 1000 năm lịch sử, Byzantine đã chiếm được cũng như để mất nhiều vùng đất. Như TK 6, lấy bán đảo Balkans từ tay người Gotic. Cũng lật được Đế chế người Vandals ở Bắc Phi. Đến TK7, phần lớn đất đai Trung Đông và của Đế chế Vandals đã lọt vào tay Byzantine. Trong khoảng thời gian đó, hầu như các đế chế quanh Địa Trung Hải, biến mất trên bản đồ. Chỉ còn duy nhất Đế chế Byzantine tồn tại đến tận TK 15. Bán đảo Balkans bị rơi vào tay kẻ khác, nhưng sau đó được lấy lại vào TK 9.
Vấn đề của Constantinople, đế chế bắt nguồn từ La Mã, tham vọng của Byzantine cũng từng là tham vọng của Đế chế La Mã, nhưng nó ở vị trí khó thực hiện hơn nhiều, nếu tính vấn đề thời gian và không gian, đã từng là gánh nặng quá sức kể cả La Mã. Một chiếc tàu cần trung bình 1 – 2 tuần vượt Địa Trung Hải từ Bắc đến Nam, 15 ngày đi từ Constantinople đến Alexandria. Nhưng để đi từ Đông sang Tây, như từ Crete đến Carthage hoặc Cadiz cần mất 2 – 3 tháng. Vì vậy, đã có những trở ngại đáng kể cho việc thực hiện các tham vọng đế quốc Byzantine.
Byzantine TK 6, khi hoàng đế Justinian đoạt được Ý từ tay Goths và thâu tóm vùng Bắc Phi từ Vandals, thì cũng vắt kiệt nguồn lực của Byzantine, đồng thời hủy hoại kinh tế Ý và giết đa phần dân Ý. Không phải ngẫu nhiên,
*thời cực thịnh của Byzantine từ TK 8 – 12,* lúc lãnh thổ nhỏ bé hơn và dễ phòng thủ hơn. Nó đứng vững sau nhiều cuộc tấn công của man di, nhưng 1 điều quan trọng không kém, khi mất những vùng ngoài rìa vào tay người Arab và Slav, lãnh thổ nó trở nên kín kẽ hơn. Và dù chuyện gì xảy ra bên ngoài lãnh thổ, thì Constantinople vẫn giữ vị trí như Paris hay New York ngày nay, kinh đô của sự sang trọng, kiểu cách và văn hóa đồng thời miền đất của xấu xa tội lỗi của những cám dỗ vật chất, tất cả đó là thành tựu lớn lao, bất kể chúng ta nhìn nhận chúng như thế nào. *Vị trí Thành Constantinople,* được dựng lên tại bán đảo Bosphorus, nơi châu Âu gặp châu Á. Nó sừng sững như 1 tượng đài, vững chân trên cả hai châu lục. Nó tọa lạc trên con đường dẫn đến Caucasus và vùng thảo nguyên tỏa ra Địa Trung Hải và cả con đường dẫn từ thung lũng sông Danuble đến thung lũng Euphrates. Thành Constantinople dựa lưng vào bán đảo Balkans, còn Tiểu Á chỉ ở bên kia khe nứơc và bên cạnh đó là Syria và Mesopotamia. *Vai trò truyền tải văn minh cổ từ Đông sang Tây:* Với địa thế có 1 không 2 đó, Constantinople thật xứng đáng là kinh đô đế quốc, kết nối 2 châu lục, 2 nền văn hóa Hy – La và giáo lý Cơ Đốc giáo, cũng như các nền văn hóa phương Đông. Lịch sử của Đế chế thật sự là con đường dẫn ta đến Ai Cập, đất nước đã từng bị Byzantine đô hộ và Ba Tư đã từng giao chiến và bị Byzantine đánh bại , Và thậm chí cả Alexandre Đại Đế, tác giả của xưng hiệu mà bao đời nay vua chúa Byzantine đã sao mượn, danh hiệu « Hoàng đế». Trong nhiều thế kỷ Constantinople là « cái túi » thu gom vốn văn hóa Hy – La cũng như nhiều phong tục đã được bồi đắp trong những thế kỷ trước đó tại Ai Cập, Babylon, Athen, Rome và Jerusalem. Nền văn minh loài người sẽ không được như ngày nay nếu TP Constantinople không tồn tại để truyền tải những truyền thống, truyền tải tiếng La tinh của Rome; tiếng Hy Lạp của Athens; những kỹ nghệ, mỹ thuật, tư tưởng, ký ức; tới những tộc man di miền Tây và dần dần khai hóa họ từ đời này sang đời khác. **2. Sức mạnh và yếu điểm của những Hoàng đế Byzantine.**
Sự tồn tại của thành phố này đóng vai trò mấu chốt bởi vì nó góp phần làm nên quá khứ loài người. Có lẽ yếu tố nền tảng giúp TP này trường tồn là
*quan niệm Hoàng đế do Thượng đế chỉ định, *được Thượng đế và những sứ giả xức dầu Thánh bảo hộ. Mặt khác đức tin tôn giáo này cũng chính là lý do dẫn tới chủ nghĩa truyền thống bảo thủ, kiểu gìn giữ đến mức cực đoan của Byzantine. Nếu đất nước của bạn được xây dựng bởi ý chí của Chúa thì việc gì nó phải đổi mới ? Một Hoàng đế Byzantine có thể bị lật đổ, đã xảy ra vài trường hợp, bị ám sát, do mâu thuẩn hoàng tộc hoặc do dân chúng lật đổ. Nhưng thay đổi Hoàng đế không có nghĩa là thay đổi sách lược; hoặc chỉ là thay đổi những chi tiết nhỏ, bởi vì muốn thay đổi sách lược, phải có gì đó dời sao đổi vận. Và cứ như thế, với sự đỡ đầu của Chúa Trời, Hoàng đế và Đế quốc Byzantine trở thành những chiến binh gìn giữ vận mệnh quốc gia. *Toàn bộ quyền lực tập trung vào tay người đại diện cho Thượng đế,* tự thân việc đó đã là nguồn sức mạnh rất lớn. *Ở Phương Tây, con người sống dưới nhiều luật lệ khác nhau, luật bộ lạc, luật địa phương, luật lãnh địa, hoặc luật Nhà nước Trung ương.* Luật này mất 1 thời gian dài mới được công nhận ở các vùng nông thôn và tỉnh lỵ thì phải mất hàng trăm năm mãi tới tận nay, luật mới được công nhận hoàn toàn. Như những lãnh chúa quyền lực Ý TK 6, chính họ tạo ra luật của mình. Nhưng ở phương Đông thì khác, chỉ có 1 luật duy nhất, của Hoàng đế. Thậm chí cả chính sách của Giáo hội cũng phải được Hoàng đế chuẩn thuận. Đây gọi là « Caesaropanism », chủ thuyết lưỡng quyền nguyên thủ. Hệ thống chính trị trong đó người đứng đầu Nhà nước cũng là người đứng đầu Nhà Thờ. Và Giáo trưởng, vị giám mục đứng đầu thành Constantinople, chỉ là cái bóng bên ngoài bên ngoài cung điện Hoàng gia. *Quân chủ chuyên chế:* Khi Constantine ĐĐ băng hà 337, Thái tử kế vị ở rất xa Constantinople, thế là xác ướp của hoàng đế vẫn tiếp tục trị vì Đế chế qua suốt mùa hè, mùa thu, mùa Đông, những viên thư lại đọc thư cho nó nghe, các quan lại tâu trình việc nước và quần thần vẫn thiết triều dưới chân. Cần phải hiểu rằng, hủ tục rùng rợn kiểu xác ướp điều hành đại nghiệp như thế này được hình thành trước đó rất lâu. Nó đơn giản là sự chinh phục tuyệt đối của tư tưởng Hy Lạp đối với ngôi vị chót vót của Hoàng đế. Tư tưởng này đã nảy nở ở Byzantine từ thời Alexandre ĐĐ, không phải lúc nào nó cũng được thế giới La Mã công nhận, nhưng được riêng hoàng đế Diocletian công nhận vào cuối TK 3. Nó vay mượn được quyền lực và sự vững chắc của ngôi vua Byzantine, thứ mà quân vương Phương Tây không bao giờ có được. *Quyền lực Hoàng đế Chính Thống giáo:* Giờ đây không còn lo vận động dân chúng bầu cử nữa, cũng không lo ngụy tạo 1 dòng dõi đế vương hay lo lập công trạng vang dội, bởi vì ngai vàng được trụ trên nền tảng còn vững bền hơn bất kỳ sự đảm bảo thế tục nào. Ngài là người được Thượng Đế xức dầu được chọn từ khi mới sinh để thực hiện sứ mạng thượng đế sắp đặt, bởi vì người Byzantine tin rằng đó là người Thượng đế chọn, người theo Chính thống giáo. *Xuất thân bình dân 1 số vị Hoàng đế :* Leo I, TK 5, từng là 1 ông hàng thịt. Justin I, TK 6, từng là 1 gã nuôi lợn ở nông thôn. Lần đầu tiên lên kinh đô, ông vẫn vận quần ống thấp ống cao và mang tay nãi sau lưng. Rồi 1 ngày, Justinian, cháu trai ông bỏ quê lên thành phố theo ông và cuối cùng thành quốc vương năm 527. Phocas người trị vì đế chế trong TK 7 chỉ là Đội trưởng Bách nhân đội. Leo III, TK 8, chỉ là 1 tay thợ phụ. Basil I, TK 9, chỉ là nông dân hay người chăn cừu ở Macedonia. Hay Michael IV, TK 11, từng là 1 đầy tớ ở Paphlagonia bên bờ Biển Đen.
Nhưng khi đã trở thành Hoàng đế, thì không 1 luật pháp nào cho phép phế truất họ, trừ khi có cuộc nổi dậy thành công. Được Thượng đế chấp nhận là được. Với đức tin Chúa có thể bỏ ủng hộ người này sang ủng hộ cho người khác, nên sự nổi dậy được công nhận. Nhà sử học Đức Momsen: Chính quyền La Mã là chính quyền chuyên chế được làm dịu đi bằng cách công nhận nổi dậy là hợp pháp”.
*Hoàng đế cố gắng ngụy tạo quyền lực:* Trong số 88 Hoàng đế trị vì qua 11 TK, hơn 1/3 là những kẻ cướp ngôi, rất nhiều người thiệt mạng trong những cuộc rối ren bị đầu độc, đâm lén, bóp cổ, chặt đầu, bỏ đói, tra tấn, móc mắt. Bởi vậy, 1 điều cực kỳ quan trọng là các vị Hoàng đế cố công tô đậm tư cách thiêng liêng của mình, sự khác biệt của mình, sự bất khả xâm phạm của mình. *Trên thực tế 1 vị vua càng yếu đuối bao nhiêu thì càng phải cố gắng ngụy tạo vẻ vững vàng bấy nhiêu.*
Constantius II và Hoàng hậu Theodora, TK 4, giai đoạn lụn bại nhất, và trong suốt TK 3,4,5, đây là thời điểm mà ngai vàng Hoàng đế bị lung lay hơn bao giờ hết. Những buổi thiết triều trở nên xơ cứng và Hoàng đế ngày càng xa rời dân chúng, 1 vở kịch cực kỳ hoành tráng được sáng tác nhằm củng cố quyền lực, để lấp liếm những quyết định sai lầm của người không bao giờ sai lầm. Bức khảm, thấy vua và hoàng hậu sáng choang và cứng đơ giữa đám quan lại, dáng điệu của họ làm ta nhớ tới khái niệm “chuyển động bất động” quyền lực tối cao trong vũ trụ theo tư tưởng của Aristotle.
Mặc dù 1 ông vua rất cần gây ấn tượng với dân chúng về tư cách thần thánh của mình, nhằm bảo đảm ông không bị rơi vào 1 kết cục bi thảm, nhưng 1 điều cũng quan trọng không kém là
*thể hiện thần thế với đám dân man rợ – đồng minh hoặc kẻ địch,* điều này dễ dàng hơn, bởi vì suy nghĩ của họ đơn giản hơn nhiều. Vậy các bạn tưởng tượng lần đầu tiên thủ lĩnh các man tộc tiến xuống Constantinople từ thảo nguyên, từ sa mạc hay thậm chí từ 1 xứ sở châu Âu mông muội nào đó. Ông ta thấy mình đứng giữa những con đường chằng chịt như tơ nhện và người đông như mắc cửi. Ông ta bị 1 toán binh lính quốc gia mang theo, theo dõi sat sao suốt ngày đêm. Họ đưa ông đi tham quan khắp nơi và cuối cùng đưa vào cung điện để dự buổi chầu cùng Hoàng đế.
Để tới được điện thiết triều, ông phải đi qua kiểu cung điện của Wizard xứ Oz. Ông được dẫn qua mê cung những hành lang đá cẩm thạch và những phòng khách chứa đầy các bức khảm và y phục bằng vàng. Ông được dẫn qua những hàng dài thị vệ mặc đồng phục trắng, qua những đám đông khổng lồ những quý tộc, giám mục và nguyên lão,… lúc nào cũng có nền nhạc Nhà Thờ và tiếng Thánh ca, có các hoạn quan đứng 2 bên ông dùng cả cánh tay giữ chặt ông ta. Cuối cùng ông đưa tới căn phòng bát giác, nơi có hình hài cứng đơ, câm lặng và bất động, được đặt trên 1 ngai vàng rực rỡ, và được phủ mặt bởi 1 tấm lụa tía. Màu tía là màu của hoàng gia, dân thường bị cấm mang màu này. Đồ đạc trong căn phòng rất lạ. Có tượng những con sư tử, những con quái vật đầu sư tử mình chim, những con chim đậu trên cành cây, tất cả đều bằng vàng ròng như 1 cửa tiệm đồ chơi bằng máy về động vật hoang dã. Và tất cả chúng được điều khiển chuyển động khi thủ lĩnh bước vào. Các con vật bắt đầu há mồm. Con chim thì hót. Con quái vật thì rít lên. Con sư tử thì gầm và quật đuôi. Lúc đó, vị thủ lĩnh bị ấn cho phủ phục xuống và khi ông ta ngẩng lên ông không thấy Hoàng đế và ngai vàng đâu nữa.
Cuối cùng ông thấy ngai vàng đã dâng cao hơn. Hoàng đế vẫn ngồi trên đó, ngay đơ và được vẽ mặt, nhưng bây giờ ngài đã mặc y phục khác, quá xa để nói chuyện. Vị thủ lĩnh không chỉ bất ngờ, mà còn mê mẩn, choáng ngợp bởi sự lộng lẫy đó. Thế là ông đồng ý chiến đấu vì Chúa Jesu La Mã và vì Đế Chế. Và ông sẽ luôn thỏa mãn với quà tặng, tiền bạc, và vinh quang. Rất có thể ông được kết hôn với 1 công chúa Byzantin. Có thể ông nhận quà từ 1 giám mục, người sẽ trở thành Tổng Giám mục của Constantinople.
*Cái chính sách này đỡ tốn kém hơn chiến tranh, bởi vì nếu thành công, kẻ thù sẽ thành tay sai cho Đế chế. Kể cả khi không thành công nó sẽ kéo dài thời gian.* *Kinh tế TK 3 – 4:* Nhưng dù cách nào thì vẫn cần rất nhiều tiền. Nên nhớ rằng trong TK thứ 3, bộ máy hành chính của Đế chế gần như sụp đỗ. Lạm phát làm giá cả tăng vọt, nền kinh tế đất nứơc đứng trước nguy cơ lùi về thời kinh tế đổi chác. Nhưng sang đến TK 4, nhờ có cải cách, giá trị đồng tiền lại được cân bằng, và hệ thống sưu thuế được tái lập, để nuôi bộ máy quan lại khổng lồ. Cuối cùng kinh tế miền Đông được cứu vãn, còn miền Tây rơi vào thời nguyên thủy, dưới bàn tay thống trị của dân man và ngày càng trở nên mông muội. Vì nó không đủ tiền để bảo vệ chính mình. Trong khi đó miền Đông Đế chế được bảo vệ nhờ có quản lý chặt chẽ, và kinh tế ổn định là vốn liếng cho các nước cờ ngoại giao và để trả lương cho binh lính bằng vàng. **3 . Sức mạnh và yếu điểm của quân đội Đế chế Byzantine** *Tiền thu thuế* giúp miền Đông trang trãi các chi phí, huấn luyện tốt lục quân, hải quân để bảo vệ lãnh thổ. Đối với Byzantin, chiến tranh là 1 nước cờ liều mạng. Bởi vậy Byzantin xây dựng chiến lược và triển khai huấn luyện quân sự sao cho có vẻ không đáng bận tâm trong mắt dân man và về sau là các lãnh chúa miền Tây. Họ ráo riết luyện binh sĩ. Họ nghiên cứu chiến thuật. *Họ còn phát triển cả vũ khí bí mật như kiểu pháo Hy Lạp,* một loại hợp chất gốc xăng giống như bom napal có thể bắn từ chiến thuyền hoặc lỗ châu mai. Nó tỏ ra cực kỳ nguy hiểm đối với các hạm đội của Arab và Slav. Và với số quân không nhiều, người Byzantin đã lập được kỳ tích. Belisarius, tướng của Justinian, người đã thu hồi được Bắc Phi từ tay người Vandals chỉ với 15.000 quân và Ý chỉ với 8.000 quân. Cho đến TK 8, tổng cộng quân đội Byzantin lên tới 140.000 người.
Nhưng có 1 thiết chế còn quan trọng đối với sự sống còn và thống nhất của Đế chế Byzantin nhiều hơn so với quân đội đó là
*Nhà Thờ Chính Thống giáo Hy Lạp* (vì Byzantin vốn là 1 thành bang Hy Lạp) và bản thân Constantinople cũng kế thừa nhiều truyền thống Hy Lạp. Nhìn chung các vấn đề lớn về Nhà Thờ trở thành đại sự quốc gia và vị thế của nó trong xã hội trở thành mối quan tâm hàng đầu của triều đình. Đó điều, mà những giáo hội ở Rome không bao giờ có được. **4. Byzantine sụp đỗ**
1000 năm sau sự sụp đổ của La Mã, cuối cùng Constantinople rơi vào tay người Hồi giáo.
Đế chế Byzantin đã tồn tại qua các cuộc xung đột nội bộ, cũng như những mối đe dọa từ bên ngoài. Nó trở thành trung tâm giao thương của Thế giới và là tâm điểm của Đạo Cơ Đốc. Nhưng nếu tôn giáo đóng vai trò cố kết cả Đế Quốc thì nó cũng góp phần tàn phá Đế chế này.
**Sự khác nhau chính giữa Hồi giáo, Kito giáo Chính thống, Công giáo La Mã** *Nhà thờ Chính Thống giáo Hy Lạp* đóng vai trò sinh tử đối với sự thống nhất, và cả sự sinh tồn của Đế chế. Ở Hoa Kỳ, phân chia rạch ròi theo Hiến pháp giữa Nhà Thờ và Nhà nước đôi khi khó có thể hiểu được sức mạnh về mặt chính trị mà những tổ chức tôn giáo có được. Nhưng ở Đế chế Byzantin, Nhà Thờ với Nhà nước là 1 và nó cũng nảy nở khi Đế chế phồn vinh. Điều đó làm nó khác biệt so với Nhà Thờ La tinh là Giáo hội chưa bao giờ tách biệt với Nhà nước La Mã. Dĩ nhiên, ban đầu nó cũng bị khủng bố, ngược đãi, nhưng khi nó trở thành Quốc giáo, nó vẫn cố duy trì sự tự trị. *Truyền giáo sang Nga:* Tuy nhiên, khi Giáo hội La Mã Phương Đông phái các đoàn truyền giáo như vậy thì họ cũng đồng thời đóng vai trò những đặc sứ của Nhà nước Byzantin và những thủ lĩnh ngoại giáo được cải đạo cũng trở thành các đồng minh chính trị của Đế chế hay ít nhất, họ cũng được hy vọng sau này sẽ trở thành như thế. Ví dụ điển hình nhất của chính sách ngoại giao kinh tế này, vào TK 9, khi 2 nhà truyền giáo Cyrin và Methodius, sau này được phong Thánh đã sáng tạo ra chữ viết và nghi thức tế lễ được tiếp nhận bởi người Bulgari và Slav vùng Balkan. Đến TK 10, người Slav ở Nga cũng sử dụng, nên chữ viết người Nga gọi là “Kyrillic” hay “Syrillic”, tức chữ của Cyril.
Tuy nhiên, mặt trái của vấn đề chính là
*sự bất đồng quan điểm tôn giáo trong lòng Đế chế Byzantin* dễ biến thành sự chia rẽ về chính trị, và ngược lại. Sự ổn định về chính trị, sự thống nhất cả Đế chế bị ảnh hưởng bởi sự xung đột về ý thức hệ. Người ta đôi khi còn cảm giác rằng, sự xung khắc về ý thức hệ là môn thể thao “khoái khẩu” của người Byzantin hơn cả môn đua xe ngựa chiến. Nhưng những cuộc xung đột này đã gây những hậu quả tàn khốc lâu dài. *2 quan điểm trái nhau Chúa Jesu có 2 hay 1 bản thể:* Như mối bất hòa kéo dài giữa quan điểm chính thống cho rằng Chúa Jesu có 2 bản thể vừa là người vừa là thần thánh và quan điểm đối nghịch cho Chúa không phải là người thường, chỉ có 1 bản thể, hoàn toàn là Thần Thánh. MONOPHYSITES, Nhất tính thuyết, chiếm số đông ở Ai cập, Syria, nơi mà sự dị biệt trong quan điểm về Chúa Jesu rất hữu hiệu trong việc khẳng định sự khác biệt về mặt chính trị đối với chính quyền trung ương ở Constantinople. Mối bất hòa kéo dài nhiều thế kỷ, đặc biệt gay gắt vào TK 7, vào lúc sự thống nhất đặc biệt cần thiết, *khi 1 thế lực mới và hùng mạnh bất ngờ xuất hiện trên vũ đài Thế giới. Trên bán đảo Arab, 1 nhà tiên tri xuất hiện. Mohamed,* chỉ trong vòng vài năm ông đã thống nhất các bộ lạc hiếu chiến, hung hãn thành 1 khối liên minh toàn tâm toàn ý thực hiện sứ mệnh truyền giảng 1 thông điệp tôn giáo mới. Thông điệp Hồi giáo. *Đạo Hồi lớn mạnh:* Khải huyền của Mohamed, là duy nhất chỉ có 1 Thượng Đế, đó là Thánh Allah. Và Mohamed là nhà Tiên tri của Thánh Allah. Cũng có nhiều nhà Tiên tri khác như Mose, Jesu, nhưng Mohamed tuyên bố ông là người cuối cùng và duy nhất, biểu lộ toàn bộ sự thật về Thượng Đế. Nghi thức tế lễ đơn giản, khá giống với Người Do Thái cũng đòi hỏi sự sạch sẽ, tinh khiết; tầm quan trọng của những đức hạnh như lòng dũng cảm, tính nhân hậu, sự hiếu khách; và điều hứa hẹn quan trọng nhất là những kẻ tử vì đạo sẽ được lên Thiên đường, theo kinh Koran. Hấp dẫn, vui tươi hơn Thiên Chúa Giáo và Do Thái giáo.
Kết hợp với sức mạnh quân sự, lời rao giảng của Hồi giáo đã chứng minh sự hiệu nghiệm. Trong vòng 10 năm, trước khi mất vào 632, Mohamed đã thống nhất toàn bộ các bộ lạc và đô thị Arab. Đến 644, 12 năm sau khi ông mất, Ai Cập, Libi đã theo đạo Hồi, cũng như Syri, Iraq, Ba Tư. Đến cuối TK 7, quân đội Arab đã lật đổ những gì còn lại của Đế chế Ba Tư. Họ đã vây hãm Constantinople và chỉ trong vòng 15 năm họ trãi dài từ Ấn Độ đến Tây Ban Nha.
*Một phần bí mật trong thành công của họ, chính vì họ hoàn toàn không phải là giống dân man di như người ta thường nghĩ.* Arab từ bao đời nay là tuyến giao lộ thông thương mua bán gia vị, hương dầu và nô lệ và bản thân Mohamed là 1 thương nhân ở Mecca, khi đó đã là 1 đại đô thị buôn bán sầm uất to lớn. Ông đã tìm sự hậu thuẩn ban đầu ở Medina, cũng là 1 đô thị buôn bán. Mohamed cũng có hiểu biết nhiều về niềm tin Thiên Chúa Giáo và Do Thái giáo. Điều đó cho thấy dân Arab không phải là quá cách biệt với thế giới như người ta từng nghĩ. *Nguyên nhân khác vì họ là dân Semites, nói tiếng Semites gần gũi tiếng Aramaic, là tiếng dân chúng từ Iraq tới Palestine sử dụng.*
Có lẽ nhân tố quan trọng nhất chính là thái độ khoan dung về tôn giáo của họ. Một buổi lễ “Vượt qua” tổ chức tại Tây Ban Nha dưới sự thống trị của Hồi giáo.
*Hồi giáo không tìm cách tiêu diệt những người theo Do Thái giáo, Thiên Chúa giáo hay bất cứ tôn giáo nào khác. Họ chỉ khẳng định 1 huyền khải cao hơn, theo đó những người theo Hồi giáo, những người được Thượng Đế lựa chọn được hưởng những đặc quyền trên trần thế và được đặc cách lên Thiên đường.* Những người không phải Hồi giáo chỉ là công dân hạng 2. Người Hồi giáo khoan dung nhưng hơi miệt thị. *Người Hồi giáo không phải nộp thuế,* những người không theo Đạo Hồi phải nộp thuế. Đây là 1 lý lẽ khá quan trọng để người ta cải đạo. Nhưng người dị giáo vẫn nộp thuế ít hơn trước khi bị chinh phục. Ngoài ra, người có mối bất hòa với chính quyền Constantinople và Nhà thờ Chính thống, họ thấy phụng thờ theo luật lệ Hồi giáo tự do hơn dưới sự thống trị của Đế chế Byzantine. Giáo hội Ai Cập, những người theo Nhất tính thuyết ưa thích sự khoan dung của đạo Hồi hơn sự khủng bố của Cơ Đốc giáo. Đạo Hồi không chỉ khoan dung về thuế khóa và cách đối xử với người ngoại đạo, một khía cạnh đáng chú ý khác của người Arab *có sự dung hòa về văn hóa, có óc cầu tiến, ham học hỏi, sẵn sàng thích ứng với những truyền thống mà họ gặp được.* Từ những nền văn minh mà họ chinh phục được, họ tiếp quản mô hình chính quyền của Ba Tư và Byzantine, rồi hoàn thiện thêm bằng bộ máy quan liêu và chuyên chế, nhưng cũng bảo tồn các di sản văn hóa của Hy Lạp và Ba Tư như triết học, địa lý, thiên văn, toán học, hóa học và nhiều khi cải tiến thêm. *Ngôn ngữ Ả rập* cũng có vai trò tương tự tiếng Hy Lạp đối với thế giới cổ Hy Lạp, nó trở thành ngôn ngữ chung trong thế giới Hồi giáo, từ Đông Ấn đến Tây Ban Nha, tạo hệ thống mang tính quốc tế về chữ viết và khoa học. Nhờ đó các tác giả ở tận Tây Ban Nha có thể làm rung động người đọc Ba Tư, những triết gia Ấn Độ hiểu những điều viết ra tận Bắc Phi. Người Ả rập lưu truyền lại những công trình của Aristotle (tranh mô tả TK 13) và của Plato, trong khi cả 2 ông bị lãng quên ngay tại Phương Tây. *Người Arab chọn lọc y khoa Hy Lạp rồi hoàn thiện thêm ở Ba Tư, và lưu truyền lại.* Như chế tạo 1 liều thuốc ho. Nên Y khoa người Arab tiến bộ hoàn chỉnh hơn so với y khoa châu Âu. Khi trường Y khoa châu Âu đầu tiên lập ra tại Salerno, Ý, TK 10, được điều hành bởi những người Hồi giáo. Nền kiến trúc của họ tác động cả đến sáng tạo phương Tây, đặc biệt kiến trúc Tháp vòm Thánh đường Hồi giáo, được mô phỏng lại ở các tòa Tháp chuông Tây phương. Họ vay mượn của người Hidus những con số mà giờ đây ta gọi số Arab. Họ đã giới thiệu 1 phát minh của Trung Hoa: giấy. Toán đại số, rượu, khái niệm về thiên đỉnh, số 0, thấy rõ họ tác động đến khoa học chung. *Về mặt quân sự, Hồi giáo bị kìm hãm lại vào TK 8. *Năm 718, người Arab bị chặn đứng ở phía Đông sau 1 năm vây hãm Constantinople. Năm 733, bị người Franks đuổi khỏi xứ Gaul, nhưng ảnh hưởng của văn minh Hồi giáo đã tác động châu Âu nhiều TK sau. *Thêm 1 ví dụ về xung đột tôn giáo gây tác động lâu dài, xung đột lâu dài và gay gắt gây chia rẽ Thiên Chúa giáo giữa những người thờ biểu tượng (hình Thánh Abraham, David) và những người ngăn cản việc này. ICONOCLASTS, bài trừ tượng Thánh.* Giờ đây, những tượng Thánh mô tả Thiên Chúa, Đức mẹ Đồng Trinh và các vị Thánh đã trở nên vật thờ cúng bình thường, phổ biến, liên quan việc chữa bệnh, phù hộ, đủ loại cầu linh thiêng khác. *Một lần nữa, sự dị biệt sâu sắc về văn hóa phân chia Phương Đông và Phương Tây.* **Hậu quả chính trị phát sinh từ những sự khác nhau này.**
Chính các tỉnh ở Đông Bộ gần gũi truyền thống Hồi giáo và Do Thái giáo đã nảy sinh sự chống đối mạnh mẽ nhất đối với thờ cúng Tượng thần. Trong khi đó, phương Tây xem việc thờ cúng tượng Thánh của phương Đông là báng bổ thần thánh và dị giáo. Vấn đề này chia rẽ Đế chế suốt hơn 100 năm. Năm 726, Hoàng đế Byzantin Leo III ra lệnh hủy hoại toàn bộ Tượng Thần. Năm 843, khi các tượng thần phục hồi nguyên trạng, thì cũng là lúc nó
*chia rẽ những người theo đạo Cơ Đốc giữa La Mã và * *Constantinople, * *bởi vì Giáo trưởng Constantinople đại diện cho phái thờ cúng Tượng thần khác với Giáo hoàng La Mã. *Điều ấy có nghĩa sau TK 8, Đức Giáo Hoàng La Mã không còn tìm kiếm sự hậu thuẩn của Constantinople để chống lại các dân tộc bán khai. Thay vào đó, tìm sự hậu thuẩn của dân bán khai trong các cuộc đấu tranh tôn giáo chống Constantinople. Thật sự thì sự tan vỡ chính thức giữa người Cơ Đốc giáo xảy ra 1054, khi Đức Giáo Hoàng Leo 9 La Mã và Giáo trưởng Michael Cerularius ở Constantinople rút phép thông công lẫn nhau. Khi sự khác biệt về chính trị, từng nảy nở giữa Đông và Tây trong hàng mấy thế kỷ do sự dị biệt về tôn giáo và tiếp tục kéo dài tận ngày nay. *Tranh cãi giữa Công giáo La Mã và Byzantin:* Sự tan vỡ đã chính thức bởi khi người La Mã và Byzantin ngưng tranh cãi về Tượng Thánh họ lại cãi về việc liệu các tu sĩ có kết hôn và có râu quai nón kh? Và liệu bánh mì dùng trong lễ Ban Thánh thể có nên lên men bột nở hay kh? Và liệu những tín điều (tức là những câu tuyên ngôn chính thức) về những điều cốt yếu nhất của niềm tin, có cần có bắt nguồn từ Chúa Thánh thần? từ Cha và Con hay từ Cha cho đến Con. Tuy nhiên, đằng sau sự khác biệt về học thuyết chính là sự miệt thị từ bao đời của tiếng Latin đối với Hy Lạp và sự khinh thường của nhà cầm quyền ở Constantinople đối với Đế chế La Mã kiêu căng tự phụ ở phía Tây, mà giờ đây dân bán khai đang kiểm soát. Và sau cùng, đằng sau mọi việc, còn có nguyên nhân khá đơn giản rằng Đế chế không còn thống nhất 1 khối, mọi vùng đất đai đã thành những miền hoàn toàn riêng biệt. Vùng thì dùng tiếng Latin, vùng thì Hy Lạp. *Thế là thế giới Địa Trung Hải, miền từng gắn bó khắng khít bằng nền văn hóa song ngữ, giờ đây phân thành 2 nữa cách biệt và không bao giờ thông hiểu nhau được.*
Điểm duy nhất mà 2 miền Đông Tây có được đến TK 8, 9 chính là thỏa thuận Constantinople là đô thành là thị trường buôn bán lớn nhất là nơi hội tụ của đạo Cơ Đốc và giao thương của thế giới. Constantinople bồi đắp những con lộ dài vài dặm ngay hàng thẳng lối với những con đường có mái vòm đầy ắp những cửa hiệu, khu nào cũng được cung cấp nước. Một trường đua xe ngựa rộng lớn hơn cả Đại hí trường La Mã với 4 con ngựa mạ vàng ngay chổ ngồi hoàng đế, mà sau này bị dân Venice cướp mất để trang trí cho mặt tiền của Hoàng cung La Mã. Trên hết là kỳ quan là Thánh đường Sophia. Đại Thánh đường được dựng lại bởi hoàng đế Justinian vào TK 6 sau khi Nhà thờ bị đốt cháy rụi trong 1 trận bạo loạn.
Hải cảng nhộn nhịp, các cưả hiệu đầy ắp người và hàng hóa từ khắp nơi trên thế giới. Như 1 du khách mô tả vào 1161: “sự náo nhiệt, rộn ràng khắp nơi ở Constantinople nhờ giao lưu tấp nập của thương nhân, bằng đường bộ hay đường biển từ khắp nơi trên thế giới từ Babylon, Lưỡng Hà, từ Medea và Ba Tư, từ Ai Cập và Palestin, từ Nga và Hungari và từ phương Tây”.
*Sự khác nhau giữa Đông và Tây:* Ta có thể hình dung Constantinople ngày đó qua những kiến trúc bây giờ được mô phỏng theo phong cách Byzantin. Mái vòm Nhà Thờ Moscow; Nhà thờ vùng Perigueux, Pháp; Venice, Nhà thờ Thánh Mark TK 11 là bản sao 1 Nhà thờ Byzantin TK6. Nhưng vào TK 9, 10 khi mà Constantinople còn là kỳ quan của thế giới Cơ đốc, phương Tây vẫn còn chậm tiến, lạc hậu. Nó chẳng có nhiều đặc sản để mang ra đổi với phương Đông, nhằm trao đổi vải lụa, gia vị. Chỉ có ít sắt, gỗ và những người nô lệ, Slav mà họ bắt được hay bị bắt cóc, và cuối cùng là hàng dệt len, để cải thiện cán cân mậu dịch. *Nhưng suốt thời gian dài, Byzantin coi khinh phương Tây như người mọi rợ; còn người Tây phương coi khinh Byzantin là giống dân ẻo lả, nhu nhược, láu cá, ranh ma và độc ác.* Họ ăn thức ăn kỳ lạ, quần áo lạ lùng. Họ hay tắm rửa, phụ nữ sơn vẽ đầy người. Đàn ông thì thuê người khác chiến đấu. Nhưng phương Tây ghen tỵ sự giàu có, và sự hấp dẫn thu hút họ, lao vào tìm kiếm sự hào nhoáng, quyến rủ huy hoàng tráng lệ của Constantinople. Thật nguy hiểm, bởi nếu mọi ngã đường đều dẫn đến đây, một La Mã mới thì ai cũng mưu đồ lăm le vào chổ đó, với những tính toán tốt đẹp, cả sai lầm.
Khi đó, Đế chế Byzantin bị bao vây 4 phía, người Thổ từ vùng Anatilia, người Norman ở Ý và Hy Lạp và nhất các cường quốc trên biển ở Ý như Genoa, Pisa và Venice. Cuối cùng 1202, Venice đã thuyết phục được 30.000 Thập tự quân, những kẻ không đủ tiền để trả lộ phí tới đất Ai Cập Hồi giáo, để dùng chúng chinh phạt hải cảng của người Cơ Đốc giáo nổi loạn là Zara. Lực lượng Thập tự quân cướp biển này, sau đó còn tiến đánh Constantinople và chẳng mấy khó khăn chiếm thành phố vào 1204. Và đây là Venice, kẻ hưởng lợi nhất khi Đế chế Byzantin, cùng với sự giàu có và nền thương mại đều bị rơi vào tay người Tây phương. Chính Venice tiếp tục chinh phạt phía Đông Địa Trung Hải. Và dấu vết mờ nhạt của Đế chế, biến mất vào 1453, khi người Thổ đảo chính, bằng cách tiến chiếm Constantinople.
Khi ấy, thật khổ sở biết mấy, khi dân Constantinople phải sống trong cảnh khốn khổ như lọ mật mà xung quanh thì đầy ong ruồi. Cuối thời Đế chế, cuộc sống của 1 người Đông La Mã trung lưu là bộn bề lo toan. Những tay thu thuế tàn nhẫn, lo sợ sự bạo ngược, chuyên quyền, độc đoán của vị Toàn quyền hoàng gia, họ sợ hãi những vùng đất thèm khát quyền lực, những cuộc xâm lăng của kẻ bán khai.
Chính nhờ thế giới Byzantin, nhờ truyền thống tương thân tương ái của Cơ Đốc giáo và công bằng xã hội mà họ đoàn tụ lại, họ nhận ra sự sợ hãi và mối đe dọa triền miên này và tìm cách giảm nhẹ nó bằng cách xây trạm xá cho người bệnh cho người hủi, tàn tật; xây nơi trú thân cho người hành hương, khách vãng lai và người già yếu; xây dựng những nhà bảo sanh, sản khoa cho phụ nữ; chốn nương thân cho cô nhi, người bần hàn. Những tổ chức từ thiện được chu cấp đầy đủ với nguyên tắc tỉ mỉ, tinh vi. Người Byzantin tuân theo những điều rao giảng của Nhà Thờ. Truyền cảm hứng để Thánh Antony trở thành ẩn sĩ: “nếu muốn là người hoàn thiện, hãy bán hết của cải, đem phân phát cho người nghèo, và hãy đi theo ta”. Nhiều người đi theo. Vì thời buổi bất ổn, tiền dễ đến mà dễ đi. Cuộc sống đầy hiểm nguy bất trắc, thiên hướng tôn giáo cũng như sự bùng phát vũ lực và bạo tàn là chuyện rất bình thường.
Thế giới hiện giờ dễ dàng cho phép chúng ta, tìm hiểu niềm đam mê, cảm xúc của thế giới Byzantin, những khó khăn mà họ phải đối mặt, những sự sợ hãi từng giày vò họ và kỳ công của lòng kiên nhẫn mà họ đã làm nên. Cái còn lại: vai trò lịch sử của Constantinople như là tiền đồn của châu Âu trong cuộc chống lại rợ châu Á, nhờ sự che chở của cửa ngõ phía Đông này, mà Tây Âu có thể thay đổi lại cuộc sống của mình.
*Nền văn minh của Tây Âu chính là sản phẩm trung gian của ý chí sinh tồn của Đế chế Byzantin.*
**Nguồn : 52 tập phim Văn Minh Phương Tây** **Hiệp Hội Bảo tàng Nghệ thuật Đô Thị.** **GS Eugen Weber, Giảng viên môn Lịch sử, U.C.L.A., Los Angeles**

Vary: Cookie

X-hacker: If you're reading this, you should visit automattic.com/jobs and apply to join the fun, mention this header.

X-ac: 3.dca _dca


markdown:
Bạn thích các tin tức trong chủ đề này? Hãy bình luận, gửi, chia sẻ với bạn bè nhé!
(NLĐO) - Công an TP HCM đã khởi tố bị can đối với tài xế lái xe Range Rover gây tai nạn trên cầu Sài Gòn, khiến người đi trong xe tử vong.
03.03.2016
(NLĐO) – Phiên tòa tại Bradford đã kết thúc sau 7 giờ xét xử với việc Adam Johnson, cầu thủ vừa bị Sunderland sa thải, đối mặt án tù 10 năm sau khi...
Chủ đề liên quan: mạng xã hội, dụ dỗ, nữ sinh, quan hệ tình dục, Range Rover, 10 năm tù, tuyển thủ Anh, Sunderland
08.11.2015
Từ phân khúc bình dân cỡ nhỏ như EcoSport đến những xe sang cỡ lớn như Range Rover, thị trường Việt có đầy đủ lựa chọn xe SUV cho khách hàng.
Chủ đề liên quan: xe SUV, thị trường ô tô, ô tô Việt, xe sang, Range Rover, thị trường xe SUV, xe hơi
23.04.2015
Ngành xe hơi Trung Quốc nổi tiếng với việc sao chép thiết kế mẫu xe từ các nhà sản xuất khác. Những chưa bao giờ xe “nhái” lại nhiều và được trưng bày...
Chủ đề liên quan: sao chép thiết kế, thiết kế mẫu, triển lãm Thượng Hải, mẫu xe mới, người Trung Quốc, xe nhái, Range Rover, Bentley, Mercedes, Bugatti
09.12.2014
Range Rover LWB Autobiography Black Edition - Phiên bản đắt nhất của mẫu SUV hạng sang Anh quốc chỉ có 25 chiếc màu trắng tại Mỹ, trong số đó có mặt...
Chủ đề liên quan: màn hình cảm ứng, thị trường Mỹ, lưới tản nhiệt, Range Rover, Range Rover LWB Autobiography Black Edition
08.04.2014
Theo thông tin từ Chi cục Hải quan cửa khẩu cảng Cái Mép (Cục Hải quan Bà Rịa- Vũng Tàu), hiện nay, tại cảng Cái Mép đang tồn đọng 19 chiếc xe ô tô...
Chủ đề liên quan: xe ô tô cao cấp tồn đọng, Range Rover, Lexus, Jaguar, xe ô tô cao cấp, tài sản di chuyển, Việt kiều hồi hương
28.12.2013
Năm 2013, kinh tế đầy khó khăn nhưng người tiêu dùng Việt Nam vẫn mạnh tay chi hàng tỉ USD để sắm xe hơi cao cấp, điện thoại di động đắt tiền
Chủ đề liên quan: Rolls-Royce, Lexus, Nguyễn Đức Thụy, Range Rover, Nguyễn Xuân Thủy, Nguyễn Minh Phong, điện thoại di động, mua sắm, bầu Thụy
TIN MỚI CẬP NHẬT
20 Tháng 02,2018
Chủ đề hot trên NLĐ
Sự kiện nổi bật
Phụ trách: TRẦN ĐOÀN TRUNG - Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM
Phó Tổng Biên tập: NGUYỄN VĂN TÍN, DƯƠNG QUANG, BÙI THANH LIÊM
Tổng Thư ký Tòa soạn: LÊ CƯỜNG
Giấy phép số 1872/GP- BTTTT cấp ngày 9 tháng 10 năm 2012 của Bộ Thông tin và Truyền thông
Địa chỉ: 127 Võ Văn Tần, Phường 6, Quận 3 - TPHCM, Điện thoại:
028-3930.6262 / 028-3930.5376, Fax: 028-3930.4707
Bản quyền thuộc về Báo Người Lao Động. Các website khác đã được chúng
tôi đồng ý cho khai thác thông tin, khi đăng lại phải ghi rõ nguồn:
Theo Báo Người Lao Động (www.nld.com.vn).
Hotline: 0942.86.11.33
Email: doanhnghiep@admicro.vn

Content-Type: text/html; charset=utf-8

Cache-Control: private

Vary: Accept-Encoding

Server: nld-rp

FilterID: ft


markdown:
25/06/2013 16:57
Phụ trách: TRẦN ĐOÀN TRUNG - Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TP.HCM
Phó Tổng Biên tập: NGUYỄN VĂN TÍN, DƯƠNG QUANG, BÙI THANH LIÊM
Tổng Thư ký Tòa soạn: LÊ CƯỜNG
Giấy phép số 1872/GP- BTTTT cấp ngày 9 tháng 10 năm 2012 của Bộ Thông tin và Truyền thông
Địa chỉ: 127 Võ Văn Tần, Phường 6, Quận 3 - TPHCM, Điện thoại:
028-3930.6262 / 028-3930.5376, Fax: 028-3930.4707
Bản quyền thuộc về Báo Người Lao Động. Các website khác đã được chúng
tôi đồng ý cho khai thác thông tin, khi đăng lại phải ghi rõ nguồn:
Theo Báo Người Lao Động (www.nld.com.vn).
Hotline: 0942.86.11.33
Email: doanhnghiep@admicro.vn


markdown:
Mẫu
[giường ngủ đẹp](https://noithatkinhbac.vn/san-pham/giuong-ngu-dep) GN-9914 là một trong những sản phẩm bán chạy nhất trên thị trường nội thất phòng ngủ hiện nay, nhận được nhiều sự phản hồi tốt
|
|BÁO GIÁ SẢN PHẨM THEO CHẤT LIỆU GỖ (chưa bao gồm tab)
|
|Kích thước (mm) |
|Sồi Nga |
|Sồi Mỹ |
|Xoan Đào |
|Óc Chó
|1800 x 2000||Liên hệ||Liên hệ||Liên hệ||Liên hệ|
|1600 x 2000||Liên hệ||Liên hệ||Liên hệ||Liên hệ|
|– Giá tab : Liên hệ (Vnd/chiếc)
|
– Kích thước, Kiểu dáng, Màu sắc của giường ngủ có thể thay đổi theo yêu cầu của khách hàng.
**Cam Kết Sản Phẩm**
- Thời gian bảo hành: 24 tháng (kể từ ngày bàn giao)
- Thời gian bàn giao sản phẩm: 15 -20 ngày (kể từ ngày đặt hàng)
- Vận chuyển: miễn phí trong nội thành Hà Nội
Mẫu giường ngủ đẹp GN-9914 vào lúc: Tháng Tám 5th, 2016 bởi

Server: cloudflare

X-XSS-Protection: 1; mode=block

X-Content-Type-Options: nosniff

Pragma: no-cache

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate, post-check=0, pre-check=0

Vary: Cookie,Accept-Encoding

Link: <http://noithatkinhbac.vn/wp-json/>; rel="https://api.w.org/", <http://noithatkinhbac.vn/?p=1686>; rel=shortlink


markdown:
Hãy
[Đăng nhập](javascript:;) [Sửa thông tin](javascript:;)hoặc [Đăng ký](javascript:;)
Bạn nào yêu cầu truyện tranh gì thì liên hệ
[ad.ntruyen@gmail.com](mailto:ad.ntruyen@gmail.com), Mình sẽ tìm giúp cho. Toàn bộ truyện của [Han Yu-rang](/tac-gia/Han-Yu-rang), [Hwang Mi Ri](/tac-gia/Hwang-Mi-Ri)
Thể loại truyện đang hot là:
,
[,](/danh-sach-truyen/Manhua)
### Manhua
[,](/danh-sach-truyen/Xuyen-Khong)
### Xuyên không
[,](/danh-sach-truyen/Romance)
### Lãng mạn
,
[Truyện Tranh Full Trọn Bộ](/truyen-tranh-full-tron-bo) [Truyện Sim](/tim-kiem?SearchBy=1&SearchText=Truy%E1%BB%87n+Sims)
Truyện hot nhất:
[Conan](/truyen/conan), [Đấu La Đại Lục](/truyen/Dau-La-Dai-Luc), [Bleach](/truyen/Su-Gia-Than-Chet), [Hiệp Khách Giang Hồ](/truyen/Hiep-Khach-Giang-Ho), [Lớp Trưởng Đại Nhân](/truyen/Lop-Truong-Dai-Nhan), [Tầm Trảo Tiền Thế Chi Lữ](/truyen/Tam-Trao-Tien-The-Chi-Lu), [Kỵ Sĩ Hoang Tưởng Dạ](/truyen/Ky-Si-Hoang-Tuong-Da), [Hoa Thiên Cốt](/truyen/Hoa-Thien-Cot)
Thông báo đã có:
|
|![]()
# Tiểu Thư Hơ Mông(Vừa cập nhật: 22/09/2014 10:21)
|
|Tác giả:
Nguồn: Haivl Tình trang: Đang Tiến Hành, Số lượt xem: 245.931
**Sơ lượt:**Tổng hợp truyện hài bựa HQ Tiểu thư Hơ Mông
Truyện này chứa nội dung không phù hợp với trẻ em.
Nếu bạn trên 18 tuổi và có thể tự chịu trách nhiệm khi xem nội dung bên dưới thì hãy
Nếu bạn trên 18 tuổi và có thể tự chịu trách nhiệm khi xem nội dung bên dưới thì hãy
[click vào đây](javascript:void(0))để xem tiếp
STT
Chương truyện
Lượt xem
Người đăng
Cập nhật
1
4.738
22/09/2014
2
4.727
22/09/2014
3
4.302
22/09/2014
4
4.117
22/09/2014
5
4.749
22/09/2014
6
4.420
22/09/2014
7
4.289
22/09/2014
8
4.280
22/09/2014
9
4.254
22/09/2014
10
4.165
22/09/2014
11
4.578
22/09/2014
12
4.557
22/09/2014
13
4.438
22/09/2014
14
4.426
22/09/2014
15
4.696
22/09/2014
16
4.786
22/09/2014
17
4.700
22/09/2014
18
694
22/09/2014
19
4.619
22/09/2014
20
4.555
22/09/2014
21
4.772
22/09/2014
22
4.607
22/09/2014
23
4.753
22/09/2014
24
4.706
22/09/2014
25
4.738
22/09/2014
26
4.816
22/09/2014
27
4.820
22/09/2014
28
5.038
22/09/2014
29
4.943
22/09/2014
30
5.034
22/09/2014
31
5.127
22/09/2014
32
5.351
22/09/2014
33
5.357
22/09/2014
34
5.527
22/09/2014
35
5.563
22/09/2014
36
5.753
22/09/2014
37
5.806
22/09/2014
38
6.020
22/09/2014
39
6.063
22/09/2014
40
6.035
22/09/2014
41
6.148
22/09/2014
42
6.552
22/09/2014
43
6.828
22/09/2014
44
7.107
22/09/2014
45
7.999
22/09/2014
46
9.345
22/09/2014
47
11.033
22/09/2014
Bình luận
|1|![ Tiểu Thư Hơ Mông](https://3.bp.blogspot.com/-9T1R3l99854/VcbQwwJCdWI/AAAAAAAFqjY/6bEtZaWZdRA/Tieu-Thu-Ho-Mong.jpg)
Thể loại


markdown:
# Vùng Đất Bị Nguyền Rủa
**Viy (2014)**
- Phim Thuyết Minh ? :
- Phụ Đề VietSub
- Thể loại:
-
[Phim khoa học viễn tưởng](https://phimtm.com/phim-khoa-hoc-vien-tuong/), [Phim Kinh Dị Ma](https://phimtm.com/phim-kinh-di-ma/), [Phim Thần Thoại](https://phimtm.com/phim-than-thoai/)
- Quốc Gia:
- Phim Mỹ .
- Đạo diễn:
- Oleg Stepchenko .
- Diễn viên:
- .
- Thời lượng( Độ dài ):
- 150 Phút .
- Năm Phát Hành:
- 2014 .
- Cập Nhật Lúc:
[tên gọi khác là](https://phimtm.com/vung-dat-bi-nguyen-rua-tap-cuoi/) **Vùng Đất Bị Nguyền Rủa** **hay (Vung dat Bi Nguyen Rua - Viy ) thuộc loại phim** *"Viy"* [Phim khoa học viễn tưởng](https://phimtm.com/phim-khoa-hoc-vien-tuong/)- [Phim Kinh Dị Ma](https://phimtm.com/phim-kinh-di-ma/)- [Phim Thần Thoại](https://phimtm.com/phim-than-thoai/)do hãng [Phim Mỹ](http://longtieng.net/phim-my/)sản xuất và phát hành **năm 2014**. Với sự tham gia của các diễn viên : do đạo diễn *dàn dựng và chỉ đạo sản xuất với thời lượng 150 Phút.* **Oleg Stepchenko**
### Trailer
[Phim Vùng Đất Bị Nguyền Rủa Lồng Tiếng Việt](http://longtieng.net/vung-dat-bi-nguyen-rua/)hoặc [Xem Phim Vùng Đất Bị Nguyền Rủa](https://www.phimhaymoi.com/vung-dat-bi-nguyen-rua/) [Oleg Stepchenko](https://phimtm.com/tag/oleg-stepchenko/), [phim vung dat bi nguyen rua](https://phimtm.com/tag/phim-vung-dat-bi-nguyen-rua/), [T](https://phimtm.com/tag/t/), [Viy](https://phimtm.com/tag/viy/), [vung dat bi nguyen rua](https://phimtm.com/tag/vung-dat-bi-nguyen-rua/), [vungdatbinguyenrua](https://phimtm.com/tag/vungdatbinguyenrua/), [xem phim vung dat bi nguyen rua thuyet minh](https://phimtm.com/tag/xem-phim-vung-dat-bi-nguyen-rua-thuyet-minh/)

WARC-Identified-Payload-Type: application/xhtml+xml

Cache-Control: no-store, no-cache, must-revalidate